1

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

その世尊、供養に値する方、正しく自ら悟られた方に、礼拝いたします。

---

ทีฆนิกาเย

ディーガ・ニカーヤ（長部）において。

---

ปาถิกวคฺคฏฺฐกถา

パーティカ・ヴァッガ（波提迦品）注釈。

---

๑. ปาถิกสุตฺตวณฺณนา

1. パーティカ・スッタ（波提迦経）の解説。

---

สุนกฺขตฺตวตฺถุวณฺณนา

スナッカッタの物語の解説。

---

๑. เอวํ [Pg.1] เม สุตํ…เป… มลฺเลสุ วิหรตีติ ปาถิกสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. มลฺเลสุ วิหรตีติ มลฺลา นาม ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีสทฺเทน ‘‘มลฺลา’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมึ มลฺเลสุ ชนปเท. ‘‘อนุปิยํ นาม มลฺลานํ นิคโม’’ติ อนุปิยนฺติ เอวํนามโก มลฺลานํ ชนปทสฺส เอโก นิคโม, ตํ โคจรคามํ กตฺวา เอกสฺมึ ฉายูทกสมฺปนฺเน วนสณฺเฑ วิหรตีติ อตฺโถ. อโนปิยนฺติปิ ปาโฐ. ปาวิสีติ ปวิฏฺโฐ. ภควา ปน น ตาว ปวิฏฺโฐ, ปวิสิสฺสามีติ นิกฺขนฺตตฺตา ปน ปาวิสีติ วุตฺโต. ยถา กึ, ยถา ‘‘คามํ คมิสฺสามี’’ติ นิกฺขนฺโต ปุริโส ตํ คามํ อปตฺโตปิ ‘‘กุหึ อิตฺถนฺนาโม’’ติ วุตฺเต ‘‘คามํ คโต’’ติ วุจฺจติ, เอวํ. เอตทโหสีติ คามสมีเป ฐตฺวา สูริยํ โอโลเกนฺตสฺส เอตทโหสิ. อติปฺปโค โขติ อติวิย ปโค โข, น ตาว กุเลสุ ยาคุภตฺตํ นิฏฺฐิตนฺติ. กึ ปน ภควา กาลํ อชานิตฺวา นิกฺขนฺโตติ? น อชานิตฺวา. ปจฺจูสกาเลเยว หิ ภควา ญาณชาลํ ปตฺถริตฺวา โลกํ โวโลเกนฺโต ญาณชาลสฺส อนฺโต ปวิฏฺฐํ ภคฺควโคตฺตํ ฉนฺนปริพฺพาชกํ ทิสฺวา ‘‘อชฺชาหํ อิมสฺส ปริพฺพาชกสฺส มยา ปุพฺเพ กตการณํ สมาหริตฺวา ธมฺมํ กเถสฺสามิ, สา ธมฺมกถา [Pg.2] อสฺส มยิ ปสาทปฺปฏิลาภวเสน สผลา ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวาว ปริพฺพาชการามํ ปวิสิตุกาโม อติปฺปโคว นิกฺขมิ. ตสฺมา ตตฺถ ปวิสิตุกามตาย เอวํ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ.

1. “このように私は聞いた…（中略）…マッラ人の国に滞在していた”というものが‘パーティカ・スッタ（波提迦経）’である。そこにおいて、これは未詳の語の解説である。“マッラ人の国に滞在していた”について、“マッラ（末羅）”とは地方の王族たちのことである。彼らの居住地である一つの地方もまた、慣習語（ルーリー）によって“マッラ”と呼ばれる。そのマッラ地方においてである。“アヌピヤという名のマッラ人の町（ニガマ）”とは、アヌピヤという名の、マッラ人の地方にある一つの町のことである。そこを托鉢の村（ゴーチャラ・ガーマ）として、木陰と水に恵まれた一つの森の中に滞在していた、という意味である。異本には“アノーピヤ”ともある。“入った（パーヴィスィ）”とは、入った（パヴィッタ）ということである。しかし、世尊はまだ実際には入っていなかったが、入ろうとして（森から）出発したために“入った”と言われたのである。ちょうど、“村へ行く”と言って出発した人が、まだ村に着いていなくても、“誰それはどこか”と問われれば“村へ行った”と言われるようなものである。“このように考えた（エータダホースィ）”とは、村の近くに立って太陽を眺めていた世尊に、このような考えが生じたということである。“あまりに早い（アティッパゴー）”とは、非常に早いということである。在家の人々の家で、粥や食事がまだ出来上がっていないということである。世尊は時間を知らずに出発したのだろうか。知らずに出発したのではない。世尊はまさしく黎明に、智の網（若那網）を広げて世界を観察し、その智の網の中に、（草の）衣を纏った遍歴行者バッガヴァ・ゴッタが入っているのを見て、“今日、私はこの遍歴行者のために、以前になされた事柄を引用して法を説こう。その説法は、彼が私に対して清らかな信を得ることによって、実りあるものとなるだろう”と知って、遍歴行者の園に入ろうと欲し、非常に早くに出発したのである。それゆえ、そこに入りたいという願いによって、このような思いを生じさせたのである。

---

๒. เอตทโวจาติ ภควนฺตํ ทิสฺวา มานถทฺธตํ อกตฺวา สตฺถารํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา เอตํ เอตุ โข, ภนฺเตติอาทิกํ วจนํ อโวจ. อิมํ ปริยายนฺติ อิมํ วารํ, อชฺช อิมํ อาคมนวารนฺติ อตฺโถ. กึ ปน ภควา ปุพฺเพปิ ตตฺถ คตปุพฺโพติ? น คตปุพฺโพ, โลกสมุทาจารวเสน ปน เอวมาห. โลกิยา หิ จิรสฺสํ อาคตมฺปิ อนาคตปุพฺพมฺปิ มนาปชาติกํ อาคตํ ทิสฺวา ‘‘กุโต ภวํ อาคโต, จิรสฺสํ ภวํ อาคโต, กถํ เต อิธาคมนมคฺโค ญาโต, กึ มคฺคมูฬฺโหสี’’ติอาทีนิ วทนฺติ. ตสฺมา อยมฺปิ โลกสมุทาจารวเสน เอวมาหาติ เวทิตพฺโพ. อิทมาสนนฺติ อตฺตโน นิสินฺนาสนํ ปปฺโผเฏตฺวา สมฺปาเทตฺวา ททมาโน เอวมาห. สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโตติ สุนกฺขตฺโต นาม ลิจฺฉวิราชปุตฺโต. โส กิร ตสฺส คิหิสหาโย โหติ, กาเลน กาลํ ตสฺส สนฺติกํ คจฺฉติ. ปจฺจกฺขาโตติ ‘‘ปจฺจกฺขามิ ทานาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ น ทานาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส วิหริสฺสามี’’ติ เอวํ ปฏิอกฺขาโต นิสฺสฏฺโฐ ปริจฺจตฺโต.

2. “このように言った（エータダヴォーチャ）”とは、世尊を見て慢心で硬くなることなく、師（世尊）を迎えに出て、“尊師よ、どうぞお越しください”等の言葉を述べたことである。“この機会を（イマ・パリヤーヤ）”とは、この回を、すなわち今日の来訪の機会を、という意味である。世尊は以前にもそこへ行ったことがあったのだろうか。行ったことはなかったが、世尊は世間の慣習（世俗諦）に従ってこのように言ったのである。けだし世間の人々は、長い時間を経て来た人や、あるいは一度も来たことがない人であっても、好ましい人が来たのを見て、“貴方はどこから来られたのですか、久しぶりにお見えになりました、どうやってここへの道を知ったのですか、道に迷われたのですか”などと言うものである。それゆえ、この（遍歴行者）もまた世間の慣習に従ってそのように言ったのだと理解すべきである。“これが座席です”とは、自分の座っていた座席を払い、整えて差し出しながら、そのように言ったのである。“リッチャヴィ族の息子スナッカッタ”とは、スナッカッタという名のリッチャヴィ族の王子である。彼はその（バッガヴァという名の）遍歴行者の在俗時代からの友人であり、時折そのもとへ通っていたという。“拒絶した（パッチャッカータ）”とは、“尊師よ、今、私は世尊を拒絶（捨離）します。尊師よ、今、私は世尊を目的として（付き従って）住むことはしません”というように、拒絶し、放擲し、捨て去ったことである。

---

๓. ภควนฺตํ อุทฺทิสฺสาติ ภควา เม สตฺถา ‘‘ภควโต อหํ โอวาทํ ปฏิกโรมี’’ติ เอวํ อปทิสิตฺวา. โก สนฺโต กํ ปจฺจาจิกฺขสีติ ยาจโก วา ยาจิตกํ ปจฺจาจิกฺเขยฺย, ยาจิตโก วา ยาจกํ. ตฺวํ ปน เนว ยาจโก น ยาจิตโก, เอวํ สนฺเต, โมฆปุริส, โก สนฺโต โก สมาโน กํ ปจฺจาจิกฺขสีติ ทสฺเสติ. ปสฺส โมฆปุริสาติ ปสฺส ตุจฺฉปุริส. ยาวญฺจ เต อิทํ อปรทฺธนฺติ ยตฺตกํ อิทํ ตว อปรทฺธํ, ยตฺตโก เต อปราโธ ตตฺตโก โทโสติ เอวาหํ ภคฺคว ตสฺส โทสํ อาโรเปสินฺติ ทสฺเสติ.

3. “世尊を目的として（世尊を師と仰いで）”とは、“世尊は私の師である、私は世尊の教誡に従う”というように指し示してのことである。“何者であるお前が、誰を拒絶するのか”とは、乞う者が乞われる者を拒絶するか、あるいは乞われる者が乞う者を拒絶するかのどちらかである。しかしお前は、乞う者でもなければ乞われる者でもない。そうであるのに、“愚か者（モーガ・プリサ）よ、何者であるお前が、いかなる立場で、誰を拒絶するのか”ということを示している。“見よ、愚か者よ”とは、見よ、空虚な男よ、ということである。“お前のこの過失がこれほどまでである”とは、お前のこの過失がどれほどであり、お前の過ちがどれほどであるか、それほどまでに罪があるということである。このように“バッガヴァよ、私は彼に罪を負わせる”ということを示している。

---

๔. อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาติ ปญฺจสีลทสสีลสงฺขาตา มนุสฺสธมฺมาอุตฺตริ. อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ อิทฺธิภูตํ ปาฏิหาริยํ. กเต วาติ กตมฺหิ วา. ยสฺสตฺถายาติ ยสฺส ทุกฺขกฺขยสฺส อตฺถาย. โส นิยฺยาติ ตกฺกรสฺสาติ [Pg.3] โส ธมฺโม ตกฺกรสฺส ยถา มยา ธมฺโม เทสิโต, ตถา การกสฺส สมฺมา ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส สพฺพวฏฺฏทุกฺขกฺขยาย อมตนิพฺพานสจฺฉิกิริยาย คจฺฉติ, น คจฺฉติ, สํวตฺตติ, น สํวตฺตตีติ ปุจฺฉติ. ตตฺร สุนกฺขตฺตาติ ตสฺมึ สุนกฺขตฺต มยา เทสิเต ธมฺเม ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย สํวตฺตมาเน กึ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริยํ กตํ กริสฺสติ, โก เตน กเตน อตฺโถ. ตสฺมิญฺหิ กเตปิ อกเตปิ มม สาสนสฺส ปริหานิ นตฺถิ, เทวมนุสฺสานญฺหิ อมตนิพฺพานสมฺปาปนตฺถาย อหํ ปารมิโย ปูเรสึ, น ปาฏิหาริยกรณตฺถายาติ ปาฏิหาริยสฺส นิรตฺถกตํ ทสฺเสตฺวา ‘‘ปสฺส, โมฆปุริสา’’ติ ทุติยํ โทสํ อาโรเปสิ.

4. “超人間的な法（ウッタリムヌッサ・ダンマ）”とは、五戒や十戒といわれる人間の法を超えたものである。“神通の奇跡（イッディ・パーティハーリヤ）”とは、神通（霊力）による奇跡のことである。“行われたとしても”とは、あるいは行われた時に。“何のために”とは、いかなる苦の滅尽（涅槃）のために。“それ（法）は、それを行う者のために導く”とは、その法は、それを実践する者のために、私が法を説いた通りに、正しく修行する人のあらゆる輪廻の苦の滅尽のため、不死の涅槃を証得するために役立つのか役立たないのか、資するのか資さないのか、と問うているのである。“そこでスナッカッタよ”とは、スナッカッタよ、私の説いた法が、それを実践する者の正しい苦の滅尽のために役立っている時に、超人間的な法である神通の奇跡が行われたとして、何になろうか。それが行われたとして、何の利益があろうか。それがなされてもなされなくても、私の教え（教団）に衰退はない。けだし私は、神々と人間を不死の涅槃に至らせるために諸波羅蜜を満たしたのであって、奇跡を行うためではない。このように奇跡の無益さを示して、“見よ、愚か者たちよ”と二度目の罪を負わせたのである。

---

๕. อคฺคญฺญนฺติ โลกปญฺญตฺตึ. ‘‘อิทํ นาม โลกสฺส อคฺค’’นฺติ เอวํ ชานิตพฺพมฺปิ อคฺคํ มริยาทํ น ตํ ปญฺญเปตีติ วทติ. เสสเมตฺถ อนนฺตรวาทานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ.

5. “起源（アッガンニャ）”とは、世界の概念（施設）のことである。“これが世界の始まりである”というように知られるべき、世界の始まりという境界を、彼は“それを知らせない”と言っているのである。ここにおける残りの部分は、直前の節に従って理解されるべきである。

---

๖. อเนกปริยาเยน โขติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ. สุนกฺขตฺโต กิร ‘‘ภควโต คุณํ มกฺเขสฺสามิ, ‘‘โทสํ ปญฺญเปสฺสามี’’ติ เอตฺตกํ วิปฺปลปิตฺวา ภควโต กถํ สุณนฺโต อปฺปติฏฺโฐ นิรโว อฏฺฐาสิ.

6. “実に多くの方法で”というこの（一節）は、なぜ始められたのか。聞くところによれば、スナッカッタは“世尊の徳を汚し、欠点を指摘してやろう”と考えて、これほどまでの（不満の）言葉を並べ立てたが、世尊の言葉を聞くうちに、拠り所を失い、沈黙して立ち尽くしたからである。

---

อถ ภควา – ‘‘สุนกฺขตฺต, เอวํ ตฺวํ มกฺขิภาเว ฐิโต สยเมว ครหํ ปาปุณิสฺสสี’’ติ มกฺขิภาเว อาทีนวทสฺสนตฺถํ อเนกปริยาเยนาติอาทิมาห. ตตฺถ อเนกปริยาเยนาติ อเนกการเณน. วชฺชิคาเมติ วชฺชิราชานํ คาเม, เวสาลีนคเร โน วิสหีติ นาสกฺขิ. โส อวิสหนฺโตติ โส สุนกฺขตฺโต ยสฺส ปุพฺเพ ติณฺณํ รตนานํ วณฺณํ กเถนฺตสฺส มุขํ นปฺปโหติ, โส ทานิ เตเนว มุเขน อวณฺณํ กเถติ, อทฺธา อวิสหนฺโต อสกฺโกนฺโต พฺรหฺมจริยํ จริตุํ อตฺตโน พาลตาย อวณฺณํ กเถตฺวา หีนายาวตฺโต. พุทฺโธ ปน สุพุทฺโธว, ธมฺโม สฺวากฺขาโตว, สงฺโฆ สุปฺปฏิปนฺโนว. เอวํ ตีณิ รตนานิ โถเมนฺตา มนุสฺสา ตุยฺเหว โทสํ ทสฺเสสฺสนฺตีติ. อิติ โข เตติ เอวํ โข เต, สุนกฺขตฺต, วตฺตาโร ภวิสฺสนฺติ. ตโต เอวํ โทเส อุปฺปนฺเน สตฺถา อตีตานาคเต อปฺปฏิหตญาโณ, มยฺหํ เอวํ โทโส อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ชานนฺโตปิ ปุเรตรํ น กเถสีติ วตฺตุํ น ลจฺฉสีติ ทสฺเสติ. อปกฺกเมวาติ [Pg.4] อปกฺกมิเยว, อปกฺกนฺโต วา จุโตติ อตฺโถ. ยถา ตํ อาปายิโกติ ยถา อปาเย นิพฺพตฺตนารโห สตฺโต อปกฺกเมยฺย, เอวเมว อปกฺกมีติ อตฺโถ.

その時、世尊はこう言われました。“スナッカッタよ、そのように恩を仇で返す（徳を隠す）状態でいるならば、おまえ自身が非難を受けることになるだろう”。恩を忘れることの過失を示すために“種々の方法で”などの言葉を説かれました。ここで“種々の方法で”とは、多くの理由によってという意味です。“ヴァッジの村で”とは、ヴァッジ族の王たちの村、すなわちヴェーサーリー市において“耐えられなかった”とは、出家生活を続けられなかったことを指します。耐えられなかった者、すなわち以前は三宝の徳を語るのに口が足りないほどであったスナッカッタが、今は同じ口でそしりを語っています。確かに、清浄行を修めることに耐えられず、自らの愚かさゆえにそしりを語って、卑しい身（還俗）に戻ったのです。しかし、仏陀は正しく目覚めた方であり、法はよく説かれたものであり、僧伽はよく実践しているものです。このように三宝を称賛する人々は、おまえ自身の落ち度を指摘するでしょう。“スナッカッタよ、人々はそのようにおまえを非難するだろう”ということです。それによって、非難が生じた時、過去・現在・未来にわたって妨げのない智慧を持つ師が、“私にこのような非難が生じることを知りながら、あらかじめ言わなかった”と言わせないようにするためです。“去った”とは、立ち去った、あるいは死んだという意味です。“地獄に落ちる者のように”とは、悪道に生まれるべき衆生が去るように、そのように去ったという意味です。

---

โกรกฺขตฺติยวตฺถุวณฺณนา

コーラカッティヤの物語の解説。

---

๗. เอกมิทาหนฺติ อิมินา กึ ทสฺเสติ? อิทํ สุตฺตํ ทฺวีหิ ปเทหิ อาพทฺธํ อิทฺธิปาฏิหาริยํ น กโรตีติ จ อคฺคญฺญํ น ปญฺญเปตีติ จ. ตตฺถ ‘‘อคฺคญฺญํ น ปญฺญเปตี’’ติ อิทํ ปทํ สุตฺตปริโยสาเน ทสฺเสสฺสติ. ‘‘ปาฏิหาริยํ น กโรตี’’ติ อิมสฺส ปน ปทสฺส อนุสนฺธิทสฺสนวเสน อยํ เทสนา อารทฺธา.

7. “ある時、私は”という言葉で何を示しているのでしょうか。この経は、“神変（奇跡）を行わない”ということと“宇宙の根源を説かない”という二つの句に関連しています。そのうち“宇宙の根源を説かない”という句については、経の最後で示されます。しかし“神変を行わない”という句については、その関連を示すためにこの説法が始められました。

---

ตตฺถ เอกมิทาหนฺติ เอกสฺมึ อหํ. สมยนฺติ สมเย, เอกสฺมึ กาเล อหนฺติ อตฺโถ. ถูลูสูติ ถูลู นาม ชนปโท, ตตฺถ วิหรามิ. อุตฺตรกา นามาติ อิตฺถิลิงฺควเสน อุตฺตรกาติ เอวํนามโก ถูลูนํ ชนปทสฺส นิคโม, ตํ นิคมํ โคจรคามํ กตฺวาติ อตฺโถ. อเจโลติ นคฺโค. โกรกฺขตฺติโยติ อนฺโตวงฺกปาโท ขตฺติโย. กุกฺกุรวติโกติ สมาทินฺนกุกฺกุรวโต สุนโข วิย ฆายิตฺวา ขาทติ, อุทฺธนนฺตเร นิปชฺชติ, อญฺญมฺปิ สุนขกิริยเมว กโรติ. จตุกฺกุณฺฑิโกติ จตุสงฺฆฏฺฏิโต ทฺเว ชาณูนิ ทฺเว จ กปฺปเร ภูมิยํ ฐเปตฺวา วิจรติ. ฉมานิกิณฺณนฺติ ภูมิยํ นิกิณฺณํ ปกฺขิตฺตํ ฐปิตํ. ภกฺขสนฺติ ภกฺขํ ยํกิญฺจิ ขาทนียํ โภชนียํ. มุเขเนวาติ หตฺเถน อปรามสิตฺวา ขาทนียํ มุเขเนว ขาทติ, โภชนียมฺปิ มุเขเนว ภุญฺชติ. สาธุรูโปติ สุนฺทรรูโป. อยํ สมโณติ อยํ อรหตํ สมโณ เอโกติ. ตตฺถ วตาติ ปตฺถนตฺเถ นิปาโต. เอวํ กิรสฺส ปตฺถนา อโหสิ ‘‘อิมินา สมเณน สทิโส อญฺโญ สมโณ นาม นตฺถิ, อยญฺหิ อปฺปิจฺฉตาย วตฺถํ น นิวาเสติ, ‘เอส ปปญฺโจ’ติ มญฺญมาโน ภิกฺขาภาชนมฺปิ น ปริหรติ, ฉมานิกิณฺณเมว ขาทติ, อยํ สมโณ นาม. มยํ ปน กึ สมณา’’ติ? เอวํ สพฺพญฺญุพุทฺธสฺส ปจฺฉโต จรนฺโตว อิมํ ปาปกํ วิตกฺกํ วิตกฺเกสิ.

そこで“ある時、私は”とは、ある一つの時に私が、という意味です。“トゥルーの人々の中で”とは、トゥルーという名の地方があり、そこに住んでいたということです。“ウッタラカーという”とは、女性名詞の語形で、ウッタラカーという名のトゥルー族の地方にある町（ニガマ）のことです。その町を托鉢の村として住んでいたという意味です。“裸形者”とは、衣服を身につけない者のことです。“コーラカッティヤ”とは、足が内側に曲がった釈種（刹帝利）です。“犬の行を修める者”とは、犬の行を誓い、犬のように匂いを嗅いで食べ、竈の間で眠り、その他、犬の動作（四つ這いでの移動や食事、左足を上げての排尿など）をそのまま行う者のことです。“四つ這い”とは、両膝と両肘の四箇所を地面につけて歩き回ることです。“地面に置かれた”とは、地面にばらまかれ、置かれたものを指します。“食べる”とは、食べ物、すなわち硬い食い物や柔らかい食い物のことです。“口だけで”とは、手を使わずに、硬い食い物を口だけで噛み、柔らかい食い物も口だけで食べることを指します。“善き姿”とは、清らかな姿のことです。“この沙門は”とは、この者は阿羅漢の一人であるということです。そこで“実に”とは、称賛の意を表す不変化詞です。彼には次のような願いがあったといいます。“この沙門に並ぶ者は他にいない。実に、彼は少欲ゆえに服を着ず、食器も持たず、地面に置かれたものだけを食べる。これこそが沙門だ。それに比べて、我々は何が沙門だろうか”。このように、正自覚者（仏陀）の後ろを歩きながら、このような悪しき思考を巡らせたのです。

---

เอตทโวจาติ ภควา กิร จินฺเตสิ ‘‘อยํ สุนกฺขตฺโต ปาปชฺฌาสโย, กึ นุ อิมํ ทิสฺวา จินฺเตสี’’ติ? อเถวํ จินฺเตนฺโต ตสฺส อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ‘‘อยํ โมฆปุริโส มาทิสสฺส สพฺพญฺญุโน ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโต [Pg.5] อเจลํ อรหาติ มญฺญติ, อิเธว ทานายํ พาโล นิคฺคหํ อรหตี’’ติ อนิวตฺติตฺวาว เอตํ ตฺวมฺปิ นามาติอาทิวจนมโวจ. ตตฺถ ตฺวมฺปิ นามาติ ครหตฺเถ ปิกาโร. ครหนฺโต หิ นํ ภควา ‘‘ตฺวมฺปิ นามา’’ติ อาห. ‘‘ตฺวมฺปิ นาม เอวํ หีนชฺฌาสโย, อหํ สมโณ สกฺยปุตฺติโยติ เอวํ ปฏิชานิสฺสสี’’ติ อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย. กึ ปน มํ, ภนฺเตติ มยฺหํ, ภนฺเต, กึ คารยฺหํ ทิสฺวา ภควา ‘‘เอวมาหา’’ติ ปุจฺฉติ. อถสฺส ภควา อาจิกฺขนฺโต ‘‘นนุ เต’’ติอาทิมาห. มจฺฉรายตีติ ‘‘มา อญฺญสฺส อรหตฺตํ โหตู’’ติ กึ ภควา เอวํ อรหตฺตสฺส มจฺฉรายตีติ ปุจฺฉติ. น โข อหนฺติ อหํ, โมฆปุริส, สเทวกสฺส โลกสฺส อรหตฺตปฺปฏิลาภเมว ปจฺจาสีสามิ, เอตทตฺถเมว เม พหูนิ ทุกฺกรานิ กโรนฺเตน ปารมิโย ปูริตา, น โข อหํ, โมฆปุริส, อรหตฺตสฺส มจฺฉรายามิ. ปาปกํ ทิฏฺฐิคตนฺติ น อรหนฺตํ อรหาติ, อรหนฺเต จ อนรหนฺโตติ เอวํ ตสฺส ทิฏฺฐิ อุปฺปนฺนา. ตํ สนฺธาย ‘‘ปาปกํ ทิฏฺฐิคต’’นฺติ อาห. ยํ โข ปนาติ ยํ เอตํ อเจลํ เอวํ มญฺญสิ. สตฺตมํ ทิวสนฺติ สตฺตเม ทิวเส. อลสเกนาติ อลสกพฺยาธินา. กาลงฺกริสฺสตีติ อุทฺธุมาตอุทโร มริสฺสติ.

“これを言われた”とは、世尊はこのように思われたといいます。“このスナッカッタは悪しき意図を持っており、これを見て何を考えているのだろうか”。そう考えて、彼の意図を知り、“この愚かな者は、私のような正自覚者の後ろを歩きながら、裸形者を阿羅漢だと思っている。今、この愚か者はここで叱責を受けるに値する”と考え、立ち止まらずに“おまえのような者が……”という言葉を言われました。ここで“おまえのような者が”の“ぴ”は、非難の意で用いられています。世尊は彼を非難して“おまえのような者が”と言われたのです。“おまえのように卑しい意図を持つ者が、私は釈迦の子の沙門であると自称するのか”というのがここでの意図です。“聖者よ、私に……”とは、“聖者よ、世尊は私のどのような非難すべき点を見て、そのように言われたのですか”という問いです。そこで世尊は彼に教えるために“おまえには……ではないか”と言われました。“惜しんでいる”とは、“他人が阿羅漢になってはならない”と、世尊が阿羅漢果を惜しんでいるのか、と問うているのです。“私はそうではない”とは、“愚かな者よ、私は世界が阿羅漢果を得ることだけを望んでいる。そのために私は多くの難行をなし、波羅蜜を満たしてきたのだ。私は阿羅漢果を惜しんでいるのではない”ということです。“悪しき見解”とは、阿羅漢でない者を阿羅漢だと思い、阿羅漢を阿羅漢でないと思う見解を指し、それを“悪しき見解”と言われました。“さて、……のことだが”とは、おまえがそのように思っているあの裸形者のことです。“七日目に”とは、七日という日のうちに。“消化不良によって”とは、アラサカという病（食あたり）によって。“命を終えるだろう”とは、腹が膨れ上がって死ぬだろうということです。

---

กาลกญฺจิกาติ เตสํ อสุรานํ นามํ. เตสํ กิร ติคาวุโต อตฺตภาโว อปฺปมํสโลหิโต ปุราณปณฺณสทิโส กกฺกฏกานํ วิย อกฺขีนิ นิกฺขมิตฺวา มตฺถเก ติฏฺฐนฺติ, มุขํ สูจิปาสกสทิสํ มตฺถกสฺมึเยว โหติ, เตน โอณมิตฺวา โคจรํ คณฺหนฺติ. พีรณตฺถมฺพเกติ พีรณติณตฺถมฺโพ ตสฺมึ สุสาเน อตฺถิ, ตสฺมา ตํ พีรณตฺถมฺพกนฺติ วุจฺจติ.

“カーラカンジカー”とは、それらの阿修羅（餓鬼阿修羅）の名です。彼らの体長は三ガーヴタあり、血肉が少なく、枯れ葉のようであるといいます。蟹のように目が飛び出して頭の上にあり、口は針の穴のようで頭の上にあります。そのため、身を屈めて食物を取ります。“ビーラナの茂みで”とは、その墓地にビーラナ草の茂みがあるため、そこを“ビーラナの茂み”と呼ぶのです。

---

เตนุปสงฺกมีติ ภควติ เอตฺตกํ วตฺวา ตสฺมึ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา วิหารํ คเต วิหารา นิกฺขมิตฺวา อุปสงฺกมิ. เยน ตฺวนฺติ เยน การเณน ตฺวํ. ยสฺมาปิ ภควตา พฺยากโต, ตสฺมาติ อตฺโถ. มตฺตํ มตฺตนฺติ ปมาณยุตฺตํ ปมาณยุตฺตํ. ‘‘มนฺตา มนฺตา’’ติปิ ปาโฐ, ปญฺญาย อุปปริกฺขิตฺวา อุปปริกฺขิตฺวาติ อตฺโถ. ยถา สมณสฺส โคตมสฺสาติ ยถา สมณสฺส โคตมสฺส มิจฺฉา วจนํ อสฺส, ตถา กเรยฺยาสีติ อาห. เอวํ วุตฺเต อเจโล สุนโข วิย อุทฺธนฏฺฐาเน นิปนฺโน สีสํ อุกฺขิปิตฺวา อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกนฺโต กึ กเถสิ ‘‘สมโณ นาม [Pg.6] โคตโม อมฺหากํ เวรี วิสภาโค, สมณสฺส โคตมสฺส อุปฺปนฺนกาลโต ปฏฺฐาย มยํ สูริเย อุคฺคเต ขชฺโชปนกา วิย ชาตา. สมโณ โคตโม อมฺเห, เอวํ วาจํ วเทยฺย อญฺญถา วา. เวริโน ปน กถา นาม ตจฺฉา น โหติ, คจฺฉ ตฺวํ อหเมตฺถ กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติ วตฺวา ปุนเทว นิปชฺชิ.

“彼が近づいた”とは、世尊がこれほど（の予言を）語られ、その村で托鉢をして精舎に戻られた後、スナッカッタが精舎から出て（コラカッティヤのもとへ）近づいたことを指す。“あなたが〜へ（yena tvaṃ）”とは、“あなたが〜した理由によって”という意味である。“世尊によっても予言されたので、それゆえに”というのがその意味である。“適量を（mattaṃ mattaṃ）”とは、分量にかなった、という意味である。“マンター・マンター（mantā mantā）”という読みもあり、これは“知恵（paññā）をもって、よく観察して”という意味である。“沙門ゴータマが（言った）ように”とは、沙門ゴータマの言葉が偽りとなるように、そのようにしなさい、と（スナッカッタが）言ったのである。このように言われた時、裸形者の（コラカッティヤは）犬のように竈の場所に横たわっていたが、頭をもたげ、目を開いて見つめながらこう言った。“沙門ゴータマという者は我らの敵であり、相容れない者だ。沙門ゴータマが現れてからというもの、我らは太陽が昇った時の蛍のようになってしまった。沙門ゴータマは我らに対し、このように、あるいはあのように（不吉な）言葉を語るだろう。しかし、敵の言葉が真実であるはずがない。お前は行け。私はここで（なすべきことを）知るであろう”と言って、再び横たわった。

---

๘. เอกทฺวีหิกายาติ เอกํ ทฺเวติ วตฺวา คเณสิ. ยถา ตนฺติ ยถา อสทฺทหมาโน โกจิ คเณยฺย, เอวํ คเณสิ. เอกทิวสญฺจ ติกฺขตฺตุํ อุปสงฺกมิตฺวา เอโก ทิวโส อตีโต, ทฺเว ทิวสา อตีตาติ อาโรเจสิ. สตฺตมํ ทิวสนฺติ โส กิร สุนกฺขตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา สตฺตาหํ นิราหาโรว อโหสิ. อถสฺส สตฺตเม ทิวเส เอโก อุปฏฺฐาโก ‘‘อมฺหากํ กุลูปกสมณสฺส อชฺช สตฺตโม ทิวโส เคหํ อนาคจฺฉนฺตสฺส อผาสุ นุ โข ชาต’’นฺติ สูกรมํสํ ปจาเปตฺวา ภตฺตมาทาย คนฺตฺวา ปุรโต ภูมิยํ นิกฺขิปิ. อเจโล ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส กถา ตจฺฉา วา อตจฺฉา วา โหตุ, อาหารํ ปน ขาทิตฺวา สุหิตสฺส เม มรณมฺปิ สุมรณ’’นฺติ ทฺเว หตฺเถ ชณฺณุกานิ จ ภูมิยํ ฐเปตฺวา กุจฺฉิปูรํ ภุญฺชิ. โส รตฺติภาเค ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโต อลสเกน กาลมกาสิ. สเจปิ หิ โส ‘‘น ภุญฺเชยฺย’’นฺติ จินฺเตยฺย, ตถาปิ ตํ ทิวสํ ภุญฺชิตฺวา อลสเกน กาลํ กเรยฺย. อทฺเวชฺฌวจนา หิ ตถาคตาติ.

8. “一、二と（ekadvīhikāya）”とは、“一、二”と言って数えたことである。“〜のように（yathā taṃ）”とは、誰か信じない者が数えるかのように、そのように（如来の言葉を信じずに）数えた。一日に三度近づき、“一日が過ぎた、二日が過ぎた”と告げた。“七日目に（sattamaṃ divasaṃ）”とは、彼（コラカッティヤ）はスナッカッタの言葉を聞いて、七日間、絶食していたという。その後、七日目に一人の供養者が“我らが帰依する沙門が、今日で七日間も家に来ないが、気分でも悪いのだろうか”と考え、豚肉を料理させ、食事を持って行って彼の前に置いた。裸形者はそれを見て、“沙門ゴータマの言葉が真実であろうとなかろうと、食べて満足して死ぬのなら、それは良い死である”と考え、両手と両膝を地につき、腹一杯に食べた。彼は夜分、消化させることができず、消化不良（alasaka）によって亡くなった。たとえ彼が“食べまい”と考えたとしても、やはりその日に食べて消化不良で死んだであろう。なぜなら、如来の言葉には二言がないからである。

---

พีรณตฺถมฺพเกติ ติตฺถิยา กิร ‘‘กาลงฺกโต โกรกฺขตฺติโย’’ติ สุตฺวา ทิวสานิ คเณตฺวา อิทํ ตาว สจฺจํ ชาตํ, อิทานิ นํ อญฺญตฺถ ฉฑฺเฑตฺวา ‘‘มุสาวาเทน สมณํ โคตมํ นิคฺคณฺหิสฺสามา’’ติ คนฺตฺวา ตสฺส สรีรํ วลฺลิยา พนฺธิตฺวา อากฑฺฒนฺตา ‘‘เอตฺถ ฉฑฺเฑสฺสาม, เอตฺถ ฉฑฺเฑสฺสามา’’ติ คจฺฉนฺติ. คตคตฏฺฐานํ องฺคณเมว โหติ. เต กฑฺฒมานา พีรณตฺถมฺพกสุสานํเยว คนฺตฺวา สุสานภาวํ ญตฺวา ‘‘อญฺญตฺถ ฉฑฺเฑสฺสามา’’ติ อากฑฺฒึสุ. อถ เนสํ วลฺลิ ฉิชฺชิตฺถ, ปจฺฉา จาเลตุํ นาสกฺขึสุ. เต ตโตว ปกฺกนฺตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘พีรณตฺถมฺพเก สุสาเน ฉฑฺเฑสุ’’นฺติ.

“ビーラナの茂みで（bīraṇatthambake）”とは、外道たちが“コラカッティヤが死んだ”と聞いて日数を数え、まずはこの（予言が）真実となった（と考えた）。“今、彼を別の場所に捨てて、‘沙門ゴータマは嘘つきだ’と論難してやろう”と考え、行って、彼の死体を蔓（つる）で縛って引きずりながら、“ここに捨てよう、あそこに捨てよう”と言って進んだ。しかし、彼らが行く先々はどこも広場（空き地）のようになった。彼らが引きずっていくと、結局ビーラナの茂みのある墓地へと行き着き、そこが墓地であることを知って、“別の場所に捨てよう”と引きずり出そうとした。その時、彼らの蔓が切れてしまい、その後、動かすことができなくなった。彼らはそこから去って行った。それゆえに、“ビーラナの茂みのある墓地に捨てた”と言われるのである。

---

๙. เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? โส กิร จินฺเตสิ ‘‘อวเสสํ ตาว สมณสฺส โคตมสฺส วจนํ สเมติ, มตสฺส ปน อุฏฺฐาย อญฺเญน สทฺธึ กถนํ นาม นตฺถิ, หนฺทาหํ คนฺตฺวา ปุจฺฉามิ. สเจ กเถติ, สุนฺทรํ. โน [Pg.7] เจ กเถติ, สมณํ โคตมํ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ อิมินา การเณน อุปสงฺกมิ. อาโกเฏสีติ ปหริ. ชานามิ อาวุโสติ มตสรีรํ อุฏฺฐหิตฺวา กเถตุํ สมตฺถํ นาม นตฺถิ, อิทํ กถํ กเถสีติ? พุทฺธานุภาเวน. ภควา กิร โกรกฺขตฺติยํ อสุรโยนิโต อาเนตฺวา สรีเร อธิโมเจตฺวา กถาเปสิ. ตเมว วา สรีรํ กถาเปสิ, อจินฺเตยฺโย หิ พุทฺธวิสโย.

9. “彼に近づいた”とは、なぜ近づいたのか。彼（スナッカッタ）はこう考えたという。“沙門ゴータマの言葉は、残りの部分は一致している。しかし、死んだ者が起き上がって他人と会話するなどということはあり得ない。さあ、行って問うてみよう。もし彼が話せば、好都合だ。もし話さなければ、沙門ゴータマを偽り者として論難してやろう”と。この理由によって近づいたのである。“叩いた（ākoṭesi）”とは、打ったということである。“友よ、知っている（jānāmi āvuso）”とは、死体が起き上がって話す能力など本来はないのに、どのようにして（死体が）話したのか、という問いである。（それは）仏の威力によるものである。世尊がコラカッティヤを阿修羅界から連れ戻し、死体に憑依させて語らせたのである。あるいは、その死体そのものに語らせたのである。仏の境界は不可思議だからである。

---

๑๐. ตเถว ตํ วิปากนฺติ ตสฺส วจนสฺส วิปากํ ตเถว, อุทาหุ โนติ ลิงฺควิปลฺลาโส กโต, ตเถว โส วิปาโกติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘วิปกฺก’’นฺติปิ ปฐนฺติ, นิพฺพตฺตนฺติ อตฺโถ.

10. “その報いも全くその通りに（tatheva taṃ vipākaṃ）”とは、その言葉の報い（結果）が全くその通りであったのか、それともそうでなかったのかを問うた。ここでは性の転換（中性化）がなされているが、“その報い（vipāko）は全くその通りであった”という意味である。ある人々は“ヴィパッカ（vipakka）”とも読み、“（結果が）生じた”という意味である。

---

เอตฺถ ฐตฺวา ปาฏิหาริยานิ สมาเนตพฺพานิ. สพฺพาเนว เหตานิ ปญฺจ ปาฏิหาริยานิ โหนฺติ. ‘‘สตฺตเม ทิวเส มริสฺสตี’’ติ วุตฺตํ, โส ตเถว มโต, อิทํ ปฐมํ ปาฏิหาริยํ. ‘‘อลสเกนา’’ติ วุตฺตํ, อลสเกเนว มโต, อิทํ ทุติยํ. ‘‘กาลกญฺจิเกสุ นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺเถว นิพฺพตฺโต, อิทํ ตติยํ. ‘‘พีรณตฺถมฺพเก สุสาเน ฉฑฺเฑสฺสนฺตี’’ติ วุตฺตํ, ตตฺเถว ฉฑฺฑิโต, อิทํ จตุตฺถํ. ‘‘นิพฺพตฺตฏฺฐานโต อาคนฺตฺวา สุนกฺขตฺเตน สทฺธึ กเถสฺสตี’’ติ วุตฺโต, โส กเถสิเยว, อิทํ ปญฺจมํ ปาฏิหาริยํ.

ここで、これらの奇跡をまとめるべきである。これらすべては五つの奇跡である。“七日目に死ぬであろう”と言われ、その通りに死んだ。これが第一の奇跡である。“消化不良で（死ぬ）”と言われ、消化不良で死んだ。これが第二である。“カーラカンジカ（阿修羅）の中に生まれるであろう”と言われ、その通りに生まれた。これが第三である。“ビーラナの茂みのある墓地に捨てるであろう”と言われ、そこに捨てられた。これが第四である。“生まれた場所から戻ってきて、スナッカッタと語るであろう”と言われ、実際に語った。これが第五の奇跡である。

---

อเจลกฬารมฏฺฏกวตฺถุวณฺณนา

裸形者カラーラマッタカの物語の解説。

---

๑๑. กฬารมฏฺฏโกติ นิกฺขนฺตทนฺตมตฺตโก. นามเมว วา ตสฺเสตํ. ลาภคฺคปฺปตฺโตติ ลาภคฺคํ ปตฺโต, อคฺคลาภํ ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ยสคฺคปฺปตฺโตติ ยสคฺคํ อคฺคปริวารํ ปตฺโต. วตปทานีติ วตานิเยว, วตโกฏฺฐาสา วา. สมตฺตานีติ คหิตานิ. สมาทินฺนานีติ ตสฺเสว เววจนํ. ปุรตฺถิเมน เวสาลินฺติ เวสาลิโต อวิทูเร ปุรตฺถิมาย ทิสาย. เจติยนฺติ ยกฺขเจติยฏฺฐานํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

11. “カラーラマッタカ（kaḷāramaṭṭaka）”とは、歯が突き出ている者のことである。あるいは、これは彼の名前そのものである。“利養の頂点に達した（lābhaggappatto）”とは、最高の利得を得た、という意味である。“名声の頂点に達した（yasaggappatto）”とは、最高の名声と最高の従者を得たということである。“誓戒の条項（vatapadāni）”とは、誓戒そのもの、あるいは誓戒の部門のことである。“完遂した（samattāni）”とは、受持されたということである。“受持された（samādinnāni）”という語は、その（samattāniの）類義語である。“ヴェーサーリーの東に（puratthimena vesāliṃ）”とは、ヴェーサーリーから遠くない東の方角に、という意味である。“霊樹（cetiya）”とは、夜叉が祀られている場所（祠）のことである。この方法はすべての箇所において知るべきである。

---

๑๒. เยน อเจลโกติ ภควโต วตฺตํ กตฺวา เยน อเจโล กฬารมฏฺฏโก เตนุปสงฺกมิ. ปญฺหํ อปุจฺฉีติ คมฺภีรํ ติลกฺขณาหตํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. น สมฺปายาสีติ น สมฺมา ญาณคติยา ปายาสิ, อนฺโธ วิย วิสมฏฺฐาเน ตตฺถ ตตฺเถว ปกฺขลิ. เนว อาทึ, น ปริโยสานมทฺทส. อถ [Pg.8] วา ‘‘น สมฺปายาสี’’ติ น สมฺปาเทสิ, สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ นาสกฺขิ. อสมฺปายนฺโตติ กพรกฺขีนิ ปริวตฺเตตฺวา โอโลเกนฺโต ‘‘อสิกฺขิตกสฺส สนฺติเก วุฏฺโฐสิ, อโนกาเสปิ ปพฺพชิโต ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต วิจรสิ, อเปหิ มา เอตสฺมึ ฐาเน อฏฺฐาสี’’ติ วทนฺโต. โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตฺวากาสีติ กุปฺปนาการํ โกปํ, ทุสฺสนาการํ โทสํ, อตุฏฺฐาการภูตํ โทมนสฺสสงฺขาตํ อปฺปจฺจยญฺจ ปากฏมกาสิ. อาสาทิมฺหเสติ อาสาทิยิมฺห ฆฏฺฏยิมฺห. มา วต โน อโหสีติ อโห วต เม น ภเวยฺย. มํ วต โน อโหสีติปิ ปาโฐ. ตตฺถ มนฺติ สามิวจนตฺเถ อุปโยควจนํ, อโหสิ วต นุ มมาติ อตฺโถ. เอวญฺจ ปน จินฺเตตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา ‘‘ขมถ เม, ภนฺเต’’ติ ตํ ขมาเปสิ. โสปิ อิโต ปฏฺฐาย อญฺญํ กิญฺจิ ปญฺหํ นาม น ปุจฺฉิสฺสสีติ. อาม น ปุจฺฉิสฺสามีติ. ยทิ เอวํ คจฺฉ, ขมามิ เตติ ตํ อุยฺโยเชสิ.

12. “yena aceloti”とは、世尊への務めを終え、裸形行者カラーラマッタカがいる場所へ赴いたことを指す。“pañhaṃ apucchīti”とは、三相（無常・苦・無我）に関わる深い問いを尋ねたことである。“na sampāyāsīti”とは、正しい知見によって到達できなかったことを意味し、盲人が険しい場所で至る所でつまずくように、その問いの初めも終わりも見極めることができなかった。あるいは“na sampāyāsī”とは、答えを完成させることができず、説明することができなかったことをいう。“asampāyanto ti”とは、目を泳がせながら“不心得者のところに立ち上がれ。修行者の身でありながら、時宜を得ぬ問いを尋ねて歩き回るのか。去れ、ここに留まるな”と言い放ったことである。“kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsīti”とは、怒りの相である“kopa（怒り）”、対象を害しようとする相である“dosa（悪意）”、そして不快な相である憂いとしての“appaccaya（不満）”をあらわにしたことをいう。“āsādimhaseti”とは、犯してしまった、傷つけてしまったという意味である。“mā vata no ahosīti”とは、“ああ、どうか私にとって不利益や苦しみになりませんように”ということである。“maṃ vata no ahosītipi”という読み（異本）もある。その場合、“manti”は所有格の意味で用いられ、“ああ、果たして私の不利益や苦しみになったのだろうか”という意味になる。このように考えて、うずくまって座り、“尊師よ、私を許してください”とその行者に謝罪した。その行者も“今日から、他のいかなる問いも二度と尋ねないか”と言い、“はい、尋ねません”と答えると、“それならば行け、許そう”と言って彼を送り出した。

---

๑๔. ปริหิโตติ ปริทหิโต นิวตฺถวตฺโถ. สานุจาริโกติ อนุจาริกา วุจฺจติ ภริยา, สห อนุจาริกาย สานุจาริโก, ตํ ตํ พฺรหฺมจริยํ ปหาย สภริโยติ อตฺโถ. โอทนกุมฺมาสนฺติ สุรามํสโต อติเรกํ โอทนมฺปิ กุมฺมาสมฺปิ ภุญฺชมาโน. ยสา นิหีโนติ ยํ ลาภคฺคยสคฺคํ ปตฺโต, ตโต ปริหีโน หุตฺวา. ‘‘กตํ โหติ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริย’’นฺติ อิธ สตฺตวตปทาติกฺกมวเสน สตฺต ปาฏิหาริยานิ เวทิตพฺพานิ.

14. “parihitoti”とは、衣服を身にまとっていることである。“sānucārikoti”とは、妻（anucārikā）を伴っているという意味であり、かつて誓った清浄行（禁欲の誓い等）を捨てて、妻と共に歩んでいることを指す。“odanakummāsanti”とは、酒や肉を超えて、飯や麦粉の菓子を食べていることである。“yasā nihīnoti”とは、かつて得ていた最高の利得と名声から脱落したことをいう。“kataṃ hoti uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriya”という箇所については、七つの誓戒を破ったことによって生じる七つの神変（の失敗）として理解されるべきである。

---

อเจลปาถิกปุตฺตวตฺถุวณฺณนา

裸形行者パーティカプッタの物語の注釈。

---

๑๕. ปาถิกปุตฺโตติ ปาถิกสฺส ปุตฺโต. ญาณวาเทนาติ ญาณวาเทน สทฺธึ. อุปฑฺฒปถนฺติ โยชนํ เจ, โน อนฺตเร ภเวยฺย, โคตโม อฑฺฒโยชนํ, อหํ อฑฺฒโยชนํ. เอส นโย อฑฺฒโยชนาทีสุ. เอกปทวารมฺปิ อติกฺกมฺม คจฺฉโต ชโย ภวิสฺสติ, อนาคจฺฉโต ปราชโยติ. เต ตตฺถาติ เต มยํ ตตฺถ สมาคตฏฺฐาเน. ตทฺทิคุณํ ตทฺทิคุณาหนฺติ ตโต ตโต ทิคุณํ ทิคุณํ อหํ กริสฺสามิ, ภควตา สทฺธึ ปาฏิหาริยํ กาตุํ อสมตฺถภาวํ ชานนฺโตปิ ‘‘อุตฺตมปุริเสน สทฺธึ ปฏฺฐเปตฺวา อสกฺกุณนฺตสฺสาปิ ปาสํโส โหตี’’ติ ญตฺวา เอวมาห. นครวาสิโนปิ [Pg.9] ตํ สุตฺวา ‘‘อสมตฺโถ นาม เอวํ น คชฺชติ, อทฺธา อยมฺปิ อรหา ภวิสฺสตี’’ติ ตสฺส มหนฺตํ สกฺการมกํสุ.

15. “pāthikaputtoti”とは、遊行者パーティカの息子である。“ñāṇavādenāti”とは、全知の智を自称する私（世尊）と共にという意味である。“upaḍḍhapathanti”とは、もし我々の間に一ヨージャナの道のりがあるならば、ゴータマは半ヨージャナ来き、私も半ヨージャナ行くという意味である。半ヨージャナ等の距離については、この方法が準用される。“一歩でも越えて進む者に勝利があり、来ない者に敗北がある”と言う。“te tatthāti”とは、我々があの集合した場所、あるいは出会った場所でという意味である。“taddiguṇaṃ taddiguṇāhanti”とは、彼（世尊）がなす神変よりも二倍、二倍の神変を私がなすという意味である。世尊と共に神変を競う能力がないことを知りながらも、“優れた人物と肩を並べようとして、たとえできなくても称賛に値する”と考え、このように言ったのである。町の人々もそれを聞いて、“無能な者がこのように吼えることはない。確かにこのパーティカプッタも阿羅漢なのだろう”と考え、彼に多大な供養を行った。

---

๑๖. เยนาหํ เตนุปสงฺกมีติ ‘‘สุนกฺขตฺโต กิร ปาถิกปุตฺโต เอวํ วทตี’’ติ อสฺโสสิ. อถสฺส หีนชฺฌาสยตฺตา หีนทสฺสนาย จิตฺตํ อุทปาทิ.

16. “yenāhaṃ tenupasaṅkamīti”とは、“スナッカッタよ、パーティカプッタがこのように言っているそうだ”と聞いたことを指す。そこで、彼（スナッカッタ）の卑俗な性向ゆえに、卑俗な者を見ようとする心が起きたのである。

---

โส ภควโต วตฺตํ กตฺวา ภควติ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺเฐ ปาถิกปุตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘ตุมฺเห กิร เอวรูปึ กถํ กเถถา’’ติ? ‘‘อาม, กเถมา’’ติ. ยทิ เอวํ ‘‘มา ภายิตฺถ วิสฺสตฺถา ปุนปฺปุนํ เอวํ วทถ, อหํ สมณสฺส โคตมสฺส อุปฏฺฐาโก, ตสฺส วิสยํ วิชานามิ, ตุมฺเหหิ สทฺธึ ปาฏิหาริยํ กาตุํ น สกฺขิสฺสติ, อหํ สมณสฺส โคตมสฺส กเถตฺวา ภยํ อุปฺปาเทตฺวา ตํ อญฺญโต คเหตฺวา คมิสฺสามิ, ตุมฺเห มา ภายิตฺถา’’ติ ตํ อสฺสาเสตฺวา ภควโต สนฺติกํ คโต. เตน วุตฺตํ ‘‘เยนาหํ เตนุปสงฺกมี’’ติ. ตํ วาจนฺติอาทีสุ ‘‘อหํ อพุทฺโธว สมาโน พุทฺโธมฺหีติ วิจรึ, อภูตํ เม กถิตํ นาหํ พุทฺโธ’’ติ วทนฺโต ตํ วาจํ ปชหติ นาม. รโห นิสีทิตฺวา จินฺตยมาโน ‘‘อหํ ‘เอตฺตกํ กาลํ อพุทฺโธว สมาโน พุทฺโธมฺหี’ติ วิจรึ, อิโต ทานิ ปฏฺฐาย นาหํ พุทฺโธ’’ติ จินฺตยนฺโต ตํ จิตฺตํ ปชหติ นาม. ‘‘อหํ ‘เอตฺตกํ กาลํ อพุทฺโธว สมาโน พุทฺโธมฺหี’ติ ปาปกํ ทิฏฺฐึ คเหตฺวา วิจรึ, อิโต ทานิ ปฏฺฐาย อิมํ ทิฏฺฐึ ปชหามี’’ติ ปชหนฺโต ตํ ทิฏฺฐึ ปฏินิสฺสชฺชติ นาม. เอวํ อกโรนฺโต ปน ตํ วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวาติ วุจฺจติ. วิปเตยฺยาติ พนฺธนา มุตฺตตาลปกฺกํ วิย คีวโต ปเตยฺย, สตฺตธา วา ปน ผเลยฺย.

彼は世尊への務めを終え、世尊が香室に入られたとき、パーティカプッタのもとへ行き、“あなたは本当にそのようなことを言っているのですか”と尋ねた。“はい、言っています”と答えると、“もしそうなら、恐れることなく、確信を持って繰り返しそのように言いなさい。私は沙門ゴータマの給仕者であり、彼の能力を知っています。彼はあなた方と共に神変を行うことはできないでしょう。私は沙門ゴータマに告げて彼を恐怖させ、別の場所へ連れ去るつもりです。恐れることはありません”と彼を励まして、世尊のもとへ戻った。それゆえ“yenāhaṃ tenupasaṅkamī”と言われる。“taṃ vācanti”などの箇所において、“私は仏陀ではないのに、仏陀であると称して歩き回った。私は真実でないことを言った。私は仏陀ではない”と言う者は、その言葉を捨てたことになる。独りで座って考え、“私はこれまでの間、仏陀ではないのに仏陀であるとして歩き回った。今からは私は仏陀ではない”と考える者は、その心を捨てたことになる。“私はこれまでの間、仏陀ではないのに仏陀であるという悪しき見解を持って歩き回った。今からはこの見解を捨てる”と捨てる者は、その見解を放棄したことになる。このようにしないことを、“その言葉を捨てず、その心を捨てず、その見解を放棄しない”と言う。“vipateyyāti”とは、柄から離れた熟した椰子の実が落ちるように、首から落ちる、あるいは七つに裂けるという意味である。

---

๑๗. รกฺขเตตนฺติ รกฺขตุ เอตํ. เอกํเสนาติ นิปฺปริยาเยน. โอธาริตาติ ภาสิตา. อเจโล จ, ภนฺเต, ปาถิกปุตฺโตติ เอวํ เอกํเสน ภควโต วาจาย โอธาริตาย สเจ อเจโล ปาถิกปุตฺโต. วิรูปรูเปนาติ วิคตรูเปน วิคจฺฉิตสภาเวน รูเปน อตฺตโน รูปํ ปหาย อทิสฺสมาเนน กาเยน. สีหพฺยคฺฆาทิวเสน วา วิวิธรูเปน สมฺมุขีภาวํ อาคจฺเฉยฺย. ตทสฺส ภควโต มุสาติ เอวํ สนฺเต ภควโต ตํ วจนํ มุสา ภเวยฺยาติ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหาติ. ฐเปตฺวา กิร เอตํ น อญฺเญน ภควา มุสาวาเทน นิคฺคหิตปุพฺโพติ.

17. “rakkhatetanti”とは、この言葉を保持せよということである。“ekaṃsenāti”とは、断定的にという意味である。“odhāritā”は“bhāsitā（説かれた）”と同じである。“acelo ca bhante pāthika putto”とは、このように世尊の言葉によって断定的に説かれたとしても、もし裸形行者パーティカプッタが“virūparūpenāti”すなわち、本来の姿とは異なる姿で、神通力によって本来の姿を隠して見えない体となり、あるいはライオンや虎などの様々な姿となって御前に現れたならば、その時、世尊のその言葉は偽り（musā）となります、と虚偽の言葉をもって非難したのである。このスナッカッタを除いて、世尊が虚偽の言葉で非難されたことはかつてなかったと記されている。

---

๑๘. ทฺวยคามินีติ [Pg.10] สรูเปน อตฺถิภาวํ, อตฺเถน นตฺถิภาวนฺติ เอวํ ทฺวยคามินี. อลิกตุจฺฉนิปฺผลวาจาย เอตํ อธิวจนํ.

18. “dvayagāminīti”とは、外見上はあるように見え、実質的にはないという、二様に通じる言葉である。これは、虚偽で空虚で無益な言葉の同義語である。

---

๑๙. อชิโตปิ นาม ลิจฺฉวีนํ เสนาปตีติ โส กิร ภควโต อุปฏฺฐาโก อโหสิ, โส กาลมกาสิ. อถสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา มนุสฺสา ปาถิกปุตฺตํ ปุจฺฉึสุ ‘‘กุหึ นิพฺพตฺโต เสนาปตี’’ติ? โส อาห – ‘‘มหานิรเย นิพฺพตฺโต’’ติ. อิทญฺจ ปน วตฺวา ปุน อาห ‘‘ตุมฺหากํ เสนาปติ มม สนฺติกํ อาคมฺม อหํ ตุมฺหากํ วจนมกตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ ปติฏฺฐเปตฺวา นิรเย นิพฺพตฺโตมฺหี’’ติ ปโรทิตฺถาติ. เตนุปสงฺกมิ ทิวาวิหารายาติ เอตฺถ ‘‘ปาฏิหาริยกรณตฺถายา’’ติ กสฺมา น วทติ? อภาวา. สมฺมุขีภาโวปิ หิสฺส เตน สทฺธึ นตฺถิ, กุโต ปาฏิหาริยกรณํ, ตสฺมา ตถา อวตฺวา ‘‘ทิวาวิหารายา’’ติ อาห.

19. “アジタという名のリッチャヴィ族の軍指揮官”について、彼は世尊の給仕者であったが、亡くなった。その後、人々は彼の遺体供養を終えて、パーティカプッタに“軍指揮官はどこに生まれ変わったのか”と尋ねた。彼は“大地獄に生まれた”と答えた。さらに“あなたがたの軍指揮官は私のところに来て、‘私はあなたがた（道士たち）の言葉に従わず、沙門ゴータマの説を確立させてしまったために、地獄に生まれたのだ’と言って泣いた”と語った。“（世尊は）昼の休息のために赴かれた”という箇所において、なぜ“奇跡を行うために”と言われないのか。それは（奇跡を成す条件が）なかったからである。彼（パーティカプッタ）が世尊と対面することさえなかったのに、どうして奇跡が行われようか。ゆえに、そのようには言わず、“昼の休息のために”と言われたのである。

---

อิทฺธิปาฏิหาริยกถาวณฺณนา

神変（奇跡）に関する説話の釈義

---

๒๐. คหปติเนจยิกาติ คหปติ มหาสาลา. เตสญฺหิ มหาธนธญฺญนิจโย, ตสฺมา ‘‘เนจยิกา’’ติ วุจฺจนฺติ. อเนกสหสฺสาติ สหสฺเสหิปิ อปริมาณคณนา. เอวํ มหตึ กิร ปริสํ ฐเปตฺวา สุนกฺขตฺตํ อญฺโญ สนฺนิปาเตตุํ สมตฺโถ นตฺถิ. เตเนว ภควา เอตฺตกํ กาลํ สุนกฺขตฺตํ คเหตฺวา วิจริ.

20. “居士の蓄財者（ガハパティ・ネーチャイカー）”とは、大富豪の居士のことである。彼らには多額の財宝や穀物の蓄積があるため、“蓄財者”と呼ばれる。“数千”とは、数千人という単位でも計り知れない数であることを指す。このように、これほど大きな群衆を、スナッカッタを差し置いて集められる者は他にいない。それゆえに世尊は、これほど長い間スナッカッタを連れて歩まれたのである。

---

๒๑. ภยนฺติ จิตฺตุตฺราสภยํ. ฉมฺภิตตฺตนฺติ สกลสรีรจลนํ. โลมหํโสติ โลมานํ อุทฺธคฺคภาโว. โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘อหํ อติมหนฺตํ กถํ กเถตฺวา สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคเลน สทฺธึ ปฏิวิรุทฺโธ, มยฺหํ โข ปนพฺภนฺตเร อรหตฺตํ วา ปาฏิหาริยกรณเหตุ วา นตฺถิ, สมโณ ปน โคตโม ปาฏิหาริยํ กริสฺสติ, อถสฺส ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา มหาชโน ‘ตฺวํ ทานิ ปาฏิหาริยํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต กสฺมา อตฺตโน ปมาณมชานิตฺวา โลเก อคฺคปุคฺคเลน สทฺธึ ปฏิมลฺโล หุตฺวา คชฺชสี’ติ กฏฺฐเลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ วิเหเฐสฺสตี’’ติ. เตนสฺส มหาชนสนฺนิปาตญฺเจว เตน ภควโต จ อาคมนํ สุตฺวา ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส วา อุทปาทิ. โส ตโต ทุกฺขา มุจฺจิตุกาโม ตินฺทุกขาณุกปริพฺพาชการามํ อคมาสิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ อถ โข ภควาติอาทิมาห[Pg.11]. ตตฺถ อุปสงฺกมีติ น เกวลํ อุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปน ทูรํ อฑฺฒโยชนนฺตรํ ปริพฺพาชการามํ ปวิฏฺโฐ. ตตฺถปิ จิตฺตสฺสาทํ อลภมาโน อนฺตนฺเตน อาวิชฺฌิตฺวา อารามปจฺจนฺเต เอกํ คหนฏฺฐานํ อุปธาเรตฺวา ปาสาณผลเก นิสีทิ. อถ ภควา จินฺเตสิ – ‘‘สเจ อยํ พาโล กสฺสจิเทว กถํ คเหตฺวา อิธาคจฺเฉยฺย, มา นสฺสตุ พาโล’’ติ ‘‘นิสินฺนปาสาณผลกํ ตสฺส สรีเร อลฺลีนํ โหตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. สห อธิฏฺฐานจิตฺเตน ตํ ตสฺส สรีเร อลฺลียิ. โส มหาอทฺทุพนฺธนพทฺโธ วิย ฉินฺนปาโท วิย จ อโหสิ.

21. “恐怖（バヤ）”とは心の戦慄による恐れである。“硬直（チャムビタッタ）”とは全身が震え動くことである。“身の毛がよだつこと（ローマハムサ）”とは毛が逆立つことである。彼は次のように考えた。“私は、天界を含む世界における最高の人（世尊）に対して、大言壮語を吐いて敵対してしまった。しかし、私の中には阿羅漢果も、奇跡を行うための原因（禅定や神通）もない。しかし沙門ゴータマは奇跡を行うだろう。その奇跡を見て群衆は‘お前は今、奇跡を行うこともできないのに、なぜ自分の分をわきまえずに、世界の最高の人に対して敵対者となって豪語するのか’と言って、木切れや石つぶてや棒などで危害を加えるだろう”。それゆえ、群衆の集まりと、世尊が来られたことを聞いて、彼に恐怖や硬直、身の毛のよだつ思いが生じた。彼はその苦しみから逃れたいと願い、ティンドゥカカーヌカという遊行者の園へ行った。その意味を示すために“その時、世尊は……”等の文が説かれた。そこでの“赴かれた”とは、単に赴いただけではなく、半由旬も離れた遠くの遊行者の園に入ったことを意味する。そこでも心の安らぎを得られず、園の端を巡り歩き、園の境界にある茂みを見つけて石の板の上に座った。その時、世尊は“もしこの愚者が、誰か（スナッカッタのような者）の言葉を鵜呑みにしてここに来るならば、この愚者が滅びないように”と考え、“彼が座っている石の板が彼の体に吸い付くように”と決意（阿弥陀ッタナ）された。その決意の心とともに、板は彼の体に吸い付いた。彼は大きな枷で縛られた者のようになり、足の切断された者のようになった。

---

อสฺโสสีติ อิโต จิโต จ ปาถิกปุตฺตํ ปริเยสมานา ปริสา ตสฺส อนุปทํ คนฺตฺวา นิสินฺนฏฺฐานํ ญตฺวา อาคเตน อญฺญตเรน ปุริเสน ‘‘ตุมฺเห กํ ปริเยสถา’’ติ วุตฺเต ปาถิกปุตฺตนฺติ. โส ‘‘ตินฺทุกขาณุกปริพฺพาชการาเม นิสินฺโน’’ติ วุตฺตวจเนน อสฺโสสิ.

“聞いた”とは、あちこちでパーティカプッタを捜していた群衆が、彼の足跡を追って座っている場所を知り、やって来たある男が“あなたがたは誰を捜しているのか”と問い、“パーティカプッタを捜している”と答えた際に、“彼はティンドゥカカーヌカ遊行者園に座っている”と言った言葉を聞いたということである。

---

๒๒. สํสปฺปตีติ โอสีทติ. ตตฺเถว สญฺจรติ. ปาวฬา วุจฺจติ อานิสทฏฺฐิกา.

22. “這う（サムサッパティ）”とは、沈み込むこと、あるいはその場所で（座ったまま）動くことである。“パーヴァラー”とは、腰の骨（座骨）のことである。

---

๒๓. ปราภูตรูโปติ ปราชิตรูโป, วินฏฺฐรูโป วา.

23. “敗北した様子（パラーブータルーポ）”とは、負けた様子、あるいは（称賛や利得が）失われた様子である。

---

๒๕. โคยุเคหีติ โคยุตฺเตหิ สตมตฺเตหิ วา สหสฺสมตฺเตหิ วา ยุเคหิ. อาวิญฺเฉยฺยามาติ อากฑฺเฒยฺยาม. ฉิชฺเชยฺยุนฺติ ฉินฺเทยฺยุํ. ปาถิกปุตฺโต วา พนฺธฏฺฐาเน ฉิชฺเชยฺย.

25. “牛のつがい（ゴーユゲーヒ）”とは、牛を繋いだ百ないし千ほどの軛（くびき）のことである。“引き離そうとしても”とは、引っ張ろうとしても、ということである。“切れるだろう”とは、（縄などが）断ち切られるだろうということである。あるいは、パーティカプッタ自身が縛られた箇所で（体が）引き裂かれるだろう。

---

๒๖. ทารุปตฺติกนฺเตวาสีติ ทารุปตฺติกสฺส อนฺเตวาสี. ตสฺส กิร เอตทโหสิ ‘‘ติฏฺฐตุ ตาว ปาฏิหาริยํ, สมโณ โคตโม ‘อเจโล ปาถิกปุตฺโต อาสนาปิ น วุฏฺฐหิสฺสตี’ติ อาห. หนฺทาหํ คนฺตฺวา เยน เกนจิ อุปาเยน ตํ อาสนา วุฏฺฐาเปมิ. เอตฺตาวตา จ สมณสฺส โคตมสฺส ปราชโย ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา เอวมาห.

26. “ダールパッティカの弟子”とは、木製の鉢を持つ遊行者の弟子である。彼には次のような考えがあった。“奇跡のことはさておき、沙門ゴータマは‘裸形者パーティカプッタは座から立ち上がることもできないだろう’と言った。よし、私が行って何らかの方法で彼を座から立ち上がらせよう。そうすれば、沙門ゴータマの敗北となるだろう”。それゆえ、このように言ったのである。

---

๒๗. สีหสฺสาติ จตฺตาโร สีหา ติณสีโห จ กาฬสีโห จ ปณฺฑุสีโห จ เกสรสีโห จ. เตสํ จตุนฺนํ สีหานํ เกสรสีโห อคฺคตํ คโต, โส อิธาธิปฺเปโต. มิครญฺโญติ สพฺพจตุปฺปทานํ รญฺโญ. อาสยนฺติ นิวาสํ. สีหนาทนฺติ อภีตนาทํ. โคจราย [Pg.12] ปกฺกเมยฺยนฺติ อาหารตฺถาย ปกฺกเมยฺยํ. วรํ วรนฺติ อุตฺตมุตฺตมํ, ถูลํ ถูลนฺติ อตฺโถ. มุทุมํสานีติ มุทูนิ มํสานิ. ‘‘มธุมํสานี’’ติปิ ปาโฐ, มธุรมํสานีติ อตฺโถ. อชฺฌุเปยฺยนฺติ อุปคจฺเฉยฺยํ. สีหนาทํ นทิตฺวาติ เย ทุพฺพลา ปาณา, เต ปลายนฺตูติ อตฺตโน สูรภาวสนฺนิสฺสิเตน การุญฺเญน นทิตฺวา.

27. “獅子の”という箇所について。獅子には、草色の獅子、黒色の獅子、淡黄色の獅子、そしてケサラスィーハ（有髪獅子）の四種類がある。これら四種の獅子の中でケサラスィーハが最高であり、ここではそれが意図されている。“獣の王”とは、すべての四足動物の王のことである。“住処（アーサヤ）”とは住まいのこと。“獅子吼（スィーハナーダ）”とは恐れのない咆哮のこと。“獲物を求めて出かける”とは、食物のために出かけること。“最良のもの”とは、最高に優れた、肥えた肉のことである。“柔らかい肉”とは、軟らかい肉のこと。“マドゥマムサーニ（甘い肉）”という異本もあり、それは美味しい肉という意味である。“近づく（アッジユペッヤ）”とは、近づき至ること。“獅子吼を上げて”とは、“弱い生き物たちは逃げ去るがよい”という、自らの勇猛さに裏打ちされた慈悲の心から咆哮することである。

---

๒๘. วิฆาสสํวฑฺโฒติ วิฆาเสน สํวฑฺโฒ, วิฆาสํ ภกฺขิตา ติริตฺตมํสํ ขาทิตฺวา วฑฺฒิโต. ทิตฺโตติ ทปฺปิโต ถูลสรีโร. พลวาติ พลสมฺปนฺโน. เอตทโหสีติ กสฺมา อโหสิ? อสฺมิมานโทเสน.

28. “食べ残しで育った（ヴィガーササンヴァッド）”とは、食べ残しの餌によって育った、つまり他者が食べた後の残りの肉を食べて成長した者のことである。“高ぶった（ディット）”とは、傲慢な、あるいは肥え太った体を持つこと。“力強い（バラヴァー）”とは、力に満ちていること。“（その考えが）生じた”とは、なぜ生じたのか。それは“我執（アスミマーナ）”という過ちによるものである。

---

ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – เอกทิวสํ กิร โส สีโห โคจรโต นิวตฺตมาโน ตํ สิงฺคาลํ ภเยน ปลายมานํ ทิสฺวา การุญฺญชาโต หุตฺวา ‘‘วยส, มา ภายิ, ติฏฺฐ โก นาม ตฺว’’นฺติ อาห. ชมฺพุโก นามาหํ สามีติ. วยส, ชมฺพุก, อิโต ปฏฺฐาย มํ อุปฏฺฐาตุํ สกฺขิสฺสสีติ. อุปฏฺฐหิสฺสามีติ. โส ตโต ปฏฺฐาย อุปฏฺฐาติ. สีโห โคจรโต อาคจฺฉนฺโต มหนฺตํ มหนฺตํ มํสขณฺฑํ อาหรติ. โส ตํ ขาทิตฺวา อวิทูเร ปาสาณปิฏฺเฐ วสติ. โส กติปาหจฺจเยเนว ถูลสรีโร มหาขนฺโธ ชาโต. อถ นํ สีโห อโวจ – ‘‘วยส, ชมฺพุก, มม วิชมฺภนกาเล อวิทูเร ฐตฺวา ‘วิโรจ สามี’ติ วตฺตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ. สกฺโกมิ สามีติ. โส ตสฺส วิชมฺภนกาเล ตถา กโรติ. เตน สีหสฺส อติเรโก อสฺมิมาโน โหติ.

ここで、その前後の経緯を述べる。ある日、その獅子の王が狩りから戻る途中、恐怖で逃げ回るその野狐を見て慈悲の心が生じ、“友よ、恐れるな。止まれ。お前の名は何というのか”と言った。“主よ、ジャムブカ（野狐）という名です”。“友よ、ジャムブカよ、これから私に仕えることができるか”。“お仕えいたします”と言った。それ以来、彼は仕えるようになった。獅子は狩りから戻るたびに、大きな肉の塊を運んできた。彼はそれを食べ、近くの石の板の上に住んだ。数日後、彼は肥え太り、立派な首筋を持つようになった。そこで獅子は彼に言った。“友よ、ジャムブカよ、私が威勢よく伸び（ヴィジャンバナ）をする時、近くに立って‘主よ、輝いてください’と言うことができるか”。“主よ、できます”と彼は答えた。彼は獅子が伸びをする時にそのようにした。それによって、（獅子に対する）過剰な我執（自分も獅子と同等であるという思い）が彼に生じたのである。

---

อเถกทิวสํ ชรสิงฺคาโล อุทกโสณฺฑิยํ ปานียํ ปิวนฺโต อตฺตโน ฉายํ โอโลเกนฺโต อทฺทส อตฺตโน ถูลสรีรตญฺเจว มหาขนฺธตญฺจ. ทิสฺวา ‘ชรสิงฺคาโลสฺมี’ติ มนํ อกตฺวา ‘‘อหมฺปิ สีโห ชาโต’’ติ มญฺญิ. ตโต อตฺตนาว อตฺตานํ เอตทโวจ – ‘‘วยส, ชมฺพุก, ยุตฺตํ นาม ตว อิมินา อตฺตภาเวน ปรสฺส อุจฺฉิฏฺฐมํสํ ขาทิตุํ, กึ ตฺวํ ปุริโส น โหสิ, สีหสฺสาปิ จตฺตาโร ปาทา ทฺเว ทาฐา ทฺเว กณฺณา เอกํ นงฺคุฏฺฐํ, ตวปิ สพฺพํ ตเถว, เกวลํ ตว เกสรภารมตฺตเมว นตฺถี’’ติ. ตสฺเสวํ จินฺตยโต อสฺมิมาโน วฑฺฒิ. อถสฺส เตน อสฺมิมานโทเสน เอตํ ‘‘โก จาห’’นฺติอาทิ มญฺญิตมโหสิ. ตตฺถ โก จาหนฺติ อหํ โก, สีโห มิคราชา โก, น เม ญาติ, น สามิโก, กิมหํ [Pg.13] ตสฺส นิปจฺจการํ กโรมีติ อธิปฺปาโย. สิงฺคาลกํเยวาติ สิงฺคาลรวเมว. เภรณฺฑกํเยวาติ อปฺปิยอมนาปสทฺทเมว. เก จ ฉเว สิงฺคาเลติ โก จ ลามโก สิงฺคาโล. เก ปน สีหนาเทติ โก ปน สีหนาโท สิงฺคาลสฺส จ สีหนาทสฺส จ โก สมฺพนฺโธติ อธิปฺปาโย. สุคตาปทาเนสูติ สุคตลกฺขเณสุ. สุคตสฺส สาสนสมฺภูตาสุ ตีสุ สิกฺขาสุ. กถํ ปเนส ตตฺถ ชีวติ? เอตสฺส หิ จตฺตาโร ปจฺจเย ททมานา สีลาทิคุณสมฺปนฺนานํ สมฺพุทฺธานํ เทมาติ เทนฺติ, เตน เอส อพุทฺโธ สมาโน พุทฺธานํ นิยามิตปจฺจเย ปริภุญฺชนฺโต สุคตาปทาเนสุ ชีวติ นาม. สุคตาติริตฺตานีติ เตสํ กิร โภชนานิ ททมานา พุทฺธานญฺจ พุทฺธสาวกานญฺจ ทตฺวา ปจฺฉา อวเสสํ สายนฺหสมเย เทนฺติ. เอวเมส สุคตาติริตฺตานิ ภุญฺชติ นาม. ตถาคเตติ ตถาคตํ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อาสาเทตพฺพํ ฆฏฺฏยิตพฺพํ. อถ วา ‘‘ตถาคเต’’ติอาทีนิ อุปโยคพหุวจนาเนว. อาสาเทตพฺพนฺติ อิทมฺปิ พหุวจนเมว เอกวจนํ วิย วุตฺตํ. อาสาทนาติ อหํ พุทฺเธน สทฺธึ ปาฏิหาริยํ กริสฺสามีติ ฆฏฺฏนา.

ある日、一匹の老いたジャッカルが水たまりの水を飲んでいた時、自分の影を見て、自らの肥えた体と大きな項（うなじ）を認めた。それを見て、“自分は老いたジャッカルである”とは心に留めず、“私もライオンになったのだ”と考えた。その後、彼は自分自身にこう言った。“友よ、ジャッカルよ、お前のこの体で他人の食べ残しの肉を食うことが、果たして相応しいだろうか。お前も一人前の者ではないか。ライオンにも四つの足、二つの牙、二つの耳、一本の尾がある。お前もすべて同じである。ただ、お前にはたてがみの重なりだけがないのだ”と。このように考えているうちに、彼の慢心（我慢）は増大した。そして、その慢心の過失によって、“私とは何者か（誰にも引けを取らない）”などと思い上がるようになった。ここで“私とは何者か”とは、“私は何者であるか、獣の王であるライオンは何者であるか。彼は私の親族でもなければ、主人でもない。なぜ私が彼に対して恭順の意を示す必要があろうか”という意図である。“ジャッカルそのもの（siṅgālakaṃyeva）”とは、ジャッカルの鳴き声そのもののことである。“不快な声（bheraṇḍakaṃyeva）”とは、好ましくなく不快な音のことである。“卑しいジャッカル（ke ca chave siṅgāle）”とは、劣悪なジャッカルのことである。“ライオンの咆哮（ke pana sīhanāde）”とは、ライオンの咆哮がどのようなものであるか、ジャッカルとライオンの咆哮に何の関係があるのか、という意図である。“善逝の事績（sugatāpadānesu）”とは、善逝（ブッダ）の備える特徴についてであり、善逝の教えから生じた三学（戒・定・慧）のことである。では、彼はそこでどのように生きているのか。彼に四つの資具（布施物）を与える人々は、“戒などの徳を備えた正自覚者に捧げよう”と思って与えているのである。それゆえ、彼はブッダではないにもかかわらず、ブッダのために定められた資具を享受することで、善逝の事績において生きていると言われる。“善逝の残り物（sugatātirittāni）”とは、彼らに食事を与える人々が、ブッダやブッダの弟子たちに供養した後、その残りを夕方に与えることを指す。このようにして、彼は善逝の残り物を食べていると言われる。“如来（tathāgate）”とは、如来、阿羅漢、正自覚者に対して、挑むべき、あるいは攻撃すべきであるということ。あるいは、“tathāgate”などの語は対格の複数形である。“āsādetabbaṃ”という語も、単数形のように見えるが複数形として述べられている。“挑むこと（āsādanā）”とは、“私はブッダと共に神通を競い合う”という攻撃的な態度のことである。

---

๒๙. สเมกฺขิยานาติ สเมกฺขิตฺวา, มญฺญิตฺวาติ อตฺโถ. อมญฺญีติ ปุน อมญฺญิตฺถ โกตฺถูติ สิงฺคาโล.

29. “samekkhiyāna”とは“観察して”、“考えて”という意味である。“amaññī”とは“再び考えた”こと。“kotthu”とはジャッカルのことである。

---

๓๐. อตฺตานํ วิฆาเส สเมกฺขิยาติ โสณฺฑิยํ อุจฺฉิฏฺโฐทเก ถูลํ อตฺตภาวํ ทิสฺวา. ยาว อตฺตานํ น ปสฺสตีติ ยาว อหํ สีหวิฆาสสํวฑฺฒิตโก ชรสิงฺคาโลติ เอวํ ยถาภูตํ อตฺตานํ น ปสฺสติ. พฺยคฺโฆติ มญฺญตีติ สีโหหมสฺมีติ มญฺญติ, สีเหน วา สมานพโล พฺยคฺโฆเยว อหนฺติ มญฺญติ.

30. “自らを残り物において観察して（attānaṃ vighāse samekkhiyā）”とは、水たまりの残り水の中に、自らの肥えた体を見て、という意味である。“自らを見ない限り（yāva attānaṃ na passati）”とは、“私はライオンの食べ残しで育った老ジャッカルである”というありのままの自分を見ないうちは、という意味である。“虎であると考える（byagghoti maññati）”とは、“私はライオンである”と考えるか、あるいは“自分はライオンと同等の力を持つ虎である”と考えることである。

---

๓๑. ภุตฺวาน เภเกติ อาวาฏมณฺฑูเก ขาทิตฺวา. ขลมูสิกาโยติ ขเลสุ มูสิกาโย จ ขาทิตฺวา. กฏสีสุ ขิตฺตานิ จ โกณปานีติ สุสาเนสุ ฉฑฺฑิตกุณปานิ จ ขาทิตฺวา. มหาวเนติ มหนฺเต วนสฺมึ. สุญฺญวเนติ ตุจฺฉวเน. วิวฑฺโฒติ วฑฺฒิโต. ตเถว โส สิงฺคาลกํ อนทีติ เอวํ สํวฑฺโฒปิ มิคราชาหมสฺมีติ มญฺญิตฺวาปิ ยถา ปุพฺเพ ทุพฺพลสิงฺคาลกาเล, ตเถว โส สิงฺคาลรวํเยว อรวีติ[Pg.14]. อิมายปิ คาถาย เภกาทีนิ ภุตฺวา วฑฺฒิตสิงฺคาโล วิย ลาภสกฺการคิทฺโธ ตฺวนฺติ ปาถิกปุตฺตเมว ฆฏฺเฏสิ.

31. “蛙を食べて（bhutvāna bheke）”とは、穴に潜む蛙を食べてという意味。“脱穀場のネズミ（khalamūsikāyo）”とは、脱穀場にいるネズミを食べてという意味。“墓場に捨てられた死体（kaṭasīsu khittāni ca koṇapāni）”とは、墓地に捨てられた死肉を食べてという意味。“大森林（mahāvaneti）”とは大きな森で、“空虚な森（suññavaneti）”とは人のいない森で。“成長した（vivaḍḍhoti）”とは大きくなったこと。“彼はやはりジャッカルとして鳴いた（tatheva so siṅgālakaṃ anadi）”とは、このように述べられた食事（蛙やネズミ、死肉）によって成長したとしても、“私は獣の王である”と考えたとしても、かつて力の弱かったジャッカルであった時と同じように、やはりジャッカルの鳴き声で鳴いた、という意味である。この偈によって、“蛙などを食べて育ったジャッカルのように、お前（パーティカプッタ）も利得と名声に執着している”と、パーティカプッタを非難したのである。

---

นาเคหีติ หตฺถีหิ. มหาพนฺธนาติ มหตา กิเลสพนฺธนา โมเจตฺวา. มหาวิทุคฺคาติ มหาวิทุคฺคํ นาม จตฺตาโร โอฆา. ตโต อุทฺธริตฺวา นิพฺพานถเล ปติฏฺฐเปตฺวา.

“nāgehi”とは象のこと。“大きな絆から（mahābandhanā）”とは、大きな煩悩の絆（結）から解放して、という意味。“大きな難所（mahāviduggā）”とは、ここでは四つの暴流（四流）のことである。そこから救い出し、涅槃という安住の地に立たせて、という意味である。

---

อคฺคญฺญปญฺญตฺติกถาวณฺณนา

世起宣説（アッガンニャ・パンニャッティ）の解説

---

๓๖. อิติ ‘‘ภควา เอตฺตเกน กถามคฺเคน ปาฏิหาริยํ น กโรตี’’ติ ปทสฺส อนุสนฺธึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘น อคฺคญฺญํ ปญฺญาเปตี’’ติ อิมสฺส อนุสนฺธึ ทสฺเสนฺโต อคฺคญฺญญฺจาหนฺติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อคฺคญฺญญฺจาหนฺติ อหํ, ภคฺคว, อคฺคญฺญญฺจ ปชานามิ โลกุปฺปตฺติจริยวํสญฺจ. ตญฺจ ปชานามีติ น เกวลํ อคฺคญฺญเมว, ตญฺจ อคฺคญฺญํ ปชานามิ. ตโต จ อุตฺตริตรํ สีลสมาธิโต ปฏฺฐาย ยาว สพฺพญฺญุตญฺญาณา ปชานามิ. ตญฺจ ปชานํ น ปรามสามีติ ตญฺจ ปชานนฺโตปิ อหํ อิทํ นาม ปชานามีติ ตณฺหาทิฏฺฐิมานวเสน น ปรามสามิ. นตฺถิ ตถาคตสฺส ปรามาโสติ ทีเปติ. ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตาติ อตฺตนาเยว อตฺตนิ กิเลสนิพฺพานํ วิทิตํ. ยทภิชานํ ตถาคโตติ ยํ กิเลสนิพฺพานํ ชานนฺโต ตถาคโต. โน อนยํ อาปชฺชตีติ อวิทิตนิพฺพานา ติตฺถิยา วิย อนยํ ทุกฺขํ พฺยสนํ นาปชฺชติ.

36. このように世尊は、これまでの話の流れで“如来は神通を行わないのではない”という箇所の文脈を示し、次に“世起（最古の起源）を説かないのではない”という箇所の文脈を示すために、“アッガンニャ（世起）を私は知っている”という説法を始められた。その中で“アッガンニャを私は知っている”とは、“バッガヴァよ、私は世起（世界の起源）と、世界の生成の変遷を知っている”ということである。“それを知っている（tañca pajānāmi）”とは、単に世起だけを知っているのではなく、その世起を（詳しく）知っているという意味である。さらにそれよりも優れたこと、すなわち戒・定から始めて一切知智に至るまでを知っている。“それを知っていながら執着しない（tañca pajānaṃ na parāmasāmi）”とは、それらを知っていながらも、“私はこれを知っているのだ”と渇愛・見解・慢心によって執着（把握）することはない、ということである。如来には執着（邪執）がないことを示している。“自らの中に滅尽が知られている（paccattaññeva nibbuti viditā）”とは、自分自身において煩悩の滅尽（涅槃）が知られているということである。“それを知っている如来（yadabhijānaṃ tathāgato）”とは、その煩悩の滅尽を知っている如来は、“災厄に陥らない（no anayaṃ āpajjatī）”、すなわち涅槃を知らない諸外道が苦しみや破滅に陥るようには、苦難や破滅に陥ることはない、という意味である。

---

๓๗. อิทานิ ยํ ตํ ติตฺถิยา อคฺคญฺญํ ปญฺญเปนฺติ, ตํ ทสฺเสนฺโต สนฺติ ภคฺควาติอาทิมาห. ตตฺถ อิสฺสรกุตฺตํ พฺรหฺมกุตฺตนฺติ อิสฺสรกตํ พฺรหฺมกตํ, อิสฺสรนิมฺมิตํ พฺรหฺมนิมฺมิตนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมา เอว หิ เอตฺถ อาธิปจฺจภาเวน อิสฺสโรติ เวทิตพฺโพ. อาจริยกนฺติ อาจริยภาวํ อาจริยวาทํ. ตตฺถ อาจริยวาโท อคฺคญฺญํ. อคฺคญฺญํ ปน เอตฺถ เทสิตนฺติ กตฺวา โส อคฺคญฺญํ ตฺเวว วุตฺโต. กถํ วิหิตกนฺติ เกน วิหิตํ กินฺติ วิหิตํ. เสสํ พฺรหฺมชาเล วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

37. 今、諸外道が世起（最古の起源）として説いているものを示すために、“バッガヴァよ、ある（沙門・バラモンたちは）……”と仰せられた。その中の“自在神の所作、梵天の所作（issarakuttaṃ brahmakuttaṃ）”とは、自在神（イッサラ）によってなされた、あるいは梵天によってなされた、自在神によって創造された、あるいは梵天によって創造されたという意味である。ここでは梵天こそが、支配者という意味で自在神（イッサラ）と理解されるべきである。それゆえ“自在神の所作、梵天の所作”と言われる。“伝承（ācariyakaṃ）”とは、師弟の伝承、あるいは師の説のことである。そこではその師の説が世起（起源）とされる。しかし、ここではその（師の説による）世起が説かれているため、単に“世起（aggañña）”と呼ばれている。“どのように規定されたか（kathaṃ vihitakaṃ）”とは、誰によって、どのように規定されたかということ。残りの内容は、‘梵網経（ブラフマジャーラ・スッタ）’で詳しく詳述された方法によって理解されるべきである。

---

๔๑. ขิฑฺฑาปโทสิกนฺติ ขิฑฺฑาปโทสิกมูลํ.

41. “遊戯による堕落（khiḍḍāpadosikaṃ）”とは、遊戯による堕落を根本原因とする（天人）のことである。

---

๔๗. อสตาติ [Pg.15] อวิชฺชมาเนน, อสํวิชฺชมานฏฺเฐนาติ อตฺโถ. ตุจฺฉาติ ตุจฺเฉน อนฺโตสารวิรหิเตน. มุสาติ มุสาวาเทน. อภูเตนาติ ภูตตฺถวิรหิเตน. อพฺภาจิกฺขนฺตีติ อภิอาจิกฺขนฺติ. วิปรีโตติ วิปรีตสญฺโญ วิปรีตจิตฺโต. ภิกฺขโว จาติ น เกวลํ สมโณ โคตโมเยว, เย จ อสฺส อนุสิฏฺฐึ กโรนฺติ, เต ภิกฺขู จ วิปรีตา. อถ ยํ สนฺธาย วิปรีโตติ วทนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ สมโณ โคตโมติอาทิ วุตฺตํ. สุภํ วิโมกฺขนฺติ วณฺณกสิณํ. อสุภนฺตฺเววาติ สุภญฺจ อสุภญฺจ สพฺพํ อสุภนฺติ เอวํ ปชานาติ. สุภนฺตฺเวว ตสฺมึ สมเยติ สุภนฺติ เอว จ ตสฺมึ สมเย ปชานาติ, น อสุภํ. ภิกฺขโว จาติ เย เต เอวํ วทนฺติ, เตสํ ภิกฺขโว จ อนฺเตวาสิกสมณา วิปรีตา. ปโหตีติ สมตฺโถ ปฏิพโล.

47. “asatā”とは、存在しないこと、実在しないという意味である。“tucchā”とは、空虚な、内部に真実の核心（実質）を欠いているという意味である。“musā”とは、虚偽の言葉（妄語）によることである。“abhūtena”とは、真実のありようを欠いているという意味である。“abbhācikkhanti”とは、非難し、誹謗することである。“viparīto”とは、顛倒した認知（想）を持ち、顛倒した心を持っていることである。“bhikkhavo ca”とは、単に沙門ゴータマだけでなく、彼の教誡に従う比丘たちもまた顛倒しているという意味である。さて、何に関して“顛倒している”と言っているのかを示すために、“samaṇo gotamo”等の句が説かれた。“subhaṃ vimokkhaṃ”とは、色カシ（vaṇṇakasiṇa）のことである。“asubhantveva”とは、浄（美しきもの）と不浄（醜きもの）のすべてを“不浄である”とだけ理解することである。“subhantveva tasmiṃ samaye”とは、その（浄を想い作意して禅定に入っている）時には、ただ“浄である”とだけ理解し、“不浄である”とは理解しないことである。“bhikkhavo ca”とは、このように（仏陀を誹謗して）語る者たちの弟子である沙門（比丘）たちもまた顛倒しているという意味である。“pahotīti”とは、能力がある、堪能であるという意味である。

---

๔๘. ทุกฺกรํ โขติ อยํ ปริพฺพาชโก ยทิทํ ‘‘เอวํปสนฺโน อหํ, ภนฺเต’’ติอาทิมาห, ตํ สาเฐยฺเยน โกหญฺเญน อาห. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘สมโณ โคตโม มยฺหํ เอตฺตกํ ธมฺมกถํ กเถสิ, ตมหํ สุตฺวาปิ ปพฺพชิตุํ น สกฺโกมิ, มยา เอตสฺส สาสนํ ปฏิปนฺนสทิเสน ภวิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ตโต โส สาเฐยฺเยน โกหญฺเญน เอวมาห. เตนสฺส ภควา มมฺมํ ฆฏฺเฏนฺโต วิย ‘‘ทุกฺกรํ โข เอตํ, ภคฺคว ตยา อญฺญทิฏฺฐิเกนา’’ติอาทิมาห. ตํ โปฏฺฐปาทสุตฺเต วุตฺตตฺถเมว. สาธุกมนุรกฺขาติ สุฏฺฐุ อนุรกฺข.

48. “dukkaraṃ kho”の箇所について。この遊行者が“世尊よ、私はこのように信じました”などと言ったのは、詐欺的な偽善によるものであった。彼の心には次のような思いがあったとされる。“沙門ゴータマは私にこれほどの法話を説かれたが、私はそれを聞いても出家することはできない。私は彼の教えを実践している者であるかのように振る舞うべきである”。それゆえ、彼は詐欺的な偽善をもってそのように言ったのである。そのため、世尊は彼の急所（病根）を突くかのように、“バッガヴァよ、異なる見解を持つあなたにとって、それは困難なことである”等と言われた。その内容は、ポッタパーダ・スッタ（布咤婆羅経）で説かれた意味と同じである。“sādhukamanurakkhā”とは、十分に守護せよという意味である。

---

อิติ ภควา ปสาทมตฺตานุรกฺขเณ ปริพฺพาชกํ นิโยเชสิ. โสปิ เอวํ มหนฺตํ สุตฺตนฺตํ สุตฺวาปิ นาสกฺขิ กิเลสกฺขยํ กาตุํ. เทสนา ปนสฺส อายตึ วาสนาย ปจฺจโย อโหสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

このように、世尊は遊行者に対して、仏法に対する単なる信仰（清信）を守るように促された。彼もまた、このような偉大な経典を聞いたにもかかわらず、煩悩の滅尽を成し遂げることはできなかった。しかし、その説法は彼にとって、将来における（煩悩を滅するための）習気（薫習）の縁となった。残りのすべての箇所は、明らかな意味である。

---

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

スマンガラ・ヴィラーシニー、長部経典注釈（ディーガ・ニカーヤ・アッタカター）の中の

---

ปาถิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

パーティカ・スッタ（阿羅漢経）の解説、終了。

---

๒. อุทุมฺพริกสุตฺตวณฺณนา

2. ２．ウドゥムバリカ・スッタ（優曇婆羅経）の解説

---

นิคฺโรธปริพฺพาชกวตฺถุวณฺณนา

遊行者ニグローダの物語の解説

---

๔๙. เอวํ [Pg.16] เม สุตนฺติ อุทุมฺพริกสุตฺตํ. ตตฺรายมปุพฺพปทวณฺณนา – ปริพฺพาชโกติ ฉนฺนปริพฺพาชโก. อุทุมฺพริกาย ปริพฺพาชการาเมติ อุทุมฺพริกาย เทวิยา สนฺตเก ปริพฺพาชการาเม. สนฺธาโนติ ตสฺส นามํ. อยํ ปน มหานุภาโว ปริวาเรตฺวา วิจรนฺตานํ ปญฺจนฺนํ อุปาสกสตานํ อคฺคปุริโส อนาคามี ภควตา มหาปริสมชฺเฌ เอวํ สํวณฺณิโต –

49. “evaṃ me sutaṃ”で始まるのは、ウドゥムバリカ・スッタである。そこにおける逐語解説は以下の通りである。“paribbājako”とは、衣服をまとった遊行者のことである。“udumbarikāya paribbājakārāme”とは、ウドゥムバリカ王妃の所有物である遊行者の園において、という意味である。“sandhāno”とは、その居士の名前である。この居士は威徳が大きく、彼に従って歩む五百人の優婆塞たちの中心的人物（リーダー）であり、阿那含（不還果）の聖者である。世尊によって大衆の中で次のように称賛された。

---

‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต สนฺธาโน คหปติ ตถาคเต นิฏฺฐงฺคโต สทฺธมฺเม อิริยติ. กตเมหิ ฉหิ? พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน อริเยน สีเลน อริเยน ญาเณน อริยาย วิมุตฺติยา. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต สนฺธาโน คหปติ ตถาคเต นิฏฺฐงฺคโต สทฺธมฺเม อิริยตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๒๐-๑๓๙).

“比丘たちよ、六つの構成要素を備えた居士サンダーナは、如来に対して決定的な（不壊の）信を持ち、正法において安住している。いかなる六つか。仏に対する不壊の浄信、法に対する不壊の浄信、僧に対する不壊の浄信、聖なる戒、聖なる知恵、聖なる解脱である。比丘たちよ、これら六つの構成要素を備えた居士サンダーナは、如来に対して決定的な信を持ち、正法において安住しているのである”。

---

โส ปาโตเยว อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย ปุพฺพณฺหสมเย พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา ภิกฺขูสุ วิหารํ คเตสุ ฆเร ขุทฺทกมหลฺลกานํ ทารกานํ สทฺเทน อุพฺพาฬฺโห สตฺถุ สนฺติเก ‘‘ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ นิกฺขนฺโต. เตน วุตฺตํ ทิวา ทิวสฺส ราชคหา นิกฺขมีติ. ตตฺถ ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส ทิวา นาม มชฺฌนฺหาติกฺกโม, ตสฺมึ ทิวสสฺสาปิ ทิวาภูเต อติกฺกนฺตมตฺเต มชฺฌนฺหิเก นิกฺขมีติ อตฺโถ. ปฏิสลฺลีโนติ ตโต ตโต รูปาทิโคจรโต จิตฺตํ ปฏิสํหริตฺวา นิลีโน ฌานรติเสวนาวเสน เอกีภาวํ คโต. มโนภาวนียานนฺติ มนวฑฺฒกานํ. เย จ อาวชฺชโต มนสิกโรโต จิตฺตํ วินีวรณํ โหติ อุนฺนมติ วฑฺฒติ.

彼は早朝に布薩の戒を誓い、午前の時間に仏陀を首座とする比丘僧伽に供養（布施）を捧げた。比丘たちが寺院へ戻った後、家の中で幼い子供や年長の子たちの騒がしい声に悩まされ、“師（仏陀）の御もとで法を聞こう”と考えて家を出た。それゆえ、“日中の昼下がりに王舎城を出発した”と説かれたのである。そこでの“divā divassa”とは、一日のうちで正午を過ぎた時間のことであり、日中でありながら正午を少し過ぎたばかりの午後の時間に出発したという意味である。“paṭisallīno”とは、様々な色などの対象から心を引き離して隠棲し、禅定の楽しみを味わうことによって独座の状態にあることである。“manobhāvanīyānaṃ”とは、意（こころ）を増進させる者たちのことである。それらの法を思惟し作意する者の心は、五蓋（蓋障）を離れ、高揚し、あるいは退転することなく増進するのである。

---

๕๐. อุนฺนาทินิยาติอาทีนิ โปฏฺฐปาทสุตฺเต วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

50. “unnādiniyā”などの語句は、ポッタパーダ・スッタで詳しく述べられた方法によって理解されるべきである。

---

๕๑. ยาวตาติ [Pg.17] ยตฺตกา. อยํ เตสํ อญฺญตโรติ อยํ เตสํ อพฺภนฺตโร เอโก สาวโก, ภควโต กิร สาวกา คิหิอนาคามิโนเยว ปญฺจสตา ราชคเห ปฏิวสนฺติ. เยสํ เอเกกสฺส ปญฺจ ปญฺจ อุปาสกสตานิ ปริวารา, เต สนฺธาย ‘‘อยํ เตสํ อญฺญตโร’’ติ อาห. อปฺเปว นามาติ ตสฺส อุปสงฺกมนํ ปตฺถยมาโน อาห. ปตฺถนาการณํ ปน โปฏฺฐปาทสุตฺเต วุตฺตเมว.

51. “yāvatā”とは、どれほど多くのという意味である。“ayaṃ tesaṃ aññataro”とは、この居士サンダーナは、それらの（在家信徒である）仏弟子のうちの一人であるという意味である。王舎城には五百人もの阿那含の在家弟子が住んでいたという。その一人ひとりに五百人の優婆塞たちが従っており、それらの阿那含の弟子たちを指して“そのうちの一人である”と言ったのである。“appeva nāma”とは、彼が自分のところへ来ることを望んで言った言葉である。その望む理由は、ポッタパーダ・スッタで述べられた通りである。

---

๕๒. เอตทโวจาติ อาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเคเยว เตสํ กถาย สุตตฺตา เอตํ อญฺญถา โข อิเมติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ อญฺญติตฺถิยาติ ทสฺสเนนปิ อากปฺเปนปิ กุตฺเตนปิ อาจาเรนปิ วิหาเรนปิ อิริยาปเถนปิ อญฺเญ ติตฺถิยาติ อญฺญติตฺถิยา. สงฺคมฺม สมาคมฺมาติ สงฺคนฺตฺวา สมาคนฺตฺวา ราสิ หุตฺวา นิสินฺนฏฺฐาเน. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญวนปตฺถานิ คามูปจารโต มุตฺตานิ ทูรเสนาสนานิ. ปนฺตานีติ ทูรตรานิ มนุสฺสูปจารวิรหิตานิ. อปฺปสทฺทานีติ วิหารูปจาเรน คจฺฉโต อทฺธิกชนสฺสปิ สทฺเทน มนฺทสทฺทานิ. อปฺปนิคฺโฆสานีติ อวิภาวิตตฺเถน นิคฺโฆเสน มนฺทนิคฺโฆสานิ. วิชนวาตานีติ อนฺโตสญฺจาริโน ชนสฺส วาเตน วิคตวาตานิ. มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานีติ มนุสฺสานํ รหสฺสกรณสฺส ยุตฺตานิ อนุจฺฉวิกานิ. ปฏิสลฺลานสารุปฺปานีติ เอกีภาวสฺส อนุรูปานิ. อิติ สนฺธาโน คหปติ ‘‘อโห มม สตฺถา โย เอวรูปานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวตี’’ติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห อุตฺตมงฺเค สิรสฺมึ ปติฏฺฐเปตฺวา อิมํ อุทานํ อุทาเนนฺโต นิสีทิ.

52. “etadavoca”とは、道中で彼ら（遊行者たち）の（解脱とは無関係な）世俗的な話を聞いたため、この“これらの方々は、以前とは異なっている”等の言葉を語ったのである。そこでの“aññatitthiyā”とは、見解においても、外見（身なり）においても、振る舞いにおいても、行儀においても、住まいにおいても、立ち居振る舞い（威儀）においても、他の（仏教以外の）主義主張を持つ者たちのことである。“saṅgamma samāgamma”とは、集まり、一堂に会して、座っている場所に群がっていることである。“araññavanapatthāni”とは、村の境界から離れた、遠くの住居である大森林のことである。“pantānī”とは、特に遠く離れた、人の往来のない場所のことである。“appasaddānī”とは、寺院の近くを通る旅人の声であっても、微かにしか聞こえないような場所のことである。“appanigghosānī”とは、騒がしい叫び声などがほとんどない場所のことである。“vijanavātānī”とは、内部を往来する人々の気配（風）のない場所のことである。“manussarāhasseyyakānī”とは、人間の秘密の行為（交わり）を行うのに適した、人目に付かない場所のことである。“paṭisallānasāruppānī”とは、独座（瞑想）にふさわしい場所のことである。このように、居士サンダーナは“私の師である世尊は、このような住居を愛用しておられる。ああ、素晴らしいことだ”と考え、合掌して至高の部位である頭に戴き、この“感興の言葉（ウダーナ）”を唱えながら座った。

---

๕๓. เอวํ วุตฺเตติ เอวํ สนฺธาเนน คหปตินา อุทานํ อุทาเนนฺเตน วุตฺเต. นิคฺโรโธ ปริพฺพาชโก อยํ คหปติ มม สนฺติเก นิสินฺโนปิ อตฺตโน สตฺถารํเยว โถเมติ อุกฺกํสติ, อมฺเห ปน อตฺถีติปิ น มญฺญติ, เอตสฺมึ อุปฺปนฺนโกปํ สมณสฺส โคตมสฺส อุปริ ปาเตสฺสามีติ สนฺธานํ คหปตึ เอตทโวจ.

53. “evaṃ vutte”とは、居士サンダーナがこのように感興の言葉を唱えた時に、という意味である。遊行者ニグローダは、“この居士は私の前に座っていながら、自分の師ばかりを褒め称え、高めている。我々のことなど存在しないかのように（眼中にないように）思っている。この居士に対して生じた怒りを、沙門ゴータマにぶつけてやろう”と考え、居士サンダーナにその言葉を語ったのである。

---

ยคฺเฆติ โจทนตฺเถ นิปาโต. ชาเนยฺยาสีติ พุชฺเฌยฺยาสิ ปสฺเสยฺยาสิ. เกน สมโณ โคตโม สทฺธึ สลฺลปตีติ เกน การเณน เกน ปุคฺคเลน สทฺธึ สมโณ โคตโม สลฺลปติ วทติ ภาสติ. กึ [Pg.18] วุตฺตํ โหติ – ‘‘ยทิ กิญฺจิ สลฺลาปการณํ ภเวยฺย, ยทิ วา โกจิ สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ สลฺลาปตฺถิโก คจฺเฉยฺย, สลฺลเปยฺย, น ปน การณํ อตฺถิ, น ตสฺส สนฺติกํ โกจิ คจฺฉติ, สฺวายํ เกน สมโณ โคตโม สทฺธึ สลฺลปติ, อสลฺลปนฺโต กถํ อุนฺนาที ภวิสฺสตี’’ติ.

“yagghe”とは、勧告（注意喚起）の意味で用いられる不変化詞である。“jāneyyāsi”とは、知るべきである、見るべきであるという意味である。“沙門ゴータマは誰と語らうのか”とは、どのような理由で、どのような人物と共に、沙門ゴータマは語らい、話し、説くのかということである。その意図するところは、“もし何らかの対話の理由があり、あるいは誰かが沙門ゴータマのもとに対話を求めて行くならば、対話も行われるであろう。しかし、そのような理由はなく、彼のもとへ行く者もいない。それなのに、この沙門ゴータマは誰と共に語らうというのか。対話もしないで、どうして（会衆を）鳴り響かせる者となれるだろうか”ということである。

---

สากจฺฉนฺติ สํสนฺทนํ. ปญฺญาเวยฺยตฺติยนฺติ อุตฺตรปจฺจุตฺตรนเยน ญาณพฺยตฺตภาวํ. สุญฺญาคารหตาติ สุญฺญาคาเรสุ นฏฺฐา, สมเณน หิ โคตเมน โพธิมูเล อปฺปมตฺติกา ปญฺญา อธิคตา, สาปิสฺส สุญฺญาคาเรสุ เอกกสฺส นิสีทโต นฏฺฐา. ยทิ ปน มยํ วิย คณสงฺคณิกํ กตฺวา นิสีเทยฺย, นาสฺส ปญฺญา นสฺเสยฺยาติ ทสฺเสติ. อปริสาวจโรติ อวิสารทตฺตา ปริสํ โอตริตุํ น สกฺโกติ. นาลํ สลฺลาปายาติ น สมตฺโถ สลฺลาปํ กาตุํ. อนฺตมนฺตาเนวาติ โกจิ มํ ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยาติ ปญฺหาภีโต อนฺตมนฺตาเนว ปนฺตเสนาสนานิ เสวติ. โคกาณาติ เอกกฺขิหตา กาณคาวี. สา กิร ปริยนฺตจารินี โหติ, อนฺตมนฺตาเนว เสวติ. สา กิร กาณกฺขิภาเวน วนนฺตาภิมุขีปิ น สกฺโกติ ภวิตุํ. กสฺมา? ยสฺมา ปตฺเตน วา สาขาย วา กณฺฏเกน วา ปหารสฺส ภายติ. คุนฺนํ อภิมุขีปิ น สกฺโกติ ภวิตุํ. กสฺมา? ยสฺมา สิงฺเคน วา กณฺเณน วา วาเลน วา ปหารสฺส ภายติ. อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. สํสาเทยฺยามาติ เอกปญฺหปุจฺฉเนเนว สํสาทนํ วิสาทมาปนฺนํ กเรยฺยาม. ตุจฺฉกุมฺภีว นนฺติ ริตฺตฆฏํ วิย นํ. โอโรเธยฺยามาติ วินนฺเธยฺยาม. ปูริตฆโฏ หิ อิโต จิโต จ ปริวตฺเตตฺวา น สุวินนฺธนีโย โหติ. ริตฺตโก ยถารุจิ ปริวตฺเตตฺวา สกฺกา โหติ วินนฺธิตุํ, เอวเมว หตปญฺญตาย ริตฺตกุมฺภิสทิสํ สมณํ โคตมํ วาทวินนฺธเนน สมนฺตา วินนฺธิสฺสามาติ วทติ.

“sākacchanti”とは、相談（談合）のことである。“paññāveyyattiyanti”とは、問答の形式によって智慧が明晰であることをいう。“suññāgārahatā”とは、空き家（静かな場所）において失われたということである。沙門ゴータマは菩提樹の根元で僅かな智慧を得たが、その智慧も空き家で独り座っているうちに失われてしまった。しかし、もし我々のように集団と交わって座るならば、彼の智慧は失われないであろうということを示している。“aparisaṃvacaro”とは、自信がないために、大衆の中へ入ることができないことである。“nālaṃ sallāpāya”とは、対話を行う能力がないことである。“antamantāneva”とは、誰かが自分に質問するのではないかと恐れ、端の端にある、人里離れた静かな坐臥所を好んで用いることである。“gokāṇā”とは、片目の潰れた雌牛のことである。伝え聞くところによれば、その雌牛は境界付近を歩き回り、端の端ばかりを好むという。片目であるために、森の中へ向かうことさえできない。なぜなら、木の葉や枝、刺、あるいは縄によって（目を）打たれることを恐れるからである。また、他の牛たちに向かっていくこともできない。なぜなら、角や耳、あるいは尻尾によって打たれることを恐れるからである。“iṅgha”とは、勧告の意味の不変化詞である。“saṃsādeyyāma”とは、たった一つの質問をするだけで、彼を意気消沈させ、当惑させてしまおうということである。“tucchakumbhiṃ va naṃ”とは、彼（沙門ゴータマ）を空の瓶のように（扱う）ということである。“orodheyyāma”とは、（論理の）網で包囲してしまおうということである。満たされた瓶は、あちこち転がしても容易に網をかけることはできないが、空の瓶であれば、望み通りに転がして網をかけることができる。それと同様に、智慧を失って空の瓶のようになった沙門ゴータマを、論戦の網によって四方から包囲してしまおう、と彼は言っているのである。

---

อิติ ปริพฺพาชโก สตฺถุ สุวณฺณวณฺณํ นลาฏมณฺฑลํ อปสฺสนฺโต ทสพลสฺส ปรมฺมุขา อตฺตโน พลํ ทีเปนฺโต อสมฺภินฺนํ ขตฺติยกุมารํ ชาติยา ฆฏฺฏยนฺโต จณฺฑาลปุตฺโต วิย อสมฺภินฺนเกสรสีหํ มิคราชานํ ถาเมน ฆฏฺเฏนฺโต ชรสิงฺคาโล วิย จ นานปฺปการํ ตุจฺฉคชฺชิตํ คชฺชิ. อุปาสโกปิ จินฺเตสิ ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก อติ วิย คชฺชติ, อวีจิผุสนตฺถาย ปาทํ, ภวคฺคคฺคหณตฺถาย หตฺถํ ปสารยนฺโต วิย นิรตฺถกํ วายมติ. สเจ เม สตฺถา อิมํ ฐานมาคจฺเฉยฺย, อิมสฺส ปริพฺพาชกสฺส [Pg.19] ยาว ภวคฺคา อุสฺสิตํ มานทฺธชํ ฐานโสว โอปาเตยฺยา’’ติ.

このように遊行者（ニグローダ）は、世尊の黄金色に輝く額を見ることなく、十力尊（仏陀）の背後で自らの虚勢を示し、家柄の確かな王族の若者を、生まれによって見下す賎民の子のように、また血統の純粋なケサラー獅子（百獣の王）を、力において見下す老いた狐のように、多種多様な空疎な咆哮を上げた。供養者（サンダーナ）はこう考えた。“この遊行者はあまりにも激しく咆哮している。阿鼻地獄に触れようとして足を伸ばし、有頂天を掴もうとして手を伸ばすかのように、無益な努力をしている。もし私の師（仏陀）がこの場所に来られたなら、有頂天まで高く掲げられたこの遊行者の慢心の旗を、その場ですぐに切り落とされるであろうに”。

---

๕๔. ภควาปิ เตสํ ตํ กถาสลฺลาปํ อสฺโสสิเยว. เตน วุตฺตํ ‘‘อสฺโสสิ โข อิมํ กถาสลฺลาป’’นฺติ.

54. 世尊もまた、彼らのその対話を耳にされた。それゆえ“この対話を耳にされた”と言われるのである。

---

สุมาคธายาติ สุมาคธา นาม โปกฺขรณี, ยสฺสา ตีเร นิสินฺโน อญฺญตโร ปุริโส ปทุมนาฬนฺตเรหิ อสุรภวนํ ปวิสนฺตํ อสุรเสนํ อทฺทส. โมรนิวาโปติ นิวาโป วุจฺจติ ภตฺตํ, ยตฺถ โมรานํ อภเยน สทฺธึ นิวาโป ทินฺโน, ตํ ฐานนฺติ อตฺโถ. อพฺโภกาเสติ องฺคณฏฺฐาเน. อสฺสาสปตฺตาติ ตุฏฺฐิปตฺตา โสมนสฺสปตฺตา. อชฺฌาสยนฺติ อุตฺตมนิสฺสยภูตํ. อาทิพฺรหฺมจริยนฺติ ปุราณพฺรหฺมจริยสงฺขาตํ อริยมคฺคํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘โก นาม โส, ภนฺเต, ธมฺโม เยน ภควตา สาวกา วินีตา อชฺฌาสยาทิพฺรหฺมจริยภูตํ อริยมคฺคํ ปูเรตฺวา อรหตฺตาธิคมวเสน อสฺสาสปตฺตา ปฏิชานนฺตี’’ติ.

“Sumāgadhā”とは、スマガダーという名の池のことであり、その岸辺に座っていたある男が、蓮の茎の間から阿修羅の宮殿に入っていく阿修羅の軍勢を見たという場所である。“moranivāpoti”の“nivāpa”とは食物のことであり、孔雀たちに無畏（安全）と共に食物が与えられる場所、という意味である。“abbhokāse”とは、屋外の広場のことである。“assāsapattā”とは、満足を得て、歓喜を得たことである。“ajjhāsayaṃ”とは、最高の拠り所となるもの（資質）である。“ādibrahmacariyaṃ”とは、古（いにしえ）の梵行と呼ばれる聖なる道（聖道）のことである。その意図するところは、“世尊よ、世尊によって導かれた弟子たちが、最高の拠り所であり根本的な梵行である聖なる道を完成させ、阿羅漢果の体得によって満足を得たと宣言するその教えとは、一体どのようなものなのですか”ということである。

---

ตโปชิคุจฺฉาวาทวณฺณนา

苦行による嫌悪の説（タポージグッチャー・ヴァーダ）の解説

---

๕๕. วิปฺปกตาติ มมาคมนปจฺจยา อนิฏฺฐิตา, ว หุตฺวา ฐิตา, กเถหิ, อหเมตํ นิฏฺฐเปตฺวา มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสมีติ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ.

55. “vippakatā”とは、私の到来によって未完のまま中断されているということである。“（その話を）続けなさい。私がそれを完成させ、最後まで導いて示しましょう”と、一切知者としての勧誘（機会の提供）をなされた。

---

๕๖. ทุชฺชานํ โขติ ภควา ปริพฺพาชกสฺส วจนํ สุตฺวา ‘‘อยํ ปริพฺพาชโก มยา สาวกานํ เทเสตพฺพํ ธมฺมํ เตหิ ปูเรตพฺพํ ปฏิปตฺตึ ปุจฺฉติ, สจสฺสาหํ อาทิโตว ตํ กเถสฺสามิ, กถิตมฺปิ นํ น ชานิสฺสติ, อยํ ปน วีริเยน ปาปชิคุจฺฉนวาโท, หนฺทาหํ เอตสฺเสว วิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉาเปตฺวา ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ ลทฺธิยา นิรตฺถกภาวํ ทสฺเสมิ. อถ ปจฺฉา อิมํ ปญฺหํ พฺยากริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ทุชฺชานํ โข เอตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สเก อาจริยเกติ อตฺตโน อาจริยวาเท. อธิเชคุจฺเฉติ วีริเยน ปาปชิคุจฺฉนภาเว. กถํ สนฺตาติ กถํ ภูตา. ตโปชิคุจฺฉาติ วีริเยน ปาปชิคุจฺฉา ปาปวิวชฺชนา. ปริปุณฺณาติ ปริสุทฺธา. กถํ อปริปุณฺณาติ กถํ อปริสุทฺธา โหตีติ เอวํ ปุจฺฉาติ. ยตฺร หิ นามาติ โย นาม.

56. “dujjānaṃ kho”について、世尊は遊行者の言葉を聞いてこう考えられた。“この遊行者は、私が弟子たちに説くべき法や、彼らが成就すべき修行について尋ねている。しかし、もし私が最初からそれを説いたとしても、彼は理解できないだろう。この男は自らを苦しめる努力によって悪を嫌悪することを説く者である。よし、今は彼自身の領域について質問をさせ、多くの沙門・バラモンたちの教義が無益であることを示そう。その後に、彼が尋ねたこの問いに答えよう”。そう考えて、“それは知りがたいことである”等と言われた。その中で“sake ācariyake”とは、自らの師の説においてという意味である。“adhijegucche”とは、精進努力によって悪を嫌悪する状態についてである。“kathaṃ santā”とは、どのようであるかということである。“tapojigucchā”とは、努力による悪の嫌悪、悪の回避のことである。“paripuṇṇā”とは、清浄であること。“kathaṃ aparipuṇṇā”とは、どのように不清浄であるか、とこのように尋ねているのである。“yatra hi nāma”とは、～というような（人物）という意味である。

---

๕๗. อปฺปสทฺเท [Pg.20] กตฺวาติ นิรเว อปฺปสทฺเท กตฺวา. โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม เอกํ ปญฺหมฺปิ น กเถติ, สลฺลาปกถาปิสฺส อติพหุกา นตฺถิ, อิเม ปน อาทิโต ปฏฺฐาย สมณํ โคตมํ อนุวตฺตนฺติ เจว ปสํสนฺติ จ, หนฺทาหํ อิเม นิสฺสทฺเท กตฺวา สยํ กเถมี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปฺปสทฺเท กตฺวา’’ติ. ‘‘ตโปชิคุจฺฉวาทา’’ติอาทีสุ ตโปชิคุจฺฉํ วทาม, มนสาปิ ตเมว สารโต คเหตฺวา วิจราม, กาเยนปิมฺหา ตเมว อลฺลีนา, นานปฺปการกํ อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา วิหรามาติ อตฺโถ.

57. “appasadde katvā”とは、物音を静めて無言にさせることである。伝え聞くところによれば、彼はこう考えたという。“沙門ゴータマは一つの質問にも答えていないし、彼には豊かな対話の才もない。しかし、これら（サンダーナたち）は最初から沙門ゴータマに従い、彼を称賛している。よし、彼らを静かにさせて、私自身が語ろう”。彼はそのように実行した。それゆえ“静かにさせて”と言われるのである。“tapojigucchavādā”等の箇所は、我々は苦行による嫌悪を説き、心においてもそれを肝要なものとして受け入れて生活し、身においてもそれに専心し、多種多様な自己を苦しめる修行に励んで暮らしている、という意味である。

---

อุปกฺกิเลสวณฺณนา

随煩悩（ウパッキレーサ）の解説

---

๕๘. ตปสฺสีติ ตปนิสฺสิตโก. ‘‘อเจลโก’’ติอาทีนิ สีหนาเท (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๙๓) วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ตปํ สมาทิยตีติ อเจลกภาวาทิกํ ตปํ สมฺมา อาทิยติ, ทฬฺหํ คณฺหาติ. อตฺตมโน โหตีติ โก อญฺโญ มยา สทิโส อิมสฺมึ ตเป อตฺถีติ ตุฏฺฐมโน โหติ. ปริปุณฺณสงฺกปฺโปติ อลเมตฺตาวตาติ เอวํ ปริโยสิตสงฺกปฺโป, อิทญฺจ ติตฺถิยานํ วเสน อาคตํ. สาสนาวจเรนาปิ ปน ทีเปตพฺพํ. เอกจฺโจ หิ ธุตงฺคํ สมาทิยติ, โส เตเนว ธุตงฺเคน โก อญฺโญ มยา สทิโส ธุตงฺคธโรติ อตฺตมโน โหติ ปริปุณฺณสงฺกปฺโป. ตปสฺสิโน อุปกฺกิเลโส โหตีติ ทุวิธสฺสาเปตสฺส ตปสฺสิโน อยํ อุปกฺกิเลโส โหติ. เอตฺตาวตายํ ตโป อุปกฺกิเลโส โหตีติ วทามิ.

58. “苦行者（tapassī）”とは、苦行に依止する者のことである。“無衣者（acelaka）”などの語は、‘獅子吼経’（ Mahāsīhanāda Sutta）の注釈において詳細に説かれた方法と同じように理解されるべきである。“苦行を受持する”とは、無衣の状態などの苦行を正しく受け入れ、堅固に保持することを指す。“満足した心（attamano）になる”とは、“この苦行において、自分に匹敵する者が他に誰がいるだろうか”と、その苦行に対して喜び、満足した心を持つことである。“意欲が満たされた（paripuṇṇasaṅkappo）”とは、“これだけで十分である”というように、その意欲を完結させていることである。これは外道の観点から説かれたものであるが、仏教の修行者の観点からも示されるべきである。すなわち、ある修行者が十三の頭陀行（dhutaṅga）を受持し、その頭陀行によって“私と同じように頭陀行を保持する者が他に誰がいるだろうか”と満足し、意欲を満たしている場合である。“苦行者の随煩悩（upakkileso）となる”とは、これら二種類の苦行者（外道の行者と仏教の修行者）にとって、この満足感や満たされた意欲が心の汚れとなることを指す。“この程度のことで、‘自分に並ぶ者はいない’と高慢になったり、‘これで十分だ’と慢心したりすることによって、この苦行は汚れあるものとなる”と私は説くのである。

---

อตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตานํ อุกฺกํสติ อุกฺขิปติ. ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อยํ น มาทิโส’’ติ ปรํ สํหาเรติ อวกฺขิปติ.

“自らを高める（attānukkaṃseti）”とは、“誰が私に匹敵するだろうか”と自分自身を称揚し、他者より高い位置に置くこと、あるいは自画自賛することである。“他者を軽蔑する（paraṃ vambheti）”とは、“この者は私には及ばない”として、他者を卑しめ、見下し、あるいは軽んじることである。

---

มชฺชตีติ มานมทกรเณน มชฺชติ. มุจฺฉตีติ มุจฺฉิโต โหติ คธิโต อชฺฌาปนฺโน. ปมาทมาปชฺชตีติ เอตเทว สารนฺติ ปมาทมาปชฺชติ. สาสเน ปพฺพชิโตปิ ธุตงฺคสุทฺธิโก โหติ, น กมฺมฏฺฐานสุทฺธิโก. ธุตงฺคเมว อรหตฺตํ วิย สารโต ปจฺเจติ.

“酔いしれる（majjati）”とは、慢心の酔い（mānamada）によって理性を失うことである。“迷妄に陥る（mucchati）”とは、迷妄の状態にあり、執着し、耽溺していることである。“放逸に陥る（pamādamāpajjatīti）”とは、その苦行そのものを実義（本質）であると思い込み、不注意な状態になることである。仏教の中で出家した者であっても、頭陀行による清浄（dhutaṅgasuddhiko）のみを追求し、業処（瞑想）による清浄（kammaṭṭhānasuddhiko）を追求しない者は、頭陀行そのものをあたかも阿羅漢果であるかのように、それが実義であると信じ込んでしまうのである。

---

๕๙. ลาภสกฺการสิโลกนฺติ [Pg.21] เอตฺถ จตฺตาโร ปจฺจยา ลพฺภนฺตีติ ลาภา, เตเยว สุฏฺฐุ กตฺวา ปฏิสงฺขริตฺวา ลทฺธา สกฺกาโร, วณฺณภณนํ สิโลโก. อภินิพฺพตฺเตตีติ อเจลกาทิภาวํ เตรสธุตงฺคสมาทานํ วา นิสฺสาย มหาลาโภ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘อภินิพฺพตฺเตตี’’ติ วุตฺโต. เสสเมตฺถ ปุริมวารนเยเนว ทุวิธสฺสาปิ ตปสฺสิโน วเสน เวทิตพฺพํ.

59. “利得・供養・名声（lābhasakkārasiloka）”において、“利得（lābha）”とは四つの必需品（信施）を得ることを指す。“供養（sakkāra）”とは、それらの必需品を丁寧にしつらえ、整えられた状態で得ることを指す。“名声（siloka）”とは、徳を称えられること（名誉）である。“生じさせる（abhinibbatteti）”とは、無衣の状態でいることや、あるいは十三の頭陀行を受持することに依拠して、多大な利得が発生することを言い、それゆえに“生じさせる”と述べられている。この箇所における残りの記述は、前述の方法に従って、二種類の苦行者の観点から理解されるべきである。

---

๖๐. โวทาสํ อาปชฺชตีติ ทฺเวภาคํ อาปชฺชติ, ทฺเว ภาเค กโรติ. ขมตีติ รุจฺจติ. นกฺขมตีติ น รุจฺจติ. สาเปกฺโข ปชหตีติ สตณฺโห ปชหติ. กถํ? ปาโตว ขีรภตฺตํ ภุตฺโต โหติ. อถสฺส มํสโภชนํ อุปเนติ. ตสฺส เอวํ โหติ ‘‘อิทานิ เอวรูปํ กทา ลภิสฺสาม, สเจ ชาเนยฺยาม, ปาโตว ขีรภตฺตํ น ภุญฺเชยฺยาม, กึ มยา สกฺกา กาตุํ, คจฺฉ โภ, ตฺวเมว ภุญฺชา’’ติ ชีวิตํ ปริจฺจชนฺโต วิย สาเปกฺโข ปชหติ. คธิโตติ เคธชาโต. มุจฺฉิโตติ พลวตณฺหาย มุจฺฉิโต สํมุฏฺฐสฺสตี หุตฺวา. อชฺฌาปนฺโนติ อามิเส อติลคฺโค, ‘‘ภุญฺชิสฺสถ, อาวุโส’’ติ ธมฺมนิมนฺตนมตฺตมฺปิ อกตฺวา มหนฺเต มหนฺเต กพเฬ กโรติ. อนาทีนวทสฺสาวีติอาทีนวมตฺตมฺปิ น ปสฺสติ. อนิสฺสรณปญฺโญติ อิธ มตฺตญฺญุตานิสฺสรณปจฺจเวกฺขณปริโภคมตฺตมฺปิ น กโรติ. ลาภสกฺการสิโลกนิกนฺติเหตูติ ลาภาทีสุ ตณฺหาเหตุ.

60. “二分される（vodāsaṃ āpajjati）”とは、好ましいものと好ましくないものの二つの部分に分かれる、あるいは分けることである。“容認する（khamati）”とは好むことであり、“容認しない（nakkhamati）”とは好まないことである。“執着を持って捨てる（sāpekkho pajahati）”とは、渇愛を残したまま捨てることである。それはどのようなものか。例えば、早朝に乳粥を食べた後に、肉料理が運ばれてきたとする。その修行者は“このような美味しい食事を次はいつ食べられるだろうか。もし分かっていたら、朝早くに乳粥など食べなかったのに。しかし、今の自分に何ができようか。さあ、あなたが行って、あなたが食べなさい”と言い、あたかも命を捨てるかのような様子でありながら、内心では未練（執着）を持ってそれを断念するのである。“貪りついた（gadhito）”とは、貪欲が生じていることである。“迷妄に陥った（mucchito）”とは、強い渇愛によって正念を失い、迷妄の状態にあることである。“耽溺した（ajjhāpanno）”とは、供物（アミサ）に過度に執着することである。例えば、“友よ、食べませんか”といった法的な招待（分配の誘い）すら行わず、非常に大きな口いっぱいの頬張りをすることである。“過失を見ない（anādīnavadassāvī）”とは、貪欲などの状態によって、四つの必需品を享受する際のわずかな過失さえも見ないことである。“解脱の智慧がない（anissaraṇapañño）”とは、必需品の享受において、適量を知ることや、輪廻からの脱出を目的として観察（省察）しながら享受することを全く行わないことである。“利得・供養・名声への執着（nikanti）を原因として”とは、利得などに対する渇愛が原因であることを意味する。

---

๖๑. สํภกฺเขตีติ สํขาทติ. อสนิวิจกฺกนฺติ วิจกฺกสณฺฐานา อสนิเยว. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘อสนิวิจกฺกํ อิมสฺส ทนฺตกูฏํ มูลพีชาทีสุ น กิญฺจิ น สํภุญฺชติ. อถ จ ปน นํ สมณปฺปวาเทน สมโณติ สญฺชานนฺตี’’ติ. เอวํ อปสาเทติ อวกฺขิปติ. อิทํ ติตฺถิยวเสน อาคตํ. ภิกฺขุวเสน ปเนตฺถ อยํ โยชนา, อตฺตนา ธุตงฺคธโร โหติ, โส อญฺญํ เอวํ อปสาเทติ ‘‘กึ สมณา นาม อิเม สมณมฺหาติ วทนฺติ, ธุตงฺคมตฺตมฺปิ นตฺถิ, อุทฺเทสภตฺตาทีนิ ปริเยสนฺตา ปจฺจยพาหุลฺลิกา วิจรนฺตี’’ติ. ลูขาชีวินฺติ อเจลกาทิวเสน วา ธุตงฺควเสน วา ลูขาชีวึ. อิสฺสามจฺฉริยนฺติ ปรสฺส สกฺการาทิสมฺปตฺติขียนลกฺขณํ อิสฺสํ, สกฺการาทิกรณอกฺขมนลกฺขณํ มจฺฉริยญฺจ.

61. “貪り食う（saṃbhakkheti）”とは、噛み砕いて食べることである。“落雷の輪（asanivicakka）”とは、広大な円盤のような形をした、落雷のような威力を指す。これが意味するところは、“この者の歯という槌は、広大な円盤状の落雷のごとく、根や種子などのあらゆるものを貪り食わないことはない（すべて食べてしまう）。それにもかかわらず、人々は彼を‘比丘’という呼称で呼び、‘彼は修行者だ’と認識している”と非難し、見下すことである。これは外道の観点から説かれたものである。仏教の比丘の観点からは次のように解釈される。自分自身が頭陀行の保持者である時、他者をこのように非難する場合である。“これら比丘と称する者たちが‘私たちは修行者だ’と言っているが、彼らのどこが修行者なのか。彼らには頭陀行のわずかさえも備わっておらず、特定の食事（招待された食事）などを探し求め、必需品を増やすことに奔走して歩き回っている”と非難することである。“粗末な生活（lūkhājīvī）”とは、無衣の状態などによって、あるいは頭陀行によって、質素で厳しい生活を送ることである。“嫉妬と物惜しみ（issāmacchariya）”とは、他者が利得や供養を得ることを不快に思う（嫉妬の）特徴と、他者に供養がなされることを容認できない（物惜しみの）特徴のことである。

---

๖๒. อาปาถกนิสาที [Pg.22] โหตีติ มนุสฺสานํ อาปาเถ ทสฺสนฏฺฐาเน นิสีทติ. ยตฺถ เต ปสฺสนฺติ, ตตฺถ ฐิโต วคฺคุลิวตํ จรติ, ปญฺจาตปํ ตปฺปติ, เอกปาเทน ติฏฺฐติ, สูริยํ นมสฺสติ. สาสเน ปพฺพชิโตปิ สมาทินฺนธุตงฺโค สพฺพรตฺตึ สยิตฺวา มนุสฺสานํ จกฺขุปเถ ตปํ กโรติ, มหาสายนฺเหเยว จีวรกุฏึ กโรติ, สูริเย อุคฺคเต ปฏิสํหรติ, มนุสฺสานํ อาคตภาวํ ญตฺวา ฆณฺฑึ ปหริตฺวา จีวรํ มตฺถเก ฐเปตฺวา จงฺกมํ โอตรติ, สมฺมุญฺชนึ คเหตฺวา วิหารงฺคณํ สมฺมชฺชติ.

62. “人目につく場所に座る者（āpāthakanisādī）”とは、人々の目に入る、よく見える場所に座ることである。人々が見ている場所で、蝙蝠（コウモリ）のようにぶら下がる行（vaggulivata）を行ったり、五つの熱（四方の火と太陽）に身を焼く苦行を行ったり、片足で立ったり、太陽を拝んだりすることである。仏教において出家した者であっても、頭陀行を受持している者が、一晩中寝ていたにもかかわらず、人々の目に入る場所で苦行のふりをする場合がある。夕暮れ時にわざわざ法衣で小屋を作り、日が昇るとそれを片付ける。あるいは、人が来るのを知って鐘を鳴らし、法衣を頭の上に置いて、あたかも精進しているかのように経行（歩行瞑想）の場に降りていき、箒を手に取って修行の義務を果たしているかのように、精舎の庭を掃除したりすることである。

---

อตฺตานนฺติ อตฺตโน คุณํ อทสฺสยมาโนติ เอตฺถ อ-กาโร นิปาตมตฺตํ, ทสฺสยมาโนติ อตฺโถ. อิทมฺปิ เม ตปสฺมินฺติ อิทมฺปิ กมฺมํ มเมว ตปสฺมึ, ปจฺจตฺเต วา ภุมฺมํ, อิทมฺปิ มม ตโปติ อตฺโถ. โส หิ อสุกสฺมึ ฐาเน อเจลโก อตฺถิ มุตฺตาจาโรติอาทีนิ สุตฺวา อมฺหากํ เอส ตโป, อมฺหากํ โส อนฺเตวาสิโกติอาทีนิ ภณติ. อสุกสฺมึ วา ปน ฐาเน ปํสุกูลิโก ภิกฺขุ อตฺถีติอาทีนิ สุตฺวา อมฺหากํ เอส ตโป, อมฺหากํ โส อนฺเตวาสิโกติอาทีนิ ภณติ.

“自らを（attānaṃ）”とは、自己の徳を示しながら、という意味である。ここでの“ア（a）”の字は接頭辞（挿入句）に過ぎず、“示しながら（dassayamāno）”という意味になる。“これも私の苦行である（idampi me tapasminti）”において、“苦行（tapasmī）”の語は主格（第一格）の意味で用いられた処格（第七格）であり、“この行為もまた、私の苦行である”という意味である。具体的には、ある場所で無衣の修行者や、立ったまま排泄する修行者がいると聞くと、“それこそが我々の苦行であり、その者は我々の弟子である”などと言い、あるいは、ある場所に糞掃衣（ふんぞうえ）をまとう比丘がいると聞けば、“それこそが我々の苦行であり、その比丘は我々の弟子である”などと言うことである。

---

กิญฺจิเทวาติ กิญฺจิ วชฺชํ ทิฏฺฐิคตํ วา. ปฏิจฺฉนฺนํ เสวตีติ ยถา อญฺเญ น ชานนฺติ, เอวํ เสวติ. อกฺขมมานํ อาห ขมตีติ อรุจฺจมานํเยว รุจฺจติ เมติ วทติ. อตฺตนา กตํ อติมหนฺตมฺปิ วชฺชํ อปฺปมตฺตกํ กตฺวา ปญฺญเปติ, ปเรน กตํ ทุกฺกฏมตฺตํ วีติกฺกมมฺปิ ปาราชิกสทิสํ กตฺวา ทสฺเสติ. อนุญฺเญยฺยนฺติ อนุชานิตพฺพํ อนุโมทิตพฺพํ.

“何らかの（kiñcidevāti）”とは、身体や言葉による何らかの過失（vajja）、あるいは誤った見解（diṭṭhigata）のことである。“隠密に行う（paṭicchannaṃ sevati）”とは、他者に知られないような方法で、それらに耽ることである。“不快なものを快いと言う”とは、気に入らないものを“私はこれが気に入っている”と言うことである。自分が犯した非常に大きな過失（身口の逸脱）については、それを些細なこととして説明し、他者が犯したわずかな過失（突発的な不作法）や心の中の過失については、あたかも波羅夷罪（重罪）であるかのように誇張して示すことである。“是認されるべき（anuññeyya）”とは、許容されるべき、あるいは随喜されるべきことである。

---

๖๓. โกธโน โหติ อุปนาหีติ กุชฺฌนลกฺขเณน โกเธน, เวรอปฺปฏินิสฺสคฺคลกฺขเณน อุปนาเหน จ สมนฺนาคโต. มกฺขี โหติ ปฬาสีติ ปรคุณมกฺขนลกฺขเณน มกฺเขน, ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน จ สมนฺนาคโต.

63. “怒りっぽく、恨みを抱く（kodhano hoti upanāhī）”とは、怒るという特徴を持つ“憤怒（kodha）”と、怨恨を捨てないという特徴を持つ“恨み（upanāha）”を備えていることである。“恩知らずで、強情である（makkhī hoti paḷāsī）”とは、他者の徳を覆い隠す（抹消する）特徴を持つ“恩知らず（makkha）”と、他者に対抗しようとする特徴を持つ“強情（paḷāsa）”を備えていることである。

---

อิสฺสุกี โหติ มจฺฉรีติ ปรสกฺการาทีสุ อุสูยนลกฺขณาย อิสฺสาย, อาวาสกุลลาภวณฺณธมฺเมสุ มจฺฉรายนลกฺขเณน ปญฺจวิธมจฺเฉเรน จ สมนฺนาคโต โหติ. สโฐ โหติ มายาวีติ เกราฏิกลกฺขเณน สาเฐยฺเยน, กตปฺปฏิจฺฉาทนลกฺขณาย มายาย จ สมนฺนาคโต [Pg.23] โหติ. ถทฺโธ โหติ อติมานีติ นิสฺสิเนหนิกฺกรุณถทฺธลกฺขเณน ถมฺเภน, อติกฺกมิตฺวา มญฺญนลกฺขเณน อติมาเนน จ สมนฺนาคโต โหติ. ปาปิจฺโฉ โหตีติ อสนฺตสมฺภาวนปตฺถนลกฺขณาย ปาปิจฺฉตาย สมนฺนาคโต โหติ. ปาปิกานนฺติ ตาสํเยว ลามกานํ อิจฺฉานํ วสํ คโต. มิจฺฉาทิฏฺฐิโกติ นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทินยปฺปวตฺตาย อยาถาวทิฏฺฐิยา อุเปโต. อนฺตคฺคาหิกายาติ สาเยว ทิฏฺฐิ อุจฺเฉทนฺตสฺส คหิตตฺตา ‘‘อนฺตคฺคาหิกา’’ติ วุจฺจติ, ตาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐิปรามาสีติอาทีสุ สยํ ทิฏฺฐิ สนฺทิฏฺฐิ, สนฺทิฏฺฐิเมว ปรามสติ คเหตฺวา วทตีติ สนฺทิฏฺฐิปรามาสี. อาธานํ วุจฺจติ ทฬฺหํ สุฏฺฐุ ฐปิตํ, ตถา กตฺวา คณฺหาตีติ อาธานคฺคาหี. อริฏฺโฐ วิย น สกฺกา โหติ ปฏินิสฺสชฺชาเปตุนฺติ ทุปฺปฏินิสฺสคฺคี. ยทิเมติ ยทิ อิเม.

“嫉妬深く、物惜しみする（吝嗇である）”とは、他者への敬意などに対して嫉妬する特徴を持つ嫉妬と、住居・家系・利得・名声・法という五種類の物惜しみをする特徴を持つ吝嗇を備えていることである。“狡猾で偽善的”とは、欺瞞（ペテン）の特徴を持つ狡猾さと、犯した過ちを隠そうとする特徴を持つ偽善を備えていることである。“強情で高慢”とは、情愛や慈悲がなく頑固な特徴を持つ強情さと、他者を蔑み自分を高く見積もる特徴を持つ高慢を備えていることである。“悪欲がある”とは、自分にない徳をあるように見せかけて称賛を望むという特徴を持つ、卑劣な欲望を備えていることである。“悪しき（欲の）”とは、それら卑劣な欲望の支配下にあるということである。“邪見の者”とは、“布施（の報い）はない”などという方法で生じる、真実ではない見解を持っていることである。“遍執見（極端な見解）”とは、その見解が断滅（断見）という極端な立場を執るがゆえに“遍執見”と呼ばれ、それを備えているという意味である。“自説に固執する”等において、“自説”とは自分の見解のことであり、自分の見解のみを把握して主張することを“自説に固執する”という。“受持（ādhāna）”とは、固くしっかりと置かれたものをいい、そのようにして握りしめることを“強情に執着する”という。アリッタ比丘のように、その見解を捨てさせることができないことを“捨てがたい（離れがたい）”という。“Yadimeti”は“yadi ime”と切り分けるべきである。

---

ปริสุทฺธปปฏิกปฺปตฺตกถาวณฺณนา

“清浄な外皮の段階に達したことに関する解説”

---

๖๔. อิธ, นิคฺโรธ, ตปสฺสีติ เอวํ ภควา อญฺญติตฺถิเยหิ คหิตลทฺธึ เตสํ รกฺขิตํ ตปํ สพฺพเมว สํกิลิฏฺฐนฺติ อุปกฺกิเลสปาฬึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปริสุทฺธปาฬิทสฺสนตฺถํ เทสนมารภนฺโต อิธ, นิคฺโรธาติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘น อตฺตมโน’’ติอาทีนิ วุตฺตวิปกฺขวเสเนว เวทิตพฺพานิ. สพฺพวาเรสุ จ ลูขตปสฺสิโน เจว ธุตงฺคธรสฺส จ วเสน โยชนา เวทิตพฺพา. เอวํ โส ตสฺมึ ฐาเน ปริสุทฺโธ โหตีติ เอวํ โส เตน น อตฺตมนตา น ปริปุณฺณสงฺกปฺปภาวสงฺขาเตน การเณน ปริสุทฺโธ นิรุปกฺกิเลโส โหติ, อุตฺตริ วายมมาโน กมฺมฏฺฐานสุทฺธิโก หุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

64. “ニグローダよ、ここに苦行者がいる”という言葉で、世尊は他の外道たちが抱く見解や彼らが守る苦行はすべて汚れたものであるという“随眠の教え（upakkilesapāḷi）”を示された。そして今、清浄な教えを示すために説法を始め、“ニグローダよ、ここに…”などと仰った。そこでの“満足せず”などの言葉は、先に述べた（汚れの）反対の意味として理解すべきである。すべての箇所において、粗末な苦行を行う者と頭陀行（dhutaṅga）を保持する者の観点からその構成を理解すべきである。“このようにして、彼はその箇所において清浄となる”とは、このように彼が（得られた結果に）満足せず、志（願望）が満たされた状態ではないという理由によって、清浄で汚れのない者となることである。さらに精進して、業処（瞑想対象）によって清浄となり、阿羅漢果に到達する。この方法によって、すべての箇所における意味を理解すべきである。

---

๖๙. อทฺธา โข, ภนฺเตติ ภนฺเต เอวํ สนฺเต เอกํเสเนว วีริเยน ปาปชิคุจฺฉนวาโท ปริสุทฺโธ โหตีติ อนุชานาติ. อิโต ปรญฺจ อคฺคภาวํ วา สารภาวํ วา อชานนฺโต อคฺคปฺปตฺตา สารปฺปตฺตา จาติ อาห. อถสฺส ภควา สารปฺปตฺตภาวํ ปฏิเสเธนฺโต น โข นิคฺโรธาติอาทิมาห. ปปฏิกปฺปตฺตา โหตีติ สารวโต รุกฺขสฺส สารํ เผคฺคุํ ตจญฺจ อติกฺกมฺม พหิปปฏิกสทิสา โหตีติ ทสฺเสติ.

69. “尊師よ、実にその通りです”とは、“尊師よ、そのようであれば、精進によって悪を嫌悪する説（苦行）は間違いなく清浄になります”と同意しているのである。これ以上の至高の状態や本質的な状態を知らないために、“至高に達し、本質に達しました”と言ったのである。そこで世尊は、本質に達した状態であることを否定して、“ニグローダよ、そうではない”などと仰った。“外皮（papaṭika）に達した”とは、本質のある樹木の芯材（sāra）、辺材（pheggu）、内皮（taca）を除いて、その外側の樹皮のような状態であることを示している。

---

ปริสุทฺธตจปฺปตฺตาทิกถาวณฺณนา

“清浄な内皮の段階に達したこと等に関する解説”

---

๗๐. อคฺคํ [Pg.24] ปาเปตูติ เทสนาวเสน อคฺคํ ปาเปตฺวา เทเสตุ, สารํ ปาเปตฺวา เทเสตูติ ทสพลํ ยาจติ. จาตุยามสํวรสํวุโตติ จตุพฺพิเธน สํวเรน ปิหิโต. น ปาณํ อติปาเตตีติ ปาณํ น หนติ. น ภาวิตมาสีสตีติ ภาวิตํ นาม เตสํ สญฺญาย ปญฺจ กามคุณา, เต น อาสีสติ น เสวตีติ อตฺโถ.

70. “至高へと導いてください”とは、説法によって至高の状態へ到達させて説いてください、本質へと到達させて説いてくださいと、十力尊（仏）に懇願しているのである。“四種の制戒によって慎んでいる”とは、四種類の制戒によって（身体と語の門を）閉じていることである。“生き物を殺さない”とは、生命を殺害しないことである。“修習されたものを望まない”における“修習されたもの”とは、外道たちの認識における五欲（五つの感官の快楽）のことであり、それらを望まず、享受しないという意味である。

---

อทุํ จสฺส โหตีติ เอตญฺจสฺส อิทานิ วุจฺจมานํ ‘‘โส อภิหรตี’’ติอาทิลกฺขณํ. ตปสฺสิตายาติ ตปสฺสิภาเวน โหติ. ตตฺถ โส อภิหรตีติ โส ตํ สีลํ อภิหรติ, อุปรูปริ วฑฺเฒติ. สีลํ เม ปริปุณฺณํ, ตโป อารทฺโธ, อลเมตฺตาวตาติ น วีริยํ วิสฺสชฺเชติ. โน หีนายาวตฺตตีติ หีนาย คิหิภาวตฺถาย น อาวตฺตติ. สีลโต อุตฺตริ วิเสสาธิคมตฺถาย วีริยํ กโรติเยว, เอวํ กโรนฺโต โส วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชติ. ‘‘อรญฺญ’’นฺติอาทีนิ สามญฺญผเล (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๑๖) วิตฺถาริตาเนว. ‘‘เมตฺตาสหคเตนา’’ติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วณฺณิตานิ. ตจปฺปตฺตาติ ปปฏิกโต อพฺภนฺตรํ ตจํ ปตฺตา. เผคฺคุปฺปตฺตาติ ตจโต อพฺภนฺตรํ เผคฺคุํ ปตฺตา, เผคฺคุสทิสา โหตีติ อตฺโถ.

“彼にはこれがある”とは、今から述べられる“彼は（徳を）運ぶ（増進させる）”などの特徴のことである。“苦行者であることにより”とは、苦行者としてのあり方によって（備わる）ということである。そこでの“彼は（徳を）運ぶ”とは、彼がその戒（四遍浄戒）を運び、さらに向上させ、増大させることである。“私の戒は円満であり、修行は開始された。これだけで十分だ”と言って精進を捨てることはない。“卑俗な状態に逆戻りしない”とは、卑俗な在家の状態へ戻らないということである。戒よりも優れた、卓越した段階（禅定・道・果）を達成するために、精進を重ねるのである。そのようにして、その比丘は静かな離れた宿所（坐臥処）に親しむ。“阿蘭若（森）”などの語については、‘沙門果経’の注釈（義解）に詳しく説明されている通りである。“慈しみを伴う”などの語については、‘清浄道論’で解説されている通りである。“内皮（taca）に達した”とは、外皮から内部の内皮に達したことである。“辺材（pheggu）に達した”とは、内皮から内部の辺材に達したことであり、辺材のような状態であるという意味である。

---

๗๔. ‘‘เอตฺตาวตา, โข นิคฺโรธ, ตโปชิคุจฺฉา อคฺคปฺปตฺตา จ โหติ สารปฺปตฺตา จา’’ติ อิทํ ภควา ติตฺถิยานํ วเสนาห. ติตฺถิยานญฺหิ ลาภสกฺกาโร รุกฺขสฺส สาขาปลาสสทิโส. ปญฺจสีลมตฺตกํ ปปฏิกสทิสํ. อฏฺฐสมาปตฺติมตฺตํ ตจสทิสํ. ปุพฺเพนิวาสญาณาวสานา อภิญฺญา เผคฺคุสทิสา. ทิพฺพจกฺขุํ ปเนเต อรหตฺตนฺติ คเหตฺวา วิจรนฺติ. เตน เนสํ ตํ รุกฺขสฺส สารสทิสํ. สาสเน ปน ลาภสกฺกาโร สาขาปลาสสทิโส. สีลสมฺปทา ปปฏิกสทิสา. ฌานสมาปตฺติโย ตจสทิสา. โลกิยาภิญฺญา เผคฺคุสทิสา. มคฺคผลํ สาโร. อิติ ภควตา อตฺตโน สาสนํ โอนตวินตผลภารภริตรุกฺขูปมาย อุปมิตํ. โส เทสนากุสลตาย ตโต ตจสารสมฺปตฺติโต มม สาสนํ อุตฺตริตรญฺเจว ปณีตตรญฺจ, ตํ ตุวํ กทา ชานิสฺสสีติ อตฺตโนเทสนาย วิเสสภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิติ โข นิคฺโรธา’’ติ เทสนํ อารภิ[Pg.25]. เต ปริพฺพาชกาติ เต ตสฺส ปริวารา ตึสสตสงฺขฺยา ปริพฺพาชกา. เอตฺถ มยํ อนสฺสามาติ เอตฺถ อเจลกปาฬิอาทีสุ, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘อมฺหากํ อเจลกปาฬิมตฺตมฺปิ นตฺถิ, กุโต ปริสุทฺธปาฬิ. อมฺหากํ ปริสุทฺธปาฬิมตฺตมฺปิ นตฺถิ, กุโต จาตุยามสํวราทีนิ. จาตุยามสํวโรปิ นตฺถิ, กุโต อรญฺญวาสาทีนิ. อรญฺญวาโสปิ นตฺถิ, กุโต นีวรณปฺปหานาทีนิ. นีวรณปฺปหานมฺปิ นตฺถิ, กุโต พฺรหฺมวิหาราทีนิ. พฺรหฺมวิหารมตฺตมฺปิ นตฺถิ, กุโต ปุพฺเพนิวาสาทีนิ. ปุพฺเพนิวาสญาณมตฺตมฺปิ นตฺถิ, กุโต อมฺหากํ ทิพฺพจกฺขุ. เอตฺถ มยํ สอาจริยกา นฏฺฐา’’ติ. อิโต ภิยฺโย อุตฺตริตรนฺติ อิโต ทิพฺพจกฺขุญาณาธิคมโต ภิยฺโย อญฺญํ อุตฺตริตรํ วิเสสาธิคมํ มยํ สุติวเสนาปิ น ชานามาติ วทนฺติ.

74. “ニグローダよ、これほどまでに、悪を嫌悪する苦行は至高に達し、本質に達したものとなる”というこの言葉を、世尊は外道たちの観点から仰った。実に、外道たちにとっての利得と供養は、樹木の枝葉のようなものである。五戒にすぎないものは外皮のようなものである。八等至（八定）にすぎないものは内皮のようなものである。宿住随念智（前世を思い出す知恵）までの神通は辺材のようなものである。しかし、彼らは天眼（dibbacakkhu）を阿羅漢果であると思い込んで過ごしている。それゆえ、彼らにとってそれは樹木の本質（芯材）のようなものである。一方、仏教（正法）においては、利得と供養は枝葉のようなものであり、戒の具足（または四遍浄戒）は外皮のようなものであり、禅定の等至は内皮のようなものであり、世俗的な神通は辺材のようなものであり、道果こそが本質（芯材）である。このように、世尊はご自身の教えを、たわわに実った果実の重みで枝がしなる樹木に例えられた。世尊は説法の巧みさゆえに、“それら内皮や芯材の具足よりも、私の教えはさらに優れ、さらに卓越している。それをお前はいつ知ることになるのか”と、自身の説法の卓越性を示すために、“ニグローダよ、このように…”という説法を始められた。“それら遍歴行者たち”とは、そのニグローダ遍歴行者の従者である三百人の遍歴行者たちのことである。“ここで我々は破滅する”とは、この‘阿遮羅迦経（アチェーラカ・パーリ）’等において、次のような意図が述べられている。“我々にはアチェーラカの教え（裸形行）の段階すらなく、ましてや清浄な教え（の修行）がどうしてあろうか。清浄な教えの段階すらなく、ましてや四種制戒などがどうしてあろうか。四種制戒すらなく、ましてや森林居住などがどうしてあろうか。森林居住すらなく、ましてや五蓋の放棄などがどうしてあろうか。五蓋の放棄すらなく、ましてや梵天居住（四無量心）などがどうしてあろうか。梵天居住の段階すらなく、ましてや宿住随念智などがどうしてあろうか。宿住随念智の段階すらなく、ましてや我々に天眼がどうしてあろうか。ここで我々は師と共に破滅した”ということである。“これよりさらに優れた（至高な）”とは、“この天眼通の達成よりも、さらに別の優れた卓越した達成（道果）があることを、我々は伝聞によってさえ知らない”と言っているのである。

---

นิคฺโรธสฺสปชฺฌายนวณฺณนา

“ニグローダの不満（思索）に関する解説”

---

๗๕. อถ นิคฺโรธํ ปริพฺพาชกนฺติ เอวํ กิรสฺส อโหสิ ‘‘อิเม ปริพฺพาชกา อิทานิ ภควโต ภาสิตํ สุสฺสูสนฺติ, อิมินา จ นิคฺโรเธน ภควโต ปรมฺมุขา กกฺขฬํ ทุราสทวจนํ วุตฺตํ, อิทานิ อยมฺปิ โสตุกาโม ชาโต, กาโล ทานิ เม อิมสฺส มานทฺธชํ นิปาเตตฺวา ภควโต สาสนํ อุกฺขิปิตุ’’นฺติ. อถ นิคฺโรธํ ปริพฺพาชกํ เอตทโวจ. อปรมฺปิสฺส อโหสิ ‘‘อยํ มยิ อกเถนฺเต สตฺถารํ น ขมาเปสฺสติ, ตทสฺส อนาคเต อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺติสฺสติ, มยา ปน กถิเต ขมาเปสฺสติ, ตทสฺส ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. อถ นิคฺโรธํ ปริพฺพาชกํ เอตทโวจ. อปริสาวจรํ ปน นํ กโรถาติ เอตฺถ ปนาติ นิปาโต, อถ นํ อปริสาวจรํ กโรถาติ อตฺโถ. ‘‘อปริสาวจเรต’’นฺติปิ ปาโฐ, อปริสาวจรํ วา เอตํ กโรถ, โคกาณาทีนํ วา อญฺญตรนฺติ อตฺโถ.

75. “さて、遊行者ニグローダについて、（サンダーナ）居士にこのような思いが生じたという。‘今、これらの遊行者たちは、世尊が説かれた法を聞こうとしている。しかし、このニグローダは、世尊の面前でなく背後で、粗野で近づきがたい、口にすべきではない言葉を吐いた。今、彼もまた聞くことを望んでいる。今こそ、私がこの者の慢心の旗を倒し、世尊の教えを掲げるべき時である’と。そこで、遊行者ニグローダにこの言葉を告げた。また、彼（サンダーナ）に別の思いが生じた。‘もし私が語らなければ、このニグローダは師（仏陀）に謝罪しないだろう。それは彼の将来にとって不利益であり、苦しみとなるだろう。しかし、もし私が語れば、彼は謝罪するだろう。それは彼にとって長い年月にわたり、利益となり幸福となるだろう’と。そして、遊行者ニグローダにこの言葉を告げた。‘彼を会衆の外に追いやりなさい（aparisāvacaraṃ pana naṃ karothā）’の箇所で、‘pana’は接助である。よって‘彼を会衆に近づけないようにしなさい’という意味である。また、‘aparisāvacaretaṃ’という異読もあり、‘彼を会衆の中に入れないようにするか、あるいは片目の牛などの一頭のように（群れの端に置くように）しなさい’という意味である。”

---

โคกาณนฺติ เอตฺถาปิ โคกาณํ ปริยนฺตจารินึ วิย กโรถาติ อตฺโถ. ตุณฺหีภูโตติ ตุณฺหีภาวํ อุปคโต. มงฺกุภูโตติ นิตฺเตชตํ อาปนฺโน. ปตฺตกฺขนฺโธติ โอนตคีโว. อโธมุโขติ เหฏฺฐามุโข.

“‘gokāṇa（片目の牛）’についても、ここでは‘片目の牛が群れの端を歩くように、彼を扱いなさい’という意味である。‘tuṇhībhūto’とは、沈黙の状態に至ったこと。‘maṅkubhūto’とは、威光を失った状態に陥ったこと。‘pattakkhandho’とは、首をうなだれたこと。‘adhomukho’とは、顔を下に向けたことである。”

---

๗๖. พุทฺโธ [Pg.26] โส ภควา โพธายาติ สยํ พุทฺโธ สตฺตานมฺปิ จตุสจฺจโพธตฺถาย ธมฺมํ เทเสติ. ทนฺโตติ จกฺขุโตปิ ทนฺโต…เป… มนโตปิ ทนฺโต. ทมถายาติ อญฺเญสมฺปิ ทมนตฺถาย เอว, น วาทตฺถาย. สนฺโตติ ราคสนฺตตาย สนฺโต, โทสโมหสนฺตตาย สพฺพ อกุสลสพฺพาภิสงฺขารสนฺตตาย สนฺโต. สมถายาติ มหาชนสฺส ราคาทิสมนตฺถาย ธมฺมํ เทเสติ. ติณฺโณติ จตฺตาโร โอเฆ ติณฺโณ. ตรณายาติ มหาชนสฺส โอฆนิตฺถรณตฺถาย. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. ปรินิพฺพานายาติ มหาชนสฺสาปิ สพฺพกิเลสปรินิพฺพานตฺถาย ธมฺมํ เทเสติ.

76. “‘目覚めた方である彼の世尊は、覚りのために（法を説く）’とは、自ら四聖諦を覚られた方として、生きとし生けるものたちにも四聖諦を覚らせるために法を説かれるということである。‘danto（調御された者）’とは、眼の門においても調御され……（中略）……意の門においても調御されているということである。‘damathāya（調御のために）’とは、他者をも調御するためだけであり、他人の教義を破壊する論争のためではない。‘santo（静まりし者）’とは、貪欲が静まったことにより、また、瞋恚や愚痴、すべての不善、すべての行（形成されたもの）が静まったことにより、静まりし者である。‘samathāya（静止のために）’とは、多くの人々の貪欲などを鎮めるために法を説かれるということである。‘tiṇṇo（渡り終えた者）’とは、四つの暴流（ogha）を渡り終えた者である。‘taraṇāya（渡らせるために）’とは、多くの人々を暴流から救い出し、渡らせるためである。‘parinibbuto（完膚なきまでに滅した者）’とは、煩悩の滅によって静まり、滅した者である。‘parinibbānāya（滅のために）’とは、多くの人々のためにも、すべての煩悩を滅するために法を説かれるということである。”

---

พฺรหฺมจริยปริโยสานาทิวณฺณนา

“梵行の完成などの解説”

---

๗๗. อจฺจโยติอาทีนิ สามญฺญผเล (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๕๐) วุตฺตานิ. อุชุชาติโกติ กายวงฺกาทิวิรหิโต อุชุสภาโว. อหมนุสาสามีติ อหํ ตาทิสํ ปุคฺคลํ อนุสาสามิ, ธมฺมํ อสฺส เทเสมิ. สตฺตาหนฺติ สตฺตทิวสานิ, อิทํ สพฺพมฺปิ ภควา ทนฺธปญฺญํ ปุคฺคลํ สนฺธายาห อสโฐ ปน อมายาวี อุชุชาติโก ตํมุหุตฺเตเนว อรหตฺตํ ปตฺตุํ สกฺขิสฺสติ. อิติ ภควา ‘‘อสฐ’’นฺติอาทิวจเนน สโฐ หิ วงฺกวงฺโก, มยาปิ น สกฺกา อนุสาสิตุนฺติ ทีเปนฺโต ปริพฺพาชกํ ปาเทสุ คเหตฺวา มหาเมรุปาทตเล วิย ขิปิตฺถ. กสฺมา? อยญฺหิ อติสโฐ, กุฏิลจิตฺโต สตฺถริ เอวํ กเถนฺเตปิ พุทฺธธมฺมสงฺเฆสุ นาธิมุจฺจติ, อธิมุจฺจนตฺถาย โสตํ น โอทหติ, โกหญฺเญ ฐิโต สตฺถารํ ขมาเปติ. ตสฺมา ภควา ตสฺสชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ‘‘เอตุ วิญฺญู ปุริโส อสโฐ’’ติอาทิมาห. สฐํ ปนาหํ อนุสาสิตุํ น สกฺโกมีติ.

77. “‘accayoti’などは‘沙門果経’に説かれている通りである。‘ujujātiko（正直な生まれの者）’とは、身の曲がったこと（悪行）などを離れた、正直な性質の者のことである。‘ahamanusāsāmi（私は教え導く）’とは、‘私はそのような正直な人物を教え導き、法を説く’ということである。‘sattāhaṃ（七日間）’とは、七日間のことである。これらすべては、世尊が智慧の鈍い人物を念頭に置いて仰せられたことであり、不誠実でなく、欺瞞がなく、正直な生まれの者であれば、その瞬間に阿羅漢果を得ることができるだろう。このように世尊は、‘asaṭhaṃ（不誠実でない）’という言葉によって、不誠実で心が曲がっている者は私であっても教え導くことはできないということを示されつつ、遊行者を足元で掴んで、まるで須弥山の麓に投げ落とすかのように、彼を突き放された。なぜか。このニグローダは極めて不誠実で、心が歪んでおり、師（仏陀）がこのように説かれても、仏法僧に帰依せず、帰依するために耳を傾けることもなく、偽善に留まったまま師に謝罪したからである。それゆえ、世尊は彼の意向を知り、‘良識ある人で、不誠実でない者は来るがよい’などと仰せられた。つまり、‘不誠実な者を教え導くことは、私にはできない’という意図である。”

---

๗๘. อนฺเตวาสิกมฺยตาติ อนฺเตวาสิกมฺยตาย, อมฺเห อนฺเตวาสิเก อิจฺฉนฺโต. เอวมาหาติ ‘‘เอตุ วิญฺญุปุริโส’’ติอาทิมาห. โย เอว โว อาจริโยติ โย เอว ตุมฺหากํ ปกติยา อาจริโย. อุทฺเทสา โน จาเวตุกาโมติ อตฺตโน อนุสาสนึ คาหาเปตฺวา อมฺเห อมฺหากํ อุทฺเทสโต จาเวตุกาโม. โส เอว โว อุทฺเทโส โหตูติ โย ตุมฺหากํ ปกติยา อุทฺเทโส, โส ตุมฺหากํเยว โหตุ[Pg.27], น มยํ ตุมฺหากํ อุทฺเทเสน อตฺถิกา. อาชีวาติ อาชีวโต. อกุสลสงฺขาตาติ อกุสลาติ โกฏฺฐาสํ ปตฺตา. อกุสลา ธมฺมาติ ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทธมฺมา ตณฺหาเยว วา วิเสเสน. สา หิ ปุนพฺภวกรณโต ‘‘โปโนพฺภวิกา’’ติ วุตฺตา. สทรถาติ กิเลสทรถสมฺปยุตฺตา. ชาติชรามรณิยาติ ชาติชรามรณานํ ปจฺจยภูตา. สํกิเลสิกา ธมฺมาติ ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา. โวทานิยาติ, สมถวิปสฺสนา ธมฺมา. เต หิ สตฺเต โวทาเปนฺติ, ตสฺมา ‘‘โวทานิยา’’ติ วุจฺจนฺติ. ปญฺญาปาริปูรินฺติ มคฺคปญฺญาปาริปูรึ. เวปุลฺลตฺตญฺจาติ ผลปญฺญาเวปุลฺลตํ, อุโภปิ วา เอตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘ตโต ตุมฺเห มคฺคปญฺญญฺเจว ผลปญฺญญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’’ติ. เอวํ ภควา ปริพฺพาชเก อารพฺภ อตฺตโน โอวาทานุสาสนิยา ผลํ ทสฺเสนฺโต อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

78. “‘antevāsikamyatā’とは、弟子にしたいという欲求であり、我々を弟子にしたいと望んで、ということである。‘evamāhā’とは、‘良識ある人は来るがよい’などと仰せられたことである。‘yo eva vo ācariyo’とは、‘元々お前たちの師である者が（そのまま師であれ）’ということである。‘uddesā no cāvetukāmo’とは、‘自らの教戒を受け入れさせて、我々を我々の学習内容（パーリ語の学習）から離れさせようとしている’ということである。‘so eva vo uddeso hotu’とは、‘お前たちが元々学習していることが、そのままお前たちの学習であれ。我々はお前たちの学習を必要としていない’という意味である。‘ājīvā’とは、生活から。‘akusalasaṅkhātā’とは、不善と数えられる部分に至ったこと。‘akusalā dhammā’とは、十二の不善心、あるいは特に貪欲のことである。それは再び生を生じさせるので‘ponobbhavikā（再再生をもたらすもの）’と言われる。‘sadarathā’とは、煩悩の苦悩を伴うこと。‘jātijarāmaraṇiyā’とは、生・老・死の原因となること。‘saṃkilesikā dhammā’とは、十二の不善心のことである。‘vodāniyā’とは、止と観という法のことである。それらは衆生を清らかにするので‘vodāniyā（清浄にするもの）’と呼ばれる。‘paññāpāripūriṃ’とは、道智の完成のこと。‘vepullatañca’とは、果智の増大のことである。あるいは、これら二つの語は互いに同意語である。これが意味するところは、‘それによって、汝らは道智と果智を、現世において自ら高い智慧をもって覚り、具現化し、到達して住むであろう’ということである。このように、世尊は遊行者たちに関連して、自らの教訓の果報を示し、阿羅漢果を頂点として説法を締めくくられた。”

---

๗๙. ยถา ตํ มาเรนาติ ยถา มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺตา นิสีทนฺติ เอวเมว ตุณฺหีภูตา…เป… อปฺปฏิภานา นิสินฺนา.

79. “‘yathā taṃ mārena’とは、まるで魔（マーラ）によって心が取り憑かれた者が座るように、そのように沈黙し……（中略）……応答することなく座っていた、ということである。”

---

มาโร กิร สตฺถา อติวิย คชฺชนฺโต พุทฺธพลํ ทีเปตฺวา อิเมสํ ปริพฺพาชกานํ ธมฺมํ เทเสติ, กทาจิ ธมฺมาภิสมโย ภเวยฺย, หนฺทาหํ ปริยุฏฺฐามีติ โส เตสํ จิตฺตานิ ปริยุฏฺฐาสิ. อปฺปหีนวิปลฺลาสานญฺหิ จิตฺตํ มารสฺส ยถากามกรณียํ โหติ. เตปิ มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺตา ถทฺธงฺคปจฺจงฺคา วิย ตุณฺหี อปฺปฏิภานา นิสีทึสุ. อถ สตฺถา อิเม ปริพฺพาชกา อติวิย นิรวา หุตฺวา นิสินฺนา, กึ นุ โขติ อาวชฺชนฺโต มาเรน ปริยุฏฺฐิตภาวํ อญฺญาสิ. สเจ ปน เตสํ มคฺคผลุปฺปตฺติเหตุ ภเวยฺย, มารํ ปฏิพาหิตฺวาปิ ภควา ธมฺมํ เทเสยฺย, โส ปน เตสํ นตฺถิ. ‘‘สพฺเพปิ เม ตุจฺฉปุริสา’’ติ อญฺญาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข ภควโต เอตทโหสิ สพฺเพปิ เม โมฆปุริสา’’ติอาทิ.

“伝え聞くところによれば、師（仏陀）が非常に力強く獅子吼し、仏力を示してこれらの遊行者たちに法を説かれる際、魔は‘万が一、彼らに法の覚りが起こるかもしれない。よし、私が彼らを圧倒（妨害）してやろう’と考え、彼らの心を支配したという。実際、転倒した認識を捨て去っていない衆生の心は、魔の思うがままになるのである。彼らもまた、魔に心を支配され、手足が縛られたかのようになり、沈黙し、応答することなく座っていた。その時、師は‘これらの遊行者たちは、非常に静まりかえって座っている。一体どうしたことか’と念慮され、魔に支配されている状態を察知された。もし彼らに道果が生じる機縁があったならば、世尊は魔を退けてでも法を説かれたであろうが、彼らにはそれがなかった。‘彼らは皆、阿羅漢果などの道果から空虚な人間である’と察知された。それゆえ、‘その時、世尊に“私の（前にいる）これらは皆、空虚な人間である”という思いが生じた’などと説かれているのである。”

---

ตตฺถ ผุฏฺฐา ปาปิมตาติ ปาปิมตา มาเรน ผุฏฺฐา. ยตฺร หิ นามาติ เยสุ นาม. อญฺญาณตฺถมฺปีติ ชานนตฺถมฺปิ. กึ กริสฺสติ สตฺตาโหติ สมเณน โคตเมน ปริจฺฉินฺนสตฺตาโห อมฺหากํ กึ กริสฺสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘สมเณน โคตเมน ‘สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ สตฺตาห’นฺติ วุตฺตํ, โส สตฺตาโห อมฺหากํ กึ อปฺผาสุกํ กริสฺสติ. [Pg.28] หนฺท มยํ สตฺตาหพฺภนฺตเร เอตํ ธมฺมํ สจฺฉิกาตุํ สกฺกา, น สกฺกาติ อญฺญาณตฺถมฺปิ พฺรหฺมจริยํ จริสฺสามา’’ติ. อถ วา ชานาม ตาวสฺส ธมฺมนฺติ เอกทิวเส เอกวารํ อญฺญาณตฺถมฺปิ เอเตสํ จิตฺตํ นุปฺปนฺนํ, สตฺตาโห ปน เอเตสํ กุสีตานํ กึ กริสฺสติ, กึ สกฺขิสฺสนฺติ เต สตฺตาหํ ปูเรตุนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. สีหนาทนฺติ ปรวาทภินฺทนํ สกวาทสมุสฺสาปนญฺจ อภีตนาทํ นทิตฺวา. ปจฺจุปฏฺฐาสีติ ปติฏฺฐิโต. ตาวเทวาติ ตสฺมิญฺเญว ขเณ. ราชคหํ ปาวิสีติ ราชคหเมว ปวิฏฺโฐ. เตสํ ปน ปริพฺพาชกานํ กิญฺจาปิ อิทํ สุตฺตนฺตํ สุตฺวา วิเสโส น นิพฺพตฺโต, อายตึ ปน เนสํ วาสนาย ปจฺจโย ภวิสฺสตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“その箇所の‘悪魔に触れられた者’とは、悪しき意図を持つ魔（マーラ）によって、圧倒され、翻弄されているという意味である。‘いかなる（yatra hi nāma）’とは、[300人の遍歴行者の]うちの誰かを指す。‘不知のために（aññāṇatthampi）’とは、知るためにも（jānanatthampi）という意味である（※アは無意味な接頭辞）。‘七日間が何をしてくれようか’とは、沙門ゴータマによって区切られたその七日間が、我々に何の利益をもたらすだろうか、ということである。つまりこういうことである。‘沙門ゴータマは、自ら卓越した知（abhiññā）によって覚り、七日間を過ごすと言った。その七日間が、我々に何の不自由を強いることができようか。よし、我々はこの七日間のうちにこの法（阿羅漢果）を現証できるかどうかを知るために、梵行を修めよう’ということである。あるいはまた、‘彼の教えを知るために’という心さえ、一日のうちに一度も、これらの遍歴行者たちには生じなかったのである。ましてや、これら怠惰な者たちにとって七日間が何になろうか。彼らが七日間を全うすることなどできようか。これがここでの意図である。‘獅子吼’とは、他説を論破し自説を顕揚する、恐れなき咆哮を上げてのことである。‘立ち現れた（paccupaṭṭhāsi）’とは、留まったということである。‘その時すぐに（tāvadeva）’とは、その瞬間にということである。‘王舎城に入った’とは、王舎城そのものに入ったという意味である。これらの遍歴行者たちには、この経を聞いても（禅定や道果などの）殊勝な境地は生じなかったが、将来において（四聖諦を悟るための）習気（薫習）の縁となるであろう。これがこの説法の利益である。残りの部分は、至る所ですべて明白である。”

---

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

長部（ディーガ・ニカーヤ）注釈書、スマンガラ・ヴィラーシニー

---

อุทุมฺพริกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ウドゥンバリカー経（優曇婆羅経）の解説、終了。

---

๓. จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา

3. 転輪聖王経（チャッカヴァッティ・スッタ）の解説

---

อตฺตทีปสรณตาวณฺณนา

自灯明・自帰依の解説

---

๘๐. เอวํ [Pg.29] เม สุตนฺติ จกฺกวตฺติสุตฺตํ. ตตฺรายมนุตฺตานปทวณฺณนา – มาตุลายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตํ นครํ โคจรคามํ กตฺวา อวิทูเร วนสณฺเฑ วิหรติ. ‘‘ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสี’’ติ เอตฺถ อยมนุปุพฺพิกถา –

80. “‘このように私は聞いた’で始まるのが転輪聖王経である。その中の難解な箇所の解説は以下の通りである。‘マートゥラーにおいて’とは、その名の町においてのことである。その町を托鉢の村（行境村）として、遠くない森の中に住まわれていた。‘そこで世尊は比丘たちに呼びかけられた’という箇所についての、これまでの経緯は以下の通りである。”

---

ภควา กิร อิมสฺส สุตฺตสฺส สมุฏฺฐานสมเย ปจฺจูสกาเล มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต อิมาย อนาคตวํสทีปิกาย สุตฺตนฺตกถาย มาตุลนครวาสีนํ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมยํ ทิสฺวา ปาโตว วีสติภิกฺขุสหสฺสปริวาโร มาตุลนครํ สมฺปตฺโต. มาตุลนครวาสิโน ขตฺติยา ‘‘ภควา อาคโต’’ติ สุตฺวา ปจฺจุคฺคมฺม ทสพลํ นิมนฺเตตฺวา มหาสกฺกาเรน นครํ ปเวเสตฺวา นิสชฺชฏฺฐานํ สํวิธาย ภควนฺตํ มหารเห ปลฺลงฺเก นิสีทาเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ อทํสุ. ภควา ภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ อิมสฺมึ ฐาเน อิเมสํ มนุสฺสานํ ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, อยํ ปเทโส สมฺพาโธ, มนุสฺสานํ ฐาตุํ วา นิสีทิตุํ วา โอกาโส น ภวิสฺสติ, มหตา โข ปน สมาคเมน ภวิตพฺพ’’นฺติ.

“世尊はこの経の説かれる発端となった時、暁に大悲定より出でて世を観じ、未来の系譜を示すこの経の説法によって、マートゥラーの町の八万四千の生きとし生けるものが法の悟り（道果）を得るのをご覧になった。そして朝早く、二万の比丘たちを伴ってマートゥラーの町に到着された。マートゥラーの町の刹帝利（クシャトリヤ）たちは‘世尊が来られた’と聞き、出迎えて十力尊（仏）を招待し、多大な供養をもって町の中へ迎え入れ、座所を設けて、世尊を立派な台座に座らせ、仏を筆頭とする比丘サンガに盛大な施しを与えた。世尊は食事を終えられると、こう考えられた。‘もし私がこの場所でこの人々へ法を説くならば、ここは狭すぎて、人々が立ったり座ったりする場所がなくなるだろう。大きな集会になるはずだ’と。”

---

อถ ราชกุลานํ ภตฺตานุโมทนํ อกตฺวาว ปตฺตํ คเหตฺวา นครโต นิกฺขมิ. มนุสฺสา จินฺตยึสุ – ‘‘สตฺถา อมฺหากํ อนุโมทนมฺปิ อกตฺวา คจฺฉติ, อทฺธา ภตฺตคฺคํ อมนาปํ อโหสิ, พุทฺธานํ นาม น สกฺกา จิตฺตํ คเหตุํ, พุทฺเธหิ สทฺธึ วิสฺสาสกรณํ นาม สมุสฺสิตผณํ อาสีวิสํ คีวาย คหณสทิสํ โหติ; เอถ โภ, ตถาคตํ ขมาเปสฺสามา’’ติ. สกลนครวาสิโน ภควตา สเหว นิกฺขนฺตา. ภควา คจฺฉนฺโตว มคธกฺเขตฺเต ฐิตํ สาขาวิฏปสมฺปนฺนํ สนฺทจฺฉายํ กรีสมตฺตภูมิปตฺถฏํ เอกํ มาตุลรุกฺขํ ทิสฺวา อิมสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิตฺวา ธมฺเม เทสิยมาเน ‘‘มหาชนสฺส ฐานนิสชฺชโนกาโส ภวิสฺสตี’’ติ. นิวตฺติตฺวา [Pg.30] มคฺคา โอกฺกมฺม รุกฺขมูลํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมภณฺฑาคาริกํ อานนฺทตฺเถรํ โอโลเกสิ. เถโร โอโลกิตสญฺญาย เอว ‘‘สตฺถา นิสีทิตุกาโม’’ติ ญตฺวา สุคตมหาจีวรํ ปญฺญเปตฺวา อทาสิ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. อถสฺส ปุรโต มนุสฺสา นิสีทึสุ. อุโภสุ ปสฺเสสุ ปจฺฉโต จ ภิกฺขุสงฺโฆ, อากาเส เทวตา อฏฺฐํสุ, เอวํ มหาปริสมชฺฌคโต ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ.

“そこで、王族たちへの食後の呪願（アヌモーダナ）をせず、鉢を持って町を出られた。人々は思った。‘師は我々に呪願もせずに行かれる。きっと食事の供養が気に入らなかったのだ。仏陀の心は計り知れない。仏陀に親しく近づくことは、首をもたげた猛毒のコブラの首を掴むようなものだ。さあ、皆で如来に許しを請おう’。町中の人々が世尊と共に町を出た。世尊は歩きながら、マガダの田畑の中に、枝葉が茂り涼しい陰を作り、一カリーサ（土地の単位）ほどの広さに影を落としている一本のマートゥラー樹を見つけ、‘この樹の根元に座って法を説けば、大衆が立ったり座ったりする場所があるだろう’と考え、道から外れてその樹の根元に近寄り、法蔵を司るアーナンダ長老を顧みられた。長老はその眼差しだけで‘師は座ることを望まれている’と察し、世尊の衣（大衣）を敷いて差し上げた。世尊は用意された座に座られた。すると、世尊の前に人々が座り、両脇と後ろには比丘サンガが座り、空には神々が留まった。このように大勢の衆会の中で、世尊は比丘たちに呼びかけられたのである。”

---

เต ภิกฺขูติ ตตฺร อุปวิฏฺฐา ธมฺมปฺปฏิคฺคาหกา ภิกฺขู. อตฺตทีปาติ อตฺตานํ ทีปํ ตาณํ เลณํ คตึ ปรายณํ ปติฏฺฐํ กตฺวา วิหรถาติ อตฺโถ. อตฺตสรณาติ อิทํ ตสฺเสว เววจนํ. อนญฺญสรณาติ อิทํ อญฺญสรณปฏิกฺเขปวจนํ. น หิ อญฺโญ อญฺญสฺส สรณํ โหติ, อญฺญสฺส วายาเมน อญฺญสฺส อสุชฺฌนโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ, โก หิ นาโถ ปโร สิยา’’ติ (ธ. ป. ๑๖๐). เตนาห ‘‘อนญฺญสรณา’’ติ. โก ปเนตฺถ อตฺตา นาม, โลกิยโลกุตฺตโร ธมฺโม. เตนาห – ‘‘ธมฺมทีปา ธมฺมสรณา อนญฺญสรณา’’ติ. ‘‘กาเย กายานุปสฺสี’’ติอาทีนิ มหาสติปฏฺฐาเน วิตฺถาริตานิ.

“‘その比丘たちに’とは、そこに座り法を受ける比丘たちのことである。‘自らを島とし（attadīpā）’とは、自らを島とし、保護とし、避難所とし、依り所として住みなさいという意味である。‘自らを拠り所とし（attasaraṇā）’とは、それ（自灯明）の同義語である。‘他を拠り所とせず（anaññasaraṇā）’とは、法（ダルマ）以外のものを帰依処とすることを否定する言葉である。実に、他人は他人の救いにはならない。他人の努力によって他人が清まることはないからである。これについては‘自らこそ自らの主（拠り所）である。他に誰が主（拠り所）となり得ようか’とも説かれている。それゆえ‘他を拠り所とせず’と言われたのである。ここで言う‘自ら（atta）’とは何か。それは世俗的・超世俗的な法（dhamma）のことである。それゆえ‘法を島とし、法を拠り所とし、他を拠り所とせず’と言われたのである。‘身において身を観じ’などの詳細は、大念処経（マハーサティパッタナ・スッタ）において詳説されている。”

---

โคจเรติ จริตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน. สเกติ อตฺตโน สนฺตเก. เปตฺติเก วิสเยติ ปิติโต อาคตวิสเย. จรตนฺติ จรนฺตานํ. ‘‘จรนฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. น ลจฺฉตีติ น ลภิสฺสติ น ปสฺสิสฺสติ. มาโรติ เทวปุตฺตมาโรปิ, มจฺจุมาโรปิ, กิเลสมาโรปิ. โอตารนฺติ รนฺธํ ฉิทฺทํ วิวรํ. อยํ ปนตฺโถ เลฑฺฑุฏฺฐานโต นิกฺขมฺม โตรเณ นิสีทิตฺวา พาลาตปํ ตปนฺตํ ลาปํ สกุณํ คเหตฺวา. ปกฺขนฺทเสนสกุณวตฺถุนา ทีเปตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ –

“‘行境（gocara）において’とは、遊行するにふさわしい場所においてのこと。‘自分の（saka）’とは、自分の持ち分であること。‘父祖伝来の領域（pettike visaye）’とは、父（のごとき仏）から受け継いだ領域のこと。‘遊行する者たち（carataṃ）’については、‘遊行する者（carantaṃ）’という読みもあり、意味は同じである。‘得られない（na lacchati）’とは、得られない、見つけられないということである。‘魔（māro）’とは、天子魔、死魔、煩悩魔のことである。‘入り込む隙（otāra）’とは、欠陥、割れ目、隙間のことである。この‘自分の修練の場において遊行する比丘には、魔は隙を伺うことができない’という意味は、耕地の土塊から出て、門柱の上に座り朝の光を浴びているウズラを捕らえた、隼（はやぶさ）とウズラの物語（Pakkhandasena-sakuṇa-vatthu）によって示されるべきである。実に、このように説かれている。‘比丘たちよ、かつて... 自分の父祖伝来の領域こそが...’云々。”

---

‘‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, สกุณคฺฆิ ลาปํ สกุณํ สหสา อชฺฌปฺปตฺตา อคฺคเหสิ. อถ โข, ภิกฺขเว, ลาโป สกุโณ สกุณคฺฆิยา หริยมาโน เอวํ ปริเทวสิ ‘มยเมวมฺห อลกฺขิกา, มยํ อปฺปปุญฺญา, เย มยํ อโคจเร จริมฺห ปรวิสเย, สเจชฺช มยํ โคจเร จเรยฺยาม สเก เปตฺติเก วิสเย, น มฺยายํ สกุณคฺฆิ อลํ อภวิสฺส ยทิทํ ยุทฺธายา’ติ. โก ปน เต ลาป โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโยติ? ยทิทํ [Pg.31] นงฺคลกฏฺฐกรณํ เลฑฺฑุฏฺฐานนฺติ. อถ โข, ภิกฺขเว, สกุณคฺฆิ สเก พเล อปตฺถทฺธา สเก พเล อสํวทมานา ลาปํ สกุณํ ปมุญฺจิ คจฺฉ โข ตฺวํ ลาป, ตตฺรปิ คนฺตฺวา น โมกฺขสีติ.

“比丘たちよ、かつて、ある鷹がウズラを素早く襲って捕らえた。比丘たちよ、その時、鷹に連れ去られるウズラは、このように嘆き悲しんだ。‘我々は不運であった。功徳が少なかった。我々は、自らの領域ではない、他者の場所を歩き回ってしまった。もし今、我々が自らの領域、すなわち父祖伝来の場所を歩いていたならば、この鷹は、戦いにおいて私を捕らえることなどできなかったであろうに’と。鷹は問うた。‘ウズラよ、お前の自らの領域、父祖伝来の場所とはどこか？’‘それは、鋤で耕された田畑の土塊のある場所です’。比丘たちよ、そこで鷹は、自らの力を誇示し、慢心して、ウズラを放して言った。‘ウズラよ、行くがよい。そこへ行ったとしても、お前は私から逃れることはできまい’”

---

อถ โข, ภิกฺขเว, ลาโป สกุโณ นงฺคลกฏฺฐกรณํ เลฑฺฑุฏฺฐานํ คนฺตฺวา มหนฺตํ เลฑฺฑุํ อภิรุหิตฺวา สกุณคฺฆึ วทมาโน อฏฺฐาสิ ‘‘เอหิ โข ทานิ เม สกุณคฺฆิ, เอหิ โข ทานิ เม สกุณคฺฆี’’ติ. อถ โข สา, ภิกฺขเว, สกุณคฺฆิ สเก พเล อปตฺถทฺธา สเก พเล อสํวทมานา อุโภ ปกฺเข สนฺนยฺห ลาปํ สกุณํ สหสา อชฺฌปฺปตฺตา. ยทา โข, ภิกฺขเว, อญฺญาสิ ลาโป สกุโณ พหุอาคตา โข มฺยายํ สกุณคฺฆีติ, อถ โข ตสฺเสว เลฑฺฑุสฺส อนฺตรํ ปจฺจุปาทิ. อถ โข, ภิกฺขเว, สกุณคฺฆิ ตตฺเถว อุรํ ปจฺจตาเฬสิ. เอวญฺหิ ตํ, ภิกฺขเว, โหติ โย อโคจเร จรติ ปรวิสเย.

“比丘たちよ、そこでウズラは、鋤で耕された田畑の土塊のある場所へ行き、大きな土塊の上に登って、鷹を呼び寄せるようにして立った。‘さあ来い、鷹よ。今こそ来い、鷹よ’と。比丘たちよ、そこで鷹は、自らの力を誇示し、慢心して、両の翼を固めて広げ、ウズラに素早く襲いかかった。比丘たちよ、ウズラは鷹が間近に迫ったことを知ると、その土塊の間にさっと隠れた。比丘たちよ、すると鷹は、その場所で土塊に胸を強く打ちつけた。比丘たちよ、このように、自らの領域ではない他者の場所を歩む者には、災いが及ぶのである”

---

ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, มา อโคจเร จริตฺถ ปรวิสเย, อโคจเร, ภิกฺขเว, จรตํ ปรวิสเย ลจฺฉติ มาโร โอตารํ, ลจฺฉติ มาโร อารมฺมณํ. โก จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อโคจโร ปรวิสโย, ยทิทํ ปญฺจ กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อยํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อโคจโร ปรวิสโย.

“比丘たちよ、それゆえ、自らの領域ではない他者の場所を歩んではならない。比丘たちよ、自らの領域ではない他者の場所を歩む者には、魔（マーラ）が隙を見出し、魔が付け入る対象を見出すであろう。比丘たちよ、比丘にとっての自らの領域ではない他者の場所とは何か。それは五つの欲の絆（五欲）である。五つとは何か。眼で認識される、好ましく、愛らしく、心にかなう、欲を誘い、愛欲を伴う色。……身で認識される、好ましく、愛らしく、心にかなう、欲を誘い、愛欲を伴う触。比丘たちよ、これが比丘にとっての自らの領域ではない他者の場所である”

---

โคจเร, ภิกฺขเว, จรถ…เป… น ลจฺฉติ มาโร อารมฺมณํ. โก จ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโย, ยทิทํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. กตเม จตฺตาโร? อิธ ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ; เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ; จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ; ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ – อยํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโยติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๑).

“比丘たちよ、自らの領域を歩みなさい。……（中略）……そうすれば魔は隙を見出さないであろう。比丘たちよ、比丘にとっての自らの領域、父祖伝来の場所とは何か。それは四つの念処（四念処）である。四つとは何か。比丘たちよ、ここに比丘が、身において身を観じ、熱心に、正知し、正念をもって、世における貪欲と憂いを除いて住む。受において受を観じ……心において心を観じ……法において法を観じ、熱心に、正知し、正念をもって、世における貪欲と憂いを除いて住む。比丘たちよ、これが比丘にとっての自らの領域、父祖伝来の場所である”

---

กุสลานนฺติ อนวชฺชลกฺขณานํ. สมาทานเหตูติ สมาทาย วตฺตนเหตุ. เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ เอวํ อิทํ โลกิยโลกุตฺตรํ ปุญฺญผลํ วฑฺฒติ, ปุญฺญผลนฺติ จ อุปรูปริ ปุญฺญมฺปิ ปุญฺญวิปาโกปิ เวทิตพฺโพ.

‘善き（kusalānaṃ）’とは、過失のない特徴を持つもの。あるいは、過失のない性質を持つもののことである。‘受持を原因として（samādānahetū）’とは、受持して実践することを原因として。このように、世間的・出世間のこの福徳の果報が増大する。また、‘福徳の果報’という言葉によって、さらにその上の福徳とその果報も理解されるべきである。

---

ทฬฺหเนมิจกฺกวตฺติราชกถาวณฺณนา

第八十一、堅輪転輪王物語の解説。

---

๘๑. ตตฺถ [Pg.32] ทุวิธํ กุสลํ วฏฺฏคามี จ วิวฏฺฏคามี จ. ตตฺถ วฏฺฏคามิกุสลํ นาม มาตาปิตูนํ ปุตฺตธีตาสุ ปุตฺตธีตานญฺจ มาตาปิตูสุ สิเนหวเสน มุทุมทฺทวจิตฺตํ. วิวฏฺฏคามิกุสลํ นาม ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทิเภทา สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา. เตสุ วฏฺฏคามิปุญฺญสฺส ปริโยสานํ มนุสฺสโลเก จกฺกวตฺติสิรีวิภโว. วิวฏฺฏคามิกุสลสฺส มคฺคผลนิพฺพานสมฺปตฺติ. ตตฺถ วิวฏฺฏคามิกุสลสฺส วิปากํ สุตฺตปริโยสาเน ทสฺเสสฺสติ.

81. その中で、善（クサラ）には、輪廻に導くもの（順輪廻）と、輪廻を脱することに導くもの（順解脱）の二種類がある。順輪廻の善とは、父母の子に対する、また子の父母に対する、慈しみによる極めて柔和な心などを指す。順解脱の善とは、四念処に始まる三十七道品のことである。これらのうち、順輪廻の福徳の終着点は、人間界における転輪聖王の栄華である。順解脱の善の終着点は、道・果・涅槃の成就である。その順解脱の善の果報については、経の最後において“比丘たちよ、実に諸行は……”という箇所で説かれることになる。

---

อิธ ปน วฏฺฏคามิกุสลสฺส วิปากทสฺสนตฺถํ, ภิกฺขเว, ยทา ปุตฺตธีตโร มาตาปิตูนํ โอวาเท น อฏฺฐํสุ, ตทา อายุนาปิ วณฺเณนาปิ อิสฺสริเยนาปิ ปริหายึสุ. ยทา ปน อฏฺฐํสุ, ตทา วฑฺฒึสูติ วตฺวา วฏฺฏคามิกุสลานุสนฺธิวเสน ‘‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว’’ติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ จกฺกวตฺตีติอาทีนิ มหาปทาเน (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓) วิตฺถาริตาเนว.

ここにおいて、順輪廻の善の果報を示すために、比丘たちよ、かつて子らが父母の教えに従わなかった時、彼らは寿命も容色も権力も衰退した。しかし、彼らが教えに従った時には、それらが増大した。このように説いて、順輪廻の善の因果関係に基づいて“比丘たちよ、昔……”という説法を始められたのである。その中の“転輪王”などの詳細は、大本経（マハーパダーナ・スッタ）において詳述されている通りである。

---

๘๒. โอสกฺกิตนฺติ อีสกมฺปิ อวสกฺกิตํ. ฐานา จุตนฺติ สพฺพโส ฐานา อปคตํ. ตํ กิร จกฺกรตนํ อนฺเตปุรทฺวาเร อกฺขาหตํ วิย เวหาสํ อฏฺฐาสิ. อถสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ ทฺเว ขทิรตฺถมฺเภ นิขณิตฺวา จกฺกรตนมตฺถเก เนมิอภิมุขํ เอกํ สุตฺตกํ พนฺธึสุ. อโธภาเคปิ เนมิอภิมุขํ เอกํ พนฺธึสุ. เตสุ อุปริมสุตฺตโต อปฺปมตฺตกมฺปิ โอคตํ จกฺกรตนํ โอสกฺกิตํ นาม โหติ, เหฏฺฐา สุตฺตสฺส ฐานํ อุปริมโกฏิยา อติกฺกนฺตคตํ ฐานา จุตํ นาม โหติ, ตเทตํ อติพลวโทเส สติ เอวํ โหติ. สุตฺตมตฺตมฺปิ เอกงฺคุลทฺวงฺคุลมตฺตํ วา ภฏฺฐํ ฐานา จุตเมว โหติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘โอสกฺกิตํ ฐานา จุต’’นฺติ.

82. ‘退いた（osakkitanti）’とは、わずかでも沈下したこと。‘場所から離れた（ṭhānā cutanti）’とは、完全に元の位置から動いたこと。伝え聞くところによれば、その輪宝は後宮の門のところで、あたかも車軸が固定されているかのように、空中に静止していた。そこで、その両側に二本のシャ（ khadira）の柱を立て、輪宝の上部の縁（ネーミ）に向かって一本の糸を張り、下部にも一本の糸を張った。それらのうち、上の糸からわずかでも下に下がれば、輪宝は“退いた”とされ、下の糸の基準を輪の上端が越えてしまえば“場所から離れた”とされる。それは、重大な過失がある時にそのようになる。糸一本分、あるいは指一、二本分ほども移動すれば、それは“場所から離れた”のである。それを指して、世尊は“退き、場所から離れた”と言われたのである。

---

อถ เม อาโรเจยฺยาสีติ ตาต, ตฺวํ อชฺช อาทึ กตฺวา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ จกฺกรตนสฺส อุปฏฺฐานํ คจฺฉ, เอวํ คจฺฉนฺโต ยทา จกฺกรตนํ อีสกมฺปิ โอสกฺกิตํ ฐานา จุตํ ปสฺสสิ, อถ มยฺหํ อาจิกฺเขยฺยาสิ. ชีวิตญฺหิ เม ตว หตฺเถ นิกฺขิตฺตนฺติ. อทฺทสาติ อปฺปมตฺโต ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ คนฺตฺวา โอโลเกนฺโต เอกทิวสํ อทฺทส.

‘私に知らせよ’とは、“息子よ、お前は今日から一日に三回、輪宝の様子を見に行け。そのようにして行く中で、輪宝がわずかでも退いたり、場所から離れたりするのを見たならば、私に報告せよ。私の命はお前の手の中にあるのだ”と言ったことである。‘見た’とは、不放逸に一日に三回通って観察していたところ、ある日、それを目撃したということである。

---

๘๓. อถ [Pg.33] โข, ภิกฺขเวติ ภิกฺขเว, อถ ราชา ทฬฺหเนมิ ‘‘จกฺกรตนํ โอสกฺกิต’’นฺติ สุตฺวา อุปฺปนฺนพลวโทมนสฺโส ‘‘น ทานิ มยา จิรํ ชีวิตพฺพํ ภวิสฺสติ, อปฺปาวเสสํ เม อายุ, น เม ทานิ กาเม ปริภุญฺชนกาโล, ปพฺพชฺชากาโล เม อิทานี’’ติ โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวา เชฏฺฐปุตฺตํ กุมารํ อามนฺตาเปตฺวา เอตทโวจ. สมุทฺทปริยนฺตนฺติ ปริกฺขิตฺตเอกสมุทฺทปริยนฺตเมว. อิทํ หิสฺส กุลสนฺตกํ. จกฺกวาฬปริยนฺตํ ปน ปุญฺญิทฺธิวเสน นิพฺพตฺตํ, น ตํ สกฺกา ทาตุํ. กุลสนฺตกํ ปน นิยฺยาเตนฺโต ‘‘สมุทฺทปริยนฺต’’นฺติ อาห. เกสมสฺสุนฺติ ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชนฺตาปิ หิ ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย ปรูฬฺหเกเส พนฺธิตฺวา วิจรนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา’’ติ.

83. さて比丘たちよ。ダラネーミ王は“輪宝がその場所から退転した”と聞き、強い憂いが生じてこう言いました。“もはや私は長く生きることはできないだろう。私の寿命は残り少なくなっている。今や私が欲楽を享受すべき時ではない。今は私が出家すべき時である”。彼は泣き悲しんだ後、長子である王子を呼び寄せ、次のように言いました。“海を境界とする”とは、一つの海に囲まれた（瞻部洲の）境界のことです。実にこれはこの王の一族に伝わる領地なのです。しかし、（輪囲山に至る）全宇宙の境界については、転輪聖王としての功徳の力によって生じたものであり、それを（他者に）譲り与えることはできません。一族の所有物である（瞻部洲の）地を譲り渡そうとして“海を境界とする”と言ったのです。“髪と髭を”については、修行者として出家する者たちは、まず最初に髪と髭を剃り落とします。その後は髪を伸ばして結い、遊行します。それゆえに“髪と髭を剃り落として”と言われたのです。

---

กาสายานีติ กสายรสปีตานิ. อาทิโต เอวํ กตฺวา ปจฺฉา วกฺกลานิปิ ธาเรนฺติ. ปพฺพชีติ ปพฺพชิโต. ปพฺพชิตฺวา จ อตฺตโน มงฺคลวนุยฺยาเนเยว วสิ. ราชิสิมฺหีติ ราชอีสิมฺหิ. พฺราหฺมณปพฺพชิตา หิ ‘‘พฺราหฺมณิสโย’’ติ วุจฺจนฺติ. เสตจฺฉตฺตํ ปน ปหาย ราชปพฺพชิตา ราชิสโยติ. อนฺตรธายีติ อนฺตรหิตํ นิพฺพุตทีปสิขา วิย อภาวํ อุปคตํ. ปฏิสํเวเทสีติ กนฺทนฺโต ปริเทวนฺโต ชานาเปสิ. เปตฺติกนฺติ ปิติโต อาคตํ ทายชฺชํ น โหติ, น สกฺกา กุสีเตน หีนวีริเยน ทส อกุสลกมฺมปเถ สมาทาย วตฺตนฺเตน ปาปุณิตุํ. อตฺตโน ปน สุกตํ กมฺมํ นิสฺสาย ทสวิธํ ทฺวาทสวิธํ วา จกฺกวตฺติวตฺตํ ปูเรนฺเตเนเวตํ ปตฺตพฺพนฺติ ทีเปติ. อถ นํ วตฺตปฏิปตฺติยํ โจเทนฺโต ‘‘อิงฺฆ ตฺว’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อริเยติ นิทฺโทเส. จกฺกวตฺติวตฺเตติ จกฺกวตฺตีนํ วตฺเต.

“黄褐色の衣を”とは、染料の液で染められた衣のことです。まずそのようにして、後に樹皮衣をも身にまといます。“出家した”とは、出家者となったことです。出家して自らの吉祥なる園林に住みました。“王仙（おうせん）”とは、王でありながら仙人（聖者）となった者のことです。婆羅門の出家者は“婆羅門仙”と呼ばれますが、白傘（王権）を捨てて出家した王族は“王仙”と呼ばれます。“消え失せた”とは、火が消えるように、跡形もなく消滅したことです。“知らせた”とは、泣き叫び悲しみながら伝えたということです。“父からのもの”とは、父から受け継ぐ相続財産ではないという意味です。怠惰で精進を欠き、十悪業道を歩む者が（輪宝を）得ることはできません。自らの善き業に依り、十種あるいは十二種の転輪聖王の義務（ワッタ）を果たす者だけが、それを得るべきであると示しています。そこで、王に義務の履行を促すために“さあ、お前よ”等の言葉を述べました。その中の“聖なる”とは過失のないこと、“転輪聖王の義務”とは転輪聖王たちの果たすべき務めのことです。

---

จกฺกวตฺติอริยวตฺตวณฺณนา

【転輪聖王の聖なる義務の解説】

---

๘๔. ธมฺมนฺติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺมํ. นิสฺสายาติ ตทธิฏฺฐาเนน เจตสา ตเมว นิสฺสยํ กตฺวา. ธมฺมํ สกฺกโรนฺโตติ ยถา กโต โส ธมฺโม สุฏฺฐุ กโต โหติ, เอวเมตํ กโรนฺโต. ธมฺมํ ครุํ กโรนฺโตติ ตสฺมึ คารวุปฺปตฺติยา ตํ ครุํ กโรนฺโต. ธมฺมํ มาเนนฺโตติ ตเมว ธมฺมํ ปิยญฺจ ภาวนียญฺจ กตฺวา วิหรนฺโต. ธมฺมํ ปูเชนฺโตติ ตํ อปทิสิตฺวา คนฺธมาลาทิปูชเนนสฺส ปูชํ กโรนฺโต. ธมฺมํ อปจยมาโนติ ตสฺเสว ธมฺมสฺส อญฺชลิกรณาทีหิ นีจวุตฺติตํ กโรนฺโต. ธมฺมทฺธโช [Pg.34] ธมฺมเกตูติ ตํ ธมฺมํ ธชมิว ปุรกฺขตฺวา เกตุมิว จ อุกฺขิปิตฺวา ปวตฺติยา ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ จ หุตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺมาธิปเตยฺโยติ ธมฺมาธิปติภูโต อาคตภาเวน ธมฺมวเสเนว สพฺพกิริยานํ กรเณน ธมฺมาธิปเตยฺโย หุตฺวา. ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหสฺสูติ ธมฺโม อสฺสา อตฺถีติ ธมฺมิกา, รกฺขา จ อาวรณญฺจ คุตฺติ จ รกฺขาวรณคุตฺติ. ตตฺถ ‘‘ปรํ รกฺขนฺโต อตฺตานํ รกฺขตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๘๕) วจนโต ขนฺติอาทโย รกฺขา. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปรํ รกฺขนฺโต อตฺตานํ รกฺขติ. ขนฺติยา อวิหึสาย เมตฺตจิตฺตตา อนุทฺทยตา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๘๕). นิวาสนปารุปนเคหาทีนํ นิวารณา อาวรณํ, โจราทิอุปทฺทวนิวารณตฺถํ โคปายนา คุตฺติ, ตํ สพฺพมฺปิ สุฏฺฐุ สํวิทหสฺสุ ปวตฺตย ฐเปหีติ อตฺโถ. อิทานิ ยตฺถ สา สํวิทหิตพฺพา, ตํ ทสฺเสนฺโต อนฺโตชนสฺมินฺติอาทิมาห.

84. “法を”とは、十善業道のことです。“依り所として”とは、その十善業道を決意した心で、それを唯一の拠り所とすることです。“法を敬い”とは、その法が正しく行われるように実践することです。“法を重んじ”とは、その十善業道に対して敬意を払い、尊ぶことです。“法を尊び”とは、その法を愛すべきもの、修習すべきものとして住することです。“法を供養し”とは、その法を指針として、香華などをもって供養を捧げることです。“法を崇め”とは、その法に対して合掌礼拝し、謙虚な態度を取ることです。“法を旗印とし、法を標識とし”とは、その法を旗のように掲げ、槍の先のように高く掲げて振る舞うことにより、法を旗とし法を標識とする者となる、という意味です。“法を主権とし”とは、法を至上のものとして、すべての行為を法の力によって行うことにより、法を主権とする者となることです。“法に適った保護・防護・守護を施せ”とは、法に基づいたものであるから“法に適った”と言います。保護（rakkhā）と防護（āvaraṇa）と守護（gutti）のことです。その中で、“他者を守る者は自らを守る”との聖典の言葉から、忍辱などが“保護”と呼ばれます。実に“比丘たちよ、どのように他者を守る者が自らを守るのか。それは忍辱と不殺生と慈しみの心と憐れみの心によるのである”と説かれています。衣食住などによって寒暑を遮ることが“防護”であり、盗賊などの災難を退けるための守りが“守護”です。これらすべてを適切に処置し、行い、確立せよという意味です。次に、誰に対してその保護等を施すべきかを示すために、“身内の者たちに”等の言葉を述べています。

---

ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – อนฺโตชนสงฺขาตํ ตว ปุตฺตทารํ สีลสํวเร ปติฏฺฐเปหิ, วตฺถคนฺธมาลาทีนิ จสฺส เทหิ, สพฺโพปทฺทเว จสฺส นิวาเรหิ. พลกายาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – พลกาโย กาลํ อนติกฺกมิตฺวา ภตฺตเวตนสมฺปทาเนนปิ อนุคฺคเหตพฺโพ. อภิสิตฺตขตฺติยา ภทฺรสฺสาชาเนยฺยาทิรตนสมฺปทาเนนปิ อุปสงฺคณฺหิตพฺพา. อนุยนฺตขตฺติยา เตสํ อนุรูปยานวาหนสมฺปทาเนนปิ ปริโตเสตพฺพา. พฺราหฺมณา อนฺนปานวตฺถาทินา เทยฺยธมฺเมน. คหปติกา ภตฺตพีชนงฺคลผาลพลิพทฺทาทิสมฺปทาเนน. ตถา นิคมวาสิโน เนคมา, ชนปทวาสิโน จ ชานปทา. สมิตปาปพาหิตปาปา สมณพฺราหฺมณา สมณปริกฺขารสมฺปทาเนน สกฺกาตพฺพา. มิคปกฺขิโน อภยทาเนน สมสฺสาเสตพฺพา.

ここでの要約は次の通りです。“身内の者”と言われる汝の妻子を戒の慎みに安住させ、衣食や香華などを与え、あらゆる災難から彼らを守りなさい。軍隊などに対しても同様です。ただし、次の点が異なります。軍隊に対しては、時期を失することなく食糧や給与を与えることで扶助すべきです。灌頂を受けた諸王に対しては、良馬や宝物などを与えることで恩恵を施すべきです。随行する諸侯に対しては、相応の乗り物などを与えて満足させるべきです。婆羅門には、飲食や衣類などの布施物によって（満足させるべきです）。長者には、食糧や種子、耕作具、役牛などを与えることによって満足させるべきです。町や地方の人々に対しても同様です。悪を静め去った沙門や婆羅門には、修行者の必需品を与えることで敬意を払うべきです。獣や鳥たちには、恐れを取り除いてやる（無畏施）ことで安らぎを与えるべきです。

---

วิชิเตติ อตฺตโน อาณาปวตฺติฏฺฐาเน. อธมฺมกาโรติ อธมฺมกิริยา. มา ปวตฺติตฺถาติ ยถา นปฺปวตฺตติ, ตถา นํ ปฏิปาเทหีติ อตฺโถ. สมณพฺราหฺมณาติ สมิตปาปพาหิตปาปา. มทปฺปมาทา ปฏิวิรตาติ นววิธา มานมทา, ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสชฺชนสงฺขาตา ปมาทา จ ปฏิวิรตา. ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺฐาติ อธิวาสนขนฺติยญฺจ สุรตภาเว จ ปติฏฺฐิตา. เอกมตฺตานนฺติ อตฺตโน ราคาทีนํ ทมนาทีหิ เอกมตฺตานํ ทเมนฺติ สเมนฺติ ปรินิพฺพาเปนฺตีติ วุจฺจนฺติ. กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล[Pg.35]. อภินิวชฺเชยฺยาสีติ คูถํ วิย วิสํ วิย อคฺคึ วิย จ สุฏฺฐุ วชฺเชยฺยาสิ. สมาทายาติ สุรภิกุสุมทามํ วิย อมตํ วิย จ สมฺมา อาทาย ปวตฺเตยฺยาสิ.

“領土において”とは、自らの命令が及ぶ範囲においてです。“不法な行い”とは、法に背く行為のことです。“生じないように”とは、不法なことが起こらないように適切に統治せよという意味です。“沙門・婆羅門”とは、悪を静め去った者たちのことです。“傲慢や放逸から離れた”とは、九種の慢心という酔い、および五欲に対する心の耽溺という放逸から離れていることです。“忍耐と柔和に安住する”とは、耐え忍ぶことと、身口の慎みによる徳に確立していることです。“自らを”とは、自らの貪欲などを調伏することなどにより、ある種の心を調御し、静め、完全に寂静に導く者たちのことを言います。“折々に”とは、時あるごとに。“避けるべきである”とは、糞便や毒や火を避けるように、完全に遠ざけるべきであるということです。“受持して”とは、香わしい花輪や不死の薬（アムリタ）を受け取るように、正しく受持して実践しなさい、という意味です。

---

อิธ ฐตฺวา วตฺตํ สมาเนตพฺพํ. อนฺโตชนสฺมึ พลกาเยปิ เอกํ, ขตฺติเยสุ เอกํ, อนุยนฺเตสุ เอกํ, พฺราหฺมณคหปติเกสุ เอกํ, เนคมชานปเทสุ เอกํ, สมณพฺราหฺมเณสุ เอกํ, มิคปกฺขีสุ เอกํ, อธมฺมการปฺปฏิกฺเขโป เอกํ, อธนานํ ธนานุปฺปทานํ เอกํ สมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหปุจฺฉนํ เอกนฺติ เอวเมตํ ทสวิธํ โหติ. คหปติเก ปน ปกฺขิชาเต จ วิสุํ กตฺวา คเณนฺตสฺส ทฺวาทสวิธํ โหติ. ปุพฺเพ อวุตฺตํ วา คเณนฺเตน อธมฺมราคสฺส จ วิสมโลภสฺส จ ปหานวเสน ทฺวาทสวิธํ เวทิตพฺพํ. อิทํ โข ตาต ตนฺติ อิทํ ทสวิธํ ทฺวาทสวิธญฺจ อริยจกฺกวตฺติวตฺตํ นาม. วตฺตมานสฺสาติ ปูเรตฺวา วตฺตมานสฺส. ตทหุโปสเถติอาทิ มหาสุทสฺสเน วุตฺตํ.

ここに留まって、転輪聖王の義務（輪宝の勤め）を果たすべきである。内部の人々や軍隊に対して一、諸々の王族（刹帝利）に対して一、従者たちに対して一、バラモンと居士（長者）たちに対して一、町や村の人々に対して一、沙門とバラモンに対して一、獣や鳥に対して一、不法な行いを禁じること（不法阻止）を一、貧しい者に財を与えることを一、沙門やバラモンのもとに赴いて質問することを一として、このようにそれは十種類となる。もし居士（長者）と鳥類を別々に数えるならば、十二種類となる。あるいは以前に説かれなかった“非道な情欲（不道愛）”と“邪悪な貪欲（非理貪）”を捨てることを含めれば、十二種類と知るべきである。これこそが、親愛なる息子よ、十種あるいは十二種の“聖なる転輪聖王の義務（転輪聖王の勤法）”である。“行っている者に”とは、満たして行っている者に、という意味である。“その日の布薩に”などの文言は‘大善見王経（マハースダッサナ・スッタ）’の註釈に説かれている。

---

๙๐. สมเตนาติ อตฺตโน มติยา. สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. ปสาสตีติ อนุสาสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โปราณกํ ราชวํสํ ราชปเวณึ ราชธมฺมํ ปหาย อตฺตโน มติมตฺเต ฐตฺวา ชนปทํ อนุสาสตีติ. เอวมยํ มฆเทววํสสฺส กฬารชนโก วิย ทฬฺหเนมิวํสสฺส อุปจฺเฉทโก อนฺติมปุริโส หุตฺวา อุปฺปนฺโน. ปุพฺเพนาปรนฺติ ปุพฺพกาเลน สทิสา หุตฺวา อปรกาลํ. ชนปทา น ปพฺพนฺตีติ น วฑฺฒนฺติ. ยถา ตํ ปุพฺพกานนฺติ ยถา ปุพฺพกานํ ราชูนํ ปุพฺเพ จ ปจฺฉา จ สทิสาเยว หุตฺวา ปพฺพึสุ, ตถา น ปพฺพนฺติ. กตฺถจิ สุญฺญา โหนฺติ หตวิลุตฺตา, เตลมธุผาณิตาทีสุ เจว ยาคุภตฺตาทีสุ จ โอชาปิ ปริหายิตฺถาติ อตฺโถ.

90. “自説によって（samatenā）”とは、自分の考えによってということである。“スダン（sudant）”は単なる挿入句（発語辞）である。“治める（pasāsatī）”とは、教誡し導くことである。これは次のことを意味している。すなわち、古くからの王統、王の伝統、王の法を捨てて、自分の考えのみに拠って地方を治めるということである。このようにして、彼はマカデーヴァ王の家系におけるカラーラジャナカのように、ダルハネーミ王の家系の断絶者、最後の男として現れたのである。“以前のようにその後も”とは、前代と同じようには、その後の時代には（ならないということ）。“地方が栄えない”とは、増大しないということである。“かつての人々（前代の王たち）のように”とは、かつての諸王の時代には、以前も以後も同様に（地方が）満ち足りていたように、そのようには満ち足りないということである。ある場所では空虚になり、略奪され、油や蜂蜜や糖蜜など、あるいは粥や飯などの滋養（オージャ）さえも減少してしまった、というのがその意味である。

---

อมจฺจา ปาริสชฺชาติ อมจฺจา เจว ปริสาวจรา จ. คณกมหามตฺตาติ อจฺฉิทฺทกาทิปาฐคณกา เจว มหาอมจฺจา จ. อนีกฏฺฐาติ หตฺถิอาจริยาทโย. โทวาริกาติ ทฺวารรกฺขิโน. มนฺตสฺสาชีวิโนติ มนฺตา วุจฺจติ ปญฺญา, ตํ นิสฺสยํ กตฺวา เย ชีวนฺติ ปณฺฑิตา มหามตฺตา, เตสํ เอตํ นามํ.

“大臣と補佐官（amaccā pārisajjā）”とは、大臣たちおよび宮廷の随員たちのことである。“会計官と大官（gaṇakamahāmattā）”とは、計算に長けた会計官たちおよび高位の大臣たちのことである。“近衛兵（anīkaṭṭhā）”とは、象の師範など（の兵士）のことである。“門番（dovārikā）”とは、門の守衛のことである。“知恵によって生きる者（mantassājīvinoti）”において、マンター（mantā）とは知恵（般若）と言われる。その知恵に頼って生活している賢者である大官たちの名称がこれである。

---

อายุวณฺณาทิปริหานิกถาวณฺณนา

寿命・容色などの衰退に関する解説。

---

๙๑. โน [Pg.36] จ โข อธนานนฺติ พลวโลภตฺตา ปน อธนานํ ทลิทฺทมนุสฺสานํ ธนํ นานุปฺปทาสิ. นานุปฺปทิยมาเนติ อนนุปฺปทิยมาเน, อยเมว วา ปาโฐ. ทาลิทฺทิยนฺติ ทลิทฺทภาโว. อตฺตนา จ ชีวาหีติ สยญฺจ ชีวํ ยาเปหีติ อตฺโถ. อุทฺธคฺคิกนฺติอาทีสุ อุปรูปริภูมีสุ ผลทานวเสน อุทฺธมคฺคมสฺสาติ อุทฺธคฺคิกา. สคฺคสฺส หิตา ตตฺรุปปตฺติชนนโตติ โสวคฺคิกา. นิพฺพตฺตฏฺฐาเน สุโข วิปาโก อสฺสาติ สุขวิปากา. สุฏฺฐุ อคฺคานํ ทิพฺพวณฺณาทีนํ ทสนฺนํ วิเสสานํ นิพฺพตฺตนโต สคฺคสํวตฺตนิกา. เอวรูปํ ทกฺขิณํ ทานํ ปติฏฺฐเปตีติ อตฺโถ.

91. “しかし、貧しい者たちには（財を与えなかった）”とは、強い貪欲さゆえに、財のない貧しい人々に対して財を与えなかったということである。“与えられないとき”とは、与えられない状況においてであり、あるいはこの読み（ananuppadiyamāne）そのものもある。“貧困（dāliddiya）”とは、貧しい状態のことである。“お前自身で生きよ”とは、自分自身で生活を維持せよという意味である。“高みへ導く（uddhaggika）”などの箇所では、それより上の諸階層（天界）において報いを与える力によって、上方の優れた果報があるため“高みへ導くもの”と呼ばれる。天界に資し、そこへの転生を生じさせるので“天界へ導くもの（sovaggikā）”という。転生した場所で幸福な報いがあるため“幸福な報いあるもの（sukhavipākā）”という。優れた天界の容色など十種の勝れた性質を生じさせることから“天界へと導くもの（saggasaṃvattanikā）”という。このような施物、施与を確立せよ、という意味である。

---

๙๒. ปวฑฺฒิสฺสตีติ วฑฺฒิสฺสติ พหุํ ภวิสฺสติ. สุนิเสธํ นิเสเธยฺยนฺติ สุฏฺฐุ นิสิทฺธํ นิเสเธยฺยํ. มูลฆจฺจนฺติ มูลหตํ. ขรสฺสเรนาติ ผรุสสทฺเทน. ปณเวนาติ วชฺฌเภริยา.

92. “増大するであろう（pavaḍḍhissati）”とは、増える、多くなるということである。“厳しく禁止すべきである”とは、十分に禁止事項を制止すべきであるということである。“根絶（mūlaghacca）”とは、根こそぎ（命の根源から）殺害することである。“荒々しい声で（kharassarena）”とは、粗暴な声でということである。“小鼓（paṇavena）”とは、刑執行の太鼓のことである。

---

๙๓. สีสานิ เนสํ ฉินฺทิสฺสามาติ เยสํ อนฺตมโส มูลกมุฏฺฐิมฺปิ หริสฺสาม, เตสํ ตเถว สีสานิ ฉินฺทิสฺสาม, ยถา โกจิ หฏภาวมฺปิ น ชานิสฺสติ, อมฺหากํ ทานิ กิเมตฺถ ราชาปิ เอวํ อุฏฺฐาย ปรํ มาเรตีติ อยํ เนสํ อธิปฺปาโย. อุปกฺกมึสูติ อารภึสุ. ปนฺถทุหนนฺติ ปนฺถฆาตํ, ปนฺเถ ฐตฺวา โจรกมฺมํ.

93. “彼らの首をはねよう”とは、たとえ一握りの米を盗んだ相手であっても、同じようにその持ち主の首をはねよう、誰にも殺害されたことがわからないようにしよう、今や王自身もそのように立って他人を殺しているのだから、我々に何の不都合があろうか、という彼ら（盗賊）の意図である。“始めた（upakkamiṃsū）”とは、着手したということである。“街道を荒らすこと（panthaduhana）”とは、街道での殺害であり、道に潜んで盗賊行為を行うことである。

---

๙๔. น หิ, เทวาติ โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ราชา สจฺจํ เทวาติ มุขปฏิญฺญาย ทินฺนาย มาราเปติ, หนฺทาหํ มุสาวาทํ กโรมี’’ติ, มรณภยา ‘‘น หิ เทวา’’ติ อโวจ.

94. “いいえ、王よ（na hi, devā）”において、その（盗賊）は次のように考えた。“この王は、口頭での自白があれば殺害する。よし、今は嘘をつこう”。彼は死の恐怖から“いいえ、王よ”と言ったのである。

---

๙๖. เอกิทนฺติ เอตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ, เอเก สตฺตาติ อตฺโถ. จาริตฺตนฺติ มิจฺฉาจารํ. อภิชฺฌาพฺยาปาทาติ อภิชฺฌา จ พฺยาปาโท จ. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิกา อนฺตคฺคาหิกา ปจฺจนีกทิฏฺฐิ.

96. “ある者たちは（ekidan）”において、“イダン（idan）”は単なる挿入句であり、“ある衆生たちは”という意味である。“行い（cāritta）”とは、邪淫のことである。“貪欲と悪意（abhijjhābyāpāda）”とは、貪欲（あびっジャー）と悪意（びゃーパーダ）のことである。“邪見（micchādiṭṭhī）”とは、“布施の報いはない”などの、正見に反対する執着した誤った見解のことである。

---

๑๐๑. อธมฺมราโคติ มาตา มาตุจฺฉา ปิตุจฺฉา มาตุลานีติอาทิเก อยุตฺตฏฺฐาเน ราโค. วิสมโลโภติ ปริโภคยุตฺเตสุปิ ฐาเนสุ อติพลวโลโภ. มิจฺฉาธมฺโมติ ปุริสานํ ปุริเสสุ อิตฺถีนญฺจ อิตฺถีสุ ฉนฺทราโค.

101. “非道な情欲（adhammarāgoti）”とは、母、母の姉妹、父の姉妹、叔母など、不適切な対象に対する情欲のことである。“邪悪な貪欲（visamalobho）”とは、享受するのに適した対象に対してさえも、極めて強力な貪欲を抱くことである。“邪法（micchādhammo）”とは、男が男に対して、あるいは女が女に対して抱く性的な欲望のことである。

---

อมตฺเตยฺยตาติอาทีสุ [Pg.37] มาตุ หิโต มตฺเตยฺโย, ตสฺส ภาโว มตฺเตยฺยตา, มาตริ สมฺมา ปฏิปตฺติยา เอตํ นามํ. ตสฺสา อภาโว เจว ตปฺปฏิปกฺขตา จ อมตฺเตยฺยตา. อเปตฺเตยฺยตาทีสุปิ เอเสว นโย. น กุเล เชฏฺฐาปจายิตาติ กุเล เชฏฺฐานํ อปจิติยา นีจวุตฺติยา อกรณภาโว.

“母を敬わないこと（amatteyyatāti）”などの箇所で、母にとって利益となることが“マッテイヤ（matteyyo）”であり、その状態が“マッテイヤター（matteyyatā）”である。これは母に対する正しい修行（正しい行い）の名称である。その欠如、あるいはそれと反対の（歪んだ）行いがあることが“アマッテイヤター（amatteyyatā）”である。“父を敬わないこと（apetteyyatā）”などにおいても、この方法が適用される。“一族の長老を敬わないこと（na kule jeṭṭhāpacāyitā）”とは、一族の中の年長者に対して、敬意を払わず、謙虚に振る舞わないことである。

---

ทสวสฺสายุกสมยวณฺณนา

十歳寿命の時代の解説。

---

๑๐๓. ยํ อิเมสนฺติ ยสฺมึ สมเย อิเมสํ. อลํปเตยฺยาติ ปติโน ทาตุํ ยุตฺตา. อิมานิ รสานีติ อิมานิ โลเก อคฺครสานิ. อติพฺยาทิปฺปิสฺสนฺตีติ อติวิย ทิปฺปิสฺสนฺติ, อยเมว วา ปาโฐ. กุสลนฺติปิ น ภวิสฺสตีติ กุสลนฺติ นามมฺปิ น ภวิสฺสติ, ปญฺญตฺติมตฺตมฺปิ น ปญฺญายิสฺสตีติ อตฺโถ. ปุชฺชา จ ภวิสฺสนฺติ ปาสํสา จาติ ปูชารหา จ ภวิสฺสนฺติ ปสํสารหา จ. ตทา กิร มนุสฺสา ‘‘อสุเกน นาม มาตา ปหตา, ปิตา ปหโต, สมณพฺราหฺมณา ชีวิตา โวโรปิตา, กุเล เชฏฺฐานํ อตฺถิภาวมฺปิ น ชานาติ, อโห ปุริโส’’ติ ตเมว ปูเชสฺสนฺติ เจว ปสํสิสฺสนฺติ จ.

103. “これら（の人々）が（yaṃ imesaṃ）”とは、これら（の人々）が～である時のことである。“結婚に適した（alaṃpateyyā）”とは、夫に与えるのに適したということである。“これらの味（imāni rasānī）”とは、これら世の中の最上の味（バターや油など）のことである。“極めて輝くであろう（atibyādippissantīti）”とは、非常に輝くということであり、あるいはこの読み（ativiya dippissanti）そのものもある。“善という言葉さえなくなるであろう”とは、“善（クサラ）”という名称さえなくなり、その概念さえ知られなくなるという意味である。“崇拝され称賛されるであろう”とは、崇拝に値し、称賛に値するようになるということである。その時、人々は“誰々という者は、母を打ち、父を打ち、沙門やバラモンを殺害し、一族の長老がいることさえ知らない。なんと素晴らしい男か”と言って、まさに（父母を打つような）その者をこそ崇拝し称賛するだろうということである。

---

น ภวิสฺสติ มาตาติ วาติ อยํ มยฺหํ มาตาติ ครุจิตฺตํ น ภวิสฺสติ. เคเห มาตุคามํ วิย นานาวิธํ อสพฺภิกถํ กถยมานา อคารวุปจาเรน อุปสงฺกมิสฺสนฺติ. มาตุจฺฉาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ มาตุจฺฉาติ มาตุภคินี. มาตุลานีติ มาตุลภริยา. อาจริยภริยาติ สิปฺปายตนานิ สิกฺขาปกสฺส อาจริยสฺส ภริยา. ครูนํ ทาราติ จูฬปิตุมหาปิตุอาทีนํ ภริยา. สมฺเภทนฺติ มิสฺสีภาวํ, มริยาทเภทํ วา.

“‘（これは私の）母である’という思いもなくなる”とは、“この人は私の母である”という敬意ある心がなくなるということである。家の中で女奴隷に対するかのように、様々な卑俗な言葉を語り、無作法に近づくようになるだろう。“母の姉妹（叔母）など”に対しても同じである。ここで、“母の姉妹（mātucchā）”とは母の妹のことである。“伯母・叔母（mātulānī）”とは叔父の妻のことである。“師匠の妻（ācariyabhariyā）”とは、生業となる世俗の技芸を教える師匠の妻のことである。“尊長者の妻（garūnaṃ dārā）”とは、伯父や叔父などの妻のことである。“混乱（sambhedanti）”とは、（性的な意味で）入り混じる状態、あるいは（身分の）境界が破れることである。

---

ติพฺโพ อาฆาโต ปจฺจุปฏฺฐิโต ภวิสฺสตีติ พลวโกโป ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติวเสน ปจฺจุปฏฺฐิโต ภวิสฺสติ. อปรานิ ทฺเว เอตสฺเสว เววจนานิ. โกโป หิ จิตฺตํ อาฆาเตตีติ อาฆาโต. อตฺตโน จ ปรสฺส จ หิตสุขํ พฺยาปาเทตีติ พฺยาปาโท. มโนปทูสนโต มโนปโทโสติ วุจฺจติ. ติพฺพํ วธกจิตฺตนฺติ ปิยมานสฺสาปิ ปรํ มารณตฺถาย วธกจิตฺตํ. ตสฺส วตฺถุํ ทสฺเสตุํ มาตุปิ ปุตฺตมฺหีติอาทิ วุตฺตํ. มาควิกสฺสาติ มิคลุทฺทกสฺส.

“猛烈な怨恨（tibbo āghāto）が生じるであろう”とは、強い怒りが繰り返し生じることによって、目前に現れることを意味します。怒り（kopo）と悪意（byāpādo）という他の二つの言葉は、この“怨恨”の同義語です。怒りが心を害するので“怨恨（āghāto）”と言われます。自分と他人の利益と幸福を損なうので“悪意（byāpādo）”と言われます。心を汚す（padūsanato）ことから“心の汚れ（manopadoso）”と呼ばれます。“猛烈な殺害心（tibbaṃ vadhakacittaṃ）”とは、愛する人に対してさえ、他者を死なせるために生じる殺意のことです。その対象を示すために“母に対しても子に対しても”等と説かれました。“猟師の（māgavikassa）”とは、鹿を狩る猟師（migaluddakassa）のことです。

---

๑๐๔. สตฺถนฺตรกปฺโปติ [Pg.38] สตฺเถน อนฺตรกปฺโป. สํวฏฺฏกปฺปํ อปฺปตฺวา อนฺตราว โลกวินาโส. อนฺตรกปฺโป จ นาเมส ทุพฺภิกฺขนฺตรกปฺโป โรคนฺตรกปฺโป สตฺถนฺตรกปฺโปติ ติวิโธ. ตตฺถ โลภุสฺสทาย ปชาย ทุพฺภิกฺขนฺตรกปฺโป โหติ. โมหุสฺสทาย โรคนฺตรกปฺโป. โทสุสฺสทาย สตฺถนฺตรกปฺโป. ตตฺถ ทุพฺภิกฺขนฺตรกปฺเปน นฏฺฐา เยภุยฺเยน เปตฺติวิสเย อุปปชฺชนฺติ. กสฺมา? อาหารนิกนฺติยา พลวตฺตา. โรคนฺตรกปฺเปน นฏฺฐา เยภุยฺเยน สคฺเค นิพฺพตฺตนฺติ กสฺมา? เตสญฺหิ ‘‘อโห วตญฺเญสํ สตฺตานํ เอวรูโป โรโค น ภเวยฺยา’’ติ เมตฺตจิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ. สตฺถนฺตรกปฺเปน นฏฺฐา เยภุยฺเยน นิรเย อุปปชฺชนฺติ. กสฺมา? อญฺญมญฺญํ พลวาฆาตตาย.

104. “刀兵間劫（satthantarakappo）”とは、武器（satthena）による中間の劫（破滅）のことです。壊劫（saṃvaṭṭakappa）に至る前に、その途中で起こる世界の滅亡です。この間劫（antarakappa）には、飢饉間劫（dubbhikkhantarakappa）、疾疫間劫（rogantarakappa）、刀兵間劫（satthantarakappa）の三種類があります。そのうち、貪欲の盛んな（lobhussadāya）衆生には飢饉間劫が起こります。愚痴の盛んな（mohussadāya）衆生には疾疫間劫が起こります。瞋恚の盛んな（dosussadāya）衆生には刀兵間劫が起こります。その三種のうち、飢饉間劫で亡くなった衆生は、多くは餓鬼界（pettivisaye）に生まれます。なぜでしょうか。食物への執着（āhāranikantiyā）が強いためです。疾疫間劫で亡くなった衆生は、多くは天界（sagge）に生まれます。なぜなら、彼らには“ああ、他の衆生にこのような病が起こりませんように”という慈しみの心（mettacitta）が生じるからです。刀兵間劫で亡くなった衆生は、多くは地獄（niraye）に生まれます。なぜでしょうか。互いに強い殺意（balavāghātatāya）を抱くためです。

---

มิคสญฺญนฺติ ‘‘อยํ มิโค, อยํ มิโค’’ติ สญฺญํ. ติณฺหานิ สตฺถานิ หตฺเถสุ ปาตุภวิสฺสนฺตีติ เตสํ กิร หตฺเถน ผุฏฺฐมตฺตํ ยํกิญฺจิ อนฺตมโส ติณปณฺณํ อุปาทาย อาวุธเมว ภวิสฺสติ. มา จ มยํ กญฺจีติ มยํ กญฺจิ เอกปุริสมฺปิ ชีวิตา มา โวโรปยิมฺห. มา จ อมฺเห โกจีติ อมฺเหปิ โกจิ เอกปุริโส ชีวิตา มา โวโรปยิตฺถ. ยํนูน มยนฺติ อยํ โลกวินาโส ปจฺจุปฏฺฐิโต, น สกฺกา ทฺวีหิ เอกฏฺฐาเน ฐิเตหิ ชีวิตํ ลทฺธุนฺติ มญฺญมานา เอวํ จินฺตยึสุ. วนคหนนฺติ วนสงฺขาเตหิ ติณคุมฺพลตาทีหิ คหนํ ทุปฺปเวสฏฺฐานํ. รุกฺขคหนนฺติ รุกฺเขหิ คหนํ ทุปฺปเวสฏฺฐานํ. นทีวิทุคฺคนฺติ นทีนํ อนฺตรทีปาทีสุ ทุคฺคมนฏฺฐานํ. ปพฺพตวิสมนฺติ ปพฺพเตหิ วิสมํ, ปพฺพเตสุปิ วา วิสมฏฺฐานํ. สภาคายิสฺสนฺตีติ ยถา อหํ ชีวามิ ทิฏฺฐา โภ สตฺตา, ตฺวมฺปิ ตถา ชีวสีติ เอวํ สมฺโมทนกถาย อตฺตนา สภาเค กริสฺสนฺติ.

“獣という知覚（migasaññā）”とは、“これは獣だ、これは獣だ”という認識のことです。“鋭い武器が手に現れるであろう”とは、彼らが手に触れたものが何であれ、たとえ草の葉であっても、それが武器（āvudhameva）そのものになるということを伝えています。“我らがいかなる者をも（殺さないように）”とは、我々がいかなる一人をも命から奪うことがないようにということです。“我らがいかなる者からも（殺されないように）”とは、我々もいかなる一人からも命から奪われることがないようにということです。“いざ我らは”とは、“この世界の滅亡が目前に迫っており、二人が同じ場所に留まって生き延びることはできない”と考え、次のように考えたことを指します。“林の茂み（vanagahana）”とは、森と呼ばれる草むらや蔓草などが生い茂り、入りにくい場所のことです。“樹木の茂み（rukkhagahana）”とは、樹木が密集して入りにくい場所のことです。“川の難所（nadīvidugga）”とは、川の中洲などで進むのが困難な場所のことです。“山の険路（pabbatavisama）”とは、山によって、あるいは山の中の平坦でない場所のことです。“互いに喜び合うであろう（sabhāgāyissanti）”とは、“友よ、私が見るに衆生は死に絶えたが、私が生きているように、あなたもそのように生きている”というように、和合の言葉（sammodanakathāya）によって、自分と同じような生存の状態にあることを喜ぶようになることを意味します。

---

อายุวณฺณาทิวฑฺฒนกถาวณฺณนา

寿命や容姿などの増大に関する説法の註釈。

---

๑๐๕. อายตนฺติ มหนฺตํ. ปาณาติปาตา วิรเมยฺยามาติ ปาณาติปาตโต โอสกฺเกยฺยาม. ปาณาติปาตํ วิรเมยฺยามาติปิ สชฺฌายนฺติ, ตตฺถ ปาณาติปาตํ ปชเหยฺยามาติ อตฺโถ. วีสติวสฺสายุกาติ มาตาปิตโร [Pg.39] ปาณาติปาตา ปฏิวิรตา, ปุตฺตา กสฺมา วีสติวสฺสายุกา อเหสุนฺติ เขตฺตวิสุทฺธิยา. เตสญฺหิ มาตาปิตโร สีลวนฺโต ชาตา. อิติ สีลคพฺเภ วฑฺฒิตตฺตา อิมาย เขตฺตวิสุทฺธิยา ทีฆายุกา อเหสุํ. เย ปเนตฺถ กาลํ กตฺวา ตตฺเถว นิพฺพตฺตา, เต อตฺตโนว สีลสมฺปตฺติยา ทีฆายุกา อเหสุํ.

105. “長い（āyata）”とは、大きいことです。“殺生を離れよう（pāṇātipātā virameyyāma）”とは、殺生から退くことです。“殺生を離れよう（pāṇātipātaṃ virameyyāma）”という読みもあり、その場合は“殺生を捨てよう”という意味になります。“二十歳の寿命を持つ者（vīsativassāyukā）”とは、父母が殺生を離れたことで、子がなぜ二十歳の寿命を持つようになったかという問いに対し、それは胎内の清浄さ（khettavisuddhiyā）によるという回答です。彼らの父母は戒ある者（sīlavanto）となりました。ゆえに、戒ある胎内で育ったことにより、この場所の清浄さによって長命となったのです。また、そこで没して再び同じ場所に生まれた者たちは、自分自身の戒の成就（sīlasampattiyā）によって長命となりました。

---

อสฺสามาติ ภเวยฺยาม. จตฺตารีสวสฺสายุกาติอาทโย โกฏฺฐาสา อทินฺนาทานาทีหิ ปฏิวิรตานํ วเสน เวทิตพฺพา.

“なるであろう（assāma）”とは、bhaveyyāmaのことです。“四十歳の寿命を持つ者”等から始まり“八万歳の寿命”で終わる区分は、不偸盗などを離れたこと（戒を守ること）の力によるものと知るべきです。

---

สงฺขราชอุปฺปตฺติวณฺณนา

サンカ王の出現に関する註釈。

---

๑๐๖. อิจฺฉาติ มยฺหํ ภตฺตํ เทถาติ เอวํ อุปฺปชฺชนกตณฺหา. อนสนนฺติ น อสนํ อวิปฺผาริกภาโว กายาลสิยํ, ภตฺตํ ภุตฺตานํ ภตฺตสมฺมทปจฺจยา นิปชฺชิตุกามตาชนโก กายทุพฺพลภาโวติ อตฺโถ. ชราติ ปากฏชรา. กุกฺกุฏสมฺปาติกาติ เอกคามสฺส ฉทนปิฏฺฐโต อุปฺปติตฺวา อิตรคามสฺส ฉทนปิฏฺเฐ ปตนสงฺขาโต กุกฺกุฏสมฺปาโต. เอตาสุ อตฺถีติ กุกฺกุฏสมฺปาติกา. ‘‘กุกฺกุฏสมฺปาทิกา’’ติปิ ปาโฐ, คามนฺตรโต คามนฺตรํ กุกฺกุฏานํ ปทสา คมนสงฺขาโต กุกฺกุฏสมฺปาโท เอตาสุ อตฺถีติ อตฺโถ. อุภยมฺเปตํ ฆนนิวาสตํเยว ทีเปติ. อวีจิ มญฺเญ ผุโฏ ภวิสฺสตีติ อวีจิมหานิรโย วิย นิรนฺตรปูริโต ภวิสฺสติ.

106. “欲（icchā）”とは、“私に食事をください”というように言葉に出すことによって生じる渇愛のことです。“不食（anasana）”とは、食べないこと、活気がないこと、身体の怠慢のことです。食事をした後の食後の眠気（bhattasammada）を原因として、横になりたいという欲求を生じさせる身体の虚弱さのことです。“老い（jarā）”とは、明白な老い（歯が抜ける、白髪になる等）のことです。“鶏が飛び交うほど（kukkuṭasampātikā）”とは、ある村の屋根の端から飛び上がって、隣の村の屋根の端に降り立つという“鶏の跳躍（kukkuṭasampāto）”があるほど密集していることです。これらの村々にそれがあるため、“鶏が飛び交うほど”と呼ばれます。“kukkuṭasampādikā”という読みもあり、その場合は、村から村へ鶏が足で歩いて行けるほどの距離であることを意味します。これら両方は、村や町、地方、王都が極めて密集して居住されていることを示しています。“阿鼻地獄のように満たされるであろう”とは、阿鼻大地獄のように隙間なく（衆生で）満たされるであろうということです。

---

๑๐๗. ‘‘อสีติวสฺสสหสฺสายุเกสุ, ภิกฺขเว, มนุสฺเสสุ เมตฺเตยฺโย นาม ภควา โลเก อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ น วฑฺฒมานกวเสน วุตฺตํ. น หิ พุทฺธา วฑฺฒมาเน อายุมฺหิ นิพฺพตฺตนฺติ, หายมาเน ปน นิพฺพตฺตนฺติ. ตสฺมา ยทา ตํ อายุ วฑฺฒิตฺวา อสงฺเขยฺยตํ ปตฺวา ปุน หายมานํ อสีติวสฺสสหสฺสกาเล ฐสฺสติ, ตทา อุปฺปชฺชิสฺสตีติ อตฺโถ. ปริหริสฺสตีติ อิทํ ปน ปริวาเรตฺวา วิจรนฺตานํ วเสน วุตฺตํ. ยูโปติ ปาสาโท. รญฺญา มหาปนาเทน การาปิโตติ รญฺญา เหตุภูเตน ตสฺสตฺถาย สกฺเกน เทวราเชน วิสฺสกมฺมเทวปุตฺตํ เปเสตฺวา การาปิโต. ปุพฺเพ กิร ทฺเว ปิตาปุตฺตา นฬการา ปจฺเจกพุทฺธสฺส นเฬหิ จ อุทุมฺพเรหิ [Pg.40] จ ปณฺณสาลํ การาเปตฺวา ตํ ตตฺถ วาสาเปตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหึสุ. เต กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตา. เตสุ ปิตา เทวโลเกเยว อฏฺฐาสิ. ปุตฺโต เทวโลกา จวิตฺวา สุรุจิสฺส รญฺโญ เทวิยา สุเมธาย กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺโต. มหาปนาโท นาม กุมาโร อโหสิ. โส อปรภาเค ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา มหาปนาโท นาม ราชา ชาโต. อถสฺส ปุญฺญานุภาเวน สกฺโก เทวราชา วิสฺสกมฺมเทวปุตฺตํ รญฺโญ ปาสาทํ กโรหีติ ปหิณิ โส ตสฺส ปาสาทํ นิมฺมินิ ปญฺจวีสติโยชนุพฺเพธํ สตฺตรตนมยํ สตภูมกํ. ยํ สนฺธาย ชาตเก วุตฺตํ –

107. “比丘たちよ、人間が八万歳の長寿である時に、メッテイヤという名の世尊が世に出現するであろう”という一節は、寿命が増加している過程において説かれたものではありません。なぜなら、諸仏は寿命が増大する時期には出現せず、減少する時期に出現されるからです。したがって、その寿命が増加して阿僧祇（無限）に達した後、再び減少して八万歳の時に留まる時、その時に出現されるという意味であると解すべきです。“守るであろう（pariharissatī）”という言葉は、周囲を囲んで巡行する比丘たちのことを指して説かれました。“ユパ（yūpo）”とは、宮殿（pāsādo）のことです。“マハーパナーダ王によって建てられた”とは、王を原因（hetubhūtena）として、王のために、天主サッカがヴィッサカンマ天子を遣わして建てさせたものです。かつて、ある父と子が籠編み細工師であった時、独覚仏（パッチェーカブッダ）のために葦やイチジクの木で葉の庵を建て、そこに住まわせて四資具をもって供養しました。彼らは没して天界に生まれました。そのうち父は天界に留まり、子は天界から没して、スルチ王の王妃スメーダーの胎内に宿りました。それがマハーパナーダという名の王子となりました。彼は後に白傘蓋を掲げてマハーパナーダ王となりました。そこで、彼の福徳の力により、天主サッカがヴィッサカンマ天子に“王の宮殿を造れ”と命じ、彼は二十五由旬の高さ、七宝から成る百層の宮殿を造営しました。これに関して本生譚（ジャータカ）で次のように説かれています。

---

‘‘ปนาโท นาม โส ราชา, ยสฺส ยูโป สุวณฺณโย;

ติริยํ โสฬสุพฺเพโธ, อุทฺธมาหุ สหสฺสธา.

“その王の名はパナーダ。彼の宮殿（yūpo）は黄金製であった。幅は十六（矢の長さ）であり、高さは千（矢の長さ）に達した。

---

สหสฺสกณฺโฑ สตเคณฺฑุ, ธชาลุ หริตามโย;

อนจฺจุํ ตตฺถ คนฺธพฺพา, ฉ สหสฺสานิ สตฺตธา.

千の節があり、百の棟木があり、旗がたなびき、黄金で飾られていた。そこでは六千のガンダッバ（天の音楽師）が七つの場所で舞い踊った。

---

เอวเมตํ ตทา อาสิ, ยถา ภาสสิ ภทฺทชิ;

สกฺโก อหํ ตทา อาสึ, เวยฺยาวจฺจกโร ตวา’’ติ. (ชา. ๕.๓.๔๒);

バッダジよ、あなたが語るように、その時（宮殿は）そのようであった。その時、私はあなたの用務を行うサッカ（帝釈天）であったのだ”と（ジャータカ 5.3.42）。

---

โส ราชา ตตฺถ ยาวตายุกํ วสิตฺวา กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตสฺมึ เทวโลเก นิพฺพตฺเต โส ปาสาโท มหาคงฺคาย อนุโสตํ ปติ. ตสฺส ธุรโสปานสมฺมุขฏฺฐาเน ปยาคปติฏฺฐานํ นาม นครํ มาปิตํ. ถุปิกาสมฺมุขฏฺฐาเน โกฏิคาโม นาม. อปรภาเค อมฺหากํ ภควโต กาเล โส นฬการเทวปุตฺโต เทวโลกโต จวิตฺวา มนุสฺสปเถ ภทฺทชิเสฏฺฐิ นาม หุตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส นาวาย คงฺคาตรณทิวเส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ตํ ปาสาทํ ทสฺเสตีติ วตฺถุ วิตฺถาเรตพฺพํ. กสฺมา ปเนส ปาสาโท น อนฺตรหิโตติ? อิตรสฺส อานุภาวา. เตน สทฺธึ ปุญฺญํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตกุลปุตฺโต อนาคเต สงฺโข นาม ราชา ภวิสฺสติ. ตสฺส ปริโภคตฺถาย โส ปาสาโท อุฏฺฐหิสฺสติ, ตสฺมา น อนฺตรหิโตติ.

その王（マハーパナーダ）はそこで寿命が尽きるまで住み、没して天界に生まれた。彼が天界に生まれたとき、その宮殿はガンジス川の流れに沿って沈んだ。その階段の登り口の正面の場所に、パヤーガパティッターナという名の町が造られた。また、尖塔の正面の場所に、コーティガーマという名の村が造られた。後年、我らが世尊の時代に、かつての葦細工師の天子が天界から没して人間界に下り、バッダジという名の長者となり、師（仏陀）のもとで出家して阿羅漢果を得た。彼が舟でガンジス川を渡る日に、比丘僧伽にその宮殿を見せたという物語は、詳しく説かれるべきである。しかし、なぜその宮殿は消滅しなかったのか。それは他の者の威力による。彼と共に功徳を積み、天界に生まれた良家の士が、将来、サンカという名の王になる。その使用のために、その宮殿は再び出現するのであり、それゆえに消滅しなかったのである。

---

๑๐๘. อุสฺสาเปตฺวาติ [Pg.41] ตํ ปาสาทํ อุฏฺฐาเปตฺวา. อชฺฌาวสิตฺวาติ ตตฺถ วสิตฺวา. ตํ ทตฺวา วิสฺสชฺชิตฺวาติ ตํ ปาสาทํ ทานวเสน ทตฺวา นิรเปกฺโข ปริจฺจาควเสน จ วิสฺสชฺชิตฺวา. กสฺส จ เอวํ ทตฺวาติ? สมณาทีนํ. เตนาห – ‘‘สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกานํ ทานํ ทตฺวา’’ติ. กถํ ปน โส เอกํ ปาสาทํ พหูนํ ทสฺสตีติ? เอวํ กิรสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสติ ‘‘อยํ ปาสาโท วิปฺปกิริยตู’’ติ. โส ขณฺฑขณฺฑโส วิปฺปกิริสฺสติ. โส ตํ อลคฺคมาโนว หุตฺวา ‘‘โย ยตฺตกํ อิจฺฉติ, โส ตตฺตกํ คณฺหตู’’ติ ทานวเสน วิสฺสชฺชิสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทานํ ทตฺวา เมตฺเตยฺยสฺส ภควโต…เป… วิหริสฺสตี’’ติ. เอตฺตเกน ภควา วฏฺฏคามิกุสลสฺส อนุสนฺธึ ทสฺเสติ.

108. “高く掲げて（ussāpetvā）”とは、その宮殿を建てさせて。“住んで（ajjhāvasitvā）”とは、そこに住んで。“それを与えて手放して（taṃ datvā vissajjitvā）”とは、布施としてその宮殿を与え、執着なく放棄することによって手放して。誰にそのように与えるのか。沙門たちにである。それゆえに“沙門、バラモン、貧者、旅人、浮浪者、乞食たちに布施を与えて”と言われる。しかし、どのようにして彼は一つの宮殿を多くの人々に与えるのか。伝聞によれば、彼に“この宮殿よ、散らばれ”という心が起こるのである。すると、それは破片となって散らばる。彼は執着することなく、“望むだけの量を、それぞれが受け取るがよい”と言って、布施として手放すのである。それゆえに“布施を与えて、メッテイヤ世尊の…（中略）…住むであろう”と言われた。これによって、世尊は輪廻に向かう善（vaṭṭagāmi-kusala）の結びつきを示されるのである。

---

๑๐๙. อิทานิ วิวฏฺฏคามิกุสลสฺส อนุสนฺธึ ทสฺเสนฺโต ปุน อตฺตทีปา, ภิกฺขเว, วิหรถาติอาทิมาห.

109. 次に、解脱に向かう善（vivaṭṭagāmi-kusala）の結びつきを示すために、再び“比丘たちよ、自らを島として住め”という言葉から説き始められた。

---

ภิกฺขุโน อายุวณฺณาทิวฑฺฒนกถาวณฺณนา

比丘の寿命・美色等の増大に関する説の釈義

---

๑๑๐. อิทํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อายุสฺมินฺติ ภิกฺขเว ยํ โว อหํ อายุนาปิ วฑฺฒิสฺสถาติ อโวจํ, ตตฺถ อิทํ ภิกฺขุโน อายุสฺมึ อิทํ อายุการณนฺติ อตฺโถ. ตสฺมา ตุมฺเหหิ อายุนา วฑฺฒิตุกาเมหิ อิเม จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาเวตพฺพาติ ทสฺเสติ.

110. “比丘たちよ、これが比丘の寿命におけるものである”とは、“比丘たちよ、私はあなたがたに寿命によっても増大するであろうと言ったが、そこにおいて、これが比丘の寿命であり、これが寿命の原因である”という意味である。それゆえに、寿命を増大させたいと願うあなたがたは、これら四神足（iddhipādā）を修習すべきであることを示されている。

---

วณฺณสฺมินฺติ ยํ โว อหํ วณฺเณนปิ วฑฺฒิสฺสถาติ อโวจํ, อิทํ ตตฺถ วณฺณการณํ. สีลวโต หิ อวิปฺปฏิสาราทีนํ วเสน สรีรวณฺโณปิ กิตฺติวเสน คุณวณฺโณปิ วฑฺฒติ. ตสฺมา ตุมฺเหหิ วณฺเณน วฑฺฒิตุกาเมหิ สีลสมฺปนฺเนหิ ภวิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

“美色（vaṇṇasmiṃ）において”とは、私があなたがたに“美色によっても増大するであろう”と言ったこと、これがそこにおける美色の原因である。実に、戒ある者には、後悔がないことなどによって身体の輝きが増し、名声によって徳の輝きも増すからである。それゆえに、美色において増大したいと願うあなたがたは、戒を具足すべきであることを示されている。

---

สุขสฺมินฺติ ยํ โว อหํ สุเขนปิ วฑฺฒิสฺสถาติ อโวจํ, อิทํ ตตฺถ วิเวกชํ ปีติสุขาทินานปฺปการกํ ฌานสุขํ. ตสฺมา ตุมฺเหหิ สุเขน วฑฺฒิตุกาเมหิ อิมานิ จตฺตาริ ฌานานิ ภาเวตพฺพานิ.

“安楽（sukhasmiṃ）において”とは、私があなたがたに“安楽によっても増大するであろう”と言ったこと、これがそこにおける離生（vivekaja）の喜・楽などを伴う種々の禅定の楽である。それゆえに、安楽において増大したいと願うあなたがたは、これら四つの禅定を修習すべきである。

---

โภคสฺมินฺติ ยํ โว อหํ โภเคนปิ วฑฺฒิสฺสถาติ อโวจํ, อยํ โส อปฺปมาณานํ สตฺตานํ อปฺปฏิกูลตาวโห สุขสยนาทิ เอกาทสานิสํโส สพฺพทิสาวิปฺผาริตพฺรหฺมวิหารโภโค. ตสฺมา ตุมฺเหหิ โภเคน วฑฺฒิตุกาเมหิ อิเม พฺรหฺมวิหารา ภาเวตพฺพา.

“富（bhogasmiṃ）において”とは、私があなたがたに“富によっても増大するであろう”と言ったこと、これが、無量の生きとし生けるものに対して嫌悪をもたらさず、安眠などの十一の功徳を伴い、あらゆる方向に遍満する梵住（brahmavihāra）という富である。それゆえに、富において増大したいと願うあなたがたは、これら梵住を修習すべきである。

---

พลสฺมินฺติ [Pg.42] ยํ โว อหํ พเลนปิ วฑฺฒิสฺสถาติ อโวจํ, อิทํ อาสวกฺขยปริโยสาเน อุปฺปนฺนํ อรหตฺตผลสงฺขาตํ พลํ. ตสฺมา ตุมฺเหหิ พเลน วฑฺฒิตุกาเมหิ อรหตฺตปฺปตฺติยา โยโค กรณีโย.

“力（balasmiṃ）において”とは、私があなたがたに“力によっても増大するであろう”と言ったこと、これが漏尽の終わりに生じる阿羅漢果と称される力である。それゆえに、力において増大したいと願うあなたがたは、阿羅漢果を得るための精進をなすべきである。

---

ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มารพลนฺติ ยถา อิทํ เทวปุตฺตมารมจฺจุมารกิเลสมารานํ พลํ ทุปฺปสหํ ทุรภิสมฺภวํ, เอวํ อญฺญํ โลเก เอกพลมฺปิ น สมนุปสฺสามิ. ตมฺปิ พลํ อิทเมว อรหตฺตผลํ ปสหติ อภิภวติ อชฺโฌตฺถรติ. ตสฺมา เอตฺเถว โยโค กรณีโยติ ทสฺเสติ.

“比丘たちよ、この魔軍の力のように”とは、天子魔、死魔、煩悩魔たちのこの力が屈服させがたく、打ち勝ちがたいものであるのと同様の力を、私はこの世に他に一つも見出さない。その力さえも、この阿羅漢果だけが屈服させ、圧倒し、打ち倒すのである。それゆえに、これ（阿羅漢果）においてのみ精進をなすべきであることを示されている。

---

เอวมิทํ ปุญฺญนฺติ เอวํ อิทํ โลกุตฺตรปุญฺญมฺปิ ยาว อาสวกฺขยา ปวฑฺฒตีติ วิวฏฺฏคามิกุสลานุสนฺธึ นิฏฺฐเปนฺโต อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐเปสิ. สุตฺตปริโยสาเน วีสติ ภิกฺขุสหสฺสานิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปิวึสูติ.

“このように、この功徳は”と、このようにこの出世間の功徳もまた漏尽に至るまで増大するのであると、解脱に向かう善の結びつきを完結させ、阿羅漢果を頂点として説法を終えられた。経の終わりには、二万人の比丘たちが阿羅漢果に達した。八万四千の生きとし生けるものが不死の飲料（道・果）を飲んだ。

---

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

スマンガラ・ヴィラーシニー、長部経典註釈において。

---

จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

転輪聖王経の釈義、終わる。

---

๔. อคฺคญฺญสุตฺตวณฺณนา

4. 起世因本経（アッガンニャ・スッタ）の釈義

---

วาเสฏฺฐภารทฺวาชวณฺณนา

ヴァーセッタとバーラドヴァージャに関する釈義

---

๑๑๑. เอวํ [Pg.43] เม สุตนฺติ อคฺคญฺญสุตฺตํ. ตตฺรายมนุตฺตานปทวณฺณนา – ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเทติ เอตฺถ อยํ อนุปุพฺพิกถา. อตีเต สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก เอกา อุปาสิกา ปทุมุตฺตรํ ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสตสหสฺสสฺส ทานํ ทตฺวา ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘อนาคเต ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส อคฺคุปฏฺฐายิกา โหมี’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ. สา กปฺปสตสหสฺสํ เทเวสุ เจว มนุสฺเสสุ จ สํสริตฺวา อมฺหากํ ภควโต กาเล ภทฺทิยนคเร เมณฺฑกเสฏฺฐิปุตฺตสฺส ธนญฺจยเสฏฺฐิโน เคเห สุมนเทวิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ชาตกาเล ตสฺสา วิสาขาติ นามํ อกํสุ. สา ยทา ภควา ภทฺทิยนครํ อาคมาสิ, ตทา ปญฺจทาสิสเตหิ สทฺธึ ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ปฐมทสฺสนมฺหิเยว โสตาปนฺนา อโหสิ.

111. “このように私は聞いた”とは、起世因本経のことである。そこにおける、明瞭でない箇所の解説は以下の通りである。“東園のミガーラマーターの講堂において”という箇所について、その背景となる物語がある。かつて十万劫の昔、一人の信女がパドゥムッタラ世尊を招待し、仏陀を筆頭とする十万人の比丘僧伽に布施を捧げ、世尊の足元に伏して、“将来、あなたのような仏陀の筆頭の給仕女となれますように”と誓願を立てた。彼女は十万劫の間、天界と人間界を輪廻し、我らが世尊の時代に、バッディヤ市のメンダカ長者の子であるダナンジャヤ長者の家で、スマナーデーヴィーの胎内に宿った。誕生したとき、彼女はヴィサーカーと名付けられた。世尊がバッディヤ市に来られたとき、彼女は五百人の侍女と共に世尊を出迎え、初めて拝見したその瞬間に預流果（sotāpanna）を得たのである。

---

อปรภาเค สาวตฺถิยํ มิคารเสฏฺฐิปุตฺตสฺส ปุณฺณวฑฺฒนกุมารสฺส เคหํ คตา. ตตฺถ นํ มิคารเสฏฺฐิ มาตุฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตสฺมา มิคารมาตาติ วุจฺจติ. ปติกุลํ คจฺฉนฺติยา จสฺสา ปิตา มหาลตาปิฬนฺธนํ นาม การาเปสิ. ตสฺมึ ปิฬนฺธเน จตสฺโส วชิรนาฬิโย อุปโยคํ อคมํสุ, มุตฺตานํ เอกาทส นาฬิโย, ปวาฬสฺส ทฺวาวีสติ นาฬิโย, มณีนํ เตตฺตึส นาฬิโย. อิติ เอเตหิ จ อญฺเญหิ จ สตฺตหิ รตเนหิ นิฏฺฐานํ อคมาสิ. ตํ สีเส ปฏิมุกฺกํ ยาว ปาทปิฏฺฐิยา ภสฺสติ. ปญฺจนฺนํ หตฺถีนํ พลํ ธารยมานาว นํ อิตฺถี ธาเรตุํ สกฺโกติ. สา อปรภาเค ทสพลสฺส อคฺคุปฏฺฐายิกา หุตฺวา ตํ ปสาธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา นวหิ โกฏีหิ ภควโต วิหารํ การยมานา กรีสมตฺเต ภูมิภาเค ปาสาทํ กาเรสิ. ตสฺส อุปริภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานิ โหนฺติ, เหฏฺฐิมภูมิยํ ปญฺจาติ คพฺภสหสฺสปฺปฏิมณฺฑิโต อโหสิ. สา ‘‘สุทฺธปาสาโทว น โสภตี’’ติ ตํ ปริวาเรตฺวา ปญฺจ ทุวฑฺฒเคหสตานิ, ปญฺจ จูฬปาสาทสตานิ, ปญฺจ ทีฆสาลสตานิ จ การาเปสิ. วิหารมโห จตูหิ มาเสหิ นิฏฺฐานํ อคมาสิ.

その後、サワッティーにおいて、ミガーラ長者の息子であるプンナヴァッダナ王子の家に行った（嫁いだ）。そこで、ミガーラ長者は、彼女（ヴィサーカー）の優れた徳行ゆえに、彼女を尊敬すべき母の地位に置いた。それゆえに“ミガーラの母（ミガーラマータ）”と呼ばれる。夫の家に行く際、彼女の父は“マハーラター（大蔓）”という名の装身具を作らせた。その装身具には、ダイヤモンドが4ナーリ（升）、真珠が11ナーリ、珊瑚が22ナーリ、宝石が33ナーリ費やされた。このように、これらと他の七種の宝によって完成した。それを頭に装着すると、足の甲まで垂れ下がった。5頭の象の力を備えた女性だけが、その装身具を身につけることができる。彼女は後に、十力尊（仏陀）の第一の女給仕者となり、その装身具を処分して（得た）9億の財貨をもって、世尊のために精舎を建立する際、1カリーサほどの敷地に大堂（講堂）を建てた。その上層階には500の小部屋があり、下層階にも500あった。このように1000の小部屋で装飾されていた。彼女は“ただの大堂だけでは美しくない”と考え、それを囲むように、500の中堂（二重の家）、500の小堂、そして500の長堂を建立させた。精舎の建立祝典は4ヶ月で完了した。

---

มาตุคามตฺตภาเว [Pg.44] ฐิตาย วิสาขาย วิย อญฺญิสฺสา พุทฺธสาสเน ธนปริจฺจาโค นาม นตฺถิ, ปุริสตฺตภาเว ฐิตสฺส อนาถปิณฺฑิกสฺส วิย อญฺญสฺสาติ. โส หิ จตุปณฺณาสโกฏิโย วิสฺสชฺเชตฺวา สาวตฺถิยา ทกฺขิณภาเค อนุราธปุรสฺส มหาวิหารสทิเส ฐาเน เชตวนมหาวิหารํ นาม กาเรสิ. วิสาขา สาวตฺถิยา ปาจีนภาเค อุตฺตรเทวิยา วิหารสทิเส ฐาเน ปุพฺพารามํ นาม กาเรสิ. ภควา อิเมสํ ทฺวินฺนํ กุลานํ อนุกมฺปาย สาวตฺถึ นิสฺสาย วิหรนฺโต อิเมสุ ทฺวีสุ วิหาเรสุ นิพทฺธวาสํ วสิ. เอกํ อนฺโตวสฺสํ เชตวเน วสติ, เอกํ ปุพฺพาราเม. ตสฺมึ สมเย ปน ภควา ปุพฺพาราเม วิหรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท’’ติ.

女身にあるヴィサーカーのように仏教において多額の財を布施した他の女性はおらず、男身にあるアナータピンディカ（給孤独）長者のように（布施した）他の男性もいない。実際、彼（アナータピンディカ）は54億を費やして、サワッティーの南側に、（スリランカの）アヌラーダプラのマハーヴィハーラに似た場所に、ジェータヴァナ大精舎（祇園精舎）を建立した。ヴィサーカーは、サワッティーの東側に、ウッタラー・デーヴィーの精舎に似た場所に、プッバラーマ（東園精舎）を建立した。世尊はこれら二つの家系への慈しみから、サワッティーに依止して住まわれる際、これら二つの精舎に交互に定住された。ある安居の間はジェータヴァナに住み、ある安居の間はプッバラーマに住まれた。しかし、その時（アガンニャ・スッタを説く時）、世尊はプッバラーマに住んでおられた。それゆえに“プッバラーマのミガーラマータ・パサーダ（ミガーラの母の講堂）において”と言われるのである。

---

วาเสฏฺฐภารทฺวาชาติ วาเสฏฺโฐ จ สามเณโร ภารทฺวาโช จ. ภิกฺขูสุ ปริวสนฺตีติ เต เนว ติตฺถิยปริวาสํ วสนฺติ, น อาปตฺติปริวาสํ. อปริปุณฺณวสฺสตฺตา ปน ภิกฺขุภาวํ ปตฺถยมานา วสนฺติ. เตเนวาห ‘‘ภิกฺขุภาวํ อากงฺขมานา’’ติ. อุโภปิ เหเต อุทิจฺจพฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺตา, จตฺตาลีส จตฺตาลีส โกฏิวิภวา ติณฺณํ เวทานํ ปารคู มชฺฌิมนิกาเย วาเสฏฺฐสุตฺตํ สุตฺวา สรณํ คตา, เตวิชฺชสุตฺตํ สุตฺวา ปพฺพชิตฺวา อิมสฺมึ กาเล ภิกฺขุภาวํ อากงฺขมานา ปริวสนฺติ. อพฺโภกาเส จงฺกมตีติ อุตฺตรทกฺขิเณน อายตสฺส ปาสาทสฺส ปุรตฺถิมทิสาภาเค ปาสาทจฺฉายายํ ยนฺตรชฺชูหิ อากฑฺฒิยมานํ รตนสตุพฺเพธํ สุวณฺณอคฺฆิกํ วิย อนิลปเถ วิธาวนฺตีหิ ฉพฺพณฺณาหิ พุทฺธรสฺมีหิ โสภมาโน อปราปรํ จงฺกมติ.

“ヴァーセッタとバーラドヴァージャ”とは、沙弥であるヴァーセッタとバーラドヴァージャのことである。“比丘たちの中で住んでいる”とは、彼らは外道の別住（パリヴァーサ）をしているわけでも、罪（アーパッティ）のための別住をしているわけでもない。ただ、年齢が（具足戒の条件に）満たないため、比丘となることを切望して（比丘たちと共に）住んでいるのである。それゆえに“比丘であることを望んで”と言われる。実際、この両者は北方の名門バラモンの家に生まれ、それぞれ40億の富を持ち、三ヴェーダを究めていたが、マッジマ・ニカーヤの‘ヴァーセッタ・スッタ’を聞いて帰依し、‘テーヴィッジャ・スッタ’を聞いて出家し、現在は比丘となることを望んで待機しているのである。“屋外で経行（歩行瞑想）している”とは、南北に長い講堂の東側、講堂の影の中で、機械の綱で引き揚げられた高さ100ラタナの黄金の塔のように、空を駆け巡る六色の仏陀の後光によって輝きながら、あちらこちらへと経行されているということである。

---

๑๑๓. อนุจงฺกมึสูติ อญฺชลึ ปคฺคยฺห โอนตสรีรา หุตฺวา อนุวตฺตมานา จงฺกมึสุ. วาเสฏฺฐํ อามนฺเตสีติ โส เตสํ ปณฺฑิตตโร คเหตพฺพํ วิสฺสชฺเชตพฺพญฺจ ชานาติ, ตสฺมา ตํ อามนฺเตสิ. ตุมฺเห ขฺวตฺถาติ ตุมฺเห โข อตฺถ. พฺราหฺมณชจฺจาติ, พฺราหฺมณชาติกา. พฺราหฺมณกุลีนาติ พฺราหฺมเณสุ กุลีนา กุลสมฺปนฺนา. พฺราหฺมณกุลาติ พฺราหฺมณกุลโต, โภคาทิสมฺปนฺนํ พฺราหฺมณกุลํ ปหายาติ อตฺโถ. น อกฺโกสนฺตีติ ทสวิเธน อกฺโกสวตฺถุนา น อกฺโกสนฺติ. น ปริภาสนฺตีติ นานาวิธาย ปริภวกถาย น ปริภาสนฺตีติ อตฺโถ. อิติ [Pg.45] ภควา ‘‘พฺราหฺมณา อิเม สามเณเร อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺตี’’ติ ชานมาโนว ปุจฺฉติ. กสฺมา? อิเม มยา อปุจฺฉิตา ปฐมตรํ น กเถสฺสนฺติ, อกถิเต กถา น สมุฏฺฐาตีติ กถาสมุฏฺฐาปนตฺถาย. ตคฺฆาติ เอกํสวจเน นิปาโต, เอกํเสเนว โน, ภนฺเต, พฺราหฺมณา อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อตฺตรูปายาติ อตฺตโน อนุรูปาย. ปริปุณฺณายาติ ยถารุจิ ปทพฺยญฺชนานิ อาโรเปตฺวา อาโรเปตฺวา ปริปูริตาย. โน อปริปุณฺณายาติ อนฺตรา อฏฺฐปิตาย นิรนฺตรํ ปวตฺตาย.

113. “共に経行した”とは、合掌し、体を屈めて（恭順の意を示し）、後に続いて経行したということである。“ヴァーセッタに語りかけられた”とは、彼らの中でヴァーセッタの方がより賢明であり、受け入れるべき義と捨てるべき義を知っていたため、彼に語りかけられたのである。“汝らは〜である”とは、実に汝らは〜であるということ。“バラモン生まれ”とは、バラモンの階級に属すること。“バラモンの家系”とは、バラモンの中でも名門であり、家柄が良いこと。“バラモンの家から”とは、富などに満ちたバラモンの家を捨てて（出家した）という意味である。“罵らないのか”とは、十種の罵倒の根拠をもって罵ることがないのかということ。“侮辱しないのか”とは、様々な蔑みの言葉で侮辱することがないのかという意味である。このように、世尊は“バラモンたちがこれらの沙弥たちを罵り、侮辱している”と知りながら、あえて尋ねられた。なぜか。もし私が尋ねなければ、彼らは自ら話し始めることはなく、話がなければ法話が始まらないからである。つまり、法話を始める契機とするために尋ねられたのである。“タッガ（実に）”とは確信を表す不変化詞であり、“世尊よ、実に間違いなく、バラモンたちは私たちを罵り、侮辱しています”と言われたのである。“彼ら自身にふさわしい言葉で”とは、彼らの性質に見合った（悪意のある）言葉でということ。“十分に（罵倒の言葉を尽くして）”とは、彼らの思い通りに言葉を次々と重ねて（罵倒を）完成させたということ。“不十分ではない”とは、途中で止まることなく、絶え間なく続くということである。

---

กสฺมา ปน พฺราหฺมณา อิเม สามเณเร อกฺโกสนฺตีติ? อปฺปติฏฺฐตาย. อิเม หิ สามเณรา อคฺคพฺราหฺมณานํ ปุตฺตา ติณฺณํ เวทานํ ปารคู ชมฺพุทีเป พฺราหฺมณานํ อนฺตเร ปากฏา สมฺภาวิตา เตสํ ปพฺพชิตตฺตา อญฺเญ พฺราหฺมณปุตฺตา ปพฺพชึสุ. อถ โข พฺราหฺมณา ‘‘อปติฏฺฐา มยํ ชาตา’’ติ อิมาย อปฺปติฏฺฐตาย คามทฺวาเรปิ อนฺโตคาเมปิ เต ทิสฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ พฺราหฺมณสมโย ภินฺโน, มุณฺฑสมณกสฺส ปจฺฉโต ปจฺฉโต รสคิทฺธา หุตฺวา วิจรถา’’ติอาทีนิ เจว ปาฬิยํ อาคตานิ ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ’’ติอาทีนิ จ วตฺวา อกฺโกสนฺติ. สามเณรา เตสุ อกฺโกสนฺเตสุปิ โกปํ วา อาฆาตํ วา อกตฺวา เกวลํ ภควตา ปุฏฺฐา ‘‘ตคฺฆ โน, ภนฺเต, พฺราหฺมณา อกฺโกสนฺติ ปริภาสนฺตี’’ติ อาโรเจสุํ. อถ เน ภควา อกฺโกสนาการํ ปุจฺฉนฺโต ยถา กถํ ปน โวติ ปุจฺฉติ. เต อาจิกฺขนฺตา พฺราหฺมณา ภนฺเตติอาทิมาหํสุ.

なぜバラモンたちはこれらの沙弥たちを罵るのか。それは、自分たちの拠り所がなくなる（危うくなる）からである。実際、これらの沙弥たちは最高のバラモンたちの息子であり、三ヴェーダを究め、ジャンブディーパのバラモンたちの間で有名で尊敬されていた。彼らが出家したために、他のバラモンの息子たちも出家したのである。そこでバラモンたちは“私たちは拠り所を失った”と思い、その焦燥感から、村の入り口や村の中で彼らを見かけると、“お前たちはバラモンの伝統を破壊した。頭を剃った卑しい僧侶の後に付き従い、味覚に執着して歩き回っている”といった言葉や、聖典にある“バラモンこそが最高の階級である”といった言葉を吐いて罵るのである。沙弥たちは、彼らが罵っても怒りや恨みを抱くことなく、ただ世尊に尋ねられたので、“世尊よ、実にバラモンたちは私たちを罵り、侮辱しています”と報告した。そこで世尊は、罵りの有様について尋ね、“一体どのように（罵るのか）”と問われた。彼らはそれを説明しようとして、“世尊よ、バラモンたちは……”という言葉から話し始めた。

---

ตตฺถ เสฏฺโฐ วณฺโณติ ชาติโคตฺตาทีนํ ปญฺญาปนฏฺฐาเน พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐติ ทสฺเสนฺติ. หีนา อญฺเญ วณฺณาติ อิตเร ตโย วณฺณา หีนา ลามกาติ วทนฺติ. สุกฺโกติ ปณฺฑโร. กณฺโหติ กาฬโก. สุชฺฌนฺตีติ ชาติโคตฺตาทีนํ ปญฺญาปนฏฺฐาเน สุชฺฌนฺติ. พฺรหฺมุโน ปุตฺตาติ มหาพฺรหฺมุโน ปุตฺตา. โอรสา มุขโต ชาตาติ อุเร วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตา, อุเร กตฺวา สํวฑฺฒิตาติ วา โอรสา. พฺรหฺมชาติ พฺรหฺมโต นิพฺพตฺตา. พฺรหฺมนิมฺมิตาติ พฺรหฺมุนา นิมฺมิตา. พฺรหฺมทายาทาติ พฺรหฺมุโน ทายาทา. หีนมตฺถ วณฺณํ อชฺฌุปคตาติ หีนํ วณฺณํ อชฺฌุปคตา อตฺถ. มุณฺฑเก [Pg.46] สมณเกติ นินฺทนฺตา ชิคุจฺฉนฺตา วทนฺติ, น มุณฺฑกมตฺตญฺเจว สมณมตฺตญฺจ สนฺธาย. อิพฺเภติ คหปติเก. กณฺเหติ กาฬเก. พนฺธูติ มารสฺส พนฺธุภูเต มารปกฺขิเก. ปาทาปจฺเจติ มหาพฺรหฺมุโน ปาทานํ อปจฺจภูเต ปาทโต ชาเตติ อธิปฺปาโย.

“最上の階級”とは、種姓や氏族などを規定する場において、バラモン階級こそが最上であるということを示している。“他の階級は卑しい”とは、残りの三つの階級は卑しく劣っているということを言っている。“白い”とは清らかなこと。“黒い”とは汚れていること。“清められる”とは、種姓や氏族などの規定において清められること。“ブラフマーの息子”とは、大梵天の息子ということ。“胸に住して口から生まれた”とは、胸の中に住んで口から出てきたこと、あるいは、胸に抱いて育てられたから“胸から生まれた（嫡子）”というのである。“ブラフマーより生じ”とは、ブラフマーから生まれたこと。“ブラフマーによって作られ”とは、ブラフマーによって創造されたこと。“ブラフマーの相続者”とは、ヴェーダ等の聖典の遺産を受け継ぐ者、あるいはその相続人のこと。“卑しい階級に属する”とは、卑しい階級に陥ったという意味である。“剃髪した、卑しい沙門”とは、蔑み嫌って言う言葉であり、単に髪を剃っていることや沙門であること自体を指しているのではない。“イッバ”とは在家者のこと。“黒い者”とは汚れた者のこと。“身内”とは、魔（マーラ）の仲間であり、魔の味方であるということ。“足から生まれた子”とは、大梵天の足の子供、すなわち足から生まれた者という意味である。

---

๑๑๔. ‘‘ตคฺฆ โว, วาเสฏฺฐ, พฺราหฺมณา โปราณํ อสฺสรนฺตา เอวมาหํสู’’ติ เอตฺถ โวติ นิปาตมตฺตํ, สามิวจนํ วา, ตุมฺหากํ พฺราหฺมณาติ อตฺโถ. โปราณนฺติ โปราณกํ อคฺคญฺญํ โลกุปฺปตฺติจริยวํสํ. อสฺสรนฺตาติ อสฺสรมานา. อิทํ วุตฺตํ โหติ, เอกํเสน โว, วาเสฏฺฐ, พฺราหฺมณา โปราณํ โลกุปฺปตฺตึ อนนุสฺสรนฺตา อชานนฺตา เอวํ วทนฺตีติ. ‘‘ทิสฺสนฺติ โข ปนา’’ติ เอวมาทิ เตสํ ลทฺธิภินฺทนตฺถาย วุตฺตํ. ตตฺถ พฺราหฺมณิโยติ พฺราหฺมณานํ ปุตฺตปฺปฏิลาภตฺถาย อาวาหวิวาหวเสน กุลํ อานีตา พฺราหฺมณิโย ทิสฺสนฺติ. ตา โข ปเนตา อปเรน สมเยน อุตุนิโยปิ โหนฺติ, สญฺชาตปุปฺผาติ อตฺโถ. คพฺภินิโยติ สญฺชาตคพฺภา. วิชายมานาติ ปุตฺตธีตโร ชนยมานา. ปายมานาติ ทารเก ถญฺญํ ปายนฺติโย. โยนิชาว สมานาติ พฺราหฺมณีนํ ปสฺสาวมคฺเคน ชาตา สมานา. เอวมาหํสูติ เอวํ วทนฺติ. กถํ? ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ…เป… พฺรหฺมทายาทา’’ติ. ยทิ ปน เนสํ ตํ สจฺจวจนํ สิยา, พฺราหฺมณีนํ กุจฺฉิ มหาพฺรหฺมสฺส อุโร ภเวยฺย, พฺราหฺมณีนํ ปสฺสาวมคฺโค มหาพฺรหฺมุโน มุขํ ภเวยฺย, น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘เต จ พฺรหฺมูนญฺเจว อพฺภาจิกฺขนฺตี’’ติอาทิ.

114. “ヴァーセッタよ、実に汝らのバラモンたちは、古の（世の起源の伝承を）忘れて、このように言っているのである”において、“vo”は単なる助詞、あるいは“汝らの”という所有格であり、“汝らのバラモンたち”という意味である。“古の”とは、古くから伝わる最上の世の起源と歩みの歴史のこと。“忘れて”とは、思い出せずに、あるいは知らずにということである。すなわち、ヴァーセッタよ、汝らのバラモンたちは、古の世の起源を全く思い起こさず、知らずにこのように言っている、という意味である。“（バラモン女たちが）見られるではないか”等の一節は、彼らの“バラモンこそがブラフマーの息子である”といった邪見を打ち破るために説かれた。そこにおいて、“バラモン女たち”とは、子を得るために通婚によって家系に迎え入れられたバラモンの女たちが（世間に）見られるということである。それらの女たちも、時が来れば月経があり、受胎し、子を産み、乳を飲ませる。“彼女らの産道から生まれていながら”という事実がある一方で、彼らは“バラモンこそが最上の階級であり……ブラフマーの相続者である”と主張している。もし彼らの言葉が真実であるならば、バラモン女の胎内は大梵天の胸でなければならず、バラモン女の産道は大梵天の口でなければならないが、事実はそのようには見なされない。それゆえに“彼らはブラフマーを誹謗しているのである”等と言われたのである。

---

จตุวณฺณสุทฺธิวณฺณนา

四階級の清浄に関する解説。

---

เอตฺตาวตา ‘‘มยํ มหาพฺรหฺมุโน อุเร วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตาติ วตฺตุํ มา ลภนฺตู’’ติ อิมํ มุขจฺเฉทกวาทํ วตฺวา ปุน จตฺตาโรปิ วณฺณา กุสเล ธมฺเม สมาทาย วตฺตนฺตาว สุชฺฌนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ จตฺตาโรเม, วาเสฏฺฐ, วณฺณาติอาทิมาห. อกุสลสงฺขาตาติ อกุสลาติ สงฺขาตา อกุสลโกฏฺฐาสภูตา วา. เอส นโย สพฺพตฺถ. น อลมริยาติ อริยภาเว อสมตฺถา. กณฺหาติ ปกติกาฬกา. กณฺหวิปากาติ วิปาโกปิ [Pg.47] เนสํ กณฺโห ทุกฺโขติ อตฺโถ. ขตฺติเยปิ เตติ ขตฺติยมฺหิปิ เต. เอกจฺเจติ เอกสฺมึ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

これによって、“我らは大梵天の胸に住し、口から出たのである”と言う機会を封じるために、この“口を封ずる論駁”を語った後、再び、四つの階級のいずれであっても、善法を具現して実践してこそ清められるということを示すために、“ヴァーセッタよ、これら四つの階級がある”等を説かれた。“不善とされるもの”とは、不善という名で呼ばれるもの、あるいは不善の部類に属するもののことである。この理はすべての箇所に適用される。“聖なる者となるにふさわしくない”とは、聖なる状態（阿羅漢位）に至る能力がないということ。“黒い”とは、本性として汚れていること。“黒い報いがある”とは、それらの不善法の報いもまた黒く、苦しみであるという意味である。“王族においても”とは、王族の中にもそれらの不善法を持つ者がいるということ。“ある人々”とは、一部の人々のことである。この理はすべての箇所に適用される。

---

สุกฺกาติ นิกฺกิเลสภาเวน ปณฺฑรา. สุกฺกวิปากาติ วิปาโกปิ เนสํ สุกฺโก สุโขติ อตฺโถ.

“白い”とは、煩悩がないことによって清らかなこと。“白い報いがある”とは、それらの善法の報いもまた白く、幸福であるという意味である。

---

๑๑๖. อุภยโวกิณฺเณสุ วตฺตมาเนสูติ อุภเยสุ โวกิณฺเณสุ มิสฺสีภูเตสุ หุตฺวา วตฺตมาเนสุ. กตเมสุ อุภเยสูติ? กณฺหสุกฺเกสุ ธมฺเมสุ วิญฺญุครหิเตสุ เจว วิญฺญุปฺปสตฺเถสุ จ. ยเทตฺถ พฺราหฺมณา เอวมาหํสูติ เอตฺถ เอเตสุ กณฺหสุกฺกธมฺเมสุ วตฺตมานาปิ พฺราหฺมณา ยเทตํ เอวํ วทนฺติ ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ’’ติอาทิ. ตํ เนสํ วิญฺญู นานุชานนฺตีติ เย โลเก ปณฺฑิตา, เต นานุโมทนฺติ, น ปสํสนฺตีติ อตฺโถ. ตํ กิสฺส เหตุ? อิเมสญฺหิ วาเสฏฺฐาติอาทิมฺหิ อยํ สงฺเขปตฺโถ. ยํ วุตฺตํ นานุชานนฺตีติ, ตํ กสฺมาติ เจ? ยสฺมา อิเมสํ จตุนฺนํ วณฺณานํ โย ภิกฺขุ อรหํ…เป… สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต, โส เตสํ อคฺคมกฺขายติ, เต จ น เอวรูปา. ตสฺมา เนสํ วิญฺญู นานุชานนฺติ.

116. “両者が混在して存在する場合”とは、善法と不善法の両者が混じり合って存在している場合のこと。“いかなる両者か”という問いに対し、“賢者に批難される黒い法（不善法）と、賢者に称賛される白い法（善法）である”というのが答えである。“そこにおいて、バラモンたちがこのように言うならば”とは、これら黒白の法が混在している状況においてさえ、バラモンたちが“バラモンこそが最上の階級である”等と言うことについてである。“賢者はそれを認めない”とは、世の智者たちが、それを是認せず、称賛もしないという意味である。“それはなぜか、ヴァーセッタよ”等の箇所において、その要旨は次の通りである。“認めない”と言われたのはなぜかと言えば、これら四つの階級の中で、ある比丘が阿羅漢であり……正しく知って解脱しているならば、その比丘こそが彼らの中で最上であると宣言されるからである。しかし、彼ら（バラモンたち）はそのような阿羅漢ではない。ゆえに、賢者は彼らの言葉を認めないのである。

---

อรหนฺติอาทิปเทสุ เจตฺถ กิเลสานํ อารกตฺตาทีหิ การเณหิ อรหํ. อาสวานํ ขีณตฺตา ขีณาสโว. สตฺต เสกฺขา ปุถุชฺชนกลฺยาณกา จ พฺรหฺมจริยวาสํ วสนฺติ นาม. อยํ ปน วุตฺถวาโสติ วุสิตวา. จตูหิ มคฺเคหิ จตูสุ สจฺเจสุ ปริชานนาทิกรณียํ กตํ อสฺสาติ กตกรณีโย. กิเลสภาโร จ ขนฺธภาโร จ โอหิโต อสฺสาติ โอหิตภาโร. โอหิโตติ โอหาริโต. สุนฺทโร อตฺโถ, สโก วา อตฺโถ สทตฺโถ, อนุปฺปตฺโต สทตฺโถ เอเตนาติ อนุปฺปตฺตสทตฺโถ. ภวสํโยชนํ วุจฺจติ ตณฺหา, สา ปริกฺขีณา อสฺสาติ ปริกฺขีณภวสํโยชโน. สมฺมทญฺญา วิมุตฺโตติ สมฺมา เหตุนา การเณน ชานิตฺวา วิมุตฺโต. ชเนตสฺมินฺติ ชเน เอตสฺมึ, อิมสฺมึ โลเกติ อตฺโถ. ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจาติ อิธตฺตภาเว จ ปรตฺตภาเว.

“阿羅漢”等の語において、煩悩から遠く離れている等の理由により“阿羅漢”と呼ばれる。諸々の漏（けがれ）が尽きているので“漏尽者”と呼ばれる。七種の有学（うがく）の聖者や善き凡夫たちは、梵行（聖なる道）を歩んでいる最中であるが、この阿羅漢はすでに歩み終えているので“歩み終えた者（無学）”と呼ばれる。四つの道によって四聖諦における遍知などのなすべきことを終えているので“なすべきことを終えた者”と呼ばれる。煩悩の重荷と五蘊の重荷を下ろしているので“重荷を下ろした者”と呼ばれる。“下ろした”とは、捨て去ったということ。最上の目的、あるいは自らの利得を“サダッタ（自利）”といい、それに到達しているので“自らの目的を達成した者”と呼ばれる。生存の結び目（結縛）とは渇愛のことであり、それが尽きているので“生存の結縛を滅ぼした者”と呼ばれる。“正しく知って解脱した”とは、正しい因縁によって知って、煩悩から解脱したということ。“人々において”とは、この人々の中、すなわちこの世界においてという意味である。“現世において、また来世において”とは、この現在の生においても、また後の生においても、ということである。

---

๑๑๗. อนนฺตราติ [Pg.48] อนฺตรวิรหิตา, อตฺตโน กุเลน สทิสาติ อตฺโถ. อนุยุตฺตาติ วสวตฺติโน. นิปจฺจการนฺติ มหลฺลกตรา นิปจฺจการํ ทสฺเสนฺติ. ทหรตรา อภิวาทนาทีนิ กโรนฺติ. ตตฺถ สามีจิกมฺมนฺติ ตํตํวตฺตกรณาทิ อนุจฺฉวิกกมฺมํ.

117. “間隔のない”とは、隔たりがなく、自らの家系と同様であるという意味である。“従う者”とは、支配下にある者のこと。“謙譲の礼”とは、年長の釈迦族たちが謙虚な態度を示し、年少の釈迦族たちが礼拝などを行うことである。そこにおいて“ふさわしい敬意”とは、それぞれの状況に応じた給仕などの適切な行いのことである。

---

๑๑๘. นิวิฏฺฐาติ อภินิวิฏฺฐา อจลฏฺฐิตา. กสฺส ปน เอวรูปา สทฺธา โหตีติ? โสตาปนฺนสฺส. โส หิ นิวิฏฺฐสทฺโธ อสินา สีเส เฉชฺชมาเนปิ พุทฺโธ อพุทฺโธติ วา, ธมฺโม อธมฺโมติ วา, สงฺโฆ อสงฺโฆติ วา น วทติ. ปติฏฺฐิตสทฺโธ โหติ สูรมฺพฏฺโฐ วิย.

118. “確立した”とは、深く根を下ろし、揺るぎなく留まっていること。“どのような人に、このような信仰があるのか”という問いに対し、“預流者（よるしゃ）にである”というのが答えである。預流者は、信仰が確立しているため、たとえ剣で首を切り落とされようとも、“仏陀は仏陀ではない”とか、“法は法ではない”とか、“僧伽は僧伽ではない”などとは決して言わない。彼は、スーランバッタのように、信仰が確立した者なのである。

---

โส กิร สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โสตาปนฺโน หุตฺวา เคหํ อคมาสิ. อถ มาโร ทฺวตฺตึสวรลกฺขณปฺปฏิมณฺฑิตํ พุทฺธรูปํ มาเปตฺวา ตสฺส ฆรทฺวาเร ฐตฺวา ‘‘สตฺถา อาคโต’’ติ สาสนํ ปหิณิ. สูรมฺพฏฺโฐ จินฺเตสิ ‘‘อหํ อิทาเนว สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา อาคโต, กึ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อุปสงฺกมิตฺวา สตฺถุสญฺญาย วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. มาโร อาห – ‘‘อมฺพฏฺฐ, ยํ เต มยา ‘รูปํ อนิจฺจํ…เป… วิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ กถิตํ, ตํ ทุกฺกถิตํ. อนุปธาเรตฺวาว หิ มยา เอวํ วุตฺตํ. ตสฺมา ตฺวํ ‘รูปํ นิจฺจํ…เป… วิญฺญาณํ นิจฺจ’นฺติ คณฺหาหี’’ติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘อฏฺฐานเมตํ ยํ พุทฺธา อนุปธาเรตฺวา อปจฺจกฺขํ กตฺวา กิญฺจิ กเถยฺยุํ, อทฺธา อยํ มยฺหํ วิจฺฉินฺทชนนตฺถํ มาโร อาคโต’’ติ. ตโต นํ ‘‘ตฺวํ มาโรสี’’ติ อาห. โส มุสาวาทํ กาตุํ นาสกฺขิ. ‘‘อาม มาโรสฺมี’’ติ ปฏิชานาติ. ‘‘กสฺมา อาคโตสี’’ติ? ตว สทฺธาจาลนตฺถนฺติ อาห. ‘‘กณฺห ปาปิม, ตฺวํ ตาว เอโก ติฏฺฐ, ตาทิสานํ มารานํ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ สตสหสฺสมฺปิ มม สทฺธํ จาเลตุํ อสมตฺถํ, มคฺเคน อาคตสทฺธา นาม ถิรา สิลาปถวิยํ ปติฏฺฐิตสิเนรุ วิย อจลา โหติ, กึ ตฺวํ เอตฺถา’’ติ อจฺฉรํ ปหริ. โส ฐาตุํ อสกฺโกนฺโต ตตฺเถว อนฺตรธายิ. เอวรูปํ สทฺธํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘นิวิฏฺฐา’’ติ.

伝え聞くところによれば、その者（スランバッタ）は師（仏陀）の説法を聞いて預流果（預流者）となり、家へ帰りました。その後、魔羅は三十二相で飾られた仏の姿に変身し、彼の家の門口に立って“師（仏陀）が来られた”という知らせを送りました。スランバッタは“私は今しがた師のもとで法を聞いて帰ってきたばかりだ、一体何が起きたのだろうか”と考え、近づいて、仏だと思い込んで礼拝して立ちました。魔羅は言いました。“アムバッタよ、私がそなたに‘色は無常である、…乃至… 識は無常である’と説いたことは、説き誤りであった。私はよく熟慮せずにそのように言ったのだ。それゆえ、そなたは‘色は常住である、…乃至… 識は常住である’と受け入れなさい”。彼はこう考えました。“諸仏がよく熟慮せず、現証することなく、何かを語るなどということはあり得ない。間違いなくこれは、私の信仰を断絶させるためにやって来た魔羅である”。そこで彼は“お前は魔羅だな”と言いました。魔羅は嘘をつき通すことができず、“そうだ、私は魔羅だ”と認めました。“なぜやって来たのか”と問うと、“お前の信仰を揺るがすためだ”と言いました。“悪しき黒き者よ、お前はそこに一人で立っておれ。お前のような魔羅が百人、千人、あるいは十万人いようとも、私の信仰を揺るがすことはできない。聖道によって得られた信仰というものは堅固であり、盤石の地に据えられた須弥山のように不動である。お前はここで何をしているのだ”と言って、彼は指を弾きました。魔羅はそこに留まることができず、その場で消え失せました。このような信仰を指して“確立した（niviṭṭhā）”と言われたのです。

---

มูลชาตา ปติฏฺฐิตาติ มคฺคมูลสฺส สญฺชาตตฺตา เตน มคฺคมูเลน ปติฏฺฐิตา. ทฬฺหาติ ถิรา. อสํหาริยาติ สุนิขาตอินฺทขีโล วิย เกนจิ จาเลตุํ อสกฺกุเณยฺยา. ตสฺเสตํ กลฺลํ วจนายาติ ตสฺส อริยสาวกสฺส ยุตฺตเมตํ วตฺตุํ. กินฺติ? ‘‘ภควโตมฺหิ ปุตฺโต โอรโส’’ติ [Pg.49] เอวมาทิ. โส หิ ภควนฺตํ นิสฺสาย อริยภูมิยํ ชาโตติ ภควโต ปุตฺโต. อุเร วสิตฺวา มุขโต นิกฺขนฺตธมฺมโฆสวเสน มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐิตตฺตา โอรโส มุขโต ชาโต. อริยธมฺมโต ชาตตฺตา อริยธมฺเมน จ นิมฺมิตตฺตา ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต. นวโลกุตฺตรธมฺมทายชฺชํ อรหตีติ ธมฺมทายาโท. ตํ กิสฺส เหตูติ ยเทตํ ‘‘ภควโตมฺหิ ปุตฺโต’’ติ วตฺวา ‘‘ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต’’ติ วุตฺตํ, ตํ กสฺมาติ เจ? อิทานิสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ตถาคตสฺส เหตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ธมฺมกาโย อิติปี’’ติ กสฺมา ตถาคโต ‘‘ธมฺมกาโย’’ติ วุตฺโต? ตถาคโต หิ เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย อภินีหริ. เตนสฺส กาโย ธมฺมมยตฺตา ธมฺโมว. อิติ ธมฺโม กาโย อสฺสาติ ธมฺมกาโย. ธมฺมกายตฺตา เอว พฺรหฺมกาโย. ธมฺโม หิ เสฏฺฐตฺเถน พฺรหฺมาติ วุจฺจติ. ธมฺมภูโตติ ธมฺมสภาโว. ธมฺมภูตตฺตา เอว พฺรหฺมภูโต.

“根を下ろして確立した（Mūlajātā patiṭṭhitā）”とは、聖道の根源（道根）が生じたことによって、その道根によって確立したことを言います。“強固（Daḷhā）”とは、堅固であることを言います。“奪い得ぬもの（Asaṃhāriyā）”とは、深く打ち込まれた因陀羅柱（インドラの柱）のように、何者によっても動かされ得ないことを言います。“彼にとって、その言葉を語ることはふさわしい（Tassetaṃ kallaṃ vacanāya）”とは、その聖なる弟子にとって“私は世尊の息子であり、胸から生まれた子である”などと言うことが適当であるということです。なぜなら、その者は世尊に依って聖なる境地に生まれたがゆえに世尊の子であり、胸（内）に住し、口から出た法の響き（教え）によって道果に確立したのであるから、胸から生まれた子、口から生まれた子なのです。聖なる法から生まれ、聖なる法によって形作られたものであるから、“法から生まれた者（Dhammaja）”“法によって形作られた者（Dhammanimmita）”と言います。九つの出世間法という遺産を受け継ぐに値するから、“法の相続人（Dhammadāyāda）”と言います。“それは何ゆえか（Taṃ kissa hetu）”とは、“私は世尊の子である”と言い、“法から生まれた者、法によって形作られた者”と言われたのはなぜか、という問いです。今、その意味を示すために“如来の（hetu）…”等の語を述べました。そこでの“法身（dhammakāyo itipi）”について、なぜ如来は“法身”と言われるのでしょうか。如来は三蔵の仏典を心で思惟し、言葉によって説き出されました。それゆえ、如来の身体は法から成るがゆえに、法そのものなのです。このように法がその身体であるから“法身”と言います。法身であるがゆえにまた“梵身（brahmakāyo）”とも言います。法は最勝という意味において“梵（brahmā）”と言われるからです。“法となった者（Dhammabhūta）”とは、法の自性そのものであることを言います。法となった者であるがゆえにまた“梵となった者（Brahmabhūta）”と言うのです。

---

๑๑๙. เอตฺตาวตา ภควา เสฏฺฐจฺเฉทกวาทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อปเรนปิ นเยน เสฏฺฐจฺเฉทกวาทเมว ทสฺเสตุํ โหติ โข โส, วาเสฏฺฐ, สมโยติอาทิมาห. ตตฺถ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกถา พฺรหฺมชาเล วิตฺถาริตาว. อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉนฺตีติ อิตฺถภาวํ มนุสฺสตฺตํ อาคจฺฉนฺติ. เตธ โหนฺติ มโนมยาติ เต อิธ มนุสฺสโลเก นิพฺพตฺตมานาปิ โอปปาติกา หุตฺวา มเนเนว นิพฺพตฺตาติ มโนมยา. พฺรหฺมโลเก วิย อิธาปิ เนสํ ปีติเยว อาหารกิจฺจํ สาเธตีติ ปีติภกฺขา. เอเตเนว นเยน สยํปภาทีนิปิ เวทิตพฺพานีติ.

119. これほどまでに世尊は、婆羅門こそが最上であるという主張を打ち砕く説示を示され、今また別の方法で、世界の起源を示す門からその主張を打ち砕くために、“ヴァーセッタよ、ある時期には…”等の語を述べられました。そこでの世界の壊劫と成劫の解説は、‘梵網経’において詳述されている通りです。“この状態へやって来る（Itthattaṃ āgacchanti）”とは、このあり様、すなわち人間状態へとやって来ることを言います。“彼らはここでは意成（意より成るもの）である（Te idha honti manomayā）”とは、彼らがこの人間世界に生まれる際にも、化生（おぱぱーてぃか）として、禅定に近い意（善心）のみによって生まれたがゆえに“意成”と言います。梵天界におけるように、この人間界においても、彼らにとっては“喜（喜び）”こそが食の役割を果たすので“喜食（Pītibhakkhā）”と言います。この方法によって、“自光（Sayaṃpabha）”などの語も理解されるべきです。

---

รสปถวิปาตุภาววณฺณนา

地味（地の精味）の出現の解説

---

๑๒๐. เอโกทกีภูตนฺติ สพฺพํ จกฺกวาฬํ เอโกทกเมว ภูตํ. อนฺธกาโรติ ตโม. อนฺธการติมิสาติ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารเณน อนฺธภาวกรณํ พหลตมํ. สมตนีติ ปติฏฺฐหิ สมนฺตโต ปตฺถริ. ปยโส ตตฺตสฺสาติ ตตฺตสฺส ขีรสฺส. วณฺณสมฺปนฺนาติ วณฺเณน สมฺปนฺนา. กณิการปุปฺผสทิโส หิสฺสา วณฺโณ อโหสิ. คนฺธสมฺปนฺนาติ คนฺเธน สมฺปนฺนา [Pg.50] ทิพฺพคนฺธํ วายติ. รสสมฺปนฺนาติ รเสน สมฺปนฺนา ปกฺขิตฺตทิพฺโพชา วิย โหติ. ขุทฺทมธุนฺติ ขุทฺทกมกฺขิกาหิ กตมธุํ. อเนฬกนฺติ นิทฺโทสํ มกฺขิกณฺฑกวิรหิตํ. โลลชาติโกติ โลลสภาโว. อตีตานนฺตเรปิ กปฺเป โลโลเยว. อมฺโภติ อจฺฉริยชาโต อาห. กิเมวิทํ ภวิสฺสตีติ วณฺโณปิสฺสา มนาโป คนฺโธปิ, รโส ปนสฺสา กีทิโส ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. โย ตตฺถ อุปฺปนฺนโลโภ, โส รสปถวึ องฺคุลิยา สายิ, องฺคุลิยา คเหตฺวา ชิวฺหคฺเค ฐเปสิ.

120. “一水の状態となった（Ekodakībhūta）”とは、全世界が一面に水だけの状態になったことを言います。“暗黒（Andhakāro）”とは闇のことです。“暗黒の盲冥（Andhakāratimisā）”とは、眼識の生起を妨げることによって盲目の状態を作り出す、分厚い闇のことです。“覆った（Samatanī）”とは、四方八方に広がり定着したことを言います。“煮えたぎる乳の（Payaso tattassa）”とは、熱した乳の皮のような状態を指します。“色を具えた（Vaṇṇasampannā）”とは、色に満ちていることを言います。実際、その地味の色はカニカーラ（大栴檀）の花のようでした。“香りを具えた（Gandhasampannā）”とは、香りに満ちており、天上の香りが漂うことを言います。“味を具えた（Rasasampannā）”とは、優れた味を具えており、天上の滋養を投入したかのようであることを言います。“小蜂の蜜（Khuddamadhu）”とは、小さな蜂（クッダカ）によって作られた蜜のことです。“不純物のない（Aneḷaka）”とは、欠点がなく、蜂の死骸や卵の混じりがないことを言います。“欲深い性質の（Lolajātiko）”とは、浮ついた欲深い性質であることを言います。過ぎ去った直前の劫においても、やはり欲深かったのです。“おお（Ambho）”とは、驚きによって発した言葉です。“これは一体何だろうか（Kimevidaṃ bhavissati）”とは、その地味の色も香りも心に叶うものであるが、その味はどのようなものだろうか、という意味です。そこに貪欲が生じた者が、指でその地味を舐め、指で取って舌先に置きました。

---

อจฺฉาเทสีติ ชิวฺหคฺเค ฐปิตมตฺตา สตฺต รสหรณีสหสฺสานิ ผริตฺวา มนาปา หุตฺวา ติฏฺฐติ. ตณฺหา จสฺส โอกฺกมีติ ตตฺถ จสฺส ตณฺหา อุปฺปชฺชิ.

“美味を感じた（Acchādesi）”とは、舌先に置くやいなや、七千の味覚神経に広がり、心地よいものとして感じられたことを言います。“彼に渇愛が入り込んだ（Taṇhā cassa okkamī）”とは、その地味に対して彼に渇愛が生じたことを言います。

---

จนฺทิมสูริยาทิปาตุภาววณฺณนา

月や太陽等の出現の解説

---

๑๒๑. อาลุปฺปการกํ อุปกฺกมึสุ ปริภุญฺชิตุนฺติ อาโลปํ กตฺวา ปิณฺเฑ ปิณฺเฑ ฉินฺทิตฺวา ปริภุญฺชิตุํ อารภึสุ. จนฺทิมสูริยาติ จนฺทิมา จ สูริโย จ. ปาตุรเหสุนฺติ ปาตุภวึสุ.

121. “手づかみにして食べ始めた（Āluppakārakaṃ upakkamiṃsu paribhuñjituṃ）”とは、手づかみにして、塊ごとにちぎって食べ始めたことを言います。“月と太陽（Candimasūriyā）”とは、月と太陽のことです。“出現した（Pāturahesuṃ）”とは、現れたことを言います。

---

โก ปน เตสํ ปฐมํ ปาตุภวิ, โก กสฺมึ วสติ, กสฺส กึ ปมาณํ, โก อุปริ, โก สีฆํ คจฺฉติ, กติ เนสํ วีถิโย, กถํ จรนฺติ, กิตฺตเก ฐาเน อาโลกํ กโรนฺตีติ? อุโภ เอกโต ปาตุภวนฺติ. สูริโย ปฐมตรํ ปญฺญายติ. เตสญฺหิ สตฺตานํ สยํปภาย อนฺตรหิตาย อนฺธกาโร อโหสิ. เต ภีตตสิตา ‘‘ภทฺทกํ วตสฺส สเจ อาโลโก ปาตุภเวยฺยา’’ติ จินฺตยึสุ. ตโต มหาชนสฺส สูรภาวํ ชนยมานํ สูริยมณฺฑลํ อุฏฺฐหิ. เตเนวสฺส สูริโยติ นามํ อโหสิ. ตสฺมึ ทิวสํ อาโลกํ กตฺวา อตฺถงฺคเต ปุน อนฺธกาโร อโหสิ. เต ‘‘ภทฺทกํ วตสฺส สเจ อญฺโญ อาโลโก อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ จินฺตยึสุ. อถ เนสํ ฉนฺทํ ญตฺวาว จนฺทมณฺฑลํ อุฏฺฐหิ. เตเนวสฺส จนฺโทติ นามํ อโหสิ.

“さて、それらのうちどちらが最初に出現したのか、誰がどこに住んでいるのか、その大きさはどれくらいか、どちらが上にあるのか、どちらが速く進むのか、それらの軌道はいくつあるのか、どのように運行するのか、どれほどの場所を照らすのか”という問いに対し、答えは次の通りです。月と太陽の二つは同時には出現しません。太陽が最初に見えます。実際、それらの衆生の自らの光が消失した時、暗黒となりました。彼らは恐怖し戦慄して“もし光が現れたなら、実に幸いなことだ”と考えました。すると、人々に勇気（スーーラ・バーヴァ）を生じさせながら、太陽輪が昇りました。それゆえに、それに“太陽（スーリーヤ）”という名がつきました。その日、光り輝いてから太陽が沈むと、再び暗黒となりました。彼らは“もし別の光が現れたなら、実に幸いなことだ”と考えました。すると、彼らの望み（チャンダ）を知ったかのように、月輪が出現しました。それゆえに、それに“月（チャンダ）”という名がついたのです。

---

เตสุ จนฺโท อนฺโตมณิวิมาเน วสติ. ตํ พหิ รชเตน ปริกฺขิตฺตํ. อุภยมฺปิ สีตลเมว อโหสิ. สูริโย อนฺโตกนกวิมาเน วสติ. ตํ พาหิรํ ผลิกปริกฺขิตฺตํ โหติ. อุภยมฺปิ อุณฺหเมว.

それら（日輪と月輪）のうち、月は宝石（マニ）の宮殿の中に住んでいる。その外側は銀で囲まれている。その両方（宝石と銀）とも、ただ冷たいだけである。太陽は黄金の宮殿の中に住んでいる。その外側は水晶で囲まれている。その両方（黄金と水晶）とも、ただ熱いだけである。

---

ปมาณโต [Pg.51] จนฺโท อุชุกํ เอกูนปญฺญาสโยชโน. ปริมณฺฑลโต ตีหิ โยชเนหิ อูนทิยฑฺฒสตโยชโน. สูริโย อุชุกํ ปญฺญาสโยชโน, ปริมณฺฑลโต ทิยฑฺฒสตโยชโน.

大きさに関しては、月は（直径が）直に四十九由旬である。周囲は、三由旬を引いた百五十由旬（すなわち百四十七由旬）である。太陽は直に五十由旬であり、周囲は百五十由旬である。

---

จนฺโท เหฏฺฐา, สูริโย อุปริ, อนฺตรา เนสํ โยชนํ โหติ. จนฺทสฺส เหฏฺฐิมนฺตโต สูริยสฺส อุปริมนฺตโต โยชนสตํ โหติ.

月が下にあり、太陽が上にあり、それらの間隔は一由旬である。月の下端から太陽の上端までは百由旬である。

---

จนฺโท อุชุกํ สณิกํ คจฺฉติ, ติริยํ สีฆํ. ทฺวีสุ ปสฺเสสุ นกฺขตฺตตารกา คจฺฉนฺติ. จนฺโท เธนุ วิย วจฺฉํ ตํ ตํ นกฺขตฺตํ อุปสงฺกมติ. นกฺขตฺตานิ ปน อตฺตโน ฐานํ น วิชหนฺติ. สูริยสฺส อุชุกํ คมนํ สีฆํ, ติริยํ คมนํ ทนฺธํ. โส กาฬปกฺขอุโปสถโต ปาฏิปททิวเส โยชนานํ สตสหสฺสํ จนฺทมณฺฑลํ โอหาย คจฺฉติ. อถ จนฺโท เลขา วิย ปญฺญายติ. ปกฺขสฺส ทุติยาย สตสหสฺสนฺติ เอวํ ยาว อุโปสถทิวสา สตสหสฺสํ สตสหสฺสํ โอหาย คจฺฉติ. อถ จนฺโท อนุกฺกเมน วฑฺฒิตฺวา อุโปสถทิวเส ปริปุณฺโณ โหติ. ปุน ปาฏิปททิวเส โยชนานํ สตสหสฺสํ ธาวิตฺวา คณฺหาติ. ทุติยาย สตสหสฺสนฺติ เอวํ ยาว อุโปสถทิวสา สตสหสฺสํ สตสหสฺสํ ธาวิตฺวา คณฺหาติ. อถ จนฺโท อนุกฺกเมน หายิตฺวา อุโปสถทิวเส สพฺพโส น ปญฺญายติ. จนฺทํ เหฏฺฐา กตฺวา สูริโย อุปริ โหติ. มหติยา ปาติยา ขุทฺทกภาชนํ วิย จนฺทมณฺฑลํ ปิธียติ. มชฺฌนฺหิเก เคหจฺฉายา วิย จนฺทสฺส ฉายา น ปญฺญายติ. โส ฉายาย อปญฺญายมานาย ทูเร ฐิตานํ ทิวา ปทีโป วิย สยมฺปิ น ปญฺญายติ.

月は直進するときは緩やかに進み、横に動くときは速く進む。両側を星宿と星々が進む。月は、牝牛が子牛に近づくように、それぞれの星宿に近づく。しかし、星宿は自らの（運行の）場所を捨てない。太陽の直進は速く、横への移動は遅い。その太陽は、黒分の布薩の日（新月）から白分の初日にかけて、十万由旬ほど月輪を離れて進む。その時、月は一筋の線のように現れる。白分の二日目にも十万由旬離れて進む。このようにして布薩の日（満月）まで、十万由旬ずつ離れて進む。そして、月は順次に増して、布薩の日には円満となる。再び（黒分の）初日には、十万由旬ほど走って（太陽に）追いつく。二日目にも十万由旬走って追いつく。このようにして（次の）布薩の日（新月）まで、十万由旬ずつ走って追いつく。そして、月は順次に減じて、布薩の日には全く現れなくなる。月を下に、太陽を上にするとき、大きな皿が小さな器を覆うように、月輪は（太陽によって）覆われる。真昼の家の影のように、月の影は現れない。その月は、影が現れないとき、遠くにいる者たちにとって昼間の灯火のように、それ自体も現れない。

---

กติ เนสํ วีถิโยติ เอตฺถ ปน อชวีถิ, นาควีถิ, โควีถีติ ติสฺโส วีถิโย โหนฺติ. ตตฺถ อชานํ อุทกํ ปฏิกูลํ โหติ, หตฺถินาคานํ มนาปํ. คุนฺนํ สีตุณฺหสมตาย ผาสุ โหติ. ตสฺมา ยํ กาลํ จนฺทิมสูริยา อชวีถึ อารุหนฺติ, ตทา เทโว เอกพินฺทุมฺปิ น วสฺสติ. ยทา นาควีถึ อาโรหนฺติ, ตทา ภินฺนํ วิย นภํ ปคฺฆรติ. ยทา โควีถึ อาโรหนฺติ, ตทา อุตุสมตา สมฺปชฺชติ. จนฺทิมสูริยา ฉมาเส สิเนรุโต พหิ นิกฺขมนฺติ, ฉมาเส อนฺโต วิจรนฺติ. เต หิ อาสาฬฺหมาเส สิเนรุสมีเปน วิจรนฺติ. ตโต ปเร ทฺเว มาเส นิกฺขมิตฺวา พหิ วิจรนฺตา ปฐมกตฺติกมาเส มชฺเฌน คจฺฉนฺติ. ตโต จกฺกวาฬาภิมุขา คนฺตฺวา ตโย มาเส จกฺกวาฬสมีเปน จริตฺวา ปุน นิกฺขมิตฺวา [Pg.52] จิตฺรมาเส มชฺเฌน คนฺตฺวา ตโต ทฺเว มาเส สิเนรุภิมุขา ปกฺขนฺทิตฺวา ปุน อาสาฬฺเห สิเนรุสมีเปน จรนฺติ.

それらの道（運行路）はいくつあるかという問いに対して、ここには山羊の道（アジャ・ヴィーティ）、象の道（ナーガ・ヴィーティ）、牛の道（ゴー・ヴィーティ）という三つの道がある。そこでは、山羊にとって水は忌むべきものであり、象にとって水は好ましいものである。牛にとっては寒暑が等しいため快適である。それゆえ、月と太陽が山羊の道に登る時は、雨は一滴も降らない。象の道に登る時は、天が裂けたかのように（雨が）滴り落ちる。牛の道に登る時は、季節の平衡が保たれる。月と太陽は、六ヶ月間はシネール山（須弥山）から外へ出て行き、六ヶ月間は内側を巡る。けだし、それらはアーサーラ月（四月）にはシネール山の近くを巡る。そこから二ヶ月間は（シネール山の近くから）離れて外側を巡り、最初のカッティカ月（七月）には中間を進む。そこから輪囲山に向かって進み、三ヶ月間は輪囲山の近くを巡り、再び出てチッタ月（一月）には中間を通って進み、そこから二ヶ月間はシネール山に向かって走り、再びアーサーラ月にはシネール山の近くを巡る。

---

กิตฺตเก ฐาเน อาโลกํ กโรนฺตีติ? เอกปฺปหาเรน ตีสุ ทีเปสุ อาโลกํ กโรนฺติ. กถํ? อิมสฺมิญฺหิ ทีเป สูริยุคฺคมนกาโล ปุพฺพวิเทเห มชฺฌนฺหิโก โหติ, อุตฺตรกุรูสุ อตฺถงฺคมนกาโล, อปรโคยาเน มชฺฌิมยาโม. ปุพฺพวิเทหมฺหิ อุคฺคมนกาโล อุตฺตรกุรูสุ มชฺฌนฺหิโก, อปรโคยาเน อตฺถงฺคมนกาโล, อิธ มชฺฌิมยาโม. อุตฺตรกุรูสุ อุคฺคมนกาโล อปรโคยาเน มชฺฌนฺหิโก, อิธ อตฺถงฺคมนกาโล, ปุพฺพวิเทเห มชฺฌิมยาโม. อปรโคยานทีเป อุคฺคมนกาโล อิธ มชฺฌนฺหิโก, ปุพฺพวิเทเห อตฺถงฺคมนกาโล, อุตฺตรกุรูสุ มชฺฌิมยาโมติ.

どのくらいの場所に光を照らすのかという問いに対し、一度に三つの大陸（州）に光を照らす。どのようにか。すなわち、この閻浮提（ジャンブディーパ）で日の出の時、東勝身洲（プッバヴィデーハ）では真昼であり、北倶盧洲（ウッタラクール）では日没の時であり、西牛貨洲（アパラゴヤーナ）では真夜中である。東勝身洲で日の出の時、北倶盧洲では真昼であり、西牛貨洲では日没の時であり、ここでは真夜中である。北倶盧洲で日の出の時、西牛貨洲では真昼であり、ここでは日没の時であり、東勝身洲では真夜中である。西牛貨洲で日の出の時、ここでは真昼であり、東勝身洲では日没の時であり、北倶盧洲では真夜中である。このように回答されるべきである。

---

นกฺขตฺตานิ ตารกรูปานีติ กตฺติกาทินกฺขตฺตานิ เจว เสสตารกรูปานิ จ จนฺทิมสูริเยหิ สทฺธึเยว ปาตุรเหสุํ. รตฺตินฺทิวาติ ตโต สูริยตฺถงฺคมนโต ยาว อรุณุคฺคมนา รตฺติ, อรุณุคฺคมนโต ยาว สูริยตฺถงฺคมนา ทิวาติ เอวํ รตฺตินฺทิวา ปญฺญายึสุ. อถ ปญฺจทส รตฺติโย อฑฺฒมาโส, ทฺเว อฑฺฒมาสา มาโสติ เอวํ มาสฑฺฒมาสา ปญฺญายึสุ. อถ จตฺตาโร มาสา อุตุ, ตโย อุตู สํวจฺฉโรติ เอวํ อุตุสํวจฺฉรา ปญฺญายึสุ.

“星宿と星々”とは、カッティカなどの星宿と、その他の星々が月や太陽とともに現れたことである。“夜昼”とは、太陽が沈んだ時から暁が昇るまでの時間を“夜”とし、暁が昇った時から太陽が沈むまでの時間を“昼”とする。このように夜と昼が知られるようになった。そして、十五夜が半月であり、二つの半月が一ヶ月である。このように一ヶ月と半月が知られるようになった。さらに、四ヶ月が一つの季節であり、三つの季節が一年である。このように季節と年が知られるようになった。

---

๑๒๒. วณฺณเววณฺณตา จาติ วณฺณสฺส วิวณฺณภาโว. เตสํ วณฺณาติมานปจฺจยาติ เตสํ วณฺณํ อารพฺภ อุปฺปนฺนอติมานปจฺจยา. มานาติมานชาติกานนฺติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชมานาติมานสภาวานํ. รสาย ปถวิยาติ สมฺปนฺนรสตฺตา รสาติ ลทฺธนามาย ปถวิยา. อนุตฺถุนึสูติ อนุภาสึสุ. อโห รสนฺติ อโห อมฺหากํ มธุรรสํ อนฺตรหิตํ. อคฺคญฺญํ อกฺขรนฺติ โลกุปฺปตฺติวํสกถํ. อนุสรนฺตีติ อนุคจฺฉนฺติ.

122. “容色の変異”とは、容色が損なわれることである。“彼らの容色への高慢を原因として”とは、彼ら（初期の衆生）が自らの容色を対象として生じた過度な高慢を原因として、という意味である。“高慢と過慢を自浄とする者たちの”とは、繰り返し生じる高慢と過慢の性質を持つ者たちの、という意味である。“地味（ラサー・パタヴィー）”とは、豊かな味を備えていることから“ラサー（味）”という名を得た大地の（上層の）ことである。“嘆いた”とは、語ったということである。“ああ、美味よ”とは、“ああ、私たちの美味しい地味が消えてしまった”と言って嘆いたことである。“最古の言葉”とは、世界の成り立ちの伝承のことである。“従っている”とは、それに倣っているということである。

---

ภูมิปปฺปฏกปาตุภาวาทิวณฺณนา

地皮（地の茸のような層）の出現等の解説

---

๑๒๓. เอวเมว ปาตุรโหสีติ เอทิโส หุตฺวา อุฏฺฐหิ, อนฺโตวาปิยํ อุทเก ฉินฺเน สุกฺขกลลปฏลํ วิย จ อุฏฺฐหิ.

123. “そのように現れた”とは、このような（茸のような）姿になって生じ、池の中の水が干上がった後の乾いた泥の層のように生じたということである。

---

๑๒๔. ปทาลตาติ เอกา มธุรรสา ภทฺทาลตา. กลมฺพุกาติ นาฬิกา. อหุ วต โนติ มธุรรสา วต โน ปทาลตา อโหสิ. อหายิ วต โนติ สา โน เอตรหิ อนฺตรหิตาติ.

124. “パダーラター”とは、一つの甘味のある美味な蔓草のことである。“カランブカー”とは、空心菜のことである。“ああ、私たちの（ものだったのに）”とは、“ああ、私たちの甘味のある蔓草があったのに”ということである。“ああ、失われた”とは、“それが今、私たちの前から消えてしまった”と言って嘆いたことである。

---

๑๒๕. อกฏฺฐปาโกติ [Pg.53] อกฏฺเฐเยว ภูมิภาเค อุปฺปนฺโน. อกโณติ นิกฺกุณฺฑโก. อถุโสติ นิตฺถุโส. สุคนฺโธติ ทิพฺพคนฺธํ วายติ. ตณฺฑุลปฺผโลติ สุปริสุทฺธํ ปณฺฑรํ ตณฺฑุลเมว ผลติ. ปกฺกํ ปฏิวิรูฬฺหนฺติ สายํ คหิตฏฺฐานํ ปาโต ปกฺกํ โหติ, ปุน วิรูฬฺหํ ปฏิปากติกเมว คหิตฏฺฐานํ น ปญฺญายติ. นาปทานํ ปญฺญายตีติ อลายิตํ หุตฺวา อนูนเมว ปญฺญายติ.

125. “耕さずとも実るもの”とは、耕されていない土地に生じたもののことである。“米糠のない”とは、砕け米のないことである。“籾殻のない”とは、籾殻のないことである。“芳香のある”とは、天上の香りが漂っていることである。“米の実を結ぶ”とは、非常によく精製された真っ白な米そのものを実らせることである。“熟して再び生じる”とは、夕方に採取した場所が朝には熟しており、再び生い茂って元の通りになり、採取した跡が見えなくなることである。“欠けた箇所が見えない”とは、刈り取られた後も全く減ることなく現れるということである。

---

อิตฺถิปุริสลิงฺคาทิปาตุภาววณฺณนา

男女の性徴等の出現の解説

---

๑๒๖. อิตฺถิยา จาติ ยา ปุพฺเพ มนุสฺสกาเล อิตฺถี, ตสฺส อิตฺถิลิงฺคํ ปาตุภวติ, ปุพฺเพ ปุริสสฺส ปุริสลิงฺคํ. มาตุคาโม นาม หิ ปุริสตฺตภาวํ ลภนฺโต อนุปุพฺเพน ปุริสตฺตปจฺจเย ธมฺเม ปูเรตฺวา ลภติ. ปุริโส อิตฺถตฺตภาวํ ลภนฺโต กาเมสุมิจฺฉาจารํ นิสฺสาย ลภติ. ตทา ปน ปกติยา มาตุคามสฺส อิตฺถิลิงฺคํ, ปุริสสฺส ปุริสลิงฺคํ ปาตุรโหสิ. อุปนิชฺฌายตนฺติ อุปนิชฺฌายนฺตานํ โอโลเกนฺตานํ. ปริฬาโหติ ราคปริฬาโห. เสฏฺฐินฺติ ฉาริกํ. นิพฺพุยฺหมานายาติ นิยฺยมานาย.

126. “Itthiyā cā”とは、以前の人間であった時に女性であった者には、女性の性が現れ、以前の男性には男性の性が現れることである。女性が男性の身体を得るには、順次、男性となるための条件となる諸法を満たして得ることになる。男性が女性の身体を得るのは、邪婬（kāmesumicchācāra）に依って得るのである。しかし、その時（劫の初め）には、自然に女性には女性の性が、男性には男性の性が現れた。“Upanijjhāyatanti”とは、近づいて凝視すること、見つめることである。“Pariḷāho”とは、渇愛（rāga）による煩悶である。“Seṭṭhinti”とは、灰（chārika）のことである。“Nibbuyhamānāyā”とは、運ばれること（niyyamānāya）である。

---

๑๒๗. อธมฺมสมฺมตนฺติ ตํ ปํสุขิปนาทิ อธมฺโมติ สมฺมตํ. ตเทตรหิ ธมฺมสมฺมตนฺติ ตํ อิทานิ ธมฺโมติ สมฺมตํ, ธมฺโมติ ตํ คเหตฺวา วิจรนฺติ. ตถา หิ เอกจฺเจสุ ชานปเทสุ กลหํ กุรุมานา อิตฺถิโย ‘‘ตฺวํ กสฺมา กเถสิ? ยา โคมยปิณฺฑมตฺตมฺปิ นาลตฺถา’’ติ วทนฺติ. ปาตพฺยตนฺติ เสวิตพฺพตํ. สนฺนิธิการกนฺติ สนฺนิธึ กตฺวา. อปทานํ ปญฺญายิตฺถาติ ฉินฺนฏฺฐานํ อูนเมว หุตฺวา ปญฺญายิตฺถ. สณฺฑสณฺฑาติ เอเกกสฺมึ ฐาเน กลาปพนฺธา วิย คุมฺพคุมฺพา หุตฺวา.

127. “Adhammasammataṃ”とは、その土を投げつける等の行為が“不法（adhamma）”と見なされたことである。“Tadetarahi dhammasammataṃ”とは、それが現在は“法（dhamma）”と見なされていることであり、それを法として受け入れて歩んでいる。実際、ある地方では、争いをしている女性たちが“あなたは何を言っているの？ あなたは牛糞の塊さえも（投げつけられる価値が）なかったのに”と言う。“Pātabyatanti”とは、仕えられるべき状態（sevitabbataṃ）である。“Sannidhikārakanti”とは、貯蔵（sannidhi）することである。“Apadānaṃ paññāyitthā”とは、切り取られた場所が欠けた状態で現れたことである。“Saṇḍasaṇḍā”とは、あちこちの場所に束を縛ったように、茂み（gumba）となって現れたことである。

---

๑๒๘. มริยาทํ ฐเปยฺยามาติ สีมํ ฐเปยฺยาม. ยตฺร หิ นามาติ โย หิ นาม. ปาณินา ปหรึสูติ ตโย วาเร วจนํ อคณฺหนฺตํ ปาณินา ปหรึสุ. ตทคฺเค โขติ ตํ อคฺคํ กตฺวา.

128. “Mariyādaṃ ṭhapeyyāma”とは、境界（sīma）を定めようということである。“Yatra hi nāmā”とは、“まさにその者が”という意味である。“Pāṇinā pahariṃsū”とは、三度までの言葉を聞き入れない者に対して、手で打ったということである。“Tadagge kho”とは、それを始まりとして、という意味である。

---

มหาสมฺมตราชวณฺณนา

大合意王（マハーサンマタ王）の解説

---

๑๓๐. ขียิตพฺพํ ขีเยยฺยาติ ปกาเสตพฺพํ ปกาเสยฺย ขิปิตพฺพํ ขิเปยฺย, หาเรตพฺพํ หาเรยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. โย เนสํ สตฺโตติ โย [Pg.54] เตสํ สตฺโต. โก ปน โสติ? อมฺหากํ โพธิสตฺโต. สาลีนํ ภาคํ อนุปทสฺสามาติ มยํ เอเกกสฺส เขตฺตโต อมฺพณมฺพณํ อาหริตฺวา ตุยฺหํ สาลิภาคํ ทสฺสาม, ตยา กิญฺจิ กมฺมํ น กาตพฺพํ, ตฺวํ อมฺหากํ เชฏฺฐกฏฺฐาเน ติฏฺฐาติ.

130. “Khīyitabbaṃ khīyeyya”とは、非難されるべき者を非難し、排斥されるべき者を排斥し、追放されるべき者を追放すべきである、と言われたのである。“Yo nesaṃ satto”とは、それら（劫初の人々）の中の一人の有情という意味である。“その者とは誰か？”といえば、我らが菩薩である。“Sālīnaṃ bhāgaṃ anupadassāma”とは、“私たちは一人一人の田から一アンバナ（単位）ずつの米を運んできて、あなたに米の分け前を差し上げます。あなたは何も仕事をする必要はありません。あなたは私たちの長老（jeṭṭhaka）の位、最高（seṭṭha）の位にいてください”と言ったのである。

---

๑๓๑. อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺตนฺติ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร อุปฺปนฺโน. ขตฺติโย ขตฺติโยตฺเวว ทุติยํ อกฺขรนฺติ น เกวลํ อกฺขรเมว, เต ปนสฺส เขตฺตสามิโน ตีหิ สงฺเขหิ อภิเสกมฺปิ อกํสุ. รญฺเชตีติ สุเขติ ปิเนติ. อคฺคญฺเญนาติ อคฺคนฺติ ญาเตน, อคฺเค วา ญาเตน โลกุปฺปตฺติสมเย อุปฺปนฺเนน อภินิพฺพตฺติ อโหสีติ.

131. “Akkharaṃ upanibbattaṃ”とは、名称（saṅkhā）、呼称（samaññā）、概念（paññatti）、通称（vohāro）が生じたということである。“Khattiyo khattiyotveva dutiyaṃ akkharaṃ”とは、単に名称が作られただけでなく、彼らはその田の主（khettasāmi）に対して、三つの集団（三種の法螺貝）による灌頂（abhiseka）をも行った。“Rañjeti”とは、喜ばせる、満足させるということである。“Aggaññenāti”とは、最上の種姓（agga）として知られたこと、あるいは世の始まり（lokuppattisamaye）に生じた名称によって生起した、という意味である。

---

พฺราหฺมณมณฺฑลาทิวณฺณนา

バラモン集団（ブラフマナ・マンダラ）等の解説

---

๑๓๒. วีตงฺคารา วีตธูมาติ ปจิตฺวา ขาทิตพฺพาภาวโต วิคตธูมงฺคารา. ปนฺนมุสลาติ โกฏฺเฏตฺวา ปจิตพฺพาภาวโต ปติตมุสลา. ฆาสเมสมานาติ ภิกฺขาจริยวเสน ยาคุภตฺตํ ปริเยสนฺตา. ตเมนํ มนุสฺสา ทิสฺวาติ เต เอเต มนุสฺสา ปสฺสิตฺวา. อนภิสมฺภุณมานาติ อสหมานา อสกฺโกนฺตา. คนฺเถ กโรนฺตาติ ตโย เวเท อภิสงฺขโรนฺตา เจว วาเจนฺตา จ. อจฺฉนฺตีติ วสนฺติ, ‘‘อจฺเฉนฺตี’’ติปิ ปาโฐ. เอเสวตฺโถ. หีนสมฺมตนฺติ ‘‘มนฺเต ธาเรนฺติ มนฺเต วาเจนฺตี’’ติ โข, วาเสฏฺฐ, อิทํ เตน สมเยน หีนสมฺมตํ. ตเทตรหิ เสฏฺฐสมฺมตนฺติ ตํ อิทานิ ‘‘เอตฺตเก มนฺเต ธาเรนฺติ เอตฺตเก มนฺเต วาเจนฺตี’’ติ เสฏฺฐสมฺมตํ ชาตํ. พฺราหฺมณมณฺฑลสฺสาติ พฺราหฺมณคณสฺส.

132. “Vītaṅgārā vītadhūmā”とは、調理して食べる必要がないため、煙も火の粉もないことである。“Pannamusalā”とは、搗いて調理する必要がないため、杵（musala）が置かれたままであることである。“Ghāsamesamānā”とは、乞食の法に従って、粥や飯を求めて歩くことである。“Tamenaṃ manussā disvā”とは、人々がそれら（森で修行する者）を見て、という意味である。“Anabhisambhuṇamānā”とは、堪えられず、成し遂げられないことである。“Ganthe karontā”とは、三ヴェーダを編纂し、また教えることである。“Acchantī”とは、住む（vasanti）という意味であり、“acchenti”という読み（pāṭho）もある。意味は同じである。“Hīnasammataṃ”とは、“ヴェーダを保持し、ヴェーダを教える”ということが、ヴァーセッタよ、当時の時代には卑しい（hīna）と見なされていたことである。“Tadetarahi seṭṭhasammataṃ”とは、それが現在は“これほどのヴェーダを保持し、これほどのヴェーダを教える”として、尊い（seṭṭha）と見なされるようになったことである。“Brāhmaṇamaṇḍalassā”とは、バラモンの集団のことである。

---

๑๓๓. เมถุนํ ธมฺมํ สมาทายาติ เมถุนธมฺมํ สมาทิยิตฺวา. วิสุกมฺมนฺเต ปโยเชสุนฺติ โครกฺข วาณิชกมฺมาทิเก วิสฺสุเต อุคฺคเต กมฺมนฺเต ปโยเชสุํ.

133. “Methunaṃ dhammaṃ samādāya”とは、婬欲の法（婬事）を受け入れて、という意味である。“Visukammante payojesuṃ”とは、牛飼いや商売などの、世に知られた（vissute）盛んな（uggate）仕事に従事したということである。

---

๑๓๔. สุทฺทา สุทฺทาติ เตน ลุทฺทาจารกมฺมขุทฺทาจารกมฺมุนา สุทฺทํ สุทฺทํ ลหุํ ลหุํ กุจฺฉิตํ คจฺฉนฺติ, วินสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อหุ โขติ โหติ โข.

134. “Suddā suddā”とは、その残酷な行為や卑しい行為によって、速やかに忌むべき状態（kucchita）に至り、滅びる（vinassanti）という意である。“Ahu kho”とは、“あった（hoti kho）”という意味である。

---

๑๓๕. สกํ [Pg.55] ธมฺมํ ครหมาโนติ น เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาปนมตฺเตน สุชฺฌิตุํ สกฺกาติ เอวํ อตฺตโน ขตฺติยธมฺมํ นินฺทมาโน. เอส นโย สพฺพตฺถ. ‘‘อิเมหิ โข, วาเสฏฺฐ, จตูหิ มณฺฑเลหี’’ติ อิมินา อิมํ ทสฺเสติ ‘‘สมณมณฺฑลํ นาม วิสุํ นตฺถิ, ยสฺมา ปน น สกฺกา ชาติยา สุชฺฌิตุํ, อตฺตโน อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺติยา วิสุทฺธิ โหติ. ตสฺมา อิเมหิ จตูหิ มณฺฑเลหิ สมณมณฺฑลสฺส อภินิพฺพตฺติ โหติ. อิมานิ มณฺฑลานิ สมณมณฺฑลํ อนุวตฺตนฺติ, อนุวตฺตนฺตานิ จ ธมฺเมเนว อนุวตฺตนฺติ, โน อธมฺเมน. สมณมณฺฑลญฺหิ อาคมฺม สมฺมาปฏิปตฺตึ ปูเรตฺวา สุทฺธึ ปาปุณนฺตี’’ติ.

135. “Sakaṃ dhammaṃ garahamāno”とは、白い傘を立てる（王位に就く）だけでは清らかになることはできないと考え、自らの刹帝利（クシャトリヤ）の法を蔑むことである。他の箇所でも同様である。“Imehi kho vāseṭṭha catūhi maṇḍalehi”という言葉によって、次のことを示している。“沙門集団（samaṇamaṇḍala）というものは別個に存在するのではない。なぜなら、生まれ（jāti）によって清らかになることはできず、各自の正しい修行（sammāpaṭipatti）によって清浄が得られるからである。したがって、これら四つの集団から沙門集団の出現がある。これらの集団は沙門集団に従うものであり、従う際も法（dhamma）によって従うのであり、不法（adhamma）によってではない。実に、沙門集団に依って、正しい修行を成就し、清浄に到達するのである”ということである。

---

ทุจฺจริตาทิกถาวณฺณนา

悪行等の説示の解説

---

๑๓๖. อิทานิ ยถาชาติยา น สกฺกา สุชฺฌิตุํ, สมฺมาปฏิปตฺติยาว สุชฺฌนฺติ, ตมตฺถํ ปากฏํ กโรนฺโต ขตฺติโยปิ โข, วาเสฏฺฐาติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานเหตูติ มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน สมาทินฺนกมฺมเหตุ, มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสฺส วา สมาทานเหตุ.

136. 今、生まれによっては清らかになれず、正しい修行によってのみ清らかになるというその意味を明らかにするために、“刹帝利（クシャトリヤ）もまた、ヴァーセッタよ”という説示を始めた。そこにおいて、“micchādiṭṭhikammasamādānahetu”とは、邪見によって受け入れられた業を原因として、あるいは邪見という業を受け入れることを原因として、という意味である。

---

๑๓๗. ทฺวยการีติ กาเลน กุสลํ กโรติ, กาเลน อกุสลนฺติ เอวํ อุภยการี. สุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที โหตีติ เอกกฺขเณ อุภยวิปากทานฏฺฐานํ นาม นตฺถิ. เยน ปน อกุสลํ พหุํ กตํ โหติ, กุสลํ มนฺทํ, โส ตํ กุสลํ นิสฺสาย ขตฺติยกุเล วา พฺราหฺมณกุเล วา นิพฺพตฺตติ. อถ นํ อกุสลกมฺมํ กาณมฺปิ กโรติ ขุชฺชมฺปิ ปีฐสปฺปิมฺปิ. โส รชฺชสฺส วา อนรโห โหติ, อภิสิตฺตกาเล วา เอวํภูโต โภเค ปริภุญฺชิตุํ น สกฺโกติ. อปรสฺส มรณกาเล ทฺเว พลวมลฺลา วิย เต ทฺเวปิ กุสลากุสลกมฺมานิ อุปฏฺฐหนฺติ. เตสุ อกุสลํ พลวตรํ โหติ, ตํ กุสลํ ปฏิพาหิตฺวา ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตาเปติ. กุสลกมฺมมฺปิ ปวตฺติเวทนียํ โหติ. ตเมนํ มงฺคลหตฺถึ วา กโรนฺติ มงฺคลอสฺสํ วา มงฺคลอุสภํ วา. โส สมฺปตฺตึ อนุภวติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที โหตี’’ติ.

137. “Dvayakārī”とは、ある時は善を行い、ある時は不善を行うという、両方を行う者のことである。“Sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotī”とは、同一の瞬間に両方の異熟（報い）を与えるということはないという意味である。しかし、ある者が不善を多く行い、善をわずかしか行わなかった場合、その善に依って、刹帝利の家や婆羅門の家に生まれる。しかしその後、不善業が彼を盲目にしたり、背を曲げたり、不随にしたりする。彼は王位に就くには相応しくなく、あるいは灌頂を受けた時であっても、そのような状態では富を楽しむことができない。また別の者においては、死の際、二人の力強い力士のように、善業と不善業の双方が現れる。それらの中で不善がより強力であれば、それは善を阻んで畜生道に生まれさせる。しかし、善業もまた生存期間中に経験されるべき（pavattivedanīya）ものとして存在する。それは、その者を吉祥象としたり、吉祥馬、吉祥牛としたりする。その有情はその繁栄を享受する。このことを指して“苦楽を共に受ける（sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotī）”と世尊は言われたのである。

---

โพธิปกฺขิยภาวนาวณฺณนา

菩提分（ボダイブン）の修習の解説

---

๑๓๘. สตฺตนฺนํ โพธิปกฺขิยานนฺติ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ อาทิโกฏฺฐาสวเสน สตฺตนฺนํ, ปฏิปาฏิยา ปน สตฺตตึสาย โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ[Pg.56]. ภาวนมนฺวายาติ ภาวนํ อนุคนฺตฺวา, ปฏิปชฺชิตฺวาติ อตฺโถ. ปรินิพฺพายตีติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ. อิติ ภควา จตฺตาโร วณฺเณ ทสฺเสตฺวา วินิวตฺเตตฺวา ปฏิวิทฺธจตุสจฺจํ ขีณาสวเมว เทวมนุสฺเสสุ เสฏฺฐํ กตฺวา ทสฺเสสิ.

138. “七つの菩提分法について”とは、“四念住”などの部類に基づいた七つのことであり、順序によれば三十七の菩提分法（三十七道品）のことである。“修習に従って”とは、修習を追求し、実践したという意味である。“完全な涅槃に入る”とは、煩悩の滅尽による涅槃（煩悩涅槃）によって静まるということである。このように世尊は、四つの階級（ヴァッナ）を示して（世俗的な執着を）退け、四聖諦を貫徹した漏尽者（阿羅漢）こそが、神々と人間の中で最上であることを示された。

---

๑๔๐. อิทานิ ตเมวตฺถํ โลกสมฺมตสฺส พฺรหฺมุโนปิ วจนทสฺสนานุสาเรน ทฬฺหํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต อิเมสญฺหิ วาเสฏฺฐ จตุนฺนํ วณฺณานนฺติอาทิมาห. ‘‘พฺรหฺมุนาเปสา’’ติอาทิ อมฺพฏฺฐสุตฺเต วิตฺถาริตํ. อิติ ภควา เอตฺตเกน อิมินา กถามคฺเคน เสฏฺฐจฺเฉทกวาทเมว ทสฺเสตฺวา สุตฺตนฺตํ วินิวตฺเตตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ. อตฺตมนา วาเสฏฺฐภารทฺวาชาติ วาเสฏฺฐภารทฺวาช สามเณราปิ หิ สกมนา ตุฏฺฐมนา ‘‘สาธุ, สาธู’’ติ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทึสุ. อิทเมว สุตฺตนฺตํ อาวชฺชนฺตา อนุมชฺชนฺตา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ.

140. 今、世間に崇められている梵天の言葉の示しに従って、その同じ意味を強固にして示すために、“ワーセッタよ、これら四つの階級において……”等と説かれた。“梵天によっても（これは説かれた）”等は、アンバッタ・スッタ（阿摩昼経）において詳述されている。このように世尊は、これほどまでの説法によって、最上の者（阿羅漢）を決定づける説（断定説）のみを示し、経を（世俗の事柄から）転換させ、阿羅漢果を頂点として説法を終えられた。ワーセッタとバーラドヴァージャの二人の沙弥も、自らの心が満たされ、歓喜して“善哉、善哉”と世尊の説法を称賛した。彼らはこの経を熟考し、観察し続けることで、四無碍解（分析知）とともに阿羅漢果に達した。

---

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

長部（ディーガ・ニカーヤ）註釈書‘スマーンガラ・ヴィラーシニー’

---

อคฺคญฺญสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

アッガンニャ・スッタ（起世経）の解説、終了。

---

๕. สมฺปสาทนียสุตฺตวณฺณนา

5. サンパサーダニーヤ・スッタ（自歓喜経）の解説

---

สาริปุตฺตสีหนาทวณฺณนา

サーリプッタの獅子吼の解説

---

๑๔๑. เอวํ [Pg.57] เม สุตนฺติ สมฺปสาทนียสุตฺตํ. ตตฺรายมนุตฺตานปทวณฺณนา – นาฬนฺทายนฺติ นาฬนฺทาติ เอวํนามเก นคเร, ตํ นครํ โคจรคามํ กตฺวา. ปาวาริกมฺพวเนติ ทุสฺสปาวาริกเสฏฺฐิโน อมฺพวเน. ตํ กิร ตสฺส อุยฺยานํ อโหสิ. โส ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภควติ ปสนฺโน ตสฺมึ อุยฺยาเน กุฏิเลณมณฺฑปาทิปฏิมณฺฑิตํ ภควโต วิหารํ กตฺวา นิยฺยาเตสิ. โส วิหาโร ชีวกมฺพวนํ วิย ‘‘ปาวาริกมฺพวน’’นฺตฺเวว สงฺขฺยํ คโต, ตสฺมึ ปาวาริกมฺพวเน วิหรตีติ อตฺโถ. ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เอวํปสนฺโน อหํ, ภนฺเต, ภควตี’’ติ. กสฺมา เอวํ อโวจ? อตฺตโน อุปฺปนฺนโสมนสฺสปเวทนตฺถํ.

141. “このように私は聞いた”とは自歓喜経である。ここでの難解な語の解説は以下の通りである。“ナーランダーにて”とは、ナーランダーという名の町において、その町を托鉢の村（依止村）として（滞在されたということである）。“パーワーリカのマンゴー園にて”とは、商人パーワーリカのマンゴー園のことである。それは彼の庭園であったと伝えられている。彼は世尊の説法を聞いて世尊に浄信を抱き、その庭園に、窟や円堂などで飾られた世尊のための精舎を建立して寄進した。その精舎は、ジーヴァカのマンゴー園のように“パーワーリカのマンゴー園”という名称で知られるようになった。そのパーワーリカのマンゴー園に住まわれたという意味である。世尊にこのように申し上げた。“尊師よ、私は世尊に対して、このように浄信を抱いております”。なぜこのように申し上げたのか。自らに生じた喜び（喜悦）を伝えるためである。

---

ตตฺรายมนุปุพฺพิกถา – เถโร กิร ตํทิวสํ กาลสฺเสว สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา สุนิวตฺถนิวาสโน ปตฺตจีวรมาทาย ปาสาทิเกหิ อภิกฺกนฺตาทีหิ เทวมนุสฺสานํ ปสาทํ อาวหนฺโต นาฬนฺทวาสีนํ หิตสุขมนุพฺรูหยนฺโต ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา สตฺถริ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺเฐ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน ทิวาฏฺฐานํ อคมาสิ. ตตฺถ สทฺธิวิหาริกนฺเตวาสิเกสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปฏิกฺกนฺเตสุ ทิวาฏฺฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา จมฺมกฺขณฺฑํ ปญฺญเปตฺวา อุทกตุมฺพโต อุทเกน หตฺถปาเท สีตเล กตฺวา ติสนฺธิปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ.

ここに順を追った物語がある。長老（サーリプッタ）はその日、早くに身を整え、下衣を正しく着て、鉢と衣を携え、神々と人々に浄信をもたらす端正な歩みなどの振る舞いによって、ナーランダーの住人たちの利益と幸福を増進させながら托鉢に入った。食後、托鉢から戻ると精舎へ行き、師（仏陀）への義務を果たした。師が香室に入られた後、師を礼拝し、自らの昼の休息所へと赴いた。そこで、共住者や弟子たちが礼儀を果たして退出した後、昼の休息所を掃除し、皮の座具を敷き、水瓶の水で手足を清めて、三節（三箇所で曲げる結跏趺坐）の坐法を組み、時間を定めて、果等至（阿羅漢果の定）に入った。

---

โส ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสน สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อตฺตโน คุเณ อนุสฺสริตุมารทฺโธ. อถสฺส คุเณ อนุสฺสรโต สีลํ อาปาถมาคตํ. ตโต ปฏิปาฏิยาว สมาธิ ปญฺญา วิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปฐมํ ฌานํ ทุติยํ ฌานํ ตติยํ ฌานํ จตุตฺถํ ฌานํ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติ วิญฺญานญฺจายตนสมาปตฺติ อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติ วิปสฺสนาญาณํ มโนมยิทฺธิญาณํ อิทฺธิวิธญาณํ ทิพฺพโสตญาณํ เจโตปริยญาณํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ…เป… โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ…เป… อรหตฺตมคฺโค อรหตฺตผลํ อตฺถปฏิสมฺภิทา ธมฺมปฏิสมฺภิทา นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปฏิภานปฏิสมฺภิทา สาวกปารมีญาณํ. อิโต ปฏฺฐาย กปฺปสตสหสฺสาธิกสฺส อสงฺขฺเยยฺยสฺส อุปริ อโนมทสฺสีพุทฺธสฺส ปาทมูเล กตํ อภินีหารํ อาทึ กตฺวา อตฺตโน คุเณ อนุสฺสรโต ยาว นิสินฺนปลฺลงฺกา คุณา อุปฏฺฐหึสุ.

長老は、定めた時間の通りに等至から出ると、自らの徳を回想し始めた。その時、徳を回想する彼に、戒（シーラ）が心に現れた。そこから順次に、定、慧、解脱、解脱知見、初禅、第二禅、第三禅、第四禅、空無辺処等至、識無辺処等至、無所有処等至、非想非非想処等至、観照の知、意成神変の知、神変知、天耳通、他心通、宿住随念通、天眼通……（中略）……預流道、預流果……（中略）……阿羅漢道、阿羅漢果、義無碍解、法無碍解、辞無碍解、弁無碍解、弟子の波羅蜜の知が現れた。ここから、十万劫を超え、一阿僧祇劫以上の昔、アノーマダッシー仏の御許で行った誓願（本願）を始めとして、今座っている結跏趺坐に至るまで、自らの徳を回想する長老に、数々の徳が顕現した。

---

เอวํ [Pg.58] เถโร อตฺตโน คุเณ อนุสฺสรมาโน คุณานํ ปมาณํ วา ปริจฺเฉทํ วา ทฏฺฐุํ นาสกฺขิ. โส จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ ตาว ปเทสญาเณ ฐิตสฺส สาวกสฺส คุณานํ ปมาณํ วา ปริจฺเฉโท วา นตฺถิ. อหํ ปน ยํ สตฺถารํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิโต, กีทิสา นุ โข ตสฺส คุณา’’ติ ทสพลสฺส คุเณ อนุสฺสริตุํ อารทฺโธ. โส ภควโต สีลํ นิสฺสาย, สมาธึ ปญฺญํ วิมุตฺตึ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ นิสฺสาย, จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน นิสฺสาย, จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน จตฺตาโร อิทฺธิปาเท จตฺตาโร มคฺเค จตฺตาริ ผลานิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ จตฺตาโร อริยวํเส นิสฺสาย ทสพลสฺส คุเณ อนุสฺสริตุมารทฺโธ.

このように長老は自らの徳を回想したが、その徳の量や限界を見極めることができなかった。彼はこう考えた。“部分的な知（一分知）に留まっている弟子の私でさえ、徳の量や限界がない。ましてや、私がその方を志して出家した師（仏陀）の徳は、いかほどであろうか”。そして十力者の徳を回想し始めた。彼は世尊の戒に基づき、定、慧、解脱、解脱知見に基づき、四念住、四正勤、四神足、四道、四果、四無碍解、四生を判別する知、四聖種に基づき、十力者の徳を回想し始めた。

---

ตถา ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ, ปญฺจงฺคิกํสมฺมาสมาธึ, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, ปญฺจ นิสฺสรณิยา ธาตุโย, ปญฺจ วิมุตฺตายตนานิ, ปญฺจ วิมุตฺติปริปาจนิยา ปญฺญา, ฉ สารณีเย ธมฺเม, ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ, ฉ คารเว, ฉ นิสฺสรณิยา ธาตุโย, ฉ สตตวิหาเร, ฉ อนุตฺตริยานิ, ฉ นิพฺเพธภาคิยา ปญฺญา, ฉ อภิญฺญา, ฉ อสาธารณญาณานิ, สตฺต อปริหานิเย ธมฺเม, สตฺต อริยธนานิ, สตฺต โพชฺฌงฺเค, สตฺต สปฺปุริสธมฺเม, สตฺต นิชฺชรวตฺถูนิ, สตฺต ปญฺญา, สตฺต ทกฺขิเณยฺยปุคฺคเล, สตฺต ขีณาสวพลานิ, อฏฺฐ ปญฺญาปฏิลาภเหตู, อฏฺฐ สมฺมตฺตานิ, อฏฺฐ โลกธมฺมาติกฺกเม, อฏฺฐ อารมฺภวตฺถูนิ, อฏฺฐ อกฺขณเทสนา, อฏฺฐ มหาปุริสวิตกฺเก, อฏฺฐ อภิภายตนานิ, อฏฺฐ วิโมกฺเข, นว โยนิโสมนสิการมูลเก ธมฺเม, นว ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคานิ, นว สตฺตาวาสเทสนา, นว อาฆาตปฺปฏิวินเย, นว ปญฺญา, นว นานตฺตานิ, นว อนุปุพฺพวิหาเร, ทส นาถกรเณ ธมฺเม, ทส กสิณายตนานิ, ทส กุสลกมฺมปเถ, ทส ตถาคตพลานิ, ทส สมฺมตฺตานิ, ทส อริยวาเส, ทส อเสกฺขธมฺเม, เอกาทส เมตฺตานิสํเส, ทฺวาทส ธมฺมจกฺกากาเร, เตรส ธุตงฺคคุเณ, จุทฺทส พุทฺธญาณานิ, ปญฺจทส วิมุตฺติปริปาจนิเย ธมฺเม, โสฬสวิธํ อานาปานสฺสตึ, อฏฺฐารส พุทฺธธมฺเม, เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขณญาณานิ, จตุจตฺตาลีส ญาณวตฺถูนิ, ปโรปณฺณาส กุสลธมฺเม, สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนิ, จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติสญฺจรมหาวชิรญาณํ นิสฺสาย ทสพลสฺส คุเณ อนุสฺสริตุํ อารภิ.

同様に、五つの精進の要因（五勤支）、五支から成る正定、五根、五力、五つの出離の界（五出離界）、五つの解脱処、解脱を成熟させる五つの智慧（想）、六つの憶念すべき法（六慰労法）、六つの随念処、六つの敬意、六つの出離の界（六出離界）、六つの常住（六恒住）、六つの無上（六種無上）、通達に与（あずか）る六つの智慧（想）、六神通、六つの不共仏随（不共智）、七つの不退法、七つの聖財、七覚支、七つの善士法、七つの滅尽の事（七讚嘆事）、七つの智慧（想）、七つの応供補特伽羅（福田）、七つの漏尽力、八つの智慧を得る原因（八智得因）、八つの正性（八正道）、八つの世間法の超越、八つの精進の根拠（八勤事）、八つの非運の説法（八難）、八つの大士想（八大人覚）、八つの勝処、八つの解脱、如理作意を根本とする九つの法、清浄な精進の九つの要因（九遍浄勤支）、九つの衆生居の説法、九つの憤りを除く方法（九瞋恚調伏）、九つの智慧、九つの多様性（九種異性）、九つの次第定、十つの依止となる法（十守護法）、十つの遍処、十善業道、十如来力、十つの正性、十つの聖居、十つの無学法、十一の慈悲の功徳、十二の法輪の行相、十三の頭陀行の徳、十四の仏陀の智慧（十四仏智）、解脱を成熟させる十五の法、十六種の安那般那念、十八仏法（十八不共仏法）、十九の省察の智、四十四の智事、五十を超える善法、七十七の智事、そして二兆四千億の等至を巡る大金剛智に基づき、十力尊（仏陀）の徳を随念し始めた。

---

ตสฺมึเยว [Pg.59] จ ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺโนเยว อุปริ ‘‘อปรํ ปน, ภนฺเต, เอตทานุตฺตริย’’นฺติ อาคมิสฺสนฺติ โสฬส อปรมฺปริยธมฺมา, เตปิ นิสฺสาย อนุสฺสริตุํ อารภิ. โส ‘‘กุสลปญฺญตฺติยํ อนุตฺตโร มยฺหํ สตฺถา, อายตนปญฺญตฺติยํ อนุตฺตโร, คพฺภาวกฺกนฺติยํ อนุตฺตโร, อาเทสนาวิธาสุ อนุตฺตโร, ทสฺสนสมาปตฺติยํ อนุตฺตโร, ปุคฺคลปญฺญตฺติยํ อนุตฺตโร, ปธาเน อนุตฺตโร, ปฏิปทาสุ อนุตฺตโร, ภสฺสสมาจาเร อนุตฺตโร, ปุริสสีลสมาจาเร อนุตฺตโร, อนุสาสนีวิธาสุ อนุตฺตโร, ปรปุคฺคลวิมุตฺติญาเณ อนุตฺตโร, สสฺสตวาเทสุ อนุตฺตโร, ปุพฺเพนิวาสญาเณ อนุตฺตโร, ทิพฺพจกฺขุญาเณ อนุตฺตโร, อิทฺธิวิเธ อนุตฺตโร, อิมินา จ อิมินา จ อนุตฺตโร’’ติ เอวํ ทสพลสฺส คุเณ อนุสฺสรนฺโต ภควโต คุณานํ เนว อนฺตํ, น ปมาณํ ปสฺสิ. เถโร อตฺตโนปิ ตาว คุณานํ อนฺตํ วา ปมาณํ วา นาทฺทส, ภควโต คุณานํ กึ ปสฺสิสฺสติ? ยสฺส ยสฺส หิ ปญฺญา มหตี ญาณํ วิสทํ, โส โส พุทฺธคุเณ มหนฺตโต สทฺทหติ. โลกิยมหาชโน อุกฺกาสิตฺวาปิ ขิปิตฺวาปิ ‘‘นโม พุทฺธาน’’นฺติ อตฺตโน อตฺตโน อุปนิสฺสเย ฐตฺวา พุทฺธานํ คุเณ อนุสฺสรติ. สพฺพโลกิยมหาชนโต เอโก โสตาปนฺโน พุทฺธคุเณ มหนฺตโต สทฺทหติ. โสตาปนฺนานํ สตโตปิ สหสฺสโตปิ เอโก สกทาคามี. สกทาคามีนํ สตโตปิ สหสฺสโตปิ เอโก อนาคามี. อนาคามีนํ สตโตปิ สหสฺสโตปิ เอโก อรหา พุทฺธคุเณ มหนฺตโต สทฺทหติ. อวเสสอรหนฺเตหิ อสีติ มหาเถรา พุทฺธคุเณ มหนฺตโต สทฺทหนฺติ. อสีติมหาเถเรหิ จตฺตาโร มหาเถรา. จตูหิ มหาเถเรหิ ทฺเว อคฺคสาวกา. เตสุปิ สาริปุตฺตตฺเถโร, สาริปุตฺตตฺเถรโตปิ เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ พุทฺธคุเณ มหนฺตโต สทฺทหติ. สเจ ปน สกลจกฺกวาฬคพฺเภ สงฺฆาฏิกณฺเณน สงฺฆาฏิกณฺณํ ปหริยมานา นิสินฺนา ปจฺเจกพุทฺธา พุทฺธคุเณ อนุสฺสเรยฺยุํ, เตหิ สพฺเพหิปิ เอโก สพฺพญฺญุพุทฺโธว พุทฺธคุเณ มหนฺตโต สทฺทหติ.

また、まさにその昼間の休憩場所に座ったまま、さらに上方に説かれるであろう“世尊よ、また、これは無上なるものです”という十六種の更なる無上法（後次法）に基づき、それらについても随念し始めた。彼は“私の師は、善法の提示において無上であり、十二処の提示において無上であり、入胎において無上であり、他心通の示現において無上であり、観察（身至念）の等至において無上であり、人（補特伽羅）の提示において無上であり、精進において無上であり、修行道（四行道）において無上であり、語の修行において無上であり、男子の戒の修行において無上であり、教誡の示現において無上であり、他人の解脱を知る智において無上であり、常住論（を排すること）において無上であり、宿住智において無上であり、天眼智において無上であり、神変智において無上であり、このようにあれこれの理由で無上である”と、十力尊（仏陀）の徳を随念したが、世尊の徳の終わりも、その量りも見ることはなかった。長老（舎利弗）は自分自身の徳の終わりや量りでさえも見ることができなかったのだから、どうして世尊の徳の極みを見ることができようか。実に、知恵が広大で智識が清浄である者ほど、仏陀の徳をより偉大なものとして信解するものである。世間の多くの人々は、咳き込んだり、くしゃみをしたりする時でさえ、“仏陀に帰依したてまつる（ナモー・ブッダーナン）”と唱え、それぞれの資質（強力な縁）に立って仏陀の徳を随念する。すべての世間の人々よりも、一人の預流果の聖者は仏陀の徳をより偉大に信解する。百人、千人の預流果の聖者よりも、一人の一来果の聖者が。一来果の聖者よりも、一人の不還果の聖者が。不還果の聖者よりも、一人の阿羅漢が、仏陀の徳をより偉大に信解する。残りの阿羅漢たちよりも、八十人の大長老たちが。八十人の大長老たちよりも、四人の大長老（大迦葉、阿那律、大迦旃延、大拘絺羅）が。四人の大長老たちよりも、二人の大弟子（舎利弗、目犍連）が。その二人の中でも舎利弗長老が。さらに舎利弗長老よりも、一人の独覚（辟支仏）が仏陀の徳をより偉大に信解する。しかし、もし全世界（輪囲界）の中に、衣の端と端が触れ合うほどに座り並んだ独覚たちが仏陀の徳を随念したとしても、それらすべての人々よりも、ただ一人の正自覚者（一切知者）こそが、仏陀の徳を最も偉大に信解するのである。

---

เสยฺยถาปิ นาม มหาชโน ‘‘มหาสมุทฺโท คมฺภีโร อุตฺตาโน’’ติ ชานนตฺถํ โยตฺตานิ วฏฺเฏยฺย, ตตฺถ โกจิ พฺยามปฺปมาณํ โยตฺตํ วฏฺเฏยฺย, โกจิ ทฺเว พฺยามํ, โกจิ ทสพฺยามํ, โกจิ วีสติพฺยามํ, โกจิ ตึสพฺยามํ, โกจิ จตฺตาลีสพฺยามํ, โกจิ ปญฺญาสพฺยามํ, โกจิ สตพฺยามํ, โกจิ สหสฺสพฺยามํ[Pg.60], โกจิ จตุราสีติพฺยามสหสฺสํ. เต นาวํ อารุยฺห, สมุทฺทมชฺเฌ อุคฺคตปพฺพตาทิมฺหิ วา ฐตฺวา อตฺตโน อตฺตโน โยตฺตํ โอตาเรยฺยุํ, เตสุ ยสฺส โยตฺตํ พฺยามมตฺตํ, โส พฺยามมตฺตฏฺฐาเนเยว อุทกํ ชานาติ…เป… ยสฺส จตุราสีติพฺยามสหสฺสํ, โส จตุราสีติพฺยามสหสฺสฏฺฐาเนเยว อุทกํ ชานาติ. ปรโต อุทกํ เอตฺตกนฺติ น ชานาติ. มหาสมุทฺเท ปน น ตตฺตกํเยว อุทกํ, อถ โข อนนฺตมปริมาณํ. จตุราสีติโยชนสหสฺสํ คมฺภีโร หิ มหาสมุทฺโท, เอวเมว เอกพฺยามโยตฺตโต ปฏฺฐาย นวพฺยามโยตฺเตน ญาตอุทกํ วิย โลกิยมหาชเนน ทิฏฺฐพุทฺธคุณา เวทิตพฺพา. ทสพฺยามโยตฺเตน ทสพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย โสตาปนฺเนน ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. วีสติพฺยามโยตฺเตน วีสติพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย สกทาคามินา ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. ตึสพฺยามโยตฺเตน ตึสพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย อนาคามินา ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. จตฺตาลีสพฺยามโยตฺเตน จตฺตาลีสพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย อรหตา ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. ปญฺญาสพฺยามโยตฺเตน ปญฺญาสพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย อสีติมหาเถเรหิ ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. สตพฺยามโยตฺเตน สตพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย จตูหิ มหาเถเรหิ ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. สหสฺสพฺยามโยตฺเตน สหสฺสพฺยามฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. จตุราสีติพฺยามสหสฺสโยตฺเตน จตุราสีติพฺยามสหสฺสฏฺฐาเน ญาตอุทกํ วิย ธมฺมเสนาปตินา สาริปุตฺตตฺเถเรน ทิฏฺฐพุทฺธคุณา. ตตฺถ ยถา โส ปุริโส มหาสมุทฺเท อุทกํ นาม น เอตฺตกํเยว, อนนฺตมปริมาณนฺติ คณฺหาติ, เอวเมว อายสฺมา สาริปุตฺโต ธมฺมนฺวเยน อนฺวยพุทฺธิยา อนุมาเนน นยคฺคาเหน สาวกปารมีญาเณ ฐตฺวา ทสพลสฺส คุเณ อนุสฺสรนฺโต ‘‘พุทฺธคุณา อนนฺตา อปริมาณา’’ติ สทฺทหิ.

たとえば、多くの人々が“大海は深いのか、それとも浅いのか”を知るために、綱（なわ）をなうとしましょう。その中で、ある者は1尋（ひとひろ）の長さの綱をない、ある者は2尋、ある者は10尋、ある者は20尋、30尋、40尋、50尋、100尋、1000尋、そしてある者は8万4千尋の綱をなうとします。彼らが船に乗り、大海の真ん中や、水面に突き出た山の上などに立って、それぞれの綱を下ろしたとしましょう。その中で、1尋の綱を持つ者は、1尋の深さの範囲において水（の深さ）を知ります。……（同様に）……8万4千尋の綱を持つ者は、8万4千尋の深さの範囲において水を知ります。しかし、それ以上の水がどれほどであるかは知りません。ところが、大海にはそれだけの水があるのではなく、実に無限で計り知れない水があります。実に大海は8万4千由旬（ヨージャナ）もの深さがあるからです。同じように、1尋の綱から9尋の綱によって知られた水のように、世俗の多くの人々によって見られた仏の徳は知られるべきです。10尋の綱によって10尋の場所の水を知るように、預流者によって見られた仏の徳（も同様です）。20尋の綱によって20尋の場所の水を知るように、一来者によって見られた仏の徳。30尋の綱によって30尋の場所の水を知るように、不還者によって見られた仏の徳。40尋の綱によって40尋の場所の水を知るように、阿羅漢によって見られた仏の徳。50尋の綱によって50尋の場所の水を知るように、八十代長老たちによって見られた仏の徳。100尋の綱によって100尋の場所の水を知るように、四大長老たちによって見られた仏の徳。1000尋の綱によって1000尋の場所の水を知るように、大目犍連長老によって見られた仏の徳。そして、8万4千尋の綱によって8万4千尋の場所の水を知るように、法将軍舎利弗長老によって見られた仏の徳（もそのようであると知られるべきです）。そこで、あの人が大海の水について“これだけではなく、無限で計り知れないものである”と理解するように、同様に、尊者舎利弗は、法の理法に従い、推論の智慧、類推、方法の把握によって、声聞の波羅蜜の智慧に立って、十力者の徳を随念し、“仏の徳は無限であり、計り知れない”と信じたのです。

---

เถเรน หิ ทิฏฺฐพุทฺธคุเณหิ ธมฺมนฺวเยน คเหตพฺพพุทฺธคุณาเยว พหุตรา. ยถา กถํ วิย? ยถา อิโต นว อิโต นวาติ อฏฺฐารส โยชนานิ อวตฺถริตฺวา คจฺฉนฺติยา จนฺทภาคาย มหานทิยา ปุริโส สูจิปาเสน อุทกํ คณฺเหยฺย, สูจิปาเสน คหิตอุทกโต อคฺคหิตเมว พหุ โหติ. ยถา วา ปน ปุริโส มหาปถวิโต องฺคุลิยา ปํสุํ คณฺเหยฺย, องฺคุลิยา คหิตปํสุโต อวเสสปํสุเยว พหุ โหติ. ยถา วา ปน ปุริโส มหาสมุทฺทาภิมุขึ องฺคุลึ กเรยฺย, องฺคุลิอภิมุขอุทกโต [Pg.61] อวเสสํ อุทกํเยว พหุ โหติ. ยถา จ ปุริโส อากาสาภิมุขึ องฺคุลึ กเรยฺย, องฺคุลิอภิมุขอากาสโต เสสอากาสปฺปเทโสว พหุ โหติ. เอวํ เถเรน ทิฏฺฐพุทฺธคุเณหิ อทิฏฺฐา คุณาว พหูติ เวทิตพฺพา. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

実に、長老によって見られた仏の徳よりも、法の理法によって捉えられるべき仏の徳の方がはるかに多いのです。それは何に似ているでしょうか。たとえば、こちらに9由旬、あちらに9由旬と計18由旬にわたって流れるツァンドバーガーという大河において、ある人が針の穴で水を汲んだとしましょう。針の穴で汲まれた水よりも、汲まれていない水の方がはるかに多いのと同様です。あるいは、ある人が大地から指先で土を拾ったとしましょう。指先で拾った土よりも、残りの土の方がはるかに多いのと同様です。あるいは、ある人が大海に向かって指を指したとしましょう。指が指し示す範囲の水よりも、残りの水の方がはるかに多いのと同様です。あるいは、ある人が空に向かって指を指したとしましょう。指が指し示す空の領域よりも、残りの空の領域の方がはるかに多いのと同様です。このように、長老によって見られた仏の徳よりも、まだ見られていない徳の方がはるかに多いと知られるべきです。次のように説かれています。

---

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ.

“たとえ仏が、他の仏の徳を称揚し、他の一切を語らずに一劫の間語り続けたとしても、長く遠い劫の方が先に尽きてしまうだろう。如来の徳が尽きることはないのである”と。

---

เอวํ เถรสฺส อตฺตโน จ สตฺถุ จ คุเณ อนุสฺสรโต ยมกมหานทีมโหโฆ วิย อพฺภนฺตเร ปีติโสมนสฺสํ อวตฺถรมานํ วาโต วิย ภสฺตํ, อุพฺภิชฺชิตฺวา อุคฺคตอุทกํ วิย มหารหทํ สกลสรีรํ ปูเรติ. ตโต เถรสฺส ‘‘สุปตฺถิตา วต เม ปตฺถนา, สุลทฺธา เม ปพฺพชฺชา, ยฺวาหํ เอวํวิธสฺส สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิโต’’ติ อาวชฺชนฺตสฺส พลวตรํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ.

このように、長老が自分自身と師（仏）の徳を随念していると、二つの大河の激流が溢れるように、内側に喜悦（喜と楽）が広がっていき、風が革袋を満たすように、あるいは湧き出た水が大きな池を満たすように、全身を満たしました。そこで長老が“私の祈願は実によく成就した。私の出家は実によく得られた。このような師のもとで私は出家したのだから”と省察したとき、さらに強力な喜悦が生じたのです。

---

อถ เถโร ‘‘กสฺสาหํ อิมํ ปีติโสมนสฺสํ อาโรเจยฺย’’นฺติ จินฺเตนฺโต อญฺโญ โกจิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา มม อิมํ ปสาทํ อนุจฺฉวิกํ กตฺวา ปฏิคฺคเหตุํ น สกฺขิสฺสติ, อหํ อิมํ โสมนสฺสํ สตฺถุโนเยว ปเวเทยฺยามิ, สตฺถาว เม ปฏิคฺคณฺหิตุํ สกฺขิสฺสติ, โส หิ ติฏฺฐตุ มม ปีติโสมนสฺสํ, มาทิสสฺส สมณสตสฺส วา สมณสหสฺสสฺส วา สมณสตสหสฺสสฺส วา โสมนสฺสํ ปเวเทนฺตสฺส สพฺเพสํ มนํ คณฺหนฺโต ปฏิคฺคเหตุํ สกฺโกติ. เสยฺยถาปิ นาม อฏฺฐารส โยชนานิ อวตฺถรมานํ คจฺฉนฺตึ จนฺทภาคมหานทึ กุสุมฺภา วา กนฺทรา วา สมฺปฏิจฺฉิตุํ น สกฺโกนฺติ, มหาสมุทฺโทว ตํ สมฺปฏิจฺฉติ. มหาสมุทฺโท หิ ติฏฺฐตุ จนฺทภาคา, เอวรูปานํ นทีนํ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ สตสหสฺสมฺปิ สมฺปฏิจฺฉติ, น จสฺส เตน อูนตฺตํ วา ปูรตฺตํ วา ปญฺญายติ, เอวเมว สตฺถา มาทิสสฺส สมณสตสฺส สมณสหสฺสสฺส สมณสตสหสฺสสฺส วา ปีติโสมนสฺสํ ปเวเทนฺตสฺส สพฺเพสํ มนํ คณฺหนฺโต ปฏิคฺคเหตุํ สกฺโกติ. เสสา สมณพฺราหฺมณาทโย จนฺทภาคํ กุสุมฺภกนฺทรา วิย มม โสมนสฺสํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ น สกฺโกนฺติ[Pg.62]. หนฺทาหํ มม ปีติโสมนสฺสํ สตฺถุโนว อาโรเจมีติ ปลฺลงฺกํ วินิพฺภุชิตฺวา จมฺมกฺขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา อาทาย สายนฺหสมเย ปุปฺผานํ วณฺฏโต ฉิชฺชิตฺวา ปคฺฆรณกาเล สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน โสมนสฺสํ ปเวเทนฺโต เอวํปสนฺโน อหํ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํปสนฺโนติ เอวํ อุปฺปนฺนสทฺโธ, เอวํ สทฺทหามีติ อตฺโถ. ภิยฺโยภิญฺญตโรติ ภิยฺยตโร อภิญฺญาโต, ภิยฺยตราภิญฺโญ วา, อุตฺตริตรญาโณติ อตฺโถ. สมฺโพธิยนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ อรหตฺตมคฺคญาเณ วา, อรหตฺตมคฺเคเนว หิ พุทฺธคุณา นิปฺปเทสา คหิตา โหนฺติ. ทฺเว หิ อคฺคสาวกา อรหตฺตมคฺเคเนว สาวกปารมีญาณํ ปฏิลภนฺติ. ปจฺเจกพุทฺธา ปจฺเจกโพธิญาณํ. พุทฺธา สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺเจว สกเล จ พุทฺธคุเณ. สพฺพญฺหิ เนสํ อรหตฺตมคฺเคเนว อิชฺฌติ. ตสฺมา อรหตฺตมคฺคญาณํ สมฺโพธิ นาม โหติ. เตน อุตฺตริตโร ภควตา นตฺถิ. เตนาห ‘‘ภควตา ภิยฺโยภิญฺญตโร ยทิทํ สมฺโพธิย’’นฺติ.

その時、長老は“私はこの喜悦と喜悦（喜悦と満足）を誰に告げるべきだろうか”と考え、“釈尊を除いて、他のいかなる沙門、婆羅門、天、魔、梵天であっても、私のこの浄信を適切に受けとめることはできないだろう。私はこの満足を師（釈尊）にのみ知らせよう。師こそが私の満足を受けとめることができる。私の喜悦と満足はさておき、師は私のような沙門が百人、千人、あるいは十万人いて満足を告げたとしても、そのすべての心をつかみ、受けとめることができる。例えば、十八ヨージャナにわたって溢れ流れゆくチャンダバーガーという大河を、小さな水溜まりや洞穴が受けとめることはできないが、大海だけはそれを受けとめる。チャンダバーガー河はさておき、大海はこのような川が百、千、十万あったとしても受けとめ、それによって大海が減ったり増えたりすることもない。それと同じように、師は私のような沙門が百人、千人、あるいは十万人いて喜悦と満足を告げたとしても、そのすべての心をつかみ、受けとめることができる。釈尊以外の他の沙門や婆羅門たちは、チャンダバーガー河に対する水溜まりや洞穴のように、私の満足を受けとめることができない。さあ、私は自分の喜悦と満足を師にのみ告げよう”と考えた。そして、結跏趺坐を解き、皮の座具を払い、それを手にして夕刻に、花が茎から離れて散り落ちる時のように、師のもとへ赴き、自らの満足を告げながら“尊師よ、私はこのように浄信しております”等と言った。その中で“このように浄信した”とは、このように信仰が生じた、このように信じているという意味である。“いっそう顕著に知る者（bhiyyobhiññataro）”とは、よりすぐれて知られた者、あるいは、よりすぐれた知恵を持つ者、卓越した知恵を持つ者という意味である。“正覚（sambodhi）において”とは、一切知智において、あるいは阿羅漢道智においてである。実に、阿羅漢道によってのみ、欠けることのない仏の徳が把握されるからである。二大上首弟子は阿羅漢道によってのみ弟子としての波羅蜜の知を得、独覚は独覚菩提の知を、諸仏は一切知智とすべての仏の徳を得る。彼らのすべては阿羅漢道によって成就するのである。それゆえ、阿羅漢道智は正覚と呼ばれる。それによって釈尊より卓越した者は存在しない。それゆえ“正覚において釈尊よりもいっそう顕著に知る者はいない”と言われたのである。

---

๑๔๒. อุฬาราติ เสฏฺฐา. อยญฺหิ อุฬารสทฺโท ‘‘อุฬารานิ ขาทนียานิ ขาทนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๖๖) มธุเร อาคจฺฉติ. ‘‘อุฬาราย ขลุ ภวํ, วจฺฉายโน, สมณํ โคตมํ ปสํสาย ปสํสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๘๐) เสฏฺเฐ. ‘‘อปฺปมาโณ อุฬาโร โอภาโส’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๒) วิปุเล. สฺวายมิธ เสฏฺเฐ อาคโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุฬาราติ เสฏฺฐา’’ติ. อาสภีติ อุสภสฺส วาจาสทิสี อจลา อสมฺปเวธี. เอกํโส คหิโตติ อนุสฺสเวน วา อาจริยปรมฺปราย วา อิติกิราย วา ปิฏกสมฺปทาเนน วา อาการปริวิตกฺเกน วา ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา วา ตกฺกเหตุ วา นยเหตุ วา อกเถตฺวา ปจฺจกฺขโต ญาเณน ปฏิวิชฺฌิตฺวา วิย เอกํโส คหิโต, สนฺนิฏฺฐานกถาว กถิตาติ อตฺโถ.

142. “勝妙な（uḷārā）”とは、最勝のものである。実にこの“uḷāra”という語は、“勝妙な食べ物を食べる”などの箇所では“美味な”という意味で現れる。“ヴァッチャーヤナよ、実にあなたは沙門ゴータマを勝妙な賞賛をもって賞賛している”などの箇所では“最勝な”という意味で現れる。“無量の勝妙な光”などの箇所では“広大な”という意味で現れる。ここでは“最勝な”という意味で用いられている。それゆえ“勝妙なとは、最勝なことである”と言われた。“雄牛のような（āsabhī）”とは、雄牛の言葉のように、動じず、揺るぎないことである。“断定的に捉えられた（ekaṃso gahito）”とは、伝聞や、師から弟子への伝承や、噂や、聖典の伝承や、論理的な推察や、見解の沈思による受容や、推論の根拠や、方法の根拠によらずに語ることであり、直接的な知恵によって貫くようにして断定的に捉えられたこと、すなわち、決定的な言葉として語られたという意味である。

---

สีหนาโทติ เสฏฺฐนาโท, เนว ทนฺธายนฺเตน น คคฺครายนฺเตน สีเหน วิย อุตฺตมนาโท นทิโตติ อตฺโถ. กึ เต สาริปุตฺตาติ อิมํ เทสนํ กสฺมา อารภีติ? อนุโยคทาปนตฺถํ. เอกจฺโจ หิ สีหนาทํ นทิตฺวา อตฺตโน สีหนาเท อนุโยคํ ทาตุํ น สกฺโกติ, นิฆํสนํ นกฺขมติ, เลเป ปติตมกฺกโฏ วิย โหติ. ยถา ธมมานํ อปริสุทฺธโลหํ ฌายิตฺวา ฌามองฺคาโร โหติ, เอวํ ฌามงฺคาโร วิย โหติ[Pg.63]. เอโก สีหนาเท อนุโยคํ ทาปิยมาโน ทาตุํ สกฺโกติ, นิฆํสนํ ขมติ, ธมมานํ นิทฺโทสชาตรูปํ วิย อธิกตรํ โสภติ, ตาทิโส เถโร. เตน นํ ภควา ‘‘อนุโยคกฺขโม อย’’นฺติ ญตฺวา สีหนาเท อนุโยคทาปนตฺถํ อิมมฺปิ เทสนํ อารภิ.

“師子吼（sīhanāda）”とは、最勝の響きであり、のろのろすることもなく、おどおどすることもなく、獅子が最高の咆哮を轟かせるように、最高の響きを轟かせたという意味である。“サーリプッタよ、なぜあなたはこの説法を始めたのか”という問いは、なぜ始めたのか、というものである。それは追及（詳細な吟味）をさせるためである。ある者は、師子吼を放っても、自らの師子吼に対して追及を受けることができず、論破されることに耐えられず、泥の中に落ちた猿のようになる。また、鍛錬されている不純な鉄が燃えて、燃えかすの炭のようになるように、そのようになる者もいる。ある者は、師子吼に対して追及を受けても、それに応じることができ、論破されることに耐え、鍛錬された汚れなき黄金のように、いっそう輝く。長老はそのような方であった。それゆえ、世尊は“この者は追及に耐えうる者である”と知って、師子吼において追及させるために、この説法を始められたのである。

---

ตตฺถ สพฺเพ เตติ สพฺเพ เต ตยา. เอวํสีลาติอาทีสุ โลกิยโลกุตฺตรวเสน สีลาทีนิ ปุจฺฉติ. เตสํ วิตฺถารกถา มหาปทาเน กถิตาว.

その中の“それらすべて”とは、あなたによって［知られた］それらすべての［過去仏のこと］である。“このような戒をもち”等の箇所では、世間的・出世間の別によって戒などを問うている。それらの詳細な説明は‘マハーパダーナ・スッタ（大本経）’ですでに語られている。

---

กึ ปน เต, สาริปุตฺต, เย เต ภวิสฺสนฺตีติ อตีตา จ ตาว นิรุทฺธา, อปณฺณตฺติกภาวํ คตา ทีปสิขา วิย นิพฺพุตา, เอวํ นิรุทฺเธ อปณฺณตฺติกภาวํ คเต ตฺวํ กถํ ชานิสฺสสิ, อนาคตพุทฺธานํ ปน คุณา กินฺติ ตยา อตฺตโน จิตฺเตน ปริจฺฉินฺทิตฺวา วิทิตาติ ปุจฺฉนฺโต เอวมาห. กึ ปน เต, สาริปุตฺต, อหํ เอตรหีติ อนาคตาปิ พุทฺธา อชาตา อนิพฺพตฺตา อนุปฺปนฺนา, เตปิ กถํ ตฺวํ ชานิสฺสสิ? เตสญฺหิ ชานนํ อปเท อากาเส ปททสฺสนํ วิย โหติ. อิทานิ มยา สทฺธึ เอกวิหาเร วสสิ, เอกโต ภิกฺขาย จรสิ, ธมฺมเทสนากาเล ทกฺขิณปสฺเส นิสีทสิ, กึ ปน มยฺหํ คุณา อตฺตโน เจตสา ปริจฺฉินฺทิตฺวา วิทิตา ตยาติ อนุยุญฺชนฺโต เอวมาห.

“サーリプッタよ、未来に現れるであろうそれらの諸仏についてはどうか”という言葉について。過去の諸仏はすでに滅し、概念を超えた状態（施設しがたい状態）に至り、灯火が消えるように滅しておられる。そのように滅し、概念を超えた状態に至った諸仏を、あなたはどうやって知るのか。また、未来の諸仏の徳を、あなたは自分の心によってどのように限定して知ったのか、と問うてこのように言われた。“サーリプッタよ、現在の私についてはどうか”という言葉について。未来の諸仏もまだ生まれておらず、出現しておらず、生じていない。それらの諸仏をあなたはどうやって知るというのか。それらを知ることは、足跡のない空に足跡を見ようとするようなものである。“今、私とともに一つの精舎に住み、一緒に托鉢に歩き、説法の時には右側に座っている。しかし、私の徳を自分の心（他心通）によって限定して知ったのか”と追及して、このように言われたのである。

---

เถโร ปน ปุจฺฉิเต ปุจฺฉิเต ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’ติ ปฏิกฺขิปติ. เถรสฺส จ วิทิตมฺปิ อตฺถิ อวิทิตมฺปิ อตฺถิ, กึ โส อตฺตโน วิทิตฏฺฐาเน ปฏิกฺเขปํ กโรติ, อวิทิตฏฺฐาเนติ? วิทิตฏฺฐาเน น กโรติ, อวิทิตฏฺฐาเนเยว กโรตีติ. เถโร กิร อนุโยเค อารทฺเธเยว อญฺญาสิ. น อยํ อนุโยโค สาวกปารมีญาเณ, สพฺพญฺญุตญฺญาเณ อยํ อนุโยโคติ อตฺตโน สาวกปารมีญาเณ ปฏิกฺเขปํ อกตฺวา อวิทิตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาเณ ปฏิกฺเขปํ กโรติ. เตน อิทมฺปิ ทีเปติ ‘‘ภควา มยฺหํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ พุทฺธานํ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติการณชานนสมตฺถํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ นตฺถี’’ติ.

長老は問われるたびに“尊師よ、それはありません”と否定した。長老には、知っていることもあれば、知らないこともある。彼は自分が知っていることについて否定しているのか、それとも知らないことについて否定しているのかという問いに対し、知っていることについては否定せず、知らないことについてのみ否定している。長老は追及が始まるとすぐに“この追及は弟子の波羅蜜の知に向けられたものではなく、一切知智に向けられたものである”と察したのである。それゆえ、自らの弟子の波羅蜜の知については否定せず、自分の及ばない領域である一切知智について否定しているのである。それによって、このように示している。“世尊よ、私には、過去・未来・現在の諸仏の戒・定・慧・解脱という原因（特質）を知ることができる一切知智はありません”と。

---

เอตฺถาติ เอเตสุ อตีตาทิเภเทสุ พุทฺเธสุ. อถ กิญฺจรหีติ อถ กสฺมา เอวํ ญาเณ อสติ ตยา เอวํ กถิตนฺติ วทติ.

“ここに”とは、これら過去などの分類における諸仏においてである。“では、今いかに”とは、“では、なぜこのように（あなたに）一切知智がないのに、あなたによってこのように語られたのか”と言っているのである。

---

๑๔๓. ธมฺมนฺวโยติ ธมฺมสฺส ปจฺจกฺขโต ญาณสฺส อนุโยคํ อนุคนฺตฺวา อุปฺปนฺนํ อนุมานญาณํ นยคฺคาโห วิทิโต. สาวกปารมีญาเณ ฐตฺวาว อิมินาว [Pg.64] อากาเรน ชานามิ ภควาติ วทติ. เถรสฺส หิ นยคฺคาโห อปฺปมาโณ อปริยนฺโต. ยถา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปมาณํ วา ปริยนฺโต วา นตฺถิ, เอวํ ธมฺมเสนาปติโน นยคฺคาหสฺส. เตน โส ‘‘อิมินา เอวํวิโธ, อิมินา อนุตฺตโร สตฺถา’’ติ ชานาติ. เถรสฺส หิ นยคฺคาโห สพฺพญฺญุตญฺญาณคติโก เอว. อิทานิ ตํ นยคฺคาหํ ปากฏํ กาตุํ อุปมาย ทสฺเสนฺโต เสยฺยถาปิ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา มชฺฌิมปเทเส นครสฺส อุทฺธาปปาการาทีนิ ถิรานิ วา โหนฺตุ, ทุพฺพลานิ วา, สพฺพโส วา ปน มา โหนฺตุ, โจราสงฺกา น โหติ, ตสฺมา ตํ อคฺคเหตฺวา ปจฺจนฺติมนครนฺติ อาห. ทฬฺหุทฺธาปนฺติ ถิรปาการปาทํ. ทฬฺหปาการโตรณนฺติ ถิรปาการญฺเจว ถิรปิฏฺฐสงฺฆาฏญฺจ. เอกทฺวารนฺติ กสฺมา อาห? พหุทฺวาเร หิ นคเร พหูหิ ปณฺฑิตโทวาริเกหิ ภวิตพฺพํ. เอกทฺวาเร เอโกว วฏฺฏติ. เถรสฺส จ ปญฺญาย สทิโส อญฺโญ นตฺถิ. ตสฺมา อตฺตโน ปณฺฑิตภาวสฺส โอปมฺมตฺถํ เอกํเยว โทวาริกํ ทสฺเสตุํ เอกทฺวาร’’นฺติ อาห. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. พฺยตฺโตติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต วิสทญาโณ. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาสงฺขาตาย เมธาย สมนฺนาคโต. อนุปริยายปถนฺติ อนุปริยายนามกํ ปาการมคฺคํ. ปาการสนฺธินฺติ ทฺวินฺนํ อิฏฺฐกานํ อปคตฏฺฐานํ. ปาการวิวรนฺติ ปาการสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ.

143. “法の随法（ダンマヌヴァヤ）”とは、法を現前で知る智に従って生じた推論の智、すなわち道理の把握（ナヤッガーハ）として知られる。（長老は）“声聞波羅蜜智に立って、まさにこの方法によって私は世尊を存じ上げております”と言っているのである。実のところ、長老の道理の把握は、無量であり、無辺である。一切知智に量や辺際がないのと同様に、法将軍（舎利弗）の道理の把握にも量や辺際はない。その（推論の）智によって、長老は“この理由によって、師（世尊）はこのようであり、この理由によって、師は無上である”と知るのである。長老の道理の把握は、一切知智に類するものである。今、その道理の把握を明らかにするために、比喩を示して“尊師、たとえば〜”などの句を説かれた。そこにおいて、中央地方の都市では城壁の土台などが堅固であろうと、脆弱であろうと、あるいは全くなくても、盗賊への不安がないため、それを例にとらず“辺境の都市”と言った。“堅固な土台”とは、堅固な城壁の足場のことである。“堅固な城壁と城門”とは、堅固な城壁と、堅固な門扉の門柱のことである。なぜ“唯一の門”と言ったのか。多くの門がある都市では、多くの賢明な門番がいなければならないが、唯一の門の都市では、一人の賢明な門番で事足りるからである。また、長老の智慧に比肩する者は他にはいない。ゆえに、自らの賢明さの比喩として、一人の門番を示すために“唯一の門”と言ったのである。“賢明（パンディト）”とは、博識を備えた者のこと。“達者（ビャット）”とは、練達さを備えた、明晰な智を持つ者のこと。“聡明（メーダーヴィー）”とは、その場に応じた智慧と称される聡明さを備えた者のことである。“巡回路”とは、アヌパリヤーヤという名の城壁沿いの道のことである。“城壁の継ぎ目”とは、二つの煉瓦が離れている箇所のことであり、“城壁の割れ目”とは、城壁が切れている箇所のことである。

---

เจตโส อุปกฺกิเลเสติ ปญฺจ นีวรณานิ จิตฺตํ อุปกฺกิเลเสนฺติ กิลิฏฺฐํ กโรนฺติ อุปตาเปนฺติ วิพาเธนฺติ, ตสฺมา ‘‘เจตโส อุปกฺกิเลสา’’ติ วุจฺจนฺติ. ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณติ นีวรณา อุปฺปชฺชมานา อนุปฺปนฺนาย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ, อุปฺปนฺนาย ปญฺญาย วฑฺฒิตุํ น เทนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา’’ติ วุจฺจนฺติ. สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตาติ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุฏฺฐุ ฐปิตจิตฺตา หุตฺวา. สตฺต โพชฺฌงฺเค ยถาภูตนฺติ สตฺต โพชฺฌงฺเค ยถาสภาเวน ภาเวตฺวา. อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธินฺติ อรหตฺตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ วา ปฏิวิชฺฌึสูติ ทสฺเสติ.

“心の汚れ”とは、五蓋が心を汚し、濁らせ、苦しめ、害することであり、それゆえ“心の汚れ”と呼ばれる。“智慧を弱めるもの”とは、五蓋が生じると、未生である智慧が生じるのを許さず、すでに生じている智慧が成長するのを許さない。それゆえ“智慧を弱めるもの”と呼ばれる。“よく確立された心”とは、四念処に心をよく置いた状態になって、ということである。“七覚支をありのままに”とは、七覚支を自性（ありのまま）に従って実修し、“無上の正等覚を（得た）”というこの句によって、阿羅漢果、あるいは一切知智を悟ったことを示している。

---

อปิเจตฺถ สติปฏฺฐานาติ วิปสฺสนา. สมฺโพชฺฌงฺคา มคฺโค. อนุตฺตราสมฺมาสมฺโพธิ อรหตฺตํ. สติปฏฺฐานาติ วา มคฺคาติ วา โพชฺฌงฺคมิสฺสกา. สมฺมาสมฺโพธิ อรหตฺตเมว. ทีฆภาณกมหาสีวตฺเถโร ปนาห ‘‘สติปฏฺฐาเน [Pg.65] วิปสฺสนาติ คเหตฺวา โพชฺฌงฺเค มคฺโค จ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจาติ คหิเต สุนฺทโร ปญฺโห ภเวยฺย, น ปเนวํ คหิต’’นฺติ. อิติ เถโร สพฺพญฺญุพุทฺธานํ นีวรณปฺปหาเน สติปฏฺฐานภาวนาย สมฺโพธิยญฺจ มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณรชตานํ วิย นานตฺตาภาวํ ทสฺเสติ.

また、ここにおいて“四念処”とは観（ヴィパッサナー）のことである。“覚支”とは道（マッガ）である。“無上の正等覚”とは阿羅漢果である。あるいは、四念処や道が覚支と混ざり合ったものと意図されている。“正等覚”とは阿羅漢果そのものである。しかし、長部誦者のマハーシーヴァ長老は“四念処を観と受け取り、覚支を道と一切知智と受け取るならば、問いの解釈として優れているだろうが、古の師たちはそのようには受け取っていない”と言った。このように長老は、一切知諸仏の蓋（障害）の止滅と、四念処の実修と、悟り（菩提）において、分割された金銀の間に差異がないように、相違がないことを示している。

---

อิธ ฐตฺวา อุปมา สํสนฺเทตพฺพา – อายสฺมา หิ สาริปุตฺโต ปจฺจนฺตนครํ ทสฺเสสิ, ปาการํ ทสฺเสสิ, ปริยายปถํ ทสฺเสสิ, ทฺวารํ ทสฺเสสิ, ปณฺฑิตโทวาริกํ ทสฺเสสิ, นครํ ปเวสนกนิกฺขมนเก โอฬาริเก ปาเณ ทสฺเสสิ, ปณฺฑิตโทวาริกสฺส เตสํ ปาณานํ ปากฏภาวญฺจ ทสฺเสสิ. ตตฺถ กึ เกน สทิสนฺติ เจ. นครํ วิย หิ นิพฺพานํ, ปากาโร วิย สีลํ, ปริยายปโถ วิย หิรี, ทฺวารํ วิย อริยมคฺโค, ปณฺฑิตโทวาริโก วิย ธมฺมเสนาปติ, นครปฺปวิสนกนิกฺขมนกโอฬาริกปาณา วิย อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา พุทฺธา, โทวาริกสฺส เตสํ ปาณานํ ปากฏภาโว วิย อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนพุทฺธานํ สีลสมถาทีหิ ปากฏภาโว. เอตฺตาวตา เถเรน ภควา เอวมหํ สาวกปารมีญาเณ ฐตฺวา ธมฺมนฺวเยน นยคฺคาเหน ชานามีติ อตฺตโน สีหนาทสฺส อนุโยโค ทินฺโน โหติ.

ここで比喩を照合すべきである。尊者舎利弗は、辺境の都市を示し、城壁を示し、巡回路を示し、門を示し、賢明な門番を示し、都市に出入りする粗大な生き物を示し、門番にとってそれらの生き物が明白であることを示した。そこにおいて、何が何に相当するのか。都市のようなものは涅槃であり、城壁のようなものは戒（シーラ）であり、巡回路のようなものは慚（ヒリー）であり、門のようなものは聖道であり、賢明な門番のようなものは法将軍（舎利弗）であり、都市に出入りする粗大な生き物のようなものは、過去・未来・現在の諸仏である。門番にとってそれらの生き物が明白であることは、尊者舎利弗にとって過去・未来・現在の諸仏が戒や止（サマタ）などによって明白であることに相当する。これによって長老は、“世尊よ、このように私は声聞波羅蜜智に立って、法の随法である道理の把握によって知るのです”と、自らの獅子吼の適用を行ったのである。

---

๑๔๔. อิธาหํ, ภนฺเต, เยน ภควาติ อิมํ เทสนํ กสฺมา อารภิ? สาวกปารมีญาณสฺส นิปฺผตฺติทสฺสนตฺถํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย, ภควา อหํ สาวกปารมีญาณํ ปฏิลภนฺโต ปญฺจนวุติปาสณฺเฑ น อญฺญํ เอกมฺปิ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา อุปสงฺกมิตฺวา สาวกปารมีญาณมฺปิ ปฏิลภึ, ตุมฺเหเยว อุปสงฺกมิตฺวา ตุมฺเห ปยิรุปาสนฺโต ปฏิลภินฺติ. ตตฺถ อิธาติ นิปาตมตฺตํ. อุปสงฺกมึ ธมฺมสวนายาติ ตุมฺเห อุปสงฺกมนฺโต ปนาหํ น จีวราทิเหตุ อุปสงฺกมนฺโต, ธมฺมสวนตฺถาย อุปสงฺกมนฺโต. เอวํ อุปสงฺกมิตฺวา สาวกปารมีญาณํ ปฏิลภึ. กทา ปน เถโร ธมฺมสวนตฺถาย อุปสงฺกมนฺโตติ. สูกรขตเลเณ ภาคิเนยฺยทีฆนขปริพฺพาชกสฺส เวทนาปริคฺคหสุตฺตนฺตกถนทิวเส (ม. นิ. ๒.๒๐๕) อุปสงฺกมนฺโต, ตทาเยว สาวกปารมีญาณํ ปฏิลภีติ. ตํทิวสญฺหิ เถโร ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา ภควนฺตํ พีชมาโน ฐิโต ตํ เทสนํ สุตฺวา ตตฺเถว สาวกปารมีญาณํ [Pg.66] หตฺถคตํ อกาสิ. อุตฺตรุตฺตรํ ปณีตปณีตนฺติ อุตฺตรุตฺตรญฺเจว ปณีตปณีตญฺจ กตฺวา เทเสสิ. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคนฺติ กณฺหญฺเจว สุกฺกญฺจ. ตญฺจ โข สปฺปฏิภาคํ สวิปกฺขํ กตฺวา. กณฺหํ ปฏิพาหิตฺวา สุกฺกํ, สุกฺกํ ปฏิพาหิตฺวา กณฺหนฺติ เอวํ สปฺปฏิภาคํ กตฺวา กณฺหสุกฺกํ เทเสสิ, กณฺหํ เทเสนฺโตปิ จ สอุสฺสาหํ สวิปากํ เทเสสิ, สุกฺกํ เทเสนฺโตปิ สอุสฺสาหํ สวิปากํ เทเสสิ.

144. “尊師、私はここで世尊のもとへ（参りました）”というこの説法をなぜ始めたのか。それは声聞波羅蜜智の成就を示すためである。ここでの意図はこうである。“世尊よ、私は声聞波羅蜜智を得ようとして、九十五の異端の教えの中で、他の一人の沙門やバラモンのもとへ行っても声聞波羅蜜智を得ることはできませんでした。ただ、あなた様のもとへ行き、あなた様に仕えることによって、これを得たのです”。そこにおいて“ここ（イズハ）”とは単なる助詞である。“法を聞くために参りました”とは、“あなた様に参ったのは、衣などのためではなく、法を聞く目的で参ったのです”ということである。そのように参って声聞波羅蜜智を得た。では、長老はいつ法を聞くために参ったのか。それは、スーカーラカタ窟において、甥であるディーガナカ遍歴者に‘受把握経’が説かれた日に参り、その時にまさに声聞波羅蜜智を得たのである。実際、その日に長老は団扇を手に取って世尊を仰ぎながら立ち、その説法を聞いて、まさにその場で、その‘受把握経’の説法において、声聞波羅蜜智を掌中に収めたのである。“次々と優れた”とは、次々と、かつ、より一層優れたものとして説いたということである。“黒と白の対比を伴う”とは、黒（不善）と白（善）を、対比させ、対立するもの（捨断されるべきものと捨断する道）として説いたことである。黒を退けて白を、白を退けて黒を、このように対比させて黒白の法を説いた。黒を説く時も、精進を促し報いを伴うものとして説き、白を説く時も、精進を促し報いを伴うものとして説いたのである。

---

ตสฺมึ ธมฺเม อภิญฺญา อิเธกจฺจํ ธมฺมํ ธมฺเมสุ นิฏฺฐมคมนฺติ ตสฺมึ เทสิเต ธมฺเม เอกจฺจํ ธมฺมํ นาม สาวกปารมีญาณํ สญฺชานิตฺวา ธมฺเมสุ นิฏฺฐมคมํ. กตเมสุ ธมฺเมสูติ? จตุสจฺจธมฺเมสุ. เอตฺถายํ เถรสลฺลาโป, กาฬวลฺลวาสี สุมตฺเถโร ตาว วทติ ‘‘จตุสจฺจธมฺเมสุ อิทานิ นิฏฺฐคมนการณํ นตฺถิ. อสฺสชิมหาสาวกสฺส หิ ทิฏฺฐทิวเสเยว โส ปฐมมคฺเคน จตุสจฺจธมฺเมสุ นิฏฺฐํ คโต, อปรภาเค สูกรขตเลณทฺวาเร อุปริ ตีหิ มคฺเคหิ จตุสจฺจธมฺเมสุ นิฏฺฐํ คโต, อิมสฺมึ ปน ฐาเน ‘ธมฺเมสู’ติ พุทฺธคุเณสุ นิฏฺฐํ คโต’’ติ. โลกนฺตรวาสี จูฬสีวตฺเถโร ปน ‘‘สพฺพํ ตเถว วตฺวา อิมสฺมึ ปน ฐาเน ‘ธมฺเมสู’ติ อรหตฺเต นิฏฺฐํ คโต’’ติ อาห. ทีฆภาณกติปิฏกมหาสีวตฺเถโร ปน ‘‘ตเถว ปุริมวาทํ วตฺวา อิมสฺมึ ปน ฐาเน ‘ธมฺเมสู’ติ สาวกปารมีญาเณ นิฏฺฐํ คโต’’ติ วตฺวา ‘‘พุทฺธคุณา ปน นยโต อาคตา’’ติ อาห.

その法を証知して、ここで一（ある）法を諸法において（究めて）確信に至った。すなわち、説かれたその法において、ある一法（弟子としての波羅蜜の智）を覚知して、諸法において確信に至ったのである。“どの諸法においてか？”という問いに対して、“四聖諦という諸法においてである”と答える。ここで、長老たちの議論（対論）がある。カーラヴァッラに住むスマ長老はまずこう述べる。“今（この対話の時）、四聖諦において確信に至る理由はない。大弟子のマハー・アッサジに見（まみ）えたその日に、彼は初道（預流道）によってすでに四聖諦において確信に至っており、後にスーカラカタ窟の入り口の近くで上の三道によって四聖諦において確信に至ったからである。しかし、この箇所（経文）で‘諸法において’という言葉は、仏の徳（仏徳）において確信に至ったという意味である”と。一方、ローカンタラに住むチューラシーヴァ長老は、“すべて同様に述べた上で、この箇所で‘諸法において’とは、阿羅漢果において確信に至ったという意味である”と言った。さらに、ディーガ・バーナカ（長部誦者）のティピタカ・マハーシーヴァ長老は、“同様に前の説を述べた上で、この箇所で‘諸法において’とは、弟子としての波羅蜜の智において確信に至ったという意味である”と述べ、“仏の徳は、要約された形式で示されているのである”と言った。

---

สตฺถริ ปสีทินฺติ เอวํ สาวกปารมีญาณธมฺเมสุ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ภิยฺโยโสมตฺตาย ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควา’’ติ สตฺถริ ปสีทึ. สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโมติ สุฏฺฐุ อกฺขาโต สุกถิโต นิยฺยานิโก มคฺโค ผลตฺถาย นิยฺยาติ ราคโทสโมหนิมฺมทนสมตฺโถ.

“師において清信（浄信）する”とは、このように弟子としての波羅蜜の智という諸法において確信に至り、さらにいっそう“かの世尊は実に正自覚者である”と、師（仏）に対して清らかな信仰を抱いたことである。“世尊によって法はよく説かれた”とは、善く説かれ、善く語られ、（涅槃という）果のために出離する（輪廻から脱する）道であり、貪・瞋・痴を打ち砕くことができるものである、と世尊に対して清信していることを示している。

---

สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆติ พุทฺธสฺส ภควโต สาวกสงฺโฆปิ วงฺกาทิโทสวิรหิตํ สมฺมาปฏิปทํ ปฏิปนฺนตฺตา สุปฺปฏิปนฺโนติ ปสนฺโนมฺหิ ภควตีติ ทสฺเสติ.

“サンガは善く実践している”とは、仏たる世尊の弟子であるサンガもまた、曲がった心などの過失を離れた正しい道（正行）を修めているがゆえに、“善く実践している”と、世尊（の教え）に対して清信していることを示している。

---

กุสลธมฺมเทสนาวณฺณนา

善法（クサラ・ダンマ）の説示の解説。

---

๑๔๕. อิทานิ ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา สมาปชฺชิเต โสฬส อปราปริยธมฺเม ทสฺเสตุํ อปรํ ปน ภนฺเต เอตทานุตฺตริยนฺติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ [Pg.67] อนุตฺตริยนฺติ อนุตฺตรภาโว. ยถา ภควา ธมฺมํ เทเสตีติ ยถา เยนากาเรน ยาย เทสนาย ภควา ธมฺมํ เทเสติ, สา ตุมฺหากํ เทสนา อนุตฺตราติ วทติ. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ ตาย เทสนาย เทสิเตสุ กุสเลสุ ธมฺเมสุปิ ภควาว อนุตฺตโรติ ทีเปติ. ยา วา สา เทสนา, ตสฺสา ภูมึ ทสฺเสนฺโตปิ ‘‘กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ อาห. ตตฺริเม กุสลา ธมฺมาติ ตตฺร กุสเลสุ ธมฺเมสูติ วุตฺตปเท อิเม กุสลา ธมฺมา นามาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ อาโรคฺยฏฺเฐน, อนวชฺชฏฺเฐน, โกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน, นิทฺทรถฏฺเฐน, สุขวิปากฏฺเฐนาติ ปญฺจธา กุสลํ เวทิตพฺพํ. เตสุ ชาตกปริยายํ ปตฺวา อาโรคฺยฏฺเฐน กุสลํ วฏฺฏติ. สุตฺตนฺตปริยายํ ปตฺวา อนวชฺชฏฺเฐน. อภิธมฺมปริยายํ ปตฺวา โกสลฺลสมฺภูตนิทฺทรถสุขวิปากฏฺเฐน. อิมสฺมึ ปน ฐาเน พาหิติกสุตฺตนฺตปริยาเยน (ม. นิ. ๒.๓๕๘) อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ ทฏฺฐพฺพํ.

145. 今、昼の休息所に座して、三昧に入り、十六の順次の法を示すために、“さらにまた、尊師よ、これが無上なるものです”という説示を始めた。そこでの“無上（アヌッタリア）”とは、この上なく勝れていることである。“世尊が法を説かれるように”とは、どのようなあり方で、どのような説法によって世尊が法を説かれるか、そのあなたの説法は無上であるということを言っている。“善き諸法において”とは、その説法によって説かれた善き諸法においても、世尊こそが無上であることを明らかにしている。あるいは、その説法の領域を示すために“善き諸法において”と言った。そこの“これらがその善法である”とは、そこで“善き諸法において”と言われた言葉の中で、これらが善法と呼ばれるものであると知るべきである。そこでの“善（クサラ）”とは、①無病（健やかさ）の意味、②無過失（過ちがない）の意味、③巧みな智慧から生じたという意味、④苦悩がないという意味、⑤幸福な報いをもたらすという意味の五つの面から知るべきである。それらのうち、ジャータカの形式においては“無病”の意味で“善”とされる。スッタ（経）の形式においては“無過失”の意味で“善”とされる。アビダンマの形式においては“巧みな智慧から生じた、苦悩がない、幸福な報いをもたらす”という意味で“善”とされる。しかし、この箇所では、バーヒティカ経の形式に従い、“無過失”という意味で“善”と見るべきである。

---

จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติ จุทฺทสวิเธน กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, นววิเธน เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, โสฬสวิเธน จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, ปญฺจวิเธน ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานนฺติ เอวํ นานานเยหิ วิภชิตฺวา สมถวิปสฺสนามคฺควเสน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา จตฺตาโร สติปฏฺฐานา เทสิตา. ผลสติปฏฺฐานํ ปน อิธ อนธิปฺเปตํ. จตฺตาโร สมฺมปฺปธานาติ ปคฺคหฏฺเฐน เอกลกฺขณา, กิจฺจวเสน นานากิจฺจา. ‘‘อิธ ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทายา’’ติอาทินา นเยน สมถวิปสฺสนามคฺควเสน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา เทสิตา. จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติ อิชฺฌนฏฺเฐน เอกสงฺคหา, ฉนฺทาทิวเสน นานาสภาวา. ‘‘อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวตี’’ติอาทินา นเยน สมถวิปสฺสนามคฺควเสน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาว จตฺตาโร อิทฺธิปาทา เทสิตา.

“四念処”とは、十四種の身随観念処から（中略）五種の法随観念処まで、このように様々な方法で分類され、止観の道の働きによって、世間的と出世間的が混ざった四つの念処が説かれている。ただし、果（阿羅漢果など）に伴う念処はここでは意図されていない。“四正勤”とは、励ます（精進する）という特徴においては一つの特徴を持つが、なすべき働きの面からは、未生じていない悪法を生じさせないなどの様々な働きを持つものである。“ここに比丘は、未生のアックサラ（不善法）を生じさせないために……”などの方法により、止観の道の働きによって、世間的と出世間的が混ざった四つの正勤が説かれている。“四神足”とは、成就するという意味においては一つの範疇であり、欲（意欲）などによる性質の面からは異なる性質を持つものである。“ここに比丘は、欲三摩地勤行を具足した神足を修習する……”などの方法により、止観の道の働きによって、世間的と出世間的が混ざった四つの神足が説かれている。

---

ปญฺจินฺทฺริยานีติ อาธิปเตยฺยฏฺเฐน เอกลกฺขณานิ, อธิโมกฺขาทิสภาววเสน นานาสภาวานิ. สมถวิปสฺสนามคฺควเสเนว จ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานิ สทฺธาทีนิ ปญฺจินฺทฺริยานิ เทสิตานิ. ปญฺจ พลานีติ อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน อกมฺปิยฏฺเฐน วา เอกสงฺคหานิ, สลกฺขเณน นานาสภาวานิ[Pg.68]. สมถวิปสฺสนามคฺควเสเนว โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานิ สทฺธาทีนิ ปญฺจ พลานิ เทสิตานิ. สตฺต โพชฺฌงฺคาติ นิยฺยานฏฺเฐน เอกสงฺคหา, อุปฏฺฐานาทินา สลกฺขเณน นานาสภาวา. สมถวิปสฺสนา มคฺควเสเนว โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา สตฺต โพชฺฌงฺคา เทสิตา.

“五根”とは、支配（主導的影響力）という意味においては一つの特徴を持ち、勝解（信解）などの自性の面からは異なる性質を持つものである。止観の道の働きによって、世間的と出世間的が混ざった信などの五根が説かれている。“五力”とは、補助（相応する諸法を支える）という意味、あるいは不動という意味においては一つの範疇であり、それぞれの個別的特徴の面からは異なる性質を持つものである。止観の道の働きによって、世間的と出世間的が混ざった信などの五力が説かれている。“七覚支”とは、出離（煩悩から脱出する）という意味においては一つの範疇であり、現前（念を目前に置くこと）などのそれぞれの個別的特徴の面からは異なる性質を持つものである。止観の道の働きによって、世間的と出世間的が混ざった七覚支が説かれている。

---

อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ เหตุฏฺเฐน เอกสงฺคโห, ทสฺสนาทินา สลกฺขเณน นานาสภาโว. สมถวิปสฺสนามคฺควเสเนว โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสโก อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เทสิโตติ อตฺโถ.

“聖八支道”とは、原因（涅槃へ至る手段）という意味においては一つの範疇であり、（涅槃を）見ることなどのそれぞれの個別的特徴の面からは異なる性質を持つものである。止観の道の働きによって、世間的と出世間的が混ざった聖八支道が説かれている、という意味である。

---

อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ อาสวานํ ขยาติ อิทํ กิมตฺถํ อารทฺธํ? สาสนสฺส ปริโยสานทสฺสนตฺถํ. สาสนสฺส หิ น เกวลํ มคฺเคเนว ปริโยสานํ โหติ, อรหตฺตผเลน ปน โหติ. ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ อิทมารทฺธนฺติ เวทิตพฺพํ. เอตทานุตฺตริยํ, ภนฺเต, กุสเลสุ ธมฺเมสูติ ภนฺเต ยา อยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ เอวํเทสนา, เอตทานุตฺตริยํ. ตํ ภควาติ ตํ เทสนํ ภควา อเสสํ สกลํ อภิชานาติ. ตํ ภควโตติ ตํ เทสนํ ภควโต อเสสํ อภิชานโต. อุตฺตริ อภิญฺเญยฺยํ นตฺถีติ ตทุตฺตริ อภิชานิตพฺพํ นตฺถิ, อยํ นาม อิโต อญฺโญ ธมฺโม วา ปุคฺคโล วา ยํ ภควา น ชานาตีติ อิทํ นตฺถิ. ยทภิชานํ อญฺโญ สมโณ วาติ ยํ ตุมฺเหหิ อนภิญฺญาตํ, ตํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อภิชานนฺโต ภควตา ภิยฺโยภิญฺญตโร อสฺส, อธิกตรปญฺโญ ภเวยฺย. ยทิทํ กุสเลสุ ธมฺเมสูติ เอตฺถ ยทิทนฺติ นิปาตมตฺตํ, กุสเลสุ ธมฺเมสุ ภควตา อุตฺตริตโร นตฺถีติ อยเมตฺถตฺโถ. อิติ ภควาว กุสเลสุ ธมฺเมสุ อนุตฺตโรติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมินาปิ การเณน เอวํปสนฺโน อหํ, ภนฺเต, ภควตี’’ติ ทีเปติ. อิโต ปเรสุ อปรํ ปนาติอาทีสุ วิเสสมตฺตเมว วณฺณยิสฺสาม. ปุริมวารสทิสํ ปน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

“大徳よ、阿羅漢（漏の尽滅）について語られるのはなぜでしょうか。それは教えの完成を示すためです。教えの完成は単に道（聖道）のみによって成るのではなく、阿羅漢果によって成るからです。したがって、その完成を示すためにこれが説かれたと知るべきです。‘大徳よ、善法におけるこの無上なるもの’とは、大徳よ、これら善法に関する教えこそが無上であるということです。世尊はそれ（教え）を余すところなく全て知っておられます。世尊が余すところなく知っておられるので、その上にさらに知るべきことはありません。世尊がご存じない他の法や人は存在しません。もし他の沙門やバラモンがそれを知っていたとしても、世尊以上に優れた智慧を持つ者、より高度な智慧を持つ者はいないでしょう。‘善法において（これこそが無上である）’という箇所で、‘yadidaṃ’は単なる接続詞です。善法において世尊に勝る者はいないというのがここでの意味です。このように世尊こそが善法において無上であることを示すことで、‘大徳よ、この理由によっても私は世尊を深く信奉しております’と説き明かされています。これ以降の箇所については、相違点のみを説明します。以前の箇所と同様の部分は、既に述べられた方法に従って理解されるべきです。”

---

อายตนปณฺณตฺติเทสนาวณฺณนา

処の施設に関する説法の解説

---

๑๔๖. อายตนปณฺณตฺตีสูติ อายตนปญฺญาปนาสุ. อิทานิ ตา อายตนปญฺญตฺติโย ทสฺเสนฺโต ฉยิมานิ, ภนฺเตติอาทิมาห. อายตนกถา ปเนสา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาเรน กถิตา, เตน น ตํ วิตฺถารยิสฺสาม, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว สา วิตฺถารโต เวทิตพฺพา.

146. “‘処の施設において’とは、処を明らかにすることにおいてです。今、それらの処の施設を示すために‘大徳よ、これら六つの処’などと説かれました。この処に関する説明は‘清浄道論’で詳細に語られているため、ここでは詳しく述べません。したがって、そこで説かれた方法によって詳細を知るべきです。”

---

เอตทานุตฺตริยํ[Pg.69], ภนฺเต, อายตนปณฺณตฺตีสูติ ยายํ อายตนปณฺณตฺตีสุ อชฺฌตฺติกพาหิรววตฺถานาทิวเสน เอวํ เทสนา, เอตทานุตฺตริยํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

“‘大徳よ、処の施設におけるこの無上なるもの’とは、処の施設において内処や外処の限定などによって説かれた、この教えこそが無上であるということです。残りの部分は既に述べられた通りです。”

---

คพฺภาวกฺกนฺติเทสนาวณฺณนา

入胎に関する説法の解説

---

๑๔๗. คพฺภาวกฺกนฺตีสูติ คพฺโภกฺกมเนสุ. ตา คพฺภาวกฺกนฺติโย ทสฺเสนฺโต จตสฺโส อิมา, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ อสมฺปชาโนติ อชานนฺโต สมฺมูฬฺโห หุตฺวา. มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมตีติ ปฏิสนฺธิวเสน ปวิสติ. ฐาตีติ วสติ. นิกฺขมตีติ นิกฺขมนฺโตปิ อสมฺปชาโน สมฺมูฬฺโหว นิกฺขมติ. อยํ ปฐมาติ อยํ ปกติโลกิยมนุสฺสานํ ปฐมา คพฺภาวกฺกนฺติ.

147. “‘入胎において’とは、母の胎内に入ることにおいてです。それらの入胎のあり方を示すために‘大徳よ、これら四つの（入胎）’などと説かれました。その中で‘正念を欠き’とは、知らずに迷妄した状態にあることです。‘胎内に降りる’とは、結生（再生）の力によって入ることです。‘留まる’とは、住むことです。‘出る’とは、出る時も正念を欠き、迷妄したまま出るということです。これが第一の入胎であり、これは通常の世俗の人々の第一の入胎です。”

---

สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมตีติ โอกฺกมนฺโต สมฺปชาโน อสมฺมูฬฺโห หุตฺวา โอกฺกมติ.

“‘正念をもって母の胎内に降りる’とは、降りる時に正念を保ち、迷妄することなく降りることです。”

---

อยํ ทุติยาติ อยํ อสีติมหาเถรานํ สาวกานํ ทุติยา คพฺภาวกฺกนฺติ. เต หิ ปวิสนฺตาว ชานนฺติ, วสนฺตา จ นิกฺขมนฺตา จ น ชานนฺติ.

“‘これが第二である’とは、これが八十人の大長老である弟子たちの第二の入胎です。彼らは入る時だけは知っていますが、留まる時と出る時には知りません。”

---

อยํ ตติยาติ อยํ ทฺวินฺนญฺจ อคฺคสาวกานํ ปจฺเจกโพธิสตฺตานญฺจ ตติยา คพฺภาวกฺกนฺติ. เต กิร กมฺมเชหิ วาเตหิ อโธสิรา อุทฺธํปาทา อเนกสตโปริเส ปปาเต วิย โยนิมุเข ขิตฺตา ตาฬจฺฉิคฺคเฬน หตฺถี วิย สมฺพาเธน โยนิมุเขน นิกฺขมมานา อนนฺตํ ทุกฺขํ ปาปุณนฺติ. เตน เนสํ ‘‘มยํ นิกฺขมมฺหา’’ติ สมฺปชานตา น โหติ. เอวํ ปูริตปารมีนมฺปิ จ สตฺตานํ เอวรูเป ฐาเน มหนฺตํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชตีติ อลเมว คพฺภาวาเส นิพฺพินฺทิตุํ อลํ วิรชฺชิตุํ.

“‘これが第三である’とは、二人の上首弟子と辟支仏（独覚）たちの第三の入胎です。伝えられるところによれば、彼らは業から生じる風（業生風）によって逆さまになり、足が上、頭が下になって、何百尋もの深さの崖に投げ込まれるかのように、あるいは狭い産道を通って出される時に果てしない苦しみを受けます。そのため、彼らには‘自分たちは今出ている’という明確な自覚（正念）がありません。このように、波羅蜜を満たした衆生であっても、このような場所（胎内）では大きな苦しみが生じます。ゆえに、胎内に住むことを厭離し、離欲するのに十分な理由となります。”

---

อยํ จตุตฺถาติ อยํ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ วเสน จตุตฺถา คพฺภาวกฺกนฺติ. สพฺพญฺญุโพธิสตฺตา หิ มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺตาปิ ชานนฺติ, ตตฺถ วสนฺตาปิ ชานนฺติ, นิกฺขมนฺตาปิ ชานนฺติ, นิกฺขมนกาเลปิ จ เต กมฺมชวาตา อุทฺธํปาเท อโธสิเร กตฺวา ขิปิตุํ น สกฺโกนฺติ, ทฺเว หตฺเถ ปสาเรตฺวา อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ฐิตกาว นิกฺขมนฺติ. ภวคฺคํ อุปาทาย อวีจิอนฺตเร อญฺโญ ตีสุ กาเลสุ สมฺปชาโน นาม นตฺถิ ฐเปตฺวา สพฺพญฺญุโพธิสตฺเต. เตเนว เนสํ มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนกาเล จ นิกฺขมนกาเล [Pg.70] จ ทสสหสฺสิโลกธาตุ กมฺปตีติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

“‘これが第四である’とは、一切知者である菩薩による第四の入胎です。一切知者の菩薩は、胎内で結生を受ける時も、そこに留まる時も、出る時も知っています。出る時も、業生風が彼らを逆さまにすることはできず、両手を伸ばし、目を開いたまま、立った状態で出てきます。一切知者の菩薩を除いて、有頂天から阿鼻地獄の間に、これら三つの時期（入・住・出）において正念を保っている者は他にはいません。それゆえ、彼らが胎内に入る時と出る時には、一万の宇宙が震動すると知るべきです。残りの部分は、既に述べられた方法と同様に理解されるべきです。”

---

อาเทสนวิธาเทสนาวณฺณนา

記説（他心通）の方法に関する説法の解説

---

๑๔๘. อาเทสนวิธาสูติ อาเทสนโกฏฺฐาเสสุ. อิทานิ ตา อาเทสนวิธา ทสฺเสนฺโต จตสฺโส อิมาติอาทิมาห. นิมิตฺเตน อาทิสตีติ อาคตนิมิตฺเตน คตนิมิตฺเตน ฐิตนิมิตฺเตน วา อิทํ นาม ภวิสฺสตีติ กเถติ.

148. “‘記説の方法において’とは、他者の心を示す諸々の分類においてです。今、それらの記説の方法を示すために‘これら四つの（記説）’などと説かれました。‘兆候によって記説する’とは、やって来る兆候、去って行く兆候、あるいは留まっている兆候によって、‘これこれのことが起こるであろう’と語ることです。”

---

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก ราชา ติสฺโส มุตฺตา คเหตฺวา ปุโรหิตํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ เม, อาจริย, หตฺเถ’’ติ? โส อิโต จิโต จ โอโลเกสิ. เตน จ สมเยน เอกา สรพู ‘‘มกฺขิกํ คเหสฺสามี’’ติ ปกฺขนฺทิ, คหณกาเล มกฺขิกา ปลาตา, โส มกฺขิกาย มุตฺตตฺตา ‘‘มุตฺตา มหาราชา’’ติ อาห. มุตฺตา ตาว โหตุ, กติ มุตฺตาติ? โส ปุน นิมิตฺตํ โอโลเกสิ. อถ อวิทูเร กุกฺกุโฏ ติกฺขตฺตุํ สทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. พฺราหฺมโณ ‘‘ติสฺโส มหาราชา’’ติ อาห. เอวํ เอกจฺโจ อาคตนิมิตฺเตน กเถติ. เอเตนุปาเยน คตฐิตนิ มิตฺเตหิปิ กถนํ เวทิตพฺพํ.

“これに関する物語があります。ある王が三つの真珠を手に握り、祭司（プロヒータ）に尋ねました。‘師よ、私の手の中には何があるか’と。祭司はあちこちを見渡しました。その時、一匹のヤモリが‘蝿を捕まえよう’と飛びかかりましたが、捕まえる時に蝿は逃げ（muttā、解放され）ました。祭司は蝿が逃げた（muttā）ことから、‘大王よ、真珠（muttā）です’と言いました。王は‘真珠であることは認めよう。では真珠はいくつあるか’と尋ねました。祭司は再び兆候を探しました。すると近くで鶏が三回鳴きました。バラモンは‘大王よ、三つです’と言いました。このように、ある者は訪れた兆候によって語ります。この方法によって、去る時や留まる時の兆候による説明も理解されるべきです。”

---

อมนุสฺสานนฺติ ยกฺขปิสาจาทีนํ. เทวตานนฺติ จาตุมหาราชิกาทีนํ. สทฺทํ สุตฺวาติ อญฺญสฺส จิตฺตํ ญตฺวา กเถนฺตานํ สทฺทํ สุตฺวา. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทนฺติ วิตกฺกวิปฺผารวเสน อุปฺปนฺนํ วิปฺปลปนฺตานํ สุตฺตปมตฺตาทีนํ สทฺทํ. สุตฺวาติ ตํ สทฺทํ สุตฺวา. ยํ วิตกฺกยโต ตสฺส โส สทฺโท อุปฺปนฺโน, ตสฺส วเสน ‘‘เอวมฺปิ เต มโน’’ติ อาทิสติ. มโนสงฺขารา ปณิหิตาติ จิตฺตสงฺขารา สุฏฺฐปิตา. วิตกฺเกสฺสตีติ วิตกฺกยิสฺสติ ปวตฺเตสฺสตีติ ปชานาติ. ชานนฺโต จ อาคมเนน ชานาติ, ปุพฺพภาเคน ชานาติ, อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ โอโลเกตฺวา ชานาติ. อาคมเนน ชานาติ นาม กสิณปริกมฺมกาเลเยว เยนากาเรน เอส กสิณภาวนํ อารทฺโธ ปฐมชฺฌานํ วา…เป… จตุตฺถชฺฌานํ วา อฏฺฐสมาปตฺติโย วา นิพฺพตฺเตสฺสตีติ ชานาติ. ปุพฺพภาเคน ชานาติ นาม สมถวิปสฺสนาย อารทฺธาเยว ชานาติ, เยนากาเรน เอส วิปสฺสนํ อารทฺโธ โสตาปตฺติมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสติ, สกทาคามิมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสติ, อนาคามิมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสติ, อรหตฺตมคฺคํ วา นิพฺพตฺเตสฺสตีติ ชานาติ. อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ โอโลเกตฺวา ชานาติ นาม เยนากาเรน อิมสฺส มโนสงฺขารา สุฏฺฐปิตา, อิมสฺส นาม จิตฺตสฺส อนนฺตรา [Pg.71] อิมํ นาม วิตกฺกํ วิตกฺเกสฺสติ. อิโต วุฏฺฐิตสฺส เอตสฺส หานภาคิโย วา สมาธิ ภวิสฺสติ, ฐิติภาคิโย วา วิเสสภาคิโย วา นิพฺเพธภาคิโย วา อภิญฺญาโย วา นิพฺพตฺเตสฺสตีติ ชานาติ.

“非人（amanussānaṃ）”とは、夜叉や羅刹などのことである。“諸天（devatānanti）”とは、四大王衆天などのことである。“声を聞いて（saddaṃ sutvāti）”とは、他者の心を知って語る者の声を聞いて、ということである。“尋の流布の声（vitakkavipphārasaddanti）”とは、尋の流布によって生じた、うわごとを言う者や不注意に眠る者などの声のことである。“聞いて（sutvāti）”とは、その声を聞いて、ということである。どのような尋をなす者にその声が生じたのか、その尋の勢いによって“あなたの心はこのようである”と指示するのである。“意の諸行が置かれた（manosaṅkhārā paṇihitāti）”とは、心の諸行である受や想がよく据え置かれたということである。“尋ねるであろう（vitakkessatīti）”とは、尋ねるであろう、生じさせるであろうと知るのである。また、知るに際しては、前奏（準備段階）によって知り、前分（事前の段階）によって知り、等至（三昧）の中において心を観察して知るのである。“前奏によって知る”とは、遍処（カシィナ）の準備段階において、この者がどのような様子で遍処の修行を始めたかによって、初禅……乃至……第四禅、あるいは八等至を成就するであろうと知ることである。“前分によって知る”とは、止観を始めたばかりの時に、この者がどのような様子で観（ヴィパッサナー）を始めたかによって、預流道、あるいは一来道、不還道、阿羅漢道を成就するであろうと知ることである。“等至の中において心を観察して知る”とは、この者の意の諸行がどのような様子でよく据え置かれたかによって、この心の直後に、これこれの尋を尋ねるであろうと知ることである。また、この等至から出定したこの者に、退分（衰退する部分）の三昧、あるいは住分、勝分、達分（抉択分）の三昧、あるいは諸通（神通）が生じるであろうと知ることである。

---

ตตฺถ ปุถุชฺชโน เจโตปริยญาณลาภี ปุถุชฺชนานํเยว จิตฺตํ ชานาติ, น อริยานํ. อริเยสุปิ เหฏฺฐิโม เหฏฺฐิโม อุปริมสฺส อุปริมสฺส จิตฺตํ น ชานาติ, อุปริโม ปน เหฏฺฐิมสฺส ชานาติ. เอเตสุ จ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. สกทาคามี, อนาคามี, อรหา, อรหตฺตผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. อุปริโม เหฏฺฐิมํ น สมาปชฺชติ. เตสญฺหิ เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา สมาปตฺติ ตตฺรุปปตฺติเยว โหติ. ตเถว ตํ โหตีติ อิทํ เอกํเสน ตเถว โหติ. เจโตปริยญาณวเสน ญาตญฺหิ อญฺญถาภาวี นาม นตฺถิ. เสสํ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

その中で、他心通を得た凡夫は、凡夫の心だけを知り、聖者の心は知らない。聖者たちの中でも、下の段階の者は上の段階の者の心を知らず、上の段階の者は下の段階の者の心を知る。そして、これらの中で預流者は預流果等至に入り、一来者、不還者、阿羅漢は（それぞれの）果等至に入る。上の段階の者は下の（果）等至には入らない。なぜなら、彼らにとっての下の等至は、そこ（下の境地）においてのみ生じるからである。“まさにその通りになる（tatheva taṃ hotīti）”とは、この（他心の）指示は決定的にその通りになるということである。他心通によって知られた心が、知られた有様と異なることはないからである。残りは前述の通りに解釈されるべきである。

---

ทสฺสนสมาปตฺติเทสนาวณฺณนา

見等至（dassanasamāpatti）の教説の注釈

---

๑๔๙. อาตปฺปมนฺวายาติอาทิ พฺรหฺมชาเล วิตฺถาริตเมว. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป, อาตปฺปนฺติ วีริยํ. ตเทว ปทหิตพฺพโต ปธานํ. อนุยุญฺชิตพฺพโต อนุโยโค. อปฺปมาทนฺติ สติอวิปฺปวาสํ. สมฺมามนสิการนฺติ อนิจฺเจ อนิจฺจนฺติอาทิวเสน ปวตฺตํ อุปายมนสิการํ. เจโตสมาธินฺติ ปฐมชฺฌานสมาธึ. อยํ ปฐมา ทสฺสนสมาปตฺตีติ อยํ ทฺวตฺตึ สาการํ ปฏิกูลโต มนสิกตฺวา ปฏิกูลทสฺสนวเสน อุปฺปาทิตา ปฐมชฺฌานสมาปตฺติ ปฐมา ทสฺสนสมาปตฺติ นาม, สเจ ปน ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา โสตาปนฺโน โหติ, อยํ นิปฺปริยาเยเนว ปฐมา ทสฺสนสมาปตฺติ.

149. “熱心に努め（ātappamanvāyāti）”などは、‘梵網経’において詳述されている通りである。ここでの要約は次の通りである。“熱心（ātappa）”とは精進のことである。それは努力されるべきものであるから“正勤（padhāna）”と呼ばれ、反復して修されるものであるから“専修（anuyogo）”と呼ばれる。“不放逸（appamādanti）”とは、念（サティ）を離さないことである。“正しく作意すること（sammāmanasikāranti）”とは、無常なものに対して無常であるなどとして行われる、巧みな作意（方便作意）のことである。“心の三昧（cetosamādhinti）”とは、初禅の三昧のことである。“これが第一の見等至である（ayaṃ paṭhamā dassanasamāpattīti）”とは、三十二身分を不浄として作意し、不浄観によって生じさせた初禅の三昧が、第一の見等至と呼ばれる。もし、その禅定を基礎として預流者となるならば、これは無分別（直截的）な意味での第一の見等至である。

---

อติกฺกมฺม จาติ อติกฺกมิตฺวา จ. ฉวิมํสโลหิตนฺติ ฉวิญฺจ มํสญฺจ โลหิตญฺจ. อฏฺฐึ ปจฺจเวกฺขตีติ อฏฺฐิ อฏฺฐีติ ปจฺจเวกฺขติ. อฏฺฐิ อฏฺฐีติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุปฺปาทิตา อฏฺฐิอารมฺมณา ทิพฺพจกฺขุปาทกชฺฌานสมาปตฺติ ทุติยา ทสฺสนสมาปตฺติ นาม. สเจ ปน ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา สกทาคามิมคฺคํ นิพฺพตฺเตติ. อยํ นิปฺปริยาเยน ทุติยา ทสฺสนสมาปตฺติ. กาฬวลฺลวาสี สุมตฺเถโร ปน ‘‘ยาว ตติยมคฺคา วฏฺฏตี’’ติ อาห.

“越えて（atikkamma cāti）”とは、超越して、ということである。“皮・肉・血（chavimaṃsalohitanti）”とは、皮と肉と血のことである。“骨を観察する（aṭṭhiṃ paccavekkhatīti）”とは、骨である、骨であると観察することである。骨である、骨であると観察して生じさせた、骨を対象とする天眼の基礎となる禅定の三昧が、第二の見等至と呼ばれる。もし、その禅定を基礎として一来道を成就するならば、これは無分別な意味での第二の見等至である。しかし、カーラヴァッラ寺に住むスマ長老は“第三道（不還道）に至るまで当てはまる”と述べた。

---

วิญฺญาณโสตนฺติ [Pg.72] วิญฺญาณเมว. อุภยโต อพฺโพจฺฉินฺนนฺติ ทฺวีหิปิ ภาเคหิ อจฺฉินฺนํ. อิธ โลเก ปติฏฺฐิตญฺจาติ ฉนฺทราควเสน อิมสฺมิญฺจ โลเก ปติฏฺฐิตํ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. กมฺมํ วา กมฺมโต อุปคจฺฉนฺตํ อิธ โลเก ปติฏฺฐิตํ นาม. กมฺมภวํ อากฑฺฒนฺตํ ปรโลเก ปติฏฺฐิตํ นาม. อิมินา กึ กถิตํ? เสกฺขปุถุชฺชนานํ เจโตปริยญาณํ กถิตํ. เสกฺขปุถุชฺชนานญฺหิ เจโตปริยญาณํ ตติยา ทสฺสนสมาปตฺติ นาม.

“識の流れ（viññāṇasotanti）”とは、識そのもののことである。“両側から途切れることなく（ubhayato abbhocchinnanti）”とは、二つの部分（今世と来世）のいずれにおいても途切れていないことである。“今世に確立され（idha loke patiṭṭhitañcāti）”とは、欲貪によって今世において確立されていることである。第二の句（来世に確立され）についても同様の理趣である。あるいは、業によって、業に従って近づく業識が“今世に確立されたもの”と呼ばれ、業果を惹き起こす業識が“来世に確立されたもの”と呼ばれる。これによって何が説かれたのか。有学（聖者）と凡夫の他心通が説かれたのである。有学と凡夫の他心通が、第三の見等至と呼ばれる。

---

อิธ โลเก อปฺปติฏฺฐิตญฺจาติ นิจฺฉนฺทราคตฺตา อิธโลเก จ อปฺปติฏฺฐิตํ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. กมฺมํ วา กมฺมโต น อุปคจฺฉนฺตํ อิธ โลเก อปฺปติฏฺฐิตํ นาม. กมฺมภวํ อนากฑฺฒนฺตํ ปรโลเก อปฺปติฏฺฐิตํ นาม. อิมินา กึ กถิตํ? ขีณาสวสฺส เจโตปริยญาณํ กถิตํ. ขีณาสวสฺส หิ เจโตปริยญาณํ จตุตฺถา ทสฺสนสมาปตฺติ นาม.

“今世に確立されず（idha loke appatiṭṭhitañcāti）”とは、欲貪がないために、今世において確立されていないことである。第二の句についても同様の理趣である。あるいは、業に従わない業識が“今世に確立されないもの”と呼ばれ、業果を惹き起こさない業識が“来世に確立されないもの”と呼ばれる。これによって何が説かれたのか。漏尽者（阿羅漢）の他心通が説かれたのである。漏尽者の他心通が、第四の見等至と呼ばれる。

---

อปิจ ทฺวตฺตึสากาเร อารทฺธวิปสฺสนาปิ ปฐมา ทสฺสนสมาปตฺติ. อฏฺฐิอารมฺมเณ อารทฺธวิปสฺสนา ทุติยา ทสฺสนสมาปตฺติ. เสกฺขปุถุชฺชนานํ เจโตปริยญาณํ ขีณาสวสฺส เจโตปริยญาณนฺติ อิทํ ปททฺวยํ นิจฺจลเมว. อปโร นโย ปฐมชฺฌานํ ปฐมา ทสฺสนสมาปตฺติ. ทุติยชฺฌานํ ทุติยา. ตติยชฺฌานํ ตติยา. จตุตฺถชฺฌานํ จตุตฺถา ทสฺสนสมาปตฺติ. ตถา ปฐมมคฺโค ปฐมา ทสฺสนสมาปตฺติ. ทุติยมคฺโค ทุติยา. ตติยมคฺโค ตติยา. จตุตฺถมคฺโค จตุตฺถา ทสฺสนสมาปตฺตีติ. เสสเมตฺถ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

また、別の理趣（解釈）を述べよう。三十二身分において始められた観（ヴィパッサナー）も第一の見等至である。骨を対象として始められた観が第二の見等至である。“有学と凡夫の他心通”および“漏尽者の他心通”というこれら二つの句は、不変である。別の理趣では、初禅が第一の見等至、第二禅が第二、第三禅が第三、第四禅が第四の見等至である。同様に、第一道が第一の見等至、第二道が第二、第三道が第三、第四道が第四の見等至である。残りは前述の通りに解釈されるべきである。

---

ปุคฺคลปณฺณตฺติเทสนาวณฺณนา

施設（puggalapaṇṇatti）の教説の注釈

---

๑๕๐. ปุคฺคลปณฺณตฺตีสูติ โลกโวหารวเสน ‘‘สตฺโต ปุคฺคโล นโร โปโส’’ติ เอวํ ปญฺญาเปตพฺพาสุ โลกปญฺญตฺตีสุ. พุทฺธานญฺหิ ทฺเว กถา สมฺมุติกถา, ปรมตฺถกถาติ โปฏฺฐปาทสุตฺเต (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๓๙-๔๔๓) วิตฺถาริตา.

150. “施設（puggalapaṇṇattīsū）”とは、世俗の慣習によって“衆生、人、人間、者”などと施設されるべき世俗の概念（世俗施設）のことである。諸仏の説教には、世俗説（世俗諦の教え）と勝義説（第一義諦の教え）の二つがあるということは、‘ポッタパーダ・スッタ（布吒婆楼経）’の注釈において詳述されている通りである。

---

ตตฺถ ปุคฺคลปณฺณตฺตีสูติ อยํ สมฺมุติกถา. อิทานิ เย ปุคฺคเล ปญฺญเปนฺโต ปุคฺคลปณฺณตฺตีสุ ภควา อนุตฺตโร โหติ, เต ทสฺเสนฺโต สตฺติเม ภนฺเต ปุคฺคลา. อุภโตภาควิมุตฺโตติอาทิมาห. ตตฺถ อุภโตภาควิมุตฺโตติ ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโต, อรูปสมาปตฺติยา รูปกายโต [Pg.73] วิมุตฺโต, มคฺเคน นามกายโต. โส จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตานํ, จตุนฺนํ, นิโรธา วุฏฺฐาย อรหตฺตปฺปตฺตอนาคามิโน จ วเสน ปญฺจวิโธ โหติ.

そこで、“人施設（Puggalapaṇṇattī）”とは世俗説（sammutikathā）のことである。今、人を施設するにあたって、世尊が人施設において無上であることを示すために、“尊師よ、これらの七人の人がいます”として、“両面解脱者（Ubhatobhāgavimutto）”などを説かれた。そこで“両面解脱”とは、二つの部分から解脱していることを指す。すなわち、無色界の等至（等持）によって色身（しきしん）から解脱し、道（聖道）によって名身（みょうしん）から解脱していることである。その両面解脱者は、四つの無色界等至のそれぞれから出定して諸行を観じ、阿羅漢果に到達した四種の人、および、滅尽定から出定して阿羅漢果に到達した不還者の計五種類がある。

---

ปาฬิ ปเนตฺถ ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐวิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ (ธาตุ. ๒๔) เอวํ อฏฺฐวิโมกฺขลาภิโน วเสน อาคตา. ปญฺญาย วิมุตฺโตติ ปญฺญาวิมุตฺโต. โส สุกฺขวิปสฺสโก จ, จตูหิ ฌาเนหิ วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺตา จตฺตาโร จาติ อิเมสํ วเสน ปญฺจวิโธว โหติ.

ここで聖典（パーリ）には、“いかなる人が両面解脱者であるか。ここに、ある人は八解脱を身をもって体得して住し、智慧によって（諸行を）見て漏（煩悩）が尽滅している”とあり、八解脱を得た者の立場で説かれている。智慧によって解脱した者が“慧解脱者（Paññāvimutto）”である。その者は、純観者（乾慧者）と、四つの（色界）禅定から出定して阿羅漢果に到達した四種の人の計五種類がある。

---

ปาฬิ ปเนตฺถ อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขปวเสเนว อาคตา. ยถาห ‘‘น เหว โข อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต’’ติ (ธาตุ. ๒๕).

ここで聖典には、八解脱を否定する（得ていない）という立場で説かれている。すなわち、“八解脱を身をもって体得して住してはいない。しかし、智慧によって見て漏が尽滅している。この人を慧解脱者という”と説かれている通りである。

---

ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิ กโรตีติ กายสกฺขิ. โส ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ, โส โสตาปตฺติผลฏฺฐํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺฐา ฉพฺพิโธ โหตีติ เวทิตพฺโพ. เตเนวาห ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล กายสกฺขี’’ติ (ธาตุ. ๒๖).

体得した（無色定の）果てに、現証すべき（涅槃を）現証するゆえに“身証者（kāyasakkhi）”という。その者は、最初に禅定の触（あるいは得られた無色定）を体得し、その後に（輪廻の）滅尽である涅槃を現証する。その身証者は、預流果に止まる者から阿羅漢道に止まる者まで六種類があると知るべきである。それゆえに、“ここに、ある人は八解脱を身をもって体得して住し、智慧によって見て一部の漏が尽滅している。この人を身証者という”と説かれた。

---

ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. ตตฺริทํ สงฺเขปลกฺขณํ, ทุกฺขา สงฺขารา สุโข นิโรโธติ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ วิทิตํ สจฺฉิกตํ ปสฺสิตํ ปญฺญายาติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. วิตฺถารโต ปเนโสปิ กายสกฺขิ วิย ฉพฺพิโธ โหติ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต’’ติ (ธาตุ. ๒๗).

（涅槃を）見る（預流道）の果てに（涅槃に）到達したゆえに“見至者（diṭṭhippatto）”という。その要約された特徴は、“諸行は苦であり、滅尽は楽である”と知られ、見られ、認知され、現証され、智慧によって見られたことによる。詳細には、この人も身証者のように六種類ある。それゆえに、“ここに、ある人は‘これは苦である’と如実に知る……中略……‘これは苦の滅尽に至る道である’と如実に知る。如来によって説かれた諸法が智慧によってよく見られ、よく習熟されており、智慧によって見て一部の漏が尽滅している。この人を‘見至者’という”と説かれた。

---

สทฺธาย [Pg.74] วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. โสปิ วุตฺตนเยเนว ฉพฺพิโธ โหติ. เตเนวาห – ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต’’ติ (ธาตุ. ๒๘). เอเตสุ หิ สทฺธาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ สทฺทหนฺตสฺส วิย, โอกปฺเปนฺตสฺส วิย, อธิมุจฺจนฺตสฺส วิย จ กิเลสกฺขโย โหติ. ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ กิเลสจฺเฉทกํ ญาณํ อทนฺธํ ติขิณํ สูรํ หุตฺวา วหติ. ตสฺมา ยถา นาม นาติติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ น มฏฺฐํ โหติ, อสิ น สีฆํ วหติ, สทฺโท สุยฺยติ, พลวตโร วายาโม กาตพฺโพ โหติ, เอวรูปา สทฺธาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคภาวนา. ยถา ปน อตินิสิเตน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ มฏฺฐํ โหติ, อสิ สีฆํ วหติ, สทฺโท น สุยฺยติ, พลวตรํ วายามกิจฺจํ น โหติ, เอวรูปา ปญฺญาวิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคมคฺคภาวนา เวทิตพฺพา.

信によって解脱したゆえに“信解脱者（saddhāvimutto）”という。その人も上述の方法で六種類ある。それゆえに、“ここに、ある人は‘これは苦である’と如実に知り、……中略……‘これは苦の滅尽に至る道である’と如実に知る。如来によって説かれた諸法が智慧によってよく見られ、よく習熟されており、智慧によって見て一部の漏が尽滅しているが、見至者のようではない。この人を信解脱者という”と説かれた。これらのうち、信解脱者においては、前段階の道（修道）の瞬間において、信じ、確信し、専念するように煩悩の滅尽が起こる。見至者においては、前段階の道の瞬間において、煩悩を断つ智慧が遅滞なく、鋭く、勇猛に働く。例えば、あまり鋭くない刀でバナナの木を切る者の場合、切り口は滑らかではなく、刀は速く進まず、音が聞こえ、強い努力が必要である。信解脱者の前段階の道の修習はこのようである。一方、極めて鋭い刀でバナナの木を切る者の場合、切り口は滑らかで、刀は速く進み、音は聞こえず、強い努力を要しない。慧解脱者の前段階の道の修習はこのようであると知るべきである。

---

ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. ธมฺโมติ ปญฺญา, ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ มคฺคํ ภาเวตีติ อตฺโถ. สทฺธานุสาริมฺหิปิ เอเสว นโย, อุโภเปเต โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, ปญฺญาวาหึ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี’’ติ.

法（智慧）に随順するゆえに“法随行者（dhammānusārī）”という。“法”とは智慧のことであり、智慧を先導として道を修習するという意味である。信随行者（saddhānusārī）についても同様の理屈であり、これら両者は預流道に止まる者である。次のように説かれている。“預流果を現証するために行じているある人の慧根（えこん）が卓越しているとき、彼は智慧ある者として智慧を先導とする聖道を修習する。この人を法随行者という”。

---

ตถา ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี’’ติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนสา อุภโตภาควิมุตฺตาทิกถา วิสุทฺธิมคฺเค ปญฺญาภาวนาธิกาเร วุตฺตา. ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

同様に、“預流果を現証するために行じているある人の信根（しんこん）が卓越しているとき、彼は信ある者として信を先導とする聖道を修習する。この人を信随行者という”。これがここでの要約である。詳細には、この両面解脱者などの解説は‘清浄道論（Visuddhimagga）’の“慧修習”の章で説かれている。したがって、そこで説かれている方法によって知るべきである。残りの部分は、ここでも以前の方法に従って結びつけるべきである。

---

ปธานเทสนาวณฺณนา

勤断（Padhāna）の説教の釈義

---

๑๕๑. ปธาเนสูติ อิธ ปทหนวเสน ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺคา ปธานา’’ติ วุตฺตา. เตสํ วิตฺถารกถา มหาสติปฏฺฐาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

151. “勤断において”とは、ここでは修習に励むことによって“七覚支が勤断である”と説かれている。それらの詳細な解説は、‘大念処経（Mahāsatipaṭṭhānasutta）’の釈義で説かれている方法によって知るべきである。残りの部分は、ここでも以前の方法に従って結びつけるべきである。

---

ปฏิปทาเทสนาวณฺณนา

行道（Paṭipadā）の説教の釈義

---

๑๕๒. ทุกฺขปฏิปทาทีสุ [Pg.75] อยํ วิตฺถารนโย – ‘‘ตตฺถ กตมา ทุกฺขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ปญฺญา? ทุกฺเขน กสิเรน สมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺส ทนฺธํ ตํ ฐานํ อภิชานนฺตสฺส ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ วุจฺจติ ทุกฺขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ปญฺญา. ตตฺถ กตมา ทุกฺขปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ปญฺญา? ทุกฺเขน กสิเรน สมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺส ขิปฺปํ ตํ ฐานํ อภิชานนฺตสฺส ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ วุจฺจติ ทุกฺขปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ปญฺญา. ตตฺถ กตมา สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ปญฺญา? อกิจฺเฉน อกสิเรน สมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺส ทนฺธํ ตํ ฐานํ อภิชานนฺตสฺส ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ วุจฺจติ สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ปญฺญา. ตตฺถ กตมา สุขปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ปญฺญา? อกิจฺเฉน อกสิเรน สมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺส ขิปฺปํ ตํ ฐานํ อภิชานนฺตสฺส ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ วุจฺจติ สุขปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๘๐๑). อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

152. “苦行滞通（苦い歩みと遅い智慧）等において、その詳細な説明は以下の通りである。——‘その中で、苦行滞通（苦い歩みと遅い智慧）の慧とは何か。苦しみながら、困難を伴って定（サマーディ）を生じさせる者にとって、その境地を遅く知る、その慧、理解……（中略）……無癡、択法、正見のことである。これを苦行滞通の慧という。その中で、苦行速通（苦い歩みと速い智慧）の慧とは何か。苦しみながら、困難を伴って定を生じさせる者にとって、その境地を速やかに知る、その慧、理解……（中略）……正見のことである。これを苦行速通の慧という。その中で、楽行滞通（楽な歩みと遅い智慧）の慧とは何か。苦労なく、困難なく定を生じさせる者にとって、その境地を遅く知る、その慧、理解……（中略）……正見のことである。これを楽行滞通の慧という。その中で、楽行速通（楽な歩みと速い智慧）の慧とは何か。苦労なく、困難なく定を生じさせる者にとって、その境地を速やかに知る、その慧、理解……（中略）……正見のことである。これを楽行速通の慧という’（‘分別論’801）。これがここでの要約であり、詳細については‘清浄道論’で説かれている。残りの部分は、ここでも前述の方法に従って結びつけるべきである。”

---

ภสฺสสมาจาราทิวณฺณนา

語合（ことばの振る舞い）等の解説

---

๑๕๓. น เจว มุสาวาทูปสญฺหิตนฺติ ภสฺสสมาจาเร ฐิโตปิ กถามคฺคํ อนุปจฺฉินฺทิตฺวา กเถนฺโตปิ อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ น เจว มุสาวาทูปสญฺหิตํ ภาสติ. อฏฺฐ อนริยโวหาเร วชฺเชตฺวา อฏฺฐ อริยโวหารยุตฺตเมว ภาสติ. น จ เวภูติยนฺติ ภสฺสสมาจาเร ฐิโตปิ เภทกรวาจํ น ภาสติ. น จ เปสุณิยนฺติ ตสฺสาเยเวตํ เววจนํ. เวภูติยวาจา หิ ปิยภาวสฺส สุญฺญกรณโต ‘‘เปสุณิย’’นฺติ วุจฺจติ. นามเมวสฺสา เอตนฺติ มหาสีวตฺเถโร อโวจ. น จ สารมฺภชนฺติ สารมฺภชา จ ยา วาจา, ตญฺจ น ภาสติ. ‘‘ตฺวํ ทุสฺสีโล’’ติ วุตฺเต, ‘‘ตฺวํ ทุสฺสีโล ตวาจริโย ทุสฺสีโล’’ติ วา, ‘‘ตุยฺหํ อาปตฺตี’’ติ วุตฺเต, ‘‘อหํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปาฏลิปุตฺตํ คโต’’ติอาทินา นเยน พหิทฺธา วิกฺเขปกถาปวตฺตํ วา กรณุตฺตริยวาจํ น ภาสติ. ชยาเปกฺโขติ ชยปุเรกฺขาโร หุตฺวา, ยถา หตฺถโก สกฺยปุตฺโต ติตฺถิยา นาม ธมฺเมนปิ อธมฺเมนปิ เชตพฺพาติ สจฺจาลิกํ ยํกิญฺจิ ภาสติ, เอวํ [Pg.76] ชยาเปกฺโข ชยปุเรกฺขาโร หุตฺวา น ภาสตีติ อตฺโถ. มนฺตา มนฺตา จ วาจํ ภาสตีติ เอตฺถ มนฺตาติ วุจฺจติ ปญฺญา, มนฺตาย ปญฺญาย. ปุน มนฺตาติ อุปปริกฺขิตฺวา. อิทํ วุตฺตํ โหติ, ภสฺสสมาจาเร ฐิโต ทิวสภาคมฺปิ กเถนฺโต ปญฺญาย อุปปริกฺขิตฺวา ยุตฺตกถเมว กเถตีติ. นิธานวตินฺติ หทเยปิ นิทหิตพฺพยุตฺตํ. กาเลนาติ ยุตฺตปตฺตกาเลน.

153. “‘虚偽を伴わない（na ceva musāvādūpasañhitaṃ）’とは、語合（ことばの振る舞い）に住する者が、話の筋を途絶えさせることなく語るにしても、ここにある比丘は、虚偽を伴う言葉を語らないということである。八つの非聖なる語（不聖語）を避け、八つの聖なる語（聖語）にふさわしいことのみを語る。‘離間させない（na ca vebhūtiyan）’とは、語合に住する者であっても、仲を裂くような言葉を語らないことである。‘中傷しない（na ca pesuṇiyaṃ）’とは、まさにその（離間の）別名である。離間語は親愛の情を空（無）にするものであるから、‘中傷（ペースニヤ）’と呼ばれる。これがその（離間語の）名前であると、マハーシーヴァ長老は述べた。‘争わない（na ca sārambhajaṃ）’とは、競い合いから生じる言葉を語らないことである。‘お前は破戒者だ’と言われたとき、‘お前こそ破戒者だ、お前の師こそ破戒者だ’と言い返したり、‘お前に罪（あやまち）がある’と言われたときに、‘私は托鉢をしてパータリプッタへ行った’などという方法で、話題を外にそらす混乱した話や、過剰な反論（karaṇuttariyavāca）を語らないことである。‘勝利を望む（jayāpekkhoti）’とは、勝利を第一とすることである。釈迦の子であるハッタカが、外道らに対して‘法によっても、非法によっても勝つべきである’として、真偽の混ざった適当なことを語るように、勝利を望み、勝利を第一として語ることはないという意味である。‘熟慮して（mantā mantā）言葉を語る’において、‘マンター’とは慧（智慧）のことであり、慧をもって、また重ねて‘マンター’と言うのは、よく観察して（熟慮して）ということである。つまり、語合に住する者は、一日中語るにしても、慧をもって観察し、適切な言葉のみを説くということである。‘心に蓄えるべき（nidhānavatiṃ）’とは、心に留めておく価値のある言葉のことである。‘時にかなって（kālena）’とは、適切でふさわしい時に、ということである。”

---

เอวํ ภาสิตา หิ วาจา อมุสา เจว โหติ อปิสุณา จ อผรุสา จ อสฐา จ อสมฺผปฺปลาปา จ. เอวรูปา จ อยํ วาจา จตุสจฺจนิสฺสิตาติปิ สิกฺขตฺตยนิสฺสิตาติปิ ทสกถาวตฺถุนิสฺสิตาติปิ เตรสธุตงฺคนิสฺสิตาติปิ สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยธมฺมนิสฺสิตาติปิ มคฺคนิสฺสิตาติปิ วุจฺจติ. เตนาห เอตทานุตฺตริยํ, ภนฺเต, ภสฺสสมาจาเรติ ตํ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

このように語られた言葉は、偽りなく、中傷せず、粗悪でなく、欺瞞がなく、無駄話でもない。このような言葉は、四聖諦に基づき、三学に基づき、十の言論（十説事）に基づき、十三の頭陀行に基づき、三十七道品に基づき、道に基づくと説かれる。それゆえに‘尊師よ、この語合における卓越した境地（etadānuttariyaṃ bhassa samācāre）’と述べられたのである。それは前述の方法と同様に結びつけるべきである。”

---

สจฺโจ จสฺส สทฺโธ จาติ สีลาจาเร ฐิโต ภิกฺขุ สจฺโจ จ ภเวยฺย สจฺจกโถ สทฺโธ จ สทฺธาสมฺปนฺโน. นนุ เหฏฺฐา สจฺจํ กถิตเมว, อิธ กสฺมา ปุน วุตฺตนฺติ? เหฏฺฐา วาจาสจฺจํ กถิตํ. สีลาจาเร ฐิโต ปน ภิกฺขุ อนฺตมโส หสนกถายปิ มุสาวาทํ น กโรตีติ ทสฺเสตุํ อิธ วุตฺตํ. อิทานิ โส ธมฺเมน สเมน ชีวิตํ กปฺเปตีติ ทสฺสนตฺถํ น จ กุหโกติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘กุหโก’’ติอาทีนิ พฺรหฺมชาเล วิตฺถาริตานิ.

“‘彼は真実であり、信心がある（sacco cassa saddho ca）’とは、戒行（戒律の振る舞い）に住する比丘は、真実であり、真実を語る者であり、信心があり、信心を具足した者であるべきだということである。先に（語合の箇所で）真実については説かれたではないか、なぜここで再び説かれるのか、と言うかもしれない。先には‘言葉の真実（語諦）’が説かれた。しかし、戒行に住する比丘は、冗談であっても決して嘘をつかないことを示すために、ここで（再び）説かれたのである。さらに、彼が法と正義に従って生活を営むことを示すために、‘欺瞞者（クハカ）ではない’等が説かれた。その中の‘欺瞞者’等の詳細は、‘梵網経’において詳述されている。”

---

อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร, โภชเน มตฺตญฺญูติ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเนปิ ปมาณญฺญู. สมการีติ สมจารี, กาเยน วาจาย มนสา จ กายวงฺกาทีนิ ปหาย สมํ จรตีติ อตฺโถ. ชาคริยานุโยคมนุยุตฺโตติ รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชายา’’ติ วุตฺตนเยเนว ชาคริยานุโยคํ ยุตฺตปฺปยุตฺโต วิหรติ. อตนฺทิโตติ นิตฺตนฺที กายาลสิยวิรหิโต. อารทฺธวีริโยติ กายิกวีริเยนาปิ อารทฺธวีริโย โหติ, คณสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา จตูสุ อิริยาปเถสุ อฏฺฐอารพฺภวตฺถุวเสน เอกวิหารี. เจตสิกวีริเยนาปิ อารทฺธวีริโย โหติ, กิเลสสงฺคณิกํ ปหาย วิโนเทตฺวา อฏฺฐสมาปตฺติวเสน เอกวิหารี. อปิ จ ยถา ตถา กิเลสุปฺปตฺตึ นิวาเรนฺโต เจตสิกวีริเยน อารทฺธวีริโย โหติ. ฌายีติ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานวเสน [Pg.77] ฌายี. สติมาติ จิรกตาทิอนุสฺสรณสมตฺถาย สติยา สมนฺนาคโต.

“‘諸根の門を守り、食事に節度を知る（indriyesu guttadvāro, bhojane mattaññū）’とは、六つの根（感覚器官）において門を閉じ（守り）、食事においても適量を知るということである。‘平静に行ずる者（samakārī）’とは、等しく（正しく）行ずる者（samacārī）であり、身・口・意によって身体の歪み（kāyavaṅka）などを捨てて、平静に行ずるという意味である。‘不眠の修行に専念する（jāgariyānuyogamanuyutto）’とは、昼夜を六つの時間に分け、‘昼間は経行と坐禅によって’と説かれた方法で、不眠の修行に精励して住することである。‘怠ることなく（atandito）’とは、倦怠がなく、身体の怠惰を離れていることである。‘精進を始めた者（āraddhavīriyo）’とは、身体的な精進においても精進を始めた者であり、大衆との交際を遠ざけ、四つの威儀において八つの精進の根拠（八勤事）に基づき、独居する者のことである。また、精神的な精進においても精進を始めた者であり、煩悩との交わり（kilesasaṅgaṇika）を捨てて遠ざけ、八等至（八定）に基づき、独居する者のことである。さらにまた、いかなる場合も煩悩の発生を防ぎ、精神的な精進によって精進を始めた者のことである。‘静慮する者（jhāyī）’とは、所縁を凝視し、あるいは相を凝視すること（境界静慮・義理静慮）によって静慮（禅定）する者のことである。‘念ある者（satimā）’とは、遠い昔になされたことなどを追憶することができる念（気づき）を具えた者のことである。”

---

กลฺยาณปฏิภาโนติ วากฺกรณสมฺปนฺโน เจว โหติ ปฏิภานสมฺปนฺโน จ. ยุตฺตปฏิภาโน โข ปน โหติ โน มุตฺตปฏิภาโน. สีลสมาจารสฺมิญฺหิ ฐิตภิกฺขุ มุตฺตปฏิภาโน น โหติ, ยุตฺตปฏิภาโน ปน โหติ วงฺคีสตฺเถโร วิย. คติมาติ คมนสมตฺถาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต. ธิติมาติ ธารณสมตฺถาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต. มติมาติ เอตฺถ ปน มตีติ ปญฺญาย นามเมว, ตสฺมา ปญฺญวาติ อตฺโถ. อิติ ตีหิปิ อิเมหิ ปเทหิ ปญฺญาว กถิตา. ตตฺถ เหฏฺฐา สมณธมฺมกรณวีริยํ กถิตํ, อิธ พุทฺธวจนคณฺหนวีริยํ. ตถา เหฏฺฐา วิปสฺสนาปญฺญา กถิตา, อิธ พุทฺธวจนคณฺหนปญฺญา. น จ กาเมสุ คิทฺโธติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ อคิทฺโธ. สโต จ นิปโก จาติ อภิกฺกนฺตปฏิกฺกนฺตาทีสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ สติยา เจว ญาเณน จ สมนฺนาคโต จรตีติ อตฺโถ. เนปกฺกนฺติ ปญฺญา, ตาย สมนฺนาคตตฺตา นิปโกติ วุตฺโต. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

“善き弁才（Kalyāṇapaṭibhāno）”とは、言辞が具足し、かつ弁才（知恵）が具足していることである。また、道理にかなった弁才（yuttapaṭibhāno）があり、放漫な弁才（muttapaṭibhāno）はない。実に、戒と行儀に安住する比丘は、ヴァンギーサ長老のように、放漫な弁才をもたず、道理にかなった弁才をもつものである。“歩みある者（Gatimā）”とは、未だ聞かぬ法へ到達（理解）することのできる知恵を備えた者のことである。“護持ある者（Dhitimā）”とは、保持することのできる知恵を備えた者のことである。“知性ある者（Matimā）”の“mati”とは知恵の別名であり、ゆえに“知恵ある者”という意味である。このように、これら三つの語によって知恵のみが語られている。そこにおいて、先に“精進を開始した者”と述べられた箇所では沙門法の修練における精進が語られていたが、ここでは仏説を把持するための精進が語られている。同様に、先に“不放逸に専念する瞑想者”と述べられた箇所ではヴィパッサナーの知恵が語られていたが、ここでは仏説を把持するための知恵が語られている。“諸々の欲に貪着しない”とは、事物の欲（vatthukāma）と煩悩の欲（kilesakāma）に貪着しないことである。“正念にして慎重（nipaka）なる者”とは、進退などの七つの箇所において、正念と知見とを具足して歩むという意味である。“慎重さ（nepakka）”とは知恵のことであり、それを具足していることから“慎重な者”と言われる。残りの部分は、ここでも前述の方法に従って結びつけるべきである。

---

อนุสาสนวิธาทิวณฺณนา

教誡の法などの釈。

---

๑๕๔. ปจฺจตฺตํ โยนิโส มนสิการาติ อตฺตโน อุปายมนสิกาเรน. ยถานุสิฏฺฐํ ตถา ปฏิปชฺชมาโนติ ยถา มยา อนุสิฏฺฐํ อนุสาสนี ทินฺนา, ตถา ปฏิปชฺชมาโน. ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยาติอาทิ วุตฺตตฺถเมว. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

154. “各自に如理に作意すること（Paccattaṃ yoniso manasikārā）”とは、自らの正しい手段による作意のことである。“教えられた通りに実践する”とは、私が教誡し与えた教えの通りに実践することである。“三つの結（結縛）の滅尽”などの箇所は、既に述べられた通りの意味である。残りの部分は、ここでも前述の方法に従って結びつけるべきである。

---

๑๕๕. ปรปุคฺคลวิมุตฺติญาเณติ โสตาปนฺนาทีนํ ปรปุคฺคลานํ เตน เตน มคฺเคน กิเลสวิมุตฺติญาเณ. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

155. “他人の解脱に関する知”とは、預流者などの他人が、それぞれの道によって煩悩から解脱したことを知る知恵のことである。残りの部分は、ここでも前述の方法に従って結びつけるべきである。

---

๑๕๖. อมุตฺราสึ เอวํนาโมติ เอโก ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺโต นามโคตฺตํ ปริยาทิยมาโน คจฺฉติ. เอโก สุทฺธขนฺเธเยว อนุสฺสรติ, เอโก หิ สกฺโกติ, เอโก น สกฺโกติ. ตตฺถ โย สกฺโกติ, ตสฺส วเสน อคฺคเหตฺวา อสกฺโกนฺตสฺส วเสน คหิตํ. อสกฺโกนฺโต ปน กึ กโรติ? สุทฺธขนฺเธเยว อนุสฺสรนฺโต คนฺตฺวา อเนกชาติสตสหสฺสมตฺถเก ฐตฺวา นามโคตฺตํ ปริยาทิยมาโน โอตรติ. ตํ ทสฺเสนฺโต เอวํนาโมติอาทิมาห[Pg.78]. โส เอวมาหาติ โส ทิฏฺฐิคติโก เอวมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ สสฺสโตติ วตฺวา ‘‘เต จ สตฺตา สํสรนฺตี’’ติ วทนฺตสฺส วจนํ ปุพฺพาปรวิรุทฺธํ โหติ. ทิฏฺฐิคติกตฺตา ปเนส เอตํ น สลฺลกฺเขสิ. ทิฏฺฐิคติกสฺส หิ ฐานํ วา นิยโม วา นตฺถิ. อิมํ คเหตฺวา อิมํ วิสฺสชฺเชติ, อิมํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิมํ คณฺหาตีติ พฺรหฺมชาเล วิตฺถาริตเมเวตํ. อยํ ตติโย สสฺสตวาโทติ เถโร ลาภิสฺเสว วเสน ตโย สสฺสตวาเท อาห. ภควตา ปน ตกฺกีวาทมฺปิ คเหตฺวา พฺรหฺมชาเล จตฺตาโร วุตฺตา. เอเตสํ ปน ติณฺณํ วาทานํ วิตฺถารกถา พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ.

156. “あそこに私はこのような名でいた”とは、ある者は前世を想起する際に、名や氏族を網羅して辿っていく。ある者はただ五蘊（ aggregates）のみを想起する。一方は（名などの詳細を網羅することが）でき、他方はできないからである。そこでは、できる者の立場によらず、詳細を網羅することのできない者の立場から述べられている。できない者は何をするのか。ただ五蘊のみを想起して遡っていき、数十万の生涯の頂点に留まって、そこから名や氏族を網羅しながら下ってくる。それを示すために“このような名の”などと言われた。“彼はこのように言った”とは、その邪見の者がこのように言ったということである。そこにおいて、たとえ“常住である”と言っておきながら、“それら衆生は転生（流転）する”と言う者の言葉は、前後が矛盾している。しかし、その者は邪見に陥っているために、そのことに気づかない。邪見の者には、定まった立脚点も規則性もないからである。これを取ってはこれを捨て、これを捨ててはこれを取るという有様は、梵網経において私が詳しく説いた通りである。“これが第三の常住論である”とは、長老（サーリプッタ）が（禅定や神通の）獲得者の立場から三つの常住論を述べたものである。しかし、世尊は推論者の説をも含めて、梵網経において四つの常住論を説かれた。これら三つの説の詳しい解説は、梵網経において述べられた方法の通りに知るべきである。残りの部分は、ここでも前述の方法に従って詳しく説かれるべきである。

---

๑๕๗. คณนาย วาติ ปิณฺฑคณนาย. สงฺขาเนนาติ อจฺฉิทฺทกวเสน มโนคณนาย. อุภยถาปิ ปิณฺฑคณนเมว ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ, วสฺสานํ สตวเสน สหสฺสวเสน สตสหสฺสวเสน โกฏิวเสน ปิณฺฑํ กตฺวาปิ เอตฺตกานิ วสฺสสตานีติ วา เอตฺตกา วสฺสโกฏิโยติ วา เอวํ สงฺขาตุํ น สกฺกา. ตุมฺเห ปน อตฺตโน ทสนฺนํ ปารมีนํ ปูริตตฺตา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา ยสฺมา โว อนาวรณญาณํ สูรํ วหติ. ตสฺมา เทสนาญาณกุสลตํ ปุรกฺขตฺวา วสฺสคณนายปิ ปริยนฺติกํ กตฺวา กปฺปคณนายปิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา เอตฺตกนฺติ ทสฺเสถาติ ทีเปติ. ปาฬิยตฺโถ ปเนตฺถ วุตฺตนโยเยว. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

157. “数えること（Gaṇanāya）によって”とは、合計の数によってである。“計算（Saṅkhānenāti）することによって”とは、途切れることのない計算の力によってである。両者ともに合計の数を示すものである。次のような意味である。すなわち、年数を、百単位、千単位、十万単位、あるいは億単位でまとめて、“これほど何百の年がある”とか“これほど何億の年がある”というように数えることは不可能である。しかし、世尊においては、自ら十の波羅蜜を満たされたことにより、一切知者の知恵が善く通達されており、それゆえに三世において遮りのない知恵（無礙智）が力強くはたらくのである。それゆえに、説法の知恵における巧みさを優先し、年数による数え方においても限界を定め、劫（カルパ）による数え方においても区切りをつけて、“これほどである”と示されるのである。ここでの聖典（Pāḷi）の意味は、既に述べられた通りの方法である。残りの部分は、ここでも前述の方法に従って結びつけるべきである。

---

๑๕๘. เอตทานุตฺตริยํ, ภนฺเต, สตฺตานํ จุตูปปาตญาเณติ ภนฺเต ยาปิ อยํ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิวเสน ญาณเทสนา, สาปิ ตุมฺหากํเยว อนุตฺตรา. อตีตพุทฺธาปิ เอวเมว เทเสสุํ. อนาคตาปิ เอวเมว เทเสสฺสนฺติ. ตุมฺเห เตสํ อตีตานาคตพุทฺธานํ ญาเณน สํสนฺทิตฺวาว เทสยิตฺถ. ‘‘อิมินาปิ การเณน เอวํปสนฺโน อหํ ภนฺเต ภควตี’’ติ ทีเปติ. ปาฬิยตฺโถ ปเนตฺถ วิตฺถาริโตเยว.

158. “世尊よ、衆生の死生に関する知において、これが最上のものです”とは、世尊よ、衆生の死と再生（結生）のあり方についての知を説くこの教えもまた、世尊だけに備わる無上のものです。過去の諸仏も同様に説かれました。未来の諸仏も同様に説かれるでしょう。世尊は、それら過去・未来の諸仏の知恵と照らし合わせて説かれました。“この理由によっても、世尊よ、私はこのように世尊に対して浄信しております”ということを示している。ここでの聖典の意味は、既に詳しく述べられた通りである。

---

๑๕๙. สาสวา สอุปธิกาติ สโทสา สอุปารมฺภา. โน อริยาติ วุจฺจตีติ อริยิทฺธีติ น วุจฺจติ. อนาสวา อนุปธิกาติ นิทฺโทสา อนุปารมฺภา. อริยาติ วุจฺจตีติ อริยิทฺธีติ วุจฺจติ. อปฺปฏิกูลสญฺญี [Pg.79] ตตฺถ วิหรตีติ กถํ อปฺปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรตีติ? ปฏิกูเล สตฺเต เมตฺตํ ผรติ, สงฺขาเร ธาตุสญฺญํ อุปสํหรติ. ยถาห ‘‘กถํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ (ปฏิ. ม. ๓.๙๗)? อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ เมตฺตาย วา ผรติ, ธาตุโต วา อุปสํหรตี’’ติ. ปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรตีติ อปฺปฏิกูเล สตฺเต อสุภสญฺญํ ผรติ, สงฺขาเร อนิจฺจสญฺญํ อุปสํหรติ. ยถาห ‘‘กถํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ? อิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ อสุภาย วา ผรติ, อนิจฺจโต วา อุปสํหรตี’’ติ. เอวํ เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

159. “有漏（うろ）にして取（しゅ）を伴う”とは、過失があり、非難を伴うことである。“聖なるものではないと言われる”とは、聖なる神変（iddhi）とは言われないということである。“無漏にして取を伴わない”とは、過失がなく、非難を伴わないことであり、“聖なるものと言われる”とは、聖なる神変と言われることである。“そこにおいて不浄（厭うべきもの）ではないという想いをもち住む”とは、いかにして不浄な対象において不浄ではないという想いをもって住むのか。不浄な衆生に対して慈しみを広げ、諸行に対して界（要素）としての想いを向けることである。世尊が次のように説かれた通りである。“いかにして不浄なものに対して、不浄ではないという想いをもって住むのか。望ましくない対象に対して、慈しみを広げるか、あるいは界として想い向けるのである”。“そこにおいて不浄であるという想いをもって住む”とは、不浄ではない衆生に対して不浄（醜悪）の想いを広げ、諸行に対して無常の想いを向けることである。次のように説かれた通りである。“いかにして不浄ではないものに対して、不浄であるという想いをもって住むのか。望ましい対象に対して、不浄の想いを広げるか、あるいは無常として想い向けるのである”。このように、残りの箇所においても意味を知るべきである。

---

อุเปกฺขโก ตตฺถ วิหรตีติ อิฏฺเฐ อรชฺชนฺโต อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺโต ยถา อญฺเญ อสมเปกฺขเนน โมหํ อุปฺปาเทนฺติ, เอวํ อนุปฺปาเทนฺโต ฉสุ อารมฺมเณสุ ฉฬงฺคุเปกฺขาย อุเปกฺขโก วิหรติ. เอตทานุตฺตริยํ, ภนฺเต, อิทฺธิวิธาสูติ, ภนฺเต, ยา อยํ ทฺวีสุ อิทฺธีสุ เอวํเทสนา, เอตทานุตฺตริยํ. ตํ ภควาติ ตํ เทสนํ ภควา อเสสํ สกลํ อภิชานาติ. ตํ ภควโตติ ตํ เทสนํ ภควโต อเสสํ อภิชานโต. อุตฺตริ อภิญฺเญยฺยํ นตฺถีติ อุตฺตริ อภิชานิตพฺพํ นตฺถิ. อยํ นาม อิโต อญฺโญ ธมฺโม วา ปุคฺคโล วา ยํ ภควา น ชานาติ อิทํ นตฺถิ. ยทภิชานํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วาติ ยํ ตุมฺเหหิ อนภิญฺญาตํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อภิชานนฺโต ภควตา ภิยฺโยภิญฺญตโร อสฺส, อธิกตรปญฺโญ ภเวยฺย. ยทิทํ อิทฺธิวิธาสูติ เอตฺถ ยทิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อิทฺธิวิธาสุ ภควตา อุตฺตริตโร นตฺถิ. อตีตพุทฺธาปิ หิ อิมา ทฺเว อิทฺธิโย เทเสสุํ, อนาคตาปิ อิมาว เทเสสฺสนฺติ. ตุมฺเหปิ เตสํ ญาเณน สํสนฺทิตฺวา อิมาว เทสยิตฺถ. อิติ ภควา อิทฺธิวิธาสุ อนุตฺตโรติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมินาปิ การเณน เอวํปสนฺโน อหํ, ภนฺเต, ภควตี’’ติ ทีเปติ. เอตฺตาวตา เย ธมฺมเสนาปติ ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา โสฬส อปรมฺปริยธมฺเม สมฺมสิ, เตว ทสฺสิตา โหนฺติ.

“そこに捨（平等な心）として住む（upekkhako tattha viharati）”とは、好ましい対象に執着せず、好ましくない対象に腹を立てず、他者が不適切な観察によって無知（moha）を生じさせるのとは対照的に、そのように無知を生じさせることなく、六つの感覚対象において六支の捨（chaḷaṅgupekkhā）をもって、捨として住むことを意味する。“尊師よ、神変（iddhividhā）に関するこの卓越した教え（anuttariya）は、二つの神変に関するこのような説示であり、これが卓越したものです”とは、尊師よ、二つの神変に関してこのように説かれた説示が卓越しているということである。“世尊はそれを（taṃ bhagavā）”とは、その説示を世尊が余すところなく、すべてを覚知しておられるということである。“その世尊において（taṃ bhagavato）”とは、その説示を余すところなく覚知しておられる世尊にとって、“それ以上に知るべきことはない（uttari abhiññeyyaṃ natthi）”、つまり、さらに特別の智によって知るべきことは何もないということである。この世尊が知っておられること以外に、世尊がご存じない他の法や人物というものは存在しない。“それを知る他の沙門や婆羅門（yadabhijānaṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā）”とは、あなた方が覚知していないことを覚知し、世尊よりもさらに優れた智、あるいはより優れた知恵を持つ他の沙門や婆羅門が存在するかもしれないということを否定している。“いわゆる神変において（yadidaṃ iddhividhāsu）”の“yadidaṃ”は単なる挿入語である。神変において、世尊よりも優れた者は存在しない。実に、過去の仏陀たちもこれら二つの神変を説かれ、未来の仏陀たちもこれらを説かれるであろう。あなた方もそれらの過去・未来の仏陀の智と照らし合わせて、これらを説かれたのである。このように、世尊が神変において無上であることを示すことで、“尊師よ、この理由によっても、私は世尊に対してこのように浄信しております”ということを明らかにしている。以上によって、法将（サーリプッタ）が昼の休息所に座って考察した十六の順次の法（aparampariyadhamma）が示されたのである。

---

อญฺญถาสตฺถุคุณทสฺสนาทิวณฺณนา

師（世尊）の徳の提示等に関する、その他の解説。

---

๑๖๐. อิทานิ อปเรนปิ อากาเรน ภควโต คุเณ ทสฺเสนฺโต ยํ ตํ ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ สทฺเธน กุลปุตฺเตนาติ สทฺธา กุลปุตฺตา [Pg.80] นาม อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา โพธิสตฺตา. ตสฺมา ยํ สพฺพญฺญุโพธิสตฺเตน ปตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. กึ ปน เตน ปตฺตพฺพํ? นว โลกุตฺตรธมฺมา. อารทฺธวีริเยนาติอาทีสุ ‘‘วีริยํ ถาโม’’ติอาทีนิ สพฺพาเนว วีริยเววจนานิ. ตตฺถ อารทฺธวีริเยนาติ ปคฺคหิตวีริเยน. ถามวตาติ ถามสมฺปนฺเนน ถิรวีริเยน. ปุริสถาเมนาติ เตน ถามวตา ยํ ปุริสถาเมน ปตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนนฺตรปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปุริสโธรยฺเหนาติ ยา อสมธุเรหิ พุทฺเธหิ วหิตพฺพา ธุรา, ตํ ธุรํ วหนสมตฺเถน มหาปุริเสน. อนุปฺปตฺตํ ตํ ภควตาติ ตํ สพฺพํ อตีตานาคตพุทฺเธหิ ปตฺตพฺพํ, สพฺพเมว อนุปฺปตฺตํ, ภควโต เอกคุโณปิ อูโน นตฺถีติ ทสฺเสติ. กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยคนฺติ วตฺถุกาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยคํ. ยถา อญฺเญ เกณิยชฏิลาทโย สมณพฺราหฺมณา ‘‘โก ชานาติ ปรโลกํ. สุโข อิมิสฺสา ปริพฺพาชิกาย มุทุกาย โลมสาย พาหาย สมฺผสฺโส’’ติ โมฬิพนฺธาหิ ปริพฺพาชิกาหิ ปริจาเรนฺติ สมฺปตฺตํ สมฺปตฺตํ รูปาทิอารมฺมณํ อนุภวมานา กามสุขมนุยุตฺตา, น เอวมนุยุตฺโตติ ทสฺเสติ.

160. 今や、別の側面から世尊の徳を示そうとして、“尊師よ、……するところの（yaṃ taṃ bhante）”等の文を説かれた。そこでの“信ある善男子によって（saddhena kulaputtena）”とは、信ある善男子とは、過去・未来・現在の菩薩たちのことである。したがって、一切智の菩薩によって到達されるべきものと述べられたことになる。では、その菩薩によって到達されるべきものとは何か。それは九つの出世間法（nava lokuttaradhamma）である。“精進を修め（āraddhavīriyena）”などの箇所において、“精進（vīriya）”や“力（thāmo）”などの語は、すべて精進の類義語である。そこでの“精進を修め”とは、精進を奮い起こした、あるいは弛まぬ精進を持つという意味である。“有力な（thāmavatā）”とは、力（thāma）を備えた、強固な精進を持つという意味である。“人間の力によって（purisathāmena）”とは、その力を備えた者（菩薩）が人間の力によって到達すべきもの、と述べられたことになる。続く二つの語（purisavīriyena, purisaparakkamena）についても同様の理路である。“人間の双肩を担う者によって（purisadhorayhena）”とは、無比の重責を担う仏陀たちによって運ばれるべき重荷があり、その重荷を運ぶ能力のある偉大なる人間（大士）によって、という意味である。“世尊はそれに到達された（anuppattaṃ taṃ bhagavatā）”とは、過去・未来の仏陀たちによって到達されるべきすべての出世間法に、世尊はまさに到達されており、世尊において欠けている徳は一つとしてないことを示している。“諸欲における欲楽への耽溺（kāmesu kāmasukhallikānuyoga）”とは、欲の対象における欲楽の耽溺である。他のケニヤ・ジャティラ等の沙門や婆羅門たちが、“来世など誰が知るものか。この修行女（パリバージャカ）の柔らかく産毛のある腕の感触こそが幸福である”と言って、結髪した修行女たちに仕えさせたり、あるいは彼女たちと享楽したりして、次々と現れる色などの対象を享受し、欲楽に耽溺して住むのとは異なり、世尊はそのように耽溺して住まわれないことを示している。

---

หีนนฺติ ลามกํ. คมฺมนฺติ คามวาสีนํ ธมฺมํ. โปถุชฺชนิกนฺติ ปุถุชฺชเนหิ เสวิตพฺพํ. อนริยนฺติ น นิทฺโทสํ. น วา อริเยหิ เสวิตพฺพํ. อนตฺถสญฺหิตนฺติ อนตฺถสํยุตฺตํ. อตฺตกิลมถานุโยคนฺติ อตฺตโน อาตาปนปริตาปนานุโยคํ. ทุกฺขนฺติ ทุกฺขยุตฺตํ, ทุกฺขมํ วา. ยถา เอเก สมณพฺราหฺมณา กามสุขลฺลิกานุโยคํ ปริวชฺเชสฺสามาติ กายกิลมถํ อนุธาวนฺติ, ตโต มุญฺจิสฺสามาติ กามสุขํ อนุธาวนฺติ, น เอวํ ภควา. ภควา ปน อุโภ เอเต อนฺเต วชฺเชตฺวา ยา สา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา จกฺขุกรณี’’ติ เอวํ วุตฺตา สมฺมาปฏิปตฺติ, ตเมว ปฏิปนฺโน. ตสฺมา ‘‘น จ อตฺตกิลมถานุโยค’’นฺติอาทิมาห.

“卑劣な（hīna）”とは、劣ったこと。“俗悪な（gamma）”とは、村落の住人（凡夫）の法であること。“凡夫の（pothujjanika）”とは、凡夫によって親しまれるべきこと。“聖ならざる（anariya）”とは、欠点がないわけではないこと、あるいは聖者によって親しまれるべきではないこと。“無益な（anatthasañhita）”とは、利益を伴わないこと。“自己を苦しめる耽溺（attakilamathānuyoga）”とは、自らを焼き、苦しめることに専念することである。“苦しい（dukkha）”とは、苦しみを伴う、あるいは苦痛であることを意味する。ある沙門や婆羅門たちが“欲楽への耽溺を避けよう”として身体の苦行に走ったり、あるいはそこから逃れようとして欲楽に走ったりするのとは異なり、世尊はそのようにはなさらない。世尊はこれら二つの極端を避け、“比丘たちよ、如来によって悟られた中道があり、それは眼を開くものである”と説かれた通りの正しい実践（正行）を修行されたのである。それゆえに、“自己を苦しめる耽溺ではなく”等の文を説かれた。

---

อาภิเจตสิกานนฺติ อภิเจตสิกานํ, กามาวจรจิตฺตานิ อติกฺกมิตฺวา ฐิตานนฺติ อตฺโถ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว สุขวิหารานํ. โปฏฺฐปาทสุตฺตนฺตสฺมิญฺหิ สปฺปีติกทุติยชฺฌานผลสมาปตฺติ กถิตา (ที. นิ. ๑.๔๓๒). ปาสาทิกสุตฺตนฺเต สห มคฺเคน วิปสฺสนาปาทกชฺฌานํ. ทสุตฺตรสุตฺตนฺเต [Pg.81] จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติ. อิมสฺมึ สมฺปสาทนีเย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารชฺฌานานิ กถิตานิ. นิกามลาภีติ ยถากามลาภี. อกิจฺฉลาภีติ อทุกฺขลาภี. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี.

“高遠な心に関する（ābhicetasikānaṃ）”とは、優れた心に関する、あるいは欲界の心を越えてとどまっている（禅定の）心という意味である。“現法楽住（diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ）”とは、このまさに現世（自体）における幸福な住処（禅定）のことである。実に、‘ポッタパーダ・スッタ’においては、喜（pīti）を伴う第二禅と同等の果等持が、現法楽住として語られている。‘パーサーディカ・スッタ’においては、観（vipassanā）の基礎となる禅定が道（magga）と共に現法楽住として語られている。‘ダスッタラ・スッタ’においては、第四禅と同等、あるいは第四禅を基礎とする果等持が現法楽住として語られている。この‘サンパサーダニーヤ・スッタ’においては、現世における幸福な住処として説かれる四つの色界禅が現法楽住として語られている。“望むままに得（nikāmalābhī）”とは、望む時にいつでも得ること。“苦労なく得（akicchalābhī）”とは、苦しまずに得ること。“困難なく得（akasiralābhī）”とは、広大な禅定を得ることである。これら三つの語のうち、“望むままに得”は望む時にいつでも入定できる能力を、“苦労なく得”は障害（五蓋）を完全に断じたがゆえに安楽に入定できる能力を、“困難なく得”は定められた時間に自在に出定できる能力を示している。

---

อนุโยคทานปฺปการวณฺณนา

専念（anuyoga）と授与のあり方に関する解説。

---

๑๖๑. เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิโลกธาตุยา. ตีณิ หิ เขตฺตานิ – ชาติเขตฺตํ อาณาเขตฺตํ วิสยเขตฺตํ. ตตฺถ ชาติเขตฺตํ นาม ทสสหสฺสี โลกธาตุ. สา หิ ตถาคตสฺส มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนกาเล นิกฺขมนกาเล สมฺโพธิกาเล ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน อายุสงฺขาโรสฺสชฺชเน ปรินิพฺพาเน จ กมฺปติ. โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬํ ปน อาณาเขตฺตํ นาม. อาฏานาฏิยโมรปริตฺตธชคฺคปริตฺตรตนปริตฺตาทีนญฺหิ เอตฺถ อาณา วตฺตติ. วิสยเขตฺตสฺส ปน ปริมาณํ นตฺถิ, พุทฺธานญฺหิ ‘‘ยาวตกํ ญาณํ, ตาวตกํ เญยฺยํ, ยาวตกํ เญยฺยํ ตาวตกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เญยฺยํ, เญยฺยปริยนฺติกํ ญาณ’’นฺติ (มหานิ. ๕๕) วจนโต อวิสโย นาม นตฺถิ.

161. “一つの世界（ekissā lokadhātuyā）”とは、一万の境界（十千世界）のことである。実に、三つの境界（khetta）がある。生境界（jātikhetta）、威令境界（āṇākhetta）、境域境界（visayakhetta）である。そのうち、生境界とは十千世界のことである。実にその十千世界は、如来が母胎に宿る時、誕生する時、正覚を成す時、初転法輪の時、寿行を捨てる時、そして般涅槃の時に揺れ動く。一方、百億（一兆）の輪囲山（世界系）が威令境界と呼ばれる。ここでは、‘アーターナーティーヤ’‘モーラ・パリッタ’‘ダジャッガ・パリッタ’‘ラタナ・パリッタ’などの守護経の威令が及ぶ。境域境界には制限がない。なぜなら、仏陀たちには“知るべき対象がある限り智があり、智がある限り知るべき対象がある。智の及ぶ範囲が知るべき対象であり、知るべき対象の及ぶ範囲が智である”との教えがある通り、智の及ばない対象（avisayo）は存在しないからである。

---

อิเมสุ ปน ตีสุ เขตฺเตสุ ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬํ อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ สุตฺตํ นตฺถิ, นุปฺปญฺชนฺตีติ ปน อตฺถิ. ตีณิ ปิฏกานิ วินยปิฏกํ, สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกํ. ติสฺโส สงฺคีติโย มหากสฺสปตฺเถรสฺส สงฺคีติ, ยสตฺเถรสฺส สงฺคีติ, โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส สงฺคีตีติ. อิมา ติสฺโส สงฺคีติโย อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน ‘‘อิมํ จกฺกวาฬํ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ สุตฺตํ นตฺถิ, นุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถิ.

これら三つの境界のうち、この世界系（cakkavāḷa）を除いて他の世界系に仏陀が現れるという経（sutta）は存在せず、現れないという（経）は存在している。三蔵（vinaya, suttanta, abhidhamma）は三つある。結集も、マハーカーッサパ長老によるもの、ヤサ長老によるもの、モッガリプッタ・ティッサ長老によるものの三つがある。これら三つの結集を経て編纂された三蔵の仏典において、“この世界系を離れて他の場所に仏陀が現れる”という経は存在せず、現れないという（経）は存在している。

---

อปุพฺพํ อจริมนฺติ อปุเร อปจฺฉา เอกโต นุปฺปชฺชนฺติ, ปุเร วา ปจฺฉา วา อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ โพธิปลฺลงฺเก ‘‘โพธึ อปตฺวา น อุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ นิสินฺนกาลโต ปฏฺฐาย ยาว มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ, ตาว ปุพฺเพติ น เวทิตพฺพํ. โพธิสตฺตสฺส หิ ปฏิสนฺธิคฺคหเณ ทสสหสฺสจกฺกวาฬกมฺปเนเนว เขตฺตปริคฺคโห กโต. อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติปิ นิวาริตา โหติ. ปรินิพฺพานโต ปฏฺฐาย จ ยาว สาสปมตฺตาปิ ธาตุโย ติฏฺฐนฺติ, ตาว ปจฺฉาติ น เวทิตพฺพํ. ธาตูสุ หิ ฐิตาสุ [Pg.82] พุทฺธาปิ ฐิตาว โหนฺติ. ตสฺมา เอตฺถนฺตเร อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ นิวาริตาว โหติ. ธาตุปรินิพฺพาเน ปน ชาเต อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ น นิวาริตา.

“不前不後（apubbaṃ acarimaṃ）”とは、前でもなく後でもなく、二仏が同時に出現することはないという意味であり、前あるいは後に生じるということである。そこにおいて、菩提座で“悟りを得ずには立ち上がらじ”と座した時から、母胎に結生（宿る）するまでの間は、“前”と知るべきではない。菩薩の結生の際には、一万の瑞界が震動することによって、その仏の教化領域が限定され、他の仏の出現が阻止されるからである。また、入滅（パリニッバーナ）の時から、芥子粒ほどの遺骨（舎利）が存続している間は、“後”と知るべきではない。舎利が存続している間は、諸仏が存続しているのと同じだからである。したがって、この中間の期間においては、他の仏の出現は阻止されているのである。しかし、舎利の入滅（遺骨の消滅）が起こった後は、他の仏の出現は阻止されない。

---

ติปิฏกอนฺตรธานกถา

三蔵の隠没に関する話

---

ตีณิ อนฺตรธานานิ นาม ปริยตฺติอนฺตรธานํ, ปฏิเวธอนฺตรธานํ, ปฏิปตฺติอนฺตรธานนฺติ. ตตฺถ ปริยตฺตีติ ตีณิ ปิฏกานิ. ปฏิเวโธติ สจฺจปฺปฏิเวโธ. ปฏิปตฺตีติ ปฏิปทา. ตตฺถ ปฏิเวโธ จ ปฏิปตฺติ จ โหติปิ น โหติปิ. เอกสฺมิญฺหิ กาเล ปฏิเวธกรา ภิกฺขู พหู โหนฺติ, เอส ภิกฺขุ ปุถุชฺชโนติ องฺคุลึ ปสาเรตฺวา ทสฺเสตพฺโพ โหติ. อิมสฺมึเยว ทีเป เอกวารํ ปุถุชฺชนภิกฺขุ นาม นาโหสิ. ปฏิปตฺติปูรกาปิ กทาจิ พหู โหนฺติ, กทาจิ อปฺปา. อิติ ปฏิเวโธ จ ปฏิปตฺติ จ โหติปิ น โหติปิ. สาสนฏฺฐิติยา ปน ปริยตฺติ ปมาณํ. ปณฺฑิโต หิ เตปิฏกํ สุตฺวา ทฺเวปิ ปูเรติ.

隠没（消滅）には、教理（pariyatti）の隠没、通達（paṭivedha）の隠没、修行（paṭipatti）の隠没の三つがある。教理とは三蔵のことである。通達とは真理の悟りのことである。修行とは道の実践のことである。その中で、通達と修行は、存在することもあれば存在しないこともある。ある時には通達を成した比丘が多く、凡夫の比丘を指さして示さねばならぬほどであった。この（スリランカ）島においても、かつて凡夫の比丘が一人もいなかった時があった。修行を全うする者も、ある時は多く、ある時は少ない。このように通達と修行は存在したりしなかったりするが、教え（正法）の存続にとっては、教理こそがその基準である。賢者は三蔵を聞いて、通達と修行の両方を全うするからである。

---

ยถา อมฺหากํ โพธิสตฺโต อาฬารสฺส สนฺติเก ปญฺจาภิญฺญา สตฺต จ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา ปริกมฺมํ ปุจฺฉิ, โส น ชานามีติ อาห. ตโต อุทกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อธิคตวิเสสํ สํสนฺทิตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส ปริกมฺมํ ปุจฺฉิ, โส อาจิกฺขิ, ตสฺส วจนสมนนฺตรเมว มหาสตฺโต ตํ ฌานํ สมฺปาเทสิ, เอวเมว ปญฺญวา ภิกฺขุ ปริยตฺตึ สุตฺวา ทฺเวปิ ปูเรติ. ตสฺมา ปริยตฺติยา ฐิตาย สาสนํ ฐิตํ โหติ. ยทา ปน สา อนฺตรธายติ, ตทา ปฐมํ อภิธมฺมปิฏกํ นสฺสติ. ตตฺถ ปฏฺฐานํ สพฺพปฐมํ อนฺตรธายติ. อนุกฺกเมน ปจฺฉา ธมฺมสงฺคโห, ตสฺมึ อนฺตรหิเต อิตเรสุ ทฺวีสุ ปิฏเกสุ ฐิเตสุปิ สาสนํ ฐิตเมว โหติ.

我らが菩薩がアーラーラ仙の元で五神通と七等至を成し遂げ、非想非非想処等至の準備修行（遍作）について尋ねたとき、彼は“知らない”と答えた。その後、ウドゥカ仙の元へ行き、得られた殊勝な境地を照らし合わせて非想非非想処の準備修行について尋ねると、彼はそれを教えた。その言葉が終わるやいなや、大士（菩薩）はその禅定を成就した。それと同じように、智慧のある比丘は教理を聞いて通達と修行の両方を全うするのである。それゆえ、教理が存続している限り、教えは存続している。しかし、教理が隠没するとき、まず阿毘達磨蔵が消滅する。その中でも、発趣論（パッターナ）が最初に隠没し、順次、最後に法集論（ダンマサンガニー）が隠没する。阿毘達磨蔵が隠没しても、他の二蔵（経・律）が存続している間は、教えは存続していると言える。

---

ตตฺถ สุตฺตนฺตปิฏเก อนฺตรธายมาเน ปฐมํ องฺคุตฺตรนิกาโย เอกาทสกโต ปฏฺฐาย ยาว เอกกา อนฺตรธายติ, ตทนนฺตรํ สํยุตฺตนิกาโย จกฺกเปยฺยาลโต ปฏฺฐาย ยาว โอฆตรณา อนฺตรธายติ. ตทนนฺตรํ มชฺฌิมนิกาโย อินฺทฺริยภาวนโต ปฏฺฐาย ยาว มูลปริยายา อนฺตรธายติ. ตทนนฺตรํ ทีฆนิกาโย ทสุตฺตรโต ปฏฺฐาย ยาว พฺรหฺมชาลา อนฺตรธายติ. เอกิสฺสาปิ ทฺวินฺนมฺปิ คาถานํ ปุจฺฉา อทฺธานํ [Pg.83] คจฺฉติ, สาสนํ ธาเรตุํ น สกฺโกติ, สภิยปุจฺฉา อาฬวกปุจฺฉา วิย จ. เอตา กิร กสฺสปพุทฺธกาลิกา อนฺตรา สาสนํ ธาเรตุํ นาสกฺขึสุ.

経蔵が隠没していくとき、まず増支部（アングッタラ・ニカーヤ）が十一集から一集まで隠没する。その次に相応部（サンユッタ・ニカーヤ）が輪篇から暴流渡経まで隠没する。その次に中部（マッジマ・ニカーヤ）が根修習経から根本法門経まで隠没する。その次に長部（ディーガ・ニカーヤ）が十上経から梵網経まで隠没する。一編あるいは二編の偈の問いでさえも、長い年月の間に保持できなくなり、教えを支えることができなくなる。サビヤの問いやアーラヴァカの問いのように。これらはカッサパ仏の時代において、その中間の期間に教えを保持することができなかったと言われている。

---

ทฺวีสุ ปน ปิฏเกสุ อนฺตรหิเตสุปิ วินยปิฏเก ฐิเต สาสนํ ติฏฺฐติ. ปริวารกฺขนฺธเกสุ อนฺตรหิเตสุ อุภโตวิภงฺเค ฐิเต ฐิตเมว โหติ. อุภโตวิภงฺเค อนฺตรหิเต มาติกายปิ ฐิตาย ฐิตเมว โหติ. มาติกาย อนฺตรหิตาย ปาติโมกฺขปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาสุ ฐิตาสุ สาสนํ ติฏฺฐติ. ลิงฺคํ อทฺธานํ คจฺฉติ. เสตวตฺถสมณวํโส ปน กสฺสปพุทฺธกาลโต ปฏฺฐาย สาสนํ ธาเรตุํ นาสกฺขิ. ปฏิสมฺภิทาปตฺเตหิ วสฺสสหสฺสํ อฏฺฐาสิ. ฉฬภิญฺเญหิ วสฺสสหสฺสํ. เตวิชฺเชหิ วสฺสสหสฺสํ. สุกฺขวิปสฺสเกหิ วสฺสสหสฺสํ. ปาติโมกฺเขหิ วสฺสสหสฺสํ อฏฺฐาสิ. ปจฺฉิมกสฺส ปน สจฺจปฺปฏิเวธโต ปจฺฉิมกสฺส สีลเภทโต ปฏฺฐาย สาสนํ โอสกฺกิตํ นาม โหติ. ตโต ปฏฺฐาย อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ น นิวาริตา.

二蔵（経・論）が隠没しても、律蔵が存続していれば教えは存続する。付随（パリワーラ）や篇（カンダカ）が隠没しても、両部分別（比丘・比丘尼の戒本解説）が存続していれば、教えは存続している。両部分別が隠没しても、本母（マティカー）が存続していれば存続している。本母が隠没しても、波羅提木叉（戒本）、出家、受具足戒の儀式が存続していれば、教えは存続する。（その後は）外相（比丘の姿）のみが長い間続く。カッサパ仏の時代以降、白衣の沙門の系統は教えを保持することができなかった。教えは四無碍解を得た阿羅漢たちによって千年間存続し、六神通の阿羅漢によって千年間、三明の阿羅漢によって千年間、乾観の阿羅漢によって千年間、戒本のみを守る者たちによって千年間存続した。最後の者の真理通達が途絶え、最後の者の戒が破られた時から、教えは“衰退した”とされる。それ以降は、他の仏の出現は阻止されない。

---

สาสนอนฺตรหิตวณฺณนา

聖教の隠没に関する釈義

---

ตีณิ ปรินิพฺพานานิ นาม กิเลสปรินิพฺพานํ ขนฺธปรินิพฺพานํ ธาตุปรินิพฺพานนฺติ. ตตฺถ กิเลสปรินิพฺพานํ โพธิปลฺลงฺเก อโหสิ. ขนฺธปรินิพฺพานํ กุสินารายํ. ธาตุปรินิพฺพานํ อนาคเต ภวิสฺสติ. สาสนสฺส กิร โอสกฺกนกาเล อิมสฺมึ ตมฺพปณฺณิทีเป ธาตุโย สนฺนิปติตฺวา มหาเจติยํ คมิสฺสนฺติ. มหาเจติยโต นาคทีเป ราชายตนเจติยํ. ตโต มหาโพธิปลฺลงฺกํ คมิสฺสนฺติ. นาคภวนโตปิ เทวโลกโตปิ พฺรหฺมโลกโตปิ ธาตุโย มหาโพธิปลฺลงฺกเมว คมิสฺสนฺติ. สาสปมตฺตาปิ ธาตุโย น อนฺตรา นสฺสิสฺสนฺติ. สพฺพธาตุโย มหาโพธิปลฺลงฺเก ราสิภูตา สุวณฺณกฺขนฺโธ วิย เอกคฺฆนา หุตฺวา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย วิสฺสชฺเชสฺสนฺติ.

入滅（パリニッバーナ）には、煩悩の入滅、五蘊の入滅、舎利（遺骨）の入滅の三つがある。煩悩の入滅は菩提座（悟りの時）に起こり、五蘊の入滅はクシナガラで起こった。舎利の入滅は未来に起こる。教えが衰退する時、このタンバパンニ島（スリランカ）において諸々の舎利が集まり、大聖塔へ、次いでナーガ島のラージャヤタナ聖塔へ、そこから大菩提座へと向かう。龍宮からも、天界からも、梵天界からも、舎利は大菩提座へと集まる。芥子粒ほどの舎利であっても途中で消えることはない。すべての舎利は大菩提座に集まり、金塊のように一塊となって、六色の輝きを放つだろう。

---

ตา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริสฺสนฺติ, ตโต ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา สนฺนิปติตฺวา ‘‘อชฺช สตฺถา ปรินิพฺพาติ, อชฺช สาสนํ โอสกฺกติ, ปจฺฉิมทสฺสนํ ทานิ อิทํ อมฺหาก’’นฺติ ทสพลสฺส ปรินิพฺพุตทิวสโต มหนฺตตรํ การุญฺญํ กริสฺสนฺติ. ฐเปตฺวา อนาคามิขีณาสเว อวเสสา [Pg.84] สกภาเวน สนฺธาเรตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. ธาตูสุ เตโชธาตุ อุฏฺฐหิตฺวา ยาว พฺรหฺมโลกา อุคฺคจฺฉิสฺสติ. สาสปมตฺตายปิ ธาตุยา สติ เอกชาลา ภวิสฺสติ. ธาตูสุ ปริยาทานํ คตาสุ อุปจฺฉิชฺชิสฺสติ. เอวํ มหนฺตํ อานุภาวํ ทสฺเสตฺวา ธาตูสุ อนฺตรหิตาสุ สาสนํ อนฺตรหิตํ นาม โหติ.

その輝きは一万の瑞界に広がり、それによって一万の転輪世界の神々が集まり、“今日、師（仏）は完全に滅せられる。今日、教えは後退する。これが我らにとって（仏の）最後の拝見である”と言って、仏の入滅の日よりもさらに大きな悲しみに暮れるだろう。不還果や阿羅漢を除いて、残りの者たちは平静を保つことができない。舎利から火界が湧き起こり、梵天界にまで昇る。芥子粒ほどの舎利がある限り、一団の炎となるだろう。舎利が尽きれば炎は消える。このように大威神力を示して舎利が隠没したとき、教えが隠没したとされるのである。

---

ยาว น เอวํ อนฺตรธายติ, ตาว อจริมํ นาม โหติ. เอวํ อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. กสฺมา ปน อปุพฺพํ อจริมํ นุปฺปชฺชนฺตีติ? อนจฺฉริยตฺตา. พุทฺธา หิ อจฺฉริยมนุสฺสา. ยถาห – ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส. กตโม เอกปุคฺคโล? ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๗๒). ยทิ จ ทฺเว วา จตฺตาโร วา อฏฺฐ วา โสฬส วา เอกโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ, อนจฺฉริยา ภเวยฺยุํ. เอกสฺมิญฺหิ วิหาเร ทฺวินฺนํ เจติยานมฺปิ ลาภสกฺกาโร อุฬาโร น โหติ. ภิกฺขูปิ พหุตาย น อจฺฉริยา ชาตา, เอวํ พุทฺธาปิ ภเวยฺยุํ, ตสฺมา นุปฺปชฺชนฺติ. เทสนาย จ วิเสสาภาวโต. ยญฺหิ สติปฏฺฐานาทิเภทํ ธมฺมํ เอโก เทเสติ. อญฺเญน อุปฺปชฺชิตฺวาปิ โสว เทเสตพฺโพ สิยา, ตโต อนจฺฉริโย สิยา. เอกสฺมึ ปน ธมฺมํ เทเสนฺเต เทสนาปิ อจฺฉริยา โหติ, วิวาทภาวโต จ. พหูสุ หิ พุทฺเธสุ อุปฺปนฺเนสุ พหูนํ อาจริยานํ อนฺเตวาสิกา วิย อมฺหากํ พุทฺโธ ปาสาทิโก, อมฺหากํ พุทฺโธ มธุรสฺสโร ลาภี ปุญฺญวาติ วิวเทยฺยุํ. ตสฺมาปิ เอวํ นุปฺปชฺชนฺติ. อปิ เจตํ การณํ มิลินฺทรญฺญาปิ ปุฏฺเฐน นาคเสนตฺเถเรน วิตฺถาริตเมว. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

このように（教えが）消滅しない限り、‘後（の仏陀）’と呼ばれる状態となります。このように、前でもなく後でもなく（同時に二仏が）生じるということは、あり得ません。では、なぜ前でもなく後でもなく生じないのでしょうか。それは、稀有（けう）ではなくなるからです。仏陀は実に稀有な人間なのです。次のように説かれています。‘比丘たちよ、世に一人の人が現れるとき、稀有な人間として現れる。その一人の人とは誰か。如来、応供、正等覚者である。’もし二仏、あるいは四仏、八仏、十六仏が共に現れたならば、稀有ではなくなってしまうでしょう。例えば一つの寺院に二つの塔（チェーティヤ）があっても、供養や礼敬は盛大にはなりません。比丘たちも大勢いるがゆえに稀有な存在とはされませんが、仏陀も同様になってしまいます。ゆえに（同時には）現れないのです。また、説法に特別性がなくなることも理由です。一人の仏陀が説く四念処などの法は、別の仏陀が現れても同じ法を説くことになり、それゆえ稀有ではなくなります。しかし一人が法を説くとき、その説法は稀有なものとなります。さらに、論争が生じる恐れがあるからです。もし多くの仏陀が現れたならば、多くの師の弟子たちのように、‘我らの仏陀こそは神々しく、我らの仏陀こそは声が甘美で、利養が多く、福徳がある’と論争するでしょう。それゆえに同時には現れないのです。さらに、この理由はミリンダ王の問いに対し、ナーガセーナ長老によって詳しく説明されています。そこでは次のように述べられています。”

---

ภนฺเต, นาคเสน, ภาสิตมฺปิ เหตํ ภควตา ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ. เทสยนฺตา จ, ภนฺเต นาคเสน, สพฺเพปิ ตถาคตา สตฺตตึส โพธิปกฺขิเย ธมฺเม เทเสนฺติ, กถยมานา จ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ กเถนฺติ, สิกฺขาเปนฺตา จ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขาเปนฺติ, อนุสาสมานา จ อปฺปมาทปฺปฏิปตฺติยํ อนุสาสนฺติ. ยทิ, ภนฺเต นาคเสน, สพฺเพสมฺปิ ตถาคตานํ [Pg.85] เอกา เทสนา เอกา กถา เอกสิกฺขา เอกานุสาสนี, เกน การเณน ทฺเว ตถาคตา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ. เอเกนปิ ตาว พุทฺธุปฺปาเทน อยํ โลโก โอภาสชาโต, ยทิ ทุติโย พุทฺโธ ภเวยฺย, ทฺวินฺนํ ปภาย อยํ โลโก ภิยฺโยโสมตฺตาย โอภาสชาโต ภเวยฺย, โอวทมานา จ ทฺเว ตถาคตา สุขํ โอวเทยฺยุํ, อนุสาสมานา จ สุขํ อนุสาเสยฺยุํ, ตตฺถ เม การณํ เทเสหิ, ยถาหํ นิสฺสํสโย ภเวยฺย’’นฺติ.

“ナーガセーナ尊者よ、世尊は次のように仰いました。‘比丘たちよ、一つの世界に、二人の応供・正等覚者が、前でもなく後でもなく同時に現れるということは、あり得ず、その機会はない。そのようなことは起こり得ない’と。しかしナーガセーナ尊者よ、すべての如来は説法するとき、三十七菩提分法を説き、語るときは四聖諦を語り、学ばせるときは三学を学ばせ、教誡するときは不放逸の修行を教えられます。ナーガセーナ尊者よ、もしすべての如来の説法が同じであり、語り、学び、教誡が同じであるならば、どのような理由で二人の如来が同時に現れないのでしょうか。一人の仏陀がこの世に現れるだけでも、この世界は光明に満たされます。もし第二の仏陀が現れたならば、二仏の光によって、この世界はより一層の光明に満たされるはずです。また、二人の如来が教え諭すならば、たやすく教え諭すことができ、戒めるならば、たやすく戒めることができるでしょう。その理由を私に説き明かしてください。私が疑いを晴らすことができるように。”

---

อยํ, มหาราช, ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกพุทฺธธารณี, เอกสฺเสว ตถาคตสฺส คุณํ ธาเรติ, ยทิ ทุติโย พุทฺโธ อุปฺปชฺเชยฺย, นายํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ ธาเรยฺย, จเลยฺย, กมฺเปยฺย, นเมยฺย, โอณเมยฺย, วินเมยฺย, วิกิเรยฺย, วิธเมยฺย, วิทฺธํเสยฺย, น ฐานมุปคจฺเฉยฺย.

“大王よ、この一万の世界系（大千世界）は、一人の仏陀のみを保持できるものであり、ただ一人の如来の徳（威力）のみを保持します。もし第二の仏陀が現れたならば、この一万の世界系は耐えきれず、震え、震動し、傾き、沈み、歪み、散らばり、滅び、崩壊し、維持されることはないでしょう。”

---

ยถา, มหาราช, นาวา เอกปุริสสนฺธารณี ภเวยฺย, เอกปุริเส อภิรูฬฺเห สา นาวา สมุปาทิกา ภเวยฺย, อถ ทุติโย ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ตาทิโส อายุนา วณฺเณน วเยน ปมาเณน กิสถูเลน สพฺพงฺคปจฺจงฺเคน, โส ตํ นาวํ อภิรูเหยฺย, อปิ นุ สา, มหาราช, นาวา ทฺวินฺนมฺปิ ธาเรยฺยาติ? น หิ, ภนฺเต, จเลยฺย, กมฺเปยฺย, นเมยฺย, โอณเมยฺย, วินเมยฺย, วิกิเรยฺย, วิธเมยฺย, วิทฺธํเสยฺย, น ฐานมุปคจฺเฉยฺย โอสีเทยฺย อุทเกติ. เอวเมว โข, มหาราช, อยํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกพุทฺธธารณี, เอกสฺเสว ตถาคตสฺส คุณํ ธาเรติ, ยทิ ทุติโย พุทฺโธ อุปฺปชฺเชยฺย, นายํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ ธาเรยฺย…เป… น ฐานมุปคจฺเฉยฺย.

“例えば、大王よ、一人の人間だけを乗せられる舟があるとしましょう。一人が乗れば、その舟は安定して進みます。そこへ、寿命や容姿、年齢、体格、肥痩、五体すべてが最初の人と同じような第二の男がやって来て、その舟に乗ったとします。大王よ、その舟は二人を乗せておくことができるでしょうか。”“いいえ、尊者よ。舟は震え、震動し、傾き、沈み、歪み、散らばり、滅び、崩壊し、維持できずに水中に沈んでしまうでしょう。”“大王よ、それと全く同じように、この一万の世界系は一人の仏陀のみを保持できるものであり、ただ一人の如来の徳のみを保持します。もし第二の仏陀が現れたならば、この一万の世界系は耐えきれず、…（中略）…維持されることはないでしょう。”

---

ยถา วา ปน, มหาราช, ปุริโส ยาวทตฺถํ โภชนํ ภุญฺเชยฺย ฉาเทนฺตํ ยาว กณฺฐมภิปูรยิตฺวา, โส ธาโต ปีณิโต ปริปุณฺโณ นิรนฺตโร ตนฺทีกโต อโนณมิตทณฺฑชาโต ปุนเทว ตาวตกํ โภชนํ ภุญฺเชยฺย, อปิ นุ โข โส, มหาราช, ปุริโส สุขิโต ภเวยฺยาติ? น หิ, ภนฺเต[Pg.86], สกึ ภุตฺโตว มเรยฺยาติ; เอวเมว โข, มหาราช, อยํ ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกพุทฺธธารณี …เป… น ฐานมุปคจฺเฉยฺยาติ.

“あるいはまた、大王よ、ある人が自分の望むままに、喉元まで満たされるほど食事をしたとしましょう。彼は満腹で、満足し、隙間もなく満たされ、体が重くなり、曲げることのできない杖のように硬くなってしまいました。そこでさらに同じ量の食事を再びしたとします。大王よ、その人は安らかでいられるでしょうか。”“いいえ、尊者よ。既に一度食べたのにまた食べたならば、彼は死んでしまうでしょう。”“大王よ、それと全く同じように、この一万の世界系は一人の仏陀のみを保持できるものであり、…（中略）…維持されることはないでしょう。”

---

กึ นุ โข, ภนฺเต นาคเสน, อติธมฺมภาเรน ปถวี จลตีติ? อิธ, มหาราช, ทฺเว สกฏา รตนปูริตา ภเวยฺยุํ ยาว มุขสมา, เอกสฺมา สกฏโต รตนํ คเหตฺวา เอกสฺมึ สกเฏ อากิเรยฺยุํ, อปิ นุ โข ตํ, มหาราช, สกฏํ ทฺวินฺนมฺปิ สกฏานํ รตนํ ธาเรยฺยาติ? น หิ, ภนฺเต, นาภิปิ ตสฺส ผเลยฺย, อราปิ ตสฺส ภิชฺเชยฺยุํ, เนมิปิ ตสฺส โอปเตยฺย, อกฺโขปิ ตสฺส ภิชฺเชยฺยาติ. กึ นุ โข, มหาราช, อติรตนภาเรน สกฏํ ภิชฺชตีติ? อาม, ภนฺเต,ติ. เอวเมว โข, มหาราช, อติธมฺมภาเรน ปถวี จลติ.

“ナーガセーナ尊者よ、法（徳）のあまりの重みに耐えかねて大地が震えるというのでしょうか。”“大王よ、例えばここに、宝石で縁まで満たされた二台の荷車があるとしましょう。一台の荷車から宝石を取り出して、もう一台の荷車に注ぎ込んだとします。大王よ、その一台の荷車は二台分の宝石を保持できるでしょうか。”“いいえ、尊者よ。その（荷車の車輪の）甑（こしき）は裂け、輻（や）は折れ、縁（わ）は外れ、車軸も折れてしまうでしょう。”“大王よ、宝石のあまりの重さゆえに荷車は壊れるのでしょうか。”“その通りです、尊者よ。”“大王よ、それと全く同じように、法（徳）の過分な重みによって、大地は震えるのです。”

---

อปิจ, มหาราช, อิมํ การณํ พุทฺธพลปริทีปนาย โอสาริตํ อญฺญมฺปิ ตตฺถ อติรูปํ การณํ สุโณหิ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ. ยทิ, มหาราช, ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสํ ปริสาย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย ‘‘ตุมฺหากํ พุทฺโธ อมฺหากํ พุทฺโธ’’ติ, อุภโต ปกฺขชาตา ภเวยฺยุํ. ยถา, มหาราช, ทฺวินฺนํ พลวามจฺจานํ ปริสาย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย ‘‘ตุมฺหากํ อมจฺโจ อมฺหากํ อมจฺโจ’’ติ, อุภโต ปกฺขชาตา โหนฺติ; เอวเมว โข, มหาราช, ยทิ ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสํ ปริสาย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺย ‘‘ตุมฺหากํ พุทฺโธ, อมฺหากํ พุทฺโธ’’ติ, อุภโต ปกฺขชาตา ภเวยฺยุํ, อิทํ ตาว, มหาราช, เอกํ การณํ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ.

“さらに大王よ、この理由は仏陀の威力を示すために説かれたものですが、二人の正等覚者が同時に現れない別の優れた理由も聞きなさい。大王よ、もし二人の正等覚者が同時に現れたならば、その信徒たちの間に‘お前たちの仏陀、我らの仏陀’という論争が生じ、二つの派閥に分かれてしまうでしょう。大王よ、ちょうど権力のある二人の大臣の家来たちの間に、‘お前たちの大臣、我らの大臣’という論争が生じ、二つの派閥に分かれるのと同じです。大王よ、それと全く同じように、もし二人の正等覚者が同時に現れたならば、その信徒たちの間に‘お前たちの仏陀、我らの仏陀’という論争が生じ、二つの派閥に分かれてしまうでしょう。大王よ、これが二人の正等覚者が同時に現れない一つの理由です。”

---

อปรมฺปิ, มหาราช, อุตฺตรึ การณํ สุโณหิ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ. ยทิ, มหาราช, ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ‘‘อคฺโค พุทฺโธ’’ติ ยํ วจนํ, ตํ มิจฺฉา ภเวยฺย, ‘‘เชฏฺโฐ พุทฺโธ’’ติ, เสฏฺโฐ พุทฺโธติ, วิสิฏฺโฐ พุทฺโธติ, อุตฺตโม พุทฺโธติ, ปวโร พุทฺโธติ, อสโม พุทฺโธติ[Pg.87], อสมสโม พุทฺโธติ, อปฺปฏิโม พุทฺโธติ, อปฺปฏิภาโค พุทฺโธติ, อปฺปฏิปุคฺคโล พุทฺโธติ ยํ วจนํ, ตํ มิจฺฉา ภเวยฺย. อิมมฺปิ โข ตฺวํ, มหาราช, การณํ อตฺถโต สมฺปฏิจฺฉ, เยน การเณน ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา เอกกฺขเณ นุปฺปชฺชนฺติ.

“大王よ、さらに優れた理由を聞きなさい。なぜ二人の正等覚者が同時に現れないのか。大王よ、もし二人の正等覚者が同時に現れるならば、‘仏陀は最高である’という言葉は虚偽となり、‘仏陀は最年長である’、‘仏陀は最勝である’、‘仏陀は卓越している’、‘仏陀は最上である’、‘仏陀は殊勝である’、‘仏陀は無比である’、‘仏陀は無比等である’、‘仏陀は比類なきものである’順に、‘仏陀は対等なきものである’、‘仏陀は無比の人物である’という言葉は、すべて虚偽となってしまいます。大王よ、これこそが、二人の正等覚者が同時に現れない真実の理由であると認めなさい。”

---

อปิจ โข, มหาราช, พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สภาวปกติ เอสา, ยํ เอโกเยว พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชติ. กสฺมา การณา? มหนฺตตาย สพฺพญฺญุพุทฺธคุณานํ, ยํ อญฺญมฺปิ, มหาราช, มหนฺตํ โหติ, ตํ เอกํเยว โหติ. ปถวี, มหาราช, มหนฺตี, สา เอกาเยว. สาคโร มหนฺโต, โส เอโกเยว. สิเนรุ คิริราชา มหนฺโต, โส เอโกเยว. อากาโส มหนฺโต, โส เอโกเยว. สกฺโก มหนฺโต, โส เอโกเยว. มาโร มหนฺโต, โส เอโกเยว. มหาพฺรหฺมา มหนฺโต, โส เอโกเยว. ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ มหนฺโต, โส เอโกเยว โลกสฺมึ. ยตฺถ เต อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ อญฺเญสํ โอกาโส น โหติ. ตสฺมา, มหาราช, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอโกเยว โลเก อุปฺปชฺชตีติ. สุกถิโต, ภนฺเต นาคเสน, ปญฺโห โอปมฺเมหิ การเณหีติ (มิ. ป. ๕.๑.๑).

“また、大王よ、世にただ一人の仏陀のみが現れるということは、世尊たる諸仏の自然の法理（自性）なのです。それはなぜでしょうか。全知なる仏陀の徳の源泉（因）が広大だからです。大王よ、他の広大なものもまた、ただ一つだけ存在します。大王よ、大地は広大ですが、それはただ一つです。大海は広大ですが、それはただ一つです。山々の王であるシネール山（須弥山）は最勝で広大ですが、それはただ一つです。虚空は広大ですが、それはただ一つです。帝釈天（サッカ）は偉大ですが、一人のみです。魔王（マーラ）は強大ですが、一人のみです。大梵天は偉大ですが、一人のみです。同じように、供養を受けるに値する正等覚者たる如来は偉大であり、この世にただ一人のみ存在します。如来が現れる場所には、他の仏陀が入り込む余地はありません。それゆえ、大王よ、供養を受けるに値する正等覚者たる如来は、この世にただ一人のみ現れるのです”。“ナーガセーナ長老よ、問いは比喩を交えた理由によって見事に説かれました”と（王は言った）。

---

ธมฺมสฺส จานุธมฺมนฺติ นววิธสฺส โลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุธมฺมํ ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ. สหธมฺมิโกติ สการโณ. วาทานุวาโทติ วาโทเยว.

“法にかなった法（dhammassa cānudhammanti）”とは、九種類の出世間法にかなった法、あるいはそれに従う法である、前段階の修行（予備的な実践）のことです。“法を共にする者（sahadhammikoti）”とは、理由（根拠）を伴う者のことです。“論に次ぐ論（vādānuvādoti）”とは、説そのもののことです。

---

อจฺฉริยอพฺภุตวณฺณนา

希有未曾有（アッチャリヤ・アッブータ）の解説

---

๑๖๒. อายสฺมา อุทายีติ ตโย เถรา อุทายี นาม – ลาฬุทายี, กาฬุทายี, มหาอุทายีติ. อิธ มหาอุทายี อธิปฺเปโต. ตสฺส กิร อิมํ สุตฺตํ อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา สุณนฺตสฺส อพฺภนฺตเร ปญฺจวณฺณา ปีติ อุปฺปชฺชิตฺวา ปาทปิฏฺฐิโต สีสมตฺถกํ คจฺฉติ, สีสมตฺถกโต ปาทปิฏฺฐึ อาคจฺฉติ, อุภโต ปฏฺฐาย มชฺฌํ โอตรติ, มชฺฌโต ปฏฺฐาย อุภโต คจฺฉติ. โส นิรนฺตรํ ปีติยา ผุฏสรีโร พลวโสมนสฺเสน ทสพลสฺส คุณํ กเถนฺโต อจฺฉริยํ ภนฺเตติอาทิมาห. อปฺปิจฺฉตาติ นิตฺตณฺหตา. สนฺตุฏฺฐิตาติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหากาเรหิ [Pg.88] สนฺโตโส. สลฺเลขตาติ สพฺพกิเลสานํ สลฺลิขิตภาโว. ยตฺร หิ นามาติ โย นาม. น อตฺตานํ ปาตุกริสฺสตีติ อตฺตโน คุเณ น อาวิ กริสฺสติ. ปฏากํ ปริหเรยฺยุนฺติ ‘‘โก อมฺเหหิ สทิโส อตฺถี’’ติ วทนฺตา ปฏากํ อุกฺขิปิตฺวา นาฬนฺทํ วิจเรยฺยุํ.

162. “ウダーイー長老（āyasmā udāyīti）”とは、ウダーイーという名の三人の長老、すなわち、ラールダーイー、カールダーイー、マハーウダーイーのことです。ここではマハーウダーイーが意図されています。伝えられるところによれば、彼がこのサンプサードニヤ・スッタ（自信経）を最初から最後まで聞いていたとき、その体内に五色の喜び（喜、pīti）が生じ、足の甲から頭頂へと駆け巡り、頭頂から足の甲へと戻り、両端から中央へ、中央から両端へと流れたといいます。彼は絶え間ない喜びに全身が満たされ、強い歓喜（喜悦）をもって、十力者の徳を語り、“尊師よ、希有なことです”などと言ったのです。“少欲（appicchatāti）”とは、渇愛がないことです。“知足（santuṭṭhitāti）”とは、四つの資糧において三つの態様で満足することです。“削落（sallekhatāti）”とは、すべての煩悩が削り取られた状態のことです。“〜とは（yatra hi nāmāti）”とは、〜という如来のことです。“自らを現さない（na attānaṃ pātukarissatīti）”とは、自らの徳を明らかにしないことです。“旗を掲げて歩き回る（paṭākaṃ parihareyyunti）”とは、“我々に並ぶ者が誰かいるだろうか”と言って、慢心という旗を掲げてナーランダーの街を歩き回るであろうという意味です。

---

ปสฺส โข ตฺวํ, อุทายิ, ตถาคตสฺส อปฺปิจฺฉตาติ ปสฺส อุทายิ ยาทิสี ตถาคตสฺส อปฺปิจฺฉตาติ เถรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต อาห. กึ ปน ภควา เนว อตฺตานํ ปาตุกโรติ, น อตฺตโน คุณํ กเถตีติ เจ? น, น กเถติ. อปฺปิจฺฉตาทีหิ กเถตพฺพํ, จีวราทิเหตุํ น กเถติ. เตเนวาห – ‘‘ปสฺส โข ตฺวํ, อุทายิ, ตถาคตสฺส อปฺปิจฺฉตา’’ติอาทิ. พุชฺฌนกสตฺตํ ปน อาคมฺม เวเนยฺยวเสน กเถติ. ยถาห –

“ウダーイーよ、如来の少欲を見よ”とは、ウダーイーよ、如来の少欲がいかなるものであるかを見よということであり、長老（サーリプッタ）の言葉を認めて言ったものです。“それでは、世尊は決して自らを現さず、自らの徳を語らないのでしょうか”と問うならば、いいえ、語らないわけではありません。悪欲などに基づいた、衣などの利養を得るための言葉は語りません。それゆえ、“ウダーイーよ、如来の少欲を見よ”などと言われたのです。しかし、悟るべき衆生（可度衆生）のために、教化されるべき者の能力に応じて徳を語ります。次のように説かれている通りです。

---

‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล’’ติ. (มหาว. ๑๑);

“私に師はなく、私に等しい者は存在しない。神々を含む世界において、私に対等な者はいない。”

---

เอวํ ตถาคตสฺส คุณทีปิกา พหู คาถาปิ สุตฺตนฺตาปิ วิตฺถาเรตพฺพา.

このように、如来の徳を明らかにする多くの偈（詩）や経が詳しく説かれるべきです。

---

๑๖๓. อภิกฺขณํ ภาเสยฺยาสีติ ปุนปฺปุนํ ภาเสยฺยาสิ. ปุพฺพณฺหสมเย เม กถิตนฺติ มา มชฺฌนฺหิกาทีสุ น กถยิตฺถ. อชฺช วา เม กถิตนฺติ มา ปรทิวสาทีสุ น กถยิตฺถาติ อตฺโถ. ปเวเทสีติ กเถสิ. อิมสฺส เวยฺยากรณสฺสาติ นิคฺคาถกตฺตา อิทํ สุตฺตํ ‘‘เวยฺยากรณ’’นฺติ วุตฺตํ. อธิวจนนฺติ นามํ. อิทํ ปน ‘‘อิติ หิท’’นฺติ ปฏฺฐาย ปทํ สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

163. “頻繁に語るべきである（abhikkhaṇaṃ bhāseyyāsīti）”とは、繰り返し語るべきであるということです。“午前中に私が語ったからといって、正午などに語らないでいてはならない。あるいは、今日私が語ったからといって、翌日などに語らないでいてはならない”という意味です。“告げた（pavedesīti）”とは、説いたということです。“この解説（imassa veyyākaraṇassāti）”とは、偈がないために、この経を“ヴェイヤーカラナ（散文の解説）”と呼んだものです。“名称（adhivacananti）”とは、名前のことです。なお、“iti hidaṃ”から始まる句は、結集（サンギーティ）の編纂者たちによって置かれたものです。残りの部分は、すべてにおいて明白な意味です。

---

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

スマンガラ・ヴィラーシニー、長部（ディーガ・ニカーヤ）註釈書。

---

สมฺปสาทนียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

サンプサードニヤ・スッタ（自信経）の解説、終了。

---

๖. ปาสาทิกสุตฺตวณฺณนา

6. パーサーディカ・スッタ（清浄経）の解説

---

นิคณฺฐนาฏปุตฺตกาลงฺกิริยวณฺณนา

ニガンタ・ナータプッタの死（命終）に関する解説

---

๑๖๔. เอวํ [Pg.89] เม สุตนฺติ ปาสาทิกสุตฺตํ. ตตฺรายมนุตฺตานปทวณฺณนา – เวธญฺญา นาม สกฺยาติ ธนุมฺหิ กตสิกฺขา เวธญฺญนามกา เอเก สกฺยา. เตสํ อมฺพวเน ปาสาเทติ เตสํ อมฺพวเน สิปฺปํ อุคฺคณฺหตฺถาย กโต ทีฆปาสาโท อตฺถิ, ตตฺถ วิหรติ. อธุนา กาลงฺกโตติ สมฺปติ กาลงฺกโต. ทฺเวธิกชาตาติ ทฺเวชฺฌชาตา, ทฺเวภาคา ชาตา. ภณฺฑนาทีสุ ภณฺฑนํ ปุพฺพภาคกลโห, ตํ ทณฺฑาทานาทิวเสน ปณฺณตฺติวีติกฺกมวเสน จ วฑฺฒิตํ กลโห. ‘‘น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสี’’ติอาทินา นเยน วิรุทฺธวจนํ วิวาโท. วิตุทนฺตาติ วิชฺฌนฺตา. สหิตํ เมติ มม วจนํ อตฺถสญฺหิตํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตว อธิจิณฺณํ จิรกาลาเสวนวเสน ปคุณํ, ตํ มม วาทํ อาคมฺม นิวตฺตํ. อาโรปิโต เต วาโทติ ตุยฺหํ อุปริ มยา โทโส อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ ภตฺตปุฏํ อาทาย ตํ ตํ อุปสงฺกมิตฺวา วาทปฺปโมกฺขตฺถาย อุตฺตริ ปริเยสมาโน วิจร. นิพฺเพเฐหิ วาติ อถ วา มยา อาโรปิตโทสโต อตฺตานํ โมเจหิ. สเจ ปโหสีติ สเจ สกฺโกสิ. วโธเยวาติ มรณเมว. นาฏปุตฺติเยสูติ นาฏปุตฺตสฺส อนฺเตวาสิเกสุ. นิพฺพินฺนรูปาติ อุกฺกณฺฐิตสภาวา อภิวาทนาทีนิปิ น กโรนฺติ. วิรตฺตรูปาติ วิคตเปมา. ปฏิวานรูปาติ เตสํ สกฺกจฺจกิริยโต นิวตฺตนสภาวา. ยถา ตนฺติ ยถา ทุรกฺขาตาทิสภาเว ธมฺมวินเย นิพฺพินฺนวิรตฺตปฺปฏิวานรูเปหิ ภวิตพฺพํ, ตเถว ชาตาติ อตฺโถ. ทุรกฺขาเตติ ทุกฺกถิเต. ทุปฺปเวทิเตติ ทุวิญฺญาปิเต. อนุปสมสํวตฺตนิเกติ ราคาทีนํ อุปสมํ กาตุํ อสมตฺเถ. ภินฺนถูเปติ ภินฺทปฺปติฏฺเฐ. เอตฺถ หิ นาฏปุตฺโตว เนสํ ปติฏฺฐฏฺเฐน ถูโป. โส ปน ภินฺโน มโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ภินฺนถูเป’’ติ. อปฺปฏิสรเณติ ตสฺเสว อภาเวน ปฏิสรณวิรหิเต.

164. “このように私は聞いた（Evaṃ me sutaṃ）”とは、‘清信経（Pāsādika Sutta）’のことである。その中の、明らかでない語句の解説（anuttānapada vaṇṇanā）は以下の通りである。“ヴェーダンニャという名の釈迦族（vedhaññā nāma sakyā）”とは、弓術（dhanumhi）の訓練を積んだ（katasikkhā）、ヴェーダンニャという名の一部の釈迦族のことである。“彼らのマンゴー園の楼閣において（tesaṃ ambavane pāsāde）”とは、彼ら釈迦族が弓術を習得するために（uggaṇhatthāya）マンゴー園に建てた、長い楼閣（dīghapāsādo）があり、そこに（世尊が）滞在されていたという意味である。“最近、亡くなった（adhunā kālaṅkato）”とは、今しがた（sampati）亡くなったということである。“二つに分かれた（dvedhikajātā）”とは、二つの派閥になった（dvejjhajātā）、二つの部分に分かれたということである。諍い（bhaṇḍana）などのうち、“諍い（bhaṇḍana）”とは、初期段階の言い争い（pubbabhāgakalaho）のことである。それが、武器を手に取ること（daṇḍādāna）や、規律を破ること（paṇṇattivītikkama）によって拡大したものが“紛争（kalaho）”である。“お前はこの法と律を理解していない”といったやり方での対立的な言葉が“論争（vivādo）”である。“突き刺し合いながら（vitudantā）”とは、言葉で刺し合いながらということである。“私の言葉は有意義である（sahitaṃ me）”とは、私の言葉は利益を伴っている（atthasañhitaṃ）という意味である。“お前の習得したものは覆された（adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ）”とは、長い間の修練によってお前が習熟した（paguṇaṃ）ものが、私の論理によって覆され、退けられたということである。“お前に非が着せられた（āropito te vādo）”とは、お前に対して私が過失を突きつけたということである。“論争から逃れるために歩き回れ（cara vādappamokkhāya）”とは、弁当（bhattapuṭaṃ）を携えて、あちこちの師の元を訪ね、私の非難から逃れるために、さらに優れた師を探して歩き回れということである。“解決せよ（nibbeṭhehi）”とは、あるいは、私が着せた過失から自分自身を解放せよという意味である。“もしできるならば（sace pahosī）”とは、もし能力があるならばということである。“殺害のみ（vadhoyeva）”とは、死そのもののことである。“ナータプッタの弟子たちにおいて（nāṭaputtiyesu）”とは、ナータプッタ（ニガンタ・ナータプッタ）の弟子たちの間においてということである。“嫌気が差した様子で（nibbinnarūpā）”とは、嫌気が差した性質（ukkaṇṭhitasabhāvā）であり、礼拝などさえ行わないことである。“情熱が冷めた様子で（virattarūpā）”とは、愛情が去ったことである。“退転した様子で（paṭivānarūpā）”とは、彼らに対する敬意を払うことから退く性質である。ちょうど、説き方が悪く、適切に示されていない法と律において、嫌気が差し、離欲し、退転した様子になるべきであるように、そのようになったという意味である。“説き方が悪い（durakkhāte）”とは、不適切に語られたということである。“適切に示されていない（duppavedite）”とは、不適切に理解させられたということである。“寂静に導かない（anupasamasaṃvattanike）”とは、貪欲などを静めることができない（asamatthe）ということである。“壊れた塔のように（bhinnathūpe）”とは、拠り所が壊れた状態のことである。ここで、ナータプッタこそが彼らの拠り所という意味で“塔（thūpo）”であった。しかし、彼は壊れ、すなわち死んだ。それゆえ“壊れた塔において”と言われる。“頼るもののない（appaṭisaraṇe）”とは、そのナータプッタがいなくなったことにより、拠り所を失ったということである。

---

นนุ จายํ นาฏปุตฺโต นาฬนฺทวาสิโก, โส กสฺมา ปาวายํ กาลงฺกโตติ? โส กิร อุปาลินา คหปตินา ปฏิวิทฺธสจฺเจน ทสหิ [Pg.90] คาถาหิ ภาสิเต พุทฺธคุเณ สุตฺวา อุณฺหํ โลหิตํ ฉฑฺเฑสิ. อถ นํ อผาสุกํ คเหตฺวา ปาวํ อคมํสุ. โส ตตฺถ กาลมกาสิ. กาลํ กุรุมาโน จ จินฺเตสิ – ‘‘มม ลทฺธิ อนิยฺยานิกา สารวิรหิตา, มยํ ตาว นฏฺฐา, อวเสสชโนปิ มา อปายปูรโก อโหสิ, สเจ ปนาหํ ‘มม สาสนํ อนิยฺยานิก’นฺติ วกฺขามิ, น สทฺทหิสฺสนฺติ, ยํนูนาหํ ทฺเวปิ ชเน น เอกนีหาเรน อุคฺคณฺหาเปยฺยํ, เต มมจฺจเยน อญฺญมญฺญํ วิวทิสฺสนฺติ, สตฺถา ตํ วิวาทํ ปฏิจฺจ เอกํ ธมฺมกถํ กเถสฺสติ, ตโต เต สาสนสฺส มหนฺตภาวํ ชานิสฺสนฺตี’’ติ.

“このナータプッタはナーランダーの住人であったのに、なぜパーヴァーで亡くなったのか”という疑問に対して、次のように伝えられている。彼は、真理を悟ったウパーリ長者によって十の偈で説かれた仏徳を聞き、熱い血を吐いた。その後、体調を崩した彼を連れてパーヴァーへ行った。彼はそこで亡くなった。死に際に、彼はこう考えた。“私の教えは（苦しみから）脱出させるものではなく、核心を欠いている。我々自身はすでに滅びたが、残された人々までもが地獄を埋める者（地獄に落ちる者）になってはならない。もし私が‘私の教えは脱出させるものではない’と言えば、人々は信じないだろう。いっそ、二人の人間に、同じではないやり方で教えを授けよう。そうすれば、彼らは私の死後、互いに論争するだろう。正師（仏陀）はその論争を縁として、一つの法話を説かれるだろう。それによって、人々は仏教の偉大さを知ることになるだろう”と。

---

อถ นํ เอโก อนฺเตวาสิโก อุปสงฺกมิตฺวา อาห – ‘‘ภนฺเต ตุมฺเห ทุพฺพลา, มยฺหมฺปิ อิมสฺมึ ธมฺเม สารํ อาจิกฺขถ, อาจริยปฺปมาณ’’นฺติ. ‘‘อาวุโส, ตฺวํ มมจฺจเยน สสฺสตนฺติ คณฺเหยฺยาสี’’ติ. อปโรปิ อุปสงฺกมิ, ตํ อุจฺเฉทํ คณฺหาเปสิ. เอวํ ทฺเวปิ ชเน เอกลทฺธิเก อกตฺวา พหู นานานีหาเรน อุคฺคณฺหาเปตฺวา กาลมกาสิ. เต ตสฺส สรีรกิจฺจํ กตฺวา สนฺนิปติตฺวา อญฺญมญฺญํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘กสฺสาวุโส, อาจริโย สารํ อาจิกฺขี’’ติ? เอโก อุฏฺฐหิตฺวา มยฺหนฺติ อาห. กึ อาจิกฺขีติ? สสฺสตนฺติ. อปโร ตํ ปฏิพาหิตฺวา ‘‘มยฺหํ สารํ อาจิกฺขี’’ติ อาห. เอวํ สพฺเพ ‘‘มยฺหํ สารํ อาจิกฺขิ, อหํ เชฏฺฐโก’’ติ อญฺญมญฺญํ วิวาทํ วฑฺเฒตฺวา อกฺโกเส เจว ปริภาเส จ หตฺถปาทปฺปหาราทีนิ จ ปวตฺเตตฺวา เอกมคฺเคน ทฺเว อคจฺฉนฺตา นานาทิสาสุ ปกฺกมึสุ.

その後、一人の弟子が彼に近づいて言った。“先生、あなたは弱っておられます。私にもこの法の核心を教えてください。師匠の基準となる教えを”と。彼は“友よ、お前は私の死後、‘常住である（sassata）’と受け取りなさい”と教えた。また別の弟子が近づくと、彼には“断滅（uccheda）”を授けた。このように、二人の人間に同じ見解を持たせず、多くの人々に異なるやり方で学ばせて、彼は亡くなった。彼らは彼の葬儀を終えて集まると、互いに尋ね合った。“友よ、師匠は誰に核心を教えたのか”と。一人が立ち上がり“私に教えた”と言った。“何を教えたのか”と尋ねると、“常住である”と答えた。別の者がそれを否定して“私に核心を教えた”と言った。このように皆が“私に核心を教えた、私が筆頭弟子だ”と言って、互いに論争を深め、罵り合い、嘲り、手足で叩き合うなどの暴力を振るい、一つの道を通らずに二手に分かれ、様々な方向へと去っていった。

---

๑๖๕. อถ โข จุนฺโท สมณุทฺเทโสติ อยํ เถโร ธมฺมเสนาปติสฺส กนิฏฺฐภาติโก. ตํ ภิกฺขู อนุปสมฺปนฺนกาเล ‘‘จุนฺโท สมณุทฺเทโส’’ติ สมุทาจริตฺวา เถรกาเลปิ ตเถว สมุทาจรึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘จุนฺโท สมณุทฺเทโส’’ติ.

165. “さて、沙弥（samaṇuddeso）チュンダは”とあるが、この長老は法将軍サーリプッタの弟である。彼がまだ受具足戒を受けていない頃に、比丘たちが“沙弥チュンダ”と呼んでいたため、長老になった後も、かつての呼び方に従ってそのように呼ばれた。それゆえ“沙弥チュンダ”と言われる。

---

‘‘ปาวายํ วสฺสํวุฏฺโฐ เยน สามคาโม, เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมี’’ติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? นาฏปุตฺเต กิร กาลงฺกเต ชมฺพุทีเป มนุสฺสา ตตฺถ ตตฺถ กถํ ปวตฺตยึสุ ‘‘นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เอโก สตฺถาติ ปญฺญายิตฺถ, ตสฺส กาลงฺกิริยาย สาวกานํ เอวรูโป วิวาโท ชาโต. สมโณ ปน โคตโม ชมฺพุทีเป จนฺโท วิย สูริโย วิย จ ปากโฏ, สาวกาปิสฺส ปากฏาเยว. กีทิโส นุ โข สมเณ โคตเม ปรินิพฺพุเต สาวกานํ วิวาโท ภวิสฺสตี’’ติ[Pg.91]. เถโร ตํ กถํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อิมํ กถํ คเหตฺวา ทสพลสฺส อาโรเจสฺสามิ, สตฺถา เอตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา เอกํ เทสนํ กเถสฺสตี’’ติ. โส นิกฺขมิตฺวา เยน สามคาโม, เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ.

“パーヴァーで安居を終えて、サーマガーマへ、長老アーナンダの所へ行った”とあるが、なぜ行ったのか。ナータプッタが亡くなった後、ジャンブディーパの至る所で人々は次のように噂した。“ニガンタ・ナータプッタという一人の師が知られていたが、彼の死によって、弟子たちの間にこのような論争が起こった。一方、沙門ゴータマはジャンブディーパにおいて、月や太陽のように著名であり、その弟子たちもまた著名である。果たして沙門ゴータマが亡くなった後、弟子たちの間に論争が起こるだろうか”と。長老（チュンダ）はその話を聞いて、“この話を十力尊（仏陀）に報告しよう。師（世尊）はこの出来事を縁として、一つの教えを説かれるだろう”と考えた。彼は出発し、サーマガーマの、長老アーナンダのいる所へ行った。

---

สามคาโมติ สามากานํ อุสฺสนฺนตฺตา ตสฺส คามสฺส นามํ. เยนายสฺมา อานนฺโทติ อุชุเมว ภควโต สนฺติกํ อคนฺตฺวา เยนสฺส อุปชฺฌาโย อายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ.

“サーマガーマ”とは、サーマーカ米（小粒の米）が豊富であったことから、その村の名となった。“長老アーナンダの所へ”とは、直接世尊の元へ行かずに、自らの和尚（upajjhāyo）である長老アーナンダの所へ行ったということである。

---

พุทฺธกาเล กิร สาริปุตฺตตฺเถโร จ อานนฺทตฺเถโร จ อญฺญมญฺญํ มมายึสุ. สาริปุตฺตตฺเถโร ‘‘มยา กาตพฺพํ สตฺถุ อุปฏฺฐานํ กโรตี’’ติ อานนฺทตฺเถรํ มมายิ. อานนฺทตฺเถโร ‘‘ภควโต สาวกานํ อคฺโค’’ติ สาริปุตฺตตฺเถรํ มมายิ. กุลทารเก จ ปพฺพาเชตฺวา สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติเก อุปชฺฌํ คณฺหาเปสิ. สาริปุตฺตตฺเถโรปิ ตเถว อกาสิ. เอวํ เอกเมเกน อตฺตโน ปตฺตจีวรํ ทตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อุปชฺฌํ คณฺหาปิตานิ ปญฺจ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ อเหสุํ. อายสฺมา อานนฺโท ปณีตานิ จีวราทีนิปิ ลภิตฺวา เถรสฺส อทาสิ.

仏陀の在世中、サーリプッタ長老とアーナンダ長老は互いに慈しみ合っていた。サーリプッタ長老は“私が行うべき師（世尊）への給仕を、彼が代わりにしてくれている”と考えてアーナンダ長老を慈しんだ。アーナンダ長老は“世尊の弟子たちの中で最高のお方だ”と考えてサーリプッタ長老を慈しんだ。また、良家の息子たちを出家させる際、サーリプッタ長老の元で和尚の礼をとらせた。サーリプッタ長老もまた同様にした。このように、一人が自分の鉢や衣を与えて出家させ、和尚の礼をとらせた弟子たちが、それぞれ五百人ずついた。長老アーナンダは、上質な衣などを手に入れると、それを（サーリプッタ）長老に贈った。

---

ธมฺมรตนปูชา

法宝の供養

---

เอโก กิร พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธรตนสฺส จ สงฺฆรตนสฺส จ ปูชา ปญฺญายติ, กถํ นุ โข ธมฺมรตนํ ปูชิตํ โหตี’’ติ? โส ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปุจฺฉิ. ภควา อาห – ‘‘สเจปิ พฺราหฺมณ ธมฺมรตนํ ปูเชตุกาโม, เอกํ พหุสฺสุตํ ปูเชหี’’ติ. พหุสฺสุตํ, ภนฺเต, อาจิกฺขถาติ. ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉาติ. โส ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘พหุสฺสุตํ, ภนฺเต, อาจิกฺขถา’’ติ อาห. อานนฺทตฺเถโร พฺราหฺมณาติ. พฺราหฺมโณ เถรํ สหสฺสคฺฆนิเกน ติจีวเรน ปูเชสิ. เถโร ตํ คเหตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. ภควา ‘‘กุโต, อานนฺท, ลทฺธ’’นฺติ อาห? เอเกน, ภนฺเต, พฺราหฺมเณน ทินฺนํ, อิทํ ปนาหํ อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ทาตุกาโมติ. เทหิ, อานนฺทาติ. จาริกํ ปกฺกนฺโต ภนฺเตติ. อาคตกาเล เทหีติ, สิกฺขาปทํ ภนฺเต, ปญฺญตฺตนฺติ. กทา ปน สาริปุตฺโต อาคมิสฺสตีติ? ทสาหมตฺเตน ภนฺเตติ. ‘‘อนุชานามิ, อานนฺท, ทสาหปรมํ อติเรกจีวรํ นิกฺขิปิตุ’’นฺติ สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปสิ.

ある時、一人のバラモンが次のように考えたといいます。“仏宝（ブッダラタナ）と僧宝（サンガラタナ）への供養はよく知られているが、法宝（ダムマラタナ）にはどのように供養がなされるべきだろうか”と。彼は世尊のもとに近づき、この事について尋ねました。世尊は言われました。“バラモンよ、もし法宝を供養したいのであれば、一人の多聞（たもん）の僧を供養しなさい”と。彼が“尊師よ、多聞の僧を教えてください”と言うと、世尊は“比丘サンガに尋ねなさい”と言われました。彼は比丘サンガに近づき、“尊師よ、多聞の僧を教えてください”と言いました。サンガは“バラモンよ、アーナンダ長老が多聞です”と答えました。そこでバラモンは、長老に千金の価値がある三衣（さんえ）を供養しました。長老はそれを受け取ると、世尊の御許へ行きました。世尊が“アーナンダよ、どこでこれを得たのか”と問われると、“尊師よ、一人のバラモンから与えられました。しかし、これを尊者サーリプッタに差し上げたいと願っております”と答えました。“アーナンダよ、与えるがよい”と言われましたが、“尊師よ、（サーリプッタ尊者は）遊行に出ています”と申し上げました。“彼が帰って来た時に与えなさい”と言われた際、“尊師よ、学処（戒律）が制定されています（衣を十日以上保持してはならないため、困っております）”と申し上げました。“サーリプッタはいつ帰るのか”と問われ、“尊師よ、十日ほどで帰るでしょう”と答えました。そこで世尊は“アーナンダよ、予備の衣を十日間を限度として蓄えることを許す”と学処を制定されたのです。

---

สาริปุตฺตตฺเถโรปิ [Pg.92] ตเถว ยํกิญฺจิ มนาปํ ลภติ, ตํ อานนฺทตฺเถรสฺส เทติ. โส อิมมฺปิ อตฺตโน กนิฏฺฐภาติกํ เถรสฺเสว สทฺธิวิหาริกํ อทาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เยนสฺส อุปชฺฌาโย อายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมี’’ติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อุปชฺฌาโย เม มหาปญฺโญ, โส อิมํ กถํ สตฺถุ อาโรเจสฺสติ, อถ สตฺถา ตทนุรูปํ ธมฺมํ เทเสสฺสตี’’ติ. กถาปาภตนฺติ กถาย มูลํ. มูลญฺหิ ‘‘ปาภต’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห –

サーリプッタ長老もまた、同様に何か好ましいものを得れば、それをアーナンダ長老に与えていました。彼は、自身の弟であるこのチュンダ長老を、アーナンダ長老の共住者（弟子）として委ねました。それゆえに“彼の和尚（ウパッジャーヤ）である尊者アーナンダのところへ近づいた”と言われます。チュンダ長老は次のように考えたといいます。“私の和尚は広大な智慧の持ち主である。彼はこの話を師（仏陀）に報告するだろう。そうすれば、師はその話にふさわしい法を説かれるだろう”と。“カター・パーバタ（話の贈り物）”とは話の根源（理由）のことです。根源こそが“パーバタ”と呼ばれます。次のように説かれている通りです。

---

‘‘อปฺปเกนาปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๔);

“聡明で洞察力のある者は、わずかな資本（パーバタ）であっても、小さな火を吹き起こすように、自己を興隆させるのである。”

---

ภควนฺตํ ทสฺสนายาติ ภควนฺตํ ทสฺสนตฺถาย. กึ ปนาเนน ภควา น ทิฏฺฐปุพฺโพติ? โน น ทิฏฺฐปุพฺโพ. อยญฺหิ อายสฺมา ทิวา นว วาเร, รตฺตึ นว วาเรติ เอกาหํ อฏฺฐารส วาเร อุปฏฺฐานเมว คจฺฉติ. ทิวสสฺส ปน สตวารํ วา สหสฺสวารํ วา คนฺตุกาโม สมาโนปิ น อการณา คจฺฉติ, เอกํ ปญฺหุทฺธารํ คเหตฺวาว คจฺฉติ. โส ตํ ทิวสํ เตน กถาปาภเตน คนฺตุกาโม เอวมาห.

“世尊にまみえるために”とは、世尊を拝見するためという意味です。では、この（アーナンダ）によって、世尊は以前に見られなかったのでしょうか。いや、そうではありません。この尊者は、昼に九回、夜に九回、一日に計十八回も、仏陀への給仕のために通っています。一日に百回、あるいは千回行こうと思えば行けるほどですが、理由なくしては行かず、必ず一つの解決すべき問い（パンハ・ウッダーラ）を携えて行くのです。彼はその日、その“話の贈り物（カター・パーバタ）”を持って行こうと思い、このように言ったのです。

---

อสมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตธมฺมวินยวณฺณนา

正自覚者によって説かれていない法と律の解説

---

๑๖๖. เอวญฺเหตํ, จุนฺท, โหตีติ ภควา อานนฺทตฺเถเรน อาโรจิเตปิ ยสฺมา น อานนฺทตฺเถโร อิมิสฺสา กถาย สามิโก, จุนฺทตฺเถโร ปน สามิโก. โสว ตสฺสา อาทิมชฺฌปริโยสานํ ชานาติ. ตสฺมา ภควา เตน สทฺธึ กเถนฺโต ‘‘เอวญฺเหตํ, จุนฺท, โหตี’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – จุนฺท เอวญฺเหตํ โหติ ทุรกฺขาตาทิสภาเว ธมฺมวินเย สาวกา ทฺเวธิกชาตา ภณฺฑนาทีนิ กตฺวา มุขสตฺตีหิ วิตุทนฺตา วิหรนฺติ.

166. “チュンダよ、そのようになるのである”とは、アーナンダ長老によって報告されたものの、アーナンダ長老はこの話（非解脱の教えにおける分裂）の当事者ではなく、チュンダ長老こそが当事者であるために、世尊が言われた言葉です。彼こそが、その話の始め、中、終わりを熟知しています。ゆえに世尊は彼と共に語りつつ、“チュンダよ、そのようになるのである”等と言われたのです。その意味は、“チュンダよ、誤って説かれた性質を持つ法と律において、弟子たちは二つに分かれ、争いなどを起こし、言葉の槍で突き刺し合って暮らすことになる、まさに汝の言う通りになるのである”ということです。

---

อิทานิ ยสฺมา อนิยฺยานิกสาสเนเนว นิยฺยานิกสาสนํ ปากฏํ โหติ, ตสฺมา อาทิโต อนิยฺยานิกสาสนเมว ทสฺเสนฺโต อิธ จุนฺท สตฺถา จ โหติ อสมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทิมาห. ตตฺถ โวกฺกมฺม จ ตมฺหา ธมฺมา วตฺตตีติ น นิรนฺตรํ ปูเรติ, โอกฺกมิตฺวา โอกฺกมิตฺวา อนฺตรนฺตรํ กตฺวา วตฺตตีติ อตฺโถ. ตสฺส เต, อาวุโส, ลาภาติ ตสฺส ตุยฺหํ เอเต [Pg.93] ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺติอาทโย ลาภา. สุลทฺธนฺติ มนุสฺสตฺตมฺปิ เต สุลทฺธํ. ตถา ปฏิปชฺชตูติ เอวํ ปฏิปชฺชตุ. ยถา เต สตฺถารา ธมฺโม เทสิโตติ เยน เต อากาเรน สตฺถารา ธมฺโม กถิโต. โย จ สมาทเปตีติ โย จ อาจริโย สมาทเปติ. ยญฺจ สมาทเปตีติ ยํ อนฺเตวาสึ สมาทเปติ. โย จ สมาทปิโตติ โย จ เอวํ สมาทปิโต อนฺเตวาสิโก. ยถา อาจริเยน สมาทปิตํ, ตถตฺถาย ปฏิปชฺชติ. สพฺเพ เตติ ตโยปิ เต. เอตฺถ หิ อาจริโย สมาทปิตตฺตา อปุญฺญํ ปสวติ, สมาทินฺนนฺเตวาสิโก สมาทินฺนตฺตา, ปฏิปนฺนโก ปฏิปนฺนตฺตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘สพฺเพ เต พหุํ อปุญฺญํ ปสวนฺตี’’ติ. เอเตนุปาเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

さて、非解脱の教え（アニッヤーニカ）を対比させることで解脱の教え（ニッヤーニカ）が明白になるため、最初に非解脱の教えを示すべく“チュンダよ、ここに正自覚者ではない師がいて”等と言われました。その中で“その法から離れて行なう”とは、絶え間なく法を満たすことなく、時おり離れて間を置いて行なうという意味です。“友よ、それは汝の得である”とは、汝にとって、法に随順した修行を行なわないことなどが“得（皮肉）”であるという意味です。“善く得られた”とは、人間としての生も汝にとって“善く得られた（皮肉）”という意味です。“そのように実践せよ”とは、そのように（誤った通りに）実践せよということです。“師によって法が説かれたように”とは、師によって説かれた通りのやり方で、という意味です。“勧める者”とは、勧める教師のことです。“勧められるもの（対格）”とは、勧められる弟子のことです。“勧められた者（主格）”とは、そのように勧められた弟子のことです。師によって勧められた通りに、その目的のために実践します。これら“すべての人”とは、その三者のことです。実際、この非解脱の教えの中では、師は（誤りを）勧めたことによって不徳を積み、勧められた弟子はそれを受け入れたことによって、実践者は実践したことによって不徳を積みます。それゆえ“彼らは皆、多くの不徳を積む”と言われるのです。この方法によって、すべての箇所における意味を理解すべきです。

---

๑๖๗. อปิเจตฺถ ญายปฺปฏิปนฺโนติ การณปฺปฏิปนฺโน. ญายมาราเธสฺสตีติ การณํ นิปฺผาเทสฺสติ. วีริยํ อารภตีติ อตฺตโน ทุกฺขนิพฺพตฺตกํ วีริยํ กโรติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ทุรกฺขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย อารทฺธวีริโย, โส ทุกฺขํ วิหรติ. โย กุสีโต, โส สุขํ วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๘).

167. また、ここでの“理に適った実践者（ニャーヤ・パティパンノー）”とは、道理に適った実践をする者のことです。“理を達成する”とは、道理を成し遂げることです。“精進を開始する”とは、自らに苦しみを生じさせる（誤った）精進を行なうことです。次のように説かれています。“比丘たちよ、誤って説かれた法と律において、精進に励む者は苦しんで暮らし、怠惰な者は楽に暮らすのである”と。

---

สมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตธมฺมวินยาทิวณฺณนา

正自覚者によって説かれた法と律などの解説

---

๑๖๘. เอวํ อนิยฺยานิกสาสนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิยฺยานิกสาสนํ ทสฺเสนฺโต อิธ ปน, จุนฺท, สตฺถา จ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทิมาห. ตตฺถ นิยฺยานิโกติ มคฺคตฺถาย ผลตฺถาย จ นิยฺยาติ.

168. このように非解脱の教えを示した後、今度は解脱の教えを示すべく“しかしチュンダよ、ここに正自覚者である師がいて”等と言われました。その中で“解脱の（ニッヤーニカ）”とは、聖道と聖果のために（苦から）脱出する、あるいはその助けとなるという意味です。

---

๑๖๙. วีริยํ อารภตีติ อตฺตโน สุขนิปฺผาทกํ วีริยํ อารภติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สฺวากฺขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย กุสีโต, โส ทุกฺขํ วิหรติ. โย อารทฺธวีริโย, โส สุขํ วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๙).

169. “精進を開始する”とは、自らの幸福を成し遂げる精進を始めることです。次のように説かれています。“比丘たちよ、善く説かれた法と律において、怠惰な者は苦しんで暮らし、精進に励む者は楽に暮らすのである”と。

---

๑๗๐. อิติ ภควา นิยฺยานิกสาสเน สมฺมาปฏิปนฺนสฺส กุลปุตฺตสฺส ปสํสํ ทสฺเสตฺวา ปุน เทสนํ วฑฺเฒนฺโต อิธ, จุนฺท, สตฺถา จ โลเก อุทปาทีติอาทิมาห. ตตฺถ อวิญฺญาปิตตฺถาติ อโพธิตตฺถา. สพฺพสงฺคาหปทกตนฺติ สพฺพสงฺคหปเทหิ กตํ, สพฺพสงฺคาหิกํ กตํ น โหตีติ อตฺโถ. ‘‘สพฺพสงฺคาหปทคต’’นฺติปิ ปาโฐ, น สพฺพสงฺคาหปเทสุ คตํ, น เอกสงฺคหชาตนฺติ อตฺโถ. สปฺปาฏิหีรกตนฺติ นิยฺยานิกํ. ยาว [Pg.94] เทวมนุสฺเสหีติ เทวโลกโต ยาว มนุสฺสโลกา สุปฺปกาสิตํ. อนุตปฺโป โหตีติ อนุตาปกโร โหติ. สตฺถา จ โน โลเกติ อิทํ เตสํ อนุตาปการทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. นานุตปฺโป โหตีติ สตฺถารํ อาคมฺม สาวเกหิ ยํ ปตฺตพฺพํ, ตสฺส ปตฺตตฺตา อนุตาปกโร น โหติ.

170. このように世尊は、解脱の教えにおいて正しく実践する善男子への賞讃を示し、再び説法を進めるべく“チュンダよ、ここに師が世に出現し”等と言われました。その中で“意味が知らされていない”とは、覚らされていない意味のことです。“すべてを網羅した言葉ではない”とは、教えを完全に網羅する言葉で構成されておらず、全体を包含するようには成されていないという意味です。“すべてを網羅した言葉に至っていない（パダガタ）”という読みもあり、その場合は、包含されるべき教えの体系の中に含まれておらず、一つのまとまりになっていないという意味です。“神変（導く力）を伴って成された”とは、解脱に導く性質のことです。“天人と人間に至るまで”とは、天界から人間界に至るまでよく示されているという意味です。“後悔させる者（アヌタッポ）となる”とは、悔いを生じさせる者のことです。“私たちの師が世に”という言葉は、それらの教えが後悔をもたらす様相を示すために説かれました。“後悔させる者ではない”とは、師に頼って弟子たちが到達すべき境地に到達したため、後悔をもたらす者とはならないということです。

---

๑๗๒. เถโรติ ถิโร เถรการเกหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต. ‘‘รตฺตญฺญู’’ติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. เอเตหิ เจ ปีติ เอเตหิ เหฏฺฐา วุตฺเตหิ.

172. “長老（テーラ）”とは、堅固であることを指し、すなわち人を堅固にならしめる法（戒・定・慧などの徳）を具足している者のことである。“夜を知る者（ラッタンニュー）”などの語については、すでに述べた通りの意味である。“これらによっても”とは、下に述べられている、離れていないことなどのこれらの原因によって、という意味である。

---

๑๗๓. ปตฺตโยคกฺเขมาติ จตูหิ โยเคหิ เขมตฺตา อรหตฺตํ อิธ โยคกฺเขมํ นาม, ตํ ปตฺตาติ อตฺโถ. อลํ สมกฺขาตุํ สทฺธมฺมสฺสาติ สมฺมุขา คหิตตฺตา อสฺส สทฺธมฺมํ สมฺมา อาจิกฺขิตุํ สมตฺถา.

173. “瑜伽安隠（ヨガックケーマ）を得た”とは、四つの繋縛（ヨガ）から安穏であることから、ここでは阿羅漢果を瑜伽安隠と名付け、それに達したという意味である。“正法を説き示すのに十分である”とは、世尊の面前で（法を）受け取ったため、その正法を正しく教え示す能力があることを指している。

---

๑๗๔. พฺรหฺมจาริโนติ พฺรหฺมจริยวาสํ วสมานา อริยสาวกา. กามโภคิโนติ คิหิโสตาปนฺนา. ‘‘อิทฺธญฺเจวา’’ติอาทีนิ มหาปรินิพฺพาเน วิตฺถาริตาเนว. ลาภคฺคยสคฺคปตฺตนฺติ ลาภคฺคญฺเจว ยสคฺคญฺจ ปตฺตํ.

174. “梵行者”とは、梵行（聖なる修行）の生活を送っている聖なる弟子たちのことである。“欲を楽しめる者”とは、在家の預流者（シュローターパンナ）のことである。“ここに…”などの句は、‘大般涅槃経’において詳述されている通りである。“利得の至上と名声の至上に達した”とは、最高の利得と最高の名声の両方に達したことを意味する。

---

๑๗๕. สนฺติ โข ปน เม, จุนฺท, เอตรหิ เถรา ภิกฺขู สาวกาติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย เถรา. ภิกฺขุนิโยติ เขมาเถรีอุปฺปลวณฺณเถรีอาทโย. อุปาสกา สาวกา คิหี โอทาตวตฺถวสนา พฺรหฺมจาริโนติ จิตฺตคหปติหตฺถกอาฬวกาทโย. กามโภคิโนติ จูฬอนาถปิณฺฑิกมหาอนาถปิณฺฑิกาทโย. พฺรหฺมจารินิโยติ นนฺทมาตาทโย. กามโภคินิโยติ ขุชฺชุตฺตราทโย.

175. “チュンダよ、私には今、長老である比丘の弟子たちがいる”とは、舎利弗や目犍連などの長老たちのことである。“比丘尼たち”とは、ケーマー長老尼やウッパラヴァンナー長老尼などのことである。“白衣をまとい梵行を修める在家の弟子”とは、チッタ居士やハッタカ・アーラヴァカなどのことである。“欲を楽しめる者”とは、小給孤独や大給孤独などのことである。“梵行を修める女性信者”とは、ナンダの母などのことである。“欲を楽しめる女性信者”とは、クジュッタラーなどのことである。

---

๑๗๖. สพฺพาการสมฺปนฺนนฺติ สพฺพการณสมฺปนฺนํ. อิทเมว ตนฺติ อิทเมว พฺรหฺมจริยํ, อิมเมว ธมฺมํ สมฺมา เหตุนา นเยน วทมาโน วเทยฺย. อุทกาสฺสุทนฺติ อุทโก สุทํ. ปสฺสํ น ปสฺสตีติ ปสฺสนฺโต น ปสฺสติ. โส กิร อิมํ ปญฺหํ มหาชนํ ปุจฺฉิ. เตหิ ‘‘น ชานาม, อาจริย, กเถหิ โน’’ติ วุตฺโต โส อาห – ‘‘คมฺภีโร อยํ ปญฺโห อาหารสปฺปาเย สติ โถกํ จินฺเตตฺวา สกฺกา กเถตุ’’นฺติ. ตโต เตหิ จตฺตาโร มาเส [Pg.95] มหาสกฺกาเร กเต ตํ ปญฺหํ กเถนฺโต กิญฺจ ปสฺสํ น ปสฺสตีติอาทิมาห. ตตฺถ สาธุนิสิตสฺสาติ สุฏฺฐุนิสิตสฺส ติขิณสฺส, สุนิสิตขุรสฺส กิร ตลํ ปญฺญายติ, ธารา น ปญฺญายตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

176. “あらゆる様相を具足した”とは、あらゆる原因を具足していることを意味する。“これこそがそれである”とは、まさにこの梵行、まさにこの法を、正当な理由と方法をもって説く者が、そのように説くべきであるということである。“ウダカが…”とは、ウダカ（・ラーマプッタ）のことである。“見つつも見ず”とは、見ている者が見ていないということである。伝え聞くところによれば、彼はこの問いを大衆に投げかけた。人々が“先生、私たちは分かりません。教えてください”と言うと、彼は“この問いは深い。適切な食物があれば、少し考えてから話すことができる”と言った。その後、人々が四ヶ月にわたって手厚く供養すると、彼はその問いに答えて“何を見つつも見ないのか”等を説いた。そこでの意味は、よく研がれた鋭い剃刀の面は見えても、その刃先は見えない、ということである。

---

สงฺคายิตพฺพธมฺมาทิวณฺณนา

結集されるべき法などの解説

---

๑๗๗. สงฺคมฺม สมาคมฺมาติ สงฺคนฺตฺวา สมาคนฺตฺวา. อตฺเถน อตฺถํ, พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนนฺติ อตฺเถน สห อตฺถํ, พฺยญฺชเนนปิ สห พฺยญฺชนํ สมาเนนฺเตหีติ อตฺโถ. สงฺคายิตพฺพนฺติ วาเจตพฺพํ สชฺฌายิตพฺพํ. ยถยิทํ พฺรหฺมจริยนฺติ ยถา อิทํ สกลํ สาสนพฺรหฺมจริยํ.

177. “集まり、相会して”とは、寄り集まり、（各地から）集まってくることを指す。“意味を意味に照らし、文句を文句に照らして”とは、意味と意味を合わせ、文言と文言を合わせて一致させる者たちによって、という意味である。“結集されるべき”とは、教示されるべき、誦読されるべきということである。“この梵行が…あるように”とは、この完全な教えとしての梵行が、という意味である。

---

๑๗๘. ตตฺร เจติ ตตฺร สงฺฆมชฺเฌ, ตสฺส วา ภาสิเต. อตฺถญฺเจว มิจฺฉา คณฺหาติ, พฺยญฺชนานิ จ มิจฺฉา โรเปตีติ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ เอตฺถ อารมฺมณํ ‘‘สติปฏฺฐาน’’นฺติ อตฺถํ คณฺหาติ. ‘‘สติปฏฺฐานานี’’ติ พฺยญฺชนํ โรเปติ. อิมสฺส นุ โข, อาวุโส, อตฺถสฺสาติ ‘‘สติเยว สติปฏฺฐาน’’นฺติ. อตฺถสฺส ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ กึ นุ โข อิมานิ พฺยญฺชนานิ, อุทาหุ จตฺตาริ สติปฏฺฐานานี’’ติ เอตานิ วา พฺยญฺชนานิ. กตมานิ โอปายิกตรานีติ อิมสฺส อตฺถสฺส กตมานิ พฺยญฺชนานิ อุปปนฺนตรานิ อลฺลีนตรานิ. อิเมสญฺจ พฺยญฺชนานนฺติ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ พฺยญฺชนานํ ‘‘สติเยว สติปฏฺฐาน’’นฺติ กึ นุ โข อยํ อตฺโถ, อุทาหุ ‘‘อารมฺมณํ สติปฏฺฐาน’’นฺติ เอโส อตฺโถติ? อิมสฺส โข, อาวุโส, อตฺถสฺสาติ ‘‘อารมฺมณํ สติปฏฺฐาน’’นฺติ อิมสฺส อตฺถสฺส. ยา เจว เอตานีติ ยานิ เจว เอตานิ มยา วุตฺตานิ. ยา เจว เอโสติ โย เจว เอส มยา วุตฺโต. โส เนว อุสฺสาเทตพฺโพติ ตุมฺเหหิ ตาว สมฺมา อตฺเถ จ สมฺมา พฺยญฺชเน จ ฐาตพฺพํ. โส ปน เนว อุสฺสาเทตพฺโพ, น อปสาเทตพฺโพ. สญฺญาเปตพฺโพติ ชานาเปตพฺโพ. ตสฺส จ อตฺถสฺสาติ ‘‘สติเยว สติปฏฺฐาน’’นฺติ อตฺถสฺส จ. เตสญฺจ พฺยญฺชนานนฺติ ‘‘สติปฏฺฐานา’’ติ พฺยญฺชนานํ. นิสนฺติยาติ นิสามนตฺถํ ธารณตฺถํ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

178. “そこで”とは、その会衆の中で、あるいはその説法者の話したことにおいて。“意味を誤って把握し、文句を誤って配置する”とは、例えば“四念処（サティパッターナ）”において、対象（境）を“念処”であると意味を取り違えたり、“サティパッターナーニ（複数形中性）”という文言を置いたりすることである。“友よ、この意味に対して…”とは、“念こそが念処である”という意味に対して、“チャッターロー・サティパッターナー（四念処）”という文句が適切なのか、それとも“チャッターリ・サティパッターナーニ”という文句が適切なのか、ということである。“どちらがより適当か”とは、この意味に対してどちらの文言がより適しており、合致しているかということである。“これらの文句に対して…”とは、“四念処”という文句に対して、その意味は“念こそが念処である”なのか、それとも“対象が念処である”なのか、ということである。“友よ、この意味に対しては…”とは、“対象が念処である”というこの意味に対して、という意味である。“これらが（私が説いたもの）…”とは、私が説いたこれら（の文句）のことである。“これが（私が説いたもの）…”とは、私が説いたこれ（の意味）のことである。“彼は称揚されるべきではない”とは、あなたがたはまず正しい意味と正しい文言に立脚すべきであり、その説法者を過度に褒めてはならず、また非難してもならず、納得させる（知らせる）べきであるということである。“その意味に対しても”とは、“念こそが念処である”という意味に対しても、“それらの文句に対しても”とは、“サティパッターナー”という文言に対してもである。“ニサンティヤー（察知・保持）”とは、熟慮し、保持すること。この方法によって、すべての箇所における意味を理解すべきである。

---

๑๘๑. ตาทิสนฺติ ตุมฺหาทิสํ. อตฺถุเปตนฺติ อตฺเถน อุเปตํ อตฺถสฺส วิญฺญาตารํ. พฺยญฺชนุเปตนฺติ พฺยญฺชเนหิ อุเปตํ พฺยญฺชนานํ วิญฺญาตารํ. เอวํ เอตํ ภิกฺขุํ [Pg.96] ปสํสถ. เอโส หิ ภิกฺขุ น ตุมฺหากํ สาวโก นาม, พุทฺโธ นาม เอส จุนฺทาติ. อิติ ภควา พหุสฺสุตํ ภิกฺขุํ อตฺตโน ฐาเน ฐเปสิ.

181. “そのような”とは、あなたがたのような同修者を指す。“意味を備えた”とは、真実の意味を備え、意味を理解していることである。“文句を備えた”とは、文言を備え、文言を理解していることである。“このようにその比丘を称賛しなさい。チュンダよ、まことにこの比丘はあなたがたの弟子というべきではなく、あなたがたにとっての仏陀（目覚めた者）というべきである”との意向である。このように世尊は、多聞の比丘を自分自身の地位に置かれたのである。

---

ปจฺจยานุญฺญาตการณาทิวณฺณนา

四資具が許容された理由などの解説

---

๑๘๒. อิทานิ ตโตปิ อุตฺตริตรํ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต น โว อหํ, จุนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมิกา อาสวา นาม อิธโลเก ปจฺจยเหตุ อุปฺปชฺชนกา อาสวา. สมฺปรายิกา อาสวา นาม ปรโลเก ภณฺฑนเหตุ อุปฺปชฺชนกา อาสวา. สํวรายาติ ยถา เต น ปวิสนฺติ, เอวํ ปิทหนาย. ปฏิฆาตายาติ มูลฆาเตน ปฏิหนนาย. อลํ โว ตํ ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายาติ ตํ ตุมฺหากํ สีตสฺส ปฏิฆาตาย สมตฺถํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ, ยํ โว มยา จีวรํ อนุญฺญาตํ, ตํ ปารุปิตฺวา ทปฺปํ วา มานํ วา กุรุมานา วิหริสฺสถาติ น อนุญฺญาตํ, ตํ ปน ปารุปิตฺวา สีตปฺปฏิฆาตาทีนิ กตฺวา สุขํ สมณธมฺมํ โยนิโส มนสิการํ กริสฺสถาติ อนุญฺญาตํ. ยถา จ จีวรํ, เอวํ ปิณฺฑปาตาทโยปิ. อนุปทสํวณฺณนา ปเนตฺถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

182. 今、それよりもさらに優れた教えを広めるために、“チュンダよ、私はあなたがたに…と言わない”等を説かれた。そこでの“現世的な煩悩（アーサヴァ）”とは、この世において四資具（衣食住等）を原因として生じる煩悩（あるいは災い）のことである。“来世的な煩悩”とは、来世において争いなどを原因として生じる煩悩のことである。“防護のために”とは、それらが入り込まないように、そのように遮断することである。“排撃するために”とは、根本を断つことによって退治することである。“寒さを防ぐために十分である”とは、その袈裟があなたがたの寒さを取り除くのに十分であるという意味である。これは、“私が許容した袈裟（チーヴァラ）を身にまとって、誇りや高慢を抱いて過ごすために許したのではなく、それをまとって寒さなどを防ぎ、安らかに沙門法を修行し、如理作意（正しく心に留めること）を行うために許したのである”という趣旨である。袈裟と同様に、供養（ピンダパータ）なども同様である。ここでの逐語的な解説は、‘清浄道論（ヴィスッディマッガ）’で説かれた方法に従って理解されるべきである。

---

สุขลฺลิกานุโยคาทิวณฺณนา

享楽への耽溺などの解説

---

๑๘๓. สุขลฺลิกานุโยคนฺติ สุขลฺลิยนานุโยคํ, สุขเสวนาธิมุตฺตนฺติ อตฺโถ. สุเขตีติ สุขิตํ กโรติ. ปีเณตีติ ปีณิตํ ถูลํ กโรติ.

183. “享楽への耽溺”とは、快楽への執着に伴う専念、すなわち快楽を享受することに没入しているという意味である。“安楽にする（スケティ）”とは、幸福にすることを意味する。“満足させる（ピーネティ）”とは、満足させて太らせる（豊かにする）ことを意味する。

---

๑๘๖. อฏฺฐิตธมฺมาติ นฏฺฐิตสภาวา. ชิวฺหา โน อตฺถีติ ยํ ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ ตํ กเถนฺติ, กทาจิ มคฺคํ กเถนฺติ, กทาจิ ผลํ กทาจิ นิพฺพานนฺติ อธิปฺปาโย. ชานตาติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานนฺเตน. ปสฺสตาติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ ปสฺสนฺเตน. คมฺภีรเนโมติ คมฺภีรภูมึ อนุปวิฏฺโฐ. สุนิขาโตติ สุฏฺฐุ นิขาโต. เอวเมว โข, อาวุโสติ เอวํ ขีณาสโว อภพฺโพ นว ฐานานิ อชฺฌาจริตุํ. ตสฺมึ อนชฺฌาจาโร อจโล อสมฺปเวธี. ตตฺถ สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรปนาทีสุ โสตาปนฺนาทโยปิ อภพฺพา. สนฺนิธิการกํ กาเม ปริภุญฺชิตุนฺติ วตฺถุกาเม จ กิเลสกาเม [Pg.97] จ สนฺนิธึ กตฺวา ปริภุญฺชิตุํ. เสยฺยถาปิ ปุพฺเพ อคาริกภูโตติ ยถา ปุพฺเพ คิหิภูโต ปริภุญฺชติ, เอวํ ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพ.

186. “不変の法（Aṭṭhitadhammā）”とは、定まった自性のないことをいう。“我らには舌がある”と言って、彼らは自分たちが望むままに語り、時には道について、時には果について、時には涅槃について語る、というのがその意図である。“知る者（Jānatā）”とは、一切知智によって知る者のことである。“見る者（Passatā）”とは、五眼によって見る者のことである。“深い礎（Gambhīranemo）”とは、深い地に分け入ったもののことである。“よく打ち込まれた（Sunikhāto）”とは、しっかりと打ち込まれたもののことである。“友よ、それと同じように”とは、このように漏尽者（阿羅漢）は九つの項目において違犯を犯すことができないということである。阿羅漢はそのことにおいて違犯を犯すことなく、動ぜず、揺るぎない。その中で、故意に生きものを命から奪うこと（殺生）などについては、預流者らであっても（違犯を犯すことは）できない。“貯えをして諸欲を享受すること（Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ）”とは、物質的な欲（資財）や煩悩の欲を蓄積して享受することである。“あたかも以前、在家の者であった時のように”とは、以前に在家者であった時に享受していたように享受することはできない、ということである。

---

ปญฺหพฺยากรณวณฺณนา

問いの解説の注釈

---

๑๘๗. อคารมชฺเฌ วสนฺตา หิ โสตาปนฺนาทโย ยาวชีวํ คิหิพฺยญฺชเนน ติฏฺฐนฺติ. ขีณาสโว ปน อรหตฺตํ ปตฺวาว มนุสฺสภูโต ปรินิพฺพาติ วา ปพฺพชติ วา. จาตุมหาราชิกาทีสุ กามาวจรเทเวสุ มุหุตฺตมฺปิ น ติฏฺฐติ. กสฺมา? วิเวกฏฺฐานสฺส อภาวา. ภุมฺมเทวตฺตภาเว ปน ฐิโต อรหตฺตํ ปตฺวาปิ ติฏฺฐติ. ตสฺส วเสน อยํ ปญฺโห อาคโต. ภินฺนโทสตฺตา ปนสฺส ภิกฺขุภาโว เวทิตพฺโพ. อตีรกนฺติ อตีรํ อปริจฺเฉทํ มหนฺตํ. โน จ โข อนาคตนฺติ อนาคตํ ปน อทฺธานํ อารพฺภ เอวํ น ปญฺญเปติ, อตีตเมว มญฺเญ สมโณ โคตโม ชานาติ, น อนาคตํ. ตถา หิสฺส อตีเต อฑฺฒฉฏฺฐสตชาตกานุสฺสรณํ ปญฺญายติ. อนาคเต เอวํ พหุํ อนุสฺสรณํ น ปญฺญายตีติ อิมมตฺถํ มญฺญมานา เอวํ วเทยฺยุํ. ตยิทํ กึ สูติ อนาคเต อปญฺญาปนํ กึ นุ โข? กถํสูติ เกน นุ โข การเณน อชานนฺโตเยว นุ โข อนาคตํ นานุสฺสรติ, อนนุสฺสริตุกามตาย นานุสฺสรตีติ. อญฺญวิหิตเกน ญาณทสฺสเนนาติ ปจฺจกฺขํ วิย กตฺวา ทสฺสนสมตฺถตาย ทสฺสนภูเตน ญาเณน อญฺญตฺถวิหิตเกน ญาเณน อญฺญํ อารพฺภ ปวตฺเตน, อญฺญวิหิตกํ อญฺญํ อารพฺภ ปวตฺตมานํ ญาณทสฺสนํ สงฺคาเหตพฺพํ ปญฺญาเปตพฺพํ มญฺญนฺติ. เต หิ จรโต จ ติฏฺฐโต จ สุตฺตสฺส จ ชาครสฺส จ สตตํ สมิตํ ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ มญฺญนฺติ, ตาทิสญฺจ ญาณํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา ยถริว พาลา อพฺยตฺตา, เอวํ มญฺญนฺตีติ เวทิตพฺโพ.

187. 実のところ、家の中に住む預流者らは、命ある限り在家者の姿で留まる。しかし、漏尽者（阿羅漢）は、阿羅漢果に到達するとすぐに、人間であればその日のうちに般涅槃するか、あるいは出家する。四大王衆天などの欲界の天界には、たとえ一瞬であっても留まることはない。なぜか。離欲の場がないからである。しかし、地居天の状態にある者は、阿羅漢果に到達しても留まる。その地居天の阿羅漢の場合に基づいて、この問いは提起された。しかし、その者は煩悩という過失を打ち砕いているので、比丘の状態であると理解されるべきである。“際限のない（Atīraka）”とは、岸のない、限定のない、広大なものをいう。“未来についてはそうではない（No ca kho anāgataṃ）”とは、未来の時に関してはそのように説き明かさないということであり、沙門ゴータマは過去のみを知り、未来は知らないのだ、と（他教徒は）考えている。実際、彼の過去については五百五十のジャータカ（本生譚）の回想が知られているが、未来についてはそのように多くの回想が知られていない。そのように考え、彼らは次のように言うであろう。“それは何ゆえか（Tayidaṃ kiṃ sū）”とは、未来について説き明かさないのはなぜか、ということである。“いかにしてか（Kathaṃ sū）”とは、どのような理由によって、知らないがゆえに未来を回想しないのか、あるいは回想したくないがゆえに回想しないのか、ということである。“他のことに向けられた知見（Aññavihitakena ñāṇadassanena）”とは、現前にあるかのように見る能力があるために“見る”という状態になった知によって、他の所に向けられた知、すなわち他の対象に関して生じた知によって、別の事柄に関して生じている知見を把握し説き明かすべきである、と彼らは考えている。彼らは、歩いている時も、立っている時も、眠っている時も、起きている時も、常に絶えず知見が現前していると考えているが、そのような知というものは存在しない。したがって、愚かで未熟な者たちが考えるように、彼らもそのように考えているのだと知るべきである。

---

สตานุสารีติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติสมฺปยุตฺตกํ. ยาวตกํ อากงฺขตีติ ยตฺตกํ ญาตุํ อิจฺฉติ, ตตฺตกํ ชานิสฺสามีติ ญาณํ เปเสสิ. อถสฺส ทุพฺพลปตฺตปุเฏ ปกฺขนฺทนาราโจ วิย อปฺปฏิหตํ อนิวาริตํ ญาณํ คจฺฉติ, เตน ยาวตกํ อากงฺขติ ตาวตกํ อนุสฺสรติ. โพธิชนฺติ โพธิมูเล ชาตํ. ญาณํ อุปฺปชฺชตีติ จตุมคฺคญาณํ อุปฺปชฺชติ. อยมนฺติมา ชาตีติ [Pg.98] เตน ญาเณน ชาติมูลสฺส ปหีนตฺตา ปุน อยมนฺติมา ชาติ. นตฺถิทานิ ปุนพฺภโวติ อปรมฺปิ ญาณํ อุปฺปชฺชติ. อนตฺถสํหิตนฺติ น อิธโลกตฺถํ วา ปรโลกตฺถํ วา นิสฺสิตํ. น ตํ ตถาคโต พฺยากโรตีติ ตํ ภารตยุทฺธสีตาหรณสทิสํ อนิยฺยานิกกถํ ตถาคโต น กเถติ. ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตนฺติ ราชกถาทิติรจฺฉานกถํ. กาลญฺญู ตถาคโต โหตีติ กาลํ ชานาติ. สเหตุกํ สการณํ กตฺวา ยุตฺตปตฺตกาเลเยว กเถติ.

“正念に随う者（Satānusārī）”とは、宿住随念（過去生の想起）と相応することである。“望むだけのことを（Yāvatakaṃ ākaṅkhati）”とは、知りたいと望むだけのことを“知ろう”として知を向けることである。すると、彼の知は、弱い葉の包みに突き刺さる矢のように、妨げられることなく、遮られることなく進む。それによって、望むだけのことを回想するのでである。“菩提によって生じた（Bodhija）”とは、菩提樹の根元で生じたことをいう。“知が生じる（Ñāṇaṃ uppajjati）”とは、四道（の知）が生じることである。“これが最後の生である（Ayamantimā jāti）”とは、その知によって生の根本（無明・渇愛）が捨てられたがゆえに、再び生まれることのない最後の生であるということである。“今や再生はない（Natthidāni punabbhavo）”という別の知（省察智）も生じる。“無益な（Anatthasaṃhita）”とは、現世の利益にも来世の利益にも基づかないことである。“如来はそれを解説しない（Na taṃ tathāgato byākaroti）”とは、バーラタの戦いやシータの連れ去りの物語のような、出離に導かない話を如来は語らないということである。“真実で、事実であるが、無益なもの（Bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhita）”とは、王に関する話などの畜生道（無益な話）のことである。“如来は時を知る者である（Kālaññū tathāgato hoti）”とは、時を知るということである。根拠と理由を示して、適切でふさわしい時にのみ語るのである。

---

๑๘๘. ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ ยถา ยถา คทิตพฺพํ, ตถา ตเถว คทนโต ทการสฺส ตการํ กตฺวา ตถาคโตติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. ทิฏฺฐนฺติ รูปายตนํ. สุตนฺติ สทฺทายตนํ. มุตนฺติ มุตฺวา ปตฺวา คเหตพฺพโต คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ. วิญฺญาตนฺติ สุขทุกฺขาทิธมฺมายตนํ. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ. ‘‘ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธ’’นฺติ อิมินา เอตํ ทสฺเสติ, ยญฺหิ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส นีลํ ปีตกนฺติอาทิ รูปารมฺมณํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม รูปารมฺมณํ ทิสฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโทติอาทิ สทฺทารมฺมณํ โสตทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ. มูลคนฺโธ ตจคนฺโธติอาทิ คนฺธารมฺมณํ ฆานทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ. มูลรโส ขนฺธรโสติอาทิ รสารมฺมณํ ชิวฺหาทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ. กกฺขฬํ มุทุกนฺติอาทิ ปถวีธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุเภทํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ กายทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉติ. ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ผุสิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส สุขทุกฺขาทิเภทํ ธมฺมารมฺมณํ มโนทฺวารสฺส อาปาถมาคจฺฉติ, ‘‘อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิทํ นาม ธมฺมารมฺมณํ วิชานิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโต’’ติ สพฺพํ ตํ ตถาคตสฺส เอวํ อภิสมฺพุทฺธํ.

188. “ゆえに如来（Tathāgata）と呼ばれる（Tasmā tathāgatoti vuccati）”とは、語られるべきありのままに、その通りに語る（gadana）ことから、dの字をtの字に変えて“如来（Tathāgata）”と呼ばれるという意味である。“見られたもの（Diṭṭha）”とは、色処である。“聞かれたもの（Suta）”とは、声処である。“覚られたもの（Muta）”とは、器官に至って到達して捉えられるべきものであるから、香処・味処・触処のことである。“知られたもの（Viññāta）”とは、苦楽などの法処（意識の対象）である。“到達したもの（Patta）”とは、探し求めて、あるいは探し求めずに到達した対象である。“探し求められたもの（Pariyesita）”とは、到達した、あるいは到達していない、探し求められた対象である。“意によって考察されたもの（Anuvicaritaṃ manāsa）”とは、心によって巡らされた対象である。“如来によって正覚された”という言葉によって、次のことを示している。すなわち、無量の世界において、天界を含むこの世の人々の、青や黄などの色の対象が眼門に現れるとき、“この衆生はこの瞬間に、この色という対象を見て、喜悦し、あるいは憂い、あるいは中立な心を生じた”ということを、如来はそのすべてをこのように正しく覚（さと）っているのである。同じように、無量の世界において、天界を含むこの世の人々の、太鼓の音などの音の対象が耳門に現れるとき、香りの対象が鼻門に現れるとき、味の対象が舌門に現れるとき、硬いものや柔らかいものなどの地界・火界・風界に分類される触覚の対象が身門に現れるとき、“この衆生はこの瞬間に、この触覚という対象に触れて、喜悦し、あるいは憂い、あるいは中立な心を生じた”ということを、如来はそのすべてをこのように正しく覚っているのである。同じように、無量の世界において、天界を含むこの世の人々の、苦楽などに分類される法処の対象が意門に現れるとき、“この衆生はこの瞬間に、この法処という対象を識別して、喜悦し、あるいは憂い、あるいは中立な心を生じた”ということを、如来はそのすべてをこのように正しく覚っているのである。

---

ยญฺหิ[Pg.99], จุนฺท, อิเมสํ สตฺตานํ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ตตฺถ ตถาคเตน อทิฏฺฐํ วา อสุตํ วา อมุตํ วา อวิญฺญาตํ วา นตฺถิ. อิมสฺส มหาชนสฺส ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ. อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ. สพฺพมฺปิ ตํ ตถาคตสฺส อปฺปตฺตํ นาม นตฺถิ, ญาเณน อสจฺฉิกตํ นาม. ‘‘ตสฺมา ตถาคโตติ วุจฺจตี’’ติ. ยํ ยถา โลเกน คตํ ตสฺส ตเถว คตตฺตา ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. ปาฬิยํ ปน อภิสมฺพุทฺธนฺติ วุตฺตํ, ตํ คตสทฺเทน เอกตฺถํ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ ‘‘ตถาคโต’’ติ นิคมนสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ, ตสฺส ยุตฺติ พฺรหฺมชาเล ตถาคตสทฺทวิตฺถาเร วุตฺตาเยว.

“チュンダよ、実にこれらの衆生が見たもの、聞いたもの、覚えた（嗅・味・触）もの、識（心で知る）ったものの中で、如来によって見られていないもの、聞かれていないもの、覚えられていないもの、識られていないものはない。この大衆において、探求して得たものもあり、探求して得られなかったものもある。探求せずに得たものもあり、探求せずに得られなかったものもある。そのすべてにおいて、如来にとって（智によって）到達されていないという名目のものはなく、智によって現証されていないという名目のものはない。それゆえに‘如来（タターガタ）’と呼ばれるのである。世間によって知られた（gata）通りに、その通りに如来によっても知られたがゆえに‘如来’と呼ばれる。しかし、経（パーリ）においては‘正等覚した（abhisambuddha）’と言われており、それは‘gata’という言葉と同じ意味である。この方法によって、すべての箇所における‘如来’という結論の語の意味は理解されるべきである。その妥当性は、‘梵網経’の如来の語の詳細な説明において説かれている通りである。”

---

อพฺยากตฏฺฐานวณฺณนา

無記（未回答の箇所）の解説

---

๑๘๙. เอวํ อตฺตโน อสมตํ อนุตฺตรตํ สพฺพญฺญุตํ ธมฺมราชภาวํ กเถตฺวา อิทานิ ‘‘ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ ลทฺธีสุ มยา อญฺญาตํ อทิฏฺฐํ นาม นตฺถิ, สพฺพํ มม ญาณสฺส อนฺโตเยว ปริวตฺตตี’’ติ สีหนาทํ นทนฺโต ฐานํ โข ปเนตํ, จุนฺท, วิชฺชตีติอาทิมาห. ตตฺถ ตถาคโตติ สตฺโต. น เหตํ, อาวุโส, อตฺถสํหิตนฺติ อิธโลกปรโลกอตฺถสํหิตํ น โหติ. น จ ธมฺมสํหิตนฺติ นวโลกุตฺตรธมฺมนิสฺสิตํ น โหติ. น อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตสฺส สกลสาสนพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตํ น โหติ.

189. “このように、自らの無比であること、無上であること、一切知者であること、法王であることを語ってから、今、‘多くの沙門・バラモンたちの教義において、私に知られていないもの、見られていないものはない。そのすべては私の智の範囲内にある’という獅子吼を成そうとして、‘チュンダよ、それはあり得ることである……’等と言われた。そこにおいて、‘如来’とは衆生（としての存在）のことである。‘友よ、これは有益（義利）ではない（na atthasaṃhita）’とは、今世・後世の利益に関係しないということである。‘法にかなっていない（na dhammasaṃhita）’とは、九つの出世間法に依拠していないということである。‘清浄行の根本ではない（na ādibrahmacariya）’とは、三学に包含される全教えの清浄行の始まりとなるものではないということである。”

---

๑๙๐. อิทํ ทุกฺขนฺติ โขติอาทีสุ ตณฺหํ ฐเปตฺวา อวเสสา เตภุมฺมกา ธมฺมา อิทํ ทุกฺขนฺติ พฺยากตํ. ตสฺเสว ทุกฺขสฺส ปภาวิกา ชนิกา ตณฺหา ทุกฺขสมุทโยติ พฺยากตํ. อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ ทุกฺขนิโรโธติ พฺยากตํ. ทุกฺขปริชานโน สมุทยปชหโน นิโรธสจฺฉิกรโณ อริยมคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ พฺยากตํ. ‘‘เอตญฺหิ, อาวุโส, อตฺถสํหิต’’นฺติอาทีสุ เอตํ อิธโลกปรโลกอตฺถนิสฺสิตํ นวโลกุตฺตรธมฺมนิสฺสิตํ สกลสาสนพฺรหฺมจริยสฺส อาทิ ปธานํ ปุพฺพงฺคมนฺติ อยมตฺโถ.

190. “‘これは苦である’等（の四諦の説明）において、渇愛を除いた残りの三界の諸法が‘これは苦である’と明示された。その苦を発生させ、生じさせる渇愛が‘苦の集（原因）である’と明示された。両者（苦と集）の不発生が‘苦の滅である’と明示された。苦を遍知し、集を断じ、滅を現証する聖道が‘苦の滅に至る道（道諦）である’と明示された。‘友よ、これは有益である’等において、‘これ’とは、‘これは苦である’等の言葉を指し、今世・後世の利益に依拠し、九つの出世間法に依拠し、全教えの清浄行の始まりであり、主要であり、先行するものであるという意味である。”

---

ปุพฺพนฺตสหคตทิฏฺฐินิสฺสยวณฺณนา

過去に関連する見解の依止（依拠）の解説

---

๑๙๑. อิทานิ ยํ ตํ มยา น พฺยากตํ, ตํ อชานนฺเตน น พฺยากตนฺติ มา เอวํ สญฺญมกํสุ. ชานนฺโตว อหํ เอวํ ‘‘เอตสฺมึ พฺยากเตปิ อตฺโถ นตฺถี’’ติ [Pg.100] น พฺยากรึ. ยํ ปน ยถา พฺยากาตพฺพํ, ตํ มยา พฺยากตเมวาติ สีหนาทํ นทนฺโต ปุน เยปิ เต, จุนฺทาติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐิโยว ทิฏฺฐินิสฺสยา, ทิฏฺฐินิสฺสิตกา ทิฏฺฐิคติกาติ อตฺโถ. อิทเมว สจฺจนฺติ อิทเมว ทสฺสนํ สจฺจํ. โมฆมญฺญนฺติ อญฺเญสํ วจนํ โมฆํ. อสยํกาโรติ อสยํ กโต.

191. “今、私が明示（回答）しなかったことについて、‘知らないから明示しなかったのだ’という認識を持ってはならない。私は知りながらも、‘これを明示しても利益がない’と考えて明示したのではない。しかし、どのように明示すべきかについては、私によって既に明示されているのである。このように獅子吼を成して、再び‘チュンダよ、それらの……’等と言われた。そこにおいて、‘見解（の見）’こそが‘見解の依止’であり、見解に依拠したもの、見解の傾向にあるものという意味である。‘これのみが真実である’とは、この（自分の）見解のみが真実であるということである。‘他は虚妄である’とは、他（の沙門・バラモン）の言葉は空虚であるということである。‘自らなしたのではない（asayaṃkāra）’とは、自分自身で作ったのではないという意味である。”

---

๑๙๒. ตตฺราติ เตสุ สมณพฺราหฺมเณสุ. อตฺถิ นุ โข อิทํ อาวุโส วุจฺจตีติ, อาวุโส, ยํ ตุมฺเหหิ สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติ วุจฺจติ, อิทมตฺถิ นุ โข อุทาหุ นตฺถีติ เอวมหํ เต ปุจฺฉามีติ อตฺโถ. ยญฺจ โข เต เอวมาหํสูติ ยํ ปน เต ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ วทนฺติ, ตํ เตสํ นานุชานามิ. ปญฺญตฺติยาติ ทิฏฺฐิปญฺญตฺติยา. สมสมนฺติ สเมน ญาเณน สมํ. ยทิทํ อธิปญฺญตฺตีติ ยา อยํ อธิปญฺญตฺติ นาม. เอตฺถ อหเมว ภิยฺโย อุตฺตริตโร น มยา สโม อตฺถิ. ตตฺถ ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘ปญฺญตฺติยาติ ยญฺจ อธิปญฺญตฺตี’’ติ อุภยเมตํ อตฺถโต เอกํ. เภทโต หิ ปญฺญตฺติ อธิปญฺญตฺตีติ ทฺวยํ โหติ. ตตฺถ ปญฺญตฺติ นาม ทิฏฺฐิปญฺญตฺติ. อธิปญฺญตฺติ นาม ขนฺธปญฺญตฺติ ธาตุปญฺญตฺติ อายตนปญฺญตฺติ อินฺทฺริยปญฺญตฺติ สจฺจปญฺญตฺติ ปุคฺคลปญฺญตฺตีติ เอวํ วุตฺตา ฉ ปญฺญตฺติโย. อิธ ปน ปญฺญตฺติยาติ เอตฺถาปิ ปญฺญตฺติ เจว อธิปญฺญตฺติ จ อธิปฺเปตา, อธิปญฺญตฺตีติ เอตฺถาปิ. ภควา หิ ปญฺญตฺติยาปิ อนุตฺตโร, อธิปญฺญตฺติยาปิ อนุตฺตโร. เตนาห – ‘‘อหเมว ตตฺถ ภิยฺโย ยทิทํ อธิปญฺญตฺตี’’ติ.

192. “‘そこにおいて（tatrā）’とは、それらの沙門・バラモンたちにおいて、という意味である。‘友よ、このように言われることはあるか’とは、‘友よ、汝らによって“我（アッタ）と世界は常住である”と言われるその言葉は、あるのか、それともないのか’と私が彼らに問うという意味である。‘彼らがそのように言ったこと’とは、彼らが‘これのみが真実であり、他は虚妄である’と言うその言葉を、私は認めないと言われたのである。‘施設（paññatti）において’とは、見解の施設において、という意味である。‘等しい（samasama）’とは、等しい智によって等しいということである。‘これがいわゆる増上施設（adhipaññatti）である’とは、この増上施設と呼ばれるものである。これにおいて、私こそが優れており、さらに勝っており、私と等しい者はいない。そこにおいて、‘施設において’と言われたことと、‘増上施設’と言われたことの、この両者は、意味においては一つである。しかし区別すれば、‘施設’と‘増上施設’の二つがある。そこにおいて、‘施設’とは見解の施設である。‘増上施設’とは、蘊の施設、界の施設、処の施設、根の施設、諦の施設、個人の施設という、このように説かれた六つの施設のことである。しかしここでは、‘施設’という箇所においても‘施設’と‘増上施設’の両方が意図されており、‘増上施設’という箇所においても（両方が）意図されている。実に、世尊は施設においても無上であり、増上施設においても無上である。それゆえに‘そこにおいて、これがいわゆる増上施設である。私こそが優れている……’と言われたのである。”

---

๑๙๖. ปหานายาติ ปชหนตฺถํ. สมติกฺกมายาติ ตสฺเสว เววจนํ. เทสิตาติ กถิตา. ปญฺญตฺตาติ ฐปิตา. สติปฏฺฐานภาวนาย หิ ฆนวินิพฺโภคํ กตฺวา สพฺพธมฺเมสุ ยาถาวโต ทิฏฺเฐสุ ‘‘สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ นยิธ สตฺตูปลพฺภตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานโต สพฺพทิฏฺฐินิสฺสยานํ ปหานํ โหตีติ. เตน วุตฺตํ. ทิฏฺฐินิสฺสยานํ ปหานาย สมติกฺกมาย เอวํ มยา อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐานา เทสิตา ปญฺญตฺตา’’ติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

196. “‘断じるために（pahānāya）’とは、捨断の目的のために、という意味である。‘超越するために（samatikkamāya）’とは、その（断じることの）同義語である。‘示された（desitā）’とは語られたことであり、‘施設された（paññattā）’とは定められたことである。実に、四念処の修習によって（色などの）塊を分解し、すべての諸法をありのままに見たとき、‘これは純粋な諸行の集積であり、ここに衆生（という実体）は見出されない’と決定することによって、すべての見解の依止の断絶が起こるからである。それゆえに‘見解の依止を断じ、超越するために、このように私によってこれら四念処が示され、施設されたのである’と言われた。残りの部分は、すべての箇所において明白な意味である。”

---

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

ディーガ・ニカーヤの註釈書であるスマンガラ・ヴィラーシニーにおいて、

---

ปาสาทิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

波沙提迦経（浄信経）の解説、終了。

---

๗. ลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

7. 特相経（三十二相経）の解説

---

ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวณฺณนา

三十二の大士相の解説

---

๑๙๙. เอวํ [Pg.101] เม สุตนฺติ ลกฺขณสุตฺตํ. ตตฺรายมนุตฺตานปทวณฺณนา. ทฺวตฺตึสิมานีติ ทฺวตฺตึส อิมานิ. มหาปุริสลกฺขณานีติ มหาปุริสพฺยญฺชนานิ มหาปุริสนิมิตฺตานิ ‘‘อยํ มหาปุริโส’’ติ สญฺชานนการณานิ. ‘‘เยหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺสา’’ติอาทิ มหาปทาเน วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

199. “‘このように私は聞いた’とは‘特相経’である。そこにおける、明瞭でない箇所の解説は以下の通りである。‘これら三十二の（dvattiṃsimāni）’とは、これら三十二種のことである。‘大士相（mahāpurisalakkhaṇāni）’とは、偉大なる人を表す特徴であり、偉大なる人を識別する徴（しるし）であり、‘これが偉大なる人である’と知るための原因（しるし）である。‘それらを備えた大士は……’等の内容は、‘大本経（マハーパダーナ・スッタ）’において詳細に説かれた方法によって理解されるべきである。”

---

‘‘พาหิรกาปิ อิสโย ธาเรนฺติ, โน จ โข ชานนฺติ ‘อิมสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อิมํ ลกฺขณํ ปฏิลภตี’ติ’’ กสฺมา อาห? อฏฺฐุปฺปตฺติยา อนุรูปตฺตา. อิทญฺหิ สุตฺตํ สอฏฺฐุปฺปตฺติกํ. สา ปนสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ กตฺถ สมุฏฺฐิตา? อนฺโตคาเม มนุสฺสานํ อนฺตเร. ตทา กิร สาวตฺถิวาสิโน อตฺตโน อตฺตโน เคเหสุ จ เคหทฺวาเรสุ จ สนฺถาคาราทีสุ จ นิสีทิตฺวา กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘ภควโต อสีติอนุพฺยญฺชนานิ พฺยามปฺปภา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ, เยหิ จ ภควโต กาโย, สพฺพผาลิผุลฺโล วิย ปาริจฺฉตฺตโก, วิกสิตมิว กมลวนํ, นานารตนวิจิตฺตํ วิย สุวณฺณโตรณํ, ตารามริจิวิโรจมิว คคนตลํ, อิโต จิโต จ วิธาวมานา วิปฺผนฺทมานา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย มุญฺจนฺโต อติวิย โสภติ. ภควโต จ อิมินา นาม กมฺเมน อิทํ ลกฺขณํ นิพฺพตฺตนฺติ กถิตํ นตฺถิ, ยาคุอุฬุงฺกมตฺตมฺปิ ปน กฏจฺฉุภตฺตมตฺตํ วา ปุพฺเพ ทินฺนปจฺจยา เอวํ อุปฺปชฺชตีติ ภควตา วุตฺตํ. กึ นุ โข สตฺถา กมฺมํ อกาสิ, เยนสฺส อิมานิ ลกฺขณานิ นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ.

“外道の仙人たちも（三十二相を）保持しているが、‘この業をなしたことによって、この相を得たのである’とは知らないのである”となぜ言われたのか。それは、事の生起（因縁）に相応しているからである。けだし、この経には説法の因縁（aṭṭhuppatti）が備わっている。では、その因縁はどこで起こったのか。村の中の、人々の間においてである。伝え聞くところによれば、その時、サーヴァッティーの住民たちは、各々の家や、家の門口、あるいは集会所などに座って、次のような話を始めた。“世尊には八十種好と一尋（byāma）の光背、そして三十三の大人相が備わっておられる。それらによって、世尊の御体は、あたかも満開のパッリチャッタカ（海栴檀）の木のようであり、開花した蓮の池のようであり、様々な宝で装飾された黄金の楼門のようであり、星々の光り輝く天空のようである。あちらこちらへと走り、震え動く六色の後光を放ちながら、この上なく輝いておられる。しかし、世尊が‘この名を持つ業によって、この相が生じた’と説かれたことは（これまで）なかった。ただ、かつて粥の一匙分、あるいは一杓の飯を施したという原因によって、このように相が生じる、と世尊は仰せられた。師（世尊）は、そのためにこれらの相が生じることとなったどのような業を、果たして（過去に）行われたのであろうか”と。

---

อถายสฺมา อานนฺโท อนฺโตคาเม จรนฺโต อิมํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ วิหารํ อาคนฺตฺวา สตฺถุ วตฺตํ กตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิโต ‘‘มยา, ภนฺเต, อนฺโตคาเม เอกา กถา สุตา’’ติ อาห. ตโต ภควตา ‘‘กึ เต, อานนฺท, สุต’’นฺติ วุตฺเต สพฺพํ อาโรเจสิ. สตฺถา เถรสฺส วจนํ สุตฺวา ปริวาเรตฺวา นิสินฺเน ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา ‘‘ทฺวตฺตึสิมานิ, ภิกฺขเว, มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณานี’’ติ ปฏิปาฏิยา ลกฺขณานิ ทสฺเสตฺวา เยน กมฺเมน ยํ นิพฺพตฺตํ, ตสฺส ทสฺสนตฺถํ เอวมาห.

そこで、尊者アーナンダは、村の中を歩きながらこの会話を耳にし、食事の用件を終えてから精舎に戻り、師（世尊）への義務を果たし、礼拝して立ったまま、“世尊よ、私は村の中で一つの話を聞きました”と申し上げた。それから世尊によって“アーナンダよ、あなたは何を聞いたのか”と言われたとき、そのすべてを報告した。師（世尊）は長老の言葉を聞き、周囲に座っていた比丘たちを呼びかけて、“比丘たちよ、大人（だいにん）にはこれら三十二の大人相がある”と順を追って相を示し、どの業によってどの相が生じたかを示すために、次のように言われた。

---

สุปฺปติฏฺฐิตปาทตาลกฺขณวณฺณนา

一、足安住相（足の下が平らである相）の解説

---

๒๐๑. ปุริมํ [Pg.102] ชาตินฺติอาทีสุ ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธา ชาตวเสน ‘‘ชาตี’’ติ วุตฺตา. ตถา ภวนวเสน ‘‘ภโว’’ติ, นิวุตฺถวเสน อาลยฏฺเฐน วา ‘‘นิเกโต’’ติ. ติณฺณมฺปิ ปทานํ ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธสนฺตาเน ฐิโตติ อตฺโถ. อิทานิ ยสฺมา ตํ ขนฺธสนฺตานํ เทวโลกาทีสุปิ วตฺตติ. ลกฺขณนิพฺพตฺตนสมตฺถํ ปน กุสลกมฺมํ ตตฺถ น สุกรํ, มนุสฺสภูตสฺเสว สุกรํ. ตสฺมา ยถาภูเตน ยํ กมฺมํ กตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโนติ อาห. อการณํ วา เอตํ. หตฺถิอสฺสมิคมหึสวานราทิภูโตปิ มหาปุริโส ปารมิโย ปูเรติเยว. ยสฺมา ปน เอวรูเป อตฺตภาเว ฐิเตน กตกมฺมํ น สกฺกา สุเขน ทีเปตุํ, มนุสฺสภาเว ฐิเตน กตกมฺมํ ปน สกฺกา สุเขน ทีเปตุํ. ตสฺมา ‘‘ปุพฺเพ มนุสฺสภูโต สมาโน’’ติ อาห.

201. “前生（purimaṃ jātiṃ）”などの語において、以前に住した（存続した）諸蘊が、生じるという点から“生（jāti）”と言われる。同様に、存在するという点から“有（bhava）”と言われ、住したという点、あるいは依処（ālaya）という意味から“住処（niketa）”と言われる。これら三つの語はいずれも、以前に住した諸蘊の相続（santāna）の中に留まっている、という意味である。さて、その諸蘊の相続は天界などにおいても存続するが、相を生じさせるに足る善業は、そこ（天界など）では容易ではなく、人間であるときにこそ容易である。それゆえ、ありのままに行われた業を示すために、“以前に人間であったとき”と言われた。あるいは、これは（絶対的な）理由ではない。象、馬、鹿、水牛、猿などであったときでも、大士（菩薩）は波羅蜜を成就されるからである。しかし、そのような（動物としての）生（attabhāva）においてなされた業を（相の因として）容易に明示することはできないが、人間の生においてなされた業は容易に明示することができる。それゆえ、“以前に人間であったとき”と言われたのである。

---

ทฬฺหสมาทาโนติ ถิรคหโณ. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ ทสกุสลกมฺมปเถสุ. อวตฺถิตสมาทาโนติ นิจฺจลคหโณ อนิวตฺติตคหโณ. มหาสตฺตสฺส หิ อกุสลกมฺมโต อคฺคึ ปตฺวา กุกฺกุฏปตฺตํ วิย จิตฺตํ ปฏิกุฏติ, กุสลํ ปตฺวา วิตานํ วิย ปสาริยติ. ตสฺมา ทฬฺหสมาทาโน โหติ อวตฺถิตสมาทาโน. น สกฺกา เกนจิ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา กุสลสมาทานํ วิสฺสชฺชาเปตุํ.

“固く受持する（daḷhasamādāno）”とは、堅固に執持することである。“諸の善法において（kusalesu dhammesu）”とは、十善業道においてである。“揺るぎなく受持する（avatthitasamādāno）”とは、動じることなく執持すること、退くことなく執持することである。けだし、大士（菩薩）の心は、不善業に対しては、火に近づけられた鶏の羽のように縮こまり、善（業）に対しては、天蓋（vitāna）のように広がる。それゆえ、（大士は）“固く受持する者”であり、“揺るぎなく受持する者”なのである。いかなる沙門、婆羅門、天、魔、梵天であっても、その善の受持を放棄させることはできない。

---

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – ปุพฺเพ กิร มหาปุริโส กลนฺทกโยนิยํ นิพฺพตฺติ. อถ เทเว วุฏฺเฐ โอโฆ อาคนฺตฺวา กุลาวกํ คเหตฺวา สมุทฺทเมว ปเวเสสิ. มหาปุริโส ‘‘ปุตฺตเก นีหริสฺสามี’’ติ นงฺคุฏฺฐํ เตเมตฺวา เตเมตฺวา สมุทฺทโต อุทกํ พหิ ขิปิ. สตฺตเม ทิวเส สกฺโก อาวชฺชิตฺวา ตตฺถ อาคมฺม ‘‘กึ กโรสี’’ติ ปุจฺฉิ? โส ตสฺส อาโรเจสิ. สกฺโก มหาสมุทฺทโต อุทกสฺส ทุนฺนีหรณียภาวํ กเถสิ. โพธิสตฺโต ตาทิเสน กุสีเตน สทฺธึ กเถตุมฺปิ น วฏฺฏติ. ‘‘มา อิธ ติฏฺฐา’’ติ อปสาเรสิ. สกฺโก ‘‘อโนมปุริเสน คหิตคหณํ น สกฺกา วิสฺสชฺชาเปตุ’’นฺติ ตุฏฺโฐ ตสฺส ปุตฺตเก อาเนตฺวา อทาสิ. มหาชนกกาเลปิ มหาสมุทฺทํ ตรมาโน ‘‘กสฺมา มหาสมุทฺทํ ตรสี’’ติ เทวตาย ปุฏฺโฐ ‘‘ปารํ คนฺตฺวา กุลสนฺตเก รฏฺเฐ รชฺชํ คเหตฺวา ทานํ ทาตุํ ตรามี’’ติ อาห. ตโต เทวตาย – ‘‘อยํ มหาสมุทฺโท คมฺภีโร [Pg.103] เจว ปุถุโล จ, กทา นํ ตริสฺสตี’’ติ วุตฺเต โส อาห ‘‘ตเวโส มหาสมุทฺทสทิโส, มยฺหํ ปน อชฺฌาสยํ อาคมฺม ขุทฺทกมาติกา วิย ขายติ. ตฺวํเยว มํ ทกฺขิสฺสสิ สมุทฺทํ ตริตฺวา สมุทฺทปารโต ธนํ อาหริตฺวา กุลสนฺตกํ รชฺชํ คเหตฺวา ทานํ ททมาน’’นฺติ. เทวตา ‘‘อโนมปุริเสน คหิตคหณํ น สกฺกา วิสฺสชฺชาเปตุ’’นฺติ โพธิสตฺตํ อาลิงฺเคตฺวา หริตฺวา อุยฺยาเน นิปชฺชาเปสิ. โส ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ทิวเส ทิวเส ปญฺจสตสหสฺสปริจฺจาคํ กตฺวา อปรภาเค นิกฺขมฺม ปพฺพชิโต. เอวํ มหาสตฺโต น สกฺกา เกนจิ สมเณน วา…เป… พฺรหฺมุนา วา กุสลสมาทานํ วิสฺสชฺชาเปตุํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทฬฺหสมาทาโน อโหสิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อวตฺถิตสมาทาโน’’ติ.

そこには、次のような物語がある。伝え聞くところによると、かつて大士（菩薩）はリスの胎（種類）に生まれた。その時、雨が降り、洪水がやってきて巣を奪い、海へと押し流した。大士は“子供たちを助け出そう”と考え、尾を（海水に）浸しては、海から外へと水を振り落とした。七日目に帝釈天（サッカ）が（これを）察知してその場に現れ、“あなたは何をしているのか”と尋ねた。彼（大士）はその事情を伝えた。帝釈天は、大海から水を汲み出すことの困難さを語った。菩薩は、そのような怠惰な者と話をすることさえ相応しくないと考え、“ここに立っているな”と追い払った。帝釈天は“比類なきお方（anomapurisa）が執持した決意を、放棄させることはできない”と感嘆し、彼の子供たちを連れてきて与えた。また、マハージャナカ（王）であった時も、大海を泳ぎ渡っていた際、女神から“なぜ大海を渡るのか”と問われ、“彼岸に至り、一族の国の王位に就いて、布施を行うために渡っているのである”と答えた。そこで女神が“この大海は深く広大です。いつになったら渡りきれるというのですか”と言ったとき、彼は答えた。“あなたにとっては大海のようであっても、私の志からすれば、小さな水路のように見える。私がいかに海を渡り、財宝をもたらし、王位に就いて布施を行うか、あなた自身が見ることになるだろう”。女神は“比類なきお方が執持した決意を、放棄させることはできない”と考え、菩薩を抱きかかえて運び、王園に横たわらせた。彼は白傘蓋を掲げ、日ごとに五十万（の金貨）を喜捨し、後に国を出て出家した。このように、大士がいかなる沙門……（中略）……梵天によっても、善の受持を放棄させることはできないのである。それゆえ、“諸の善法において固く受持し、揺るぎなく受持する者であった”と言われた。

---

อิทานิ เยสุ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อวตฺถิตสมาทาโน อโหสิ, เต ทสฺเสตุํ กายสุจริเตติอาทิมาห. ทานสํวิภาเคติ เอตฺถ จ ทานเมว ทิยฺยนวเสน ทานํ, สํวิภาคกรณวเสน สํวิภาโค. สีลสมาทาเนติ ปญฺจสีลทสสีลจตุปาริสุทฺธิสีลปูรณกาเล. อุโปสถูปวาเสติ จาตุทฺทสิกาทิเภทสฺส อุโปสถสฺส อุปวสนกาเล. มตฺเตยฺยตายาติ มาตุกาตพฺพวตฺเต. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อญฺญตรญฺญตเรสุ จาติ อญฺเญสุ จ เอวรูเปสุ. อธิกุสเลสูติ เอตฺถ อตฺถิ กุสลา, อตฺถิ อธิกุสลา. สพฺเพปิ กามาวจรา กุสลา กุสลา นาม, รูปาวจรา อธิกุสลา. อุโภปิ เต กุสลา นาม, อรูปาวจรา อธิกุสลา. สพฺเพปิ เต กุสลา นาม, สาวกปารมีปฏิลาภปจฺจยา กุสลา อธิกุสลา นาม. เตปิ กุสลา นาม, ปจฺเจกโพธิปฏิลาภปจฺจยา กุสลา อธิกุสลา. เตปิ กุสลา นาม, สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปฏิลาภปจฺจยา ปน กุสลา อิธ ‘‘อธิกุสลา’’ติ อธิปฺเปตา. เตสุ อธิกุสเลสุ ธมฺเมสุ ทฬฺหสมาทาโน อโหสิ อวตฺถิตสมาทาโน.

今、どのような善法（クサラ・ダンマ）において、たゆまぬ受持（サマーダーナ）があったのかを示すために、“身の善行（カーヤスチャリタ）”等の語を説かれました。ここで“施与と分かち合い（ダーナ・サンヴィバーガ）”について、施し物（財）を捨てるという離捨の思（パリッチャーガ・セータナー）そのものが、与えるという意味で“施（ダーナ）”と呼ばれ、他者に分け与えるという意味で“分かち合い（サンヴィバーガ）”と呼ばれます。“戒の受持（シーラ・サマーダーナ）”とは、五戒、十戒、四種遍浄戒を充たす時のことです。“布薩の遵守（ウポーサトゥーパヴァーサ）”とは、十四日布薩などの種類がある布薩を遵守する時のことです。“母への孝養（マッテッヤター）”とは、母に対してなすべき義務（ワッタ）のことです。残りの句においても、これと同じ方法で解釈すべきです。“また、その他さまざまな（アニャタランニャタレース・チャ）”とは、その他のこれらと同種の善法のことです。“勝れた善法（アディクサラ）”について、ここで善（クサラ）があり、勝れた善（アディクサラ）があります。すべての欲界の善は“善”と呼ばれ、色界の善は“勝れた善”と呼ばれます。あるいは、その両方を“善”と呼び、無色界の善を“勝れた善”と呼びます。また、それらすべてを“善”と呼び、声聞の波羅蜜の証得の縁となる善を“勝れた善”と呼びます。それらをも“善”と呼び、辟支仏の悟りの証得の縁となる善を“勝れた善”と呼びます。それらをも“善”と呼び、ここでは一切知者の智慧（サッバンニュタ・ニャーナ）の証得の縁となる善こそが“勝れた善”として意図されています。これらの勝れた善法において、世尊は強固な受持、すなわち、たゆまぬ受持をなされたのです。

---

กฏตฺตา อุปจิตตฺตาติ เอตฺถ สกิมฺปิ กตํ กตเมว, อภิณฺหกรเณน ปน อุปจิตํ โหติ. อุสฺสนฺนตฺตาติ ปิณฺฑีกตํ ราสีกตํ กมฺมํ อุสฺสนฺนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ‘‘อุสฺสนฺนตฺตา’’ติ วทนฺโต มยา กตกมฺมสฺส จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, ภวคฺคํ อตินีจํ, เอวํ เม อุสฺสนฺนํ กมฺมนฺติ ทสฺเสติ. วิปุลตฺตาติ อปฺปมาณตฺตา. อิมินา ‘‘อนนฺตํ อปริมาณํ มยา กตํ กมฺม’’นฺติ ทสฺเสติ. อธิคฺคณฺหาตีติ [Pg.104] อธิภวติ, อญฺเญหิ เทเวหิ อติเรกํ ลภตีติ อตฺโถ. ปฏิลภตีติ อธิคจฺฉติ.

“なされたがゆえに、積み上げられたがゆえに（カタッター・ウパチタッター）”において、一度なされただけでも“なされた（カタ）”と言われますが、繰り返しなされることによって“積み上げられた（ウパチタ）”となります。“充満している（ウッサナ）”とは、ひと塊になり、積み重ねられた業を“ウッサナ”と言います。それゆえ“充満しているがゆえに”と説かれることで、世尊は“私がなした業にとって、この輪廻の世界（輪囲山）はあまりに狭く、有頂天（三界の最高点）ですらあまりに低い。そのように私の業は充満（広大）している”ということを示されています。“広大である（ヴィプラ）”とは、無量であるということです。これにより“無限で測り知れない業が私によってなされた”ということを示されています。“凌駕する（アディッガンハーティ）”とは、圧倒することであり、他の諸天よりも格段に優れた果報を得るという意味です。“獲得する（パティラバティ）”とは、到達するということです。

---

สพฺพาวนฺเตหิ ปาทตเลหีติ อิทํ ‘‘สมํ ปาทํ ภูมิยํ นิกฺขิปตี’’ติ เอตสฺส วิตฺถารวจนํ. ตตฺถ สพฺพาวนฺเตหีติ สพฺพปเทสวนฺเตหิ, น เอเกน ปเทเสน ปฐมํ ผุสติ, น เอเกน ปจฺฉา, สพฺเพเหว ปาทตเลหิ สมํ ผุสติ, สมํ อุทฺธรติ. สเจปิ หิ ตถาคโต ‘‘อเนกสตโปริสํ นรกํ อกฺกมิสฺสามี’’ติ ปาทํ อภินีหรติ. ตาวเทว นินฺนฏฺฐานํ วาตปูริตา วิย กมฺมารภสฺตา อุนฺนมิตฺวา ปถวิสมํ โหติ. อุนฺนตฏฺฐานมฺปิ อนฺโต ปวิสติ. ‘‘ทูเร อกฺกมิสฺสามี’’ติ อภินีหรนฺตสฺส สิเนรุปฺปมาโณปิ ปพฺพโต สุเสทิตเวตฺตงฺกุโร วิย โอนมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคจฺฉติ. ตถา หิสฺส ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา ‘‘ยุคนฺธรปพฺพตํ อกฺกมิสฺสามี’’ติ ปาเท อภินีหเฏ ปพฺพโต โอนมิตฺวา ปาทสมีปํ อาคโต. โสปิ ตํ อกฺกมิตฺวา ทุติยปาเทน ตาวตึสภวนํ อกฺกมิ. น หิ จกฺกลกฺขเณน ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ วิสมํ ภวิตุํ สกฺโกติ. ขาณุ วา กณฺฏโก วา สกฺขรา วา กถลา วา อุจฺจารปสฺสาวเขฬสิงฺฆาณิกาทีนิ วา ปุริมตรํ วา อปคจฺฉนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว วา ปถวึ ปวิสนฺติ. ตถาคตสฺส หิ สีลเตเชน ปุญฺญเตเชน ธมฺมเตเชน ทสนฺนํ ปารมีนํ อานุภาเวน อยํ มหาปถวี สมฺมา มุทุปุปฺผาภิกิณฺณา โหติ.

“足の裏全体によって（サッバーヴァンテーヒ・パーダタレーヒ）”という言葉は、“地面に平らに足を下ろす”という言葉の詳細な説明です。その中で“足の裏全体によって”とは、足のすべての部分を備えた、という意味であり、ある一部分が先に触れることもなく、また、ある一部分が後から触れることもなく、足の裏の全体によって、同時に地面に触れ、同時に足を持ち上げるのです。たとえ如来が“数百人分の深さのある奈落を踏み越えよう”として足を差し出したとしても、その瞬間に低い場所は、風を満たした鍛冶屋のふいごのように盛り上がり、地面と水平になります。高い場所も、内部へと沈み込みます。“遠くへ踏み出そう”として足を差し出す如来に対して、須弥山ほどの大きさの山であっても、よく蒸された籐の芽のようにしなり、御足のそばへと近づいてきます。それゆえ、世尊が双神変を現した際に“ユガンダラ山を踏み越えよう”として足を差し出したとき、山がしなって御足のそばに近づいたというのは正当なことです。世尊はその山を踏み、二歩目にして三十三天の天界へと歩まれました。実のところ、千輻輪の相を持つ御足が留まる場所が、不平坦であることはあり得ません。杭や、棘や、小石や、陶器の破片、あるいは大小便や唾液や鼻汁などは、御足が触れるよりも先に退散するか、あるいはその場その場で地面の下へと沈んでいきます。如来の戒の威力、福徳の威力、法の威力、そして十波羅蜜の感応により、この大地は正しく柔らかな花々が散りばめられたようになるのです。

---

๒๐๒. สาครปริยนฺตนฺติ สาครสีมํ. น หิ ตสฺส รชฺชํ กโรนฺตสฺส อนฺตรา รุกฺโข วา ปพฺพโต วา นที วา สีมา โหติ มหาสมุทฺโทว สีมา. เตน วุตฺตํ ‘‘สาครปริยนฺต’’นฺติ. อขิลมนิมิตฺตมกณฺฏกนฺติ นิจฺโจรํ. โจรา หิ ขรสมฺผสฺสฏฺเฐน ขิลา, อุปทฺทวปจฺจยฏฺเฐน นิมิตฺตา, วิชฺฌนฏฺเฐน กณฺฏกาติ วุจฺจนฺติ. อิทฺธนฺติ สมิทฺธํ. ผีตนฺติ สพฺพสมฺปตฺติผาลิผุลฺลํ. เขมนฺติ นิพฺภยํ. สิวนฺติ นิรุปทฺทวํ. นิรพฺพุทนฺติ อพฺพุทวิรหิตํ, คุมฺพํ คุมฺพํ หุตฺวา จรนฺเตหิ โจเรหิ วิรหิตนฺติ อตฺโถ. อกฺขมฺภิโยติ อวิกฺขมฺภนีโย. น นํ โกจิ ฐานโต จาเลตุํ สกฺโกติ. ปจฺจตฺถิเกนาติ ปฏิปกฺขํ อิจฺฉนฺเตน. ปจฺจามิตฺเตนาติ ปฏิวิรุทฺเธน อมิตฺเตน. อุภยมฺเปตํ สปตฺตเววจนํ. อพฺภนฺตเรหีติ อนฺโต อุฏฺฐิเตหิ ราคาทีหิ.

202. “海を境界とする（サーガラパリヤンタ）”とは、海を限界とすることです。実に、その（転輪聖王の）統治において、途中に樹木や山や河が境界となることはなく、大海そのものが境界となります。それゆえ“海を境界とする”と説かれました。“荒地もなく、印もなく、棘もない（アキラマニミッタマカンダカ）”とは、盗賊がいないことです。盗賊は、その粗暴な接触の性質から“荒地（キラ）”と呼ばれ、災厄の縁となる性質から“印（ニミッタ）”と呼ばれ、突き刺すような性質から“棘（カンダカ）”と呼ばれます。“栄え（イッダ）”とは成就していること。“富み（ピータ）”とはすべての財に満ち溢れていること。“安穏（ケーマ）”とは恐怖がないこと。“吉兆（シヴァ）”とは災厄がないこと。“騒乱のない（ニラッブダ）”とは、腫物（アッブダ）のような騒乱がないこと、すなわち、群れをなして徘徊する盗賊がいないという意味です。“揺るぎない（アッカンビヨ）”とは、妨げられないことです。誰も世尊をその地位から動かすことはできません。“敵対者（パッチャッティカ）”とは、不利益を望む者。“仇敵（パッチャーミッタ）”とは、反対する敵。これら両者は“敵（サパッタ）”の同義語です。“内部の（アッバンタレーヒ）”とは、内側に生じる貪欲などのことです。

---

พาหิเรหีติ [Pg.105] สมณาทีหิ. ตถา หิ นํ พาหิรา เทวทตฺตโกกาลิกาทโย สมณาปิ โสณทณฺฑกูฏทณฺฑาทโย พฺราหฺมณาปิ สกฺกสทิสา เทวตาปิ สตฺต วสฺสานิ อนุพนฺธมาโน มาโรปิ พกาทโย พฺรหฺมาโนปิ วิกฺขมฺเภตุํ นาสกฺขึสุ.

“外部の（バーヒレーヒ）”とは、沙門などのことです。それゆえ、仏教の外にいるデーヴァダッタやコーカーリカなどの沙門たちも、ソーナダンダやクータダンダなどのバラモンたちも、あるいは帝釈天に似た神々、七年間付きまとった魔羅、バカ梵天たちであっても、世尊を妨げることも揺るがすこともできませんでした。

---

เอตฺตาวตา ภควตา กมฺมญฺจ กมฺมสริกฺขกญฺจ ลกฺขณญฺจ ลกฺขณานิสํโส จ วุตฺโต โหติ. กมฺมํ นาม สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทฬฺหวีริเยน หุตฺวา กตํ กมฺมํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ทฬฺเหน หุตฺวา กตภาวํ สเทวโก โลโก ชานาตูติ สุปฺปติฏฺฐิตปาทมหาปุริสลกฺขณํ. ลกฺขณํ นาม สุปฺปติฏฺฐิตปาทตา. ลกฺขณานิสํโส นาม ปจฺจตฺถิเกหิ อวิกฺขมฺภนียตา.

これまでに、世尊によって、業（カンマ）、業に似た果報（カンマサリッカカ）、相（ラッカナ）、および相の功徳（ラッカナ・アニサンサ）が説かれたことになります。“業”とは、十万劫を超える四阿僧祇の間、強固な精進をもってなされた業のことです。“業に似た果報”とは、その強固になされたという事実を、天人を含む世の人々が知るようにと現れた、善く平らに地を踏むという大士の相のことです。“相”とは、足が地によく平らに着くことです。“相の功徳”とは、敵対者たちによって妨げられない（揺るぎない）ことです。

---

๒๐๓. ตตฺเถตํ วุจฺจตีติ ตตฺถ วุตฺเต กมฺมาทิเภเท อปรมฺปิ อิทํ วุจฺจติ, คาถาพนฺธํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตา ปน คาถา โปราณกตฺเถรา ‘‘อานนฺทตฺเถเรน ฐปิตา วณฺณนาคาถา’’ติ วตฺวา คตา. อปรภาเค เถรา ‘‘เอกปทิโก อตฺถุทฺธาโร’’ติ อาหํสุ.

203. “そこで、これが説かれる（タッテータ・ヴッチャティ）”とは、説かれた業などの分類について、さらにこれが説かれるということであり、偈頌の形式を指して説かれています。これらの偈について、古の長老たちは“アーナンダ長老によって置かれた、賛嘆の偈である”と語り継いできました。後代の長老たちは“これは散文（チュンニヤ）で説かれた句と同じ意味を、要約して取り出したものである”と述べました。

---

ตตฺถ สจฺเจติ วจีสจฺเจ. ธมฺเมติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺเม. ทเมติ อินฺทฺริยทมเน. สํยเมติ สีลสํยเม. ‘‘โสเจยฺยสีลาลยุโปสเถสุ จา’’ติ เอตฺถ กายโสเจยฺยาทิ ติวิธํ โสเจยฺยํ. อาลยภูตํ สีลเมว สีลาลโย. อุโปสถกมฺมํ อุโปสโถ. อหึสายาติ อวิหึสาย. สมตฺตมาจรีติ สกลํ อจริ.

そこで“真理（サッチャ）”とは言葉の真実。“法（ダンマ）”とは十善業道の法。“制御（ダマ）”とは感官の制御（根の制禦）。“抑制（サンヤマ）”とは戒による抑制。“清浄・戒・住処・布薩において（ソーチェッヤ・シーラーラユポーサテース・チャ）”において、身体の清浄などの三種の清浄。止（サマタ）と観（ヴィパッサナー）の拠り所（アーラヤ）となる戒そのものが“戒の住処（シーラーラヤ）”。布薩の行持が“布薩（ウポーサタ）”。“不殺生（アヒンサー）”とは非暴力。“完全に実践した（サマッタマ―チャリ）”とは、余すところなく全てを実践したということです。

---

อนฺวภีติ อนุภวิ. เวยฺยญฺชนิกาติ ลกฺขณปาฐกา. ปราภิภูติ ปเร อภิภวนสมตฺโถ. สตฺตุภีติ สปตฺเตหิ อกฺขมฺภิโย โหติ.

“享受した（アンヴァビー）”とは、経験したこと。“相の専門家（ヴェッヤンジャニカ）”とは、人相占いの者たち。“他を圧倒する（パラービブー）”とは、他者を制圧する能力があること。“敵（サットゥーヒ）”とは、敵対者（サパッタ）たちによって妨げられない（揺るがされない）ということです。

---

น โส คจฺฉติ ชาตุ ขมฺภนนฺติ โส เอกํเสเนว อคฺคปุคฺคโล วิกฺขมฺเภตพฺพตํ น คจฺฉติ. เอสา หิ ตสฺส ธมฺมตาติ ตสฺส หิ เอสา ธมฺมตา อยํ สภาโว.

“彼は決して妨げ（khambhana）を受けることはない”とは、その至高の人（菩薩）が、他者によって妨げられたり、揺るがされたりする状態に決して至らないことを意味する。“それが彼の法性（dhammatā）である”とは、それが彼の法性であり、自性（sabhāvo）であることを示している。

---

ปาทตลจกฺกลกฺขณวณฺณนา

足底の千輻輪相の解説。

---

๒๐๔. อุพฺเพคอุตฺตาสภยนฺติ อุพฺเพคภยญฺเจว อุตฺตาสภยญฺจ. ตตฺถ โจรโต วา ราชโต วา ปจฺจตฺถิกโต วา วิโลปนพนฺธนาทินิสฺสยํ ภยํ อุพฺเพโค นาม, ตํมุหุตฺติกํ จณฺฑหตฺถิอสฺสาทีนิ วา อหิยกฺขาทโย วา ปฏิจฺจ โลมหํสนกรํ ภยํ อุตฺตาสภยํ นาม. ตํ สพฺพํ อปนุทิตา [Pg.106] วูปสเมตา. สํวิธาตาติ สํวิทหิตา. กถํ สํวิทหติ? อฏวิยํ สาสงฺกฏฺฐาเนสุ ทานสาลํ กาเรตฺวา ตตฺถ อาคเต โภเชตฺวา มนุสฺเส ทตฺวา อติวาเหติ, ตํ ฐานํ ปวิสิตุํ อสกฺโกนฺตานํ มนุสฺเส เปเสตฺวา ปเวเสติ. นคราทีสุปิ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ อารกฺขํ ฐเปติ, เอวํ สํวิทหติ. สปริวารญฺจ ทานํ อทาสีติ อนฺนํ ปานนฺติ ทสวิธํ ทานวตฺถุํ.

204. “戦慄と驚愕の恐怖（ubbegauttāsabhaya）”とは、戦慄の恐怖と驚愕の恐怖のことである。そのうち、盗賊、王、あるいは敵対者による略奪や拘束などに起因する恐怖を“戦慄（ubbega）”と呼び、それは一時的なものである。荒れ狂う象や馬、あるいは蛇や夜叉などに起因して身の毛もよだつような恐怖を“驚愕（uttāsa）”と呼ぶ。彼はそれらすべてを退け、鎮めた。“計らわれる者（saṃvidhātā）”とは、計らう者のことである。どのように計らうのか。林の中の恐ろしい場所に施糧院を建てさせ、そこに来る人々を供養し、護衛を付けて（恐ろしい場所を）通過させた。また、その場所に立ち入ることのできない人々のために人を送って立ち入らせた。都市などにおいても、それぞれの場所に守備を配置した。このように計らったのである。“眷属を伴った施し（saparivāraṃ dānaṃ）を与えた”とは、食物、飲料など十種類の施物である。

---

ตตฺถ อนฺนนฺติ ยาคุภตฺตํ. ตํ ททนฺโต น ทฺวาเร ฐเปตฺวา อทาสิ, อถ โข อนฺโตนิเวสเน หริตุปลิตฺตฏฺฐาเน ลาชา เจว ปุปฺผานิ จ วิกิริตฺวา อาสนํ ปญฺญเปตฺวา วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธธูมาทีหิ สกฺการํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ อทาสิ. ยาคุํ เทนฺโต จ สพฺยญฺชนํ อทาสิ. ยาคุปานาวสาเน ปาเท โธวิตฺวา เตเลน มกฺเขตฺวา นานปฺปการกํ อนนฺตํ ขชฺชกํ ทตฺวา ปริโยสาเน อเนกสูปํ อเนกพฺยญฺชนํ ปณีตโภชนํ อทาสิ. ปานํ เทนฺโต อมฺพปานาทิอฏฺฐวิธํ ปานํ อทาสิ, ตมฺปิ ยาคุภตฺตํ ทตฺวา. วตฺถํ เทนฺโต น สุทฺธวตฺถเมว อทาสิ, เอกปฏฺฏทุปฏฺฏาทิปโหนกํ ปน ทตฺวา สุจิมฺปิ อทาสิ, สุตฺตมฺปิ อทาสิ, สุตฺตํ วฏฺเฏสิ, สูจิกมฺมกรณฏฺฐาเน ภิกฺขูนํ อาสนานิ, ยาคุภตฺตํ, ปาทมกฺขนํ, ปิฏฺฐิมกฺขนํ, รชนํ, ปณฺฑุปลาสํ, รชนโทณิกํ, อนฺตมโส จีวรรชนกํ กปฺปิยการกมฺปิ อทาสิ.

そのうち“食物”とは粥や飯のことである。それを与える際、門のところに置いて与えたのではなく、家の内部の、牛糞が塗られた（清浄な）場所に、散華し、座席を設け、天蓋を張り、香や煙などで供養を行い、比丘僧伽を座らせて粥を与えた。粥を与える際も、副食（菜）と共に与えた。粥の飲用が終わると、足を洗い、油を塗り、多種多様で無数の菓子を与え、最後に多くの汁物や副食を伴った優れた食事を与えた。“飲料”を与える際は、マンゴー水などの八種類の飲料を、粥や飯を与えた後に与えた。“衣”を与える際も、単に衣だけを与えたのではなく、単層や複層などの十分な衣を与えた上で、針や糸も与えた。糸を紡ぎ、針仕事をする場所で、比丘たちのために座席、粥や飯、足用の油、背中用の油、染料、黄色い葉（染料用）、染物用の桶、さらには衣を染めるのを手伝うカッピヤカーラカ（浄人）までをも提供した。

---

ยานนฺติ อุปาหนํ. ตํ ททนฺโตปิ อุปาหนตฺถวิกํ อุปาหนทณฺฑกํ มกฺขนเตลํ เหฏฺฐา วุตฺตานิ จ อนฺนาทีนิ ตสฺเสว ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. มาลํ เทนฺโตปิ น สุทฺธมาลเมว อทาสิ, อถ โข นํ คนฺเธหิ มิสฺเสตฺวา เหฏฺฐิมานิ จตฺตาริ ตสฺเสว ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. โพธิเจติยอาสนโปตฺถกาทิปูชนตฺถาย เจว เจติยฆรธูปนตฺถาย จ คนฺธํ เทนฺโตปิ น สุทฺธคนฺธเมว อทาสิ, คนฺธปิสนกนิสทาย เจว ปกฺขิปนกภาชเนน จ สทฺธึ เหฏฺฐิมานิ ปญฺจ ตสฺส ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. เจติยปูชาทีนํ อตฺถาย หริตาลมโนสิลาจีนปิฏฺฐาทิวิเลปนํ เทนฺโตปิ น สุทฺธวิเลปนเมว อทาสิ, วิเลปนภาชเนน สทฺธึ เหฏฺฐิมานิ ฉ ตสฺส ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. เสยฺยาติ มญฺจปีฐํ. ตํ เทนฺโตปิ น สุทฺธกเมว อทาสิ, โกชวกมฺพลปจฺจตฺถรณมญฺจปฺปฏิปาทเกหิ สทฺธึ อนฺตมโส มงฺคุลโสธนทณฺฑกํ เหฏฺฐิมานิ จ สตฺต ตสฺส ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. อาวสถํ [Pg.107] เทนฺโตปิ น เคหมตฺตเมว อทาสิ, อถ โข นํ มาลากมฺมลตากมฺมปฏิมณฺฑิตํ สุปญฺญตฺตํ มญฺจปีฐํ กาเรตฺวา เหฏฺฐิมานิ อฏฺฐ ตสฺส ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. ปทีเปยฺยนฺติ ปทีปเตลํ. ตํ เทนฺโต เจติยงฺคเณ โพธิยงฺคเณ ธมฺมสฺสวนคฺเค วสนเคเห โปตฺถกวาจนฏฺฐาเน อิมินา ทีปํ ชาลาเปถาติ น สุทฺธเตลเมว อทาสิ, วฏฺฏิ กปลฺลกเตลภาชนาทีหิ สทฺธึ เหฏฺฐิมานิ นว ตสฺส ปริวารํ กตฺวา อทาสิ. สุวิภตฺตนฺตรานีติ สุวิภตฺตอนฺตรานิ.

“乗り物”とは履物のことである。それを与える際も、履物袋、履物を掛ける杖、塗るための油、そして先に述べた食物などをその附属品（parivāra）として与えた。“花鬘（花輪）”を与える際も、花だけではなく、香を混ぜ、先に述べた四種（食物など）を附属品として与えた。菩提樹、塔、座席、経本などの供養のため、あるいは塔院の薫香のために“香”を与える際も、単に香だけではなく、香を挽くための石の台や香を入れる器と共に、先に述べた五種を附属品として与えた。塔の供養などのために、雌黄（しおう）、真砂（しんしゃ）、粉末などの“塗香（ずこう）”を与える際も、単に塗香だけではなく、器と共に、先に述べた六種を附属品として与えた。“臥所（寝具）”とは、長椅子や腰掛けのことである。それを与える際も、それだけではなく、敷物や毛布、長椅子の足、さらには南京虫を掃除するための棒や、先に述べた七種を附属品として与えた。“宿舎”を与える際も、単に建物だけではなく、花模様や蔓模様の装飾を施し、よく整えられた椅子や腰掛けを備えさせ、先に述べた八種を附属品として与えた。“灯明の具”とは灯火用の油のことである。それを与える際、塔の境内、菩提樹の境内、説法堂、宿舎、あるいは経本を読む場所で“この油で灯明を灯しなさい”と言って、単に油だけではなく、灯芯、灯皿、油の器と共に、先に述べた九種を附属品として与えた。“よく区分された間隔（suvibhattantarāni）”とは、美しく区分された間隔のことである。

---

ราชาโนติ อภิสิตฺตา. โภคิยาติ โภชกา กุมาราติ ราชกุมารา. อิธ กมฺมํ นาม สปริวารํ ทานํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม สปริวารํ กตฺวา ทานํ อทาสีติ อิมินา การเณน สเทวโก โลโก ชานาตูติ นิพฺพตฺตํ จกฺกลกฺขณํ. ลกฺขณํ นาม ตเทว จกฺกลกฺขณํ. อานิสํโส มหาปริวารตา.

“諸王（rājāno）”とは、灌頂を受けた王たちのことである。“封土を有する者（bhogiyā）”とは、村落の領主たちのことである。“王子（kumārā）”とは、未灌頂の王子のことである。ここで“業（kamma）”とは、附属品（眷属）を伴った施しのことである。“業に相応するもの”とは、附属品を伴って施しを与えたことを指す。この理由により“神々を含む世間が知るように”という意図をもって、千輻輪相が生じた。“相（lakkhaṇa）”とは、その千輻輪相自体のことである。“功徳（ānisaṃso）”とは、多くの眷属を持つことである。

---

๒๐๕. ตตฺเถตํ วุจฺจตีติ อิมา ตทตฺถปริทีปนา คาถา วุจฺจนฺติ. ทุวิธา หิ คาถา โหนฺติ – ตทตฺถปริทีปนา จ วิเสสตฺถปริทีปนา จ. ตตฺถ ปาฬิอาคตเมว อตฺถํ ปริทีปนา ตทตฺถปริทีปนา นาม. ปาฬิยํ อนาคตํ ปริทีปนา วิเสสตฺถปริทีปนา นาม. อิมา ปน ตทตฺถปริทีปนา. ตตฺถ ปุเรติ ปุพฺเพ. ปุรตฺถาติ ตสฺเสว เววจนํ. ปุริมาสุ ชาตีสูติ อิมิสฺสา ชาติยา ปุพฺเพกตกมฺมปฏิกฺเขปทีปนํ. อุพฺเพคอุตฺตาสภยาปนูทโนติ อุพฺเพคภยสฺส จ อุตฺตาสภยสฺส จ อปนูทโน. อุสฺสุโกติ อธิมุตฺโต.

205. “そこで次のように説かれる”とは、それらの経の意味を詳しく説明する偈が説かれるということである。偈には二種類ある。経の意味を詳しく説明するもの（tadatthaparidīpanā）と、特別な意味を詳しく説明するもの（visesatthaparidīpanā）である。そのうち、パーリ聖典に現れている意味を詳しく説明するものを“経義詳解”と呼ぶ。パーリ聖典に現れていない意味を詳しく説明するものを“殊勝義詳解”と呼ぶ。これらの偈は“経義詳解”である。その中で“先に（pure）”とは、以前にということである。“前方に（puratthā）”とは、その（pureの）類義語である。“過去の生涯において（purimāsu jātīsu）”という語は、今生より前の（兜率天などの）過去生で行われた業を否定せずに示すものである。“戦慄と驚愕の恐怖を退ける者（ubbegauttāsabhayāpanūdano）”とは、戦慄の恐怖と驚愕の恐怖を退ける者のことである。“熱心な（ussuko）”とは、専念している（adhimutto）ということである。

---

สตปุญฺญลกฺขณนฺติ สเตน สเตน ปุญฺญกมฺเมน นิพฺพตฺตํ เอเกกํ ลกฺขณํ. เอวํ สนฺเต โย โกจิ พุทฺโธ ภเวยฺยาติ น โรจยึสุ, อนนฺเตสุ ปน จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ กมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ, เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตํ กมฺมํ โพธิสตฺโต เอโกว เอเกกํ สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. ตสฺมา ‘‘สตปุญฺญลกฺขโณ’’ติ อิมมตฺถํ โรจยึสุ. มนุสฺสาสุรสกฺกรกฺขสาติ มนุสฺสา จ อสุรา จ สกฺกา จ รกฺขสา จ.

“百福の相（satapuññalakkhaṇa）”とは、百ずつの功徳の業によって生じた一つ一つの相のことである。そうであれば、誰でも仏陀になれることになってしまうため、注釈書の師たちは（単なる“百”という解釈を）好まなかった。しかし、無数の世界においてすべての衆生が一つの業を百回ずつ行うとして、それほど多くの人々が行った業を、菩薩が一人でそれぞれ百倍（あるいは無数倍）にして成し遂げたことによって（相が）生じたのである。それゆえ、“百福の相（多くの功徳による相）”というこの意味を注釈書の師たちは是認した。（“百”という語は“多”を意味する）。“人間、阿修羅、帝釈天、夜叉”とは、人間と、阿修羅と呼ばれる生き物と、サッカ（帝釈天）と、夜叉のことである。

---

อายตปณฺหิตาทิติลกฺขณวณฺณนา

長い踵の相などの三つの相の解説。

---

๒๐๖. อนฺตราติ ปฏิสนฺธิโต สรสจุติยา อนฺตเร. อิธ กมฺมํ นาม ปาณาติปาตา วิรติ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ปาณาติปาตํ กโรนฺโต ปทสทฺทสวนภยา [Pg.108] อคฺคคฺคปาเทหิ อกฺกมนฺตา คนฺตฺวา ปรํ ปาเตนฺติ. อถ เต อิมินา การเณน เตสํ ตํ กมฺมํ ชโน ชานาตูติ อนฺโตวงฺกปาทา วา พหิวงฺกปาทา วา อุกฺกุฏิกปาทา วา อคฺคโกณฺฑา วา ปณฺหิโกณฺฑา วา ภวนฺติ. อคฺคปาเทหิ คนฺตฺวา ปรสฺส อมาริตภาวํ ปน ตถาคตสฺส สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อายตปณฺหิ มหาปุริสลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ตถา ปรํ ฆาเตนฺตา อุนฺนตกาเยน คจฺฉนฺตา อญฺเญ ปสฺสิสฺสนฺตีติ โอนตา คนฺตฺวา ปรํ ฆาเตนฺติ. อถ เต เอวมิเม คนฺตฺวา ปรํ ฆาตยึสูติ เนสํ ตํ กมฺมํ อิมินา การเณน ปโร ชานาตูติ ขุชฺชา วา วามนา วา ปีฐสปฺปิ วา ภวนฺติ. ตถาคตสฺส ปน เอวํ คนฺตฺวา ปเรสํ อฆาติตภาวํ อิมินา การเณน สเทวโก โลโก ชานาตูติ พฺรหฺมุชุคตฺตมหาปุริสลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ตถา ปรํ ฆาเตนฺตา อาวุธํ วา มุคฺครํ วา คณฺหิตฺวา มุฏฺฐิกตหตฺถา ปรํ ฆาเตนฺติ. เต เอวํ เตสํ ปรสฺส ฆาติตภาวํ อิมินา การเณน ชโน ชานาตูติ รสฺสงฺคุลี วา รสฺสหตฺถา วา วงฺกงฺคุลี วา ผณหตฺถกา วา ภวนฺติ. ตถาคตสฺส ปน เอวํ ปเรสํ อฆาติตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ ทีฆงฺคุลิมหาปุริสลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. อิทเมตฺถ กมฺมสริกฺขกํ. อิทเมว ปน ลกฺขณตฺตยํ ลกฺขณํ นาม. ทีฆายุกภาโว ลกฺขณานิสํโส.

206. “中間（antarā）”とは、結生（再生）から自らの性質による死（cuti）までの間のことである。ここでの“業（kamma）”とは、殺生を離れることである。“業に似たもの（kammasarikkhaka）”とは、殺生を行う者が、足音を聞かれるのを恐れてつま先立ちで歩き、他者を殺害することである。すると、その業を人々に知らしめるかのように、内側に曲がった足、外側に曲がった足、蹲ったような足、短い指先、あるいは短い踵を持つようになる。一方、つま先で歩きながらも他者を殺さなかったことによって、天界を含む世の人々にその事実を知らせるかのように、如来には“長い踵（āyatapaṇhi）”という大人の相が現れる。同様に、他者を殺害する者が、見つからないように身体を屈めて歩くならば、その業により、背中が曲がったり、矮小（わいしょう）であったり、不具になったりする。如来が他者を殺さなかったことは、天界を含む世の人々に、梵天のように真っ直ぐな身体という相によって知られることになる。また、武器や棍棒を握りしめて他者を殺害する者は、短い指、短い手、曲がった指、あるいは不格好な手を持つようになる。如来が他者を殺さなかったことは、天界を含む世の人々に、“長い指（dīghaṅguli）”という大人の相によって知られることになる。これがここでの業に相応する結果である。この三つの相を“相（lakkhaṇa）”と呼び、“長寿であること”をその功徳（ānisaṃsa）と呼ぶ。

---

๒๐๗. มรณวธภยตฺตโนติ เอตฺถ มรณสงฺขาโต วโธ มรณวโธ, มรณวธโต ภยํ มรณวธภยํ, ตํ อตฺตโน ชานิตฺวา. ปฏิวิรโต ปรํมารณายาติ ยถา มยฺหํ มรณโต ภยํ มม ชีวิตํ ปิยํ, เอวํ ปเรสมฺปีติ ญตฺวา ปรํ มารณโต ปฏิวิรโต อโหสิ. สุจริเตนาติ สุจิณฺเณน. สคฺคมคมาติ สคฺคํ คโต.

207. “自らの死や殺害の恐怖（maraṇavadhabhayattano）”において、死という名で呼ばれる殺害が“死の殺害（maraṇavadha）”であり、その死の殺害への恐れが“死の殺害の恐怖”である。それを自らのこととして知ることである。“他者を殺害することを離れる（paṭivirato paraṃmāraṇāya）”とは、“私にとって死が恐ろしく命が愛おしいように、他者にとっても同様である”と知って、他者を殺すことを離れたということである。“善行（sucaritenā）”とは、よく修められた善業のことである。“天界へ行った（saggamagamā）”とは、天界に赴いたということである。

---

จวิย ปุนริธาคโตติ จวิตฺวา ปุน อิธาคโต. ทีฆปาสณฺหิโกติ ทีฆปณฺหิโก. พฺรหฺมาว สุชูติ พฺรหฺมา วิย สุฏฺฐุ อุชุ.

“死して再びここへ来た（caviya punaridhāgato）”とは、天界から没して再びこの人間界に来たことである。“長い踵を持つ（dīghapāsaṇhiko）”とは、踵が長いこと。“梵天のように真っ直ぐ（brahmāva sujū）”とは、梵天のように極めて真っ直ぐであること。

---

สุภุโชติ สุนฺทรภุโช. สุสูติ มหลฺลกกาเลปิ ตรุณรูโป. สุสณฺฐิโตติ สุสณฺฐานสมฺปนฺโน. มุทุตลุนงฺคุลิยสฺสาติ มุทู จ ตลุนา จ องฺคุลิโย อสฺส. ตีภีติ ตีหิ. ปุริสวรคฺคลกฺขเณหีติ ปุริสวรสฺส [Pg.109] อคฺคลกฺขเณหิ. จิรยปนายาติ จิรํ ยาปนาย, ทีฆายุกภาวาย.

“良き腕を持つ（subhujo）”とは、美しい腕のこと。“若々しい（susu）”とは、老齢になっても若々しい姿であること。“整った（susaṇṭhito）”とは、優れた体格を備えていること。“指が柔らかく繊細（mudutaluṇaṅguliyass）”とは、その方の指が軟らかく、かつ繊細であること。“三つによって（tībhī）”とは、三つの大人（だいにん）の相によって。“最上の人の優れた相によって（purisavaraggalakkhaṇehī）”とは、尊い人の卓越した相によって。“長く存続するために（cirayapanāyā）”とは、長く生き永らえるため、すなわち長寿のためである。

---

จิรํ ยเปตีติ จิรํ ยาเปติ. จิรตรํ ปพฺพชติ ยทิ ตโตติ ตโต จิรตรํ ยาเปติ, ยทิ ปพฺพชตีติ อตฺโถ. ยาปยติ จ วสิทฺธิภาวนายาติ วสิปฺปตฺโต หุตฺวา อิทฺธิภาวนาย ยาเปติ.

“長く生きる（ciraṃ yapeti）”とは、長く存続すること、あるいは寿命を保つこと。“もし出家すれば、それよりもさらに長く（cirataraṃ pabbajati yadi tato）”とは、もし出家したならば、転輪聖王として留まるよりも、さらに長く寿命を保つという意味である。“自在なる修習によって生きる（yāpayati ca vasiddhibhāvanāyā）”とは、自在の境地に達して、四神足（しじんそく）の修習によって寿命を維持することである。

---

สตฺตุสฺสทตาลกฺขณวณฺณนา

六、七処平満相（しちしょへいまんそう）の解説

---

๒๐๘. รสิตานนฺติ รสสมฺปนฺนานํ. ‘‘ขาทนียาน’’นฺติอาทีสุ ขาทนียานิ นาม ปิฏฺฐขชฺชกาทีนิ. โภชนียานีติ ปญฺจ โภชนานิ. สายนียานีติ สายิตพฺพานิ สปฺปินวนีตาทีนิ. เลหนียานีติ นิลฺเลหิตพฺพานิ ปิฏฺฐปายาสาทีนิ. ปานานีติ อฏฺฐ ปานกานิ.

208. “味（rasitānaṃ）”とは、味覚の優れたもののこと。“硬い食べ物（khādanīyānaṃ）”などの箇所において、硬い食べ物とは粉末の菓子などのことである。“柔らかい食べ物（bhojanīyāni）”とは、五種の主食のことである。“味わうべきもの（sāyanīyāni）”とは、バターや新鮮なバターなどのように、味を楽しむべきものである。“舐めるべきもの（lehanīyāni）”とは、粉粥などのように、舐めて食べるべきものである。“飲み物（pānāni）”とは、八種の飲み物のことである。

---

อิธ กมฺมํ นาม กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ทินฺนํ อิทํ ปณีตโภชนทานํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ลูขโภชเน กุจฺฉิคเต โลหิตํ สุสฺสติ, มํสํ มิลายติ. ตสฺมา ลูขทายกา สตฺตา อิมินา การเณน เนสํ ลูขโภชนสฺส ทินฺนภาวํ ชโน ชานาตูติ อปฺปมํสา อปฺปโลหิตา มนุสฺสเปตา วิย ทุลฺลภนฺนปานา ภวนฺติ. ปณีตโภชเน ปน กุจฺฉิคเต มํสโลหิตํ วฑฺฒติ, ปริปุณฺณกายา ปาสาทิกา อภิรูปทสฺสนา โหนฺติ. ตสฺมา ตถาคตสฺส ทีฆรตฺตํ ปณีตโภชนทายกตฺตํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ สตฺตุสฺสทมหาปุริสลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม สตฺตุสฺสทลกฺขณเมว. ปณีตลาภิตา อานิสํโส.

ここでの“業”とは、四阿僧祇（あそうぎ）と十万劫にわたって施された、この勝妙な食物の施しのことである。“業に似たもの”とは、粗末な食べ物が胃に入ると血が枯れ、肉が衰えることである。それゆえ、粗末な食べ物を施す衆生は、その粗末な施しの結果として、肉や血が少なく、人間プレータ（餓鬼）のように、飲み食いを得がたい姿となる。しかし、勝妙な食物が胃に入れば肉や血が増し、身体は満ち足りて、清らかで美しい姿となる。それゆえ、如来が長きにわたって勝妙な食物を施したことを、天界を含む世の人々に知らせるために、“七処平満（しちしょへいまん）”という大人の相が現れる。この相そのものを“相”と呼び、勝妙な食物を得ることを“相の功徳”と呼ぶ。

---

๒๐๙. ขชฺชโภชฺชมถเลยฺยสายิตนฺติ ขชฺชกญฺจ โภชนญฺจ เลหนียญฺจ สายนียญฺจ. อุตฺตมคฺครสทายโกติ อุตฺตโม อคฺครสทายโก, อุตฺตมานํ วา อคฺครสานํ ทายโก.

“硬いもの、柔らかいもの、舐めるもの、味わうもの（khajjbhojjamathaleyyasāyitaṃ）”とは、これら四種の食べ物のことである。“最上の味を施す者（uttamaggarasadāyako）”とは、優れた最上の味の食べ物を施す者、あるいは最上の味の中でも特に優れたものを施す者のことである。

---

สตฺต จุสฺสเทติ สตฺต จ อุสฺสเท. ตทตฺถโชตกนฺติ ขชฺชโภชฺชาทิโชตกํ, เตสํ ลาภสํวตฺตนิกนฺติ อตฺโถ. ปพฺพชมฺปิ จาติ ปพฺพชมาโนปิ จ. ตทาธิคจฺฉตีติ ตํ อธิคจฺฉติ. ลาภิรุตฺตมนฺติ ลาภิ อุตฺตมํ.

“七カ所の平満（satta cussade）”とは、七カ所の肉が盛り上がっていること。“その意味を示す（tadatthajotakaṃ）”とは、硬い食べ物や柔らかい食べ物などを得ることを示すものであり、それらを得る原因となるという意味である。“出家しても（pabbajampi ca）”とは、出家したとしても、それらを得るということである。“最上の利益を得る者（lābhiruttamaṃ）”とは、優れた利益（供養）を得る者のことである。

---

กรจรณาทิลกฺขณวณฺณนา

209. 七ー八、手足等の相の解説

---

๒๑๐. ทาเนนาติอาทีสุ [Pg.110] เอกจฺโจ ทาเนเนว สงฺคณฺหิตพฺโพ โหติ, ตํ ทาเนน สงฺคเหสิ. ปพฺพชิตานํ ปพฺพชิตปริกฺขารํ, คิหีนํ คิหิปริกฺขารํ อทาสิ.

210. “布施によって（dānenā）”などの箇所で、ある人は布施（物を与えること）によってのみ摂受（しょうじゅ）されるべきであり、その人を布施によって摂受した。出家者には出家者の資具を、在俗者には在俗者の資具を与えた。

---

เปยฺยวชฺเชนาติ เอกจฺโจ หิ ‘‘อยํ ทาตพฺพํ นาม เทติ, เอเกน ปน วจเนน สพฺพํ มกฺเขตฺวา นาเสติ, กึ เอตสฺส ทาน’’นฺติ วตฺตา โหติ. เอกจฺโจ ‘‘อยํ กิญฺจาปิ ทานํ น เทติ, กเถนฺโต ปน เตเลน วิย มกฺเขติ. เอโส เทตุ วา มา วา, วจนเมว ตสฺส สหสฺสํ อคฺฆตี’’ติ วตฺตา โหติ. เอวรูโป ปุคฺคโล ทานํ น ปจฺจาสีสติ, ปิยวจนเมว ปจฺจาสีสติ. ตํ ปิยวจเนน สงฺคเหสิ.

“愛語（peyyavajjenā）”について。ある人は“この人は施すべき物を与えるが、一言（の暴言）ですべてを汚し、台無しにしてしまう。この人の布施に何の価値があろうか”と言う。またある人は“この人は何も与えないが、話すときは油を塗るように（心地よく）話す。彼が与えようと与えまいと、その言葉だけで千金の価値がある”と言う。このような人は布施を期待せず、愛語（優しい言葉）だけを期待する。その人を愛語によって摂受した。

---

อตฺถจริยายาติ อตฺถสํวฑฺฒนกถาย. เอกจฺโจ หิ เนว ทานํ, น ปิยวจนํ ปจฺจาสีสติ. อตฺตโน หิตกถํ วฑฺฒิตกถเมว ปจฺจาสีสติ. เอวรูปํ ปุคฺคลํ ‘‘อิทํ เต กาตพฺพํ, อิทํ เต น กาตพฺพํ. เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ, เอวรูโป ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ’’ติ เอวํ อตฺถจริยาย สงฺคเหสิ.

“利行（atthacariyāyā）”とは、利益を増進させる話のことである。ある人は布施も愛語も期待せず、自らの利益となる話、向上のための話だけを期待する。そのような人に対しては、“これはすべきこと、これはすべきでないこと。このような人は親しむべき、このような人は親しむべきでない”というように、利行（他者の利益となる行為）によって導き入れた。

---

สมานตฺตตายาติ สมานสุขทุกฺขภาเวน. เอกจฺโจ หิ ทานาทีสุ เอกมฺปิ น ปจฺจาสีสติ, เอกาสเน นิสชฺชํ, เอกปลฺลงฺเก สยนํ, เอกโต โภชนนฺติ เอวํ สมานสุขทุกฺขตํ ปจฺจาสีสติ. ตตฺถ ชาติยา หีโน โภเคน อธิโก ทุสฺสงฺคโห โหติ. น หิ สกฺกา เตน สทฺธึ เอกปริโภโค กาตุํ, ตถา อกริยมาเน จ โส กุชฺฌติ. โภเคน หีโน ชาติยา อธิโกปิ ทุสฺสงฺคโห โหติ. โส หิ ‘‘อหํ ชาติมา’’ติ โภคสมฺปนฺเนน สทฺธึ เอกปริโภคํ น อิจฺฉติ, ตสฺมึ อกริยมาเน กุชฺฌติ. อุโภหิปิ หีโน ปน สุสงฺคโห โหติ. น หิ โส อิตเรน สทฺธึ เอกปริโภคํ อิจฺฉติ, น อกริยมาเน จ กุชฺฌติ. อุโภหิ สทิโสปิ สุสงฺคโหเยว. ภิกฺขูสุ ทุสฺสีโล ทุสฺสงฺคโห โหติ. น หิ สกฺกา เตน สทฺธึ เอกปริโภโค กาตุํ, ตถา อกริยมาเน จ กุชฺฌติ. สีลวา สุสงฺคโห โหติ. สีลวา หิ อทียมาเนปิ อกริยมาเนปิ น กุชฺฌติ. อญฺญํ อตฺตนา [Pg.111] สทฺธึ ปริโภคํ อกโรนฺตมฺปิ น ปาปเกน จิตฺเตน ปสฺสติ. ปริโภโคปิ เตน สทฺธึ สุกโร โหติ. ตสฺมา เอวรูปํ ปุคฺคลํ เอวํ สมานตฺตตาย สงฺคเหสิ.

“平等な自己の状態（等自性）”とは、自分と同じような苦楽の状態にあることである。ある人は、布施などにおいて（見返りを）一つも期待せず、一座に座ること、一つの寝床に寝ること、共に食事をすること、このように苦楽を共にすることを期待する。そこにおいて、家柄（種姓）は低いが富において勝る者は、摂受し（円満な関係を維持し）がたい。彼と共に（食事や寝所を）一つに享受することはできず、そのようになされないとき、彼は怒るからである。富は乏しいが家柄において勝る者もまた、摂受しがたい。彼は“私は名門の出である”と言って、富める者と共に一つに享受することを望まず、それがなされないときに怒るからである。一方、その両方（家柄と富）において低い者は、摂受しやすい。彼は他者と共に一つに享受することを望まず、それがなされなくても怒らないからである。両方が同等の者もまた、摂受しやすい。比丘たちの中では、戒を破る者（破戒者）は摂受しがたい。彼と共に一つに享受することはできず、そのようになされないときに彼は怒るからである。持戒者は摂受しやすい。持戒者は、（物が）与えられなくても、あるいは（共食などが）なされなくても、怒らないからである。自分と共に享受をしない他の者に対しても、悪意ある心で見ることはない。彼と共に享受することは容易である。ゆえに、このような人を、このように等自性によって摂受したのである。

---

สุสงฺคหิตาสฺส โหนฺตีติ สุสงฺคหิตา อสฺส โหนฺติ. เทตุ วา มา วา เทตุ, กโรตุ วา มา วา กโรตุ, สุสงฺคหิตาว โหนฺติ, น ภิชฺชนฺติ. ‘‘ยทาสฺส ทาตพฺพํ โหติ, ตทา เทติ. อิทานิ มญฺเญ นตฺถิ, เตน น เทติ. กึ มยํ ททมานเมว อุปฏฺฐหาม? อเทนฺตํ อกโรนฺตํ น อุปฏฺฐหามา’’ติ เอวํ จินฺเตนฺติ.

“彼（転輪聖王）に、人々はよく摂受される”とは、彼によって人々がよく統治されることである。王が（財を）与えようと与えまいと、何かをしようとしなかろうと、人々はよく摂受されており、離反することはない。“彼が与えるべきものがあるとき、彼は与える。今は（財が）無いのだろう、だから彼は与えないのだ。我々は、ただ与えてくれるときだけ王に仕えるのだろうか。与えないから、何もしないからといって、仕えないことがあろうか”と、このように人々は考えるのである。

---

อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ กตํ ทานาทิสงฺคหกมฺมํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม โย เอวํ อสงฺคาหโก โหติ, โส อิมินา การเณนสฺส อสงฺคาหกภาวํ ชโน ชานาตูติ ถทฺธหตฺถปาโท เจว โหติ, วิสมฏฺฐิตาวยวลกฺขโณ จ. ตถาคตสฺส ปน ทีฆรตฺตํ สงฺคาหกภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อิมานิ ทฺเว ลกฺขณานิ นิพฺพตฺตนฺติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. สุสงฺคหิตปริชนตา อานิสํโส.

ここで“業”とは、長きにわたってなされた布施などの摂受の業（四摂事）のことである。“業に似たもの”とは、このように人を摂受しない者がいた場合、“この理由によって、この者が人を摂受しない者であることを人々が知るように”と（いう業の結果として）、手足が硬くなり、不揃いな部位の相を持つようになることである。しかし、如来が長きにわたって人々を摂受してきたことを、天人を含む世界の人々がこの理由によって知るようにと、これら二つの相（柔軟な手足と網状の手足）が現れるのである。“相”とは、まさにこれら二つの相のことである。“眷属がよく摂受されていること”がその報奨（功徳）である。

---

๒๑๑. กริยาติ กริตฺวา. จริยาติ จริตฺวา. อนวมเตนาติ อนวญฺญาเตน. ‘‘อนปโมเทนา’’ติปิ ปาโฐ, น อปฺปโมเทน, น ทีเนน น คพฺภิเตนาติ อตฺโถ.

211. “kariyā”とは“なして（karitvā）”の意味。“cariyā”とは“ふるまって（caritvā）”の意味。“anavamatenā”とは“軽蔑されないことによって（anavaññātena）”。また“anapamodenā”という読みもあり、その場合は“喜びがないのではなく、卑屈でもなく、傲慢でもない”という意味である。

---

จวิยาติ จวิตฺวา. อติรุจิร สุวคฺคุ ทสฺสเนยฺยนฺติ อติรุจิรญฺจ สุปาสาทิกํ สุวคฺคุ จ สุฏฺฐุ เฉกํ ทสฺสเนยฺยญฺจ ทฏฺฐพฺพยุตฺตํ. สุสุ กุมาโรติ สุฏฺฐุ สุกุมาโร.

“caviyā”とは“没して（cavitvā）”。 “atirucirasuvaggudassaneyyaṃ”とは、極めて光り輝き、信仰の心（浄信）を起こさせ、極めて甘美で、極めて巧妙であり、見るべき価値があるということ。“susukumāro”とは、極めて繊細で優美な王子のことである。

---

ปริชนสฺสโวติ ปริชโน อสฺสโว วจนกโร. วิเธยฺโยติ กตฺตพฺพากตฺตพฺเพสุ ยถารุจิ วิธาตพฺโพ. มหิมนฺติ มหึ อิมํ. ปิยวทู หิตสุขตํ ชิคีสมาโนติ ปิยวโท หุตฺวา หิตญฺจ สุขญฺจ ปริเยสมาโน. วจนปฏิกรสฺสา ภิปฺปสนฺนาติ วจนปฏิกรา อสฺส อภิปฺปสนฺนา. ธมฺมานุธมฺมนฺติ ธมฺมญฺจ อนุธมฺมญฺจ.

“parijanassavo”とは、眷属（従者）が従順で、言われた通りに動くこと。“mahimanti”とは、この大地（mahiṃ imaṃ）を。“piyavadū hitasukhataṃ jigīsamāno”とは、慈愛ある言葉を語る者となり、利益と幸福を求め探すこと。“vacanapaṭikarassābhippasannā”とは、彼の言葉に従う者たちが、彼に対して深い信仰の心を持っていること。“dhammānudhammanti”とは、法（出世間法）と随法（その法に適ったサマタ・ヴィパッサナなどの行法）のことである。

---

อุสฺสงฺขปาทาทิลกฺขณวณฺณนา

九・十 隆起した足首などの相の解説

---

๒๑๒. อตฺถูปสํหิตนฺติ [Pg.112] อิธโลกปรโลกตฺถนิสฺสิตํ. ธมฺมูปสํหิตนฺติ ทสกุสลกมฺมปถนิสฺสิตํ. พหุชนํ นิทํเสสีติ พหุชนสฺส นิทํสนกถํ กเถสิ. ปาณีนนฺติ สตฺตานํ. ‘‘อคฺโค’’ติอาทีนิ สพฺพานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ ภาสิตา อุทฺธงฺคมนียา อตฺถูปสํหิตา วาจา. กมฺมสริกฺขกํ นาม โย เอวรูปํ อุคฺคตวาจํ น ภาสติ, โส อิมินา การเณน อุคฺคตวาจาย อภาสนํ ชโน ชานาตูติ อโธสงฺขปาโท จ โหติ อโธนตโลโม จ. ตถาคตสฺส ปน ทีฆรตฺตํ เอวรูปาย อุคฺคตวาจาย ภาสิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อุสฺสงฺขปาทลกฺขณญฺจ อุทฺธคฺคโลมลกฺขณญฺจ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. อุตฺตมภาโว อานิสํโส.

212. “義（利）を伴う（atthūpasaṃhita）”とは、現世と来世の利益に基づいていること。“法を伴う（dhammūpasaṃhita）”とは、十善業道に基づいていること。“多くの人々に示した（bahujanaṃ nidaṃsesi）”とは、多くの人々に対して、示すべき教えを語ったということ。“pāṇīnaṃ”とは生きとし生けるものたちのこと。“aggo（至高の）”などはすべて、互いの類義語である。ここで“業”とは、長きにわたって語られた、向上を促す利益にかなった言葉のことである。“業に似たもの”とは、このような向上を促す言葉を語らない者がいた場合、“この理由によって、この者が向上を促す言葉を語らないことを人々が知るように”と（いう業の結果として）、足首が足の甲の下側に位置し、毛が下向きに生えるようになることである。しかし、如来が長きにわたってこのような向上を促す言葉を語ってきたことを、天人を含む世界の人々がこの理由によって知るようにと、隆起した足首の相と、上向きに生える毛の相が現れるのである。“相”とは、まさにこれら二つの相のことである。“最上の状態にあること”がその報奨（功徳）である。

---

๒๑๓. เอรยนฺติ ภณนฺโต. พหุชนํ นิทํสยีติ พหุชนสฺส หิตํ ทสฺเสติ. ธมฺมยาคนฺติ ธมฺมทานยญฺญํ.

213. “erayanti”とは、語りながら。“多くの人々に示した（bahujanaṃ nidaṃsayī）”とは、多くの人々に利益を示すこと。“法による供養（dhammayāga）”とは、法施という供養のことである。

---

อุพฺภมุปฺปติตโลมวา สโสติ โส เอส อุทฺธคฺคตโลมวา โหติ. ปาทคณฺฐิรหูติ ปาทโคปฺผกา อเหสุํ. สาธุสณฺฐิตาติ สุฏฺฐุ สณฺฐิตา. มํสโลหิตาจิตาติ มํเสน จ โลหิเตน จ อาจิตา. ตโจตฺถตาติ ตเจน ปริโยนทฺธา นิคุฬฺหา. วชตีติ คจฺฉติ. อโนมนิกฺกโมติ อโนมวิหารี เสฏฺฐวิหารี.

“ubbhamuppatitalomavā saso”の“saso”は“so eso（かの如来は）”と分ける。彼は上向きに生える毛を持つ。“pādagaṇṭhirahū”とは、足の踝（くるぶし）のことである。“sādhusaṇṭhitā”とは、実によく整っていること。“maṃsalohitācitā”とは、肉と血によって満たされていること。“tacotthatā”とは、皮によって覆われ、隠れていて（外からは）目立たないこと。“vajatī”とは、行く（歩む）こと。“anomanikkamo”とは、非凡な住まいに住む者、最上の住まいに住む者のことである。

---

เอณิชงฺฆลกฺขณวณฺณนา

十一 エナシカ鹿のような脹脛の相の解説

---

๒๑๔. สิปฺปํ วาติอาทีสุ สิปฺปํ นาม ทฺเว สิปฺปานิ – หีนญฺจ สิปฺปํ, อุกฺกฏฺฐญฺจ สิปฺปํ. หีนํ นาม สิปฺปํ นฬการสิปฺปํ, กุมฺภการสิปฺปํ เปสการสิปฺปํ นหาปิตสิปฺปํ. อุกฺกฏฺฐํ นาม สิปฺปํ เลขา มุทฺทา คณนา. วิชฺชาติ อหิวิชฺชาทิอเนกวิธา. จรณนฺติ ปญฺจสีลํ ทสสีลํ ปาติโมกฺขสํวรสีลํ. กมฺมนฺติ กมฺมสฺสกตาชานนปญฺญา. กิลิสฺเสยฺยุนฺติ กิลเมยฺยุํ. อนฺเตวาสิกวตฺตํ นาม ทุกฺขํ, ตํ เนสํ มา จิรมโหสีติ จินฺเตสิ.

214. “工巧（sippaṃ）”などの語について、“工巧”には、卑俗な工巧と、優れた工巧の二種類がある。卑俗な工巧とは、竹細工、陶器作り、機織り、理髪などである。優れた工巧とは、書記、指計算（暗算）、算術などである。“明（vijjā）”とは、蛇除けの呪文など多種多様な知識のことである。“行（caraṇa）”とは、五戒、十戒、別解脱律儀戒のことである。“業（kamma）”とは、業が自らの所有であると知る智慧（業自性正見）のことである。“kilisseyyuṃ”とは、疲れ果てること。師は“弟子としての務め（弟子職）は苦労が多いものである。それが彼らにとって長く続かないように（早く習得できるように）”と考えたのである。

---

ราชารหานีติ รญฺโญ อนุรูปานิ หตฺถิอสฺสาทีนิ, ตานิเยว รญฺโญ เสนาย องฺคภูตตฺตา ราชงฺคานีติ วุจฺจนฺติ. ราชูปโภคานีติ รญฺโญ [Pg.113] อุปโภคปริโภคภณฺฑานิ, ตานิ เจว สตฺตรตนานิ จ. ราชานุจฺฉวิกานีติ รญฺโญ อนุจฺฉวิกานิ. เตสํเยว สพฺเพสํ อิทํ คหณํ. สมณารหานีติ สมณานํ อนุรูปานิ จีวราทีนิ. สมณงฺคานีติ สมณานํ โกฏฺฐาสภูตา จตสฺโส ปริสา. สมณูปโภคานีติ สมณานํ อุปโภคปริกฺขารา. สมณานุจฺฉวิกานีติ เตสํเยว อธิวจนํ.

“王に相応しいもの（rājārahāni）”とは、象や馬などの王に相応しいもののことであり、それら自体が王の軍隊の構成要素であるため“王の軍肢（rājaṅgāni）”とも呼ばれる。“王の御用品（rājūpabhogāni）”とは、王の生活用具や享受品である資財のことであり、それらと七宝のことである。“王に相応しいもの（rājānucchavikāni）”とは、王に適したもののことで、これは前述の象や馬などすべてを包括する言葉である。“沙門に相応しいもの（samaṇārahāni）”とは、比丘に相応しい衣などのことである。“沙門の軍肢（samaṇaṅgāni）”とは、沙門の構成要素である四部の大衆（四衆）のことである。“沙門の御用品（samaṇūpabhogāni）”とは、沙門の生活用具（資具）のことである。“沙門に相応しいもの（samaṇānucchavikāni）”とは、それら（衣鉢など）の別名である。

---

อิธ ปน กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ สกฺกจฺจํ สิปฺปาทิวาจนํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม โย เอวํ สกฺกจฺจํ สิปฺปํ อวาเจนฺโต อนฺเตวาสิเก อุกฺกุฏิกาสนชงฺฆเปสนิกาทีหิ กิลเมติ, ตสฺส ชงฺฆมํสํ ลิขิตฺวา ปาติตํ วิย โหติ. ตถาคตสฺส ปน สกฺกจฺจํ วาจิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อนุปุพฺพอุคฺคตวฏฺฏิตํ เอณิชงฺฆลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณํ. อนุจฺฉวิกลาภิตา อานิสํโส.

ここで、“業”とは長きにわたり、恭しく技術などを教え授けることである。“業に似たもの”とは、このように恭しく技術を教えず、弟子たちを蹲踞（そんきょ）させたり、使い走りをさせたりして、ふくらはぎを疲れさせることである。その（教える者の）ふくらはぎの肉は、削ぎ落とされたかのようになる。しかし、如来が恭しく（技術を）教えられたということを、天人を含む世間がこの理由によって知るようにという意図で、順次に盛り上がり円みを帯びた“エニー（黒鹿）のふくらはぎの相”が生じる。相とはまさにこの相のことである。ふさわしい利養を得ることがその功徳である。

---

๒๑๕. ยทูปฆาตายาติ ยํ สิปฺปํ กสฺสจิ อุปฆาตาย น โหติ. กิลิสฺสตีติ กิลมิสฺสติ. สุขุมตฺตโจตฺถตาติ สุขุมตฺตเจน ปริโยนทฺธา. กึ ปน อญฺเญน กมฺเมน อญฺญํ ลกฺขณํ นิพฺพตฺตตีติ? น นิพฺพตฺตติ. ยํ ปน นิพฺพตฺตติ, ตํ อนุพฺยญฺชนํ โหติ, ตสฺมา อิธ วุตฺตํ.

215. “何らかの害のために（yadūpaghātāya）”とは、ある人の害とならないような（毒蛇の呪文などの）技術のことである。“疲れる（kilissatī）”とは、疲れさせるであろうという意味である。“繊細な皮で覆われていること（sukhumattacotthatā）”とは、繊細な皮によって包まれていることである。さて、別の業によって別の相が生じるのかという問いに対しては、“生じない”と答える。生じるものは、その（相に）随順する“随形好（anubyañjana）”であり、それゆえここで説かれたのである。

---

สุขุมจฺฉวิลกฺขณวณฺณนา

繊細な皮膚の相の解説

---

๒๑๖. สมณํ วาติ สมิตปาปฏฺเฐน สมณํ. พฺราหฺมณํ วาติ พาหิตปาปฏฺเฐน พฺราหฺมณํ.

216. “沙門（samaṇa）”とは、悪を静めた（samitapāpa）という意義において沙門である。“バラモン（brāhmaṇa）”とは、悪を遠ざけた（bāhitapāpa）という意義においてバラモンである。

---

มหาปญฺโญติอาทีสุ มหาปญฺญาทีหิ สมนฺนาคโต โหตีติ อตฺโถ. ตตฺริทํ มหาปญฺญาทีนํ นานตฺตํ.

“大慧（mahāpañño）”などの語においては、大慧などを備えているという意味である。ここで、大慧などの違いについて述べる。

---

ตตฺถ กตมา มหาปญฺญา? มหนฺเต สีลกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา, มหนฺเต สมาธิกฺขนฺเธ ปญฺญากฺขนฺเธ วิมุตฺติกฺขนฺเธ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา. มหนฺตานิ ฐานาฐานานิ มหนฺตา วิหารสมาปตฺติโย มหนฺตานิ อริยสจฺจานิ มหนฺเต สติปฏฺฐาเน สมฺมปฺปธาเน อิทฺธิปาเท มหนฺตานิ อินฺทฺริยานิ พลานิ มหนฺเต โพชฺฌงฺเค มหนฺเต อริยมคฺเค มหนฺตานิ สามญฺญผลานิ มหนฺตา อภิญฺญาโย มหนฺตํ ปรมตฺถํ นิพฺพานํ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา.

その中で“大慧”とは何か。広大な戒蘊（かいうん）を把握するゆえに大慧という。広大な定蘊、慧蘊、解脱蘊、解脱知見蘊を把握するゆえに大慧という。広大な是処非処（ぜしょひしょ）、広大な住（じゅう）や等至（とうじ）、広大な聖諦（しょうたい）、広大な念処（ねんじょ）、正勤（しょうごん）、神足（じんそく）、広大な根、力、広大な覚支（かくし）、広大な聖道、広大な沙門果、広大な神通、広大な勝義（しょうぎ）である涅槃を把握するゆえに大慧という。

---

กตมา [Pg.114] ปุถุปญฺญา? ปุถุนานาขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ ปุถุปญฺญา. ปุถุนานาธาตูสุ ปุถุนานาอายตเนสุ ปุถุนานาปฏิจฺจสมุปฺปาเทสุ ปุถุนานาสุญฺญตมนุปลพฺเภสุ ปุถุนานาอตฺเถสุ ธมฺเมสุ นิรุตฺตีสุ ปฏิภาเนสุ. ปุถุนานาสีลกฺขนฺเธสุ ปุถุนานาสมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาทสฺสนกฺขนฺเธสุ ปุถุนานาฐานาฐาเนสุ ปุถุนานาวิหารสมาปตฺตีสุ ปุถุนานาอริยสจฺเจสุ ปุถุนานาสติปฏฺฐาเนสุ สมฺมปฺปธาเนสุ อิทฺธิปาเทสุ อินฺทฺริเยสุ พเลสุ โพชฺฌงฺเคสุ ปุถุนานาอริยมคฺเคสุ สามญฺญผเลสุ อภิญฺญาสุ ปุถุชฺชนสาธารเณ ธมฺเม สมติกฺกมฺม ปรมตฺเถ นิพฺพาเน ญาณํ ปวตฺตตีติ ปุถุปญฺญา.

“広慧（puthupaññā）”とは何か。多くの様々な蘊（うん）において智が働くゆえに広慧という。多くの様々な界、処、縁起、空性、義（ぎ）、法、詞（し）、弁（べん）において、また多くの様々な戒蘊、定蘊、慧蘊、解脱蘊、解脱知見蘊、是処非処、住や等至、聖諦、念処、正勤、神足、根、力、覚支、聖道、沙門果、神通において、凡夫と共通する法を超えて、勝義である涅槃において智が働くゆえに広慧という。

---

กตมา หาสปญฺญา? อิเธกจฺโจ หาสพหุโล เวทพหุโล ตุฏฺฐิพหุโล ปาโมชฺชพหุโล สีลํ ปริปูเรติ อินฺทฺริยสํวรํ ปริปูเรติ โภชเน มตฺตญฺญุตํ ชาคริยานุโยคํ สีลกฺขนฺธํ สมาธิกฺขนฺธํ ปญฺญากฺขนฺธํ วิมุตฺติกฺขนฺธํ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ ปริปูเรตีติ หาสปญฺญา. หาสพหุโล…เป… ปาโมชฺชพหุโล ฐานาฐานํ ปฏิวิชฺฌตีติ หาสปญฺญา. หาสพหุโล วิหารสมาปตฺติโย ปริปูเรตีติ หาสปญฺญา. หาสพหุโล อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌตีติ หาสปญฺญา. สติปฏฺฐาเน สมฺมปฺปธาเน อิทฺธิปาเท อินฺทฺริยานิ พลานิ โพชฺฌงฺเค อริยมคฺคํ ภาเวตีติ หาสปญฺญา. หาสพหุโล สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรตีติ หาสปญฺญา. อภิญฺญาโย ปฏิวิชฺฌตีติ หาสปญฺญา. หาสพหุโล เวทตุฏฺฐิปาโมชฺชพหุโล ปรมตฺถํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตีติ หาสปญฺญา.

“喜慧（hāsapaññā）”とは何か。ここにある者は、喜び多く、知ること（感受すること）多く、満足多く、歓喜多くして、戒を充足し、根の守護を充足し、食事の節制、覚醒の修練、戒蘊、定蘊、慧蘊、解脱蘊、解脱知見蘊を充足する。ゆえに喜慧という。（中略）歓喜多くして是処非処を貫通するゆえに喜慧という。喜び多くして住や等至を充足するゆえに喜慧という。聖諦を貫通し、念処、正勤、神足、根、力、覚支、聖道を修習するゆえに喜慧という。沙門果を現証し、神通を貫通し、喜び多く、知ること、満足、歓喜多くして、勝義である涅槃を現証するゆえに喜慧という。

---

กตมา ชวนปญฺญา? ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ ตํ รูปํ อนิจฺจโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. ทุกฺขโต ขิปฺปํ อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. ยา กาจิ เวทนา…เป… ยํกิญฺจิ วิญฺญาณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ, สพฺพํ ตํ วิญฺญาณํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. จกฺขุ…เป… ชรามรณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน อนตฺตา อสารกฏฺเฐนาติ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา รูปนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ จกฺขุ…เป… ชรามรณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน…เป… วิภูตํ กตฺวา ชรามรณนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา. รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ[Pg.115]. จกฺขุํ…เป… ชรามรณํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ตุลยิตฺวา ตีรยิตฺวา วิภาวยิตฺวา วิภูตํ กตฺวา ชรามรณนิโรเธ นิพฺพาเน ขิปฺปํ ชวตีติ ชวนปญฺญา.

“捷慧（javanapaññā）”とは何か。過去・未来・現在、遠近を問わず、あらゆる色（しき）を“無常”であると速やかに（智が）走る（理解する）ゆえに捷慧という。“苦”であると速やかに、“無我”であると速やかに走るゆえに捷慧という。受・想・行・識、あるいは眼から老死に至るまで、あらゆるものを無常・苦・無我であると速やかに走る。過去・未来・現在の色は、滅びるという意味で無常、恐るべきという意味で苦、実体がないという意味で無我であると遍知し、考察し、明白にし、色滅である涅槃へと速やかに走るゆえに捷慧という。受、想、行、識、眼から老死に至るまで、無常、つくられたもの（有為）、縁りて生じたもの、滅びゆく性質、衰えゆく性質、離欲の性質、滅尽の性質であると遍知し、考察し、明白にし、老死の滅である涅槃へと速やかに走るゆえに捷慧という。

---

กตมา ติกฺขปญฺญา? ขิปฺปํ กิเลเส ฉินฺทตีติ ติกฺขปญฺญา. อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ, อุปฺปนฺนํ พฺยาปาทวิตกฺกํ, อุปฺปนฺนํ วิหึสาวิตกฺกํ, อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม อุปฺปนฺนํ ราคํ โทสํ โมหํ โกธํ อุปนาหํ มกฺขํ ปฬาสํ อิสฺสํ มจฺฉริยํ มายํ สาเฐยฺยํ ถมฺภํ สารมฺภํ มานํ อติมานํ มทํ ปมาทํ สพฺเพ กิเลเส สพฺเพ ทุจฺจริเต สพฺเพ อภิสงฺขาเร สพฺเพ ภวคามิกมฺเม นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตี กโรติ อนภาวํ คเมตีติ ติกฺขปญฺญา. เอกสฺมึ อาสเน จตฺตาโร อริยมคฺคา จตฺตาริ สามญฺญผลานิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทาโย ฉ อภิญฺญาโย อธิคตา โหนฺติ สจฺฉิกตา ผสฺสิตา ปญฺญายาติ ติกฺขปญฺญา.

“鋭慧（tikkhapaññā）”とは何か。速やかに煩悩を断つゆえに鋭慧という。生じた欲尋（よくじん）を容認せず、瞋尋、害尋、次々に生じる悪不善法、貪、瞋、痴、忿（ふん）、恨（こん）、覆（ふく）、悩（のう）、嫉（しつ）、慳（けん）、誑（おう）、諂（てん）、憍（きょう）、害（がい）、慢、過慢、憍、放逸、すべての煩悩、すべての悪行、すべての行（ぎょう）、すべての輪廻に至る業を容認せず、捨て去り、除去し、終焉させ、非存在に至らしめるゆえに鋭慧という。一座において、四つの聖道、四つの沙門果、四つの無碍解（むげげ）、六つの神通を習得し、現証し、智慧によって体得するゆえに鋭慧という。

---

กตมา นิพฺเพธิกปญฺญา? อิเธกจฺโจ สพฺพสงฺขาเรสุ อุพฺเพคพหุโล โหติ อุตฺตาสพหุโล อุกฺกณฺฐนพหุโล อรติพหุโล อนภิรติพหุโล พหิมุโข น รมติ สพฺพสงฺขาเรสุ, อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปทาลิตปุพฺพํ โลภกฺขนฺธํ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกปญฺญา. อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปทาลิตปุพฺพํ โทสกฺขนฺธํ โมหกฺขนฺธํ โกธํ อุปนาหํ…เป… สพฺเพ ภวคามิกมฺเม นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกปญฺญาติ (ปฏิ. ม. ๓.๓).

抉択智（けっちゃくち）とは何か。ここで、ある者はすべての行（諸行）に対して、多くの戦慄を抱き、多くの恐怖を抱き、多くの不満を抱き、多くの厭離を抱き、多くの不快を抱き、外（涅槃）に向かって、諸行の中では楽しまない。かつて貫かれたことがなく、かつて打ち砕かれたことのない、貪欲の塊を貫き、打ち砕く。それゆえに抉択智と呼ばれる。かつて貫かれたことがなく、かつて打ち砕かれたことのない、瞋恚の塊、愚痴の塊、怒り、恨み……（中略）……すべてを、存在（有）へと導く業を貫き、打ち砕く。それゆえに抉択智と呼ばれる。

---

๒๑๗. ปพฺพชิตํ อุปาสิตาติ ปณฺฑิตํ ปพฺพชิตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปยิรุปาสิตา. อตฺถนฺตโรติ ยถา เอเก รนฺธคเวสิโน อุปารมฺภจิตฺตตาย โทสํ อพฺภนฺตรํ กริตฺวา นิสามยนฺติ, เอวํ อนิสาเมตฺวา อตฺถํ อพฺภนฺตรํ กตฺวา อตฺถยุตฺตํ กถํ นิสามยิ อุปธารยิ.

217. “出家者に仕える”とは、賢明な出家者に近づいて親近し仕えることである。“内なる利”とは、ある欠点を探す者たちが、咎めだての心によって、怒りを内に秘めて聞き入れるのとは異なり、そのように（怒りを）聞き入れるのではなく、利益を内に秘めて、利益を伴う言葉を聞き、保持したことをいう。

---

ปฏิลาภคเตนาติ ปฏิลาภตฺถาย คเตน. อุปฺปาทนิมิตฺตโกวิทาติ อุปฺปาเท จ นิมิตฺเต จ เฉกา. อเวจฺจ ทกฺขิตีติ ญตฺวา ปสฺสิสฺสติ.

“利得のために”とは、利得を目的として行われたことによって。“生起と兆候に巧みな”とは、生起と兆候（瑞祥）において熟練していること。“確信して見るであろう”とは、知って見るであろうということである。

---

อตฺถานุสิฏฺฐีสุ ปริคฺคเหสุ จาติ เย อตฺถานุสาสเนสุ ปริคฺคหา อตฺถานตฺถํ ปริคฺคาหกานิ ญาณานิ, เตสูติ อตฺโถ.

“有益な教誡と把握において”とは、有益な教えにおける把握、すなわち利と非利を把握する智慧のことである、という意である。

---

สุวณฺณวณฺณลกฺขณวณฺณนา

金色相（こんじきそう）の解説。

---

๒๑๘. อกฺโกธโนติ [Pg.116] น อนาคามิมคฺเคน โกธสฺส ปหีนตฺตา, อถ โข สเจปิ เม โกโธ อุปฺปชฺเชยฺย, ขิปฺปเมว นํ ปฏิวิโนเทยฺยนฺติ เอวํ อกฺโกธวสิกตฺตา. นาภิสชฺชีติ กุฏิลกณฺฏโก วิย ตตฺถ ตตฺถ มมฺมํ ตุทนฺโต วิย น ลคฺคิ. น กุปฺปิ น พฺยาปชฺชีติอาทีสุ ปุพฺพุปฺปตฺติโก โกโป. ตโต พลวตโร พฺยาปาโท. ตโต พลวตรา ปติตฺถิยนา. ตํ สพฺพํ อกโรนฺโต น กุปฺปิ น พฺยาปชฺชิ น ปติตฺถิยิ. อปฺปจฺจยนฺติ โทมนสฺสํ. น ปาตฺวากาสีติ น กายวิกาเรน วา วจีวิกาเรน วา ปากฏมกาสิ.

218. “怒らない”とは、不還果の道によって怒りが捨てられたからではなく、むしろ“もし私に怒りが生じても、即座にそれを追い払おう”というように、怒りの支配を受けないことをいう。“執着しなかった”とは、曲がった棘が所々で急所を刺して引っかかるようには、引っかからなかったということである。“腹を立てず、害意を抱かず”などのうち、最初に生じる怒りを“忿（ふん）”という。それより強いものを“害意（がい）”。それよりさらに強いものを“敵意（てきい）”という。それらすべてを行わないので、“腹を立てず、害意を抱かず、敵意を抱かなかった”という。“不快（不機嫌）”とは、憂い（ドマナッサ）のことである。“露わにしなかった”とは、身体の変異や言葉の変異によって明らかに（怒りを）示さなかったことである。

---

อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ อกฺโกธนตา เจว สุขุมตฺถรณาทิทานญฺจ. กมฺมสริกฺขกํ นาม โกธนสฺส ฉวิวณฺโณ อาวิโล โหติ มุขํ ทุทฺทสิยํ วตฺถจฺฉาทนสทิสญฺจ มณฺฑนํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา โย โกธโน เจว วตฺถจฺฉาทนานญฺจ อทาตา, โส อิมินา การเณนสฺส ชโน โกธนาทิภาวํ ชานาตูติ ทุพฺพณฺโณ โหติ ทุสฺสณฺฐาโน. อกฺโกธนสฺส ปน มุขํ วิโรจติ, ฉวิวณฺโณ วิปฺปสีทติ. สตฺตา หิ จตูหิ การเณหิ ปาสาทิกา โหนฺติ อามิสทาเนน วา วตฺถทาเนน วา สมฺมชฺชเนน วา อกฺโกธนตาย วา. อิมานิ จตฺตาริปิ การณานิ ทีฆรตฺตํ ตถาคเตน กตาเนว. เตนสฺส อิเมสํ กตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ สุวณฺณวณฺณํ มหาปุริสลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณํ. สุขุมตฺถรณาทิลาภิตา อานิสํโส.

ここで“業”とは、長きにわたる不憤怒と、きめ細かな敷物などの施しである。“業に似たもの”とは、怒りっぽい者の皮膚の色は濁り、顔は見苦しくなり、衣類などの装飾（被覆）に相当する美しさもないのである。それゆえ、怒りっぽく、かつ衣類などを与えない者は、その原因（容色の醜さ）によって、人々がその者の怒りやすさなどを知るかのように、容色が醜く、形も悪くなる。しかし、怒らない者の顔は輝き、肌の色は非常に清らかである。実際、衆生は四つの原因によって喜ばしい（端正な）姿となる。すなわち、財物の施し、衣服の施し、清掃、あるいは不憤怒によってである。これら四つの原因のすべてが、長きにわたって如来によってなされたのである。それゆえ、如来がこれら（の善業）を行ったことを、天人を含む世間がこの（金色の）原因によって知るかのように、金色相という大人相が生じる。“相”とはこの相そのものであり、きめ細かな敷物などを得ることはその功徳（利益）である。

---

๒๑๙. อภิวิสฺสชีติ อภิวิสฺสชฺเชสิ. มหิมิว สุโร อภิวสฺสนฺติ สุโร วุจฺจติ เทโว, มหาปถวึ อภิวสฺสนฺโต เทโว วิย.

219. “放った”とは、放出したことをいう。“勇者が大地に（雨を）降らすように”の“スロー（suro）”とは天（雨の神）のことであり、大地に激しく雨を降らせる天（神）のように、ということである。

---

สุรวรตโรริว อินฺโทติ สุรานํ วรตโร อินฺโท วิย.

“神々の中で最も優れたインドラ（帝釈天）のように”とは、神々の中で最も優れた帝釈天のように、ということである。

---

อปพฺพชฺชมิจฺฉนฺติ อปพฺพชฺชํ คิหิภาวํ อิจฺฉนฺโต. มหติมหินฺติ มหนฺตึ ปถวึ.

“非出家（在家）を望むなら”とは、出家しないこと、すなわち在家者の状態を望むなら、ということである。“広大な（大地）”とは、大きな大地を。

---

อจฺฉาทนวตฺถโมกฺขปาวุรณานนฺติ อจฺฉาทนานญฺเจว วตฺถานญฺจ อุตฺตมปาวุรณานญฺจ. ปนาโสติ วินาโส.

“被覆と衣服と最上の外衣の”とは、腰布や、敷物・被服、そして最上の外衣のことである。“パナーソー（panāso）”とは滅失（損なわれること）である。

---

โกโสหิตวตฺถคุยฺหลกฺขณวณฺณนา

陰蔵相（おんぞうそう）の解説。

---

๒๒๐. มาตรมฺปิ [Pg.117] ปุตฺเตน สมาเนตา อโหสีติ อิมํ กมฺมํ รชฺเช ปติฏฺฐิเตน สกฺกา กาตุํ. ตสฺมา โพธิสตฺโตปิ รชฺชํ การยมาโน อนฺโตนคเร จตุกฺกาทีสุ จตูสุ นครทฺวาเรสุ พหินคเร จตูสุ ทิสาสุ อิมํ กมฺมํ กโรถาติ มนุสฺเส ฐเปสิ. เต มาตรํ กุหึ เม ปุตฺโต ปุตฺตํ น ปสฺสามีติ วิลปนฺตึ ปริเยสมานํ ทิสฺวา เอหิ, อมฺม, ปุตฺตํ ทกฺขสีติ ตํ อาทาย คนฺตฺวา นหาเปตฺวา โภเชตฺวา ปุตฺตมสฺสา ปริเยสิตฺวา ทสฺเสนฺติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

220. “母と子を再会させる者であった”とは、この業は王位に就いている時に行うことができる。それゆえ、菩薩も王として統治していた時、町の中の十字路や、四つの城門、あるいは町の外の四方において、“この（母子を再会させる）業を行いなさい”と言って、人々を配置した。彼らは“私の息子はどこですか、息子が見えません”と嘆き探し回っている母親を見ると、“お母さん、来なさい。息子に会えますよ”と言って、その者を連れて行き、入浴させ、食事を与え、その母親のために息子を探し出して引き合わせたのである。これはすべての箇所において同様の方法である。

---

อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ ญาตีนํ สมงฺคิภาวกรณํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ญาตโย หิ สมงฺคีภูตา อญฺญมญฺญสฺส วชฺชํ ปฏิจฺฉาเทนฺติ. กิญฺจาปิ หิ เต กลหกาเล กลหํ กโรนฺติ, เอกสฺส ปน โทเส อุปฺปนฺเน อญฺญํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉนฺติ. อยํ นาม เอตสฺส โทโสติ วุตฺเต สพฺเพ อุฏฺฐหิตฺวา เกน ทิฏฺฐํ เกน สุตํ, อมฺหากํ ญาตีสุ เอวรูปํ กตฺตา นาม นตฺถีติ. ตถาคเตน จ ตํ ญาติสงฺคหํ กโรนฺเตน ทีฆรตฺตํ อิทํ วชฺชปฺปฏิจฺฉาทนกมฺมํ นาม กตํ โหติ. อถสฺส สเทวโก โลโก อิมินา การเณน เอวรูปสฺส กมฺมสฺส กตภาวํ ชานาตูติ โกโสหิตวตฺถคุยฺหลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณํ. ปหูตปุตฺตตา อานิสํโส.

ここで“業”とは、長きにわたる親族の和合を図ることである。“業に似たもの”とは、実に、親族が和合しているときは、互いの過失を隠し合うものである。たとえ彼らが喧嘩の時に争ったとしても、一人の過失が生じたとき、他人にそれを知らせることを望まないのである。“これはこの者の過失だ”と言われたとき、すべての親族が立ち上がって“誰が見たのか、誰が聞いたのか。私たちの親族の中にそのようなことをする者はいない”と言って、過失を隠すのである。如来も、その親族への慈しみ（摂受）を行うことで、長きにわたってこの“過失を隠す”という業を行ったのである。それゆえ、如来がこのような業を行ったことを、天人を含む世間がこの原因によって知るかのように、陰蔵相が生じる。“相”とはこの相そのものであり、多くの息子を持つことはその功徳である。

---

๒๒๑. วตฺถฉาทิยนฺติ วตฺเถน ฉาเทตพฺพํ วตฺถคุยฺหํ.

221. “布で覆われるべき”とは、布で覆われるべき、布で隠されるべき場所（陰部）のことである。

---

อมิตฺตตาปนาติ อมิตฺตานํ ปตาปนา. คิหิสฺส ปีตึ ชนนาติ คิหิภูตสฺส สโต ปีติชนนา.

“敵を悩ますもの”とは、敵対する者たちを悩ませることである。“在家の者に歓喜を生じさせる”とは、在家の身であった（菩薩である）時の、歓喜を生じさせるもののことである。

---

ปริมณฺฑลาทิลกฺขณวณฺณนา

円満相（えんまんそう）などの解説。

---

๒๒๒. สมํ ชานาตีติ ‘‘อยํ ตารุกฺขสโม อยํ โปกฺขรสาติสโม’’ติ เอวํ เตน เตน สมํ ชานาติ. สามํ ชานาตีติ สยํ ชานาติ. ปุริสํ ชานาตีติ ‘‘อยํ เสฏฺฐสมฺมโต’’ติ ปุริสํ ชานาติ. ปุริสวิเสสํ ชานาตีติ มุคฺคํ มาเสน สมํ อกตฺวา คุณวิสิฏฺฐสฺส วิเสสํ ชานาติ. อยมิทมรหตีติ อยํ ปุริโส อิทํ นาม ทานสกฺการํ อรหติ[Pg.118]. ปุริสวิเสสกโร อโหสีติ ปุริสวิเสสํ ญตฺวา การโก อโหสิ. โย ยํ อรหติ, ตสฺเสว ตํ อทาสิ. โย หิ กหาปณารหสฺส อฑฺฒํ เทติ, โส ปรสฺส อฑฺฒํ นาเสติ. โย ทฺเว กหาปเณ เทติ, โส อตฺตโน กหาปณํ นาเสติ. ตสฺมา อิทํ อุภยมฺปิ อกตฺวา โย ยํ อรหติ, ตสฺส ตเทว อทาสิ. สทฺธาธนนฺติอาทีสุ สมฺปตฺติปฏิลาภฏฺเฐน สทฺธาทีนํ ธนภาโว เวทิตพฺโพ.

222. “等しく知る”とは、“この人はタールッカに等しい、この人はポッカラサーティに等しい”というように、その人その人に相応しく知ることである。“自ら知る”とは、自分自身で知ることである。“人を知る”とは、“この人は最高であると認められている”というように、人を知ることである。“人の特別さを知る”とは、緑豆を小豆と混ぜて等しく扱ってしまわないように、混同せずに、徳の優れた者の特別さを知ることである。“この人はこれにふさわしい”とは、この人はこれこれの布施や供養を受けるにふさわしいということである。“人の特別さをなす者であった”とは、人の特別さを知って、厚遇する者であったということである。ふさわしい者に、まさにそのふさわしい物を与えた。実際、一カハパナにふさわしい者に半カハパナを与える者は、他人の半分を損なわせている。二カハパナを与える者は、自分の（一）カハパナを損なわせている。それゆえ、その両方を行わず、ふさわしい者に、まさにそのふさわしい物を与えたのである。“信の財”などの箇所では、成就・獲得という意味において、信などが財であると理解されるべきである。

---

อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ ปุริสวิเสสํ ญตฺวา กตํ สมสงฺคหกมฺมํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ตทสฺส กมฺมํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อิมานิ ทฺเว ลกฺขณานิ นิพฺพตฺตนฺติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. ธนสมฺปตฺติ อานิสํโส.

ここで業（カルマ）とは、長きにわたり特別な人々（立派な人々）を認識して行われた、平等な摂受（せつじゅ）の業のことである。業に似た特徴とは、天を含む世間がこの理由によってその業を知るようにと、これら二つの相が生じることである。相とはまさにこの二つの相（直立して曲げずに両膝をなでることができる相と、体が菩提樹のように均整がとれている相）を指す。富の成就がその功徳（利益）である。

---

๒๒๓. ตุลิยาติ ตุลยิตฺวา. ปฏิวิจยาติ ปฏิวิจินิตฺวา. มหาชนสงฺคาหกนฺติ มหาชนสงฺคหณํ. สเมกฺขมาโนติ สมํ เปกฺขมาโน. อตินิปุณา มนุชาติ อตินิปุณา สุขุมปญฺญา ลกฺขณปาฐกมนุสฺสา. พหุวิวิธา คิหีนํ อรหานีติ พหู วิวิธานิ คิหีนํ อนุจฺฉวิกานิ ปฏิลภติ. ทหโร สุสุ กุมาโร ‘‘อยํ ทหโร กุมาโร ปฏิลภิสฺสตี’’ติ พฺยากํสุ มหีปติสฺสาติ รญฺโญ.

223. “秤量して（tuliyā）”とは、比較考量して。“探究して（paṭivicayā）”とは、詳しく調べて。“大衆を摂受するもの（mahājanasaṅgāhakan）”とは、多くの人々を助け導くこと。“等しく見守りつつ（samekkhamāno）”とは、平等に観察しつつ。“極めて聡明な人々（atinipuṇā manujā）”とは、極めて聡明で微細な知恵を持つ観相師たちのこと。“在俗者のための多種多様な（bahuvividhā gihīnaṃ arahānīti）”とは、在俗の人々にふさわしい多種多様なものを得るということ。“幼い王子（daharo susu kumāro）”については、“この幼い王子は（それらを）得るであろう”と王（mahīpatissāti）に対して予言した。

---

สีหปุพฺพทฺธกายาทิลกฺขณวณฺณนา

獅子の上半身のような体などの相の解説。

---

๒๒๔. โยคกฺเขมกาโมติ โยคโต เขมกาโม. ปญฺญายาติ กมฺมสฺสกตปญฺญาย. อิธ กมฺมํ นาม มหาชนสฺส อตฺถกามตา. กมฺมสริกฺขกํ นาม ตํ มหาชนสฺส อตฺถกามตาย วฑฺฒิเมว ปจฺจาสีสิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อิมานิ สมนฺตปริปูรานิ อปริหีนานิ ตีณิ ลกฺขณานิ นิพฺพตฺตนฺติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณตฺตยํ. ธนาทีหิ เจว สทฺธาทีหิ จ อปริหานิ อานิสํโส.

224. “瑜伽（ゆが）の安穏を願う者（yogakkhemakāmo）”とは、四つの瑜伽（繋縛）からの安穏を求める者のこと。“知恵によって（paññāyā）”とは、業が自らの所有物であることを知る知恵（業自性智）によって。ここで業とは、大衆の利益を願うことである。業に似た特徴とは、大衆の利益を願うことによる増益への期待を、天を含む世間がこの理由によって知るようにと、これら周囲が完全に満たされ、欠けることのない三つの相（獅子の上半身、両肩の間がふっくらしている、顎が獅子のようである）が生じることである。相とはまさにこれら三つの相である。財宝などによる繁栄や信仰などにおいて衰退しないことがその功徳である。

---

๒๒๕. สทฺธายาติ โอกปฺปนสทฺธาย ปสาทสทฺธาย. สีเลนาติ ปญฺจสีเลน ทสสีเลน. สุเตนาติ ปริยตฺติสวเนน. พุทฺธิยาติ เอเตสํ พุทฺธิยา[Pg.119], ‘‘กินฺติ เอเตหิ วฑฺเฒยฺยุ’’นฺติ เอวํ จินฺเตสีติ อตฺโถ. ธมฺเมนาติ โลกิยธมฺเมน. พหูหิ สาธูหีติ อญฺเญหิปิ พหูหิ อุตฺตมคุเณหิ. อสหานธมฺมตนฺติ อปริหีนธมฺมํ.

225. “信仰によって（saddhāyā）”とは、確信を伴う信仰や澄みわたる信仰によって。“戒によって（sīlenā）”とは、五戒や十戒によって。“聞（もん）によって（sutenā）”とは、教法の拝聴によって。“知恵によって（buddhiyā）”とは、それらの増進によって、“いかにしてこれらによって増進するだろうか”と考えるという意味である。“法によって（dhammenā）”とは、世俗の善法によって。“多くの善き人々（bahūhi sādhūhī）”とは、他の多くの優れた徳によって。“衰退しない性質（asahānadhammatan）”とは、欠けることのない性質のことである。

---

รสคฺคสคฺคิตาลกฺขณวณฺณนา

味液（みえき）を伝える最上の神経の相の解説。

---

๒๒๖. สมาภิวาหินิโยติ ยถา ติลผลมตฺตมฺปิ ชิวฺหคฺเค ฐปิตํ สพฺพตฺถ ผรติ, เอวํ สมา หุตฺวา วหนฺติ. อิธ กมฺมํ นาม อวิเหฐนกมฺมํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ปาณิอาทีหิ ปหารํ ลทฺธสฺส ตตฺถ ตตฺถ โลหิตํ สณฺฐาติ, คณฺฐิ คณฺฐิ หุตฺวา อนฺโตว ปุพฺพํ คณฺหาติ, อนฺโตว ภิชฺชติ, เอวํ โส พหุโรโค โหติ. ตถาคเตน ปน ทีฆรตฺตํ อิมํ อาโรคฺยกรณกมฺมํ กตํ. ตทสฺส สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อาโรคฺยกรํ รสคฺคสคฺคิลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณํ. อปฺปาพาธตา อานิสํโส.

226. “等しく運ぶもの（samābhivāhiniyo）”とは、舌の先に置かれた胡麻一粒ほどの味であっても、全身に広がるように、等しく運ぶ（神経が通っている）ということである。ここで業とは、他者を害さない業（不害業）のことである。業に似た特徴とは、手などで打撃を受けた者のあちこちに血が溜まり、節々が腫れて内に膿が溜まり、内側で破れるように、その者は多病となるが、如来は長きにわたり、この無病をもたらす業（不害業）をなした。天を含む世間が、この理由によってそのことを知るようにと、無病をもたらす味液を伝える最上の神経の相が生じる。相とはまさにこの相である。病が少ないことがその功徳である。

---

๒๒๗. มรณวเธนาติ ‘‘เอตํ มาเรถ เอตํ ฆาเตถา’’ติ เอวํ อาณตฺเตน มรณวเธน. อุพฺพาธนายาติ พนฺธนาคารปฺปเวสเนน.

227. “殺害によって（maraṇavadhenā）”とは、“これを殺せ、これを屠れ”と命じられた殺害のことである。“苦しめることによって（ubbādhanāyā）”とは、監獄に入れることなどによって。

---

อภินีลเนตฺตาทิลกฺขณวณฺณนา

極めて青い目などの相の解説。

---

๒๒๘. น จ วิสฏนฺติ กกฺกฏโก วิย อกฺขีนิ นีหริตฺวา น โกธวเสน เปกฺขิตา อโหสิ. น จ วิสาจีติ วงฺกกฺขิโกฏิยา เปกฺขิตาปิ นาโหสิ. น จ ปน วิเจยฺย เปกฺขิตาติ วิเจยฺย เปกฺขิตา นาม โย กุชฺฌิตฺวา ยทา นํ ปโร โอโลเกติ, ตทา นิมฺมีเลติ น โอโลเกติ, ปุน คจฺฉนฺตํ กุชฺฌิตฺวา โอโลเกติ, เอวรูโป นาโหสิ. ‘‘วิเนยฺยเปกฺขิตา’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. อุชุํ ตถา ปสฏมุชุมโนติ อุชุมโน หุตฺวา อุชุ เปกฺขิตา โหติ, ยถา จ อุชุํ, ตถา ปสฏํ วิปุลํ วิตฺถตํ เปกฺขิตา โหติ. ปิยทสฺสโนติ ปิยายมาเนหิ ปสฺสิตพฺโพ.

228. “見開くことなく（na ca visaṭan）”とは、蟹のように目を剥き出し、怒りによって凝視することがなかったということである。“横目で見ることなく（na ca visācī）”とは、目の端を歪めて見る（横目）こともなかったということである。“選んで見ることもなく（na ca pana viceyya pekkhitā）”における“選んで見る”とは、ある者が怒って、他人が自分を見た時に目を閉じ、見ようとせず、去っていく時にまた怒って見るようなことであり、如来はそのようなことはなかった。“調伏すべき者を見る（vineyyapekkhitā）”という読みもあり、意味は同じである。“真っ直ぐに、また広く、真っ直ぐな心で（ujuṃ tathā pasaṭamujumano）”とは、真っ直ぐな心を持って真っ直ぐに見、また真っ直ぐであるとともに、広くゆったりと見ることである。“慈しみをもって見られるべき（piyadassano）”とは、愛好する者たちによって見られるべき（愛見すべき）ということである。

---

อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ มหาชนสฺส ปิยจกฺขุนา โอโลกนกมฺมํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม กุชฺฌิตฺวา โอโลเกนฺโต กาโณ วิย กากกฺขิ วิย โหติ, วงฺกกฺขิ ปน อาวิลกฺขิ จ โหติเยว. ปสนฺนจิตฺตสฺส ปน โอโลกยโต [Pg.120] อกฺขีนํ ปญฺจวณฺโณ ปสาโท ปญฺญายติ. ตถาคโต จ ตถา โอโลเกสิ. อถสฺส ตํ ทีฆรตฺตํ ปิยจกฺขุนา โอโลกิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อิมานิ เนตฺตสมฺปตฺติกรานิ ทฺเว มหาปุริสลกฺขณานิ นิพฺพตฺตนฺติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. ปิยทสฺสนตา อานิสํโส. อภิโยคิโนติ ลกฺขณสตฺเถ ยุตฺตา.

ここで業とは、長きにわたり大衆を慈しみの目（慈眼）で見た業のことである。業に似た特徴とは、怒って見る者は盲目のようであったり、烏（カラス）の目のようであったり、斜視であったり濁った目であったりするが、清浄な心で見る者の目には五色の清浄（輝き）が現れる。如来もそのように見た。天を含む世間が、長きにわたり如来が慈眼で見たことをこの理由によって知るようにと、これら目の成就をもたらす二つの大士相（目が極めて青い、まつ毛が牛のようである）が生じる。相とはまさにこの二つの相である。慈愛に満ちた外見（慈容）がその功徳である。“専門家（abhiyogino）”とは、相の学問に通じた者たちのことである。

---

อุณฺหีสสีสลกฺขณวณฺณนา

肉髻（にっけい：頭の上の隆起）の相の解説。

---

๒๓๐. พหุชนปุพฺพงฺคโม อโหสีติ พหุชนสฺส ปุพฺพงฺคโม อโหสิ คณเชฏฺฐโก. ตสฺส ทิฏฺฐานุคตึ อญฺเญ อาปชฺชึสุ. อิธ กมฺมํ นาม ปุพฺพงฺคมตา. กมฺมสริกฺขกํ นาม โย ปุพฺพงฺคโม หุตฺวา ทานาทีนิ กุสลกมฺมานิ กโรติ, โส อมงฺกุภูโต สีสํ อุกฺขิปิตฺวา ปีติปาโมชฺเชน ปริปุณฺณสีโส วิจรติ, มหาปุริโส จ โหติ. ตถาคโต จ ตถา อกาสิ. อถสฺส สเทวโก โลโก อิมินา การเณน อิทํ ปุพฺพงฺคมกมฺมํ ชานาตูติ อุณฺหีสสีสลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณํ. มหาชนานุวตฺตนตา อานิสํโส.

230. “多くの人々の先導者であった（bahujanapubbaṅgamo ahosī）”とは、大衆の先頭に立ち、集団の長であったということである。他の人々は如来の跡に従った。ここで業とは、先導者であったことである。業に似た特徴とは、先導者となって布施などの善業を行う者は、卑屈にならず頭を高く上げ、喜びに満ちて、満ち足りた頭（知恵）を持って歩み、大士となる。如来もそのようになされた。天を含む世間が、この理由によってこの先導者の業を知るようにと、肉髻相が生じる。相とはまさにこの相である。多くの人々を従わせることがその功徳である。

---

๒๓๑. พหุชนํ เหสฺสตีติ พหุชนสฺส ภวิสฺสติ. ปฏิโภคิยาติ เวยฺยาวจฺจกรา, เอตสฺส พหู เวยฺยาวจฺจกรา ภวิสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อภิหรนฺติ ตทาติ ทหรกาเลเยว ตทา เอวํ พฺยากโรนฺติ. ปฏิหารกนฺติ เวยฺยาวจฺจกรภาวํ. วิสวีติ จิณฺณวสี.

231. “多くの人々の（先導者に）なるであろう（bahujanaṃ hessatī）”とは、大衆のためになるということである。“仕える者たち（paṭibhogiyā）”とは、給仕する者たちのことで、彼に多くの給仕者が現れるであろうという意味である。“その時、献上する（abhiharanti tadā）”とは、幼少の頃にそのように予言したということである。“給仕すること（paṭihārakan）”とは、給仕の状態のこと。“自在な者（visavī）”とは、習熟し自在を得た者のことである。

---

เอเกกโลมตาทิลกฺขณวณฺณนา

一孔一毛（いっこういちもう）などの相の解説。

---

๒๓๒. อุปวตฺตตีติ อชฺฌาสยํ อนุวตฺตติ, อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ สจฺจกถนํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ทีฆรตฺตํ อทฺเวชฺฌกถาย ปริสุทฺธกถาย กถิตภาวมสฺส สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ เอเกกโลมลกฺขณญฺจ อุณฺณาลกฺขณญฺจ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. มหาชนสฺส อชฺฌาสยานุกูเลน อนุวตฺตนตา อานิสํโส. เอเกกโลมูปจิตงฺควาติ เอเกเกหิ โลเมหิ อุปจิตสรีโร.

232. “従う（upavattatī）”とは、意向に従うこと。ここで業とは、長きにわたり真実を語った（真実語）ことである。業に似た特徴とは、長きにわたり二枚舌を使わず、清浄な言葉を語ったことを、天を含む世間がこの理由によって知るようにと、一孔一毛相と白毫（びゃくごう）相が生じる。相とはまさにこの二つの相である。大衆の意向に順応することがその功徳である。“一毛ずつ生じた身体を持つ（ekekalomūpacitaṅgavā）”とは、一つ一つの毛穴に一本ずつの毛が生じた身体のことである。

---

จตฺตาลีสาทิลกฺขณวณฺณนา

四十歯（しじゅうし）などの相の解説。

---

๒๓๔. อเภชฺชปริโสติ [Pg.121] อภินฺทิตพฺพปริโส. อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ อปิสุณวาจาย กถนํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม ปิสุณวาจสฺส กิร สมคฺคภาวํ ภินฺทนโต ทนฺตา อปริปุณฺณา เจว โหนฺติ วิรฬา จ. ตถาคตสฺส ปน ทีฆรตฺตํ อปิสุณวาจตํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ อิทํ ลกฺขณทฺวยํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. อเภชฺชปริสตา อานิสํโส. จตุโร ทสาติ จตฺตาโร ทส จตฺตาลีสํ.

234. “不壊衆（abhejjapariso）”とは、何人によっても壊されることのない衆徒を持つ者のことである。ここでの業とは、長きにわたり、中傷する言葉（pisuṇavācā）を口にしないことである。業の類似性（kammasarikkhaka）に関して言えば、中傷する言葉を語る者は和合を壊すため、その歯は不揃いで隙間があるという。一方、タターガタ（如来）が長きにわたり中傷を避けてきたことを、天界を含む世間が、四十歯と隙間のない歯という二つの特徴によって知るようになるために、この二つの相が備わるのである。これら二つの相がそれである。その報い（ānisaṃso）は、不壊衆（何人にも壊されぬ衆徒）である。“四の十倍（caturo dasa）”とは、十四ではなく、四十個（の歯）のことである。

---

ปหูตชิวฺหาทิลกฺขณวณฺณนา

広長舌相等の相の解説。

---

๒๓๖. อาเทยฺยวาโจ โหตีติ คเหตพฺพวจโน โหติ. อิธ กมฺมํ นาม ทีฆรตฺตํ อผรุสวาทิตา. กมฺมสริกฺขกํ นาม เย ผรุสวาจา โหนฺติ, เต อิมินา การเณน เนสํ ชิวฺหํ ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา ผรุสวาจาย กถิตภาวํ ชโน ชานาตูติ พทฺธชิวฺหา วา โหนฺติ, คูฬฺหชิวฺหา วา ทฺวิชิวฺหา วา มมฺมนา วา. เย ปน ชิวฺหํ ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา ผรุสวาจํ น วทนฺติ, เต พทฺธชิวฺหา คูฬฺหชิวฺหา ทฺวิชิวฺหา น โหนฺติ. มุทุ เนสํ ชิวฺหา โหติ รตฺตกมฺพลวณฺณา. ตสฺมา ตถาคตสฺส ทีฆรตฺตํ ชิวฺหํ ปริวตฺเตตฺวา ผรุสาย วาจาย อกถิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ ปหูตชิวฺหาลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ผรุสวาจํ กเถนฺตานญฺจ สทฺโท ภิชฺชติ. เต สทฺทเภทํ กตฺวา ผรุสวาจาย กถิตภาวํ ชโน ชานาตูติ ฉินฺนสฺสรา วา โหนฺติ ภินฺนสฺสรา วา กากสฺสรา วา. เย ปน สรเภทกรํ ผรุสวาจํ น กเถนฺติ, เตสํ สทฺโท มธุโร จ โหติ เปมนีโย. ตสฺมา ตถาคตสฺส ทีฆรตฺตํ สรเภทกราย ผรุสวาจาย อกถิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ พฺรหฺมสฺสรลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. อาเทยฺยวจนตา อานิสํโส.

236. “受納される言葉の主（ādeyyavāco hotīti）”とは、その言葉が聞き入れられる者となることである。ここでの業とは、長きにわたり粗暴な言葉（pharusavācā）を語らないことである。業の類似性に関して言えば、粗暴な言葉を語る者は、舌を何度も動かして粗暴な言葉を発していることを人々が知るようになるため、舌が硬直したり、短かったり、二枚舌であったり、吃音（どもり）であったりする。しかし、舌を動かして粗暴な言葉を語らない者は、そのような舌にはならない。彼らの舌は柔軟で、赤い毛織物のような色をしている。それゆえ、如来が長きにわたり舌を動かして粗暴な言葉を語らなかったことを、天界を含む世間が広長舌（こうちょうぜつ）の相によって知るようになるために、この相が備わるのである。また、粗暴な言葉を語る者は声が枯れたり壊れたりする。人々がその声の壊れによって彼らが粗暴な言葉を語ったことを知るために、声が途切れたり、割れたり、鴉のような声になったりする。しかし、声を壊す原因となる粗暴な言葉を語らない者は、その声が甘美で愛されるものとなる。それゆえ、如来が長きにわたり声を壊す粗暴な言葉を語らなかったことを、世間が梵天のような声（梵音相）によって知るようになるために、この相が備わるのである。これら二つの相がそれである。その報いは、言葉が受納されることである。

---

๒๓๗. อุพฺพาธิกนฺติ อกฺโกสยุตฺตตฺตา อาพาธกรึ พหุชนปฺปมทฺทนนฺติ พหุชนานํ ปมทฺทนึ อพาฬฺหํ คิรํ โส น ภณิ ผรุสนฺติ เอตฺถ อกาโร ปรโต ภณิสทฺเทน โยเชตพฺโพ. พาฬฺหนฺติ พลวํ อติผรุสํ. พาฬฺหํ คิรํ โส น อภณีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. สุสํหิตนฺติ สุฏฺฐุ เปมสญฺหิตํ. สขิลนฺติ [Pg.122] มุทุกํ. วาจาติ วาจาโย. กณฺณสุขาติ กณฺณสุขาโย. ‘‘กณฺณสุข’’นฺติปิ ปาโฐ, ยถา กณฺณานํ สุขํ โหติ, เอวํ เอรยตีติ อตฺโถ. เวทยถาติ เวทยิตฺถ. พฺรหฺมสฺสรตฺตนฺติ พฺรหฺมสฺสรตํ. พหุโน พหุนฺติ พหุชนสฺส พหุํ. ‘‘พหูนํ พหุนฺติ’’ปิ ปาโฐ, พหุชนานํ พหุนฺติ อตฺโถ.

237. “侵害する（ubbādhika）”とは、罵詈雑言を伴うために苦痛を与えることである。“多くの人々を圧迫する（bahujanappamaddana）”とは、多くの人々を苦しめることである。“彼は粗暴で激しい言葉を語らなかった”という文脈において、“bhaṇi”の後に否定の“a”を繋げて解釈すべきである。“bāḷha”とは強く、極めて粗暴なことである。“激しい（bāḷha）言葉を彼は語らなかった”というのがここでの意味である。“善く結ばれた（susaṃhita）”とは、慈愛に満ちていること。“和やかな（sakhila）”とは、柔軟なこと。“言葉（vācā）”とは、諸々の言葉のこと。“耳に心地よい（kaṇṇasukha）”とは、耳に快いこと。“耳に心地よい（kaṇṇasukhaṃ）”という読みもあり、耳に快楽を与えるように語るという意味である。“経験した（vedayatha）”とは、享受したということ。“梵天のような声の状態（brahmassaratta）”とは、梵音（ぼんおん）であること。“多くの者に多くを（bahuno bahuṃ）”とは、多くの人々に多くのことを、という意味である。“多くの人々に多くを（bahūnaṃ bahuṃ）”という読みもあり、意味は同じである。

---

สีหหนุลกฺขณวณฺณนา

師子頬相の解説。

---

๒๓๘. อปฺปธํสิโก โหตีติ คุณโต วา ฐานโต วา ปธํเสตุํ จาเวตุํ อสกฺกุเณยฺโย. อิธ กมฺมํ นาม ปลาปกถาย อกถนํ. กมฺมสริกฺขกํ นาม เย ตํ กเถนฺติ, เต อิมินา การเณน เนสํ หนุกํ จาเลตฺวา จาเลตฺวา ปลาปกถาย กถิตภาวํ ชโน ชานาตูติ อนฺโตปวิฏฺฐหนุกา วา วงฺกหนุกา วา ปพฺภารหนุกา วา โหนฺติ. ตถาคโต ปน ตถา น กเถสิ. เตนสฺส หนุกํ จาเลตฺวา จาเลตฺวา ทีฆรตฺตํ ปลาปกถาย อกถิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ สีหหนุลกฺขณํ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณํ. อปฺปธํสิกตา อานิสํโส.

238. “屈服させられない者（appadhaṃsiko hotīti）”とは、徳においても地位においても、損なわれたり動かされたりすることがない者のことである。ここでの業とは、無駄話（palāpakathā）を語らないことである。業の類似性に関して言えば、無駄話を語る者は、顎を絶えず動かして無駄話をしていることを人々が知るようになるため、顎が引っ込んでいたり、曲がっていたり、垂れ下がっていたりする。しかし、如来はそのように語らなかった。それゆえ、如来が長きにわたり顎を動かして無駄話を語らなかったことを、天界を含む世間がこの師子頬相によって知るようになるために、この相が備わるのである。この相がそれである。その報いは、不壊性（何ものにも屈服させられないこと）である。

---

๒๓๙. อวิกิณฺณวจนพฺยปฺปโถ จาติ อวิกิณฺณวจนานํ วิย ปุริมโพธิสตฺตานํ วจนปโถ อสฺสาติ อวิกิณฺณวจนพฺยปฺปโถ. ทฺวิทุคมวรตรหนุตฺตมลตฺถาติ ทฺวีหิ ทฺวีหิ คจฺฉตีติ ทฺวิทุคโม, ทฺวีหิ ทฺวีหีติ จตูหิ, จตุปฺปทานํ วรตรสฺส สีหสฺเสว หนุภาวํ อลตฺถาติ อตฺโถ. มนุชาธิปตีติ มนุชานํ อธิปติ. ตถตฺโตติ ตถสภาโว.

239. “取り乱した言葉のない話し方（avikiṇṇavacanabyappatho）”とは、かつての菩薩たちのように、乱れのない言葉の道を持つということである。“二（対の脚）で行く優れた顎を得た者（dvidugamavaratarahanuttamalatthā）”とは、前後の脚（四本脚）で歩く、四足動物の中で最も優れた師子のような顎の状態を得たという意味である。“人々の主（manujādhipati）”とは、人類の指導者のこと。“如実な者（tathatto）”とは、そのような本性を持つ者（王子）のことである。

---

สมทนฺตาทิลกฺขณวณฺณนา

等歯相等の相の解説。

---

๒๔๐. สุจิปริวาโรติ ปริสุทฺธปริวาโร. อิธ กมฺมํ นาม สมฺมาชีวตา. กมฺมสริกฺขกํ นาม โย วิสเมน สํกิลิฏฺฐาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปติ, ตสฺส ทนฺตาปิ วิสมา โหนฺติ ทาฐาปิ กิลิฏฺฐา. ตถาคตสฺส ปน สเมน สุทฺธาชีเวน ชีวิตํ กปฺปิตภาวํ สเทวโก โลโก อิมินา การเณน ชานาตูติ สมทนฺตลกฺขณญฺจ สุสุกฺกทาฐาลกฺขณญฺจ นิพฺพตฺตติ. ลกฺขณํ นาม อิทเมว ลกฺขณทฺวยํ. สุจิปริวารตา อานิสํโส.

240. “清浄な従者を持つ者（suciparivāro）”とは、汚れのない清らかな従者に囲まれていることである。ここでの業とは、正命（正しい生活）である。業の類似性に関して言えば、不当で汚れた生活を営む者は、歯も不揃いになり、牙も汚れる。しかし、如来が正しく清らかな生活を営んできたことを、天界を含む世間がこの等歯相（整った歯）と白浄牙相（白く輝く牙）によって知るようになるために、これらの相が備わるのである。これら二つの相がそれである。その報いは、清浄な従者を持つことである。

---

๒๔๑. อวสฺสชีติ [Pg.123] ปหาสิ ติทิวปุรวรสโมติ ติทิวปุรวเรน สกฺเกน สโม. ลปนชนฺติ มุขชํ, ทนฺตนฺติ อตฺโถ. ทิชสมสุกฺกสุจิโสภนทนฺโตติ ทฺเว วาเร ชาตตฺตา ทิชนามกา สุกฺกา สุจิ โสภนา จ ทนฺตา อสฺสาติ ทิชสมสุกฺกสุจิโสภนทนฺโต. น จ ชนปทตุทนนฺติ โย ตสฺส จกฺกวาฬปริจฺฉินฺโน ชนปโท, ตสฺส อญฺเญน ตุทนํ ปีฬา วา อาพาโธ วา นตฺถิ. หิตมปิ จ พหุชน สุขญฺจ จรนฺตีติ พหุชนา สมานสุขทุกฺขา หุตฺวา ตสฺมึ ชนปเท อญฺญมญฺญสฺส หิตญฺเจว สุขญฺจ จรนฺติ. วิปาโปติ วิคตปาโป. วิคตทรถกิลมโถติ วิคตกายิกทรถกิลมโถ. มลขิลกลิกิเลเส ปนุเทหีติ ราคาทิมลานญฺเจว ราคาทิขิลานญฺจ โทสกลีนญฺจ สพฺพกิเลสานญฺจ อปนุเทหิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

241. “捨て去った（avassajī）”とは、放棄したということ。“三十三天の都の主と等しい（tidivapuravarasamo）”とは、三十三天の勝者である帝釈天（サッカ）と等しいということ。“口に生じるもの（lapanaja）”とは、口から生じる歯のことである。“二度生じ、等しく、白く、清らかで、美しい歯を持つ者（dijasamasukkasucisobhanadanto）”とは、二回生え変わることから“二生（dija）”と呼ばれ、白く清らかで美しい歯を持つということである。“地方を苦しめない（na ca janapadatudanaṃ）”とは、その領土において他者による攻撃や、圧迫、あるいは苦痛が全くないことである。“福利と多くの人々の幸福のために歩む（hitamapi ca bahujana sukhañca caranti）”とは、多くの人々が苦楽を共にし、その領土において互いの利益と幸福のために行動することである。“罪なき者（vipāpo）”とは、悪を離れた者のこと。“疲れや悩みの去った者（vigatadarathakilamatho）”とは、身体的な苦悩や疲労が消え去った者のことである。“汚れ、障害、過失、煩悩を払いのけよ（malakhilakalikilese panudehi）”とは、貪欲などの汚れ、心の荒廃、怒りという過失、およびすべての煩悩を除去せよという意味である。残りの部分は、どこにおいても文意は明白である。

---

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

スマンガラ・ヴィラーシニー、長部註釈において。

---

ลกฺขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

特相経（Lakkhaṇa Sutta）の註釈、完結。

---

๘. สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

8. 教授シガーラ経（Siṅgāla Sutta）の註釈。

---

นิทานวณฺณนา

序分（因縁）の解説。

---

๒๔๒. เอวํ [Pg.124] เม สุตนฺติ สิงฺคาลสุตฺตํ. ตตฺรายมนุตฺตานปทวณฺณนา – เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเปติ เวฬุวนนฺติ ตสฺส อุยฺยานสฺส นามํ. ตํ กิร เวฬูหิ ปริกฺขิตฺตํ อโหสิ อฏฺฐารสหตฺเถน จ ปากาเรน โคปุรฏฺฏาลกยุตฺตํ นีโลภาสํ มโนรมํ, เตน เวฬุวนนฺติ วุจฺจติ. กลนฺทกานญฺเจตฺถ นิวาปํ อทํสุ, เตน กลนฺทกนิวาโปติ วุจฺจติ.

242. “このように私は聞いた”とは、教授シガーラ経のことである。そこにある明白でない語句の解説は以下の通りである。“竹林（veḷuvane）の、リスの餌場（kalandakanivāpe）において”について、“竹林（Veḷuvana）”とはその園林の名である。伝え聞くところによれば、そこは竹垣で囲まれており、十八肘（約9メートル）の高さの城壁、楼門、見張り台を備え、青々と輝き、心を楽しませる場所であった。それゆえ“竹林”と呼ばれる。また、そこではリスたちに餌（nivāpa）が与えられていた。それゆえ“リスの餌場（Kalandakanivāpa）”と呼ばれる。

---

ปุพฺเพ กิร อญฺญตโร ราชา ตตฺถ อุยฺยานกีฬนตฺถํ อาคโต สุรามเทน มตฺโต ทิวา นิทฺทํ โอกฺกมิ. ปริชโนปิสฺส ‘‘สุตฺโต ราชา’’ติ ปุปฺผผลาทีหิ ปโลภิยมาโน อิโต จิโต จ ปกฺกามิ. อถ สุราคนฺเธน อญฺญตรสฺมา สุสิรรุกฺขา กณฺหสปฺโป นิกฺขมิตฺวา รญฺโญ อภิมุโข อาคจฺฉติ, ตํ ทิสฺวา รุกฺขเทวตา ‘‘รญฺโญ ชีวิตํ ทมฺมี’’ติ กาฬกเวเสน อาคนฺตฺวา กณฺณมูเล สทฺทมกาสิ. ราชา ปฏิพุชฺฌิ. กณฺหสปฺโป นิวตฺโต. โส ตํ ทิสฺวา ‘‘อิมาย กาฬกาย มม ชีวิตํ ทินฺน’’นฺติ กาฬกานํ ตตฺถ นิวาปํ ปฏฺฐเปสิ, อภยโฆสญฺจ โฆสาเปสิ. ตสฺมา ตํ ตโต ปภุติ ‘‘กลนฺทกนิวาโป’’ติ สงฺขฺยํ คตํ. กลนฺทกาติ หิ กาฬกานํ เอตํ นามํ.

昔、ある王が遊園で遊ぶためにやって来ましたが、酒の酔いにまかせて昼寝をしてしまいました。王の従者たちも“王はお休みだ”と思い、花や果実などに誘われてあちこちへ去っていきました。その時、酒の匂いに誘われて、ある樹の洞から黒蛇が這い出し、王の方へと近づいてきました。それを見た樹神は“王の命を救おう”と考え、リスの姿となって現れ、王の耳元で鳴き声を上げました。王は目を覚まし、黒蛇は引き返していきました。王はそのリスを見て“このリスによって私の命は与えられたのだ”と思い、リスたちのためにその場所に餌を供え、殺生を禁じる布告（無畏の宣言）を出しました。それ以来、その場所は“カランダカニヴァーパ（リスの餌場）”と呼ばれるようになりました。カランダカとはリスの名称です。

---

เตน โข ปน สมเยนาติ ยสฺมึ สมเย ภควา ราชคหํ โคจรคามํ กตฺวา เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป วิหรติ, เตน สมเยน. สิงฺคาลโก คหปติปุตฺโตติ สิงฺคาลโกติ ตสฺส นามํ. คหปติปุตฺโตติ คหปติสฺส ปุตฺโต คหปติปุตฺโต. ตสฺส กิร ปิตา คหปติมหาสาโล, นิทหิตฺวา ฐปิตา จสฺส เคเห จตฺตาลีส ธนโกฏิโย อตฺถิ. โส ภควติ นิฏฺฐงฺคโต อุปาสโก โสตาปนฺโน, ภริยาปิสฺส โสตาปนฺนาเยว. ปุตฺโต ปนสฺส อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน. อถ นํ มาตาปิตโร อภิกฺขณํ เอวํ โอวทนฺติ – ‘‘ตาต สตฺถารํ อุปสงฺกม, ธมฺมเสนาปตึ มหาโมคฺคลฺลานํ มหากสฺสปํ อสีติมหาสาวเก อุปสงฺกมา’’ติ. โส เอวมาห – ‘‘นตฺถิ มม ตุมฺหากํ สมณานํ อุปสงฺกมนกิจฺจํ, สมณานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตพฺพํ โหติ, โอนมิตฺวา วนฺทนฺตสฺส ปิฏฺฐิ รุชฺชติ, ชาณุกานิ ขรานิ โหนฺติ, ภูมิยํ นิสีทิตพฺพํ [Pg.125] โหติ, ตตฺถ นิสินฺนสฺส วตฺถานิ กิลิสฺสนฺติ ชีรนฺติ, สมีเป นิสินฺนกาลโต ปฏฺฐาย กถาสลฺลาโป โหติ, ตสฺมึ สติ วิสฺสาโส อุปฺปชฺชติ, ตโต นิมนฺเตตฺวา จีวรปิณฺฑปาตาทีนิ ทาตพฺพานิ โหนฺติ. เอวํ สนฺเต อตฺโถ ปริหายติ, นตฺถิ มยฺหํ ตุมฺหากํ สมณานํ อุปสงฺกมนกิจฺจ’’นฺติ. อิติ นํ ยาวชีวํ โอวทนฺตาปิ มาตาปิตโร สาสเน อุปเนตุํ นาสกฺขึสุ.

“その時”とは、世尊が王舎城を托鉢の範囲として、カランダカニヴァーパがある竹林に滞在されていた時のことです。“長者の子シンガーラカ”について、シンガーラカとは彼の名であり、長者の子とは長者の息子という意味です。彼の父は大富豪であり、家には四十億（四十コーティ）の財宝が蓄えられていたといいます。その父は世尊を深く信頼する預流果（預流者）の在家信者であり、妻もまた預流者でした。しかし、その息子は信仰心がなく、三宝を敬うこともありませんでした。そこで父母はしばしば彼をこう戒めました。“息子よ、師（仏）のもとを訪ねなさい。法の将軍（サーリプッタ）や大モッガッラーナ、大カッサパ、そして八十人の大弟子たちのもとを訪ねなさい”。しかし彼はこう言いました。“私にはあなたがたの言う沙門たちを訪ねる必要はありません。沙門のもとへ行けば礼拝しなければなりませんが、腰をかがめて礼拝すれば背中が痛み、膝は荒れてしまいます。地面に座らねばならず、そうすれば衣服が汚れ、傷んでしまいます。また、そばに座れば話を聞かねばならず、親しくなれば出家者を招待して、法衣や供物などを布施しなければならなくなります。そうなれば私の財産が減ってしまいます。私には沙門を訪ねる必要などないのです”。このように父母は命ある限り彼を諭しましたが、仏教の教えに導き入れることはできませんでした。

---

อถสฺส ปิตา มรณมญฺเจ นิปนฺโน ‘‘มม ปุตฺตสฺส โอวาทํ ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘ทิสา ตาต นมสฺสาหี’’ติ เอวมสฺส โอวาทํ ทสฺสามิ, โส อตฺถํ อชานนฺโต ทิสา นมสฺสิสฺสติ, อถ นํ สตฺถา วา สาวกา วา ปสฺสิตฺวา ‘‘กึ กโรสี’’ติ ปุจฺฉิสฺสนฺติ. ตโต ‘‘มยฺหํ ปิตา ทิสา นมสฺสนํ กโรหีติ มํ โอวที’’ติ วกฺขติ. อถสฺส เต ‘‘น ตุยฺหํ ปิตา เอตา ทิสา นมสฺสาเปติ, อิมา ปน ทิสา นมสฺสาเปตี’’ติ ธมฺมํ เทเสสฺสนฺติ. โส พุทฺธสาสเน คุณํ ญตฺวา ‘‘ปุญฺญกมฺมํ กริสฺสตี’’ติ. อถ นํ อามนฺตาเปตฺวา ‘‘ตาต, ปาโตว อุฏฺฐาย ฉ ทิสา นมสฺเสยฺยาสี’’ติ อาห. มรณมญฺเจ นิปนฺนสฺส กถา นาม ยาวชีวํ อนุสฺสรณียา โหติ. ตสฺมา โส คหปติปุตฺโต ตํ ปิตุวจนํ อนุสฺสรนฺโต ตถา อกาสิ. ตสฺมา ‘‘กาลสฺเสว อุฏฺฐาย ราชคหา นิกฺขมิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

その後、彼の父は死の床に伏したとき、“息子に遺訓を与えねばならない”と考え、さらにこう考えました。“‘息子よ、諸方（方角）を礼拝しなさい’とこのように教えよう。彼はその真意を知らずに、実際の方角を礼拝するだろう。それを見た師（仏）や弟子たちが‘何をしているのか’と尋ねるだろう。すると彼は‘父が方角を礼拝せよと遺言したのです’と答えるだろう。その時、聖者たちは彼に‘お前の父はこれらの方角を礼拝させたのではない。これらの方角（六方）を礼拝させたのだ’と法を説いてくれるだろう。彼は仏教の功徳を知り、善い行いをするようになるだろう”。そこで父は息子を呼び寄せ、“息子よ、朝早く起きて六方を礼拝しなさい”と言い残しました。死の間際にある者の言葉は、一生忘れられないものです。それゆえ、その長者の子は父の言葉を忘れず、その通りに実行しました。それゆえ“朝早く起きて王舎城を出て”などと説かれたのです。

---

๒๔๓. ปุถุทิสาติ พหุทิสา. อิทานิ ตา ทสฺเสนฺโต ปุรตฺถิมํ ทิสนฺติอาทิมาห. ปาวิสีติ น ตาว ปวิฏฺโฐ, ปวิสิสฺสามีติ นิกฺขนฺตตฺตา ปน อนฺตรามคฺเค วตฺตมาโนปิ เอวํ วุจฺจติ. อทฺทสา โข ภควาติ น อิทาเนว อทฺทส, ปจฺจูสสมเยปิ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต เอตํ ทิสา นมสฺสมานํ ทิสฺวา ‘‘อชฺช อหํ สิงฺคาลสฺส คหปติปุตฺตสฺส คิหิวินยํ สิงฺคาลสุตฺตนฺตํ กเถสฺสามิ, มหาชนสฺส สา กถา สผลา ภวิสฺสติ, คนฺตพฺพํ มยา เอตฺถา’’ติ. ตสฺมา ปาโตว นิกฺขมิตฺวา ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ, ปวิสนฺโต จ นํ ตเถว อทฺทส. เตน วุตฺตํ – ‘‘อทฺทสา โข ภควา’’ติ. เอตทโวจาติ โส กิร อวิทูเร ฐิตมฺปิ สตฺถารํ น ปสฺสติ, ทิสาเยว นมสฺสติ. อถํ นํ ภควา สูริยรสฺมิสมฺผสฺเสน วิกสมานํ มหาปทุมํ วิย มุขํ วิวริตฺวา ‘‘กึ นุ โข ตฺวํ, คหปติปุตฺตา’’ติอาทิกํ เอตทโวจ.

243. “諸方（Puthudisā）”とは多くの方角のことです。今、それらを示すために“東の方角”などと説かれています。“入った（Pāvisī）”と言っても、まだ城内に入りきったわけではなく、入ろうとして出発した途上にあることも含めてこのように言われます。“世尊は見た”とは、今この時だけでなく、夜明けの時にも仏眼をもって世界を観察し、この方角を礼拝している長者の子を見て、“今日、私はシンガーラカという長者の子のために、在家の者の規律（ギヒヴィナヤ）であるシンガーラカ・スッタンタ（善生経）を説こう。多くの人々にとってもその説法は有益となるだろう。私はそこへ行くべきだ”と考えられたのです。それゆえ、朝早く出発して王舎城へ托鉢に入り、その途中で彼を（明け方に見たのと）同様に見たのです。それゆえ“世尊は見た”と説かれました。“こう言われた”とは、彼は近くにいらっしゃる師（仏）に気づかず、ただ方角を礼拝していたからです。そこで世尊は、太陽の光に触れて開く大蓮華のような口を開き、“長者の子よ、お前は何を……”と、この言葉をかけられたのです。

---

ฉทิสาทิวณฺณนา

六方等に関する注釈

---

๒๔๔. ยถา [Pg.126] กถํ ปน, ภนฺเตติ โส กิร ตํ ภควโต วจนํ สุตฺวาว จินฺเตสิ ‘‘ยา กิร มม ปิตรา ฉ ทิสา นมสฺสิตพฺพา’’ติ วุตฺตา, น กิร ตา เอตา, อญฺญา กิร อริยสาวเกน ฉ ทิสา นมสฺสิตพฺพา. หนฺทาหํ อริยสาวเกน นมสฺสิตพฺพา ทิสาเยว ปุจฺฉิตฺวา นมสฺสามีติ. โส ตา ปุจฺฉนฺโต ยถา กถํ ปน, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ ยถาติ นิปาตมตฺตํ. กถํ ปนาติ อิทเมว ปุจฺฉาปทํ. กมฺมกิเลสาติ เตหิ กมฺเมหิ สตฺตา กิลิสฺสนฺติ, ตสฺมา กมฺมกิเลสาติ วุจฺจนฺติ. ฐาเนหีติ การเณหิ. อปายมุขานีติ วินาสมุขานิ. โสติ โส โสตาปนฺโน อริยสาวโก. จุทฺทส ปาปกาปคโตติ เอเตหิ จุทฺทสหิ ปาปเกหิ ลามเกหิ อปคโต. ฉทฺทิสาปฏิจฺฉาทีติ ฉ ทิสา ปฏิจฺฉาเทนฺโต. อุโภโลกวิชยายาติ อุภินฺนํ อิธโลกปรโลกานํ วิชินนตฺถาย. อยญฺเจว โลโก อารทฺโธ โหตีติ เอวรูปสฺส หิ อิธ โลเก ปญฺจ เวรานิ น โหนฺติ, เตนสฺส อยญฺเจว โลโก อารทฺโธ โหติ ปริโตสิโต เจว นิปฺผาทิโต จ. ปรโลเกปิ ปญฺจ เวรานิ น โหนฺติ, เตนสฺส ปโร จ โลโก อาราธิโต โหติ. ตสฺมา โส กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ.

244. “聖者の規律において、どのようになされるのですか、世尊よ”という問いは、彼が世尊の言葉を聞いてこう考えたからです。“父が礼拝すべきだと言った六方とは、これらの方角のことではなかったのだ。聖なる弟子によって礼拝されるべき別の六方があるのだ。さあ、私は聖なる弟子が礼拝すべき方角を尋ねて礼拝しよう”。彼はそれを尋ねるために、この問いを口にしました。ここで“ヤター（Yathā）”は接辞にすぎず、“カタム・パナ（Kathaṃ pana）”こそが問いの言葉です。“業の汚れ（Kammakilesā）”とは、それらの行為によって衆生が汚され、苦しめられるため、業の汚れと呼ばれます。“場（Ṭhānehī）”とは原因のことです。“破滅の門（Apāyamukhānī）”とは滅亡の原因です。“彼（So）”とは、その預流の聖なる弟子のことです。“十四の悪から離れ（Cuddasa pāpakāpagato）”とは、これら十四の卑しい悪から遠ざかっていることです。“六方を守る（Chaddisāpaṭicchādī）”とは、六方を覆い守ることです。“両方の世界に勝利するために（Ubholokavijayāyā）”とは、今世と来世の両方に勝利するためです。“今世が達成される（Ayañceva loko āraddho hoti）”とは、真実、このような預流の者には、今世において五つの恨み（殺生などの報い）がなく、それゆえ今世が整えられ、満足され、成し遂げられるのです。来世においても五つの恨みの報いがないため、来世もまた達成されます。それゆえ、その者は身体が崩壊して死んだ後、幸福な天上の世界に生まれ変わるのです。

---

๒๔๕. อิติ ภควา สงฺเขเปน มาติกํ ฐเปตฺวา อิทานิ ตเมว วิตฺถาเรนฺโต กตมสฺส จตฺตาโร กมฺมกิเลสาติอาทิมาห. กมฺมกิเลโสติ กมฺมญฺจ ตํ กิเลสสมฺปยุตฺตตฺตา กิเลโส จาติ กมฺมกิเลโส. สกิเลโสเยว หิ ปาณํ หนติ, นิกฺกิเลโส น หนติ, ตสฺมา ปาณาติปาโต ‘‘กมฺมกิเลโส’’ติ วุตฺโต. อทินฺนาทานาทีสุปิ เอเสว นโย. อถาปรนฺติ อปรมฺปิ เอตทตฺถปริทีปกเมว คาถาพนฺธํ อโวจาติ อตฺโถ.

245. このように世尊は簡潔に要目（マティカー）を提示され、今、それを詳細に説明するために“何が四つの業の汚れ（カンマキレーサ）であるか”等の言葉を説かれた。“業の汚れ”とは、業であり、かつそれが煩悩と相応しているために汚れでもあるので“業の汚れ”という。けだし、煩悩のある者だけが生き物を殺し、煩悩のない者は殺さない。ゆえに、殺生は“業の汚れ”と言われる。不当な利得（盗み）等においても同様の理屈である。“さらにまた”とは、この意味をさらに明らかにする詩（偈）を説かれたという意味である。

---

จตุฐานาทิวณฺณนา

四つの場所（原因）等の解説

---

๒๔๖. ปาปกมฺมํ กโรตีติ อิทํ ภควา ยสฺมา การเก ทสฺสิเต อการโก ปากโฏ โหติ, ตสฺมา ‘‘ปาปกมฺมํ น กโรตี’’ติ มาติกํ ฐเปตฺวาปิ เทสนากุสลตาย ปฐมตรํ การกํ ทสฺเสนฺโต อาห[Pg.127]. ตตฺถ ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺโตติ ฉนฺเทน เปเมน อคตึ คจฺฉนฺโต อกตฺตพฺพํ กโรนฺโต. ปรปเทสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ โย ‘‘อยํ เม มิตฺโต วา สมฺภตฺโต วา สนฺทิฏฺโฐ วา ญาตโก วา ลญฺชํ วา ปน เม เทตี’’ติ ฉนฺทวเสน อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ, อยํ ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺโต ปาปกมฺมํ กโรติ นาม. โย ‘‘อยํ เม เวรี’’ติ ปกติเวรวเสน ตงฺขณุปฺปนฺนโกธวเสน วา สามิกํ อสฺสามิกํ กโรติ, อยํ โทสาคตึ คจฺฉนฺโต ปาปกมฺมํ กโรติ นาม. โย ปน มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา ยํ วา ตํ วา วตฺวา อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ, อยํ โมหาคตึ คจฺฉนฺโต ปาปกมฺมํ กโรติ นาม. โย ปน ‘‘อยํ ราชวลฺลโภ วา วิสมนิสฺสิโต วา อนตฺถมฺปิ เม กเรยฺยา’’ติ ภีโต อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ, อยํ ภยาคตึ คจฺฉนฺโต ปาปกมฺมํ กโรติ นาม. โย ปน ยํกิญฺจิ ภาเชนฺโต ‘‘อยํ เม สนฺทิฏฺโฐ วา สมฺภตฺโต วา’’ติ เปมวเสน อติเรกํ เทติ, ‘‘อยํ เม เวรี’’ติ โทสวเสน อูนกํ เทติ, โมมูหตฺตา ทินฺนาทินฺนํ อชานมาโน กสฺสจิ อูนํ กสฺสจิ อธิกํ เทติ, ‘‘อยํ อิมสฺมึ อทิยฺยมาเน มยฺหํ อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ ภีโต กสฺสจิ อติเรกํ เทติ, โส จตุพฺพิโธปิ ยถานุกฺกเมน ฉนฺทาคติอาทีนิ คจฺฉนฺโต ปาปกมฺมํ กโรติ นาม.

246. “悪業をなす”という点について、世尊は、なす者が示されれば、なさない者も明らかになるがゆえに、“悪業をなさない”という要目（マティカー）を立てられた上でも、説法の巧みさによって、まず最初になす者を示して説かれた。その中で、“愛執（好意）によって悪道へ行く（アガティ）”とは、愛や情によって、行くべきでない道へ行き、なすべきでないことをなすことである。他の言葉（怒り、迷い、恐れ）についても同様である。その中で、“この人は私の友人である、あるいは親友である、あるいは知人である、あるいは親戚である、あるいは私に賄賂をくれる”と言って、愛執の勢いによって、正当な権利のない者を持ち主とする（不公平な裁定をする）者は、愛執によって悪道へ行き、悪業をなす者と呼ばれる。“この者は私の敵である”と言って、元々の恨み、あるいはその瞬間に生じた怒りの勢いによって、正当な持ち主を権利のない者とする者は、嗔恚（怒り）によって悪道へ行き、悪業をなす者と呼ばれる。また、愚かさや極度の迷いのために、あれこれと根拠のないことを言って、権利のない者を持ち主とする者は、愚痴（迷い）によって悪道へ行き、悪業をなす者と呼ばれる。また、“この人は王のお気に入りである、あるいは不当な勢力に頼っている、あるいは私に害をなすかもしれない”と恐れて、権利のない者を持ち主とする者は、恐怖によって悪道へ行き、悪業をなす者と呼ばれる。また、何らかの物を分配する際に、“この人は私の知人である、あるいは親友である”と愛情の勢いによって余分に与え、“この人は私の敵である”と怒りの勢いによって少なく与え、あるいは迷いのために与えるべきか否かを判別できず、ある人には少なく、ある人には多く与え、“この人はこれを与えなければ私に害をなすかもしれない”と恐れて、ある人に余分に与えるなら、その四種の人々は、順次、愛執等によって悪道へ行き、悪業をなす者と呼ばれる。

---

อริยสาวโก ปน ชีวิตกฺขยํ ปาปุณนฺโตปิ ฉนฺทาคติอาทีนิ น คจฺฉติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ ปาปกมฺมํ น กโรตี’’ติ.

しかし、聖なる弟子は、たとえ命を落とすことになっても、愛執等によって悪道へ行くことはない。それゆえに、“これら四つの場所（原因）によって悪業をなさない”と説かれたのである。

---

นิหียติ ยโส ตสฺสาติ ตสฺส อคติคามิโน กิตฺติยโสปิ ปริวารยโสปิ นิหียติ ปริหายติ.

“彼の誉れは衰える”とは、そのように悪道へ行く者の、名声という誉れも、従者の多さ（権威）という誉れも、衰え、失われるということである。

---

ฉอปายมุขาทิวณฺณนา

六つの滅びの門（財産の損失の原因）等の解説

---

๒๔๗. สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานานุโยโคติ เอตฺถ สุราติ ปิฏฺฐสุรา ปูวสุรา โอทนสุรา กิณฺณปกฺขิตฺตา สมฺภารสํยุตฺตาติ ปญฺจ สุรา. เมรยนฺติ ปุปฺผาสโว ผลาสโว มธฺวาสโว คุฬาสโว สมฺภารสํยุตฺโตติ ปญฺจ อาสวา. ตํ สพฺพมฺปิ มทกรณวเสน มชฺชํ. ปมาทฏฺฐานนฺติ ปมาทการณํ. ยาย เจตนาย ตํ มชฺชํ ปิวติ, ตสฺส เอตํ อธิวจนํ. อนุโยโคติ ตสฺส สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานสฺส อนุอนุโยโค ปุนปฺปุนํ กรณํ. ยสฺมา ปเนตํ อนุยุตฺตสฺส อุปฺปนฺนา เจว โภคา ปริหายนฺติ, อนุปฺปนฺนา จ นุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา ‘‘โภคานํ อปายมุข’’นฺติ [Pg.128] วุตฺตํ. วิกาลวิสิขาจริยานุโยโคติ อเวลาย วิสิขาสุ จริยานุยุตฺตตา.

247. “穀酒（スラ）・果実酒（メーラヤ）・酔わせるもの（マッジャ）への耽溺という放逸の原因”において、“穀酒（スラ）”とは、粉の酒、菓子の酒、飯の酒、麹を加えた酒、種々の材料を配合した酒の五種である。“果実酒（メーラヤ）”とは、花の酒、果実の酒、蜜の酒、糖蜜の酒、材料を配合した酒の五種である。それらはすべて、酔わせるという性質から“酔わせるもの（マッジャ）”と呼ばれる。“放逸の原因”とは、善き行為を怠ること（放逸）の理由ということである。どのような意志（思）をもってその酔わせるものを飲むか、その意志に対する名称がこれである。“耽溺（アヌヨーガ）”とは、その穀酒・果実酒・酔わせるものという放逸の原因に従事すること、繰り返し行うことである。そして、これに耽る者には、すでに生じている財産は失われ、未だ生じていない財産は生じないがゆえに、“財産の滅びの門”と言われる。“時ならぬ時に街路を徘徊することに耽る”とは、不適切な時間に道を歩き回ることに従事することである。

---

สมชฺชาภิจรณนฺติ นจฺจาทิทสฺสนวเสน สมชฺชาคมนํ. อาลสฺยานุโยโคติ กายาลสิยตาย ยุตฺตปฺปยุตฺตตา.

“見世物に通うこと”とは、踊りなどを見るために集まり（サマッジャー）に行くことである。“怠惰に耽ること”とは、身体の怠慢（怠け）の状態に過度に従事することである。

---

สุราเมรยสฺส ฉอาทีนวาทิวณฺณนา

穀酒・果実酒の六つの過失等の解説

---

๒๔๘. เอวํ ฉนฺนํ อปายมุขานํ มาติกํ ฐเปตฺวา อิทานิ ตานิ วิภชนฺโต ฉ โข เม, คหปติปุตฺต อาทีนวาติอาทิมาห. ตตฺถ สนฺทิฏฺฐิกาติ สามํ ปสฺสิตพฺพา, อิธโลกภาวินี. ธนชานีติ ธนหานิ. กลหปฺปวฑฺฒนีติ วาจากลหสฺส เจว หตฺถปรามาสาทิกายกลหสฺส จ วฑฺฒนี. โรคานํ อายตนนฺติ เตสํ เตสํ อกฺขิโรคาทีนํ เขตฺตํ. อกิตฺติสญฺชนนีติ สุรํ ปิวิตฺวา หิ มาตรมฺปิ ปหรนฺติ ปิตรมฺปิ, อญฺญํ พหุมฺปิ อวตฺตพฺพํ วทนฺติ, อกตฺตพฺพํ กโรนฺติ. เตน ครหมฺปิ ทณฺฑมฺปิ หตฺถปาทาทิเฉทมฺปิ ปาปุณนฺติ, อิธโลเกปิ ปรโลเกปิ อกิตฺตึ ปาปุณนฺติ, อิติ เตสํ สา สุรา อกิตฺติสญฺชนนี นาม โหติ. โกปีนนิทํสนีติ คุยฺหฏฺฐานญฺหิ วิวริยมานํ หิรึ โกเปติ วินาเสติ, ตสฺมา ‘‘โกปีน’’นฺติ วุจฺจติ, สุรามทมตฺตา จ ตํ ตํ องฺคํ วิวริตฺวา วิจรนฺติ, เตน เนสํ สา สุรา โกปีนสฺส นิทํสนโต ‘‘โกปีนนิทํสนี’’ติ วุจฺจติ. ปญฺญาย ทุพฺพลิกรณีติ สาคตตฺเถรสฺส วิย กมฺมสฺสกตปญฺญํ ทุพฺพลํ กโรติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ทุพฺพลิกรณี’’ติ วุจฺจติ. มคฺคปญฺญํ ปน ทุพฺพลํ กาตุํ น สกฺโกติ. อธิคตมคฺคานญฺหิ สา อนฺโตมุขเมว น ปวิสติ. ฉฏฺฐํ ปทนฺติ ฉฏฺฐํ การณํ.

248. このように六つの滅びの門の要目（マティカー）を立てられた上で、今、それらを分類して説明するために“長者の子よ、六つの過失がある”等の言葉を説かれた。その中で、“現世の（サンディッティカ）”とは、自ら見るべきものであり、現世に起こるものである。“財産の損失（ダナジャーニー）”とは、富の減少である。“争いの増大（カラーハッパヴァッダニー）”とは、言葉による争い、および殴打などの身体的な争いの増大である。“病の生じるところ（アヤタナ）”とは、種々の眼病などの源（領野）ということである。“悪評を生む（アキッティサンジャナニー）”とは、現に酒を飲んで母を叩き、父をも叩き、その他多くの口にすべきでないことを言い、なすべきでないことをなすからである。それによって非難や罰、手足の切断などを受け、現世でも来世でも名声がない状態（悪評）に至る。ゆえに、彼らにとってその酒は悪評を生むものと呼ばれる。“恥部の露出（コーピーナニダンサニー）”において、隠すべき場所（恥部）が露わにされることは恥（ヒリ）を損ない滅ぼすので、“コーピーナ（恥部・恥ずべきこと）”と言われる。酒に酔いしれた者は、あちこちの体の一部を露わにして歩き回る。それゆえ、彼らにとってその酒は、恥ずべき場所を露呈させることから“恥部の露出”と言われる。“智慧を弱める（パンニャーヤ・ドゥッバリーカラニー）”とは、サーガタ長老のように、自業自得の智慧を弱くすることである。ゆえに“智慧を弱めるもの”と言われる。しかし、聖道（マッガ）の智慧を弱めることはできない。すでに聖道を悟った人々の口の中には、酒が入ることさえないからである。“第六の句”とは、第六の原因ということである。

---

๒๔๙. อตฺตาปิสฺส อคุตฺโต อรกฺขิโต โหตีติ อเวลาย จรนฺโต หิ ขาณุกณฺฏกาทีนิปิ อกฺกมติ, อหินาปิ ยกฺขาทีหิปิ สมาคจฺฉติ, ตํ ตํ ฐานํ คจฺฉตีติ ญตฺวา เวริโนปิ นํ นิลียิตฺวา คณฺหนฺติ วา หนนฺติ วา. เอวํ อตฺตาปิสฺส อคุตฺโต โหติ อรกฺขิโต. ปุตฺตทาราปิ ‘‘อมฺหากํ ปิตา อมฺหากํ สามิ รตฺตึ วิจรติ, กิมงฺคํ ปน มย’’นฺติ อิติสฺส ปุตฺตธีตโรปิ ภริยาปิ พหิ ปตฺถนํ กตฺวา รตฺตึ จรนฺตา อนยพฺยสนํ ปาปุณนฺติ. เอวํ ปุตฺตทาโรปิสฺส อคุตฺโต อรกฺขิโต โหติ. สาปเตยฺยนฺติ ตสฺส ปุตฺตทารปริชนสฺส รตฺตึ จรณกภาวํ ญตฺวา โจรา สุญฺญํ [Pg.129] เคหํ ปวิสิตฺวา ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ หรนฺติ. เอวํ สาปเตยฺยมฺปิสฺส อคุตฺตํ อรกฺขิตํ โหติ. สงฺกิโย จ โหตีติ อญฺเญหิ กตปาปกมฺเมสุปิ ‘‘อิมินา กตํ ภวิสฺสตี’’ติ สงฺกิตพฺโพ โหติ. ยสฺส ยสฺส ฆรทฺวาเรน ยาติ, ตตฺถ ยํ อญฺเญน โจรกมฺมํ ปรทาริกกมฺมํ วา กตํ, ตํ ‘‘อิมินา กต’’นฺติ วุตฺเต อภูตํ อสนฺตมฺปิ ตสฺมึ รูหติ ปติฏฺฐาติ. พหูนญฺจ ทุกฺขธมฺมานนฺติ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, เอตฺตกํ โทมนสฺสนฺติ วตฺตุํ น สกฺกา, อญฺญสฺมึ ปุคฺคเล อสติ สพฺพํ วิกาลจาริมฺหิ อาหริตพฺพํ โหติ, อิติ โส พหูนํ ทุกฺขธมฺมานํ ปุรกฺขโต ปุเรคามี โหติ.

249. “自分自身が守られず、保護されない”とは、不適当な時に徘徊する者は、切り株や刺を踏んだり、蛇や夜叉などに遭遇したりするからである。また、彼がどこへ行くかを知った仇敵が待ち伏せして、彼を捕らえたり殺害したりすることもある。このように、自分自身が守られず、保護されないのである。妻子についても、“私たちの父や夫は夜に徘徊している。それならば、どうして私たちは（家に留まるべきだろうか）”と考え、その子供たちや妻までもが外に色欲を求めて夜に徘徊し、災難や破滅に至る。このように、妻子も守られず、保護されないのである。財産についても、その妻子や従者が夜に徘徊していることを知った盗賊たちが、空き家に侵入して、望むものを持ち去る。このように、彼の財産も守られず、保護されないのである。“疑いをかけられる”とは、他人が犯した悪事についても、“彼がやったのだろう”と疑われることである。彼が誰かの家の門前を通るたびに、そこで他人が行った盗みや姦淫の行為が、“彼がやったのだ”と言われ、事実無根であっても、彼にその疑いがかかり、定着してしまうのである。“多くの苦しみ”については、これほどの苦しみ、これほどの憂いと言い尽くすことはできない。他の者がいない場合、不適当な時に徘徊する者にすべてが帰せられることになる。このように、彼は多くの苦しみを前面に押し立て、その先頭に立つ者となるのである。

---

๒๕๐. กฺว นจฺจนฺติ ‘‘กสฺมึ ฐาเน นฏนาฏกาทินจฺจํ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ยสฺมึ คาเม วา นิคเม วา ตํ อตฺถิ, ตตฺถ คนฺตพฺพํ โหติ, ตสฺส ‘‘สฺเว นจฺจทสฺสนํ คมิสฺสามี’’ติ อชฺช วตฺถคนฺธมาลาทีนิ ปฏิยาเทนฺตสฺเสว สกลทิวสมฺปิ กมฺมจฺเฉโท โหติ, นจฺจทสฺสเนน เอกาหมฺปิ ทฺวีหมฺปิ ตีหมฺปิ ตตฺเถว โหติ, อถ วุฏฺฐิสมฺปตฺติยาทีนิ ลภิตฺวาปิ วปฺปาทิกาเล วปฺปาทีนิ อกโรนฺตสฺส อนุปฺปนฺนา โภคา นุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส พหิ คตภาวํ ญตฺวา อนารกฺเข เคเห โจรา ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ กโรนฺติ, เตนสฺส อุปฺปนฺนาปิ โภคา วินสฺสนฺติ. กฺว คีตนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เตสํ นานากรณํ พฺรหฺมชาเล วุตฺตเมว.

250. “舞踏はどこか”とは、“どの場所で舞踏師や演劇師などの舞踏があるのか”と尋ねて、それがある村や町へ行くことである。彼は“明日、舞踏を見に行こう”と考えて、今日から衣類や香油、花飾りなどを準備するので、一日中、仕事が中断してしまう。舞踏を見ることによって、一日、二日、あるいは三日間もそこに留まることになる。そして、恵みの雨などの好条件があっても、種まきの時期に種まきなどを行わない者には、まだ得ていない富は生じない。また、彼が外出していることを知った盗賊たちが、見張りのいない家で望むままに振る舞うため、すでに得ている富も失われる。“歌はどこか”などの項目についても、同様の理屈である。それらの詳細な違いについては、‘梵網経’で説かれている通りである。

---

๒๕๑. ชยํ เวรนฺติ ‘‘ชิตํ มยา’’ติ ปริสมชฺเฌ ปรสฺส สาฏกํ วา เวฐนํ วา คณฺหาติ, โส ‘‘ปริสมชฺเฌ เม อวมานํ กโรสิ, โหตุ, สิกฺขาเปสฺสามิ น’’นฺติ ตตฺถ เวรํ พนฺธติ, เอวํ ชินนฺโต สยํ เวรํ ปสวติ. ชิโนติ อญฺเญน ชิโต สมาโน ยํ เตน ตสฺส เวฐนํ วา สาฏโก วา อญฺญํ วา ปน หิรญฺญสุวณฺณาทิวิตฺตํ คหิตํ, ตํ อนุโสจติ ‘‘อโหสิ วต เม, ตํ ตํ วต เม นตฺถี’’ติ ตปฺปจฺจยา โสจติ. เอวํ โส ชิโน วิตฺตํ อนุโสจติ. สภาคตสฺส วจนํ น รูหตีติ วินิจฺฉยฏฺฐาเน สกฺขิปุฏฺฐสฺส สโต วจนํ น รูหติ, น ปติฏฺฐาติ, ‘‘อยํ อกฺขโสณฺโฑ ชูตกโร, มา ตสฺส วจนํ คณฺหิตฺถา’’ติ วตฺตาโร ภวนฺติ. มิตฺตามจฺจานํ ปริภูโต โหตีติ ตญฺหิ มิตามจฺจา เอวํ วทนฺติ – ‘‘สมฺม, ตฺวมฺปิ นาม กุลปุตฺโต ชูตกโร ฉินฺนภินฺนโก หุตฺวา วิจรสิ, น เต อิทํ ชาติโคตฺตานํ อนุรูปํ, อิโต ปฏฺฐาย มา เอวํ กเรยฺยาสี’’ติ. โส เอวํ วุตฺโตปิ เตสํ วจนํ น กโรติ. ตโต เตน สทฺธึ เอกโต น ติฏฺฐนฺติ [Pg.130] น นิสีทนฺติ. ตสฺส การณา สกฺขิปุฏฺฐาปิ น กเถนฺติ. เอวํ มิตฺตามจฺจานํ ปริภูโต โหติ.

251. “勝利は怨みを生む”とは、“私が勝った”と言って群衆の中で他人の衣や頭巾を奪うとき、その敗れた者は“群衆の中で私に恥をかかせた。よし、彼に思い知らせてやろう”と言って怨みを抱く。このように、勝つ者は自ら怨みを生じさせるのである。“敗北者は嘆く”とは、他人に負けて、その勝者によって自分の頭巾や衣、あるいは金銀などの財産を奪われた者が、“ああ、あれは私のものだったのに、今はもうないのだ”とその理由によって嘆き悲しむことである。このように、敗北者は財産を失って嘆くのである。“集会での言葉が聞き入れられない”とは、裁判の場などで証人として問われても、その言葉が採用されず、認められないことである。“この者は博打好きの賭博師である。彼の言葉を信じてはならない”と言う者たちが現れるのである。“友人や大臣たちに軽蔑される”という点について、友人や大臣たちは次のように言う。“友よ、あなたのような名家の息子でありながら、博打打ちとなり、破廉恥な振る舞いをして徘徊している。これはあなたの家柄や血統にふさわしくない。今後はこのようなことをしてはならない”。そのように言われても、彼は彼らの言葉に従わない。そのため、彼らは彼と一緒に立ったり座ったりしなくなる。彼のために証人として立つこともしなくなる。このようにして、彼は友人や大臣たちから軽蔑されるのである。

---

อาวาหวิวาหกานนฺติ อาวาหกา นาม เย ตสฺส ฆรโต ทาริกํ คเหตุกามา. วิวาหกา นาม เย ตสฺส เคเห ทาริกํ ทาตุกามา. อปตฺถิโต โหตีติ อนิจฺฉิโต โหติ. นาลํ ทารภรณายาติ ทารภรณาย น สมตฺโถ. เอตสฺส เคเห ทาริกา ทินฺนาปิ เอตสฺส เคหโต อาคตาปิ อมฺเหหิ เอว โปสิตพฺพา ภวิสฺสติเยว.

“婚舎を求める者たち”について、“アーヴァーハカ（迎える側）”とは、彼の家から娘を迎え入れようと望む者たちのことであり、“ヴィヴァーハカ（与える側）”とは、彼の家に娘を与えようと望む者たちのことである。“望まれない”とは、欲しがられないということである。“妻を養うに足りない”とは、妻を養う能力がないということである。“この者の家に娘を嫁がせても、あるいはこの者の家から嫁が来ても、結局は我々自身が養わなければならなくなるだろう”と思われるからである。

---

ปาปมิตฺตตาย ฉอาทีนวาทิวณฺณนา

悪友を持つことによる六つの災いなどの解説。

---

๒๕๒. ธุตฺตาติ อกฺขธุตฺตา. โสณฺฑาติ อิตฺถิโสณฺฑา ภตฺตโสณฺฑา ปูวโสณฺฑา มูลกโสณฺฑา. ปิปาสาติ ปานโสณฺฑา. เนกติกาติ ปติรูปเกน วญฺจนกา. วญฺจนิกาติ สมฺมุขาวญฺจนาหิ วญฺจนิกา. สาหสิกาติ เอกาคาริกาทิสาหสิกกมฺมการิโน. ตฺยาสฺส มิตฺตา โหนฺตีติ เต อสฺส มิตฺตา โหนฺติ. อญฺเญหิ สปฺปุริเสหิ สทฺธึ น รมติ คนฺธมาลาทีหิ อลงฺกริตฺวา วรสยนํ อาโรปิตสูกโร คูถกูปมิว, เต ปาปมิตฺเตเยว อุปสงฺกมติ. ตสฺมา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม สมฺปรายญฺจ พหุํ อนตฺถํ นิคจฺฉติ.

252. “ならず者（ズッタ）”とは、博打に耽る者たちのことである。“耽溺する者（ソンダ）”とは、女に溺れる者、食に溺れる者、菓子に溺れる者、根菜類に溺れる者のことである。“渇望する者（ピパーサー）”とは、酒に溺れる者のことである。“偽る者（ネーカティカ）”とは、偽物を使って欺く者のことである。“詐欺師（ヴァンチャニカ）”とは、面と向かって欺く者のことである。“乱暴者（サーハシカ）”とは、一軒家を襲うなどの暴力的行為を働く者のことである。“彼らが彼の友となる”とは、それらの者が彼の友人となることである。他の善き人々（善士）と共に楽しむことはない。香油や花飾りで着飾らせて立派な寝床に上げられた豚が、糞尿の溜まり場へと赴くように、彼はその悪友たちのところへだけ赴くのである。それゆえに、現世においても来世においても、多くの不利益を被ることになる。

---

๒๕๓. อติสีตนฺติ กมฺมํ น กโรตีติ มนุสฺเสหิ กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ‘‘เอถ โภ กมฺมนฺตํ คจฺฉามา’’ติ วุตฺโต ‘‘อติสีตํ ตาว, อฏฺฐีนิ ภิชฺชนฺติ วิย, คจฺฉถ ตุมฺเห ปจฺฉา ชานิสฺสามี’’ติ อคฺคึ ตปนฺโต นิสีทติ. เต คนฺตฺวา กมฺมํ กโรนฺติ. อิตรสฺส กมฺมํ ปริหายติ. อติอุณฺหนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

253. “あまりに寒すぎる”と言って仕事をしないとは、人々が早くに起きて“さあ、仕事に行こう”と言ったとき、“今はまだ寒すぎる。骨が砕けるようだ。あなたたちは行きなさい。後で行くから”と言って、火にあたって座っていることである。他の人々は行って仕事をするが、この怠惰な者の仕事は衰退する。“あまりに暑すぎる”などの項目についても、同様の理屈である。

---

โหติ ปานสขา นามาติ เอกจฺโจ ปานฏฺฐาเน สุราเคเหเยว สหาโย โหติ. ‘‘ปนฺนสขา’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. สมฺมิยสมฺมิโยติ สมฺม สมฺมาติ วทนฺโต สมฺมุเขเยว สหาโย โหติ, ปรมฺมุเข เวรีสทิโส โอตารเมว คเวสติ. อตฺเถสุ ชาเตสูติ ตถารูเปสุ กิจฺเจสุ สมุปฺปนฺเนสุ. เวรปฺปสโวติ เวรพหุลตา. อนตฺถตาติ อนตฺถการิตา. สุกทริยตาติ สุฏฺฐุ กทริยตา ถทฺธมจฺฉริยภาโว[Pg.131]. อุทกมิว อิณํ วิคาหตีติ ปาสาโณ อุทกํ วิย สํสีทนฺโต อิณํ วิคาหติ.

“飲み友達である”とは、ある者が酒場などの飲み場所においてのみ仲間であることを指す。“パンナサカー（木の葉の友）”という読みもあり、意味は同じである。“親しげな友（サンミヤ・サンミヤ）”とは、“友よ、友よ”と言って、目の前でだけ仲間であるふりをする者のことである。面と向かっていないときは、仇敵のようであり、隙をうかがっている。“用事案が生じたとき”とは、そのような務めが生じたときのことである。“怨みが生じる”とは、怨みが多くなることである。“不利益”とは、不利益をもたらすことである。“極端な物惜しみ（スカダリヤター）”とは、非常に卑劣であること、頑なで強欲な状態のことである。“水に（沈む石）のように借金に沈む”とは、石が水の中に沈んでいくように、借金を重ねる状態に陥ることである。

---

รตฺตินุฏฺฐานเทสฺสินาติ รตฺตึ อนุฏฺฐานสีเลน. อติสายมิทํ อหูติ อิทํ อติสายํ ชาตนฺติ เย เอวํ วตฺวา กมฺมํ น กโรนฺติ. อิติ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเตติ เอวํ วตฺวา ปริจฺจตฺตกมฺมนฺเต. อตฺถา อจฺเจนฺติ มาณเวติ เอวรูเป ปุคฺคเล อตฺถา อติกฺกมนฺติ, เตสุ น ติฏฺฐนฺติ.

“夜に起きることを嫌う者”とは、夜に起きる習慣のない者のことである。“今はもう遅すぎる”とは、“今はもう夜が更けすぎた”と言って仕事をしない人々のことである。“このように仕事を放り出す”とは、そのように言って仕事を放棄することである。“富は若者（人々）を通り過ぎる”とは、このような怠惰な人々を富が通り過ぎてしまい、彼らのもとには留まらないということである。

---

ติณา ภิยฺโยติ ติณโตปิ อุตฺตริ. โส สุขํ น วิหายตีติ โส ปุริโส สุขํ น ชหาติ, สุขสมงฺคีเยว โหติ. อิมินา กถามคฺเคน อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘คิหิภูเตน สตา เอตฺตกํ กมฺมํ น กาตพฺพํ, กโรนฺตสฺส วฑฺฒิ นาม นตฺถิ. อิธโลเก ปรโลเก ครหเมว ปาปุณาตี’’ติ.

“草よりもさらに（tiṇā bhiyyo）”とは、草よりも勝ってという意味です。“彼は幸福を捨てない（so sukhaṃ na vihāyati）”とは、その人は幸福を捨てず、幸福を備えた者となるということです。この説示の道筋によって、次の意味を示しています。“在家者である者は、これら（十四の悪徳）の行為をなすべきではない。これらを行う者には、現世においても来世においても、いわゆる繁栄というものはなく、ただ非難を受けるだけである”と示しているのです。

---

มิตฺตปติรูปกาทิวณฺณนา

友に似た者（偽りの友）などの解説

---

๒๕๔. อิทานิ โย เอวํ กโรโต อนตฺโถ อุปฺปชฺชติ, อญฺญานิ วา ปน ยานิ กานิจิ ภยานิ เยเกจิ อุปทฺทวา เยเกจิ อุปสคฺคา, สพฺเพ เต พาลํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา ‘‘เอวรูปา พาลา น เสวิตพฺพา’’ติ พาเล มิตฺตปติรูปเก อมิตฺเต ทสฺเสตุํ จตฺตาโรเม, คหปติปุตฺต อมิตฺตาติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญทตฺถุหโรติ สยํ ตุจฺฉหตฺโถ อาคนฺตฺวา เอกํเสน ยํกิญฺจิ หรติเยว. วจีปรโมติ วจนปรโม วจนมตฺเตเนว ทายโก การโก วิย โหติ. อนุปฺปิยภาณีติ อนุปฺปิยํ ภณติ. อปายสหาโยติ โภคานํ อปาเยสุ สหาโย โหติ.

254. 今、このように（悪徳を）行う者に生じる不利益、あるいはその他のいかなる恐怖、災難、障害であれ、それらはすべて愚者に依って生じるものです。それゆえ、“このような愚者とは交わるべきではない”として、愚者である友に似た敵を示すために、“長者の子よ、これら四つの敵がある”等の言葉が説かれました。その中で、“何でも持っていく者（aññadatthuharo）”とは、自らは手ぶらでやって来て、確実にあらゆるものを持ち去るだけの者のことです。“言葉だけの者（vacīparamo）”とは、言葉が最高である者、つまり言葉だけで、あたかも与える者のようであり、行う者のようである者のことです。“甘言を弄する者（anuppiyabhāṇī）”とは、へつらいの言葉を言う者のことです。“破滅の仲間（apāyasahāyo）”とは、財産の破滅の原因において仲間となる者のことです。

---

๒๕๕. เอวํ จตฺตาโร อมิตฺเต ทสฺเสตฺวา ปุน ตตฺถ เอเกกํ จตูหิ การเณหิ วิภชนฺโต จตูหิ โข, คหปติปุตฺตาติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญทตฺถุหโร โหตีติ เอกํเสน หารโกเยว โหติ. สหายสฺส เคหํ ริตฺตหตฺโถ อาคนฺตฺวา นิวตฺถสาฏกาทีนํ วณฺณํ ภาสติ, โส ‘‘อติวิย ตฺวํ สมฺม อิมสฺส วณฺณํ ภาสสี’’ติ อญฺญํ นิวาเสตฺวา ตํ เทติ. อปฺเปน พหุมิจฺฉตีติ ยํกิญฺจิ อปฺปกํ ทตฺวา ตสฺส สนฺติกา พหุํ ปตฺเถติ. ภยสฺส กิจฺจํ กโรตีติ อตฺตโน ภเย อุปฺปนฺเน ตสฺส ทาโส วิย หุตฺวา ตํ ตํ กิจฺจํ กโรติ, อยํ สพฺพทา น กโรติ, ภเย [Pg.132] อุปฺปนฺเน กโรติ, น เปเมนาติ อมิตฺโต นาม ชาโต. เสวติ อตฺถการณาติ มิตฺตสนฺถววเสน น เสวติ, อตฺตโน อตฺถเมว ปจฺจาสีสนฺโต เสวติ.

255. このように四つの敵を示した後、再びその中の一人一人を四つの理由で分類して示すために、“長者の子よ、四つの理由により”等の言葉が説かれました。その中で、“何でも持っていく者である（aññadatthuharo hoti）”とは、間違いなく持ち去るだけの者であることです。友人の家に手ぶらでやって来て、その友人が着ている衣服などの色艶を褒めます。その（衣服の持ち主である）友人は“友よ、あなたはこの衣服の色艶をひどく褒めるね”と言って、別の服に着替えてから、その服を彼に与えます。“僅かなものを与えて多くを望む（appena bahumicchatī）”とは、自分自身の僅かな果物や花などを与えて、その友人の元から多くの財を欲することです。“恐怖が生じた時だけ用事をこなす（bhayassa kiccaṃ karoti）”とは、自分に恐怖（困難）が生じた時に、その友人の奴隷のようになって様々な用事を行うことです。この者は常にこれを行うのではなく、恐怖が生じた時にだけ行い、親愛の情から行うのではないため、“敵”と呼ばれるのです。“利益のために交わる（sevati atthakāraṇā）”とは、友情のために交わるのではなく、自分自身の利益だけを期待して交わることです。

---

๒๕๖. อตีเตน ปฏิสนฺถรตีติ สหาเย อาคเต ‘‘หิยฺโย วา ปเร วา น อาคโตสิ, อมฺหากํ อิมสฺมึ วาเร สสฺสํ อติวิย นิปฺผนฺนํ, พหูนิ สาลิยวพีชาทีนิ ฐเปตฺวา มคฺคํ โอโลเกนฺตา นิสีทิมฺห, อชฺช ปน สพฺพํ ขีณ’’นฺติ เอวํ อตีเตน สงฺคณฺหาติ. อนาคเตนาติ ‘‘อิมสฺมึ วาเร อมฺหากํ สสฺสํ มนาปํ ภวิสฺสติ, ผลภารภริตา สาลิอาทโย, สสฺสสงฺคเห กเต ตุมฺหากํ สงฺคหํ กาตุํ สมตฺถา ภวิสฺสามา’’ติ เอวํ อนาคเตน สงฺคณฺหาติ. นิรตฺถเกนาติ หตฺถิกฺขนฺเธ วา อสฺสปิฏฺเฐ วา นิสินฺโน สหายํ ทิสฺวา ‘‘เอหิ, โภ, อิธ นิสีทา’’ติ วทติ. มนาปํ สาฏกํ นิวาเสตฺวา ‘‘สหายกสฺส วต เม อนุจฺฉวิโก อญฺโญ ปน มยฺหํ นตฺถี’’ติ วทติ, เอวํ นิรตฺถเกน สงฺคณฺหาติ นาม. ปจฺจุปฺปนฺเนสุ กิจฺเจสุ พฺยสนํ ทสฺเสตีติ ‘‘สกเฏน เม อตฺโถ’’ติ วุตฺเต ‘‘จกฺกมสฺส ภินฺนํ, อกฺโข ฉินฺโน’’ติอาทีนิ วทติ.

256. “過去のことであしらう（atītena paṭisantharati）”とは、友人が来た時に“昨日か一昨日来ればよかったのに。あの時は我が家の作物が非常によく実り、多くの米の種などを用意して道を眺めて待っていたのだが、今日はもうすべて無くなってしまった”というように、過ぎ去った財産の話でもてなす（ふりをする）ことです。“未来のことであしらう（anāgatenā）”とは、“今度の収穫期には、我が家の作物は見事なものになるだろう。稲などがたわわに実り、収穫が済んだら、あなたを援助することができるだろう”というように、未だ来ない未来の話でもてなすことです。“無益なことであしらう（niratthakenā）”とは、象の背や馬の背に乗っている時に友人を見て、“さあ、友よ、ここに座りなさい”と言うようなことです（実際には座れない）。あるいは、立派な上着を着て、“ああ、これは私の友人にふさわしいものだが、私には他に（着るものが）無いのだ”と言うことです。このように無益な物事でもてなすことを言います。“現在の用事に対して故障を示す（paccuppannesu kiccesu byasanaṃ dasseti）”とは、“車が必要だ”と言われた時に、“車の車輪が壊れている、車軸が折れている”などと言うことです。

---

๒๕๗. ปาปกมฺปิสฺส อนุชานาตีติ ปาณาติปาตาทีสุ ยํกิญฺจิ กโรมาติ วุตฺเต ‘‘สาธุ สมฺม กโรมา’’ติ อนุชานาติ. กลฺยาเณปิ เอเสว นโย. สหาโย โหตีติ ‘‘อสุกฏฺฐาเน สุรํ ปิวนฺติ, เอหิ ตตฺถ คจฺฉามา’’ติ วุตฺเต สาธูติ คจฺฉติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิติ วิญฺญายาติ ‘‘มิตฺตปติรูปกา เอเต’’ติ เอวํ ชานิตฺวา.

257. “彼の悪行を容認する（pāpakampissa anujānāti）”とは、殺生などの悪行について“何か行おう”と言われた時に、“友よ、それは良い。共に行おう”と同意することです。善い行いについても同様の理屈です（ただ口先で同意するだけです）。“仲間となる（sahāyo hoti）”とは、“あそこで酒を飲んでいる。さあ、そこへ行こう”と言われた時に、“よし”と言って行くことです。すべての箇所（四つの破滅の原因）において、この理屈が当てはまります。“そのように知って（iti viññāyā）”とは、“これらは友に似た敵である”とこのように知って、という意味です。

---

สุหทมิตฺตาทิวณฺณนา

善き友（心ある友）などの解説

---

๒๖๐. เอวํ น เสวิตพฺเพ ปาปมิตฺเต ทสฺเสตฺวา อิทานิ เสวิตพฺเพ กลฺยาณมิตฺเต ทสฺเสนฺโต ปุน จตฺตาโรเม, คหปติปุตฺตาติอาทิมาห. ตตฺถ สุหทาติ สุนฺทรหทยา.

260. このように交わるべきではない悪友を示した後、今度は交わるべき善友を示すために、再び“長者の子よ、これら四つの（善友がある）”等の言葉を説きました。その中で、“心ある友（suhadā）”とは、清らかな心を持つ者たちのことです。

---

๒๖๑. ปมตฺตํ รกฺขตีติ มชฺชํ ปิวิตฺวา คามมชฺเฌ วา คามทฺวาเร วา มคฺเค วา นิปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘เอวํนิปนฺนสฺส โกจิเทว นิวาสนปารุปนมฺปิ หเรยฺยา’’ติ สมีเป นิสีทิตฺวา ปพุทฺธกาเล คเหตฺวา คจฺฉติ. ปมตฺตสฺส สาปเตยฺยนฺติ สหาโย [Pg.133] พหิคโต วา โหติ สุรํ ปิวิตฺวา วา ปมตฺโต, เคหํ อนารกฺขํ ‘‘โกจิเทว ยํกิญฺจิ หเรยฺยา’’ติ เคหํ ปวิสิตฺวา ตสฺส ธนํ รกฺขติ. ภีตสฺสาติ กิสฺมิญฺจิเทว ภเย อุปฺปนฺเน ‘‘มา ภายิ, มาทิเส สหาเย ฐิเต กึ ภายสี’’ติ ตํ ภยํ หรนฺโต ปฏิสรณํ โหติ. ตทฺทิคุณํ โภคนฺติ กิจฺจกรณีเย อุปฺปนฺเน สหายํ อตฺตโน สนฺติกํ อาคตํ ทิสฺวา วทติ ‘‘กสฺมา อาคโตสี’’ติ? ราชกุเล กมฺมํ อตฺถีติ. กึ ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ? เอโก กหาปโณติ. ‘‘นคเร กมฺมํ นาม น เอกกหาปเณน นิปฺผชฺชติ, ทฺเว คณฺหาหี’’ติ เอวํ ยตฺตกํ วทติ, ตโต ทิคุณํ เทติ.

261. “放逸な者を守る（pamattaṃ rakkhati）”とは、酒を飲んで村の中や村の入り口、あるいは道端で横たわっている友人を見て、“このように横たわっていると、誰かが衣服を奪うかもしれない”と考え、そばに座って見守り、目が覚めた時に連れて帰ることです。“放逸な者の財産を守る（pamattassa sāpateyyaṃ）”とは、友人が外出中であったり、酒を飲んで放逸（泥酔）していたりして、家が留守になっている時に、“誰かが何かを盗むかもしれない”と考えて家に入り、その財産を守ることです。“恐怖がある時の（bhītassā）”とは、何らかの恐怖が生じた時に、“恐れるな。私のような友がそばにいるのに、何を恐れることがあるのか”と言ってその恐怖を取り除き、拠り所となることです。“二倍の財を与える（taddiguṇaṃ bhogaṃ）”とは、なすべき用事が生じて自分の元へやって来た友人を見て、“なぜ来たのか”と尋ねることです。“王宮での仕事がある”と言われた際、“いくらあればよいか”と聞き、“一カハーパナあればよい”と言われたとしても、“町での仕事が一カハーパナで済むはずがない。二カハーパナ持っていきなさい”というように、言われた額の二倍の財を与えることです。

---

๒๖๒. คุยฺหมสฺส อาจิกฺขตีติ อตฺตโน คุยฺหํ นิคูหิตุํ ยุตฺตกถํ อญฺญสฺส อกเถตฺวา ตสฺเสว อาจิกฺขติ. คุยฺหมสฺส ปริคูหตีติ เตน กถิตํ คุยฺหํ ยถา อญฺโญ น ชานาติ, เอวํ รกฺขติ. อาปทาสุ น วิชหตีติ อุปฺปนฺเน ภเย น ปริจฺจชติ. ชีวิตมฺปิสฺส อตฺถายาติ อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ตสฺส สหายสฺส อตฺถาย ปริจฺจตฺตเมว โหติ, อตฺตโน ชีวิตํ อคเณตฺวาปิ ตสฺส กมฺมํ กโรติเยว.

262. “自分の秘密を打ち明ける（guyhamassa ācikkhati）”とは、他人に隠しておくべき自分の秘密の告白を、他の誰にも言わずにその友人にだけ打ち明けることです。“彼の秘密を隠す（guyhamassa parigūhati）”とは、その友人から打ち明けられた秘密を、他の人が知ることのないように守ることです。“不幸な時も見捨てない（āpadāsu na vijahati）”とは、恐怖（困難）が生じた時も見捨てないことです。“彼のために命までも（jīvitampissa atthāyā）”とは、自分の命さえもその友人のために捧げているということです。自分の命を顧みず、その友人の用事を成し遂げることを意味します。

---

๒๖๓. ปาปา นิวาเรตีติ อมฺเหสุ ปสฺสนฺเตสุ ปสฺสนฺเตสุ ตฺวํ เอวํ กาตุํ น ลภสิ, ปญฺจ เวรานิ ทส อกุสลกมฺมปเถ มา กโรหีติ นิวาเรติ. กลฺยาเณ นิเวเสตีติ กลฺยาณกมฺเม ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสีเลสุ ทสกุสลกมฺมปเถสุ วตฺตสฺสุ, ทานํ เทหิ ปุญฺญํ กโรหิ ธมฺมํ สุณาหีติ เอวํ กลฺยาเณ นิโยเชติ. อสฺสุตํ สาเวตีติ อสฺสุตปุพฺพํ สุขุมํ นิปุณํ การณํ สาเวติ. สคฺคสฺส มคฺคนฺติ อิทํ กมฺมํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตนฺตีติ เอวํ สคฺคสฺส มคฺคํ อาจิกฺขติ.

263. “悪から遠ざける（pāpā nivāreti）”とは、“私たちが（あなたのすることを見て）見守っている間は、そのようなことをさせてはならない。五つの怨敵（五戒に背くこと）や十不善業道をなしてはならない”と言って制止することです。“善に導く（kalyāṇe niveseti）”とは、善い行い、三帰依、五戒、十善業道において“これらに従って歩みなさい、布施をしなさい、功徳を積み、法を聞きなさい”と、このように善へと励ますことです。“未だ聞いたことのないことを聞かせる（assutaṃ sāveti）”とは、これまでに聞いたことのない、微細で深遠な道理を聞かせることです。“天国への道（saggassa maggaṃ）”とは、“この布施などの行為を行えば天界に生まれる”というように、天国への道のりである布施などを教え示すことです。

---

๒๖๔. อภเวนสฺส น นนฺทตีติ ตสฺส อภเวน อวุฑฺฒิยา ปุตฺตทารสฺส วา ปริชนสฺส วา ตถารูปํ ปาริชุญฺญํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา น นนฺทติ, อนตฺตมโน โหติ. ภเวนาติ วุฑฺฒิยา ตถารูปสฺส สมฺปตฺตึ วา อิสฺสริยปฺปฏิลาภํ วา ทิสฺวา วา สุตฺวา วา นนฺทติ, อตฺตมโน โหติ. อวณฺณํ ภณมานํ นิวาเรตีติ ‘‘อสุโก วิรูโป น ปาสาทิโก ทุชฺชาติโก ทุสฺสีโล’’ติ วา วุตฺเต ‘‘เอวํ มา ภณิ, รูปวา จ โส ปาสาทิโก [Pg.134] จ สุชาโต จ สีลสมฺปนฺโน จา’’ติอาทีหิ วจเนหิ ปรํ อตฺตโน สหายสฺส อวณฺณํ ภณมานํ นิวาเรติ. วณฺณํ ภณมานํ ปสํสตีติ ‘‘อสุโก รูปวา ปาสาทิโก สุชาโต สีลสมฺปนฺโน’’ติ วุตฺเต ‘‘อโห สุฏฺฐุ วทสิ, สุภาสิตํ ตยา, เอวเมตํ, เอส ปุริโส รูปวา ปาสาทิโก สุชาโต สีลสมฺปนฺโน’’ติ เอวํ อตฺตโน สหายกสฺส ปรํ วณฺณํ ภณมานํ ปสํสติ.

264. “彼（友人）の不幸を喜ばない”とは、その友人の財産が衰退すること、つまり財産の不利益、あるいは妻子や従者のそのような破滅を見て、または聞いて、喜ばず、不快な気持ちになることである。“幸福（繁栄）を喜ぶ”とは、繁栄、あるいはそのような幸運や権力を得たことを、見て、または聞いて、喜び、満足することである。“悪口を言うのを制止する”とは、‘誰それは醜い、魅力がない、家柄が悪い、戒を破っている’などと言われた時に、‘そのようなことを言ってはいけない。彼は容姿端麗であり、魅力的で、家柄も良く、戒を具足しているのだ’といった言葉によって、自分の友人の悪口を言う他人を制止することである。“称賛する者を褒める”とは、‘誰それは容姿端麗で、魅力的で、家柄も良く、戒を具足している’と言われた時に、‘おお、実によく言ってくれた。あなたの言うことは正しい。まさにその通りだ。その人は容姿端麗で、魅力的で、家柄も良く、戒を具足している’というように、自分の友人を称賛する他人を褒めることである。

---

๒๖๕. ชลํ อคฺคีว ภาสตีติ รตฺตึ ปพฺพตมตฺถเก ชลมาโน อคฺคิ วิย วิโรจติ.

265. “燃える火のように輝く”とは、夜に山頂で燃え盛る火のように輝くことをいう。

---

โภเค สํหรมานสฺสาติ อตฺตานมฺปิ ปรมฺปิ อปีเฬตฺวา ธมฺเมน สเมน โภเค สมฺปิณฺเฑนฺตสฺส ราสึ กโรนฺตสฺส. ภมรสฺเสว อิรียโตติ ยถา ภมโร ปุปฺผานํ วณฺณคนฺธํ อโปถยํ ตุณฺเฑนปิ ปกฺเขหิปิ รสํ อาหริตฺวา อนุปุพฺเพน จกฺกปฺปมาณํ มธุปฏลํ กโรติ, เอวํ อนุปุพฺเพน มหนฺตํ โภคราสึ กโรนฺตสฺส. โภคา สนฺนิจยํ ยนฺตีติ ตสฺส โภคา นิจยํ คจฺฉนฺติ. กถํ? อนุปุพฺเพน อุปจิกาหิ สํวฑฺฒิยมาโน วมฺมิโก วิย. เตนาห ‘‘วมฺมิโกวุปจียตี’’ติ. ยถา วมฺมิโก อุปจิยติ, เอวํ นิจยํ ยนฺตีติ อตฺโถ.

“財を集める者”とは、自分も他人も苦しめることなく、正当かつ公平な方法で財を蓄え、積み上げる者のことである。“蜂が（蜜を）集めるように”とは、ちょうど蜂が花の色彩や香りを損なうことなく、口先と羽で蜜を運び、次第に車輪ほどの大きさの蜂の巣を作るように、同じように次第に大きな財の山を築く者のことである。“財は蓄積へと向かう”とは、その者の財が蓄積へと向かうことをいう。どのようにか。次第に、白蟻によって積み上げられる蟻塚のようである。それゆえ“蟻塚が積み上げられるように”と言われる。蟻塚が築かれるように、財が蓄積へと向かうという意味である。

---

สมาหตฺวาติ สมาหริตฺวา. อลมตฺโถติ ยุตฺตสภาโว สมตฺโถ วา ปริยตฺตรูโป ฆราวาสํ สณฺฐาเปตุํ.

“集めて”とは、よく蓄えて。“ふさわしい”とは、適した性質、あるいは家長としての生活を確立するのに十分な能力や資質があることである。

---

อิทานิ ยถา วา ฆราวาโส สณฺฐเปตพฺโพ, ตถา โอวทนฺโต จตุธา วิภเช โภเคติอาทิมาห. ตตฺถ ส เว มิตฺตานิ คนฺถตีติ โส เอวํ วิภชนฺโต มิตฺตานิ คนฺถติ นาม อเภชฺชมานานิ ฐเปติ. ยสฺส หิ โภคา สนฺติ, โส เอว มิตฺเต ฐเปตุํ สกฺโกติ, น อิตโร.

さて、どのように家庭生活を確立すべきかを教示するために、“財を四つに分けるべし”等を説かれた。そこで“彼は実に友人を結びつける”とは、このように財を分配する者は、友人を結びつけ、離れがたい関係を築くということである。実に、財のある者こそが、友人を維持することができ、そうでない者はできない。

---

เอเกน โภเค ภุญฺเชยฺยาติ เอเกน โกฏฺฐาเสน โภเค ภุญฺเชยฺย. ทฺวีหิ กมฺมํ ปโยชเยติ ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ กสิวาณิชฺชาทิกมฺมํ ปโยเชยฺย. จตุตฺถญฺจ นิธาเปยฺยาติ จตุตฺถํ โกฏฺฐาสํ นิธาเปตฺวา ฐเปยฺย. อาปทาสุ ภวิสฺสตีติ กุลานญฺหิ น สพฺพกาลํ เอกสทิสํ วตฺตติ, กทาจิ ราชาทิวเสน อาปทาปิ อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา เอวํ อาปทาสุ อุปฺปนฺนาสุ ภวิสฺสตีติ ‘‘เอกํ โกฏฺฐาสํ นิธาเปยฺยา’’ติ อาห[Pg.135]. อิเมสุ ปน จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ กตรโกฏฺฐาสํ คเหตฺวา กุสลํ กาตพฺพนฺติ? ‘‘โภเค ภุญฺเชยฺยา’’ติ วุตฺตโกฏฺฐาสํ. ตโต คณฺหิตฺวา ภิกฺขูนมฺปิ กปณทฺธิกาทีนมฺปิ ทาตพฺพํ, เปสการนฺหาปิตาทีนมฺปิ เวตนํ ทาตพฺพํ.

“一つの（部分）で財を楽しむべし”とは、一つの部分を生活の享受に充てることである。“二つ（の部分）で仕事を営むべし”とは、二つの部分を農業や商業などの仕事に充てることである。“四つ目の（部分）を蓄えるべし”とは、四つ目の部分を蓄えとして置いておくことである。“災難の時に（役立つ）であろう”については、家門の状況は常に一定ではなく、時には王などの影響で災難が生じることもあるため、そのように災難が起きた時に役立つであろうと考えて、“一つの部分を蓄えておくべし”と説かれた。では、これら四つの部分のうち、どれを用いて善行（功徳）を積むべきか。それは“財を楽しむべし”と説かれた部分である。そこから取って、比丘たちや、貧しい者、旅人などに施し、また織物師や理髪師などの雇い人に賃金を支払うべきである。

---

ฉทฺทิสาปฏิจฺฉาทนกณฺฑวณฺณนา

六方礼拝の章の解説。

---

๒๖๖. อิติ ภควา เอตฺตเกน กถามคฺเคน เอวํ คหปติปุตฺตสฺส อริยสาวโก จตูหิ การเณหิ อกุสลํ ปหาย ฉหิ การเณหิ โภคานํ อปายมุขํ วชฺเชตฺวา โสฬส มิตฺตานิ เสวนฺโต ฆราวาสํ สณฺฐเปตฺวา ทารภรณํ กโรนฺโต ธมฺมิเกน อาชีเวน ชีวติ, เทวมนุสฺสานญฺจ อนฺตเร อคฺคิกฺขนฺโธ วิย วิโรจตีติ วชฺชนียธมฺมวชฺชนตฺถํ เสวิตพฺพธมฺมเสวนตฺถญฺจ โอวาทํ ทตฺวา อิทานิ นมสฺสิตพฺพา ฉ ทิสา ทสฺเสนฺโต กถญฺจ คหปติปุตฺตาติอาทิมาห.

266. このように世尊は、これまでの説法によって、長者の息子（シガーラ）に対し、聖なる弟子が四つの原因による不善を捨て、六つの原因による財の損失を避け、十六の友人と親しみ、家庭生活を確立し、妻子を養い、正しい生業によって生きるならば、神々と人間の間で大火の塊のように輝くであろう、と説かれた。避けるべき法を避けるため、また親しむべき法に親しむための教誡を与えた後、今は礼拝すべき六つの方角を示すために“長者の息子よ、いかにして（六方を礼拝するのか）”等を説かれた。

---

ตตฺถ ฉทฺทิสาปฏิจฺฉาทีติ ยถา ฉหิ ทิสาหิ อาคมนภยํ น อาคจฺฉติ, เขมํ โหติ นิพฺภยํ เอวํ วิหรนฺโต ‘‘ฉทฺทิสาปฏิจฺฉาที’’ติ วุจฺจติ. ‘‘ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร เวทิตพฺพา’’ติอาทีสุ มาตาปิตโร ปุพฺพุปการิตาย ปุรตฺถิมา ทิสาติ เวทิตพฺพา. อาจริยา ทกฺขิเณยฺยตาย ทกฺขิณา ทิสาติ. ปุตฺตทารา ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธนวเสน ปจฺฉิมา ทิสาติ. มิตฺตามจฺจา ยสฺมา โส มิตฺตามจฺเจ นิสฺสาย เต เต ทุกฺขวิเสเส อุตฺตรติ, ตสฺมา อุตฺตรา ทิสาติ. ทาสกมฺมกรา ปาทมูเล ปติฏฺฐานวเสน เหฏฺฐิมา ทิสาติ. สมณพฺราหฺมณา คุเณหิ อุปริ ฐิตภาเวน อุปริมา ทิสาติ เวทิตพฺพา.

そこで“六方を守る者”とは、六つの方角からやってくる恐れが来ないように、安穏で恐れのない状態で住む者を“六方を守る者”という。“東方は父母と知るべし”等において、父母は最初に恩恵を与えてくれた者であるから東方と知るべきである。師は供養を受けるに値する者であるから南方、妻子は後ろから付き従う者であるから西方、友人や大臣は、それらによって様々な苦難を乗り越えることができるから北方、下男や労働者は足元で支える者であるから下方、沙門や婆羅門は徳によって上方に位置する者であるから上方と知るべきである。

---

๒๖๗. ภโต เน ภริสฺสามีติ อหํ มาตาปิตูหิ ถญฺญํ ปาเยตฺวา หตฺถปาเท วฑฺเฒตฺวา มุเขน สิงฺฆาณิกํ อปเนตฺวา นหาเปตฺวา มณฺเฑตฺวา ภโต ภริโต ชคฺคิโต, สฺวาหํ อชฺช เต มหลฺลเก ปาทโธวนนฺหาปนยาคุภตฺตทานาทีหิ ภริสฺสามิ.

267. “養われた私は、彼らを養おう”とは、“私は父母によって、母乳を飲ませてもらい、手足を成長させてもらい、口から鼻水を取り除いてもらい、入浴させ、着飾らせ、大切に育てられ、守られてきた。そうして育てられた私は、今日、老いた父母に対して、足を洗い、入浴させ、粥や食事を与えることなどによって養おう”ということである。

---

กิจฺจํ เนสํ กริสฺสามีติ อตฺตโน กมฺมํ ฐเปตฺวา มาตาปิตูนํ ราชกุลาทีสุ อุปฺปนฺนํ กิจฺจํ คนฺตฺวา กริสฺสามิ. กุลวํสํ สณฺฐเปสฺสามีติ มาตาปิตูนํ สนฺตกํ เขตฺตวตฺถุหิรญฺญสุวณฺณาทึ อวินาเสตฺวา รกฺขนฺโตปิ กุลวํสํ สณฺฐเปติ นาม. มาตาปิตโร อธมฺมิกวํสโต หาเรตฺวา [Pg.136] ธมฺมิกวํเส ฐเปนฺโตปิ, กุลวํเสน อาคตานิ สลากภตฺตาทีนิ อนุปจฺฉินฺทิตฺวา ปวตฺเตนฺโตปิ กุลวํสํ สณฺฐเปติ นาม. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘กุลวํสํ สณฺฐเปสฺสามี’’ติ.

“彼らの務めを果たそう”とは、自分の仕事を置いて、父母のために王宮などで生じた用向きに赴いて果たすことである。“家系を維持しよう”とは、父母の所有物である田畑や金銀などを失わずに守ることも“家系を維持する”と言う。また、父母を正しくない家風から引き離して正しい家風に置く者や、家系に伝わる供物（セーラーカ・バッタ等）を絶やさずに続ける者も“家系を維持する”と言う。これらを意図して“家系を維持しよう”と説かれた。

---

ทายชฺชํ ปฏิปชฺชามีติ มาตาปิตโร อตฺตโน โอวาเท อวตฺตมาเน มิจฺฉาปฏิปนฺเน ทารเก วินิจฺฉยํ ปตฺวา อปุตฺเต กโรนฺติ, เต ทายชฺชารหา น โหนฺติ. โอวาเท วตฺตมาเน ปน กุลสนฺตกสฺส สามิเก กโรนฺติ, อหํ เอวํ วตฺติสฺสามีติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทายชฺชํ ปฏิปชฺชามี’’ติ วุตฺตํ.

“相続を受ける”とは、父母が自分の教えに従わず邪な行いをする子供を、法的な手続きを経て子ではない（勘当する）とすることがあるが、そのような子供は相続の資格を失う。一方、教えに従う者は家の財産の主人とされる。“私はそのように（教えに従って）振る舞おう”という意図で“相続を受ける”と説かれた。

---

ทกฺขิณํ อนุปฺปทสฺสามีติ เตสํ ปตฺติทานํ กตฺวา ตติยทิวสโต ปฏฺฐาย ทานํ อนุปฺปทสฺสามิ. ปาปา นิวาเรนฺตีติ ปาณาติปาตาทีนํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ อาทีนวํ วตฺวา, ‘‘ตาต, มา เอวรูปํ กรี’’ติ นิวาเรนฺติ, กตมฺปิ ครหนฺติ. กลฺยาเณ นิเวเสนฺตีติ อนาถปิณฺฑิโก วิย ลญฺชํ ทตฺวาปิ สีลสมาทานาทีสุ นิเวเสนฺติ. สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺตีติ อตฺตโน โอวาเท ฐิตภาวํ ญตฺวา วํสานุคตํ มุทฺทาคณนาทิสิปฺปํ สิกฺขาเปนฺติ. ปติรูเปนาติ กุลสีลรูปาทีหิ อนุรูเปน.

“布施を分かち与える（Dakkhiṇaṃ anuppadassāmi）”とは、亡くなった親たちのために功徳の回向（pattidāna）を行い、死後三日目から布施を捧げることである。“悪から遠ざける（Pāpā nivārenti）”とは、殺生などの行為が現世と来世にもたらす災いについて語り、“子よ、このようなことをしてはならない”と言って制止し、またすでになされた悪行を非難することである。“善に導く（Kalyāṇe nivesenti）”とは、給孤独長者のように、時には報酬（ご褒美）を与えてでも、受戒などの善行に落ち着かせることである。“技能を習得させる（Sippaṃ sikkhāpenti）”とは、子が教えに従う様子を見て、一族に伝わる計算（指算）などの技能を学ばせることである。“ふさわしい（Patirūpena）”とは、家柄、徳行、容姿などにおいて相応しいことを指す。

---

สมเย ทายชฺชํ นิยฺยาเทนฺตีติ สมเย ธนํ เทนฺติ. ตตฺถ นิจฺจสมโย กาลสมโยติ ทฺเว สมยา. นิจฺจสมเย เทนฺติ นาม ‘‘อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย อิมํ คณฺหิตพฺพํ คณฺห, อยํ เต ปริพฺพโย โหตุ, อิมินา กุสลํ กโรหี’’ติ เทนฺติ. กาลสมเย เทนฺติ นาม สิขาฐปนอาวาหวิวาหาทิสมเย เทนฺติ. อปิจ ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺนสฺส ‘‘อิมินา กุสลํ กโรหี’’ติ เทนฺตาปิ สมเย เทนฺติ นาม. ปฏิจฺฉนฺนา โหตีติ ยํ ปุรตฺถิมทิสโต ภยํ อาคจฺเฉยฺย, ยถา ตํ นาคจฺฉติ, เอวํ ปิหิตา โหติ. สเจ หิ ปุตฺตา วิปฺปฏิปนฺนา, อสฺสุ, มาตาปิตโร ทหรกาลโต ปฏฺฐาย ชคฺคนาทีหิ สมฺมา ปฏิปนฺนา, เอเต ทารกา, มาตาปิตูนํ อปฺปติรูปาติ เอตํ ภยํ อาคจฺเฉยฺย. ปุตฺตา สมฺมา ปฏิปนฺนา, มาตาปิตโร วิปฺปฏิปนฺนา, มาตาปิตโร ปุตฺตานํ นานุรูปาติ เอตํ ภยํ อาคจฺเฉยฺย. อุโภสุ วิปฺปฏิปนฺเนสุ ทุวิธมฺปิ ตํ ภยํ โหติ. สมฺมา ปฏิปนฺเนสุ สพฺพํ น โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปฏิจฺฉนฺนา โหติ เขมา อปฺปฏิภยา’’ติ.

“時宜を得て財産を譲る（Samaye dāyajjaṃ niyyādenti）”とは、適切な時に財産を与えることである。それには“恒常的な時（niccasamayo）”と“特別な時（kālasamayoti）”の二種類がある。“恒常的な時に与える”とは、“しっかり働き、これを受け取りなさい。これがあなたの生活費であり、これで善い行いをしなさい”と言って与えることである。“特別な時に与える”とは、成人の儀式（結髪）や結婚などの折に与えることである。さらに、最期の時に死の床にある子に対し、“これで善行を積み、功徳を積み続けなさい”と言って与えることも、“時宜を得て与える”に含まれる。“守られている（Paṭicchannā hoti）”とは、東の方角（両親）から来る恐れを、それが来ないように塞いでいる状態のことである。もし子が道を外れ、親が幼少期から養育などの義務を正しく果たしていたなら、“この子らは親にふさわしくない”という（賢者の非難という）恐れが生じる。子が正しく、親が道を外れているなら、“親が子にふさわしくない”という恐れが生じる。双方が道を外れれば、二重の恐れが生じる。双方が正しい道を歩むなら、一切の恐れは生じない。それゆえ“守られ、安穏であり、恐れがない”と言われるのである。

---

เอวญฺจ ปน วตฺวา ภควา สิงฺคาลกํ เอตทโวจ – ‘‘น โข เต, คหปติปุตฺต, ปิตา โลกสมฺมตํ ปุรตฺถิมํ ทิสํ นมสฺสาเปติ. มาตาปิตโร ปน [Pg.137] ปุรตฺถิมทิสาสทิเส กตฺวา นมสฺสาเปติ. อยญฺหิ เต ปิตรา ปุรตฺถิมา ทิสา อกฺขาตา, โน อญฺญา’’ติ.

このように述べてから、世尊はシンガーラカにこう仰せられた。“長者の子よ、お前の父は、世間で認められている（物理的な）東の方角を拝ませようとしたのではない。父母を東の方角に擬して拝ませようとしたのだ。お前の父によって教えられた東の方角とはこれ（父母）であり、他の方角ではない。”

---

๒๖๘. อุฏฺฐาเนนาติ อาสนา อุฏฺฐาเนน. อนฺเตวาสิเกน หิ อาจริยํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อาสนา วุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา หตฺถโต ภณฺฑกํ คเหตฺวา อาสนํ ปญฺญเปตฺวา นิสีทาเปตฺวา พีชนปาทโธวนปาทมกฺขนานิ กาตพฺพานิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อุฏฺฐาเนนา’’ติ. อุปฏฺฐาเนนาติ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ อุปฏฺฐานคมเนน. สิปฺปุคฺคหณกาเล ปน อวสฺสกเมว คนฺตพฺพํ โหติ. สุสฺสูสายาติ สทฺทหิตฺวา สวเนน. อสทฺทหิตฺวา สุณนฺโต หิ วิเสสํ นาธิคจฺฉติ. ปาริจริยายาติ อวเสสขุทฺทกปาริจริยาย. อนฺเตวาสิเกน หิ อาจริยสฺส ปาโตว วุฏฺฐาย มุโขทกทนฺตกฏฺฐํ ทตฺวา ภตฺตกิจฺจกาเลปิ ปานียํ คเหตฺวา ปจฺจุปฏฺฐานาทีนิ กตฺวา วนฺทิตฺวา คนฺตพฺพํ. กิลิฏฺฐวตฺถาทีนิ โธวิตพฺพานิ, สายํ นหาโนทกํ ปจฺจุปฏฺฐเปตพฺพํ. อผาสุกาเล อุปฏฺฐาตพฺพํ. ปพฺพชิเตนปิ สพฺพํ อนฺเตวาสิกวตฺตํ กาตพฺพํ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ปาริจริยายา’’ติ. สกฺกจฺจํ สิปฺปปฏิคฺคหเณนาติ สกฺกจฺจํ ปฏิคฺคหณํ นาม โถกํ คเหตฺวา พหุวาเร สชฺฌายกรณํ, เอกปทมฺปิ วิสุทฺธเมว คเหตพฺพํ.

268. “起立することによって（Uṭṭhānena）”とは、座席から立ち上がることである。弟子は師が遠くから来るのを見たら、座席から立ち上がって出迎え、師の手から荷物を受け取り、座席を用意して座っていただき、扇ぎ、足を洗い、足に油を塗るなどの奉仕をすべきである。これを指して“起立することによって”と言う。“侍ることによって（Upaṭṭhānena）”とは、一日に三度、師のもとに通うことである。技能を習得する期間は、必ず通わなければならない。“恭しく聞くことによって（Sussūsāya）”とは、信じて聴受することである。信じずに聞く者は、優れた知識を得ることができないからである。“世話をすることによって（Pāricariyāya）”とは、その他の細々とした身の回りの世話をすることである。弟子は朝早く起きて、師に洗面水や歯木を差し出し、食事の際にも飲み物を用意するなどして給仕し、拝礼して退出せねばならない。汚れた衣類などを洗濯し、夕方には沐浴の水を用意すべきである。病の時には看護すべきである。出家した弟子であっても、これら弟子の務め（師に対する義務）をすべて果たすべきである。これを指して“世話をすることによって”と言う。“熱心に技能を授かることによって（Sakkaccaṃ sippapaṭiggahaṇenayena）”とは、熱心に授かること、すなわち、少しずつ学び取っては何度も繰り返し唱え、一語であっても正確に修得することである。

---

สุวินีตํ วิเนนฺตีติ ‘‘เอวํ เต นิสีทิตพฺพํ, เอวํ ฐาตพฺพํ, เอวํ ขาทิตพฺพํ, เอวํ ภุญฺชิตพฺพํ, ปาปมิตฺตา วชฺเชตพฺพา, กลฺยาณมิตฺตา เสวิตพฺพา’’ติ เอวํ อาจารํ สิกฺขาเปนฺติ วิเนนฺติ. สุคฺคหิตํ คาหาเปนฺตีติ ยถา สุคฺคหิตํ คณฺหาติ, เอวํ อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจ โสเธตฺวา ปโยคํ ทสฺเสตฺวา คณฺหาเปนฺติ. มิตฺตามจฺเจสุ ปฏิยาเทนฺตีติ ‘‘อยํ อมฺหากํ อนฺเตวาสิโก พฺยตฺโต พหุสฺสุโต มยา สมสโม, เอตํ สลฺลกฺเขยฺยาถา’’ติ เอวํ คุณํ กเถตฺวา มิตฺตามจฺเจสุ ปติฏฺฐเปนฺติ.

“よく教え導く（Suvinītaṃ vinentī）”とは、“このように座るべきである、このように立つべきである、このように食べ、このように飲むべきである。悪友を避け、善友に親しむべきである”というように、礼儀作法を教え、訓育することである。“正しく習得させる（Suggahitaṃ gāhāpenti）”とは、正しく理解できるように、意味（attha）と文言（byañjana）を精査し、実践例を示して学ばせることである。“友人や仲間に紹介する（Mittāmaccesu paṭiyādenti）”とは、“この者は私の弟子であり、賢明で博識であり、私に等しい者である。彼をそのように認めなさい”というように、その徳を語って友人や仲間の間に地位を確立させることである。

---

ทิสาสุ ปริตฺตาณํ กโรนฺตีติ สิปฺปสิกฺขาปเนเนวสฺส สพฺพทิสาสุ รกฺขํ กโรนฺติ. อุคฺคหิตสิปฺโป หิ ยํ ยํ ทิสํ คนฺตฺวา สิปฺปํ ทสฺเสติ, ตตฺถ ตตฺถสฺส ลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชติ. โส อาจริเยน กโต นาม โหติ, คุณํ กเถนฺโตปิสฺส มหาชโน อาจริยปาเท โธวิตฺวา วสิตอนฺเตวาสิโก [Pg.138] วต อยนฺติ ปฐมํ อาจริยสฺเสว คุณํ กเถนฺติ, พฺรหฺมโลกปฺปมาโณปิสฺส ลาโภ อุปฺปชฺชมาโน อาจริยสนฺตโกว โหติ. อปิจ ยํ วิชฺชํ ปริชปฺปิตฺวา คจฺฉนฺตํ อฏวิยํ โจรา น ปสฺสนฺติ, อมนุสฺสา วา ทีฆชาติอาทโย วา น วิเหเฐนฺติ, ตํ สิกฺขาเปนฺตาปิ ทิสาสุ ปริตฺตาณํ กโรนฺติ. ยํ วา โส ทิสํ คโต โหติ, ตโต กงฺขํ อุปฺปาเทตฺวา อตฺตโน สนฺติกํ อาคตมนุสฺเส ‘‘เอติสฺสํ ทิสายํ อมฺหากํ อนฺเตวาสิโก วสติ, ตสฺส จ มยฺหญฺจ อิมสฺมึ สิปฺเป นานากรณํ นตฺถิ, คจฺฉถ ตเมว ปุจฺฉถา’’ติ เอวํ อนฺเตวาสิกํ ปคฺคณฺหนฺตาปิ ตสฺส ตตฺถ ลาภสกฺการุปฺปตฺติยา ปริตฺตาณํ กโรนฺติ นาม, ปติฏฺฐํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

“諸方において守りを与える（Disāsu parittāṇaṃ karonti）”とは、技能を学ばせることそのものによって、弟子のためにあらゆる方角での保護を与えることである。技能を習得した弟子がどの方角へ行って技能を披露しても、そこで利得と名声が生じるからである。それは師によってなされたと言える。また、人々が彼の徳を称えるときも、“この者は師の足を洗って仕えた弟子である”と、まず師の徳を称える。彼に生じる梵天界ほどに広大な利得も、師に由来するものである。さらに、それを唱えて行けば林の中で盗賊に見つからず、あるいは非人間（鬼神）や蛇類（長寿種）などに害されないような呪文を教えることも、諸方における守りとなる。あるいは、弟子がある方角へ行った際、その地から疑問を抱いて師のもとへ来た人々に対し、“その方角には私の弟子が住んでいる。彼と私との間に、この技能における差異はない。行きなさい、彼に尋ねなさい”というように弟子を称揚することも、その地で弟子に利得と名声を生じさせ、守りを与えること、すなわち安住させること（patiṭṭhaṃ karonti）を意味する。残りの部分は、前述の方法に従って解釈されるべきである。

---

๒๖๙. ตติยทิสาวาเร สมฺมานนายาติ เทวมาเต ติสฺสมาเตติ เอวํ สมฺภาวิตกถากถเนน. อนวมานนายาติ ยถา ทาสกมฺมกราทโย โปเถตฺวา วิเหเฐตฺวา กเถนฺติ, เอวํ หีเฬตฺวา วิมาเนตฺวา อกถเนน. อนติจริยายาติ ตํ อติกฺกมิตฺวา พหิ อญฺญาย อิตฺถิยา สทฺธึ ปริจรนฺโต ตํ อติจรติ นาม, ตถา อกรเณน. อิสฺสริยโวสฺสคฺเคนาติ อิตฺถิโย หิ มหาลตาสทิสมฺปิ อาภรณํ ลภิตฺวา ภตฺตํ วิจาเรตุํ อลภมานา กุชฺฌนฺติ, กฏจฺฉุํ หตฺเถ ฐเปตฺวา ตว รุจิยา กโรหีติ ภตฺตเคเห วิสฺสฏฺเฐ สพฺพํ อิสฺสริยํ วิสฺสฏฺฐํ นาม โหติ, เอวํ กรเณนาติ อตฺโถ. อลงฺการานุปฺปทาเนนาติ อตฺตโน วิภวานุรูเปน อลงฺการทาเนน. สุสํวิหิตกมฺมนฺตาติ ยาคุภตฺตปจนกาลาทีนิ อนติกฺกมิตฺวา ตสฺส ตสฺส สาธุกํ กรเณน สุฏฺฐุ สํวิหิตกมฺมนฺตา. สงฺคหิตปริชนาติ สมฺมานนาทีหิ เจว ปเหณกเปสนาทีหิ จ สงฺคหิตปริชนา. อิธ ปริชโน นาม สามิกสฺส เจว อตฺตโน จ ญาติชโน. อนติจารินีติ สามิกํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ มนสาปิ น ปตฺเถติ. สมฺภตนฺติ กสิวาณิชฺชาทีนิ กตฺวา อาภตธนํ. ทกฺขา จ โหตีติ ยาคุภตฺตสมฺปาทนาทีสุ เฉกา นิปุณา โหติ. อนลสาติ นิกฺโกสชฺชา. ยถา อญฺญา กุสีตา นิสินฺนฏฺฐาเน นิสินฺนาว โหนฺติ ฐิตฏฺฐาเน ฐิตาว, เอวํ อหุตฺวา วิปฺผาริเตน จิตฺเตน สพฺพกิจฺจานิ นิปฺผาเทติ. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

269. 第三の方向（西方）の節について。“尊重することによって”とは、“デーヴァの母”“ティッサの母”のように、称賛される言葉を述べることによる。“軽蔑しないことによって”とは、奴隷や労働者などを叩いたり苦しめたりして話すのとは異なり、蔑んだり、軽んじたりして話さないことによる。“不倫をしないことによって”とは、妻を差し置いて外の他の女と共に遊び、妻を裏切るようなことをしないことによる。“権限を譲ることによって”とは、女というものは、大蔓の装飾品（マハāラター）のような宝飾品を得たとしても、食事の差配ができないと腹を立てるものである。ゆえに、手に杓子を持たせて“あなたの望む通りにしなさい”と言って、台所の全権を委ねることであり、そのようにすることという意味である。“装身具を与えることによって”とは、自らの財力に応じて装身具を与えることによる。“職務をよく整える（妻の五つの義務）”とは、粥や飯を炊く時間などを違えず、それぞれの家事を適切に行うことで、職務が実によく整えられていることである。“周囲の人々を慈しむ”とは、尊重することや、贈り物を送ることなどによって、周囲の人々を慈しむことである。ここでの“周囲の人々（パリジャナ）”とは、夫の親族および自分自身の親族のことである。“不倫をしない（妻の義務）”とは、夫を捨てて心の中でさえ他の男を求めないことである。“蓄えられたもの”とは、耕作や商売などをして得た財産のことである。“巧みであること”とは、粥や飯の準備などにおいて賢明で熟練していることである。“怠惰でないこと”とは、怠けがないことである。他の怠惰な女が座った場所で座ったままであったり、立った場所で立ったままであったりするのとは異なり、熱心な心ですべての家事を成し遂げることである。残りは、ここでも以前の方法に従って結びつけるべきである。

---

๒๗๐. จตุตฺถทิสาวาเร [Pg.139] อวิสํวาทนตายาติ ยสฺส ยสฺส นามํ คณฺหาติ, ตํ ตํ อวิสํวาเทตฺวา อิทมฺปิ อมฺหากํ เคเห อตฺถิ, อิทมฺปิ อตฺถิ, คเหตฺวา คจฺฉาหีติ เอวํ อวิสํวาเทตฺวา ทาเนน. อปรปชา จสฺส ปฏิปูเชนฺตีติ สหายสฺส ปุตฺตธีตโร ปชา นาม, เตสํ ปน ปุตฺตธีตโร จ นตฺตุปนตฺตกา จ อปรปชา นาม. เต ปฏิปูเชนฺติ เกฬายนฺติ มมายนฺติ มงฺคลกาลาทีสุ เตสํ มงฺคลาทีนิ กโรนฺติ. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

270. 第四の方向（北方）の節について。“欺かないことによって”とは、ある品物の名を挙げたなら、それを違えることなく、“これも私たちの家にあります、これも同様です、持っていきなさい”と言って、欺かずに与えることによる。“その子孫をも敬う”とは、友人の息子や娘は“子孫（パジャー）”と呼ばれ、さらにその息子や娘、孫や曾孫は“後の子孫（アパラパジャー）”と呼ばれる。彼らを敬い、大切にし、慈しみ、祝事の際などに彼らのために祝い事などを行うことである。残りは、ここでも以前の方法に従って理解されるべきである。

---

๒๗๑. ยถาพลํ กมฺมนฺตสํวิธาเนนาติ ทหเรหิ กาตพฺพํ มหลฺลเกหิ, มหลฺลเกหิ วา กาตพฺพํ ทหเรหิ, อิตฺถีหิ กาตพฺพํ ปุริเสหิ, ปุริเสหิ วา กาตพฺพํ อิตฺถีหิ อกาเรตฺวา ตสฺส ตสฺส พลานุรูเปเนว กมฺมนฺตสํวิธาเนน. ภตฺตเวตนานุปฺปทาเนนาติ อยํ ขุทฺทกปุตฺโต, อยํ เอกวิหารีติ ตสฺส ตสฺส อนุรูปํ สลฺลกฺเขตฺวา ภตฺตทาเนน เจว ปริพฺพยทาเนน จ. คิลานุปฏฺฐาเนนาติ อผาสุกกาเล กมฺมํ อกาเรตฺวา สปฺปายเภสชฺชาทีนิ ทตฺวา ปฏิชคฺคเนน. อจฺฉริยานํ รสานํ สํวิภาเคนาติ อจฺฉริเย มธุรรเส ลภิตฺวา สยเมว อขาทิตฺวา เตสมฺปิ ตโต สํวิภาคกรเณน. สมเย โวสฺสคฺเคนาติ นิจฺจสมเย จ กาลสมเย จ โวสฺสชฺชเนน. นิจฺจสมเย โวสฺสชฺชนํ นาม สกลทิวสํ กมฺมํ กโรนฺตา กิลมนฺติ. ตสฺมา ยถา น กิลมนฺติ, เอวํ เวลํ ญตฺวา วิสฺสชฺชนํ. กาลสมเย โวสฺสคฺโค นาม ฉณนกฺขตฺตกีฬาทีสุ อลงฺการภณฺฑขาทนียโภชนียาทีนิ ทตฺวา วิสฺสชฺชนํ. ทินฺนาทายิโนติ โจริกาย กิญฺจิ อคเหตฺวา สามิเกหิ ทินฺนสฺเสว อาทายิโน. สุกตกมฺมกราติ ‘‘กึ เอตสฺส กมฺเมน กเตน, น มยํ กิญฺจิ ลภามา’’ติ อนุชฺฌายิตฺวา ตุฏฺฐหทยา ยถา ตํ กมฺมํ สุกตํ โหติ, เอวํ การกา. กิตฺติวณฺณหราติ ปริสมชฺเฌ กถาย สมฺปตฺตาย ‘‘โก อมฺหากํ สามิเกหิ สทิโส อตฺถิ, มยํ อตฺตโน ทาสภาวมฺปิ น ชานาม, เตสํ สามิกภาวมฺปิ น ชานาม, เอวํ โน อนุกมฺปนฺตี’’ติ คุณกถาหารกา. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

271. “能力に応じて仕事を割り当てることによって”とは、年少者がすべきことを年配者にさせたり、あるいは年配者がすべきことを年少者にさせたりせず、また女性がすべきことを男性に、あるいは男性がすべきことを女性にさせたりせず、それぞれの体力（能力）に応じて仕事を割り当てることによる。“食糧と報酬を与えることによって”とは、“この者は年若き者である”“この者は独り身である”などと、それぞれに適した状況を考慮して、食事の提供や手当（リッキヤー）を与えることによる。“病の時の看病によって”とは、不調の時には仕事をさせず、適切な薬などを与えて世話をすることによる。“珍しい味の分かち合いによって”とは、素晴らしい甘味などを得た際に、自分だけで食べず、彼ら（使用人）にもそれを分けて与えることによる。“折を見て解放することによって”とは、日常的な時間および特別な時において、彼らを休ませることによる。“日常的な時間の解放”とは、一日中仕事をしていれば疲弊する。ゆえに、疲弊しないように時間を計って休ませることである。“特別な時の解放”とは、祭礼や星座の祭り、遊興などの際に、装身具や食べ物、飲み物などを与えて休ませることである。“与えられたものを受け取る者たち（忠実な使用人の徳）”とは、盗みによって何ら得ることなく、主人が与えたものだけを受け取る習わしのある者たちのことである。“仕事をよく完遂する者たち”とは、“この者の仕事をしたところで、私たちは何も得られない”などと不満を抱かず、満足した心で、その仕事が立派に仕上げられるよう励む者たちのことである。“名声をもたらす者たち”とは、人々の集まりの中で話題になった際、“私たちの主人のような方が他にいるだろうか。私たちは自分たちが奴隷であることも忘れ、主人の立場さえ忘れるほどである。そのように私たちを慈しんでくださる”と、その徳を語り伝える者たちのことである。残りは、ここでも以前の方法に従って結びつけるべきである。

---

๒๗๒. เมตฺเตน กายกมฺเมนาติอาทีสุ เมตฺตจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา กตานิ กายกมฺมาทีนิ เมตฺตานิ นาม วุจฺจนฺติ. ตตฺถ ภิกฺขู นิมนฺเตสฺสามีติ วิหารคมนํ[Pg.140], ธมกรณํ คเหตฺวา อุทกปริสฺสาวนํ, ปิฏฺฐิปริกมฺมปาทปริกมฺมาทิกรณญฺจ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. ภิกฺขู ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐ ทิสฺวา ‘‘สกฺกจฺจํ ยาคุํ เทถ, ภตฺตํ เทถา’’ติอาทิวจนญฺเจว, สาธุการํ ทตฺวา ธมฺมสวนญฺจ สกฺกจฺจํ ปฏิสนฺถารกรณาทีนิ จ เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. ‘‘อมฺหากํ กุลูปกตฺเถรา อเวรา โหนฺตุ อพฺยาปชฺชา’’ติ เอวํ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. อนาวฏทฺวารตายาติ อปิหิตทฺวารตาย. ตตฺถ สพฺพทฺวารานิ วิวริตฺวาปิ สีลวนฺตานํ อทายโก อการโก ปิหิตทฺวาโรเยว. สพฺพทฺวารานิ ปน ปิทหิตฺวาปิ เตสํ ทายโก การโก วิวฏทฺวาโรเยว. อิติ สีลวนฺเตสุ เคหทฺวารํ อาคเตสุ สนฺตํเยว นตฺถีติ อวตฺวา ทาตพฺพํ. เอวํ อนาวฏทฺวารตา นาม โหติ.

272. “慈しみの身業によって”などの箇所において、慈しみの心を現して行われる身業などを“慈しみの（メッタ）”と呼ぶ。そこでは、“比丘たちを招待しよう”と慈しみの心を現して寺院へ行くこと、水漉しを持って慈しみの心を現して水を漉すこと、背中をさすったり足を洗ったりすることなどが“慈しみの身業”と呼ばれる。“恭しく粥を差し上げなさい、飯を差し上げなさい”などと言葉をかけること、また“善きかな”と言って法を聴くこと、恭しく歓待することなどが“慈しみの口業”と呼ばれる。“私たちの家に出入りする長老たちが、怨みなく、苦しみなくなりますように”とこのように念じることが“慈しみの意業”と呼ばれる。“門戸を閉ざさないことによって”とは、門を閉じないことである。そこでは、すべての門を開けて住んでいたとしても、戒律ある者たちに与えず何もしない者は、門を閉ざしたも同然である。たとえすべての門を閉めて住んでいたとしても、彼ら（比丘）に与え、尽くす者は、門を開いたも同然である。ゆえに、戒律ある者たちが家の門に来たときには、現にあるものについて“ありません”と言わずに与えるべきである。そのようにすることが“門戸を閉ざさないこと”と呼ばれる。

---

อามิสานุปฺปทาเนนาติ ปุเรภตฺตํ ปริภุญฺชิตพฺพกํ อามิสํ นาม, ตสฺมา สีลวนฺตานํ ยาคุภตฺตสมฺปทาเนนาติ อตฺโถ. กลฺยาเณน มนสา อนุกมฺปนฺตีติ ‘‘สพฺเพ สตฺตา สุขิตา โหนฺตุ อเวรา อโรคา อพฺยาปชฺชา’’ติ เอวํ หิตผรเณน. อปิจ อุปฏฺฐากานํ เคหํ อญฺเญ สีลวนฺเต สพฺรหฺมจารี คเหตฺวา ปวิสนฺตาปิ กลฺยาเณน เจตสา อนุกมฺปนฺติ นาม. สุตํ ปริโยทาเปนฺตีติ ยํ เตสํ ปกติยา สุตํ อตฺถิ, ตสฺส อตฺถํ กเถตฺวา กงฺขํ วิโนเทนฺติ, ตถตฺตาย วา ปฏิปชฺชาเปนฺติ. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

“供物を与えることによって”とは、正午までに食されるべき食物を“供物（アーミサ）”と呼び、ゆえに、戒律ある者たちに粥や飯を整えて供えることという意味である。“善き心で慈しむ”とは、“生きとし生けるものが幸せでありますように、怨みなく、病なく、苦しみなくなりますように”と、このように利益を広める善き心で慈しむことである。さらに別の説では、施主の家へ他の戒律ある同修行者を連れて入る比丘たちも、善き心で慈しむ者と呼ばれる。“聞いたことを清める”とは、彼ら（信者）が本来聞いている教えについて、その意味を説き明かして疑念を払い、あるいはその通りに実践させることである。残りは、ここでも以前の方法に従って結びつけるべきである。

---

๒๗๓. อลมตฺโตติ ปุตฺตทารภรณํ กตฺวา อคารํ อชฺฌาวสนสมตฺโถ. ปณฺฑิโตติ ทิสานมสฺสนฏฺฐาเน ปณฺฑิโต หุตฺวา. สณฺโหติ สุขุมตฺถทสฺสเนน สณฺหวาจาภณเนน วา สณฺโห หุตฺวา. ปฏิภานวาติ ทิสานมสฺสนฏฺฐาเน ปฏิภานวา หุตฺวา นิวาตวุตฺตีติ นีจวุตฺติ. อตฺถทฺโธติ ถมฺภรหิโต. อุฏฺฐานโกติ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺโน. อนลโสติ นิกฺโกสชฺโช. อจฺฉินฺนวุตฺตีติ นิรนฺตรกรณวเสน อขณฺฑวุตฺติ. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต.

273. “アラカッタ（適格な者）”とは、妻子を養い、家にあって家政を営む能力がある者のことである。“パンディト（賢者）”とは、六方（父母など）を礼拝する場において賢明であることを指す。“サンホ（穏やかな者）”とは、深い意味を見極めること、あるいは穏やかな言葉を話すことによって、穏やかであること。“パティバーナヴァー（弁才ある者）”とは、六方の礼拝に関して智慧（弁才）があること。“ニヴァータヴッティ（謙虚な者）”とは、へりくだった態度を指す。“アッタッダ（硬くない者）”とは、頑固さがないこと。“ウッターナカ（勤勉な者）”とは、精進（努力）を備えた者。“アナラソ（怠惰でない者）”とは、物惜しみせず活動的なこと。“アッチンナヴッティ（絶え間ない行い）”とは、絶え間なく行うことによって、徳行が途切れないこと。“メーダーヴィー（聡明な者）”とは、その場に応じた智慧（即座の知恵）を具えていること。

---

สงฺคาหโกติ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ สงฺคหกโร. มิตฺตกโรติ มิตฺตคเวสโน. วทญฺญูติ ปุพฺพการินา, วุตฺตวจนํ ชานาติ. สหายกสฺส ฆรํ คตกาเล ‘‘มยฺหํ สหายกสฺส เวฐนํ เทถ, สาฏกํ เทถ, มนุสฺสานํ ภตฺตเวตนํ เทถา’’ติ วุตฺตวจนมนุสฺสรนฺโต ตสฺส อตฺตโน เคหํ [Pg.141] อาคตสฺส ตตฺตกํ วา ตโต อติเรกํ วา ปฏิกตฺตาติ อตฺโถ. อปิจ สหายกสฺส ฆรํ คนฺตฺวา อิมํ นาม คณฺหิสฺสามีติ อาคตํ สหายกํ ลชฺชาย คณฺหิตุํ อสกฺโกนฺตํ อนิจฺฉาริตมฺปิ ตสฺส วาจํ ญตฺวา เยน อตฺเถน โส อาคโต, ตํ นิปฺผาเทนฺโต วทญฺญู นาม. เยน เยน วา ปน สหายกสฺส อูนํ โหติ, โอโลเกตฺวา ตํ ตํ เทนฺโตปิ วทญฺญูเยว. เนตาติ ตํ ตํ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ปญฺญาย เนตา. วิวิธานิ การณานิ ทสฺเสนฺโต เนตีติ วิเนตา. ปุนปฺปุนํ เนตีติ อนุเนตา.

“サンガーハカ（包容する者）”とは、四摂事（布施・愛語・利行・同事）によって人々を包容する者のこと。“ミッタカラ（友を作る者）”とは、友を求める者のこと。“ヴァダンニュー（言葉を解する者、気前のよい者）”とは、かつての恩人が言った言葉を理解する者のこと。友人の家に行った際、“私の友人にターバンを与えよ、衣を与えよ、従者たちに食事を与えよ”と言われた言葉を思い出し、その友人が自分の家に来たとき、それと同等か、それ以上の報恩をするという意味である。また、友人の家に行き、“これを手に入れよう”と思って来た友人が、恥ずかしさのために言い出せない場合でも、その意図（言葉の気配）を察して、友人が来た目的を達成させてあげる者も“ヴァダンニュー”と呼ばれる。あるいは、友人の不足しているものを見て、それを与える者も“ヴァダンニュー”である。“ネーター（導き手）”とは、様々な事理を示して、智慧によって導く者のこと。様々な理由（原因）を示して導くので“ヴィネーター（教導者）”と呼ばれ、繰り返し導くので“アヌネーター（勧導者）”と呼ばれる。

---

ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปุคฺคเล. รถสฺสาณีว ยายโตติ ยถา อาณิยา สติเยว รโถ ยาติ, อสติ น ยาติ, เอวํ อิเมสุ สงฺคเหสุ สติเยว โลโก วตฺตติ, อสติ น วตฺตติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอเต โข สงฺคหา โลเก, รถสฺสาณีว ยายโต’’ติ.

“タッタ・タッタ（それぞれの…において）”とは、それぞれの人物において、ということ。“車輪の楔（くさび）が動くように”とは、楔があるからこそ車が動き、なければ動かないように、これらの四摂事があるからこそ世の中は回り、なければ回らない。それゆえ“これらの摂事（包容）は世にあり、動く車の楔の如し”と言われた。

---

น มาตา ปุตฺตการณาติ ยทิ มาตา เอเต สงฺคเห ปุตฺตสฺส น กเรยฺย, ปุตฺตการณา มานํ วา ปูชํ วา น ลเภยฺย.

“母は子のゆえに（敬いを得ることは）ない”とは、もし母がこれらの摂事を子に対して行わなければ、子のゆえに尊敬や供養を受けることはないだろう、ということである。

---

สงฺคหา เอเตติ อุปโยควจเน ปจฺจตฺตํ. ‘‘สงฺคเห เอเต’’ติ วา ปาโฐ. สมฺมเปกฺขนฺตีติ สมฺมา เปกฺขนฺติ. ปาสํสา จ ภวนฺตีติ ปสํสนียา จ ภวนฺติ.

“サンガハー・エーテー（これらの摂事は）”という言葉は、対格（目的格）の意味であるが、主格の形をとっている。“サンガヘー・エーテー”という読み方もある。“サンマペッカヌティー（正しく見る）”とは、正しく観察すること。“パーサンサー・チャ・バヴァンティー（称賛される）”とは、称賛に値する存在になること。

---

๒๗๔. อิติ ภควา ยา ทิสา สนฺธาย เต คหปติปุตฺต ปิตา อาห ‘‘ทิสา นมสฺเสยฺยาสี’’ติ, อิมา ตา ฉ ทิสา. ยทิ ตฺวํ ปิตุ วจนํ กโรสิ, อิมา ทิสา นมสฺสาติ ทสฺเสนฺโต สิงฺคาลสฺส ปุจฺฉาย ฐตฺวา เทสนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ราชคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. สิงฺคาลโกปิ สรเณสุ ปติฏฺฐาย จตฺตาลีสโกฏิธนํ พุทฺธสาสเน วิกิริตฺวา ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา สคฺคปรายโณ อโหสิ. อิมสฺมิญฺจ ปน สุตฺเต ยํ คิหีหิ กตฺตพฺพํ กมฺมํ นาม, ตํ อกถิตํ นตฺถิ, คิหิวินโย นามายํ สุตฺตนฺโต. ตสฺมา อิมํ สุตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมานสฺส วุทฺธิเยว ปาฏิกงฺขา, โน ปริหานีติ.

274. このように世尊は、長者の子（シンガーラ）に対し、“お前の父が‘諸方（六方）を礼拝せよ’と言ったのは、これら六つの方向（父母、師、妻子、友人、従者、沙門・バラモン）のことである。もしお前が父の言葉に従うなら、これらの方向を礼拝せよ”と示された。シンガーラの問いに答える形で説法を終え、ラージャガハ（王舎城）へ托鉢に入られた。シンガーラも三帰依に安住し、仏教に莫大な財（四十億）を投じて功徳を積み、天界へ至る者となった。さて、この経において、在家者がなすべきことで説かれていないことは何もない。ゆえにこの経典は“在家者の律（ギヒ・ヴィナヤ）”と呼ばれる。したがって、この経を聞いて教えの通りに実践する者には、ただ繁栄のみが期待され、衰退はない。

---

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

‘スマーンガラ・ヴィラーシニー（長部経典注釈）’

---

สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

シンガーラ・スッタ（教授尸迦羅越経）の解説、終了。

---

๙. อาฏานาฏิยสุตฺตวณฺณนา

9. 9. アーターナティヤ・スッタ（阿吒曩胝経）

---

ปฐมภาณวารวณฺณนา

第一誦品（パタマバーナヴァーラ）の解説。

---

๒๗๕. เอวํ [Pg.142] เม สุตนฺติ อาฏานาฏิยสุตฺตํ. ตตฺรายมปุพฺพปทวณฺณนา – จตุทฺทิสํ รกฺขํ ฐเปตฺวาติ อสุรเสนาย นิวารณตฺถํ สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส จตูสุ ทิสาสุ อารกฺขํ ฐเปตฺวา. คุมฺพํ ฐเปตฺวาติ พลคุมฺพํ ฐเปตฺวา. โอวรณํ ฐเปตฺวาติ จตูสุ ทิสาสุ อารกฺขเก ฐเปตฺวา. เอวํ สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส อารกฺขํ สุสํวิหิตํ กตฺวา อาฏานาฏนคเร นิสินฺนา สตฺต พุทฺเธ อารพฺภ อิมํ ปริตฺตํ พนฺธิตฺวา ‘‘เย สตฺถุ ธมฺมอาณํ อมฺหากญฺจ ราชอาณํ น สุณนฺติ, เตสํ อิทญฺจิทญฺจ กริสฺสามา’’ติ สาวนํ กตฺวา อตฺตโนปิ จตูสุ ทิสาสุ มหติยา จ ยกฺขเสนายาติอาทีหิ จตูหิ เสนาหิ อารกฺขํ สํวิทหิตฺวา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา…เป… เอกมนฺตํ นิสีทึสุ.

275. “このように私は聞いた”とはアーターナティヤ・スッタのことである。ここでの新しい用語の解説は以下の通り。“四方に守護を置いて”とは、阿修羅の軍勢を阻止するために、天界の主であるサッカ（帝釈天）が四方に守備を配置したこと。“軍団を置いて”とは、軍勢を配置したこと。“防壁を置いて”とは、四方に守護者を配置したこと。このように、天界の主サッカの守護を万全にし、アーターナティヤの街に座し、七尊仏（ヴィパッシー仏ら）を念じてこの護呪（パリッタ）を編んだ。そして“師（仏）の法の命令、あるいは我らの王命を聞かない夜叉らに対し、これこれのことをするであろう”と布告し、自らも四方に巨大な夜叉の軍勢などを配置して守護を固め、夜が更けた頃に……（中略）……片隅に座った。

---

อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺข’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๒๐) เอวมาทีสุ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร ปณีตตโร จา’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) เอวมาทีสุ สุนฺทเร.

“アビッカんターヤ・ラッティヤー（夜が更けた頃）”について、ここで“アビッカんタ”という言葉は、尽（尽きる）、美（優れている）、麗（美しい）、随喜（喜ぶ）などの意味で見られる。そのうち“尊師よ、夜は更け（アビッカんター）、第一更は過ぎ、比丘サンガは長く座しております。世尊よ、比丘たちのために波羅提木叉（戒本）を説いてください”などの場合は“尽（終わり）”の意味で使われている。“これら四種の人の中で、この人がより優れ（アビッカんタタロ）、より勝れている”などの場合は“美（優れている）”の意味である。

---

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗);

“誰が私の足を礼拝しているのか。神通と名声に輝き、この上なく美しい（アビッカんテーナ）容色（わんねーな）をもって、諸方を照らしながら”。

---

เอวมาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมาติ (ปารา. ๑๕) เอวมาทีสุ อพฺภนุโมทเน. อิธ ปน ขเย. เตน อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา, ปริกฺขีณาย รตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ.

“素晴らしい（アビッカんたん）、尊師ゴータマよ”などの場合は“随喜（称賛）”の意味である。しかしここでは“尽（終わり）”の意味である。したがって“夜が更けて（アビッカんターヤ・ラッティヤー）”とは、夜が終わりかけた時、という意味である。

---

อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อิธ อภิกฺกนฺตสทฺโท อภิรูเป. วณฺณสทฺโท ปน ฉวิถุติกุลวคฺคการณสณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๙๙) เอวมาทีสุ ฉวิยํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต, คหปติ, อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ (ม. นิ. ๒.๗๗) เอวมาทีสุ ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม[Pg.143], โภ โคตม, วณฺณา’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๖๖) เอวมาทีสุ กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) เอวมาทีสุ สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ (ปารา. ๖๐๒) เอวมาทีสุ ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเน. โส อิธ ฉวิยํ ทฏฺฐพฺโพ. เตน ‘‘อภิกฺกนฺตวณฺณา อภิรูปจฺฉวี’’ติ วุตฺตํ โหติ.

“アビッカんた・わんな（この上なく美しい容色）”において、ここでの“アビッカんタ”という言葉は“麗（美しい）”の意味である。一方“わんな（色）”という言葉は、肌（皮膚）、称賛（徳）、階級（種姓）、原因、形（形状）、大きさ（分量）、色（視覚対象）などの意味で見られる。そのうち“世尊よ、あなたは黄金色（すわんな・わんのー）です”などは“肌（皮膚）”の意味である。“長者よ、いつこれらの沙門ゴータマの称賛（わんなー）を編んだのか”などは“称賛”の意味である。“ゴータマよ、これら四つの階級（わんなー）があります”などは“階級”の意味である。“それでは、いかなる理由（わんねーな）で‘香を盗む者’と呼ばれるのか”などは“原因”の意味である。“大きな象王の姿（わんな）を現じて”などは“形状”の意味である。“鉢には三つの大きさ（わんなー）がある”などは“大きさ”の意味である。“色（わんのー）、香、味、栄養（オージャ）”などは“視覚対象（色）”の意味である。ここでは“肌（皮膚）”として解すべきである。したがって“アビッカんた・わんな（美しい容色）”とは“この上なく美しい肌（皮膚）”という意味である。

---

เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวลสทฺโท อนวเสสเยภุยฺยอพฺยามิสฺสานติเรกทฬฺหตฺถวิสํโยคาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ (ปารา. ๑) เอวมาทีสุ อนวเสสตา อตฺโถ. ‘‘เกวลกปฺปา จ องฺคมาคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อภิกฺกมิตุกามา โหนฺตี’’ติ (มหาว. ๔๓) เอวมาทีสุ เยภุยฺยตา. ‘‘เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ (มหาว. ๑) เอวมาทีสุ อพฺยามิสฺสตา. ‘‘เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา’’ติ (อ. นิ. ๖.๕๕) เอวมาทีสุ อนติเรกตา. ‘‘อายสฺมโต, ภนฺเต, อนุรุทฺธสฺส พาหิโก นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๓) เอวมาทีสุ ทฬฺหตฺถตา. ‘‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๒) เอวมาทีสุ วิสํโยโค. อิธ ปนสฺส อนวเสสตฺโถ อธิปฺเปโต.

“kevalakappaṃ（残りのない、あるいは全～）”における“kevala”という語は、無余（残りがない）、過半、不混雑（混ざり合わない）、不超過（～を超えない、～に過ぎない）、堅固、離繋（結びつきがない）など、多くの意味を持つ。例えば、“純粋に円満で清浄な梵行（kevala paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ）”等においては“無余（残りがないこと）”がその意味である。“アンガ国やマガダ国の多くの人々が、多くの食べ物や飲み物を持参して進み出ようとした（kevalakappā ca aṅgamāgadhā...）”等においては“過半（大多数）”の意味である。“純粋な苦の堆積の生起（kevalassa dukkhakkhandhassa...）”等においては“不混雑（他と混ざらない純粋なこと）”の意味である。“この尊者はただ信仰のみがあるのではないか（kevalaṃ saddhāmattakaṃ...）”等においては“不超過（～に過ぎないこと）”の意味である。“尊者アヌルッダの同住者であるバーヒカという比丘は、教団を分裂させるために固く（kevalakappaṃ）立っている”等においては“堅固（固執すること）”の意味である。“離繋者（kevalī）、修行を完成させた者、最上の人と謂われる”等においては“離繋（煩悩との結びつきがないこと）”の意味である。しかし、ここでは“無余（残りがないこと）”の意味が意図されている。

---

กปฺปสทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปเลสสมนฺตภาวาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส ‘‘โอกปฺปนิยเมตํ โภโต โคตมสฺส. ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) เอวมาทีสุ อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๕๐) เอวมาทีสุ โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) เอวมาทีสุ กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๙๘) เอวมาทีสุ ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ (วิ. ว. ๑๐๙๔) เอวมาทีสุ เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ (จูฬว. ๔๔๖) เอวมาทีสุ วิกปฺโป, อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๐) เอวมาทีสุ เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๙๔) เอวมาทีสุ [Pg.144] สมนฺตภาโว. อิธ ปน สมนฺตภาโว อตฺโถ อธิปฺเปโต. ตสฺมา ‘‘เกวลกปฺปํ คิชฺฌกูฏ’’นฺติ เอตฺถ อนวเสสํ สมนฺตโต คิชฺฌกูฏนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

“kappa”という語は、確信、呼称（慣習）、時、施設（仮称）、切断、分別（思考）、わずかな兆候（口実）、遍満（あまねく広がること）など、多くの意味を持つ。例えば、“尊師ゴータマに対するこの確信（okappaniyaṃ）”等においては“確信”の意味である。“比丘たちよ、五つの沙門の慣習（samaṇakappa）によって果実を食することを許す”等においては“呼称（慣習・作法）”の意味である。“常に（niccakappaṃ）住む”等においては“時”の意味である。“尊者カッパ（āyasmā kappo）”等においては“施設（人名としての仮の呼称）”の意味である。“髪や髭を整えた（kappitakesamassu）”等においては“切断”の意味である。“二指の余裕（dvaṅgulakappa）”等においては“分別（考え、許容）”の意味であり、“横たわるための口実（kappo）がある（atthi kappo nipajjituṃ）”等においては“わずかな兆候（口実）”の意味である。“竹林（の全体）をあまねく照らして（kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā）”等においては“遍満”の意味である。ここでは“遍満”の意味が意図されている。したがって、“kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ（霊鷲山の全体）”とは、ここでは“残りのない、四方隅々にわたる霊鷲山”という意味であると知るべきである。

---

โอภาเสตฺวาติ วตฺถมาลาลงฺการสรีรสมุฏฺฐิตาย อาภาย ผริตฺวา, จนฺทิมา วิย สูริโย วิย จ เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กริตฺวาติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ นิสีทึสูติ เทวตานํ ทสพลสฺส สนฺติเก นิสินฺนฏฺฐานํ นาม น พหุ, อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ปริตฺตคารววเสน นิสีทึสุ.

“照らして（obhāsetvā）”とは、衣服、華鬘、装身具、身体から生じる光で満たし、月や太陽のように一様に輝かせ、一様に光り輝く状態にすることである。“一傍らに座った（ekamantaṃ nisīdiṃsu）”については、神々が十力者（仏陀）の御許に座る場所は本来それほど広くはないが、この経においては、守護（パリッタ）への敬意の力によって、その場所に座ったのである。

---

๒๗๖. เวสฺสวโณติ กิญฺจาปิ จตฺตาโร มหาราชาโน อาคตา, เวสฺสวโณ ปน ทสพลสฺส วิสฺสาสิโก กถาปวตฺตเน พฺยตฺโต สุสิกฺขิโต, ตสฺมา เวสฺสวโณ มหาราชา ภควนฺตํ เอตทโวจ. อุฬาราติ มเหสกฺขานุภาวสมฺปนฺนา. ปาณาติปาตา เวรมณิยาติ ปาณาติปาเต ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ตโต เวรมณิยา ธมฺมํ เทเสติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ สนฺติ อุฬารา ยกฺขา นิวาสิโนติ เตสุ เสนาสเนสุ สนฺติ อุฬารา ยกฺขา นิพทฺธวาสิโน. อาฏานาฏิยนฺติ อาฏานาฏนคเร พทฺธตฺตา เอวํนามํ. กึ ปน ภควโต อปจฺจกฺขธมฺโม นาม อตฺถีติ, นตฺถิ. อถ กสฺมา เวสฺสวโณ ‘‘อุคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต, ภควา’’ติอาทิมาห? โอกาสกรณตฺถํ. โส หิ ภควนฺตํ อิมํ ปริตฺตํ สาเวตุํ โอกาสํ กาเรนฺโต เอวมาห. สตฺถุ กถิเต อิมํ ปริตฺตํ ครุ ภวิสฺสตีติปิ อาห. ผาสุวิหารายาติ คมนฏฺฐานาทีสุ จตูสุ อิริยาปเถสุ สุขวิหาราย.

276. “ヴェッサヴァナ”については、たとえ四天王全員が来たとしても、ヴェッサヴァナは十力者（仏陀）と親しく、対話において巧みで精通しており、よく訓練されているため、ヴェッサヴァナ大王が世尊にこの言葉を申し上げたのである。“偉大な（uḷārā）”とは、威徳があり、威力に満ちていることである。“殺生からの離別（pāṇātipātā veramaṇiyā）”については、殺生における現世および来世の過失（災い）を示して、その殺生から離れるための法を説く。他の項目（不盗など）についても同様である。“そこに偉大な夜叉たちが住んでいる（tattha santi uḷārā yakkhā nivāsino）”とは、それらの精舎（住処）において、常に住んでいる偉大な夜叉たちがいるということである。“アーターナーティヤ（āṭānāṭiya）”とは、アーターナータ市において編纂されたものであるため、その名がある。では、世尊にとって未知の（目の当たりにしていない）法などあるだろうか。いや、ない。ならば、なぜヴェッサヴァナは“世尊よ、これを受持してください”などと言ったのか。それは機会を作るためである。彼は世尊にこの守護（パリッタ）を聞いていただく機会を作ろうとして、このように言ったのである。あるいは、師（仏陀）によって説かれれば、この守護は重んじられることになるだろう、とも言われている。“安楽に住むために（phāsuvihārāya）”とは、行くことや止まることなどの四威儀において安楽に過ごすためである。

---

๒๗๗. จกฺขุมนฺตสฺสาติ น วิปสฺสีเยว จกฺขุมา, สตฺตปิ พุทฺธา จกฺขุมนฺโต, ตสฺมา เอเกกสฺส พุทฺธสฺส เอตานิ สตฺต สตฺต นามานิ โหนฺติ. สพฺเพปิ พุทฺธา จกฺขุมนฺโต, สพฺเพ สพฺพภูตานุกมฺปิโน, สพฺเพ นฺหาตกิเลสตฺตา นฺหาตกา. สพฺเพ มารเสนาปมทฺทิโน, สพฺเพ วุสิตวนฺโต, สพฺเพ วิมุตฺตา, สพฺเพ องฺคโต รสฺมีนํ นิกฺขนฺตตฺตา องฺคีรสา. น เกวลญฺจ พุทฺธานํ เอตาเนว สตฺต นามานิ อสงฺขฺเยยฺยานิ นามานิ สคุเณน มเหสิโนติ วุตฺตํ.

277. “眼ある者（cakkhumantassa）に”については、ヴィパッシー仏だけが“眼ある者”なのではなく、七仏すべてが“眼ある者”である。したがって、それぞれの仏陀に対して、これら七つずつの“眼ある者”等の名前がある。仏陀は皆“眼ある者”であり、皆が一切の生きとし生けるものを憐れむ者（慈悲深き者）であり、皆が煩悩を洗い流したゆえに“洗練された者（nhātaka）”である。皆が魔軍を粉砕した者であり、皆が（修行を）完成させた者であり、皆が（煩悩から）解脱した者であり、皆が身体から光を放っているために“アンギーラサ（身体から光を放つ者）”である。仏陀たちの名前は、ただこれら七つだけではない。大仙人（仏陀）には、自らの徳によって得られた数えきれないほどの名前があると説かれている。

---

เวสฺสวโณ ปน อตฺตโน ปากฏนามวเสน เอวมาห. เต ชนาติ อิธ ขีณาสวา ชนาติ อธิปฺเปตา. อปิสุณาถาติ เทสนาสีสมตฺตเมตํ, อมุสา อปิสุณา อผรุสา มนฺตภาณิโนติ อตฺโถ. มหตฺตาติ [Pg.145] มหนฺตภาวํ ปตฺตา. ‘‘มหนฺตา’’ติปิ ปาโฐ, มหนฺตาติ อตฺโถ. วีตสารทาติ นิสฺสารทา วิคตโลมหํสา.

ヴェッサヴァナは、自らのよく知られた名においてこのように述べた。“それらの人々（te janā）”とは、ここでは漏尽者（阿羅漢）たちのことである。“中傷せず（apisuṇātha）”という言葉は、説法の要点（主題）を示したものであり、嘘をつかず、中傷せず、粗暴な言葉を吐かず、智慧をもって語る者であるという意味である。“偉大な者（mahattā）”とは、偉大な状態に達した者のことである。“Mahantā”という読みもあり、これも“偉大な者”という意味である。“恐れなき者（vītasāradā）”とは、臆することなく、戦慄（身の毛のよだつ恐怖）が去った者のことである。

---

หิตนฺติ เมตฺตาผรเณน หิตํ. ยํ นมสฺสนฺตีติ เอตฺถ ยนฺติ นิปาตมตฺตํ. มหตฺตนฺติ มหนฺตํ. อยเมว วา ปาโฐ, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘เย จาปิ โลเก กิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุตา ยถาภูตํ วิปสฺสิสุํ, วิชฺชาทิคุณสมฺปนฺนญฺจ หิตํ เทวมนุสฺสานํ โคตมํ นมสฺสนฺติ, เต ชนา อปิสุณา, เตสมฺปิ นมตฺถู’’ติ. อฏฺฐกถายํ ปน เต ชนา อปิสุณาติ เต พุทฺธา อปิสุณาติ เอวํ ปฐมคาถาย พุทฺธานํเยว วณฺโณ กถิโต, ตสฺมา ปฐมคาถา สตฺตนฺนํ พุทฺธานํ วเสน วุตฺตา. ทุติยคาถาย ‘‘โคตม’’นฺติ เทสนามุขมตฺตเมตํ. อยมฺปิ หิ สตฺตนฺนํเยว วเสน วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – โลเก ปณฺฑิตา เทวมนุสฺสา ยํ นมสฺสนฺติ โคตมํ, ตสฺส จ ตโต ปุริมานญฺจ พุทฺธานํ นมตฺถูติ.

“利益（hita）”とは、慈愛（メッタ―）を広めることによる利益である。“礼拝する（yaṃ namassanti）”における“yaṃ”は単なる挿入句である。“偉大さ（mahattā）”は“偉大な者”である。あるいは、この“mahattā”という読みそのものがあり、次のような意味である。“世において、煩悩の滅尽によって平安を得、ありのままに（五蘊を）観察し、明知などの徳を備え、天人と人間の利益となるゴータマを礼拝する。それらの人々（阿羅漢）は中傷せず、彼ら（阿羅漢）にも礼拝があるように”。しかし、大義疏（マハー・アッタカタ―）においては、“それらの人々は中傷せず”とは“それらの仏陀は中傷せず”という意味であり、第一の偈によって仏陀たちの徳のみが説かれている。したがって、第一の偈は七仏について説かれたものである。第二の偈における“ゴータマ”という語は、説法の端緒（代表的な名称）にすぎない。これもまた七仏について説かれたものと知るべきである。ここでの意味はこうである。――世の賢明な天人と人間が礼拝するゴータマ、およびその前の諸仏に対して、私の礼拝があるように。

---

๒๗๘. ยโต อุคฺคจฺฉตีติ ยโต ฐานโต อุเทติ. อาทิจฺโจติ อทิติยา ปุตฺโต, เววจนมตฺตํ วา เอตํ สูริยสทฺทสฺส. มหนฺตํ มณฺฑลํ อสฺสาติ มณฺฑลีมหา. ยสฺส จุคฺคจฺฉมานสฺสาติ ยมฺหิ อุคฺคจฺฉมาเน. สํวรีปิ นิรุชฺฌตีติ รตฺติ อนฺตรธายติ. ยสฺส จุคฺคเตติ ยสฺมึ อุคฺคเต.

278. “昇るところ（yato uggacchatī）”とは、昇る場所（東方）から、ということである。“アーディッチャ（太陽）”とは、アディティ女神の息子という意味、あるいは“スーリヤ（太陽）”という言葉の異名にすぎない。彼（太陽）には巨大な円盤があるがゆえに、“輪を持つ者（maṇḍalī）”と呼ばれる。“それが昇る時（yassa cuggacchamānass）”とは、その（太陽）が昇る時に。“夜もまた消滅する（saṃvarīpi nirujjhatī）”とは、夜が消え去ることである。“それが昇った時に（yassa cuggateti）”とは、その（太陽）が昇った時に、という意味である。

---

รหโทติ อุทกรหโท. ตตฺถาติ ยโต อุคฺคจฺฉติ สูริโย, ตสฺมึ ฐาเน. สมุทฺโทติ โย โส รหโทติ วุตฺโต, โส น อญฺโญ, อถ โข สมุทฺโท. สริโตทโกติ วิสโฏทโก, สริตา นานปฺปการา นทิโย อสฺส อุทเก ปวิฏฺฐาติ วา สริโตทโก. เอวํ ตํ ตตฺถ ชานนฺตีติ ตํ รหทํ ตตฺถ เอวํ ชานนฺติ. กินฺติ ชานนฺติ? สมุทฺโท สริโตทโกติ เอวํ ชานนฺติ.

“池（rahado）”とは、水の池（udakarahado）のことである。“そこで（tattha）”とは、太陽が昇るその場所のことである。“大海（samuddo）”とは、その池と呼ばれたものであり、他（の場所）ではなく、実に大海である。“川の水を持つもの（saritodako）”とは、広がった水を持つもの、あるいは、様々な種類の川がその水の中に流れ込んでいることから“川の水を持つもの”という。このように、人々はそこにおいてその（池）を知っている。どのように知っているのか。“大海は川の水を持つものである”と、このように知っているのである。

---

อิโตติ สิเนรุโต วา เตสํ นิสินฺนฏฺฐานโต วา. ชโนติ อยํ มหาชโน. เอกนามาติ อินฺทนาเมน เอกนามา. สพฺเพสํ กิร เตสํ สกฺกสฺส เทวรญฺโญ นามเมว นามมกํสุ. อสีติ ทส เอโก จาติ เอกนวุติชนา. อินฺทนามาติ อินฺโทติ เอวํนามา. พุทฺธํ อาทิจฺจพนฺธุนนฺติ กิเลสนิทฺทาปคมเนนาปิ พุทฺธํ. อาทิจฺเจน สมานโคตฺตตายปิ อาทิจฺจพนฺธุนํ. กุสเลน สเมกฺขสีติ อนวชฺเชน นิปุเณน วา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน มหาชนํ โอโลเกสิ. อมนุสฺสาปิ ตํ วนฺทนฺตีติ อมนุสฺสาปิ ตํ ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาเณน [Pg.146] มหาชนํ โอโลเกสี’’ติ วตฺวา วนฺทนฺติ. สุตํ เนตํ อภิณฺหโสติ เอตํ อมฺเหหิ อภิกฺขณํ สุตํ. ชินํ วนฺทถ โคตมํ, ชินํ วนฺทาม โคตมนฺติ อมฺเหหิ ปุฏฺฐา ชินํ วนฺทาม โคตมนฺติ วทนฺติ.

“ここから（ito）”とは、シネール山（須弥山）から、あるいは彼らが座している場所（アーターナーター市）からという意味である。“人々（jano）”とは、この大衆のことである。“同じ名を持つ（ekanāmā）”とは、インダ（因陀羅）という名において同じ名を持つということである。聞くところによれば、彼ら（四天王の子ら）のすべてに、天王サッカ（帝釈天）の名であるその名（インダ）を付けたという。“八十、十、そして一人（asīti dasa eko ca）”とは、九十一人の人々のことである。“インダの名を持つ（indanāmā）”とは、インダという名を持つということである。“太陽の親族である仏陀を（buddhaṃ ādiccabandhunaṃ）”とは、煩悩という眠りから離れたことによる仏陀、また太陽と同じ家系（ゴートラ）であることによる太陽の親族（日種）を（意味する）。“善巧なる眼で観察する（kusalena samekkhasī）”とは、過失のない、あるいは精妙な一切知智によって、大衆を観察されたということである。“非人間（天族など）も彼を礼拝する（amanussāpi taṃ vandantī）”とは、非人間たちも彼（仏陀）に対して“一切知智によって大衆を観察された”と言って礼拝することを意味する。“これはしばしば聞かれることである（sutaṃ netaṃ abhiṇhaso）”とは、我々によってこれが頻繁に聞かれたということである。“勝者であるゴータマを礼拝せよ、我らは勝者であるゴータマを礼拝する”とは、我々が（四天王の息子たちに）問うた時、“我らは勝者であるゴータマを礼拝する”と彼らが言うことである。

---

๒๗๙. เยน เปตา ปวุจฺจนฺตีติ เปตา นาม กาลงฺกตา, เต เยน ทิสาภาเคน นีหริยนฺตูติ วุจฺจนฺติ. ปิสุณา ปิฏฺฐิมํสิกาติ ปิสุณาวาจา เจว ปิฏฺฐิมํสํ ขาทนฺตา วิย ปรมฺมุขา ครหกา จ. เอเต จ เยน นีหริยนฺตูติ วุจฺจนฺติ, สพฺเพปิ เหเต ทกฺขิณทฺวาเรน นีหริตฺวา ทกฺขิณโต นครสฺส ฑยฺหนฺตุ วา ฉิชฺชนฺตุ วา หญฺญนฺตุ วาติ เอวํ วุจฺจนฺติ. อิโต สา ทกฺขิณา ทิสาติ เยน ทิสาภาเคน เต เปตา จ ปิสุณาทิกา จ นีหริยนฺตูติ วุจฺจนฺติ, อิโต สา ทกฺขิณา ทิสา. อิโตติ สิเนรุโต วา เตสํ นิสินฺนฏฺฐานโต วา. กุมฺภณฺฑานนฺติ เต กิร เทวา มโหทรา โหนฺติ, รหสฺสงฺคมฺปิ จ เนสํ กุมฺโภ วิย มหนฺตํ โหติ. ตสฺมา กุมฺภณฺฑาติ วุจฺจนฺติ.

279. “それ（南）によって死者たちが（運び出されると）言われる（yena petā pavuccantī）”における“死者（petā）”とは、亡くなった人々のことである。彼らがどの方向から運び出されるかと言えば、（南からだと）言われる。“中傷する者、陰口を叩く者（pisuṇā piṭṭhimaṃsikā）”とは、中傷の言葉を吐く者、および背中の肉を食べるかのように、面と向かわず陰で誹謗する者のことである。これらの者たちもまた、どの（方向）から運び出されるかと言われる。実に彼らすべては、南門から運び出され、町の南側で焼かれるか、手足などを切断されるか、あるいは殺害されるかすると、そのように言われるのである。“ここから、それが南の方角である（ito sā dakkhiṇā disā）”とは、死者たちや中傷者たちが運び出されると言われるその方向であり、ここからそれが南の方角（dakkhiṇā disā）である。“ここから（ito）”とは、シネール山から、あるいは彼らが座している場所からという意味である。“クンバンダ（kumbhaṇḍā）”とは、聞くところによれば、それらの神々は腹部が大きく、また彼らの隠し場所（陰嚢）が亀（あるいは瓶）のように大きい。それゆえにクンバンダと呼ばれる。

---

๒๘๐. ยตฺถ โจคฺคจฺฉติ สูริโยติ ยสฺมึ ทิสาภาเค สูริโย อตฺถํ คจฺฉติ.

280. “また、太陽が昇る場所（yattha coggacchati sūriyo）”とは、太陽が沈む（atthaṃ gacchati）その方角のことである。

---

๒๘๑. เยนาติ เยน ทิสาภาเคน. มหาเนรูติ มหาสิเนรุ ปพฺพตราชา. สุทสฺสโนติ โสวณฺณมยตฺตา สุนฺทรทสฺสโน. สิเนรุสฺส หิ ปาจีนปสฺสํ รชตมยํ, ทกฺขิณปสฺสํ มณิมยํ, ปจฺฉิมปสฺสํ ผลิกมยํ, อุตฺตรปสฺสํ โสวณฺณมยํ, ตํ มนุญฺญทสฺสนํ โหติ. ตสฺมา เยน ทิสาภาเคน สิเนรุ สุทสฺสโนติ อยเมตฺถตฺโถ. มนุสฺสา ตตฺถ ชายนฺตีติ ตตฺถ อุตฺตรกุรุมฺหิ มนุสฺสา ชายนฺติ. อมมาติ วตฺถาภรณปานโภชนาทีสุปิ มมตฺตวิรหิตา. อปริคฺคหาติ อิตฺถิปริคฺคเหน อปริคฺคหา. เตสํ กิร ‘‘อยํ มยฺหํ ภริยา’’ติ มมตฺตํ น โหติ, มาตรํ วา ภคินึ วา ทิสฺวา ฉนฺทราโค นุปฺปชฺชติ.

281. “それによって（yenā）”とは、その方角によって（という意味である）。“マハーネール（mahānerū）”とは、山王である大シネール山のことである。“スダッサナ（見事な外観、sudassano）”とは、黄金でできているために美しい外観を持つということである。シネール山の東面は銀、南面は宝石（青瑠璃）、西面は水晶、北面は黄金でできており、それは心にかなう外観（manuññadassanaṃ）である。それゆえに“その方角においてシネール山がスダッサナである”というのが、ここでの意味である。“人間がそこで生まれる（manussā tattha jāyantī）”とは、その北倶盧洲（uttarakuru）において人間が生まれるということである。“私有のない（amamā）”とは、衣服や装身具、飲料、食べ物などに対しても、愛着（我所心）を離れていることである。“所有のない（apariggahā）”とは、妻という所有を持たないことである。聞くところによれば、彼らには“これは私の妻である”という愛着はなく、母や姉妹を見ても欲情が生じることはないという。

---

นปิ นียนฺติ นงฺคลาติ นงฺคลานิปิ ตตฺถ ‘‘กสิกมฺมํ กริสฺสามา’’ติ น เขตฺตํ นียนฺติ. อกฏฺฐปากิมนฺติ อกฏฺเฐ ภูมิภาเค อรญฺเญ สยเมว ชาตํ. ตณฺฑุลปฺผลนฺติ ตณฺฑุลาว ตสฺส ผลํ โหติ.

“鋤も運ばれない（napi nīyanti naṅgalā）”とは、そこでは“耕作を行おう”といって、鋤などが田畑へ運ばれることがないということである。“耕さずとも熟す（akaṭṭhapākiman）”とは、耕されていない土地や森において、自ずから生じることである。“米の実を結ぶ（taṇḍulapphalan）”とは、精米（米粒）そのものがその（稲の）実となることである。

---

ตุณฺฑิกีเร ปจิตฺวานาติ อุกฺขลิยํ อากิริตฺวา นิทฺธุมงฺคาเรน อคฺคินา ปจิตฺวา. ตตฺถ กิร โชติกปาสาณา นาม โหนฺติ. อถ [Pg.147] โข เต ตโย ปาสาเณ ฐเปตฺวา ตํ อุกฺขลึ อาโรเปนฺติ. ปาสาเณหิ เตโช สมุฏฺฐหิตฺวา ตํ ปจติ. ตโต ภุญฺชนฺติ โภชนนฺติ ตโต อุกฺขลิโต โภชนเมว ภุญฺชนฺติ, อญฺโญ สูโป วา พฺยญฺชนํ วา น โหติ, ภุญฺชนฺตานํ จิตฺตานุกูโลเยวสฺส รโส โหติ. เต ตํ ฐานํ สมฺปตฺตานํ เทนฺติเยว, มจฺฉริยจิตฺตํ นาม น โหติ. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธาทโยปิ มหิทฺธิกา ตตฺถ คนฺตฺวา ปิณฺฑปาตํ คณฺหนฺติ.

“トゥンディキーラ（鍋）で炊いて（tuṇḍikīre pacitvānā）”とは、鍋の中に（米を）入れ、煙のない炭火によって炊くことである。聞くところによれば、そこにはジョーティカ（発光）石という名の石がある。彼らは三つの石を置き、その上に鍋を載せる。石から熱が生じ、それが（米を）炊き上げる。“そこから食事を摂る（tato bhuñjanti bhojanan）”とは、その鍋から食事そのものを食べるということであり、他にスープやおかず（菜）はない。食べる者にとって、その味は実に心のままにかなうものである。彼らはそこへやって来た者に（食事を）与えるだけであり、物惜しみの心というものはない。大神通を持つ仏陀や独覚（辟支仏）たちも、そこへ行って托鉢の食を受け取られる。

---

คาวึ เอกขุรํ กตฺวาติ คาวึ คเหตฺวา เอกขุรํ วาหนเมว กตฺวา. ตํ อภิรุยฺห เวสฺสวณสฺส ปริจารกา ยกฺขา. อนุยนฺติ ทิโสทิสนฺติ ตาย ตาย ทิสาย จรนฺติ. ปสุํ เอกขุรํ กตฺวาติ ฐเปตฺวา คาวึ อวเสสจตุปฺปทชาติกํ ปสุํ เอกขุรํ วาหนเมว กตฺวา ทิโสทิสํ อนุยนฺติ.

“雌牛を一蹄のものとして（gāviṃ ekakhuraṃ katvā）”とは、雌牛を捕らえ、（馬のような）一蹄の乗り物として仕立てることである。それに乗って、ウェッサヴァナ（多聞天）の従者である夜叉たちは、方々へと進んでいく。“あちらこちらの方角へ（anuyanti disodisaṃ）”とは、それぞれの方角を歩き回るということである。“獣を一蹄のものとして（pasuṃ ekakhuraṃ katvā）”とは、雌牛を除いた残りの四足獣を、一蹄の乗り物として仕立て、あちらこちらの方角へと進んでいくことである。

---

อิตฺถึ วา วาหนํ กตฺวาติ เยภุยฺเยน คพฺภินึ มาตุคามํ วาหนํ กริตฺวา. ตสฺสา ปิฏฺฐิยา นิสีทิตฺวา จรนฺติ. ตสฺสา กิร ปิฏฺฐิ โอนมิตุํ สหติ. อิตรา ปน อิตฺถิโย ยาเน โยเชนฺติ. ปุริสํ วาหนํ กตฺวาติ ปุริเส คเหตฺวา ยาเน โยเชนฺติ. คณฺหนฺตา จ สมฺมาทิฏฺฐิเก คเหตุํ น สกฺโกนฺติ. เยภุยฺเยน ปจฺจนฺติมมิลกฺขุวาสิเก คณฺหนฺติ. อญฺญตโร กิเรตฺถ ชานปโท เอกสฺส เถรสฺส สมีเป นิสีทิตฺวา นิทฺทายติ, เถโร ‘‘อุปาสก อติวิย นิทฺทายสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อชฺช, ภนฺเต, สพฺพรตฺตึ เวสฺสวณทาเสหิ กิลมิโตมฺหี’’ติ อาห.

“あるいは女を乗り物として（itthiṃ vā vāhanaṃ katvā）”とは、多くの場合、妊娠した女性を乗り物とし、その背中に座って移動することである。聞くところによれば、彼女たちの背中は（重みに）耐えて曲がることができるという。それ以外の女性たちは、車に繋がれる。あるいは“男を乗り物として（purisaṃ vāhanaṃ katvā）”とは、男たちを捕らえて車に繋ぐことである。捕らえる際、正しい見解（正見）を持つ者たちを捕らえることはできない。多くの場合、辺境の未開の地に住む者たちを捕らえる。聞くところによれば、ここ（閻浮提）のある地方の人が、一人の長老のそばで座って眠り込んでいたという。長老が“信者よ、ひどく眠っているな”と尋ねると、“尊師、今日、一晩中、ウェッサヴァナの奴隷たちによって酷使され、疲れ果ててしまいました”と言ったということである。

---

กุมารึ วาหนํ กตฺวาติ กุมาริโย คเหตฺวา เอกขุรํ วาหนํ กตฺวา รเถ โยเชนฺติ. กุมารวาหเนปิ เอเสว นโย. ปจารา ตสฺส ราชิโนติ ตสฺส รญฺโญ ปริจาริกา. หตฺถิยานํ อสฺสยานนฺติ น เกวลํ โคยานาทีนิเยว, หตฺถิอสฺสยานาทีนิปิ อภิรุหิตฺวา วิจรนฺติ. ทิพฺพํ ยานนฺติ อญฺญมฺปิ เนสํ พหุวิธํ ทิพฺพยานํ อุปฏฺฐิตเมว โหติ, เอตานิ ตาว เนสํ อุปกปฺปนยานานิ. เต ปน ปาสาเท วรสยนมฺหิ นิปนฺนาปิ ปีฐสิวิกาทีสุ จ นิสินฺนาปิ วิจรนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปาสาทา สิวิกา เจวา’’ติ. มหาราชสฺส ยสสฺสิโนติ เอวํ อานุภาวสมฺปนฺนสฺส ยสสฺสิโน มหาราชสฺส เอตานิ ยานานิ นิพฺพตฺตนฺติ.

“少女を乗り物として（kumāriṃ vāhanaṃ katvā）”とは、少女たちを捕らえて一蹄の乗り物とし、車に繋ぐことである。“少年を乗り物とする”場合も、これと同じ方法である。“その王の従者たち（pacārā tassa rājino）”とは、その（ウェッサヴァナ）王の仕え人たちのことである。“象の乗り物、馬の乗り物（hatthiyānaṃ assayānan）”とは、ただ牛の乗り物などはかりに乗って回るのではなく、象や馬などの乗り物にも乗って回るということである。“神聖な乗り物（dibbaṃ yānan）”とは、彼らには他にも多種多様な天の乗り物が現れており、それらが彼らの乗用となる乗り物である。また彼らは、宮殿の優れた寝床に横たわったまま、あるいは椅子や腰掛け、輿（こし）などに座ったまま移動する。それゆえに“宮殿や、また輿などが（pāsādā sivikā cevā）”と言われたのである。“名声ある大王の（mahārājassa yasassino）”とは、このように威力に満ち、多くの従者を持つ名声ある大王ウェッサヴァナのために、これらの乗り物が生じるということである。

---

ตสฺส [Pg.148] จ นครา อหุ อนฺตลิกฺเข สุมาปิตาติ ตสฺส รญฺโญ อากาเส สุฏฺฐุ มาปิตา เอเต อาฏานาฏาทิกา นครา อเหสุํ, นครานิ ภวึสูติ อตฺโถ. เอกญฺหิสฺส นครํ อาฏานาฏา นาม อาสิ, เอกํ กุสินาฏา นาม, เอกํ ปรกุสินาฏา นาม, เอกํ นาฏสูริยา นาม, เอกํ ปรกุสิฏนาฏา นาม.

“その王の諸都市は空中にうまく造られている”とは、その王のために、空中にアータナーター等の諸都市がうまく造られ、存在したという意味である。彼には、アータナーターという名の一つの都市、クシナータという名の一つの都市、パラクシナータという名の一つの都市、ナータスーリヤーという名の一つの都市、パラクシタナータという名の一つの都市があった。

---

อุตฺตเรน กสิวนฺโตติ ตสฺมึ ฐตฺวา อุชุํ อุตฺตรทิสาย กสิวนฺโต นาม อญฺญํ นครํ. ชโนฆมปเรน จาติ เอตสฺส อปรภาเค ชโนฆํ นาม อญฺญํ นครํ. นวนวติโยติ อญฺญมฺปิ นวนวติโย นาม เอกํ นครํ. อปรํ อมฺพรอมฺพรวติโย นาม. อาฬกมนฺทาติ อปรมฺปิ อาฬกมนฺทา นาม ราชธานี.

“北にカシヴァンタ”とは、その（パラクシタナータ）都市から真っ直ぐ北の方角に、カシヴァンタという名の別の都市があるということである。“ジャノーガ、そしてその後方に”とは、その（カシヴァンタ）都市の後方に、ジャノーガという名の別の都市があるということである。“ナヴァナヴァティヨ”とは、ナヴァナヴァティヨという名の別の都市があるということである。他にはアンバラ・アンバラヴァティヨという名の都市がある。“アーラカマンダー”とは、アーラカマンダーという名の別の王都があるということである。

---

ตสฺมา กุเวโร มหาราชาติ อยํ กิร อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ กุเวโร นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา อุจฺฉุวปฺปํ กาเรตฺวา สตฺต ยนฺตานิ โยเชสิ. เอกิสฺสาย ยนฺตสาลาย อุฏฺฐิตํ อายํ อาคตาคตสฺส มหาชนสฺส ทตฺวา ปุญฺญํ อกาสิ. อวเสสสาลาหิ ตตฺเถว พหุตโร อาโย อุฏฺฐาสิ, โส เตน ปสีทิตฺวา อวเสสสาลาสุปิ อุปฺปชฺชนกํ คเหตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ ทานํ อทาสิ. โส กาลํ กตฺวา จาตุมหาราชิเกสุ กุเวโร นาม เทวปุตฺโต ชาโต. อปรภาเค วิสาณาย ราชธานิยา รชฺชํ กาเรสิ. ตโต ปฏฺฐาย เวสฺสวโณติ วุจฺจติ.

“それゆえクヴェーラ大王”とは、伝えられるところによれば、この（ヴェッサヴァナ）天王は仏陀が世に出られる前、クヴェーラという名の婆羅門であり、サトウキビ畑を作らせて七つの圧搾機を稼働させていた。彼は一つの圧搾所の収益を、やって来る多くの人々に与えて功徳を積んだ。他の圧搾所よりも、その（施しの）ための圧搾所において、より多くの収益が上がった。彼はそれを喜び、他の圧搾所の収益も合わせて二万年の間、布施を行った。彼は命を終えて、四大王衆天にクヴェーラという名の天子として生まれた。後にヴィサーナーという王都で王権を行使した。それ以来、ヴェッサヴァナ（多聞天）と呼ばれている。

---

ปจฺเจสนฺโต ปกาเสนฺตีติ ปฏิเอสนฺโต วิสุํ วิสุํ อตฺเถ อุปปริกฺขมานา อนุสาสมานา อญฺเญ ทฺวาทส ยกฺขรฏฺฐิกา ปกาเสนฺติ. เต กิร ยกฺขรฏฺฐิกา สาสนํ คเหตฺวา ทฺวาทสนฺนํ ยกฺขโทวาริกานํ นิเวเทนฺติ. ยกฺขโทวาริกา ตํ สาสนํ มหาราชสฺส นิเวเทนฺติ. อิทานิ เตสํ ยกฺขรฏฺฐิกานํ นามํ ทสฺเสนฺโต ตโตลาติอาทิมาห. เตสุ กิร เอโก ตโตลา นาม, เอโก ตตฺตลา นาม, เอโก ตโตตลา นาม, เอโก โอชสิ นาม, เอโก เตชสิ นาม, เอโก ตโตชสี นาม. สูโร ราชาติ เอโก สูโร นาม, เอโก ราชา นาม, เอโก สูโรราชา นาม, อริฏฺโฐ เนมีติ เอโก อริฏฺโฐ นาม, เอโก เนมิ นาม, เอโก อริฏฺฐเนมิ นาม.

“個別に探求し、明らかにする”とは、個別に利害を調査し、教示する他の十二の夜叉の統治者たちが（報告を）明らかにすることである。伝えられるところによれば、それら夜叉の統治者たちは知らせを受けて、十二の夜叉の門衛たちに報告する。夜叉の門衛たちはその知らせを大王に報告する。今、それら夜叉の統治者たちの名を示すために“タトラー”等を説いた。それらの中で、一人はタトラーという名、一人はタッタラーという名、一人はタトッタラーという名、一人はオージャシーという名、一人はテージャシーという名、一人はタトージャシーという名である。“スーロ・ラージャ”とは、一人はスーロという名、一人はラージャという名、一人はスーロラージャという名である。“アリット・ネーミ”とは、一人はアリットという名、一人はネーミという名、一人はアリッタネーミという名である。

---

รหโทปิ [Pg.149] ตตฺถ ธรณี นามาติ ตตฺถ ปเนโก นาเมน ธรณี นาม อุทกรหโท อตฺถิ, ปณฺณาสโยชนา มหาโปกฺขรณี อตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. ยโต เมฆา ปวสฺสนฺตีติ ยโต โปกฺขรณิโต อุทกํ คเหตฺวา เมฆา ปวสฺสนฺติ. วสฺสา ยโต ปตายนฺตีติ ยโต วุฏฺฐิโย อวตฺถรมานา นิคจฺฉนฺติ. เมเฆสุ กิร อุฏฺฐิเตสุ ตโต โปกฺขรณิโต ปุราณอุทกํ ภสฺสติ. อุปริ เมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา ตํ โปกฺขรณึ นโวทเกน ปูเรติ. ปุราโณทกํ เหฏฺฐิมํ หุตฺวา นิกฺขมติ. ปริปุณฺณาย โปกฺขรณิยา วลาหกา วิคจฺฉนฺติ. สภาปีติ สภา. ตสฺสา กิร โปกฺขรณิยา ตีเร สาลวติยา นาม ลตาย ปริกฺขิตฺโต ทฺวาทสโยชนิโก รตนมณฺฑโป อตฺถิ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

“そこにダラニーという名の池もある”とは、そこにダラニーという名の水池があり、五十由旬の大きな蓮池があるということである。“そこから雲が雨を降らせる”とは、その蓮池から水を取って雲（雨天）が雨を降らせるという意味である。“そこから雨が降り注ぐ”とは、そこから雨が（地を）覆いながら降るということである。雲が湧き起こる時、その蓮池から古い水が流れ落ち、上空の雲がその蓮池を新しい水で満たす。古い水は下層となって流れ出る。蓮池が満たされると、雲は消え去る。“会堂（サバー）”とは、集会場のことである。その蓮池の岸には、サーラヴァティヤーという名の蔓草に囲まれた十二由旬の宝石の堂（マンダパ）があるとされ、それを指してこのように説かれた。

---

ปยิรุปาสนฺตีติ นิสีทนฺติ. ตตฺถ นิจฺจผลา รุกฺขาติ ตสฺมึ ฐาเน ตํ มณฺฑปํ ปริวาเรตฺวา สทา ผลิตา อมฺพชมฺพุอาทโย รุกฺขา นิจฺจปุปฺผิตา จ จมฺปกมาลาทโยติ ทสฺเสติ. นานาทิชคณายุตาติ วิวิธปกฺขิสงฺฆสมากุลา. มยูรโกญฺจาภิรุทาติ มยูเรหิ โกญฺจสกุเณหิ จ อภิรุทา อุปคีตา.

“侍座する”とは、座るということである。“そこに常に実を結ぶ樹々”とは、その場所でその堂を囲んで、常に実を結ぶマンゴーやジャンブ等の樹々があり、常に花開くチャンパカの花等があることを示している。“種々の鳥の群れが集い”とは、様々な鳥の群れで混み合っていることである。“孔雀やかりがねが鳴き”とは、孔雀やかりがね（コーンチャ鳥）によって鳴き声が響き渡っていることである。

---

ชีวญฺชีวกสทฺเทตฺถาติ ‘‘ชีว ชีวา’’ติ เอวํ วิรวนฺตานํ ชีวญฺชีวกสกุณานมฺปิ เอตฺถ สทฺโท อตฺถิ. โอฏฺฐวจิตฺตกาติ ‘‘อุฏฺเฐหิ, จิตฺต, อุฏฺเฐหิ จิตฺตา’’ติ เอวํ วสฺสมานา อุฏฺฐวจิตฺตกสกุณาปิ ตตฺถ วิจรนฺติ. กุกฺกุฏกาติ วนกุกฺกุฏกา. กุฬีรกาติ สุวณฺณกกฺกฏกา. วเนติ ปทุมวเน. โปกฺขรสาตกาติ โปกฺขรสาตกา นาม สกุณา.

“ジーヴァンジーヴァカ鳥の声がここにあり”とは、“ジーヴァ・ジーヴァ（生きよ、生きよ）”と鳴くジーヴァンジーヴァカ鳥の声もここにあるということである。“オッタヴァチッタカ”とは、“起きよ、チッタよ、起きよ、チッタよ”と鳴くオッタヴァチッタカ鳥もそこを飛び回っている。“クックタカ”とは、野鶏のことである。“クリーラカ”とは、黄金色の蟹（または水鳥）のことである。“森（ヴァネ）”とは、蓮の森のことである。“ポッカラサータカ”とは、ポッカラサータカという名の鳥のことである。

---

สุกสาฬิกสทฺเทตฺถาติ สุกานญฺจ สาฬิกานญฺจ สทฺโท เอตฺถ. ทณฺฑมาณวกานิ จาติ มนุสฺสมุขสกุณา. เต กิร ทฺวีหิ หตฺเถหิ สุวณฺณทณฺฑํ คเหตฺวา เอกํ โปกฺขรปตฺตํ อกฺกมิตฺวา อนนฺตเร โปกฺขรปตฺเต สุวณฺณทณฺฑํ นิกฺขิปนฺตา วิจรนฺติ. โสภติ สพฺพกาลํ สาติ สา โปกฺขรณี สพฺพกาลํ โสภติ. กุเวรนฬินีติ กุเวรสฺส นฬินี ปทุมสรภูตา, สา ธรณี นาม โปกฺขรณี สทา นิรนฺตรํ โสภติ.

“鸚鵡や九官鳥の声がここにあり”とは、鸚鵡や九官鳥（サーリカー）の声がここにあるということである。“ダンダマーナヴァカ”とは、人面鳥のことである。彼らは両手で金の杖を持ち、一つの蓮の葉を踏み、隣の蓮の葉に金の杖を突きながら移動するという。“常にそれは輝く”とは、その蓮池は常に輝いているということである。“クヴェーラの蓮池”とは、クヴェーラの蓮の池であり、ダラニーという名のその蓮池は、常に絶え間なく輝いている。

---

๒๘๒. ยสฺส กสฺสจีติ อิทํ เวสฺสวโณ อาฏานาฏิยํ รกฺขํ นิฏฺฐเปตฺวา ตสฺสา ปริกมฺมํ ทสฺเสนฺโต อาห. ตตฺถ สุคฺคหิตาติ อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจ ปริโสเธตฺวา สุฏฺฐุ อุคฺคหิตา. สมตฺตา ปริยาปุตาติ ปทพฺยญฺชนานิ อหาเปตฺวา [Pg.150] ปริปุณฺณํ อุคฺคหิตา. อตฺถมฺปิ ปาฬิมฺปิ วิสํวาเทตฺวา สพฺพโส วา ปน อปฺปคุณํ กตฺวา ภณนฺตสฺส หิ ปริตฺตํ เตชวนฺตํ น โหติ, สพฺพโส ปคุณํ กตฺวา ภณนฺตสฺเสว เตชวนฺตํ โหติ. ลาภเหตุ อุคฺคเหตฺวา ภณนฺตสฺสาปิ อตฺถํ น สาเธติ, นิสฺสรณปกฺเข ฐตฺวา เมตฺตํ ปุเรจาริกํ กตฺวา ภณนฺตสฺเสว อตฺถาย โหตีติ ทสฺเสติ. ยกฺขปจาโรติ ยกฺขปริจารโก.

282. “いかなる者であれ”とは、ヴェッサヴァナが大王がアータナーティヤーの守護（護呪）を完成させ、その準備（修法）を示して説いたものである。その中で“よく習得された”とは、意味と文言を精査して正しく習得されたことである。“完全に修得された”とは、句や文言を欠かすことなく円満に習得されたことである。意味や経文を誤らせ、あるいは全く習熟せずに唱える者の護呪は、威力を持たない。完全に習熟して唱える者の護呪こそが、威力を持つ。利益のために習得して唱える者のためにも（護呪は）目的を達しない。迷いからの脱出（解脱）の側に立ち、慈しみを先立てて唱える者のためにこそ、（護呪は）利益となると示している。“夜叉の従者（ヤッカパチャーロ）”とは、夜叉の世話役のことである。

---

วตฺถุํ วาติ ฆรวตฺถุํ วา. วาสํ วาติ ตตฺถ นิพทฺธวาสํ วา. สมิตินฺติ สมาคมํ. อนาวยฺหนฺติ น อาวาหยุตฺตํ. อวิวยฺหนฺติ น วิวาหยุตฺตํ. เตน สห อาวาหวิวาหํ น กเรยฺยุนฺติ อตฺโถ. อตฺตาหิปิ ปริปุณฺณาหีติ ‘‘กฬารกฺขิ กฬารทนฺตา’’ติ เอวํ เอเตสํ อตฺตภาวํ อุปเนตฺวา วุตฺตาหิ ปริปุณฺณพฺยญฺชนาหิ ปริภาสาหิ ปริภาเสยฺยุํ ยกฺขอกฺโกเสหิ นาม อกฺโกเสยฺยุนฺติ อตฺโถ. ริตฺตมฺปิสฺส ปตฺตนฺติ ภิกฺขูนํ ปตฺตสทิสเมว โลหปตฺตํ โหติ. ตํ สีเส นิกฺกุชฺชิตํ ยาว คลวาฏกา ภสฺสติ. อถ นํ มชฺเฌ อโยขีเลน อาโกเฏนฺติ.

“土地（ヴァットゥン）”とは、家の土地のこと。“住居（ヴァーサン）”とは、そこでの定住のこと。“集会（サミティン）”とは、集まりのこと。“迎えない（アナヴァイハンティ）”とは、嫁に迎えるのに相応しくないこと。“与えない（アヴィヴァイハンティ）”とは、嫁にやるのに相応しくないこと。それゆえ、彼（修行者を苦しめる夜叉）とは婚姻を行ってはならないという意味である。“（醜い）姿のまま、満たされた（言葉で）”とは、“赤眼の夜叉、出っ歯の夜叉”というように、彼らの醜い姿を引き合いに出して説かれた、完全な文言による罵り言葉で、夜叉を罵るべきであるという意味である。“空の鉢”とは、比丘の鉢に似た鉄の鉢のことである。それを頭に逆さまに被せると、喉仏のあたりまで落ちる。その後、その中央を鉄の杭で打ち叩くのである。

---

จณฺฑาติ โกธนา. รุทฺธาติ วิรุทฺธา. รภสาติ กรณุตฺตริยา. เนว มหาราชานํ อาทิยนฺตีติ วจนํ น คณฺหนฺติ, อาณํ น กโรนฺติ. มหาราชานํ ปุริสกานนฺติ อฏฺฐวีสติยกฺขเสนาปตีนํ. ปุริสกานนฺติ ยกฺขเสนาปตีนํ เย มนสฺสา เตสํ. อวรุทฺธา นามาติ ปจฺจามิตฺตา เวริโน. อุชฺฌาเปตพฺพนฺติ ปริตฺตํ วตฺวา อมนุสฺเส ปฏิกฺกมาเปตุํ อสกฺโกนฺเตน เอเตสํ ยกฺขานํ อุชฺฌาเปตพฺพํ, เอเต ชานาเปตพฺพาติ อตฺโถ.

“Caṇḍā”とは怒り狂う者たちのことである。“Ruddhā”とは敵対する者たちのことである。“Rabhasā”とは乱暴な（あるいは強圧的な）者たちのことである。“大王たちに従わない”とは、四天王の言葉を聞き入れず、その命令に従わないということである。“大王たちの従者（Purisaka）”とは、二十八の夜叉将軍のことである。“従者”とは、主人の心に従う夜叉たちのことである。“Avaruddhā”とは、敵対者、仇敵のことである。“訴え出るべきである（Ujjhāpetabba）”とは、護呪（パリッタ）を唱えても非人間（夜叉など）を退散させることができない比丘は、これらの夜叉将軍たちに訴え、彼らに知らせるべきであるという意味である。

---

ปริตฺตปริกมฺมกถา

護呪（パリッタ）の前儀に関する解説

---

อิธ ปน ฐตฺวา ปริตฺตสฺส ปริกมฺมํ กเถตพฺพํ. ปฐมเมว หิ อาฏานาฏิยสุตฺตํ น ภณิตพฺพํ, เมตฺตสุตฺตํ ธชคฺคสุตฺตํ รตนสุตฺตนฺติ อิมานิ สตฺตาหํ ภณิตพฺพานิ. สเจ มุญฺจติ, สุนฺทรํ. โน เจ มุญฺจติ, อาฏานาฏิยสุตฺตํ ภณิตพฺพํ, ตํ ภณนฺเตน ภิกฺขุนา ปิฏฺฐํ วา มํสํ วา น ขาทิตพฺพํ, สุสาเน น วสิตพฺพํ. กสฺมา? อมนุสฺสา โอกาสํ ลภนฺติ. ปริตฺตกรณฏฺฐานํ หริตุปลิตฺตํ กาเรตฺวา ตตฺถ ปริสุทฺธํ อาสนํ ปญฺญเปตฺวา นิสีทิตพฺพํ.

ここでは、護呪の前儀について述べるべきである。最初にいきなり‘アーターナーティヤ・スッタ’を唱えてはならない。まず‘メッタ・スッタ（慈経）’、‘ダジャッガ・スッタ（宝幢経）’、‘ラタナ・スッタ（宝経）’というこれらの経を七日間唱えるべきである。もし（非人間が）離れるならば、それで良い。もし離れないならば、‘アーターナーティヤ・スッタ’を唱えるべきである。それを唱える比丘は、粉ものや肉を食べてはならず、墓場に住んではならない。なぜなら、非人間（夜叉）に隙を与えてしまうからである。護呪を行う場所を新鮮な牛糞で塗り、そこに清浄な座を用意して座るべきである。

---

ปริตฺตการโก [Pg.151] ภิกฺขุ วิหารโต ฆรํ เนนฺเตหิ ผลกาวุเธหิ ปริวาเรตฺวา เนตพฺโพ. อพฺโภกาเส นิสีทิตฺวา น วตฺตพฺพํ, ทฺวารวาตปานานิ ปิทหิตฺวา นิสินฺเนน อาวุธหตฺเถหิ สํปริวาริเตน เมตฺตจิตฺตํ ปุเรจาริกํ กตฺวา วตฺตพฺพํ. ปฐมํ สิกฺขาปทานิ คาหาเปตฺวา สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ปริตฺตํ กาตพฺพํ. เอวมฺปิ โมเจตุํ อสกฺโกนฺเตน วิหารํ อาเนตฺวา เจติยงฺคเณ นิปชฺชาเปตฺวา อาสนปูชํ กาเรตฺวา ทีเป ชาลาเปตฺวา เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา มงฺคลกถา วตฺตพฺพา. สพฺพสนฺนิปาโต โฆเสตพฺโพ. วิหารสฺส อุปวเน เชฏฺฐกรุกฺโข นาม โหติ, ตตฺถ ภิกฺขุสงฺโฆ ตุมฺหากํ อาคมนํ ปฏิมาเนตีติ ปหิณิตพฺพํ. สพฺพสนฺนิปาตฏฺฐาเน อนาคนฺตุํ นาม น ลพฺภติ. ตโต อมนุสฺสคหิตโก ‘‘ตฺวํ โก นามา’’ติ ปุจฺฉิตพฺโพ. นาเม กถิเต นาเมเนว อาลปิตพฺโพ. อิตฺถนฺนาม ตุยฺหํ มาลาคนฺธาทีสุ ปตฺติ อาสนปูชาย ปตฺติ ปิณฺฑปาเต ปตฺติ, ภิกฺขุสงฺเฆน ตุยฺหํ ปณฺณาการตฺถาย มหามงฺคลกถา วุตฺตา, ภิกฺขุสงฺเฆ คารเวน เอตํ มุญฺจาหีติ โมเจตพฺโพ. สเจ น มุญฺจติ, เทวตานํ อาโรเจตพฺพํ ‘‘ตุมฺเห ชานาถ, อยํ อมนุสฺโส อมฺหากํ วจนํ น กโรติ, มยํ พุทฺธอาณํ กริสฺสามา’’ติ ปริตฺตํ กาตพฺพํ. เอตํ ตาว คิหีนํ ปริกมฺมํ. สเจ ปน ภิกฺขุ อมนุสฺเสน คหิโต โหติ, อาสนานิ โธวิตฺวา สพฺพสนฺนิปาตํ โฆสาเปตฺวา คนฺธมาลาทีสุ ปตฺตึ ทตฺวา ปริตฺตํ ภณิตพฺพํ. อิทํ ภิกฺขูนํ ปริกมฺมํ.

護呪を行う比丘を精舎から家へと連れて行く者は、盾や武器を持った者たちで囲んで連れて行くべきである。野外に座って唱えてはならず、戸や窓を閉めて座り、武器を手にした者たちに囲まれながら、慈しみの心（慈心）を先立てて唱えるべきである。まず受戒をさせて戒に安住させた者に対して、護呪を行うべきである。それでも解放することができない場合は、精舎に連れて行き、塔の広場に寝かせ、座への供養を行い、灯明を灯し、塔の広場を掃除して、吉祥の法話を説くべきである。全僧伽の集会を告げるべきである。精舎の近くの森に大樹（森の主）があるならば、“僧伽があなた方の来臨を待っています”と使いを送るべきである。全集会の場所に（非人間が）来ないということはあり得ない。その後、非人間に憑かれた者に対して“お前の名前は何というのか”と問うべきである。名前が告げられたなら、その名前で呼びかけるべきである。“これこれという名の者よ、あなたに花や香などの供養の功徳、座の供養の功徳、供物（食事）の功徳を分かち合う。僧伽はあなたへの贈り物として、大吉祥の法話を説いた。僧伽への敬意を持って、この者を解放しなさい”と言って解放させるべきである。もし解放しないならば、諸天に“あなた方は知りなさい、この非人間は我々の言葉に従わない。我々は仏陀の威令（仏勅）を執行する”と告げてから、護呪を行うべきである。これは在家者のための前儀である。もし比丘が非人間に取り憑かれた場合は、座を洗い、全集会を告げ、香華などの功徳を分かち合ってから、護呪を唱えるべきである。これが比丘のための前儀である。

---

วิกฺกนฺทิตพฺพนฺติ สพฺพสนฺนิปาตํ โฆสาเปตฺวา อฏฺฐวีสติ ยกฺขเสนาปตโย กนฺทิตพฺพา. วิรวิตพฺพนฺติ ‘‘อยํ ยกฺโข คณฺหาตี’’ติอาทีนิ ภณนฺเตน เตหิ สทฺธึ กเถตพฺพํ. ตตฺถ คณฺหาตีติ สรีเร อธิมุจฺจติ. อาวิสตีติ ตสฺเสว เววจนํ. อถ วา ลคฺคติ น อเปตีติ วุตฺตํ โหติ. เหเฐตีติ อุปฺปนฺนํ โรคํ วฑฺเฒนฺโต พาธติ. วิเหเฐตีติ ตสฺเสว เววจนํ. หึสตีติ อปฺปมํสโลหิตํ กโรนฺโต ทุกฺขาเปติ. วิหึสตีติ ตสฺเสว เววจนํ. น มุญฺจตีติ อปฺปมาทคาโห หุตฺวา มุญฺจิตุํ น อิจฺฉติ, เอวํ เอเตสํ วิรวิตพฺพํ.

“大声で叫ぶべき（Vikkanditabba）”とは、全集会を告げさせて、二十八の夜叉将軍の名を呼ぶべきであるということである。“叫び訴えるべき（Viravitabba）”とは、“この夜叉が捕らえている”等と唱える比丘が、それら（全ての比丘たち）と共に語るべきであるということである。そこでの“捕らえている（Gaṇhāti）”とは、身体に執着（憑依）していることである。“取り憑いている（Āvisati）”とは、その（Gaṇhātiの）類義語である。あるいは、離れずに固執しているという意味である。“苦しめる（Heṭheti）”とは、生じた病を増長させて害することである。“ひどく苦しめる（Viheṭheti）”とは、その類義語である。“害する（Hiṃsatī）”とは、血肉を削いで苦しめることである。“ひどく害する（Vihiṃsatī）”とは、その類義語である。“解放しない（Na muñcati）”とは、執拗に捕らえて放そうとしないことであり、このように、これらの（将軍たちに）叫び訴えるべきである。

---

๒๘๓. อิทานิ เยสํ เอวํ วิรวิตพฺพํ, เต ทสฺเสตุํ กตเมสํ ยกฺขานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อินฺโท โสโมติอาทีนิ เตสํ นามานิ. เตสุ เวสฺสามิตฺโตติ [Pg.152] เวสฺสามิตฺตปพฺพตวาสี เอโก ยกฺโข. ยุคนฺธโรปิ ยุคนฺธรปพฺพตวาสีเยว. หิริ เนตฺติ จ มนฺทิโยติ หิริ จ เนตฺติ จ มนฺทิโย จ. มณิ มาณิ วโร ทีโฆติ มณิ จ มาณิ จ วโร จ ทีโฆ จ. อโถ เสรีสโก สหาติ เตหิ สห อญฺโญ เสรีสโก นาม. ‘‘อิเมสํ ยกฺขานํ…เป… อุชฺฌาเปตพฺพ’’นฺติ อยํ ยกฺโข อิมํ เหเฐติ วิเหเฐติ น มุญฺจตีติ เอวํ เอเตสํ ยกฺขเสนาปตีนํ อาโรเจตพฺพํ. ตโต เต ภิกฺขุสงฺโฆ อตฺตโน ธมฺมอาณํ กโรติ, มยมฺปิ อมฺหากํ ยกฺขราชอาณํ กโรมาติ อุสฺสุกฺกํ กริสฺสนฺติ. เอวํ อมนุสฺสานํ โอกาโส น ภวิสฺสติ, พุทฺธสาวกานํ ผาสุวิหาโร จ ภวิสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อยํ โข สา, มาริส, อาฏานาฏิยา รกฺขา’’ติอาทิมาห. ตํ สพฺพํ, ตโต ปรญฺจ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

283. さて、このように誰に対して叫び訴えるべきかを示すために、“いかなる夜叉たちに（Katamesaṃ yakkhānaṃ）”から始まる一節を述べた。そこでの“インド、ソーマ”などは、それら将軍たちの名前である。それらのうち、“ウェッサミッタ（Vessāmitto）”とは、ウェッサミッタ山に住む一人の夜叉である。“ユガンダラ（Yugandharo）”もまた、ユガンダラ山に住む者である。“ヒリ、ネッティ、マンディヤ”とは、ヒリとネッティとマンディヤのことである。“マニ、マーニ、ワラ、ディーガ”とは、マニとマーニとワラとディーガのことである。“またセーリサカと共に”とは、それらと共に、セーリサカという名の別の夜叉がいるということである。“これらの夜叉たちに……（中略）……訴えるべきである”とは、“この夜叉がこの者を苦しめ、ひどく苦しめ、解放しようとしない”というように、これらの夜叉将軍たちに告げるべきであるということである。そうすれば、彼らは“比丘僧伽は自らの法の威令（法勅）を遂行している、我々も我々の夜叉王の命令を遂行しよう”と考えて、尽力するであろう。そうすれば、非人間たちに隙はなくなり、仏弟子たちにとって安楽な住まいとなるであろう、ということを示すために、“友よ、これがアーターナーティヤの守護（護呪）である”等と述べた。それらすべて、およびそれ以降の文は、意味が明白である。

---

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

スマンガラ・ウィラーシニー、長部（ディーガ・ニカーヤ）注釈書において、

---

อาฏานาฏิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

アーターナーティヤ・スッタ（阿吒曩胝経）の注釈、完。

---

๑๐. สงฺคีติสุตฺตวณฺณนา

10. サンギーティ・スッタ（等誦経）の注釈

---

๒๙๖. เอวํ [Pg.153] เม สุตนฺติ สงฺคีติสุตฺตํ. ตตฺรายมปุพฺพปทวณฺณนา – จาริกํ จรมาโนติ นิพทฺธจาริกํ จรมาโน. ตทา กิร สตฺถา ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ ญาณชาลํ ปตฺถริตฺวา โลกํ โวโลกยมาโน ปาวานครวาสิโน มลฺลราชาโน ทิสฺวา อิเม ราชาโน มยฺหํ สพฺพญฺญุตญฺญาณชาลสฺส อนฺโต ปญฺญายนฺติ, กึ นุ โขติ อาวชฺชนฺโต ‘‘ราชาโน เอกํ สนฺธาคารํ กาเรสุํ, มยิ คเต มงฺคลํ ภณาเปสฺสนฺติ, อหํ เตสํ มงฺคลํ วตฺวา อุยฺโยเชตฺวา ‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส ธมฺมกถํ กเถหี’ติ สาริปุตฺตํ วกฺขามิ, สาริปุตฺโต ตีหิ ปิฏเกหิ สมฺมสิตฺวา จุทฺทสปญฺหาธิเกน ปญฺหสหสฺเสน ปฏิมณฺเฑตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส สงฺคีติสุตฺตํ นาม กเถสฺสติ, สุตฺตนฺตํ อาวชฺเชตฺวา ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺตี’’ติ อิมมตฺถํ ทิสฺวา จาริกํ ปกฺกนฺโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘มลฺเลสุ จาริกํ จรมาโน’’ติ.

296. “このように私は聞いた（Evaṃ me sutaṃ）”とは‘サンギーティ・スッタ（等誦経）’である。そこでの未解説の語の釈義は以下の通りである。“遊行していた（cārikaṃ caramāno）”とは、定まった遊行（巡行）をしていたということである。その時、世尊は一万の世界において智慧の網を広げて世の中を観察され、パーヴァーの町に住むマッラ族の王たちをご覧になった。そして“これらの王たちが、私の一切知者の智慧の網の中に現れている。いかなる理由だろうか”と思索され、“王たちは一つの集会堂を建立した。私が行けば、彼らは吉祥（の教え）を説くよう願うだろう。私は彼らに吉祥を説いて送り出した後、サーリプッタに対し‘比丘僧伽に法話を説きなさい’と言うであろう。サーリプッタは三蔵を検討し、五千十四（5014）の問いによって飾り立てて、比丘僧伽のために‘サンギーティ・スッタ’という名の経を説くであろう。その経典を思索して、五百人の比丘たちが四無礙解と共に阿羅漢果に達するであろう”というこの意味を見通して、遊行に出発されたのである。それゆえに“マッラ族の地を遊行していた”と述べられたのである。

---

อุพฺภตกนวสนฺธาคารวณฺณนา

新築の集会堂（サンダーガーラ）に関する解説

---

๒๙๗. อุพฺภตกนฺติ ตสฺส นามํ, อุจฺจตฺตา วา เอวํ วุตฺตํ. สนฺธาคารนฺติ นครมชฺเฌ สนฺธาคารสาลา. สมเณน วาติ เอตฺถ ยสฺมา ฆรวตฺถุปริคฺคหกาเลเยว เทวตา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา เทเวน วาติ อวตฺวา ‘‘สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตนา’’ติ วุตฺตํ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ ภควโต อาคมนํ สุตฺวา ‘‘อมฺเหหิ คนฺตฺวาปิ น ภควา อานีโต, ทูตํ เปเสตฺวาปิ น ปกฺโกสาปิโต, สยเมว ปน มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร อมฺหากํ วสนฏฺฐานํ สมฺปตฺโต, อมฺเหหิ จ สนฺธาคารสาลา การิตา, เอตฺถ มยํ ทสพลํ อาเนตฺวา มงฺคลํ ภณาเปสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา อุปสงฺกมึสุ.

297. “ウッバタカ”とはその講堂の名である。あるいはその高さゆえにそう呼ばれる。“講堂（サンダーガーラ）”とは市街の中央にある集会所のことである。あるいは、出陣の際に軍勢を整える場所、あるいは帰還した際の休息所、あるいはマッラ族の王たちが家政を協議する場所である。“沙門によって”という箇所については、家屋の敷地を占有する際に、諸天が自らの居住地を確保するため、ここでは“天によって”とは言わず、“沙門、婆羅門、あるいは何らかの人間によって”と説かれている。“世尊が来られた”という言葉については、世尊の来訪を聞いて、“我々が迎えに行ったわけでもなく、使者を送って招いたわけでもないのに、世尊は自ら多くの比丘衆を連れて我々の居住地に来てくださった。我々は講堂を建立した。ここに十力尊をお招きし、吉祥の説法をしていただこう”と考えて、世尊のもとへ参じたのである。

---

๒๙๘. เยน สนฺธาคารํ เตนุปสงฺกมึสูติ ตํ ทิวสํ กิร สนฺธาคาเร จิตฺตกมฺมํ นิฏฺฐเปตฺวา อฏฺฏกา มุตฺตมตฺตา โหนฺติ, พุทฺธา จ นาม อรญฺญชฺฌาสยา อรญฺญารามา, อนฺโตคาเม วเสยฺยุํ วา โน วา. ตสฺมา ภควโต มนํ ชานิตฺวาว ปฏิชคฺคิสฺสามาติ จินฺเตตฺวา เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ. อิทานิ ปน มนํ ลภิตฺวา ปฏิชคฺคิตุกามา เยน สนฺธาคารํ เตนุปสงฺกมึสุ[Pg.154]. สพฺพสนฺถรินฺติ ยถา สพฺพํ สนฺถตํ โหติ, เอวํ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ เอตฺถ ปน เต มลฺลราชาโน สนฺธาคารํ ปฏิชคฺคิตฺวา นครวีถิโยปิ สมฺมชฺชาเปตฺวา ธเช อุสฺสาเปตฺวา เคหทฺวาเรสุ ปุณฺณฆเฏ จ กทลิโย จ ฐปาเปตฺวา สกลนครํ ทีปมาลาทีหิ วิปฺปกิณฺณตารกํ วิย กตฺวา ขีรปายเก ทารเก ขีรํ ปายฺเยถ, ทหเร กุมาเร ลหุํ ลหุํ โภชาเปตฺวา สยาเปถ, อุจฺจาสทฺทํ มา กริตฺถ, อชฺช เอกรตฺตึ สตฺถา อนฺโตคาเม วสิสฺสติ, พุทฺธา นาม อปฺปสทฺทกามา โหนฺตีติ เภรึ จราเปตฺวา สยํ ทณฺฑทีปิกํ อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ.

298. “講堂のあるところへ参じた”とは、その日、講堂の装飾作業が終わり、足場が取り払われたばかりであったという。仏陀というお方は、阿蘭若（森）を志向し、森を楽しみとされるため、村の中に留まられるか否かは分からない。そのため“世尊の御心を知ってから準備をしよう”と考えて、彼らは世尊のもとへ参じた。今は、御心を得て準備をしたいと願い、講堂へと向かった。“すべてを敷きつめた（サッバサンタリ）”とは、すべてが敷物で覆われているようにすることである。“世尊がおられるところへ参じた”という箇所については、マッラ族の王たちは講堂を整え、市街の通りを掃除させ、旗を掲げ、家の門口に水瓶やバナナの木を置かせ、全市街を灯明の列などで飾り、あたかも星を散りばめたかのようにした。そして“乳飲み子には乳を飲ませ、幼い少年たちには早く食事をさせて寝かせなさい。大きな声を出してはならない。今日、一夜の間、師は村の中に留まられる。仏陀というお方は静寂を好まれるのだ”と触れ太鼓を回させ、自らも松明を持って世尊のもとへ参じた。

---

๒๙๙. ภควนฺตํเยว ปุรกฺขตฺวาติ ภควนฺตํ ปุรโต กตฺวา. ตตฺถ ภควา ภิกฺขูนญฺเจว อุปาสกานญฺจ มชฺเฌ นิสินฺโน อติวิย วิโรจติ, สมนฺตปาสาทิโก สุวณฺณวณฺโณ อภิรูโป ทสฺสนีโย. ปุริมกายโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถํ ฐานํ คณฺหาติ. ปจฺฉิมกายโต. ทกฺขิณหตฺถโต. วามหตฺถโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถํ ฐานํ คณฺหาติ. อุปริ เกสนฺตโต ปฏฺฐาย สพฺพเกสาวฏฺเฏหิ โมรคีววณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถํ ฐานํ คณฺหาติ. เหฏฺฐา ปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา ฆนปถวิยํ อสีติหตฺถํ ฐานํ คณฺหาติ. เอวํ สมนฺตา อสีติ หตฺถมตฺตํ ฐานํ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา วิปฺผนฺทมานา วิธาวนฺติ. สพฺเพ ทิสาภาคา สุวณฺณจมฺปกปุปฺเผหิ วิกิริยมานา วิย สุวณฺณฆฏโต นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธาราหิ สิญฺจมานา วิย ปสาริตสุวณฺณปฏปริกฺขิตฺตา วิย เวรมฺภวาตสมุฏฺฐิตกึสุกกณิการปุปฺผจุณฺณสมากิณฺณา วิย จ วิปฺปกาสนฺติ.

299. “世尊を先頭にして”とは、世尊を前に立てて、という意味である。その講堂で、比丘たちと優婆塞たちの中心に座られた世尊は、この上なく輝き、円満な徳を湛え、黄金色に輝き、端厳で見る者を喜ばせた。御体の前面から黄金色の光が立ち上り、八十肘の範囲に及んだ。背面、右手、左手からも黄金色の光が立ち上り、八十肘の範囲に及んだ。上方は髪の際から、すべての髪の渦から孔雀の首のような色の光が立ち上り、虚空に八十肘の範囲に及んだ。下方は足の裏から珊瑚色の光が立ち上り、堅い大地に八十肘の範囲に及んだ。このように周囲八十肘ほどの範囲に六色の仏光が輝き、揺らめきながら走り抜けた。四方のあらゆる場所は、黄金のチャンパカの花が散りばめられたかのようであり、黄金の瓶から流れ出る黄金の液が注がれているかのようであり、広げられた黄金の布で囲まれているかのようであり、ヴェーランバの風によって舞い上がったキンシュカやカニカーラの花粉が充満しているかのようであった。

---

ภควโตปิ อสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทฺวตฺตึสวรลกฺขณสมุชฺชลํ สรีรํ สมุคฺคตตารกํ วิย คคนตลํ, วิกสิตมิว ปทุมวนํ, สพฺพปาลิผุลฺโล วิย โยชนสติโก ปาริจฺฉตฺตโก ปฏิปาฏิยา ฐปิตานํ ทฺวตฺตึสจนฺทานํ ทฺวตฺตึสสูริยานํ ทฺวตฺตึสจกฺกวตฺติราชานํ ทฺวตฺตึสเทวราชานํ ทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมานํ สิริยา สิรึ อภิภวมานํ วิย วิโรจติ. ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ภิกฺขูปิ สพฺเพว อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา ปวิวิตฺตา อสํสฏฺฐา อารทฺธวีริยา วตฺตาโร วจนกฺขมา โจทกา ปาปครหิโน สีลสมฺปนฺนา สมาธิสมฺปนฺนา [Pg.155] ปญฺญาวิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนา. เตหิ ปริวาริโต ภควา รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณกฺขนฺโธ, รตฺตปทุมวนสณฺฑมชฺฌคตา วิย สุวณฺณนาวา, ปวาฬเวทิกาปริกฺขิตฺโต วิย สุวณฺณปาสาโท วิโรจิตฺถ.

世尊の御体は、八十種好と一尋の光、そして三十二相によって燦然と輝き、星々が昇った虚空のようであり、開花した蓮池のようであり、根から梢まで花が咲き誇る百由旬の波利質多羅（パリチャッタカ）の樹のようであった。そして、並べられた三十二の月、三十二の太陽、三十二の転輪聖王、三十二の天王、三十二の大梵天の輝きをも、その御身の威光によって圧倒するかのように輝いていた。周囲に座っている比丘たちも皆、少欲知足で、遠離し、他と混じり合わず、精進を始め、過ちを指摘し合い、諫言を受け入れ、過ちを責め、悪をそしり、戒定慧と解脱、解脱知見を具足していた。それらの比丘たちに囲まれた世尊は、赤い毛織物に包まれた黄金の塊のようであり、紅蓮の池の中を行く黄金の船のようであり、珊瑚の欄干に囲まれた黄金の御殿のようであった。

---

อสีติมหาเถราปิ นํ เมฆวณฺณํ ปํสุกูลํ ปารุปิตฺวา มณิวมฺมวมฺมิตา วิย มหานาคา ปริวารยึสุ วนฺตราคา ภินฺนกิเลสา วิชฏิตชฏา ฉินฺนพนฺธนา กุเล วา คเณ วา อลคฺคา. อิติ ภควา สยํ วีตราโค วีตราเคหิ, วีตโทโส วีตโทเสหิ, วีตโมโห วีตโมเหหิ, นิตฺตณฺโห นิตฺตณฺเหหิ, นิกฺกิเลโส นิกฺกิเลเสหิ, สยํ พุทฺโธ พหุสฺสุตพุทฺเธหิ ปริวาริโต ปตฺตปริวาริตํ วิย เกสรํ, เกสรปริวาริตา วิย กณฺณิกา, อฏฺฐนาคสหสฺสปริวาริโต วิย ฉทฺทนฺโต นาคราชา, นวุติหํสสหสฺสปริวาริโต วิย ธตรฏฺโฐ หํสราชา, เสนงฺคปริวาริโต วิย จกฺกวตฺติราชา, มรุคณปริวาริโต วิย สกฺโก เทวราชา, พฺรหฺมคณปริวาริโต วิย หาริโต มหาพฺรหฺมา, อสเมน พุทฺธเวเสน อปริมาเณน พุทฺธวิลาเสน ตสฺสํ ปริสติ นิสินฺโน ปาเวยฺยเก มลฺเล พหุเทว รตฺตึ ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวา อุยฺโยเชสิ.

八十人の大長老たちもまた、雲のような色の糞掃衣を纏い、宝飾の鎧を身につけた偉大な戦士のように、世尊を囲んでいた。彼らは貪欲を捨て、煩悩を打ち砕き、渇愛の縺れを解き、縛鎖を断ち切り、在家や集団に執着しない阿羅漢たちであった。このように、自ら貪欲・瞋恚・愚痴・渇愛・煩悩を離れた仏陀が、同様にそれらを離れた多聞の阿羅漢たちに囲まれている姿は、花びらに囲まれた花蕊のようであり、花蕊に囲まれた花托のようであり、八万の象に囲まれたシャッダンタ象王のようであり、九万の白鵠に囲まれたダタラッタ白鵠王のようであり、全軍に囲まれた転輪聖王のようであり、天衆に囲まれた帝釈天のようであり、梵天衆に囲まれた大梵天のようであった。無比の仏の姿と、無辺の仏の威容をもって、その集まりの中に座り、パーヴァーのマッラ族の人々に夜通し法話を説いて教導し、送り出された。

---

เอตฺถ จ ธมฺมิกถา นาม สนฺธาคารอนุโมทนปฺปฏิสํยุตฺตา ปกิณฺณกกถา เวทิตพฺพา. ตทา หิ ภควา อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย ปถโวชํ อากฑฺฒนฺโต วิย มหาชมฺพุํ มตฺถเก คเหตฺวา จาเลนฺโต วิย โยชนิยมธุคณฺฑํ จกฺกยนฺเตน ปีเฬตฺวา มธุปานํ ปายมาโน วิย จ ปาเวยฺยกานํ มลฺลานํ หิตสุขาวหํ ปกิณฺณกกถํ กเถสิ.

ここで“法話”とは、講堂の落成を祝うことに結びついた種々の教えであると知るべきである。その時、世尊はあたかも天空のガンジス川を降らせるかのようであり、大地の精髄を汲み上げるかのようであり、巨大な贍部（せんぶ）樹の梢を掴んで揺らすかのようであり、一由旬もある巨大な蜜の房を機械で絞って蜜の飲み物を飲ませるかのようであり、パーヴァーのマッラ族の人々の利益と幸福をもたらす種々の法話を説かれたのである。

---

๓๐๐. ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยํ ยํ ทิสํ อนุวิโลเกติ, ตตฺถ ตตฺถ ตุณฺหีภูตเมว. อนุวิโลเกตฺวาติ มํสจกฺขุนา ทิพฺพจกฺขุนาติ ทฺวีหิ จกฺขูหิ ตโต ตโต วิโลเกตฺวา. มํสจกฺขุนา หิ เนสํ พหิทฺธา อิริยาปถํ ปริคฺคเหสิ. ตตฺถ เอกภิกฺขุสฺสาปิ เนว หตฺถกุกฺกุจฺจํ น ปาทกุกฺกุจฺจํ อโหสิ, น โกจิ สีสมุกฺขิปิ, น กถํ กเถสิ, น นิทฺทายนฺโต นิสีทิ. สพฺเพปิ ตีหิ สิกฺขาหิ สิกฺขิตา นิวาเต ปทีปสิขา วิย นิจฺจลา นิสีทึสุ. อิติ เนสํ อิมํ อิริยาปถํ มํสจกฺขุนา ปริคฺคเหสิ. อาโลกํ ปน [Pg.156] วฑฺฒยิตฺวา ทิพฺพจกฺขุนา หทยรูปํ ทิสฺวา อพฺภนฺตรคตํ สีลํ โอโลเกสิ. โส อเนกสตานํ ภิกฺขูนํ อนฺโตกุมฺภิยํ ชลมานํ ปทีปํ วิย อรหตฺตุปคํ สีลํ อทฺทส. อารทฺธวิปสฺสกา หิ เต ภิกฺขู. อิติ เนสํ สีลํ ทิสฺวา ‘‘อิเมปิ ภิกฺขู มยฺหํ อนุจฺฉวิกา, อหมฺปิ อิเมสํ อนุจฺฉวิโก’’ติ จกฺขุตเลสุ นิมิตฺตํ ฐเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ โอโลเกตฺวา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ อามนฺเตสิ ‘‘ปิฏฺฐิ เม อาคิลายตี’’ติ. กสฺมา อาคิลายติ? ภควโต หิ ฉพฺพสฺสานิ มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส มหนฺตํ กายทุกฺขํ อโหสิ. อถสฺส อปรภาเค มหลฺลกกาเล ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชิ.

300. “静まり返っている、静まり返っている”とは、[世尊が]どの方向を眺めても、そこには静寂があったということである。“見渡して”とは、肉眼と天眼という二つの眼で、あちこちを見渡してということである。肉眼によって、彼ら（比丘たち）の外面の威儀を把握された。そこでは、一人の比丘であっても、手足のそわそわした動き（悪作）はなく、誰も頭を上げず、語らず、居眠りをして座る者もいなかった。皆が三学を修め、風のない場所の灯火のように、微動だにせず座っていた。このように、肉眼で彼らのこの威儀を把握された。さらに、光を増大させて天眼により心臓の色（心基物）を見て、内面の戒を観察された。世尊は、数百人の比丘たちの、瓶の中で燃える灯火のような、阿羅漢果に至るべき戒をご覧になった。実に、それらの比丘たちは、ヴィパッサナー（観）を始めた人々であった。このように彼らの戒を見て、“これらの比丘たちは私に相応しく、私もまたこれらの比丘たちに相応しい”と（思い）、比丘たちの目の表面に現れる[沈滞や眠気のなさという]相を心に留め、比丘衆を見渡して、尊者サーリプッタに“私の背中が痛む”と声をかけられた。なぜ痛むのか。世尊が六年間、大精進（苦行）に励まれた際、大きな身体的苦痛があったからである。そのため、後に老齢になられた時、背中に風の病（痛み）が生じたのである。

---

สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวาติ สนฺธาคารสฺส กิร เอกปสฺเส เต ราชาโน กปฺปิยมญฺจกํ ปญฺญเปสุํ ‘‘อปฺเปว นาม สตฺถา นิปชฺเชยฺยา’’ติ. สตฺถาปิ จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุตฺตํ อิเมสํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตีติ ตตฺถ สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวา นิปชฺชิ.

“大衣を敷いて”とは、聞くところによれば、集会場の一端に、それらの諸王（マッラ族）が“もしかしたら師（世尊）が横になられるかもしれない”と考えて、相応しい寝台を用意した。師もまた、“[この場所が]四つの威儀によって用いられることは、これらの人々に大きな果報をもたらすであろう”と考え、そこに大衣を敷いて横になられた。

---

ภินฺนนิคณฺฐวตฺถุวณฺณนา

分裂したニガンタの物語の解説。

---

๓๐๑. ตสฺส กาลงฺกิริยายาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

301. “彼の死について”等の箇所で述べるべきことは、すべて下文（パーサーディカ・スッタの注釈）で既に述べられた通りである。

---

๓๐๒. อามนฺเตสีติ ภณฺฑนาทิวูปสมกรํ สฺวาขฺยาตํ ธมฺมํ เทเสตุกาโม อามนฺเตสิ.

302. “呼びかけられた”とは、諍いなどを鎮める働きを持つ、善く説かれた法を説こうと望んで、呼びかけられたということである。

---

เอกกวณฺณนา

一法（一集）の解説。

---

๓๐๓. ตตฺถาติ ตสฺมึ ธมฺเม. สงฺคายิตพฺพนฺติ สมคฺเคหิ คายิตพฺพํ, เอกวจเนหิ อวิรุทฺธวจเนหิ ภณิตพฺพํ. น วิวทิตพฺพนฺติ อตฺเถ วา พฺยญฺชเน วา วิวาโท น กาตพฺโพ. เอโก ธมฺโมติ เอกกทุกติกาทิวเสน พหุธา สามคฺคิรสํ ทสฺเสตุกาโม ปฐมํ ตาว ‘‘เอโก ธมฺโม’’ติ อาห. สพฺเพ สตฺตาติ กามภวาทีสุ สญฺญาภวาทีสุ เอกโวการภวาทีสุ จ สพฺพภเวสุ สพฺเพ สตฺตา. อาหารฏฺฐิติกาติ อาหารโต ฐิติ เอเตสนฺติ อาหารฏฺฐิติกา. อิติ สพฺพสตฺตานํ ฐิติ เหตุ อาหาโร นาม เอโก ธมฺโม อมฺหากํ สตฺถารา ยาถาวโต ญตฺวา สมฺมทกฺขาโต อาวุโสติ ทีเปติ.

303. “そこで”とは、その法においてである。“結集すべきである”とは、和合した者たちによって唱えられるべきであり、異論のない一致した言葉で語られるべきであるということである。“論争してはならない”とは、意味（義）においても、文句（文）においても、論争をしてはならないということである。“一つの法”とは、一法・二法・三法などの順に、多種多様に和合の味わいを示そうと望んで、まず“一つの法”と言われたのである。“すべての生きとし生けるもの”とは、欲界などのすべての存在、有想天などのすべての存在、一蘊などのすべての存在における、すべての衆生のことである。“食によって生存するもの”とは、食によって生存が維持されるがゆえに、“食によって生存するもの”と呼ばれる。このように、すべての衆生の生存の根拠である“食”という一つの法を、我らの師が如実に知って、正しく説かれたのである、と（尊者サーリプッタが）友たちに示しているのである。

---

นนุ [Pg.157] จ เอวํ สนฺเต ยํ วุตฺตํ ‘‘อสญฺญสตฺตา เทวา อเหตุกา อนาหารา อผสฺสกา’’ติอาทิ, (วิภ. ๑๐๑๗) ตํ วจนํ วิรุชฺฌตีติ, น วิรุชฺฌติ. เตสญฺหิ ฌานํ อาหาโร โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อาหารา ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา สมฺภเวสีนํ วา อนุคฺคหาย. กตเม จตฺตาโร? กพฬีกาโร อาหาโร โอฬาริโก วา สุขุโม วา, ผสฺโส ทุติโย, มโนสญฺเจตนา ตติยา, วิญฺญาณํ จตุตฺถ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๑) อิทมฺปิ วิรุชฺฌตีติ, อิทมฺปิ น วิรุชฺฌติ. เอตสฺมิญฺหิ สุตฺเต นิปฺปริยาเยน อาหารลกฺขณาว ธมฺมา อาหาราติ วุตฺตา. อิธ ปน ปริยาเยน ปจฺจโย อาหาโรติ วุตฺโต. สพฺพธมฺมานญฺหิ ปจฺจโย ลทฺธุํ วฏฺฏติ. โส จ ยํ ยํ ผลํ ชเนติ, ตํ ตํ อาหรติ นาม, ตสฺมา อาหาโรติ วุจฺจติ. เตเนวาห ‘‘อวิชฺชมฺปาหํ, ภิกฺขเว, สาหารํ วทามิ, โน อนาหารํ. โก จ, ภิกฺขเว, อวิชฺชาย อาหาโร? ปญฺจนีวรณาติสฺส วจนียํ. ปญฺจนีวรเณปาหํ, ภิกฺขเว, สาหาเร วทามิ, โน อนาหาเร. โก จ, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺนํ นีวรณานํ อาหาโร? อโยนิโสมนสิกาโรติสฺส วจนีย’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๖๑). อยํ อิธ อธิปฺเปโต.

“しかし、もしそうであるなら、‘無想定の神々は、無因であり、食がなく、触がない’等と言われていることと矛盾するのではないか”という問いに対しては、矛盾しない。なぜなら、彼らにとっては禅定が食となるからである。“そうであっても、‘比丘たちよ、これら四つの食は、生じた衆生の存続のため、あるいは生じようとする衆生の援助のためにある。四つとは、粗い、あるいは微細な段食、第二に触、第三に意思、第四に識である’という説とも矛盾するのではないか”という問いに対しても、これも矛盾しない。なぜなら、その経においては、直接的な意味で、食の特質を持つ法だけが‘食’と呼ばれているからである。しかし、ここでは間接的な意味で、‘縁（条件）’が‘食’と呼ばれている。すべての法について、縁を見出すことは可能である。その縁が、どのような結果を生じさせるにせよ、その結果をもたらす（āharati）ことから、‘食（āhāra）’と呼ばれるのである。それゆえに、‘比丘たちよ、無明もまた食（縁）を伴うものであると私は説く。食のないものではない。比丘たちよ、無明の食とは何か。五蓋であると答えるべきである。比丘たちよ、五蓋もまた食を伴うものであると私は説く。食のないものではない。比丘たちよ、五蓋の食とは何か。如理ならざる作意であると答えるべきである’と言われたのである。ここでは、この意味が意図されている。

---

เอตสฺมิญฺหิ ปจฺจยาหาเร คหิเต ปริยายาหาโรปิ นิปฺปริยายาหาโรปิ สพฺโพ คหิโตว โหติ. ตตฺถ อสญฺญภเว ปจฺจยาหาโร ลพฺภติ. อนุปฺปนฺเน หิ พุทฺเธ ติตฺถายตเน ปพฺพชิตา วาโยกสิเณ ปริกมฺมํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ธี จิตฺตํ, ธิพฺพเตตํ จิตฺตํ จิตฺตสฺส นาม อภาโวเยว สาธุ, จิตฺตญฺหิ นิสฺสาเยว วธพนฺธาทิปจฺจยํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. จิตฺเต อสติ นตฺเถตนฺติ ขนฺตึ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อปริหีนชฺฌานา กาลงฺกตฺวา อสญฺญภเว นิพฺพตฺตนฺติ. โย ยสฺส อิริยาปโถ มนุสฺสโลเก ปณิหิโต อโหสิ, โส เตน อิริยาปเถน นิพฺพตฺติตฺวา ปญฺจ กปฺปสตานิ ฐิโต วา นิสินฺโน วา นิปนฺโน วา โหติ. เอวรูปานมฺปิ สตฺตานํ ปจฺจยาหาโร ลพฺภติ. เต หิ ยํ ฌานํ ภาเวตฺวา นิพฺพตฺตา, ตเทว เนสํ ปจฺจโย โหติ. ยถา ชิยาเวเคน ขิตฺตสโร ยาว ชิยาเวโค อตฺถิ, ตาว คจฺฉติ, เอวํ ยาว ฌานปจฺจโย อตฺถิ, ตาว ติฏฺฐนฺติ. ตสฺมึ นิฏฺฐิเต ขีณเวโค สโร วิย ปตนฺติ. เย ปน เต เนรยิกา เนว อุฏฺฐานผลูปชีวี น ปุญฺญผลูปชีวีติ วุตฺตา, เตสํ โก อาหาโรติ[Pg.158]? เตสํ กมฺมเมว อาหาโร. กึ ปญฺจ อาหารา อตฺถีติ เจ. ปญฺจ, น ปญฺจาติ อิทํ น วตฺตพฺพํ. นนุ ปจฺจโย อาหาโรติ วุตฺตเมตํ. ตสฺมา เยน กมฺเมน เต นิรเย นิพฺพตฺตา, ตเทว เตสํ ฐิติปจฺจยตฺตา อาหาโร โหติ. ยํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘น จ ตาว กาลงฺกโรติ, ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตี โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐).

この“縁としての食”が採用される時、間接的な食も直接的な食も、すべて含まれることになる。そこにおいて、無想定の境地でも“縁としての食”が見出される。仏陀が世に出られる前、外道の門下で出家した者たちが、風の遍作を修めて第四禅を成し遂げ、その禅定から覚めた後、“心とは忌まわしい。心の不在こそが善い。心があるからこそ、殺害や束縛などを縁とする苦しみが生じる。心がなければ、そのような苦しみもない”と、忍受と好意を生じさせ、禅定を失うことなく没して、無想定の境地に生まれる。人間界において維持されていた威儀のままに、そこに生まれて、五百大劫の間、立ったまま、あるいは座ったまま、あるいは横になったままの姿で留まる。このような衆生であっても、“縁としての食”は見出される。彼らがその禅定を修めて生まれた以上、その禅定そのものが彼らの“縁（食）”となるからである。ちょうど、弦の勢いによって放たれた矢が、その勢いがある限り進み続けるように、禅定という縁がある限り、彼らは留まり続ける。その縁が尽きれば、勢いの衰えた矢のように落下する。一方、地獄の衆生については、“努力の成果によって生きる者でもなく、功徳の成果によって生きる者でもない”と言われているが、彼らの食は何であるか。彼らの“業”こそが食である。“五つの食があるのか”と問うならば、“五つである、いや五つではない”などと言うべきではない。なぜなら、“縁”が“食”であると言ったではないか。したがって、それらの衆生が地獄に生まれたその“業”そのものが、彼らの存続の縁であるがゆえに、“食”となるのである。このことを踏まえて、“その悪業が滅尽しない限り、死ぬことはない”という言葉が説かれたのである。

---

กพฬีการํ อาหารํ อารพฺภ เจตฺถ วิวาโท น กาตพฺโพ. มุเข อุปฺปนฺโน เขโฬปิ หิ เตสํ อาหารกิจฺจํ สาเธติ. เขโฬปิ หิ นิรเย ทุกฺขเวทนิโย หุตฺวา ปจฺจโย โหติ, สคฺเค สุขเวทนิโย. อิติ กามภเว นิปฺปริยาเยน จตฺตาโร อาหารา. รูปารูปภเวสุ ฐเปตฺวา อสญฺญํ เสสานํ ตโย. อสญฺญานญฺเจว อวเสสานญฺจ ปจฺจยาหาโรติ อิมินา อาหาเรน ‘‘สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ เอตํ ปญฺหํ กเถตฺวา ‘‘อยํ โข อาวุโส’’ติ เอวํ นิยฺยาตนมฺปิ ‘‘อตฺถิ โข อาวุโส’’ติ ปุน อุทฺธรณมฺปิ อกตฺวา ‘‘สพฺเพ สตฺตา สงฺขารฏฺฐิติกา’’ติ ทุติยปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ.

段食（だんじき）などの食について言えば、ここで論争をすべきではない。地獄の衆生にとっても、口の中に生じた唾液さえもが食の役割を果たすからである。唾液は地獄においては苦受の原因となり、天界においては楽受の原因となる。このように、欲界においては直接的な意味で四つの食がある。色界と無色界においては、無想定（無想天）を除いて、残りの者たちには三つの食がある。無想天の者たち、およびその他の者たちにとっては、縁となる食（縁食）がある。このように、食という原因によって“一切の衆生は食によって存続する”という問いを説き、“友よ、これこそが（仏の説かれた法である）”という結びも、“友よ、存在する（法である）”という再度の取り出しも行わずに、“一切の衆生は諸行（構成要素）によって存続する”という第二の問いを答えた。

---

กสฺมา ปน น นิยฺยาเตสิ น อุทฺธริตฺถ? ตตฺถ ตตฺถ นิยฺยาติยมาเนปิ อุทฺธริยมาเนปิ ปริยาปุณิตุํ วาเจตุํ ทุกฺขํ โหติ, ตสฺมา ทฺเว เอกาพทฺเธ กตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. อิมสฺมิมฺปิ วิสฺสชฺชเน เหฏฺฐา วุตฺตปจฺจโยว อตฺตโน ผลสฺส สงฺขรณโต สงฺขาโรติ วุตฺโต. อิติ เหฏฺฐา อาหารปจฺจโย กถิโต, อิธ สงฺขารปจฺจโยติ อยเมตฺถ เหฏฺฐิมโต วิเสโส. ‘‘เหฏฺฐา นิปฺปริยายาหาโร คหิโต, อิธ ปริยายาหาโรติ เอวํ คหิเต วิเสโส ปากโฏ ภเวยฺย, โน จ คณฺหึสู’ติ มหาสีวตฺเถโร อาห. อินฺทฺริยพทฺธสฺสปิ หิ อนินฺทฺริยพทฺธสฺสปิ ปจฺจโย ลทฺธุํ วฏฺฏติ. วินา ปจฺจเยน ธมฺโม นาม นตฺถิ. ตตฺถ อนินฺทฺริยพทฺธสฺส ติณรุกฺขลตาทิโน ปถวีรโส อาโปรโส จ ปจฺจโย โหติ. เทเว อวสฺสนฺเต หิ ติณาทีนิ มิลายนฺติ, วสฺสนฺเต จ ปน หริตานิ โหนฺติ. อิติ เตสํ ปถวีรโส อาโปรโส จ ปจฺจโย โหติ. อินฺทฺริยพทฺธสฺส อวิชฺชา ตณฺหา กมฺมํ อาหาโรติ เอวมาทโย ปจฺจยา, อิติ เหฏฺฐา ปจฺจโยเยว อาหาโรติ กถิโต, อิธ สงฺขาโรติ. อยเมเวตฺถ วิเสโส.

なぜ結びも取り出しも行わなかったのか。それぞれの箇所で結びや取り出しを行うと、学習したり教えたりするのが困難になるからである。それゆえ、二つの問いを一つに繋げて答えたのである。この回答においても、前述した縁（えん）そのものが、自らの結果を形成することから“行（ぎょう）”と呼ばれている。このように、前には食という縁が語られ、ここでは行という縁が語られた。これが前の回答との違いである。“前には直接的な意味での食が取られ、ここでは比喩的な意味での食が取られている。そのように理解すれば違いが明白になるであろう”とマハーシーヴァ長老は述べた。というのも、有情（根を伴うもの）にも無情（根を伴わないもの）にも縁を見出すことが適当だからである。縁なしに存在する法というものはない。その中で、草木や蔓などの無情のものにとっては、地の滋味と水の滋味とが縁となる。雨が降らなければ草木などは枯れ、雨が降れば青々と茂る。このように、それらには地の滋味と水の滋味とが縁となる。有情のものにとっては、無明、渇愛、業、食などが縁である。このように、前には縁そのものが食として語られ、ここでは行として語られた。これがここでの違いである。

---

อยํ [Pg.159] โข, อาวุโสติ อาวุโส อมฺหากํ สตฺถารา มหาโพธิมณฺเฑ นิสีทิตฺวา สยํ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สจฺฉิกตฺวา อยํ เอกธมฺโม เทสิโต. ตตฺถ เอกธมฺเม ตุมฺเหหิ สพฺเพเหว สงฺคายิตพฺพํ น วิวทิตพฺพํ. ยถยิทํ พฺรหฺมจริยนฺติ ยถา สงฺคายมานานํ ตุมฺหากํ อิทํ สาสนพฺรหฺมจริยํ อทฺธนิยํ อสฺส. เอเกน หิ ภิกฺขุนา ‘‘อตฺถิ, โข อาวุโส, เอโก ธมฺโม สมฺมทกฺขาโต. กตโม เอโก ธมฺโม? สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา. สพฺเพ สตฺตา สงฺขารฏฺฐิติกา’’ติ กถิเต ตสฺส กถํ สุตฺวา อญฺโญ กเถสฺสติ. ตสฺสปิ อญฺโญติ เอวํ ปรมฺปรกถานิยเมน อิทํ พฺรหฺมจริยํ จิรํ ติฏฺฐมานํ สเทวกสฺส โลกสฺส อตฺถาย หิตาย ภวิสฺสตีติ เอกกวเสน ธมฺมเสนาปติ สาริปุตฺตตฺเถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

“友よ、これこそが”とは、“友よ、我らの師（仏陀）が、大菩提道場に座して、自ら一切知者の智をもって悟り、説かれた一つの法である”ということである。その一つの法について、あなた方全員で合誦すべきであり、論争すべきではない。“この聖なる修行（梵行）が（永続するように）”とは、合誦するあなた方にとって、この教えの修行が長久に保たれるようにということである。一人の比丘が“友よ、正しく説かれた一つの法がある。その一つの法とは何か。一切の衆生は食によって存続し、一切の衆生は諸行によって存続するものである”と語ったとき、それを聞いて他の者が語り、さらにそれを聞いてまた別の者が語るというように、伝承の順序によって、この聖なる教えが長く留まり、天人を含む世界の利益と幸福のために資するであろう。このように、法将軍サーリプッタ長老は“一”の教えの部によって和合の味わいを示したのである。

---

เอกกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

一の教えの解説（一法注）が終わった。

---

ทุกวณฺณนา

二の教えの解説（二法注）。

---

๓๐๔. อิติ เอกกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทุกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ นามรูปทุเก นามนฺติ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา นิพฺพานญฺจ. ตตฺถ จตฺตาโร ขนฺธา นามนฏฺเฐน นามํ. นามนฏฺเฐนาติ นามกรณฏฺเฐน. ยถา หิ มหาชนสมฺมตตฺตา มหาสมฺมตสฺส ‘‘มหาสมฺมโต’’ติ นามํ อโหสิ, ยถา มาตาปิตโร ‘‘อยํ ติสฺโส นาม โหตุ, ผุสฺโส นาม โหตู’’ติ เอวํ ปุตฺตสฺส กิตฺติมนามํ กโรนฺติ, ยถา วา ‘‘ธมฺมกถิโก วินยธโร’’ติ คุณโต นามํ อาคจฺฉติ, น เอวํ เวทนาทีนํ. เวทนาทโย หิ มหาปถวีอาทโย วิย อตฺตโน นามํ กโรนฺตาว อุปฺปชฺชนฺติ. เตสุ อุปฺปนฺเนสุ เตสํ นามํ อุปฺปนฺนเมว โหติ. น หิ เวทนํ อุปฺปนฺนํ ‘‘ตฺวํ เวทนา นาม โหหี’’ติ, โกจิ ภณติ, น จสฺสา เยน เกนจิ การเณน นามคฺคหณกิจฺจํ อตฺถิ, ยถา ปถวิยา อุปฺปนฺนาย ‘‘ตฺวํ ปถวี นาม โหหี’’ติ นามคฺคหณกิจฺจํ นตฺถิ, จกฺกวาฬสิเนรุมฺหิ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺเตสุ อุปฺปนฺเนสุ ‘‘ตฺวํ จกฺกวาฬํ นาม, ตฺวํ นกฺขตฺตํ นาม โหหี’’ติ นามคฺคหณกิจฺจํ นตฺถิ, นามํ อุปฺปนฺนเมว โหติ, โอปปาติกา ปญฺญตฺติ นิปตติ, เอวํ เวทนาย อุปฺปนฺนาย ‘‘ตฺวํ เวทนา นาม โหหี’’ติ นามคฺคหณกิจฺจํ นตฺถิ, ตาย อุปฺปนฺนาย เวทนาติ [Pg.160] นามํ อุปฺปนฺนเมว โหติ. สญฺญาทีสุปิ เอเสว นโย อตีเตปิ หิ เวทนา เวทนาเยว. สญฺญา. สงฺขารา. วิญฺญาณํ วิญฺญาณเมว. อนาคเตปิ. ปจฺจุปฺปนฺเนปิ. นิพฺพานํ ปน สทาปิ นิพฺพานเมวาติ. นามนฏฺเฐน นามํ. นมนฏฺเฐนาปิ เจตฺถ จตฺตาโร ขนฺธา นามํ. เต หิ อารมฺมณาภิมุขํ นมนฺติ. นามนฏฺเฐน สพฺพมฺปิ นามํ. จตฺตาโร หิ ขนฺธา อารมฺมเณ อญฺญมญฺญํ นาเมนฺติ, นิพฺพานํ อารมฺมณาธิปติปจฺจยตาย อตฺตนิ อนวชฺชธมฺเม นาเมติ.

304. このように一の教えによって和合の味わいを示し、今は二の教えによってそれを示すために、再び説法を始めた。その中の“名色（めいしき）”の二法において、“名（な）”とは四つの無色の蘊（受・想・行・識）と涅槃のことである。その中で四蘊は“名づける”という性質から“名（なーま）”と呼ばれる。“名づけるという性質”とは、名前を付けるという意味である。例えば、多くの人々に認められたことによってマハーサンマタ王に“マハーサンマタ”という名がついたように、また父母が“この子はティッサという名にせよ、プッサという名にせよ”と息子に名前をつけるように、あるいは“説法師”“持律師”と徳によって名が与えられるようなものではない。というのも、受などは大地などと同様に、自らの名前を伴いながら生じるからである。それらが生じたとき、それらの名前も既に生じている。生じた受に対して“お前は受という名になれ”と言う者は誰もいないし、何らかの理由で名前を付ける作業が必要なわけでもない。大地が生じたときに“お前は大地という名になれ”という名づけの作業が必要ないのと同様であり、輪囲山、須弥山、月、太陽、星が生じたときに“お前は輪囲山という名になれ、お前は星という名になれ”という名づけの作業が必要なく、名前が既に生じており、自然に名称が定まるのと同様である。受が生じたときも“お前は受という名になれ”という作業は必要なく、それが生じたときには“受”という名前が既に生じている。想などにおいてもこの理理は同じである。過去においても受は受であり、想、行、識は識であった。未来においても、現在においても同様である。涅槃については常に涅槃である。このように名づけるという意味で“名”である。また、ここでは四蘊は“（対象へ）傾く”という意味からも“名”である。それらは対象に向かって傾くからである。また、広義には名に属するすべてのものが含まれる。四蘊は対象において互いを傾かせ、涅槃は対象としての増上縁であることにより、自らの方へ無過失の法（道や果）を傾かせるからである。

---

รูปนฺติ จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ, ตํ สพฺพมฺปิ รุปฺปนฏฺเฐน รูปํ. ตสฺส วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

“色（しき）”とは、四つの大種（地・水・火・風）と、四つの大種を拠り所とする派生した色（所造色）のことである。それらすべては“壊れる（変異する）”という性質から“色（ルーパ）”と呼ばれる。その詳細な説明は‘清浄道論’で説かれた方法によって理解されるべきである。

---

อวิชฺชาติ ทุกฺขาทีสุ อญฺญาณํ. อยมฺปิ วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค กถิตาเยว. ภวตณฺหาติ ภวปตฺถนา. ยถาห ‘‘ตตฺถ กตมา ภวตณฺหา? โย ภเวสุ ภวจฺฉนฺโท’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๓๑๙).

“無明”とは、苦諦などに関する無知のことである。これも詳細は‘清浄道論’で語られている通りである。“有愛（うあい）”とは、生存を希求することである。それについて“その中で有愛とは何か。諸々の生存における生存の欲求である”などと説かれている通りである。

---

ภวทิฏฺฐีติ ภโว วุจฺจติ สสฺสตํ, สสฺสตวเสน อุปฺปชฺชนกทิฏฺฐิ. สา ‘‘ตตฺถ กตมา ภวทิฏฺฐิ? ‘ภวิสฺสติ อตฺตา จ โลโก จา’ติ ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคต’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๑๓๒๐) นเยน อภิธมฺเม วิตฺถาริตา. วิภวทิฏฺฐีติ วิภโว วุจฺจติ อุจฺเฉทํ, อุจฺเฉทวเสน อุปฺปชฺชนกทิฏฺฐิ. สาปิ ‘‘ตตฺถ กตมา วิภวทิฏฺฐิ? ‘น ภวิสฺสติ อตฺตา จ โลโก จา’ติ (ธ. ส. ๒๘๕). ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคต’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๑๓๒๑) นเยน ตตฺเถว วิตฺถาริตา.

“有見（うけん）”における“有（う）”とは常住のことであり、常住の観点から生じる見解が有見である。それはアビダンマにおいて“その中で有見とは何か。‘我と世界は存在するであろう’というような見解、見解に陥ることである”などの方法で詳細に説かれている。“非有見”における“非有（ひう）”とは断滅のことであり、断滅の観点から生じる見解が非有見である。それも同じアビダンマの箇所で“その中で非有見とは何か。‘我と世界は存在しなくなるであろう’というような見解、見解に陥ることである”などの方法で詳細に説かれている。

---

อหิริกนฺติ ‘‘ยํ น หิรียติ หิรียิตพฺเพนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๒๘) เอวํ วิตฺถาริตา นิลฺลชฺชตา. อโนตฺตปฺปนฺติ ‘‘ยํ น โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๒๙) เอวํ วิตฺถาริโต อภายนกอากาโร.

“無慚（むざん）”とは、“恥じるべきことに対して恥じないこと”というように詳述される、恥知らずな状態のことである。“無愧（むき）”とは、“畏れるべきことに対して畏れないこと”というように詳述される、罪悪を恐れない態度のことである。

---

หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจาติ ‘‘ยํ หิรียติ หิรียิตพฺเพน, โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๐-๓๑) เอวํ วิตฺถาริตานิ หิริโอตฺตปฺปานิ. อปิ เจตฺถ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานา หิรี, พหิทฺธาสมุฏฺฐานํ โอตฺตปฺปํ. อตฺตาธิปเตยฺยา หิรี, โลกาธิปเตยฺยํ โอตฺตปฺปํ. ลชฺชาสภาวสณฺฐิตา หิรี, ภยสภาวสณฺฐิตํ โอตฺตปฺปํ. วิตฺถารกถา ปเนตฺถ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา.

“慚（ざん）”と“愧（き）”とは、“恥じるべきことに対して恥じ、畏れるべきことに対して畏れること”というように詳述される、慚と愧の性質のことである。また、ここでは、慚は自己のあり方を原因（内起）とし、愧は他者や世間の目を原因（外起）とする。慚は自己を主権（自増上）とし、愧は世間を主権（世増上）とする。慚は恥の性質に立脚し、愧は畏怖の性質に立脚する。これらについての詳細な説明は、‘清浄道論（ヴィスッディマッガ）’においてあらゆる側面から私（覚音）によって述べられている。

---

โทวจสฺสตาติ [Pg.161] ทุกฺขํ วโจ เอตสฺมึ วิปฺปฏิกูลคาหิมฺหิ วิปจฺจนีกสาเต อนาทเร ปุคฺคเลติ ทุพฺพโจ, ตสฺส กมฺมํ โทวจสฺสํ, ตสฺส ภาโว โทวจสฺสตา. วิตฺถารโต ปเนสา ‘‘ตตฺถ กตมา โทวจสฺสตา? สหธมฺมิเก วุจฺจมาเน โทวจสฺสาย’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๓๒) อภิธมฺเม อาคตา. สา อตฺถโต สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ. ‘‘จตุนฺนญฺจ ขนฺธานํ เอเตนากาเรน ปวตฺตานํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ วทนฺติ. ปาปมิตฺตตาติ ปาปา อสฺสทฺธาทโย ปุคฺคลา เอตสฺส มิตฺตาติ ปาปมิตฺโต, ตสฺส ภาโว ปาปมิตฺตตา. วิตฺถารโต ปเนสา – ‘‘ตตฺถ กตมา ปาปมิตฺตตา? เย เต ปุคฺคลา อสฺสทฺธา ทุสฺสีลา อปฺปสฺสุตา มจฺฉริโน ทุปฺปญฺญา. ยา เตสํ เสวนา นิเสวนา สํเสวนา ภชนา สํภชนา ภตฺติ สํภตฺติ ตํสมฺปวงฺกตา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๓) เอวํ อาคตา. สาปิ อตฺถโต โทวจสฺสตา วิย ทฏฺฐพฺพา.

“悪言（あくごん）の状態（dovacassatā）”とは、反対の立場をとり、反抗を楽しみ、敬意を払わない人に対して、言葉をかけることが困難（dubbaco）であることを指す。その（話しがたい人の）行為が悪言（dovacassaṃ）であり、その性質が悪言の状態である。詳述すれば、これは阿毘達磨において“そこにおける悪言の状態とは何か？ 正しい法（律）が説かれている時に、話しがたい状態（反抗的であること）である”と説かれている。それは実体（勝義）としては行蘊（ぎょううん）である。“（不敬という）そのようなあり方で生じている四つの蘊の名称である”と説かれている。“悪友（あくゆう）の状態（pāpamittatā）”とは、不信心などの邪悪な人々がその人の友であるから悪友（pāpamitto）であり、その状態が悪友の状態である。詳述すれば、これは“そこにおける悪友の状態とは何か？ 不信心、不道徳、少聞、吝嗇、愚痴な人々。それらの人々を親近し、常に親近し、繰り返し親近し、供奉し、繰り返し供奉し、信奉し、繰り返し信奉し、彼らに傾倒することである”と説かれている。これもまた、実体としては悪言の状態と同様に（行蘊として）見なされるべきである。

---

โสวจสฺสตา จ กลฺยาณมิตฺตตา จ วุตฺตปฺปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺพา. อุโภปิ ปเนตา อิธ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา.

“善言（ぜんごん）の状態（sovacassatā）”と“善友（ぜんゆう）の状態（kalyāṇamittatā）”は、上述の反対の論理によって理解されるべきである。これら二つは、ここでは世間的（有漏）と出世間的（無漏）が混在したものとして説かれている。

---

อาปตฺติกุสลตาติ ‘‘ปญฺจปิ อาปตฺติกฺขนฺธา อาปตฺติโย, สตฺตปิ อาปตฺติกฺขนฺธา อาปตฺติโย. ยา ตาสํ อาปตฺตีนํ อาปตฺติกุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๖) เอวํ วุตฺโต อาปตฺติกุสลภาโว.

“罪の巧みさ（āpattikusalatā）”とは、“五つの罪の集まりも罪であり、七つの罪の集まりも罪である。それら罪についての巧みさ、智慧、理解である”というように述べられている、罪（律の抵触）における熟練した状態のことである。

---

อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตาติ ‘‘ยา ตาหิ อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานกุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๗) เอวํ วุตฺตา สห กมฺมวาจาย อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานปริจฺเฉทชานนา ปญฺญา.

“罪からの出離の巧みさ（āpattivuṭṭhānakusalatā）”とは、“それら罪からの出離（解除）の巧みさ、智慧、理解である”というように述べられている、羯磨（かつま：儀式）に伴う、罪からの出離（解除）の境界を判別し知る智慧のことである。

---

สมาปตฺติกุสลตาติ ‘‘อตฺถิ สวิตกฺกสวิจารา สมาปตฺติ, อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺตา สมาปตฺติ, อตฺถิ อวิตกฺกอวิจารา สมาปตฺติ. ยา ตาสํ สมาปตฺตีนํ กุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๘) เอวํ วุตฺตา สห ปริกมฺเมน อปฺปนาปริจฺเฉทชานนา ปญฺญา. สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตาติ ‘‘ยา ตาหิ สมาปตฺตีหิ วุฏฺฐานกุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๙) เอวํ วุตฺตา ยถาปริจฺฉินฺนสมยวเสเนว สมาปตฺติโต วุฏฺฐานสมตฺถา ‘‘เอตฺตกํ คเต สูริเย อุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ วุฏฺฐานกาลปริจฺเฉทกา ปญฺญา.

“等至（とうじ：定）の巧みさ（samāpattikusalatā）”とは、“尋（じん）と伺（し）を伴う等至があり、尋はなく伺のみの等至があり、尋も伺もない等至がある。それら等至についての巧みさ、智慧、理解である”というように述べられている、遍作（準備）を伴う安止（あんし：本定）の境界を判別し知る智慧のことである。“等至からの出離の巧みさ（samāpattivuṭṭhānakusalatā）”とは、“それら等至からの出離の巧みさ、智慧、理解である”というように述べられている、あらかじめ定められた時間に従って等至から出離することができ、“太陽がこれほどの位置に達した時に出離しよう”というように、出離の時間を限定し判別する智慧のことである。

---

ธาตุกุสลตาติ ‘‘อฏฺฐารส ธาตุโย จกฺขุธาตุ…เป… มโนวิญฺญาณธาตุ. ยา ตาสํ ธาตูนํ กุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๐) เอวํ วุตฺตา อฏฺฐารสนฺนํ [Pg.162] ธาตูนํ สภาวปริจฺเฉทกา สวนธารณสมฺมสนปฏิเวธปญฺญา. มนสิการกุสลตาติ ‘‘ยา ตาสํ ธาตูนํ มนสิการกุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๑) เอวํ วุตฺตา ตาสํเยว ธาตูนํ สมฺมสนปฏิเวธปจฺจเวกฺขณปญฺญา.

“界（かい）の巧みさ（dhātukusalatā）”とは、“十八界、すなわち眼界……乃至……意識界。それら界についての巧みさ、智慧、理解である”というように述べられている、十八界の本性を限定し判別する、聴聞、保持、考察、通達に関わる智慧のことである。“作意（さいい）の巧みさ（manasikārakusalatā）”とは、“それら界についての作意の巧みさ、智慧、理解である”というように述べられている、それら界についての考察、通達、省察の智慧のことである。

---

อายตนกุสลตาติ ‘‘ทฺวาทสายตนานิ จกฺขายตนํ…เป… ธมฺมายตนํ. ยา เตสํ อายตนานํ อายตนกุสลตา ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๒) เอวํ วุตฺตา ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ อุคฺคหมนสิการปชานนา ปญฺญา. อปิจ ธาตุกุสลตาปิ อุคฺคหมนสิการสวนสมฺมสนปฏิเวธปจฺจเวกฺขเณสุ วตฺตติ มนสิการกุสลตาปิ อายตนกุสลตาปิ. อยํ ปเนตฺถ วิเสโส, สวนอุคฺคหปจฺจเวกฺขณา โลกิยา, ปฏิเวโธ โลกุตฺตโร, สมฺมสนมนสิการา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา. ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตาติ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา…เป… สมุทโย โหตีติ ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๓) เอวํ วุตฺตา ทฺวาทสนฺนํ ปจฺจยาการานํ อุคฺคหาทิวเสน ปวตฺตา ปญฺญา.

“処（しょ）の巧みさ（āyatanakusalatā）”とは、“十二処、すなわち眼処……乃至……法処。それら処についての処の巧みさ、智慧、理解である”というように述べられている、十二処の学習、作意、理解の智慧のことである。また、界の巧みさは、学習、作意、聴聞、考察、通達、省察において機能し、作意の巧みさと処の巧みさも同様である。ここでの違いは、聴聞、学習、省察は世間的であり、通達は出世間的であり、考察と作意は世間的と出世間的が混在している点である。“縁起（えんぎ）の巧みさ（paṭiccasamuppādakusalatā）”とは、“無明を縁として行が生じ……乃至……（苦の）集起が起こるという、そこにおける智慧、理解である”というように述べられている、十二の支分からなる縁のあり方を学習などを通じて生じる智慧のことである。

---

ฐานกุสลตาติ ‘‘เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตุปจฺจยา อุปฺปาทาย ตํ ตํ ฐานนฺติ ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๔) เอวํ วุตฺตา ‘‘จกฺขุํ วตฺถุํ กตฺวา รูปํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนสฺส จกฺขุวิญฺญาณสฺส จกฺขุรูปํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๔๔) ฐานญฺเจว การณญฺจา’’ติ เอวํ ฐานปริจฺฉินฺทนสมตฺถา ปญฺญา. อฏฺฐานกุสลตาติ ‘‘เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปฺปาทาย ตํ ตํ อฏฺฐานนฺติ ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๕) เอวํ วุตฺตา ‘‘จกฺขุํ วตฺถุํ กตฺวา รูปํ อารมฺมณํ กตฺวา โสตวิญฺญาณาทีนิ นุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา เตสํ จกฺขุรูปํ น ฐานํ น การณ’’นฺติ เอวํ อฏฺฐานปริจฺฉินฺทนสมตฺถา ปญฺญา อปิจ เอตสฺมึ ทุเก ‘‘กิตฺตาวตา ปน, ภนฺเต, ฐานาฐานกุสโล ภิกฺขูติ อลํ วจนายาติ. อิธานนฺท, ภิกฺขุ อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ ปชานาติ. ฐานญฺจ โข เอตํ วิชฺชติ, ยํ ปุถุชฺชโน กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺยา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๗) อิมินาปิ สุตฺเตน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“処（しょ：原因・可能性）の巧みさ（ṭhānakusalatā）”とは、“いかなる法がいかなる法の生起のための因縁となるか、それがその（結果の）処（原因）であるという、そこにおける智慧、理解である”というように述べられている、“眼を拠り所とし、色を対象として生じた眼識にとって、眼と色は処（原因）であり根拠である”というように、原因を限定し判別することのできる智慧のことである。“非処（ひしょ：非原因・不可能）の巧みさ（aṭṭhānakusalatā）”とは、“いかなる法がいかなる法の生起のための因（hetu）でも縁（paccaya）でもないか、それがその非処（非原因）であるという、そこにおける智慧、理解である”というように述べられている、“眼を拠り所とし、色を対象として、耳識などは生じない。ゆえに、それらにとって眼と色は処ではなく、原因ではない”というように、非原因を限定し判別することのできる智慧のことである。また、この二つの項目（二法）については、“尊師よ、どれほどのことで、比丘は‘処と非処に巧みな者’と言うに値するのでしょうか？……アーナンダよ、ここに比丘が、見（けん：智慧）を具足した人が、いかなる行（形成されたもの）をも恒常であると見なすことはあり得ない、そのようなことは起こり得ないと理解する。一方、凡夫がいかなる行をも恒常であると見なすことはあり得る（処である）と理解する”というこの経によっても、その意味は理解されるべきである。

---

อชฺชวนฺติ [Pg.163] โคมุตฺตวงฺกตา จนฺทวงฺกตา นงฺคลโกฏิวงฺกตาติ ตโย อนชฺชวา. เอกจฺโจ หิ ภิกฺขุ ปฐมวเย เอกวีสติยา อเนสนาสุ ฉสุ จ อโคจเรสุ จรติ, มชฺฌิมปจฺฉิมวเยสุ ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม โหติ, อยํ โคมุตฺตวงฺกตา นาม. เอโก ปฐมวเยปิ ปจฺฉิมวเยปิ จตุปาริสุทฺธิสีลํ ปูเรติ, ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม โหติ, มชฺฌิมวเย ปุริมสทิโส, อยํ จนฺทวงฺกตา นาม. เอโก ปฐมวเยปิ มชฺฌิมวเยปิ จตุปาริสุทฺธิสีลํ ปูเรติ, ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม โหติ, ปจฺฉิมวเย ปุริมสทิโส อยํ นงฺคลโกฏิวงฺกตา นาม. เอโก สพฺพเมตํ วงฺกตํ ปหาย ตีสุปิ วเยสุ เปสโล ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม โหติ. ตสฺส โย โส อุชุภาโว, อิทํ อชฺชวํ นาม. อภิธมฺเมปิ วุตฺตํ – ‘‘ตตฺถ กตโม อชฺชโว. ยา อชฺชวตา อชิมฺหตา อวงฺกตา อกุฏิลตา, อยํ วุจฺจติ อชฺชโว’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๖). ลชฺชวนฺติ ‘‘ตตฺถ กตโม ลชฺชโว? โย หิรียติ หิรียิตพฺเพน หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา. อยํ วุจฺจติ ลชฺชโว’’ติ เอวํ วุตฺโต ลชฺชีภาโว.

“アッジャヴァ（正直・誠実）”について、牛の尿のような曲がり、月の（欠けの）ような曲がり、鋤の柄のような曲がりという三つの不正直があります。ある比丘は、若年期に二十一種の不適切な探索や六つの不適切な場所に関わりますが、中年期と晩年期には羞恥心（恥）と後悔（慎み）を持ち、学処を志すようになります。これは“牛の尿のような曲がり”と呼ばれます。別の者は、若年期と晩年期には四遍浄戒を満たし、羞恥心と慎みを持ち学処を志しますが、中年期には最初の者の（若年期の）ようになります。これは“月のような曲がり”と呼ばれます。また別の者は、若年期と中年期には四遍浄戒を満たし、羞恥心と慎みを持ち学処を志しますが、晩年期には最初の者のようになります。これは“鋤の柄のような曲がり”と呼ばれます。ある者は、これらすべての曲がりを捨てて、三つの時期（若・中・晩年）すべてにおいて、戒を愛し、羞恥心と慎みを持ち、学処を志します。彼のその正直なあり方、これが“アッジャヴァ（正直）”と呼ばれます。アビダルマにおいても次のように説かれています。“そこでのアッジャヴァとは何か。正直であること、歪みがないこと、曲がっていないこと、険悪でないこと。これがアッジャヴァと呼ばれる”。ラッジャヴァ（羞恥）については、“そこでのラッジャヴァとは何か。恥じるべきことを恥じ、悪なる不善法の成就を恥じること。これがラッジャヴァと呼ばれる”と説かれる“羞恥の状態”のことです。

---

ขนฺตีติ ‘‘ตตฺถ กตมา ขนฺติ? ยา ขนฺติ ขมนตา อธิวาสนตา อจณฺฑิกฺกํ อนสฺสุโรโป อตฺตมนตา จิตฺตสฺสา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๔๘) เอวํ วุตฺตา อธิวาสนขนฺติ. โสรจฺจนฺติ ‘‘ตตฺถ กตมํ โสรจฺจํ? โย กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม. อิทํ วุจฺจติ โสรจฺจํ. สพฺโพปิ สีลสํวโร โสรจฺจ’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๔๙) เอวํ วุตฺโต สุรตภาโว.

“カンティ（忍耐）”については、“そこでの忍耐とは何か。忍耐、容認、耐え忍ぶこと、粗暴でないこと、憤慨しないこと、心の満足感である”と説かれる“耐え忍ぶ忍耐（安受忍）”のことです。“ソーラッチャ（温和）”については、“そこでの温和とは何か。身体的な不逸脱、言語的な不逸脱、身語の不逸脱である。これが温和と呼ばれる。すべての戒の慎み（律儀）が温和である”と説かれる“柔和な状態”のことです。

---

สาขลฺยนฺติ ‘‘ตตฺถ กตมํ สาขลฺยํ? ยา สา วาจา อณฺฑกา กกฺกสา ปรกฏุกา ปราภิสชฺชนี โกธสามนฺตา อสมาธิสํวตฺตนิกา, ตถารูปึ วาจํ ปหาย ยา สา วาจา เนฬา กณฺณสุขา เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา, ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา โหติ. ยา ตตฺถ สณฺหวาจตา สขิลวาจตา อผรุสวาจตา. อิทํ วุจฺจติ สาขลฺย’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๕๐) เอวํ วุตฺโต สมฺโมทกมุทุกภาโว. ปฏิสนฺถาโรติ อยํ โลกสนฺนิวาโส อามิเสน ธมฺเมน จาติ ทฺวีหิ ฉิทฺโท, ตสฺส ตํ ฉิทฺทํ ยถา น ปญฺญายติ, เอวํ ปีฐสฺส วิย ปจฺจตฺถรเณน อามิเสน ธมฺเมน จ ปฏิสนฺถรณํ. อภิธมฺเมปิ วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ กตโม ปฏิสนฺถาโร[Pg.164]? อามิสปฏิสนฺถาโร จ ธมฺมปฏิสนฺถาโร จ. อิเธกจฺโจ ปฏิสนฺถารโก โหติ อามิสปฏิสนฺถาเรน วา ธมฺมปฏิสนฺถาเรน วา. อยํ วุจฺจติ ปฏิสนฺถาโร’’ติ (ธ. ส. ๑๓๕๑). เอตฺถ จ อามิเสน สงฺคโห อามิสปฏิสนฺถาโร นาม. ตํ กโรนฺเตน มาตาปิตูนํ ภิกฺขุคติกสฺส เวยฺยาวจฺจกรสฺส รญฺโญ โจรานญฺจ อคฺคํ อคฺคเหตฺวาปิ ทาตุํ วฏฺฏติ. อามสิตฺวา ทินฺเน หิ ราชาโน จ โจรา จ อนตฺถมฺปิ กโรนฺติ ชีวิตกฺขยมฺปิ ปาเปนฺติ, อนามสิตฺวา ทินฺเน อตฺตมนา โหนฺติ. โจรนาควตฺถุอาทีนิ เจตฺถ วตฺถูนิ กเถตพฺพานิ. ตานิ สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถายํ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๘๕-๗) วิตฺถาริตานิ. สกฺกจฺจํ อุทฺเทสทานํ ปาฬิวณฺณนา ธมฺมกถากถนนฺติ เอวํ ธมฺเมน สงฺคโห ธมฺมปฏิสนฺถาโร นาม.

“サーカリヤ（柔和な言葉）”については、“そこでの柔和な言葉とは何か。とげがあり、粗悪で、他者を苦しめ、他者を攻撃し、怒りに近く、集中（三昧）に資さないような言葉を捨てて、欠点がなく、耳に心地よく、愛らしく、心に響き、高貴で、多くの人に好まれ、多くの人の心を喜ばせるような言葉を話すこと。そこでのしとやかな言葉、柔和な言葉、粗くない言葉。これが柔和な言葉と呼ばれる”と説かれる“喜ばしく柔和な状態”のことです。“パティサンターラ（接遇・相互の交わり）”については、この世の中は“財”と“法”の二つにおいて隙（欠け）がありますが、その隙が見えないように、ちょうど椅子の表面を覆う布のように、財と法によって補うことを指します。アビダルマでも“そこでの接遇とは何か。財の接遇と法の接遇である。ここで、ある者は財の接遇または法の接遇によって接遇を行う者となる。これが接遇と呼ばれる”と説かれています。ここで財による包摂（摂受）が“財の接遇”です。それを行う者は、父母や比丘仲間、奉仕者、王、盗賊らに対して、最上のものを自ら取らずに与えることが相応しいです。なぜなら、触れて（調べて）から与えると、王や盗賊は不利益をもたらしたり命を奪ったりすることもありますが、触れずに与えれば満足するからです。これに関しては盗賊ナーガの物語などが語られるべきであり、それらはサマンタパーサーディカー（律註釈）に詳しく記されています。また、恭しく教えを授け、聖典の解説をし、法話を説くといった法による包摂が“法の接遇”と呼ばれます。

---

อวิหึสาติ กรุณาปิ กรุณาปุพฺพภาโคปิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ตตฺถ กตมา อวิหึสา? ยา สตฺเตสุ กรุณา กรุณายนา กรุณายิตตฺตํ กรุณาเจโตวิมุตฺติ, อยํ วุจฺจติ อวิหึสา’’ติ. โสเจยฺยนฺติ เมตฺตาย จ เมตฺตาปุพฺพภาคสฺส จ วเสน สุจิภาโว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ตตฺถ กตมํ โสเจยฺยํ? ยา สตฺเตสุ เมตฺติ เมตฺตายนา เมตฺตายิตตฺตํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ, อิทํ วุจฺจติ โสเจยฺย’’นฺติ.

“アヴィヒンサー（不害）”とは、悲（カルナー）の心、あるいは悲の予備段階（近分）のことです。次のように説かれています。“そこでのアヴィヒンサーとは何か。生きとし生けるものに対する慈しみ、憐れみ、同情、悲による心の解放、これがアヴィヒンサーと呼ばれる”。“ソーチェイヤ（清浄）”とは、慈（メッター）および慈の予備段階による清らかな状態のことです。次のように説かれています。“そこでのソーチェイヤとは何か。生きとし生けるものに対する慈しみ、友愛、慈しみの状態、慈による心の解放、これがソーチェイヤと呼ばれる”。

---

มุฏฺฐสฺสจฺจนฺติ สติวิปฺปวาโส, ยถาห ‘‘ตตฺถ กตมํ มุฏฺฐสฺสจฺจํ? ยา อสติ อนนุสฺสติ อปฺปฏิสฺสติ อสฺสรณตา อธารณตา ปิลาปนตา สมฺมุสฺสนตา, อิทํ วุจฺจติ มุฏฺฐสฺสจฺจํ’’ (ธ. ส. ๑๓๕๖). อสมฺปชญฺญนฺติ, ‘‘ตตฺถ กตมํ อสมฺปชญฺญํ? ยํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูล’’นฺติ เอวํ วุตฺตา อวิชฺชาเยว. สติ สติเยว. สมฺปชญฺญํ ญาณํ.

“ムッタッサッチャ（忘念）”とは正念の消失のことであり、次のように説かれています。“そこでの忘念とは何か。念がないこと、随念がないこと、憶念がないこと、記憶していないこと、保持していないこと、浮ついていること、忘却していること、これが忘念と呼ばれる”。“アサンパジャンニャ（不正知）”については、“そこでの不正知とは何か。無知、不見、無明の障り、痴、不善根である”と説かれる無明そのもののことです。“サティ（念）”とは念そのものであり、“サンパジャンニャ（正知）”とは智慧（智）のことです。

---

อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตาติ ‘‘ตตฺถ กตมา อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา? อิเธกจฺโจ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๓๕๒) นเยน วิตฺถาริโต อินฺทฺริยสํวรเภโท. โภชเน อมตฺตญฺญุตาติ ‘‘ตตฺถ กตมา โภชเน อมตฺตญฺญุตา? อิเธกจฺโจ อปฺปฏิสงฺขา อโยนิโส อาหารํ อาหาเรติ ทวาย มทาย มณฺฑนาย วิภูสนาย. ยา ตตฺถ อสนฺตุฏฺฐิตา อมตฺตญฺญุตา อปฺปฏิสงฺขา โภชเน’’ติ เอวํ อาคโต โภชเน อมตฺตญฺญุภาโว. อนนฺตรทุโก วุตฺตปฺปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺโพ.

“諸根における門の不守護”については、“そこでの諸根における門の不守護とは何か。ここで、ある者は眼で色（形）を見て、その相（特徴）を掴む者となる”等の方法で詳しく説かれる、根律儀（感覚器官の制御）の崩壊のことです。“食事における不節制”については、“そこでの食事における不節制とは何か。ここで、ある者は智慧による省察なく、不適切に、遊びのため、慢心のため、飾り立てるため、美しく見せるために食事を摂る。そこでの不満足、不節制、食事における無省察である”と伝えられる、食事における分量をわきまえない状態のことです。次の一対（諸根の守護・食事の節制）は、上述の反対の方法で理解されるべきです。

---

ปฏิสงฺขานพลนฺติ [Pg.165] ‘‘ตตฺถ กตมํ ปฏิสงฺขานพลํ? ยา ปญฺญา ปชานนา’’ติ เอวํ วิตฺถาริตํ อปฺปฏิสงฺขาย อกมฺปนญาณํ. ภาวนาพลนฺติ ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนํ พลํ. อตฺถโต วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสีเสน สตฺต โพชฺฌงฺคา โหนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ตตฺถ กตมํ ภาวนาพลํ? ยา กุสลานํ ธมฺมานํ อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺมํ, อิทํ วุจฺจติ ภาวนาพลํ. สตฺตโพชฺฌงฺคา ภาวนาพล’’นฺติ.

“パティサンカーナ・バラ（省察力）”については、“そこでの省察力とは何か。智慧、知ることである”と詳述される、思惟しないことによって揺らぐことのない智慧のことです。“バーヴナー・バラ（修習力）”とは、修行する者に生じる力のことです。意味（実体）としては、精進覚支を筆頭とする七覚支のことになります。次のように説かれています。“そこでの修習力とは何か。善法を親しみ、修め、多作すること、これが修習力と呼ばれる。七覚支が修習力である”。

---

สติพลนฺติ อสฺสติยา อกมฺปนวเสน สติเยว. สมาธิพลนฺติ อุทฺธจฺเจ อกมฺปนวเสน สมาธิเยว. สมโถ สมาธิ. วิปสฺสนา ปญฺญา. สมโถว ตํ อาการํ คเหตฺวา ปุน ปวตฺเตตพฺพสฺส สมถสฺส นิมิตฺตวเสน สมถนิมิตฺตํ ปคฺคาหนิมิตฺเตปิ เอเสว นโย. ปคฺคาโห วีริยํ. อวิกฺเขโป เอกคฺคตา. อิเมหิ ปน สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ ปฏิสงฺขานพลญฺจ ภาวนาพลญฺจ สติพลญฺจ สมาธิพลญฺจ สมโถ จ วิปฺปสฺสนา จ สมถนิมิตฺตญฺจ ปคฺคาหนิมิตฺตญฺจ ปคฺคาโห จ อวิกฺเขโป จาติ ฉหิ ทุเกหิ ปรโต สีลทิฏฺฐิสมฺปทาทุเกน จ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา ธมฺมา กถิตา.

“念力（satibala）”とは、不念（念の反対）によって動揺しないという点から、念そのもののことである。“定力（samādhibala）”とは、掉挙（心の浮つき）によって動揺しないという点から、定そのもののことである。止（samatha）とは定であり、観（vipassanā）とは慧（paññā）である。止そのものが、その定まった相（ありさま）を捉えて、再び生じさせるべき止の兆候（nimitta）となることから“止相（samathanimitta）”という。“策励相（paggāhanimitta）”についても同様の理（ことわり）である。策励（paggāha）とは精進であり、不散乱（avikkhepo）とは心一境性である。念・正知、如実知自乗力、修習力、念力、定力、止・観、止相・策励相、策励・不散乱という六つの二法（二つの項目の組）に続いて、戒・見の具足の二法によって、世間的・出世間的が混在した諸法が説かれた。

---

สีลวิปตฺตีติ ‘‘ตตฺถ กตมา สีลวิปตฺติ? กายิโก วีติกฺกโม…เป… สพฺพมฺปิ ทุสฺสีลฺยํ สีลวิปตฺตี’’ติ เอวํ วุตฺโต สีลวินาสโก อสํวโร. ทิฏฺฐิวิปตฺตีติ ‘‘ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิวิปตฺติ? นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิ ยิฏฺฐ’’นฺติ เอวํ อาคตา สมฺมาทิฏฺฐิวินาสิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

“戒の失（sīlavipatti）”とは、‘そこにおける戒の失とは何か。身による逸脱…（中略）…一切の悪戒が戒の失である’と説かれているように、戒を破壊する不律儀のことである。“見の失（diṭṭhivipatti）”とは、‘そこにおける見の失とは何か。施されたものに報いはない、供犠に報いはない…’と伝えられているように、正見を破壊する邪見のことである。

---

สีลสมฺปทาติ ‘‘ตตฺถ กตมา สีลสมฺปทา? กายิโก อวีติกฺกโม’’ติ เอวํ ปุพฺเพ วุตฺตโสรจฺจเมว สีลสฺส สมฺปาทนโต ปริปูรณโต ‘‘สีลสมฺปทา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ‘‘สพฺโพปิ สีลสํวโร สีลสมฺปทา’’ติ อิทํ มานสิกปริยาทานตฺถํ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิสมฺปทาติ ‘‘ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิสมฺปทา? อตฺถิ ทินฺนํ อตฺถิ ยิฏฺฐํ…เป… สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ ยา เอวรูปา ปญฺญา ปชานนา’’ติ เอวํ อาคตํ ทิฏฺฐิปาริปูริภูตํ ญาณํ.

“戒の具足（sīlasampadā）”とは、‘そこにおける戒の具足とは何か。身による不逸脱である’と、先に説かれた“ soracca（端正・柔和）”そのもののことである。それは戒を達成し、充足させるものであるから“戒の具足”と言われる。また、ここで‘一切の戒の律儀が戒の具足である’と言われるのは、心における（戒の）把握を目的として説かれたものである。“見の具足（diṭṭhisampadā）”とは、‘そこにおける見の具足とは何か。施されたものに報いはあり、供犠に報いはあり…（中略）…自ら現証して知らしめる、というような智慧、正知である’と伝えられている、見の充足となった知（ñāṇa）のことである。

---

สีลวิสุทฺธีติ วิสุทฺธึ ปาเปตุํ สมตฺถํ สีลํ. อภิธมฺเม ปนายํ ‘‘ตตฺถ กตมา สีลวิสุทฺธิ? กายิโก อวีติกฺกโม วาจสิโก อวีติกฺกโม กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม, อยํ วุจฺจติ สีลวิสุทฺธี’’ติ เอวํ วิภตฺตา. ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ วิสุทฺธึ ปาเปตุํ สมตฺถํ ทสฺสนํ. อภิธมฺเม ปนายํ ‘‘ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ? กมฺมสฺสกตญาณํ สจฺจานุโลมิกญาณํ มคฺคสมงฺคิสฺสญาณํ ผลสมงฺคิสฺสญาณ’’นฺติ เอวํ วุตฺตา. เอตฺถ จ ติวิธํ ทุจฺจริตํ อตฺตนา [Pg.166] กตมฺปิ ปเรน กตมฺปิ สกํ นาม น โหติ อตฺถภญฺชนโต. สุจริตํ สกํ นาม อตฺถชนนโตติ เอวํ ชานนํ กมฺมสฺสกตญาณํ นาม. ตสฺมึ ฐตฺวา พหุํ วฏฺฏคามิกมฺมํ อายูหิตฺวา สุขโต สุเขเนว อรหตฺตํ ปตฺตา คณนปถํ วีติวตฺตา. วิปสฺสนาญาณํ ปน วจีสจฺจญฺจ อนุโลเมติ, ปรมตฺถสจฺจญฺจ น วิโลเมตีติ สจฺจานุโลมิกํ ญาณนฺติ วุตฺตํ.

“戒の清浄（sīlavisuddhi）”とは、清浄（涅槃）に至らせることができる戒のことである。アビダンマにおいては、‘そこにおける戒の清浄とは何か。身による不逸脱、口による不逸脱、身口による不逸脱、これを戒の清浄という’と分類されている。“見の清浄（diṭṭhivisuddhi）”とは、清浄に至らせることができる知見のことである。アビダンマにおいては、‘そこにおける見の清浄とは何か。業自性正見（kammassakatañāṇa）、諦随順智（saccānulomikañāṇa）、道に備わった者の智、果に備わった者の智である’と説かれている。ここで、三種の悪行は、自分で行ったものであれ、他人が行ったものであれ、（真の意味での）自分のものとはならない。なぜなら、それは（現世・来世の）利益を破壊するからである。善行こそが自分のものと言える。なぜなら、それは利益を生じさせるからである。このように知ることを“業自性正見”という。この智に立脚して、多くの輪廻に繋がる業を積み、幸福から幸福へと阿羅漢果に到達した人々は計り知れない。一方、観の智（vipassanāñāṇa）は、俗諦の真実（言説の真実）に随順し、勝義諦（涅槃という最高の真実）に背かない。それゆえに“諦随順智”と呼ばれる。

---

‘‘ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปน ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธาน’’นฺติ เอตฺถ ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ ญาณทสฺสนํ กถิตํ. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ ตํสมฺปยุตฺตเมว วีริยํ. อปิ จ ปุริมปเทน จตุมคฺคญาณํ. ปจฺฉิมปเทน ตํสมฺปยุตฺตํ วีริยํ. อภิธมฺเม ปน ‘‘ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปนาติ ยา ปญฺญา ปชานนา อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ โย เจตสิโก วีริยารมฺโภ สมฺมาวายาโม’’ติ เอวํ อยํ ทุโก วิภตฺโต.

“見の清浄と、その見にふさわしい勤勉（padhāna）”という句において、“見の清浄”とは知見（預流道智）が説かれている。“その見にふさわしい勤勉”とは、その智に相応する精進のことである。また別の解釈によれば、前の句（見の清浄）で四道智が説かれ、後ろの句（見にふさわしい勤勉）でその四道智に相応する精進が説かれている。アビダンマにおいては、‘見の清浄とは、智慧、正知、無痴、択法、正見のことである。その見にふさわしい勤勉とは、心に関わる精進の開始、正精進のことである’というように、この二法が世尊によって分類されている。

---

‘‘สํเวโค จ สํเวชนีเยสุ ฐาเนสู’’ติ เอตฺถ ‘‘สํเวโคติ ชาติภยํ ชราภยํ พฺยาธิภยํ มรณภย’’นฺติ เอวํ ชาติอาทีนิ ภยโต ทสฺสนญาณํ. สํเวชนียํ ฐานนฺติ ชาติชราพฺยาธิมรณํ. เอตานิ หิ จตฺตาริ ชาติ ทุกฺขา, ชรา ทุกฺขา, พฺยาธิ ทุกฺโข, มรณํ ทุกฺขนฺติ เอวํ สํเวคุปฺปตฺติการณตฺตา สํเวชนียํ ฐานนฺติ วุตฺตานิ. สํวิคฺคสฺส จ โยนิโส ปธานนฺติ เอวํ สํเวคชาตสฺส อุปายปธานํ. ‘‘อิธ ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนตี’’ติ เอวํ อาคตวีริยสฺเสตํ อธิวจนํ.

“戦慄（saṃvega）と、戦慄すべき場所における（努力）”という句において、“戦慄”とは、生・老・病・死という生老病死の恐怖として、これらを見る知（ñāṇa）のことである。“戦慄すべき場所（saṃvejanīya-ṭhāna）”とは、生・老・病・死のことである。これら四つは、“生は苦である、老は苦である、病は苦である、死は苦である”というように、戦慄を生じさせる原因であるため“戦慄すべき場所”と言われる。“戦慄した者の如理なる勤勉（yoniso padhāna）”とは、そのように戦慄が生じた者の手段を伴う精進のことである。これは‘ここに比丘が、未生の悪なる不善法を生じさせないために、意欲（chanda）を生じさせ…’と説かれている精進の別名である。

---

อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสูติ ยา กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย อสนฺตุฏฺฐสฺส ภิยฺโยกมฺยตา, ตาย หิ สมงฺคีภูโต ปุคฺคโล สีลํ ปูเรตฺวา ฌานํ อุปฺปาเทติ. ฌานํ ลภิตฺวา วิปสฺสนํ อารภติ. อารทฺธวิปสฺสโก อรหตฺตํ อคเหตฺวา อนฺตรา โวสานํ นาปชฺชติ. อปฺปฏิวานิตา จ ปธานสฺมินฺติ ‘‘กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย สกฺกจฺจกิริยตา สาตจฺจกิริยตา อฏฺฐิตกิริยตา อโนลีนวุตฺติตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺม’’นฺติ เอวํ วุตฺตา รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ชาคริยานุโยควเสน อารทฺเธ ปธานสฺมึ อรหตฺตํ อปตฺวา อนิวตฺตนตา.

“善法における不満足”とは、善法を修習（瞑想）することにおいて、満足することなく、さらに向上を求める状態のことである。この不満足の徳を備えた人は、戒を具足して禅定を生じさせ、禅定を得てから観（ヴィパッサナー）を開始する。観を開始した者は、阿羅漢果を得るまでは途中で止める（後退する）ことがない。“精進における不退転”とは、‘善法の修習における恭敬的な行い、持続的な行い、たゆまぬ行い、沈滞しない振る舞い、捨て去らない意欲、捨て去らない責任、反復、修習、多修’と説かれているように、昼夜を六つに分けて覚醒（jāgariya）の修錬に励み、精進が開始されたならば、阿羅漢果に到達するまでは引き返さないことである。

---

วิชฺชาติ [Pg.167] ติสฺโส วิชฺชา. วิมุตฺตีติ ทฺเว วิมุตฺติโย, จิตฺตสฺส จ อธิมุตฺติ, นิพฺพานญฺจ. เอตฺถ จ อฏฺฐ สมาปตฺติโย นีวรณาทีหิ สุฏฺฐุ มุตฺตตฺตา อธิมุตฺติ นาม. นิพฺพานํ สพฺพสงฺขตโต มุตฺตตฺตา วิมุตฺตีติ เวทิตพฺพํ.

“明（vijjā）”とは、三つの明（三明）のことである。“解脱（vimutti）”とは、心の（蓋などからの）解放（adhimutti）と、涅槃の二つの解脱のことである。ここで、八等至（八つの禅定）は五蓋などからよく解き放たれているため“ adhimutti”と呼ばれ、涅槃は一切の有為（作られたもの）から解き放たれているため“解脱（vimutti）”と呼ばれると理解すべきである。

---

ขเย ญาณนฺติ กิเลสกฺขยกเร อริยมคฺเค ญาณํ. อนุปฺปาเท ญาณนฺติ ปฏิสนฺธิวเสน อนุปฺปาทภูเต ตํตํมคฺควชฺฌกิเลสานํ วา อนุปฺปาทปริโยสาเน อุปฺปนฺเน อริยผเล ญาณํ. เตเนวาห ‘‘ขเย ญาณนฺติ มคฺคสมงฺคิสฺส ญาณํ. อนุปฺปาเท ญาณนฺติ ผลสมงฺคิสฺส ญาณ’’นฺติ. อิเม โข, อาวุโสติอาทิ เอกเก วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ ปญฺจตึสาย ทุกานํ วเสน เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

“尽智（khaye ñāṇa）”とは、煩悩を滅尽させる聖道における智のことである。“無生智（anuppāde ñāṇa）”とは、再誕の面から（煩悩が）生じなくなった阿羅漢果、あるいはそれぞれの聖道によって殺された煩悩が二度と生じなくなった結末としての阿羅漢果において生じた聖果の智のことである。それゆえに“尽智とは聖道に備わった者の智であり、無生智とは聖果に備わった者の智である”と言われる。“諸尊者よ、これら…”などの表現は、一法（一集）で述べられた方法と同じように適用すべきである。このようにサーリプッタ長老は、三十五の二法（二項動詞）を通じて、和合の味わい（sāmaggirasa）を示された。

---

ทุกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

二法の注釈（解説）を終わる。

---

ติกวณฺณนา

三法の注釈（解説）

---

๓๐๕. อิติ ทุกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ติกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน อารภิ. ตตฺถ ลุพฺภตีติ โลโภ. อกุสลญฺจ ตํ มูลญฺจ, อกุสลานํ วา มูลนฺติ อกุสลมูลํ. ทุสฺสตีติ โทโส. มุยฺหตีติ โมโห. เตสํ ปฏิปกฺขนเยน อโลภาทโย เวทิตพฺพา.

305. このように二法によって和合の味わいを示した上で、今度は三法によってそれを示すために再び説法を開始された。その三法の解説において、“執着する（lubbhatī）”ゆえに“貪（lobha）”という。それは不善であり、かつ根（根本原因）である、あるいは不善の根であるゆえに“不善根（akusalamūla）”という。“汚される（dussatī）”ゆえに“瞋（dosa）”という。“惑わされる（muyhatī）”ゆえに“痴（moho）”という。これら（貪・瞋・痴）の反対の原理（対治）として、無貪（alobha）などは理解されるべきである。

---

ทุฏฺฐุ จริตานิ, วิรูปานิ วา จริตานีติ ทุจฺจริตานิ. กาเยน ทุจฺจริตํ, กายโต วา ปวตฺตํ ทุจฺจริตนฺติ กายทุจฺจริตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. สุฏฺฐุ จริตานิ, สุนฺทรานิ วา จริตานีติ สุจริตานิ. ทฺเวปิ เจเต ติกา ปณฺณตฺติยา วา กมฺมปเถหิ วา กเถตพฺพา. ปญฺญตฺติยา ตาว กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสฺส วีติกฺกโม กายทุจฺจริตํ. อวีติกฺกโม กายสุจริตํ. วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสฺส วีติกฺกโม วจีทุจฺจริตํ, อวีติกฺกโม วจีสุจริตํ. อุภยตฺถ ปญฺญตฺตสฺส สิกฺขาปทสฺส วีติกฺกโมว มโนทุจฺจริตํ, อวีติกฺกโม มโนสุจริตํ. อยํ ปณฺณตฺติกถา. ปาณาติปาตาทโย ปน ติสฺโส เจตนา กายทฺวาเรปิ วจีทฺวาเรปิ อุปฺปนฺนา กายทุจฺจริตํ. จตสฺโส มุสาวาทาทิเจตนา วจีทุจฺจริตํ. อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ตโย เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมา มโนทุจฺจริตํ. ปาณาติปาตาทีหิ วิรมนฺตสฺส อุปฺปนฺนา ติสฺโส [Pg.168] เจตนาปิ วิรติโยปิ กายสุจริตํ. มุสาวาทาทีหิ วิรมนฺตสฺส จตสฺโส เจตนาปิ วิรติโยปิ วจีสุจริตํ. อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท สมฺมาทิฏฺฐีติ ตโย เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมา มโนสุจริตนฺติ อยํ กมฺมปถกถา.

悪しく行われたもの、あるいは歪んだ行いであるから“悪行（あくぎょう）”と呼ばれる。身体によって行われる悪行、あるいは身体から生じる悪行が“身悪行（しんあくぎょう）”である。残りの（語と意の）場合も同様の理路である。善く行われたもの、あるいは麗しい行いであるから“善行（ぜんぎょう）”と呼ばれる。これら二つの三復（身・語・意の悪行と善行）は、施設（しせつ、概念規定）によって、あるいは業道（ごうどう）によって説かれるべきである。まず施設によれば、身門（しんもん）において制定された学処（がくしょ）を違犯することが身悪行であり、違犯しないことが身善行である。語門（ごもん）において制定された学処を違犯することが語悪行であり、違犯しないことが語善行である。両方の門において制定された学処を違犯することのみが意悪行であり、違犯しないことが意善行である。これが施設についての説明（施設論）である。一方、業道によれば、殺生などの三つの思（し）が身門あるいは語門において生じたものが身悪行である。妄語（もうご）などの四つの思が語悪行である。貪欲（どんよく）、瞋恚（しんに）、邪見（じゃけん）という三つの思相応（しそうおう）の諸法が意悪行である。殺生などを離れる者に生じる三つの思、あるいは離（り、ヴィラティ）が身善行である。妄語などを離れる者に生じる四つの思、あるいは離が語善行である。無貪（むどん）、不瞋（ふしん）、正見（しょうけん）という三つの思相応の諸法が意善行である。これが業道についての説明（業道論）である。

---

กามปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก กามวิตกฺโก. พฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก พฺยาปาทวิตกฺโก. วิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก วิหึสาวิตกฺโก. เตสุ ทฺเว สตฺเตสุปิ สงฺขาเรสุปิ อุปฺปชฺชนฺติ. กามวิตกฺโก หิ ปิเย มนาเป สตฺเต วา สงฺขาเร วา วิตกฺเกนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ. พฺยาปาทวิตกฺโก อปฺปิเย อมนาเป สตฺเต วา สงฺขาเร วา กุชฺฌิตฺวา โอโลกนกาลโต ปฏฺฐาย ยาว วินาสนา อุปฺปชฺชติ. วิหึสาวิตกฺโก สงฺขาเรสุ นุปฺปชฺชติ. สงฺขาโร หิ ทุกฺขาเปตพฺโพ นาม นตฺถิ. อิเม สตฺตา หญฺญนฺตุ วา อุจฺฉิชฺชนฺตุ วา วินสฺสนฺตุ วา มา วา อเหสุนฺติ จินฺตนกาเล ปน สตฺเตสุ อุปฺปชฺชติ.

感官の欲望（欲）に結びついた尋（じん、思考）が“欲尋（よくじん）”である。害意（瞋恚）に結びついた尋が“恚尋（いじん）”である。加害（害）に結びついた尋が“害尋（がいじん）”である。それらのうち、二つ（欲尋と恚尋）は衆生（有情）に対しても行（ぎょう、構成要素としての物事）に対しても生じる。すなわち、欲尋は愛しく好ましい衆生あるいは行を思考する者に生じる。恚尋は、愛しからず好ましからざる衆生あるいは行に対して怒り、それを見てから滅びるまでの間に生じる。害尋は、行（ぎょう）に対しては生じない。なぜなら、苦しめられるべき“行”というものは存在しないからである。しかし、“これらの衆生が殺されるように、切り刻まれるように、滅びるように、あるいは存在しなくなるように”と思考する時に、衆生に対して生じるのである。

---

เนกฺขมฺมปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก เนกฺขมฺมวิตกฺโก. โส อสุภปุพฺพภาเค กามาวจโร โหติ. อสุภชฺฌาเน รูปาวจโร. ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา อุปฺปนฺนมคฺคผลกาเล โลกุตฺตโร. อพฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อพฺยาปาทวิตกฺโก. โส เมตฺตาปุพฺพภาเค กามาวจโร โหติ. เมตฺตาฌาเน รูปาวจโร. ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา อุปฺปนฺนมคฺคผลกาเล โลกุตฺตโร. อวิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อวิหึสาวิตกฺโก. โส กรุณาปุพฺพภาเค กามาวจโร. กรุณาฌาเน รูปาวจโร. ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา อุปฺปนฺนมคฺคผลกาเล โลกุตฺตโร. ยทา อโลโภ สีสํ โหติ, ตทา อิตเร ทฺเว ตทนฺวายิกา ภวนฺติ. ยทา เมตฺตา สีสํ โหติ, ตทา อิตเร ทฺเว ตทนฺวายิกา ภวนฺติ. ยทา กรุณา สีสํ โหติ, ตทา อิตเร ทฺเว ตทนฺวายิกา ภวนฺตีติ. กามสงฺกปฺปาทโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เทสนามตฺตเมว เหตํ. อตฺถโต ปน กามวิตกฺกาทีนญฺจ กามสงฺกปฺปาทีนญฺจ นานากรณํ นตฺถิ.

出離（しゅつり）に結びついた尋が“出離尋（しゅつりじん）”である。それは不浄観の準備段階（前分）においては欲界（よくかい）に属する。不浄の禅定（色界初禅）においては色界（しきかい）に属する。その禅を基礎（足場）として道果が生じた時には出世間（しゅっせけん）に属する。不害意（無瞋）に結びついた尋が“無恚尋（むいじん）”である。それは慈しみ（慈）の準備段階においては欲界に属する。慈しみの禅（色界禅）においては色界に属する。その禅を基礎として道果が生じた時には出世間に属する。非加害（不害、悲）に結びついた尋が“不害尋（ふがいじん）”である。それは憐れみ（悲）の準備段階においては欲界に属する。憐れみの禅においては色界に属する。その禅を基礎として道果が生じた時には出世間に属する。無貪（むどん）が主導する時、他の二つ（無瞋と不害）はそれに随伴するものとなる。慈（じ）が主導する時、他の二つはそれに随伴するものとなる。悲（ひ）が主導する時、他の二つはそれに随伴するものとなると知るべきである。欲思惟（よくしゆい）などは、上述した方法と同様に知るべきである。これ（尋と思惟の区別）は説示上の違いに過ぎない。意味においては、欲尋などと欲思惟などの間に相違はない。

---

กามปฏิสํยุตฺตา สญฺญา กามสญฺญา. พฺยาปาทปฏิสํยุตฺตา สญฺญา พฺยาปาทสญฺญา. วิหึสาปฏิสํยุตฺตา สญฺญา วิหึสาสญฺญา. ตาสมฺปิ กามวิตกฺกาทีนํ [Pg.169] วิย อุปฺปชฺชนากาโร เวทิตพฺโพ. ตํสมฺปยุตฺตาเยว หิ เอตา. เนกฺขมฺมสญฺญาทโยปิ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทิสมฺปยุตฺตาเยว. ตสฺมา ตาสมฺปิ ตเถว กามาวจราทิภาโว เวทิตพฺโพ.

欲望（欲）に結びついた想（そう、知覚・表象）が“欲想（よくそう）”である。害意（恚）に結びついた想が“恚想（いそう）”である。加害（害）に結びついた想が“害想（がいそう）”である。それらの想の生じ方も、欲尋などと同様であると知るべきである。なぜなら、それら（想）はそれら（尋）と相応しているからである。出離想（しゅつりそう）などもまた、出離尋などと相応している。したがって、それら（想）についても同様に、欲界系などの状態を理解すべきである。

---

กามธาตุอาทีสุ ‘‘กามปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก มิจฺฉาสงฺกปฺโป. อยํ วุจฺจติ กามธาตุ. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา กามธาตู’’ติ อยํ กามธาตุ. ‘‘พฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก มิจฺฉาสงฺกปฺโป. อยํ วุจฺจติ พฺยาปาทธาตุ. ทสสุ อาฆาตวตฺถูสุ จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิฆาโต อนตฺตมนตา จิตฺตสฺสา’’ติ อยํ พฺยาปาทธาตุ. ‘‘วิหึสา ปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก มิจฺฉาสงฺกปฺโป. อยํ วุจฺจติ วิหึสาธาตุ. อิเธกจฺโจ ปาณินา วา เลฑฺฑุนา วา ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา รชฺชุยา วา อญฺญตรญฺญตเรน วา สตฺเต วิเหเฐตี’’ติ อยํ วิหึสาธาตุ. ตตฺถ ทฺเว กถา สพฺพสงฺคาหิกา จ อสมฺภินฺนา จ. ตตฺถ กามธาตุยา คหิตาย อิตรา ทฺเว คหิตาว โหนฺติ, ตโต ปน นีหริตฺวา อยํ พฺยาปาทธาตุ อยํ วิหึสาธาตูติ ทสฺเสตีติ อยํ สพฺพสงฺคาหิกกถา นาม. กามธาตุํ กเถนฺโต ปน ภควา พฺยาปาทธาตุํ พฺยาปาทธาตุฏฺฐาเน, วิหึสาธาตุํ วิหึสาธาตุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อวเสสํ กามธาตุ นามาติ กเถสีติ อยํ อสมฺภินฺนกถา นาม.

欲界（欲界界、欲界要素）などについては次のように理解すべきである。“欲望（欲）に結びついた思考（尋）、思惟、邪思惟。これが欲界（欲界界）と呼ばれる。また、一切の不善法も欲界と呼ばれる。”これが欲界である。“害意（恚）に結びついた思考、思惟、邪思惟。これが恚界（いかい、害意の界）と呼ばれる。十の怨恨の対象（十害事）における心の怨恨、反発、心の不快。”これが恚界である。“加害（害）に結びついた思考、思惟、邪思惟。これが害界（がいかい、加害の界）と呼ばれる。ここで、ある者が手や石、杖、武器、縄、あるいはその他の何らかのもので衆生を虐げること。”これが害界である。そこには、包括的説明（一切摂受語）と個別的説明（不混濁語）の二つの説き方がある。包括的説明においては、欲界が取られる時、他の二つ（恚界と害界）も含まれるが、そこからあえて取り出して“これが恚界である”“これが害界である”と示す。これを包括的説明と呼ぶ。一方、個別的説明においては、世尊は恚界を恚界の場所に、害界を害界の場所に据え、それらを除いた残りのものを欲界と説かれた。これを個別的説明と呼ぶ。

---

เนกฺขมฺมธาตุอาทีสุ ‘‘เนกฺขมฺมปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก วิตกฺโก สมฺมาสงฺกปฺโป. อยํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมธาตุ. สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา เนกฺขมฺมธาตู’’ติ อยํ เนกฺขมฺมธาตุ. ‘‘อพฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก…เป… อยํ วุจฺจติ อพฺยาปาทธาตุ. ยา สตฺเตสุ เมตฺติ…เป… เมตฺตาเจโตวิมุตฺตี’’ติ อยํ อพฺยาปาทธาตุ. ‘‘อวิหึสาปฏิสํยุตฺโต ตกฺโก…เป… อยํ วุจฺจติ อวิหึสาธาตุ. ยา สตฺเตสุ กรุณา…เป… กรุณาเจโตวิมุตฺตี’’ติ อยํ อวิหึสาธาตุ. อิธาปิ วุตฺตนเยเนว ทฺเว กถา เวทิตพฺพา.

出離界（しゅつりかい）などについても次のように理解すべきである。“出離（離欲）に結びついた思考、思惟、正思惟。これを出離界と呼ぶ。また、一切の善法も出離界と呼ばれる。”これが出離界である。“不害意（無瞋）に結びついた思考……（中略）……これを無恚界（むいかい）と呼ぶ。衆生に対する慈しみ……（中略）……慈心解脱（じしんげだつ）。”これが無恚界である。“非加害（不害）に結びついた思考……（中略）……これを不害界（ふがいかい）と呼ぶ。衆生に対する憐れみ（悲）……（中略）……悲心解脱（ひしんげだつ）。”これが不害界である。ここでも、上述した方法と同じく二つの説き方があると知るべきである。

---

อปราปิ ติสฺโส ธาตุโยติ อญฺญาปิ สุญฺญตฏฺเฐน ติสฺโส ธาตุโย. ตาสุ ‘‘ตตฺถ กตมา กามธาตุ? เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา’’ติ เอวํ วิตฺถาริโต กามภโว กามธาตุ นาม. ‘‘เหฏฺฐโต พฺรหฺมโลกํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อากาสานญฺจายตนุปเค เทเว ปริยนฺตํ กริตฺวา’’ติ เอวํ วิตฺถาริตา ปน รูปารูปภวา อิตรา ทฺเว ธาตุโย. ธาตุยา อาคตฏฺฐานมฺหิ หิ ภเวน ปริจฺฉินฺทิตพฺพา. ภวสฺส อาคตฏฺฐาเน ธาตุยา ปริจฺฉินฺทิตพฺพา. อิธ ภเวน ปริจฺเฉโท กถิโต. รูปธาตุอาทีสุ [Pg.170] รูปารูปธาตุโย รูปารูปภวาเยว. นิโรธธาตุยา นิพฺพานํ กถิตํ.

“別の三種の界”とは、空（実体がないこと）の意味により、別の三種の界がある。それらの中で、“欲界とは何か。下は阿鼻地獄を境として...”というように詳述される欲の生存（欲有）が欲界と呼ばれる。“下は梵天界を境とし、空無辺処に至る天衆を境とする”というように詳述される色有と無色有が、他の二つの界（色界と無色界）である。界は現れる箇所において、有（生存）によって区分されるべきであり、有が現れる箇所においては界によって区分されるべきである。ここでは有による区分が説かれている。色界などのうち、色界と無色界は色有と無色有そのものである。滅界については涅槃が説かれている。

---

หีนาทีสุ หีนา ธาตูติ ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา. อวเสสา เตภูมกธมฺมา มชฺฌิมธาตุ. นว โลกุตฺตรธมฺมา ปณีตธาตุ.

“劣等などの界”のうち、劣界とは十二の不善心の生起を指す。残りの三界に属する諸法は中界である。九つの出世間法は勝界である。

---

กามตณฺหาติ ปญฺจกามคุณิโก ราโค. รูปารูปภเวสุ ปน ราโค ฌานนิกนฺติสสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค ภววเสน ปตฺถนา ภวตณฺหา. อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค วิภวตณฺหา. อปิจ ฐเปตฺวา ปจฺฉิมํ ตณฺหาทฺวยํ เสสตณฺหา กามตณฺหา นาม. ยถาห ‘‘ตตฺถ กตมา ภวตณฺหา? ภวทิฏฺฐิสหคโต ราโค สาราโค จิตฺตสฺส สาราโค. อยํ วุจฺจติ ภวตณฺหา. ตตฺถ กตมา วิภวตณฺหา? อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค สาราโค จิตฺตสฺส สาราโค, อยํ วุจฺจติ วิภวตณฺหา. อวเสสา ตณฺหา กามตณฺหา’’ติ. ปุน กามตณฺหาทีสุ ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามตณฺหา. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค อิตรา ทฺเว ตณฺหา. อภิธมฺเม ปเนตา ‘‘กามธาตุปฏิสํยุตฺโต…เป… อรูปธาตุปฏิสํยุตฺโต’’ติ เอวํ วิตฺถาริตา. อิมินา วาเรน กึ ทสฺเสติ? สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา รชนียฏฺเฐน ตณฺหาวตฺถุกาติ สพฺพตณฺหา กามตณฺหาย ปริยาทิยิตฺวา ตโต นีหริตฺวา อิตรา ทฺเว ตณฺหา ทสฺเสติ. รูปตณฺหาทีสุ รูปภเว ฉนฺทราโค รูปตณฺหา. อรูปภเว ฉนฺทราโค อรูปตณฺหา. อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค นิโรธตณฺหา.

“欲愛”とは、五欲の徳に対する貪欲である。色有と無色有における貪欲、あるいは禅定への執着、常見を伴う貪欲、生存の力による願望は“有愛”である。断見を伴う貪欲は“無有愛”である。また、後の二つの愛を除いた残りの愛を“欲愛”と名づける。次のように説かれている通りである。“そこにおける有愛とは何か。有見（常見）を伴う貪欲、強い執着、心の強い執着、これが有愛と呼ばれる。そこにおける無有愛とは何か。断見を伴う貪欲、強い執着、心の強い執着、これが無有愛と呼ばれる。残りの愛が欲愛である。”再び、欲愛などのうち、五欲の徳に対する貪欲が欲愛である。色有と無色有における欲求（貪欲）が他の二つの愛（色愛と無色愛）である。阿毘達磨（論蔵）では、これらは“欲界に繋縛される...乃至...無色界に繋縛される”というように詳述されている。この節で何を示しているのか。三界の諸法はすべて、愛着されるべきものであるという点から愛の対象（事）である。ゆえに、すべての愛を欲愛に含めてから、そこから取り出して他の二つの愛を示している。色愛などのうち、色有における欲求が色愛であり、無色有における欲求が無色愛である。断見を伴う貪欲は“滅愛”である。

---

สํโยชนตฺติเก วฏฺฏสฺมึ สํโยชยนฺติ พนฺธนฺตีติ สํโยชนานิ. สติ รูปาทิเภเท กาเย ทิฏฺฐิ, วิชฺชมานา วา กาเย ทิฏฺฐีติ สกฺกายทิฏฺฐิ. วิจินนฺโต เอตาย กิจฺฉติ, น สกฺโกติ สนฺนิฏฺฐานํ กาตุนฺติ วิจิกิจฺฉา. สีลญฺจ วตญฺจ ปรามสตีติ สีลพฺพตปรามาโส. อตฺถโต ปน ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินา นเยน อาคตา วีสติวตฺถุกา ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ นาม. ‘‘สตฺถริ กงฺขตี’’ติอาทินา นเยน อาคตา อฏฺฐวตฺถุกา วิมติ วิจิกิจฺฉา นาม. ‘‘อิเธกจฺโจ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธิ สีลพฺพเตน สุทฺธีติ สีลํ ปรามสติ, วตํ ปรามสติ, สีลพฺพตํ ปรามสติ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคต’’นฺติอาทินา นเยน อาคโต วิปริเยสคฺคาโห สีลพฺพตปรามาโส นาม.

“結の三法”において、輪廻（有輪）の中に衆生を結びつけ、縛り付けるので“結（けつ）”と呼ばれる。実在する色などの区別ある身（五蘊）に対する見、あるいは現存する身における見が“有身見（うしんけん）”である。これによって考察する者が苦しみ、決定を下すことができないので“疑（ぎ）”と呼ばれる。戒や禁制（儀式）を誤って把握するので“戒禁取（かいごんしゅ）”と呼ばれる。実義としては、“色を自己であると見なす”などの方法で説かれる二十事の見が“有身見”と呼ばれる。“師（仏）を疑う”などの方法で説かれる八事の惑いが“疑”と呼ばれる。“ある者は戒によって清浄になるとし、禁制によって清浄になるとし、戒禁によって清浄になるとし、戒を誤って把握し、禁制を誤って把握し、戒禁を誤って把握する。このような見が邪見である”などの方法で説かれる転倒した把握が“戒禁取”と呼ばれる。

---

ตโย [Pg.171] อาสวาติ เอตฺถ จิรปาริวาสิยฏฺเฐน วา อาสวนฏฺเฐน วา อาสวา. ตตฺถ ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย, อิโต ปุพฺเพ อวิชฺชา นาโหสิ, อถ ปจฺฉา สมภวี’’ติ, ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ ภวตณฺหาย ภวทิฏฺฐิยา, อิโต ปุพฺเพ ภวทิฏฺฐิ นาโหสิ, อถ ปจฺฉา สมภวี’’ติ เอวํ ตาว จิรปาริวาสิยฏฺเฐน อาสวา เวทิตพฺพา. จกฺขุโต รูเป สวติ อาสวติ สนฺทติ ปวตฺตติ. โสตโต สทฺเท. ฆานโต คนฺเธ. ชิวฺหาโต รเส. กายโต โผฏฺฐพฺเพ. มนโต ธมฺเม สวติ อาสวติ สนฺทติ ปวตฺตตีติ เอวํ อาสวนฏฺเฐน อาสวาติ เวทิตพฺพา.

“三つの漏”において、長期間にわたって醸造されるという意味、あるいは流れ出るという意味によって“漏（ろ）”と呼ばれる。そのうち、まず長期間にわたるという意味での漏については、“比丘たちよ、無明の前の端（始まり）は知られない。これ以前に無明は存在せず、その後に生じた、ということはない。比丘たちよ、有愛・有見の前の端は知られない。これ以前に有見は存在せず、その後に生じた、ということはない”というように、まず長期間にわたるという意味での漏として知られるべきである。また、眼から色へと流れ、漏れ、滴り、生じる。耳から声へ。鼻から香へ。舌から味へ。身から触へ。意から法へと流れ、漏れ、滴り、生じるという点から、流れ出るという意味での“漏”であると知られるべきである。

---

ปาฬิยํ ปน กตฺถจิ ทฺเว อาสวา อาคตา ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกา จ อาสวา สมฺปรายิกา จ อาสวา’’ติ, กตฺถจิ ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อาสวา. กามาสโว ภวาสโว อวิชฺชาสโว’’ติ ตโย. อภิธมฺเม เตเยว ทิฏฺฐาสเวน สทฺธึ จตฺตาโร. นิพฺเพธิกปริยาเย ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา นิรยคามินิยา, อตฺถิ อาสวา ติรจฺฉานโยนิคามินิยา, อตฺถิ อาสวา เปตฺติวิสยคามินิยา, อตฺถิ อาสวา มนุสฺสโลกคามินิยา อตฺถิ อาสวา เทวโลกคามินิยา’’ติ เอวํ ปญฺจ. ฉกฺกนิปาเต อาหุเนยฺยสุตฺเต ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา สํวรา ปหาตพฺพา, อตฺถิ อาสวา ปฏิเสวนา ปหาตพฺพา, อตฺถิ อาสวา ปริวชฺชนา ปหาตพฺพา, อตฺถิ อาสวา อธิวาสนา ปหาตพฺพา, อตฺถิ อาสวา วิโนทนา ปหาตพฺพา, อตฺถิ อาสวา ภาวนา ปหาตพฺพา’’ติ เอวํ ฉ. สพฺพาสวปริยาเย เตเยว ทสฺสนาปหาตพฺเพหิ สทฺธึ สตฺต. อิมสฺมึ ปน สงฺคีติสุตฺเต ตโย. ตตฺถ ‘‘โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท’’ติ เอวํ วุตฺโต ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามาสโว นาม. ‘‘โย ภเวสุ ภวจฺฉนฺโท’’ติ เอวํ วุตฺโต สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค, ภววเสน วา ปตฺถนา ภวาสโว นาม. ‘‘ทุกฺเข อญฺญาณ’’นฺติอาทินา นเยน อาคตา อวิชฺชา อวิชฺชาสโว นามาติ. กามภวาทโย กามธาตุอาทิวเสน วุตฺตาเยว.

しかし経典（パーリ）によっては、ある箇所では“今世の漏と来世の漏”という二つの漏が示され、ある箇所では“比丘たちよ、これら三つの漏がある。欲漏、有漏、無明漏である”という三つの漏が示されている。阿毘達磨では、それら三つに見漏を加えて四つとされる。“決択法門”では、“比丘たちよ、地獄に至る漏があり、畜生門に至る漏があり、餓鬼界に至る漏があり、人間界に至る漏があり、天界に至る漏がある”というように五つが示されている。六集の“応供経”では、“比丘たちよ、律儀（守護）によって捨断すべき漏があり、受用によって捨断すべき漏があり、遠離によって捨断すべき漏があり、忍受によって捨断すべき漏があり、除去によって捨断すべき漏があり、修習（瞑想）によって捨断すべき漏がある”という六つが示されている。“一切漏法門経”では、それら六つに見（見道）によって捨断すべきものを加えて七つとされる。しかし、この結集経（集誦経）では三つが示されている。そのうち、“諸々の欲における欲の欲求”と説かれる五欲の徳に対する貪欲が“欲漏”と呼ばれる。“諸々の有における生存の欲求”と説かれる常見を伴う貪欲、あるいは生存の力による願望が“有漏”と呼ばれる。“苦における無知”などの方法で説かれる無明が“無明漏”と呼ばれる。欲有などは欲界などの観点からすでに説かれた通りである。

---

กาเมสนาทีสุ ‘‘ตตฺถ กตมา กาเมสนา? โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามชฺโฌสานํ, อยํ วุจฺจติ กาเมสนา’’ติ เอวํ วุตฺโต กามคเวสนราโค กาเมสนา นาม. ‘‘ตตฺถ กตมา ภเวสนา? โย ภเวสุ [Pg.172] ภวจฺฉนฺโท ภวชฺโฌสานํ, อยํ วุจฺจติ ภเวสนา’’ติ เอวํ วุตฺโต ภวคเวสนราโค ภเวสนา นาม. ‘‘ตตฺถ กตมา พฺรหฺมจริเยสนา? สสฺสโต โลโกติ วา…เป… เนว โหติ น นโหติ ตถาคโต ปรมฺมรณาติ วา, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ วิปริเยสคฺคาโห, อยํ วุจฺจติ พฺรหฺมจริเยสนา’’ติ เอวํ วุตฺตา ทิฏฺฐิคติกสมฺมตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส คเวสนทิฏฺฐิ พฺรหฺมจริเยสนา นาม. น เกวลญฺจ ภวราคทิฏฺฐิโยว, ตเทกฏฺฐํ กมฺมมฺปิ เอสนาเยว. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ตตฺถ กตมา กาเมสนา? กามราโค ตเทกฏฺฐํ อกุสลํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ, อยํ วุจฺจติ กาเมสนา. ตตฺถ กตมา ภเวสนา? ภวราโค ตเทกฏฺฐํ อกุสลํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ, อยํ วุจฺจติ ภเวสนา. ตตฺถ กตมา พฺรหฺมจริเยสนา? อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ ตเทกฏฺฐํ อกุสลํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ, อยํ วุจฺจติ พฺรหฺมจริเยสนา’’ติ.

諸々の“遍求（へんぐ）”等における解釈は以下の通りである。“そこに言う‘欲の遍求（欲求）’とは何か。諸々の欲において欲の欲求（欲貪）、欲への執着があること、これを欲の遍求と言う”との経文に述べられた、欲を求めることとしての貪欲（欲貪）を“欲の遍求（ kāmesanā）”と呼ぶ。また“そこに言う‘存在の遍求（有求）’とは何か。諸々の存在（有）において、存在への欲求（有貪）、存在への執着があること、これを存在の遍求と言う”と述べられた、存在（有）を求めることとしての貪欲（有貪）を“存在の遍求（bhavesanā）”と呼ぶ。さらに“そこに言う‘梵行の遍求（梵行求）’とは何か。‘世界は常住である’あるいは…（中略）…‘如来は死後、存在するのでもなく、存在しないのでもない’といった、このような種類の見解、見解の固執、倒錯した把捉、これを梵行の遍求と言う”と述べられた、邪見者たちが“これぞ清浄な行い（梵行）”と認める、あるいは賞賛する（邪見に基づいた）苦行を求める見解を“梵行の遍求（brahmacariyesanā）”と呼ぶ。そして、単に貪欲（欲貪・有貪）と邪見だけが“遍求”なのではなく、それらと同じ心の中に生じる行為（業）もまた“遍求”である。それゆえ、以下のように述べられている。“欲の遍求とは何か。欲貪、およびそれとともに生じる不善なる身業・口業・意業、これを欲の遍求と言う。存在の遍求とは何か。有貪、およびそれとともに生じる不善なる身業・口業・意業、これを存在の遍求と言う。梵行の遍求とは何か。辺執見（極端な見解）、およびそれとともに生じる不善なる身業・口業・意業、これを梵行の遍求と言う”と。

---

วิธาสุ ‘‘กถํวิธํ สีลวนฺตํ วทนฺติ, กถํวิธํ ปญฺญวนฺตํ วทนฺตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๙๕) อาการสณฺฐานํ วิธา นาม. ‘‘เอกวิเธน ญาณวตฺถุ ทุวิเธน ญาณวตฺถู’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๕๑) โกฏฺฐาโส. ‘‘เสยฺโยหมสฺมีติ วิธา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๙๒๐) มาโน วิธา นาม. อิธ โส อธิปฺเปโต. มาโน หิ เสยฺยาทิวเสน วิทหนโต วิธาติ วุจฺจติ. เสยฺโยหมสฺมีติ อิมินา เสยฺยสทิสหีนานํ วเสน ตโย มานา วุตฺตา. สทิสหีเนสุปิ เอเสว นโย.

諸々の“分（ぶん）”については、“どのような（kathaṃvidhaṃ）持戒者を人びとは言うのか、どのような（kathaṃvidhaṃ）智慧ある者を人びとは言うのか”等の文脈（相応部1.95）における“分（vidhā）”とは、ありさまや形相（ākārasaṇṭhānaṃ）を指す。“一分（一種類）による智の根拠、二分による智の根拠”等の文脈（分別論751）における“分”とは、部分（koṭṭhāso）を指す。“‘我は勝れり’という分”等の文脈（分別論920）における“分”とは、慢（māno）を指す。ここではこの“慢”が意図されている。というのも、慢は自分を勝れている等と“設定する（vidahati）”ことから、“分（vidhā）”と呼ばれるからである。“我は勝れり”という言葉によって、勝者・同等者・劣等者の三者に関する三つの慢が述べられている。同等者や劣等者に関する慢についても、これと同じ方法（道理）で理解すべきである。

---

อยญฺหิ มาโน นาม เสยฺยสฺส ติวิโธ, สทิสสฺส ติวิโธ, หีนสฺส ติวิโธติ นววิโธ โหติ. ตตฺถ ‘‘เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มาโน ราชูนญฺเจว ปพฺพชิตานญฺจ อุปฺปชฺชติ.

実に、この“慢”と呼ばれるものは、勝者（上位者）に対して三種類、同等者に対して三種類、劣等者に対して三種類あり、合わせて九種類（九慢）となる。そのうち、“勝者に対して‘我は（彼らより）勝れり’という慢”は、王たちや出家者たちに生じる。

---

ราชา หิ รฏฺเฐน วา ธนวาหเนหิ วา ‘‘โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอตํ มานํ กโรติ. ปพฺพชิโตปิ สีลธุตงฺคาทีหิ ‘‘โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอตํ มานํ กโรติ. ‘‘เสยฺยสฺส สทิโสหมสฺมี’’ติ มาโนปิ เอเตสํเยว อุปฺปชฺชติ. ราชา หิ รฏฺเฐน วา ธนวาหเนหิ วา อญฺญราชูหิ สทฺธึ มยฺหํ กึ นานากรณนฺติ เอตํ มานํ กโรติ. ปพฺพชิโตปิ สีลธุตงฺคาทีหิปิ อญฺเญน ภิกฺขุนา มยฺหํ กึ นานากรณนฺติ เอตํ มานํ กโรติ. ‘‘เสยฺยสฺส หีโนหมสฺมี’’ติ มาโนปิ เอเตสํเยว อุปฺปชฺชติ. ยสฺส [Pg.173] หิ รญฺโญ รฏฺฐํ วา ธนวาหนาทีนิ วา นาติสมฺปนฺนานิ โหนฺติ, โส มยฺหํ ราชาติ โวหารมุขมตฺตเมว, กึ ราชา นาม อหนฺติ เอตํ มานํ กโรติ. ปพฺพชิโตปิ อปฺปลาภสกฺกาโร อหํ ธมฺมกถิโก พหุสฺสุโต มหาเถโรติ กถามตฺตกเมว, กึ ธมฺมกถิโก นามาหํ กึ พหุสฺสุโต กึ มหาเถโร ยสฺส เม ลาภสกฺกาโร นตฺถีติ เอตํ มานํ กโรติ.

王は、国土や財宝、象・馬などの乗り物によって“誰が私と同等であろうか”と、このような慢を起こす。出家者もまた、戒や頭陀行などによって“誰が私と同等であろうか”と、このような慢を起こす。“勝者に対して‘我は（彼らと）同等なり’という慢”も、これらの者に生じる。王は国土や財宝などによって“他の王たちと私の間に、何の相違があろうか”と慢を起こし、出家者も戒や頭陀行などによって“他の僧侶と私の間に、何の相違があろうか”と慢を起こす。“勝者に対して‘我は（彼らより）劣れり’という慢”もまた、これらの者に生じる。国土や財宝などが十分に満たされていない王は、“私など、王という呼び名だけであって、本当の王ではない”と慢を起こす。また、利養や供養が少ない出家者も、“この人は法師である、多聞である、長老であると言われるだけであって、利養も供養もない私に、何の法師や長老の資格があろうか”と、このような慢を起こすのである。

---

‘‘สทิสสฺส เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มานาทโย อมจฺจาทีนํ อุปฺปชฺชนฺติ. อมจฺโจ วา หิ รฏฺฐิโย วา โภคยานวาหนาทีหิ โก มยา สทิโส อญฺโญ ราชปุริโส อตฺถีติ วา มยฺหํ อญฺเญหิ สทฺธึ กึ นานากรณนฺติ วา อมจฺโจติ นามเมว มยฺหํ, ฆาสจฺฉาทนมตฺตมฺปิ เม นตฺถิ, กึ อมจฺโจ นามาหนฺติ วา เอเต มาเน กโรติ.

“同等者に対して‘我は勝れり’という慢”などは、大臣（官吏）たちに生じる。大臣や地方の役人は、富や馬車などの乗り物によって“私と同等の他の役人がどこにいようか（我は勝れり）”、あるいは“私と他の者たちに何の相違があろうか（我は同等なり）”、あるいは“大臣という名前だけであって、私には食料や衣服さえ十分ではない、何の大臣であろうか（我は劣れり）”と、これらの慢を起こす。

---

‘‘หีนสฺส เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มานาทโย ทาสาทีนํ อุปฺปชฺชนฺติ. ทาโส หิ มาติโต วา ปิติโต วา โก มยา สทิโส อญฺโญ ทาโส นาม อตฺถิ, อญฺเญ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตา กุจฺฉิเหตุ ทาสา ชาตา, อหํ ปน ปเวณีอาคตตฺตา เสยฺโยติ วา ปเวณีอาคตภาเวน อุภโตสุทฺธิกทาสตฺเตน อสุกทาเสน นาม สทฺธึ กึ มยฺหํ นานากรณนฺติ วา กุจฺฉิวเสนาหํ ทาสพฺย อุปคโต, มาตาปิตุโกฏิยา ปน เม ทาสฏฺฐานํ นตฺถิ, กึ ทาโส นาม อหนฺติ วา เอเต มาเน กโรติ. ยถา จ ทาโส, เอวํ ปุกฺกุสจณฺฑาลาทโยปิ เอเต มาเน กโรนฺติเยว.

“劣等者に対して‘我は勝れり’という慢”などは、奴隷（僕婢）たちに生じる。奴隷は、母方や父方の血統から“私と同等の他の奴隷がどこにいようか。他の者は生活できずに腹のために奴隷になったが、私は代々の家系ゆえに勝れている”と考えたり（我は勝れり）、あるいは“家系のゆえに、また父母ともに奴隷であるという純粋な奴隷の身分において、あの奴隷と私に何の相違があろうか”と考えたり（我は同等なり）、あるいは“食いぶちのために私は奴隷の身となったが、父母の代までは奴隷ではなかった。私など本当の奴隷であろうか（いや、そうではない）”と考えたり（我は劣れり）して、これらの慢を起こす。奴隷の場合と同様に、掃除夫（プックサ）や不可触民（チャンダāla）等も、これらの慢を起こすのである。

---

เอตฺถ จ เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ, จ สทิสสฺส สทิโสหมสฺมีติ จ หีนสฺส หีโนหมสฺมีติ จ อิเม ตโย มานา ยาถาวมานา นาม อรหตฺตมคฺควชฺฌา. เสสา ฉ มานา อยาถาวมานา นาม ปฐมมคฺควชฺฌา.

ここで、勝者に対して“我は勝れり”、同等者に対して“我は同等なり”、劣等者に対して“我は劣れり”とするこれら三つの慢は、“如実慢（事実に即した慢）”と呼ばれ、阿羅漢道によって断ぜられる。残りの六つの慢は“非如実慢（事実に反する慢）”と呼ばれ、第一の道（預流道）によって断ぜられる。

---

ตโย อทฺธาติ ตโย กาลา. อตีโต อทฺธาติอาทีสุ ทฺเวปริยายา สุตฺตนฺตปริยาโย จ อภิธมฺมปริยาโย จ. สุตฺตนฺตปริยาเยน ปฏิสนฺธิโต ปุพฺเพ อตีโต อทฺธา นาม. จุติโต ปจฺฉา อนาคโต อทฺธา นาม. สห จุติปฏิสนฺธีหิ ตทนฺตรํ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา นาม. อภิธมฺมปริยาเยน ตีสุ ขเณสุ ภงฺคโต อุทฺธํ อตีโต อทฺธา นาม. อุปฺปาทโต ปุพฺเพ อนาคโต อทฺธา นาม. ขณตฺตเย ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา นาม. อตีตาทิเภโท จ นาม อยํ ธมฺมานํ โหติ, น กาลสฺส. อตีตาทิเภเท [Pg.174] ปน ธมฺเม อุปาทาย อิธ ปรมตฺถโต อวิชฺชมาโนปิ กาโล เตเนว โวหาเรน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

“三つの世（ addhā）”とは、三つの時間（ kālā）のことである。“過去の世”等における解説には、経蔵の方式（経門）と阿毘達磨の方式（論門）の二つの方法がある。経蔵の方式では、結生（再誕）より以前を“過去世”、死後を“未来世”、死と結生の間（今生）を“現在世”と呼ぶ。阿毘達磨の方式では、三つの瞬間（刹那）のうち、崩壊（ bhaṅga）より後を“過去世”、発生（ uppāda）より前を“未来世”、三刹那（生・住・滅）の最中を“現在世”と呼ぶ。また、この過去等の区別は諸法（現象）についてのものであり、時間そのものの区別ではない。過去等の区別がある諸法に基づいて、ここでは究極の意味（勝義）では存在しない時間を、その（法に基づいた）呼称によって述べたものであると理解すべきである。

---

ตโย อนฺตาติ ตโย โกฏฺฐาสา. ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรตี’’ติอาทีสุ (จูฬว. ๒๗๘) หิ อนฺโตเยว อนฺโต. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๕๑) ปรภาโค อนฺโต. ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๘๐) เอตฺถ ลามกภาโว อนฺโต. ‘‘สกฺกาโย โข, อาวุโส, ปฐโม อนฺโต’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๖.๖๑) โกฏฺฐาโส อนฺโต. อิธ โกฏฺฐาโส อธิปฺเปโต. สกฺกาโยติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. สกฺกายสมุทโยติ เตสํ นิพฺพตฺติกา ปุริมตณฺหา. สกฺกายนิโรโธติ อุภินฺนํ อปฺปวตฺติภูตํ นิพฺพานํ. มคฺโค ปน นิโรธาธิคมสฺส อุปายตฺตา นิโรเธ คหิเต คหิโตวาติ เวทิตพฺโพ.

“三つの際（ antā）”とは、三つの部分（ koṭṭhāsā）のことである。“下衣の端（際）が擦り切れる”等の文脈（小品278）における“際（anto）”は、文字通り端を意味する。“これこそが苦の終わり（際）である”等の文脈（相応部2.51）では、後の部分（終極）が“際”である。つまり、これら（愛着など）が存在しない、道と果こそが苦の終わりである。“比丘たちよ、これは諸々の生活のうちで最も卑しい（際）ものである”という文脈（相応部3.80）では、卑しい状態が“際”である。“友よ、有身（身見）こそが第一の際である”等の文脈（増支部6.61）では、部分（ koṭṭhāso）が“際”である。ここではこの“部分”の意が採用されている。“有身（身見の対象）”とは五取蘊のことである。“有身の生起”とは、それらを発生させるかつての渇愛のことである。“有身の滅”とは、両者（五蘊と渇愛）が不発生となった状態である涅槃のことである。また、“道”は滅に至る手段であるため、滅（滅諦）が説かれる際には、当然そこに含まれるものと理解すべきである。

---

ทุกฺขทุกฺขตาติ ทุกฺขภูตา ทุกฺขตา. ทุกฺขเวทนาเยตํ นามํ. สงฺขารทุกฺขตาติ สงฺขารภาเวน ทุกฺขตา. อทุกฺขมสุขาเวทนาเยตํ นามํ. สา หิ สงฺขตตฺตา อุปฺปาทชราภงฺคปีฬิตา, ตสฺมา อญฺญทุกฺขสภาววิรหโต สงฺขารทุกฺขตาติ วุตฺตา. วิปริณามทุกฺขตาติ วิปริณาเม ทุกฺขตา. สุขเวทนาเยตํ นามํ. สุขสฺส หิ วิปริณาเม ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา สุขํ วิปริณามทุกฺขตาติ วุตฺตํ. อปิจ ฐเปตฺวา ทุกฺขเวทนํ สุขเวทนญฺจ สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ วจนโต สงฺขารทุกฺขตาติ เวทิตพฺพา.

“苦苦性”とは、苦の状態にある苦性である。これは苦受の名称である。“行苦性”とは、諸行であることによる苦性である。これは不苦不楽受の名称である。それは作られたものであるがゆえに、生・老・壊に悩まされる。それゆえ、他の苦苦や変易苦の性質を離れていることから、行苦性と説かれる。“変易苦性”とは、変異（変化）における苦性である。これは楽受の名称である。楽の変異において苦が生じるゆえに、楽は変易苦性と説かれる。また、苦受と楽受を除いたすべての三界の諸法は、“一切の行は苦である”という言葉のゆえに、行苦性と知るべきである。

---

มิจฺฉตฺตนิยโตติ มิจฺฉาสภาโว หุตฺวา นิยโต. นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิยา สทฺธึ อานนฺตริยกมฺมสฺเสตํ นามํ. สมฺมาสภาเว นิยโต สมฺมตฺตนิยโต. จตุนฺนํ อริยมคฺคานเมตํ นามํ. น นิยโตติ อนิยโต. อวเสสานํ ธมฺมานเมตํ นามํ.

“邪性定”とは、邪悪な本性となって定まっていることである。これは定邪見および無間業の名称である。正しい本性に定まっているのが“正性定”である。これは四つの聖道の名称である。“不定”とは、定まっていないことである。これは残りの諸法の名称である。

---

ตโย ตมาติ ‘‘ตมนฺธกาโร สมฺโมโห อวิชฺโชโฆ มหาภโย’’ติ วจนโต อวิชฺชา ตโม นาม. อิธ ปน อวิชฺชาสีเสน วิจิกิจฺฉา วุตฺตา. อารพฺภาติ อาคมฺม. กงฺขตีติ กงฺขํ อุปฺปาเทติ. วิจิกิจฺฉตีติ วิจินนฺโต กิจฺฉํ อาปชฺชติ, สนฺนิฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. นาธิมุจฺฉตีติ ตตฺถ อธิมุจฺฉิตุํ น สกฺโกติ. น สมฺปสีทตีติ ตํ อารพฺภ ปสาทํ อาโรเปตุํ น สกฺโกติ.

“三つの闇”とは、“闇、暗黒、混迷、無明の奔流、大きな恐怖”という言葉のゆえに、無明は闇（タモー）と呼ばれる。ここでは無明を筆頭に、疑（ヴィチキッチァー）が説かれている。“縁って”とは“基づいて”の意。“疑う”とは疑念を生じさせること。“惑う”とは、吟味しながらも困難に陥り、決着することができないこと。“信じない”とは、そこにおいて信じ込むことができないこと。“清信しない”とは、その（仏の徳など）に縁って清らかな信心を起こすことができないことである。

---

อรกฺเขยฺยานีติ [Pg.175] น รกฺขิตพฺพานิ. ตีสุ ทฺวาเรสุ ปจฺเจกํ รกฺขณกิจฺจํ นตฺถิ, สพฺพานิ สติยา เอว รกฺขิตานีติ ทีเปติ. นตฺถิ ตถาคตสฺสาติ. ‘‘อิทํ นาม เม สหสา อุปฺปนฺนํ กายทุจฺจริตํ, อิมาหํ ยถา เม ปโร น ชานาติ, ตถา รกฺขามิ, ปฏิจฺฉาเทมี’’ติ เอวํ รกฺขิตพฺพํ นตฺถิ ตถาคตสฺส กายทุจฺจริตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. กึ ปน เสสขีณาสวานํ กายสมาจาราทโย อปริสุทฺธาติ? โน อปริสุทฺธา. น ปน ตถาคตสฺส วิย ปริสุทฺธา. อปฺปสฺสุตขีณาสโว หิ กิญฺจาปิ โลกวชฺชํ นาปชฺชติ, ปณฺณตฺติยํ ปน อโกวิทตฺตา วิหารการํ กุฏิการํ สหคารํ สหเสยฺยนฺติ เอวรูปา กายทฺวาเร อาปตฺติโย อาปชฺชติ. สญฺจริตฺตํ ปทโสธมฺมํ อุตฺตริฉปฺปญฺจวาจํ ภูตาโรจนนฺติ เอวรูปา วจีทฺวาเร อาปตฺติโย อาปชฺชติ. อุปนิกฺขิตฺตสาทิยนวเสน มโนทฺวาเร รูปิยปฺปฏิคฺคาหณาปตฺตึ อาปชฺชติ, ธมฺมเสนาปติสทิสสฺสาปิ หิ ขีณาสวสฺส มโนทฺวาเร สอุปารมฺภวเสน มโนทุจฺจริตํ อุปฺปชฺชติ เอว.

“不守護”とは、守る必要がないことである。三門（身・口・意）のそれぞれにおいて守るべき用務がなく、すべては正念によってのみ守られていることを示している。“如来には（守るべきことが）ない”とは、“私のこの不意に生じた身の悪行を、他人に知られないように守り、隠そう”というように、如来が守るべき身の悪行は存在しない。他の門（口・意）についても同様である。では、他の漏尽者（阿羅漢）の身業などは清浄ではないのか。清浄でないわけではない。しかし、如来ほど清浄ではない。多聞でない漏尽者は、世間に非難されるような罪（世間悔）は犯さないが、制定された戒（制定悔）に詳しくないために、精舎の建立、僧房の建立、女人と同宿すること、在家や沙弥と同宿することといった、身門における罪を犯すことがある。また、仲介（媒酌）、経典の読誦の教導、女人への五、六句以上の説法、実在する証得の公表といった、口門における罪を犯すことがある。また、預けられた金銀を容認することによって、意門において金銀受得の罪を犯すことがある。法将軍（舎利弗）のような漏尽者であっても、意門において、非難の余地があるという意味での意の悪行（善くない心の動き）が生じることがある。

---

จาตุมวตฺถุสฺมิญฺหิ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานานํ ปณามิตกาเล เตสํ อตฺถาย จาตุเมยฺยเกหิ สกฺเยหิ ภควติ ขมาปิเต เถโร ภควตา ‘‘กินฺติ เต สาริปุตฺต อโหสิ มยา ภิกฺขุสงฺเฆ ปณามิเต’’ติ ปุฏฺโฐ อหํ ปริสาย อพฺยตฺตภาเวน สตฺถารา ปณามิโต. อิโต ทานิ ปฏฺฐาย ปรํ น โอวทิสฺสามีติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อาห ‘‘เอวํ โข เม, ภนฺเต, อโหสิ ภควตา ภิกฺขุสงฺโฆ ปณามิโต, อปฺโปสฺสุกฺโก ทานิ ภควา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ อนุยุตฺโต วิหริสฺสติ, มยมฺปิ ทานิ อปฺโปสฺสุกฺกา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ อนุยุตฺตา วิหริสฺสามา’’ติ.

チャーチュマという場所において、五百人の比丘たちと共にいた舎利弗と目連が（仏陀によって）退去させられた際、チャーチュマの釈迦族の人々が世尊を宥めた後、長老（舎利弗）は世尊から“舎利弗よ、比丘僧伽が退去させられたとき、あなたはどう思ったか”と問われた。長老は“私は、会衆に能力が欠けているため、師（世尊）によって退去させられたのだ。（だから）今からは、これ以上他人を教誡しない”という心を起こして、“尊師よ、世尊によって比丘僧伽が退去させられたとき、私はこのように思いました。‘今や世尊は関心を払わず、現法楽住に専念して過ごされるだろう。我々もまた今や関心を払わず、現法楽住に専念して過ごそう’と”と申し上げた。

---

อถสฺส ตสฺมึ มโนทุจฺจริเต อุปารมฺภํ อาโรเปนฺโต สตฺถา อาห – ‘‘อาคเมหิ ตฺวํ, สาริปุตฺต น โข เต, สาริปุตฺต, ปุนปิ เอวรูปํ จิตฺตํ อุปฺปาเทตพฺพ’’นฺติ. เอวํ ปรํ น โอวทิสฺสามิ นานุสาสิสฺสามีติ วิตกฺกิตมตฺตมฺปิ เถรสฺส มโนทุจฺจริตํ นาม ชาตํ. ภควโต ปน เอตฺตกํ นาม นตฺถิ, อนจฺฉริยญฺเจตํ. สพฺพญฺญุตํ ปตฺตสฺส ทุจฺจริตํ น ภเวยฺย. โพธิสตฺตภูมิยํ ฐิตสฺส ฉพฺพสฺสานิ ปธานํ อนุยุญฺชนฺตสฺสาปิ ปนสฺส นาโหสิ. อุทรจฺฉวิยา ปิฏฺฐิกณฺฏกํ อลฺลีนาย ‘‘กาลงฺกโต สมโณ โคตโม’’ติ เทวตานํ วิมติยา อุปฺปชฺชมานายปิ ‘‘สิทฺธตฺถ กสฺมา กิลมสิ? สกฺกา โภเค [Pg.176] จ ภุญฺชิตุํ ปุญฺญานิ จ กาตุ’’นฺติ มาเรน ปาปิมตา วุจฺจมานสฺส ‘‘โภเค ภุญฺชิสฺสามี’’ติ วิตกฺกมตฺตมฺปิ นุปฺปชฺชติ. อถ นํ มาโร โพธิสตฺตกาเล ฉพฺพสฺสานิ พุทฺธกาเล เอกํ วสฺสํ อนุพนฺธิตฺวา กิญฺจิ วชฺชํ อปสฺสิตฺวา อิทํ วตฺวา ปกฺกามิ –

そのとき、その（舎利弗の）意の悪行に対して、師（世尊）は非難を投げかけつつ仰せられた。“舎利弗よ、待て。舎利弗よ、二度とそのような心を起こしてはならない”。このように“これ以上他人を教誡せず、教授もしない”と考えただけでも、長老にとっては“意の悪行”と呼ばれるものが生じたのである。しかし、如来にはこのようなことは全くない。これは驚くべきことではない。一切智を得た者には悪行はあり得ない。菩薩の段階にあり、六年間苦行に専念していたときでさえ、彼には（悪行は）なかった。腹の皮が背骨に張り付くほどで、“沙門ゴータマは死んだ”と神々が疑念を抱いたときでさえ、悪しき魔（マーラ）から“シッダッタよ、なぜ苦しむのか。諸々の欲を享受しつつ福徳を積むこともできるではないか”と言われた際、“欲を享受しよう”という考えさえ、わずかにも生じなかった。その後、魔は菩薩の時に六年間、成仏の後に一年間付きまとったが、何ら非難すべき点を見つけることができず、こう言って去っていった。

---

‘‘สตฺตวสฺสานิ ภควนฺตํ, อนุพนฺธึ ปทาปทํ;

โอตารํ นาธิคจฺฉิสฺสํ, สมฺพุทฺธสฺส สตีมโต’’ติ. (สุ. นิ. ๔๔๘);

“七年の間、世尊の足跡を一歩一歩追ってきたが、正念ある正覚者の隙を見つけることはできなかった”。

---

อปิจ อฏฺฐารสนฺนํ พุทฺธธมฺมานํ วเสนาปิ ภควโต ทุจฺจริตาภาโว เวทิตพฺโพ. อฏฺฐารส พุทฺธธมฺมา นาม นตฺถิ ตถาคตสฺส กายทุจฺจริตํ, นตฺถิ วจีทุจฺจริตํ, นตฺถิ มโนทุจฺจริตํ, อตีเต พุทฺธสฺส อปฺปฏิหตญาณํ, อนาคเต, ปจฺจุปฺปนฺเน พุทฺธสฺส อปฺปฏิหตญาณํ, สพฺพํ กายกมฺมํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ วจีกมฺมํ, สพฺพํ มโนกมฺมํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณานุปริวตฺติ, นตฺถิ ฉนฺทสฺส หานิ, นตฺถิ วีริยสฺส หานิ, นตฺถิ สติยา หานิ, นตฺถิ ทวา, นตฺถิ รวา, นตฺถิ จลิตํ นตฺถิ สหสา, นตฺถิ อพฺยาวโฏ มโน, นตฺถิ อกุสลจิตฺตนฺติ.

また、十八不共仏法によっても、世尊に悪行がないことを知るべきである。十八不共仏法とは、如来には身の悪行がない、口の悪行がない、意の悪行がない、過去において仏には妨げられない知（無礙智）があった、未来において、現在において仏には妨げられない知がある、世尊たる仏のすべての身業は知に従い、すべての口業、すべての意業は世尊たる仏の知に従う、志願（欲）の衰退がない、精進の衰退がない、正念の衰退がない、戯れがない、騒がしさがない、過失がない、性急さがない、無益な心がない、不善心がないことである。

---

กิญฺจนาติ ปลิโพธา. ราโค กิญฺจนนฺติ ราโค อุปฺปชฺชมาโน สตฺเต พนฺธติ ปลิพุนฺธติ ตสฺมา กิญฺจนนฺติ วุจฺจติ. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ เอเสว นโย.

“障害”とは諸々の障礙（妨げ）のことである。“貪は障害である”とは、貪欲が生じると衆生を縛り、妨げるゆえに、障害と呼ばれる。残りの二つ（瞋・痴）についても、同様の理屈である。

---

อคฺคีติ อนุทหนฏฺเฐน อคฺคิ. ราคคฺคีติ ราโค อุปฺปชฺชมาโน สตฺเต อนุทหติ ฌาเปติ, ตสฺมา อคฺคีติ วุจฺจติ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ วตฺถูนิ เอกา ทหรภิกฺขุนี จิตฺตลปพฺพตวิหาเร อุโปสถาคารํ คนฺตฺวา ทฺวารปาลรูปกํ โอโลกยมานา ฐิตา. อถสฺสา อนฺโต ราโค อุปฺปนฺโน. สา เตเนว ฌายิตฺวา กาลมกาสิ. ภิกฺขุนิโย คจฺฉมานา ‘‘อยํ ทหรา ฐิตา, ปกฺโกสถ, น’’นฺติ อาหํสุ. เอกา คนฺตฺวา กสฺมา ฐิตาสีติ หตฺเถ คณฺหิ. คหิตมตฺตา ปริวตฺติตฺวา ปปตา. อิทํ ตาว ราคสฺส อนุทหนตาย วตฺถุ. โทสสฺส ปน อนุทหนตาย มโนปโทสิกา เทวา. โมหสฺส อนุทหนตาย ขิฑฺฑาปโทสิกา เทวา ทฏฺฐพฺพา. โมหวเสน หิ ตาสํ สติสมฺโมโส โหติ. ตสฺมา ขิฑฺฑาวเสน อาหารกาลํ อติวตฺติตฺวา กาลงฺกโรนฺติ.

“火”とは、焼くという意味によって火と呼ばれる。貪欲の火（rāgaggi）とは、貪欲が生じるとき、衆生を焼き、焦がすため、火と呼ばれる。他のもの（怒りの火や愚痴の火）についても同様の理屈である。そこでの物語はこうである。一人の若い尼僧がチッタラパッバタ寺院の布薩堂に行き、門衛の像を見つめて立っていた。その時、彼女の内部に貪欲が生じた。彼女はその（貪欲の）火によって焼かれて命を落とした。尼僧たちが通りがかり、“この若い尼僧が立っている。彼女を呼びなさい”と言った。一人が行って“なぜ立っているのですか”と言い、手を取った。触れた途端に（彼女は）倒れ伏した。これがまず貪欲による焼尽の物語である。怒り（dosa）による焼尽についてはマノーパドーシカ（意を汚した）天子たち、愚痴（moha）による焼尽についてはキッダーパドーシカ（遊戯にふける）天子たちを見るべきである。なぜなら、愚痴の力によって彼らには正念の忘失が起こるからである。そのため、遊び（の執着）によって食事の時間を過ぎてしまい、命を落とすのである。

---

อาหุเนยฺยคฺคีติอาทีสุ [Pg.177] อาหุนํ วุจฺจติ สกฺกาโร, อาหุนํ อรหนฺตีติ อาหุเนยฺยา. มาตาปิตโร หิ ปุตฺตานํ พหูปการตาย อาหุนํ อรหนฺติ. เตสุ วิปฺปฏิปชฺชมานา ปุตฺตา นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตนฺติ. ตสฺมา กิญฺจาปิ มาตาปิตโร นานุทหนฺติ, อนุทหนสฺส ปน ปจฺจยา โหนฺติ. อิติ อนุทหนฏฺเฐน อาหุเนยฺยคฺคีติ วุจฺจนฺติ. สฺวายมตฺโถ มิตฺตวินฺทกวตฺถุนา ทีเปตพฺโพ –

“阿供養火（āhuneyyaggi）”などの言葉において、“阿供養（āhuna）”とは供養（sakkāra）のことを言い、供養に値する者を“阿供養者（āhuneyya）”と言う。父母は子供たちに多大な恩恵を与えるため、供養を受けるに値する。彼ら（父母）に対して背く行為をする子供たちは、地獄などに生まれる。それゆえ、父母自身が（直接）焼くわけではないが、焼かれることの原因となる。このように、焼くという意味において“阿供養火”と呼ばれる。その意味は、ミッタヴィンダカの物語によって明らかにされるべきである。

---

มิตฺตวินฺทโก หิ มาตรา ‘‘ตาต, อชฺช อุโปสถิโก หุตฺวา วิหาเร สพฺพรตฺตึ ธมฺมสฺสวนํ สุณ, สหสฺสํ เต ทสฺสามี’’ติ วุตฺโต ธนโลเภน อุโปสถํ สมาทาย วิหารํ คนฺตฺวา อิทํ ฐานํ อกุโตภยนฺติ สลฺลกฺเขตฺวา ธมฺมาสนสฺส เหฏฺฐา นิปนฺโน สพฺพรตฺตึ นิทฺทายิตฺวา ฆรํ อคมาสิ. มาตา ปาโตว ยาคุํ ปจิตฺวา อุปนาเมสิ. โส สหสฺสํ คเหตฺวาว ปิวิ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ธนํ สํหริสฺสามี’’ติ. โส นาวาย สมุทฺทํ ปกฺขนฺทิตุกาโม อโหสิ. อถ นํ มาตา ‘‘ตาต, อิมสฺมึ กุเล จตฺตาลีสโกฏิธนํ อตฺถิ, อลํ คมเนนา’’ติ นิวาเรสิ. โส ตสฺสา วจนํ อนาทิยิตฺวา คจฺฉติ เอว. มาตา ปุรโต อฏฺฐาสิ. อถ นํ กุชฺฌิตฺวา ‘‘อยํ มยฺหํ ปุรโต ติฏฺฐตี’’ติ ปาเทน ปหริตฺวา ปติตํ อนฺตรํ กตฺวา อคมาสิ.

ミッタヴィンダカは母から“息子よ、今日は布薩を守り、寺院で一晩中説法を聞きなさい。あなたに千金を与えましょう”と言われ、財欲のために布薩を誓受して寺院へ行き、“この場所はどこからも恐れがない”と考えて説教座の下に横たわり、一晩中眠ってから家に帰った。母は朝早くから粥を炊いて差し出した。彼は千金を受け取ってから（粥を）飲んだ。その後、彼は“財産を蓄えよう”と思い、船で海へ出ようとした。すると母は“息子よ、この家には四十億の財産があります。行く必要はありません”と言って引き止めた。彼は彼女の言葉を気に留めず、まさに行こうとした。母は（彼の）前に立ちふさがった。すると彼は怒って“この女が私の前に立っている”と言い、足で蹴り飛ばし、倒れた母をまたいで去って行った。

---

มาตา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘มาทิสาย มาตริ เอวรูปํ กมฺมํ กตฺวา คตสฺส เต คตฏฺฐาเน สุขํ ภวิสฺสตีติ เอวํสญฺญี นาม ตฺวํ ปุตฺตา’’ติ อาห. ตสฺส นาวํ อารุยฺห คจฺฉโต สตฺตเม ทิวเส นาวา อฏฺฐาสิ. อถ เต มนุสฺสา ‘‘อทฺธา เอตฺถ ปาปปุริโส อตฺถิ สลากํ เทถา’’ติ อาหํสุ. สลากา ทิยฺยมานา ตสฺเสว ติกฺขตฺตุํ ปาปุณาติ. เต ตสฺส อุฬุมฺปํ ทตฺวา ตํ สมุทฺเท ปกฺขิปึสุ. โส เอกํ ทีปํ คนฺตฺวา วิมานเปตีหิ สทฺธึ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต ตาหิ ‘‘ปุรโต ปุรโต มา อคมาสี’’ติ วุจฺจมาโนปิ ตทฺทิคุณํ ตทฺทิคุณํ สมฺปตฺตึ ปสฺสนฺโต อนุปุพฺเพน ขุรจกฺกธรํ เอกํ อทฺทส. ตสฺส ตํ จกฺกํ ปทุมปุปฺผํ วิย อุปฏฺฐาสิ. โส ตํ อาห – ‘‘อมฺโภ, อิทํ ตยา ปิฬนฺธิตํ ปทุมํ มยฺหํ เทหี’’ติ. ‘‘น อิทํ สามิ ปทุมํ, ขุรจกฺกํ เอต’’นฺติ. โส ‘‘วญฺเจสิ มํ, ตฺวํ กึ มยา ปทุมํ อทิฏฺฐปุพฺพ’’นฺติ วตฺวา ตฺวํ โลหิตจนฺทนํ วิลิมฺปิตฺวา ปิฬนฺธนํ ปทุมปุปฺผํ มยฺหํ น ทาตุกาโมติ อาห. โส จินฺเตสิ ‘‘อยมฺปิ มยา กตสทิสํ กมฺมํ กตฺวา ตสฺส ผลํ [Pg.178] อนุภวิตุกาโม’’ติ. อถ นํ ‘‘หนฺท เร’’ติ วตฺวา ตสฺส มตฺถเก จกฺกํ ปกฺขิปิ. เตน วุตฺตํ –

母は起き上がり、“私のような母にこのような業をなして去って行くお前に、行く先々で幸せがあると思っているのか、息子よ”と言った。彼が船に乗って行くと、七日目に船が止まった。すると人々は“確かにこの中に罪人がいる。くじを引きなさい”と言った。くじを引くと、彼に三度当たった。人々は彼に筏を与えて海に投げ込んだ。彼はある島に辿り着き、宮殿に住む餓鬼（vimānapetī）たちと共に楽しみを享受していたが、彼女たちに“それ以上先へ行ってはいけません”と言われたにもかかわらず、さらに倍する楽しみを求めて進み、ついには剃刀の輪（khuracakka）を冠った一人の男に出会った。彼にはその輪が蓮の花のように見えた。彼はその男に言った。“おい、お前が被っているその蓮の花を私にくれ”。男は“主人よ、これは蓮ではありません。剃刀の輪です”と言った。彼は“お前は私を騙している。私は蓮の花を見たことがないとでも思っているのか”と言い、“お前は赤栴檀を塗り、被っている蓮の花を私に与えたくないのだな”と言った。その男は“この男も私と同じような業をなして、その果報を受けようとしているのだ”と考えた。そして“さあ、取れ”と言って、彼の頭に輪を投げ落とした。それゆえ、次のように言われた。

---

‘‘จตุพฺภิ อฏฺฐชฺฌคมา, อฏฺฐาหิปิ จ โสฬส;

โสฬสาหิ จ พาตฺตึส, อตฺริจฺฉํ จกฺกมาสโท;

“四人（の餓鬼）から八人を得、八人から十六人（を得た）。十六人から三十二人（を得）、（飽くなき）過度の欲によって輪に至った。”

---

อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ. (ชา. ๑.๑.๑๐๔).

“欲に打たれた者の頭上で、輪が回転する。”（ジャータカ 1.1.104）

---

คหปตีติ ปน เคหสามิโก วุจฺจติ. โส มาตุคามสฺส สยนวตฺถาลงฺการาทิอนุปฺปทาเนน พหูปกาโร. ตํ อติจรนฺโต มาตุคาโม นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตติ, ตสฺมา โสปิ ปุริมนเยเนว อนุทหนฏฺเฐน คหปตคฺคีติ วุตฺโต.

“家主（gahapati）”とは家の主人のことを言う。彼は女性（妻）に、寝所や衣類、装身具などを与えることで多大な恩恵を与える。その（主人）を裏切る女性は地獄などに生まれる。それゆえ、彼もまた前述の理屈と同じく、焼くという意味によって“家主火（gahapataggi）”と呼ばれる。

---

ตตฺถ วตฺถุ – กสฺสปพุทฺธสฺส กาเล โสตาปนฺนสฺส อุปาสกสฺส ภริยา อติจารินี อโหสิ. โส ตํ ปจฺจกฺขโต ทิสฺวา ‘‘กสฺมา ตฺวํ เอวํ กโรสี’’ติ อาห. สา ‘‘สจาหํ เอวรูปํ กโรมิ, อยํ เม สุนโข วิลุปฺปมาโน ขาทตู’’ติ วตฺวา กาลงฺกตฺวา กณฺณมุณฺฑกทเห เวมานิกเปตี หุตฺวา นิพฺพตฺตา. ทิวา สมฺปตฺตึ อนุภวติ, รตฺตึ ทุกฺขํ. ตทา พาราณสีราชา มิควํ จรนฺโต อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อนุปุพฺเพน กณฺณมุณฺฑกทหํ สมฺปตฺโต ตาย สทฺธึ สมฺปตฺตึ อนุภวติ. สา ตํ วญฺเจตฺวา รตฺตึ ทุกฺขํ อนุภวติ. โส ญตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข คจฺฉตี’’ติ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คนฺตฺวา อวิทูเร ฐิโต กณฺณมุณฺฑกทหโต นิกฺขมิตฺวา ตํ ‘‘ปฏปฏ’’นฺติ ขาทมานํ เอกํ สุนขํ ทิสฺวา อสินา ทฺวิธา ฉินฺทิ. ทฺเว อเหสุํ. ปุน ฉินฺเน จตฺตาโร. ปุน ฉินฺเน อฏฺฐ. ปุน ฉินฺเน โสฬส อเหสุํ. สา ‘‘กึ กโรสิ สามี’’ติ อาห. โส ‘‘กึ อิท’’นฺติ อาห. สา ‘‘เอวํ อกตฺวา เขฬปิณฺฑํ ภูมิยํ นิฏฺฐุภิตฺวา ปาเทน ฆํสาหี’’ติ อาห. โส ตถา อกาสิ. สุนขา อนฺตรธายึสุ. ตํ ทิวสํ ตสฺสา กมฺมํ ขีณํ. ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา คนฺตุํ อารทฺโธ. สา ‘‘มยฺหํ, สามิ, กมฺมํ ขีณํ มา อคมา’’ติ อาห. ราชา อสุตฺวาว คโต.

その物語はこうである。カッサパ仏の時代、預流果（sotāpanna）を得た優婆塞の妻が不貞を働いた。彼はそれを目の当たりにして“なぜそのようなことをするのか”と言った。彼女は“もし私がそのようなことをしているなら、この犬が私を食い殺すように”と言い、命を終えてカンナムンダカ池で宮殿に住む餓鬼（vemānikapetī）として生まれた。昼間は楽しみを享受し、夜は苦しみを受けた。その時、ヴァーラーナシーの王が狩りをして森に入り、やがてカンナムンダカ池に辿り着き、彼女と共に楽しみを享受した。彼女は（王を）欺いて、夜には苦しみを受けていた。王はそれを知り、“一体どこへ行くのか”と思って後を追い、近くに立って見守っていると、カンナムンダカ池から一匹の犬が出てきて、彼女を“パタパタ”と音を立てて食べているのを見た。（王は）剣でそれを二つに斬った。すると二匹になった。再び斬ると四匹になった。再び斬ると八匹に、さらに斬ると十六匹になった。彼女は“主人よ、何をなさるのですか”と言った。王は“これは何だ”と尋ねた。彼女は“そのようにせず、地面に唾を吐き、足でこすってください”と言った。王はその通りにした。すると犬たちは消え失せた。その日、彼女の業は尽きた。王は後悔の念を抱いて去ろうとした。彼女は“主人よ、私の業は尽きました。行かないでください”と言ったが、王は聞かずに去って行った。

---

ทกฺขิเณยฺยคฺคีติ เอตฺถ ปน ทกฺขิณาติ จตฺตาโร ปจฺจยา, ภิกฺขุสงฺโฆ ทกฺขิเณยฺโย. โส คิหีนํ ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุ สีเลสุ ทสสุ สีเลสุ มาตาปิตุอุปฏฺฐาเน ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณอุปฏฺฐาเนติ เอวมาทีสุ กลฺยาณธมฺเมสุ นิโยชเนน พหูปกาโร, ตสฺมึ มิจฺฉาปฏิปนฺนา คิหี ภิกฺขุสงฺฆํ [Pg.179] อกฺโกสิตฺวา ปริภาสิตฺวา นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตนฺติ, ตสฺมา โสปิ ปุริมนเยเนว อนุทหนฏฺเฐน ทกฺขิเณยฺยคฺคีติ วุตฺโต. อิมสฺส ปนตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ วิมานวตฺถุสฺมึ เรวตีวตฺถุ วิตฺถาเรตพฺพํ.

“供養に値する者の火（ダッキネイヤッギ）”において、“供養（ダッキナー）”とは四つの資具のことであり、比丘僧伽が“供養に値する者（ダッキネイヤ）”である。その比丘僧伽は、在家の者たちを三帰依、五戒、十戒、父母への奉仕、如法な沙門や婆羅門への奉仕などの善法へと導くことによって、多大な助けとなる。その比丘僧伽に対して誤った振る舞いをする在家の者たちは、比丘僧伽を罵り、誹謗することによって、地獄等に生まれる。それゆえ、比丘僧伽もまた、前述したのと同様に、焼くという意味（性質）があることによって“供養に値する者の火”と言われる。この意味を明らかにするために、ヴィマーナヴァットゥ（天宮事経）の中のレーヴァティー物語を詳しく説くべきである。

---

‘‘ติวิเธน รูปสงฺคโห’’ติ เอตฺถ ติวิเธนาติ ตีหิ โกฏฺฐาเสหิ. สงฺคโหติ ชาติสญฺชาติกิริยคณนวเสน จตุพฺพิโธ สงฺคโห. ตตฺถ สพฺเพ ขตฺติยา อาคจฺฉนฺตูติอาทิโก (ม. นิ. ๑.๔๖๒) ชาติสงฺคโห. สพฺเพ โกสลกาติอาทิโก สญฺชาติสงฺคโห. สพฺเพ หตฺถาโรหาติอาทิโก กิริยสงฺคโห. จกฺขายตนํ กตมํ ขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ. หญฺจิ จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิตนฺติ อยํ คณนสงฺคโห, โส อิธ อธิปฺเปโต. ตสฺมา ติวิเธน รูปสงฺคโหติ ตีหิ โกฏฺฐาเสหิ รูปคณนาติ อตฺโถ.

“三種の色（物質）の包摂（サンガハ）”において、“三種”とは三つの部分によるものである。“包摂”とは、種類（ジャーティ）、出生地（サンジャーティ）、職能（キリヤー）、数（ガナナ）の別によって四種ある。そのうち、“すべての刹帝利（クシャトリヤ）は来なさい”などの表現が、種類による包摂（ジャーティ・サンガハ）である。“すべてのコーサラ人は来なさい”などが、出生地による包摂（サンジャーティ・サンガハ）である。“すべての象使いは来なさい”などが、職能による包摂（キリヤー・サンガハ）である。“眼処はどの蘊の数に分類されるか。眼処は色蘊の数に分類される”というようなものが、数による包摂（ガナナ・サンガハ）であり、ここではそれが意図されている。したがって、“三種の色（物質）の包摂”とは、三つの部分によって色の数を分類するという意味であると知るべきである。

---

สนิทสฺสนาทีสุ อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺเตน จกฺขุวิญฺญาณสงฺขาเตน สห นิทสฺสเนนาติ สนิทสฺสนํ. จกฺขุปฏิหนนสมตฺถโต สห ปฏิเฆนาติ สปฺปฏิฆํ. ตํ อตฺถโต รูปายตนเมว. จกฺขุวิญฺญาณสงฺขาตํ นาสฺส นิทสฺสนนฺติ อนิทสฺสนํ. โสตาทิปฏิหนนสมตฺถโต สห ปฏิเฆนาติ สปฺปฏิฆํ. ตํ อตฺถโต จกฺขายตนาทีนิ นว อายตนานิ. วุตฺตปฺปการํ นาสฺส นิทสฺสนนฺติ อนิทสฺสนํ. นาสฺส ปฏิโฆติ อปฺปฏิฆํ. ตํ อตฺถโต ฐเปตฺวา ทสายตนานิ อวเสสํ สุขุมรูปํ.

有見（うけん）等の項目における判別は以下の通りである。自己を対象として生じる眼識と呼ばれる“見ること（ニダッサナ）”を伴うので、“有見（サンニダッサナ）”という。眼を撃つ（接触する）能力があるため、抵抗（パティガ）を伴うものを“有対（サッパティガ）”という。それは実体としては色処（しきしょ）のみである。眼識と呼ばれる“見ること”がないものを“無見（アニダッサナ）”という。耳などにおいて撃つ能力があるため、抵抗を伴うものを“有対（サッパティガ）”という。それは実体としては、眼処などの九つの処である。前述のような“見ること”がないものを“無見（アニダッサナ）”という。抵抗がないものを“無対（アッパティガ）”という。それは実体としては、十処を除いた残りの微細な色（微細色）である。

---

ตโย สงฺขาราติ สหชาตธมฺเม เจว สมฺปราเย ผลธมฺเม จ สงฺขโรนฺติ ราสี กโรนฺตีติ สงฺขารา. อภิสงฺขโรตีติ อภิสงฺขาโร. ปุญฺโญ อภิสงฺขาโร ปุญฺญาภิสงฺขาโร.

“三つの行（サンカーラ）”とは、倶生する法（諸心の状態）および将来の果報の法を構成し、集積するものであるから“行”と呼ばれる。殊勝に作（な）し整えるから“行（アビサンカーラ）”という。福徳（善）である行が“福行（プンニャービサンカーラ）”である。

---

‘‘ตตฺถ กตโม ปุญฺญาภิสงฺขาโร? กุสลา เจตนา กามาวจรา รูปาวจรา ทานมยา สีลมยา ภาวนามยา’’ติ เอวํ วุตฺตานํ อฏฺฐนฺนํ กามาวจรกุสลมหาจิตฺตเจตนานํ, ปญฺจนฺนํ รูปาวจรกุสลเจตนานญฺเจตํ อธิวจนํ. เอตฺถ จ ทานสีลมยา อฏฺเฐว เจตนา โหนฺติ. ภาวนามยา เตรสาปิ. ยถา หิ ปคุณํ ธมฺมํ สชฺฌายมาโน เอกํ ทฺเว อนุสนฺธึ คโตปิ น ชานาติ, ปจฺฉา อาวชฺชนฺโต ชานาติ, เอวเมว กสิณปริกมฺมํ [Pg.180] กโรนฺตสฺส ปคุณชฺฌานํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ญาณวิปฺปยุตฺตาปิ ภาวนา โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ภาวนามยา เตรสาปี’’ติ.

“そのうち、福行（ふくぎょう）とは何か。欲界あるいは色界の、布施成、持戒成、修行成の善なる思である”と説かれているように、これは八つの欲界善の大心に伴う思と、五つの色界善の思の名称である。ここにおいて、布施成と持戒成の思は八つ（欲界善の思）である。修行成の思は（欲界・色界を合わせて）十三となる。というのも、熟達した法を誦読している者が、一、二の接続箇所を過ぎても気づかず、後で省察して気づくことがあるように、遍作（カシカ・パリカムマ）を行う者や熟達した禅定を省察する者にとっても、智不相応（ちふそうおう）の修行（バーヴァナー）が起こり得るからである。それゆえ、“修行成は十三である”と言われたのである。

---

ตตฺถ ทานมยาทีสุ ‘‘ทานํ อารพฺภ ทานมธิกิจฺจ ยา อุปฺปชฺชติ เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ, อยํ วุจฺจติ ทานมโย ปุญฺญาภิสงฺขาโร. สีลํ อารพฺภ, ภาวนํ อารพฺภ, ภาวนมธิกิจฺจ ยา อุปฺปชฺชติ เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ, อยํ วุจฺจติ ภาวนามโย ปุญฺญาภิสงฺขาโร’’ติ อยํ สงฺเขปเทสนา.

そのうち、布施成などの項目における判別は次のように知るべきである。“布施を対象とし、布施に基づいて生じる、思（チェータナー）、等思（サンチェータナー）、思性（チェータユィタッタ）を、布施成の福行という。持戒を対象とし、修行を対象とし、修行に基づいて生じる、思、等思、思性を、修行成の福行という”。これが簡略な説示（または注釈）である。

---

จีวราทีสุ ปน จตูสุ ปจฺจเยสุ รูปาทีสุ วา ฉสุ อารมฺมเณสุ อนฺนาทีสุ วา ทสสุ ทานวตฺถูสุ ตํ ตํ เทนฺตสฺส เตสํ อุปฺปาทนโต ปฏฺฐาย ปุพฺพภาเค, ปริจฺจาคกาเล, ปจฺฉา โสมนสฺสจิตฺเตน อนุสฺสรเณ จาติ ตีสุ กาเลสุ ปวตฺตา เจตนา ทานมยา นาม. สีลปูรณตฺถาย ปน ปพฺพชิสฺสามีติ วิหารํ คจฺฉนฺตสฺส, ปพฺพชนฺตสฺส มโนรถํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ปพฺพชิโต วตมฺหิ สาธุ สาธูติ อาวชฺชนฺตสฺส, ปาติโมกฺขํ สํวรนฺตสฺส, จีวราทโย ปจฺจเย ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส, อาปาถคเตสุ รูปาทีสุ จกฺขุทฺวาราทีนิ สํวรนฺตสฺส, อาชีวํ โสเธนฺตสฺส จ ปวตฺตา เจตนา สีลมยา นาม.

詳細には、衣などの四資具、あるいは色などの六境、あるいは飯などの十種の施物について、それらを与える者が、それらを用意し始めてからの前段階、与える時、そして後に喜びの心で回想する時の、三つの期間にわたって生じる思が“布施成（ダーナマヤ）”と呼ばれる。一方、持戒を成就するために“出家しよう”と思って寺院へ行く者、出家する者、あるいは願いを成就させて“本当に出家できた、善いことだ”と省察する者、波羅提木叉（パティモッカ）を遵守する者、衣などの資具を省察する者、認識の範囲に入った色などの対象に対して眼門などを守護する者、および生計を浄める者の（心に）生じる思が“持戒成（シーラマヤ）”と呼ばれる。

---

ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺเตน วิปสฺสนามคฺเคน ‘‘จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ภาเวนฺตสฺส…เป… มนํ. รูเป. ธมฺเม. จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… มโนวิญฺญาณํ. จกฺขุสมฺผสฺสํ…เป… มโนสมฺผสฺสํ. จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนํ…เป… มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ. รูปสญฺญํ, ชรามรณํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ภาเวนฺตสฺส ปวตฺตา เจตนา ภาวนามยา นามา’’ติ อยํ วิตฺถารกถา.

パティサンビダー（無礙解道）に説かれるヴィパッサナーの道によって、“眼を、無常、苦、無我であると修習する者……（中略）……意、色、法、眼識……（中略）……意識、眼触……（中略）……意触、眼触から生じた感受、意触から生じた感受、色の知覚……（中略）……老死を、無常、苦、無我であると修習する者の（心に）生じる思が修行成（バーヴァナーマヤ）と呼ばれる”。これが詳細な説明である。

---

อปุญฺโญ จ โส อภิสงฺขาโร จาติ อปุญฺญาภิสงฺขาโร. ทฺวาทสอกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตานํ เจตนานํ เอตํ อธิวจนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ตตฺถ กตโม อปุญฺญาภิสงฺขาโร? อกุสลเจตนา กามาวจรา, อยํ วุจฺจติ อปุญฺญาภิสงฺขาโร’’ติ. อาเนญฺชํ นิจฺจลํ สนฺตํ วิปากภูตํ อรูปเมว อภิสงฺขโรตีติ อาเนญฺชาภิสงฺขาโร. จตุนฺนํ อรูปาวจรกุสลเจตนานํ เอตํ อธิวจนํ. ยถาห ‘‘ตตฺถ กตโม อาเนญฺชาภิสงฺขาโร? กุสลเจตนา อรูปาวจรา, อยํ วุจฺจติ อาเนญฺชาภิสงฺขาโร’’ติ.

それは不福（不善）であり、かつ行であるから、“非福行（ひふくぎょう、アプンニャービサンカーラ）”という。これは十二の不善心に相応する思の名称である。また、“そのうち、非福行とは何か。欲界の不善なる思である。これが非福行と呼ばれる”とも言われている。不動（不変）で静寂であり、果報の状態である無色界（の状態）のみを構成するので、“不動行（ふどうぎょう、アーネーンジャービサンカーラ）”という。これは四つの無色界善の思の名称である。“そのうち、不動行とは何か。無色界の善なる思である。これが不動行と呼ばれる”と言われている通りである。

---

ปุคฺคลตฺติเก [Pg.181] สตฺตวิโธ ปุริสปุคฺคโล, ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขตีติ เสกฺโข. ขีณาสโว สิกฺขิตสิกฺขตฺตา ปุน น สิกฺขิสฺสตีติ อเสกฺโข. ปุถุชฺชโน สิกฺขาหิ ปริพาหิยตฺตา เนวเสกฺโข นาเสกฺโข.

補特伽羅（ふとくがら）の三種において、七種の丈夫（聖者）が三学を学んでいるので、“有学（うがく）”という。漏尽者（阿羅漢）は、学ぶべきことを学び終えたために再び学ぶことがないので、“無学（むがく）”という。凡夫は三学の外にあるため、“非有学非無学（ひうがくひむがく）”という。

---

เถรตฺติเก ชาติมหลฺลโก คิหี ชาติตฺเถโร นาม. ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, เถรกรณา ธมฺมา. อิธ, ภิกฺขเว, เถโร สีลวา โหติ, พหุสฺสุโต โหติ, จตุนฺนํ ฌานานํ ลาภี โหติ, อาสวานํ ขยา พหุสฺสุโต โหติ, จตุนฺนํ ฌานานํ ลาภี โหติ, อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, จตฺตาโร เถรกรณา ธมฺมา’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๒). เอวํ วุตฺเตสุ ธมฺเมสุ เอเกน วา อเนเกหิ วา สมนฺนาคโต ธมฺมเถโร นาม. อญฺญตโร เถรนามโก ภิกฺขูติ เอวํ เถรนามโก วา, ยํ วา ปน มหลฺลกกาเล ปพฺพชิตํ สามเณราทโย ทิสฺวา เถโร เถโรติ วทนฺติ, อยํ สมฺมุติเถโร นาม.

“長老の三つ組”についての釈義は以下の通りに知られるべきである。生まれながらにして年長である在家者は“生長老（ジャーティ・テーラ）”と呼ばれる。“比丘たちよ、長老たらしめる法はこの四つである。すなわち、比丘が持戒の者であり、多聞（博学）であり、四つの禅定の獲得者であり、諸の漏（けがれ）が尽きることによって、漏のない心解脱・慧解脱を、現世において自ら超知し、現証して、具足して住することである。比丘たちよ、これら四つが長老たらしめる法である”（増支部4.22）と説かれている。このように説かれた法のうち、一つあるいは多くの法を具備する者は“法長老（ダンマ・テーラ）”と呼ばれる。また、“テーラ（長老）”という名を持つある比丘や、あるいは高齢になってから出家した者を、沙弥たちがそれを見て“長老、長老”と呼ぶ場合、これは“世俗長老（サンムティ・テーラ）”と呼ばれる。

---

ปุญฺญกิริยวตฺถูสุ ทานเมว ทานมยํ. ปุญฺญกิริยา จ สา เตสํ เตสํ อานิสํสานํ วตฺถุ จาติ ปุญฺญกิริยวตฺถุ. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ เอเสว นโย. อตฺถโต ปน ปุพฺเพ วุตฺตทานมยเจตนาทิวเสเนว สทฺธึ ปุพฺพภาคอปรภาคเจตนาหิ อิมานิ ตีณิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ เวทิตพฺพานิ. เอกเมกญฺเจตฺถ ปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย กาเยน กโรนฺตสฺส กายกมฺมํ โหติ. ตทตฺถํ วาจํ นิจฺฉาเรนฺตสฺส วจีกมฺมํ. กายงฺควาจงฺคํ อโจเปตฺวา มนสา จินฺเตนฺตสฺส มโนกมฺมํ. อนฺนาทีนิ เทนฺตสฺส จาปิ อนฺนทานาทีนิ เทมีติ วา ทานปารมึ อาวชฺเชตฺวา วา ทานกาเล ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ. วตฺตสีเส ฐตฺวา ททโต สีลมยํ. ขยโต วยโต สมฺมสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ททโต ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหติ.

福業事（ふくごうじ）についての釈義は以下の通りに知られるべきである。布施そのものが“布施から成るもの（布施底）”である。それは福業であり、かつそれら種々の功徳の報いの拠り所（事）となるため、“福業事”と呼ばれる。残りの二つ（持戒・修習）についても同様の理屈である。実義としては、先に述べた布施から成る思（意志）などと共に、前分（準備段階）と後分（事後段階）の思を含めて、これら三つの福業事として知られるべきである。これらの一つひとつにおいて、準備段階から始めて身体で行う者には“身業”となり、その目的のために言葉を発する者には“語業”となる。身体や言葉を動かさず心で考える者には“意業”となる。食べ物などを与える際にも、“食べ物などの布施を与えよう”と思い、あるいは布施波羅蜜を念じて、施す時に“布施から成る福業事”となる。義務（ワッタ）を重んじて施す者には“持戒から成るもの”となり、消滅と滅びの観察（無常観）を確立して施す者には“修習から成る福業事”となる。

---

อปรานิปิ สตฺต ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ อปจิติสหคตํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, เวยฺยาวจฺจสหคตํ, ปตฺตานุปฺปทานํ, ปตฺตพฺภนุโมทนํ, เทสนามยํ, สวนมยํ, ทิฏฺฐิชุคตํ ปุญฺญกิริยวตฺถูติ. ตตฺถ มหลฺลกํ ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนปตฺตจีวรปฺปฏิคฺคหณอภิวาทนมคฺคสมฺปทานาทิวเสน อปจิติสหคตํ เวทิตพฺพํ. วุฑฺฒตรานํ วตฺตปฺปฏิปตฺติกรณวเสน, คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา คาเม ภิกฺขํ สมาทเปตฺวา อุปสํหรณวเสน, ‘‘คจฺฉ ภิกฺขูนํ ปตฺตํ อาหรา’’ติ สุตฺวา เวเคน คนฺตฺวา ปตฺตาหรณาทิวเสน จ เวยฺยาวจฺจสหคตํ [Pg.182] เวทิตพฺพํ. จตฺตาโร ปจฺจเย ทตฺวา สพฺพสตฺตานํ ปตฺติ โหตูติ ปวตฺตนวเสน ปตฺตานุปฺปทานํ เวทิตพฺพํ. ปเรหิ ทินฺนาย ปตฺติยา สาธุ สุฏฺฐูติ อนุโมทนาวเสน ปตฺตพฺภนุโมทนํ เวทิตพฺพํ. เอโก ‘‘เอวํ มํ ‘ธมฺมกถิโก’ติ ชานิสฺสนฺตี’’ติ อิจฺฉาย ฐตฺวา ลาภครุโก หุตฺวา เทเสติ, ตํ น มหปฺผลํ. เอโก อตฺตโน ปคุณธมฺมํ อปจฺจาสีสมาโน ปเรสํ เทเสติ, อิทํ เทสนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ นาม. เอโก สุณนฺโต ‘‘อิติ มํ ‘สทฺโธ’ติ ชานิสฺสนฺตี’’ติ สุณาติ, ตํ น มหปฺผลํ. เอโก ‘‘เอวํ เม มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติ หิตปฺผรเณน มุทุจิตฺเตน ธมฺมํ สุณาติ, อิทํ สวนมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ. ทิฏฺฐิชุคตํ ปน สพฺเพสํ นิยมลกฺขณํ. ยํกิญฺจิ ปุญฺญํ กโรนฺตสฺส หิ ทิฏฺฐิยา อุชุภาเวเนว มหปฺผลํ โหติ.

他にも七つの福業事がある。すなわち、恭敬を伴う福業事、奉仕を伴うもの、功徳の回向、回向された功徳への随喜、説法から成るもの、聞法から成るもの、見解を正すこと（見正直）から成る福業事である。そのうち、年長者を見て、出迎え、鉢や衣を受け取り、礼拝し、道を譲るなどの方法によるものが“恭敬を伴うもの”と知られるべきである。より年長者に対して義務や修行を行うこと、あるいは村へ托鉢に入った比丘を見て、鉢を受け取り、村で施食を勧め、それを運ぶこと、あるいは“行きなさい、比丘たちの鉢を持ってきなさい”という言葉を聞いて、速やかに行って鉢を持ってくることなどの方法によるものが“奉仕を伴うもの”と知られるべきである。四つの資糧を布施して、“一切の生きとし生けるものに、この功徳の分が届きますように”と振り向けることが“功徳の回向”と知られるべきである。他者から回向された功徳に対して、“善いかな”と随喜することが“功徳への随喜”と知られるべきである。ある者が“このように説法すれば、他人は私を‘説法師’だと知るだろう”という邪な欲求に留まり、利得を重視して説くなら、それは大きな果報をもたらさない。ある者が、自ら習熟した法を、見返りを期待せずに他者に説くなら、これが“説法から成る福業事”と呼ばれる。ある者が“こうすれば、他人は私を‘信心深い’と知るだろう”と思って聴くなら、それは大きな果報をもたらさない。ある者が“このように聴くことで、私に大きな利益があるだろう”と、慈しみと柔軟な心で法を聴くなら、これが“聞法から成る福業事”である。一方、見解を正すことは、すべての福業事が大きな果報を持つための決定的な特徴である。いかなる功徳を行うにしても、見解が正しいことによってのみ、大きな果報となるからである。

---

อิติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ ปุญฺญกิริยวตฺถูนํ ปุริเมเหว ตีหิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. เอตฺถ หิ อปจิติเวยฺยาวจฺจานิ สีลมเย. ปตฺติทานปตฺตพฺภนุโมทนานิ ทานมเย. เทสนาสวนานิ ภาวนามเย. ทิฏฺฐิชุคตํ ตีสุปิ สงฺคหํ คจฺฉติ.

このように、これら七つの福業事は、前の三つの福業事の中に包含されると知られるべきである。すなわち、恭敬と奉仕は“持戒から成るもの”に含まれる。功徳の回向と随喜は“布施から成るもの”に含まれる。説法と聞法は“修習から成るもの”に含まれる。見解を正すことは、三つすべての福業事の中に包含される。

---

โจทนาวตฺถูนีติ โจทนาการณานิ. ทิฏฺเฐนาติ มํสจกฺขุนา วา ทิพฺพจกฺขุนา วา วีติกฺกมํ ทิสฺวา โจเทติ. สุเตนาติ ปกติโสเตน วา ทิพฺพโสเตน วา ปรสฺส สทฺทํ สุตฺวา โจเทติ. ปริสงฺกาย วาติ ทิฏฺฐปริสงฺกิเตน วา สุตปริสงฺกิเตน วา มุตปริสงฺกิเตน วา โจเทติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน สมนฺตปาสาทิกายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

“告発の根拠（チョーダナー・ヴァットゥ）”とは、告発の理由のことである。“見たことによって”とは、肉眼あるいは天眼によって違反（越罪）を見て告発することである。“聞いたことによって”とは、通常の耳あるいは天耳によって他者の声を聞いて告発することである。“疑いによって”とは、見たことによる疑い、聞いたことによる疑い、あるいは（嗅覚・味覚・触覚の）認知による疑いによって告発することである。これがここでの要約であり、詳細については‘サマンタパーサーディカー’で説かれている方法の通りに理解されるべきである。

---

กามูปปตฺติโยติ กามูปเสวนา กามปฺปฏิลาภา วา. ปจฺจุปฏฺฐิตกามาติ นิพทฺธกามา นิพทฺธารมฺมณา. เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติ ยถา มนุสฺสา. มนุสฺสา หิ นิพทฺเธเยว วตฺถุสฺมึ วสํ วตฺเตนฺติ. ยตฺถ ปฏิพทฺธจิตฺตา โหนฺติ, สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ ทตฺวา มาตุคามํ อาเนตฺวา นิพทฺธโภคํ ภุญฺชนฺติ. เอกจฺเจ เทวา นาม จตุเทวโลกวาสิโน. เตปิ นิพทฺธวตฺถุสฺมึเยว วสํ วตฺเตนฺติ. เอกจฺเจ วินิปาติกา นาม เนรยิเก ฐเปตฺวา อวเสสา มจฺฉกจฺฉปาทโยปิ หิ นิพทฺธวตฺถุสฺมึเยว วสํ วตฺเตนฺติ. มจฺโฉ อตฺตโน มจฺฉิยา กจฺฉโป กจฺฉปิยาติ[Pg.183]. นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวาติ นีลปีตาทิวเสน ยาทิสํ ยาทิสํ อตฺตโน รูปํ อิจฺฉนฺติ, ตาทิสํ ตาทิสํ นิมฺมินิตฺวา อายสฺมโต อนุรุทฺธสฺส ปุรโต มนาปกายิกา เทวตา วิย. นิมฺมานรตีติ เอวํ สยํ นิมฺมิเต นิมฺมิเต นิมฺมาเน รติ เอเตสนฺติ นิมฺมานรตี. ปรนิมฺมิตกามาติ ปเรหิ นิมฺมิตกามา. เตสญฺหิ มนํ ญตฺวา ปเร ยถารุจิตํ กามโภคํ นิมฺมินนฺติ, เต ตตฺถ วสํ วตฺเตนฺติ. กถํ ปรสฺส มนํ ชานนฺตีติ? ปกติเสวนวเสน. ยถา หิ กุสโล สูโท รญฺโญ ภุญฺชนฺตสฺส ยํ ยํ โส พหุํ คณฺหาติ, ตํ ตํ ตสฺส รุจฺจตีติ ชานาติ, เอวํ ปกติยา อภิรุจิตารมฺมณํ ญตฺวา ตาทิสกํเยว นิมฺมินนฺติ. เต ตตฺถ วสํ วตฺเตนฺติ, เมถุนํ เสวนฺติ. เกจิ ปน เถรา ‘‘หสิตมตฺเตน โอโลกิตมตฺเตน อาลิงฺคิตมตฺเตน จ เตสํ กามกิจฺจํ อิชฺฌตี’’ติ วทนฺติ, ตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอตํ ปน นตฺถี’’ติ ปฏิกฺขิตฺตํ. น หิ กาเยน อผุสนฺตสฺส โผฏฺฐพฺพํ กามกิจฺจํ สาเธติ. ฉนฺนมฺปิ หิ กามาวจรานํ กามา ปากติกา เอว. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

“欲の生起（kāmūpapatti）”とは、欲を享受すること、あるいは欲を獲得することである。“現前の欲を持つ者（paccupaṭṭhitakāmā）”とは、特定の欲を離れない者、特定の対象に執着する者のことである。“例えば人間のように”とは、人間と同じようであるという意味である。人間は、特定の対象に対して情欲を及ぼすからである。心が繋ぎ止められた対象に対し、百金や千金を与えてでもその女性を連れてきて、特定の享受を味わうのである。四王天から他化自在天までの四つの天界に住む神々の一部も同様である。彼らもまた特定の対象に対して情欲を及ぼす。地獄を除いた他の世界の生き物、例えば魚や亀なども、特定の対象に執着する。魚は自分の雌魚に、亀は自分の雌亀に執着するのである。“（自ら）創り出しては創り出して（nimminitvā nimminitvāti）”とは、青や黄などの色を自在に操り、自分が望む通りの自分の姿を創り出すことである。尊者アヌルッダの前に現れたマナーパカーイカー（美身）天女のようである。“楽変化天（nimmānaratī）”とは、このように自ら創り出した（nimmita）享楽の対象（nimmāna）に喜び（rati）を感じる者たちのことである。“他化自在天（paranimmitakāmā）”とは、他者（眷属の神々）によって創り出された欲の対象を持つ者たちのことである。彼らの心を知って、他者が望み通りの欲の快楽を創り出し、彼らはそこでそれを享受するのである。“どのように他者の心を知るのか？”という問いに対し、“常日頃の服仕（習慣的な接触）によって知るのである”と答える。例えば、熟練の料理人が、王が食事をする際にどの料理を多く取るかを見て、王の好みを察知するのと同じである。そのようにして本来の好みの対象を知り、同じようなものを創り出す。彼らはそこでそれを享受し、交わり（methuna）を行う。しかし、一部の長老たちは“（これら上位の天界では）微笑むだけで、あるいは見つめるだけで、あるいは抱き合うだけで、欲の目的が達せられる”と言うが、アッタカター（註釈書）では“そのようなことはない”と否定されている。体に触れることなしに、接触による欲の営みが完遂されることはないからである。六つの欲界天の神々にとっても、欲は通常通り（人間と同様に）行われるのである。次のように説かれている。

---

‘‘ฉ เอเต กามาวจรา, สพฺพกามสมิทฺธิโน;

สพฺเพสํ เอกสงฺขาตํ, อายุ ภวติ กิตฺตก’’นฺติ. (วิภ. ๑๐๒๓);

“これら六つの欲界天は、あらゆる欲が満たされている。これらすべての神々の、共通の寿命はどのくらいになるであろうか”。

---

สุขูปปตฺติโยติ สุขปฺปฏิลาภา. อุปฺปาเทตฺวา อุปฺปาเทตฺวา สุขํ วิหรนฺตีติ เต เหฏฺฐา ปฐมชฺฌานสุขํ นิพฺพตฺเตตฺวา อุปริ วิปากชฺฌานสุขํ อนุภวนฺตีติ อตฺโถ. สุเขน อภิสนฺนาติ ทุติยชฺฌานสุเขน ตินฺตา. ปริสนฺนาติ สมนฺตโต ตินฺตา. ปริปูราติ ปริปุณฺณา. ปริปฺผุฏาติ ตสฺเสว เววจนํ. อิทมฺปิ วิปากชฺฌานสุขเมว สนฺธาย วุตฺตํ. อโหสุขํ อโหสุขนฺติ เตสํ กิร ภวโลโภ มหา อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา กทาจิ กรหจิ เอวํ อุทานํ อุทาเนนฺติ. สนฺตเมวาติ ปณีตเมว. ตุสิตาติ ตโต อุตฺตรึ สุขสฺส อปตฺถนโต สนฺตุฏฺฐา หุตฺวา. สุขํ ปฏิเวเทนฺตีติ ตติยชฺฌานสุขํ อนุภวนฺติ.

“幸福の生起（sukhūpapatti）”とは、幸福の獲得のことである。“幸福を繰り返しながら住む”とは、下の世界で初禅の幸福を成就し、上の世界で果報としての禅定の幸福を享受するという意味である。“幸福に浸された（abhisanna）”とは、二禅の幸福によって潤されていること。“満たされた（parisanna）”とは、周囲から潤されていること。“充満した（paripūra）”とは、完全に満ちていること。“遍満した（paripphuṭa）”とは、その類義語である。これもまた、果報としての禅定の幸福を指して言われている。“ああ、幸せだ、ああ、幸せだ（aho sukhaṃ）”とは、アバッサラ（極光浄）天の者たちに強い存在への愛着（bhavalobho）が生じることを指す。そのため、時折このように感興の言葉を漏らすのである。“静かなるもの（santamevāti）”とは、優れた禅定の幸福のことである。“満足した（tusitā）”とは、それ以上の幸福を望まないほどに満足して幸福を経験していること、すなわち三禅の幸福を享受していることを指す。

---

เสกฺขา ปญฺญาติ สตฺต อริยปญฺญา. อรหโต ปญฺญา อเสกฺขา. อวเสสา ปญฺญา เนวเสกฺขานาเสกฺขา.

“有学（sekkhā）の智慧”とは、七種の聖者の智慧のことである。阿羅漢の智慧は“無学（asekkhā）”と呼ばれる。それ以外の智慧（凡夫の智慧）は、“非有学非無学”である。

---

จินฺตามยาทีสุ [Pg.184] อยํ วิตฺถาโร – ‘‘ตตฺถ กตมา จินฺตามยา ปญฺญา? โยควิหิเตสุ วา กมฺมายตเนสุ โยควิหิเตสุ วา สิปฺปายตเนสุ โยควิหิเตสุ วา วิชฺชาฏฺฐาเนสุ กมฺมสฺสกตํ วา สจฺจานุโลมิกํ วา รูปํ อนิจฺจนฺติ วา…เป… วิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ วา ยํ เอวรูปํ อนุโลมิกํ ขนฺตึ ทิฏฺฐึ รุจึ มุตฺตึ เปกฺขํ ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺตึ ปรโต อสุตฺวา ปฏิลภติ, อยํ วุจฺจติ จินฺตามยา ปญฺญา. ตตฺถ กตมา สุตมยา ปญฺญา? โยควิหิเตสุ วา กมฺมายตเนสุ…เป… ธมฺมนิชฺฌานกฺขนฺตึ ปรโต สุตฺวา ปฏิลภติ, อยํ วุจฺจติ สุตมยา ปญฺญา. (ตตฺถ กตมา ภาวนามยา ปญฺญา?) สพฺพาปิ สมาปนฺนสฺส ปญฺญา ภาวนามยา ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๗๖๘-๖๙).

思・聞・修の三慧の詳説。“そこにおいて、思所成慧（cintāmayā paññā）とは何か？ 職業上の工夫、工芸、学問の場において、あるいは‘業は自分の持ち物である（業自性）’という知見、あるいは四聖諦に従う確信、あるいは‘形あるものは無常である’‘識は無常である’といった、真理にかなう忍、見、欲、覚、観、法思惟忍などを、他者から聞くことなく自ら得た場合、これを思所成慧と呼ぶ。そこにおいて、聞所成慧（sutamayā paññā）とは何か？ 職業上の工夫……（中略）……法思惟忍などを、他者から聞いて得た場合、これを聞所成慧と呼ぶ。（そこにおいて、修所成慧（bhāvanāmayā paññā）とは何か？） 禅定（等至）に入った者のすべての智慧が、修所成慧と呼ばれる”。

---

สุตาวุธนฺติ สุตเมว อาวุธํ. ตํ อตฺถโต เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ. ตญฺหิ นิสฺสาย ภิกฺขุ ปญฺญาวุธํ นิสฺสาย สูโร โยโธ อวิกมฺปมาโน มหากนฺตารํ วิย สํสารกนฺตารํ อติกฺกมติ อวิหญฺญมาโน. เตเนว วุตฺตํ – ‘‘สุตาวุโธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวติ, สาวชฺชํ ปชหติ, อนวชฺชํ ภาเวติ, สุทฺธมตฺตานํ ปริหรตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗).

“聞の武器（sutāvudha）”とは、聞いた教えそのものが武器であるという意味である。実体的には、三蔵としての仏説のことである。比丘はこの“聞の武器”に依り、智慧の武器を携えた勇猛な戦士のように動揺することなく、広大な荒野のような輪廻の荒野を、疲れ果てることなく超えていくのである。それゆえに“比丘たちよ、教えを武器とする聖なる弟子は、不善を捨て、善を修め、罪あることを捨て、罪なきことを修め、自らを清らかに保つのである”と説かれた。

---

ปวิเวกาวุธนฺติ ‘‘กายวิเวโก จิตฺตวิเวโก อุปธิวิเวโก’’ติ อยํ ติวิโธปิ วิเวโกว อาวุธํ. ตสฺส นานากรณํ กายวิเวโก วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ. จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ. อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ. อิมสฺมิญฺหิ ติวิเธ วิเวเก อภิรโต, น กุโตจิ ภายติ. ตสฺมา อยมฺปิ อวสฺสยฏฺเฐน อาวุธนฺติ วุตฺโต. โลกิยโลกุตฺตรปญฺญาว อาวุธํ ปญฺญาวุธํ. ยสฺส สา อตฺถิ, โส น กุโตจิ ภายติ, น จสฺส โกจิ ภายติ. ตสฺมา สาปิ อวสฺสยฏฺเฐเนว อาวุธนฺติ วุตฺตา.

“遠離の武器（pavivekāvudha）”とは、身の遠離（kāyaviveka）、心の遠離（cittaviveka）、依拠の遠離（upadhiviveka）の三種の遠離が武器であることを指す。その違いは以下の通りである。身の遠離は、群れを離れて出離を喜ぶ者のことである。心の遠離は、心が清らかで究極の純潔に達した者のことである。依拠の遠離は、煩悩の依拠（upadhi）がない者（涅槃）のことである。これら三種の遠離を喜ぶ者は、いかなる恐怖も抱かない。ゆえに、これもまた拠り所（avassaya）という意味で“武器”と呼ばれる。世俗的・出世間的な智慧もまた“智慧の武器（paññāvudha）”である。それを持つ者は恐れることがなく、また誰からも恐れられない。ゆえに、それもまた拠り所という意味で“武器”と呼ばれる。

---

อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยนฺติ อิโต ปุพฺเพ อนญฺญาตํ อวิทิตํ ธมฺมํ ชานิสฺสามีติ ปฏิปนฺนสฺส อุปฺปนฺนํ อินฺทฺริยํ. โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. อญฺญินฺทฺริยนฺติ อญฺญาภูตํ อาชานนภูตํ อินฺทฺริยํ. โสตาปตฺติผลโต ปฏฺฐาย ฉสุ ฐาเนสุ ญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ อญฺญาตาวีสุ ชานนกิจฺจปริโยสานปฺปตฺเตสุ ธมฺเมสุ อินฺทฺริยํ. อรหตฺตผลญาณสฺเสตํ อธิวจนํ.

“未知当知根（anaññātaññassāmītindriya）”とは、“これまで知らなかった、未知の法を、これから知ろう”と実践する者に生じた能力であり、預流道の智慧の別称である。“既知根（aññindriya）”とは、既に知られた（預流道で覚った）範囲を違わずに知る能力であり、預流果から阿羅漢道までの六つの段階における智慧の別称である。“具知根（aññātāvindriya）”とは、既に知り尽くし、知るべき作業を完了した聖者の諸法における能力であり、阿羅漢果の智慧の別称である。

---

มํสจกฺขุ [Pg.185] จกฺขุปสาโท. ทิพฺพจกฺขุ อาโลกนิสฺสิตํ ญาณํ. ปญฺญาจกฺขุ โลกิยโลกุตฺตรปญฺญา.

“肉眼（maṃsacakkhu）”とは眼の感官（眼浄色）である。“天眼（dibbacakkhu）”とは光（遍照）に依拠した智慧である。“慧眼（paññācakkhu）”とは世俗的および出世間的な智慧である。

---

อธิสีลสิกฺขาทีสุ อธิสีลญฺจ ตํ สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขา จาติ อธิสีลสิกฺขา. อิตรสฺมึ ทฺวเยปิ เอเสว นโย. ตตฺถ สีลํ อธิสีลํ, จิตฺตํ อธิจิตฺตํ, ปญฺญา อธิปญฺญาติ อยํ ปเภโท เวทิตพฺโพ –

増上戒学などにおける判別は以下の通りである。それは増上なる戒（adhisīla）であり、かつ学ぶべきものであるから“増上戒学（adhisīlasikkhā）”という。他の二つ（増上心学、増上慧学）も同様である。そこには、戒、増上戒、心、増上心、慧、増上慧という区別があることを知るべきである。

---

สีลํ นาม ปญฺจสีลทสสีลานิ, ปาติโมกฺขสํวโร อธิสีลํ นาม. อฏฺฐ สมาปตฺติโย จิตฺตํ, วิปสฺสนาปาทกชฺฌานํ อธิจิตฺตํ. กมฺมสฺสกตญาณํ ปญฺญา, วิปสฺสนาปญฺญา อธิปญฺญา. อนุปฺปนฺเนปิ หิ พุทฺธุปฺปาเท ปวตฺตตีติ ปญฺจสีลทสสีลานิ สีลเมว, ปาติโมกฺขสํวรสีลํ พุทฺธุปฺปาเทเยว ปวตฺตตีติ อธิสีลํ. จิตฺตปญฺญาสุปิ เอเสว นโย. อปิจ นิพฺพานํ ปตฺถยนฺเตน สมาทินฺนํ ปญฺจสีลมฺปิ ทสสีลมฺปิ อธิสีลเมว. สมาปนฺนา อฏฺฐ สมาปตฺติโยปิ อธิจิตฺตเมว. สพฺพํ วา โลกิยํ สีลเมว, โลกุตฺตรํ อธิสีลํ. จิตฺตปญฺญาสุปิ เอเสว นโย.

戒（sīla）とは五戒や十戒のことであり、別解脱律儀（pātimokkhasaṃvara）が増上戒（adhisīla）である。八等至（samāpatti）が心（citta）であり、ヴィパッサナーの基礎となる禅定が増上心（adhicitta）である。業自性正見（kammassakatañāṇa）が慧（paññā）であり、ヴィパッサナーの慧が増上慧（adhipaññā）である。実に、仏陀が出現していない時でも存続するがゆえに、五戒や十戒は単なる戒であり、仏陀の出現時にのみ存続するがゆえに、別解脱律儀戒は増上戒である。心と慧についても同様の理（nayo）がある。さらに、涅槃を希求して受持された五戒や十戒もまた増上戒である。達成された八等至もまた増上心である。あるいは、すべて世俗的なものは戒（・心・慧）であり、出世間的なものが増上（戒・心・慧）である。心と慧についても同様の理がある。

---

ภาวนาสุ ขีณาสวสฺส ปญฺจทฺวาริกกาโย กายภาวนา นาม. อฏฺฐ สมาปตฺติโย จิตฺตภาวนา นาม. อรหตฺตผลปญฺญา ปญฺญาภาวนา นาม. ขีณาสวสฺส หิ เอกนฺเตเนว ปญฺจทฺวาริกกาโย สุภาวิโต โหติ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย จสฺส น อญฺเญสํ วิย ทุพฺพลา, ตสฺเสว จ ปญฺญา ภาวิตา นาม โหติ ปญฺญาเวปุลฺลปตฺติยา. ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ.

修習（bhāvanā）については、漏尽者（阿羅漢）の五門の集まりが身修習（kāyabhāvanā）と呼ばれる。八等至が心修習（cittabhāvanā）と呼ばれる。阿羅漢果の慧が慧修習（paññābhāvanā）と呼ばれる。実に、漏尽者の五門の集まりは決定してよく修習されている。また、彼の八等至は他の者たち（凡夫や有学）の三昧のように弱くはない。また、彼の慧こそが慧の広大さに達しているがゆえに、真に修習されたと言われる。それゆえに、そのように説かれた。

---

อนุตฺตริเยสุ วิปสฺสนา ทสฺสนานุตฺตริยํ มคฺโค ปฏิปทานุสฺสริยํ. ผลํ วิมุตฺตานุตฺตริยํ. ผลํ วา ทสฺสนานุตฺตริยํ. มคฺโค ปฏิปทานุตฺตริยํ. นิพฺพานํ วิมุตฺตานุตฺตริยํ. นิพฺพานํ วา ทสฺสนานุตฺตริยํ, ตโต อุตฺตริญฺหิ ทฏฺฐพฺพํ นาม นตฺถิ. มคฺโค ปฏิปทานุตฺตริยํ. ผลํ วิมุตฺตานุตฺตริยํ. อนุตฺตริยนฺติ อุตฺตมํ เชฏฺฐกํ.

無上（anuttariya）については、ヴィパッサナーが見無上（dassanānuttariya）であり、道が行無上（paṭipadānuttariya）であり、果が解脱無上（vimuttānuttariya）である。あるいは、果が見無上、道が行無上、涅槃が解脱無上である。あるいは、涅槃が見無上である。なぜなら、それ以上に（見るべき）優れた見るべきものは存在しないからである。道は行無上、果は解脱無上である。“無上”とは、最勝、最上位であることを意味する。

---

สมาธีสุ ปฐมชฺฌานสมาธิ สวิตกฺกสวิจาโร. ปญฺจกนเยน ทุติยชฺฌานสมาธิ อวิตกฺกวิจารมตฺโต. เสโส อวิตกฺกอวิจาโร.

三昧（samādhi）については、初禅の三昧は有尋有伺（savitakkasavicāro）である。五分法によれば、第二禅の三昧は無尋唯伺（avitakkavicāramatto）である。残りは無尋無伺（avitakkaavicāro）である。

---

สุญฺญตาทีสุ ติวิธา กถา อาคมนโต, สคุณโต, อารมฺมณโตติ. อาคมนโต นาม เอโก ภิกฺขุ อนตฺตโต อภินิวิสิตฺวา อนตฺตโต ทิสฺวา อนตฺตโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส วิปสฺสนา สุญฺญตา นาม โหติ. กสฺมา? อสุญฺญตตฺตการกานํ กิเลสานํ อภาวา. วิปสฺสนาคมเนน [Pg.186] มคฺคสมาธิ สุญฺญโต นาม โหติ. มคฺคาคมเนน ผลสมาธิ สุญฺญโต นาม. อปโร อนิจฺจโต อภินิวิสิตฺวา อนิจฺจโต ทิสฺวา อนิจฺจโต วุฏฺฐาติ. ตสฺส วิปสฺสนา อนิมิตฺตา นาม โหติ. กสฺมา? นิมิตฺตการกกิเลสาภาวา. วิปสฺสนาคมเนน มคฺคสมาธิ อนิมิตฺโต นาม โหติ. มคฺคาคมเนน ผลํ อนิมิตฺตํ นาม. อปโร ทุกฺขโต อภินิวิสิตฺวา ทุกฺขโต ทิสฺวา ทุกฺขโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส วิปสฺสนา อปฺปณิหิตา นาม โหติ. กสฺมา? ปณิธิการกกิเลสาภาวา. วิปสฺสนาคมเนน มคฺคสมาธิ อปฺปณิหิโต นาม. มคฺคาคมเนน ผลํ อปฺปณิหิตํ นามาติ อยํ อาคมนโต กถา. มคฺคสมาธิ ปน ราคาทีหิ สุญฺญตตฺตา สุญฺญโต, ราคนิมิตฺตาทีนํ อภาวา อนิมิตฺโต, ราคปณิธิอาทีนํ อภาวา อปฺปณิหิโตติ อยํ สคุณโต กถา. นิพฺพานํ ราคาทีหิ สุญฺญตตฺตา ราคาทินิมิตฺตปณิธีนญฺจ อภาวา สุญฺญตญฺเจว อนิมิตฺตญฺจ อปฺปณิหิตญฺจ. ตทารมฺมโณ มคฺคสมาธิ สุญฺญโต อนิมิตฺโต อปฺปณิหิโต. อยํ อารมฺมณโต กถา.

空（suññatā）等については、到経（āgamanato）、自性（saguṇato）、所縁（ārammaṇato）という三種の説示がある。到経とは、ある比丘が“無我”として集中し、無我として見て、無我として出離する場合、彼のヴィパッサナーは“空”と呼ばれる。なぜなら、空ではない原因となる諸の煩悩がないからである。ヴィパッサナーという到経によって道の三昧は“空”と呼ばれ、道の到経によって果の三昧も“空”と呼ばれる。別の者は“無常”として集中し、無常として見て、無常として出離する。彼のヴィパッサナーは“無相（animittā）”と呼ばれる。なぜなら、相を作る原因となる煩悩がないからである。ヴィパッサナーという到経によって道の三昧は“無相”と呼ばれ、道の到経によって果も“無相”と呼ばれる。別の者は“苦”として集中し、苦として見て、苦として出離する。彼のヴィパッサナーは“無願（appaṇihitā）”と呼ばれる。なぜなら、希求（願）の原因となる煩悩がないからである。ヴィパッサナーという到経によって道の三昧は“無願”と呼ばれ、道の到経によって果も“無願”と呼ばれる。これが“到経による説示”である。しかし、道の三昧は、貪欲などが空である（ない）がゆえに“空”であり、貪欲の相などがないがゆえに“無相”であり、貪欲の希求などがないがゆえに“無願”である。これが“自性による説示”である。涅槃は、貪欲などが空であり、貪欲などの相や希求がないがゆえに、空であり、無相であり、無願である。それを所縁とする道の三昧もまた、空、無相、無願である。これが“所縁による説示”である。

---

โสเจยฺยานีติ สุจิภาวกรา โสเจยฺยปฺปฏิปทา ธมฺมา. วิตฺถาโร ปเนตฺถ ‘‘ตตฺถ กตมํ กายโสเจยฺยํ? ปาณาติปาตา เวรมณี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตานํ ติณฺณํ สุจริตานํ วเสน เวทิตพฺโพ.

“清浄（soceyya）”とは、清浄な状態を作る、清浄な実践としての諸法のことである。その詳細は、“そこでの身の清浄とは何か。殺生から離れることである……”等の方法で説かれた三種の妙行（sucarita）によって知られるべきである。

---

โมเนยฺยานีติ มุนิภาวกรา โมเนยฺยปฺปฏิปทา ธมฺมา. เตสํ วิตฺถาโร ‘‘ตตฺถ กตมํ กายโมเนยฺยํ? ติวิธกายทุจฺจริตสฺส ปหานํ กายโมเนยฺยํ, ติวิธํ กายสุจริตํ กายโมเนยฺยํ, กายารมฺมเณ ญาณํ กายโมเนยฺยํ, กายปริญฺญา กายโมเนยฺยํ, กายปริญฺญาสหคโต มคฺโค กายโมเนยฺยํ, กายสฺมึ ฉนฺทราคปฺปหานํ กายโมเนยฺยํ, กายสงฺขารนิโรธา จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ กายโมเนยฺยํ. ตตฺถ กตมํ วจีโมเนยฺยํ? จตุพฺพิธวจีทุจฺจริตสฺส ปหานํ วจีโมเนยฺยํ, จตุพฺพิธํ วจีสุจริตํ วจีโมเนยฺยํ, วาจารมฺมเณ ญาณํ วจีโมเนยฺยํ วาจาปริญฺญา วจีโมเนยฺยํ ปริญฺญาสหคโต มคฺโค, วาจาย ฉนฺทราคปฺปหานํ, วจีสงฺขารนิโรธา ทุติยชฺฌานสมาปตฺติ วจีโมเนยฺยํ. ตตฺถ กตมํ มโนโมเนยฺยํ? ติวิธมโนทุจฺจริตสฺส ปหานํ มโนโมเนยฺยํ, ติวิธํ มโนสุจริตํ มโนโมเนยฺยํ, มนารมฺมเณ ญาณํ มโนโมเนยฺยํ, มโนปริญฺญา มโนโมเนยฺยํ. ปริญฺญาสหคโต มคฺโค, มนสฺมึ ฉนฺทราคปฺปหานํ[Pg.187], จิตฺตสงฺขารนิโรธา สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ มโนโมเนยฺย’’นฺติ (มหานิ. ๑๔).

“牟尼の状態（moneyya）”とは、牟尼の状態（聖者の状態）を作る、牟尼の実践としての諸法のことである。その詳細は次のように知られるべきである。“そこでの身の牟尼の状態とは何か。三種の身の悪行を捨てることは身の牟尼の状態であり、三種の身の妙行は身の牟尼の状態であり、身を所縁とする知は身の牟尼の状態であり、身の遍知（pariññā）は身の牟尼の状態であり、身の遍知を伴う道は身の牟尼の状態であり、身における欲貪の捨断は身の牟尼の状態であり、身の行（息）の滅した第四禅の等至は身の牟尼の状態である。そこでの語の牟尼の状態とは何か。四種の語の悪行を捨てることは語の牟尼の状態であり、四種の語の妙行は語の牟尼の状態であり、言葉を所縁とする知は語の牟尼の状態であり、言葉の遍知、遍知を伴う道、言葉における欲貪の捨断、語の行（尋伺）の滅した第二禅の等至は語の牟尼の状態である。そこでの意の牟尼の状態とは何か。三種の意の悪行を捨てることは意の牟尼の状態であり、三種の意の妙行は意の牟尼の状態であり、心を所縁とする知は意の牟尼の状態であり、心の遍知、遍知を伴う道、心における欲貪の捨断、心の行（受想）の滅した想受滅等至は意の牟尼の状態である”。

---

โกสลฺเลสุ อาโยติ วุฑฺฒิ. อปาโยติ อวุฑฺฒิ. ตสฺส ตสฺส การณํ อุปาโย. เตสํ ปชานนา โกสลฺลํ. วิตฺถาโร ปน วิภงฺเค วุตฺโตเยว.

“巧緻（kosalla）”において、“進展（āya）”とは増進のことである。“衰退（apāya）”とは非増進のことである。それぞれの原因が“方便（upāya）”である。それらを正しく知ることが巧緻である。その詳細はヴィバンガ（分別論）ですでに説かれている。

---

วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ตตฺถ กตมํ อายโกสลฺลํ? อิเม ธมฺเม มนสิกโรโต อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา นุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา นิรุชฺฌนฺติ. อิเม วา ปน เม ธมฺเม มนสิกโรโต อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตนฺตีติ, ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ. อิทํ วุจฺจติ อายโกสลฺลํ. ตตฺถ กตมํ อปายโกสลฺลํ? อิเม ธมฺเม มนสิกโรโต อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา นิรุชฺฌนฺติ. อิเม วา ปน เม ธมฺเม มนสิกโรโต อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตนฺตีติ, ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ. อิทํ วุจฺจติ อปายโกสลฺลํ. สพฺพาปิ ตตฺรุปายา ปญฺญา อุปายโกสลฺล’’นฺติ (วิภ. ๗๗๑). อิทํ ปน อจฺจายิกกิจฺเจ วา ภเย วา อุปฺปนฺเน ตสฺส ติกิจฺฉนตฺถํ ฐานุปฺปตฺติยา การณชานนวเสเนว เวทิตพฺพํ.

それはこのように言われている。‘そのうちで、何が増加の巧みさ（āyakosalla）か。これらの法を注意深く思うとき、まだ生じていない不善の法は生じず、既に生じた不善の法は滅する。あるいは、これらの法を注意深く思うとき、まだ生じていない善の法は生じ、既に生じた善の法は、さらに増大し、広大になり、修習が円満に導かれる。そこにある智慧、知ること……正しい見解、これが“増加の巧みさ”と呼ばれる。そのうちで、何が減少の巧みさ（apāyakosalla）か。これらの法を注意深く思うとき、まだ生じていない善の法は生じず、既に生じた善の法は滅する。あるいは、これらの法を注意深く思うとき、まだ生じていない不善の法は生じ、既に生じた不善の法は、さらに増大し、広大になり、修習が円満に導かれる。そこにある智慧、知ること……正しい見解、これが“減少の巧みさ”と呼ばれる。また、あらゆる適切な手段に関する智慧が“方便の巧みさ（upāyakosalla）”である’(Vibha. 771)。これは、急を要する用事や恐怖が生じた際、それを解決するために、その場に応じて原因を知る智慧の力によって理解されるべきものである。

---

มทาติ มชฺชนาการวเสน ปวตฺตมานา. เตสุ ‘‘อหํ นิโรโค สฏฺฐิ วา สตฺตติ วา วสฺสานิ อติกฺกนฺตานิ, น เม หรีตกีขณฺฑมฺปิ ขาทิตปุพฺพํ, อิเม ปนญฺเญ อสุกํ นาม ฐานํ รุชฺชติ, เภสชฺชํ ขาทามาติ วิจรนฺติ, โก อญฺโญ มาทิโส นิโรโค นามา’’ติ เอวํ มานกรณํ อาโรคฺยมโท. ‘‘มหลฺลกกาเล ปุญฺญํ กริสฺสาม, ทหรมฺห ตาวา’’ติ โยพฺพเน ฐตฺวา มานกรณํ โยพฺพนมโท. ‘‘จิรํ ชีวึ, จิรํ ชีวามิ, จิรํ ชีวิสฺสามิ; สุขํ ชีวึ, สุขํ ชีวามิ, สุขํ ชีวิสฺสามี’’ติ เอวํ มานกรณํ ชีวิตมโท.

“慢（mada）”とは、酔いしれる有様として生じるものである。それらのうち、‘私は病がなく、六十歳や七十歳を過ぎても、一度もミロバラン（薬草）の欠片さえ食べたことがない。しかし他の人々は、どこそこの部位が痛むと言って、薬を飲んで歩き回っている。私のように病のない者が他に誰がいようか’というように慢心を起こすことが‘無病の慢（ārogyamado）’である。‘年老いてから功徳を積もう、今はまだ若いのだから’と若さに安住して慢心を起こすことが‘若さの慢（yobbanamado）’である。‘長く生きてきた、今も長く生きている、これからも長く生きるだろう。幸せに生きてきた、今も幸せに生きている、これからも幸せに生きるだろう’というように慢心を起こすことが‘寿命の慢（jīvitamado）’である。

---

อาธิปเตยฺเยสุ อธิปติโต อาคตํ อาธิปเตยฺยํ. ‘‘เอตฺตโกมฺหิ สีเลน สมาธินา ปญฺญาย วิมุตฺติยา, น เม เอตํ ปติรูป’’นฺติ เอวํ อตฺตานํ อธิปตฺตึ [Pg.188] เชฏฺฐกํ กตฺวา ปาปสฺส อกรณํ อตฺตาธิปเตยฺยํ นาม. โลกํ อธิปตึ กตฺวา อกรณํ โลกาธิปเตยฺยํ นาม. โลกุตฺตรธมฺมํ อธิปตึ กตฺวา อกรณํ ธมฺมาธิปเตยฺยํ นาม.

“増上（ādhipateyya）”において、支配的なものから生じたものが増上である。‘私は戒・定・慧・解脱においてこれほどのものである、このような悪を行うことは私にふさわしくない’と、自分自身を主とし、最優先として悪を行わないことを‘自己増上（attādhipateyya）’という。世間を主として悪を行わないことを‘世間増上（lokādhipateyya）’という。出世間法を主として悪を行わないことを‘法増上（dhammādhipateyya）’という。

---

กถาวตฺถูนีติ กถาการณานิ. อตีตํ วา อทฺธานนฺติ อตีตํ ธมฺมํ, อตีตกฺขนฺเธติ อตฺโถ. อปิจ ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, รูปํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริณตํ, ‘อโหสี’ติ ตสฺส สงฺขา, ‘อโหสี’ติ ตสฺส ปญฺญตฺติ ‘อโหสี’ติ ตสฺส สมญฺญา, น ตสฺส สงฺขา ‘อตฺถี’ติ, น ตสฺส สงฺขา ‘ภวิสฺสตี’ติ (สํ. นิ. ๓.๖๒) เอวํ อาคเตน นิรุตฺติปถสุตฺเตนเปตฺถ อตฺโถ ทีเปตพฺโพ.

“論事（kathāvatthu）”とは、論議の根拠のことである。“過去の期間”とは、過去の法、すなわち過去の五蘊という意味である。また、‘比丘たちよ、過去に滅し変じた色について、“あった”という名称があり、“あった”という施設（概念）があり、“あった”という呼称がある。“ある”という名称はなく、“あるだろう”という名称もない’(Saṃ. ni. 3.62) と、このように説かれた語路経（Niruttipatha Sutta）によっても、ここでの意味は明らかにされるべきである。

---

วิชฺชาติ ตมวิชฺฌนฏฺเฐน วิชฺชา. วิทิตกรณฏฺเฐนาปิ วิชฺชา. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ ปุพฺเพนิวาสํ ฉาเทตฺวา ฐิตํ ตมํ วิชฺฌติ, ปุพฺเพนิวาสญฺจ วิทิตํ กโรตีติ วิชฺชา. จุตูปปาตญาณํ จุติปฏิสนฺธิจฺฉาทกํ ตมํ วิชฺฌติ, ตญฺจ วิทิตํ กโรตีติ วิชฺชา. อาสวานํ ขเย ญาณํ จตุสจฺจจฺฉาทกํ ตมํ วิชฺฌติ, จตุสจฺจธมฺมญฺจ วิทิตํ กโรตีติ วิชฺชา.

“明（vijjā）”とは、無明の闇を撃ち抜くという意味で“明”という。また、知られた状態にするという意味でも“明”という。実に、宿住随念智が生じるとき、宿世を覆っていた闇を撃ち抜き、宿世を知られたものにするから“明”という。死生智は、死と再生を覆い隠す闇を撃ち抜き、それを知られたものにするから“明”という。漏尽智は、四聖諦を覆い隠す闇を撃ち抜き、四聖諦の法を知られたものにするから“明”という。

---

วิหาเรสุ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ทิพฺโพ วิหาโร. จตสฺโส อปฺปมญฺญา พฺรหฺมา วิหาโร. ผลสมาปตฺติ อริโย วิหาโร.

“住（vihāra）”のうち、八等至（八定）は“天の住（dibba vihāra）”である。四無量心は“梵の住（brahma vihāra）”である。果等至は“聖者の住（ariya vihāra）”である。

---

ปาฏิหาริยานิ เกวฏฺฏสุตฺเต วิตฺถาริตาเนว.

神変（pāṭihāriya）については、ケーヴァッタ経（Kevaṭṭa Sutta）において詳しく説かれている通りである。

---

‘‘อิเม โข, อาวุโส’’ติอาทีสุ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ สมสฏฺฐิยา ติกานํ วเสน อสีติสตปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

“諸友よ、これらは……”などの箇所については、既に述べられた方法に従って適用すべきである。このように六十の三法に基づいて百八十の問いを説きながら、長老は和合の味わいを示されたのである。

---

ติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

三法の解説（Tikavaṇṇanā）は終わった。

---

จตุกฺกวณฺณนา

四法の解説（Catukkavaṇṇanā）

---

๓๐๖. อิติ ติกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ จตุกฺกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ ‘‘สติปฏฺฐานจตุกฺกํ’’ ปุพฺเพ วิตฺถาริตเมว.

306. このように三法によって和合の味わいを示し、今度は四法によって示すために、再び説法を開始した。そのうち“四念処”については、以前に詳しく解説した通りである。

---

สมฺมปฺปธานจตุกฺเก [Pg.189] ฉนฺทํ ชเนตีติ ‘‘โย ฉนฺโท ฉนฺทิกตา กตฺตุกมฺยตา กุสโล ธมฺมจฺฉนฺโท’’ติ เอวํ วุตฺตํ กตฺตุกมฺยตํ ชเนติ. วายมตีติ วายามํ กโรติ. วีริยํ อารภตีติ วีริยํ ชเนติ. จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ จิตฺตํ อุปตฺถมฺเภติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน สมฺมปฺปธานวิภงฺเค อาคโตเยว.

四正勤において、“意欲（chanda）を生じさせる”とは、“意欲、意欲すること、作そうとする願い、善なる法の意欲”と説かれているように、作そうとする願いを生じさせることである。“精励する（vāyamatī）”とは、努力することである。“精進を開始する（vīriyaṃ ārabhatī）”とは、精進を生じさせることである。“心を把握する（cittaṃ paggaṇhātī）”とは、心を支えることである。これがここでの要約である。詳細は正勤分別（Sammappadhānavibhaṅga）において説かれている通りである。

---

อิทฺธิปาเทสุ ฉนฺทํ นิสฺสาย ปวตฺโต สมาธิ ฉนฺทสมาธิ. ปธานภูตา สงฺขารา ปธานสงฺขารา. สมนฺนาคตนฺติ เตหิ ธมฺเมหิ อุเปตํ. อิทฺธิยา ปาทํ, อิทฺธิภูตํ วา ปาทนฺติ อิทฺธิปาทํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน อิทฺธิปาทวิภงฺเค อาคโต เอว. วิสุทฺธิมคฺเค ปนสฺส อตฺโถ ทีปิโต. ฌานกถาปิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาว.

四神足において、意欲に依って生じた三昧が“欲三昧（chandasamādhi）”である。主要となった行（励み）が“勤行（padhānasaṅkhārā）”である。“具足した（samannāgata）”とは、それらの法を伴っていることである。神変の足（基礎）、あるいは神変となった足であるから“神変の足（iddhipāda）”という。残りの（精進・心・観）についても同様の理趣である。これがここでの要約であり、詳細は神足分別（Iddhipādavibhaṅga）において説かれている通りである。また“清浄道論（Visuddhimagga）”において、その意味は明らかにされている。禅定の解説も“清浄道論”において詳述されている。

---

๓๐๗. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารายาติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว สุขวิหารตฺถาย. อิธ ผลสมาปตฺติฌานานิ, ขีณาสวสฺส อปรภาเค นิพฺพตฺติตฌานานิ จ กถิตานิ.

307. “現法楽住（diṭṭhadhammasukhavihāra）のために”とは、この現世の個体（身）において安楽に住するためである。ここでは、果等至の禅定、および漏尽者がその後に生じさせた禅定について説かれている。

---

อาโลกสญฺญํ มนสิกโรตีติ ทิวา วา รตฺตึ วา สูริยจนฺทปชฺโชตมณิอาทีนํ อาโลกํ อาโลโกติ มนสิกโรติ. ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐาตีติ เอวํ มนสิ กตฺวา ทิวาติสญฺญํ ฐเปติ. ยถา ทิวา ตถา รตฺตินฺติ ยถา ทิวา ทิฏฺโฐ อาโลโก, ตเถว ตํ รตฺตึ มนสิกโรติ. ยถา รตฺตึ ตถา ทิวาติ ยถา รตฺตึ อาโลโก ทิฏฺโฐ, เอวเมว ทิวา มนสิกโรติ. อิติ วิวเฏน เจตสาติ เอวํ อปิหิเตน จิตฺเตน. อปริโยนทฺเธนาติ สมนฺตโต อนทฺเธน. สปฺปภาสนฺติ สโอภาสํ. ญาณทสฺสนปฏิลาภายาติ ญาณทสฺสนปฏิลาภตฺถาย. อิมินา กึ กถิตํ? มิทฺธวิโนทนอาโลโก กถิโต ปริกมฺมอาโลโก วา. อิมินา กึ กถิตํ โหติ? ขีณาสวสฺส ทิพฺพจกฺขุญาณํ. ตสฺมึ วา อาคเตปิ อนาคเตปิ ปาทกชฺฌานสมาปตฺติเมว สนฺธาย ‘‘สปฺปภาสํ จิตฺตํ ภาเวตี’’ติ วุตฺตํ.

“光明の想（ālokasañña）を心に留める”とは、昼でも夜でも、太陽、月、灯火、宝石などの光を“光である”と作念することである。“昼の想を確立する（adhiṭṭhāti）”とは、そのように作念して“昼である”という想を据えることである。“昼がそうであるように夜も”とは、昼に見る光と同じように、夜にもその光を心に留めることである。“夜がそうであるように昼も”とは、夜に光を見たのと同じように、昼にもその光を心に留めることである。“このように、開かれた心によって（vivaṭena cetasā）”とは、このように（惛沈・睡眠によって）閉ざされていない心によってという意味である。“覆われていない（apariyonaddha）”とは、四方から（惛沈・睡眠に）取り囲まれていないことである。“輝きを伴う（sappabhāsa）”とは、光明を伴うことである。“知見を得るために（ñāṇadassanapaṭilābhāya）”とは、知見（天眼智）を得るためという意味である。これによって、惛沈を除去する光、あるいは準備段階の光が説かれている。これによって何が説かれたことになるのか。漏尽者の天眼智である。あるいは、その天眼智が生じているときも生じていないときも、基礎となる禅定の等至を指して“輝きを伴う心を修習する”と説かれているのである。

---

สติสมฺปชญฺญายาติ สตฺตฏฺฐานิกสฺส สติสมฺปชญฺญสฺส อตฺถาย. วิทิตา เวทนา อุปฺปชฺชนฺตีติอาทีสุ ขีณาสวสฺส วตฺถุ วิทิตํ โหติ อารมฺมณํ วิทิตํ วตฺถารมฺมณํ วิทิตํ. วตฺถารมฺมณวิทิตตาย เอวํ เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ, เอวํ ติฏฺฐนฺติ, เอวํ นิรุชฺฌนฺติ. น เกวลญฺจ เวทนา เอว อิธ วุตฺตา สญฺญาทโยปิ[Pg.190], อวุตฺตา เจตนาทโยปิ, วิทิตา จ อุปฺปชฺชนฺติ เจว ติฏฺฐนฺติ จ นิรุชฺฌนฺติ จ. อปิ จ เวทนาย อุปฺปาโท วิทิโต โหติ, อุปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ. อวิชฺชาสมุทยา เวทนาสมุทโย, ตณฺหาสมุทยา กมฺมสมุทโย, ผสฺสสมุทยา เวทนายสมุทโย. นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส สมุทยํ ปสฺสติ. เอวํ เวทนาย อุปฺปาโท วิทิโต โหติ. กถํ เวทนาย อุปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ? อนิจฺจโต มนสิกโรโต ขยตูปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ. ทุกฺขโต มนสิกโรโต ภยตูปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ. อนตฺตโต มนสิกโรโต สุญฺญตูปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ. เอวํ เวทนาย อุปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ, ขยโต ภยโต สุญฺญโต ชานาติ. กถํ เวทนาย อตฺถงฺคโม วิทิโต โหติ? อวิชฺชานิโรธา เวทนานิโรโธ.…เป… เอวํ เวทนาย อตฺถงฺคโม วิทิโต โหติ. อิมินาปิ นเยเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“正念正知のために”とは、七つの段階における正念正知のためであることを意味する。“感受（受）が知られつつ生じ……”等の箇所において、漏尽者（阿羅漢）にとっては、拠り所（依処）が知られ、対象（所縁）が知られ、拠り所と対象の両方が知られている。拠り所と対象が知られていることにより、このように感受が生じ、このように留まり、このように滅する。また、単にここで説かれた感受だけでなく、説かれていない想などの心所や、行（意図）などもまた、知られつつ生じ、留まり、滅するのである。さらに、感受の生起が知られ、現起（現われ）が知られる。無明の生起により感受が生起し、渇愛の生起により業の生起があり、触の生起により感受の生起がある。生起の特徴を見る者もまた、受蘊の集起を見るのである。このように感受の生起が知られる。どのように感受の現起が知られるのか。無常として作意する者には、滅尽としての現起が知られる。苦として作意する者には、怖畏としての現起が知られる。無我として作意する者には、空としての現起が知られる。このように感受の現起が知られ、滅尽・怖畏・空として知るのである。どのように感受の滅尽が知られるのか。無明の滅により感受が滅する。……（中略）……このように感受の滅尽が知られる。この方法によっても、ここでの意味を理解すべきである。

---

อิติ รูปนฺติอาทิ วุตฺตนยเมว. อยํ อาวุโส สมาธิภาวนาติ อยํ อาสวานํ ขยญาณสฺส ปาทกชฺฌานสมาธิภาวนา.

“このように色（形）が……”等の箇所は、既に説かれた方法と同じである。“友よ、これが三昧の修習である”とは、諸々の漏（煩悩）を滅尽する知（漏尽智）の基礎となる禅定の三昧の修習のことである。

---

๓๐๘. อปฺปมญฺญาติ ปมาณํ อคเหตฺวา อนวเสสผรณวเสน อปฺปมญฺญาว. อนุปทวณฺณนา ปน ภาวนาสมาธิวิธานญฺจ เอตาสํ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตเมว. อรูปกถาปิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาว.

308. “無量”とは、限定することなく、余すところなく遍満させる性質によって無量と呼ばれる。これら（四無量心）の逐語的な解説および修習と三昧の規定については、私が‘清浄道論（ヴィスッディマッガ）’において詳述した通りである。無色（定）の解説もまた、‘清浄道論’において詳述されている。

---

อปสฺเสนานีติ อปสฺสยานิ. สงฺขายาติ ญาเณน ญตฺวา. ปฏิเสวตีติ ญาเณน ญตฺวา เสวิตพฺพยุตฺตกเมว เสวติ. ตสฺส จ วิตฺถาโร ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส จีวรํ ปริภุญฺชตี’’ติอาทินา นเยน เวทิตพฺโพ. สงฺขาเยกํ อธิวาเสตีติ ญาเณน ญตฺวา อธิวาเสตพฺพยุตฺตกเมว อธิวาเสติ. วิตฺถาโร ปเนตฺถ ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส ขโม โหติ สีตสฺสา’’ติอาทินา นเยน เวทิตพฺโพ. ปริวชฺเชตีติ ญาเณน ญตฺวา ปริวชฺเชตุํ ยุตฺตเมว ปริวชฺเชติ. ตสฺส วิตฺถาโร ‘‘ปฏิสงฺขา โยนิโส จณฺฑํ หตฺถึ ปริวชฺเชตี’’ติอาทินา นเยน เวทิตพฺโพ. วิโนเทตีติ ญาเณน ญตฺวา วิโนเทตพฺพเมว วิโนเทติ, นุทติ นีหรติ อนฺโต ปวิสิตุํ น เทติ. ตสฺส วิตฺถาโร ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติอาทินา นเยน เวทิตพฺโพ.

“依止（アパッセーナ）”とは、拠り所とすべきもののことである。“よく思慮して（サンカーヤ）”とは、智慧によって知って、という意味である。“用いる（パティセーヴァティ）”とは、智慧によって知って、用いるにふさわしい必需品のみを用いることである。その詳細は、“正しく思慮して衣を受用し……”等の方法によって理解されるべきである。“あるものをよく思慮して耐え忍ぶ”とは、智慧によって知って、耐え忍ぶべき寒さなどを耐え忍ぶことである。ここでの詳細は、“正しく思慮して寒さに耐える者となり……”等の方法によって理解されるべきである。“避ける”とは、智慧によって知って、避けるべき（荒れ狂う象など）を避けることである。その詳細は、“正しく思慮して荒れ狂う象を避け……”等の方法によって理解されるべきである。“払い除く（ヴィノーデーティ）”とは、智慧によって知って、払い除くべき（欲の思惟など）を払い除き、追い出し、排除し、心の内にとどまらせないことである。その詳細は、“生じた欲の思惟を容認せず……”等の方法によって理解されるべきである。

---

อริยวํสจตุกฺกวณฺณนา

四聖種（しせいしゅ）の解説

---

๓๐๙. อริยวํสาติ [Pg.191] อริยานํ วํสา. ยถา หิ ขตฺติยวํโส, พฺราหฺมณวํโส, เวสฺสวํโส, สุทฺทวํโส, สมณวํโส, กุลวํโส, ราชวํโส, เอวํ อยมฺปิ อฏฺฐโม อริยวํโส อริยตนฺติ อริยปเวณี นาม โหติ. โส โข ปนายํ อริยวํโส อิเมสํ วํสานํ มูลคนฺธาทีนํ กาฬานุสาริตคนฺธาทโย วิย อคฺคมกฺขายติ. เก ปน เต อริยา เยสํ เอเต วํสาติ? อริยา วุจฺจนฺติ พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ ตถาคตสาวกา จ, เอเตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. อิโต ปุพฺเพ หิ สตสหสฺสกปฺปาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก ตณฺหงฺกโร เมธงฺกโร สรณงฺกโร ทีปงฺกโรติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา, เต อริยา, เตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. เตสํ พุทฺธานํ ปรินิพฺพานโต อปรภาเค อสงฺขฺเยยฺยํ อติกฺกมิตฺวา โกณฺฑญฺโญ นาม พุทฺโธ อุปฺปนฺโน…เป… อิมสฺมึ กปฺเป กกุสนฺโธ, โกณาคมโน, กสฺสโป, อมฺหากํ ภควา โคตโมติ จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปนฺนา. เตสํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. อปิจ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ สพฺพพุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ อริยานํ วํสาติ อริยวํสา. เต โข ปเนเต อคฺคญฺญา อคฺคาติ ชานิตพฺพา. รตฺตญฺญา ทีฆรตฺตํ ปวตฺตาติ ชานิตพฺพา. วํสญฺญา วํสาติ ชานิตพฺพา.

309. “聖種（アリヤヴァンサ）”とは、聖者たちの系統（伝統）、あるいは徳の継承のことである。例えば、王族の系統、バラモンの系統、庶民の系統、隷属民の系統、沙門の系統、家系の系統、王統があるように、この第八（の教え）もまた聖種であり、聖なる伝統、聖なる系譜と呼ばれる。そして、この聖種は、これら（世俗の）系統の中でも、香木の中で黒沈香の香りが最上とされるように、最上のものと言われる。では、これらの系統が属する“聖者（アリヤ）”とは誰のことか。諸仏、辟支仏（独覚）、および如来の弟子たちが聖者と呼ばれ、これら聖者たちの系統であるから聖種と呼ばれる。実に、この賢劫より以前、十万劫を超える四阿僧祇劫の昔に、タンハンカラ、メーダンカラ、サラナンカラ、ディーパンカラという四仏が出現された。彼らは聖者であり、その聖者たちの系統が聖種である。それら諸仏の入滅後、一阿僧祇劫を経てコンダンニャという仏が出現され……（中略）……この賢劫において、カクサンダ、コーナーガマナ、カッサパ、そして我らが世尊ゴータマという四仏が出現された。それら聖者たちの系統が聖種である。さらに、過去・未来・現在におけるすべての諸仏、辟支仏、仏弟子である聖者たちの系統も聖種である。それらは最上のものとして知られるべきであり、古くから（長夜にわたり）続いてきたものとして知られるべきであり、聖なる伝統として知られるべきである。

---

โปราณาติ น อธุนุปฺปตฺติกา. อสํกิณฺณา อวิกิณฺณา อนปนีตา. อสํกิณฺณปุพฺพา อตีตพุทฺเธหิ น สํกิณฺณปุพฺพา. ‘‘กึ อิเมหี’’ติ น อปนีตปุพฺพา? น สงฺกียนฺตีติ อิทานิปิ น อปนียนฺติ. น สงฺกียิสฺสนฺตีติ อนาคตพุทฺเธหิปิ น อปนียิสฺสนฺติ, เย โลเก วิญฺญู สมณพฺราหฺมณา, เตหิ อปฺปฏิกุฏฺฐา, สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ อนินฺทิตา อครหิตา.

“古の”とは、今新しく生じたものではないということである。混濁がなく、乱れがなく、廃止されたこともない。過去の諸仏によっても混同されたことがなく、“これらに何の益があるのか”として廃止されたこともない。“混濁されない”とは、現在においても廃止されず、“今後も混濁されない”とは、未来の諸仏によっても廃止されることはない。世の賢明な沙門やバラモンたちによって拒絶されることがなく、賢明な沙門・バラモンたちから非難されず、軽蔑されないものである。

---

สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ ปจฺจยสนฺโตสวเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. อิตรีตเรน จีวเรนาติ ถูลสุขุมลูขปณีตถิรชิณฺณานํ เยน เกนจิ. อถ โข ยถาลทฺธาทีนํ อิตรีตเรน เยน เกนจิ สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ อตฺโถ. จีวรสฺมิญฺหิ ตโย สนฺโตสา – ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย. เตสํ วิตฺถารกถา สามญฺญผเล วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อิเม ตโย สนฺโตเส สนฺธาย ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ, อิตรีตเรน ยถาลทฺธาทีสุ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺโฐ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

“満足している”とは、必需品に対する満足の力によって足るを知っていることである。“何であれ（いずれかの）衣によって”とは、厚いもの、薄いもの、粗末なもの、上質なもの、丈夫なもの、古びたもののいずれであっても、ということである。すなわち、得られたものがいかなるものであっても、その時々の衣によって満足しているという意味である。衣については三つの満足（知足）がある。すなわち、得られたものへの満足（随得知足）、自分の能力に応じた満足（随力知足）、自分にふさわしいものへの満足（随応知足）である。食（托鉢）などについても同様である。それらの詳細な説明は、‘沙門果経’において説かれた方法によって理解されるべきである。これら三つの満足を指して、“満足し、何であれ得られた衣によって満足している”と説かれたのである。

---

เอตฺถ [Pg.192] จ จีวรํ ชานิตพฺพํ, จีวรกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปํสุกูลํ ชานิตพฺพํ, จีวรสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, จีวรปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ ชานิตพฺพานิ. ตตฺถ จีวรํ ชานิตพฺพนฺติ โขมาทีนิ ฉ จีวรานิ ทุกูลาทีนิ ฉ อนุโลมจีวรานิ ชานิตพฺพานิ. อิมานิ ทฺวาทส กปฺปิยจีวรานิ. กุสจีรํ วากจีรํ ผลกจีรํ เกสกมฺพลํ วาฬกมฺพลํ โปตฺถโก จมฺมํ อุลูกปกฺขํ รุกฺขทุสฺสํ ลตาทุสฺสํ เอรกทุสฺสํ กทลิทุสฺสํ เวฬุทุสฺสนฺติ เอวมาทีนิ ปน อกปฺปิยจีวรานิ. จีวรกฺเขตฺตนฺติ ‘‘สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน ปํสุกูลํ วา’’ติ เอวํ อุปฺปชฺชนโต ฉ เขตฺตานิ, อฏฺฐนฺนญฺจ มาติกานํ วเสน อฏฺฐ เขตฺตานิ ชานิตพฺพานิ. ปํสุกูลนฺติ โสสานิกํ, ปาปณิกํ, รถิยํ สงฺการกูฏกํ, โสตฺถิยํ, สินานํ, ติตฺถํ, คตปจฺจาคตํ, อคฺคิทฑฺฒํ, โคขายิตํ อุปจิกขายิตํ, อุนฺทูรขายิตํ, อนฺตจฺฉินฺนํ, ทสาจฺฉินฺนํ, ธชาหฏํ, ถูปํ, สมณจีวรํ, สามุทฺทิยํ, อาภิเสกิยํ, ปนฺถิกํ, วาตาหฏํ, อิทฺธิมยํ, เทวทตฺติยนฺติ เตวีสติ ปํสุกูลานิ เวทิตพฺพานิ.

ここにおいて、衣（cīvara）について知るべきであり、衣の生起する場所（衣田：cīvarakkhetta）について知るべきであり、糞掃衣（paṃsukūla）について知るべきであり、衣に関する満足（衣知足：cīvarasantoso）について知るべきであり、衣に関連する頭陀行（dhutaṅga）について知るべきである。そのうち、衣について知るべきこととは、麻などの六種の衣と、絹（dukūla）などの六種の準ずる衣（anulomacīvarāni）を知るべきである。これらが十二種の適法な衣（kappiyacīvarāni）である。一方で、茅の衣、樹皮の衣、木の板の衣、人髪の織物、動物の毛の織物、麻布（potthako）、皮、フクロウの羽の衣、樹皮の布、蔓の布、エラカ草の布、バナナの繊維の布、竹の繊維の布、これらのようなものは不適法な衣（akappiyacīvarāni）である。衣の生起する場所（衣田）とは、“僧伽から、あるいはグループから、あるいは親族から、あるいは友人から、あるいは自身の財によって、あるいは糞掃衣として”というように、生起の形態から六つの場所、および八つの区分（mātikā）による八つの場所を知るべきである。糞掃衣とは、墓地のもの、店先のもの、路上のもの、塵捨て場のもの、安産祈願（あるいは胎盤の汚れを拭ったもの）、沐浴の際のもの、水場のもの、墓地へ運び再び持ち帰られたもの、火に焼けたもの、牛に噛まれたもの、白蟻に噛まれたもの、鼠に噛まれたもの、端が切れたもの、縁が切れたもの、旗として掲げられていたもの、塚（あるいは蟻塚）に供えられたもの、修行者の衣であったもの、海辺に打ち上げられたもの、即位式の際のもの、道中で捨てられたもの、風に運ばれてきたもの、神通力によるもの、神々から与えられたものという、二十三種の糞掃衣を知るべきである。

---

เอตฺถ จ โสตฺถิยนฺติ คพฺภมลหรณํ. คตปจฺจาคตนฺติ มตกสรีรํ ปารุปิตฺวา สุสานํ เนตฺวา อานีตจีวรํ. ธชาหฏนฺติ ธชํ อุสฺสาเปตฺวา ตโต อานีตํ. ถูปนฺติ วมฺมิเก ปูชิตจีวรํ. สามุทฺทิยนฺติ สมุทฺทวีจีหิ ถลํ ปาปิตํ. ปนฺถิกนฺติ ปนฺถํ คจฺฉนฺเตหิ โจรภเยน ปาสาเณหิ โกฏฺเฏตฺวา ปารุตจีวรํ. อิทฺธิมยนฺติ เอหิภิกฺขุจีวรํ. เสสํ ปากฏเมว.

ここにおいて、“sotthiya”とは胎盤の汚れを拭った布のことである。“gatapaccāgata”とは、死体に被せて墓地へ運び、そこから再び持ち帰った衣のことである。“dhajāhaṭa”とは、旗を立て、そこから持ってきたものである。“thūpa”とは、蟻塚において供えられた衣のことである。“sāmuddiya”とは、海の波によって陸地に運ばれたものである。“panthika”とは、道を行く人々が盗賊を恐れて石で叩いて捨てた衣のことである。“iddhimaya”とは、“来たれ、比丘（エヒ・ビック）”の授戒の際の衣のことである。残りは明白である。

---

จีวรสนฺโตโสติ วีสติ จีวรสนฺโตสา, วิตกฺกสนฺโตโส, คมนสนฺโตโส, ปริเยสนสนฺโตโส, ปฏิลาภสนฺโตโส, มตฺตปฺปฏิคฺคหณสนฺโตโส, โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส, ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโส, อุทกสนฺโตโส, โธวนสนฺโตโส, กรณสนฺโตโส, ปริมาณสนฺโตโส, สุตฺตสนฺโตโส, สิพฺพนสนฺโตโส, รชนสนฺโตโส, กปฺปสนฺโตโส, ปริโภคสนฺโตโส, สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส, วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ.

衣に関する満足（衣知足）とは、二十種の衣に関する満足がある。すなわち、思惟の満足、往来の満足、遍求（探し求めること）の満足、獲得の満足、受領の分量の満足、貪欲の回避の満足、得たがままの満足、力量に応じた満足、相応することによる満足、水に関する満足、洗浄に関する満足、作製に関する満足、寸法の満足、糸に関する満足、裁縫に関する満足、染色に関する満足、点印（kappabindhu）に関する満足、使用に関する満足、蓄蔵の回避の満足、譲渡（捨てること）の満足である。

---

ตตฺถ สาทกภิกฺขุนา เตมาสํ นิพทฺธวาสํ วสิตฺวา เอกมาสมตฺตํ วิตกฺเกตุํ วฏฺฏติ. โส หิ ปวาเรตฺวา จีวรมาเส จีวรํ กโรติ. ปํสุกูลิโก [Pg.193] อฑฺฒมาเสเนว กโรติ. อิติ มาสฑฺฒมาสมตฺตํ วิตกฺกนํ วิตกฺกสนฺโตโส. วิตกฺกสนฺโตเสน ปน สนฺตุฏฺเฐน ภิกฺขุนา ปาจีนกฺขณฺฑราชิวาสิกปํสุกูลิกตฺเถรสทิเสน ภวิตพฺพํ.

そのうち、衣を寄進する比丘（sādakabhikkhu）は、三ヶ月間の定住を終えて一ヶ月ほど（衣について）思惟することが許される。彼は自ら宣言して衣の時期に衣を作るからである。糞掃衣をまとう比丘（paṃsukūlika）は、半月で衣を作る。このように一ヶ月や半月の間の思惟を“思惟の満足（vitakkasantoso）”という。思惟の満足によって知足した比丘は、パーチーナッカンダラージに住んでいた糞掃衣の長老のようであるべきである。

---

เถโร กิร เจติยปพฺพตวิหาเร เจติยํ วนฺทิสฺสามีติ อาคโต เจติยํ วนฺทิตฺวา จินฺเตสิ ‘‘มยฺหํ จีวรํ ชิณฺณํ พหูนํ วสนฏฺฐาเน ลภิสฺสามี’’ติ. โส มหาวิหารํ คนฺตฺวา สงฺฆตฺเถรํ ทิสฺวา วสนฏฺฐานํ ปุจฺฉิตฺวา ตตฺถ วุตฺโถ ปุนทิวเส จีวรํ อาทาย อาคนฺตฺวา เถรํ วนฺทิ. เถโร กึ อาวุโสติ อาห. คามทฺวารํ, ภนฺเต, คมิสฺสามีติ. อหมฺปาวุโส, คมิสฺสามีติ. สาธุ, ภนฺเตติ คจฺฉนฺโต มหาโพธิทฺวารโกฏฺฐเก ฐตฺวา ปุญฺญวนฺตานํ วสนฏฺฐาเน มนาปํ ลภิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อปริสุทฺโธ เม วิตกฺโกติ ตโตว ปฏินิวตฺติ. ปุนทิวเส อมฺพงฺคณสมีปโต, ปุนทิวเส มหาเจติยสฺส อุตฺตรทฺวารโต, ตเถว ปฏินิวตฺติตฺวา จตุตฺถทิวเส เถรสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. เถโร อิมสฺส ภิกฺขุโน วิตกฺโก น ปริสุทฺโธ ภวิสฺสตีติ จีวรํ คเหตฺวา เตน สทฺธึเยว ปญฺหํ ปุจฺฉมาโน คามํ ปาวิสิ. ตญฺจ รตฺตึ เอโก มนุสฺโส อุจฺจารปลิพุทฺโธ สาฏเกเยว วจฺจํ กตฺวา ตํ สงฺการฏฺฐาเน ฉฑฺเฑสิ. ปํสุกูลิกตฺเถโร ตํ นีลมกฺขิกาหิ สมฺปริกิณฺณํ ทิสฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหสิ. มหาเถโร ‘‘กึ, อาวุโส, สงฺการฏฺฐานสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหาสี’’ติ? ‘‘นาหํ, ภนฺเต, สงฺการฏฺฐานสฺส อญฺชลึ ปคฺคณฺหามิ, มยฺหํ ปิตุ ทสพลสฺส ปคฺคณฺหามิ, ปุณฺณทาสิยา สรีรํ ปารุปิตฺวา ฉฑฺฑิตํ ปํสุกูลํ ตุมฺพมตฺเต ปาณเก วิธุนิตฺวา สุสานโต คณฺหนฺเตน ทุกฺกรํ กตํ, ภนฺเต’’ติ. มหาเถโร ‘‘ปริสุทฺโธ วิตกฺโก ปํสุกูลิกสฺสา’’ติ จินฺเตสิ. ปํสุกูลิกตฺเถโรปิ ตสฺมึเยว ฐาเน ฐิโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ตีณิ ผลานิ ปตฺโต ตํ สาฏกํ คเหตฺวา จีวรํ กตฺวา ปารุปิตฺวา ปาจีนกฺขณฺฑราชึ คนฺตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิ.

伝え聞くところによれば、長老はチェーティヤパッバタ寺院において大塔を礼拝しようとやって来た。礼拝を終えて、“私の衣は古びている。多くの人々が住む場所で（新しいものを）得られるだろう”と考えた。彼はマハー・ヴィハーラ（大精舎）へ行き、僧伽の長老に会って住処を尋ね、そこに宿泊した。翌日、衣を持ってやって来て長老を礼拝した。長老は“友よ、何か用か”と言った。“尊師、村の入り口へ行きます”と言った。“友よ、私も行こう”と長老は言った。“承知しました、尊師”と言って行く途中、大菩提樹の門の楼閣に立ち、“功徳ある人々が住む場所で、望ましい衣を得るだろう”と考えたが、“私の思惟は清らかではない”として、そこから引き返した。翌日もアンバンガナの近くから引き返し、翌日も大塔の北門から引き返した。同様に引き返して、四日目に長老のところへ行った。長老は“この比丘の思惟は清らかではないのだろう”と考え、衣を取って彼と共に質問をしながら村に入った。その夜、ある男が便意を催し、布（下着）の中に排便して、それを塵捨て場に捨てた。糞掃衣の長老は、それが青い蝿に囲まれているのを見て、合掌した。大長老は“友よ、なぜ塵捨て場に合掌するのか”と言った。“尊師、私は塵捨て場に合掌しているのではありません。私の父である十力尊（仏陀）に合掌しているのです。プンナという名の女奴隷の死体に被せて捨てられた糞掃衣を、桶一杯ほどの虫を払い落として墓地から受け取られた仏陀の行為は、尊師、誠に成し難いことでした”と言った。大長老は“糞掃衣の比丘の思惟は清らかである”と考えた。糞掃衣の長老も、その場所で立ったままヴィパッサナーを深め、三つの聖果（不還果）に達した。その布を受け取って衣を作り、それをまとってパーチーナッカンダラージへ行き、最高の果である阿羅漢果に到達した。

---

จีวรตฺถาย คจฺฉนฺตสฺส ปน ‘‘กตฺถ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว คมนํ คมนสนฺโตโส นาม.

衣のために行く者が、“どこで得られるだろうか”と考えずに、瞑想（業処）を主題として行くことを“往来の満足（gamanasantoso）”という。

---

ปริเยสนฺตสฺส ปน เยน วา เตน วา สทฺธึ อปริเยสิตฺวา ลชฺชึ เปสลํ ภิกฺขุํ คเหตฺวา ปริเยสนํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม.

衣を探し求める者が、誰かれ構わず同行して探すのではなく、恥を知り徳のある比丘を連れて探すことを“遍求の満足（pariyesanasantoso）”という。

---

เอวํ [Pg.194] ปริเยสนฺตสฺส อาหริยมานํ จีวรํ ทูรโต ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ ภวิสฺสติ, เอตํ อมนาป’’นฺติ เอวํ อวิตกฺเกตฺวา ถูลสุขุมาทีสุ ยถาลทฺเธเนว สนฺตุสฺสนํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม.

そのように探し求める者が、運ばれてくる衣を遠くから見て、“これは望ましいものだろう、これは望ましくないものだろう”などと思惟せずに、粗いか細かいかに関わらず、得られたそのままのもので満足することを“獲得の満足（paṭilābhasantoso）”という。

---

เอวํ ลทฺธํ คณฺหนฺตสฺสาปิ ‘‘เอตฺตกํ ทุปฏฺฏสฺส ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ เอกปฏฺฏสฺสา’’ติ อตฺตโน ปโหนกมตฺเตเนว สนฺตุสฺสนํ มตฺตปฺปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม.

そのように得られたものを受け取る際にも、“これだけあれば二重の衣になるだろう、これだけあれば一重の衣になるだろう”と、自身の必要を満たす分量だけで満足することを“受領の分量の満足（mattappaṭiggahaṇasantoso）”という。

---

จีวรํ ปริเยสนฺตสฺส ปน ‘‘อสุกสฺส ฆรทฺวาเร มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ทฺวารปฏิปาฏิยา จรณํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม.

衣を探し求める者が、“あの人の家の門で望ましいものを得られるだろう”と考えずに、戸別の並びに従って歩くことを“貪欲の回避の満足（loluppavivajjanasantoso）”という。

---

ลูขปณีเตสุ เยน เกนจิ ยาเปตุํ สกฺโกนฺตสฺส ยถาลทฺเธเนว ยาปนํ ยถาลาภสนฺโตโส นาม.

粗末な衣か優れた衣かに関わらず、どのようなものでも生活できる者が、得られたままのもので生活することを“得たがままの満足（yathālābhasantoso）”という。

---

อตฺตโน ถามํ ชานิตฺวา เยน ยาเปตุํ สกฺโกติ, เตน ยาปนํ ยถาพลสนฺโตโส นาม.

自身の体力を考慮して、維持することのできるその衣で生活することを“力量に応じた満足（yathābalasantoso）”という。

---

มนาปํ อญฺญสฺส ทตฺวา อตฺตโน เยน เกนจิ ยาปนํ ยถาสารุปฺปสนฺโตโส นาม.

望ましい衣を他者に与え、自身はどのような衣であっても生活することを“相応することによる満足（yathāsāruppasantoso）”という。

---

‘‘กตฺถ อุทกํ มนาปํ, กตฺถ อมนาป’’นฺติ อวิจาเรตฺวา เยน เกนจิ โธวนุปเคน อุทเกน โธวนํ อุทกสนฺโตโส นาม. ปณฺฑุมตฺติกเครุกปูติปณฺณรสกิลิฏฺฐานิ ปน อุทกานิ วชฺเชตุํ วฏฺฏติ.

“どこに好ましい水があり、どこに好ましくない水があるか”と考えずに、洗濯に適したどのような水であっても洗濯することを“水に関する知足”という。ただし、淡黄土や赤土、腐った葉の汁などで汚れた水は避けるべきである。

---

โธวนฺตสฺส ปน มุคฺคราทีหิ อปหริตฺวา หตฺเถหิ มทฺทิตฺวา โธวนํ โธวนสนฺโตโส นาม. ตถา อสุชฺฌนฺตํ ปณฺณานิ ปกฺขิปิตฺวา ตาปิตอุทเกนาปิ โธวิตุํ วฏฺฏติ.

洗濯する際、衣を叩き棒などで打たずに、手で揉んで洗うことを“洗濯に関する知足”という。同様に、汚れが落ちない場合には、葉を入れて沸かした湯で洗うことも許される。

---

เอวํ โธวิตฺวา กโรนฺตสฺส อิทํ ถูลํ, อิทํ สุขุมนฺติ อโกเปตฺวา ปโหนกนีหาเรเนว กรณํ กรณสนฺโตโส นาม.

そのように洗濯して衣を作る際、“これは粗い、これは細かい”と分別して心を乱すことなく、あり合わせの手段（十分な方法）で作ることを“作製に関する知足”という。

---

ติมณฺฑลปฺปฏิจฺฉาทนมตฺตสฺเสว กรณํ ปริมาณสนฺโตโส นาม.

三輪（臍と両膝）を覆うのにちょうど良い大きさで作ることを“分量に関する知足”という。

---

จีวรกรณตฺถาย ปน มนาปสุตฺตํ ปริเยสิสฺสามีติ อวิจาเรตฺวา รถิกาทีสุ วา เทวฏฺฐาเน วา อาหริตฺวา ปาทมูเล วา ฐปิตํ ยํกิญฺจิเทว สุตฺตํ คเหตฺวา กรณํ สุตฺตสนฺโตโส นาม.

衣を作るために“好ましい糸を探そう”と歩き回ることなく、路地などや祠堂から持ってきたもの、あるいは足元に置かれたものなど、どのような糸であってもそれを用いて作ることを“糸に関する知足”という。

---

กุสิพนฺธนกาเล [Pg.195] ปน องฺคุลมตฺเต สตฺตวาเร น วิชฺฌิตพฺพํ, เอวํ กโรนฺตสฺส หิ โย ภิกฺขุ สหาโย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโทปิ นตฺถิ. ติวงฺคุลมตฺเต ปน สตฺตวาเร วิชฺฌิตพฺพํ, เอวํ กโรนฺตสฺส มคฺคปฏิปนฺเนนาปิ สหาเยน ภวิตพฺพํ. โย น โหติ, ตสฺส วตฺตเภโท. อยํ สิพฺพนสนฺโตโส นาม.

衣の縁を縫い合わせる際、一指分の幅に七回も針を刺してはならない。そのようにする比丘には同行者がいなくなるが、彼にとって義務の不履行（伝習の破壊）にはならない。三指分の幅に七回刺すべきである。そのようにする者には、道を歩む同行者もいるはずである。同行者がいない者には、義務の不履行がある。これを“裁縫に関する知足”という。

---

รชนฺเตน ปน กาฬกจฺฉกาทีนิ ปริเยสนฺเตน น รชิตพฺพํ. โสมวกฺกลาทีสุ ยํ ลภติ, เตน รชิตพฺพํ. อลภนฺเตน ปน มนุสฺเสหิ อรญฺเญ วากํ คเหตฺวา ฉฑฺฑิตรชนํ วา ภิกฺขูหิ ปจิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ วา คเหตฺวา รชิตพฺพํ, อยํ รชนสนฺโตโส นาม.

染色をする者は、黒蝋などを探し求めて染めてはならない。ソマ樹の皮などのうち、得られたもので染めるべきである。もし得られない場合は、人々が森で樹皮を取った後に捨てた染料や、比丘たちが煮出した後に捨てた染料の滓を取って染めるべきである。これを“染色に関する知足”という。

---

นีลกทฺทมกาฬสาเมสุ ยํกิญฺจิ คเหตฺวา หตฺถิปิฏฺเฐ นิสินฺนสฺส ปญฺญายมานกปกรณํ กปฺปสนฺโตโส นาม.

青黒色、泥色、あるいは黒褐色のいずれかを用いて、象の背に乗っている人からもはっきりと見える程度の変色点（カッパ・ビンドゥ）を付けることを“変色（作持）に関する知足”という。

---

หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนมตฺตวเสน ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม.

羞恥心を生じさせる部位や隠すべき所を覆うためだけに衣を使用することを“使用に関する知足”という。

---

ทุสฺสํ ปน ลภิตฺวา สุตฺตํ วา สูจึ วา การกํ วา อลภนฺเตน ฐเปตุํ วฏฺฏติ, ลภนฺเตน น วฏฺฏติ. กตมฺปิ สเจ อนฺเตวาสิกาทีนํ ทาตุกาโม โหติ, เต จ อสนฺนิหิตา ยาว อาคมนา ฐเปตุํ วฏฺฏติ. อาคตมตฺเตสุ ทาตพฺพํ. ทาตุํ อสกฺโกนฺเตน อธิฏฺฐาตพฺพํ. อญฺญสฺมึ จีวเร สติ ปจฺจตฺถรณมฺปิ อธิฏฺฐาตุํ วฏฺฏติ. อนธิฏฺฐิตเมว หิ สนฺนิธิ โหติ. อธิฏฺฐิตํ น โหตีติ มหาสีวตฺเถโร อาห. อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม.

布を得ても、糸や針や仕立人が得られない場合には、それを保管しておくことが許される。それらが得られる場合には、保管しておくことは許されない。衣が完成していても、弟子などに与えたいと思い、彼らが近くにいない場合には、彼らが来るまで保管しておくことが許される。彼らが来たらすぐに与えるべきである。与えることができない場合は、受持すべきである。別の衣があるときは、敷物として受持することも許される。というのも、受持されていない衣こそが“蓄蔵”となるのであり、受持されたものは蓄蔵にはならないからである、と大シーヴァ長老は述べられた。これを“蓄蔵の回避に関する知足”という。

---

วิสฺสชฺชนฺเตน ปน น มุขํ โอโลเกตฺวา ทาตพฺพํ. สารณียธมฺเม ฐตฺวา วิสฺสชฺชิตพฺพนฺติ อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม.

衣を譲渡する際には、相手の顔色をうかがって与えてはならない。六慰労法に基づき、分かち合う心で譲渡すべきである。これを“譲渡に関する知足”という。

---

จีวรปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ นาม ปํสุกูลิกงฺคญฺเจว เตจีวริกงฺคญฺจ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺคโต เวทิตพฺพา. อิติ จีวรสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ทฺเว ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต จีวรสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ.

衣に関する頭陀行とは、糞掃衣住と三衣住の二つである。それらの詳細な解説は‘清浄道論’によって知られるべきである。このように、衣に関する知足という“大聖種”を満たそうとする比丘は、これら二つの頭陀行を守る。これらを守ることによって、衣に関する知足という大聖種において満足した者となる。

---

วณฺณวาทีติ เอโก สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ, เอโก น สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ, เอโก [Pg.196] เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ, เอโก สนฺตุฏฺโฐ เจว โหติ, สนฺโตสสฺส จ วณฺณํ กเถติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที’’ติ วุตฺตํ.

“徳を称える者”について、ある者は知足しているが、知足の徳を語らない。ある者は知足していないが、知足の徳を語る。ある者は知足もせず、知足の徳も語らない。ある者は知足しており、かつ知足の徳を語る。その四番目の者を示すために、“どのような衣であっても、それによる知足の徳を称える者”と言われる。

---

อเนสนนฺติ ทูเตยฺยปหินคมนานุโยคปฺปเภทํ นานปฺปการํ อเนสนํ. อปฺปติรูปนฺติ อยุตฺตํ. อลทฺธา จาติ อลภิตฺวา. ยถา เอกจฺโจ ‘‘กถํ นุ โข จีวรํ ลภิสฺสามี’’ติ. ปุญฺญวนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เอกโต หุตฺวา โกหญฺญํ กโรนฺโต อุตฺตสติ ปริตสติ, สนฺตุฏฺโฐ ภิกฺขุ เอวํ อลทฺธา จีวรํ น ปริตสติ. ลทฺธา จาติ ธมฺเมน สเมน ลภิตฺวา. อคธิโตติ วิคตโลภคิทฺโธ. อมุจฺฉิโตติ อธิมตฺตตณฺหาย มุจฺฉํ อนาปนฺโน. อนชฺฌาปนฺโนติ ตณฺหาย อโนตฺถโต อปริโยนทฺโธ. อาทีนวทสฺสาวีติ อเนสนาปตฺติยญฺจ เคธิตปริโภเค จ อาทีนวํ ปสฺสมาโน. นิสฺสรณปญฺโญติ ‘‘ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายา’’ติ วุตฺตํ นิสฺสรณเมว ปชานนฺโต.

“不適切な探求”とは、使い走りや伝令などの任務に従事することなど、様々な種類の正しくない求め方のことである。“不相応”とは、不適当なことである。“得られなくても”とは、得られない場合のことである。例えば、ある者が“どうすれば衣が得られるだろうか”と考え、功徳のある比丘たちと一緒にいて、虚偽の振る舞いをしながら、あちこちと渇望し、思い悩むようなことがあっても、知足した比丘は、得られなくても渇望することはない。“得たとしても”とは、法にかない正当に得ることである。“執着せず”とは、貪欲による執着がなくなったことである。“耽溺せず”とは、過度な渇愛によって理性を失わないことである。“囚われず”とは、渇愛に圧倒されず、絡め取られないことである。“過失を見る者”とは、不適切な探求による罪や、執着した使用における過失を見る者のことである。“離脱の智慧を持つ者”とは、“ただ寒さを防ぐためだけに”と説かれるように、渇愛からの離脱を熟知している者のことである。

---

อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยาติ เยน เกนจิ จีวเรน สนฺตุฏฺฐิยา. เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ ‘‘อหํ ปํสุกูลิโก มยา อุปสมฺปทมาเฬเยว ปํสุกูลิกงฺคํ คหิตํ, โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. น ปรํ วมฺเภตีติ ‘‘อิเม ปนญฺเญ ภิกฺขู น ปํสุกูลิกา’’ติ วา ‘‘ปํสุกูลิกงฺคมตฺตมฺปิ เอเตสํ นตฺถี’’ติ วา เอวํ ปรํ น วมฺเภติ. โย หิ ตตฺถ ทกฺโขติ โย ตสฺมึ จีวรสนฺโตเส, วณฺณวาทาทีสุ วา ทกฺโข เฉโก พฺยตฺโต. อนลโสติ สาตจฺจกิริยาย อาลสิยวิรหิโต. สมฺปชาโน ปฏิสฺสโตติ สมฺปชานปญฺญาย เจว สติยา จ ยุตฺโต. อริยวํเส ฐิโตติ อริยวํเส ปติฏฺฐิโต.

“どのような衣であっても、それによる知足”とは、どのような衣であっても満足することである。“自らを高めず”とは、“私は糞掃衣をまとう者であり、受戒の際から頭陀行を誓ったのだ。私に並ぶ者がいようか”というように自己を称揚しないことである。“他者を軽んじず”とは、“他の比丘たちは糞掃衣をまとう者ではない”というように、他者を卑しめないことである。“そこにおいて巧みな者”とは、その衣に関する知足や、徳を語ることなどにおいて、賢く熟練した者のことである。“怠ることなく”とは、常に実践することにおいて怠惰を離れていることである。“正知し、念いある者”とは、正知の智慧と念（サティ）の両方を備えている者のことである。“聖種に住する者”とは、聖種に確立している者のことである。

---

อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตนาติ เยน เกนจิ ปิณฺฑปาเตน. เอตฺถาปิ ปิณฺฑปาโต ชานิตพฺโพ. ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, ปิณฺฑปาตสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ ปิณฺฑปาโตติ ‘‘โอทโน, กุมฺมาโส, สตฺตุ, มจฺโฉ, มํสํ, ขีรํ, ทธิ, สปฺปิ, นวนีตํ, เตลํ, มธุ, ผาณิตํ, ยาคุ, ขาทนียํ, สายนียํ, เลหนีย’’นฺติ โสฬส ปิณฺฑปาตา.

“どのような托鉢食であっても”とは、どのような托鉢食であっても、ということである。ここにおいても、托鉢食を知り、托鉢食の領域を知り、托鉢食における知足を知り、托鉢食に関する頭陀行を知るべきである。そこにおいて“托鉢食”とは、飯、麦焦がし、菓子、魚、肉、乳、凝乳、漉しバター、生バター、油、蜂蜜、糖蜜、粥、硬食、軟食、舐食の十六種類の托鉢食を指す。

---

ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตนฺติ [Pg.197] สงฺฆภตฺตํ, อุทฺเทสภตฺตํ, นิมนฺตนํ, สลากภตฺตํ, ปกฺขิกํ, อุโปสถิกํ, ปาฏิปทิกํ, อาคนฺตุกภตฺตํ, คมิกภตฺตํ, คิลานภตฺตํ, คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ, ธุรภตฺตํ, กุฏิภตฺตํ, วารภตฺตํ, วิหารภตฺตนฺติ ปนฺนรส ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตานิ.

“托鉢食の領域”とは、僧伽への供養食、指名された者への供養食、招待による供養食、籤による供養食、半月ごとの供養食、布薩の日の供養食、月始めの日の供養食、来客の比丘への供養食、旅立つ比丘への供養食、病の比丘への供養食、看病の比丘への供養食、門口に置かれた供養食、房舎のための供養食、番による供養食、寺院のための供養食の、十五種類の托鉢食の機会を指す。

---

ปิณฺฑปาตสนฺโตโสติ ปิณฺฑปาเต วิตกฺกสนฺโตโส, คมนสนฺโตโส, ปริเยสนสนฺโตโส ปฏิลาภสนฺโตโส, ปฏิคฺคหณสนฺโตโส, มตฺตปฺปฏิคฺคหณสนฺโตโส, โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส, ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโส, อุปการสนฺโตโส, ปริมาณสนฺโตโส, ปริโภคสนฺโตโส, สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส, วิสฺสชฺชนสนฺโตโสติ ปนฺนรส สนฺโตสา.

“托鉢の満足（piṇḍapātasantosa）”とは、托鉢における思惟の満足、行進の満足、尋求の満足、獲得の満足、受取の満足、適量の受取の満足、貪欲回避の満足、得たものによる満足、力量による満足、相応による満足、恩恵の満足、分量の満足、受用の満足、蓄蔵回避の満足、放擲の満足という、十五の満足として知られるべきである。

---

ตตฺถ สาทโก ภิกฺขุ มุขํ โธวิตฺวา วิตกฺเกติ. ปิณฺฑปาติเกน ปน คเณน สทฺธึ จรตา สายํ เถรูปฏฺฐานกาเล ‘‘สฺเว กตฺถ ปิณฺฑาย จริสฺสามาติ อสุกคาเม, ภนฺเต’’ติ, เอตฺตกํ จินฺเตตฺวา ตโต ปฏฺฐาย น วิตกฺเกตพฺพํ. เอกจาริเกน วิตกฺกมาฬเก ฐตฺวา วิตกฺเกตพฺพํ. ตโต ปรํ วิตกฺเกนฺโต อริยวํสา จุโต โหติ ปริพาหิโร. อยํ วิตกฺกสนฺโตโส นาม.

その中で、善行に励む比丘は顔を洗ってから思惟する。しかし、教団と共に托鉢を歩む比丘は、夕刻の長老への給仕の際に、“明日、どこへ托鉢に行きましょうか”と問われ、“大徳よ、しかじかの村へ行きましょう”と答えたなら、それだけを考え、それ以降は思惟すべきではない。独りで歩む者は、思惟の場所（vitakkamāḷaka）に立って思惟すべきである。それ以上に思惟を続ける者は、聖種（ariyavaṃsa）から逸脱し、部外者となる。これが“思惟の満足”である。

---

ปิณฺฑาย ปวิสนฺเตน ‘‘กุหึ ลภิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสน คนฺตพฺพํ. อยํ คมนสนฺโตโส นาม.

托鉢に入る者は、“どこで得られるだろうか”と考えずに、業処（kammaṭṭhāna）を主として行くべきである。これが“行進の満足”である。

---

ปริเยสนฺเตน ยํ วา ตํ วา อคเหตฺวา ลชฺชึ เปสลเมว คเหตฺวา ปริเยสิตพฺพํ. อยํ ปริเยสนสนฺโตโส นาม.

（托鉢を）尋求する者は、誰彼構わず同行するのではなく、羞恥心があり徳を愛する者（lajji pesala）を同行させて尋求すべきである。これが“尋求の満足”である。

---

ทูรโตว อาหริยมานํ ทิสฺวา ‘‘เอตํ มนาปํ, เอตํ อมนาป’’นฺติ จิตฺตํ น อุปฺปาเทตพฺพํ. อยํ ปฏิลาภสนฺโตโส นาม.

遠くから運ばれてくるのを見て、“これは好ましい、これは好ましくない”という心を生じさせてはならない。これが“獲得の満足”である。

---

‘‘อิมํ มนาปํ คณฺหิสฺสามิ, อิมํ อมนาปํ น คณฺหิสฺสามี’’ติ อจินฺเตตฺวา ยํกิญฺจิ ยาปนมตฺตํ คเหตพฺพเมว, อยํ ปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม.

“これは好ましいから受け取ろう、これは好ましくないから受け取らない”と考えず、ただ命を繋ぐために必要なだけのものを受け取るべきである。これが“受取の満足”である。

---

เอตฺถ ปน เทยฺยธมฺโม พหุ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, ปมาเณเนว คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโกปิ อปฺปํ ทาตุกาโม, อปฺปํ คเหตพฺพํ. เทยฺยธมฺโม น พหุ, ทายโก ปน พหุํ ทาตุกาโม, ปมาเณน คเหตพฺพํ. ปฏิคฺคหณสฺมิญฺหิ [Pg.198] มตฺตํ อชานนฺโต มนุสฺสานํ ปสาทํ มกฺเขติ, สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตติ, สาสนํ น กโรติ, วิชาตมาตุยาปิ จิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ. อิติ มตฺตํ ชานิตฺวาว ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ อยํ มตฺตปฺปฏิคฺคหณสนฺโตโส นาม.

ここで、施物が豊富であっても、施主が少なく与えたいと望むなら、少なく受け取るべきである。施物が豊富で、施主も多く与えたいと望むなら、適量を受け取るべきである。施物が豊富でなく、施主も少なく与えたいと望むなら、少なく受け取るべきである。施物が豊富ではないが、施主が多く与えたいと望むなら、適量を受け取るべきである。実際、受取において適量を知らない比丘は、人々の信仰を損ない、信施を無駄にし、教え（sāsana）に従わず、生みの母親の心さえ捉えることができない。ゆえに、適量を知って受け取るべきである。これが“適量の受取の満足”である。

---

สทฺธกุลานิเยว อคนฺตฺวา ทฺวารปฺปฏิปาฏิยา คนฺตพฺพํ. อยํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโส นาม. ยถาลาภสนฺโตสาทโย จีวเร วุตฺตนยา เอว.

信仰のある家だけを選ぶのではなく、家の並びに従って歩むべきである。これが“貪欲回避の満足”である。“得たものによる満足”などは、衣の箇所で述べた通りである。

---

ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ อนุปาเลสฺสามีติ เอวํ อุปการํ ญตฺวา ปริภุญฺชนํ อุปการสนฺโตโส นาม.

“托鉢の食を食して、沙門法（samaṇadhamma）を護り続けよう”というように、その恩恵を理解して食することが“恩恵の満足”である。

---

ปตฺตํ ปูเรตฺวา อานีตํ น ปฏิคฺคเหตพฺพํ, อนุปสมฺปนฺเน สติ เตน คาหาเปตพฺพํ, อสติ หราเปตฺวา ปฏิคฺคหณมตฺตํ คเหตพฺพํ. อยํ ปริมาณสนฺโตโส นาม.

鉢を満たして運ばれてきたものを受け取ってはならない。もし在家や沙弥がいるならば、彼らに（余剰分を）取らせるべきである。いないならば、捨てさせて、受取の適量だけを受け取るべきである。これが“分量の満足”である。

---

‘‘ชิฆจฺฉาย ปฏิวิโนทนํ อิทเมตฺถ นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ ปริภุญฺชนํ ปริโภคสนฺโตโส นาม.

“空腹を除去することが、この食における解脱である”というように食することが“受用の満足”である。

---

นิทหิตฺวา น ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อยํ สนฺนิธิปริวชฺชนสนฺโตโส นาม.

蓄えておいて食してはならない。これが“蓄蔵回避の満足”である。

---

มุขํ อโนโลเกตฺวา สารณียธมฺเม ฐิเตน วิสฺสชฺเชตพฺพํ. อยํ วิสฺสชฺชนสนฺโตโส นาม.

（相手の）顔色を伺わず、相承の法（sāraṇīyadhamma）に立って（余剰分を）分け与えるべきである。これが“放擲の満足”である。

---

ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ – ปิณฺฑปาติกงฺคํ, สปทานจาริกงฺคํ, เอกาสนิกงฺคํ, ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ, ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคนฺติ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา. อิติ ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ. ‘‘วณฺณวาที’’ติอาทีนิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ.

托鉢に関する五つの頭陀行とは、常乞食、次第乞食、一座食、一鉢食、後飯拒絶である。それらの詳細な解説は‘清浄道論（Visuddhimagga）’で述べている。このように托鉢の満足という偉大な聖種を満たす比丘は、これら五つの頭陀行を護る。これらを護ることで、托鉢の満足という偉大な聖種に満足するのである。“称賛に値する”などは、既に述べた方法で理解されるべきである。

---

เสนาสเนนาติ อิธ เสนาสนํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนกฺเขตฺตํ ชานิตพฺพํ, เสนาสนสนฺโตโส ชานิตพฺโพ, เสนาสนปฏิสํยุตฺตํ ธุตงฺคํ ชานิตพฺพํ. ตตฺถ เสนาสนนฺติ มญฺโจ, ปีฐํ, ภิสิ, พิมฺโพหนํ, วิหาโร, อฑฺฒโยโค, ปาสาโท, หมฺมิยํ, คุหา, เลณํ, อฏฺโฏ, มาโฬ[Pg.199], เวฬุคุมฺโพ, รุกฺขมูลํ, ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตีติ อิมานิ ปนฺนรส เสนาสนานิ.

“座臥具（senāsana）”については、ここで座臥具、座臥具の領域、座臥具の満足、座臥具に関する頭陀行を知るべきである。そこでの“座臥具”とは、寝台、腰掛け、敷物、枕、精舎、半屋、長堂、平屋、洞窟、石室、見張り塔、円堂、竹藪、樹下、あるいは比丘たちが留まる場所という、これら十五の座臥具である。

---

เสนาสนกฺเขตฺตนฺติ ‘‘สงฺฆโต วา คณโต วา ญาติโต วา มิตฺตโต วา อตฺตโน วา ธเนน ปํสุกูลํ วา’’ติ ฉ เขตฺตานิ.

“座臥具の領域”とは、“僧伽から、あるいは一団から、あるいは親族から、あるいは友人から、あるいは自身の財産で、あるいは糞掃（捨てられた場所）”という六つの領域を知るべきである。

---

เสนาสนสนฺโตโสติ เสนาสเน วิตกฺกสนฺโตสาทโย ปนฺนรส สนฺโตสา. เต ปิณฺฑปาเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. เสนาสนปฏิสํยุตฺตานิ ปน ปญฺจ ธุตงฺคานิ – อารญฺญิกงฺคํ, รุกฺขมูลิกงฺคํ, อพฺโภกาสิกงฺคํ, โสสานิกงฺคํ, ยถาสนฺตติกงฺคนฺติ. เตสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา. อิติ เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํสํ ปูรยมาโน ภิกฺขุ อิมานิ ปญฺจ ธุตงฺคานิ โคเปติ. อิมานิ โคเปนฺโต เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ.

“座臥具の満足”とは、座臥具における思惟の満足などの十五の満足である。それらは托鉢の箇所で述べた方法で理解されるべきである。座臥具に関する五つの頭陀行とは、阿蘭若住、樹下住、露地住、塚間住、随一座臥具住である。それらの詳細な解説は‘清浄道論’で述べている。このように座臥具の満足という偉大な聖種を満たす比丘は、これら五つの頭陀行を護る。これらを護ることで、座臥具の満足という偉大な聖種に満足するのである。

---

คิลานปจฺจโย ปน ปิณฺฑปาเตเยว ปวิฏฺโฐ. ตตฺถ ยถาลาภยถาพลยถาสารุปฺปสนฺโตเสเนว สนฺตุสฺสิตพฺพํ. เนสชฺชิกงฺคํ ภาวนารามอริยวํสํ ภชติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

病者の供養（薬）は、托鉢の中に含まれる。そこでは“得たものによる満足”“力量による満足”“相応による満足”をもって満足すべきである。常坐不臥の行は、修習を楽しむ聖種（bhāvanārāma-ariyavaṃsa）に属する。次のように語られている。

---

‘‘ปญฺจ เสนาสเน วุตฺตา, ปญฺจ อาหารนิสฺสิตา;

เอโก วีริยสํยุตฺโต, ทฺเว จ จีวรนิสฺสิตา’’ติ.

“五つ（の頭陀行）は座臥具について説かれ、五つは食物に依拠し、一つは精進に関わり、二つは衣に依拠するものである”。

---

อิติ อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ สาริปุตฺตตฺเถโร ปถวึ ปตฺถรมาโน วิย สาครกุจฺฉึ ปูรยมาโน วิย อากาสํ วิตฺถารยมาโน วิย จ ปฐมํ จีวรสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา จนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย สูริยํ อุลฺลงฺเฆนฺโต วิย จ ทุติยํ ปิณฺฑปาตสนฺโตสํ กเถตฺวา สิเนรุํ อุกฺขิเปนฺโต วิย ตติยํ เสนาสนสนฺโตสํ อริยวํสํ กเถตฺวา อิทานิ สหสฺสนยปฺปฏิมณฺฑิตํ จตุตฺถํ ภาวนารามํ อริยวํสํ กเถตุํ ปุน จปรํ อาวุโส ภิกฺขุ ปหานาราโม โหตีติ เทสนํ อารภิ.

このように、尊者なる法の提督・舎利弗長老は、大地を広げるかのように、大海の深淵を満たすかのように、また虚空を拡張するかのように、第一に衣の満足という聖種を説いた。次いで、月を昇らせるかのように、また太陽を昇らせるかのように、第二に托鉢の満足を説き、さらに須弥山を持ち上げるかのように、第三に座臥具の満足という聖種を説いた。そして今、千の方法で飾られた第四の修習を楽しむ聖種を説くために、“さらにまた、友よ、比丘は（煩悩の）断絶を楽しむ者であり……”と説法を始めた。

---

ตตฺถ อารมนํ อาราโม, อภิรตีติ อตฺโถ. ปญฺจวิเธ ปหาเน อาราโม อสฺสาติ ปหานาราโม. กามจฺฉนฺทํ ปชหนฺโต รมติ, เนกฺขมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, พฺยาปาทํ ปชหนฺโต รมติ…เป… สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต รมติ, อรหตฺตมคฺคํ ภาเวนฺโต รมตีติ เอวํ ปหาเน รโตติ ปหานรโต[Pg.200]. วุตฺตนเยเนว ภาวนาย อาราโม อสฺสาติ ภาวนาราโม. ภาวนาย รโตติ ภาวนารโต.

そこにおいて、アーラーマ（ārāma）とは楽しみ、歓喜という意味である。五種の見捨て（pahāna、断）の中に楽しみがある者を‘断滅を楽とする者（pahānārāmo）’という。欲愛を捨てつつ楽しみ、出離を修習しつつ楽しみ、怒りを捨てつつ楽しみ、……一切の煩悩を捨てつつ楽しみ、阿羅漢道を修習しつつ楽しむ。このように、見捨て（断）において喜ぶがゆえに‘断滅を喜ぶ者（pahānarato）’という。上述の理法によって、修習（bhāvanā）の中に楽しみがある者を‘修習を楽とする者（bhāvanārāmo）’という。修習において喜ぶがゆえに‘修習を喜ぶ者（bhāvanārato）’という。

---

อิเมสุ ปน จตูสุ อริยวํเสสุ ปุริเมหิ ตีหิ เตรสนฺนํ ธุตงฺคานํ จตุปจฺจยสนฺโตสสฺส จ วเสน สกลํ วินยปิฏกํ กถิตํ โหติ. ภาวนาราเมน อวเสสํ ปิฏกทฺวยํ. อิมํ ปน ภาวนารามตํ อริยวํสํ กเถนฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยา กเถตพฺโพ. ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ. มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ. อภิธมฺเม นิทฺเทสปริยาเยน กเถตพฺโพ.

これら四つの聖種（ariya-vaṃsa）のうち、前の三つによって、十三の頭陀行と四つの資具に対する知足に基づいて、一切の律蔵（vinaya-piṭaka）が説かれていることになる。一方、‘修習を楽とすること’によって残りの二蔵（経蔵と論蔵）が説かれている。この‘修習を楽とすること’という聖種を説く比丘は、‘無碍解道（Paṭisambhidāmagga）’の‘出離の教説（Nekkhammapāḷi）’に基づいて説くべきである。長部（Dīghanikāya）の‘十上経（Dasuttarasutta）’の教説によって説くべきである。中部（Majjhimanikāya）の‘念処経（Satipaṭṭhānasutta）’の教説によって説くべきである。阿毘達磨（Abhidhamma）の‘分別（Niddesa）’の教説によって説くべきである。

---

ตตฺถ ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยาติ โส เนกฺขมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, กามจฺฉนฺทํ ปชหนฺโต รมติ. อพฺยาปาทํ พฺยาปาทํ. อาโลกสญฺญํ, ถินมิทฺธํ. อวิกฺเขปํ อุทฺธจฺจํ. ธมฺมววตฺถานํ, วิจิกิจฺฉํ. ญาณํ, อวิชฺชํ. ปาโมชฺชํ, อรตึ. ปฐมํ ฌานํ, ปญฺจ นีวรเณ. ทุติยํ ฌานํ, วิตกฺกวิจาเร. ตติยํ ฌานํ, ปีตึ. จตุตฺถํ ฌานํ, สุขทุกฺเข. อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ ภาเวนฺโต รมติ, รูปสญฺญํ ปฏิฆสญฺญํ นานตฺตสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ. วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺตึ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ภาเวนฺโต รมติ, อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ.

そこにおける‘無碍解道’の‘出離の教説’とは、彼（修行者）が出離を修習しつつ楽しみ、欲愛を捨てつつ楽しむことである。無瞋（を修習しつつ楽しみ）、瞋恚（を捨てつつ楽しむ）。光明想と惛沈睡眠。不散乱と掉挙。諸法の決定と疑。智慧と無明。歓喜と不快。初禅と五蓋。第二禅と尋・伺。第三禅と喜。第四禅と苦・楽。空無辺処定を修習しつつ楽しみ、色想、有対想、種々想を捨てつつ楽しむ。識無辺処定……乃至……非想非非想処定を修習しつつ楽しみ、無所有処想を捨てつつ楽しむ。

---

อนิจฺจานุปสฺสนํ ภาเวนฺโต รมติ, นิจฺจสญฺญํ ปชหนฺโต รมติ. ทุกฺขานุปสฺสนํ, สุขสญฺญํ. อนตฺตานุปสฺสนํ, อตฺตสญฺญํ. นิพฺพิทานุปสฺสนํ, นนฺทึ. วิราคานุปสฺสนํ, ราคํ. นิโรธานุปสฺสนํ, สมุทยํ. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนํ, อาทานํ. ขยานุปสฺสนํ, ฆนสญฺญํ. วยานุปสฺสนํ, อายูหนํ. วิปริณามานุปสฺสนํ, ธุวสญฺญํ. อนิมิตฺตานุปสฺสนํ, นิมิตฺตํ. อปณิหิตานุปสฺสนํ, ปณิธึ. สุญฺญตานุปสฺสนํ อภินิเวสํ. อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนํ, สาราทานาภินิเวสํ. ยถาภูตญาณทสฺสนํ, สมฺโมหาภินิเวสํ. อาทีนวานุปสฺสนํ, อาลยาภินิเวสํ. ปฏิสงฺขานุปสฺสนํ, อปฺปฏิสงฺขํ. วิวฏฺฏานุปสฺสนํ, สํโยคาภินิเวสํ. โสตาปตฺติมคฺคํ, ทิฏฺเฐกฏฺเฐ กิเลเส. สกทาคามิมคฺคํ, โอฬาริเก กิเลเส. อนาคามิมคฺคํ, อณุสหคเต กิเลเส. อรหตฺตมคฺคํ ภาเวนฺโต รมติ, สพฺพกิเลเส ปชหนฺโต รมตีติ เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค เนกฺขมฺมปาฬิยา กเถตพฺโพ.

無常随観を修習しつつ楽しみ、常想を捨てつつ楽しむ。苦随観と楽想。無我随観と我想。厭離随観と喜。離欲随観と貪欲。滅随観と集。捨離随観と執着。尽随観と堅固想（塊状想）。壊随観と蓄積（努力）。変易随観と恒常想。無相随観と相。無願随観と願。空随観と執着（住着）。増上慧法随観と実体視（核心の執着）。如実知見と迷乱。過患随観と愛着。省察随観と非省察。還滅随観と相応（束縛）への執着。預流道を修習しつつ楽しみ、見によって断ぜられるべき煩悩を捨てつつ楽しむ。一来道と粗い煩悩。不還道と微細な随眠煩悩。阿羅漢道を修習しつつ楽しみ、一切の煩悩を捨てつつ楽しむ。このように、‘無碍解道’の‘出離の教説’によって説くべきである。

---

ทีฆนิกาเย [Pg.201] ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยนาติ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ…เป… ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ, ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ. กตมํ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ? กายคตาสตึ สาตสหคตํ. อิมํ เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ. กตมํ เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ? อสฺมิมานํ. อิมํ เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมติ. กตเม ทฺเว ธมฺเม…เป… กตเม ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ? ทส กสิณายตนานิ. อิเม ทส ธมฺเม ภาเวนฺโต รมติ. กตเม ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ? ทส มิจฺฉตฺเต. อิเม ทส ธมฺเม ปชหนฺโต รมติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตีติ เอวํ ทีฆนิกาเย ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ.

長部の‘十上経’の教説とは、‘一つの法を修習しつつ楽しみ、一つの法を捨てつつ楽しむ……乃至……十の法を修習しつつ楽しみ、十の法を捨てつつ楽しむ’とのことである。いかなる一つの法を修習しつつ楽しむのか。それは、喜悦を伴う身至念（kāyagatāsati）である。この一つの法を修習しつつ楽しむのである。いかなる一つの法を捨てつつ楽しむのか。それは、我慢（asmimāna）である。この一つの法を捨てつつ楽しむのである。いかなる二つの法……乃至……いかなる十の法を修習しつつ楽しむのか。それは、十の遍処（kasiṇa）である。これら十の法を修習しつつ楽しむのである。いかなる十の法を捨てつつ楽しむのか。それは、十の邪（micchatta）である。これら十の法を捨てつつ楽しむのである。比丘たちよ、このように比丘は‘修習を楽とする者’となる。このように、長部の‘十上経’の教説によって説くべきである。

---

มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยนาติ เอกายโน, ภิกฺขเว, มคฺโค สตฺตานํ วิสุทฺธิยา, โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย, ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาย, ญายสฺส อธิคมาย, นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย ยทิทํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. กตเม จตฺตาโร? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ… เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี… จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี… ‘อตฺถิ ธมฺมา’ติ วา ปนสฺส สติ ปจฺจุปฏฺฐิตา โหติ ยาวเทว ญาณมตฺตาย ปฏิสฺสติมตฺตาย อนิสฺสิโต จ วิหรติ น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. เอวมฺปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหติ ภาวนารโต, ปหานาราโม โหติ ปหานรโต. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คจฺฉนฺโต วา คจฺฉามีติ ปชานาติ…เป… ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เสยฺยถาปิ ปสฺเสยฺย สรีรํ สิวถิกาย ฉฑฺฑิตํ…เป… ปูตีนิ จุณฺณกชาตานิ. โส อิมเมว กายํ อุปสํหรติ, อยมฺปิ โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโตติ. อิติ อชฺฌตฺตํ วา กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ…เป… เอวมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตีติ เอวํ มชฺฌิมนิกาเย สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยน กเถตพฺโพ.

中部の‘念処経’の教説とは、‘比丘たちよ、この道は唯一の道（一乗）であり、生きとし生けるものの清浄のため、憂いと悲しみを乗り越えるため、苦しみと悶えを滅するため、正理を体得するため、涅槃を証得するためのものである。すなわち四念処である。四つとは何か。比丘たちよ、ここに比丘が身において身を随観しつつ住し……受において受を……心において心を……法において法を随観しつつ住する……あるいは“法がある”という彼の正念が、ただ智慧と正念を増進させるために確立されており、彼は何ものにも依存せず、世の中の何ものにも執着せずに住する’とのことである。比丘たちよ、このようにしても比丘は‘修習を楽とする者’‘修習を喜ぶ者’‘断滅を楽とする者’‘断滅を喜ぶ者’となる。さらに、比丘たちよ、比丘は歩くときに“私は歩いている”と正知する……乃至……比丘はあたかも墓場に捨てられた死体が……乃至……腐敗して粉々になった骨を見るかのように、自らのこの身体についても“この身体もまた、そのような性質であり、そのような状態になり、それを免れることはできない”と対照させる。このように内において身を随観しつつ住する……乃至……比丘たちよ、このようにしても比丘は‘修習を楽とする者’となる。このように、中部の‘念処経’の教説によって説くべきである。

---

อภิธมฺเม นิทฺเทสปริยาเยนาติ สพฺเพปิ สงฺขเต อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต…เป… สํกิเลสิกธมฺมโต ปสฺสนฺโต รมติ. อยํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ภาวนาราโม โหตีติ เอวํ นิทฺเทสปริยาเยน กเถตพฺโพ.

阿毘達磨の‘分別’の教説とは、一切の構成されたもの（有為）を、無常、苦、病、腫物……乃至……汚染の対象となる法として観察しつつ楽しむことである。比丘たちよ、この比丘が‘修習を楽とする者’である。このように、‘分別’の教説によって説くべきである。

---

เนว อตฺตานุกฺกํเสตีติ อชฺช เม สฏฺฐิ วา สตฺตติ วา วสฺสานิ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตสฺส, โก มยา สทิโส อตฺถีติ เอวํ อตฺตุกฺกํสนํ น กโรติ. น ปรํ วมฺเภตีติ อนิจฺจํ ทุกฺขนฺติ วิปสฺสนามตฺตกมฺปิ นตฺถิ, กึ อิเม วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานา จรนฺตีติ เอวํ ปรํ วมฺภนํ น กโรติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘自らを高めることをしない’とは、‘私は今日まで六十年あるいは七十年の間、無常・苦・無我という観の修行に励んできた。私に匹敵する比丘が他にいるだろうか’というように、自慢をしないことである。‘他を軽んじない’とは、‘（他の比丘たちは）無常や苦といった観のわずかばかりも持っていない。なぜこれらの比丘たちは業処（カマッターナ）を放棄して歩き回っているのか’というように、他人を侮辱しないことである。残りの部分は上述した通りである。

---

๓๑๐. ปธานานีติ [Pg.202] อุตฺตมวีริยานิ. สํวรปธานนฺติ จกฺขาทีนิ สํวรนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ปหานปธานนฺติ กามวิตกฺกาทโย ปชหนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ภาวนาปธานนฺติ โพชฺฌงฺเค ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. อนุรกฺขณาปธานนฺติ สมาธินิมิตฺตํ อนุรกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ.

310. “勤（padhāna）”とは最上の精進のことである。“律儀勤（saṃvarapadhāna）”とは、眼根などを防護する者に生じた精進である。“断勤（pahānapadhāna）”とは、欲尋（よくじん）などを捨てる者に生じた精進である。“修勤（bhāvanāpadhāna）”とは、覚支（がくし）を修める者に生じた精進である。“守勤（anurakkhaṇāpadhāna）”とは、三昧の相（定相）を維持する者に生じた精進である。

---

วิเวกนิสฺสิตนฺติอาทีสุ วิเวโก วิราโค นิโรโธติ ตีณิปิ นิพฺพานสฺส นามานิ. นิพฺพานญฺหิ อุปธิวิเวกตฺตา วิเวโก. ตํ อาคมฺม ราคาทโย วิรชฺชนฺตีติ วิราโค. นิรุชฺฌนฺตีติ นิโรโธ. ตสฺมา ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทีสุ อารมฺมณวเสน อธิคนฺตพฺพวเสน วา นิพฺพานนิสฺสิตนฺติ อตฺโถ. โวสฺสคฺคปริณามินฺติ เอตฺถ ทฺเว โวสฺสคฺคา ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค จ. ตตฺถ วิปสฺสนา ตทงฺควเสน กิเลเส จ ขนฺเธ จ ปริจฺจชตีติ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค. มคฺโค อารมฺมณวเสน นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค. ตสฺมา โวสฺสคฺคปริณามินฺติ ยถา ภาวิยมาโน สติสมฺโพชฺฌงฺโค โวสฺสคฺคตฺถาย ปริณมติ, วิปสฺสนาภาวญฺจ มคฺคภาวญฺจ ปาปุณาติ, เอวํ ภาเวตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

“遠離に依り（vivekanissita）”などの句において、“遠離（viveka）”“離欲（virāga）”“滅（nirodha）”の三つはいずれも涅槃の名称である。実に、涅槃は依（upadhi）から離れているため“遠離”と呼ばれ、それに依って貪欲などが離れるため“離欲”と呼ばれ、それらが滅するため“滅”と呼ばれる。したがって、“遠離に依り”などの句における意味は、所縁（対象）として、あるいは到達すべきものとして“涅槃に依る”ということである。“棄捨に変向する（vossaggapariṇāmī）”という点については、捨断としての棄捨（pariccāgavossagga）と、趣入としての棄捨（pakkhandanavossagga）の二種類がある。そのうち、ヴィパッサナーは、その時々の（tadaṅga）力によって煩悩と五蘊を捨てるため、捨断としての棄捨と呼ばれる。道（magga）は、所縁として涅槃に趣き入るため、趣入としての棄捨と呼ばれる。ゆえに、“棄捨に変向する”の意味は、修習される念覚支が、棄捨（煩悩の捨断と涅槃への趣入）のために変向し、ヴィパッサナーの状態と道の状態に到達するように、そのように修習するということである。他の項目についても同様である。

---

ภทฺรกนฺติ ภทฺทกํ. สมาธินิมิตฺตํ วุจฺจติ อฏฺฐิกสญฺญาทิวเสน อธิคโต สมาธิเยว. อนุรกฺขตีติ สมาธิปริพนฺธกธมฺเม ราคโทสโมเห โสเธนฺโต รกฺขติ. เอตฺถ จ อฏฺฐิกสญฺญาทิกา ปญฺเจว สญฺญา วุตฺตา. อิมสฺมึ ปน ฐาเน ทสปิ อสุภานิ วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพานิ. เตสํ วิตฺถาโร วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโตเยว.

“賢善なる（bhadraka）”とは、善い（bhaddaka）という意味である。“三昧の相（samādhinimitta）”とは、白骨想などによって得られた三昧そのもののことである。“維持する（anurakkhati）”とは、三昧の妨げとなる法である貪・瞋・痴を清めながら守ることをいう。ここでは白骨想などの五つの想だけが説かれているが、この箇所では十の不浄（十不浄）を詳しく説くべきである。それらの詳細は‘清浄道論（Visuddhimagga）’ですでに説かれている。

---

ธมฺเม ญาณนฺติ เอกปฏิเวธวเสน จตุสจฺจธมฺเม ญาณํ จตุสจฺจพฺภนฺตเร นิโรธสจฺเจ ธมฺเม ญาณญฺจ. ยถาห – ‘‘ตตฺถ กตมํ ธมฺเม ญาณํ? จตูสุ มคฺเคสุ จตูสุ ผเลสุ ญาณ’’นฺติ (วิภ. ๗๙๖). อนฺวเย ญาณนฺติ จตฺตาริ สจฺจานิ ปจฺจกฺขโต ทิสฺวา ยถา อิทานิ, เอวํ อตีเตปิ อนาคเตปิ อิเมว ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ, อยเมว ตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อยเมว นิโรโธ นิโรธสจฺจํ, อยเมว มคฺโค มคฺคสจฺจนฺติ เอวํ ตสฺส ญาณสฺส อนุคติยํ ญาณํ. เตนาห – ‘‘โส อิมินา ธมฺเมน ญาเตน ทิฏฺเฐน ปตฺเตน วิทิเตน ปริโยคาฬฺเหน อตีตานาคเตน นยํ เนตี’’ติ. ปริเย ญาณนฺติ ปเรสํ จิตฺตปริจฺเฉเท [Pg.203] ญาณํ. ยถาห – ‘‘ตตฺถ กตมํ ปริเย ญาณํ? อิธ ภิกฺขุ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ชานาตี’’ติ (วิภ. ๗๙๖) วิตฺถาเรตพฺพํ. ฐเปตฺวา ปน อิมานิ ตีณิ ญาณานิ อวเสสํ สมฺมุติญาณํ นาม. ยถาห – ‘‘ตตฺถ กตมํ สมฺมุติญาณํ? ฐเปตฺวา ธมฺเม ญาณํ ฐเปตฺวา อนฺวเย ญาณํ ฐเปตฺวา ปริจฺเฉเท ญาณํ อวเสสํ สมฺมุติญาณ’’นฺติ (วิภ. ๗๙๖).

“法における智（dhamme ñāṇa）”とは、一たびの貫通（現観）によって四聖諦の法を知る智、あるいは四聖諦の中の滅諦という法（涅槃）における智のことである。次のように説かれている。“そこにおいて、法における智とは何か。四つの道と四つの果における智である”（‘分別論’）。“類知（anvaye ñāṇa）”とは、四聖諦をまのあたりに見て、“現在において五蘊が苦諦であるのと同様に、過去においても未来においても、これらの五蘊こそが苦諦であり、この渇愛こそが集諦であり、この滅こそが滅諦であり、この道こそが道諦である”というように、その（法における智の）帰結として生じる智のことである。ゆえに“彼は、知られ、見られ、到達され、覚知され、深く体得されたこの法によって、過去と未来についても推論を導く”と説かれる。“他心智（pariye ñāṇa）”とは、他者の心の区分における智である。次のように説かれている。“そこにおいて、他心智とは何か。ここに比丘が、他なる衆生や他なる個人の心を、自らの心で限定して知るのである”と。これは詳しく説明されるべきである。そして、これら三つの智を除いた残りが“世俗智（sammuti ñāṇa）”である。次のように説かれている。“そこにおいて、世俗智とは何か。法における智を除き、類知を除き、他心智を除いた、残りの智が世俗智である”。

---

ทุกฺเข ญาณาทีหิ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา เอกสฺส ภิกฺขุโน นิคฺคมนํ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ กถิตํ. ตตฺถ ทฺเว สจฺจานิ วฏฺฏํ, ทฺเว วิวฏฺฏํ, วฏฺเฏ อภินิเวโส โหติ, โน วิวฏฺเฏ. ทฺวีสุ สจฺเจสุ อาจริยสนฺติเก ปริยตฺตึ อุคฺคเหตฺวา กมฺมํ กโรติ, ทฺวีสุ สจฺเจสุ ‘‘นิโรธสจฺจํ นาม อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปํ, มคฺคสจฺจํ นาม อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาป’’นฺติ สวนวเสน กมฺมํ กโรติ. ทฺวีสุ สจฺเจสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาสวนธารณสมฺมสนปฏิเวโธ วฏฺฏติ, ทฺวีสุ สวนปฏิเวโธ วฏฺฏติ. ตีณิ กิจฺจวเสน ปฏิวิชฺฌติ, เอกํ อารมฺมณวเสน. ทฺเว สจฺจานิ ทุทฺทสตฺตา คมฺภีรานิ, ทฺเว คมฺภีรตฺตา ทุทฺทสานิ.

“苦における智”などによって阿羅漢果に至らせ、一人の比丘の出離（解脱）として、四聖諦の業処（瞑想対象）が説かれた。そこにおいて、二つの諦（苦・集）は流転（vaṭṭa）であり、二つの諦（滅・道）は還滅（vivaṭṭa）である。流転においては（業処としての）専念があるが、還滅においては（業処としての専念は）ない。二つの諦（苦・集）については、師のそばで聖典（教理）を学んで修行を行い、二つの諦（滅・道）については、“滅諦とは望ましく、愛すべき、好ましいものである。道諦とは望ましく、愛すべき、好ましいものである”と聞くことによって修行を行う。二つの諦（苦・集）については、学習・質問・聴聞・保持・思惟・貫通（現観）が適当であるが、二つの諦（滅・道）については、聴聞と貫通が適当である。三つの諦（苦・集・道）は作用（職務）の面から貫通し、一つの諦（滅）は所縁（対象）の面から貫通する。二つの諦（苦・集）は、見がたいために深遠であり、二つの諦（滅・道）は、深遠であるために見がたいのである。

---

โสตาปตฺติยงฺคาทิจตุกฺกวณฺณนา

預流果の構成要素などの四法（四つのグループ）の解説。

---

๓๑๑. โสตาปตฺติยงฺคานีติ โสตาปตฺติยา องฺคานิ, โสตาปตฺติมคฺคสฺส ปฏิลาภการณานีติ อตฺโถ. สปฺปุริสสํเสโวติ พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ อุปสงฺกมิตฺวา เสวนํ. สทฺธมฺมสฺสวนนฺติ สปฺปายสฺส เตปิฏกธมฺมสฺส สวนํ. โยนิโสมนสิกาโรติ อนิจฺจาทิวเสน มนสิกาโร. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตีติ โลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุธมฺมภูตาย ปุพฺพภาคปฏิปตฺติยา ปฏิปชฺชนํ.

311. “預流果の要因（sotāpattiyaṅgāni）”とは、預流（sotāpatti）の構成要素、すなわち預流道を獲得するための原因という意味である。“善き人々との親近（sappurisasaṃsevo）”とは、仏陀などの善き人々に近づいて仕えることである。“正法の聴聞（saddhammassavanaṃ）”とは、適当な法である三蔵の教えを聞くことである。“如理作意（yonisomanasikāro）”とは、無常などの観点から心に留めることである。“法にかなった法の修習（dhammānudhammappaṭipatti）”とは、出世間法に適した法である、前段階の修行（ヴィパッサナーの行）を実践することである。

---

อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อจลปฺปสาเทน. ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตานิ. ผลธาตุอาหารจตุกฺกานิ อุตฺตานตฺถาเนว. อปิเจตฺถ ลูขปณีตวตฺถุวเสน โอฬาริกสุขุมตา เวทิตพฺพา.

“不壊の信によって（aveccappasādena）”とは、不動の清信（信心）のことである。“かくのごときも世尊は（itipi so bhagavā）”などは、‘清浄道論’で詳しく説明されている。果（phala）、界（dhātu）、食（āhāra）の四法は、意味が明白である。ただし、この食の四法においては、粗末な物質か優れた物質かによって、粗大（oḷārika）か微細（sukhuman）かを知るべきである。

---

วิญฺญาณฏฺฐิติโยติ วิญฺญาณํ เอตาสุ ติฏฺฐตีติ วิญฺญาณฏฺฐิติโย. อารมฺมณฏฺฐิติวเสเนตํ วุตฺตํ. รูปูปายนฺติ รูปํ อุปคตํ หุตฺวา. ปญฺจโวการภวสฺมิญฺหิ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ รูปกฺขนฺธํ นิสฺสาย ติฏฺฐติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. รูปารมฺมณนฺติ รูปกฺขนฺธโคจรํ รูปปติฏฺฐิตํ หุตฺวา. นนฺทูปเสจนนฺติ [Pg.204] โลภสหคตํ สมฺปยุตฺตนนฺทิยาว อุปสิตฺตํ หุตฺวา. อิตรํ อุปนิสฺสยโกฏิยา. วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชตีติ สฏฺฐิปิ สตฺตติปิ วสฺสานิ เอวํ ปวตฺตมานํ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ. เวทนูปายาทีสุปิ เอเสว นโย. อิเมหิ ปน ตีหิ ปเทหิ จตุโวการภเว อภิสงฺขารวิญฺญาณํ วุตฺตํ. ตสฺส ยาวตายุกํ ปวตฺตนวเสน วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนา เวทิตพฺพา. จตุกฺกวเสน ปน เทสนาย อาคตตฺตา วิญฺญาณูปายนฺติ น วุตฺตํ. เอวํ วุจฺจมาเน จ ‘‘กตมํ นุ โข เอตฺถ กมฺมวิญฺญาณํ, กตมํ วิปากวิญฺญาณ’’นฺติ สมฺโมโห ภเวยฺย, ตสฺมาปิ น วุตฺตํ. อคติคมนานิ วิตฺถาริตาเนว.

“識住（viññāṇaṭṭhiti）”とは、それらの中に識が留まるため、識住と呼ばれる。これは（識の）対象となる拠り所としての意味で説かれたものである。“色を手段とする（rūpūpāya）”とは、色（色蘊）に近づいたもの（依拠したもの）となることである。実に、五蘊ある存在（五蘊世）においては、業を形成する識（業識）は色蘊を依処として留まっている。それを指してこのように説かれた。“色を対象とする（rūpārammaṇa）”とは、色蘊を境（対象）とし、色蘊に立脚していることである。“喜（nandi）を灌漑とする（nandūpasecana）”とは、貪欲を伴う業識が、相応する喜（喜び）によって潤されていることである。他方（の識）は、強力な依止（upanissaya）の極致において潤されている。“増大し、繁茂し、広大になる”とは、六十年あるいは七十年という歳月をそのように持続する識が、増大・繁茂・広大になっていくことをいう。“受を手段とする”などにおいても同様である。これらの三つの句（色・受・想）によって、四蘊ある存在（無色界などの四蘊世）における業識が説かれている。その寿命の尽きるまでの持続のあり方によって、増大・繁茂・広大になることを知るべきである。しかし、四法としての説法の中に現れているため、“識を手段とする（viññāṇūpāya）”とは説かれなかった。また、もしそのように言うならば、“そこにおいて、何が業識であり、何が異熟識なのか”という混乱が生じるであろう。そのためにも説かれなかった。“悪道への赴き（agatigamana）”についてはすでに詳しく説明した。

---

จีวรเหตูติ ตตฺถ มนาปํ จีวรํ ลภิสฺสามีติ จีวรการณา อุปฺปชฺชติ. อิติ ภวาภวเหตูติ เอตฺถ อิตีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. ยถา จีวราทิเหตุ, เอวํ ภวาภวเหตูปีติ อตฺโถ. ภวาภโวติ เจตฺถ ปณีตปณีตตรานิ เตลมธุผาณิตาทีนิ อธิปฺเปตานิ. อิเมสํ ปน จตุนฺนํ ตณฺหุปฺปาทานํ ปหานตฺถาย ปฏิปาฏิยาว จตฺตาโร อริยวํสา เทสิตาติ เวทิตพฺพา. ปฏิปทาจตุกฺกํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อกฺขมาทีสุ ปธานกรณกาเล สีตาทีนิ น ขมตีติ อกฺขมา. ขมตีติ ขมา. อินฺทฺริยทมนํ ทมา. ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติอาทินา นเยน วิตกฺกสมนํ สมา.

“衣を原因として”とは、その箇所で“好ましい衣を得よう”という衣の理由によって（渇愛が）生じることである。“有や非有を原因として”における“iti”は例示の意味の不変化詞である。衣などの原因と同様に、有や非有も原因となるという意味である。“有と非有”とは、ここでは優れた、あるいは極めて優れた油、蜂蜜、糖蜜などを意図している。これら四つの渇愛の発生を断じるために、順次に四つの聖種（アリヤヴァンサ）が説かれたと知るべきである。四種の道については、下方の（サンパサーダニーヤ・スッタの）解説で既に述べた通りである。不忍（akkhamā）等については、精進を行う時に寒さ等に耐えられないことを“不忍”という。耐えることを“忍（khamā）”という。感官の制御を“御（damā）”という。“生じた欲の思惟を容認しない”などの方法による思惟の静止を“止（samā）”という。

---

ธมฺมปทานีติ ธมฺมโกฏฺฐาสานิ. อนภิชฺฌา ธมฺมปทํ นาม อโลโภ วา อโลภสีเสน อธิคตชฺฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานานิ วา. อพฺยาปาโท ธมฺมปทํ นาม อโกโป วา เมตฺตาสีเสน อธิคตชฺฌานาทีนิ วา. สมฺมาสติ ธมฺมปทํ นาม สุปฺปฏฺฐิตสติ วา สติสีเสน อธิคตชฺฌานาทีนิ วา. สมฺมาสมาธิ ธมฺมปทํ นาม สมาปตฺติ วา อฏฺฐสมาปตฺติวเสน อธิคตชฺฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานานิ วา. ทสาสุภวเสน วา อธิคตชฺฌานาทีนิ อนภิชฺฌา ธมฺมปทํ. จตุพฺรหฺมวิหารวเสน อธิคตานิ อพฺยาปาโท ธมฺมปทํ. ทสานุสฺสติอาหาเรปฏิกูลสญฺญาวเสน อธิคตานิ สมฺมาสติ ธมฺมปทํ. ทสกสิณอานาปานวเสน อธิคตานิ สมฺมาสมาธิ ธมฺมปทนฺติ.

“法の句（dhammapada）”とは、法の部分のことである。無貪（anabhijjhā）という法の句とは、無貪そのもの、あるいは無貪を主として得られた禅定・見捨・道・果・涅槃のことである。無瞋（abyāpādo）という法の句とは、不怒そのもの、あるいは慈しみを主として得られた禅定などのことである。正念（sammāsati）という法の句とは、確立された念、あるいは念を主として得られた禅定などのことである。正定（sammāsamādhi）という法の句とは、等至、あるいは八等至の力によって得られた禅定・見捨・道・果・涅槃のことである。あるいは、十不浄の観法によって得られた禅定などは“無貪”の法の句である。四梵住によって得られたものは“無瞋”の法の句である。十随念や食厭想によって得られたものは“正念”の法の句である。十遍や安那般那によって得られたものは“正定”の法の句である。

---

ธมฺมสมาทาเนสุ ปฐมํ อเจลกปฏิปทา. ทุติยํ ติพฺพกิเลสสฺส อรหตฺตํ คเหตุํ อสกฺโกนฺตสฺส อสฺสุมุขสฺสาปิ รุทโต ปริสุทฺธพฺรหฺมจริยจรณํ. ตติยํ กาเมสุ ปาตพฺยตา. จตุตฺถํ จตฺตาโร ปจฺจเย อลภมานสฺสาปิ [Pg.205] ฌานวิปสฺสนาวเสน สุขสมงฺคิโน สาสนพฺรหฺมจริยํ.

法の受持（dhammasamādāna）のうち、第一は無衣の行（裸形苦行）である。第二は、激しい煩悩のために阿羅漢位を得ることができず、涙を流し泣きながらも清浄な梵行を修めることである。第三は、諸欲における耽溺である。第四は、四つの資糧を得られなくても、禅定や見捨によって幸福を備えている（比丘の）教えにおける梵行である。

---

ธมฺมกฺขนฺธาติ เอตฺถ คุณฏฺโฐ ขนฺธฏฺโฐ. สีลกฺขนฺโธติ สีลคุโณ. เอตฺถ จ ผลสีลํ อธิปฺเปตํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิติ จตูสุปิ ฐาเนสุ ผลเมว วุตฺตํ.

“法蘊（dhammakkhandha）”における“蘊（khandha）”の意味は“徳（guṇa）”の意味である。“戒蘊”とは戒の徳のことである。ここでは果の戒が意図されている。残りの句においても同様の理路である。このように四つの箇所すべてにおいて、果（の徳）が説かれている。

---

พลานีติ อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน อกมฺปิยฏฺเฐน จ พลานิ. เตสํ ปฏิปกฺเขหิ โกสชฺชาทีหิ อกมฺปนิยตา เวทิตพฺพา. สพฺพานิปิ สมถวิปสฺสนามคฺควเสน โลกิยโลกุตฺตราเนว กถิตานิ.

“力（bala）”とは、支持する意味と、揺るぎないという意味において“力”と呼ばれる。それらの対立者である懈怠などによって揺るがされない状態であると知るべきである。これらすべては、止・観・道の力によって、世間的あるいは出世間的なものとして説かれている。

---

อธิฏฺฐานานีติ เอตฺถ อธีติ อุปสคฺคมตฺตํ. อตฺถโต ปน เตน วา ติฏฺฐนฺติ, ตตฺถ วา ติฏฺฐนฺติ, ฐานเมว วา ตํตํคุณาธิกานํ ปุริสานํ อธิฏฺฐานํ, ปญฺญาว อธิฏฺฐานํ ปญฺญาธิฏฺฐานํ. เอตฺถ จ ปฐเมน อคฺคผลปญฺญา. ทุติเยน วจีสจฺจํ. ตติเยน อามิสปริจฺจาโค. จตุตฺเถน กิเลสูปสโม กถิโตติ เวทิตพฺโพ. ปฐเมน จ กมฺมสฺสกตปญฺญํ วิปสฺสนาปญฺญํ วา อาทึ กตฺวา ผลปญฺญา กถิตา. ทุติเยน วจีสจฺจํ อาทึ กตฺวา ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ. ตติเยน อามิสปริจฺจาคํ อาทึ กตฺวา อคฺคมคฺเคน กิเลสปริจฺจาโค. จตุตฺเถน สมาปตฺติวิกฺขมฺภิเต กิเลเส อาทึ กตฺวา อคฺคมคฺเคน กิเลสวูปสโม. ปญฺญาธิฏฺฐาเนน วา เอเกน อรหตฺตผลปญฺญา กถิตา. เสเสหิ ปรมตฺถสจฺจํ. สจฺจาธิฏฺฐาเนน วา เอเกน ปรมตฺถสจฺจํ กถิตํ. เสเสหิ อรหตฺตปญฺญาติ มูสิกาภยตฺเถโร อาห.

“処（adhiṭṭhāna）”における“adhi”は単なる接頭辞である。意味としては、それによって、あるいはそこに（徳において勝れた人々が）留まるので、あるいは、それら種々の徳において勝れた人々の立脚地そのものが“処”である。智慧こそが立脚地であるから“智処”という。ここで、第一によって最上の果の智慧が説かれている。第二によって言葉の真実が説かれている。第三によって財物の施捨が説かれている。第四によって煩悩の静止が説かれていると知るべきである。また別の説明では、第一によって業自性智あるいは見捨智を始めとして果智が説かれている。第二によって言葉の真実を始めとして勝義の真実である涅槃が説かれている。第三によって財物の施捨を始めとして最上の道による煩悩の断捨が説かれている。第四によって等至で抑圧された煩悩を始めとして最上の道による煩悩の静息が説かれている。あるいは、一つの智処によって阿羅漢果の智慧が説かれ、残りの三処によって勝義の真実が説かれている。あるいは、一つの真処によって勝義の真実が説かれ、残りの三処によって阿羅漢の智慧が説かれていると、ムーシカバヤ長老は述べた。

---

ปญฺหพฺยากรณาทิจตุกฺกวณฺณนา

問いの解説等の四法の解説。

---

๓๑๒. ปญฺหพฺยากรณานิ มหาปเทสกถาย วิตฺถาริตาเนว.

312. 問いの解説（四つの答法）については、大教示（マハーパデーサ）の解説において既に詳述されている。

---

กณฺหนฺติ กาฬกํ ทสอกุสลกมฺมปถกมฺมํ. กณฺหวิปากนฺติ อปาเย นิพฺพตฺตนโต กาฬกวิปากํ. สุกฺกนฺติ ปณฺฑรํ กุสลกมฺมปถกมฺมํ. สุกฺกวิปากนฺติ สคฺเค นิพฺพตฺตนโต ปณฺฑรวิปากํ. กณฺหสุกฺกนฺติ มิสฺสกกมฺมํ. กณฺหสุกฺกวิปากนฺติ สุขทุกฺขวิปากํ. มิสฺสกกมฺมญฺหิ กตฺวา อกุสเลน ติรจฺฉานโยนิยํ มงฺคลหตฺถิฏฺฐานาทีสุ อุปฺปนฺโน กุสเลน ปวตฺเต สุขํ เวทยติ. กุสเลน ราชกุเลปิ นิพฺพตฺโต อกุสเลน ปวตฺเต ทุกฺขํ เวทยติ. อกณฺหอสุกฺกนฺติ กมฺมกฺขยกรํ จตุมคฺคญาณํ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ [Pg.206] ยทิ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย. ยทิ สุกฺกํ ภเวยฺย, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย. อุภยวิปากสฺส ปน อทานโต อกณฺหาสุกฺกวิปากตฺตา อกณฺหํ อสุกฺกนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

“黒”とは、黒い（不善な）十不善業道のことである。“黒の報い”とは、悪趣に生じるがゆえに、黒い報いを持つことである。“白”とは、清浄な（白い）善業道のことである。“白の報い”とは、天界に生じるがゆえに、白い報いを持つことである。“黒白”とは、混ざり合った業のことである。“黒白の報い”とは、楽と苦の報いを持つことである。混ざり合った業を行って、不善によって吉祥象の地位などの動物の出生に生まれた者は、善によって、生存の過程で楽を享受する。善によって王家に生まれた者が、不善によって生存の過程で苦を享受することもある。“非黒非白”とは、業の滅尽をもたらす四道の知を意図している。それがもし黒であれば黒の報いを与え、もし白であれば白の報いを与えるはずである。しかし、両方の報いを与えず、非黒非白の報いであるため、“非黒非白”という。これがここでの意味である。

---

สจฺฉิกรณียาติ ปจฺจกฺขกรเณน เจว ปฏิลาเภน จ สจฺฉิกาตพฺพา. จกฺขุนาติ ทิพฺพจกฺขุนา. กาเยนาติ สหชาตนามกาเยน. ปญฺญายาติ อรหตฺตผลญาเณน.

“現証すべきもの（sacchikaraṇīya）”とは、体験することによって、また獲得することによって現証されるべきものである。“眼によって”とは天眼によってである。“身によって”とは（心と共に生じる）名身によってである。“智慧によって”とは阿羅漢果の知によってである。

---

โอฆาติ วฏฺฏสฺมึ สตฺเต โอหนนฺติ โอสีทาเปนฺตีติ โอฆา. ตตฺถ ปญฺจกามคุณิโก ราโค กาโมโฆ. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค ภโวโฆ. ตถา ฌานนิกนฺติ สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต จ ราโค. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย ทิฏฺโฐโฆ.

“暴流（ogha）”とは、輪廻の中で衆生を押し流し、沈没させるので“暴流”という。そのうち、五欲の対象における貪欲が欲暴流である。色界・無色界の有における欲貧が有暴流である。同様に、禅定への執着や、常見を伴う貪欲も有暴流である。六十二の見解が、見暴流である。

---

วฏฺฏสฺมึ โยเชนฺตีติ โยคา. เต โอฆา วิย เวทิตพฺพา.

輪廻に繋ぎ止めるので“軛（yoga）”という。それらは暴流と同様に知るべきである。

---

วิสํโยเชนฺตีติ วิสญฺโญคา. ตตฺถ อสุภชฺฌานํ กามโยควิสํโยโค. ตํ ปาทกํ กตฺวา อธิคโต อนาคามิมคฺโค เอกนฺเตเนว กามโยควิสญฺโญโค นาม. อรหตฺตมคฺโค ภวโยควิสญฺโญโค นาม. โสตาปตฺติมคฺโค ทิฏฺฐิโยควิสญฺโญโค นาม. อรหตฺตมคฺโค อวิชฺชาโยควิสญฺโญโค นาม.

繋縛を解くので“離軛（visaññoga）”という。そこにおいて、不浄の禅定は欲軛の離軛である。それを基礎として得られた不還道は、決定的に欲軛の離軛と呼ばれる。阿羅漢道は有軛の離軛と呼ばれる。預流道は見軛の離軛と呼ばれる。阿羅漢道は無明軛の離軛と呼ばれる。

---

คนฺถนวเสน คนฺถา. วฏฺฏสฺมึ นามกายญฺเจว รูปกายญฺจ คนฺถติ พนฺธติ ปลิพุนฺธตีติ กายคนฺโถ. อิทํสจฺจาภินิเวโสติ อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญนฺติ เอวํ ปวตฺโต ทิฏฺฐาภินิเวโส.

結びつける性質によって“結（gantha）”という。輪廻において名身と色身を繋ぎ、縛り、妨げるので“身結”という。“これこそが真実である（という固執）”とは、“これのみが真実であり、他は空虚である”というように生じる見解への固執のことである。

---

อุปาทานานีติ อาทานคฺคหณานิ. กาโมติ ราโค, โสเยว คหณฏฺเฐน อุปาทานนฺติ กามุปาทานํ. ทิฏฺฐีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ, สาปิ คหณฏฺเฐน อุปาทานนฺติ ทิฏฺฐุปาทานํ. อิมินา สุทฺธีติ เอวํ สีลวตานํ คหณํ สีลพฺพตุปาทานํ. อตฺตาติ เอเตน วทติ เจว อุปาทิยติ จาติ อตฺตวาทุปาทานํ.

“執着（upādāna）”とは、強く掴み取ることである。“欲”とは貪欲であり、それ自体が掴み取るという意味で執着であるから“欲執着”という。“見”とは邪見であり、それも掴み取るという意味で執着であるから“見執着”という。“これによって清浄になる”というように（特定の）戒律や儀礼を掴み取ることが“戒禁取”である。“我”として、これによって（我を）説き、また執着するので“我語執着”という。

---

โยนิโยติ โกฏฺฐาสา. อณฺเฑ ชาตาติ อณฺฑชา. ชลาพุมฺหิ ชาตาติ ชลาพุชา. สํเสเท ชาตาติ สํเสทชา. สยนสฺมึ ปูติมจฺฉาทีสุ จ นิพฺพตฺตานเมตํ อธิวจนํ. เวเคน อาคนฺตฺวา อุปปติตา วิยาติ โอปปาติกา. ตตฺถ เทวมนุสฺเสสุ สํเสทชโอปปาติกานํ อยํ [Pg.207] วิเสโส. สํเสทชา มนฺทา ทหรา หุตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ. โอปปาติกา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา หุตฺวา. มนุสฺเสสุ หิ ภุมฺมเทเวสุ จ อิมา จตสฺโสปิ โยนิโย ลพฺภนฺติ. ตถา ติรจฺฉาเนสุ สุปณฺณนาคาทีสุ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ตตฺถ, ภิกฺขเว, อณฺฑชา สุปณฺณา อณฺฑเชว นาเค หรนฺติ, น ชลาพุเช น สํเสทเช น โอปปาติเก’’ติ (สํ. นิ. ๓.๓๙๓). จาตุมหาราชิกโต ปฏฺฐาย อุปริเทวา โอปปาติกาเยว. ตถา เนรยิกา. เปเตสุ จตสฺโสปิ ลพฺภนฺติ. คพฺภาวกฺกนฺติโย สมฺปสาทนีเย กถิตา เอว.

“ヨニ（産生形式）”とは、類別、区分のことである。“卵の中で生まれたもの”は卵生（aṇḍaja）という。“胎内（羊水の中）で生まれたもの”は胎生（jalābuja）という。“湿気の中で生まれたもの”は湿生（saṃsedaja）という。これは、寝床や、腐った魚などの場所で発生する生き物の名称である。“勢いよくやってきて、飛び出したかのように現れるもの”は化生（opapātika）という。その中で、天界や人間界における湿生と化生の相違は以下の通りである。湿生は、幼く小さな状態で生まれる。化生は、十六歳ほどの外見で生まれる。人間界と地上の天（地居天）においては、これら四つの産生形式すべてが得られる。同様に、金翅鳥（ガルダ）や竜（ナーガ）などの動物においても、これら四つの産生形式すべてが得られる。これについて次のように言われている。“比丘たちよ、その中で卵生の金翅鳥は、卵生の竜を捕らえるが、胎生、湿生、化生の竜は捕らえない”（相応部3.393）。四大王衆天から上の諸天は化生のみである。同様に、地獄の衆生も化生のみである。餓鬼においては四種すべてが得られる。胎内への入宿（結生）については、‘サンパサーダニーヤ・スッタ’で詳しく述べられている通りである。

---

อตฺตภาวปฏิลาเภสุ ปฐโม ขิฑฺฑาปโทสิกวเสน เวทิตพฺโพ. ทุติโย โอรพฺภิกาทีหิ ฆาติยมานอุรพฺภาทิวเสน. ตติโย มโนปโทสิกาวเสน. จตุตฺโถ จาตุมหาราชิเก อุปาทาย อุปริเสสเทวตาวเสน. เต หิ เทวา เนว อตฺตสญฺเจตนาย มรนฺติ, น ปรสญฺเจตนาย.

“自体の獲得（生存）”のうち、第一のもの（戯忘天）は、遊びに溺れて心が汚れることによるものと知るべきである。第二のもの（殺生者など）は、羊飼いなどによって殺される羊などの状態によるものと知るべきである。第三のもの（意憤天）は、怒りによって心が汚れることによるものと知るべきである。第四のものは、四大王衆天から始めて、それ以上の残りの神々によるものと知るべきである。なぜなら、それらの神々は自らの意思によって死ぬことも、他者の意思によって死ぬこともないからである。

---

ทกฺขิณาวิสุทฺธาทิจตุกฺกวณฺณนา

“布施の清浄”などの四法（四つの項目）の解説

---

๓๑๓. ทกฺขิณาวิสุทฺธิโยติ ทานสงฺขาตา ทกฺขิณา วิสุชฺฌนฺติ มหปฺผลา โหนฺติ เอตาหีติ ทกฺขิณาวิสุทฺธิโย.

313. “布施の清浄（dakkhiṇāvisuddhi）”とは、布施と呼ばれる供物がこれら（施者・受者の徳）によって清められ、大きな果報をもたらすものとなるので、布施の清浄といわれる。

---

ทายกโต วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโตติ ยตฺถ ทายโก สีลวา โหติ, ธมฺเมนุปฺปนฺนํ เทยฺยธมฺมํ เทติ, ปฏิคฺคาหโก ทุสฺสีโล. อยํ ทกฺขิณา เวสฺสนฺตรมหาราชสฺส ทกฺขิณาสทิสา. ปฏิคฺคาหกโต วิสุชฺฌติ, โน ทายกโตติ ยตฺถ ปฏิคฺคาหโก สีลวา โหติ, ทายโก ทุสฺสีโล, อธมฺเมนุปฺปนฺนํ เทติ, อยํ ทกฺขิณา โจรฆาตกสฺส ทกฺขิณาสทิสา. เนว ทายกโต วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโตติ ยตฺถ อุโภปิ ทุสฺสีลา เทยฺยธมฺโมปิ อธมฺเมน นิพฺพตฺโต. วิปริยาเยน จตุตฺถา เวทิตพฺพา.

“施者によって清められ、受者によらない”とは、施者が戒を保ち、法にかなって得た布施物を施すが、受者が破戒者である場合である。この布施は、ヴェサンタラ大王の布施のようなものである。“受者によって清められ、施者によらない”とは、受者が戒を保つが、施者が破戒者であり、不法に得た物を施す場合である。この布施は、処刑人（盗賊殺し）の布施のようなものである。“施者によっても受者によっても清められない”とは、両者ともに破戒者であり、布施物も不法に得られたものである場合である。第四のもの（両者によって清められる）は、その反対として知るべきである。

---

สงฺคหวตฺถูนีติ สงฺคหการณานิ. ตานิ เหฏฺฐา วิภตฺตาเนว.

“摂事（saṅgahavatthu）”とは、人々を惹きつけ、助けるための方法のことである。これらは、下巻の‘ラッカナ・スッタ（輪相経）’の解説において、すでに詳細に述べられている。

---

อนริยโวหาราติ อนริยานํ ลามกานํ โวหารา.

“非聖なる語り（anariyavohāra）”とは、聖者でない者、すなわち卑しい人々の言葉のことである。

---

อริยโวหาราติ อริยานํ สปฺปุริสานํ โวหารา.

“聖なる語り（ariyavohāra）”とは、聖者、すなわち善き人々の言葉のことである。

---

ทิฏฺฐวาทิตาติ [Pg.208] ทิฏฺฐํ มยาติ เอวํ วาทิตา. เอตฺถ จ ตํตํสมุฏฺฐาปกเจตนาวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“見たことを言う（diṭṭhavāditā）”とは、“私は見た”とその通りに言うことである。ここでの意味は、それぞれの言葉を引き起こす意志（意図）に基づいて理解されるべきである。

---

อตฺตนฺตปาทิจตุกฺกวณฺณนา

“自らを苦しめる者”などの四法（四つの項目）の解説

---

๓๑๔. อตฺตนฺตปาทีสุ ปฐโม อเจลโก. ทุติโย โอรพฺภิกาทีสุ อญฺญตโร. ตติโย ยญฺญยาชโก. จตุตฺโถ สาสเน สมฺมาปฏิปนฺโน.

314. “自らを苦しめる者”などのうち、第一の者（自らを苦しめる者）は裸形の行者（無衣外道）である。第二の者（他を苦しめる者）は、羊飼いなどの屠殺者である。第三の者（両者を苦しめる者）は、祭祀の執行者である。第四の者（どちらも苦しめない者）は、仏教の教えにおいて正しく修行する者である。

---

อตฺตหิตาย ปฏิปนฺนาทีสุ ปฐโม โย สยํ สีลาทิสมฺปนฺโน, ปรํ สีลาทีสุ น สมาทเปติ อายสฺมา วกฺกลิตฺเถโร วิย. ทุติโย โย อตฺตนา น สีลาทิสมฺปนฺโน, ปรํ สีลาทีสุ สมาทเปติ อายสฺมา อุปนนฺโท วิย. ตติโย โย เนวตฺตนา สีลาทิสมฺปนฺโน, ปรํ สีลาทีสุ น สมาทเปติ เทวทตฺโต วิย. จตุตฺโถ โย อตฺตนา จ สีลาทิสมฺปนฺโน ปรญฺจ สีลาทีสุ สมาทเปติ อายสฺมา มหากสฺสโป วิย.

“自利のために修行する者”などのうち、第一の者は、自らは戒などを具足しているが、他者に戒などを勧めない者であり、長老ヴァッカリのような者である。第二の者は、自らは戒などを具足していないが、他者に戒などを勧める者であり、長老ウパナンダのような者である。第三の者は、自らも戒などを具足しておらず、他者にも勧めない者であり、デーヴァダッタのような者である。第四の者は、自らも戒などを具足し、他者にも戒などを勧める者であり、長老マハーカーッサパのような者である。

---

ตมาทีสุ ตโมติ อนฺธการภูโต. ตมปรายโณติ ตมเมว ปรํ อยนํ คติ อสฺสาติ ตมปรายโณ. เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ ปฐโม นีเจ จณฺฑาลาทิกุเล ทุชฺชีวิเต หีนตฺตภาเว นิพฺพตฺติตฺวา ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปริปูเรติ. ทุติโย ตถาวิโธ หุตฺวา ตีณิ สุจริตานิ ปริปูเรติ. ตติโย อุฬาเร ขตฺติยกุเล พหุอนฺนปาเน สมฺปนฺนตฺตภาเว นิพฺพตฺติตฺวา ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปริปูเรติ. จตุตฺโถ ตาทิโสว หุตฺวา ตีณิ สุจริตานิ ปริปูเรติ.

“闇”などのうち、“闇（tamo）”とは暗黒の状態にある者である。“闇へ向かう者（tamaparāyaṇo）”とは、その闇そのものを次なる目的地（来世）とする者のことである。すべての項目において、このように意味を理解すべきである。ここで、第一の者は、賎民（チャンダーラ）などの卑しい家系に生まれ、困難な生活、劣った境遇にありながら、三つの悪行（身・口・意）を満たす者である。第二の者は、同じような境遇にありながら、三つの善行を満たす者である。第三の者は、高貴な王族の家系に生まれ、豊かな飲食物と恵まれた境遇にありながら、三つの悪行を満たす者である。第四の者は、同じような恵まれた境遇にあり、三つの善行を満たす者である。

---

สมณมจโลติ สมณอจโล. ม-กาโร ปทสนฺธิมตฺตํ. โส โสตาปนฺโน เวทิตพฺโพ. โสตาปนฺโน หิ จตูหิ วาเตหิ อินฺทขีโล วิย ปรปฺปวาเทหิ อกมฺปิโย. อจลสทฺธาย สมนฺนาคโตติ สมณมจโล. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล สมณมจโล? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา’’ติ (ปุ. ป. ๑๙๐) วิตฺถาโร. ราคโทสานํ ปน ตนุภูตตฺตา สกทาคามี สมณปทุโม นาม. เตนาห – ‘‘กตโม ปน ปุคฺคโล สมณปทุโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล [Pg.209] สมณปทุโม’’ติ (ปุ. ป. ๑๙๐). ราคโทสานํ อภาวา ขิปฺปเมว ปุปฺผิสฺสตีติ อนาคามี สมณปุณฺฑรีโก นาม. เตนาห – ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล สมณปุณฺฑรีโก? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ…เป… อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สมณปุณฺฑรีโก’’ติ (ปุ. ป. ๑๙๐). อรหา ปน สพฺเพสมฺปิ คนฺถการกิเลสานํ อภาวา สมเณสุ สมณสุขุมาโล นาม. เตนาห – ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล สมเณสุ สมณสุขุมาโล? อิเธกจฺโจ อาสวานํ ขยา…เป… อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สมเณสุ สมณสุขุมาโล’’ติ.

“不動の沙門（samaṇamacalo）”とは、揺るぎない沙門のことである。文中の“m”の音は単なる接続詞である。その者は“預流者（sotāpanno）”であると理解すべきである。預流者は、門柱が四方の風に揺るがないように、他教の説によって揺るがされることがない。不動の信仰（信）を備えているため、不動の沙門と呼ばれる。これについては“不動の沙門とはどのような人か？ ここに、三結（三つの束縛）を滅ぼした特定の人がいる……”と（人施設論 190）詳しく述べられている通りである。また、貪・瞋・痴が薄らいでいることから、一来者は“紅蓮華の沙門（samaṇapaduma）”と呼ばれる。ゆえに“紅蓮華の沙門とはどのような人か？ ここに、一度だけこの世に戻ってきて苦の終焉を遂げる人がいる。この人を紅蓮華の沙門という”と述べられている。貪・瞋・痴がないため、速やかに開花することから、不還者は“白蓮華の沙門（samaṇapuṇḍarīko）”と呼ばれる。ゆえに“白蓮華の沙門とはどのような人か？ ここに、五下分結を……（中略）……この人を白蓮華の沙門という”と述べられている。阿羅漢は、すべての束縛（結）となる煩悩がないため、沙門たちの中で“柔軟な沙門（samaṇasukhumālo）”と呼ばれる。ゆえに“沙門の中で柔軟な沙門とはどのような人か？ ここに、諸々の漏（煩悩）が尽きたことにより……（中略）……具足して住む人がいる。この人を沙門の中の柔軟な沙門という”と述べられている。

---

‘‘อิเม โข, อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ สมปญฺญาสาย จตุกฺกานํ วเสน ทฺเวปญฺหสตานิ กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

“諸賢よ、これらは……”等については、すでに述べた方法に従って解釈されるべきである。このように、五十の四法（四つの項目）に基づいて二百の問いを説きながら、長老（サーリプッタ）は和合の味わい（調和の真髄）を示したのである。

---

จตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

四法の解説、完結。

---

ปญฺจกวณฺณนา

五法の解説

---

๓๑๕. อิติ จตุกฺกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปญฺจกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ รูปกฺขนฺโธ โลกิโย. เสสา โลกิยโลกุตฺตรา. อุปาทานกฺขนฺธา โลกิยาว. วิตฺถารโต ปน ขนฺธกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา. กามคุณา เหฏฺฐา วิตฺถาริตาว.

315. このように四法に基づいて和合の味わいを示した後、今度は五法に基づいてそれを示すために、再び説法を開始した。その五法の中で、五つの“蘊（khandha）”のうち、色蘊は世間的（lokiya）なものである。残りの四蘊は、世間的でもあり出世間的（lokuttara）でもある。五つの“取蘊”は世間的なものだけである。蘊に関する詳細な説明は‘清浄道論（ヴィスッディマッガ）’で述べられている。五つの“欲功徳（kāmaguṇā）”については、下巻の‘転輪聖王経（チャッカヴァッティ・スッタ）’の解説において詳細に述べている通りである。

---

สุกตทุกฺกฏาทีหิ คนฺตพฺพาติ คติโย. นิรโยติ นิรสฺสาโท. สโหกาเสน ขนฺธา กถิตา. ตโต ปเรสุ ตีสุ นิพฺพตฺตา ขนฺธาว วุตฺตา. จตุตฺเถ โอกาโสปิ.

“趣（gati）”とは、善行や悪行などによって行かなければならない場所のことである。“地獄（nirayo）”とは、味わうべき楽しみ（喜び）がない場所である。地獄という言葉は、その場所（処）とともに、そこに生じている五蘊も含めて説かれている。それに続く三つの趣（動物、餓鬼、アスラ）については、そこに生じている五蘊のみが説かれている。第四の趣（人間、天）においては、その場所も説かれている。

---

อาวาเส มจฺฉริยํ อาวาสมจฺฉริยํ. เตน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาคนฺตุกํ ทิสฺวา ‘‘เอตฺถ เจติยสฺส วา สงฺฆสฺส วา ปริกฺขาโร ฐปิโต’’ติอาทีนิ วตฺวา สงฺฆิกมฺปิ อาวาสํ นิวาเรติ. โส กาลงฺกตฺวา เปโต วา อชคโร วา หุตฺวา นิพฺพตฺตติ. กุเล มจฺฉริยํ กุลมจฺฉริยํ. เตน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ เตหิ การเณหิ อตฺตโน อุปฏฺฐากกุเล อญฺเญสํ [Pg.210] ปเวสนมฺปิ นิวาเรติ. ลาเภ มจฺฉริยํ ลาภมจฺฉริยํ. เตน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ สงฺฆิกมฺปิ ลาภํ มจฺฉรายนฺโต ยถา อญฺเญ น ลภนฺติ, เอวํ กโรติ. วณฺเณ มจฺฉริยํ วณฺณมจฺฉริยํ. วณฺโณติ เจตฺถ สรีรวณฺโณปิ คุณวณฺโณปิ เวทิตพฺโพ. ปริยตฺติธมฺเม มจฺฉริยํ ธมฺมมจฺฉริยํ. เตน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ‘‘อิมํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา เอโส มํ อภิภวิสฺสตี’’ติ อญฺญสฺส น เทติ. โย ปน ธมฺมานุคฺคเหน วา ปุคฺคลานุคฺคเหน วา น เทติ, น ตํ มจฺฉริยํ.

“住処吝（じゅうしょりん）”とは、住処における物惜しみのことである。これを備えた比丘は、新来の比丘を見て、“ここには大塔や僧伽の備品が置かれている”などと言って、僧伽の所有物である住処であっても、その使用を妨げる。その者は命を終えて、ペータ（餓鬼）あるいはアジャガラ（大蛇）となって生まれる。“家吝（かりん）”とは、在家（信者）に対する物惜しみのことである。これを備えた比丘は、様々な理由を設けて、自分の世話をしてくれる家へ他の比丘が立ち入ることを妨げる。“利養吝（りようりん）”とは、利得に対する物惜しみのことである。これを備えた比丘は、僧伽の利得であっても物惜しみし、他の者が得られないように計らう。“称讃吝（しょうさんりん）”とは、容色（身体的な美しさ）や徳（名声）に対する物惜しみのことである。ここでの“容色（vaṇṇo）”とは、身体の美しさと徳の称讃の両方を含むと理解すべきである。“法吝（ほうりん）”とは、学問（教理）に対する物惜しみのことである。これを備えた比丘は、“この法を学んで、彼は私を凌駕するだろう”と考え、他者に法を教えない。しかし、法を保護するため、あるいは人を保護するために教えないのであれば、それは物惜しみ（吝）にはあたらない。

---

จิตฺตํ นิวาเรนฺติ ปริโยนนฺธนฺตีติ นีวรณานิ. กามจฺฉนฺโท นีวรณปตฺโต อรหตฺตมคฺควชฺโฌ. กามราคานุสโย กามราคสํโยชนปตฺโต อนาคามิมคฺควชฺโฌ. ถินํ จิตฺตเคลญฺญํ. มิทฺธํ ขนฺธตฺตยเคลญฺญํ. อุภยมฺปิ อรหตฺตมคฺควชฺฌํ. ตถา อุทฺธจฺจํ. กุกฺกุจฺจํ อนาคามิมคฺควชฺฌํ. วิจิกิจฺฉา ปฐมมคฺควชฺฌา.

心を妨げ、覆い隠すものであるから“蓋（がい、ニーヴァラナ）”と呼ばれる。蓋としての状態に至った“欲貪（よくとん）”は、阿羅漢道によって断たれるべきものである。“欲愛随眠（よくあいずいめん）”としての“欲愛結（よくあいけつ）”に至ったものは、不還道（阿那含道）によって断たれるべきものである。“惛（こん）”とは心の病的な状態であり、“沈（じん）”とは三蘊（受・想・行）の病的な状態である。これら両方は阿羅漢道によって断たれるべきものである。同様に“掉挙（じょうきょ）”も阿羅漢道によって断たれるべきものである。“悪作（おさ）”は不還道によって断たれるべきものであり、“疑（ぎ）”は第一の道（預流道）によって断たれるべきものである。

---

สํโยชนานีติ พนฺธนานิ. เตหิ ปน พทฺเธสุ ปุคฺคเลสุ รูปารูปภเว นิพฺพตฺตา โสตาปนฺนสกทาคามิโน อนฺโตพทฺธา พหิสยิตา นาม. เตสญฺหิ กามภเว พนฺธนํ. กามภเว อนาคามิโน พหิพทฺธา อนฺโตสยิตา นาม. เตสญฺหิ รูปารูปภเว พนฺธนํ. กามภเว โสตาปนฺนสกทาคามิโน อนฺโตพทฺธา อนฺโตสยิตา นาม. รูปารูปภเว อนาคามิโน พหิพทฺธา พหิสยิตา นาม. ขีณาสโว สพฺพตฺถ อพนฺธโน.

“結（けつ、サンヨージャナ）”とは、繋ぎ縛るもののことである。それらによって縛られた人々の中で、色界・無色界に生まれた預流者（預流果の聖者）と一来者（一来果の聖者）は、“内に縛られ、外に横たわる者”と呼ばれる。彼らには欲界における結縛があるからである。欲界にいる不還者（不還果の聖者）は、“外に縛られ、内に横たわる者”と呼ばれる。彼らには色界・無色界における結縛があるからである。欲界にいる預流者と一来者は、“内に縛られ、内に横たわる者”と呼ばれる。色界・無色界にいる不還者は、“外に縛られ、外に横たわる者”と呼ばれる。しかし、漏尽者（阿羅漢）はいかなる場所においても結縛がない。

---

สิกฺขิตพฺพํ ปทํ สิกฺขาปทํ, สิกฺขาโกฏฺฐาโสติ อตฺโถ. สิกฺขาย วา ปทํ สิกฺขาปทํ, อธิจิตฺตอธิปญฺญาสิกฺขาย อธิคมุปาโยติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน สิกฺขาปทกถา วิภงฺคปฺปกรเณ สิกฺขาปทวิภงฺเค อาคตา เอว.

“学すべき箇条”ゆえに“学処（がくしょ、シックハーパダ）”という。すなわち“学の区分”という意味である。あるいは、“学のための足場（手段）”ゆえに学処という。つまり、増上心学および増上慧学を体得するための手段という意味である。これがここでの要約である。詳細については、分別論（ヴィバンガ）の“学処分別”において説かれている通りである。

---

อภพฺพฏฺฐานาทิปญฺจกวณฺณนา

“不具足処（為し得ないこと）等の五つ”の解説

---

๓๑๖. ‘‘อภพฺโพ, อาวุโส, ขีณาสโว ภิกฺขุ สญฺจิจฺจ ปาณ’’นฺติอาทิ เทสนาสีสเมว, โสตาปนฺนาทโยปิ ปน อภพฺพา. ปุถุชฺชนขีณาสวานํ นินฺทาปสํสตฺถมฺปิ เอวํ วุตฺตํ. ปุถุชฺชโน นาม คารยฺโห, มาตุฆาตาทีนิปิ กโรติ[Pg.211]. ขีณาสโว ปน ปาสํโส, กุนฺถกิปิลฺลิกฆาตาทีนิปิ น กโรตีติ.

316. “友よ、漏尽した比丘が、故意に生き物の命を奪うことはあり得ない”という説示は、教説の主たる例を挙げたものに過ぎず、実際には預流者などの聖者たちも（殺生などを）為し得ない。また、凡夫と漏尽者を比較して、非難と称讃を示すためにもこのように説かれた。凡夫というものは非難されるべき存在であり、母殺しなどの重罪さえ犯すことがある。対して、漏尽者は称讃されるべき存在であり、シロアリや蟻のような小さな虫を殺すことさえしないのである。

---

พฺยสเนสุ วิยสฺสตีติ พฺยสนํ, หิตสุขํ ขิปติ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ. ญาตีนํ พฺยสนํ ญาติพฺยสนํ, โจรโรคภยาทีหิ ญาติวินาโสติ อตฺโถ. โภคานํ พฺยสนํ โภคพฺยสนํ, ราชโจราทิวเสน โภควินาโสติ อตฺโถ. โรโค เอว พฺยสนํ โรคพฺยสนํ. โรโค หิ อาโรคฺยํ พฺยสติ วินาเสตีติ พฺยสนํ, สีลสฺส พฺยสนํ สีลพฺยสนํ. ทุสฺสีลฺยสฺเสตํ นามํ. สมฺมาทิฏฺฐึ วินาสยมานา อุปฺปนฺนา ทิฏฺฐิ เอว พฺยสนํ ทิฏฺฐิพฺยสนํ. เอตฺถ จ ญาติพฺยสนาทีนิ ตีณิ เนว อกุสลานิ น ติลกฺขณาหตานิ. สีลทิฏฺฐิพฺยสนทฺวยํ อกุสลํ ติลกฺขณาหตํ. เตเนว ‘‘นาวุโส, สตฺตา ญาติพฺยสนเหตุ วา’’ติอาทิมาห.

“災厄（さいあく、ビャサナ）”の定義について。滅ぼす（毀損する）ものであるから災厄という。利益と幸福を投げ捨て、破壊するという意味である。“親族の災厄（しんぞくのさいあく）”とは、盗賊や病の恐怖などによる親族の喪失をいう。“財産の災厄（ざいさんのさいあく）”とは、王や盗賊などによって財産を失うことをいう。“病の災厄（やまいのさいあく）”とは、病そのもののことである。病は健康（無病）を破壊するからである。“戒の災厄（かいのさいあく）”とは、破戒状態（不道徳）の名称である。“見解の災厄（けんげのさいあく）”とは、正見を破壊して生じた（邪悪な）見解そのものである。これらの中で、親族・財産・病の三つの災厄は、不善（あくさる）ではなく、また三法印（苦など）によって打ちのめされる性質（悪趣を招く決定的な要因）ではない。しかし、戒と見解の二つの災厄は、不善であり、三法印に背くものである。それゆえに、“友よ、生きとし生けるものが親族の災厄を原因として（地獄へ落ちる）ことはない”などと説かれたのである。

---

ญาติสมฺปทาติ ญาตีนํ สมฺปทา ปาริปูรี พหุภาโว. โภคสมฺปทายปิ เอเสว นโย. อาโรคฺยสฺส สมฺปทา อาโรคฺยสมฺปทา. ปาริปูรี ทีฆรตฺตํ อโรคตา. สีลทิฏฺฐิสมฺปทาสุปิ เอเสว นโย. อิธาปิ ญาติสมฺปทาทโย โน กุสลา, น ติลกฺขณาหตา. สีลทิฏฺฐิสมฺปทา กุสลา, ติลกฺขณาหตา. เตเนว ‘‘นาวุโส, สตฺตา ญาติสมฺปทาเหตุ วา’’ติอาทิมาห.

“親族具足（しんぞくぐそく）”とは、親族が満たされ、豊かであることをいう。“財産具足”についても同様である。“健康具足（けんこうぐそく）”とは、長い間、無病の状態が満たされていることをいう。戒と見解の具足についても同様である。ここでも、親族・財産・健康の具足は、（それ単体では）善（くさら）ではなく、また（楽の性質として）三法印に直接的に関連するものではない。しかし、戒の具足と見解の具足は、善であり、三法印の理に適う（聖なる道に通じる）ものである。それゆえに、“友よ、生きとし生けるものが親族の具足を原因として（天界へ至る）のではない”などと説かれたのである。

---

สีลวิปตฺติสีลสมฺปตฺติกถา มหาปรินิพฺพาเน วิตฺถาริตาว.

“戒の破綻（戒破）と戒の成就（戒具足）”についての説示は、大般涅槃経（マハーパリニッバーナ・スッタ）において詳しく説かれている。

---

โจทเกนาติ วตฺถุสํสนฺทสฺสนา, อาปตฺติสํสนฺทสฺสนา, สํวาสปฺปฏิกฺเขโป, สามีจิปฺปฏิกฺเขโปติ จตูหิ โจทนาวตฺถูหิ โจทยมาเนน. กาเลน วกฺขามิ โน อกาเลนาติ เอตฺถ จุทิตกสฺส กาโล กถิโต, น โจทกสฺส. ปรํ โจเทนฺเตน หิ ปริสมชฺเฌ วา อุโปสถปวารณคฺเค วา อาสนสาลาโภชนสาลาทีสุ วา น โจเทตพฺพํ. ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนกาเล ‘‘กโรตายสฺมา โอกาสํ, อหํ อายสฺมนฺตํ วตฺตุกาโม’’ติ เอวํ โอกาสํ กาเรตฺวา โจเทตพฺพํ. ปุคฺคลํ ปน อุปปริกฺขิตฺวา โย โลลปุคฺคโล อภูตํ วตฺวา ภิกฺขูนํ อยสํ อาโรเปติ, โส โอกาสกมฺมํ วินาปิ โจเทตพฺโพ. ภูเตนาติ ตจฺเฉน สภาเวน. สณฺเหนาติ มฏฺเฐน มุทุเกน. อตฺถสญฺหิเตนาติ อตฺถกามตาย หิตกามตาย อุเปเตน.

“挙罪者（きょざいしゃ）によって”とは、(1)事実（事象）の提示、(2)罪（アパッティ）の提示、(3)共住の拒否、(4)礼遇の拒否、という四つの挙罪の根拠によって問責されることをいう。“時に適って語り、不適切な時には語らない”という点について、ここでは被挙罪者（責められる側）にとっての適切な時が説かれており、挙罪者（責める側）についてではない。他者を責める者は、大衆の面前や、布薩（ふさつ）や自恣（じし）の場、あるいは食堂や休憩所などで責めるべきではない。日中の静かな場所に座っている時に、“尊者よ、機会をいただけますか、私はあなたにお話ししたいことがあります”と許可を得てから責めるべきである。しかし、相手をよく観察して、もしその者が不謹慎（放蕩）で、事実でないことを言って比丘たちに不名誉をもたらすような者であれば、許可を得る手続きなしに責めることも許される。“真実をもって”とは、偽りのないありのままの事実をもって語ること。“穏やかに”とは、滑らかで優しい言葉で語ること。“有益なことを”とは、相手の利益と幸福を願う心を持って語ることである。

---

ปธานิยงฺคปญฺจกวณฺณนา

“精進の五つの要素（パダーニヤンガ）”の解説

---

๓๑๗. ปธานิยงฺคานีติ [Pg.212] ปธานํ วุจฺจติ ปทหนํ, ปธานมสฺส อตฺถีติ ปธานิโย, ปธานิยสฺส ภิกฺขุโน องฺคานิ ปธานิยงฺคานิ. สทฺโธติ สทฺธาย สมนฺนาคโต. สทฺธา ปเนสา อาคมนสทฺธา, อธิคมนสทฺธา, โอกปฺปนสทฺธา, ปสาทสทฺธาติ จตุพฺพิธา. ตตฺถ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ สทฺธา อภินีหารโต อาคตตฺตา อาคมนสทฺธา นาม. อริยสาวกานํ ปฏิเวเธน อธิคตตฺตา อธิคมนสทฺธา นาม. พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆติ วุตฺเต อจลภาเวน โอกปฺปนํ โอกปฺปนสทฺธา นาม. ปสาทุปฺปตฺติ ปสาทสทฺธา นาม. อิธ โอกปฺปนสทฺธา อธิปฺเปตา. โพธินฺติ จตุตฺถมคฺคญาณํ. ตํ สุปฺปฏิวิทฺธํ ตถาคเตนาติ สทฺทหติ. เทสนาสีสเมว เจตํ, อิมินา ปน องฺเคน ตีสุปิ รตเนสุ สทฺธา อธิปฺเปตา. ยสฺส หิ พุทฺธาทีสุ ปสาโท พลวา, ตสฺส ปธานวีริยํ อิชฺฌติ. อปฺปาพาโธติ อโรโค. อปฺปาตงฺโกติ นิทฺทุกฺโข. สมเวปากินิยาติ สมวิปาจนียา. คหณิยาติ กมฺมชเตโชธาตุยา. นาติสีตาย นาจฺจุณฺหายาติ อติสีตคหณิโก สีตภีรู โหติ, อจฺจุณฺหคหณิโก อุณฺหภีรู โหติ, เตสํ ปธานํ น อิชฺฌติ. มชฺฌิมคหณิกสฺส อิชฺฌติ. เตนาห – ‘‘มชฺฌิมาย ปธานกฺขมายา’’ติ. ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกตฺตาติ ยถาภูตํ อตฺตโน อคุณํ ปกาเสตา. อุทยตฺถคามินิยาติ อุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ คนฺตุํ ปริจฺฉินฺทิตุํ สมตฺถาย, เอเตน ปญฺญาสลกฺขณปริคฺคาหกํ อุทยพฺพยญาณํ วุตฺตํ. อริยายาติ ปริสุทฺธาย. นิพฺเพธิกายาติ อนิพฺพิทฺธปุพฺเพ โลภกฺขนฺธาทโย นิพฺพิชฺฌิตุํ สมตฺถาย. สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยาติ ตทงฺควเสน กิเลสานํ ปหีนตฺตา ยํ ยํ ทุกฺขํ ขียติ, ตสฺส ตสฺส ทุกฺขสฺส ขยคามินิยา. อิติ สพฺเพหิ อิเมหิ ปเทหิ วิปสฺสนาปญฺญาว กถิตา. ทุปฺปญฺญสฺส หิ ปธานํ น อิชฺฌติ.

317. “正勤の要因（padhāniyaṅga）”について。“正勤（padhāna）”とは努力（padahana）、すなわち瞑想修行（kammaṭṭhāna）を指す。正勤のある者を“正勤者（padhāniya）”と言い、その比丘の要因を“正勤の要因”と言う。“信（saddho）”とは信（saddhā）を具足していることである。この信には、来臨信（āgamanasaddhā）、証得信（adhigamanasaddhā）、確信（okappanasaddhā）、浄信（pasādasaddhā）の四種類がある。その中で、一切知菩薩の信は、発願（abhinīhāra）によって得られたものであるから“来臨信”と呼ばれる。聖なる弟子たちの信は、通達（paṭivedha）によって得られたものであるから“証得信”と呼ばれる。仏・法・僧と言われたときに、揺るぎない状態で確信することを“確信”と言う。清浄な対象に対して清浄な心が起こることを“浄信”と言う。ここでは“確信”が意図されている。“菩提（bodhi）”とは第四の道智（阿羅漢道智）のことである。如来によってそれが正しく通達されたと信じることである。これは教説の主要な点（要点）として示されているが、この要因においては三宝すべてに対する信が意図されている。仏陀らに対して浄信が強い者には、正勤の精進（努力）が成就するからである。“少病（appābādhā）”とは無病のこと。“少悩（appātaṅkā）”とは苦しみがないこと。“平等な消化（samavepākiniyā）”とは正しく消化されること。“消化器官（gahaṇiyā）”とは、業生の火界（消化の熱エネルギー）のことである。“冷すぎず熱すぎない”とは、冷えすぎた消化器官を持つ者は寒さを恐れ、熱すぎる消化器官を持つ者は暑さを恐れるが、それらの者の正勤は成就しない。中程度の消化器官を持つ者の正勤は成就する。それゆえ“中庸で正勤に耐えうる”と言う。“ありのままの自分を現す（yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā）”とは、ありのままに自分の欠点を明らかにすることである。“生滅に至る（udayatthagāminiyā）”とは、生起と消滅を知り、見極めることができることであり、これにより五十の相を把握する生滅智（udayabbayañāṇa）が説かれている。“聖なる（ariyā）”とは清浄なこと。“貫通する（nibbedhikā）”とは、未だかつて貫いたことのない貪欲の集まりなどを貫くことができること。“正しく苦の滅尽に至る（sammā dukkhakkhayagāminiyā）”とは、その分（部分的な放棄）によって煩悩が捨てられることにより、それぞれの苦しみが尽きていく、その滅尽に至らせること。このように、これらすべての語によって、ヴィパッサナーの智慧（paññā）が語られている。智慧のない者には正勤は成就しないからである。

---

สุทฺธาวาสาทิปญฺจกวณฺณนา

浄居天（suddhāvāsa）等の五つの解説。

---

๓๑๘. สุทฺธาวาสาติ สุทฺธา อิธ อาวสึสุ อาวสนฺติ อาวสิสฺสนฺติ วาติ สุทฺธาวาสา. สุทฺธาติ กิเลสมลรหิตา อนาคามิขีณาสวา. อวิหาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ มหาปทาเน วุตฺตเมว.

318. “浄居（suddhāvāsā）”とは、清浄な者たちがここに住んだ、住んでいる、あるいは住むであろう場所を指す。“清浄な者（suddhā）”とは、煩悩の汚れを離れた不還者（阿那含）および漏尽者（阿羅漢）のことである。無煩天（avihā）等について語られるべきことは、‘大本経（Mahāpadāna）’ですでに説かれた通りである。

---

อนาคามีสุ [Pg.213] อายุโน มชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตราว กิเลสปรินิพฺพานํ อรหตฺตํ ปตฺโต อนฺตราปรินิพฺพายี นาม. มชฺฌํ อุปหจฺจ อติกฺกมิตฺวา ปตฺโต อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อกิลมนฺโต สุเขน ปตฺโต อสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิลมนฺโต ทุกฺเขน ปตฺโต สสงฺขารปรินิพฺพายี นาม. อิเม จตฺตาโร ปญฺจสุปิ สุทฺธาวาเสสุ ลพฺภนฺติ. อุทฺธํโสโตอกนิฏฺฐคามีติ เอตฺถ ปน จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. โย หิ อวิหาโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร เทวโลเก โสเธตฺวา อกนิฏฺฐํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย อวิหาโต ทุติยํ วา ตติยํ วา จตุตฺถํ วา เทวโลกํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย กามภวโต อกนิฏฺเฐสุ นิพฺพตฺติตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย เหฏฺฐา จตูสุ เทวโลเกสุ ตตฺถ ตตฺเถว นิพฺพตฺติตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นามาติ.

不還者の中で、寿命の中ほどを過ぎることなく、その途中で煩悩の滅尽（阿羅漢果）に到達する者を“中般涅槃者（antarāparinibbāyī）”と言う。寿命の中ほどを過ぎてから到達する者を“生般涅槃者（upahaccaparinibbāyī）”と言う。励起（努力）なく、多大な努力を要さず、疲れずに安楽に到達する者を“無行般涅槃者（asaṅkhāraparinibbāyī）”と言う。励起を伴い、努力を要し、疲れを伴い苦労して到達する者を“有行般涅槃者（sasaṅkhāraparinibbāyī）”と言う。これら四種は五つの浄居天すべてに見られる。“上流（uddhaṃsoto）のアカニッタ（色究竟天）行き”については、四つの組み合わせ（catukka）を知るべきである。無煩天から始めて四つの天界を順に清めて色究竟天に至り般涅槃する者を“上流のアカニッタ行き”と言う。無煩天から第二、第三、あるいは第四の天界に至って般涅槃する者は“上流”ではあるが“アカニッタ行き”ではない。欲界から色究竟天に生まれて般涅槃する者は“上流”ではないが“アカニッタ行き”である。下の四つの天界において、その時々の天界で生まれて般涅槃する者は“上流”でもなく“アカニッタ行き”でもない。このように四種（の組み合わせ）を知るべきである。

---

เจโตขิลปญฺจกวณฺณนา

心の荒廃（cetokhila）の五つの解説。

---

๓๑๙. เจโตขิลาติ จิตฺตสฺส ถทฺธภาวา. สตฺถริ กงฺขตีติ สตฺถุ สรีเร วา คุเณ วา กงฺขติ. สรีเร กงฺขมาโน ‘‘ทฺวตฺตึสมหาปุริสวรลกฺขณปฏิมณฺฑิตํ นาม สรีรํ อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. คุเณ กงฺขมาโน ‘‘อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนชานนสมตฺถํ สพฺพญฺญุตญาณํ อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. อาตปฺปายาติ วีริยกรณตฺถาย. อนุโยคายาติ ปุนปฺปุนํ โยคาย. สาตจฺจายาติ สตตกิริยาย. ปธานายาติ ปทหนตฺถาย. อยํ ปฐโม เจโตขิโลติ อยํ สตฺถริ วิจิกิจฺฉาสงฺขาโต ปฐโม จิตฺตสฺส ถทฺธภาโว. ธมฺเมติ ปริยตฺติธมฺเม จ ปฏิเวธธมฺเม จ. ปริยตฺติธมฺเม กงฺขมาโน ‘‘เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานีติ วทนฺติ, อตฺถิ นุ โข เอตํ นตฺถี’’ติ กงฺขติ. ปฏิเวธธมฺเม กงฺขมาโน ‘‘วิปสฺสนานิสฺสนฺโท มคฺโค นาม, มคฺคนิสฺสนฺโท ผลํ นาม, สพฺพสงฺขารปฏินิสฺสคฺโค นิพฺพานํ นามาติ วทนฺติ, ตํ อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. สงฺเฆ กงฺขตีติ ‘‘อุชุปฺปฏิปนฺโนติอาทีนํ ปทานํ วเสน เอวรูปํ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน จตฺตาโร มคฺคฏฺฐา จตฺตาโร ผลฏฺฐาติ อฏฺฐนฺนํ ปุคฺคลานํ สมูหภูโต สงฺโฆ นาม อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. สิกฺขาย กงฺขมาโน ‘‘อธิสีลสิกฺขา นาม, อธิจิตฺตอธิปญฺญาสิกฺขา นามาติ วทนฺติ[Pg.214], สา อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ กงฺขติ. อยํ ปญฺจโมติ อยํ สพฺรหฺมจารีสุ โกปสงฺขาโต ปญฺจโม จิตฺตสฺส ถทฺธภาโว กจวรภาโว ขาณุกภาโว.

319. “心の荒廃（cetokhilā）”とは、心の頑なな状態のことである。“師（satthari）を疑う”とは、師の身体または徳について疑うことである。身体について疑う者は、“三十二相の勝れた丈夫の相で飾られた身体というものが本当にあるのだろうか、ないのだろうか”と疑う。徳について疑う者は、“過去・未来・現在を知ることができる一切知智というものが本当にあるのだろうか、ないのだろうか”と疑う。“熱心（ātappā）”とは精進することのため。“修行（anuyogā）”とは繰り返し励むため。“不断（sātaccā）”とは絶えず行うため。“正勤（padhānā）”とは努力するため。“これが第一の心の荒廃である”とは、師に対する疑いという名の、心の第一の頑なな状態のことである。“法（dhamme）”とは、教法（pariyatti）と通達法（paṭivedha）についてである。教法について疑う者は、“三蔵の仏典、八万四千の法蘊があると言われるが、それは本当にあるのだろうか、ないのだろうか”と疑う。通達法について疑う者は、“ヴィパッサナーの結果としての道（magga）、道の果報としての果（phala）、一切のサンカーラを投げ捨てる涅槃（nibbāna）というものがあると言われるが、それは本当にあるのだろうか、ないのだろうか”と疑う。“僧（saṅghe）を疑う”とは、“直道を行く者”等の語によって、このような実践を行い、四双八輩の八種の人々の集まりである僧伽というものが本当にあるのだろうか、ないのだろうか”と疑う。“戒（sikkhāya）を疑う”者は、“増上戒学、増上心学、増上慧学があると言われるが、それは本当にあるのだろうか、ないのだろうか”と疑う。“これが第五（の心の荒廃）である”とは、梵行者たちに対する怒りという名の、心の第五の頑なな状態であり、塵のような状態、切り株のような状態のことである。

---

เจตโสวินิพนฺธาทิปญฺจกวณฺณนา

心の束縛（cetasovinibandha）等の五つの解説。

---

๓๒๐. เจตโสวินิพนฺธาติ จิตฺตํ พนฺธิตฺวา มุฏฺฐิยํ กตฺวา วิย คณฺหนฺตีติ เจตโสวินิพนฺธา. กาเมติ วตฺถุกาเมปิ กิเลสกาเมปิ. กาเยติ อตฺตโน กาเย. รูเปติ พหิทฺธารูเป. ยาวทตฺถนฺติ ยตฺตกํ อิจฺฉติ, ตตฺตกํ. อุทราวเทหกนฺติ อุทรปูรํ. ตญฺหิ อุทรํ อวเทหนโต ‘‘อุทราวเทหก’’นฺติ วุจฺจติ. เสยฺยสุขนฺติ มญฺจปีฐสุขํ. ปสฺสสุขนฺติ ยถา สมฺปริวตฺตกํ สยนฺตสฺส ทกฺขิณปสฺสวามปสฺสานํ สุขํ โหติ, เอวํ อุปฺปนฺนํ สุขํ. มิทฺธสุขนฺติ นิทฺทาสุขํ. อนุยุตฺโตติ ยุตฺตปฺปยุตฺโต วิหรติ. ปณิธายาติ ปตฺถยิตฺวา. พฺรหฺมจริเยนาติ เมถุนวิรติพฺรหฺมจริเยน. เทโว วา ภวิสฺสามีติ มเหสกฺขเทโว วา ภวิสฺสามิ. เทวญฺญตโร วาติ อปฺเปสกฺขเทเวสุ วา อญฺญตโร.

320. “心の縛（cetasovinibandha）”とは、心を縛り、拳の中に収めるようにして掴むものであるため“心の縛”と言われる。欲（kāma）については、所依の欲（vatthukāma）においても煩悩の欲（kilesakāma）においても同様である。体（kāya）については、自らの体において。形色（rūpa）については、外部の形色において。“望むままに（yāvadattha）”とは、欲するだけの分量を意味する。“腹を膨らませる（udarāvadehaka）”とは、腹がいっぱいになること。実に、その腹を満たし、あるいは膨らませることから“腹を膨らませる（udarāvadehaka）”と言われる。“横たわる楽（seyyasukkha）”とは、寝台や椅子における楽である。“横向きの楽（passasukkha）”とは、横になって寝返りを打つ者の、右脇や左脇に生じる楽のことである。“睡眠の楽（middhasukkha）”とは、まどろみから生じる楽である。“専心する（anuyutta）”とは、精励して住することである。“願って（paṇidhāya）”とは、切望して。“梵行（brahmacariya）”とは、淫欲を離れた梵行のことである。“神（devo）となるであろう”とは、大威徳の神（mahesakkhadevo）となるであろうということ、あるいは“いずれかの神（devaññataro）”とは、威徳の少ない神々（appesakkhadevesu）の中のいずれか一人となるであろうということである。

---

อินฺทฺริเยสุ ปฐมปญฺจเก โลกิยาเนว กถิตานิ. ทุติยปญฺจเก ปฐมทุติยจตุตฺถานิ โลกิยานิ, ตติยปญฺจมานิ โลกิยโลกุตฺตรานิ. ตติยปญฺจเก สมถวิปสฺสนามคฺควเสน โลกิยโลกุตฺตรานิ.

諸根（indriya）のうち、最初の五つの組（五根）については、世間的なもの（lokiya）だけが語られている。二番目の五つの組（五受根）については、第一（苦）、第二（楽）、第四（憂）は世間的であり、第三（喜）と第五（捨）は世間的および出世間的（lokuttara）である。三番目の五つの組（五信根等）については、止（samatha）と観（vipassanā）の道（magga）の勢力によって、世間的および出世間的なものが語られている。

---

นิสฺสรณิยปญฺจกวณฺณนา

五つの出離処の釈（Nissaraṇiyapañcakavaṇṇanā）。

---

๓๒๑. นิสฺสรณิยาติ นิสฺสฏา วิสญฺญุตฺตา. ธาตุโยติ อตฺตสุญฺญสภาวา. กาเม มนสิกโรโตติ กาเม มนสิกโรนฺตสฺส, อสุภชฺฌานโต วุฏฺฐาย อคทํ คเหตฺวา วิสํ วีมํสนฺโต วิย วีมํสนตฺถํ กามาภิมุขํ จิตฺตํ เปเสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. น ปกฺขนฺทตีติ น ปวิสติ. น ปสีทตีติ ปสาทํ นาปชฺชติ. น สนฺติฏฺฐตีติ น ปติฏฺฐติ. น วิมุจฺจตีติ นาธิมุจฺจติ. ยถา ปน กุกฺกุฏปตฺตํ วา นฺหารุททฺทุลํ วา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ ปติวตฺตติ น สมฺปสาริยติ; เอวํ ปติลียติ น ปสาริยติ. เนกฺขมฺมํ โข ปนาติ อิธ เนกฺขมฺมํ นาม ทสสุ อสุเภสุ ปฐมชฺฌานํ, ตทสฺส มนสิกโรโต จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. ตสฺส ตํ จิตฺตนฺติ ตสฺส ตํ [Pg.215] อสุภชฺฌานจิตฺตํ. สุคตนฺติ โคจเร คตตฺตา สุฏฺฐุ คตํ. สุภาวิตนฺติ อหานภาคิยตฺตา สุฏฺฐุ ภาวิตํ. สุวุฏฺฐิตนฺติ กามโต สุฏฺฐุ วุฏฺฐิตํ. สุวิมุตฺตนฺติ กาเมหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ. กามปจฺจยา อาสวา นาม กามเหตุกา จตฺตาโร อาสวา. วิฆาตาติ ทุกฺขา. ปริฬาหาติ กามราคปริฬาหา. น โส ตํ เวทนํ เวเทตีติ โส ตํ กามเวทนํ วิฆาตปริฬาหเวทนญฺจ น เวทยติ. อิทมกฺขาตํ กามานํ นิสฺสรณนฺติ อิทํ อสุภชฺฌานํ กาเมหิ นิสฺสฏตฺตา กามานํ นิสฺสรณนฺติ อกฺขาตํ. โย ปน ตํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต ตติยํ มคฺคํ ปตฺวา อนาคามิผเลน นิพฺพานํ ทิสฺวา ปุน กามา นาม นตฺถีติ ชานาติ, ตสฺส จิตฺตํ อจฺจนฺตนิสฺสรณเมว. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

321. “出離（nissaraṇiya）”とは、離れ去ったこと、結合が解かれたことである。“界（dhātu）”とは、我（atta）を欠いた自性のことである。“欲（kāma）を意に念じる”とは、欲を意に念じている者に対し、不浄観の禅定から立ち上がり、薬を手に取って毒を調べるかのように、吟味するために欲に向かって心を向けている阿羅漢の心を意味する。“向かわない（na pakkhandati）”とは、入らないこと。“清明にならない（na pasīdati）”とは、清らかな信順に至らないこと。“確立しない（na santiṭṭhati）”とは、定着しないこと。“解脱しない（na vimuccati）”とは、信解（傾注）しないことである。例えば、鶏の羽や筋の塊を火の中に投げ入れると、縮み、退き、丸まり、広がらないように、そのように縮んで広がらないのである。“出離（nekkhamma）”とは、ここでは十の不浄（asubha）における初禅のことであり、それを意に念じている者の心は（出離へと）向かう。“彼のその心”とは、その阿羅漢の不浄観の禅定の心のことである。“善く行った（sugata）”とは、行境（gocara）において生じたために、善く行われたということ。“善く修習された（subhāvita）”とは、不退分（ahānabhāgiya）であるために、善く修されたということ。“善く立ち上がった（suvuṭṭhita）”とは、欲から善く離脱したということ。“善く解脱した（suvimutta）”とは、諸々の欲から善く解脱したということ。“欲を縁とする（kāmapaccayā）”漏（āsava）とは、欲を原因とする四つの漏のことである。“苦しみ（vighāta）”とは、諸々の苦である。“熱悩（pariḷāha）”とは、欲愛による熱悩のことである。“彼はその感受を経験しない”とは、彼はその欲による感受も、その苦しみや熱悩による感受も経験しないということである。“これは諸々の欲からの出離であると説かれる”とは、この不浄観の禅定は、欲から離れ出ているために欲からの出離であると説かれる。また、その禅定を基礎（pādaka）として、諸行を遍知し、第三の道（阿那含道）に至り、阿那含果によって涅槃を見て、“もはや欲というものは存在しない”と知る者の心は、究極的な出離（accantanissaraṇa）そのものである。残りの句においても、これと同じ理趣である。

---

อยํ ปน วิเสโส, ทุติยวาเร เมตฺตาฌานานิ พฺยาปาทสฺส นิสฺสรณํ นาม. ตติยวาเร กรุณาฌานานิ วิหึสาย นิสฺสรณํ นาม. จตุตฺถวาเร อรูปชฺฌานานิ รูปานํ นิสฺสรณํ นาม. อจฺจนฺตนิสฺสรเณ เจตฺถ อรหตฺตผลํ โยเชตพฺพํ.

しかし、この違いがある。第二の回次では、慈の禅定（mettājhāna）が瞋恚（byāpāda）の出離と言われる。第三の回次では、悲の禅定（karuṇājhāna）が害（vihiṃsā）の出離と言われる。第四の回次では、無色定（arūpajjhāna）が色（rūpa）の出離と言われる。そして、究極的な出離においては、阿羅漢果を当てるべきである。

---

ปญฺจมวาเร สกฺกายํ มนสิกโรโตติ สุทฺธสงฺขาเร ปริคฺคณฺหิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส สุกฺขวิปสฺสกสฺส ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วีมํสนตฺถํ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาภิมุขํ จิตฺตํ เปเสนฺตสฺส. อิทมกฺขาตํ สกฺกายนิสฺสรณนฺติ อิทํ อรหตฺตมคฺเคน จ ผเลน จ นิพฺพานํ ทิสฺวา ฐิตสฺส ภิกฺขุโน ปุน สกฺกาโย นตฺถีติ อุปฺปนฺนํ อรหตฺตผลสมาปตฺติจิตฺตํ สกฺกายสฺส นิสฺสรณนฺติ อกฺขาตํ.

第五の回次において、“有身（sakkāya）を意に念じる”とは、純粋な行（sankhara）を把握して阿羅漢に至った乾観者（sukkhavipassaka）が、果等至から立ち上がり、吟味のために五取蘊に向かって心を向けていることである。“これは有身からの出離であると説かれる”とは、阿羅漢道と果によって涅槃を見て留まっている比丘に、“もはや有身（実体的な身）は存在しない”と生じた阿羅漢果等至の心が、有身の出離であると説かれる。

---

วิมุตฺตายตนปญฺจกวณฺณนา

五つの解脱処の釈（Vimuttāyatanapañcakavaṇṇanā）。

---

๓๒๒. วิมุตฺตายตนานีติ วิมุจฺจนการณานิ. อตฺถปฏิสํเวทิโนติ ปาฬิอตฺถํ ชานนฺตสฺส. ธมฺมปฏิสํเวทิโนติ ปาฬึ ชานนฺตสฺส. ปาโมชฺชนฺติ ตรุณปีติ. ปีตีติ ตุฏฺฐาการภูตา พลวปีติ. กาโยติ นามกาโย ปฏิปสฺสมฺภติ. สุขํ เวทยตีติ สุขํ ปฏิลภติ. จิตฺตํ สมาธิยตีติ อรหตฺตผลสมาธินา สมาธิยติ. อยญฺหิ ตํ ธมฺมํ สุณนฺโต อาคตาคตฏฺฐาเน ฌานวิปสฺสนามคฺคผลานิ ชานาติ, ตสฺส เอวํ ชานโต ปีติ อุปฺปชฺชติ. โส ตสฺสา ปีติยา อนฺตรา โอสกฺกิตุํ น เทนฺโต อุปจารกมฺมฏฺฐานิโก หุตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย[Pg.216]. อยํ ปน วิเสโส, สมาธินิมิตฺตนฺติ อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ อญฺญตโร สมาธิเยว สมาธินิมิตฺตํ. สุคฺคหิตํ โหตีติอาทีสุ อาจริยสนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหนฺเตน สุฏฺฐุ คหิตํ โหติ. สุฏฺฐุ มนสิกตนฺติ สุฏฺฐุ อุปธาริตํ. สุปฺปฏิวิทฺธํ ปญฺญายาติ ปญฺญาย สุฏฺฐุ ปจฺจกฺขํ กตํ. ตสฺมึ ธมฺเมติ ตสฺมึ กมฺมฏฺฐานปาฬิธมฺเม.

322. “解脱処（vimuttāyatana）”とは、解脱の原因のことである。“義を覚知する（atthapaṭisaṃvedī）”とは、聖典の義（意味）を知る者のこと。“法を覚知する（dhammapaṭisaṃvedī）”とは、聖典（文言）を知る者のこと。“歓喜（pāmojja）”とは、初期の（弱い）喜（pīti）である。“喜（pīti）”とは、満足の態（ありさま）となった強い喜である。“身（kāya）”とは、名身（心）のことである。“軽安になる（paṭipassambhati）”とは、静まること。“楽を経験する”とは、楽を得ること。“心が定まる（samādhiyati）”とは、阿羅漢果の三昧によって定まることである。実に、この者はその法を聞きながら、至るところで禅定・観・道・果を知る。そのように知る彼に喜が生じる。彼はその喜の合間に（心が）後退するのを許さず、近行の業処を持つ者となって観を増長させ、阿羅漢に至る。それを指して“心が定まる”と言われる。残りについても同様である。しかし、この違いがある。“三昧の相（samādhinimitta）”とは、三十八の対象（業処）のうちのいずれかの三昧そのものが三昧の相である。“善く把握される”等の句については、師の側（そば）で業処を学ぶ際に、善く受け取られたということである。“善く作意された（suṭṭhu manasikata）”とは、善く考察されたということ。“智慧によって善く通達された（suppaṭividdhaṃ paññāya）”とは、智慧によって善く現前（証得）されたということである。“その法において（tasmiṃ dhamme）”とは、その業処の聖典の法において、ということである。

---

วิมุตฺติปริปาจนียาติ วิมุตฺติ วุจฺจติ อรหตฺตํ, ตํ ปริปาเจนฺตีติ วิมุตฺติปริปาจนียา. อนิจฺจสญฺญาติ อนิจฺจานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญาติ ทุกฺขานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. ทุกฺเข อนตฺตสญฺญาติ อนตฺตานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. ปหานสญฺญาติ ปหานานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา. วิราคสญฺญาติ วิราคานุปสฺสนาญาเณ อุปฺปนฺนสญฺญา.

“解脱を成熟させるもの（vimuttiparipācanīyā）”とは、解脱とは阿羅漢（果）のことであり、それを成熟させるものであるため、そのように言われる。“無常の想（aniccasaññā）”とは、無常随観智（aniccānupassanāñāṇa）において生じた想である。“無常における苦の想（anicce dukkhasaññā）”とは、苦随観智において生じた想である。“苦における無我の想（dukkhe anattasaññā）”とは、無我随観智において生じた想である。“断（捨断）の想（pahānasaññā）”とは、断随観智において生じた想である。“離欲の想（virāgasaññā）”とは、離欲随観智において生じた想である。

---

‘‘อิเม โข อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ ฉพฺพีสติยา ปญฺจกานํ วเสน ตึสสตปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

“諸賢よ、これら（の法）は”等の句は、前述の理趣によって当てるべきである。このように、二十六の五つの組に基づいて、百三十の問いを語りながら、長老は和合の味わい（sāmaggirasa）を示したのである。

---

ปญฺจกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

五集の釈（Pañcakavaṇṇanā） 完結。

---

ฉกฺกวณฺณนา

六集の釈（Chakkavaṇṇanā）。

---

๓๒๓. อิติ ปญฺจกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ฉกฺกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อชฺฌตฺติกานีติ อชฺฌตฺตชฺฌตฺติกานิ. พาหิรานีติ ตโต อชฺฌตฺตชฺฌตฺตโต พหิภูตานิ. วิตฺถารโต ปน อายตนกถา วิสุทฺธิมคฺเค กถิตาว. วิญฺญาณกายาติ วิญฺญาณสมูหา. จกฺขุวิญฺญาณนฺติ จกฺขุปสาทนิสฺสิตํ กุสลากุสลวิปากวิญฺญาณํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. จกฺขุสมฺผสฺโสติ จกฺขุนิสฺสิโต สมฺผสฺโส. โสตสมฺผสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย. มโนสมฺผสฺโสติ อิเม ทส สมฺผสฺเส ฐเปตฺวา เสโส สพฺโพ มโนสมฺผสฺโส นาม. เวทนาฉกฺกมฺปิ เอเตเนว นเยน เวทิตพฺพํ. รูปสญฺญาติ รูปํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนา สญฺญา. เอเตนุปาเยน เสสาปิ เวทิตพฺพา. เจตนาฉกฺเกปิ เอเสว นโย. ตถา ตณฺหาฉกฺเก.

323. このように五つの組によって和合の本質を示された後、今度は六つの組によってそれを示すために、再び説法を始められた。その中で“内なるもの”とは、内なる六処のことである。“外なるもの”とは、その内なるものから外にある（六境）のことである。詳細な処（あやたな）の解説については、清浄道論（ヴィスッディマッガ）において既に説かれている通りである。“識身（しきしん）”とは、識の集合のことである。“眼識”とは、眼の浄色（じょうしき）に依拠した、善および不善の報いの識のことである。この方法はすべての箇所（耳識など）において同様である。“眼触（げんそく）”とは、眼に依拠した接触のことである。耳触などにおいても、この方法と同じである。“意触（いそく）”とは、これら十の接触（前五根と前五境の接触）を除いた、残りのすべての接触を意触と名づける。“受の六つの組”もまた、この方法によって知られるべきである。“色想（しきそう）”とは、色（形あるもの）を対象として生じた想（知覚）のことである。この方法により、残りの（声想なども）知られるべきである。“思（し）の六つの組”においても、この方法と同じである。“渇愛（かつあい）の六つの組”においても同様である。

---

อคารโวติ [Pg.217] คารววิรหิโต. อปฺปติสฺโสติ อปฺปติสฺสโย อนีจวุตฺติ. เอตฺถ ปน โย ภิกฺขุ สตฺถริ ธรมาเน ตีสุ กาเลสุ อุปฏฺฐานํ น ยาติ. สตฺถริ อนุปาหเน จงฺกมนฺเต สอุปาหโน จงฺกมติ, นีเจ จงฺกมนฺเต อุจฺเจ จงฺกมติ, เหฏฺฐา วสนฺเต อุปริ วสติ, สตฺถุทสฺสนฏฺฐาเน อุโภ อํเส ปารุปติ, ฉตฺตํ ธาเรติ, อุปาหนํ ธาเรติ, นหายติ, อุจฺจารํ วา ปสฺสาวํ วา กโรติ. ปรินิพฺพุเต ปน เจติยํ วนฺทิตุํ น คจฺฉติ, เจติยสฺส ปญฺญายนฏฺฐาเน สตฺถุทสฺสนฏฺฐาเน วุตฺตํ สพฺพํ กโรติ, อยํ สตฺถริ อคารโว นาม. โย ปน ธมฺมสฺสวเน สํฆุฏฺเฐ สกฺกจฺจํ น คจฺฉติ, สกฺกจฺจํ ธมฺมํ น สุณาติ, สมุลฺลปนฺโต นิสีทติ, สกฺกจฺจํ น คณฺหาติ, น วาเจติ, อยํ ธมฺเม อคารโว นาม. โย ปน เถเรน ภิกฺขุนา อนชฺฌิฏฺโฐ ธมฺมํ เทเสติ, นิสีทติ, ปญฺหํ กเถติ, วุฑฺเฒ ภิกฺขู ฆฏฺเฏนฺโต คจฺฉติ, ติฏฺฐติ, นิสีทติ, ทุสฺสปลฺลตฺถิกํ วา หตฺถปลฺลตฺถิกํ วา กโรติ, สงฺฆมชฺเฌ อุโภ อํเส ปารุปติ, ฉตฺตุปาหนํ ธาเรติ, อยํ สงฺเฆ อคารโว นาม. เอกภิกฺขุสฺมิมฺปิ หิ อคารเว กเต สงฺเฆ อคารโว กโตว โหติ. ติสฺโส สิกฺขา ปน อปูรยมาโนว สิกฺขาย อคารโว นาม. อปฺปมาทลกฺขณํ อนนุพฺรูหยมาโน อปฺปมาเท อคารโว นาม. ทุวิธมฺปิ ปฏิสนฺถารํ อกโรนฺโต ปฏิสนฺถาเร อคารโว นาม. ฉ คารวา วุตฺตปฺปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพา.

“不敬（ふけい）”とは、敬意を欠いていることである。“不遜（ふそん）”とは、従順でなく、謙虚でない振る舞いのことである。ここにおいて、ある比丘が、師（仏陀）が存命である時、三つの時（朝・昼・夕）に奉仕に行かない。師が履物を履かずに経行（歩行瞑想）している時に、自分は履物を履いて経行する。師が低い場所で経行している時に、自分は高い場所で経行する。師が階下に住んでいる時に、自分は階上に住む。師に見える場所で（敬意を払わずに）両肩を衣で覆う。傘をさす、履物を履く、入浴する、あるいは大小便をする。また、師が入滅された後は、塔（チェーティヤ）を参拝しに行かない。塔が見える場所や、師を想起させる場所で、先に述べた（両肩を覆うなどの）すべての不作法を行う。これを師に対する不敬と名づける。また、法を聞くための集まりが告げられた時、恭しく行かず、恭しく法を聞かず、おしゃべりをしながら座り、恭しく法を学ばず、また他者に教えない。これを法に対する不敬と名づける。また、長老比丘に勧められていないのに勝手に法を説き、座り、質問に答え、年長の比丘にぶつかりながら歩き、立ち、座り、衣を膝にかけたり手を膝にかけたりして座り、僧伽の中で両肩を衣で覆い、傘や履物を用いる。これを僧伽に対する不敬と名づける。実に、一人の比丘に対して不敬をなすことも、僧伽に対して不敬をなしたことになるのである。また、三つの学（三学）を満たさない者は、学に対する不敬と名づける。不放逸の特徴を修習しない者は、不放逸に対する不敬と名づける。二種類の親切（物と法による接待）を行わない者は、親切に対する不敬と名づける。六つの敬意（恭敬）は、これら述べられたことの反対の態度として知られるべきである。

---

โสมนสฺสูปวิจาราติ โสมนสฺสสมฺปยุตฺตา วิจารา. โสมนสฺสฏฺฐานิยนฺติ โสมนสฺสการณภูตํ. อุปวิจรตีติ วิตกฺเกน วิตกฺเกตฺวา วิจาเรน ปริจฺฉินฺทติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. โทมนสฺสูปวิจาราปิ เอวเมว เวทิตพฺพา. ตถา อุเปกฺขูปวิจารา. สารณียธมฺมา เหฏฺฐา วิตฺถาริตา. ทิฏฺฐิสามญฺญคโตติ อิมินา ปน ปเทน โกสมฺพกสุตฺเต ปฐมมคฺโค กถิโต. อิธ จตฺตาโรปิ มคฺคา.

“喜の近行（きのごんぎょう）”とは、喜（悦び）を伴う考察のことである。“喜の境（きにかなうもの）”とは、喜の原因となるもののことである。“近行する”とは、尋（思考）によって考え、伺（考察）によって判別することである。この方法はすべての箇所において同様である。“憂の近行”もまた、これと同じように知られるべきである。“捨の近行”も同様である。“六つの慈しむべき法（六慰労法）”については、以前に詳しく説明した通りである。“見解を等しくする（見等）”というこの言葉によって、コーサンビー経（コーサンビヤ・スッタ）では預流道が説かれている。しかしここでは、四つの聖道すべてが“見”として説かれている。

---

วิวาทมูลฉกฺกวณฺณนา

争いの根本の六つの組の解説

---

๓๒๕. วิวาทมูลานีติ วิวาทสฺส มูลานิ. โกธโนติ กุชฺฌนลกฺขเณน โกเธน สมนฺนาคโต. อุปนาหีติ เวรอปฺปฏินิสฺสคฺคลกฺขเณน อุปนาเหน สมนฺนาคโต. อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานนฺติ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท กถํ เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตติ. โกสมฺพกกฺขนฺธเก วิย ทฺวีสุ ภิกฺขูสุ วิวาทํ อาปนฺเนสุ ตสฺมึ วิหาเร [Pg.218] เตสํ อนฺเตวาสิกา วิวทนฺติ. เตสํ โอวาทํ คณฺหนฺโต ภิกฺขุนิสงฺโฆ วิวทติ. ตโต เตสํ อุปฏฺฐากา วิวทนฺติ. อถ มนุสฺสานํ อารกฺขเทวตา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ตตฺถ ธมฺมวาทีนํ อารกฺขเทวตา ธมฺมวาทินิโย โหนฺติ อธมฺมวาทีนํ อธมฺมวาทินิโย. ตโต อารกฺขเทวตานํ มิตฺตา ภุมฺมา เทวตา ภิชฺชนฺติ. เอวํ ปรมฺปรา ยาว พฺรหฺมโลกา ฐเปตฺวา อริยสาวเก สพฺเพ เทวมนุสฺสา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ธมฺมวาทีหิ ปน อธมฺมวาทิโนว พหุตรา โหนฺติ. ตโต ‘‘ยํ พหุเกหิ คหิตํ, ตํ ตจฺฉ’’นฺติ ธมฺมํ วิสฺสชฺเชตฺวา พหุตราว อธมฺมํ คณฺหนฺติ. เต อธมฺมํ ปุรกฺขตฺวา วทนฺตา อปาเยสุ นิพฺพตฺตนฺติ. เอวํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย โหติ.

325. “争いの根本”とは、争いの原因のことである。“怒り（こだの）”とは、怒るという特徴を持つ怒りを備えていることである。“恨み（うぱなーひー）”とは、怨恨を捨てないという特徴を持つ恨みを備えていることである。“天と人の不利益と苦しみのために”とは、二人の比丘の争いが、どのようにして天と人の不利益と苦しみになるのかということである。コーサンビーの篇（律蔵）にあるように、二人の比丘が争いに陥った時、その寺院にいる彼らの弟子たちが争う。彼らの教えを受ける比丘尼の集団も争う。それから、彼らを支持する信者たちも争う。すると、人間を護る守護天使たちが二つのグループに分かれる。そこでは、正法を説く側を護る天使は正法を説く天使となり、邪法を説く側を護る天使は邪法を説く天使となる。それから、守護天使の友人である地居天たちが分裂する。このようにして次々と、梵天界に至るまで、聖なる弟子（聖者）を除いて、すべての天と人が二つのグループに分かれる。正法を説く者たちよりも、邪法を説く者たちの方が多くなる。その結果、“多くの者が受け入れているものが真実である”と言って、正法を捨てて、多くの者が邪法を受け入れる。彼らは邪法を重んじて語り、死後、悪所（地獄など）に生まれる。このように、二人の比丘の争いは、天と人の不利益と苦しみになるのである。

---

อชฺฌตฺตํ วาติ ตุมฺหากํ อพฺภนฺตรปริสาย. พหิทฺธา วาติ ปเรสํ ปริสาย.

“内において”とは、自分たちの内側の集団においてである。“外において”とは、他人の集団においてである。

---

มกฺขีติ ปเรสํ คุณมกฺขนลกฺขเณน มกฺเขน สมนฺนาคโต. ปฬาสีติ ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต. อิสฺสุกีติ ปรสกฺการาทีนิ อิสฺสายนลกฺขณาย อิสฺสาย สมนฺนาคโต. มจฺฉรีติ อาวาสมจฺฉริยาทีหิ สมนฺนาคโต. สโฐติ เกราฏิโก. มายาวีติ กตปาปปฏิจฺฉาทโก. ปาปิจฺโฉติ อสนฺตสมฺภาวนิจฺฉโก ทุสฺสีโล. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ นตฺถิกวาที อเหตุกวาที อกิริยวาที. สนฺทิฏฺฐิปรามาสีติ สยํ ทิฏฺฐิเมว ปรามสติ. อาธานคฺคาหีติ ทฬฺหคฺคาหี. ทุปฺปฏินิสฺสคฺคีติ น สกฺกา โหติ คหิตํ วิสฺสชฺชาเปตุํ.

“恩知らず（覆う者）”とは、他人の徳を覆い隠すという特徴を持つ覆い（マッカ）を備えていることである。“張り合う者”とは、対等であろうとする特徴を持つ張り合い（パラーサ）を備えていることである。“嫉妬深い者”とは、他人の利養や供養などを嫉妬するという特徴を持つ嫉妬を備えていることである。“物惜しみする者”とは、住居への物惜しみなどを備えていることである。“欺瞞者”とは、狡猾な者のことである。“偽善者”とは、自分の犯した罪を隠す者のことである。“悪欲の者”とは、自分にない徳があるように思わせようと望む、戒律のない者のことである。“邪見の者”とは、虚無論者、無因論者、無作用論者のことである。“自らの見解に固執する者”とは、自分の見解のみを（正しいと）握っていることである。“固執する者”とは、自説を強く握る者のことである。“捨てがたい者”とは、一度受け入れた見解を捨てさせることができない者のことである。

---

ปถวีธาตูติ ปติฏฺฐาธาตุ. อาโปธาตูติ อาพนฺธนธาตุ. เตโชธาตูติ ปริปาจนธาตุ. วาโยธาตูติ วิตฺถมฺภนธาตุ. อากาสธาตูติ อสมฺผุฏฺฐธาตุ. วิญฺญาณธาตูติ วิชานนธาตุ.

“地界”とは、共生する諸法の依り所となる要素のことである。“水界”とは、共生する諸法を結びつける要素のことである。“火界”とは、共生する諸法を成熟させる要素のことである。“風界”とは、共生する諸法を支持（膨張）させる要素のことである。“空界（空間）”とは、四大種に触れられない要素のことである。“識界”とは、認識する要素のことである。

---

นิสฺสรณิยฉกฺกวณฺณนา

出離の六つの組の解説

---

๓๒๖. นิสฺสรณิยา ธาตุโยติ นิสฺสฏธาตุโยว. ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ ปริยาทิยิตฺวา หาเปตฺวา ติฏฺฐติ. ‘มา เหวนฺติสฺส วจนีโย’ติ ยสฺมา อภูตํ พฺยากรณํ พฺยากโรติ, ตสฺมา มา เอวํ ภณีติ [Pg.219] วตฺตพฺโพ. ยทิทํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺตีติ ยา อยํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ, อิทํ นิสฺสรณํ พฺยาปาทสฺส, พฺยาปาทโต นิสฺสฏาติ อตฺโถ. โย ปน เมตฺตาย ติกจตุกฺกชฺฌานโต วุฏฺฐิโต สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ตติยมคฺคํ ปตฺวา ‘‘ปุน พฺยาปาโท นตฺถี’’ติ ตติยผเลน นิพฺพานํ ปสฺสติ, ตสฺส จิตฺตํ อจฺจนฺตํ นิสฺสรณํ พฺยาปาทสฺส. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

326. “出離の界（要素）”とは、離脱した界そのもののことである。“圧倒してとどまる”とは、尽きさせ、減少させてとどまることである。“そのように言うべきではない”とは、虚偽の答えをしているからであり、ゆえに“そのように言ってはならない”と言うべきである。“慈しみの心解脱”とは、この慈しみの心解脱が悪意（byāpāda）からの出離であり、悪意から離脱しているという意味である。また、慈しみの第三禅または第四禅から出た後に諸行を考察し、第三道（不還道）に達して“もはや悪意はない”と第三果（不還果）によって涅槃を見る者の心は、悪意からの究極の出離である。この方法によって、すべての箇所における意味を知るべきである。

---

อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลสมาปตฺติ. สา หิ ราคนิมิตฺตาทีนญฺเจว รูปนิมิตฺตาทีนญฺจ นิจฺจนิมิตฺตาทีนญฺจ อภาวา ‘‘อนิมิตฺตา’’ติ วุตฺตา. นิมิตฺตานุสารีติ วุตฺตปฺปเภทํ นิมิตฺตํ อนุสรตีติ นิมิตฺตานุสารี.

“無相の心解脱”とは、阿羅漢果定のことである。それは、貪欲の相など、あるいは色の相など、また常（常住）の相などがないために“無相”と呼ばれる。“相に従う者”とは、述べられた種類の相を追う者のことである。

---

อสฺมีติ อสฺมิมาโน. อยมหมสฺมีติ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อยํ นาม อหํ อสฺมีติ เอตฺตาวตา อรหตฺตํ พฺยากตํ โหติ. วิจิกิจฺฉากถํกถาสลฺลนฺติ วิจิกิจฺฉาภูตํ กถํกถาสลฺลํ. ‘มา เหวนฺติสฺส วจนีโย’ติ สเจ เต ปฐมมคฺควชฺฌา วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, อรหตฺตพฺยากรณํ มิจฺฉา โหติ, ตสฺมา มา อภูตํ ภณีติ วาเรตพฺโพ. อสฺมิมานสมุคฺฆาโตติ อรหตฺตมคฺโค. อรหตฺตมคฺคผลวเสน หิ นิพฺพาเน ทิฏฺเฐ ปุน อสฺมิมาโน นตฺถีติ อรหตฺตมคฺโค อสฺมิมานสมุคฺฆาโตติ วุตฺโต.

“我あり（asmi）”とは、我慢（自己への執着心）のことである。“これが私である”と五蘊において“この名を持つのが私である”と言うことで、それによって阿羅漢であることが宣言される。“疑いという葛藤の棘”とは、疑いの本質である“どうであろうか”という葛藤の棘である。“そのように言うべきではない”とは、もし第一道（預流道）で断じられるべき疑いが生じているならば、その阿羅漢の宣言は誤りとなる。ゆえに“真実でないことを言うな”と制止されるべきである。“我慢の根絶”とは阿羅漢道のことである。阿羅漢道・果によって涅槃が見られたとき、もはや我慢は存在しない。ゆえに阿羅漢道を“我慢の根絶”と言う。

---

อนุตฺตริยาทิฉกฺกวณฺณนา

無上の法などの六つの解説

---

๓๒๗. อนุตฺตริยานีติ อนุตฺตรานิ เชฏฺฐกานิ. ทสฺสเนสุ อนุตฺตริยํ ทสฺสนานุตฺตริยํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ หตฺถิรตนาทีนํ ทสฺสนํ น ทสฺสนานุตฺตริยํ, นิวิฏฺฐสทฺธสฺส ปน นิวิฏฺฐเปมวเสน ทสพลสฺส วา ภิกฺขุสงฺฆสฺส วา กสิณาสุภนิมิตฺตาทีนํ วา อญฺญตรสฺส ทสฺสนํ ทสฺสนานุตฺตริยํ นาม. ขตฺติยาทีนํ คุณกถาสวนํ น สวนานุตฺตริยํ, นิวิฏฺฐสทฺธสฺส ปน นิวิฏฺฐเปมวเสน ติณฺณํ วา รตนานํ คุณกถาสวนํ เตปิฏกพุทฺธวจนสวนํ วา สวนานุตฺตริยํ นาม. มณิรตนาทิลาโภ น ลาภานุตฺตริยํ, สตฺตวิธอริยธนลาโภ ปน ลาภานุตฺตริยํ นาม. หตฺถิสิปฺปาทิสิกฺขนํ น สิกฺขานุตฺตริยํ, สิกฺขตฺตยปูรณํ ปน สิกฺขานุตฺตริยํ นาม. ขตฺติยาทีนํ ปาริจริยา น ปาริจริยานุตฺตริยํ, ติณฺณํ ปน รตนานํ ปาริจริยา ปาริจริยานุตฺตริยํ นาม. ขตฺติยาทีนํ คุณานุสฺสรณํ นานุสฺสตานุตฺตริยํ, ติณฺณํ ปน รตนานํ คุณานุสฺสรณํ อนุสฺสตานุตฺตริยํ นาม.

327. “無上のもの”とは、最上であり、第一のものである。見るべきものの中で無上なのが“見ることの無上（見無上）”である。残りの語についても同様の理屈である。そこにおいて、象宝などを見ることは“見ることの無上”ではない。しかし、確立した信仰を持つ者が、その深き敬愛に基づいて、十力者（仏）や比丘僧伽、あるいは遍（カシィナ）や不浄の相などを見ることを“見ることの無上”と呼ぶ。王族などの徳を聞くことは“聞くことの無上”ではない。しかし、確立した信仰を持つ者が、敬愛に基づいて、三宝の徳の説法や、三蔵の仏典を聞くことを“聞くことの無上”と呼ぶ。宝珠などを得ることは“得ることの無上”ではない。しかし、七種の聖財を得ることを“得ることの無上”と呼ぶ。象の技術などを学ぶことは“学ぶことの無上”ではない。しかし、三学を充足することを“学ぶことの無上”と呼ぶ。王族などに仕えることは“仕えることの無上”ではない。しかし、三宝に仕えることを“仕えることの無上”と呼ぶ。王族などの徳を思い出すことは“随念の無上”ではない。しかし、三宝の徳を随念することを“随念の無上”と呼ぶ。

---

อนุสฺสติโยว [Pg.220] อนุสฺสติฏฺฐานานิ นาม. พุทฺธานุสฺสตีติ พุทฺธสฺส คุณานุสฺสรณํ. เอวํ อนุสฺสรโต หิ ปีติ อุปฺปชฺชติ. โส ตํ ปีตึ ขยโต วยโต ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อุปจารกมฺมฏฺฐานํ นาเมตํ คิหีนมฺปิ ลพฺภติ, เอส นโย สพฺพตฺถ. วิตฺถารกถา ปเนตฺถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

随念そのものが“随念の対象（随念処）”と呼ばれる。“仏随念”とは仏の徳を随念することである。真実、そのように随念する者には喜悦が生じる。その者はその喜悦を滅・壊（無常）として考察し、阿羅漢に達する。これは近行業処と呼ばれ、在俗者も得ることができる。この道理はすべての随念において同様である。ここでの詳細な説明は、‘清浄道論（ヴィスッディマッガ）’で述べられた方法によって知るべきである。

---

สตตวิหารฉกฺกวณฺณนา

常住（不断の住）の六つの解説

---

๓๒๘. สตตวิหาราติ ขีณาสวสฺส นิจฺจวิหารา. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ จกฺขุทฺวารารมฺมเณ อาปาถคเต ตํ รูปํ จกฺขุวิญฺญาเณน ทิสฺวา ชวนกฺขเณ อิฏฺเฐ อรชฺชนฺโต เนว สุมโน โหติ, อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺโต น ทุมฺมโน. อสมเปกฺขเน โมหํ อนุปฺปาเทนฺโต อุเปกฺขโก วิหรติ มชฺฌตฺโต, สติยา ยุตฺตตฺตา สโต, สมฺปชญฺเญน ยุตฺตตฺตา สมฺปชาโน. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิติ ฉสุปิ ทฺวาเรสุ อุเปกฺขโก วิหรตีติ อิมินา ฉฬงฺคุเปกฺขา กถิตา. สมฺปชาโนติ วจนโต ปน จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. สตตวิหาราติ วจนโต อฏฺฐปิ มหาจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ อรชฺชนฺโต อทุสฺสนฺโตติ วจนโต ทสปิ จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. โสมนสฺสํ กถํ ลพฺภตีติ เจ อาเสวนโต ลพฺภติ.

328. “常住”とは、漏尽者（阿羅漢）の常に変わらぬ住のことである。“眼で色を見て”とは、眼門の対象が認識の範囲に入ったとき、その色を眼識で見て、速行（ジャワナ）の瞬間に、好ましい対象に対して執着せず、喜ぶこともなく、好ましくない対象に対して腹を立てず、不快になることもない。不適切な見方をして愚かさを生じさせることなく、中立（捨）として住し、中立であり、正念を具えているので“念（sato）”と言い、正知を具えているので“正知（sampajāna）”と言う。残りの（耳などの）箇所も同様の理屈である。このように六つの門において中立（捨）として住することによって“六支の捨”が説かれている。“正知”という言葉からは、四つの智相応の心が得られる。“常住”という言葉からは、八つの大唯作心が得られる。“執着せず、腹を立てず”という言葉からは、八つの大唯作心、意門引転心、および笑を生じる心の十の心が得られる。もし“どのようにして喜悦（somanassa）が得られるのか”と問うならば、習熟（āsevana）によって得られるのである。

---

อภิชาติฉกฺกวณฺณนา

生種の六つの解説

---

๓๒๙. อภิชาติโยติ ชาติโย. กณฺหาภิชาติโก สมาโนติ กณฺเห นีจกุเล ชาโต หุตฺวา. กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายตีติ กาฬกํ ทสทุสฺสีลฺยธมฺมํ ปสวติ กโรติ. โส ตํ อภิชายิตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติ. สุกฺกํ ธมฺมนฺติ อหํ ปุพฺเพปิ ปุญฺญานํ อกตตฺตา นีจกุเล นิพฺพตฺโต. อิทานิ ปุญฺญํ กโรมีติ ปุญฺญสงฺขาตํ ปณฺฑรํ ธมฺมํ อภิชายติ. โส เตน สคฺเค นิพฺพตฺตติ. อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานนฺติ นิพฺพานญฺหิ สเจ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย. สเจ สุกฺกํ, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย. ทฺวินฺนมฺปิ อปฺปทานโต ปน ‘‘อกณฺหํ อสุกฺก’’นฺติ วุตฺตํ. นิพฺพานญฺจ นาม อิมสฺมึ อตฺเถ อรหตฺตํ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ กิเลสนิพฺพานนฺเต ชาตตฺตา นิพฺพานํ นาม. ตํ เอส อภิชายติ ปสวติ กโรติ. สุกฺกาภิชาติโก สมาโนติ สุกฺเก อุจฺจกุเล ชาโต หุตฺวา. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

329. “生種（abhijāti）”とは、生まれの種類のことである。“黒い生種にある者”とは、黒い、すなわち卑しい家に生まれた者のことである。“黒い法を生じる”とは、暗黒である十の不善業の法を積み、行うことである。その者はそれを行うことで地獄に生まれる。“白い法”とは、“私は以前に功徳を積まなかったから卑しい家に生まれたのだ。今は功徳を積もう”と考え、功徳と呼ばれる清浄な法を生じることである。その者はそれによって天界に生まれる。“不黒不白の涅槃”とは、真実、もし涅槃が黒であれば黒の報いを与え、もし白であれば白の報いを与えるはずである。両方の報いを与えないことから“不黒不白”と言われる。そして“涅槃”という言葉は、この文脈では阿羅漢果を意味している。それは煩悩の滅尽（涅槃）の果てに生じたものであるから涅槃と呼ばれる。これを、その人は生じさせ、積み、行うのである。“白い生種にある者”とは、白い、すなわち高い家柄に生まれた者のことである。残りの部分は、既に述べた方法と同様に知るべきである。

---

นิพฺเพธภาคิยฉกฺกวณฺณนา

通達分（悟りの一部）の六つの解説

---

นิพฺเพธภาคิยาติ [Pg.221] นิพฺเพโธ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตํ ภชนฺติ อุปคจฺฉนฺตีติ นิพฺเพธภาคิยา. อนิจฺจสญฺญาทโย ปญฺจเก วุตฺตา. นิโรธานุปสฺสนาญาเณ สญฺญา นิโรธสญฺญา นาม.

“通達分”とは、涅槃を通達（nibbedha）と言い、それに与（あずか）り、近づくので通達分と呼ばれる。無常想などは“五つの法”の箇所で述べた通りである。滅随観智における想が“滅想”と呼ばれる。

---

‘‘อิเม โข, อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ ทฺวาวีสติยา ฉกฺกานํ วเสน พาตฺตึสสตปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

“友よ、これらは”などの文言は、前述の方法に従って解釈されるべきである。このように二十二の“六つの法”に基づいて、百三十二の問いを語り、長老は和合の味わいを示した。

---

ฉกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

六集の解説、終了。

---

สตฺตกวณฺณนา

七集の解説

---

๓๓๐. อิติ ฉกฺกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สตฺตกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ.

330. このように六つの法によって和合の味わいを示し、今度は七つの法によって和合の味わいを示すために、再び説法を始めた。

---

ตตฺถ สมฺปตฺติปฏิลาภฏฺเฐน สทฺธาว ธนํ สทฺธาธนํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ปญฺญาธนํ ปเนตฺถ สพฺพเสฏฺฐํ. ปญฺญาย หิ ฐตฺวา ตีณิ สุจริตานิ ปญฺจสีลานิ ทสสีลานิ ปูเรตฺวา สคฺคูปคา โหนฺติ, สาวกปารมีญาณํ, ปจฺเจกโพธิญาณํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ ปฏิวิชฺฌนฺติ. อิมาสํ สมฺปตฺตีนํ ปฏิลาภการณโต ปญฺญา ‘‘ธน’’นฺติ วุตฺตา. สตฺตปิ เจตานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาเนว กถิตานิ. โพชฺฌงฺคกถา กถิตาว.

そこで、円満な成就を得させるという意味において、信心（信）こそが財（たから）であるから“信財”と言う。この理屈は、すべての項目に適用される。しかし、ここにおいて“慧財（知恵の財）”こそが最高のものである。なぜなら、知恵に立脚して、三つの善行（三妙行）、五戒、十戒を満たし、天界へ至る者となり、また声聞波羅蜜智、独覚智、一切知者の知恵を体得するからである。これらの円満な成就を得るための原因であることから、知恵は“財”と言われる。これら七つの財は、世間的（有漏）と出世間的（無漏）が混ざったものとして説かれている。七覚支の解説については、すでに説かれた通りである。

---

สมาธิปริกฺขาราติ สมาธิปริวารา. สมฺมาทิฏฺฐาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. อิเมปิ สตฺต ปริกฺขารา โลกิยโลกุตฺตราว กถิตา.

“三昧の資具（定具）”とは、三昧の伴侶（随伴するもの）という意味である。正見などの意味については、すでに述べた通りである。これら七つの資具もまた、世間的および出世間的なものとして説かれている。

---

อสตํ ธมฺมา อสนฺตา วา ธมฺมา ลามกา ธมฺมาติ อสทฺธมฺมา. วิปริยาเยน สทฺธมฺมา เวทิตพฺพา. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว. สทฺธมฺเมสุ ปน สทฺธาทโย สพฺเพปิ วิปสฺสกสฺเสว กถิตา. เตสุปิ ปญฺญา โลกิยโลกุตฺตรา. อยํ วิเสโส.

聖者ならぬ者（非善士）の法、あるいは実在しない（偽りの）法、あるいは卑劣な法であるから“非正法（悪法）”と言う。その反対の意味で“正法”であると知るべきである。その他の点については、ここでは意味が明白である。しかし、正法における信心（信）などはすべて、ヴィパッサナー（観）を実践する比丘のものとして説かれている。それらの中でも、知恵は世間的および出世間的である。これが相違点である。

---

สปฺปุริสานํ ธมฺมาติ สปฺปุริสธมฺมา. ตตฺถ สุตฺตเคยฺยาทิกํ ธมฺมํ ชานาตีติ ธมฺมญฺญู. ตสฺส ตสฺเสว ภาสิตสฺส อตฺถํ ชานาตีติ อตฺถญฺญู. ‘‘เอตฺตโกมฺหิ สีเลน สมาธินา ปญฺญายา’’ติ เอวํ อตฺตานํ ชานาตีติ อตฺตญฺญู. ปฏิคฺคหณปริโภเคสุ มตฺตํ ชานาตีติ มตฺตญฺญู. อยํ [Pg.222] กาโล อุทฺเทสสฺส, อยํ กาโล ปริปุจฺฉาย, อยํ กาโล โยคสฺส อธิคมายาติ เอวํ กาลํ ชานาตีติ กาลญฺญู. เอตฺถ จ ปญฺจ วสฺสานิ อุทฺเทสสฺส กาโล. ทส ปริปุจฺฉาย. อิทํ อติสมฺพาธํ. ทส วสฺสานิ ปน อุทฺเทสสฺส กาโล. วีสติ ปริปุจฺฉาย. ตโต ปรํ โยเค กมฺมํ กาตพฺพํ. อฏฺฐวิธํ ปริสํ ชานาตีติ ปริสญฺญู. เสวิตพฺพาเสวิตพฺพํ ปุคฺคลํ ชานาตีติ ปุคฺคลญฺญู.

善士（聖者）たちの法であるから“善士法”と言う。その中で、スッタ（経）やゲイヤ（応頌）などの教法を知る者を“知法者（dhammaññū）”と言う。それぞれの説かれた教えの意味を知る者を“知義者（atthaññū）”と言う。“私は戒・定・慧においてこれほどである”と、このように自分自身を知る者を“知己者（attaññū）”と言う。供養の受容や享受において適量を知る者を“知節者（mattaññū）”と言う。“今は読誦（教理学習）の時、今は質疑（義理研究）の時、今は修行（瞑想）による成就の時である”と、このように時を知る者を“知時者（kālaññū）”と言う。ここにおいて、五年間は読誦の時、十年間は質疑の時であるとされる。これは非常に厳格な基準である。あるいは、十年間を読誦の時、二十年間を質疑の時とし、その後、修行に励むべきである。八種の集会（会衆）を知る者を“知衆者（parisaññū）”と言う。親しむべき人物と親しむべきでない人物を知る者を“知人者（puggalaññū）”と言う。

---

๓๓๑. นิทฺทสวตฺถูนีติ นิทฺทสาทิวตฺถูนิ. นิทฺทโส ภิกฺขุ, นิพฺพีโส, นิตฺตึโส, นิจฺจตฺตาลีโส, นิปฺปญฺญาโส ภิกฺขูติ เอวํ วจนการณานิ. อยํ กิร ปญฺโห ติตฺถิยสมเย อุปฺปนฺโน. ติตฺถิยา หิ ทสวสฺสกาเล มตํ นิคณฺฐํ นิทฺทโสติ วทนฺติ. โส กิร ปุน ทสวสฺโส น โหติ. น เกวลญฺจ ทสวสฺโสว. นววสฺโสปิ…เป… เอกวสฺโสปิ น โหติ. เอเตเนว นเยน วีสติวสฺสาทิกาเลปิ มตํ นิพฺพีโส, นิตฺตึโส, นิจฺจตฺตาลีโส, นิปฺปญฺญาโสติ วทนฺติ. อายสฺมา อานนฺโท คาเม วิจรนฺโต ตํ กถํ สุตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา อาห –

331. “ニッダサ（無十）の事柄”とは、ニッダサなどの事柄を指す。“ニッダサの比丘”“ニッビーサ”“ニッティンサ（無三十）”“ニッチャッターリーサ（無四十）”“ニッパンニャーサ（無五十）”の比丘という呼称の根拠である。伝え聞くところによれば、この問題は外道の教えの中で生じたものである。外道（裸形外道）たちは、死後十年のニガンタ（裸形行者）を“ニッダサ（十のない者）”と呼ぶ。彼は二度と十年を数える（生存する）ことがないからである。単に十年に限らず、九年……（中略）……一年ということもないのである。この方法と同じように、二十年などの期間についても、死者を“ニッビーサ”“ニッティンサ”“ニッチャッターリーサ”“ニッパンニャーサ”と呼ぶ。アーナンダ長老は村を歩いている時にその話を聞き、精舎に帰って世尊に報告した。世尊は次のように仰った。

---

‘‘น อิทํ, อานนฺท, ติตฺถิยานํ อธิวจนํ มม สาสเน ขีณาสวสฺเสตํ อธิวจนํ. ขีณาสโว หิ ทสวสฺสกาเล ปรินิพฺพุโต ปุน ทสวสฺโส น โหติ. น เกวลญฺจ ทสวสฺโสว, นววสฺโสปิ…เป… เอกวสฺโสปิ. น เกวลญฺจ เอกวสฺโสว, ทสมาสิโกปิ…เป… เอกมาสิโกปิ. เอกทิวสิโกปิ. เอกมุหุตฺโตปิ น โหติ เอว. กสฺมา? ปุน ปฏิสนฺธิยา อภาวา. นิพฺพีสาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ ภควา มม สาสเน ขีณาสวสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ –

“アーナンダよ、これは外道たちの呼称ではない。私の教えにおいて、これは漏尽者（阿羅漢）の呼称である。なぜなら、漏尽者が十年の（臘数の）時に般涅槃したなら、再び十年を数える（生存する）ことがないからである。単に十年に限らず、九年……（中略）……一年ということもない。単に一年に限らず、十ヶ月……（中略）……一ヶ月、一日、一刹那さえも、再び（生存が）ないのである。なぜかといえば、再び結生（転生）することがないからである。“ニッビーサ”などについても同様である。このように世尊は、‘私の教えにおいて、これは漏尽者の呼称である’と仰ったのである。

---

วตฺวา เยหิ การเณหิ โส นิทฺทโส โหติ, ตานิ ทสฺเสตุํ สตฺต นิทฺทสวตฺถูนิ เทเสติ. เถโรปิ ตเมว เทสนํ อุทฺธริตฺวา สตฺต นิทฺทสวตฺถูนิ อิธาวุโส, ภิกฺขุ, สิกฺขาสมาทาเนติอาทิมาห. ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. สิกฺขาสมาทาเน ติพฺพจฺฉนฺโท โหตีติ สิกฺขตฺตยปูรเณ พหลจฺฉนฺโท โหติ. อายติญฺจ สิกฺขาสมาทาเน อวิคตเปโมติ [Pg.223] อนาคเต ปุนทิวสาทีสุปิ สิกฺขาปูรเณ อวิคตเปเมน สมนฺนาคโต โหติ. ธมฺมนิสนฺติยาติ ธมฺมนิสามนาย. วิปสฺสนาเยตํ อธิวจนํ. อิจฺฉาวินเยติ ตณฺหาวินยเน. ปฏิสลฺลาเนติ เอกีภาเว. วีริยารมฺเภติ กายิกเจตสิกสฺส วีริยสฺส ปูรเณ. สติเนปกฺเกติ สติยญฺเจว เนปกฺกภาเว จ. ทิฏฺฐิปฏิเวเธติ มคฺคทสฺสเน. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

このように述べて、どのような理由によってその者が“ニッダサ”であるかを示すために、七つの“ニッダサの事柄（無十事）”を説かれた。長老（サーリプッタ）もまた、その説法を引用して、“諸賢よ、ここに比丘がいて、学処を具足することに強い意欲を持ち……”等と述べた。その中で“ここに”とは、この教え（仏教）においてという意味である。“学処を具足することに強い意欲を持つ”とは、三学を満たすことに多大な意欲を持つことである。“将来にわたって学処を具足することに愛着を失わない”とは、将来の翌日などにおいても、学処を満たすことへの愛着を失わずに備えていることである。“法の熟考（dhammanisanti）”とは、法の観察のことであり、これはヴィパッサナー（観）の別称である。“欲の制御”とは、渇愛の除去のことである。“独居（paṭisallāna）”とは、独りであること（静居）である。“精進の開始”とは、身体的・精神的な精進を満たすことである。“念と智慧（satinepakka）”とは、正念と智慧（熟慮の状態）のこと、あるいは知恵のことである。“見の貫通”とは、道智による覚知のことである。残りの部分は、すべて前述の方法に従って理解されるべきである。

---

สญฺญาสุ อสุภานุปสฺสนาญาเณ สญฺญา อสุภสญฺญา. อาทีนวานุปสฺสนาญาเณ สญฺญา อาทีนวสญฺญา นาม. เสสา เหฏฺฐา วุตฺตา เอว. พลสตฺตกวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตกปุคฺคลสตฺตกานิ วุตฺตนยาเนว. อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสยนฺตีติ อนุสยา. ถามคโต กามราโค กามราคานุสโย. เอส นโย สพฺพตฺถ. สํโยชนสตฺตกํ อุตฺตานตฺถเมว.

諸々の想の中で、不浄観の知恵における想を“不浄想”と言う。過患観（災患観）の知恵における想を“過患想”と言う。残りの（無常想などは）下文の五法の解説で述べた通りである。七力、七識住、七人についても前述の方法と同じである。まだ断じられていないという意味で随眠（潜在）しているから“随眠（アヌサヤ）”と言う。勢力を得た欲愛が“欲愛随眠”である。この方法はすべての項目（嗔恚随眠など）に適用される。七結についても、意味は明白である。

---

อธิกรณสมถสตฺตกวณฺณนา

七滅諍法（しちめっそうほう）の解説

---

อธิกรณสมเถสุ อธิกรณานิ สเมนฺติ วูปสเมนฺตีติ อธิกรณสมถา. อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานนฺติ อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนฺนานํ. อธิกรณานนฺติ วิวาทาธิกรณํ อนุวาทาธิกรณํ อาปตฺตาธิกรณํ กิจฺจาธิกรณนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ. สมถาย วูปสมายาติ สมถตฺถญฺเจว วูปสมนตฺถญฺจ. สมฺมุขาวินโย ทาตพฺโพ…เป… ติณวตฺถารโกติ อิเม สตฺต สมถา ทาตพฺพา.

滅諍法において、諸々の諍事（そうじ）を鎮め、静止させるものであるから“滅諍（諍事の鎮静）”と言う。“生じたものごとに”とは、発生した個々の諍事に対してという意味である。“諍事”とは、論争諍事、非難諍事、罪名諍事、事務諍事のこれら四つのことである。“鎮め、静止させるために”とは、鎮めるため、および特に入念に静止させるためという意味である。現前毘尼（げんぜんびに）を与えるべきであり……（中略）……草覆（そうふく）毘尼まで、これら七つの滅諍法を適用すべきである。

---

ตตฺรายํ วินิจฺฉยนโย. อธิกรเณสุ ตาว ธมฺโมติ วา อธมฺโมติ วา อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ วิวทนฺตานํ ภิกฺขูนํ โย วิวาโท, อิทํ วิวาทาธิกรณํ นาม. สีลวิปตฺติยา วา อาจารทิฏฺฐิอาชีววิปตฺติยา วา อนุวทนฺตานํ อนุวาโท อุปวทนา เจว โจทนา จ, อิทํ อนุวาทาธิกรณํ นาม. มาติกาย อาคตา ปญฺจ, วิภงฺเค ทฺเวติ สตฺตปิ อาปตฺติกฺขนฺธา, อิทํ อาปตฺตาธิกรณํ นาม. สงฺฆสฺส อปโลกนาทีนํ จตุนฺนํ กมฺมานํ กรณํ, อิทํ กิจฺจาธิกรณํ นาม.

そこでの判別の方法は次の通りである。まず、諸々の諍事の中で、“法である”とか“法でない”など十八の項目によって論争する比丘たちの論争を“論争諍事（vivādādhikaraṇa）”と言う。戒の欠陥、あるいは作法・見解・生活手段の欠陥によって非難する者の、非難、そしり、および告発を“非難諍事（anuvādādhikaraṇa）”と言う。マティカー（本母）に見える五つの罪聚と、ヴィバンガ（経分別）に見える二つの罪聚を合わせた七つの罪聚に関することを“罪名諍事（āpattādhikaraṇa）”と言う。僧伽の白告（あびろかな）などの四つの羯磨（行事）の執行に関するものを“事務諍事（kiccādhikaraṇa）”と言う。

---

ตตฺถ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ ยสฺมึ วิหาเร อุปฺปนฺนํ ตสฺมึเยว วา อญฺญตฺถ วูปสเมตุํ คจฺฉนฺตานํ อนฺตรามคฺเค วา ยตฺถ คนฺตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาติตํ ตตฺถ สงฺเฆน วา สงฺเฆ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺเต ตตฺเถว [Pg.224] อุพฺพาหิกาย สมฺมตปุคฺคเลหิ วา วินิจฺฉิตํ สมฺมติ. เอวํ สมฺมมาเน จ ปเนตสฺมึ ยา สงฺฆสมฺมุขตา ธมฺมสมฺมุขตา วินยสมฺมุขตา ปุคฺคลสมฺมุขตา, อยํ สมฺมุขาวินโย นาม.

そこで、争論の裁定（vivādādhikaraṇa）は、現前律（sammukhāvinaya）と多数決（yebhuyyasikā）という二つの止滅法（samatha）によって解決される。現前律によって解決される場合、その精舎で起こったものであればその場所で、あるいは他所で解決するために赴く途中で、あるいは赴いた先で僧伽に委ねられた場所で、僧伽によって解決される。あるいは、僧伽で解決できない場合は、その場所で委任委員会（ubbāhikā）によって選出された比丘たちによって判定され、解決される。このように解決される際、僧伽の現前、法の現前、律の現前、当事者の現前があること、これが現前律と呼ばれるものである。

---

ตตฺถ จ การกสงฺฆสฺส สงฺฆสามคฺคิวเสน สมฺมุขีภาโว สงฺฆสมฺมุขตา. สเมตพฺพสฺส วตฺถุโน ภูตตา ธมฺมสมฺมุขตา. ยถา ตํ สเมตพฺพํ, ตเถว สมฺมนํ วินยสมฺมุขตา. โย จ วิวทติ, เยน จ วิวทติ, เตสํ อุภินฺนํ อตฺถปจฺจตฺถิกานํ สมฺมุขีภาโว ปุคฺคลสมฺมุขตา. อุพฺพาหิกาย วูปสเม ปเนตฺถ สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ. เอวํ ตาว สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมติ.

そこにおいて、実行にあたる僧伽が僧伽の和合によって現前していることが“僧伽の現前（saṅghasammukhatā）”である。解決されるべき事柄が事実に基づいていることが“法の現前（dhammasammukhatā）”である。その事柄を解決すべき方法、その通りに解決することが“律の現前（vinayasammukhatā）”である。論争している者と、その相手方の両当事者が現前していることが“当事者の現前（puggalasammukhatā）”である。ただし、委任委員会（ubbāhikā）によって解決される場合には、僧伽の現前は失われる。このように、まずは現前律によって解決される。

---

สเจ ปเนวมฺปิ น สมฺมติ, อถ นํ อุพฺพาหิกาย สมฺมตา ภิกฺขู ‘‘น มยํ สกฺโกม วูปสเมตุ’’นฺติ สงฺฆสฺเสว นิยฺยาเตนฺติ, ตโต สงฺโฆ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ภิกฺขุํ สลากคฺคาหาปกํ สมฺมนฺนติ. เตน คุฬฺหกวิวฏกสกณฺณชปฺปเกสุ ตีสุ สลากคฺคาเหสุ อญฺญตรวเสน สลากํ คาหาเปตฺวา สนฺนิปติตปริสาย ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตาย ยถา เต ธมฺมวาทิโน วทนฺติ, เอวํ วูปสนฺตํ อธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ เยภุยฺยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหติ.

もし、このようにしても解決されないならば、委任委員会に選ばれた比丘たちが“我々には解決することができない”と僧伽に委ねる。そのとき、僧伽は五つの徳を備えた比丘を投票管理者（salākaggāhāpaka）に任命する。その者は、隠密投票、開票投票、囁き投票という三つの投票方法のいずれかによって投票を行わせ、集まった会衆の中で、正法を説く者たちが多数であることにより、その正法を説く者たちが主張する通りに、解決された裁定は、現前律と多数決によって解決されたことになる。

---

ตตฺถ สมฺมุขาวินโย วุตฺตนโย เอว. ยํ ปน เยภุยฺยสิกากมฺมสฺส กรณํ, อยํ เยภุยฺยสิกา นาม. เอวํ วิวาทาธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ สมฺมติ. อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ – สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ ตสฺสปาปิยสิกาย จ. สมฺมุขาวินเยเนว สมฺมมานํ โย จ อนุวทติ, ยญฺจ อนุวทติ, เตสํ วจนํ สุตฺวา สเจ กาจิ อาปตฺติ นตฺถิ, อุโภ ขมาเปตฺวา, สเจ อตฺถิ, อยํ นาเมตฺถ อาปตฺตีติ เอวํ วินิจฺฉิตํ วูปสมฺมติ. ตตฺถ สมฺมุขาวินยลกฺขณํ วุตฺตนยเมว. ยทา ปน ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน อมูลิกาย สีลวิปตฺติยา อนุทฺธํสิตสฺส สติวินยํ ยาจมานสฺส สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน สติวินยํ เทติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ สติวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน สติวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ อนุวาโท น รุหติ.

そこにおいて、現前律は既に述べた通りである。多数決の作業を行うこと、これが多数決（yebhuyyasikā）と呼ばれるものである。このように、争論の裁定は二つの止滅法によって解決される。非難の裁定（anuvādādhikaraṇa）は、現前律、憶念律（sativinaya）、不痴律（amūḷhavinaya）、および罪悪自白（tassapāpiyasikā）という四つの止滅法によって解決される。現前律のみで解決される場合は、告発する者と告発される者の言葉を聞き、もし罪がなければ両者を和解させ、もし罪があれば“ここにこのような罪がある”と判定して解決する。そこでの現前律の特徴は既に述べた通りである。しかし、阿羅漢の比丘が、根拠のない戒の失墜によって告発され、憶念律を求めた場合、僧伽が白四羯磨（びゃくしこんま）によって憶念律を与えるならば、そのときは現前律と憶念律によって解決されたことになる。憶念律が与えられた後は、再びその人物に対して何人たりとも非難をすることはできない。

---

ยทา อุมฺมตฺตโก ภิกฺขุ อุมฺมาทวเสน อสฺสามณเก อชฺฌาจาเร ‘‘สรตายสฺมา เอวรูปึ อาปตฺติ’’นฺติ ภิกฺขูหิ โจทิยมาโน ‘‘อุมฺมตฺตเกน เม[Pg.225], อาวุโส, เอตํ กตํ, นาหํ ตํ สรามี’’ติ ภณนฺโตปิ ภิกฺขูหิ โจทิยมาโนว ปุน อโจทนตฺถาย อมูฬฺหวินยํ ยาจติ, สงฺโฆ จสฺส ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน อมูฬฺหวินยํ เทติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ อมูฬฺหวินเยน จ วูปสนฺตํ โหติ. ทินฺเน ปน อมูฬฺหวินเย ปุน ตสฺมึ ปุคฺคเล กสฺสจิ ตปฺปจฺจยา อนุวาโท น รุหติ.

狂気の状態にある比丘が、その狂気のゆえに比丘にふさわしくない違犯を犯し、比丘たちから“尊者よ、このような罪を思い出しなさい”と告発されたとき、“友よ、私は狂気のためにそれを行ったのであり、それを覚えていない”と言ってもなお比丘たちから告発される場合、再び告発されないために不痴律（amūḷhavinaya）を願い出る。僧伽が彼に白四羯磨によって不痴律を与えるならば、そのときは現前律と不痴律によって解決されたことになる。不痴律が与えられた後は、再びその人物に対してその件で非難をすることはできない。

---

ยทา ปน ปาราชิเกน วา ปาราชิกสามนฺเตน วา โจทิยมานสฺส อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรโต ปาปุสฺสนฺนตาย ปาปิยสฺส ปุคฺคลสฺส ‘‘สจายํ อจฺฉินฺนมูโล ภวิสฺสติ, สมฺมา วตฺติตฺวา โอสารณํ ลภิสฺสติ. สเจ ฉินฺนมูโล อยเมวสฺส นาสนา ภวิสฺสตี’’ติ มญฺญมาโน สงฺโฆ ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน ตสฺสปาปิยสิกํ กโรติ, ตทา สมฺมุขาวินเยน จ ตสฺสปาปิยสิกาย จ วูปสนฺตํ โหตีติ. เอวํ อนุวาทาธิกรณํ จตูหิ สมเถหิ สมฺมติ. อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ ติณวตฺถารเกน จ. ตสฺส สมฺมุขาวินเยเนว วูปสโม นตฺถิ. ยทา ปน เอกสฺส วา ภิกฺขุโน สนฺติเก สงฺฆคณมชฺเฌสุ วา ภิกฺขุ ลหุกํ อาปตฺตึ เทเสติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จ วูปสมฺมติ.

しかし、波羅夷罪、あるいは波羅夷に近い罪によって告発された者が、別のことで別のことをはぐらかし、悪が甚だしい悪人である場合に、“もしこの者に断ち切られていない善根があるならば、正しく修行して復帰（osāraṇa）を得るだろう。もし善根が断ち切られているならば、これが彼の破門（nāsanā）となるだろう”と考えて、僧伽が白四羯磨によって彼に罪悪自白（tassapāpiyasikā）の羯磨を行うならば、そのときは現前律と罪悪自白によって解決されたことになる。このように、非難の裁定は四つの止滅法によって解決される。違犯の裁定（āpattādhikaraṇa）は、現前律、自白解決（paṭiññātakaraṇa）、および草敷解決（tiṇavatthāraka）という三つの止滅法によって解決される。これには現前律のみによる解決はない。一人の比丘の前、あるいは僧伽や群（gaṇa）の中で、比丘が軽罪を告白する場合、そのとき違犯の裁定は現前律と自白解決によって解決される。

---

ตตฺถ สมฺมุขาวินเย ตาว โย จ เทเสติ, ยสฺส จ เทเสติ, เตสํ สมฺมุขีภาโว ปุคฺคลสมฺมุขตา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

そこでの現前律について、まず、告白する者と告白を受ける者の対面が“当事者の現前（puggalasammukhatā）”である。残りは既に述べた通りである。

---

ปุคฺคลสฺส คณสฺส จ เทสนากาเล สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ. ยา ปเนตฺถ อหํ, ภนฺเต, อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโนติ จ อาม, ปสฺสามีติ จ ปฏิญฺญา, ตาย ปฏิญฺญาย ‘‘อายตึ สํวเรยฺยาสี’’ติ กรณํ, ตํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม. สงฺฆาทิเสเส หิ ปริวาสาทิยาจนา ปฏิญฺญา. ปริวาสาทีนํ ทานํ ปฏิญฺญาตกรณํ นาม. ทฺเว ปกฺขชาตา ปน ภณฺฑนการกา ภิกฺขู พหุํ อสฺสามณกํ อชฺฌาจริตฺวา ปุน ลชฺชิธมฺเม อุปฺปนฺเน สเจ มยํ อิมาหิ อาปตฺตีหิ อญฺญมญฺญํ กาเรสฺสาม, สิยาปิ ตํ อธิกรณํ กกฺขฬตฺตาย สํวตฺเตยฺยาติ อญฺญมญฺญํ อาปตฺติยา การาปเน โทสํ ทิสฺวา ยทา ติณวตฺถารกกมฺมํ กโรนฺติ, ตทา อาปตฺตาธิกรณํ สมฺมุขาวินเยน จ ติณวตฺถารเกน จ สมฺมติ.

個人や群に対して告白する時には、僧伽の現前は失われる。そこにおいて、“尊者よ、私はこれこれの罪を犯しました”という言葉と、“はい、認めます”という自白があり、その自白に基づいて“将来は慎みなさい”とすることが“自白解決（paṭiññātakaraṇa）”と呼ばれる。実際、僧残罪において出家生活（parivāsa）などを求めることは自白であり、出家生活などを与えることは自白解決と呼ばれる。また、論争を起こした二つの陣営の比丘たちが、比丘にふさわしくない多くの違犯を犯し、再び恥じる心（lajjidhamma）が生じたとき、“もし私たちがこれらの罪によって互いに追求し合うならば、その裁定はさらに激化するかもしれない”と、互いの罪を告発し合うことの過失を見て、草敷解決（tiṇavatthāraka）の羯磨を行うとき、そのとき違犯の裁定は現前律と草敷解決によって解決される。

---

ตตฺถ หิ ยตฺตกา หตฺถปาสูปคตา ‘‘น เมตํ ขมตี’’ติ เอวํ ทิฏฺฐาวิกมฺมํ อกตฺวา นิทฺทมฺปิ โอกฺกนฺตา โหนฺติ, สพฺเพสํ ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชญฺจ คิหิปฏิสํยุตฺตญฺจ [Pg.226] สพฺพาปตฺติโย วุฏฺฐหนฺติ, เอวํ อาปตฺตาธิกรณํ ตีหิ สมเถหิ สมฺมติ. กิจฺจาธิกรณํ เอเกน สมเถน สมฺมติ สมฺมุขาวินเยเนว. อิมานิ จตฺตาริ อธิกรณานิ ยถานุรูปํ อิเมหิ สตฺตหิ สมเถหิ สมฺมนฺติ. เตน วุตฺตํ – อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ อธิกรณานํ สมถาย วูปสมาย สมฺมุขาวินโย ทาตพฺโพ…เป… ติณวตฺถารโกติ. อยเมตฺถ วินิจฺฉยนโย. วิตฺถาโร ปน สมถกฺขนฺธเก อาคโตเยว. วินิจฺฉโยปิสฺส สมนฺตปาสาทิกายํ วุตฺโต.

そこで、その鎮めにおいて、手元の範囲（hatthapāsa）に集まった比丘たちが、“これは私には容認できない”というように見解の表明（diṭṭhāvikamma）を行わずに、眠りについてしまったとしても、トゥッラッチャヤ（thullavajja）と在家に関係する罪（gihipaṭisaṃyutta）を除いた、すべての比丘たちのすべての罪から（その比丘たちは）脱する。このように、諍事（āpattādhikaraṇa）は三つの止（samatha）によって鎮まる。作事（kiccādhikaraṇa）は唯一、現前毘尼（sammukhāvinaya）という止によって鎮まる。これら四つの論争（adhikaraṇa）は、適宜、これら七つの止によって鎮まる。ゆえに“次々に生じる論争を鎮め、静止させるために、現前毘尼を与えるべきである……（中略）……草敷毘尼（tiṇavatthāraka）である”と説かれた。これがここでの決定の理路（vinicchayanayo）である。詳細は止犍度（samathakkhandhaka）に既出である。その決定もまた‘サマンタパーサーディカー’において説かれている。

---

‘‘อิเม โข, อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ จุทฺทสนฺนํ สตฺตกานํ วเสน อฏฺฐนวุติ ปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

“比丘たちよ、これらは……”等の文言は、前述の形式に従って解釈されるべきである。このように、十四の七法（sattaka）に基づき、九十八の問いを説きつつ、長老は和合の味わい（sāmaggirasa）を示したのである。

---

สตฺตกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

七法の解説（Sattakavaṇṇanā）終わる。

---

อฏฺฐกวณฺณนา

八法の解説（Aṭṭhakavaṇṇanā）

---

๓๓๓. อิติ สตฺตกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อฏฺฐกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ มิจฺฉตฺตาติ อยาถาวา มิจฺฉาสภาวา. สมฺมตฺตาติ ยาถาวา สมฺมาสภาวา.

333. このように、七法によって和合の味わいを示し、今は八法によって示すために、再び説法を開始された。その中で“邪性（micchattā）”とは、真実ではない邪悪な自性である。“正性（sammattā）”とは、真実である正しい自性である。

---

๓๓๔. กุสีตวตฺถูนีติ กุสีตสฺส อลสสฺส วตฺถูนิ ปติฏฺฐา โกสชฺชการณานีติ อตฺโถ. กมฺมํ กตฺตพฺพํ โหตีติ จีวรวิจารณาทิกมฺมํ กาตพฺพํ โหติ. น วีริยํ อารภตีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ นารภติ. อปฺปตฺตสฺสาติ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลธมฺมสฺส อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา. อนธิคตสฺสาติ ตสฺเสว อนธิคตสฺส อธิคมตฺถาย. อสจฺฉิกตสฺสาติ ตสฺเสว อปจฺจกฺขกตสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย. อิทํ ปฐมนฺติ อิทํ หนฺทาหํ นิปชฺชามีติ เอวํ โอสีทนํ ปฐมํ กุสีตวตฺถุ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘มาสาจิตํ มญฺเญ’’ติ เอตฺถ ปน มาสาจิตํ นาม ตินฺตมาโส. ยถา ตินฺตมาโส ครุโก โหติ, เอวํ ครุโกติ อธิปฺปาโย. คิลานา วุฏฺฐิโต โหตีติ คิลาโน หุตฺวา ปจฺฉา วุฏฺฐิโต โหติ.

334. “懈怠の事（kusītavatthūnī）”とは、懈怠した怠惰な者の根拠であり、立脚点であり、懈怠（kosajja）の原因であるという意味である。“なすべき作業がある（kammaṃ kattabbaṃ hoti）”とは、衣の繕いなどの作業をなすべき状況にあるということである。“精進を開始しない（na vīriyaṃ ārabhati）”とは、二種類の精進をどちらも開始しないことである。“未到達の（appattassa）”とは、禅定・随観・道・果の諸法に未だ到達していない者が、それに到達するために（精進すべきであるのに、しないこと）。“未獲得の（anadhigatassa）”とは、それ（禅定等）を未だ得ていない者が、獲得するために。“未現証の（asacchikatassāti）”とは、それ（禅定等）を未だ現証していない者が、現証するために。“これが第一のものである（idaṃ paṭhamanti）”とは、“さあ、私は横になろう”といって沈滞することが、第一の懈怠の事である。この方法によって、すべての箇所で意味を理解すべきである。“豆の袋のようだと思う（Māsācitaṃ maññeti）”において、“豆の袋（māsācitaṃ）”とは、水に浸された大豆のことである。水に浸された大豆が重いように、重苦しいという意味である。“病から回復した（gilānā vuṭṭhito hoti）”とは、病気であったが、後に（病床から）起き上がったということである。

---

๓๓๕. อารมฺภวตฺถูนีติ วีริยการณานิ. เตสมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

335. “精進の事（Ārambhavatthūnī）”とは、精進の原因（根拠）のことである。これらについても、前述と同じ方法で意味を理解すべきである。

---

๓๓๖. ทานวตฺถูนีติ [Pg.227] ทานการณานิ. อาสชฺช ทานํ เทตีติ ปตฺวา ทานํ เทติ. อาคตํ ทิสฺวาว มุหุตฺตํเยว นิสีทาเปตฺวา สกฺการํ กตฺวา ทานํ เทติ, ทสฺสามิ ทสฺสามีติ น กิลเมติ. อิติ เอตฺถ อาสาทนํ ทานการณํ นาม โหติ. ภยา ทานํ เทตีติอาทีสุปิ ภยาทีนิ ทานการณานีติ เวทิตพฺพานิ. ตตฺถ ภยํ นาม อยํ อทายโก อการโกติ ครหาภยํ วา อปายภยํ วา. อทาสิ เมติ มยฺหํ ปุพฺเพ เอส อิทํ นาม อทาสีติ เทติ. ทสฺสติ เมติ อนาคเต อิทํ นาม ทสฺสตีติ เทติ. สาหุ ทานนฺติ ทานํ นาม สาธุ สุนฺทรํ, พุทฺธาทีหิ ปณฺฑิเตหิ ปสตฺถนฺติ เทติ. จิตฺตาลงฺการจิตฺตปริกฺขารตฺถํ ทานํ เทตีติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺส อลงฺการตฺถญฺเจว ปริวารตฺถญฺจ เทติ. ทานญฺหิ จิตฺตํ มุทุกํ กโรติ. เยน ลทฺธํ โหติ, โสปิ ลทฺธํ เมติ มุทุจิตฺโต โหติ, เยน ทินฺนํ, โสปิ ทินฺนํ มยาติ มุทุจิตฺโต โหติ, อิติ อุภินฺนมฺปิ จิตฺตํ มุทุกํ กโรติ, เตเนว ‘‘อทนฺตทมนํ ทาน’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห –

336. “施しの事（Dānavatthūnī）”とは、施しの原因である。“近づいて施しを与える（āsajja dānaṃ deti）”とは、（受者に）行き着いて施しを与えることである。来た人を見て、すぐにしばらく座らせて、供養をして施しを与える。“与えよう、与えよう”といって（受者を）疲れさせない。したがって、ここでは（受者の）到来（āsādana）が施しの原因と呼ばれる。“恐れから施しを与える（bhayā dānaṃ detī）”等においても、恐れなどが施しの原因であると理解すべきである。そこでの“恐れ”とは、“この人は与えない者であり、施しをしない者である”という誹謗の恐れ、あるいは悪趣の恐れである。“私に与えてくれた（adāsi me）”とは、“かつて、この人は私にこれこれのものを与えてくれた”と考えて与えることである。“私に与えてくれるだろう（dassati me）”とは、“将来、これこれのものを与えてくれるだろう”と考えて与えることである。“施しは善いことである（sāhu dānaṃ）”とは、施しというものは善く、優れたものであり、仏陀などの賢者によって称賛されていると考えて与えることである。“心の装飾、心の具足のために施しを与える（cittālaṅkāra-cittaparikkhāratthaṃ dānaṃ deti）”とは、止観の心の装飾のため、またその随伴物のために与えることである。けだし、施しは心を柔軟にする。施しを得た者も“私は得た”として心が柔軟になり、施しを与えた者も“私は与えた”として心が柔軟になる。このように両者の心を柔軟にする。それゆえに“施しは不調伏な者を調伏するもの（adantadamanaṃ dānaṃ）”と言われる。次のように説かれている——

---

‘‘อทนฺตทมนํ ทานํ, อทานํ ทนฺตทูสกํ;

ทาเนน ปิยวาจาย, อุนฺนมนฺติ นมนฺติ จา’’ติ.

“施しは不調伏な者を調伏し、不施は調伏された者を汚す（柔軟な心を破壊する）。施しと慈しみある言葉によって、人々は奮起し、また恭順するのである。”

---

อิเมสุ ปน อฏฺฐสุ ทาเนสุ จิตฺตาลงฺการทานเมว อุตฺตมํ.

しかし、これら八種の施しの中で、三摩地や随観の心の装飾としての施しこそが最上である。

---

๓๓๗. ทานูปปตฺติโยติ ทานปจฺจยา อุปปตฺติโย. ทหตีติ ฐเปติ. อธิฏฺฐาตีติ ตสฺเสว เววจนํ. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. หีเน วิมุตฺตนฺติ หีเนสุ ปญฺจกามคุเณสุ วิมุตฺตํ. อุตฺตริ อภาวิตนฺติ ตโต อุตฺตริ มคฺคผลตฺถาย อภาวิตํ. ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตตีติ ยํ ปตฺเถตฺวา กุสลํ กตํ, ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพตฺตนตฺถาย สํวตฺตติ.

337. “施しによる生（Dānūpapattiyo）”とは、施しを縁とする再生のことである。“置く（dahati）”とは、据え置くことである。“決意する（adhiṭṭhāti）”とは、その（dahatiの）換辞である。“修習する（bhāveti）”とは、増大させることである。“劣ったものに執着した（hīne vimuttaṃ）”とは、劣った五欲の快楽に心が向けられたことである。“それ以上に修習していない（uttari abhāvitanti）”とは、それ以上に道・果のために修習していないことである。“そこでの再生に資する（tatrūpapattiyā saṃvattatīti）”とは、願って善をなしたその場所、その場所（刹帝利の大富豪の家など）での誕生のために資するということである。

---

วีตราคสฺสาติ มคฺเคน วา สมุจฺฉินฺนราคสฺส สมาปตฺติยา วา วิกฺขมฺภิตราคสฺส. ทานมตฺเตเนว หิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติตุํ น สกฺกา. ทานํ ปน สมาธิวิปสฺสนาจิตฺตสฺส อลงฺกาโร ปริวาโร โหติ. ตโต ทาเนน มุทุจิตฺโต พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วีตราคสฺส โน สราคสฺสา’’ติ.

“離欲の者の（vītarāgassa）”とは、道によって、あるいは等至によって、貪欲が断絶された者、あるいは（一時的に）鎮伏された者のことである。けだし、施しのみによって梵天界に生まれることはできない。しかし、施しは止観の心の装飾となり、随伴物となる。それゆえ、施しによって心が柔軟になった者が、四無量心（梵住）を修習して、梵天界に生まれるのである。それゆえ“離欲の者の（再生）であり、有欲の者のそれではない”と説かれた。

---

ขตฺติยานํ ปริสา ขตฺติยปริสา, สมูโหติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

“刹帝利の集い（khattiyānaṃ parisā）”は刹帝利衆（khattiyaparisā）であり、集団という意味である。この方法はすべての箇所に適用される。

---

โลกสฺส [Pg.228] ธมฺมา โลกธมฺมา. เอเตหิ มุตฺโต นาม นตฺถิ, พุทฺธานมฺปิ โหนฺติเยว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘อฏฺฐิเม, ภิกฺขเว, โลกธมฺมา โลกํ อนุปริวตฺตนฺติ, โลโก จ อฏฺฐ โลกธมฺเม อนุปริวตฺตตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๕). ลาโภ อลาโภติ ลาเภ อาคเต อลาโภ อาคโต เอวาติ เวทิตพฺโพ. ยสาทีสุปิ เอเสว นโย.

世間の法が世間解（lokadhammā）である。これらから逃れられる者はなく、仏陀たちにもこれらは生じる。次のように説かれている——“比丘たちよ、これら八つの世間解が世間に随伴し、世間はこれら八つの世間解に随伴する”（増支部 8.5）。“利得（lābha）と損失（alābha）”については、利得が来たときには損失もまた来るべきものであると理解すべきである。名声（yasa）等においても同様である。

---

๓๓๘. อภิภายตนวิโมกฺขกถา เหฏฺฐา กถิตา เอว.

338. 勝処（abhibhāyatana）と解脱（vimokkha）の解説は、すでに以前（下文）で説かれた通りである。

---

‘‘อิเม โข, อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ เอกาทสนฺนํ อฏฺฐกานํ วเสน อฏฺฐาสีติ ปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

“比丘たちよ、これらは……”等の文言は、前述の形式に従って解釈されるべきである。このように、十一の八法（aṭṭhaka）に基づき、八十八の問いを説きつつ、長老は和合の味わいを示したのである。

---

อฏฺฐกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

八法の解説終わる。

---

นวกวณฺณนา

九法の解説（Navakavaṇṇanā）

---

๓๔๐. อิติ อฏฺฐกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นวกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ อาฆาตวตฺถูนีติ อาฆาตการณานิ. อาฆาตํ พนฺธตีติ โกปํ พนฺธติ กโรติ อุปฺปาเทติ.

340. このように、八法によって和合の味わいを示し、今は九法によって示すために、再び説法を開始された。その中で“怨恨の事（āghātavatthūnī）”とは、怨恨の原因である。“怨恨を抱く（āghātaṃ bandhati）”とは、怒りを結び、作り出し、生じさせることである。

---

ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ ตํ อนตฺถจรณํ มา อโหสีติ เอตสฺมึ ปุคฺคเล กุโต ลพฺภา, เกน การเณน สกฺกา ลทฺธุํ? ปโร นาม ปรสฺส อตฺตโน จิตฺตรุจิยา อนตฺถํ กโรตีติ เอวํ จินฺเตตฺวา อาฆาตํ ปฏิวิโนเทติ. อถ วา สจาหํ ปฏิโกปํ กเรยฺยํ, ตํ โกปกรณํ เอตฺถ ปุคฺคเล กุโต ลพฺภา, เกน การเณน ลทฺธพฺพนฺติ อตฺโถ. กุโต ลาภาติปิ ปาโฐ, สจาหํ เอตฺถ โกปํ กเรยฺยํ, ตสฺมึ เม โกปกรเณ กุโต ลาภา, ลาภา นาม เก สิยุนฺติ อตฺโถ. อิมสฺมิญฺจ อตฺเถ ตนฺติ นิปาตมตฺตเมว โหติ.

“それは、どこで得られるのか”とは、その不利益な行いが“起きてはならない”ということが、この人物において、どこから得られるだろうか、いかなる理由で得ることが可能だろうか（ということである）。“他人は他人の、自らの心の好みに従って不利益をなすものである”とこのように考えて、怒りを鎮めるのである。あるいは、“もし私が怒りを返すならば、その怒りを作ることは、この人物においてどこから得られるだろうか、いかなる理由で得られるだろうか”という意味である。“クトー・ラーバー（どこに利益があるか）”という読みもある。“もし私がここで怒りをなすならば、その怒りをなすことにおいて、私にどこに利益があるだろうか。利益とは何があるだろうか”という意味である。この意味において、“タン（taṃ）”という語は単なる接辞にすぎない。

---

๓๔๑. สตฺตาวาสาติ สตฺตานํ อาวาสา, วสนฏฺฐานานีติ อตฺโถ. ตตฺถ สุทฺธาวาสาปิ สตฺตาวาโสว, อสพฺพกาลิกตฺตา ปน น คหิตา. สุทฺธาวาสา หิ พุทฺธานํ ขนฺธาวารสทิสา. อสงฺขฺเยยฺยกปฺเป พุทฺเธสุ อนิพฺพตฺตนฺเตสุ [Pg.229] ตํ ฐานํ สุญฺญํ โหตีติ อสพฺพกาลิกตฺตา น คหิตา. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

341. “衆生の住処（sattāvāsā）”とは、衆生たちの住居、住む場所という意味である。そこでは浄居天（suddhāvāsā）もまた衆生の住処であるが、常に存在するわけではないため、採用されていない。浄居天は、諸仏にとっての一時的な宿営地のようであるからだ。無数劫にわたって諸仏が出現されないときには、その場所は空となるため、常に存在するわけではないという理由で採用されていない。ここで述べるべき残りの事項は、すでに前に述べた通りである。

---

๓๔๒. อกฺขเณสุ ธมฺโม จ เทสิยตีติ จตุสจฺจธมฺโม เทสิยติ. โอปสมิโกติ กิเลสูปสมกโร. ปรินิพฺพานิโกติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพานาวโห. สมฺโพธคามีติ จตุมคฺคญาณปฏิเวธคามี. อญฺญตรนฺติ อสญฺญภวํ วา อรูปภวํ วา.

342. “非機において法が説かれる”とは、四聖諦の法が説かれるということである。“寂静をもたらす（opasamiko）”とは、煩悩の寂静をなすものである。“涅槃に導く（parinibbānikoti）”とは、煩悩の完全なる消滅によって涅槃をもたらすものである。“等覚に至る（sambodhagāmī）”とは、四つの道智による通達に至るものである。“いずれかの（aññataranti）”とは、無想天、あるいは無色界のことである。

---

๓๔๓. อนุปุพฺพวิหาราติ อนุปฏิปาฏิยา สมาปชฺชิตพฺพวิหารา.

343. “順次の住（anupubbavihārā）”とは、順序に従って入定すべき境地のことである。

---

๓๔๔. อนุปุพฺพนิโรธาติ อนุปฏิปาฏิยา นิโรธา.

344. “順次の滅（anupubbanirodhā）”とは、順序に従った滅のことである。

---

‘‘อิเม, โข อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ ฉนฺนํ นวกานํ วเสน จตุปณฺณาส ปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

“友よ、これらは……”などは、先に述べた方法に従って結びつけるべきである。このように、六つの九法によって五十四の問いを語りつつ、長老は和合の味わいを示したのである。

---

นวกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

九法の解説が終了した。

---

ทสกวณฺณนา

十法の解説

---

๓๔๕. อิติ นวกวเสน สามคฺคิรสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทสกวเสน ทสฺเสตุํ ปุน เทสนํ อารภิ. ตตฺถ นาถกรณาติ ‘‘สนาถา, ภิกฺขเว, วิหรถ มา อนาถา, ทส อิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา นาถกรณา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๘) เอวํ อกฺขาตา อตฺตโน ปติฏฺฐากรา ธมฺมา.

345. このように九法によって和合の味わいを示し、今は十法によってそれを示すために、再び説法を始められた。そこでの“拠り所となる（nāthakaraṇā）”とは、“比丘たちよ、拠り所のない者としてではなく、拠り所のある者として住みなさい。比丘たちよ、これら十の法は拠り所となるものである”とこのように説かれた、自らの支えとなる法のことである。

---

กลฺยาณมิตฺโตติอาทีสุ สีลาทิคุณสมฺปนฺนา กลฺยาณา อสฺส มิตฺตาติ กลฺยาณมิตฺโต. เต จสฺส ฐานนิสชฺชาทีสุ สห อยนโต สหายาติ กลฺยาณสหาโย. จิตฺเตน เจว กาเยน จ กลฺยาณมิตฺเตสุ เอว สมฺปวงฺโก โอนโตติ กลฺยาณสมฺปวงฺโก. สุวโจ โหตีติ สุเขน วตฺตพฺโพ โหติ สุเขน อนุสาสิตพฺโพ. ขโมติ คาฬฺเหน ผรุเสน กกฺขเฬน วุจฺจมาโน ขมติ, น กุปฺปติ. ปทกฺขิณคฺคาหี อนุสาสนินฺติ ยถา เอกจฺโจ โอวทิยมาโน วามโต คณฺหาติ, ปฏิปฺผรติ วา อสุณนฺโต วา คจฺฉติ, เอวํ อกตฺวา ‘‘โอวทถ, ภนฺเต[Pg.230], อนุสาสถ, ตุมฺเหสุ อโนวทนฺเตสุ โก อญฺโญ โอวทิสฺสตี’’ติ ปทกฺขิณํ คณฺหาติ.

“善き友（kalyāṇamitto）”などの語において、戒などの徳を具えた善き人々がその人の友であるから“善き友”という。また、それらの人々が日常生活を共にするから“善き同伴者（kalyāṇasahāyo）”という。心においても体においても、ただ善き友たちに対してのみ傾倒しているから“善き親交者（kalyāṇasampavaṅko）”という。“従順である（suvaco hotī）”とは、容易に語りかけることができ、容易に教誡できることである。“忍耐強い（khamo）”とは、厳しく粗野で荒々しい言葉で言われても、それを耐え忍び、怒らないことである。“教誡を恭しく受け入れる（padakkhiṇaggāhī anusāsanim）”とは、ある者が教えを諭されるときに、不適切な方向で受け取ったり、反抗したり、あるいは聞かずに立ち去ったりする、そのようなことをせずに、“大徳よ、どうぞお諭しください、ご教示ください。あなた方が教えを諭してくださらないなら、他に誰が諭してくれましょうか”と言って、恭しく受け取ることである。

---

อุจฺจาวจานีติ อุจฺจานิ จ อวจานิ จ. กึ กรณียานีติ กึ กโรมีติ เอวํ วตฺวา กตฺตพฺพกมฺมานิ. ตตฺถ อุจฺจกมฺมานิ นาม จีวรสฺส กรณํ รชนํ เจติเย สุธากมฺมํ อุโปสถาคารเจติยฆรโพธิยฆเรสุ กตฺตพฺพนฺติ เอวมาทิ. อวจกมฺมํ นาม ปาทโธวนมกฺขนาทิขุทฺทกกมฺมํ. ตตฺรุปายายาติ ตตฺรุปคมนียา. อลํ กาตุนฺติ กาตุํ สมตฺโถ โหติ. อลํ สํวิธาตุนฺติ วิจาเรตุํ สมตฺโถ.

“大小さまざまな（uccāvacānī）”とは、大きなものと小さなものとのことである。“なすべき務め（kiṃkaraṇīyāni）”とは、“何をいたしましょうか”と言ってなすべき作業のことである。そこでの“大きな作業”とは、衣を作ること、染めること、仏塔に漆喰を塗ること、布薩堂、塔院、菩提樹院などでなすべきことなどである。“小さな作業”とは、足を洗うことや、油を塗ることなどの些細な作業のことである。“そのための手段を知る（tatrupāyāyā）”とは、それらの目的を達成させるためのものである。“なすに十分である（alaṃ kātum）”とは、なす能力があることである。“管理するに十分である（alaṃ saṃvidhātum）”とは、差配する能力があることである。

---

ธมฺเม อสฺส กาโม สิเนโหติ ธมฺมกาโม, เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ ปิยายตีติ อตฺโถ. ปิยสมุทาหาโรติ ปรสฺมึ กเถนฺเต สกฺกจฺจํ สุณาติ, สยญฺจ ปเรสํ เทเสตุกาโม โหตีติ อตฺโถ. ‘‘อภิธมฺเม อภิวินเย’’ติ เอตฺถ ธมฺโม อภิธมฺโม, วินโย อภิวินโยติ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ธมฺโมติ สุตฺตนฺตปิฏกํ. อภิธมฺโมติ สตฺต ปกรณานิ. วินโยติ อุภโตวิภงฺคา. อภิวินโยติ ขนฺธกปริวารา. อถ วา สุตฺตนฺตปิฏกมฺปิ อภิธมฺมปิฏกมฺปิ ธมฺโม เอว. มคฺคผลานิ อภิธมฺโม. สกลํ วินยปิฏกํ วินโย. กิเลสวูปสมการณํ อภิวินโย. อิติ สพฺพสฺมิมฺปิ เอตฺถ ธมฺเม อภิธมฺเม วินเย อภิวินเย จ. อุฬารปาโมชฺโชติ พหุลปาโมชฺโช โหตีติ อตฺโถ.

法に対する意欲や愛着がある者を“法を愛する者（dhammakāmo）”といい、三蔵である仏典を慈しむという意味である。“対話を喜ぶ（piyasamudāhāro）”とは、他人が語るときに恭しく聞き、自らも他人に説くことを望むという意味である。“阿毘曇（アビダンマ）と阿毘律（アビビナヤ）において”とは、ここで“法、阿毘曇、律、阿毘律”という四つの組み合わせを知るべきである。そこでの“法”とは経蔵であり、“阿毘曇”とは七論である。“律”とは両部経分別であり、“阿毘律”とは犍度と附随である。あるいは、経蔵も論蔵も“法”であり、道と果が“阿毘曇”である。律蔵のすべてが“律”であり、煩悩を鎮める原因となるものが“阿毘律”である。このように、ここでの法、阿毘曇、律、阿毘律のすべてにおいて、“大いなる歓喜（uḷārapāmojjo）”とは、多大なる喜悦があるという意味である。

---

กุสเลสุ ธมฺเมสูติ การณตฺเถ ภุมฺมํ, จตุภูมกกุสลธมฺมการณา, เตสํ อธิคมตฺถาย อนิกฺขิตฺตธุโร โหตีติ อตฺโถ.

“善法において（kusalesu dhammesu）”とは、原因の意味での処格であり、四地における善法の原因によって、それらを得るために、精進の重荷を下ろさない者であるという意味である。

---

๓๔๖. กสิณทสเก สกลฏฺเฐน กสิณานิ. ตทารมฺมณานํ ธมฺมานํ เขตฺตฏฺเฐน วา อธิฏฺฐานฏฺเฐน วา อายตนานิ. อุทฺธนฺติ อุปริ คคนตลาภิมุขํ. อโธติ เหฏฺฐา ภูมิตลาภิมุขํ. ติริยนฺติ เขตฺตมณฺฑลมิว สมนฺตา ปริจฺฉินฺทิตฺวา. เอกจฺโจ หิ อุทฺธเมว กสิณํ วฑฺเฒติ, เอกจฺโจ อโธ, เอกจฺโจ สมนฺตโต. เตน เตน วา การเณน เอวํ ปสาเรติ อาโลกมิว รูปทสฺสนกาโม. เตน วุตฺตํ ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาติ อุทฺธํ อโธ ติริย’’นฺติ. อทฺวยนฺติ อิทํ ปน เอกสฺส อญฺญภาวานุปคมนตฺถํ วุตฺตํ. ยถา หิ อุทกํ ปวิฏฺฐสฺส สพฺพทิสาสุ อุทกเมว โหติ, น อญฺญํ, เอวเมว ปถวีกสิณํ ปถวีกสิณเมว โหติ[Pg.231], นตฺถิ ตสฺส อญฺโญ กสิณสมฺเภโทติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อปฺปมาณนฺติ อิทํ ตสฺส ตสฺส ผรณอปฺปมาณวเสน วุตฺตํ. ตญฺหิ เจตสา ผรนฺโต สกลเมว ผรติ, น ‘‘อยมสฺส อาทิ, อิทํ มชฺฌ’’นฺติ ปมาณํ คณฺหาตีติ. วิญฺญาณกสิณนฺติ เจตฺถ กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตวิญฺญาณํ. ตตฺถ กสิณวเสน กสิณุคฺฆาฏิมากาเส กสิณุคฺฆาฏิมากาสวเสน ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาเณ อุทฺธํ อโธ ติริยตา เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ สงฺเขโป. กมฺมฏฺฐานภาวนานเยน ปเนตานิ ปถวีกสิณาทีนิ วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตาเนว.

346. 十遍（カシナ・ダサカ）において、すべてに満ちるという意味で“遍（kasiṇā）”という。それらを対象とする法にとっての場、あるいは依処という意味で“処（āyatanāni）”という。“上に”とは、上方の虚空に向かってである。“下に”とは、下方の地面に向かってである。“横に”とは、田畑の区画のように周囲を限定してのことである。ある者は上方にのみ遍を広げ、ある者は下方に、ある者は周囲に広げる。そのような種々の理由によって、色を見ようとする者が光を広げるように遍を広げるのである。それゆえに、“ある者は地遍を、上、下、横に覚知する”と言われる。“二つでない（advayaṃ）”とは、一つの遍が他の状態に移行しないことを示すために言われた。例えば、水に入った者にとっては、あらゆる方向が水だけであり他がないのと同様に、地遍は地遍そのものであり、他の遍と混ざり合うことはない。この理法はすべてにおいて同様である。“無量（appamāṇaṃ）”とは、それぞれの広がりが無限定であることによって言われた。それを心で広げるとき、すべてに広げるのであって、範囲の限定を受け取らないからである。また、ここでの“識遍”とは、遍を引き抜いた後の空間において生じた識のことである。そこでは、遍の観点から遍を引き抜いた空間における識、あるいはその空間の観点から生じた識において、上、下、横の広がりを知るべきである。これがここでの要約である。修習の方法に関しては、これらの地遍などは‘清浄道論’において詳細に述べられている。

---

อกุสลกมฺมปถทสกวณฺณนา

十不善業道の解説

---

๓๔๗. กมฺมปเถสุ กมฺมาเนว สุคติทุคฺคตีนํ ปถภูตตฺตา กมฺมปถา นาม. เตสุ ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ มุสาวาทาทโย จ จตฺตาโร พฺรหฺมชาเล วิตฺถาริตา เอว. กาเมสุมิจฺฉาจาโรติ เอตฺถ ปน กาเมสูติ เมถุนสมาจาเรสุ เมถุนวตฺถูสุ วา. มิจฺฉาจาโรติ เอกนฺตนินฺทิโต ลามกาจาโร. ลกฺขณโต ปน อสทฺธมฺมาธิปฺปาเยน กายทฺวารปฺปวตฺตา อคมนียฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา กาเมสุมิจฺฉาจาโร.

347. 業道（ごうどう）においては、行為そのものが善趣や悪趣への道となるため、業道と呼ばれます。それら（十不善業道）のうち、殺生、偸盗、妄語などの四つは、梵網経において詳述されています。しかし、邪淫（じゃいん）については、ここで“諸々の欲（kāmesu）”とは、性的交わりの行い、あるいは性的交わりの対象となる生きものを指します。“邪行（micchācāro）”とは決定的に非難されるべき卑しい行いです。定義としては、非道（不道徳）な意図をもって、行ってはならない対象（不行丈）を侵害しようとして身門に生じる意志が、邪淫です。

---

ตตฺถ อคมนียฏฺฐานํ นาม ปุริสานํ ตาว มาตุรกฺขิตา, ปิตุรกฺขิตา, มาตาปิตุรกฺขิตา, ภาตุรกฺขิตา, ภคินิรกฺขิตา, ญาติรกฺขิตา, โคตฺตรกฺขิตา, ธมฺมรกฺขิตา, สารกฺขา, สปริทณฺฑาติ มาตุรกฺขิตาทโย ทส. ธนกฺกีตา, ฉนฺทวาสินี, โภควาสินี, ปฏวาสินี, โอทปตฺตกินี, โอภตจุมฺพฏา, ทาสี จ ภริยา จ, กมฺมการี จ ภริยา จ, ธชาหฏา, มุหุตฺติกาติ เอตา ธนกฺกีตาทโย ทสาติ วีสติ. อิตฺถีสุ ปน ทฺวินฺนํ สารกฺขสปริทณฺฑานํ ทสนฺนญฺจ ธนกฺกีตาทีนนฺติ ทฺวาทสนฺนํ อิตฺถีนํ อญฺเญ ปุริสา. อิทํ อคมนียฏฺฐานํ นาม. โส ปเนส มิจฺฉาจาโร สีลาทิคุณรหิเต อคมนียฏฺฐาเน อปฺปสาวชฺโช. สีลาทิคุณสมฺปนฺเน มหาสาวชฺโช. ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา อคมนียวตฺถุ, ตสฺมึ เสวนจิตฺตํ, เสวนปฺปโยโค, มคฺเคนมคฺคปฺปฏิปตฺติอธิวาสนนฺติ. เอโก ปโยโค สาหตฺถิโก เอว.

その“行ってはならない対象（不行丈）”とは、まず男性にとっては、母に保護された女、父に、父母に、兄弟に、姉妹に、親族に、氏族に、法（修行者仲間）に保護された女、夫（守護者）のいる女、刑罰（王法）による制限のある女という、母に保護された者などの十種の女性です。さらに、金銭で買い取られた女、自ら望んで同居する女、財産目当てに同居する女、衣服目当てに同居する女、水鉢に手を浸して式を挙げた女、荷を降ろして（苦から逃れて）来た女、奴隷であり妻である女、労働者であり妻である女、戦利品として連れて来られた女、一時的な女という十種の女性、合わせて二十種の女性がいます。これら二十種の女性のうち、夫のいる女と王法で制限された女、および金銭で買い取られた者などの十種の計十二種の女性には、自分の夫以外の男性がいます。これが“行ってはならない対象”です。この邪淫は、戒徳などのない対象に対しては罪が軽く、戒徳を備えた対象に対しては罪が重くなります。邪淫の四つの構成要素は、行ってはならない対象であること、それと交わろうとする心、交わろうとする努力、道（性器）による結合を容認することです。これらは自ら行うもの（自作）のみです。

---

อภิชฺฌายตีติ อภิชฺฌา, ปรภณฺฑาภิมุขี หุตฺวา ตนฺนินฺนตาย ปวตฺตตีติ อตฺโถ. สา ‘‘อโห วต อิทํ มมสฺสา’’ติ เอวํ ปรภณฺฑาภิชฺฌายนลกฺขณา อทินฺนาทานํ วิย อปฺปสาวชฺชา มหาสาวชฺชา จ. ตสฺสา ทฺเว สมฺภารา ปรภณฺฑํ, อตฺตโน ปริณามนญฺจ. ปรภณฺฑวตฺถุเก หิ [Pg.232] โลเภ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ, ยาว ‘‘อโห วตีทํ มมสฺสา’’ติ อตฺตโน น ปริณาเมติ.

“（他人の財物を）切望する”ゆえに貪欲（とんよく）といいます。他人の財物に向かい、それに傾倒して生じるという意味です。それは“ああ、これが自分のものになればよいのに”というように、他人の財物を切望する性質をもち、偸盗のように罪が軽い場合も重い場合もあります。これには二つの構成要素があります。他人の財物であること、それを自分の方へ向けようとすることです。他人の財物を対象とした貪欲が生じても、“ああ、これが自分のものになればよいのに”と自分の方へ向ける（意志を固める）までは、業道の成立とはなりません。

---

หิตสุขํ พฺยาปาทยตีติ พฺยาปาโท. โส ปรํ วินาสาย มโนปโทสลกฺขโณ ผรุสาวาจา วิย อปฺปสาวชฺโช มหาสาวชฺโช จ. ตสฺส ทฺเว สมฺภารา ปรสตฺโต จ, ตสฺส วินาสจินฺตา จ. ปรสตฺตวตฺถุเก หิ โกเธ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ, ยาว ‘‘อโห วตายํ อุจฺฉิชฺเฌยฺย วินสฺเสยฺยา’’ติ ตสฺส วินาสํ น จินฺเตติ.

利益と幸福を破壊するゆえに瞋恚（しんい）といいます。それは他人の破滅を目的とする心の汚れという性質をもち、粗悪語（悪口）のように罪が軽い場合も重い場合もあります。これには二つの構成要素があります。他者（生きもの）であること、その破滅を考え（願う）ことです。他者を対象とした怒りが生じても、“ああ、この者が断絶し、滅びればよいのに”とその破滅を考え（決意し）ない限りは、業道の成立とはなりません。

---

ยถาภุจฺจคหณาภาเวน มิจฺฉา ปสฺสตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. สา ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา นเยน วิปรีตทสฺสนลกฺขณา. สมฺผปฺปลาโป วิย อปฺปสาวชฺชา มหาสาวชฺชา จ. อปิจ อนิยตา อปฺปสาวชฺชา, นิยตา มหาสาวชฺชา. ตสฺสา ทฺเว สมฺภารา วตฺถุโน จ คหิตาการวิปรีตตา, ยถา จ ตํ คณฺหาติ, ตถาภาเวน ตสฺสูปฏฺฐานนฺติ.

ありのままに把握しないことによって誤って見るゆえに邪見（じゃけん）といいます。それは“布施（の報い）はない”などの理路による、逆転した見解という性質をもちます。戯論（ぎろん）のように罪が軽い場合も重い場合もあります。また別の説によれば、不定の邪見は罪が軽く、定業となる邪見は罪が重いとされます。これには二つの構成要素があります。対象の把握の仕方が逆転していること、その把握した通りに（確信をもって）対象が現れることです。

---

อิเมสํ ปน ทสนฺนํ อกุสลกมฺมปถานํ ธมฺมโต โกฏฺฐาสโต อารมฺมณโต เวทนาโต มูลโตติ ปญฺจหากาเรหิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

これら十不善業道についての判別は、法（性質）、区分、所縁（対象）、受、根（根本原因）という五つの観点から知られるべきです。

---

ตตฺถ ธมฺมโตติ เอเตสุ หิ ปฏิปาฏิยา สตฺต เจตนาธมฺมาว โหนฺติ. อภิชฺฌาทโย ตโย เจตนาสมฺปยุตฺตา.

そのうち“法”の観点から言えば、これら（十業道）のうち順序に従って最初の七つ（身三・口四）は意志（思）そのものです。貪欲などの残りの三つは、意志に相応する性質をもつものです。

---

โกฏฺฐาสโตติ ปฏิปาฏิยา สตฺต, มิจฺฉาทิฏฺฐิ จาติ อิเม อฏฺฐ กมฺมปถา เอว โหนฺติ, โน มูลานิ. อภิชฺฌาพฺยาปาทา กมฺมปถา เจว มูลานิ จ. อภิชฺฌา หิ มูลํ ปตฺวา โลโภ อกุสลมูลํ โหติ. พฺยาปาโท โทโส อกุสลมูลํ โหติ.

“区分”の観点から言えば、順序通りの七つと邪見、これら八つは業道であって（不善）根ではありません。貪欲と瞋恚は業道であり、かつ根でもあります。実に、貪欲は（不善の）根に至れば“貪（とん）”という不善根となり、瞋恚は“瞋（しん）”という不善根となるからです。

---

อารมฺมณโตติ ปาณาติปาโต ชีวิตินฺทฺริยารมฺมณโต สงฺขารารมฺมโณ โหติ. อทินฺนาทานํ สตฺตารมฺมณํ วา สงฺขารารมฺมณํ วา, มิจฺฉาจาโร โผฏฺฐพฺพวเสน สงฺขารารมฺมโณ. ‘‘สตฺตารมฺมโณ’’ติปิ เอเก. มุสาวาโท สตฺตารมฺมโณ วา สงฺขารารมฺมโณ วา, ตถา ปิสุณวาจา. ผรุสวาจา สตฺตารมฺมณาว. สมฺผปฺปลาโป ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตวเสน สตฺตารมฺมโณ วา สงฺขารารมฺมโณ วา. ตถา อภิชฺฌา. พฺยาปาโท สตฺตารมฺมโณว. มิจฺฉาทิฏฺฐิ เตภูมกธมฺมวเสน สงฺขารารมฺมณา.

“所縁”の観点から言えば、殺生は命根を対象とするため、行（ぎょう）を所縁とします。偸盗は衆生を所縁とするか、あるいは行を所縁とします。邪淫は触覚を通じて行を所縁とします。“衆生を所縁とする”と言う者もいます。妄語は衆生を所縁とするか、あるいは行を所縁とします。離間語（りかんご）も同様です。粗悪語は衆生のみを所縁とします。戯論は、見・聞・覚・知の別によって、衆生を所縁とするか、あるいは行を所縁とします。貪欲も同様です。瞋恚は衆生のみを所縁とします。邪見は三界の諸法を対象とするため、行を所縁とします。

---

เวทนาโตติ [Pg.233] ปาณาติปาโต ทุกฺขเวทโน โหติ. กิญฺจาปิ หิ ราชาโน โจรํ ทิสฺวา หสมานาปิ ‘‘คจฺฉถ นํ ฆาเตถา’’ติ วทนฺติ, สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ปน ทุกฺขสมฺปยุตฺตาว โหติ. อทินฺนาทานํ ติเวทนํ. มิจฺฉาจาโร สุขมชฺฌตฺตวเสน ทฺวิเวทโน. สนฺนิฏฺฐาปกจิตฺเต ปน มชฺฌตฺตเวทโน น โหติ. มุสาวาโท ติเวทโน. ตถา ปิสุณวาจา. ผรุสวาจา ทุกฺขเวทนา. สมฺผปฺปลาโป ติเวทโน. อภิชฺฌา สุขมชฺฌตฺตวเสน ทฺวิเวทนา ตถา มิจฺฉาทิฏฺฐิ. พฺยาปาโท ทุกฺขเวทโน.

“受”の観点から言えば、殺生は苦受（くじゅ）です。たとえ王が泥棒を見て笑いながら“行け、彼を殺せ”と言ったとしても、行為を決定させる意志は苦受と相応しています。偸盗は三種の受（楽・苦・不苦不楽）があります。邪淫は楽または捨（不苦不楽）によって二種の受があります。行為を決定させる心において捨受（中立な受）はありません。妄語は三種の受があります。離間語も同様です。粗悪語は苦受です。戯論は三種の受があります。貪欲は楽または捨によって二種の受があり、邪見も同様です。瞋恚は苦受です。

---

มูลโตติ ปาณาติปาโต โทสโมหวเสน ทฺวิมูลโก โหติ. อทินฺนาทานํ โทสโมหวเสน วา โลภโมหวเสน วา. มิจฺฉาจาโร โลภโมหวเสน. มุสาวาโท โทสโมหวเสน วา โลภโมหวเสน วา ตถา ปิสุณวาจา สมฺผปฺปลาโป จ. ผรุสวาจา โทสโมหวเสน. อภิชฺฌา โมหวเสน เอกมูลา. ตถา พฺยาปาโท. มิจฺฉาทิฏฺฐิ โลภโมหวเสน ทฺวิมูลาติ.

“根”の観点から言えば、殺生は瞋（しん）と痴（ち）によって二つの根をもちます。偸盗は瞋と痴、あるいは貪（とん）と痴によって二つの根をもちます。邪淫は貪と痴によって二つの根をもちます。妄語、離間語、戯論、粗悪語も、瞋と痴、あるいは貪と痴によって二つの根をもちます。貪欲は痴のみによる一根であり、瞋恚も同様です。邪見は貪と痴によって二つの根をもちます。そのように知られるべきです。

---

กุสลกมฺมปถทสกวณฺณนา

十善業道の解説

---

ปาณาติปาตา เวรมณิอาทีนิ สมาทานสมฺปตฺตสมุจฺเฉทวิรติวเสน เวทิตพฺพานิ.

殺生を離れること（離殺生）などは、受持離（じゅじり）、現前離（げんぜんり）、断絶離（だんぜつり）の三種の“離”の別によって知られるべきです。

---

ธมฺมโต ปน เอเตสุปิ ปฏิปาฏิยา สตฺต เจตนาปิ วตฺตนฺติ วิรติโยปิ. อนฺเต ตโย เจตนาสมฺปยุตฺตาว.

“法”の観点から言えば、これら（十善業道）のうちでも順序通りの最初の七つは、意志ともいえますし、離（禁戒）ともいえます。最後の三つは意志に相応するものです。

---

โกฏฺฐาสโตติ ปฏิปาฏิยา สตฺต กมฺมปถา เอว, โน มูลานิ. อนฺเต ตโย กมฺมปถา เจว มูลานิ จ. อนภิชฺฌา หิ มูลํ ปตฺวา อโลโภ กุสลมูลํ โหติ. อพฺยาปาโท อโทโส กุสลมูลํ. สมฺมาทิฏฺฐิ อโมโห กุสลมูลํ.

“区分”の観点から言えば、順序通りの七つは業道であって根ではありません。最後の三つは業道であり、かつ根です。実に、無貪は根に至れば“無貪（むとん）”という善根となり、無瞋は“無瞋（むしん）”という善根となり、正見は“無痴（むち）”という善根となるからです。

---

อารมฺมณโตติ ปาณาติปาตาทีนํ อารมฺมณาเนว เอเตสํ อารมฺมณานิ. วีติกฺกมิตพฺพโตเยว หิ เวรมณี นาม โหติ. ยถา ปน นิพฺพานารมฺมโณ อริยมคฺโค กิเลเส ปชหติ, เอวํ ชีวิตินฺทฺริยาทิอารมฺมณาเปเต กมฺมปถา ปาณาติปาตาทีนิ ทุสฺสีลฺยานิ ปชหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

“所縁”の観点から言えば、殺生などの不善の所縁そのものが、これら（離殺生など）の所縁となります。実に、侵害すべき対象（から離れること）をもって“離（veramaṇī）”と呼ばれるからです。例えば、涅槃を所縁とする聖道が煩悩を捨てるように、これら命根などを所縁とする善業道も、殺生などの不徳（不善）を捨てるのです。そのように知られるべきです。

---

เวทนาโตติ [Pg.234] สพฺเพ สุขเวทนา โหนฺติ มชฺฌตฺตเวทนา วา. กุสลํ ปตฺวา หิ ทุกฺขเวทนา นาม นตฺถิ.

受（vedanā）に関しては、すべての善業道（kusala-kamma-patha）は楽受（sukha-vedanā）または不苦不楽受（majjhatta-vedanā）である。なぜなら、善（kusala）においては、苦受（dukkha-vedanā）というものは存在しないからである。

---

มูลโตติ ปฏิปาฏิยา สตฺต ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส อโลภอโทสอโมหวเสน ติมูลานิ โหนฺติ, ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส ทฺวิมูลานิ. อนภิชฺฌา ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน วิรมนฺตสฺส ทฺวิมูลา, ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน เอกมูลา. อโลโภ ปน อตฺตนาว อตฺตโน มูลํ น โหติ. อพฺยาปาเทปิ เอเสว นโย. สมฺมาทิฏฺฐิ อโลภาโทสวเสน ทฺวิมูลา เอวาติ.

根（mūla）に関しては、順序に従って、七つの善業道において、智相応の心（ñāṇa-sampayutta-citta）によって（悪から）離れる者には、無貪・無瞋・無痴のゆえに三つの根がある。智不相応の心（ñāṇa-vippayutta-citta）によって離れる者には、二つの根（無貪・無瞋）がある。無貪（anabhijjhā）は、智相応の心で離れる者には二つの根があり、智不相応の心では一つの根である。しかし、無貪（alobha）自体は、自らの根にはならない。不害（abyāpāda）においても同様のことが言える。正見（sammā-diṭṭhi）は、無貪と無瞋のゆえに、二つの根のみを持つ。そのように知られるべきである。

---

อริยวาสทสกวณฺณนา

聖者の住処の十（Ariyavāsa-dasaka）の解説。

---

๓๔๘. อริยวาสาติ อริยา เอว วสึสุ วสนฺติ วสิสฺสนฺติ เอเตสูติ อริยวาสา. ปญฺจงฺควิปฺปหีโนติ ปญฺจหิ องฺเคหิ วิปฺปยุตฺโตว หุตฺวา ขีณาสโว อวสิ วสติ วสิสฺสตีติ ตสฺมา อยํ ปญฺจงฺควิปฺปหีนตา, อริยสฺส วาสตฺตา อริยวาโสติ วุตฺโต. เอส นโย สพฺพตฺถ.

348. “聖者の住処”（Ariyavāsa）とは、聖者たちがそこに住み、住んでおり、住むであろうから、聖者の住処と呼ばれる。“五つの要素を捨て去った者”（pañcaṅgavippahīna）とは、五つの要素と相応しなくなった漏尽者（khīṇāsava）が住み、住んでおり、住むであろうということである。それゆえ、この五つの要素を捨て去った状態は、聖者の住処であるから“聖者の住処”と言われる。すべての箇所においてこの方法が適用される。

---

เอวํ โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ฉฬงฺคสมนฺนาคโต โหตีติ ฉฬงฺคุเปกฺขาย สมนฺนาคโต โหติ. ฉฬงฺคุเปกฺขา นาม เกติ? ญาณาทโย. ‘‘ญาณ’’นฺติ วุตฺเต กิริยโต จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. ‘‘สตตวิหาโร’’ติ วุตฺเต อฏฺฐ มหาจิตฺตานิ. ‘‘รชฺชนทุสฺสนํ นตฺถี’’ติ วุตฺเต ทส จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. โสมนสฺสํ อาเสวนวเสน ลพฺภติ.

“友よ、このように比丘は六支を具足している”とは、六支の捨（chaḷaṅgupekkhā）を具足しているということである。六支の捨とは何か。智（ñāṇa）などである。“智”と言われるとき、唯作（kiriya）の心から四つの智相応の心が得られる。“常住”（satata-vihāra）と言われるとき、八つの大唯作心が得られる。“貪ることや怒ることがない”と言われるとき、十の心（意門引転心、笑起心、八大唯作心）が得られる。喜（somanassa）は、習得（āsevana）の力のゆえに得られる。

---

สตารกฺเขน เจตสาติ ขีณาสวสฺส หิ ตีสุ ทฺวาเรสุ สพฺพกาลํ สติ อารกฺขกิจฺจํ สาเธติ. เตเนวสฺส ‘‘จรโต จ ติฏฺฐโต จ สุตฺตสฺส จ ชาครสฺส จ สตตํ สมิตํ ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหตี’’ติ วุจฺจติ.

“念による守護を伴う心で”とは、漏尽者にとって、三つの門において常に念（sati）が守護の役割を果たすからである。それゆえ、彼には“歩くときも、立つときも、眠るときも、起きているときも、絶えず常に智と見（ñāṇa-dassana）が現前している”と言われる。

---

ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ พหูนํ สมณพฺราหฺมณานํ. เอตฺถ จ สมณาติ ปพฺพชฺชุปคตา. พฺราหฺมณาติ โภวาทิโน. ปุถุปจฺเจกสจฺจานีติ พหูนิ ปาเฏกฺกสจฺจานิ, อิทเมว ทสฺสนํ สจฺจํ, อิทเมว ทสฺสนํ สจฺจนฺติ เอวํ ปาฏิเยกฺกํ คหิตานิ พหูนิ สจฺจานีติ อตฺโถ. นุนฺนานีติ นิหตานิ. ปณุนฺนานีติ สุฏฺฐุ นิหตานิ. จตฺตานีติ วิสฺสฏฺฐานิ. วนฺตานีติ วมิตานิ. มุตฺตานีติ ฉินฺนพนฺธนานิ [Pg.235] กตานิ. ปหีนานีติ ปชหิตานิ. ปฏินิสฺสฏฺฐานีติ ยถา น ปุน จิตฺตํ อารุหนฺติ, เอวํ ปฏินิสฺสชฺชิตานิ. สพฺพาเนว ตานิ คหิตคฺคหณสฺส วิสฺสฏฺฐภาวเววจนานิ.

“多くの沙門・バラモンたち”とは、数多くの沙門やバラモンのことである。ここで“沙門”とは出家した者たちであり、“バラモン”とは“ボー（bho）”と唱える者たちである。“多くの個別の真理”とは、多くの別々の真理のことで、“この見解こそが真理である、この見解こそが真理である”と、このように別々に把握された多くの真理という意味である。“退けられた（nunnāni）”とは、打ち負かされたことである。“完全に退けられた（paṇunnāni）”とは、見事に打ち負かされたことである。“捨てられた（cattāni）”とは、放擲されたことである。“吐き出された（vantāni）”とは、嘔吐されたことである。“解き放たれた（muttāni）”とは、束縛が断ち切られた状態にされたことである。“捨て去られた（pahīnāni）”とは、放棄されたことである。“完全に放棄された（paṭinissaṭṭhāni）”とは、再び心に昇ることがないように放棄されたことである。これらすべての言葉は、執着した見解を放棄した状態の類義語である。

---

สมวยสฏฺเฐสโนติ เอตฺถ อวยาติ อนูนา. สฏฺฐาติ วิสฺสฏฺฐา. สมฺมา อวยา สฏฺฐา เอสนา อสฺสาติ สมวยสฏฺเฐสโน. สมฺมา วิสฺสฏฺฐสพฺพเอสโนติ อตฺโถ. ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตนฺติอาทีหิ มคฺคสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ กถิตา.

“完全に探索を捨て去った者”（samavayasaṭṭhesana）において、ここで“アヴァヤ（avaya）”とは欠けるところがないこと、あるいはすべてを意味する。“サッタ（saṭṭha）”とは捨て去られたことである。正しく、欠けることなく、探索（esanā）を捨て去った比丘が、“完全に探索を捨て去った者”である。つまり、正しくすべての探索を捨て去ったという意味である。“心は貪りから解脱した”等の言葉によって、道の役割の達成が語られている。

---

ราโค เม ปหีโนติอาทีหิ ปจฺจเวกฺขณาย ผลํ กถิตํ.

“私において貪りは捨て去られた”等の言葉によって、省察（paccavekkhaṇa）の果報が語られている。

---

อเสกฺขธมฺมทสกวณฺณนา

無学法（asekkha-dhamma）の十の解説。

---

อเสกฺขา สมฺมาทิฏฺฐีติอาทโย สพฺเพปิ ผลสมฺปยุตฺตธมฺมา เอว. เอตฺถ จ สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาญาณนฺติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปญฺญาว กถิตา. สมฺมาวิมุตฺตีติ อิมินา ปเทน วุตฺตาวเสสา. ผลสมาปตฺติธมฺมา สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา.

“無学の正見”等のすべては、果（phala）と相応する法に他ならない。ここで“正見”と“正智”という二つの箇所では、慧（paññā）のみが語られている。“正解脱”というこの言葉によって、残りの語られた果等至（phala-samāpatti）の法が包含されていると知るべきである。

---

‘‘อิเม โข, อาวุโส’’ติอาทิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อิติ ฉนฺนํ ทสกานํ วเสน สมสฏฺฐิ ปญฺเห กเถนฺโต เถโร สามคฺคิรสํ ทสฺเสสีติ.

“友よ、これら（の法）は”等は、前述の方法に従って結びつけるべきである。このように、六つの十（dasaka）に基づいて六十の問いを語り、長老は和合の味（sāmaggi-rasa）を示した。

---

ทสกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

十の解説（Dasaka-vaṇṇanā）は終了した。

---

ปญฺหสโมธานวณฺณนา

問いの要約の解説（Pañha-samodhāna-vaṇṇanā）。

---

๓๔๙. อิธ ปน ฐตฺวา ปญฺหา สโมธาเนตพฺพา. อิมสฺมิญฺหิ สุตฺเต เอกกวเสน ทฺเว ปญฺหา กถิตา. ทุกวเสน สตฺตติ. ติกวเสน อสีติสตํ. จตุกฺกวเสน ทฺเวสตานิ. ปญฺจกวเสน ตึสสตํ. ฉกฺกวเสน พาตฺตึสสตํ. สตฺตกวเสน อฏฺฐนวุติ. อฏฺฐกวเสน อฏฺฐาสีติ. นวกวเสน จตุปณฺณาส. ทสกวเสน สมสฏฺฐีติ เอวํ สหสฺสํ จุทฺทส ปญฺหา กถิตา.

349. ここにおいて、問いは要約されるべきである。この経において、一法に基づいて二つの問いが語られた。二法に基づいて七十の問い。三法に基づいて百八十の問い。四法に基づいて二百の問い。五法に基づいて百三十の問い。六法に基づいて百三十二の問い。七法に基づいて九十八の問い。八法に基づいて八十八の問い。九法に基づいて五十四の問い。十法に基づいて六十の問い。このように、合計で千十四の問いが語られた。

---

อิมญฺหิ สุตฺตนฺตํ ฐเปตฺวา เตปิฏเก พุทฺธวจเน อญฺโญ สุตฺตนฺโต เอวํ พหุปญฺหปฏิมณฺฑิโต นตฺถิ. ภควา อิมํ สุตฺตนฺตํ อาทิโต ปฏฺฐาย สกลํ [Pg.236] สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘ธมฺมเสนาปติ สาริปุตฺโต พุทฺธพลํ ทีเปตฺวา อปฺปฏิวตฺติยํ สีหนาทํ นทติ. สาวกภาสิโตติ วุตฺเต โอกปฺปนา น โหติ, ชินภาสิโตติ วุตฺเต โหติ, ตสฺมา ชินภาสิตํ กตฺวา เทวมนุสฺสานํ โอกปฺปนํ อิมสฺมึ สุตฺตนฺเต อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ. ตโต วุฏฺฐาย สาธุการํ อทาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข ภควา วุฏฺฐหิตฺวา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ อามนฺเตสิ, สาธุ, สาธุ, สาริปุตฺต, สาธุ โข ตฺวํ สาริปุตฺต, ภิกฺขูนํ สงฺคีติปริยายํ อภาสี’’ติ.

実際、この経を除いて、三蔵の仏典の中に、これほど多くの問いによって飾られた他の経は存在しない。世尊は、この経を最初から最後まで聞き終えて、こう考えられた。“法将軍サーリプッタは、仏の力を示し、他者が覆すことのできない獅子吼を唱えている。しかし、‘弟子の説’と言われるときには（人々には）確信が生じないが、‘勝者の説（仏説）’と言われるときには確信が生じる。それゆえ、これを仏説とすることによって、この経における神々と人間たちの確信を生じさせよう”。その後、世尊は（禅定から）起きて、賞賛（sādhukāra）を与えられた。それゆえ、“そこで世尊は起き上がり、尊者サーリプッタに呼びかけられた。‘善哉、善哉、サーリプッタよ。サーリプッタよ、お前は比丘たちに結集の法門（saṅgīti-pariyāya）を実に見事に説いた’”と言われるのである。

---

ตตฺถ สงฺคีติปริยายนฺติ สามคฺคิยา การณํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘สาธุ, โข ตฺวํ, สาริปุตฺต, มม สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สํสนฺทิตฺวา ภิกฺขูนํ สามคฺคิรสํ อภาสี’’ติ. สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสีติ อนุโมทเนน สมนุญฺโญ อโหสิ. เอตฺตเกน อยํ สุตฺตนฺโต ชินภาสิโต นาม ชาโต. เทสนาปริโยสาเน อิมํ สุตฺตนฺตํ มนสิกโรนฺตา เต ภิกฺขู อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ.

そこにおいて“結集の法門（saṅgīti-pariyāya）”とは、和合の原因のことである。これは次のように言われたのである。“サーリプッタよ、お前は実に見事に、私の一切知智と照らし合わせて、比丘たちに和合の味を説いた”。師（世尊）が同意されたとは、随喜によって同意されたということである。これによって、この経は“仏説（jinabhāsita）”となった。説法の最後に、この経を心に留めていた比丘たちは阿羅漢果に到達した。

---

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

スマンガラ・ヴィラーシニー、長部アッタカタ（註釈）より。

---

สงฺคีติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

結集経（Saṅgīti-sutta）の解説は終了した。

---

๑๑. ทสุตฺตรสุตฺตวณฺณนา

11. 増一経（Dasuttara-sutta）の解説。

---

๓๕๐. เอวํ [Pg.237] เม สุตนฺติ ทสุตฺตรสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา – อาวุโส ภิกฺขเวติ สาวกานํ อาลปนเมตํ. พุทฺธา หิ ปริสํ อามนฺตยมานา ‘ภิกฺขเว’ติ วทนฺติ. สาวกา สตฺถารํ อุจฺจฏฺฐาเน ฐเปสฺสามาติ สตฺถุ อาลปเนน อนาลปิตฺวา อาวุโสติ อาลปนฺติ. เต ภิกฺขูติ เต ธมฺมเสนาปตึ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ภิกฺขู. เก ปน เต ภิกฺขูติ? อนิพทฺธวาสา ทิสาคมนียา ภิกฺขู. พุทฺธกาเล ทฺเว วาเร ภิกฺขู สนฺนิปตนฺติ – อุปกฏฺฐวสฺสูปนายิกกาเล จ ปวารณกาเล จ. อุปกฏฺฐวสฺสูปนายิกาย ทสปิ วีสติปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ ภิกฺขู วคฺคา วคฺคา กมฺมฏฺฐานตฺถาย อาคจฺฉนฺติ. ภควา เตหิ สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา กสฺมา, ภิกฺขเว, อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย วิจรถาติ ปุจฺฉติ. อถ เต ‘‘ภควา กมฺมฏฺฐานตฺถํ อาคตมฺห, กมฺมฏฺฐานํ โน เทถา’’ติ ยาจนฺติ.

350. “このように私は聞いた”というのは‘十上経’（ダスッタラ・スッタ）のことである。そこにおける未解説の語の釈義は以下の通りである。──“友（アーヴソ）”や“比丘たちよ（ビックヴェ）”というのは弟子たちの呼びかけである。けだし、諸仏は会衆に語りかけるとき“比丘たちよ”と言われる。弟子たちは、師を尊い地位に置こうと考え、師に対する呼びかけ（ビックヴェ）を用いずに“友よ”と呼びかける。また“それらの比丘たち”とは、法将（サーリプッタ）を囲んで座っていた比丘たちのことである。では、それらの比丘たちとは誰か。それは定住せず諸方を旅する比丘たちである。仏陀の時代、比丘たちは二度集まった。安居の入りが近づいた時と、自恣（パヴァーラナー）の時である。安居の入りが近づくと、十人、二十人、三十人、四十人、五十人といった比丘たちが、瞑想（業処）のために集まって来た。世尊は彼らと親しく語らい、“比丘たちよ、なぜ安居が近づいているのに遍歴しているのか”と尋ねられる。すると彼らは“世尊よ、瞑想（業処）のために参りました。私たちに瞑想の主題を授けてください”と懇願するのである。

---

สตฺถา เตสํ จริยวเสน ราคจริตสฺส อสุภกมฺมฏฺฐานํ เทติ. โทสจริตสฺส เมตฺตากมฺมฏฺฐานํ, โมหจริตสฺส อุทฺเทโส ปริปุจฺฉา – ‘กาเลน ธมฺมสฺสวนํ, กาเลน ธมฺมสากจฺฉา, อิทํ ตุยฺหํ สปฺปาย’นฺติ อาจิกฺขติ. วิตกฺกจริตสฺส อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ เทติ. สทฺธาจริตสฺส ปสาทนียสุตฺตนฺเต พุทฺธสุโพธึ ธมฺมสุธมฺมตํ สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติญฺจ ปกาเสติ. ญาณจริตสฺส อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺเต คมฺภีเร สุตฺตนฺเต กเถติ. เต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สเจ สปฺปายํ โหติ, ตตฺเถว วสนฺติ. โน เจ โหติ, สปฺปายํ เสนาสนํ ปุจฺฉิตฺวา คจฺฉนฺติ. เต ตตฺถ วสนฺตา เตมาสิกํ ปฏิปทํ คเหตฺวา ฆเฏตฺวา วายมนฺตา โสตาปนฺนาปิ โหนฺติ สกทาคามิโนปิ อนาคามิโนปิ อรหนฺโตปิ.

師（仏陀）は彼らの性質（機根）に応じて、貪欲な性質の者には不浄の瞑想（不浄業処）を授け、瞋恚（怒り）の性質の者には慈しみの瞑想（慈業処）を授ける。愚痴（無知）の性質の者には、聖典の暗唱や質問、すなわち“適切な時に法を聞き、適切な時に法を論議すること、これがあなたに相応しい”と教示される。尋思（とりとめない思考）の性質の者には入出息念（アナパナサティ）を授け、信仰の篤い性質の者には、清らかな信頼を呼ぶ経典を通じて、仏陀の正しい悟り、法の善美さ、僧伽の正しい実践を説き示される。智慧の性質の者には、無常などに関連する深い経典を説かれる。彼らは瞑想の主題を受け取り、もし（そこが）適しているなら、そこに留まる。もし適していなければ、適した住処を尋ねて去っていく。彼らはそこで安居の三ヶ月間の修行に取り組み、精進して、預流者、一来者、不還者、あるいは阿羅漢となる。

---

ตโต วุตฺถวสฺสา ปวาเรตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ภควา อหํ ตุมฺหากํ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺโต…เป… อหํ อคฺคผลํ อรหตฺต’’นฺติ ปฏิลทฺธคุณํ อาโรเจนฺติ. ตตฺถ อิเม ภิกฺขู อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย อาคตา. เอวํ อาคนฺตฺวา คจฺฉนฺเต ปน ภิกฺขู [Pg.238] ภควา อคฺคสาวกานํ สนฺติกํ เปเสติ, ยถาห ‘‘อปโลเกถ ปน, ภิกฺขเว, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน’’ติ. ภิกฺขู จ วทนฺติ ‘‘กึ นุ โข มยํ, ภนฺเต, อปโลเกม สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน’’ติ (สํ. นิ. ๓.๒). อถ เน ภควา เตสํ ทสฺสเน อุยฺโยเชสิ. ‘‘เสวถ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน; ภชถ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน. ปณฺฑิตา ภิกฺขู อนุคฺคาหกา สพฺรหฺมจารีนํ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ชเนตา เอวํ สาริปุตฺโต. เสยฺยถาปิ ชาตสฺส อาปาเทตา เอวํ โมคฺคลฺลาโน. สาริปุตฺโต, ภิกฺขเว, โสตาปตฺติผเล วิเนติ, โมคฺคลฺลาโน อุตฺตมตฺเถ’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๗๑).

その後、安居を終えて自恣（パヴァーラナー）を済ませると、師の御もとへ行き、“世尊よ、私はあなたの御もとで瞑想を授かり、預流果に達しました……最高の実りである阿羅漢果を得ました”と、得られた徳を報告する。そこで、これらの比丘たちが安居を控えてやって来たのである。このようにして（報告を終え）去っていく比丘たちを、世尊は二大弟子の御もとへと送られる。次のように言われた通りである。“比丘たちよ、サーリプッタとモッガッラーナに挨拶しなさい”と。比丘たちが“尊師よ、私たちはどのようにサーリプッタとモッガッラーナに挨拶すべきでしょうか”と言うと、世尊は彼らに二人と会うよう勧められた。“比丘たちよ、サーリプッタとモッガッラーナに仕えなさい。比丘たちよ、サーリプッタとモッガッラーナを親近しなさい。賢明な比丘たちは、梵行者たちを助ける者である。比丘たちよ、例えば産みの母がそうであるように、サーリプッタはそのような存在である。例えば生まれた子を育てる養育者がそうであるように、モッガッラーナはそのような存在である。比丘たちよ、サーリプッタは預流果へと導き、モッガッラーナは最高の実り（阿羅漢果）へと導くのである”。

---

ตทาปิ ภควา อิเมหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ อาสยํ อุปปริกฺขนฺโต ‘‘อิเม ภิกฺขู สาวกวิเนยฺยา’’ติ อทฺทส. สาวกวิเนยฺยา นาม เย พุทฺธานมฺปิ ธมฺมเทสนาย พุชฺฌนฺติ สาวกานมฺปิ. พุทฺธวิเนยฺยา ปน สาวกา โพเธตุํ น สกฺโกนฺติ. สาวกวิเนยฺยภาวํ ปน เอเตสํ ญตฺวา กตรสฺส ภิกฺขุโน เทสนาย พุชฺฌิสฺสนฺตีติ โอโลเกนฺโต สาริปุตฺตสฺสาติ ทิสฺวา เถรสฺส สนฺติกํ เปเสสิ. เถโร เต ภิกฺขู ปุจฺฉิ ‘‘สตฺถุ สนฺติกํ คตตฺถ อาวุโส’’ติ. ‘‘อาม, คตมฺห สตฺถารา ปน อมฺเห ตุมฺหากํ สนฺติกํ เปสิตา’’ติ. ตโต เถโร ‘‘อิเม ภิกฺขู มยฺหํ เทสนาย พุชฺฌิสฺสนฺติ, กีทิสี นุ โข เตสํ เทสนา วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตนฺโต ‘‘อิเม ภิกฺขู สมคฺคารามา, สามคฺคิรสสฺส ทีปิกา เนสํ เทสนา วฏฺฏตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา ตถารูปํ เทสนํ เทเสตุกาโม ทสุตฺตรํ ปวกฺขามีติอาทิมาห. ตตฺถ ทสธา มาติกํ ฐเปตฺวา วิภตฺโตติ ทสุตฺตโร, เอกกโต ปฏฺฐาย ยาว ทสกา คโตติปิ ทสุตฺตโร, เอเกกสฺมึ ปพฺเพ ทส ทส ปญฺหา วิเสสิตาติปิ ทสุตฺตโร, ตํ ทสุตฺตรํ. ปวกฺขามีติ กเถสฺสามิ. ธมฺมนฺติ สุตฺตํ. นิพฺพานปตฺติยาติ นิพฺพานปฏิลาภตฺถาย. ทุกฺขสฺสนฺตกิริยายาติ สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริยนฺตกรณตฺถํ. สพฺพคนฺถปฺปโมจนนฺติ อภิชฺฌากายคนฺถาทีนํ สพฺพคนฺถานํ ปโมจนํ.

その時も世尊は、これらの比丘たちと親しく挨拶を交わされ、彼らの意向を観察して“これらの比丘たちは弟子の教導によって悟るべき者（声聞所化）である”と見抜かれた。“弟子の教導によって悟るべき者”とは、諸仏の説法によっても、弟子の説法によっても悟ることができる者たちのことである。一方、“仏陀の教導によってのみ悟るべき者”は、弟子たちが悟らせることはできない。彼らが弟子の教導によって悟るべき者であることを知り、どの比丘の説法で悟るだろうかと観察されると、サーリプッタ（の説法）によるだろうと見て、長老の御もとへ送られたのである。長老はそれらの比丘たちに“友よ、師の御もとへ行ったのですか”と尋ねた。“はい、行きました。そして師によってあなたの御もとへ送られました”と彼らは答えた。そこで長老は“これらの比丘たちは私の説法で悟るだろう。彼らにはどのような説法が相応しいだろうか”と考え、“これらの比丘たちは和合を好んでいる。彼らには和合の味わいを示す説法が相応しい”と結論を下した。そして、そのような説法を説こうと欲して、“十上（法）を説かん”などと言い始めた。そこにおいて、十種類の本母（マティカー）を置いて分別されているので“十上”と言い、あるいは一から始まって十まで至るので“十上”と言う。あるいは、一つ一つの節において十ずつの問いが詳説されているので“十上”と言うのである。その十上（法）を。“説かん”とは、語るであろうということ。“法”とは、経のこと。“涅槃に到達するために”とは、涅槃を得るために。“苦しみを終滅させるために”とは、輪廻のあらゆる苦しみに終止符を打つために。“すべての結縛から解き放つ”とは、貪欲の身結などのあらゆる結縛から解き放つことである。

---

อิติ เถโร เทสนํ อุจฺจํ กโรนฺโต ภิกฺขูนํ ตตฺถ เปมํ ชเนนฺโต เอวเมตํ อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ ธาเรตพฺพํ วาเจตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตีติ จตูหิ ปเทหิ วณฺณํ กเถสิ, ‘‘เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค’’ติอาทินา นเยน เตสํ เตสํ สุตฺตานํ ภควา วิย.

このように長老（サーリプッタ）は、説法を高く称揚し、比丘たちにその法への愛着を生じさせながら、“このように、これは学ばれるべきであり、習得されるべきであり、保持されるべきであり、誦読されるべきである”と彼らが考えるように、四つの語でその徳を語った。それは、世尊が“比丘たちよ、これは唯一の道（一乗道）である”などの方法で、それぞれの経典の徳を説かれるのと同様であった。

---

เอกธมฺมวณฺณนา

一法（一なる法）の解説

---

๓๕๑. (ก) ตตฺถ [Pg.239] พหุกาโรติ พหูปกาโร.

351. （イ）そこにおける“多助（多くをなすもの）”とは、多大な助けとなることである。

---

(ข) ภาเวตพฺโพติ วฑฺเฒตพฺโพ.

（ロ）“修習されるべきもの”とは、増大させるべきもののことである。

---

(ค) ปริญฺเญยฺโยติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตพฺโพ.

（ハ）“遍知されるべきもの”とは、三種の遍知によって知られるべきもののことである。

---

(ฆ) ปหาตพฺโพติ ปหานานุปสฺสนาย ปชหิตพฺโพ.

（ニ）“捨断されるべきもの”とは、捨断の随観によって捨てられるべきもののことである。

---

(ง) หานภาคิโยติ อปายคามิปริหานาย สํวตฺตนโก.

（ホ）“退失に類するもの”とは、悪趣へ至り、徳（戒など）を失わせることに資するもののことである。

---

(จ) วิเสสภาคิโยติ วิเสสคามิวิเสสาย สํวตฺตนโก.

（ヘ）“勝進に類するもの”とは、殊勝な境地（禅定など）へと至り、勝進に資するもののことである。

---

(ฉ) ทุปฺปฏิวิชฺโฌติ ทุปฺปจฺจกฺขกโร.

（ト）“覚り難いもの”とは、現前（現証）し難いもののことである。

---

(ช) อุปฺปาเทตพฺโพติ นิปฺผาเทตพฺโพ.

（チ）“生じさせるべきもの”とは、成就させるべきもののことである。

---

(ฌ) อภิญฺเญยฺโยติ ญาตปริญฺญาย อภิชานิตพฺโพ.

（リ）“証知されるべきもの”とは、知遍知によって完全に知られるべきもののことである。

---

(ญ) สจฺฉิกาตพฺโพติ ปจฺจกฺขํ กาตพฺโพ.

（ヌ）“現証されるべきもの”とは、目の当たりに（現前）すべきもののことである。

---

เอวํ สพฺพตฺถ มาติกาสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิติ อายสฺมา สาริปุตฺโต ยถา นาม ทกฺโข เวฬุกาโร สมฺมุขีภูตํ เวฬุํ เฉตฺวา นิคฺคณฺฐึ กตฺวา ทสธา ขณฺเฑ กตฺวา เอกเมกํ ขณฺฑํ หีรํ หีรํ กโรนฺโต ผาเลติ, เอวเมว เตสํ ภิกฺขูนํ สปฺปายํ เทสนํ อุปปริกฺขิตฺวา ทสธา มาติกํ ฐเปตฺวา เอเกกโกฏฺฐาเส เอเกกปทํ วิภชนฺโต ‘‘กตโม เอโก ธมฺโม พหุกาโร, อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ’’ติอาทินา นเยน เทสนํ วิตฺถาเรตุํ อารทฺโธ.

このように、すべての要目（マティカー）において、その意味を知るべきである。このように、尊者サーリプッタは、熟練した竹細工師が、目の前にある竹を切り、節を取り除き、十の部分に分け、その一つ一つの断片を細い繊維状に裂くように、それらの比丘たちにとって有益な説法を熟考し、十種類の要目を立てて、各部分に一つ一つの語を割り当て、“いかなる一つの法が多大なる助けとなるか。善き諸法における不放逸である”という方法によって、説法を詳細に説き始めたのである。

---

ตตฺถ อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ สพฺพตฺถกํ อุปการกํ อปฺปมาทํ กเถสิ. อยญฺหิ อปฺปมาโท นาม สีลปูรเณ, อินฺทฺริยสํวเร, โภชเน มตฺตญฺญุตาย, ชาคริยานุโยเค, สตฺตสุ สทฺธมฺเมสุ, วิปสฺสนาคพฺภํ คณฺหาปเน, อตฺถปฏิสมฺภิทาทีสุ, สีลกฺขนฺธาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺเธสุ, ฐานาฏฺฐาเนสุ, มหาวิหารสมาปตฺติยํ, อริยสจฺเจสุ, สติปฏฺฐานาทีสุ, โพธิปกฺขิเยสุ, วิปสฺสนาญาณาทีสุ อฏฺฐสุ วิชฺชาสูติ สพฺเพสุ อนวชฺชฏฺเฐน กุสเลสุ ธมฺเมสุ พหูปกาโร.

その中で、“善き諸法における不放逸”とは、あらゆる面で有益な助けとなる不放逸について説いている。実に、この不放逸というものは、戒を充たすこと、感官を制御すること、食事の適量を知ること、目覚めていることへの専念（覚醒の修練）、七つの正法、ヴィパッサナーの胎（基盤）を把握させること、義無礙解（ぎむげげ）など、戒蘊などの五つの法蘊、正当な場所と不当な場所（是処非処）、大住の等至（たいじゅうのとうし）、聖諦（しょうたい）、四念処などの三十七道品（菩提分法）、ヴィパッサナーの知（観智）などの八つの明（知恵）といった、すべてにおいて、過失のないという意味での“善き諸法”に対して多大なる助けとなるのである。

---

เตเนว [Pg.240] นํ ภควา ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพเต อปฺปมาทมูลกา อปฺปมาทสโมสรณา, อปฺปมาโท เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๓๙) นเยน หตฺถิปทาทีหิ โอปมฺเมหิ โอปเมนฺโต สํยุตฺตนิกาเย อปฺปมาทวคฺเค นานปฺปการํ โถเมติ. ตํ สพฺพํ เอกปเทเนว สงฺคเหตฺวา เถโร อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อาห. ธมฺมปเท อปฺปมาทวคฺเคนาปิสฺส พหูปการตา ทีเปตพฺพา. อโสกวตฺถุนาปิ ทีเปตพฺพา –

それゆえに、世尊は、“比丘たちよ、足のない生き物であれ…（中略）…如来がそれらの中で最高であると言われる。比丘たちよ、それと同じように、いかなる善き諸法であっても、それらはすべて不放逸を根源とし、不放逸に集約される。不放逸こそが、それら諸法の中で最高であると言われる”という方法により、象の足跡などの比喩をもって比喩を示しつつ、相応部（サンユッタ・ニカーヤ）の“不放逸品”において、様々に称賛されている。長老（サーリプッタ）は、それらすべてを一語に凝縮して、“善き諸法における不放逸”と述べたのである。法句経（ダンマパダ）の不放逸品によっても、その多大なる有用性が示されるべきである。アショーカ王の物語（アソーカ・ヴァットゥ）によっても示されるべきである。

---

(ก) อโสกราชา หิ นิคฺโรธสามเณรสฺส ‘‘อปฺปมาโท อมตปท’’นฺติ คาถํ สุตฺวา เอว ‘‘ติฏฺฐ, ตาต, มยฺหํ ตยา เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ กถิต’’นฺติ สามเณเร ปสีทิตฺวา จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ กาเรสิ. อิติ ถามสมฺปนฺเนน ภิกฺขุนา อปฺปมาทสฺส พหูปการตา ตีหิ ปิฏเกหิ ทีเปตฺวา กเถตพฺพา. ยํกิญฺจิ สุตฺตํ วา คาถํ วา อปฺปมาททีปนตฺถํ อาหรนฺโต ‘‘อฏฺฐาเน ฐตฺวา อาหรสิ, อติตฺเถน ปกฺขนฺโท’’ติ น วตฺตพฺโพ. ธมฺมกถิกสฺเสเวตฺถ ถาโม จ พลญฺจ ปมาณํ.

（カ）実に、アショーカ王はニグローダ沙弥から“不放逸は不死の境地である”という偈を聴いてすぐに、“愛弟子よ、止まりなさい。私はあなたから三蔵の仏典を聴いたのである”と言って沙弥に信服し、八万四千の寺院を建立させた。このように、力量のある比丘は、三蔵によって不放逸の多大なる有用性を示して語るべきである。不放逸を明らかにするために、いかなる経や偈を引用したとしても、“不適切な箇所を引用している”とか“渡し場でないところから（川に）飛び込んでいる”と言われるべきではない。ここでは、説法者の技量と能力こそが基準となる。

---

(ข) กายคตาสตีติ อานาปานํ จตุอิริยาปโถ สติสมฺปชญฺญํ ทฺวตฺตึสากาโร จตุธาตุววตฺถานํ ทส อสุภา นว สิวถิกา จุณฺณิกมนสิกาโร เกสาทีสุ จตฺตาริ รูปชฺฌานานีติ เอตฺถ อุปฺปนฺนสติยา เอตํ อธิวจนํ. สาตสหคตาติ ฐเปตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ อญฺญตฺถ สาตสหคตา โหติ สุขสมฺปยุตฺตา, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

（ハ）“身至念（しんしねん）”とは、入出息、四威儀、正知、三十二身分、四界差別、十の不浄、九の墓場での観察、骨の粉砕などの観察、髪の毛などに対する四つの色界禅定において、生じた“念”の名称である。“喜伴随（きはんずい）”とは、第四禅を除いた他の禅定においては、喜（そうまなっさ）を伴い、楽と相応していることを指して、このように述べられている。

---

(ค) สาสโว อุปาทานิโยติ อาสวานญฺเจว อุปาทานานญฺจ ปจฺจยภูโต. อิติ เตภูมกธมฺมเมว นิยเมติ.

（ガ）“有漏（うろ）・取（しゅ）の対象”とは、諸々の漏（ろ）および取（しゅ）の原因となるものである。このように、三界に属する法のみを限定している。

---

(ฆ) อสฺมิมาโนติ รูปาทีสุ อสฺมีติ มาโน.

（ガ）“我慢（がまん）”とは、色（しき）などの諸法において“我あり”と慢じることである。

---

(ง) อโยนิโส มนสิกาโรติ อนิจฺเจ นิจฺจนฺติอาทินา นเยน ปวตฺโต อุปฺปถมนสิกาโร.

（ナ）“如理でない作意（不正な思惟）”とは、無常なものを常であるとみなすなどの方法で行われる、誤った道への思惟のことである。

---

(จ) วิปริยาเยน โยนิโส มนสิกาโร เวทิตพฺโพ.

（チャ）その反対が“如理の作意（正しい思惟）”であると知るべきである。

---

(ฉ) อานนฺตริโก [Pg.241] เจโตสมาธีติ อญฺญตฺถ มคฺคานนฺตรํ ผลํ อานนฺตริโก เจโตสมาธิ นาม. อิธ ปน วิปสฺสนานนฺตโร มคฺโค วิปสฺสนาย วา อนนฺตรตฺตา อตฺตโน วา อนนฺตรํ ผลทายกตฺตา อานนฺตริโก เจโตสมาธีติ อธิปฺเปโต.

（チャ）“無間（むけん）の心三摩地”とは、他の箇所では道の直後の果を“無間の心三摩地”と呼ぶ。しかし、本経においては、ヴィパッサナーの直後の道が、ヴィパッサナーの直後であるため、あるいは自らの直後に果を与えるものであるため、“無間の心三摩地”であると意図されている。

---

(ช) อกุปฺปํ ญาณนฺติ อญฺญตฺถ ผลปญฺญา อกุปฺปญาณํ นาม. อิธ ปจฺจเวกฺขณปญฺญา อธิปฺเปตา.

（ジャ）“不動の知”とは、他の箇所では果の知を“不動の知”と呼ぶ。ここでは“反省の知（省察智）”が意図されている。

---

(ฌ) อาหารฏฺฐิติกาติ ปจฺจยฏฺฐิติกา. อยํ เอโก ธมฺโมติ เยน ปจฺจเยน ติฏฺฐนฺติ, อยํ เอโก ธมฺโม ญาตปริญฺญาย อภิญฺเญยฺโย.

（ジャ）“食によって維持されるもの”とは、原因（縁）によって維持されるもののことである。“この一つの法”とは、それによって諸法が維持される原因となるこの一つの法を、既知遍知（きちへんち）によって、卓越した知（通智）で知るべきであるということである。

---

(ญ) อกุปฺปา เจโตวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ.

（ニャ）“不動の心解脱”とは、阿羅漢果の解脱のことである。

---

อิมสฺมึ วาเร อภิญฺญาย ญาตปริญฺญา กถิตา. ปริญฺญาย ตีรณปริญฺญา. ปหาตพฺพสจฺฉิกาตพฺเพหิ ปหานปริญฺญา. ทุปฺปฏิวิชฺโฌติ เอตฺถ ปน มคฺโค กถิโต. สจฺฉิกาตพฺโพติ ผลํ กถิตํ, มคฺโค เอกสฺมึเยว ปเท ลพฺภติ. ผลํ ปน อเนเกสุปิ ลพฺภติเยว.

この箇所において、“卓越した知（通智）によって”とは、既知遍知が説かれている。“遍知によって”とは、審察遍知（しんさつへんち）のことである。“捨断すべきもの、現証すべきものによって”とは、捨断遍知が説かれている。“悟りがたい”という箇所では“道”が説かれ、“現証すべき”という箇所では“果”が説かれている。道は一つの項目においてのみ得られるが、果は多くの項目において得られるものである。

---

ภูตาติ สภาวโต วิชฺชมานา. ตจฺฉาติ ยาถาวา. ตถาติ ยถา วุตฺตา ตถาสภาวา. อวิตถาติ ยถา วุตฺตา น ตถา น โหนฺติ. อนญฺญถาติ วุตฺตปฺปการโต น อญฺญถา. สมฺมา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธาติ ตถาคเตน โพธิปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา เหตุนา การเณน สยเมว อภิสมฺพุทฺธา ญาตา วิทิตา สจฺฉิกตา. อิมินา เถโร ‘‘อิเม ธมฺมา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา, อหํ ปน ตุมฺหากํ รญฺโญ เลขวาจกสทิโส’’ติ ชินสุตฺตํ ทสฺเสนฺโต โอกปฺปนํ ชเนสิ.

“実在する（ブータ）”とは、自性として存在すること。“真実（タッチャ）”とは、ありのままであること。“如（タター）”とは、説かれた通りに、そのような自性をもつこと。“不虚妄（アヴィタター）”とは、説かれた通りであり、そうでないことはないこと。“不異（アナンニャター）”とは、説かれた様態から別ではないこと。“如来によって正しく悟られた”とは、如来が菩提の座に座り、しかるべき原因と理由によって、自ら悟り、知り、理解し、現証されたことを指す。これによって長老は、“これらの法は如来によって悟られたものであるが、私はあなた方の王の書状を読み上げる者にすぎない”と言って仏典を示し、確信を生じさせたのである。

---

เอกธมฺมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

一法の解説を終わる。

---

ทฺเวธมฺมวณฺณนา

二法の解説

---

๓๕๒. (ก) อิเม ทฺเว ธมฺมา พหุการาติ อิเม ทฺเว สติสมฺปชญฺญา ธมฺมา สีลปูรณาทีสุ อปฺปมาโท วิย สพฺพตฺถ อุปการกา หิตาวหา.

352. （カ）“これら二つの法は多大なる助けとなる”とは、これら念と正知の二法は、戒を充たすことなどにおいて、不放逸と同様に、あらゆる場面で有益な助けとなり、利益をもたらすものである。

---

(ข) สมโถ [Pg.242] จ วิปสฺสนา จาติ อิเม ทฺเว สงฺคีติสุตฺเต โลกิยโลกุตฺตรา กถิตา. อิมสฺมึ ทสุตฺตรสุตฺเต ปุพฺพภาคา กถิตา.

（カ）“止（サマタ）と観（ヴィパッサナー）”について、これら二法は‘等誦経（サンギーティ・スッタ）’では世間的・出世間的なものとして説かれている。この‘十上経（ダスッタラ・スッタ）’においては、道の準備段階（前分）のものが説かれている。

---

(ฉ) สตฺตานํ สํกิเลสาย สตฺตานํ วิสุทฺธิยาติ อโยนิโส มนสิกาโร เหตุ เจว ปจฺจโย จ สตฺตานํ สํกิเลสาย, โยนิโส มนสิกาโร วิสุทฺธิยา. ตถา โทวจสฺสตา ปาปมิตฺตตา สํกิเลสาย; โสวจสฺสตา กลฺยาณมิตฺตตา วิสุทฺธิยา. ตถา ตีณิ อกุสลมูลานิ; ตีณิ กุสลมูลานิ. จตฺตาโร โยคา จตฺตาโร วิสํโยคา. ปญฺจ เจโตขิลา ปญฺจินฺทฺริยานิ. ฉ อคารวา ฉ คารวา. สตฺต อสทฺธมฺมา สตฺต สทฺธมฺมา. อฏฺฐ กุสีตวตฺถูนิ อฏฺฐ อารมฺภวตฺถูนิ. นว อาฆาตวตฺถูนิ นว อาฆาตปฺปฏิวินยา. ทส อกุสลกมฺมปถา ทส กุสลกมฺมปถาติ เอวํ ปเภทา อิเม ทฺเว ธมฺมา ทุปฺปฏิวิชฺฌาติ เวทิตพฺพา.

（チャ）“衆生の汚染のために、衆生の清浄のために”とは、如理でない作意は、衆生の汚染の原因であり条件でもある。如理の作意は、清浄のための原因であり条件である。同様に、悪言（人の言葉を聞き入れないこと）と悪友は汚染のためであり、善言（従順さ）と善友は清浄のためである。同様に、三つの不善根と三つの善根、四つの軛と四つの離軛、五つの心の荒廃と五つの根、六つの不敬と六つの恭敬、七つの非正法と七つの正法、八つの懈怠の事由と八つの精進の事由、九つの怨恨の事由と九つの怨恨の調伏、十の不善業道と十の善業道というように、これら二つの法は、その分類において悟ることが困難であると知るべきである。

---

(ฌ) สงฺขตา ธาตูติ ปจฺจเยหิ กตา ปญฺจกฺขนฺธา. อสงฺขตา ธาตูติ ปจฺจเยหิ อกตํ นิพฺพานํ.

“有為界”とは、諸縁（四縁）によって作られた五蘊のことである。“無為界”とは、諸縁によって作られない涅槃のことである。

---

(ญ) วิชฺชา จ วิมุตฺติ จาติ เอตฺถ วิชฺชาติ ติสฺโส วิชฺชา. วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลํ.

“明と解脱”において、“明”とは三明のことである。“解脱”とは阿羅漢果のことである。

---

อิมสฺมึ วาเร อภิญฺญาทีนิ เอกกสทิสาเนว, อุปฺปาเทตพฺพปเท ปน มคฺโค กถิโต, สจฺฉิกาตพฺพปเท ผลํ.

この（第二の）節において、神通などは一法（エカカ）の説示と同様である。しかし、“生じさせるべきもの”という句では道（聖道）が説かれ、“現証すべきもの”という句では果（聖果）が説かれている。

---

ทฺเวธมฺมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

二法の説明（二法釈）が終了した。

---

ตโยธมฺมวณฺณนา

三法の説明（三法釈）

---

๓๕๓. (ฉ) กามานเมตํ นิสฺสรณํ ยทิทํ เนกฺขมฺมนฺติ เอตฺถ เนกฺขมฺมนฺติ อนาคามิมคฺโค อธิปฺเปโต. โส หิ สพฺพโส กามานํ นิสฺสรณํ. รูปานํ นิสฺสรณํ ยทิทํ อารุปฺปนฺติ เอตฺถ อารุปฺเปปิ อรหตฺตมคฺโค. ปุน อุปฺปตฺตินิวารณโต สพฺพโส รูปานํ นิสฺสรณํ นาม. นิโรโธ ตสฺส นิสฺสรณนฺติ อิธ อรหตฺตผลํ นิโรโธติ [Pg.243] อธิปฺเปตํ. อรหตฺตผเลน หิ นิพฺพาเน ทิฏฺเฐ ปุน อายตึ สพฺพสงฺขารา น โหนฺตีติ อรหตฺตํ สงฺขตนิโรธสฺส ปจฺจยตฺตา นิโรโธติ วุตฺตํ.

353. “欲からの脱離、すなわち出離（ネッカンマ）”において、“出離”とは不還道のことである。なぜなら、不還道こそが完全に欲（欲愛）からの脱離であるからである。“色（色界）からの脱離、すなわち無色”において、“無色”とは阿羅漢道のことである。再び生まれることを防ぐことにより、完全に色界からの脱離となるからである。“滅、その脱離”において、ここでは阿羅漢果が“滅”として意図されている。阿羅漢果によって涅槃が見られたとき、再び将来において一切の行（サンカーラ）が生じなくなるからである。ゆえに、阿羅漢果は有為の滅（行の滅）の因であるため、“滅”と言われる。

---

(ช) อตีตํเส ญาณนฺติ อตีตํสารมฺมณํ ญาณํ อิตเรสุปิ เอเสว นโย.

“過去に関する知”とは、過去を対象（所縁）とする知のことである。他の（未来・現在）についても、これと同じ方法である。

---

อิมสฺมิมฺปิ วาเร อภิญฺญาทโย เอกกสทิสาว. ทุปฺปฏิวิชฺฌปเท ปน มคฺโค กถิโต, สจฺฉิกาตพฺเพ ผลํ.

この（第三の）節においても、神通などは一法の説示と同様である。しかし、“通達しがたいもの”という句では道が説かれ、“現証すべきもの”という句では果が説かれている。

---

ตโยธมฺมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

三法の説明が終了した。

---

จตฺตาโรธมฺมวณฺณนา

四法の説明（四法釈）

---

๓๕๔. (ก) จตฺตาริ จกฺกานีติ เอตฺถ จกฺกํ นาม ทารุจกฺกํ, รตนจกฺกํ, ธมฺมจกฺกํ, อิริยาปถจกฺกํ, สมฺปตฺติจกฺกนฺติ ปญฺจวิธํ. ตตฺถ ‘‘ยํ ปนิทํ สมฺม, รถการ, จกฺกํ ฉหิ มาเสหิ นิฏฺฐิตํ, ฉารตฺตูเนหี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๕) อิทํ ทารุจกฺกํ. ‘‘ปิตรา ปวตฺติตํ จกฺกํ อนุปฺปวตฺเตตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๓๒) อิทํ รตนจกฺกํ. ‘‘ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๓๙๙) อิทํ ธมฺมจกฺกํ. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๙) อิทํ อิริยาปถจกฺกํ. ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุจกฺกํ ปวตฺตตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๑) อิทํ สมฺปตฺติจกฺกํ. อิธาปิ เอตเทว อธิปฺเปตํ.

354. “四つの輪（チャッカ）”において、輪とは、木製の輪、宝の輪、法の輪、威儀の輪、成就の輪（具足輪）の五種類がある。その中で、“車大工よ、六ヶ月で完成したこの輪（車輪）を”というのは“木製の輪”である。“父（転輪聖王）によって回された輪に続いて回す”というのは“宝の輪”である。“回された輪（初転法輪）”というのは“法の輪”である。“四つの輪（四威儀）、九つの門”というのは“威儀の輪”である。“比丘たちよ、これら四つの輪があり、これらを備えた神々や人々に四輪が回る”というのは“成就の輪”である。ここでも、この成就の輪が意図されている。

---

ปติรูปเทสวาโสติ ยตฺถ จตสฺโส ปริสา สนฺทิสฺสนฺติ, เอวรูเป อนุจฺฉวิเก เทเส วาโส. สปฺปุริสูปนิสฺสโยติ พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ อวสฺสยนํ เสวนํ ภชนํ. อตฺตสมฺมาปณิธีติ อตฺตโน สมฺมา ฐปนํ, สเจ ปน ปุพฺเพ อสฺสทฺธาทีหิ สมนฺนาคโต โหติ, ตานิ ปหาย สทฺธาทีสุ ปติฏฺฐาปนํ. ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตาติ ปุพฺเพ อุปจิตกุสลตา. อิทเมเวตฺถ ปมาณํ. เยน หิ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน กุสลํ กตํ โหติ, ตเทว กุสลํ ตํ ปุริสํ ปติรูปเทเส อุปเนติ, สปฺปุริเส ภชาเปสิ[Pg.244]. โส เอว จ ปุคฺคโล อตฺตานํ สมฺมา ฐเปติ. จตูสุ อาหาเรสุ ปฐโม โลกิโยว. เสสา ปน ตโย สงฺคีติสุตฺเต โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา. อิธ ปุพฺพภาเค โลกิยา.

“適当な場所に住むこと”とは、四部の大衆（比丘・比丘尼・優婆塞・優婆夷）が見られるような、功徳が生じるのにふさわしい場所に住むことである。“善士に依止すること”とは、仏陀などの善士（サップリサ）に近づき、仕え、親近することである。“自己を正しく向けること”とは、自己を正しく置くことであり、もし以前に不信仰などがあったなら、それらを捨てて信仰などに確立させることである。“過去に功徳を積んでいること”とは、過去に積み立てられた善業のことである。ここでは、まさにこの“過去に積まれた善業”が基準となる。なぜなら、智と相応した心によって善業がなされたなら、その善業こそがその人を適当な場所へと導き、善士に親近させるからである。その人自身が自己を正しく確立させるのである。四つの食のうち、最初のもの（段食）は世間的なもの（有漏）のみである。残りの三つは‘等誦経（サンギーティ・スッタ）’において世間的・出世間的の混在として説かれている。ここでは前段階における世間的なものが説かれている。

---

(จ) กามโยควิสํโยคาทโย อนาคามิมคฺคาทิวเสน เวทิตพฺพา.

“欲の軛からの離繋”などは、不還道などの区分によって知られるべきである。

---

(ฉ) หานภาคิยาทีสุ ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภี กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ หานภาคิโย สมาธิ. ตทนุธมฺมตา สติ สนฺติฏฺฐติ ฐิติภาคิโย สมาธิ. วิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิเสสภาคิโย สมาธิ. นิพฺพิทาสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิราคูปสญฺหิโต นิพฺเพธภาคิโย สมาธีติ อิมินา นเยน สพฺพสมาปตฺติโย วิตฺถาเรตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วิสุทฺธิมคฺเค ปนสฺส วินิจฺฉยกถา กถิตาว.

“退分（退歩に繋がる部分）”などにおいて、初禅を得た者に欲を伴う想や作意が起こるなら、それは退分相応の三昧である。その三昧にふさわしい念が確立しているなら、住分相応の三昧である。尋（思考）を伴う想や作意が起こるなら、勝分相応の三昧である。厭離を伴う想や作意が起こり、離欲（涅槃）に結びついているなら、決断分相応の三昧である。この方法によって、すべての等至（サマパッティ）について詳しくその意味を知るべきである。なお、これに関する決定説は‘清浄道論’ですでに説かれている。

---

อิมสฺมิมฺปิ วาเร อภิญฺญาทีนิ เอกกสทิสาเนว. อภิญฺญาปเท ปเนตฺถ มคฺโค กถิโต. สจฺฉิกาตพฺพปเท ผลํ.

この（第四の）節においても、神通などは一法の説示と同様である。ただし、この節において“神通”の句では道が説かれ、“現証すべきもの”の句では果が説かれている。

---

จตฺตาโรธมฺมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

四法の説明が終了した。

---

ปญฺจธมฺมวณฺณนา

五法の説明（五法釈）

---

๓๕๕. (ข) ปีติผรณตาทีสุ ปีตึ ผรมานา อุปฺปชฺชตีติ ทฺวีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา ปีติผรณตา นาม. สุขํ ผรมานํ อุปฺปชฺชตีติ ตีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา สุขผรณตา นาม. ปเรสํ เจโต ผรมานา อุปฺปชฺชตีติ เจโตปริยปญฺญา เจโตผรณตา นาม. อาโลกผรเณ อุปฺปชฺชตีติ ทิพฺพจกฺขุปญฺญา อาโลกผรณตา นาม. ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปจฺจเวกฺขณนิมิตฺตํ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ทฺวีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา ปีติผรณตา, ตีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา สุขผรณตา. ปรจิตฺเต ปญฺญา เจโตผรณตา, ทิพฺพจกฺขุ อาโลกผรณตา. ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐิตสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปจฺจเวกฺขณนิมิตฺต’’นฺติ (วิภ. ๘๐๔).

355. “喜の普及”などにおいて、喜（ピーティ）が普及して生じることから、二つの禅（初禅・第二禅）における慧を“喜の普及”と名づける。楽（スカ）が普及して生じることから、三つの禅における慧を“楽の普及”と名づける。他者の心を普及して生じることから、他心智を“心の普及”と名づける。光明の普及において生じることから、天眼智を“光明の普及”と名づける。省察の智を“省察の相”と名づける。これについても、“二つの禅における慧は喜の普及であり、三つの禅における慧は楽の普及である。他心における慧は心の普及であり、天眼は光明の普及である。それぞれの三昧から出た者の省察の智は省察の相である”と説かれている。

---

ตตฺถ ปีติผรณตา สุขผรณตา ทฺเว ปาทา วิย. เจโตผรณตา อาโลกผรณตา ทฺเว หตฺถา วิย. อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ มชฺฌิมกาโย วิย[Pg.245]. ปจฺจเวกฺขณนิมิตฺตํ สีสํ วิย. อิติ อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ปญฺจงฺคิกํ สมฺมาสมาธึ องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺนํ ปุริสํ กตฺวา ทสฺเสสิ.

その中で、喜の普及と楽の普及は両足のようである。心の普及と光明の普及は両手のようである。神通の基礎となる禅は体幹のようである。省察の相は頭のようである。このように、尊者サーリプッタ長老は、五つの支分を具えた正定を、五体満足な人間の姿に例えて示された。

---

(ช) อยํ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข เจ วาติอาทีสุ อรหตฺตผลสมาธิ อธิปฺเปโต. โส หิ อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ สุขตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนสุโข. ปุริโม ปุริโม ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส สมาธิสุขสฺส ปจฺจยตฺตา อายตึ สุขวิปาโก.

“この三昧は現世において安楽であり”などの句において、阿羅漢果の三昧が意図されている。なぜなら、その三昧は安止（アッパナー）に達する瞬間のたびに安楽であるため“現世における安楽”であり、前々の三昧の楽が後々の三昧の楽の縁となるため“将来において安楽を報いとするもの”である。

---

กิเลเสหิ อารกตฺตา อริโย. กามามิสวฏฺฏามิสโลกามิสานํ อภาวา นิรามิโส. พุทฺธาทีหิ มหาปุริเสหิ เสวิตตฺตา อกาปุริสเสวิโต. องฺคสนฺตตาย อารมฺมณสนฺตตาย สพฺพกิเลสทรถสนฺตตาย จ สนฺโต. อตปฺปนียฏฺเฐน ปณีโต. กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺธตฺตา กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิภาวํ วา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธลทฺโธ. ปฏิปฺปสฺสทฺธํ ปฏิปฺปสฺสทฺธีติ หิ อิทํ อตฺถโต เอกํ. ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลเสน วา อรหตา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธลทฺโธ. เอโกทิภาเวน อธิคตตฺตา เอโกทิภาวเมว วา อธิคตตฺตา เอโกทิภาวาธิคโต. อปฺปคุณสาสวสมาธิ วิย สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน จิตฺเตน ปจฺจนีกธมฺเม นิคฺคยฺห กิเลเส วาเรตฺวา อนธิคตตฺตา นสสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. ตญฺจ สมาธึ สมาปชฺชนฺโต ตโต วา วุฏฺฐหนฺโต สติเวปุลฺลปตฺตตฺตา. สโตว สมาปชฺชติ สโต วุฏฺฐหติ. ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสน วา สโต สมาปชฺชติ สโต วุฏฺฐหติ. ตสฺมา ยเทตฺถ ‘‘อยํ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข เจว อายติญฺจ สุขวิปาโก’’ติ เอวํ ปจฺจเวกฺขมานสฺส ปจฺจตฺตํเยว อปรปฺปจฺจยํ ญาณํ อุปฺปชฺชติ, ตํ เอกมงฺคํ. เอส นโย เสเสสุปิ. เอวมิเมหิ ปญฺจหิ ปจฺจเวกฺขณญาเณหิ อยํ สมาธิ ‘‘ปญฺจญาณิโก สมฺมาสมาธี’’ติ วุตฺโต.

煩悩から遠離しているがゆえに“聖なる者（聖者）”と呼ばれる。欲の資糧（アミサ）、輪廻の資糧、世間の資糧がないがゆえに“無資糧（ニラーミサ）”と呼ばれる。仏陀などの大士（偉大な人々）によって修習されているがゆえに“下劣な者によって親しまれないもの（アカプルサセーヴィタ）”と呼ばれる。諸々の構成要素が静まり、対象（所縁）が静まり、一切の煩悩の苦悩（憂慮）が静まっているがゆえに“寂静なるもの（サンタ）”と呼ばれる。焦燥させないという意味において“勝妙なるもの（パニータ）”である。煩悩の静息を得たこと、あるいは煩悩の静息した状態を得たことによって“安息を得たもの（パティッパッサッダラッダ）”である。“安息したもの”と“安息”とは、意味において同一である。あるいは、煩悩を静息させた阿羅漢によって得られたがゆえに“安息を得たもの”である。一境性（定）によって到達された、あるいは一境性そのものに到達したゆえに“一境性に到達したもの（エーコーディバーヴァーディガタ）”である。不完全な漏を伴う三昧のように、有行（努力を伴う）の心をもって、対立する諸法を抑え込み、煩悩を阻止して到達したものではないので、“有行抑制によって到達したものではない（ナササンカーラニッガヤワーリタガタ）”と呼ばれる。その三昧に入定し、あるいはそこから出定する際、念（サティ）が広大さに達しているがゆえに、念を具えて入定し、念を具えて出定する。あるいは、定められた時間に従って念を具えて入定し、念を具えて出定する。それゆえ、ここで“この三昧は現世において幸福であり、未来（後世）において幸福な報いをもたらす”とこのように省察する者には、自らの中に他者に依らない知（智）が生じる。それが一つの支分である。残りの箇所についても同様の理趣（方法）である。このように、これら五つの省察の知によって、この三昧は“五知を具えた正定（五智正定）”と言われる。

---

อิมสฺมึ วาเร วิเสสภาคิยปเท มคฺโค กถิโต. สจฺฉิกาตพฺพปเท ผลํ. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

この節において、“勝進分”の句では道（聖道）が説かれている。“現証すべき”の句では果（沙門果）が説かれている。残りは前述と同様である。

---

ฉธมฺมวณฺณนา

六法（六つの法）の解説

---

๓๕๖. ฉกฺเกสุ สพฺพํ อุตฺตานตฺถเมว. ทุปฺปฏิวิชฺฌปเท ปเนตฺถ มคฺโค กถิโต. เสสํ ปุริมสทิสํ.

356. 六法の箇所については、すべて文義は明快である。しかしここで、“悟り難い”の句において道が説かれている。残りは前述と同様である。

---

สตฺตธมฺมวณฺณนา

七法（七つの法）の解説

---

๓๕๗. (ญ) สมฺมปฺปญฺญาย [Pg.246] สุทิฏฺฐา โหนฺตีติ เหตุนา นเยน วิปสฺสนาญาเณน สุทิฏฺฐา โหนฺติ. กามาติ วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ, ทฺเวปิ สปริฬาหฏฺเฐน องฺคารกาสุ วิย สุทิฏฺฐา โหนฺติ. วิเวกนินฺนนฺติ นิพฺพานนินฺนํ. โปณํ ปพฺภารนฺติ นินฺนสฺเสตํ เววจนํ. พฺยนฺตีภูตนฺติ นิยติภูตํ. นิตฺตณฺหนฺติ อตฺโถ. กุโต? สพฺพโส อาสวฏฺฐานีเยหิ ธมฺเมหิ เตภูมกธมฺเมหีติ อตฺโถ. อิธ ภาเวตพฺพปเท มคฺโค กถิโต. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

357. （ニヤ）“正しい智慧により、よく見極められている”とは、原因と理法に基づいた観の知（毘婆舎那智）によって、よく見極められているということである。“諸欲（カーマ）”とは、事欲（欲の対象）と煩悩欲の両方であり、その二つともが熱悩を伴うという意味において、炭火の穴のように、よく見極められている。“離絶に傾く（ヴィヴェーカ・ニンナ）”とは、涅槃に傾くことである。“向かい（ポーナ）”“傾き（パッバーラ）”という言葉は、“傾く（ニンナ）”の類義語である。“消失した（ビヤンティーブータ）”とは、無くなったこと（離れたこと）を意味する。“渇愛がない”という意味である。なぜか。一切において、漏（煩悩）の拠り所となる諸法、すなわち三界の諸法から離れているからである。ここ（七法）の“修習すべき”の句では道が説かれている。残りは前述と同様である。

---

อฏฺฐธมฺมวณฺณนา

八法（八つの法）の解説

---

๓๕๘. (ก) อาทิพฺรหฺมจริยิกาย ปญฺญายาติ สิกฺขตฺตยสงฺคหสฺส มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตาย ปุพฺพภาเค ตรุณสมถวิปสฺสนาปญฺญาย. อฏฺฐงฺคิกสฺส วา มคฺคสฺส อาทิภูตาย สมฺมาทิฏฺฐิปญฺญาย. ติพฺพนฺติ พลวํ. หิโรตฺตปฺปนฺติ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. เปมนฺติ เคหสฺสิตเปมํ. คารโวติ ครุจิตฺตภาโว. ครุภาวนียญฺหิ อุปนิสฺสาย วิหรโต กิเลสา นุปฺปชฺชนฺติ โอวาทานุสาสนึ ลภติ. ตสฺมา ตํ นิสฺสาย วิหาโร ปญฺญาปฏิลาภสฺส ปจฺจโย โหติ.

358. （カ）“道のための梵行の智慧（アーディブラフマチャリヤ・パンニャー）”とは、三学に集約される道の梵行の基礎（初歩）となる、前段階の初歩的な止観の智慧のことである。あるいは、八聖道の基礎となる正見の智慧のことである。“強烈な”とは、強力なことである。“慚愧”とは、慚（恥じる心）と愧（恐れる心）である。“愛（ペーマ）”とは、家に執着した愛（世俗的な愛着）である。“重んじる（ガーラヴァ）”とは、重んじる心（尊敬）の状態である。実際、優れた人間の法（超人法）によって賞賛されるべき、重んじ尊ぶべき師に依止して住む者には、煩悩が生じず、教誡と教授を得る。それゆえ、その師に依止して住むことは、智慧を体得するための縁（条件）となる。

---

(ฉ) อกฺขเณสุ ยสฺมา เปตา อสุรานํ อาวาหนํ คจฺฉนฺติ, วิวาหนํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา เปตฺติวิสเยเนว อสุรกาโย คหิโตติ เวทิตพฺโพ.

（チャ）“非時（閑暇のない状態）”において、餓鬼たちは阿修羅たちのところに、嫁を迎えに行ったり、娘を嫁がせたりするために行く。それゆえ、“餓鬼界（ペッティヴィサヤ）”という言葉によって阿修羅の境涯も含まれていると理解すべきである。

---

(ช) อปฺปิจฺฉสฺสาติ เอตฺถ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ, อธิคมอปฺปิจฺโฉ, ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ, ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉติ จตฺตาโร อปฺปิจฺฉา. ตตฺถ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ พหุํ เทนฺเต อปฺปํ คณฺหาติ, อปฺปํ เทนฺเต อปฺปตรํ วา คณฺหาติ, น วา คณฺหาติ, น อนวเสสคาหี โหติ. อธิคมอปฺปิจฺโฉ มชฺฌนฺติกตฺเถโร วิย อตฺตโน อธิคมํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ. ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ เตปิฏโกปิ สมาโน น พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุกาโม โหติ สาเกตติสฺสตฺเถโร วิย. ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ ธุตงฺคปริหรณภาวํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ ทฺเวภาติกตฺเถเรสุ เชฏฺฐกตฺเถโร วิย. วตฺถุ วิสุทฺธิมคฺเค กถิตํ. อยํ ธมฺโมติ เอวํ สนฺตคุณนิคูหเนน จ ปจฺจยปฏิคฺคหเณ [Pg.247] มตฺตญฺญุตาย จ อปฺปิจฺฉสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ นวโลกุตฺตรธมฺโม สมฺปชฺชติ, โน มหิจฺฉสฺส. เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ.

（ジャ）“少欲な者（アッピッチャ）”について、ここには、資糧に関する少欲、証得に関する少欲、教理に関する少欲、頭陀行に関する少欲の四種の少欲がある。その中で、資糧に関する少欲の者は、多くの資糧を与えられても少なく受け取り、少なく与えられたらさらに少なく受け取るか、あるいは全く受け取らない。残さずすべて受け取ることはしない。証得に関する少欲の者は、マッジャンティカ長老のように、自分の証得した（禅定や道果などの）法を他人に知られないようにする。教理に関する少欲の者は、三蔵に精通していても、サーケータ・ティッサ長老のように、自分が博識であることを他人に知らせたいと思わない。頭陀行に関する少欲の者は、二人の兄弟長老のうちの兄長老のように、自分が頭陀行を保持していることを他人に知られないようにする。この物語は‘清浄道論（ヴィスッディマッガ）’に説かれている。“この法”とは、このようにあるがままの徳を隠し、資糧の受容において適量を知ることによって、少欲な人にはこの九つの出世間法が成就するが、多欲な人には成就しないということである。このように、すべての箇所において（少欲を）当てはめて考えるべきである。

---

สนฺตุฏฺฐสฺสาติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหิ สนฺโตเสหิ สนฺตุฏฺฐสฺส. ปวิวิตฺตสฺสาติ กายจิตฺตอุปธิวิเวเกหิ วิวิตฺตสฺส. ตตฺถ กายวิเวโก นาม คณสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา อฏฺฐอารมฺภวตฺถุวเสน เอกีภาโว. เอกีภาวมตฺเตน ปน กมฺมํ น นิปฺผชฺชตีติ กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ, อยํ จิตฺตวิเวโก นาม. สมาปตฺติมตฺเตเนว กมฺมํ น นิปฺผชฺชตีติ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ อุปธิวิเวโก นาม. เตนาห ภควา – ‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ. จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ. อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๔๙).

“知足な者”とは、四つの資糧において三種の知足によって満足している者のことである。“遠離した者（パヴィヴィッタ）”とは、身の遠離、心の遠離、依（煩悩）の遠離によって静かに暮らす者のことである。その中で“身の遠離”とは、大衆の交わりを退け、八種の精進の根拠に基づき、独居の状態にあることである。しかし、単に独居であるだけでは（修行の）務めは完遂されない。そのため、遍（カシナ）の予備的な修行を行い、八等至を発生させる。これが“心の遠離”と呼ばれる。しかし、等至を得ただけでは務めは完遂されない。そのため、禅を基礎とし、諸行を観察して、四無碍解とともに阿羅漢果に到達する。これが“依の遠離”と呼ばれる。それゆえ世尊は仰せられた。“身の遠離は、遠離に留まる身体を持ち、出離（欲からの離脱）を愛楽する人々のためのものである。心の遠離は、心が清浄であり、最高の清浄に達した人々のためのものである。依の遠離は、依（煩悩の依拠）がなく、非構成（無為）に至った人々のためのものである”と。

---

สงฺคณิการามสฺสาติ คณสงฺคณิกาย เจว กิเลสสงฺคณิกาย จ รตสฺส. อารทฺธวีริยสฺสาติ กายิกเจตสิกวีริยวเสน อารทฺธวีริยสฺส. อุปฏฺฐิตสติสฺสาติ จตุสติปฏฺฐานวเสน อุปฏฺฐิตสติสฺส. สมาหิตสฺสาติ เอกคฺคจิตฺตสฺส. ปญฺญวโตติ กมฺมสฺสกตปญฺญาย ปญฺญวโต. นิปฺปปญฺจสฺสาติ วิคตมานตณฺหาทิฏฺฐิปปญฺจสฺส.

“集いを好む者”とは、大衆との交わり、および煩悩との交わりを楽しむ者のことである。“精進を開始した者”とは、身体的および精神的な精進の力によって努力を開始した者のことである。“正念を確立した者”とは、四念処によって正念が確立されている者のことである。“定にある者”とは、心が一境性に達している者のことである。“智慧ある者”とは、業自性智（自らの業を所有すると知る智慧）によって智慧を具えた者のことである。“戯論（けろん）のない者”とは、慢・愛・見という戯論がなくなった者のことである。

---

อิธ ภาเวตพฺพปเท มคฺโค กถิโต. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

ここ（八法）の“修習すべき”の句では道が説かれている。残りは前述と同様である。

---

นวธมฺมวณฺณนา

九法（九つの法）の解説

---

๓๕๙. (ข) สีลวิสุทฺธีติ วิสุทฺธึ ปาเปตุํ สมตฺถํ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคนฺติ ปริสุทฺธภาวสฺส ปธานงฺคํ. จิตฺตวิสุทฺธีติ วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานภูตา อฏฺฐ ปคุณสมาปตฺติโย. ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ สปจฺจยนามรูปทสฺสนํ. กงฺขาวิตรณวิสุทฺธีติ ปจฺจยาการญาณํ. อทฺธตฺตเยปิ หิ ปจฺจยวเสเนว ธมฺมา ปวตฺตนฺตีติ ปสฺสโต กงฺขํ วิตรติ. มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ โอภาสาทโย น มคฺโค, วีถิปฺปฏิปนฺนํ อุทยพฺพยญาณํ มคฺโคติ เอวํ มคฺคามคฺเค ญาณํ. ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ รถวินีเต วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา กถิตา, อิธ ตรุณวิปสฺสนา. ญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ รถวินีเต มคฺโค กถิโต, อิธ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา. เอตา ปน สตฺตปิ วิสุทฺธิโย วิตฺถาเรน [Pg.248] วิสุทฺธิมคฺเค กถิตา. ปญฺญาติ อรหตฺตผลปญฺญา. วิมุตฺติปิ อรหตฺตผลวิมุตฺติเยว.

359. （乙）“戒清浄”（sīlavisuddhi）とは、清浄（智清浄あるいは涅槃）に至らせる力を持つ四種遍浄戒（catupārisuddhisīla）のことである。“遍浄精進支”（pārisuddhipadhāniyaṅga）とは、遍浄の状態における主要な構成要素である。“心清浄”（cittavisuddhī）とは、観（vipassanā）の近因となる、熟達した八つの等至（定）である。“見清浄”（diṭṭhivisuddhī）とは、縁（原因）を伴う名色（心と身体）の観察である。“度疑清浄”（kaṅkhāvitaraṇavisuddhī）とは、縁起の智である。なぜなら、“三世においても縁の力によってのみ諸法は生起する”と見る者において、疑念を乗り越えさせるからである。“道非道智見清浄”（maggāmaggañāṇadassanavisuddhī）とは、後光などは道ではなく、実践の過程に入った“生滅の智”こそが道であるという、道と非道に関する智である。“行道智見清浄”（paṭipadāñāṇadassanavisuddhī）とは、‘車乗り換え経’（Rathavinīta Sutta）では出離に至る観（vuṭṭhānagāminivipassanā）と説かれているが、本経では未熟な観（taruṇavipassanā）のことである。“智見清浄”（ñāṇadassanavisuddhī）とは、‘車乗り換え経’では道（magga）と説かれているが、本経では出離に至る観のことである。これら七つの清浄については、‘清浄道論’（Visuddhimagga）に詳しく説かれている。“慧”とは阿羅漢果の慧である。“解脱”とは、まさに阿羅漢果の解脱にほかならない。

---

(ฉ) ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตนฺติ จกฺขาทิธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทินานตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. ผสฺสนานตฺตํ ปฏิจฺจาติ จกฺขุสมฺผสฺสาทินานตฺตํ ปฏิจฺจ. เวทนานานตฺตนฺติ จกฺขุสมฺผสฺสชาทิเวทนานานตฺตํ. สญฺญานานตฺตํ ปฏิจฺจาติ กามสญฺญาทินานตฺตํ ปฏิจฺจ. สงฺกปฺปนานตฺตนฺติ กามสงฺกปฺปาทินานตฺตํ. สงฺกปฺปนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทนานตฺตนฺติ สงฺกปฺปนานตฺตตาย รูเป ฉนฺโท สทฺเท ฉนฺโทติ เอวํ ฉนฺทนานตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ปริฬาหนานตฺตนฺติ ฉนฺทนานตฺตตาย รูปปริฬาโห สทฺทปริฬาโหติ เอวํ ปริฬาหนานตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ปริเยสนานานตฺตนฺติ ปริฬาหนานตฺตตาย รูปปริเยสนาทินานตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ลาภนานตฺตนฺติ ปริเยสนานานตฺตตาย รูปปฏิลาภาทินานตฺตํ อุปฺปชฺชติ.

（庚）“界の多様性に縁って触の多様性が生じる”とは、眼界などの界の多様性に縁って、眼触などの多様性が生じるという意味である。“触の多様性に縁って”とは、眼触などの多様性に縁って、ということである。“受の多様性”とは、眼触から生じた受などの多様性である。“想の多様性に縁って”とは、欲想などの多様性に縁って、ということである。“思惟の多様性”とは、欲思惟などの多様性である。“思惟の多様性に縁って欲（chanda）の多様性が生じる”とは、思惟が多様であることによって、色（視覚対象）に対する欲、声に対する欲というように、欲の多様性が生じるということである。“熱悩（pariḷāha）の多様性”とは、欲が多様であることによって、色への熱悩、声への熱悩というように、熱悩の多様性が生じるということである。“遍求（pariyesanā）の多様性”とは、熱悩が多様であることによって、色を求めることなどの多様性が生じるということである。“獲得（lābha）の多様性”とは、遍求が多様であることによって、色を得ることなどの多様性が生じるということである。

---

(ช) สญฺญาสุ มรณสญฺญาติ มรณานุปสฺสนาญาเณ สญฺญา. อาหาเรปฏิกูลสญฺญาติ อาหารํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส อุปฺปนฺนสญฺญา. สพฺพโลเกอนภิรติสญฺญาติ สพฺพสฺมึ วฏฺเฏ อุกฺกณฺฐนฺตสฺส อุปฺปนฺนสญฺญา. เสสา เหฏฺฐา กถิตา เอว. อิธ พหุการปเท มคฺโค กถิโต. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

（辛）諸想の中で、“死想”とは死の随観の智における想である。“食厭想”とは、食を遍知する者に生じた想である。“一切世間不可楽想”とは、一切の輪廻において嫌気がさした者に生じた想である。残りの想については、以前（等誦経）に説かれた通りである。この九法の項目における“多所作（bahupakāra）”の句において、道（magga）が説かれている。残りは前述のものと同様である。

---

ทสธมฺมวณฺณนา

十法についての解説

---

๓๖๐. (ฌ) นิชฺชรวตฺถูนีติ นิชฺชรการณานิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตีติ อยํ เหฏฺฐา วิปสฺสนายปิ นิชฺชิณฺณา เอว ปหีนา. กสฺมา ปุน คหิตาติ อสมุจฺฉินฺนตฺตา. วิปสฺสนาย หิ กิญฺจาปิ ชิณฺณา, น ปน สมุจฺฉินฺนา, มคฺโค ปน อุปฺปชฺชิตฺวา ตํ สมุจฺฉินฺทติ, น ปุน วุฏฺฐาตุํ เทติ. ตสฺมา ปุน คหิตา. เอวํ สพฺพปเทสุ นโย เนตพฺโพ.

360. （壬）“滅尽の根拠（nijjaravatthu）”とは、滅尽（捨断）の原因のことである。“邪見が滅尽される”とは、これは以前に説かれた通り、観（vipassanā）によっても滅尽され、断じられる。では、なぜ再びここで取り上げられたのか。それは、まだ聖道によって完全に根絶（samucchindati）されていないからである。実のところ、観によって邪見はある程度滅尽されるものの、完全には根絶されない。しかし、聖道が生じれば、その邪見を根絶し、二度と現れさせない。それゆえ再び取り上げられたのである。他のすべての句についても、同様の理路を適用すべきである。

---

เอตฺถ จ สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จตุสฏฺฐิ ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. กตเม จตุสฏฺฐิ? โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ อธิโมกฺขฏฺเฐน สทฺธินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, ปคฺคหฏฺเฐน วีริยินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, อนุสฺสรณฏฺเฐน สตินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, อวิกฺเขปฏฺเฐน สมาธินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, ทสฺสนฏฺเฐน ปญฺญินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, วิชานนฏฺเฐน [Pg.249] มนินฺทฺริยํ, อภินนฺทนฏฺเฐน โสมนสฺสินฺทฺริยํ, ปวตฺตสนฺตติอธิปเตยฺยฏฺเฐน ชีวิตินฺทฺริยํ ปริปูเรติ…เป… อรหตฺตผลกฺขเณ อธิโมกฺขฏฺเฐน สทฺธินฺทฺริยํ, ปวตฺตสนฺตติอธิปเตยฺยฏฺเฐน ชีวิตินฺทฺริยํ ปริปูเรตีติ เอวํ จตูสุ มคฺเคสุ จตูสุ ผเลสุ อฏฺฐ อฏฺฐ หุตฺวา จตุสฏฺฐิ ธมฺมา ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. อิธ อภิญฺเญยฺยปเท มคฺโค กถิโต. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

また、ここで正見を原因として六十四の法が修行の完成（bhāvanāpāripūri）に至る。その六十四とは何か。預流道の瞬間に、勝解（adhimokkha）の性質によって信根を充足させ、策励（paggaha）の性質によって精進根を充足させ、随念（anussaraṇa）の性質によって念根を充足させ、不散乱（avikkhepa）の性質によって定根を充足させ、見（dassana）の性質によって慧根を充足させ、了知（vijānana）の性質によって意根を、喜悦（abhinandana）の性質によって喜根を、生起の相続を支配する性質（pavattasantatiadhipateyya）によって命根を充足させる……（中略）……阿羅漢果の瞬間に、勝解の性質によって信根を、生起の相続を支配する性質によって命根を充足させる。このように、四つの道と四つの果において、それぞれ八つずつがあり、計六十四の法が完成に至るのである。ここでの“所知（abhiññeyya）”の句において道が説かれている。残りは前述と同様である。

---

อิธ ฐตฺวา ปญฺหา สโมธาเนตพฺพา. ทสเก สตํ ปญฺหา กถิตา. เอกเก จ นวเก จ สตํ, ทุเก จ อฏฺฐเก จ สตํ, ติเก จ สตฺตเก จ สตํ, จตุกฺเก จ ฉกฺเก จ สตํ, ปญฺจเก ปญฺญาสาติ อฑฺฒฉฏฺฐานิ ปญฺหสตานิ กถิตานิ โหนฺติ.

ここで立ち止まって、問い（pañhā）を総括すべきである。十法において百の問いが説かれた。一法と九法を合わせて百、二法と八法を合わせて百、三法と七法を合わせて百、四法と六法を合わせて百、五法で五十。したがって、合計で五百五十（aḍḍhachaṭṭhāni pañhasatāni）の問いが説かれたことになる。

---

‘‘อิทมโวจ อายสฺมา สาริปุตฺโต, อตฺตมนา เต ภิกฺขู อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ภาสิตํ อภินนฺทุ’’นฺติ สาธุ, สาธูติ อภินนฺทนฺตา สิรสา สมฺปฏิจฺฉึสุ. ตาย จ ปน อตฺตมนตาย อิมเมว สุตฺตํ อาวชฺชมานา ปญฺจสตาปิ เต ภิกฺขู สห ปฏิสมฺภิทาหิ อคฺคผเล อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสูติ.

“尊者サーリプッタはこのように語った。それらの比丘たちは歓喜して、尊者サーリプッタの説法を喜んだ”とあるが、“善哉、善哉”と喜んで、頭を下げて受け入れた。そして、その歓喜によって、この経を念じるうちに、その五百人の比丘たちは皆、四無礙解（paṭisambhidā）とともに、最高の果である阿羅漢位に到達した。以上。

---

สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย

スマンガラヴィラーシニー、長部経典注釈において、

---

ทสุตฺตรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

十上経の注釈、終わる。

---

นิฏฺฐิตา จ ปาถิกวคฺคสฺส วณฺณนาติ.

パーティカ篇の注釈、終わる。

---

ปาถิกวคฺคฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

パーティカ篇注釈、終わる。

---

นิคมนกถา

結語

---

เอตฺตาวตา [Pg.250] จ –

これまでの記述をもって――

---

อายาจิโต สุมงฺคล, ปริเวณนิวาสินา ถิรคุเณน;

ทาฐานาคสงฺฆตฺเถเรน, เถรวํสนฺวเยน.

スマンガラ・パリヴェーナに住し、堅固な徳を備えた、長老たちの法統を継ぐ長老ダーターナーガ（Dāṭhānāga）の要請に応えて、

---

ทีฆาคมวรสฺส ทสพล, คุณคณปริทีปนสฺส อฏฺฐกถํ;

ยํ อารภึ สุมงฺคล, วิลาสินึ นาม นาเมน.

十力を備えた仏陀の諸徳の集まりを明らかにする、優れた長部経典（Dīgha Nikāya）のために、私が着手した“スマンガラヴィラーシニー”という名の注釈書は、

---

สา หิ มหาฏฺฐกถาย, สารมาทาย นิฏฺฐิตา;

เอสา เอกาสีติปมาณาย, ปาฬิยา ภาณวาเรหิ.

大注釈書（Mahā-aṭṭhakathā）の精髄を取り入れ、本文において八十一の誦納分（bhāṇavāra）の分量をもって完成した。

---

เอกูนสฏฺฐิมตฺโต, วิสุทฺธิมคฺโคปิ ภาณวาเรหิ;

อตฺถปฺปกาสนตฺถาย, อาคมานํ กโต ยสฺมา.

また‘清浄道論’（Visuddhimagga）も、聖典の意味を明らかにするために、約五十九の誦納分で著された。

---

ตสฺมา เตน สหา’ยํ, อฏฺฐกถา ภาณวารคณนาย;

สุปริมิตปริจฺฉินฺนํ, จตฺตาลีสสตํ โหติ.

それゆえ、その‘清浄道論’と共に、この注釈書は誦納分の計数によれば、正確に区切られた百四十の分量となる。

---

สพฺพํ จตฺตาลีสาธิกสต, ปริมาณํ ภาณวารโต เอวํ;

สมยํ ปกาสยนฺตึ, มหาวิหาเร นิวาสินํ.

このように、総計百四十余の誦納分をもって、大寺（Mahāvihāra）に住む者たちの教義を明らかにするものである。

---

มูลกฏฺฐกถาสาร, มาทาย มยา อิมํ กโรนฺเตน;

ยํ ปุญฺญมุปจิตํ เตน, โหตุ สพฺโพ สุขี โลโกติ.

根本注釈書の精髄を取り入れ、私がこれを著したことによって得られた功徳により、生きとし生けるものすべてが幸せでありますように。

---

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ปภินฺนปฏิสมฺภิทาปริวาเร ฉฬภิญฺญาทิปฺปเภทคุณปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรวํสปฺปทีปานํ เถรานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน วิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ สุมงฺคลวิลาสินี นาม ทีฆนิกายฏฺฐกถา –

至高に清浄な信・慧・精進によって飾られ、戒・行・正直・柔和などの徳の集積を備え、自宗および他宗の奥義に分け入る能力を有し、智慧の明敏さを具え、註釈を伴う三蔵の教義という師の教えにおいて障りのない智の威光をもち、優れた文法学者であり、発声器官の円満から生じる、流暢で甘美かつ高貴な言葉の美しさを具え、適切な時に語る優れた論者にして、偉大な詩人であり、四無礙解を伴う六神通などの種々の徳によって飾られ、超人法に安住する、長老の血統の灯火である大寺住の長老たちの系統の飾りとなった、広大で清浄な智慧をもつ、諸師によって“ブッダゴーサ”という名を授けられた長老によって作られた、この“スマンガラヴィラーシニー”という名の長部経典註釈は――

---

ตาว [Pg.251] ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิยา.

世からの解脱を求める良家の子らに、見解の清浄（見浄）への道を示しつつ、［この註釈書が］世に存続しますように。

---

ยาว พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

清浄な心をもつ、不動の境地にある世の最尊者たる大聖者の、“ブッダ”という御名が世に存し続ける限り。

---

สุมงฺคลวิลาสินี นาม

“スマンガラヴィラーシニー”という名の

---

ทีฆนิกายฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

長部経典註釈は完結した。