නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to that Blessed One, the Worthy One, the Perfectly Enlightened One.

දීඝනිකායෙ

In the Long Discourses

පාථිකවග්ගට්ඨකථා

The Commentary to the Pāthika Division

1. පාථිකසුත්තවණ්ණනා

1. The Commentary on the Pāthika Sutta

සුනක්ඛත්තවත්ථුවණ්ණනා

Exposition of the Story of Sunakkhatta

1. එවං [Pg.1] මෙ සුතං…පෙ… මල්ලෙසු විහරතීති පාථිකසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා. මල්ලෙසු විහරතීති මල්ලා නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හීසද්දෙන ‘‘මල්ලා’’ති වුච්චති, තස්මිං මල්ලෙසු ජනපදෙ. ‘‘අනුපියං නාම මල්ලානං නිගමො’’ති අනුපියන්ති එවංනාමකො මල්ලානං ජනපදස්ස එකො නිගමො, තං ගොචරගාමං කත්වා එකස්මිං ඡායූදකසම්පන්නෙ වනසණ්ඩෙ විහරතීති අත්ථො. අනොපියන්තිපි පාඨො. පාවිසීති පවිට්ඨො. භගවා පන න තාව පවිට්ඨො, පවිසිස්සාමීති නික්ඛන්තත්තා පන පාවිසීති වුත්තො. යථා කිං, යථා ‘‘ගාමං ගමිස්සාමී’’ති නික්ඛන්තො පුරිසො තං ගාමං අපත්තොපි ‘‘කුහිං ඉත්ථන්නාමො’’ති වුත්තෙ ‘‘ගාමං ගතො’’ති වුච්චති, එවං. එතදහොසීති ගාමසමීපෙ ඨත්වා සූරියං ඔලොකෙන්තස්ස එතදහොසි. අතිප්පගො ඛොති අතිවිය පගො ඛො, න තාව කුලෙසු යාගුභත්තං නිට්ඨිතන්ති. කිං පන භගවා කාලං අජානිත්වා නික්ඛන්තොති? න අජානිත්වා. පච්චූසකාලෙයෙව හි භගවා ඤාණජාලං පත්ථරිත්වා ලොකං වොලොකෙන්තො ඤාණජාලස්ස අන්තො පවිට්ඨං භග්ගවගොත්තං ඡන්නපරිබ්බාජකං දිස්වා ‘‘අජ්ජාහං ඉමස්ස පරිබ්බාජකස්ස මයා පුබ්බෙ කතකාරණං සමාහරිත්වා ධම්මං කථෙස්සාමි, සා ධම්මකථා [Pg.2] අස්ස මයි පසාදප්පටිලාභවසෙන සඵලා භවිස්සතී’’ති ඤත්වාව පරිබ්බාජකාරාමං පවිසිතුකාමො අතිප්පගොව නික්ඛමි. තස්මා තත්ථ පවිසිතුකාමතාය එවං චිත්තං උප්පාදෙසි.

1. Thus have I heard… residing among the Mallians—this is the Pāthika Sutta. Herein is the explanation of words not previously explained. 'Residing among the Mallians': the Mallas are provincial royal princes, and their dwelling place, even a single province, is also called 'Mallas' by figurative usage; thus, it means in the Malla district. 'Anupiya, a town of the Mallians': Anupiya is the name of a town in the Malla country; having made it his alms-resort village, he dwells in a forest grove endowed with shade and water—this is the meaning. The reading can also be Anopiya. 'He entered' means he had entered. But the Blessed One had not yet entered; since he had set out with the intention 'I will enter,' it is said 'he entered.' How so? Just as a man who sets out with the intention 'I will go to the village,' even before arriving at that village, when asked 'Where is so-and-so?' is said to have 'gone to the village,' so it is. 'This thought occurred to him': standing near the village and looking at the sun, this thought occurred to him. 'It is too early': it is indeed very early; the gruel and rice are not yet finished in the households. But did the Blessed One set out without knowing the time? No, not without knowing. For at dawn, the Blessed One spread out the net of knowledge and surveyed the world. Seeing the clothed wanderer of the Bhaggava clan, who had entered within the net of knowledge, he thought, 'Today, recounting the groundwork previously laid by me for this wanderer, I will teach him the Dhamma. That Dhamma talk will bear fruit for him by way of gaining faith in me.' Knowing this, he set out very early, desiring to enter the wanderer's park. Therefore, with the desire to enter there, he gave rise to this thought.

2. එතදවොචාති භගවන්තං දිස්වා මානථද්ධතං අකත්වා සත්ථාරං පච්චුග්ගන්ත්වා එතං එතු ඛො, භන්තෙතිආදිකං වචනං අවොච. ඉමං පරියායන්ති ඉමං වාරං, අජ්ජ ඉමං ආගමනවාරන්ති අත්ථො. කිං පන භගවා පුබ්බෙපි තත්ථ ගතපුබ්බොති? න ගතපුබ්බො, ලොකසමුදාචාරවසෙන පන එවමාහ. ලොකියා හි චිරස්සං ආගතම්පි අනාගතපුබ්බම්පි මනාපජාතිකං ආගතං දිස්වා ‘‘කුතො භවං ආගතො, චිරස්සං භවං ආගතො, කථං තෙ ඉධාගමනමග්ගො ඤාතො, කිං මග්ගමූළ්හොසී’’තිආදීනි වදන්ති. තස්මා අයම්පි ලොකසමුදාචාරවසෙන එවමාහාති වෙදිතබ්බො. ඉදමාසනන්ති අත්තනො නිසින්නාසනං පප්ඵොටෙත්වා සම්පාදෙත්වා දදමානො එවමාහ. සුනක්ඛත්තො ලිච්ඡවිපුත්තොති සුනක්ඛත්තො නාම ලිච්ඡවිරාජපුත්තො. සො කිර තස්ස ගිහිසහායො හොති, කාලෙන කාලං තස්ස සන්තිකං ගච්ඡති. පච්චක්ඛාතොති ‘‘පච්චක්ඛාමි දානාහං, භන්තෙ, භගවන්තං න දානාහං, භන්තෙ, භගවන්තං උද්දිස්ස විහරිස්සාමී’’ති එවං පටිඅක්ඛාතො නිස්සට්ඨො පරිච්චත්තො.

2. 'He said this' means: seeing the Blessed One, without being stiff with conceit, he went forth to meet the Teacher and spoke the words beginning with, "Let the venerable one come, venerable sir." 'This turn' means this occasion, that is, this visit today. But had the Blessed One visited there before? He had not visited before; rather, he spoke thus in accordance with worldly custom. For worldly people, seeing someone delightful who has come after a long time, or even someone who has never come before, say such things as, "From where has your honor come? Your honor has come after a long time! How did you know the way here? Were you lost on the way?" Therefore, it should be understood that this one also spoke thus in accordance with worldly custom. 'This seat' means: dusting and preparing his own sitting mat, he said this while offering it. 'Sunakkhatta the Licchavi's son' means Sunakkhatta, a Licchavi prince. He was, it seems, his lay companion; from time to time, he would go to him. 'Rejected' means: "Venerable sir, I now reject the Blessed One; venerable sir, I will no longer live with reference to the Blessed One." Thus he was rejected, renounced, abandoned.

3. භගවන්තං උද්දිස්සාති භගවා මෙ සත්ථා ‘‘භගවතො අහං ඔවාදං පටිකරොමී’’ති එවං අපදිසිත්වා. කො සන්තො කං පච්චාචික්ඛසීති යාචකො වා යාචිතකං පච්චාචික්ඛෙය්‍ය, යාචිතකො වා යාචකං. ත්වං පන නෙව යාචකො න යාචිතකො, එවං සන්තෙ, මොඝපුරිස, කො සන්තො කො සමානො කං පච්චාචික්ඛසීති දස්සෙති. පස්ස මොඝපුරිසාති පස්ස තුච්ඡපුරිස. යාවඤ්ච තෙ ඉදං අපරද්ධන්ති යත්තකං ඉදං තව අපරද්ධං, යත්තකො තෙ අපරාධො තත්තකො දොසොති එවාහං භග්ගව තස්ස දොසං ආරොපෙසින්ති දස්සෙති.

3. 'With reference to the Blessed One' means referring to him thus: 'The Blessed One is my teacher; I will follow the Blessed One's instruction.' 'Who, being what, rejects whom?' means: an asker might renounce one who is asked, or one who is asked might renounce an asker. But you are neither an asker nor one who is asked. This being so, empty man, it shows: 'Being what, what kind of person are you, that you reject whom?' 'Look, empty man!' means: look, worthless man! 'And to whatever extent this is your transgression' means: to whatever extent this transgression is yours, to whatever extent your offense, to that extent is the fault. It shows: 'In this way, Bhaggava, I attribute a fault to him.'

4. උත්තරිමනුස්සධම්මාති පඤ්චසීලදසසීලසඞ්ඛාතා මනුස්සධම්මාඋත්තරි. ඉද්ධිපාටිහාරියන්ති ඉද්ධිභූතං පාටිහාරියං. කතෙ වාති කතම්හි වා. යස්සත්ථායාති යස්ස දුක්ඛක්ඛයස්ස අත්ථාය. සො නිය්‍යාති තක්කරස්සාති [Pg.3] සො ධම්මො තක්කරස්ස යථා මයා ධම්මො දෙසිතො, තථා කාරකස්ස සම්මා පටිපන්නස්ස පුග්ගලස්ස සබ්බවට්ටදුක්ඛක්ඛයාය අමතනිබ්බානසච්ඡිකිරියාය ගච්ඡති, න ගච්ඡති, සංවත්තති, න සංවත්තතීති පුච්ඡති. තත්‍ර සුනක්ඛත්තාති තස්මිං සුනක්ඛත්ත මයා දෙසිතෙ ධම්මෙ තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය සංවත්තමානෙ කිං උත්තරිමනුස්සධම්මා ඉද්ධිපාටිහාරියං කතං කරිස්සති, කො තෙන කතෙන අත්ථො. තස්මිඤ්හි කතෙපි අකතෙපි මම සාසනස්ස පරිහානි නත්ථි, දෙවමනුස්සානඤ්හි අමතනිබ්බානසම්පාපනත්ථාය අහං පාරමියො පූරෙසිං, න පාටිහාරියකරණත්ථායාති පාටිහාරියස්ස නිරත්ථකතං දස්සෙත්වා ‘‘පස්ස, මොඝපුරිසා’’ති දුතියං දොසං ආරොපෙසි.

4. 'Qualities beyond the human' means states superior to the human qualities reckoned as the five and ten precepts. 'The miracle of psychic power' means a miracle that is psychic power. 'Or when done' means when it has been done. 'For whose sake' means for the sake of which destruction of suffering. 'Does it lead out for him who acts accordingly?' means: he asks whether that Dhamma, as taught by me, leads the rightly practicing individual who acts accordingly to the destruction of all suffering in the round, to the realization of deathless Nibbāna, or does not lead; whether it conduces, or does not conduce. 'There, Sunakkhatta' means: Sunakkhatta, when that Dhamma taught by me is conducing to the complete destruction of suffering for him who acts accordingly, what will a performed miracle of psychic power beyond human qualities accomplish? What purpose is there in its performance? For whether it is performed or not, there is no decline in my teaching. Indeed, it was for the sake of leading devas and humans to attain deathless Nibbāna that I fulfilled the perfections, not for the sake of performing miracles. Having shown the uselessness of miracles, he imputed the second fault, saying, "Look, empty man!"

5. අග්ගඤ්ඤන්ති ලොකපඤ්ඤත්තිං. ‘‘ඉදං නාම ලොකස්ස අග්ග’’න්ති එවං ජානිතබ්බම්පි අග්ගං මරියාදං න තං පඤ්ඤපෙතීති වදති. සෙසමෙත්ථ අනන්තරවාදානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං.

5. 'Aggañña' means the designation of the world. He says that he does not make known the supreme limit that should be known as: 'This is indeed the origin of the world.' The remainder here should be understood in accordance with the immediately following passage.

6. අනෙකපරියායෙන ඛොති ඉදං කස්මා ආරද්ධං. සුනක්ඛත්තො කිර ‘‘භගවතො ගුණං මක්ඛෙස්සාමි, ‘‘දොසං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති එත්තකං විප්පලපිත්වා භගවතො කථං සුණන්තො අප්පතිට්ඨො නිරවො අට්ඨාසි.

6. 'In many ways'—why was this begun? It seems that Sunakkhatta, having prattled so much with the intention, 'I will denigrate the Blessed One's virtues; I will point out a fault,' stood unsettled and silent while listening to the Blessed One's talk.

අථ භගවා – ‘‘සුනක්ඛත්ත, එවං ත්වං මක්ඛිභාවෙ ඨිතො සයමෙව ගරහං පාපුණිස්සසී’’ති මක්ඛිභාවෙ ආදීනවදස්සනත්ථං අනෙකපරියායෙනාතිආදිමාහ. තත්ථ අනෙකපරියායෙනාති අනෙකකාරණෙන. වජ්ජිගාමෙති වජ්ජිරාජානං ගාමෙ, වෙසාලීනගරෙ නො විසහීති නාසක්ඛි. සො අවිසහන්තොති සො සුනක්ඛත්තො යස්ස පුබ්බෙ තිණ්ණං රතනානං වණ්ණං කථෙන්තස්ස මුඛං නප්පහොති, සො දානි තෙනෙව මුඛෙන අවණ්ණං කථෙති, අද්ධා අවිසහන්තො අසක්කොන්තො බ්‍රහ්මචරියං චරිතුං අත්තනො බාලතාය අවණ්ණං කථෙත්වා හීනායාවත්තො. බුද්ධො පන සුබුද්ධොව, ධම්මො ස්වාක්ඛාතොව, සඞ්ඝො සුප්පටිපන්නොව. එවං තීණි රතනානි ථොමෙන්තා මනුස්සා තුය්හෙව දොසං දස්සෙස්සන්තීති. ඉති ඛො තෙති එවං ඛො තෙ, සුනක්ඛත්ත, වත්තාරො භවිස්සන්ති. තතො එවං දොසෙ උප්පන්නෙ සත්ථා අතීතානාගතෙ අප්පටිහතඤාණො, මය්හං එවං දොසො උප්පජ්ජිස්සතීති ජානන්තොපි පුරෙතරං න කථෙසීති වත්තුං න ලච්ඡසීති දස්සෙති. අපක්කමෙවාති [Pg.4] අපක්කමියෙව, අපක්කන්තො වා චුතොති අත්ථො. යථා තං ආපායිකොති යථා අපායෙ නිබ්බත්තනාරහො සත්තො අපක්කමෙය්‍ය, එවමෙව අපක්කමීති අත්ථො.

Then the Blessed One said, 'Sunakkhatta, standing thus in a state of denigration, you yourself will incur blame.' To show the danger in the state of denigration, he spoke the passage beginning with 'in many ways.' Herein, 'in many ways' means for many reasons. 'In the Vajjian village' means in the village of the Vajjian kings, in the city of Vesālī. 'He could not endure' means he was not able. 'That one who could not endure' refers to Sunakkhatta. His mouth was previously insufficient for praising the virtues of the Three Jewels, yet now with that very same mouth, he speaks dispraise. Certainly, being unable to endure, unable to practice the holy life, due to his own foolishness, he has spoken dispraise and reverted to a low state. But the Buddha is indeed well-enlightened, the Dhamma is well-proclaimed, and the Sangha is of good practice. Thus, people who praise the Three Jewels will point out your fault alone. 'Thus it will be for you' means: 'Thus, Sunakkhatta, there will be those who speak of you.' This shows that when such a fault arises, you will not get the chance to say, 'The Teacher has unobstructed knowledge of the past and future; even though knowing, "Such a fault will arise for me," he did not speak of it beforehand.' 'He departed' means he simply departed, or he departed and fell away; that is the meaning. 'As one bound for a plane of misery' means: just as a being worthy of being reborn in a plane of misery would depart, even so did he depart. That is the meaning.

කොරක්ඛත්තියවත්ථුවණ්ණනා

The Exposition on the Story of Korakkhattiya

7. එකමිදාහන්ති ඉමිනා කිං දස්සෙති? ඉදං සුත්තං ද්වීහි පදෙහි ආබද්ධං ඉද්ධිපාටිහාරියං න කරොතීති ච අග්ගඤ්ඤං න පඤ්ඤපෙතීති ච. තත්ථ ‘‘අග්ගඤ්ඤං න පඤ්ඤපෙතී’’ති ඉදං පදං සුත්තපරියොසානෙ දස්සෙස්සති. ‘‘පාටිහාරියං න කරොතී’’ති ඉමස්ස පන පදස්ස අනුසන්ධිදස්සනවසෙන අයං දෙසනා ආරද්ධා.

7. By this phrase, 'Ekamidāhaṃ,' what does he show? This sutta is connected with two statements: 'He does not perform a miracle of psychic power' and 'He does not make known the ultimate beginning.' Therein, this statement, 'He does not make known the ultimate beginning,' he will show at the conclusion of the sutta. This discourse, however, was begun for the purpose of showing the connection to this statement, 'He does not perform a miracle of psychic power.'

තත්ථ එකමිදාහන්ති එකස්මිං අහං. සමයන්ති සමයෙ, එකස්මිං කාලෙ අහන්ති අත්ථො. ථූලූසූති ථූලූ නාම ජනපදො, තත්ථ විහරාමි. උත්තරකා නාමාති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන උත්තරකාති එවංනාමකො ථූලූනං ජනපදස්ස නිගමො, තං නිගමං ගොචරගාමං කත්වාති අත්ථො. අචෙලොති නග්ගො. කොරක්ඛත්තියොති අන්තොවඞ්කපාදො ඛත්තියො. කුක්කුරවතිකොති සමාදින්නකුක්කුරවතො සුනඛො විය ඝායිත්වා ඛාදති, උද්ධනන්තරෙ නිපජ්ජති, අඤ්ඤම්පි සුනඛකිරියමෙව කරොති. චතුක්කුණ්ඩිකොති චතුසඞ්ඝට්ටිතො ද්වෙ ජාණූනි ද්වෙ ච කප්පරෙ භූමියං ඨපෙත්වා විචරති. ඡමානිකිණ්ණන්ති භූමියං නිකිණ්ණං පක්ඛිත්තං ඨපිතං. භක්ඛසන්ති භක්ඛං යංකිඤ්චි ඛාදනීයං භොජනීයං. මුඛෙනෙවාති හත්ථෙන අපරාමසිත්වා ඛාදනීයං මුඛෙනෙව ඛාදති, භොජනීයම්පි මුඛෙනෙව භුඤ්ජති. සාධුරූපොති සුන්දරරූපො. අයං සමණොති අයං අරහතං සමණො එකොති. තත්ථ වතාති පත්ථනත්ථෙ නිපාතො. එවං කිරස්ස පත්ථනා අහොසි ‘‘ඉමිනා සමණෙන සදිසො අඤ්ඤො සමණො නාම නත්ථි, අයඤ්හි අප්පිච්ඡතාය වත්ථං න නිවාසෙති, ‘එස පපඤ්චො’ති මඤ්ඤමානො භික්ඛාභාජනම්පි න පරිහරති, ඡමානිකිණ්ණමෙව ඛාදති, අයං සමණො නාම. මයං පන කිං සමණා’’ති? එවං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස පච්ඡතො චරන්තොව ඉමං පාපකං විතක්කං විතක්කෙසි.

'Ekamidāhaṃ' is 'ekasmiṃ ahaṃ.' 'Samayaṃ' is 'samaye'; the meaning is 'at one time, I.' 'In Thūlū' means: Thūlū is a country; there I dwell. 'Named Uttarakā' means: there is a market town of the country of the Thūlūs named Uttarakā, so called by way of the feminine gender; the meaning is that I dwelt there, having made that market town my alms-resort village. 'Acela' means naked. 'Korakkhattiya' means a Khattiya with inward-bent feet. 'One who practices the dog-vow' means one who has undertaken the dog-vow. Like a dog, he eats by sniffing, lies down between the hearth-stones, and performs other dog-like actions. 'On all fours' means he moves about with four points of contact, having placed two knees and two elbows on the ground. 'What is scattered on the ground' means what is scattered, put down, and placed on the ground. 'He eats' means he eats any hard food or soft food. 'With the mouth only' means, without touching the hard food with his hand, he eats it with his mouth only; he also partakes of soft food with his mouth only. 'Of good form' means of a good disposition. 'This ascetic' means: 'This is one ascetic among the Arahants.' Therein, 'vata' is a particle in the sense of aspiration. It seems this was his aspiration: 'There is no other ascetic like this ascetic. Indeed, due to his fewness of wishes, he does not wear a cloth. Thinking, "This is a proliferation," he does not carry an alms bowl. He eats only what is scattered on the ground. This is what is called an ascetic. But what kind of ascetics are we?' Thus, even while walking behind the All-Knowing Buddha, he thought this evil thought.

එතදවොචාති භගවා කිර චින්තෙසි ‘‘අයං සුනක්ඛත්තො පාපජ්ඣාසයො, කිං නු ඉමං දිස්වා චින්තෙසී’’ති? අථෙවං චින්තෙන්තො තස්ස අජ්ඣාසයං විදිත්වා ‘‘අයං මොඝපුරිසො මාදිසස්ස සබ්බඤ්ඤුනො පච්ඡතො ආගච්ඡන්තො [Pg.5] අචෙලං අරහාති මඤ්ඤති, ඉධෙව දානායං බාලො නිග්ගහං අරහතී’’ති අනිවත්තිත්වාව එතං ත්වම්පි නාමාතිආදිවචනමවොච. තත්ථ ත්වම්පි නාමාති ගරහත්ථෙ පිකාරො. ගරහන්තො හි නං භගවා ‘‘ත්වම්පි නාමා’’ති ආහ. ‘‘ත්වම්පි නාම එවං හීනජ්ඣාසයො, අහං සමණො සක්‍යපුත්තියොති එවං පටිජානිස්සසී’’ති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. කිං පන මං, භන්තෙති මය්හං, භන්තෙ, කිං ගාරය්හං දිස්වා භගවා ‘‘එවමාහා’’ති පුච්ඡති. අථස්ස භගවා ආචික්ඛන්තො ‘‘නනු තෙ’’තිආදිමාහ. මච්ඡරායතීති ‘‘මා අඤ්ඤස්ස අරහත්තං හොතූ’’ති කිං භගවා එවං අරහත්තස්ස මච්ඡරායතීති පුච්ඡති. න ඛො අහන්ති අහං, මොඝපුරිස, සදෙවකස්ස ලොකස්ස අරහත්තප්පටිලාභමෙව පච්චාසීසාමි, එතදත්ථමෙව මෙ බහූනි දුක්කරානි කරොන්තෙන පාරමියො පූරිතා, න ඛො අහං, මොඝපුරිස, අරහත්තස්ස මච්ඡරායාමි. පාපකං දිට්ඨිගතන්ති න අරහන්තං අරහාති, අරහන්තෙ ච අනරහන්තොති එවං තස්ස දිට්ඨි උප්පන්නා. තං සන්ධාය ‘‘පාපකං දිට්ඨිගත’’න්ති ආහ. යං ඛො පනාති යං එතං අචෙලං එවං මඤ්ඤසි. සත්තමං දිවසන්ති සත්තමෙ දිවසෙ. අලසකෙනාති අලසකබ්‍යාධිනා. කාලඞ්කරිස්සතීති උද්ධුමාතඋදරො මරිස්සති.

'He said this' means: The Blessed One, it seems, thought, 'This Sunakkhatta is of evil inclination; what, I wonder, did he think upon seeing this man?' Then, while thinking thus, having known his inclination, he thought: 'This worthless man, while coming along behind one such as I, the All-Knowing One, thinks a naked ascetic is an Arahant. Now this fool deserves a rebuke right here.' Without turning back, he spoke the words beginning with, 'You too, indeed...' Therein, the particle 'pi' in 'tvampi nāma' is in the sense of reproach. For the Blessed One, reproaching him, said, 'You too, indeed...' The intention here is this: 'You too, indeed, being of such a low inclination, will you profess thus: "I am an ascetic, a son of the Sakyans"?' 'But what about me, venerable sir?' means he asks: 'Venerable sir, having seen what blameworthy thing in me did the Blessed One speak thus?' Then the Blessed One, explaining to him, spoke the words beginning with, 'Nanu te...' 'Is jealous' means he asks: 'Is the Blessed One jealous of Arahantship, thinking, "May Arahantship not be for another"?' 'Not I, indeed' means: 'I, worthless man, long only for the attainment of Arahantship for the world with its devas. It was for this very purpose that the perfections were fulfilled by me while performing many difficult deeds. I am not jealous of Arahantship, worthless man.' 'An evil view' means: a wrong view has arisen for him thus: regarding a non-Arahant as an Arahant, and Arahants as non-Arahants. Referring to that, he said, 'an evil view.' 'As for that which...' means: 'that naked ascetic of whom you think thus.' 'On the seventh day' means on the seventh day. 'With alasaka' means with the disease of indigestion. 'He will make an end' means he will die with a bloated belly.

කාලකඤ්චිකාති තෙසං අසුරානං නාමං. තෙසං කිර තිගාවුතො අත්තභාවො අප්පමංසලොහිතො පුරාණපණ්ණසදිසො කක්කටකානං විය අක්ඛීනි නික්ඛමිත්වා මත්ථකෙ තිට්ඨන්ති, මුඛං සූචිපාසකසදිසං මත්ථකස්මිංයෙව හොති, තෙන ඔණමිත්වා ගොචරං ගණ්හන්ති. බීරණත්ථම්බකෙති බීරණතිණත්ථම්බො තස්මිං සුසානෙ අත්ථි, තස්මා තං බීරණත්ථම්බකන්ති වුච්චති.

Kālakañcika is the name of those asuras. It is said that their bodies are three gāvutas in size, with little flesh and blood, resembling an old, withered leaf. Their eyes, like those of crabs, protrude and are situated on the top of their heads. Their mouths are like the eye of a needle and are located on the very top of their heads; for that reason, they bend down to take their food. As for Bīraṇatthambaka: in that charnel ground there is a clump of bīraṇa grass; therefore, it is called Bīraṇatthambaka.

තෙනුපසඞ්කමීති භගවති එත්තකං වත්වා තස්මිං ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා විහාරං ගතෙ විහාරා නික්ඛමිත්වා උපසඞ්කමි. යෙන ත්වන්ති යෙන කාරණෙන ත්වං. යස්මාපි භගවතා බ්‍යාකතො, තස්මාති අත්ථො. මත්තං මත්තන්ති පමාණයුත්තං පමාණයුත්තං. ‘‘මන්තා මන්තා’’තිපි පාඨො, පඤ්ඤාය උපපරික්ඛිත්වා උපපරික්ඛිත්වාති අත්ථො. යථා සමණස්ස ගොතමස්සාති යථා සමණස්ස ගොතමස්ස මිච්ඡා වචනං අස්ස, තථා කරෙය්‍යාසීති ආහ. එවං වුත්තෙ අචෙලො සුනඛො විය උද්ධනට්ඨානෙ නිපන්නො සීසං උක්ඛිපිත්වා අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙන්තො කිං කථෙසි ‘‘සමණො නාම [Pg.6] ගොතමො අම්හාකං වෙරී විසභාගො, සමණස්ස ගොතමස්ස උප්පන්නකාලතො පට්ඨාය මයං සූරියෙ උග්ගතෙ ඛජ්ජොපනකා විය ජාතා. සමණො ගොතමො අම්හෙ, එවං වාචං වදෙය්‍ය අඤ්ඤථා වා. වෙරිනො පන කථා නාම තච්ඡා න හොති, ගච්ඡ ත්වං අහමෙත්ථ කත්තබ්බං ජානිස්සාමී’’ති වත්වා පුනදෙව නිපජ්ජි.

As for 'He approached': When the Blessed One, having said this much, had wandered for alms in that village and returned to the monastery, Sunakkhatta went forth from the monastery and approached him. As for 'By what means, you': the meaning is 'for what reason, you.' Because it was also declared by the Blessed One, therefore—this is the meaning. As for 'Measured, measured': that which is endowed with measure, that which is endowed with measure. There is also the reading 'Mantā, mantā,' and the meaning is 'having investigated again and again with wisdom.' As for 'As of the ascetic Gotama': He said, 'You should act in such a way that the ascetic Gotama's statement would be false.' When this was said, the naked ascetic, lying in the hearth-place like a dog, raised his head, opened his eyes, and while looking, what did he say? 'The ascetic named Gotama is our enemy, a person of a different nature. From the time the ascetic Gotama arose, we have become like fireflies when the sun has risen. The ascetic Gotama may say such words to us, or he may say otherwise. However, the words of an enemy are not true. You go. I will know what is to be done here.' Having said this, he lay down again.

8. එකද්වීහිකායාති එකං ද්වෙති වත්වා ගණෙසි. යථා තන්ති යථා අසද්දහමානො කොචි ගණෙය්‍ය, එවං ගණෙසි. එකදිවසඤ්ච තික්ඛත්තුං උපසඞ්කමිත්වා එකො දිවසො අතීතො, ද්වෙ දිවසා අතීතාති ආරොචෙසි. සත්තමං දිවසන්ති සො කිර සුනක්ඛත්තස්ස වචනං සුත්වා සත්තාහං නිරාහාරොව අහොසි. අථස්ස සත්තමෙ දිවසෙ එකො උපට්ඨාකො ‘‘අම්හාකං කුලූපකසමණස්ස අජ්ජ සත්තමො දිවසො ගෙහං අනාගච්ඡන්තස්ස අඵාසු නු ඛො ජාත’’න්ති සූකරමංසං පචාපෙත්වා භත්තමාදාය ගන්ත්වා පුරතො භූමියං නික්ඛිපි. අචෙලො දිස්වා චින්තෙසි ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස කථා තච්ඡා වා අතච්ඡා වා හොතු, ආහාරං පන ඛාදිත්වා සුහිතස්ස මෙ මරණම්පි සුමරණ’’න්ති ද්වෙ හත්ථෙ ජණ්ණුකානි ච භූමියං ඨපෙත්වා කුච්ඡිපූරං භුඤ්ජි. සො රත්තිභාගෙ ජීරාපෙතුං අසක්කොන්තො අලසකෙන කාලමකාසි. සචෙපි හි සො ‘‘න භුඤ්ජෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙය්‍ය, තථාපි තං දිවසං භුඤ්ජිත්වා අලසකෙන කාලං කරෙය්‍ය. අද්වෙජ්ඣවචනා හි තථාගතාති.

8. As for 'By one and two': he counted, saying 'one,' 'two.' Just as someone, disbelieving, might count, so he counted. And having approached three times in one day, he announced, 'One day has passed, two days have passed.' As for 'on the seventh day': it is said that he, having heard Sunakkhatta’s words, remained without food for seven days. Then, on the seventh day, one of his attendants thought, 'Today is the seventh day that our family's ascetic has not come to the house. Could he have become unwell?' Having had pork cooked, he took the meal, went, and placed it on the ground before him. The naked ascetic saw it and thought, 'Whether the ascetic Gotama’s words be true or false, for me, having eaten food and being satisfied, death is a good death.' Placing both hands and knees on the ground, he ate until his belly was full. Being unable to digest it during the night, he died of indigestion. For even if he had thought, 'I will not eat,' he still would have eaten that day and died of indigestion. For the words of the Tathāgatas are unambiguous.

බීරණත්ථම්බකෙති තිත්ථියා කිර ‘‘කාලඞ්කතො කොරක්ඛත්තියො’’ති සුත්වා දිවසානි ගණෙත්වා ඉදං තාව සච්චං ජාතං, ඉදානි නං අඤ්ඤත්ථ ඡඩ්ඩෙත්වා ‘‘මුසාවාදෙන සමණං ගොතමං නිග්ගණ්හිස්සාමා’’ති ගන්ත්වා තස්ස සරීරං වල්ලියා බන්ධිත්වා ආකඩ්ඪන්තා ‘‘එත්ථ ඡඩ්ඩෙස්සාම, එත්ථ ඡඩ්ඩෙස්සාමා’’ති ගච්ඡන්ති. ගතගතට්ඨානං අඞ්ගණමෙව හොති. තෙ කඩ්ඪමානා බීරණත්ථම්බකසුසානංයෙව ගන්ත්වා සුසානභාවං ඤත්වා ‘‘අඤ්ඤත්ථ ඡඩ්ඩෙස්සාමා’’ති ආකඩ්ඪිංසු. අථ නෙසං වල්ලි ඡිජ්ජිත්ථ, පච්ඡා චාලෙතුං නාසක්ඛිංසු. තෙ තතොව පක්කන්තා. තෙන වුත්තං – ‘‘බීරණත්ථම්බකෙ සුසානෙ ඡඩ්ඩෙසු’’න්ති.

As for 'in Bīraṇatthambaka': It is said that the sectarians, having heard, 'Korakkhattiya has died,' counted the days. Thinking, 'This part, at least, has come true. Now, having discarded him elsewhere, we will refute the ascetic Gotama with a lie,' they went, and tying his body with a vine, they dragged it, saying, 'We will discard him here, we will discard him there.' Every place they went was just an open space. While dragging him, they went only to the Bīraṇatthambaka charnel ground. Having realized it was a charnel ground, they dragged him, thinking, 'We will discard him elsewhere.' Then their vine snapped, and afterwards they were unable to move him. They departed from that very place. Therefore it is said: 'They discarded him in the Bīraṇatthambaka charnel ground.'

9. තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? සො කිර චින්තෙසි ‘‘අවසෙසං තාව සමණස්ස ගොතමස්ස වචනං සමෙති, මතස්ස පන උට්ඨාය අඤ්ඤෙන සද්ධිං කථනං නාම නත්ථි, හන්දාහං ගන්ත්වා පුච්ඡාමි. සචෙ කථෙති, සුන්දරං. නො [Pg.7] චෙ කථෙති, සමණං ගොතමං මුසාවාදෙන නිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති ඉමිනා කාරණෙන උපසඞ්කමි. ආකොටෙසීති පහරි. ජානාමි ආවුසොති මතසරීරං උට්ඨහිත්වා කථෙතුං සමත්ථං නාම නත්ථි, ඉදං කථං කථෙසීති? බුද්ධානුභාවෙන. භගවා කිර කොරක්ඛත්තියං අසුරයොනිතො ආනෙත්වා සරීරෙ අධිමොචෙත්වා කථාපෙසි. තමෙව වා සරීරං කථාපෙසි, අචින්තෙය්‍යො හි බුද්ධවිසයො.

9. As for 'He approached': Why did he approach? It is said that he thought: 'The rest of the ascetic Gotama's words are consistent so far. But for a dead person to rise and speak with another does not happen. Well now, I will go and ask. If he speaks, it is good. If he does not speak, I will refute the ascetic Gotama for falsehood.' For this reason, he approached. 'He struck' means he hit. As for 'I know, friend': It is not possible for a dead body to rise and speak. How then did this one speak? This is the question. It spoke by the Buddha’s power. It is said that the Blessed One brought Korakkhattiya from the asura realm, caused him to be established in the body, and made him speak. Or, he caused that very body to speak. For the domain of a Buddha is inconceivable.

10. තථෙව තං විපාකන්ති තස්ස වචනස්ස විපාකං තථෙව, උදාහු නොති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො, තථෙව සො විපාකොති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘විපක්ක’’න්තිපි පඨන්ති, නිබ්බත්තන්ති අත්ථො.

10. As for 'Was that result just so': Was the result of that statement just so, or was it not? Here a change of gender is made. The meaning is: 'Was that result just so?' Some teachers, however, also read 'vipakkaṃ'; the meaning is 'did it come to be?'

එත්ථ ඨත්වා පාටිහාරියානි සමානෙතබ්බානි. සබ්බානෙව හෙතානි පඤ්ච පාටිහාරියානි හොන්ති. ‘‘සත්තමෙ දිවසෙ මරිස්සතී’’ති වුත්තං, සො තථෙව මතො, ඉදං පඨමං පාටිහාරියං. ‘‘අලසකෙනා’’ති වුත්තං, අලසකෙනෙව මතො, ඉදං දුතියං. ‘‘කාලකඤ්චිකෙසු නිබ්බත්තිස්සතී’’ති වුත්තං, තත්ථෙව නිබ්බත්තො, ඉදං තතියං. ‘‘බීරණත්ථම්බකෙ සුසානෙ ඡඩ්ඩෙස්සන්තී’’ති වුත්තං, තත්ථෙව ඡඩ්ඩිතො, ඉදං චතුත්ථං. ‘‘නිබ්බත්තට්ඨානතො ආගන්ත්වා සුනක්ඛත්තෙන සද්ධිං කථෙස්සතී’’ති වුත්තො, සො කථෙසියෙව, ඉදං පඤ්චමං පාටිහාරියං.

Here, the miracles should be brought together. All of these are the five miracles. It was said, 'He will die on the seventh day,' and he died just so—this is the first miracle. It was said, 'By indigestion,' and he died by indigestion indeed—this is the second miracle. It was said, 'You will be reborn among the Kālakañcikas,' and he was reborn there indeed—this is the third miracle. It was said, 'They will discard him in the Bīraṇatthambaka charnel ground,' and he was discarded there indeed—this is the fourth miracle. It was said, 'Having come from the place of rebirth, he will speak with Sunakkhatta,' and he spoke indeed—this is the fifth miracle.

අචෙලකළාරමට්ටකවත්ථුවණ්ණනා

Explanation of the Story of the Naked Ascetic Kaḷāramaṭṭaka

11. කළාරමට්ටකොති නික්ඛන්තදන්තමත්තකො. නාමමෙව වා තස්සෙතං. ලාභග්ගප්පත්තොති ලාභග්ගං පත්තො, අග්ගලාභං පත්තොති වුත්තං හොති. යසග්ගප්පත්තොති යසග්ගං අග්ගපරිවාරං පත්තො. වතපදානීති වතානියෙව, වතකොට්ඨාසා වා. සමත්තානීති ගහිතානි. සමාදින්නානීති තස්සෙව වෙවචනං. පුරත්ථිමෙන වෙසාලින්ති වෙසාලිතො අවිදූරෙ පුරත්ථිමාය දිසාය. චෙතියන්ති යක්ඛචෙතියට්ඨානං. එස නයො සබ්බත්ථ.

11. “Kaḷāramaṭṭaka” means one with protruding teeth. Or, this is merely his name. “Attained the highest gain” means he reached the state of highest gain; it is said thus: he attained supreme gain. “Attained the highest fame” means he attained the highest fame and the highest retinue. “Vows and observances” means just vows, or portions of vows. “Taken up” means accepted. “Undertaken” is a synonym for this. “East of Vesālī” means not far from Vesālī, in the eastern direction. “Shrine” refers to the place of a yakkha shrine. This method is to be understood everywhere.

12. යෙන අචෙලකොති භගවතො වත්තං කත්වා යෙන අචෙලො කළාරමට්ටකො තෙනුපසඞ්කමි. පඤ්හං අපුච්ඡීති ගම්භීරං තිලක්ඛණාහතං පඤ්හං පුච්ඡි. න සම්පායාසීති න සම්මා ඤාණගතියා පායාසි, අන්ධො විය විසමට්ඨානෙ තත්ථ තත්ථෙව පක්ඛලි. නෙව ආදිං, න පරියොසානමද්දස. අථ [Pg.8] වා ‘‘න සම්පායාසී’’ති න සම්පාදෙසි, සම්පාදෙත්වා කථෙතුං නාසක්ඛි. අසම්පායන්තොති කබරක්ඛීනි පරිවත්තෙත්වා ඔලොකෙන්තො ‘‘අසික්ඛිතකස්ස සන්තිකෙ වුට්ඨොසි, අනොකාසෙපි පබ්බජිතො පඤ්හං පුච්ඡන්තො විචරසි, අපෙහි මා එතස්මිං ඨානෙ අට්ඨාසී’’ති වදන්තො. කොපඤ්ච දොසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාත්වාකාසීති කුප්පනාකාරං කොපං, දුස්සනාකාරං දොසං, අතුට්ඨාකාරභූතං දොමනස්සසඞ්ඛාතං අප්පච්චයඤ්ච පාකටමකාසි. ආසාදිම්හසෙති ආසාදියිම්හ ඝට්ටයිම්හ. මා වත නො අහොසීති අහො වත මෙ න භවෙය්‍ය. මං වත නො අහොසීතිපි පාඨො. තත්ථ මන්ති සාමිවචනත්ථෙ උපයොගවචනං, අහොසි වත නු මමාති අත්ථො. එවඤ්ච පන චින්තෙත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා ‘‘ඛමථ මෙ, භන්තෙ’’ති තං ඛමාපෙසි. සොපි ඉතො පට්ඨාය අඤ්ඤං කිඤ්චි පඤ්හං නාම න පුච්ඡිස්සසීති. ආම න පුච්ඡිස්සාමීති. යදි එවං ගච්ඡ, ඛමාමි තෙති තං උය්‍යොජෙසි.

12. “Where the naked ascetic was” means: having performed his duty to the Blessed One, he approached the place where the naked ascetic Kaḷāramaṭṭaka was. “He asked a question” means he asked a profound question related to the three characteristics. “He did not succeed” means he did not proceed correctly by means of the path of knowledge; like a blind man slipping on uneven ground, he faltered right there in that very matter. He saw neither the beginning nor the end. Alternatively, “he did not succeed” means he could not bring it to completion; he was unable to answer it completely. “Not succeeding” means turning his trembling eyes and looking, he said, “You have stood before one who is unlearned; as a monk, you wander about asking questions even in an inappropriate place. Go away! Do not stand in this place!” “He made manifest anger, hatred, and displeasure” means he made evident anger, which is the state of agitation; hatred, which is the state of hostility; and displeasure, which is the state of dissatisfaction called grief. “We have assailed” means we have assailed, we have struck. “May it not have been for us” means: alas, may it not be for my harm. There is also the reading, “Maṃ vata no ahosi.” There, “maṃ” is an objective case form in the sense of the genitive; the meaning is: “Alas, has it indeed been for my harm?” And having reflected thus, sitting down on his haunches, he asked him for forgiveness, saying, “Forgive me, venerable sir.” He also said, “From now on, I will not ask any other question whatsoever.” “Yes, I will not ask.” “If that is so, go. I forgive you,” he said, and dismissed him.

14. පරිහිතොති පරිදහිතො නිවත්ථවත්ථො. සානුචාරිකොති අනුචාරිකා වුච්චති භරියා, සහ අනුචාරිකාය සානුචාරිකො, තං තං බ්‍රහ්මචරියං පහාය සභරියොති අත්ථො. ඔදනකුම්මාසන්ති සුරාමංසතො අතිරෙකං ඔදනම්පි කුම්මාසම්පි භුඤ්ජමානො. යසා නිහීනොති යං ලාභග්ගයසග්ගං පත්තො, තතො පරිහීනො හුත්වා. ‘‘කතං හොති උත්තරිමනුස්සධම්මා ඉද්ධිපාටිහාරිය’’න්ති ඉධ සත්තවතපදාතික්කමවසෙන සත්ත පාටිහාරියානි වෙදිතබ්බානි.

14. “Clothed” means having put on a garment, being dressed. “With a female companion” means: a wife is called a “female companion”; one who is together with a female companion is “sānucāriko”; the meaning is that, having abandoned that very holy life, he lives with his wife. “Rice and barley-meal” means eating rice and also barley-meal in excess of liquor and meat. “Fallen from fame” means having fallen away from that highest gain and highest fame which he had attained. In the phrase, “The miracle of superhuman states has been performed,” seven miracles are to be understood here by way of the transgression of the seven vows.

අචෙලපාථිකපුත්තවත්ථුවණ්ණනා

The Exposition of the Story of the Naked Ascetic Pāthikaputta

15. පාථිකපුත්තොති පාථිකස්ස පුත්තො. ඤාණවාදෙනාති ඤාණවාදෙන සද්ධිං. උපඩ්ඪපථන්ති යොජනං චෙ, නො අන්තරෙ භවෙය්‍ය, ගොතමො අඩ්ඪයොජනං, අහං අඩ්ඪයොජනං. එස නයො අඩ්ඪයොජනාදීසු. එකපදවාරම්පි අතික්කම්ම ගච්ඡතො ජයො භවිස්සති, අනාගච්ඡතො පරාජයොති. තෙ තත්ථාති තෙ මයං තත්ථ සමාගතට්ඨානෙ. තද්දිගුණං තද්දිගුණාහන්ති තතො තතො දිගුණං දිගුණං අහං කරිස්සාමි, භගවතා සද්ධිං පාටිහාරියං කාතුං අසමත්ථභාවං ජානන්තොපි ‘‘උත්තමපුරිසෙන සද්ධිං පට්ඨපෙත්වා අසක්කුණන්තස්සාපි පාසංසො හොතී’’ති ඤත්වා එවමාහ. නගරවාසිනොපි [Pg.9] තං සුත්වා ‘‘අසමත්ථො නාම එවං න ගජ්ජති, අද්ධා අයම්පි අරහා භවිස්සතී’’ති තස්ස මහන්තං සක්කාරමකංසු.

15. “Pāthikaputta” means the son of Pāthika. “With one who claims knowledge” means with me who is accustomed to claiming omniscience. “Half the path” means: if there were a distance of one yojana between us, Gotama should come half a yojana, and I would go half a yojana. This is the method for half a yojana and so on. For one who goes, transgressing even a single footstep, there will be victory; for one who does not come, there will be defeat. “They there” means we, there at that place of assembly. “Doubly and doubly that” means: I will perform a miracle doubly and doubly greater than that. Even knowing his inability to perform a miracle with the Blessed One, he spoke thus, thinking, “Even for one who, having striven to match a supreme man, is unable to succeed, there is praise.” The city-dwellers too, having heard that, thought, “One who is incapable would not dare to boast thus. Without a doubt, this one must also be an Arahant,” and they paid him great honor.

16. යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමීති ‘‘සුනක්ඛත්තො කිර පාථිකපුත්තො එවං වදතී’’ති අස්සොසි. අථස්ස හීනජ්ඣාසයත්තා හීනදස්සනාය චිත්තං උදපාදි.

16. Regarding “Where I was, there he approached”: Sunakkhatta heard, it is said, “Pāthikaputta speaks thus.” Then, because of his base disposition, the thought arose in him to see that base person.

සො භගවතො වත්තං කත්වා භගවති ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙ පාථිකපුත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පුච්ඡි ‘‘තුම්හෙ කිර එවරූපිං කථං කථෙථා’’ති? ‘‘ආම, කථෙමා’’ති. යදි එවං ‘‘මා භායිත්ථ විස්සත්ථා පුනප්පුනං එවං වදථ, අහං සමණස්ස ගොතමස්ස උපට්ඨාකො, තස්ස විසයං විජානාමි, තුම්හෙහි සද්ධිං පාටිහාරියං කාතුං න සක්ඛිස්සති, අහං සමණස්ස ගොතමස්ස කථෙත්වා භයං උප්පාදෙත්වා තං අඤ්ඤතො ගහෙත්වා ගමිස්සාමි, තුම්හෙ මා භායිත්ථා’’ති තං අස්සාසෙත්වා භගවතො සන්තිකං ගතො. තෙන වුත්තං ‘‘යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමී’’ති. තං වාචන්තිආදීසු ‘‘අහං අබුද්ධොව සමානො බුද්ධොම්හීති විචරිං, අභූතං මෙ කථිතං නාහං බුද්ධො’’ති වදන්තො තං වාචං පජහති නාම. රහො නිසීදිත්වා චින්තයමානො ‘‘අහං ‘එත්තකං කාලං අබුද්ධොව සමානො බුද්ධොම්හී’ති විචරිං, ඉතො දානි පට්ඨාය නාහං බුද්ධො’’ති චින්තයන්තො තං චිත්තං පජහති නාම. ‘‘අහං ‘එත්තකං කාලං අබුද්ධොව සමානො බුද්ධොම්හී’ති පාපකං දිට්ඨිං ගහෙත්වා විචරිං, ඉතො දානි පට්ඨාය ඉමං දිට්ඨිං පජහාමී’’ති පජහන්තො තං දිට්ඨිං පටිනිස්සජ්ජති නාම. එවං අකරොන්තො පන තං වාචං අප්පහාය තං චිත්තං අප්පහාය තං දිට්ඨිං අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වාති වුච්චති. විපතෙය්‍යාති බන්ධනා මුත්තතාලපක්කං විය ගීවතො පතෙය්‍ය, සත්තධා වා පන ඵලෙය්‍ය.

He, having performed his duties for the Blessed One, when the Blessed One had entered the Perfumed Chamber, went to Pāthikaputta and asked, “Do you indeed speak words of such a nature?” “Yes, we speak thus.” “If so, do not be afraid. Being free and without hesitation, speak thus again and again. I am the attendant of the ascetic Gotama. I know his sphere of ability. He will not be able to perform a miracle with you. I, having spoken to the ascetic Gotama and having caused fear to arise, will take him to another place and go. You should not be afraid.” Having thus reassured him, he went to the Blessed One. Therefore it was said, “Where I was, there he approached.” In “that speech,” and so on: one who says, “I, while not a Buddha, wandered as if I were a Buddha. What was said by me was untrue; I am not a Buddha,” is said to abandon that speech. One who, sitting in seclusion and reflecting, “For so long, I, while not a Buddha, wandered as if I were a Buddha. Now, from this point on, I am not a Buddha,” is said to abandon that thought. One who abandons the view, thinking, “For so long, I, while not a Buddha, wandered having taken up the evil view that ‘I am a Buddha.’ Now, from this point on, I abandon this view,” is said to relinquish that view. But one who does not act thus is said to have not abandoned that speech, not abandoned that thought, and not relinquished that view. “It would fall” means it would fall from the neck like a ripe palm fruit fallen from its stalk, or it would split into seven pieces.

17. රක්ඛතෙතන්ති රක්ඛතු එතං. එකංසෙනාති නිප්පරියායෙන. ඔධාරිතාති භාසිතා. අචෙලො ච, භන්තෙ, පාථිකපුත්තොති එවං එකංසෙන භගවතො වාචාය ඔධාරිතාය සචෙ අචෙලො පාථිකපුත්තො. විරූපරූපෙනාති විගතරූපෙන විගච්ඡිතසභාවෙන රූපෙන අත්තනො රූපං පහාය අදිස්සමානෙන කායෙන. සීහබ්‍යග්ඝාදිවසෙන වා විවිධරූපෙන සම්මුඛීභාවං ආගච්ඡෙය්‍ය. තදස්ස භගවතො මුසාති එවං සන්තෙ භගවතො තං වචනං මුසා භවෙය්‍යාති මුසාවාදෙන නිග්ගණ්හාති. ඨපෙත්වා කිර එතං න අඤ්ඤෙන භගවා මුසාවාදෙන නිග්ගහිතපුබ්බොති.

17. 'Guard this' means: let him guard this. 'Unequivocally' means without ambiguity. 'Declared' means spoken. 'And, venerable sir, the naked ascetic Pāthikaputta': Because of the word of the Blessed One, thus spoken unequivocally, if Pāthikaputta the naked ascetic... 'with a strange form' means with a form whose natural state has departed, with a vanished nature, having discarded his own form, with an invisible body, or if he should come into your presence with a manifold form, such as a lion, a tiger, and so on. 'Then that would be a falsehood for the Blessed One' means: this being so, that word of the Blessed One would be false. Thus he rebukes him with an accusation of false speech. It is said that, setting this one aside, the Blessed One had never before been censured for false speech by anyone else.

18. ද්වයගාමිනීති [Pg.10] සරූපෙන අත්ථිභාවං, අත්ථෙන නත්ථිභාවන්ති එවං ද්වයගාමිනී. අලිකතුච්ඡනිප්ඵලවාචාය එතං අධිවචනං.

18. 'Going in two ways' means: in form, it has existence; in meaning, it has non-existence. Thus it is a speech that goes in two ways. This is a designation for false, empty, and fruitless speech.

19. අජිතොපි නාම ලිච්ඡවීනං සෙනාපතීති සො කිර භගවතො උපට්ඨාකො අහොසි, සො කාලමකාසි. අථස්ස සරීරකිච්චං කත්වා මනුස්සා පාථිකපුත්තං පුච්ඡිංසු ‘‘කුහිං නිබ්බත්තො සෙනාපතී’’ති? සො ආහ – ‘‘මහානිරයෙ නිබ්බත්තො’’ති. ඉදඤ්ච පන වත්වා පුන ආහ ‘‘තුම්හාකං සෙනාපති මම සන්තිකං ආගම්ම අහං තුම්හාකං වචනමකත්වා සමණස්ස ගොතමස්ස වාදං පතිට්ඨපෙත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තොම්හී’’ති පරොදිත්ථාති. තෙනුපසඞ්කමි දිවාවිහාරායාති එත්ථ ‘‘පාටිහාරියකරණත්ථායා’’ති කස්මා න වදති? අභාවා. සම්මුඛීභාවොපි හිස්ස තෙන සද්ධිං නත්ථි, කුතො පාටිහාරියකරණං, තස්මා තථා අවත්වා ‘‘දිවාවිහාරායා’’ති ආහ.

19. Regarding the Licchavi general named Ajita: it is said he was an attendant of the Blessed One. He passed away. Then, after performing the funeral rites for his body, the people asked Pāthikaputta, "Where was the general reborn?" He said, "He was reborn in the great hell." And having said this, he said further: "Your general came to my presence and, saying, 'I, not having followed your words but having established the doctrine of the ascetic Gotama, was reborn in hell,' he came weeping." Here, in the phrase 'He approached for the day's abiding,' why does it not say, 'for the purpose of performing a miracle'? Because of its absence. Indeed, there was no face-to-face meeting between him and the Buddha, so whence could there be the performance of a miracle? Therefore, not speaking in that way, it says, 'for the day's abiding.'

ඉද්ධිපාටිහාරියකථාවණ්ණනා

The Commentary on the Discourse of the Miracle of Psychic Power

20. ගහපතිනෙචයිකාති ගහපති මහාසාලා. තෙසඤ්හි මහාධනධඤ්ඤනිචයො, තස්මා ‘‘නෙචයිකා’’ති වුච්චන්ති. අනෙකසහස්සාති සහස්සෙහිපි අපරිමාණගණනා. එවං මහතිං කිර පරිසං ඨපෙත්වා සුනක්ඛත්තං අඤ්ඤො සන්නිපාතෙතුං සමත්ථො නත්ථි. තෙනෙව භගවා එත්තකං කාලං සුනක්ඛත්තං ගහෙත්වා විචරි.

20. “Householder accumulators” refers to householders of great wealth. For they have an accumulation of great wealth and grain; therefore, they are called “accumulators.” “Many thousands” means an immeasurable number, even beyond thousands. It is said that, apart from Sunakkhatta, no one else was capable of gathering such a great assembly. For that very reason, the Blessed One, having taken Sunakkhatta, wandered for such a long time.

21. භයන්ති චිත්තුත්‍රාසභයං. ඡම්භිතත්තන්ති සකලසරීරචලනං. ලොමහංසොති ලොමානං උද්ධග්ගභාවො. සො කිර චින්තෙසි – ‘‘අහං අතිමහන්තං කථං කථෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලෙන සද්ධිං පටිවිරුද්ධො, මය්හං ඛො පනබ්භන්තරෙ අරහත්තං වා පාටිහාරියකරණහෙතු වා නත්ථි, සමණො පන ගොතමො පාටිහාරියං කරිස්සති, අථස්ස පාටිහාරියං දිස්වා මහාජනො ‘ත්වං දානි පාටිහාරියං කාතුං අසක්කොන්තො කස්මා අත්තනො පමාණමජානිත්වා ලොකෙ අග්ගපුග්ගලෙන සද්ධිං පටිමල්ලො හුත්වා ගජ්ජසී’ති කට්ඨලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි විහෙඨෙස්සතී’’ති. තෙනස්ස මහාජනසන්නිපාතඤ්චෙව තෙන භගවතො ච ආගමනං සුත්වා භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා උදපාදි. සො තතො දුක්ඛා මුච්චිතුකාමො තින්දුකඛාණුකපරිබ්බාජකාරාමං අගමාසි. තමත්ථං දස්සෙතුං අථ ඛො භගවාතිආදිමාහ[Pg.11]. තත්ථ උපසඞ්කමීති න කෙවලං උපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා පන දූරං අඩ්ඪයොජනන්තරං පරිබ්බාජකාරාමං පවිට්ඨො. තත්ථපි චිත්තස්සාදං අලභමානො අන්තන්තෙන ආවිජ්ඣිත්වා ආරාමපච්චන්තෙ එකං ගහනට්ඨානං උපධාරෙත්වා පාසාණඵලකෙ නිසීදි. අථ භගවා චින්තෙසි – ‘‘සචෙ අයං බාලො කස්සචිදෙව කථං ගහෙත්වා ඉධාගච්ඡෙය්‍ය, මා නස්සතු බාලො’’ති ‘‘නිසින්නපාසාණඵලකං තස්ස සරීරෙ අල්ලීනං හොතූ’’ති අධිට්ඨාසි. සහ අධිට්ඨානචිත්තෙන තං තස්ස සරීරෙ අල්ලීයි. සො මහාඅද්දුබන්ධනබද්ධො විය ඡින්නපාදො විය ච අහොසි.

21. “Fear” means the fear that is the trembling of the mind. “Being terrified” means the shaking of the entire body. “Goosebumps” means the state of the hairs having their tips upright. He, it is said, thought: “Having made such a great claim, I have set myself in opposition to the foremost person in the world with its gods. But within me, there is neither arahantship nor the cause for performing a miracle. The ascetic Gotama, however, will perform a miracle. Then, upon seeing his miracle, the great crowd will harass me with sticks, clods, and clubs, saying, ‘Now, being unable to perform a miracle yourself, why did you, not knowing your own measure, roar like a rival against the foremost person in the world?’” For that reason, upon hearing of the great gathering of people and of the Blessed One’s arrival, fear, or terror, or goosebumps arose in him. He, desiring to be freed from that suffering, went to the Tindukakhāṇuka wanderers’ park. To show that matter, the text beginning with “Then the Blessed One...” was stated. Therein, “he approached” means not only did he approach, but having approached, he entered the wanderers’ park, which was far, within a distance of half a yojana. Even there, not finding mental satisfaction, he wandered about the very edge and, having noted a thicket at the end of the park, sat on a stone slab. Then the Blessed One thought: “If this fool, having taken up someone’s talk, should come here, may the fool not be destroyed.” He then resolved: “May the stone slab he is sitting on be stuck to his body.” Together with that mind of resolution, it stuck to his body. He became as if bound by great iron fetters and as if his feet were cut off.

අස්සොසීති ඉතො චිතො ච පාථිකපුත්තං පරියෙසමානා පරිසා තස්ස අනුපදං ගන්ත්වා නිසින්නට්ඨානං ඤත්වා ආගතෙන අඤ්ඤතරෙන පුරිසෙන ‘‘තුම්හෙ කං පරියෙසථා’’ති වුත්තෙ පාථිකපුත්තන්ති. සො ‘‘තින්දුකඛාණුකපරිබ්බාජකාරාමෙ නිසින්නො’’ති වුත්තවචනෙන අස්සොසි.

Regarding `assosi` (he heard): An assembly was searching for Pāthikaputta here and there and, having followed his tracks, learned his sitting place. When a certain man who had come there asked them, “Whom are you seeking?” and they replied, “Pāthikaputta,” he (Pāthikaputta) then heard by means of the words that were spoken: “He is sitting in the Tindukakhāṇuka wanderers’ park.”

22. සංසප්පතීති ඔසීදති. තත්ථෙව සඤ්චරති. පාවළා වුච්චති ආනිසදට්ඨිකා.

22. “Saṃsappati” means he sinks down. He moves about right there. The hip-bone is called “pāvaḷā”.

23. පරාභූතරූපොති පරාජිතරූපො, විනට්ඨරූපො වා.

23. “Parābhūtarūpo” means having a defeated appearance, or having a ruined appearance.

25. ගොයුගෙහීති ගොයුත්තෙහි සතමත්තෙහි වා සහස්සමත්තෙහි වා යුගෙහි. ආවිඤ්ඡෙය්‍යාමාති ආකඩ්ඪෙය්‍යාම. ඡිජ්ජෙය්‍යුන්ති ඡින්දෙය්‍යුං. පාථිකපුත්තො වා බන්ධට්ඨානෙ ඡිජ්ජෙය්‍ය.

25. “By yokes of oxen” means by yokes of yoked oxen, numbering a hundred or numbering a thousand. “Āviñcheyyāma” means we would pull. “Chijjeyyun” means they would be severed. Or Pāthikaputta himself might be severed at the place of binding.

26. දාරුපත්තිකන්තෙවාසීති දාරුපත්තිකස්ස අන්තෙවාසී. තස්ස කිර එතදහොසි ‘‘තිට්ඨතු තාව පාටිහාරියං, සමණො ගොතමො ‘අචෙලො පාථිකපුත්තො ආසනාපි න වුට්ඨහිස්සතී’ති ආහ. හන්දාහං ගන්ත්වා යෙන කෙනචි උපායෙන තං ආසනා වුට්ඨාපෙමි. එත්තාවතා ච සමණස්ස ගොතමස්ස පරාජයො භවිස්සතී’’ති. තස්මා එවමාහ.

26. “The pupil of Dārupattika” means the pupil of the one with the wooden bowl. To him, it is said, this thought occurred: “Let the miracle be for now. The ascetic Gotama said, ‘The naked ascetic Pāthikaputta will not even rise from his seat.’ Come now, I will go and by whatever means make him rise from his seat. And by just this much, the ascetic Gotama’s defeat will come to be.” Therefore, he spoke thus.

27. සීහස්සාති චත්තාරො සීහා තිණසීහො ච කාළසීහො ච පණ්ඩුසීහො ච කෙසරසීහො ච. තෙසං චතුන්නං සීහානං කෙසරසීහො අග්ගතං ගතො, සො ඉධාධිප්පෙතො. මිගරඤ්ඤොති සබ්බචතුප්පදානං රඤ්ඤො. ආසයන්ති නිවාසං. සීහනාදන්ති අභීතනාදං. ගොචරාය [Pg.12] පක්කමෙය්‍යන්ති ආහාරත්ථාය පක්කමෙය්‍යං. වරං වරන්ති උත්තමුත්තමං, ථූලං ථූලන්ති අත්ථො. මුදුමංසානීති මුදූනි මංසානි. ‘‘මධුමංසානී’’තිපි පාඨො, මධුරමංසානීති අත්ථො. අජ්ඣුපෙය්‍යන්ති උපගච්ඡෙය්‍යං. සීහනාදං නදිත්වාති යෙ දුබ්බලා පාණා, තෙ පලායන්තූති අත්තනො සූරභාවසන්නිස්සිතෙන කාරුඤ්ඤෙන නදිත්වා.

27. At Sīhassa: There are four kinds of lions: the grass-lion, the black lion, the pale lion, and the maned lion. Of these four lions, the maned lion has attained preeminence; it is the one intended here. King of beasts means king of all quadrupeds. Āsaya means dwelling. Lion’s roar means a fearless roar. Would go out for pasture means 'I would go out for the purpose of food.' Varaṃ varaṃ means the very best, the stoutest of the stout; this is the meaning. Mudumaṃsāni means tender meats. There is also the reading madhumaṃsāni, which means sweet meats. Ajjhupeyyaṃ means 'I would approach.' Having uttered a lion’s roar means having roared out of a compassion based on his own bravery, with the thought, 'Let the weak creatures flee.'

28. විඝාසසංවඩ්ඪොති විඝාසෙන සංවඩ්ඪො, විඝාසං භක්ඛිතා තිරිත්තමංසං ඛාදිත්වා වඩ්ඪිතො. දිත්තොති දප්පිතො ථූලසරීරො. බලවාති බලසම්පන්නො. එතදහොසීති කස්මා අහොසි? අස්මිමානදොසෙන.

28. Nourished on scraps means grown on scraps; grown by eating meat leftover from what was eaten, which is called scraps. Dittoti means proud, stout-bodied. Balavāti means endowed with strength. Regarding this occurred to him: why did it occur? Because of the fault of the conceit 'I am.'

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – එකදිවසං කිර සො සීහො ගොචරතො නිවත්තමානො තං සිඞ්ගාලං භයෙන පලායමානං දිස්වා කාරුඤ්ඤජාතො හුත්වා ‘‘වයස, මා භායි, තිට්ඨ කො නාම ත්ව’’න්ති ආහ. ජම්බුකො නාමාහං සාමීති. වයස, ජම්බුක, ඉතො පට්ඨාය මං උපට්ඨාතුං සක්ඛිස්සසීති. උපට්ඨහිස්සාමීති. සො තතො පට්ඨාය උපට්ඨාති. සීහො ගොචරතො ආගච්ඡන්තො මහන්තං මහන්තං මංසඛණ්ඩං ආහරති. සො තං ඛාදිත්වා අවිදූරෙ පාසාණපිට්ඨෙ වසති. සො කතිපාහච්චයෙනෙව ථූලසරීරො මහාඛන්ධො ජාතො. අථ නං සීහො අවොච – ‘‘වයස, ජම්බුක, මම විජම්භනකාලෙ අවිදූරෙ ඨත්වා ‘විරොච සාමී’ති වත්තුං සක්ඛිස්සසී’’ති. සක්කොමි සාමීති. සො තස්ස විජම්භනකාලෙ තථා කරොති. තෙන සීහස්ස අතිරෙකො අස්මිමානො හොති.

Herein, this is the sequential story: One day, it is said, that lion, while returning from his feeding ground, saw that jackal fleeing in fear and, becoming compassionate, said, 'Friend, do not fear. Stop. What is your name?' 'I am named Jambuka, lord.' 'Friend Jambuka, from now on, will you be able to attend on me?' 'I will attend.' From then on, he attended on him. The lion, when coming from his feeding ground, brings a very large piece of meat. The jackal, having eaten it, dwells nearby on a stone slab. After just a few days had passed, he became stout-bodied and large-necked. Then the lion said to him, 'Friend Jambuka, at the time of my stretching, while standing nearby, will you be able to say, "Shine forth, lord"?' 'I am able, lord.' He did so at the time of the lion’s stretching. Because of that, the lion had excessive conceit of 'I am.'

අථෙකදිවසං ජරසිඞ්ගාලො උදකසොණ්ඩියං පානීයං පිවන්තො අත්තනො ඡායං ඔලොකෙන්තො අද්දස අත්තනො ථූලසරීරතඤ්චෙව මහාඛන්ධතඤ්ච. දිස්වා ‘ජරසිඞ්ගාලොස්මී’ති මනං අකත්වා ‘‘අහම්පි සීහො ජාතො’’ති මඤ්ඤි. තතො අත්තනාව අත්තානං එතදවොච – ‘‘වයස, ජම්බුක, යුත්තං නාම තව ඉමිනා අත්තභාවෙන පරස්ස උච්ඡිට්ඨමංසං ඛාදිතුං, කිං ත්වං පුරිසො න හොසි, සීහස්සාපි චත්තාරො පාදා ද්වෙ දාඨා ද්වෙ කණ්ණා එකං නඞ්ගුට්ඨං, තවපි සබ්බං තථෙව, කෙවලං තව කෙසරභාරමත්තමෙව නත්ථී’’ති. තස්සෙවං චින්තයතො අස්මිමානො වඩ්ඪි. අථස්ස තෙන අස්මිමානදොසෙන එතං ‘‘කො චාහ’’න්තිආදි මඤ්ඤිතමහොසි. තත්ථ කො චාහන්ති අහං කො, සීහො මිගරාජා කො, න මෙ ඤාති, න සාමිකො, කිමහං [Pg.13] තස්ස නිපච්චකාරං කරොමීති අධිප්පායො. සිඞ්ගාලකංයෙවාති සිඞ්ගාලරවමෙව. භෙරණ්ඩකංයෙවාති අප්පියඅමනාපසද්දමෙව. කෙ ච ඡවෙ සිඞ්ගාලෙති කො ච ලාමකො සිඞ්ගාලො. කෙ පන සීහනාදෙති කො පන සීහනාදො සිඞ්ගාලස්ස ච සීහනාදස්ස ච කො සම්බන්ධොති අධිප්පායො. සුගතාපදානෙසූති සුගතලක්ඛණෙසු. සුගතස්ස සාසනසම්භූතාසු තීසු සික්ඛාසු. කථං පනෙස තත්ථ ජීවති? එතස්ස හි චත්තාරො පච්චයෙ දදමානා සීලාදිගුණසම්පන්නානං සම්බුද්ධානං දෙමාති දෙන්ති, තෙන එස අබුද්ධො සමානො බුද්ධානං නියාමිතපච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තො සුගතාපදානෙසු ජීවති නාම. සුගතාතිරිත්තානීති තෙසං කිර භොජනානි දදමානා බුද්ධානඤ්ච බුද්ධසාවකානඤ්ච දත්වා පච්ඡා අවසෙසං සායන්හසමයෙ දෙන්ති. එවමෙස සුගතාතිරිත්තානි භුඤ්ජති නාම. තථාගතෙති තථාගතං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං ආසාදෙතබ්බං ඝට්ටයිතබ්බං. අථ වා ‘‘තථාගතෙ’’තිආදීනි උපයොගබහුවචනානෙව. ආසාදෙතබ්බන්ති ඉදම්පි බහුවචනමෙව එකවචනං විය වුත්තං. ආසාදනාති අහං බුද්ධෙන සද්ධිං පාටිහාරියං කරිස්සාමීති ඝට්ටනා.

Then, one day, the old jackal, while drinking water at a water trough and looking at his own reflection, saw his stout body and large nape. Seeing this, he did not think, 'I am an old jackal,' but rather imagined, 'I too have become a lion.' Then he said to himself: 'Friend Jackal, is it fitting for you in this state to eat the scraps of meat of another? Why are you not a man? A lion also has four feet, two fangs, two ears, and one tail; for you too everything is the same. Only you lack a mane.' As he thus thought, his conceit grew. Then, due to that fault of conceit, this thought, 'Who indeed am I?' and so on, occurred to him. Here, Who indeed am I? has this intention: 'Who am I? Who is the lion, the king of beasts? He is not my relative, not my master. Why should I perform acts of reverence to him?' Siṅgālakaṃyeva means: it is merely the sound of a jackal. Bheraṇḍakaṃyeva means: it is merely an unpleasant and unwelcome sound. Ke ca chave siṅgāle means: what is a wretched jackal? Ke pana sīhanāde has this intention: what is a lion's roar? What connection is there between a jackal's cry and a lion's roar? Sugatāpadānesu means: in the characteristics of the Sugata, or in the three trainings arisen from the Sugata's dispensation. But how does he live by that? For those who give the four requisites to him give them thinking, 'We give to the Perfectly Enlightened Ones, endowed with virtues like morality.' Thus, though he is unenlightened, he lives by consuming the requisites intended for the Buddhas—this is called 'living in the trainings of the Sugatas.' Sugatātirittāni means: it is said that after offering food to the Buddhas and their disciples, the remaining portions are given in the evening. Thus, he eats what is called 'the leftovers of the Sugatas.' Tathāgate means: the Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Enlightened One, is to be assailed and challenged. Or, the words Tathāgate and so on are merely plural forms of usage. Āsādetabbaṃ: this too is a plural form, though spoken as if singular. Āsādanā means the challenge: 'I will perform a miracle together with the Buddha!'

29. සමෙක්ඛියානාති සමෙක්ඛිත්වා, මඤ්ඤිත්වාති අත්ථො. අමඤ්ඤීති පුන අමඤ්ඤිත්ථ කොත්ථූති සිඞ්ගාලො.

29. Samekkhiyānā means 'having considered' or 'having imagined'; the meaning is having looked upon and imagined with wrong view. Amaññī means he again thought. Kotthu means the jackal.

30. අත්තානං විඝාසෙ සමෙක්ඛියාති සොණ්ඩියං උච්ඡිට්ඨොදකෙ ථූලං අත්තභාවං දිස්වා. යාව අත්තානං න පස්සතීති යාව අහං සීහවිඝාසසංවඩ්ඪිතකො ජරසිඞ්ගාලොති එවං යථාභූතං අත්තානං න පස්සති. බ්‍යග්ඝොති මඤ්ඤතීති සීහොහමස්මීති මඤ්ඤති, සීහෙන වා සමානබලො බ්‍යග්ඝොයෙව අහන්ති මඤ්ඤති.

30. Attānaṃ vighāse samekkhiyā means: having seen his stout body in the water trough, in the leftover water. Yāva attānaṃ na passati means: as long as he does not see himself as he truly is—that is, 'I am an old jackal, nourished by a lion's leftovers.' Byagghoti maññati means: he thinks, 'I am a lion,' or he thinks, 'I am a tiger, equal in strength to a lion.'

31. භුත්වාන භෙකෙති ආවාටමණ්ඩූකෙ ඛාදිත්වා. ඛලමූසිකායොති ඛලෙසු මූසිකායො ච ඛාදිත්වා. කටසීසු ඛිත්තානි ච කොණපානීති සුසානෙසු ඡඩ්ඩිතකුණපානි ච ඛාදිත්වා. මහාවනෙති මහන්තෙ වනස්මිං. සුඤ්ඤවනෙති තුච්ඡවනෙ. විවඩ්ඪොති වඩ්ඪිතො. තථෙව සො සිඞ්ගාලකං අනදීති එවං සංවඩ්ඪොපි මිගරාජාහමස්මීති මඤ්ඤිත්වාපි යථා පුබ්බෙ දුබ්බලසිඞ්ගාලකාලෙ, තථෙව සො සිඞ්ගාලරවංයෙව අරවීති[Pg.14]. ඉමායපි ගාථාය භෙකාදීනි භුත්වා වඩ්ඪිතසිඞ්ගාලො විය ලාභසක්කාරගිද්ධො ත්වන්ති පාථිකපුත්තමෙව ඝට්ටෙසි.

31. Bhutvāna bheke means: having eaten frogs in pits. Khalamūsikāyo means: having eaten mice in threshing floors. Kaṭasīsu khittāni ca koṇapāni means: having also eaten discarded corpses in charnel grounds. Mahāvane means: in a vast forest. Suññavane means: in a desolate forest. Vivaḍḍho means: grown. Tatheva so siṅgālakaṃ anadī means: even though he was thus grown, and even though he thought, 'I am a king of beasts,' yet just as before, in his time as a weak jackal, just so he uttered only a jackal's cry. With this verse too, he assailed Pāthikaputta, saying, 'You are greedy for gain and honor, just like the jackal who grew large by eating frogs and such.'

නාගෙහීති හත්ථීහි. මහාබන්ධනාති මහතා කිලෙසබන්ධනා මොචෙත්වා. මහාවිදුග්ගාති මහාවිදුග්ගං නාම චත්තාරො ඔඝා. තතො උද්ධරිත්වා නිබ්බානථලෙ පතිට්ඨපෙත්වා.

Nāgehi means: by elephants. Mahābandhanā means: having been freed from the great bondage of defilements. Mahāviduggā means: the four floods are called a mahāvidugga (a great, hard-to-cross place). Having been lifted out from that and established on the ground of Nibbāna.

අග්ගඤ්ඤපඤ්ඤත්තිකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Discourse on the Declaration of Origins

36. ඉති ‘‘භගවා එත්තකෙන කථාමග්ගෙන පාටිහාරියං න කරොතී’’ති පදස්ස අනුසන්ධිං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘න අග්ගඤ්ඤං පඤ්ඤාපෙතී’’ති ඉමස්ස අනුසන්ධිං දස්සෙන්තො අග්ගඤ්ඤඤ්චාහන්ති දෙසනං ආරභි. තත්ථ අග්ගඤ්ඤඤ්චාහන්ති අහං, භග්ගව, අග්ගඤ්ඤඤ්ච පජානාමි ලොකුප්පත්තිචරියවංසඤ්ච. තඤ්ච පජානාමීති න කෙවලං අග්ගඤ්ඤමෙව, තඤ්ච අග්ගඤ්ඤං පජානාමි. තතො ච උත්තරිතරං සීලසමාධිතො පට්ඨාය යාව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණා පජානාමි. තඤ්ච පජානං න පරාමසාමීති තඤ්ච පජානන්තොපි අහං ඉදං නාම පජානාමීති තණ්හාදිට්ඨිමානවසෙන න පරාමසාමි. නත්ථි තථාගතස්ස පරාමාසොති දීපෙති. පච්චත්තඤ්ඤෙව නිබ්බුති විදිතාති අත්තනායෙව අත්තනි කිලෙසනිබ්බානං විදිතං. යදභිජානං තථාගතොති යං කිලෙසනිබ්බානං ජානන්තො තථාගතො. නො අනයං ආපජ්ජතීති අවිදිතනිබ්බානා තිත්ථියා විය අනයං දුක්ඛං බ්‍යසනං නාපජ්ජති.

36. Thus, having shown the connection of the phrase 'the Blessed One does not perform a miracle by such a course of speech,' now, wishing to show the connection of the phrase 'he does not declare the primeval,' he began the discourse that starts, 'And I know the primeval.' Therein, 'And I know the primeval' means: 'I, Bhaggava, know the primeval and the lineage of the world's arising.' And 'I know that' means: 'I do not know only the primeval; I know that primeval. And I know that which is more excellent than that, from virtue and concentration up to omniscient knowledge.' And 'knowing it, I do not cling' means: 'Even while knowing it, I do not cling by way of craving, wrong view, or conceit, thinking, "I know this." This shows that there is no clinging for the Tathāgata.' 'Extinction is known for oneself alone' means: 'The extinction of defilements is known by oneself, within oneself.' 'What the Tathāgata has directly known' means: 'The Tathāgata, knowing that extinction of defilements.' 'Does not fall into misfortune' means: 'He does not fall into misfortune, suffering, or ruin, like the sectarians who have not known Nibbāna.'

37. ඉදානි යං තං තිත්ථියා අග්ගඤ්ඤං පඤ්ඤපෙන්ති, තං දස්සෙන්තො සන්ති භග්ගවාතිආදිමාහ. තත්ථ ඉස්සරකුත්තං බ්‍රහ්මකුත්තන්ති ඉස්සරකතං බ්‍රහ්මකතං, ඉස්සරනිම්මිතං බ්‍රහ්මනිම්මිතන්ති අත්ථො. බ්‍රහ්මා එව හි එත්ථ ආධිපච්චභාවෙන ඉස්සරොති වෙදිතබ්බො. ආචරියකන්ති ආචරියභාවං ආචරියවාදං. තත්ථ ආචරියවාදො අග්ගඤ්ඤං. අග්ගඤ්ඤං පන එත්ථ දෙසිතන්ති කත්වා සො අග්ගඤ්ඤං ත්වෙව වුත්තො. කථං විහිතකන්ති කෙන විහිතං කින්ති විහිතං. සෙසං බ්‍රහ්මජාලෙ විත්ථාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

37. Now, wishing to show that primeval which the sectarians declare, he said, 'There are, Bhaggava...' and so on. Therein, 'made by a lord, made by Brahmā' means 'done by a lord, done by Brahmā,' that is, 'created by a lord, created by Brahmā.' For here, Brahmā himself should be understood as 'lord' because of his state of sovereignty. 'The teacher's doctrine' means the state of being a teacher, the teacher's doctrine. Therein, the teacher's doctrine is the primeval. But because the primeval is taught herein, it is therefore called 'the primeval.' 'How is it ordained?' means 'by what means is it ordained, how is it ordained?' The rest should be understood only by the method explained in detail in the Brahmajāla Sutta.

41. ඛිඩ්ඩාපදොසිකන්ති ඛිඩ්ඩාපදොසිකමූලං.

41. 'Corrupted by play' means that which has as its cause the gods who are corrupted by play.

47. අසතාති [Pg.15] අවිජ්ජමානෙන, අසංවිජ්ජමානට්ඨෙනාති අත්ථො. තුච්ඡාති තුච්ඡෙන අන්තොසාරවිරහිතෙන. මුසාති මුසාවාදෙන. අභූතෙනාති භූතත්ථවිරහිතෙන. අබ්භාචික්ඛන්තීති අභිආචික්ඛන්ති. විපරීතොති විපරීතසඤ්ඤො විපරීතචිත්තො. භික්ඛවො චාති න කෙවලං සමණො ගොතමොයෙව, යෙ ච අස්ස අනුසිට්ඨිං කරොන්ති, තෙ භික්ඛූ ච විපරීතා. අථ යං සන්ධාය විපරීතොති වදන්ති, තං දස්සෙතුං සමණො ගොතමොතිආදි වුත්තං. සුභං විමොක්ඛන්ති වණ්ණකසිණං. අසුභන්ත්වෙවාති සුභඤ්ච අසුභඤ්ච සබ්බං අසුභන්ති එවං පජානාති. සුභන්ත්වෙව තස්මිං සමයෙති සුභන්ති එව ච තස්මිං සමයෙ පජානාති, න අසුභං. භික්ඛවො චාති යෙ තෙ එවං වදන්ති, තෙසං භික්ඛවො ච අන්තෙවාසිකසමණා විපරීතා. පහොතීති සමත්ථො පටිබලො.

47. 'By the non-existent' means 'by that which is not present,' that is, 'in the sense of not existing.' 'By the void' means 'by that which is empty,' that is, 'devoid of inner essence.' 'By falsehood' means 'by false speech.' 'By the untrue' means 'by that which is devoid of true meaning.' 'They slander' means 'they accuse.' 'Perverse' means 'of perverse perception, of perverse mind.' 'And the monks' means: 'Not only the ascetic Gotama, but also the monks who follow his instruction are perverse.' Then, to show with reference to what they say 'perverse,' the passage 'the ascetic Gotama...' and so on, was spoken. 'The beautiful liberation' means 'the color kasiṇa.' 'As only unattractive' means: 'He knows all, both the beautiful and the unbeautiful, as only unattractive.' 'As only beautiful at that time' means: 'At that time, he knows it as only beautiful, not as unattractive.' 'And the monks' means: 'The disciples, the monks, of those who speak thus are perverse.' 'Is able' means 'is capable, is competent.'

48. දුක්කරං ඛොති අයං පරිබ්බාජකො යදිදං ‘‘එවංපසන්නො අහං, භන්තෙ’’තිආදිමාහ, තං සාඨෙය්‍යෙන කොහඤ්ඤෙන ආහ. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘සමණො ගොතමො මය්හං එත්තකං ධම්මකථං කථෙසි, තමහං සුත්වාපි පබ්බජිතුං න සක්කොමි, මයා එතස්ස සාසනං පටිපන්නසදිසෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති. තතො සො සාඨෙය්‍යෙන කොහඤ්ඤෙන එවමාහ. තෙනස්ස භගවා මම්මං ඝට්ටෙන්තො විය ‘‘දුක්කරං ඛො එතං, භග්ගව තයා අඤ්ඤදිට්ඨිකෙනා’’තිආදිමාහ. තං පොට්ඨපාදසුත්තෙ වුත්තත්ථමෙව. සාධුකමනුරක්ඛාති සුට්ඨු අනුරක්ඛ.

48. This wanderer spoke what he said, 'I am thus devoted, venerable sir,' and so on, out of deceit and hypocrisy. For it occurred to him thus: 'The ascetic Gotama has given me such a discourse on the Dhamma, yet even after hearing it, I am unable to go forth. It is fitting for me to become like one who practices this teaching.' Therefore, he spoke thus with deceit and hypocrisy. For that reason, the Blessed One, as if striking a vital spot, said to him, 'Difficult indeed, Bhaggava, is this for you of another view,' and so on. That has the same meaning as what was stated in the Poṭṭhapāda Sutta. 'Guard it well' means 'guard it very well.'

ඉති භගවා පසාදමත්තානුරක්ඛණෙ පරිබ්බාජකං නියොජෙසි. සොපි එවං මහන්තං සුත්තන්තං සුත්වාපි නාසක්ඛි කිලෙසක්ඛයං කාතුං. දෙසනා පනස්ස ආයතිං වාසනාය පච්චයො අහොසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

Thus the Blessed One enjoined the wanderer in the preservation of mere faith. Even after hearing such a great discourse, he was unable to bring about the destruction of the defilements. However, the teaching became a condition for his future latent tendencies. The rest has a clear meaning everywhere.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

In the Sumaṅgalavilāsinī, the commentary on the Dīgha Nikāya.

පාථිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Pāthika Sutta is concluded.

2. උදුම්බරිකසුත්තවණ්ණනා

2. Commentary on the Udumbarika Sutta

නිග්‍රොධපරිබ්බාජකවත්ථුවණ්ණනා

Commentary on the Account of Nigrodha the Wanderer

49. එවං [Pg.16] මෙ සුතන්ති උදුම්බරිකසුත්තං. තත්‍රායමපුබ්බපදවණ්ණනා – පරිබ්බාජකොති ඡන්නපරිබ්බාජකො. උදුම්බරිකාය පරිබ්බාජකාරාමෙති උදුම්බරිකාය දෙවියා සන්තකෙ පරිබ්බාජකාරාමෙ. සන්ධානොති තස්ස නාමං. අයං පන මහානුභාවො පරිවාරෙත්වා විචරන්තානං පඤ්චන්නං උපාසකසතානං අග්ගපුරිසො අනාගාමී භගවතා මහාපරිසමජ්ඣෙ එවං සංවණ්ණිතො –

49. Thus have I heard. This is the Udumbarika Sutta. Herein is the sequential explanation of the words: ‘Wanderer’ refers to a wanderer covered by cloth. ‘In the wanderers’ park of Udumbarikā’ means in the wanderers’ park belonging to Queen Udumbarikā. ‘Sandhāna’ is his name. Moreover, this one of great power, a non-returner, the foremost man among five hundred lay followers who wandered about surrounding him, was praised by the Blessed One in the midst of a great assembly thus:

‘‘ඡහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො සන්ධානො ගහපති තථාගතෙ නිට්ඨඞ්ගතො සද්ධම්මෙ ඉරියති. කතමෙහි ඡහි? බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන ධම්මෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සඞ්ඝෙ අවෙච්චප්පසාදෙන අරියෙන සීලෙන අරියෙන ඤාණෙන අරියාය විමුත්තියා. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, ඡහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො සන්ධානො ගහපති තථාගතෙ නිට්ඨඞ්ගතො සද්ධම්මෙ ඉරියතී’’ති (අ. නි. 6.120-139).

“Monks, endowed with six factors, the householder Sandhāna has reached the final decision in the Tathāgata and is established in the Good Dhamma. With which six? With unwavering confidence in the Buddha, unwavering confidence in the Dhamma, unwavering confidence in the Saṅgha, with noble virtue, with noble knowledge, and with noble liberation. Monks, endowed with these six factors, the householder Sandhāna has reached the final decision in the Tathāgata and is established in the Good Dhamma.”

සො පාතොයෙව උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය පුබ්බණ්හසමයෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දානං දත්වා භික්ඛූසු විහාරං ගතෙසු ඝරෙ ඛුද්දකමහල්ලකානං දාරකානං සද්දෙන උබ්බාළ්හො සත්ථු සන්තිකෙ ‘‘ධම්මං සොස්සාමී’’ති නික්ඛන්තො. තෙන වුත්තං දිවා දිවස්ස රාජගහා නික්ඛමීති. තත්ථ දිවා දිවස්සාති දිවසස්ස දිවා නාම මජ්ඣන්හාතික්කමො, තස්මිං දිවසස්සාපි දිවාභූතෙ අතික්කන්තමත්තෙ මජ්ඣන්හිකෙ නික්ඛමීති අත්ථො. පටිසල්ලීනොති තතො තතො රූපාදිගොචරතො චිත්තං පටිසංහරිත්වා නිලීනො ඣානරතිසෙවනාවසෙන එකීභාවං ගතො. මනොභාවනීයානන්ති මනවඩ්ඪකානං. යෙ ච ආවජ්ජතො මනසිකරොතො චිත්තං විනීවරණං හොති උන්නමති වඩ්ඪති.

That householder Sandhāna, early in the morning, having undertaken the Uposatha factors, gave a donation to the Sangha headed by the Buddha in the forenoon. When the monks had gone to the monastery, being oppressed by the noise of the young and old children at home, he went out to the Teacher’s presence, thinking, “I will listen to the Dhamma.” Therefore, it is said that he left Rājagaha during the day. Here, ‘during the day’ (divā divassa) means of the day; ‘day’ is the time past midday. The meaning is that he left on that very day, just after midday had passed. ‘Secluded’ (paṭisallīno) means having withdrawn the mind from the sense objects of form and so forth, he was secluded; by means of indulging in the delight of jhāna, he attained a state of solitude. ‘Conducive to mental development’ (manobhāvanīyānaṃ) means those which cause the mind to grow. And for one who adverts and gives attention to them, the mind becomes free from hindrances, is uplifted, and grows.

50. උන්නාදිනියාතිආදීනි පොට්ඨපාදසුත්තෙ විත්ථාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

50. The terms beginning with ‘Unnādiniyā’ should be understood by the same method as has been detailed in the Poṭṭhapāda Sutta.

51. යාවතාති [Pg.17] යත්තකා. අයං තෙසං අඤ්ඤතරොති අයං තෙසං අබ්භන්තරො එකො සාවකො, භගවතො කිර සාවකා ගිහිඅනාගාමිනොයෙව පඤ්චසතා රාජගහෙ පටිවසන්ති. යෙසං එකෙකස්ස පඤ්ච පඤ්ච උපාසකසතානි පරිවාරා, තෙ සන්ධාය ‘‘අයං තෙසං අඤ්ඤතරො’’ති ආහ. අප්පෙව නාමාති තස්ස උපසඞ්කමනං පත්ථයමානො ආහ. පත්ථනාකාරණං පන පොට්ඨපාදසුත්තෙ වුත්තමෙව.

51. ‘As many as’ (Yāvatāti) means however many. ‘This is one of them’ (Ayaṃ tesaṃ aññataro) means this is one disciple among them. It is said that five hundred lay disciples of the Blessed One, who were all non-returners, resided in Rājagaha. For each one of them, there was a retinue of five hundred lay supporters. Referring to them, he said, ‘This is one of them’. He said ‘Perhaps’ (Appeva nāmāti), desiring his approach. The reason for this desire has indeed been stated in the Poṭṭhapāda Sutta.

52. එතදවොචාති ආගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙයෙව තෙසං කථාය සුතත්තා එතං අඤ්ඤථා ඛො ඉමෙතිආදිවචනං අවොච. තත්ථ අඤ්ඤතිත්ථියාති දස්සනෙනපි ආකප්පෙනපි කුත්තෙනපි ආචාරෙනපි විහාරෙනපි ඉරියාපථෙනපි අඤ්ඤෙ තිත්ථියාති අඤ්ඤතිත්ථියා. සඞ්ගම්ම සමාගම්මාති සඞ්ගන්ත්වා සමාගන්ත්වා රාසි හුත්වා නිසින්නට්ඨානෙ. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤවනපත්ථානි ගාමූපචාරතො මුත්තානි දූරසෙනාසනානි. පන්තානීති දූරතරානි මනුස්සූපචාරවිරහිතානි. අප්පසද්දානීති විහාරූපචාරෙන ගච්ඡතො අද්ධිකජනස්සපි සද්දෙන මන්දසද්දානි. අප්පනිග්ඝොසානීති අවිභාවිතත්ථෙන නිග්ඝොසෙන මන්දනිග්ඝොසානි. විජනවාතානීති අන්තොසඤ්චාරිනො ජනස්ස වාතෙන විගතවාතානි. මනුස්සරාහස්සෙය්‍යකානීති මනුස්සානං රහස්සකරණස්ස යුත්තානි අනුච්ඡවිකානි. පටිසල්ලානසාරුප්පානීති එකීභාවස්ස අනුරූපානි. ඉති සන්ධානො ගහපති ‘‘අහො මම සත්ථා යො එවරූපානි සෙනාසනානි පටිසෙවතී’’ති අඤ්ජලිං පග්ගය්හ උත්තමඞ්ගෙ සිරස්මිං පතිට්ඨපෙත්වා ඉමං උදානං උදානෙන්තො නිසීදි.

52. ‘He said this’ (Etadavoca) means that, while coming, right on the path, having heard their talk, he spoke this utterance beginning with ‘These are different’. Therein, ‘followers of other sects’ (aññatitthiyā) means they are other sectarians, differing in view, appearance, conduct, practice, way of life, and posture; therefore they are called ‘followers of other sects’. ‘Having gathered and come together’ (Saṅgamma samāgamma) means having assembled, come together well, and formed a group in the place where they were sitting. ‘Forest tracts and wildernesses’ (Araññavanapatthāni) means great forest tracts, remote lodgings that are free from the vicinity of a village. ‘Secluded’ (Pantāni) means even more remote, devoid of the presence of people. ‘With little sound’ (Appasaddāni) means having little sound, even from the sound of travelers passing by the monastery's vicinity. ‘With little clamor’ (Appanigghosāni) means having faint clamor due to its indistinct nature. ‘Free from the stir of people’ (Vijanavātāni) means free from the sound of people moving about within. ‘Suitable for human secrecy’ (Manussarāhasseyyakāni) means suitable and fit for people’s secret undertakings. ‘Fit for seclusion’ (Paṭisallānasāruppāni) means suitable for the state of solitude. Thus the householder Sandhāna, thinking, “Ah, how wonderful! My teacher resorts to such lodgings as these!”, raised his joined palms, placed them on his head, the highest limb, and sat down, uttering this inspired utterance.

53. එවං වුත්තෙති එවං සන්ධානෙන ගහපතිනා උදානං උදානෙන්තෙන වුත්තෙ. නිග්‍රොධො පරිබ්බාජකො අයං ගහපති මම සන්තිකෙ නිසින්නොපි අත්තනො සත්ථාරංයෙව ථොමෙති උක්කංසති, අම්හෙ පන අත්ථීතිපි න මඤ්ඤති, එතස්මිං උප්පන්නකොපං සමණස්ස ගොතමස්ස උපරි පාතෙස්සාමීති සන්ධානං ගහපතිං එතදවොච.

53. ‘When this was said’ (Evaṃ vutte) means when it was thus said by the householder Sandhāna as he was uttering the inspired utterance. The wanderer Nigrodha thought: ‘This householder, though sitting in my presence, only praises and extols his own teacher. As for us, he does not even consider that we exist. I will make the anger that has arisen towards this householder fall upon the ascetic Gotama.’ Thinking thus, he said this to the householder Sandhāna.

යග්ඝෙති චොදනත්ථෙ නිපාතො. ජානෙය්‍යාසීති බුජ්ඣෙය්‍යාසි පස්සෙය්‍යාසි. කෙන සමණො ගොතමො සද්ධිං සල්ලපතීති කෙන කාරණෙන කෙන පුග්ගලෙන සද්ධිං සමණො ගොතමො සල්ලපති වදති භාසති. කිං [Pg.18] වුත්තං හොති – ‘‘යදි කිඤ්චි සල්ලාපකාරණං භවෙය්‍ය, යදි වා කොචි සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං සල්ලාපත්ථිකො ගච්ඡෙය්‍ය, සල්ලපෙය්‍ය, න පන කාරණං අත්ථි, න තස්ස සන්තිකං කොචි ගච්ඡති, ස්වායං කෙන සමණො ගොතමො සද්ධිං සල්ලපති, අසල්ලපන්තො කථං උන්නාදී භවිස්සතී’’ති.

‘Yagghe’ is a particle that occurs in the sense of prompting. ‘Would you know’ (Jāneyyāsi) means ‘you should understand’, ‘you should see’. ‘With whom does the ascetic Gotama converse?’ (Kena samaṇo gotamo saddhiṃ sallapati) means for what reason, with what person, does the ascetic Gotama converse, talk, or speak? What is meant by this? It is this: ‘If there were any reason for conversation, or if anyone desiring to converse were to go to the ascetic Gotama, he would converse. But there is no such reason, and no one goes to his presence. So with whom does that ascetic Gotama converse? Not conversing, how could he be noisy?’

සාකච්ඡන්ති සංසන්දනං. පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියන්ති උත්තරපච්චුත්තරනයෙන ඤාණබ්‍යත්තභාවං. සුඤ්ඤාගාරහතාති සුඤ්ඤාගාරෙසු නට්ඨා, සමණෙන හි ගොතමෙන බොධිමූලෙ අප්පමත්තිකා පඤ්ඤා අධිගතා, සාපිස්ස සුඤ්ඤාගාරෙසු එකකස්ස නිසීදතො නට්ඨා. යදි පන මයං විය ගණසඞ්ගණිකං කත්වා නිසීදෙය්‍ය, නාස්ස පඤ්ඤා නස්සෙය්‍යාති දස්සෙති. අපරිසාවචරොති අවිසාරදත්තා පරිසං ඔතරිතුං න සක්කොති. නාලං සල්ලාපායාති න සමත්ථො සල්ලාපං කාතුං. අන්තමන්තානෙවාති කොචි මං පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යාති පඤ්හාභීතො අන්තමන්තානෙව පන්තසෙනාසනානි සෙවති. ගොකාණාති එකක්ඛිහතා කාණගාවී. සා කිර පරියන්තචාරිනී හොති, අන්තමන්තානෙව සෙවති. සා කිර කාණක්ඛිභාවෙන වනන්තාභිමුඛීපි න සක්කොති භවිතුං. කස්මා? යස්මා පත්තෙන වා සාඛාය වා කණ්ටකෙන වා පහාරස්ස භායති. ගුන්නං අභිමුඛීපි න සක්කොති භවිතුං. කස්මා? යස්මා සිඞ්ගෙන වා කණ්ණෙන වා වාලෙන වා පහාරස්ස භායති. ඉඞ්ඝාති චොදනත්ථෙ නිපාතො. සංසාදෙය්‍යාමාති එකපඤ්හපුච්ඡනෙනෙව සංසාදනං විසාදමාපන්නං කරෙය්‍යාම. තුච්ඡකුම්භීව නන්ති රිත්තඝටං විය නං. ඔරොධෙය්‍යාමාති විනන්ධෙය්‍යාම. පූරිතඝටො හි ඉතො චිතො ච පරිවත්තෙත්වා න සුවිනන්ධනීයො හොති. රිත්තකො යථාරුචි පරිවත්තෙත්වා සක්කා හොති විනන්ධිතුං, එවමෙව හතපඤ්ඤතාය රිත්තකුම්භිසදිසං සමණං ගොතමං වාදවිනන්ධනෙන සමන්තා විනන්ධිස්සාමාති වදති.

‘They converse’ (Sākacchanti) means to have a discussion together. ‘The clarity of discernment’ (Paññāveyyattiyanti) means the state of having clear knowledge through the method of question and answer. ‘His wisdom is destroyed by empty houses’ (Suññāgārahatā) means his wisdom was lost in secluded places. For the ascetic Gotama attained only a wisdom of small measure at the foot of the Bodhi tree; and that wisdom of his was lost while sitting all alone in secluded places. But if he were to sit delighting in company like us, his wisdom would not be lost—this is what he shows. ‘He does not frequent assemblies’ (Aparisāvacaro) means that due to his lack of courage, he is unable to enter an assembly. ‘He is not capable of conversation’ (Nālaṃ sallāpāya) means he is not able to engage in conversation. ‘He frequents only the fringes’ (Antamantānevāti) means that, being afraid of questions—thinking, “Someone might ask me a question”—he frequents only remote lodgings on the fringe. ‘Like a one-eyed cow’ (Gokāṇāti) refers to a cow with one eye destroyed. It is said that such a cow is accustomed to moving along the edge, frequenting only the fringe areas. It is said that due to being one-eyed, it is unable even to face the edge of the forest. Why? Because it fears being struck by a leaf, a branch, or a thorn. It is also unable to face the herd of cattle. Why? Because it fears being struck by a horn, an ear, or a tail. ‘Come now’ (Iṅghāti) is a particle in the sense of urging. ‘Let us cause him to sink’ (Saṃsādeyyāmāti) means that by asking just one question, we will cause him to sink into dejection and despair. ‘Like an empty pot for him’ (Tucchakumbhīva nanti) means like an empty vessel. ‘Let us ensnare him’ (Orodheyyāmāti) means we will ensnare him. For a full pot, when turned this way and that, is not easy to ensnare. But an empty one can be turned as one wishes and it is possible to ensnare it. In the very same way, he says: “Due to his lost wisdom, the ascetic Gotama is like an empty pot. We will ensnare him from all sides with the ensnaring of debate.”

ඉති පරිබ්බාජකො සත්ථු සුවණ්ණවණ්ණං නලාටමණ්ඩලං අපස්සන්තො දසබලස්ස පරම්මුඛා අත්තනො බලං දීපෙන්තො අසම්භින්නං ඛත්තියකුමාරං ජාතියා ඝට්ටයන්තො චණ්ඩාලපුත්තො විය අසම්භින්නකෙසරසීහං මිගරාජානං ථාමෙන ඝට්ටෙන්තො ජරසිඞ්ගාලො විය ච නානප්පකාරං තුච්ඡගජ්ජිතං ගජ්ජි. උපාසකොපි චින්තෙසි ‘‘අයං පරිබ්බාජකො අති විය ගජ්ජති, අවීචිඵුසනත්ථාය පාදං, භවග්ගග්ගහණත්ථාය හත්ථං පසාරයන්තො විය නිරත්ථකං වායමති. සචෙ මෙ සත්ථා ඉමං ඨානමාගච්ඡෙය්‍ය, ඉමස්ස පරිබ්බාජකස්ස [Pg.19] යාව භවග්ගා උස්සිතං මානද්ධජං ඨානසොව ඔපාතෙය්‍යා’’ති.

Thus the wanderer, not seeing the Teacher's forehead-circle which had a color like gold, displayed his own false strength behind the back of the Ten-Powered One. Like the son of an outcaste harassing a youth of unmixed royal lineage concerning his birth, and like an old jackal harassing with its strength a kesara lion of unmixed lineage, the king of beasts, he roared various kinds of empty roars. The lay follower also thought: “This wanderer roars exceedingly. Like one stretching out his foot for the purpose of touching the Avīci hell, or his hand for the purpose of grasping the peak of existence, he makes a fruitless effort. If my Teacher were to come to this place, he would in an instant cause the banner of this wanderer’s conceit, raised as high as the peak of existence, to fall.”

54. භගවාපි තෙසං තං කථාසල්ලාපං අස්සොසියෙව. තෙන වුත්තං ‘‘අස්සොසි ඛො ඉමං කථාසල්ලාප’’න්ති.

54. The Blessed One also certainly heard that conversation of theirs. Therefore it was said: “Indeed, he heard this conversation.”

සුමාගධායාති සුමාගධා නාම පොක්ඛරණී, යස්සා තීරෙ නිසින්නො අඤ්ඤතරො පුරිසො පදුමනාළන්තරෙහි අසුරභවනං පවිසන්තං අසුරසෙනං අද්දස. මොරනිවාපොති නිවාපො වුච්චති භත්තං, යත්ථ මොරානං අභයෙන සද්ධිං නිවාපො දින්නො, තං ඨානන්ති අත්ථො. අබ්භොකාසෙති අඞ්ගණට්ඨානෙ. අස්සාසපත්තාති තුට්ඨිපත්තා සොමනස්සපත්තා. අජ්ඣාසයන්ති උත්තමනිස්සයභූතං. ආදිබ්‍රහ්මචරියන්ති පුරාණබ්‍රහ්මචරියසඞ්ඛාතං අරියමග්ගං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘කො නාම සො, භන්තෙ, ධම්මො යෙන භගවතා සාවකා විනීතා අජ්ඣාසයාදිබ්‍රහ්මචරියභූතං අරියමග්ගං පූරෙත්වා අරහත්තාධිගමවසෙන අස්සාසපත්තා පටිජානන්තී’’ති.

Regarding “Sumāgadhā”: Sumāgadhā is the name of a lotus pond, on the bank of which a certain man, while seated, saw the army of asuras entering the asura realm through the spaces between the lotus stalks. Regarding “Moranivāpa”: ‘Nivāpa’ is said of food. It is a place where food was given to the peacocks together with safety; this is the meaning. Regarding “in the open”: in an open space. Regarding “having attained relief”: having attained satisfaction, having attained gladness of mind. Regarding “disposition”: that which has become the supreme resort. Regarding “the fundamental holy life”: the Noble Path, designated as the ancient holy life. This is what is meant: “Venerable sir, what is that Dhamma by which the disciples, trained by the Blessed One, having fulfilled the Noble Path—which has become the supreme resort and the fundamental holy life—declare that they have attained relief by means of attaining Arahantship?”

තපොජිගුච්ඡාවාදවණ්ණනා

Explanation of the Doctrine of Asceticism and Abhorrence

55. විප්පකතාති මමාගමනපච්චයා අනිට්ඨිතා, ව හුත්වා ඨිතා, කථෙහි, අහමෙතං නිට්ඨපෙත්වා මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙමීති සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙසි.

55. “Unfinished” means that it remained incomplete on account of my arrival. “Speak on this matter; I, having brought it to a finish and carried it to completion, will explain it.” Thus, he made the invitation of the All-Knowing One.

56. දුජ්ජානං ඛොති භගවා පරිබ්බාජකස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අයං පරිබ්බාජකො මයා සාවකානං දෙසෙතබ්බං ධම්මං තෙහි පූරෙතබ්බං පටිපත්තිං පුච්ඡති, සචස්සාහං ආදිතොව තං කථෙස්සාමි, කථිතම්පි නං න ජානිස්සති, අයං පන වීරියෙන පාපජිගුච්ඡනවාදො, හන්දාහං එතස්සෙව විසයෙ පඤ්හං පුච්ඡාපෙත්වා පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානං ලද්ධියා නිරත්ථකභාවං දස්සෙමි. අථ පච්ඡා ඉමං පඤ්හං බ්‍යාකරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා දුජ්ජානං ඛො එතන්තිආදිමාහ. තත්ථ සකෙ ආචරියකෙති අත්තනො ආචරියවාදෙ. අධිජෙගුච්ඡෙති වීරියෙන පාපජිගුච්ඡනභාවෙ. කථං සන්තාති කථං භූතා. තපොජිගුච්ඡාති වීරියෙන පාපජිගුච්ඡා පාපවිවජ්ජනා. පරිපුණ්ණාති පරිසුද්ධා. කථං අපරිපුණ්ණාති කථං අපරිසුද්ධා හොතීති එවං පුච්ඡාති. යත්‍ර හි නාමාති යො නාම.

56. Upon hearing the wanderer’s words, the Blessed One thought: “This wanderer is asking about the Dhamma that is to be taught by me to my disciples and the practice that is to be fulfilled by them. If I were to explain that practice to him from the very beginning, even though it is explained, he will not understand it. This wanderer, however, is one who professes the abhorrence of evil through self-mortifying effort. Well now, having caused a question to be asked within the domain of his own doctrine, I shall show the fruitlessness of the views of the many ascetics and brahmins. Then, afterward, I will answer this question.” Having thought thus, he spoke the words beginning with, “This is indeed difficult to know.” Therein, “in his own teacher's doctrine” means in his own teacher's view. “He abhors excessively” means in the state of abhorring evil through the effort of self-mortification. Regarding “asceticism and abhorrence”: it is the abhorrence of evil, the avoidance of evil, through effort. Regarding “perfect”: it means pure. Regarding “how is it imperfect?”: it means “how is it impure?” Thus he asks. “For whichever” means “whichever”.

57. අප්පසද්දෙ [Pg.20] කත්වාති නිරවෙ අප්පසද්දෙ කත්වා. සො කිර චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො එකං පඤ්හම්පි න කථෙති, සල්ලාපකථාපිස්ස අතිබහුකා නත්ථි, ඉමෙ පන ආදිතො පට්ඨාය සමණං ගොතමං අනුවත්තන්ති චෙව පසංසන්ති ච, හන්දාහං ඉමෙ නිස්සද්දෙ කත්වා සයං කථෙමී’’ති. සො තථා අකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘අප්පසද්දෙ කත්වා’’ති. ‘‘තපොජිගුච්ඡවාදා’’තිආදීසු තපොජිගුච්ඡං වදාම, මනසාපි තමෙව සාරතො ගහෙත්වා විචරාම, කායෙනපිම්හා තමෙව අල්ලීනා, නානප්පකාරකං අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තා විහරාමාති අත්ථො.

57. “Having made them silent” means having made them noiseless. It is said he thought: “The ascetic Gotama does not yet answer even a single question, nor does he have much conversational talk. But these wanderers, from the very beginning, have been following and praising the ascetic Gotama. Well now, I, having made them silent, will speak myself.” He acted accordingly. Therefore, it was said, “having made them silent.” In the passage beginning with “We are proponents of the doctrine of asceticism and abhorrence,” the meaning is as follows: We profess the abhorrence of evil through the effort of self-mortification. Even with the mind, taking that very thing as the essence, we wander about. With the body also, we are attached to that very thing. We dwell, being devoted to the practice of various kinds of self-mortification.

උපක්කිලෙසවණ්ණනා

Explanation of the Defilements

58. තපස්සීති තපනිස්සිතකො. ‘‘අචෙලකො’’තිආදීනි සීහනාදෙ (දී. නි. අට්ඨ. 1.393) විත්ථාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. තපං සමාදියතීති අචෙලකභාවාදිකං තපං සම්මා ආදියති, දළ්හං ගණ්හාති. අත්තමනො හොතීති කො අඤ්ඤො මයා සදිසො ඉමස්මිං තපෙ අත්ථීති තුට්ඨමනො හොති. පරිපුණ්ණසඞ්කප්පොති අලමෙත්තාවතාති එවං පරියොසිතසඞ්කප්පො, ඉදඤ්ච තිත්ථියානං වසෙන ආගතං. සාසනාවචරෙනාපි පන දීපෙතබ්බං. එකච්චො හි ධුතඞ්ගං සමාදියති, සො තෙනෙව ධුතඞ්ගෙන කො අඤ්ඤො මයා සදිසො ධුතඞ්ගධරොති අත්තමනො හොති පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො. තපස්සිනො උපක්කිලෙසො හොතීති දුවිධස්සාපෙතස්ස තපස්සිනො අයං උපක්කිලෙසො හොති. එත්තාවතායං තපො උපක්කිලෙසො හොතීති වදාමි.

58. “An ascetic” means one who relies on austere practice. The terms beginning with “a naked ascetic” should be understood only by the method already elaborated in the Sīhanāda Sutta. “He undertakes austerity” means he properly takes up an austere practice such as the state of being unclothed; he grasps it firmly. “He is pleased at heart” means he becomes pleased in mind, thinking, “In this austere practice, who else is there like me?” “Of fulfilled intention” means he is one whose intention has been brought to a conclusion thus: “This much practice is enough.” And this comes by way of the sectarians. But it should also be shown with reference to a monk who follows the Dispensation. Indeed, a certain monk undertakes a dhutaṅga practice. By means of that very dhutaṅga, he becomes pleased at heart and of fulfilled intention, thinking, “Who else is there, a bearer of dhutaṅgas, like me?” “This is a defilement for the ascetic” means that for both kinds of ascetics—the wanderer outside the Dispensation and the monk within the Dispensation—this pleasure and fulfilled intention is a defilement. By this much, this austere practice is defiled, I say.

අත්තානුක්කංසෙතීති ‘‘කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති අත්තානං උක්කංසති උක්ඛිපති. පරං වම්භෙතීති ‘‘අයං න මාදිසො’’ති පරං සංහාරෙති අවක්ඛිපති.

“He exalts himself” means that, thinking, “Who is there like me?” he extols himself and places himself above others. “He disparages others” means that, thinking, “This person is not like me,” he makes others out to be inferior and casts them down.

මජ්ජතීති මානමදකරණෙන මජ්ජති. මුච්ඡතීති මුච්ඡිතො හොති ගධිතො අජ්ඣාපන්නො. පමාදමාපජ්ජතීති එතදෙව සාරන්ති පමාදමාපජ්ජති. සාසනෙ පබ්බජිතොපි ධුතඞ්ගසුද්ධිකො හොති, න කම්මට්ඨානසුද්ධිකො. ධුතඞ්ගමෙව අරහත්තං විය සාරතො පච්චෙති.

“He is intoxicated” means he is intoxicated by producing the intoxication of conceit. “He is infatuated” means he becomes deluded, bewildered, and overcome. “He falls into negligence” means that, regarding that very austere practice as the essence, he arrives at negligence. Even one who has gone forth in the Dispensation may be one purified by dhutaṅga practice, but is not one purified by a meditation subject. He trusts in the dhutaṅga practice alone as the essence, as if it were Arahantship.

59. ලාභසක්කාරසිලොකන්ති [Pg.21] එත්ථ චත්තාරො පච්චයා ලබ්භන්තීති ලාභා, තෙයෙව සුට්ඨු කත්වා පටිසඞ්ඛරිත්වා ලද්ධා සක්කාරො, වණ්ණභණනං සිලොකො. අභිනිබ්බත්තෙතීති අචෙලකාදිභාවං තෙරසධුතඞ්ගසමාදානං වා නිස්සාය මහාලාභො උප්පජ්ජති, තස්මා ‘‘අභිනිබ්බත්තෙතී’’ති වුත්තො. සෙසමෙත්ථ පුරිමවාරනයෙනෙව දුවිධස්සාපි තපස්සිනො වසෙන වෙදිතබ්බං.

59. Regarding “gain, honor, and fame”: herein, because the four requisites are obtained (labbhanti), they are called “gain” (lābhā). Those very requisites, when received well-made and prepared, are called “honor” (sakkāra). The speaking of praise is called “fame” (siloka). “He produces” means that relying on the state of being unclothed and so on, or on the undertaking of the thirteen dhutaṅga practices, great gain arises; therefore, it is said, “he produces.” The remainder here should be understood by way of the two kinds of ascetics, just as in the previous section.

60. වොදාසං ආපජ්ජතීති ද්වෙභාගං ආපජ්ජති, ද්වෙ භාගෙ කරොති. ඛමතීති රුච්චති. නක්ඛමතීති න රුච්චති. සාපෙක්ඛො පජහතීති සතණ්හො පජහති. කථං? පාතොව ඛීරභත්තං භුත්තො හොති. අථස්ස මංසභොජනං උපනෙති. තස්ස එවං හොති ‘‘ඉදානි එවරූපං කදා ලභිස්සාම, සචෙ ජානෙය්‍යාම, පාතොව ඛීරභත්තං න භුඤ්ජෙය්‍යාම, කිං මයා සක්කා කාතුං, ගච්ඡ භො, ත්වමෙව භුඤ්ජා’’ති ජීවිතං පරිච්චජන්තො විය සාපෙක්ඛො පජහති. ගධිතොති ගෙධජාතො. මුච්ඡිතොති බලවතණ්හාය මුච්ඡිතො සංමුට්ඨස්සතී හුත්වා. අජ්ඣාපන්නොති ආමිසෙ අතිලග්ගො, ‘‘භුඤ්ජිස්සථ, ආවුසො’’ති ධම්මනිමන්තනමත්තම්පි අකත්වා මහන්තෙ මහන්තෙ කබළෙ කරොති. අනාදීනවදස්සාවීතිආදීනවමත්තම්පි න පස්සති. අනිස්සරණපඤ්ඤොති ඉධ මත්තඤ්ඤුතානිස්සරණපච්චවෙක්ඛණපරිභොගමත්තම්පි න කරොති. ලාභසක්කාරසිලොකනිකන්තිහෙතූති ලාභාදීසු තණ්හාහෙතු.

60. 'He comes to a division' means he comes to a two-fold division into what is liked and not liked; he makes two portions. 'It is acceptable' means it is liked. 'It is not acceptable' means it is not liked. 'He abandons with attachment' means he abandons with craving. How so? In the early morning, he has eaten milk-rice. Then, a meal with meat is brought to him. To him, it occurs thus: 'When shall we get such a meal again? If we had known, we would not have eaten milk-rice in the early morning. What can be done by me? Go, friend, you eat it yourself.' Thus, as if abandoning his own life, he abandons it with attachment. 'Greedy' means having become covetous. 'Infatuated' means that, having become one of lapsed mindfulness through strong craving, he is deluded. 'Overcome' means, being excessively attached to the physical offering, without making even a formal invitation such as, 'Venerables, will you eat?', he makes very large mouthfuls. 'Not seeing the danger' means that in the partaking of requisites, he does not see even a particle of danger. 'Without wisdom for escape' means that he does not practice even the mere partaking with knowledge of the proper measure, which is the reflective partaking that is a means of escape. 'Because of desire for gain, honor, and fame' means because of the cause which is craving for gain and so on.

61. සංභක්ඛෙතීති සංඛාදති. අසනිවිචක්කන්ති විචක්කසණ්ඨානා අසනියෙව. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘අසනිවිචක්කං ඉමස්ස දන්තකූටං මූලබීජාදීසු න කිඤ්චි න සංභුඤ්ජති. අථ ච පන නං සමණප්පවාදෙන සමණොති සඤ්ජානන්තී’’ති. එවං අපසාදෙති අවක්ඛිපති. ඉදං තිත්ථියවසෙන ආගතං. භික්ඛුවසෙන පනෙත්ථ අයං යොජනා, අත්තනා ධුතඞ්ගධරො හොති, සො අඤ්ඤං එවං අපසාදෙති ‘‘කිං සමණා නාම ඉමෙ සමණම්හාති වදන්ති, ධුතඞ්ගමත්තම්පි නත්ථි, උද්දෙසභත්තාදීනි පරියෙසන්තා පච්චයබාහුල්ලිකා විචරන්තී’’ති. ලූඛාජීවින්ති අචෙලකාදිවසෙන වා ධුතඞ්ගවසෙන වා ලූඛාජීවිං. ඉස්සාමච්ඡරියන්ති පරස්ස සක්කාරාදිසම්පත්තිඛීයනලක්ඛණං ඉස්සං, සක්කාරාදිකරණඅක්ඛමනලක්ඛණං මච්ඡරියඤ්ච.

61. 'Saṃbhakkheti' means 'he devours.' 'Asanivicakkaṃ' means shaped like the wide disc of a thunderbolt. This is what is said: 'Like the disc of a thunderbolt, this one's tooth-hammer—it is not that it does not consume anything among root-seeds and the like; it certainly does consume. And yet, by the designation of 'ascetic,' they know him as an ascetic.' Thus he disparages and belittles. This comes by way of the sectarians. But by way of a bhikkhu, this is the application here: he himself is an observer of the ascetic practices and disparages another thus: 'What kind of ascetics are these who say, "We are ascetics"? They do not have even a single ascetic practice. Seeking invitation meals and the like, they wander about, committed to an abundance of requisites.' 'Living austerely' means living austerely either by way of being a naked ascetic and so on, or by way of the ascetic practices. 'Envy and stinginess' means envy, which has the characteristic of disparaging another's attainment of honor and the like, and stinginess, which has the characteristic of being unable to bear the giving of honor and the like.

62. ආපාථකනිසාදී [Pg.22] හොතීති මනුස්සානං ආපාථෙ දස්සනට්ඨානෙ නිසීදති. යත්ථ තෙ පස්සන්ති, තත්ථ ඨිතො වග්ගුලිවතං චරති, පඤ්චාතපං තප්පති, එකපාදෙන තිට්ඨති, සූරියං නමස්සති. සාසනෙ පබ්බජිතොපි සමාදින්නධුතඞ්ගො සබ්බරත්තිං සයිත්වා මනුස්සානං චක්ඛුපථෙ තපං කරොති, මහාසායන්හෙයෙව චීවරකුටිං කරොති, සූරියෙ උග්ගතෙ පටිසංහරති, මනුස්සානං ආගතභාවං ඤත්වා ඝණ්ඩිං පහරිත්වා චීවරං මත්ථකෙ ඨපෙත්වා චඞ්කමං ඔතරති, සම්මුඤ්ජනිං ගහෙත්වා විහාරඞ්ගණං සම්මජ්ජති.

62. 'He sits in a conspicuous place' means he sits in a place visible to people. Where they see him, there, having stood, he practices the bat-vow, torments himself with the five fires, stands on one foot, and worships the sun. Even one gone forth in the Dispensation, having undertaken the ascetic practices, after sleeping the whole night, performs austerities in the line of sight of people. Only in the late evening does he make a robe-hut, and when the sun has risen, he removes it. Having known that people have arrived, he strikes the gong, places his robe on his head, descends to the walking path, takes a broom, and sweeps the monastery courtyard.

අත්තානන්ති අත්තනො ගුණං අදස්සයමානොති එත්ථ අ-කාරො නිපාතමත්තං, දස්සයමානොති අත්ථො. ඉදම්පි මෙ තපස්මින්ති ඉදම්පි කම්මං මමෙව තපස්මිං, පච්චත්තෙ වා භුම්මං, ඉදම්පි මම තපොති අත්ථො. සො හි අසුකස්මිං ඨානෙ අචෙලකො අත්ථි මුත්තාචාරොතිආදීනි සුත්වා අම්හාකං එස තපො, අම්හාකං සො අන්තෙවාසිකොතිආදීනි භණති. අසුකස්මිං වා පන ඨානෙ පංසුකූලිකො භික්ඛු අත්ථීතිආදීනි සුත්වා අම්හාකං එස තපො, අම්හාකං සො අන්තෙවාසිකොතිආදීනි භණති.

'Attānaṃ' refers to one's own virtue. In 'adassayamāno,' the 'a-' is a mere particle; the meaning is 'displaying.' 'Idampi me tapasmiṃ' means: 'This practice too, among my austerities, is mine alone.' Or, the locative case is used in the sense of the nominative, meaning: 'This too is my austerity.' For, having heard such things as, 'In such-and-such a place there is a naked ascetic, there is one of unrestrained conduct,' he says such things as, 'This is our austerity; that one is our disciple.' Or again, having heard such things as, 'In such-and-such a place there is a bhikkhu who wears rag-robes,' he says such things as, 'This is our austerity; that one is our disciple.'

කිඤ්චිදෙවාති කිඤ්චි වජ්ජං දිට්ඨිගතං වා. පටිච්ඡන්නං සෙවතීති යථා අඤ්ඤෙ න ජානන්ති, එවං සෙවති. අක්ඛමමානං ආහ ඛමතීති අරුච්චමානංයෙව රුච්චති මෙති වදති. අත්තනා කතං අතිමහන්තම්පි වජ්ජං අප්පමත්තකං කත්වා පඤ්ඤපෙති, පරෙන කතං දුක්කටමත්තං වීතික්කමම්පි පාරාජිකසදිසං කත්වා දස්සෙති. අනුඤ්ඤෙය්‍යන්ති අනුජානිතබ්බං අනුමොදිතබ්බං.

'Kiñcideva' means any fault or wrong view. 'Paṭicchannaṃ sevati' means he indulges in it in such a way that others do not know. 'Akkhamamānaṃ āha khamati' means he says, 'What is displeasing is pleasing to me.' He makes known a very great fault committed by himself, having made it seem insignificant, but a mere dukkaṭa offense or even a mental transgression committed by another, he shows it having made it seem like a pārājika offense. 'Anuññeyyaṃ' means what should be permitted, what should be approved of.

63. කොධනො හොති උපනාහීති කුජ්ඣනලක්ඛණෙන කොධෙන, වෙරඅප්පටිනිස්සග්ගලක්ඛණෙන උපනාහෙන ච සමන්නාගතො. මක්ඛී හොති පළාසීති පරගුණමක්ඛනලක්ඛණෙන මක්ඛෙන, යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන ච සමන්නාගතො.

63. 'He is angry and hostile' means he is endowed with anger, which has the characteristic of being wrathful, and with hostility, which has the characteristic of not abandoning enmity. 'He is contemptuous and spiteful' means he is endowed with contempt, which has the characteristic of disparaging others' virtues, and with spite, which has the characteristic of taking up rivalry.

ඉස්සුකී හොති මච්ඡරීති පරසක්කාරාදීසු උසූයනලක්ඛණාය ඉස්සාය, ආවාසකුලලාභවණ්ණධම්මෙසු මච්ඡරායනලක්ඛණෙන පඤ්චවිධමච්ඡෙරෙන ච සමන්නාගතො හොති. සඨො හොති මායාවීති කෙරාටිකලක්ඛණෙන සාඨෙය්‍යෙන, කතප්පටිච්ඡාදනලක්ඛණාය මායාය ච සමන්නාගතො [Pg.23] හොති. ථද්ධො හොති අතිමානීති නිස්සිනෙහනික්කරුණථද්ධලක්ඛණෙන ථම්භෙන, අතික්කමිත්වා මඤ්ඤනලක්ඛණෙන අතිමානෙන ච සමන්නාගතො හොති. පාපිච්ඡො හොතීති අසන්තසම්භාවනපත්ථනලක්ඛණාය පාපිච්ඡතාය සමන්නාගතො හොති. පාපිකානන්ති තාසංයෙව ලාමකානං ඉච්ඡානං වසං ගතො. මිච්ඡාදිට්ඨිකොති නත්ථි දින්නන්තිආදිනයප්පවත්තාය අයාථාවදිට්ඨියා උපෙතො. අන්තග්ගාහිකායාති සායෙව දිට්ඨි උච්ඡෙදන්තස්ස ගහිතත්තා ‘‘අන්තග්ගාහිකා’’ති වුච්චති, තාය සමන්නාගතොති අත්ථො. සන්දිට්ඨිපරාමාසීතිආදීසු සයං දිට්ඨි සන්දිට්ඨි, සන්දිට්ඨිමෙව පරාමසති ගහෙත්වා වදතීති සන්දිට්ඨිපරාමාසී. ආධානං වුච්චති දළ්හං සුට්ඨු ඨපිතං, තථා කත්වා ගණ්හාතීති ආධානග්ගාහී. අරිට්ඨො විය න සක්කා හොති පටිනිස්සජ්ජාපෙතුන්ති දුප්පටිනිස්සග්ගී. යදිමෙති යදි ඉමෙ.

'He is envious and stingy' means he is endowed with envy, which has the characteristic of jealousy regarding others' honor and so on, and with the five kinds of stinginess, which has the characteristic of being miserly regarding dwellings, families, gains, appearance, and the Dhamma. 'He is deceitful and tricky' means he is endowed with deceitfulness, which has the characteristic of craftiness, and with trickery, which has the characteristic of concealing what has been done. 'He is stubborn and conceited' means he is endowed with stubbornness, which has the characteristic of hardness, being without affection and without compassion, and with conceit, which has the characteristic of thinking in a surpassing way. 'He has evil desires' means he is endowed with evil desire, which has the characteristic of wishing for praise for non-existent qualities. 'Of evil desires' means he has come under the sway of those very same vile desires. 'He has wrong view' means he is possessed of a wrong view that is contrary to reality, which proceeds by the method of 'There is no result from giving,' and so on. 'Grasping at an extreme' means that very view is called 'grasping at an extreme' because it grasps the extreme of annihilationism; the meaning is that he is endowed with that. In 'one who clings to his own views,' etc., `sandiṭṭhi` is one's own view. `Sandiṭṭhiparāmāsī` is so called because he misapprehends his own view, and having grasped it, he speaks. `Ādhāna` is said to be a firm, solid establishment; `ādhānaggāhī` is so called because he grasps after having made it so. `Duppaṭinissaggī` is so called because, like the monk Ariṭṭha, it is not possible to make him relinquish his view. `Yadime` is to be parsed as `yadi ime`.

පරිසුද්ධපපටිකප්පත්තකථාවණ්ණනා

Commentary on the Discourse on the Attainment of the Pure Outer Layer

64. ඉධ, නිග්‍රොධ, තපස්සීති එවං භගවා අඤ්ඤතිත්ථියෙහි ගහිතලද්ධිං තෙසං රක්ඛිතං තපං සබ්බමෙව සංකිලිට්ඨන්ති උපක්කිලෙසපාළිං දස්සෙත්වා ඉදානි පරිසුද්ධපාළිදස්සනත්ථං දෙසනමාරභන්තො ඉධ, නිග්‍රොධාතිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘න අත්තමනො’’තිආදීනි වුත්තවිපක්ඛවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි. සබ්බවාරෙසු ච ලූඛතපස්සිනො චෙව ධුතඞ්ගධරස්ස ච වසෙන යොජනා වෙදිතබ්බා. එවං සො තස්මිං ඨානෙ පරිසුද්ධො හොතීති එවං සො තෙන න අත්තමනතා න පරිපුණ්ණසඞ්කප්පභාවසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන පරිසුද්ධො නිරුපක්කිලෙසො හොති, උත්තරි වායමමානො කම්මට්ඨානසුද්ධිකො හුත්වා අරහත්තං පාපුණාති. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

64. Here, Nigrodha, the ascetic... Thus the Blessed One, having shown the section on defilements—that all the asceticism adopted as a doctrine and maintained by the heretics of other views is entirely defiled—now, in order to show the section on purity, began the teaching with, 'Here, Nigrodha,' and so forth. Therein, the phrases beginning with 'not self-satisfied' should be understood by way of the opposite of what has been said. And in all sections, the application should be understood by way of both the one practicing harsh asceticism and the one undertaking the ascetic practices (dhutaṅga). 'Thus, he is purified in that situation' means: thus, by that reason—designated as the state of not being self-satisfied and the state of not having a fulfilled intention—he becomes pure and undefiled. Striving further, having become purified by means of the meditation subject, he attains Arahantship. By this method, the meaning should be understood in all sections.

69. අද්ධා ඛො, භන්තෙති භන්තෙ එවං සන්තෙ එකංසෙනෙව වීරියෙන පාපජිගුච්ඡනවාදො පරිසුද්ධො හොතීති අනුජානාති. ඉතො පරඤ්ච අග්ගභාවං වා සාරභාවං වා අජානන්තො අග්ගප්පත්තා සාරප්පත්තා චාති ආහ. අථස්ස භගවා සාරප්පත්තභාවං පටිසෙධෙන්තො න ඛො නිග්‍රොධාතිආදිමාහ. පපටිකප්පත්තා හොතීති සාරවතො රුක්ඛස්ස සාරං ඵෙග්ගුං තචඤ්ච අතික්කම්ම බහිපපටිකසදිසා හොතීති දස්සෙති.

69. 'Indeed, venerable sir.' He approves, saying: 'Venerable sir, this being so, the teaching of scorning evil is certainly purified by effort.' And beyond this, not knowing the state of being supreme or the state of being the essence, he said, 'They have attained the supreme and attained the essence.' Then the Blessed One, wishing to refute his state of having attained the essence, said, 'Not so, Nigrodha,' and so forth. '[It] has attained the outer bark' shows that, in the case of a tree with heartwood, having surpassed the heartwood, sapwood, and inner bark, it becomes like the outer bark which is outside.

පරිසුද්ධතචප්පත්තාදිකථාවණ්ණනා

Commentary on the Discourse on the Attainment of the Pure Inner Bark, etc.

70. අග්ගං [Pg.24] පාපෙතූති දෙසනාවසෙන අග්ගං පාපෙත්වා දෙසෙතු, සාරං පාපෙත්වා දෙසෙතූති දසබලං යාචති. චාතුයාමසංවරසංවුතොති චතුබ්බිධෙන සංවරෙන පිහිතො. න පාණං අතිපාතෙතීති පාණං න හනති. න භාවිතමාසීසතීති භාවිතං නාම තෙසං සඤ්ඤාය පඤ්ච කාමගුණා, තෙ න ආසීසති න සෙවතීති අත්ථො.

70. 'May he lead [us] to the supreme' means: 'Having led [us] to the supreme by way of the teaching, may he teach; having led [us] to the essence, may he teach.' Thus he requests the One with Ten Powers. 'Restrained by the fourfold restraint' means one whose doors of body and speech are closed by the fourfold restraint. 'He does not destroy life' means he does not kill a living being. 'He does not long for what is developed' means: 'developed' refers to the five strands of sensual pleasure according to their perception; 'he does not long for them, does not indulge in them'—this is the meaning.

අදුං චස්ස හොතීති එතඤ්චස්ස ඉදානි වුච්චමානං ‘‘සො අභිහරතී’’තිආදිලක්ඛණං. තපස්සිතායාති තපස්සිභාවෙන හොති. තත්ථ සො අභිහරතීති සො තං සීලං අභිහරති, උපරූපරි වඩ්ඪෙති. සීලං මෙ පරිපුණ්ණං, තපො ආරද්ධො, අලමෙත්තාවතාති න වීරියං විස්සජ්ජෙති. නො හීනායාවත්තතීති හීනාය ගිහිභාවත්ථාය න ආවත්තති. සීලතො උත්තරි විසෙසාධිගමත්ථාය වීරියං කරොතියෙව, එවං කරොන්තො සො විවිත්තං සෙනාසනං භජති. ‘‘අරඤ්ඤ’’න්තිආදීනි සාමඤ්ඤඵලෙ (දී. නි. අට්ඨ. 1.216) විත්ථාරිතානෙව. ‘‘මෙත්තාසහගතෙනා’’තිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ වණ්ණිතානි. තචප්පත්තාති පපටිකතො අබ්භන්තරං තචං පත්තා. ඵෙග්ගුප්පත්තාති තචතො අබ්භන්තරං ඵෙග්ගුං පත්තා, ඵෙග්ගුසදිසා හොතීති අත්ථො.

And this is his... this characteristic, now being stated, beginning with 'he carries it forward.' 'By his asceticism' means it is due to his state of being an ascetic. Therein, 'he carries it forward' means: he carries that virtue forward; he makes it grow higher and higher. Thinking, 'My virtue is complete, the ascetic practice is undertaken, this much is enough,' he does not abandon his effort. 'He does not return to the inferior' means he does not return for the sake of the inferior state of a householder. He indeed makes effort for the sake of attaining a special distinction beyond virtue. Doing so, that bhikkhu resorts to a secluded lodging. The phrases beginning with 'forest' are explained in detail in the Sāmaññaphala. The phrases beginning with 'with a mind accompanied by loving-kindness' are explained in the Visuddhimagga. 'Attained to the inner bark' means attained to the inner bark, which is inside the outer bark. 'Attained to the sapwood' means attained to the sapwood, which is inside the inner bark; the meaning is, it becomes like sapwood.

74. ‘‘එත්තාවතා, ඛො නිග්‍රොධ, තපොජිගුච්ඡා අග්ගප්පත්තා ච හොති සාරප්පත්තා චා’’ති ඉදං භගවා තිත්ථියානං වසෙනාහ. තිත්ථියානඤ්හි ලාභසක්කාරො රුක්ඛස්ස සාඛාපලාසසදිසො. පඤ්චසීලමත්තකං පපටිකසදිසං. අට්ඨසමාපත්තිමත්තං තචසදිසං. පුබ්බෙනිවාසඤාණාවසානා අභිඤ්ඤා ඵෙග්ගුසදිසා. දිබ්බචක්ඛුං පනෙතෙ අරහත්තන්ති ගහෙත්වා විචරන්ති. තෙන නෙසං තං රුක්ඛස්ස සාරසදිසං. සාසනෙ පන ලාභසක්කාරො සාඛාපලාසසදිසො. සීලසම්පදා පපටිකසදිසා. ඣානසමාපත්තියො තචසදිසා. ලොකියාභිඤ්ඤා ඵෙග්ගුසදිසා. මග්ගඵලං සාරො. ඉති භගවතා අත්තනො සාසනං ඔනතවිනතඵලභාරභරිතරුක්ඛූපමාය උපමිතං. සො දෙසනාකුසලතාය තතො තචසාරසම්පත්තිතො මම සාසනං උත්තරිතරඤ්චෙව පණීතතරඤ්ච, තං තුවං කදා ජානිස්සසීති අත්තනොදෙසනාය විසෙසභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඉති ඛො නිග්‍රොධා’’ති දෙසනං ආරභි[Pg.25]. තෙ පරිබ්බාජකාති තෙ තස්ස පරිවාරා තිංසසතසඞ්ඛ්‍යා පරිබ්බාජකා. එත්ථ මයං අනස්සාමාති එත්ථ අචෙලකපාළිආදීසු, ඉදං වුත්තං හොති ‘‘අම්හාකං අචෙලකපාළිමත්තම්පි නත්ථි, කුතො පරිසුද්ධපාළි. අම්හාකං පරිසුද්ධපාළිමත්තම්පි නත්ථි, කුතො චාතුයාමසංවරාදීනි. චාතුයාමසංවරොපි නත්ථි, කුතො අරඤ්ඤවාසාදීනි. අරඤ්ඤවාසොපි නත්ථි, කුතො නීවරණප්පහානාදීනි. නීවරණප්පහානම්පි නත්ථි, කුතො බ්‍රහ්මවිහාරාදීනි. බ්‍රහ්මවිහාරමත්තම්පි නත්ථි, කුතො පුබ්බෙනිවාසාදීනි. පුබ්බෙනිවාසඤාණමත්තම්පි නත්ථි, කුතො අම්හාකං දිබ්බචක්ඛු. එත්ථ මයං සආචරියකා නට්ඨා’’ති. ඉතො භිය්‍යො උත්තරිතරන්ති ඉතො දිබ්බචක්ඛුඤාණාධිගමතො භිය්‍යො අඤ්ඤං උත්තරිතරං විසෙසාධිගමං මයං සුතිවසෙනාපි න ජානාමාති වදන්ති.

74. 'To this extent, Nigrodha, austerity and scorning reach the supreme and reach the essence'—the Blessed One said this by way of the heretics. For the heretics, gain and honor are like the branches and leaves of a tree. The mere five precepts are like the outer bark. The mere eight attainments are like the inner bark. The higher knowledges ending with the knowledge of previous existences are like the sapwood. But they, taking the divine eye to be Arahantship, wander about. Therefore, for them, that is like the heartwood of a tree. In the Dispensation, however, gain and honor are like branches and leaves. The accomplishment of virtue is like the outer bark. The jhānic attainments are like the inner bark. The mundane higher knowledges are like the sapwood. The path and fruit are the heartwood. Thus, the Blessed One compared his own Dispensation with the simile of a tree laden with the burden of fruit, bent and bowed down. He, due to his skill in teaching, began the discourse with 'Thus, Nigrodha,' in order to show the special nature of his own teaching, [as if to say,] 'My Dispensation is more excellent and more sublime than that attainment of inner bark and heartwood; when will you know that?' 'Those wanderers' refers to those wanderers who were his retinue, numbering three hundred. 'Herein we are lost' means this is what is said in the texts of the naked ascetics and so on: 'We do not even have the mere text of the naked ascetics, how much less the text on purity? We do not even have the mere text on purity, how much less the fourfold restraint and so on? We do not even have the fourfold restraint, how much less forest-dwelling and so on? We do not even have forest-dwelling, how much less the abandoning of the hindrances and so on? We do not even have the abandoning of the hindrances, how much less the divine abidings and so on? We do not even have the mere divine abidings, how much less the knowledge of previous existences and so on? We do not even have the mere knowledge of previous existences, how could we have the divine eye? Herein we, together with our teacher, are lost.' 'Further and more excellent than this' means: they say, 'We do not know, even by way of hearing, of any other, further, more excellent special attainment beyond this attainment of the knowledge of the divine eye.'

නිග්‍රොධස්සපජ්ඣායනවණ්ණනා

The Commentary on the Scorn of Nigrodha.

75. අථ නිග්‍රොධං පරිබ්බාජකන්ති එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘ඉමෙ පරිබ්බාජකා ඉදානි භගවතො භාසිතං සුස්සූසන්ති, ඉමිනා ච නිග්‍රොධෙන භගවතො පරම්මුඛා කක්ඛළං දුරාසදවචනං වුත්තං, ඉදානි අයම්පි සොතුකාමො ජාතො, කාලො දානි මෙ ඉමස්ස මානද්ධජං නිපාතෙත්වා භගවතො සාසනං උක්ඛිපිතු’’න්ති. අථ නිග්‍රොධං පරිබ්බාජකං එතදවොච. අපරම්පිස්ස අහොසි ‘‘අයං මයි අකථෙන්තෙ සත්ථාරං න ඛමාපෙස්සති, තදස්ස අනාගතෙ අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තිස්සති, මයා පන කථිතෙ ඛමාපෙස්සති, තදස්ස භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති. අථ නිග්‍රොධං පරිබ්බාජකං එතදවොච. අපරිසාවචරං පන නං කරොථාති එත්ථ පනාති නිපාතො, අථ නං අපරිසාවචරං කරොථාති අත්ථො. ‘‘අපරිසාවචරෙත’’න්තිපි පාඨො, අපරිසාවචරං වා එතං කරොථ, ගොකාණාදීනං වා අඤ්ඤතරන්ති අත්ථො.

75. Then, it seems, this thought occurred to the householder Sandhāna: 'These wanderers are now eager to listen to the Blessed One's discourse. And this Nigrodha has spoken harsh, offensive words in the Blessed One's absence. Now he too has become desirous of hearing. It is now time for me to strike down the banner of his pride and to uplift the Blessed One's teaching.' Then he spoke this to the wanderer Nigrodha. Another thought also occurred to him: 'If I do not speak, he will not ask for forgiveness from the Teacher, and that will lead to his non-benefit and suffering in the future. But if I speak, he will ask for forgiveness, and that will be for his long-term benefit and happiness.' Then he spoke this to the wanderer Nigrodha. Regarding 'Make him one who does not frequent assemblies' (aparisāvacaraṃ pana naṃ karotha), here 'pana' is a particle; the meaning is, 'Then make him one who does not frequent assemblies.' There is also the reading 'aparisāvacareta'. The meaning is: 'Either make him one who does not frequent assemblies, or like one of the blind oxen and so on.'

ගොකාණන්ති එත්ථාපි ගොකාණං පරියන්තචාරිනිං විය කරොථාති අත්ථො. තුණ්හීභූතොති තුණ්හීභාවං උපගතො. මඞ්කුභූතොති නිත්තෙජතං ආපන්නො. පත්තක්ඛන්ධොති ඔනතගීවො. අධොමුඛොති හෙට්ඨාමුඛො.

Regarding 'gokāṇa': here too, the meaning is, 'Make him like a blind ox that is accustomed to walking on the periphery.' 'Tuṇhībhūto' means: he has attained a state of silence. 'Maṅkubhūto' means: he has reached a state of being without splendor. 'Pattakkhandho' means: having a neck bent downwards. 'Adhomukho' means: having the face cast downwards.

76. බුද්ධො [Pg.26] සො භගවා බොධායාති සයං බුද්ධො සත්තානම්පි චතුසච්චබොධත්ථාය ධම්මං දෙසෙති. දන්තොති චක්ඛුතොපි දන්තො…පෙ… මනතොපි දන්තො. දමථායාති අඤ්ඤෙසම්පි දමනත්ථාය එව, න වාදත්ථාය. සන්තොති රාගසන්තතාය සන්තො, දොසමොහසන්තතාය සබ්බ අකුසලසබ්බාභිසඞ්ඛාරසන්තතාය සන්තො. සමථායාති මහාජනස්ස රාගාදිසමනත්ථාය ධම්මං දෙසෙති. තිණ්ණොති චත්තාරො ඔඝෙ තිණ්ණො. තරණායාති මහාජනස්ස ඔඝනිත්ථරණත්ථාය. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. පරිනිබ්බානායාති මහාජනස්සාපි සබ්බකිලෙසපරිනිබ්බානත්ථාය ධම්මං දෙසෙති.

76. Regarding 'The Blessed One is enlightened for the sake of enlightenment' (Buddho so bhagavā bodhāya): He Himself, having realized the Four Truths, teaches the Dhamma for the purpose of causing beings also to realize the Four Truths. Regarding 'tamed' (danto): He is tamed from the eye-door... and so on... tamed from the mind-door. Regarding 'for the sake of taming' (damathāya): It is only for the purpose of taming others, not for the purpose of debate. Regarding 'peaceful' (santo): He is peaceful due to the pacification of lust; peaceful due to the pacification of hatred and delusion; peaceful due to the pacification of all that is unwholesome and all formations. Regarding 'for the sake of pacification' (samathāya): He teaches the Dhamma to the great multitude for the purpose of pacifying lust and other defilements. Regarding 'crossed over' (tiṇṇo): He has crossed over the four floods. Regarding 'for the sake of crossing over' (taraṇāya): It is for the purpose of bringing the great multitude across the floods. Regarding 'fully extinguished' (parinibbuto): He is extinguished through the extinguishment of defilements. Regarding 'for the sake of full extinguishment' (parinibbānāya): He teaches the Dhamma for the great multitude also, for the purpose of the extinguishment of all defilements.

බ්‍රහ්මචරියපරියොසානාදිවණ්ණනා

The Explanation of the Culmination of the Holy Life, and so on.

77. අච්චයොතිආදීනි සාමඤ්ඤඵලෙ (දී. නි. අට්ඨ. 1.250) වුත්තානි. උජුජාතිකොති කායවඞ්කාදිවිරහිතො උජුසභාවො. අහමනුසාසාමීති අහං තාදිසං පුග්ගලං අනුසාසාමි, ධම්මං අස්ස දෙසෙමි. සත්තාහන්ති සත්තදිවසානි, ඉදං සබ්බම්පි භගවා දන්ධපඤ්ඤං පුග්ගලං සන්ධායාහ අසඨො පන අමායාවී උජුජාතිකො තංමුහුත්තෙනෙව අරහත්තං පත්තුං සක්ඛිස්සති. ඉති භගවා ‘‘අසඨ’’න්තිආදිවචනෙන සඨො හි වඞ්කවඞ්කො, මයාපි න සක්කා අනුසාසිතුන්ති දීපෙන්තො පරිබ්බාජකං පාදෙසු ගහෙත්වා මහාමෙරුපාදතලෙ විය ඛිපිත්ථ. කස්මා? අයඤ්හි අතිසඨො, කුටිලචිත්තො සත්ථරි එවං කථෙන්තෙපි බුද්ධධම්මසඞ්ඝෙසු නාධිමුච්චති, අධිමුච්චනත්ථාය සොතං න ඔදහති, කොහඤ්ඤෙ ඨිතො සත්ථාරං ඛමාපෙති. තස්මා භගවා තස්සජ්ඣාසයං විදිත්වා ‘‘එතු විඤ්ඤූ පුරිසො අසඨො’’තිආදිමාහ. සඨං පනාහං අනුසාසිතුං න සක්කොමීති.

77. `Accaya` and so on are mentioned in the Sāmaññaphala Sutta. `Ujujātiko` means: one who is free from bodily crookedness and so on, possessing a straightforward nature. `Ahamanusāsāmi` means: I will instruct such a person; I will teach the Dhamma to him. `Sattāhaṃ` means: for seven days. The Blessed One said all this with reference to a person of slow wisdom. However, one who is not deceitful, not fraudulent, and of a straightforward nature would be able to attain Arahantship in that very moment. Thus the Blessed One, by the words 'not deceitful' and so on, indicating, 'A deceitful person is indeed crooked; even by me, he cannot be instructed,' cast down the wanderer as if taking him by the feet and casting him down at the foot of the great Mount Meru. Why? Because this wanderer was exceedingly deceitful and had a crooked mind. Even when the Teacher spoke thus, he did not gain conviction in the Buddha, the Dhamma, and the Sangha. He did not lend an ear for the purpose of gaining conviction. Established in hypocrisy, he asked the Teacher for forgiveness. Therefore, the Blessed One, having known his disposition, said, 'Let a wise man come, not deceitful,' and so on. The intended meaning is: 'But a deceitful person, I am not able to instruct.'

78. අන්තෙවාසිකම්‍යතාති අන්තෙවාසිකම්‍යතාය, අම්හෙ අන්තෙවාසිකෙ ඉච්ඡන්තො. එවමාහාති ‘‘එතු විඤ්ඤුපුරිසො’’තිආදිමාහ. යො එව වො ආචරියොති යො එව තුම්හාකං පකතියා ආචරියො. උද්දෙසා නො චාවෙතුකාමොති අත්තනො අනුසාසනිං ගාහාපෙත්වා අම්හෙ අම්හාකං උද්දෙසතො චාවෙතුකාමො. සො එව වො උද්දෙසො හොතූති යො තුම්හාකං පකතියා උද්දෙසො, සො තුම්හාකංයෙව හොතු[Pg.27], න මයං තුම්හාකං උද්දෙසෙන අත්ථිකා. ආජීවාති ආජීවතො. අකුසලසඞ්ඛාතාති අකුසලාති කොට්ඨාසං පත්තා. අකුසලා ධම්මාති ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදධම්මා තණ්හායෙව වා විසෙසෙන. සා හි පුනබ්භවකරණතො ‘‘පොනොබ්භවිකා’’ති වුත්තා. සදරථාති කිලෙසදරථසම්පයුත්තා. ජාතිජරාමරණියාති ජාතිජරාමරණානං පච්චයභූතා. සංකිලෙසිකා ධම්මාති ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා. වොදානියාති, සමථවිපස්සනා ධම්මා. තෙ හි සත්තෙ වොදාපෙන්ති, තස්මා ‘‘වොදානියා’’ති වුච්චන්ති. පඤ්ඤාපාරිපූරින්ති මග්ගපඤ්ඤාපාරිපූරිං. වෙපුල්ලත්තඤ්චාති ඵලපඤ්ඤාවෙපුල්ලතං, උභොපි වා එතානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙව. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘තතො තුම්හෙ මග්ගපඤ්ඤඤ්චෙව ඵලපඤ්ඤඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථා’’ති. එවං භගවා පරිබ්බාජකෙ ආරබ්භ අත්තනො ඔවාදානුසාසනියා ඵලං දස්සෙන්තො අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨපෙසි.

78. `Antevāsikamyatāti`: By desiring a pupil, desiring us as pupils. `Evamāhāti`: He said, 'Let a wise man come,' and so on. `Yo eva vo ācariyoti`: Whoever is your teacher by nature. `Uddesā no cāvetukāmoti`: Desiring to make us deviate from our recitation after having made us accept his instruction. `So eva vo uddeso hotūti`: Whatever is your recitation by nature, let that be yours alone; we have no need of your recitation. `Ājīvāti`: From livelihood. `Akusalasaṅkhātāti`: Having reached the category called unwholesome. `Akusalā dhammāti`: The twelve unwholesome states of consciousness, or craving in particular. For it is called `ponobbhavikā` (leading to renewed existence) because it produces a new existence. `Sadarathāti`: Associated with the torment of the defilements. `Jātijarāmaraṇiyāti`: Being the condition for birth, aging, and death. `Saṃkilesikā dhammāti`: The twelve unwholesome states of consciousness. `Vodāniyāti`: The states of serenity and insight. For they purify beings, thus they are called `vodāniyā` (purifying). `Paññāpāripūrinti`: The fulfillment of path wisdom. `Vepullattañcāti`: The expansiveness of fruition wisdom; or both these terms are just synonyms of each other. This is what is said: 'Therefore, you yourselves, in this very life, having directly known and realized it for yourselves through higher knowledge, will attain and abide in path wisdom and fruition wisdom.' Thus the Blessed One, concerning the wanderers, while showing the fruit of his own advice and instruction, concluded the teaching with the pinnacle of Arahantship.

79. යථා තං මාරෙනාති යථා මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තා නිසීදන්ති එවමෙව තුණ්හීභූතා…පෙ… අප්පටිභානා නිසින්නා.

79. `Yathā taṃ mārenāti`: Just as those whose minds are obsessed by Māra sit, even so they sat, silent... unresponsive.

මාරො කිර සත්ථා අතිවිය ගජ්ජන්තො බුද්ධබලං දීපෙත්වා ඉමෙසං පරිබ්බාජකානං ධම්මං දෙසෙති, කදාචි ධම්මාභිසමයො භවෙය්‍ය, හන්දාහං පරියුට්ඨාමීති සො තෙසං චිත්තානි පරියුට්ඨාසි. අප්පහීනවිපල්ලාසානඤ්හි චිත්තං මාරස්ස යථාකාමකරණීයං හොති. තෙපි මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තා ථද්ධඞ්ගපච්චඞ්ගා විය තුණ්හී අප්පටිභානා නිසීදිංසු. අථ සත්ථා ඉමෙ පරිබ්බාජකා අතිවිය නිරවා හුත්වා නිසින්නා, කිං නු ඛොති ආවජ්ජන්තො මාරෙන පරියුට්ඨිතභාවං අඤ්ඤාසි. සචෙ පන තෙසං මග්ගඵලුප්පත්තිහෙතු භවෙය්‍ය, මාරං පටිබාහිත්වාපි භගවා ධම්මං දෙසෙය්‍ය, සො පන තෙසං නත්ථි. ‘‘සබ්බෙපි මෙ තුච්ඡපුරිසා’’ති අඤ්ඤාසි. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො භගවතො එතදහොසි සබ්බෙපි මෙ මොඝපුරිසා’’තිආදි.

It is said that Māra thought: 'The Teacher, roaring exceedingly and displaying the Buddha's power, is teaching the Dhamma to these wanderers. Perhaps some realization of the Dhamma might arise. Come now, I will obsess their minds.' And so he obsessed their minds. For the mind of those whose perversions have not been abandoned is subject to Māra's will. And they, with their minds obsessed by Māra, sat as if with stiffened limbs, silent and unresponsive. Then the Teacher, seeing that these wanderers sat there exceedingly silent, and reflecting, 'What could be the reason?' understood that they had been obsessed by Māra. If there had been for them a cause for the arising of the path and fruit, the Blessed One would have taught the Dhamma even after repelling Māra, but for them there was none. He understood, 'All these are empty men.' Therefore it was said: 'Then it occurred to the Blessed One, "All these are futile men,"' and so on.

තත්ථ ඵුට්ඨා පාපිමතාති පාපිමතා මාරෙන ඵුට්ඨා. යත්‍ර හි නාමාති යෙසු නාම. අඤ්ඤාණත්ථම්පීති ජානනත්ථම්පි. කිං කරිස්සති සත්තාහොති සමණෙන ගොතමෙන පරිච්ඡින්නසත්තාහො අම්හාකං කිං කරිස්සති. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘සමණෙන ගොතමෙන ‘සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සති සත්තාහ’න්ති වුත්තං, සො සත්තාහො අම්හාකං කිං අප්ඵාසුකං කරිස්සති. [Pg.28] හන්ද මයං සත්තාහබ්භන්තරෙ එතං ධම්මං සච්ඡිකාතුං සක්කා, න සක්කාති අඤ්ඤාණත්ථම්පි බ්‍රහ්මචරියං චරිස්සාමා’’ති. අථ වා ජානාම තාවස්ස ධම්මන්ති එකදිවසෙ එකවාරං අඤ්ඤාණත්ථම්පි එතෙසං චිත්තං නුප්පන්නං, සත්තාහො පන එතෙසං කුසීතානං කිං කරිස්සති, කිං සක්ඛිස්සන්ති තෙ සත්තාහං පූරෙතුන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. සීහනාදන්ති පරවාදභින්දනං සකවාදසමුස්සාපනඤ්ච අභීතනාදං නදිත්වා. පච්චුපට්ඨාසීති පතිට්ඨිතො. තාවදෙවාති තස්මිඤ්ඤෙව ඛණෙ. රාජගහං පාවිසීති රාජගහමෙව පවිට්ඨො. තෙසං පන පරිබ්බාජකානං කිඤ්චාපි ඉදං සුත්තන්තං සුත්වා විසෙසො න නිබ්බත්තො, ආයතිං පන නෙසං වාසනාය පච්චයො භවිස්සතීති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

`Tattha phuṭṭhā pāpimatā`: Touched by the Evil One means touched by Māra the Evil One. `Yatra hi nāma`: Among whom. `Aññāṇatthampīti`: Even for the purpose of knowing. `Kiṃ karissati sattāho`: What will the seven days do? This means: What will the seven days defined by the ascetic Gotama do to us? This is what is said: 'The ascetic Gotama has said, "Having directly known and realized it for himself, he will attain and abide for seven days." What discomfort will those seven days cause us? Come, let us practice the holy life even for the purpose of knowing whether or not we are able to realize this Dhamma within seven days.' Alternatively, the thought, 'Let us practice his Dhamma,' did not arise for them even once in a single day. What will seven days do for these lazy ones? How will they be able to complete seven days? This is the meaning here. `Sīhanādaṃ`: Having uttered a fearless roar that shatters the views of others and establishes one's own view. `Paccupaṭṭhāsi`: He was established. `Tāvadeva`: At that very moment. `Rājagahaṃ pāvisi`: He entered Rājagaha itself. Although for those wanderers no special attainment arose from hearing this discourse, in the future it will become a condition for their latent tendency towards understanding the truth. The rest is of obvious meaning everywhere.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

From the Sumaṅgalavilāsinī, the Commentary on the Dīgha Nikāya

උදුම්බරිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Udumbarika Sutta is concluded.

3. චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා

3. The Exposition of the Cakkavatti Sutta

අත්තදීපසරණතාවණ්ණනා

The Exposition of Being an Island and Refuge to Oneself

80. එවං [Pg.29] මෙ සුතන්ති චක්කවත්තිසුත්තං. තත්‍රායමනුත්තානපදවණ්ණනා – මාතුලායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. තං නගරං ගොචරගාමං කත්වා අවිදූරෙ වනසණ්ඩෙ විහරති. ‘‘තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසී’’ති එත්ථ අයමනුපුබ්බිකථා –

80. Thus have I heard—the Cakkavatti Sutta. Herein is the explanation of the unclear terms: 'In Mātulā' means in the city so named. Having made that city his alms-round village, he dwells in a forest grove not far away. Regarding 'There the Blessed One addressed the monks,' this is the sequential narrative:

භගවා කිර ඉමස්ස සුත්තස්ස සමුට්ඨානසමයෙ පච්චූසකාලෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො ඉමාය අනාගතවංසදීපිකාය සුත්තන්තකථාය මාතුලනගරවාසීනං චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයං දිස්වා පාතොව වීසතිභික්ඛුසහස්සපරිවාරො මාතුලනගරං සම්පත්තො. මාතුලනගරවාසිනො ඛත්තියා ‘‘භගවා ආගතො’’ති සුත්වා පච්චුග්ගම්ම දසබලං නිමන්තෙත්වා මහාසක්කාරෙන නගරං පවෙසෙත්වා නිසජ්ජට්ඨානං සංවිධාය භගවන්තං මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං අදංසු. භගවා භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘සචාහං ඉමස්මිං ඨානෙ ඉමෙසං මනුස්සානං ධම්මං දෙසෙස්සාමි, අයං පදෙසො සම්බාධො, මනුස්සානං ඨාතුං වා නිසීදිතුං වා ඔකාසො න භවිස්සති, මහතා ඛො පන සමාගමෙන භවිතබ්බ’’න්ති.

It is said that the Blessed One, at the time of the arising of this discourse, having emerged from the attainment of great compassion at dawn and surveying the world, saw the understanding of the Dhamma of eighty-four thousand beings residing in the city of Mātulā by means of this Sutta discourse which illuminates the future lineage. Early in the morning, surrounded by a retinue of twenty thousand monks, he arrived at the city of Mātulā. The khattiyas residing in the city of Mātulā, having heard, 'The Blessed One has come,' went out to meet him, invited the Ten-Powered One, and having led him into the city with great honor and prepared a place for sitting, they had the Blessed One sit on a throne of great worth. They gave a great offering to the Saṅgha of monks with the Buddha at its head. The Blessed One, having finished the business of the meal, thought: 'If I were to teach the Dhamma to these people in this place, this area is cramped; there will be no space for people to stand or to sit, and a great assembly is to be expected.'

අථ රාජකුලානං භත්තානුමොදනං අකත්වාව පත්තං ගහෙත්වා නගරතො නික්ඛමි. මනුස්සා චින්තයිංසු – ‘‘සත්ථා අම්හාකං අනුමොදනම්පි අකත්වා ගච්ඡති, අද්ධා භත්තග්ගං අමනාපං අහොසි, බුද්ධානං නාම න සක්කා චිත්තං ගහෙතුං, බුද්ධෙහි සද්ධිං විස්සාසකරණං නාම සමුස්සිතඵණං ආසීවිසං ගීවාය ගහණසදිසං හොති; එථ භො, තථාගතං ඛමාපෙස්සාමා’’ති. සකලනගරවාසිනො භගවතා සහෙව නික්ඛන්තා. භගවා ගච්ඡන්තොව මගධක්ඛෙත්තෙ ඨිතං සාඛාවිටපසම්පන්නං සන්දච්ඡායං කරීසමත්තභූමිපත්ථටං එකං මාතුලරුක්ඛං දිස්වා ඉමස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදිත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ‘‘මහාජනස්ස ඨානනිසජ්ජනොකාසො භවිස්සතී’’ති. නිවත්තිත්වා [Pg.30] මග්ගා ඔක්කම්ම රුක්ඛමූලං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මභණ්ඩාගාරිකං ආනන්දත්ථෙරං ඔලොකෙසි. ථෙරො ඔලොකිතසඤ්ඤාය එව ‘‘සත්ථා නිසීදිතුකාමො’’ති ඤත්වා සුගතමහාචීවරං පඤ්ඤපෙත්වා අදාසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. අථස්ස පුරතො මනුස්සා නිසීදිංසු. උභොසු පස්සෙසු පච්ඡතො ච භික්ඛුසඞ්ඝො, ආකාසෙ දෙවතා අට්ඨංසු, එවං මහාපරිසමජ්ඣගතො තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි.

Then, without giving the blessing for the meal to the royal families, he took his bowl and departed from the city. The people thought: 'The Teacher is leaving without even giving us the blessing. Surely the meal hall was disagreeable. It is not possible to grasp the minds of the Buddhas. Making oneself familiar with Buddhas is like grasping a venomous serpent with a raised hood by the neck. Come, sirs, let us ask the Tathāgata for forgiveness.' All the city-dwellers departed together with the Blessed One. The Blessed One, while walking, saw in a field of Magadha a single Mātula tree, endowed with branches and boughs, with cool shade spread over the ground for the measure of a karīsa, and thought: 'If, having sat at the root of this tree, the Dhamma is taught, there will be space for the great crowd of people to stand and sit.' Having turned back and descended from the path, he approached the root of the tree and looked at the Elder Ānanda, the Treasurer of the Dhamma. The Elder, knowing by the mere sign of his looking, 'The Teacher wishes to sit,' prepared the Sugata's great outer robe and gave it. The Blessed One sat on the prepared seat. Then the people sat in front of him. The Saṅgha of monks sat on both sides and behind, and deities stood in the sky. Thus, having gone into the midst of the great assembly, the Blessed One there addressed the monks.

තෙ භික්ඛූති තත්‍ර උපවිට්ඨා ධම්මප්පටිග්ගාහකා භික්ඛූ. අත්තදීපාති අත්තානං දීපං තාණං ලෙණං ගතිං පරායණං පතිට්ඨං කත්වා විහරථාති අත්ථො. අත්තසරණාති ඉදං තස්සෙව වෙවචනං. අනඤ්ඤසරණාති ඉදං අඤ්ඤසරණපටික්ඛෙපවචනං. න හි අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස සරණං හොති, අඤ්ඤස්ස වායාමෙන අඤ්ඤස්ස අසුජ්ඣනතො. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘අත්තා හි අත්තනො නාථො, කො හි නාථො පරො සියා’’ති (ධ. ප. 160). තෙනාහ ‘‘අනඤ්ඤසරණා’’ති. කො පනෙත්ථ අත්තා නාම, ලොකියලොකුත්තරො ධම්මො. තෙනාහ – ‘‘ධම්මදීපා ධම්මසරණා අනඤ්ඤසරණා’’ති. ‘‘කායෙ කායානුපස්සී’’තිආදීනි මහාසතිපට්ඨානෙ විත්ථාරිතානි.

By 'those monks' is meant the monks seated there who are receivers of the Dhamma. 'Have yourselves as an island' means: dwell having made yourselves an island, a protection, a shelter, a destination, a final resort, and a foundation. 'Have yourselves as a refuge' is a synonym for that very term. 'Have no other refuge' is a statement rejecting another refuge. For another is not a refuge for another, since one is not purified by the effort of another. And this was said: 'Oneself is indeed one's own protector; for what other protector could there be?' Therefore He said, 'have no other refuge.' Herein, what is 'self'? It is the mundane and supramundane Dhamma. Therefore He said: 'Have the Dhamma as an island, have the Dhamma as a refuge, have no other refuge.' The phrases beginning with 'contemplating the body in the body' are explained in detail in the Mahāsatipaṭṭhāna Sutta.

ගොචරෙති චරිතුං යුත්තට්ඨානෙ. සකෙති අත්තනො සන්තකෙ. පෙත්තිකෙ විසයෙති පිතිතො ආගතවිසයෙ. චරතන්ති චරන්තානං. ‘‘චරන්ත’’න්තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. න ලච්ඡතීති න ලභිස්සති න පස්සිස්සති. මාරොති දෙවපුත්තමාරොපි, මච්චුමාරොපි, කිලෙසමාරොපි. ඔතාරන්ති රන්ධං ඡිද්දං විවරං. අයං පනත්ථො ලෙඩ්ඩුට්ඨානතො නික්ඛම්ම තොරණෙ නිසීදිත්වා බාලාතපං තපන්තං ලාපං සකුණං ගහෙත්වා. පක්ඛන්දසෙනසකුණවත්ථුනා දීපෙතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං –

In 'pasture' (gocare): in a place suitable for ranging. In 'one's own' (sake): in one's own property. In 'ancestral domain' (pettike visaye): in the domain that comes from the father. 'Of those who range' (carataṃ). There is also the reading 'caranta'; this is the very meaning. 'He will not get' (na lacchati): he will not obtain, he will not see. 'Māra': this is Devaputta Māra, Maccu Māra, and Kilesa Māra. 'Opportunity' (otāraṃ): a breach, a hole, an opening. This meaning should be illustrated by the story of the swooping hawk that seized a quail which, having left the place of ploughed clods, was sitting on a gateway warming itself in the morning sun. For this has been said:

‘‘භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, සකුණග්ඝි ලාපං සකුණං සහසා අජ්ඣප්පත්තා අග්ගහෙසි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, ලාපො සකුණො සකුණග්ඝියා හරියමානො එවං පරිදෙවසි ‘මයමෙවම්හ අලක්ඛිකා, මයං අප්පපුඤ්ඤා, යෙ මයං අගොචරෙ චරිම්හ පරවිසයෙ, සචෙජ්ජ මයං ගොචරෙ චරෙය්‍යාම සකෙ පෙත්තිකෙ විසයෙ, න ම්‍යායං සකුණග්ඝි අලං අභවිස්ස යදිදං යුද්ධායා’ති. කො පන තෙ ලාප ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයොති? යදිදං [Pg.31] නඞ්ගලකට්ඨකරණං ලෙඩ්ඩුට්ඨානන්ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සකුණග්ඝි සකෙ බලෙ අපත්ථද්ධා සකෙ බලෙ අසංවදමානා ලාපං සකුණං පමුඤ්චි ගච්ඡ ඛො ත්වං ලාප, තත්‍රපි ගන්ත්වා න මොක්ඛසීති.

'Once upon a time, monks, a hawk, having suddenly swooped down, seized a quail. Then, monks, that quail, while being carried off by the hawk, lamented thus: 'We are indeed unfortunate, we are of little merit, in that we ranged in a non-pasture, in the domain of another. If today we had ranged in our own pasture, in our ancestral domain, this hawk would not have been a match for me, that is, for battle.' 'But what, quail, is that pasture of yours, your ancestral domain?' 'It is the place of ploughed clods.' Then, monks, the hawk, not confident in her own strength, not respecting her own strength, released the quail, saying: 'Go, quail, but even having gone there, you will not escape.'

අථ ඛො, භික්ඛවෙ, ලාපො සකුණො නඞ්ගලකට්ඨකරණං ලෙඩ්ඩුට්ඨානං ගන්ත්වා මහන්තං ලෙඩ්ඩුං අභිරුහිත්වා සකුණග්ඝිං වදමානො අට්ඨාසි ‘‘එහි ඛො දානි මෙ සකුණග්ඝි, එහි ඛො දානි මෙ සකුණග්ඝී’’ති. අථ ඛො සා, භික්ඛවෙ, සකුණග්ඝි සකෙ බලෙ අපත්ථද්ධා සකෙ බලෙ අසංවදමානා උභො පක්ඛෙ සන්නය්හ ලාපං සකුණං සහසා අජ්ඣප්පත්තා. යදා ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤාසි ලාපො සකුණො බහුආගතා ඛො ම්‍යායං සකුණග්ඝීති, අථ ඛො තස්සෙව ලෙඩ්ඩුස්ස අන්තරං පච්චුපාදි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සකුණග්ඝි තත්ථෙව උරං පච්චතාළෙසි. එවඤ්හි තං, භික්ඛවෙ, හොති යො අගොචරෙ චරති පරවිසයෙ.

Then, monks, the quail, having gone to the place of clods turned up by the plough, climbed onto a large clod and stood there, calling out to the hawk, 'Come now to me, O hawk! Come now to me, O hawk!' Then, monks, that hawk, not confident in her own strength, not respecting her own strength, arranging both wings, suddenly swooped down upon the quail. When, monks, the quail realized, 'This hawk has come a long way for me,' he then slipped into the space within that very clod. Then, monks, the hawk struck her own breast right there. Thus indeed it is, monks, for one who wanders in an improper pasture, in the domain of another.

තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, මා අගොචරෙ චරිත්ථ පරවිසයෙ, අගොචරෙ, භික්ඛවෙ, චරතං පරවිසයෙ ලච්ඡති මාරො ඔතාරං, ලච්ඡති මාරො ආරම්මණං. කො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අගොචරො පරවිසයො, යදිදං පඤ්ච කාමගුණා. කතමෙ පඤ්ච? චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා රූපා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා, සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා සද්දා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා, ඝානවිඤ්ඤෙය්‍යා ගන්ධා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා, ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යා රසා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා, කායවිඤ්ඤෙය්‍යා ඵොට්ඨබ්බා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා. අයං, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අගොචරො පරවිසයො.

Therefore, monks, do not wander in an improper pasture, in the domain of others. For those who wander in an improper pasture, in the domain of others, Māra gains an opportunity, Māra finds a support. And what, monks, is the improper pasture, the domain of others for a monk? It is the five strands of sensual pleasure. Which five? Forms cognizable by the eye—desirable, dear, pleasing, of a nature to be liked, connected with sensual desire, enticing; sounds cognizable by the ear... odors cognizable by the nose... tastes cognizable by the tongue... tangibles cognizable by the body—desirable, dear, pleasing, of a nature to be liked, connected with sensual desire, enticing. This, monks, is the improper pasture, the domain of others for a monk.

ගොචරෙ, භික්ඛවෙ, චරථ…පෙ… න ලච්ඡති මාරො ආරම්මණං. කො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයො, යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං; වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං; චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං; ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං – අයං, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයොති (සං. නි. 5.371).

Wander, monks, in your own pasture... Māra will not find a support. And what, monks, is a monk’s own pasture, his paternal domain? It is the four establishments of mindfulness. Which four? Here, monks, a monk dwells contemplating the body in the body, ardent, clearly comprehending, mindful, having subdued covetousness and displeasure in regard to the world. He dwells contemplating feelings in feelings... mind in mind... phenomena in phenomena, ardent, clearly comprehending, mindful, having subdued covetousness and displeasure in regard to the world. This, monks, is a monk’s own pasture, his paternal domain.

කුසලානන්ති අනවජ්ජලක්ඛණානං. සමාදානහෙතූති සමාදාය වත්තනහෙතු. එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති එවං ඉදං ලොකියලොකුත්තරං පුඤ්ඤඵලං වඩ්ඪති, පුඤ්ඤඵලන්ති ච උපරූපරි පුඤ්ඤම්පි පුඤ්ඤවිපාකොපි වෙදිතබ්බො.

`Kusalānaṃ` means: having the characteristic of blamelessness. `Samādānahetu` means: a cause for undertaking and practicing. `Evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhati` means: in this way, this mundane and supramundane merit-fruit increases. And by 'merit-fruit', both merit and, successively, the result of merit should be understood.

දළ්හනෙමිචක්කවත්තිරාජකථාවණ්ණනා

The Commentary on the Story of King Daḷhanemi, the Wheel-Turning Monarch

81. තත්ථ [Pg.32] දුවිධං කුසලං වට්ටගාමී ච විවට්ටගාමී ච. තත්ථ වට්ටගාමිකුසලං නාම මාතාපිතූනං පුත්තධීතාසු පුත්තධීතානඤ්ච මාතාපිතූසු සිනෙහවසෙන මුදුමද්දවචිත්තං. විවට්ටගාමිකුසලං නාම ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිභෙදා සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා. තෙසු වට්ටගාමිපුඤ්ඤස්ස පරියොසානං මනුස්සලොකෙ චක්කවත්තිසිරීවිභවො. විවට්ටගාමිකුසලස්ස මග්ගඵලනිබ්බානසම්පත්ති. තත්ථ විවට්ටගාමිකුසලස්ස විපාකං සුත්තපරියොසානෙ දස්සෙස්සති.

81. Herein, wholesome action is of two kinds: that which leads to the cycle of rebirth and that which leads to the cessation of the cycle. Among them, wholesome action leading to the cycle of rebirth is the very tender mind of parents toward their sons and daughters, and of sons and daughters toward their parents, arising through the power of affection. Wholesome action leading to the cessation of the cycle comprises the thirty-seven factors of enlightenment, which have divisions such as the four foundations of mindfulness. Of these two, the culmination of merit leading to the cycle of rebirth is the splendor and prosperity of a wheel-turning monarch in the human world. The culmination of wholesome action leading to the cessation of the cycle is the accomplishment of path, fruition, and Nibbāna. Herein, the result of wholesome action leading to the cessation of the cycle will be shown at the end of the discourse.

ඉධ පන වට්ටගාමිකුසලස්ස විපාකදස්සනත්ථං, භික්ඛවෙ, යදා පුත්තධීතරො මාතාපිතූනං ඔවාදෙ න අට්ඨංසු, තදා ආයුනාපි වණ්ණෙනාපි ඉස්සරියෙනාපි පරිහායිංසු. යදා පන අට්ඨංසු, තදා වඩ්ඪිංසූති වත්වා වට්ටගාමිකුසලානුසන්ධිවසෙන ‘‘භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ’’ති දෙසනං ආරභි. තත්ථ චක්කවත්තීතිආදීනි මහාපදානෙ (දී. නි. අට්ඨ. 2.33) විත්ථාරිතානෙව.

Here, however, in order to show the result of wholesome action leading to the cycle of rebirth, it is said: 'Monks, when sons and daughters did not abide by the advice of their parents, they declined in lifespan, beauty, and power. But when they did abide, they prospered.' Having said this, by means of the connection with wholesome action leading to the cycle of rebirth, He began the discourse, 'Once upon a time, monks...' Herein, the terms 'wheel-turning monarch,' and so on, are already explained in detail in the Mahāpadāna Sutta.

82. ඔසක්කිතන්ති ඊසකම්පි අවසක්කිතං. ඨානා චුතන්ති සබ්බසො ඨානා අපගතං. තං කිර චක්කරතනං අන්තෙපුරද්වාරෙ අක්ඛාහතං විය වෙහාසං අට්ඨාසි. අථස්ස උභොසු පස්සෙසු ද්වෙ ඛදිරත්ථම්භෙ නිඛණිත්වා චක්කරතනමත්ථකෙ නෙමිඅභිමුඛං එකං සුත්තකං බන්ධිංසු. අධොභාගෙපි නෙමිඅභිමුඛං එකං බන්ධිංසු. තෙසු උපරිමසුත්තතො අප්පමත්තකම්පි ඔගතං චක්කරතනං ඔසක්කිතං නාම හොති, හෙට්ඨා සුත්තස්ස ඨානං උපරිමකොටියා අතික්කන්තගතං ඨානා චුතං නාම හොති, තදෙතං අතිබලවදොසෙ සති එවං හොති. සුත්තමත්තම්පි එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලමත්තං වා භට්ඨං ඨානා චුතමෙව හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘ඔසක්කිතං ඨානා චුත’’න්ති.

82. 'Receded' means receded even a little. 'Displaced from its position' means completely departed from its position. It is said that the wheel-treasure stood in the sky at the inner palace gate as if fixed on an axle. Then, having planted two posts of khadira wood on its two sides, they tied one small thread above the wheel-treasure, facing the rim. In the lower part too, they tied one, facing the rim. Of these, if the wheel-treasure descended even a little from the upper thread, it is called 'receded.' If its upper edge passed beyond the position of the lower thread, it is called 'displaced from its position.' This happens when there is a very powerful fault. If it has slipped even the measure of a thread or the measure of one or two finger-breadths, it is indeed 'displaced from its position.' Referring to this, it was said, 'receded, displaced from its position.'

අථ මෙ ආරොචෙය්‍යාසීති තාත, ත්වං අජ්ජ ආදිං කත්වා දිවසස්ස තික්ඛත්තුං චක්කරතනස්ස උපට්ඨානං ගච්ඡ, එවං ගච්ඡන්තො යදා චක්කරතනං ඊසකම්පි ඔසක්කිතං ඨානා චුතං පස්සසි, අථ මය්හං ආචික්ඛෙය්‍යාසි. ජීවිතඤ්හි මෙ තව හත්ථෙ නික්ඛිත්තන්ති. අද්දසාති අප්පමත්තො දිවසස්ස තික්ඛත්තුං ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො එකදිවසං අද්දස.

The phrase 'Then you should inform me' means: 'My dear son, beginning from today, go three times a day to attend to the wheel-treasure. Going thus, when you see the wheel-treasure has receded even a little or is displaced from its position, then you must inform me. For my life is placed in your hands.' The word 'He saw' means: being heedful, going three times a day and observing, one day he saw it.

83. අථ [Pg.33] ඛො, භික්ඛවෙති භික්ඛවෙ, අථ රාජා දළ්හනෙමි ‘‘චක්කරතනං ඔසක්කිත’’න්ති සුත්වා උප්පන්නබලවදොමනස්සො ‘‘න දානි මයා චිරං ජීවිතබ්බං භවිස්සති, අප්පාවසෙසං මෙ ආයු, න මෙ දානි කාමෙ පරිභුඤ්ජනකාලො, පබ්බජ්ජාකාලො මෙ ඉදානී’’ති රොදිත්වා පරිදෙවිත්වා ජෙට්ඨපුත්තං කුමාරං ආමන්තාපෙත්වා එතදවොච. සමුද්දපරියන්තන්ති පරික්ඛිත්තඑකසමුද්දපරියන්තමෙව. ඉදං හිස්ස කුලසන්තකං. චක්කවාළපරියන්තං පන පුඤ්ඤිද්ධිවසෙන නිබ්බත්තං, න තං සක්කා දාතුං. කුලසන්තකං පන නිය්‍යාතෙන්තො ‘‘සමුද්දපරියන්ත’’න්ති ආහ. කෙසමස්සුන්ති තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජන්තාපි හි පඨමං කෙසමස්සුං ඔහාරෙන්ති. තතො පට්ඨාය පරූළ්හකෙසෙ බන්ධිත්වා විචරන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා’’ති.

83. The phrase 'Then, monks' means: Then King Daḷhanemi, hearing, 'The wheel-treasure has receded,' and with powerful displeasure having arisen, thought, 'Now it will not be for me to live long; little of my life span remains. Now is not the time for me to enjoy sensual pleasures; now is the time for me to go forth.' Weeping and lamenting, he had his eldest son, the prince, summoned and said this to him. 'Bounded by the ocean' means bounded by just the one surrounding ocean. For this is his family inheritance. The land bounded by the Cakkavāḷa mountain range, however, is produced by the power of merit; that cannot be given. But, when handing over the family inheritance, he said, 'bounded by the ocean.' 'Hair and beard' means: for even those going forth into the ascetic life first remove their hair and beard. From then on, they wander about, having tied up their grown hair. Therefore it is said, 'having removed hair and beard.'

කාසායානීති කසායරසපීතානි. ආදිතො එවං කත්වා පච්ඡා වක්කලානිපි ධාරෙන්ති. පබ්බජීති පබ්බජිතො. පබ්බජිත්වා ච අත්තනො මඞ්ගලවනුය්‍යානෙයෙව වසි. රාජිසිම්හීති රාජඊසිම්හි. බ්‍රාහ්මණපබ්බජිතා හි ‘‘බ්‍රාහ්මණිසයො’’ති වුච්චන්ති. සෙතච්ඡත්තං පන පහාය රාජපබ්බජිතා රාජිසයොති. අන්තරධායීති අන්තරහිතං නිබ්බුතදීපසිඛා විය අභාවං උපගතං. පටිසංවෙදෙසීති කන්දන්තො පරිදෙවන්තො ජානාපෙසි. පෙත්තිකන්ති පිතිතො ආගතං දායජ්ජං න හොති, න සක්කා කුසීතෙන හීනවීරියෙන දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදාය වත්තන්තෙන පාපුණිතුං. අත්තනො පන සුකතං කම්මං නිස්සාය දසවිධං ද්වාදසවිධං වා චක්කවත්තිවත්තං පූරෙන්තෙනෙවෙතං පත්තබ්බන්ති දීපෙති. අථ නං වත්තපටිපත්තියං චොදෙන්තො ‘‘ඉඞ්ඝ ත්ව’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අරියෙති නිද්දොසෙ. චක්කවත්තිවත්තෙති චක්කවත්තීනං වත්තෙ.

'Saffron robes' means robes dyed with an astringent dye. Having done so at first, they later also wear bark-cloth garments. 'He went forth' means he became a renunciate. And having gone forth, he dwelt in his own auspicious grove-park. 'He became a royal sage': For brahmin renunciates are called 'brahmin-sages,' but royal renunciates who have given up the white parasol are called 'royal sages.' 'It disappeared' means it vanished, gone to non-existence like the flame of an extinguished lamp. 'He made it known' means, weeping and lamenting, he made it known. 'Paternal': This is not an inheritance that comes from a father; it cannot be attained by one who is lazy, lacking in energy, and lives undertaking the ten unwholesome courses of action. He indicates thus: 'It is to be attained only by one who, relying on his own well-done kamma, fulfills the tenfold or twelvefold duties of a wheel-turning monarch.' Then, urging him in the practice of the duties, he said, 'Come now, you...' and so on. Therein, 'noble' means faultless. 'In the duty of a wheel-turning monarch' means in the duty of wheel-turning monarchs.

චක්කවත්තිඅරියවත්තවණ්ණනා

Explanation of the Noble Conduct of a Wheel-Turning Monarch

84. ධම්මන්ති දසකුසලකම්මපථධම්මං. නිස්සායාති තදධිට්ඨානෙන චෙතසා තමෙව නිස්සයං කත්වා. ධම්මං සක්කරොන්තොති යථා කතො සො ධම්මො සුට්ඨු කතො හොති, එවමෙතං කරොන්තො. ධම්මං ගරුං කරොන්තොති තස්මිං ගාරවුප්පත්තියා තං ගරුං කරොන්තො. ධම්මං මානෙන්තොති තමෙව ධම්මං පියඤ්ච භාවනීයඤ්ච කත්වා විහරන්තො. ධම්මං පූජෙන්තොති තං අපදිසිත්වා ගන්ධමාලාදිපූජනෙනස්ස පූජං කරොන්තො. ධම්මං අපචයමානොති තස්සෙව ධම්මස්ස අඤ්ජලිකරණාදීහි නීචවුත්තිතං කරොන්තො. ධම්මද්ධජො [Pg.34] ධම්මකෙතූති තං ධම්මං ධජමිව පුරක්ඛත්වා කෙතුමිව ච උක්ඛිපිත්වා පවත්තියා ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතු ච හුත්වාති අත්ථො. ධම්මාධිපතෙය්‍යොති ධම්මාධිපතිභූතො ආගතභාවෙන ධම්මවසෙනෙව සබ්බකිරියානං කරණෙන ධම්මාධිපතෙය්‍යො හුත්වා. ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තිං සංවිදහස්සූති ධම්මො අස්සා අත්ථීති ධම්මිකා, රක්ඛා ච ආවරණඤ්ච ගුත්ති ච රක්ඛාවරණගුත්ති. තත්ථ ‘‘පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛතී’’ති (සං. නි. 5.385) වචනතො ඛන්තිආදයො රක්ඛා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛති. ඛන්තියා අවිහිංසාය මෙත්තචිත්තතා අනුද්දයතා’’ති (සං. නි. 5.385). නිවාසනපාරුපනගෙහාදීනං නිවාරණා ආවරණං, චොරාදිඋපද්දවනිවාරණත්ථං ගොපායනා ගුත්ති, තං සබ්බම්පි සුට්ඨු සංවිදහස්සු පවත්තය ඨපෙහීති අත්ථො. ඉදානි යත්ථ සා සංවිදහිතබ්බා, තං දස්සෙන්තො අන්තොජනස්මින්තිආදිමාහ.

84. ‘Dhamma’ means the ten wholesome courses of action. ‘Relying on’ means with a mind established in that, having made that very thing one's support. ‘Honoring the Dhamma’ means acting in such a way that that Dhamma is well-practiced. ‘Revering the Dhamma’ means holding it in high esteem, with respect arising towards it. ‘Esteeming the Dhamma’ means dwelling having made that very Dhamma dear and worthy of cultivation. ‘Worshipping the Dhamma’ means making offerings to it with perfumes, garlands, and so on, with reference to it. ‘Showing deference to the Dhamma’ means acting with humility towards that very Dhamma through gestures such as raising joined palms. ‘Having the Dhamma as banner, having the Dhamma as standard’ means: having placed that Dhamma before one like a banner and having raised it like a standard, by one's conduct, one becomes one with the Dhamma as a banner and the Dhamma as a standard—this is the meaning. ‘Having the Dhamma as sovereign’ means: having become one for whom Dhamma is supreme, by performing all actions only under the authority of Dhamma, one becomes sovereign through the Dhamma. ‘You should arrange righteous protection, shielding, and guarding’ means: because Dhamma is present in it, it is ‘righteous’; protection, shielding, and guarding are ‘protection, shielding, and guarding.’ Therein, according to the saying, ‘Protecting another, one protects oneself,’ patience and other qualities are ‘protection.’ For this was said: ‘And how, monks, does one protect oneself by protecting another? Through patience, non-harming, a mind of loving-kindness, and tender-heartedness.’ ‘Shielding’ is the prevention of harm by means of dwellings, robes, and so on. ‘Guarding’ is the security for the purpose of preventing dangers from thieves and so on. ‘Arrange all of that well, establish it, set it up’—this is the meaning. Now, showing where that is to be arranged, he said, ‘among the household,’ and so on.

තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – අන්තොජනසඞ්ඛාතං තව පුත්තදාරං සීලසංවරෙ පතිට්ඨපෙහි, වත්ථගන්ධමාලාදීනි චස්ස දෙහි, සබ්බොපද්දවෙ චස්ස නිවාරෙහි. බලකායාදීසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – බලකායො කාලං අනතික්කමිත්වා භත්තවෙතනසම්පදානෙනපි අනුග්ගහෙතබ්බො. අභිසිත්තඛත්තියා භද්‍රස්සාජානෙය්‍යාදිරතනසම්පදානෙනපි උපසඞ්ගණ්හිතබ්බා. අනුයන්තඛත්තියා තෙසං අනුරූපයානවාහනසම්පදානෙනපි පරිතොසෙතබ්බා. බ්‍රාහ්මණා අන්නපානවත්ථාදිනා දෙය්‍යධම්මෙන. ගහපතිකා භත්තබීජනඞ්ගලඵාලබලිබද්දාදිසම්පදානෙන. තථා නිගමවාසිනො නෙගමා, ජනපදවාසිනො ච ජානපදා. සමිතපාපබාහිතපාපා සමණබ්‍රාහ්මණා සමණපරික්ඛාරසම්පදානෙන සක්කාතබ්බා. මිගපක්ඛිනො අභයදානෙන සමස්සාසෙතබ්බා.

Here is the summary meaning: Establish your son and wife, known as the inner folk, in the restraint of virtue; give them clothing, perfumes, garlands, and so on; and ward off all dangers for them. For the armed forces and others, this is the same method. This, however, is the distinction: the armed forces should be supported by the provision of food and wages, not letting the time pass. Anointed nobles should be won over with gifts of treasures such as fine donkeys, thoroughbred horses, and so on. Following nobles should be pleased with the gift of suitable inanimate and animate vehicles. Brahmins should be pleased with allowable things such as food, drink, and clothing. Householders should be pleased by the provision of food, seed, plow-beams, plowshares, draft oxen, and so on. Likewise for town-dwellers and townsfolk, and country-dwellers and countryfolk. Ascetics and Brahmins, who have stilled and banished evil, should be honored with the provision of monastic requisites. Beasts and birds should be comforted by the gift of fearlessness.

විජිතෙති අත්තනො ආණාපවත්තිට්ඨානෙ. අධම්මකාරොති අධම්මකිරියා. මා පවත්තිත්ථාති යථා නප්පවත්තති, තථා නං පටිපාදෙහීති අත්ථො. සමණබ්‍රාහ්මණාති සමිතපාපබාහිතපාපා. මදප්පමාදා පටිවිරතාති නවවිධා මානමදා, පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තවොස්සජ්ජනසඞ්ඛාතා පමාදා ච පටිවිරතා. ඛන්තිසොරච්චෙ නිවිට්ඨාති අධිවාසනඛන්තියඤ්ච සුරතභාවෙ ච පතිට්ඨිතා. එකමත්තානන්ති අත්තනො රාගාදීනං දමනාදීහි එකමත්තානං දමෙන්ති සමෙන්ති පරිනිබ්බාපෙන්තීති වුච්චන්ති. කාලෙන කාලන්ති කාලෙ කාලෙ[Pg.35]. අභිනිවජ්ජෙය්‍යාසීති ගූථං විය විසං විය අග්ගිං විය ච සුට්ඨු වජ්ජෙය්‍යාසි. සමාදායාති සුරභිකුසුමදාමං විය අමතං විය ච සම්මා ආදාය පවත්තෙය්‍යාසි.

‘In the conquered territory’ means in the place where one's command prevails. ‘Unrighteous action’ means an unrighteous deed. ‘Let it not occur’ means: you should deal with it in such a way that it does not occur—this is the meaning. ‘Ascetics and Brahmins’ means those who have calmed evil and banished evil. ‘Refraining from intoxication and heedlessness’ means they refrain from the nine kinds of conceit-intoxication, and from the heedlessness defined as letting the mind go in the five strands of sensual pleasure. ‘Established in patience and gentleness’ means they are established in forbearance-patience and in a state of gentleness. ‘The individual self’ means: it is said that by taming their own lust and so on, they tame, calm, and fully extinguish the individual mind. ‘From time to time’ means on each occasion. ‘You should avoid’ means you should thoroughly avoid it like excrement, like poison, and like fire. ‘Having undertaken’ means having taken it up well like a fragrant flower garland or like the deathless, you should practice it.

ඉධ ඨත්වා වත්තං සමානෙතබ්බං. අන්තොජනස්මිං බලකායෙපි එකං, ඛත්තියෙසු එකං, අනුයන්තෙසු එකං, බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙසු එකං, නෙගමජානපදෙසු එකං, සමණබ්‍රාහ්මණෙසු එකං, මිගපක්ඛීසු එකං, අධම්මකාරප්පටික්ඛෙපො එකං, අධනානං ධනානුප්පදානං එකං සමණබ්‍රාහ්මණෙ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හපුච්ඡනං එකන්ති එවමෙතං දසවිධං හොති. ගහපතිකෙ පන පක්ඛිජාතෙ ච විසුං කත්වා ගණෙන්තස්ස ද්වාදසවිධං හොති. පුබ්බෙ අවුත්තං වා ගණෙන්තෙන අධම්මරාගස්ස ච විසමලොභස්ස ච පහානවසෙන ද්වාදසවිධං වෙදිතබ්බං. ඉදං ඛො තාත තන්ති ඉදං දසවිධං ද්වාදසවිධඤ්ච අරියචක්කවත්තිවත්තං නාම. වත්තමානස්සාති පූරෙත්වා වත්තමානස්ස. තදහුපොසථෙතිආදි මහාසුදස්සනෙ වුත්තං.

Here, being established, the conduct should be fulfilled. There is one duty towards the inner folk and the armed forces, one towards nobles, one towards followers, one towards Brahmins and householders, one towards town-dwellers and country-dwellers, one towards ascetics and Brahmins, and one towards beasts and birds. The rejection of unrighteous action is one duty, the giving of wealth to the poor is one, and approaching ascetics and Brahmins to ask questions is one. In this way, this duty is tenfold. For one who counts householders and birds separately, it becomes twelvefold. Or, for one who includes what was not said before, it should be understood as twelvefold by way of abandoning unrighteous lust and uneven greed. ‘This, dear one, is that...’ means: this, which is tenfold and twelvefold, is called the noble wheel-turning monarch's conduct. ‘For one who practices’ means for one who practices, having fulfilled it. ‘On that Uposatha day,’ and so on, was said in the commentary on the Mahāsudassana Sutta.

90. සමතෙනාති අත්තනො මතියා. සුදන්ති නිපාතමත්තං. පසාසතීති අනුසාසති. ඉදං වුත්තං හොති – පොරාණකං රාජවංසං රාජපවෙණිං රාජධම්මං පහාය අත්තනො මතිමත්තෙ ඨත්වා ජනපදං අනුසාසතීති. එවමයං මඝදෙවවංසස්ස කළාරජනකො විය දළ්හනෙමිවංසස්ස උපච්ඡෙදකො අන්තිමපුරිසො හුත්වා උප්පන්නො. පුබ්බෙනාපරන්ති පුබ්බකාලෙන සදිසා හුත්වා අපරකාලං. ජනපදා න පබ්බන්තීති න වඩ්ඪන්ති. යථා තං පුබ්බකානන්ති යථා පුබ්බකානං රාජූනං පුබ්බෙ ච පච්ඡා ච සදිසායෙව හුත්වා පබ්බිංසු, තථා න පබ්බන්ති. කත්ථචි සුඤ්ඤා හොන්ති හතවිලුත්තා, තෙලමධුඵාණිතාදීසු චෙව යාගුභත්තාදීසු ච ඔජාපි පරිහායිත්ථාති අත්ථො.

90. ‘By his own’ means by his own opinion. ‘Sudaṃ’ is merely a particle. ‘He rules’ means he instructs. This is what is said: abandoning the ancient royal lineage, the royal tradition, and the royal law, standing on his own opinion alone, he instructs the country. Thus, like King Kaḷārajanaka, the destroyer of the Maghadeva lineage, he has arisen, having become the last man, the destroyer of the Daḷhanemi lineage. ‘The later is not like the former’ means the provinces of the later period do not prosper. ‘As it was for the ancients’ means: just as the provinces of the former kings prospered, being consistent before and after, so now they do not prosper. In some places they become empty, slain, and plundered. The nutritive essence also declined in oil, honey, molasses, and so on, and in rice gruel, cooked rice, and so on—this is the meaning.

අමච්චා පාරිසජ්ජාති අමච්චා චෙව පරිසාවචරා ච. ගණකමහාමත්තාති අච්ඡිද්දකාදිපාඨගණකා චෙව මහාඅමච්චා ච. අනීකට්ඨාති හත්ථිආචරියාදයො. දොවාරිකාති ද්වාරරක්ඛිනො. මන්තස්සාජීවිනොති මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා, තං නිස්සයං කත්වා යෙ ජීවන්ති පණ්ඩිතා මහාමත්තා, තෙසං එතං නාමං.

Regarding 'ministers and courtiers' (Amaccā pārisajjā): this means both ministers (amaccā) and those who frequent the assembly (parisāvacarā). Regarding 'accountants and great ministers' (Gaṇakamahāmattā): this means both accountants skilled in the ninefold mathematics beginning with acchiddaka (acchiddakādipāṭhagaṇakā) and great ministers (mahāamaccā). Regarding 'army chiefs' (Anīkaṭṭhā): this means elephant trainers and others. Regarding 'doorkeepers' (Dovārikā): this means gatekeepers (dvārarakkhino). Regarding 'those who live by counsel' (Mantassājīvino): wisdom (paññā) is called counsel (mantā); those wise great ministers who live by relying on it—this is their name.

ආයුවණ්ණාදිපරිහානිකථාවණ්ණනා

Commentary on the Discourse on the Decline of Lifespan, Beauty, and So Forth

91. නො [Pg.36] ච ඛො අධනානන්ති බලවලොභත්තා පන අධනානං දලිද්දමනුස්සානං ධනං නානුප්පදාසි. නානුප්පදියමානෙති අනනුප්පදියමානෙ, අයමෙව වා පාඨො. දාලිද්දියන්ති දලිද්දභාවො. අත්තනා ච ජීවාහීති සයඤ්ච ජීවං යාපෙහීති අත්ථො. උද්ධග්ගිකන්තිආදීසු උපරූපරිභූමීසු ඵලදානවසෙන උද්ධමග්ගමස්සාති උද්ධග්ගිකා. සග්ගස්ස හිතා තත්‍රුපපත්තිජනනතොති සොවග්ගිකා. නිබ්බත්තට්ඨානෙ සුඛො විපාකො අස්සාති සුඛවිපාකා. සුට්ඨු අග්ගානං දිබ්බවණ්ණාදීනං දසන්නං විසෙසානං නිබ්බත්තනතො සග්ගසංවත්තනිකා. එවරූපං දක්ඛිණං දානං පතිට්ඨපෙතීති අත්ථො.

91. Regarding 'but not to the poor' (No ca kho adhanānaṃ): due to having strong greed, he did not give wealth to the poor, destitute people. Regarding 'when it was not being given' (Nānuppadiyamāne): when it was not being given (ananuppadiyamāne); or this is the reading. Regarding 'poverty' (Dāliddiyaṃ): the state of being poor. Regarding 'and sustain yourself' (Attanā ca jīvāhi): the meaning is, 'and you yourself should maintain your life.' Regarding 'having a supreme fruit' (Uddhaggikā) and so forth: because it gives its fruit in the higher and higher realms, it has a supreme (aggaṃ) fruit above (uddhaṃ); therefore, it is called uddhaggikā. Because it is beneficial for heaven and generates rebirth there, it is called 'heavenly' (sovaggikā). Because it has a happy (sukho) result (vipāko) in the place of its arising, it is called 'having a happy result' (sukhavipākā). Because it causes the ten excellent special qualities, such as divine beauty and so forth, to arise, it is called 'conducive to heaven' (saggasaṃvattanikā). The meaning is: 'He establishes such a worthy gift.'

92. පවඩ්ඪිස්සතීති වඩ්ඪිස්සති බහුං භවිස්සති. සුනිසෙධං නිසෙධෙය්‍යන්ති සුට්ඨු නිසිද්ධං නිසෙධෙය්‍යං. මූලඝච්චන්ති මූලහතං. ඛරස්සරෙනාති ඵරුසසද්දෙන. පණවෙනාති වජ්ඣභෙරියා.

92. Regarding 'it will increase' (Pavaḍḍhissati): it will grow, it will become much. Regarding 'I would well forbid' (Sunisedhaṃ nisedheyyaṃ): I would well (suṭṭhu) forbid (nisedheyyaṃ) what is forbidden (nisiddhaṃ). Regarding 'striking at the root' (Mūlaghaccaṃ): struck at the root (mūlahataṃ). Regarding 'with a harsh voice' (Kharassarena): with a harsh sound (pharusasaddena). Regarding 'with a small drum' (Paṇavena): with an execution drum (vajjhabheriyā).

93. සීසානි නෙසං ඡින්දිස්සාමාති යෙසං අන්තමසො මූලකමුට්ඨිම්පි හරිස්සාම, තෙසං තථෙව සීසානි ඡින්දිස්සාම, යථා කොචි හටභාවම්පි න ජානිස්සති, අම්හාකං දානි කිමෙත්ථ රාජාපි එවං උට්ඨාය පරං මාරෙතීති අයං නෙසං අධිප්පායො. උපක්කමිංසූති ආරභිංසු. පන්ථදුහනන්ති පන්ථඝාතං, පන්ථෙ ඨත්වා චොරකම්මං.

93. Regarding 'we will cut off their heads' (Sīsāni nesaṃ chindissāma): This was their intention: 'Of those from whom we will steal at least a handful of roots, we will likewise cut off their heads in such a way that no one will know they have been killed. Now, what is there for us to say? Even the king, having risen up, has others killed.' Regarding 'they set about' (Upakkamiṃsū): they began. Regarding 'highway robbery' (Panthadūhanaṃ): killing on the highway; standing on the road and committing the act of thieves.

94. න හි, දෙවාති සො කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං රාජා සච්චං දෙවාති මුඛපටිඤ්ඤාය දින්නාය මාරාපෙති, හන්දාහං මුසාවාදං කරොමී’’ති, මරණභයා ‘‘න හි දෙවා’’ති අවොච.

94. Regarding 'Indeed not, Your Majesty' (Na hi, deva): He apparently thought, 'This king has one killed when a verbal promise is given, saying, "It is true, Your Majesty." Well then, I shall speak a lie.' Out of fear of death, he said, 'Indeed not, Your Majesty.'

96. එකිදන්ති එත්ථ ඉදන්ති නිපාතමත්තං, එකෙ සත්තාති අත්ථො. චාරිත්තන්ති මිච්ඡාචාරං. අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදාති අභිජ්ඣා ච බ්‍යාපාදො ච. මිච්ඡාදිට්ඨීති නත්ථි දින්නන්තිආදිකා අන්තග්ගාහිකා පච්චනීකදිට්ඨි.

96. Regarding 'some here' (Ekidaṃ): Here, idaṃ is merely a particle; the meaning is 'some beings.' Regarding 'conduct' (Cārittaṃ): wrong conduct, i.e., sexual misconduct. Regarding 'covetousness and ill will' (Abhijjhābyāpāda): both covetousness and ill will. Regarding 'wrong view' (Micchādiṭṭhi): the contrary view that holds to an extreme, such as 'there is no fruit of giving,' and so forth.

101. අධම්මරාගොති මාතා මාතුච්ඡා පිතුච්ඡා මාතුලානීතිආදිකෙ අයුත්තට්ඨානෙ රාගො. විසමලොභොති පරිභොගයුත්තෙසුපි ඨානෙසු අතිබලවලොභො. මිච්ඡාධම්මොති පුරිසානං පුරිසෙසු ඉත්ථීනඤ්ච ඉත්ථීසු ඡන්දරාගො.

101. 'Unrighteous lust' (Adhammarāga) is lust for an improper object, such as one's mother, maternal aunt, paternal aunt, maternal uncle's wife, and so on. 'Excessive greed' (Visamalobha) is excessively strong greed even for objects suitable for use. 'Wrongful practice' (Micchādhamma) is the passionate desire of men for men, and of women for women.

අමත්තෙය්‍යතාතිආදීසු [Pg.37] මාතු හිතො මත්තෙය්‍යො, තස්ස භාවො මත්තෙය්‍යතා, මාතරි සම්මා පටිපත්තියා එතං නාමං. තස්සා අභාවො චෙව තප්පටිපක්ඛතා ච අමත්තෙය්‍යතා. අපෙත්තෙය්‍යතාදීසුපි එසෙව නයො. න කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිතාති කුලෙ ජෙට්ඨානං අපචිතියා නීචවුත්තියා අකරණභාවො.

Regarding 'impiety towards the mother' (Amatteyyatā) and so forth: one who benefits the mother is called matteyya; the state of being such is matteyyatā, a name for proper conduct towards one's mother. The absence of that, and the state of being its opposite, is amatteyyatā. The same method applies to 'impiety towards the father' (Apetteyyatā) and so forth. 'Not respecting the elders in the family' (Na kule jeṭṭhāpacāyitā) is the state of not showing reverence or humble conduct towards elders in the family.

දසවස්සායුකසමයවණ්ණනා

Description of the Time of the Ten-Year Lifespan

103. යං ඉමෙසන්ති යස්මිං සමයෙ ඉමෙසං. අලංපතෙය්‍යාති පතිනො දාතුං යුත්තා. ඉමානි රසානීති ඉමානි ලොකෙ අග්ගරසානි. අතිබ්‍යාදිප්පිස්සන්තීති අතිවිය දිප්පිස්සන්ති, අයමෙව වා පාඨො. කුසලන්තිපි න භවිස්සතීති කුසලන්ති නාමම්පි න භවිස්සති, පඤ්ඤත්තිමත්තම්පි න පඤ්ඤායිස්සතීති අත්ථො. පුජ්ජා ච භවිස්සන්ති පාසංසා චාති පූජාරහා ච භවිස්සන්ති පසංසාරහා ච. තදා කිර මනුස්සා ‘‘අසුකෙන නාම මාතා පහතා, පිතා පහතො, සමණබ්‍රාහ්මණා ජීවිතා වොරොපිතා, කුලෙ ජෙට්ඨානං අත්ථිභාවම්පි න ජානාති, අහො පුරිසො’’ති තමෙව පූජෙස්සන්ති චෙව පසංසිස්සන්ති ච.

103. 'At which time for these people' (Yaṃ imesaṃ): at which time for these people. 'Fit for a husband' (Alaṃpateyyā): fit to be given to a husband. 'These flavors' (Imāni rasāni): these are the supreme flavors in the world. 'Will shine excessively' (Atibyādippissanti): they will shine exceedingly; or this is the reading itself. 'Not even the word "wholesome"' (Kusalanti): even the name "wholesome" will not exist; not even the mere concept will be known, this is the meaning. 'They will be honored and praised' (Pujjā ca bhavissanti pāsaṃsā ca): they will be worthy of honor and worthy of praise. At that time, it is said, people will say, 'So-and-so has struck his mother, struck his father, deprived ascetics and brahmins of life, does not even know of the existence of elders in the family—oh, what a man!' and they will honor and praise that very person.

න භවිස්සති මාතාති වාති අයං මය්හං මාතාති ගරුචිත්තං න භවිස්සති. ගෙහෙ මාතුගාමං විය නානාවිධං අසබ්භිකථං කථයමානා අගාරවුපචාරෙන උපසඞ්කමිස්සන්ති. මාතුච්ඡාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච මාතුච්ඡාති මාතුභගිනී. මාතුලානීති මාතුලභරියා. ආචරියභරියාති සිප්පායතනානි සික්ඛාපකස්ස ආචරියස්ස භරියා. ගරූනං දාරාති චූළපිතුමහාපිතුආදීනං භරියා. සම්භෙදන්ති මිස්සීභාවං, මරියාදභෙදං වා.

'There will be no mother' (Na bhavissati mātā): there will be no respectful thought, 'This is my mother.' Speaking various kinds of unseemly talk, they will approach their mothers with disrespectful conduct, as if she were a female servant in the house. The same principle applies to maternal aunts and so forth. Here, 'maternal aunt' (mātucchā) means the mother's sister. 'Maternal uncle's wife' (mātulānī) means the maternal uncle's wife. 'Teacher's wife' (ācariyabhariyā) means the wife of a teacher who instructs in worldly arts. 'Wives of elders' (garūnaṃ dārā) means the wives of elders such as younger paternal uncles and elder paternal uncles. 'Intermingling' (Sambhedaṃ): a state of mixing, or the breaking of boundaries.

තිබ්බො ආඝාතො පච්චුපට්ඨිතො භවිස්සතීති බලවකොපො පුනප්පුනං උප්පත්තිවසෙන පච්චුපට්ඨිතො භවිස්සති. අපරානි ද්වෙ එතස්සෙව වෙවචනානි. කොපො හි චිත්තං ආඝාතෙතීති ආඝාතො. අත්තනො ච පරස්ස ච හිතසුඛං බ්‍යාපාදෙතීති බ්‍යාපාදො. මනොපදූසනතො මනොපදොසොති වුච්චති. තිබ්බං වධකචිත්තන්ති පියමානස්සාපි පරං මාරණත්ථාය වධකචිත්තං. තස්ස වත්ථුං දස්සෙතුං මාතුපි පුත්තම්හීතිආදි වුත්තං. මාගවිකස්සාති මිගලුද්දකස්ස.

'Intense hatred will be present' (Tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati): strong anger will be present, arising again and again. The other two terms are synonyms for this. Because anger (kopa) strikes (āghāteti) the mind, it is called 'hatred' (āghāta). Because it destroys (byāpādeti) the welfare and happiness of oneself and others, it is called 'ill will' (byāpāda). Because it corrupts the mind (manopadūsanato), it is called 'mental corruption' (manopadosa). 'An intensely murderous mind' (Tibbaṃ vadhakacittaṃ): a murderous mind for the purpose of killing another, even one who is dear. To show the basis for this, the passage beginning 'even a mother toward her son' (mātupi puttamhi) was stated. 'Of a hunter' (Māgavikassa): of a deer hunter.

104. සත්ථන්තරකප්පොති [Pg.38] සත්ථෙන අන්තරකප්පො. සංවට්ටකප්පං අප්පත්වා අන්තරාව ලොකවිනාසො. අන්තරකප්පො ච නාමෙස දුබ්භික්ඛන්තරකප්පො රොගන්තරකප්පො සත්ථන්තරකප්පොති තිවිධො. තත්ථ ලොභුස්සදාය පජාය දුබ්භික්ඛන්තරකප්පො හොති. මොහුස්සදාය රොගන්තරකප්පො. දොසුස්සදාය සත්ථන්තරකප්පො. තත්ථ දුබ්භික්ඛන්තරකප්පෙන නට්ඨා යෙභුය්‍යෙන පෙත්තිවිසයෙ උපපජ්ජන්ති. කස්මා? ආහාරනිකන්තියා බලවත්තා. රොගන්තරකප්පෙන නට්ඨා යෙභුය්‍යෙන සග්ගෙ නිබ්බත්තන්ති කස්මා? තෙසඤ්හි ‘‘අහො වතඤ්ඤෙසං සත්තානං එවරූපො රොගො න භවෙය්‍යා’’ති මෙත්තචිත්තං උප්පජ්ජතීති. සත්ථන්තරකප්පෙන නට්ඨා යෙභුය්‍යෙන නිරයෙ උපපජ්ජන්ති. කස්මා? අඤ්ඤමඤ්ඤං බලවාඝාතතාය.

104. The weapon-interval-aeon is an interval-aeon of destruction by weapons. It is the destruction of the world in an interim period, before reaching a dissolution-aeon. This interval-aeon is of three kinds: a famine-interval-aeon, a disease-interval-aeon, and a weapon-interval-aeon. Therein, for a populace where greed is predominant, the famine-interval-aeon occurs. For one where delusion is predominant, the disease-interval-aeon occurs. For one where hatred is predominant, the weapon-interval-aeon occurs. Therein, those destroyed by the famine-interval-aeon are mostly reborn in the realm of spirits. Why? Because of the strength of their craving for food. Those destroyed by the disease-interval-aeon are mostly reborn in heaven. Why? Because for them a mind of loving-kindness arises, thinking, 'Oh, may other beings not have such a disease!' Those destroyed by the weapon-interval-aeon are mostly reborn in hell. Why? Because of their strong mutual animosity.

මිගසඤ්ඤන්ති ‘‘අයං මිගො, අයං මිගො’’ති සඤ්ඤං. තිණ්හානි සත්ථානි හත්ථෙසු පාතුභවිස්සන්තීති තෙසං කිර හත්ථෙන ඵුට්ඨමත්තං යංකිඤ්චි අන්තමසො තිණපණ්ණං උපාදාය ආවුධමෙව භවිස්සති. මා ච මයං කඤ්චීති මයං කඤ්චි එකපුරිසම්පි ජීවිතා මා වොරොපයිම්හ. මා ච අම්හෙ කොචීති අම්හෙපි කොචි එකපුරිසො ජීවිතා මා වොරොපයිත්ථ. යංනූන මයන්ති අයං ලොකවිනාසො පච්චුපට්ඨිතො, න සක්කා ද්වීහි එකට්ඨානෙ ඨිතෙහි ජීවිතං ලද්ධුන්ති මඤ්ඤමානා එවං චින්තයිංසු. වනගහනන්ති වනසඞ්ඛාතෙහි තිණගුම්බලතාදීහි ගහනං දුප්පවෙසට්ඨානං. රුක්ඛගහනන්ති රුක්ඛෙහි ගහනං දුප්පවෙසට්ඨානං. නදීවිදුග්ගන්ති නදීනං අන්තරදීපාදීසු දුග්ගමනට්ඨානං. පබ්බතවිසමන්ති පබ්බතෙහි විසමං, පබ්බතෙසුපි වා විසමට්ඨානං. සභාගායිස්සන්තීති යථා අහං ජීවාමි දිට්ඨා භො සත්තා, ත්වම්පි තථා ජීවසීති එවං සම්මොදනකථාය අත්තනා සභාගෙ කරිස්සන්ති.

The perception of them as deer is the perception, 'This is a deer, this is a deer.' 'Sharp weapons will appear in their hands' means that it is said that whatever is merely touched by their hands, even down to a blade of grass or a leaf, will become a weapon. 'Let us not kill anyone' means let us not deprive any single person of life. 'And let no one kill us' means and let no single person deprive us of life. Thinking, 'This destruction of the world is at hand; it is not possible for two people to obtain life while staying in one place,' they considered thus. 'A forest thicket' is a dense and hard-to-enter place with what is called a forest, that is, grass, bushes, creepers, and so on. 'A thicket of trees' is a dense and hard-to-enter place with trees. 'Inaccessible places in rivers' are hard-to-traverse places such as islands in the middle of rivers. 'Uneven mountain terrain' is an uneven place formed by mountains, or an uneven place upon the mountains. 'They will share a common lot' means that with joyful speech, saying, 'Friend, just as I live, so you live! We have seen the slain beings!', they will make their lot a common one.

ආයුවණ්ණාදිවඩ්ඪනකථාවණ්ණනා

Commentary on the Discourse Concerning the Increase of Lifespan, Beauty, and so forth

105. ආයතන්ති මහන්තං. පාණාතිපාතා විරමෙය්‍යාමාති පාණාතිපාතතො ඔසක්කෙය්‍යාම. පාණාතිපාතං විරමෙය්‍යාමාතිපි සජ්ඣායන්ති, තත්ථ පාණාතිපාතං පජහෙය්‍යාමාති අත්ථො. වීසතිවස්සායුකාති මාතාපිතරො [Pg.39] පාණාතිපාතා පටිවිරතා, පුත්තා කස්මා වීසතිවස්සායුකා අහෙසුන්ති ඛෙත්තවිසුද්ධියා. තෙසඤ්හි මාතාපිතරො සීලවන්තො ජාතා. ඉති සීලගබ්භෙ වඩ්ඪිතත්තා ඉමාය ඛෙත්තවිසුද්ධියා දීඝායුකා අහෙසුං. යෙ පනෙත්ථ කාලං කත්වා තත්ථෙව නිබ්බත්තා, තෙ අත්තනොව සීලසම්පත්තියා දීඝායුකා අහෙසුං.

105. 'Great' means long. 'We should abstain from the destruction of life' means we should withdraw from the destruction of life. 'We should abstain from the destruction of life' is also recited, and therein the meaning is 'we should abandon the destruction of life.' Regarding 'of twenty years lifespan': the question is, 'The parents abstained from the destruction of life, so why were their children of twenty years lifespan?' The answer is: 'Due to the purity of the field.' Indeed, their parents were born virtuous. Thus, because they had grown in a virtuous womb, they were long-lived due to this purity of the field. Those among them who, having passed away, were reborn right there, were long-lived due to their own accomplishment in virtue.

අස්සාමාති භවෙය්‍යාම. චත්තාරීසවස්සායුකාතිආදයො කොට්ඨාසා අදින්නාදානාදීහි පටිවිරතානං වසෙන වෙදිතබ්බා.

'We would be' means we would become. The sections beginning with 'of forty years lifespan' should be understood by way of those who abstain from taking what is not given and so forth.

සඞ්ඛරාජඋප්පත්තිවණ්ණනා

Commentary on the Arising of King Saṅkha

106. ඉච්ඡාති මය්හං භත්තං දෙථාති එවං උප්පජ්ජනකතණ්හා. අනසනන්ති න අසනං අවිප්ඵාරිකභාවො කායාලසියං, භත්තං භුත්තානං භත්තසම්මදපච්චයා නිපජ්ජිතුකාමතාජනකො කායදුබ්බලභාවොති අත්ථො. ජරාති පාකටජරා. කුක්කුටසම්පාතිකාති එකගාමස්ස ඡදනපිට්ඨතො උප්පතිත්වා ඉතරගාමස්ස ඡදනපිට්ඨෙ පතනසඞ්ඛාතො කුක්කුටසම්පාතො. එතාසු අත්ථීති කුක්කුටසම්පාතිකා. ‘‘කුක්කුටසම්පාදිකා’’තිපි පාඨො, ගාමන්තරතො ගාමන්තරං කුක්කුටානං පදසා ගමනසඞ්ඛාතො කුක්කුටසම්පාදො එතාසු අත්ථීති අත්ථො. උභයම්පෙතං ඝනනිවාසතංයෙව දීපෙති. අවීචි මඤ්ඤෙ ඵුටො භවිස්සතීති අවීචිමහානිරයො විය නිරන්තරපූරිතො භවිස්සති.

106. 'Desire' is the craving that causes arising, expressed as: 'Give me food!' 'Not eating' means no eating; it is a state of listlessness, bodily laziness. The meaning is: the state of bodily weakness that generates the desire to lie down for those who have eaten, due to the condition of drowsiness from food. 'Old age' means manifest old age. 'Chicken-fall' refers to the falling of a chicken, described as flying up from the rooftop of one village and falling on the rooftop of another village. Because this occurs in these places, they are called 'places of chicken-fall.' There is also the reading 'chicken-travel,' and the meaning is that the going of chickens, described as traveling on foot from one village to another, occurs in these places. Both of these terms indicate only dense habitation. 'It seems it will be as full as Avīci' means it will be filled without interval, like the Avīci great hell.

107. ‘‘අසීතිවස්සසහස්සායුකෙසු, භික්ඛවෙ, මනුස්සෙසු මෙත්තෙය්‍යො නාම භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සතී’’ති න වඩ්ඪමානකවසෙන වුත්තං. න හි බුද්ධා වඩ්ඪමානෙ ආයුම්හි නිබ්බත්තන්ති, හායමානෙ පන නිබ්බත්තන්ති. තස්මා යදා තං ආයු වඩ්ඪිත්වා අසඞ්ඛෙය්‍යතං පත්වා පුන හායමානං අසීතිවස්සසහස්සකාලෙ ඨස්සති, තදා උප්පජ්ජිස්සතීති අත්ථො. පරිහරිස්සතීති ඉදං පන පරිවාරෙත්වා විචරන්තානං වසෙන වුත්තං. යූපොති පාසාදො. රඤ්ඤා මහාපනාදෙන කාරාපිතොති රඤ්ඤා හෙතුභූතෙන තස්සත්ථාය සක්කෙන දෙවරාජෙන විස්සකම්මදෙවපුත්තං පෙසෙත්වා කාරාපිතො. පුබ්බෙ කිර ද්වෙ පිතාපුත්තා නළකාරා පච්චෙකබුද්ධස්ස නළෙහි ච උදුම්බරෙහි [Pg.40] ච පණ්ණසාලං කාරාපෙත්වා තං තත්ථ වාසාපෙත්වා චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහිංසු. තෙ කාලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා. තෙසු පිතා දෙවලොකෙයෙව අට්ඨාසි. පුත්තො දෙවලොකා චවිත්වා සුරුචිස්ස රඤ්ඤො දෙවියා සුමෙධාය කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තො. මහාපනාදො නාම කුමාරො අහොසි. සො අපරභාගෙ ඡත්තං උස්සාපෙත්වා මහාපනාදො නාම රාජා ජාතො. අථස්ස පුඤ්ඤානුභාවෙන සක්කො දෙවරාජා විස්සකම්මදෙවපුත්තං රඤ්ඤො පාසාදං කරොහීති පහිණි සො තස්ස පාසාදං නිම්මිනි පඤ්චවීසතියොජනුබ්බෙධං සත්තරතනමයං සතභූමකං. යං සන්ධාය ජාතකෙ වුත්තං –

107. The statement, 'Bhikkhus, when human beings have a lifespan of eighty thousand years, the Blessed One named Metteyya will arise in the world,' was not spoken by way of an increasing lifespan. For Buddhas do not arise when the lifespan is increasing; rather, they arise when it is decreasing. Therefore, the meaning is that he will arise when that lifespan, having increased to an incalculable number and then decreasing again, stands at the time of eighty thousand years. As for the statement 'He will lead his retinue,' this was said with reference to those who will wander about surrounding him. 'Pillar' means a palace. 'Caused to be built by King Mahāpanāda' means that, with the king as the cause, it was caused to be built for his sake by Sakka, the king of the devas, who sent the Vissakamma-devaputta. It is said that previously, a father and son who were reed-workers, having had a leaf-hut made of reeds and fig-wood for a Paccekabuddha, had him reside there and attended to him with the four requisites. Having passed away, they were reborn in the deva-world. Of them, the father remained in the deva-world. The son, having passed away from the deva-world, was reborn in the womb of Queen Sumedhā, the consort of King Suruci. He became the prince named Mahāpanāda. In a later time, having raised the royal parasol, he became the king named Mahāpanāda. Then, through the power of his merit, Sakka, the king of the devas, sent the Vissakamma-devaputta, saying, 'Build a palace for the king.' He created a palace for him, twenty-five yojanas in height, made of the seven precious substances, and having a hundred stories. It is with reference to this that it was said in the Jātaka:

‘‘පනාදො නාම සො රාජා, යස්ස යූපො සුවණ්ණයො;

තිරියං සොළසුබ්බෙධො, උද්ධමාහු සහස්සධා.

That king was named Panāda, whose pillar was made of gold; sixteen cubits in breadth, and a thousand, they say, in height.

සහස්සකණ්ඩො සතගෙණ්ඩු, ධජාලු හරිතාමයො;

අනච්චුං තත්ථ ගන්ධබ්බා, ඡ සහස්සානි සත්තධා.

It had a thousand sections and a hundred pinnacles, was adorned with banners, and made of beryl; therein danced the celestial musicians, six thousand in seven groups.

එවමෙතං තදා ආසි, යථා භාසසි භද්දජි;

සක්කො අහං තදා ආසිං, වෙය්‍යාවච්චකරො තවා’’ති. (ජා. 5.3.42);

“So it was then, just as you say, Bhaddaji; at that time I was Sakka, your attendant.”

සො රාජා තත්ථ යාවතායුකං වසිත්වා කාලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තස්මිං දෙවලොකෙ නිබ්බත්තෙ සො පාසාදො මහාගඞ්ගාය අනුසොතං පති. තස්ස ධුරසොපානසම්මුඛට්ඨානෙ පයාගපතිට්ඨානං නාම නගරං මාපිතං. ථුපිකාසම්මුඛට්ඨානෙ කොටිගාමො නාම. අපරභාගෙ අම්හාකං භගවතො කාලෙ සො නළකාරදෙවපුත්තො දෙවලොකතො චවිත්වා මනුස්සපථෙ භද්දජිසෙට්ඨි නාම හුත්වා සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණි. සො නාවාය ගඞ්ගාතරණදිවසෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස තං පාසාදං දස්සෙතීති වත්ථු විත්ථාරෙතබ්බං. කස්මා පනෙස පාසාදො න අන්තරහිතොති? ඉතරස්ස ආනුභාවා. තෙන සද්ධිං පුඤ්ඤං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තකුලපුත්තො අනාගතෙ සඞ්ඛො නාම රාජා භවිස්සති. තස්ස පරිභොගත්ථාය සො පාසාදො උට්ඨහිස්සති, තස්මා න අන්තරහිතොති.

That king, having lived there for the extent of his lifespan, passed away and was reborn in the deva-world. When he was reborn in the deva-world, that palace fell into the Great Ganges and went downstream. At the place opposite the head of its main staircase, a city named Payāgapatiṭṭhāna was created. At the place opposite its pinnacle, a village named Koṭigāma was created. In a later time, during the era of our Blessed One, that deva-son who had been a reed-worker, having passed away from the deva-world, was reborn in the human realm as the wealthy merchant Bhaddaji, went forth in the presence of the Teacher, and attained Arahantship. On the day he was crossing the Ganges by boat, he showed that palace to the community of bhikkhus—this story should be elaborated. But why did this palace not disappear? Due to the power of the other one. A clansman who performed merit together with him and was reborn in the deva-world will in the future become the king named Sankha. That palace will arise for his enjoyment; therefore, it did not disappear.

108. උස්සාපෙත්වාති [Pg.41] තං පාසාදං උට්ඨාපෙත්වා. අජ්ඣාවසිත්වාති තත්ථ වසිත්වා. තං දත්වා විස්සජ්ජිත්වාති තං පාසාදං දානවසෙන දත්වා නිරපෙක්ඛො පරිච්චාගවසෙන ච විස්සජ්ජිත්වා. කස්ස ච එවං දත්වාති? සමණාදීනං. තෙනාහ – ‘‘සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවනිබ්බකයාචකානං දානං දත්වා’’ති. කථං පන සො එකං පාසාදං බහූනං දස්සතීති? එවං කිරස්ස චිත්තං උප්පජ්ජිස්සති ‘‘අයං පාසාදො විප්පකිරියතූ’’ති. සො ඛණ්ඩඛණ්ඩසො විප්පකිරිස්සති. සො තං අලග්ගමානොව හුත්වා ‘‘යො යත්තකං ඉච්ඡති, සො තත්තකං ගණ්හතූ’’ති දානවසෙන විස්සජ්ජිස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘දානං දත්වා මෙත්තෙය්‍යස්ස භගවතො…පෙ… විහරිස්සතී’’ති. එත්තකෙන භගවා වට්ටගාමිකුසලස්ස අනුසන්ධිං දස්සෙති.

108. “Ussāpetvā” means “having raised up that palace.” “Ajjhāvasitvā” means “having dwelt there.” “Taṃ datvā vissajjitvā” means “having given that palace by way of a gift and having relinquished it by way of abandonment without attachment.” To whom will he give it thus? To ascetics and so forth. Therefore, He said: “Having given a gift to ascetics, brahmins, the poor, the destitute, mendicants, and beggars.” But how will he give one palace to many? It is said that this thought will arise in him: “May this palace be scattered!” And it will scatter into pieces. He, being unattached to it, will relinquish it by way of a gift, saying: “Let whoever desires a certain amount, take that amount.” Therefore it was said: “Having given the gift, in the presence of the Blessed One Metteyya… he will dwell.” By this much, the Blessed One shows the causal connection of the wholesome kamma that leads to the round of existence.

109. ඉදානි විවට්ටගාමිකුසලස්ස අනුසන්ධිං දස්සෙන්තො පුන අත්තදීපා, භික්ඛවෙ, විහරථාතිආදිමාහ.

109. Now, to show the connection with the wholesome deed leading to liberation from the round of existence, he again said, “Monks, dwell with yourselves as an island,” and so forth.

භික්ඛුනො ආයුවණ්ණාදිවඩ්ඪනකථාවණ්ණනා

The Exposition on the Talk about the Increase of a Bhikkhu's Lifespan, Beauty, and So On

110. ඉදං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ආයුස්මින්ති භික්ඛවෙ යං වො අහං ආයුනාපි වඩ්ඪිස්සථාති අවොචං, තත්ථ ඉදං භික්ඛුනො ආයුස්මිං ඉදං ආයුකාරණන්ති අත්ථො. තස්මා තුම්හෙහි ආයුනා වඩ්ඪිතුකාමෙහි ඉමෙ චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවෙතබ්බාති දස්සෙති.

110. Regarding the phrase “this, monks, is for a bhikkhu's lifespan”: O monks, that statement which I spoke to you, “You will increase even in lifespan,” in that statement, this is for a bhikkhu's lifespan, this is the cause of lifespan—this is the meaning. Therefore, he shows that those of you who wish to increase in lifespan should develop these four bases of psychic power.

වණ්ණස්මින්ති යං වො අහං වණ්ණෙනපි වඩ්ඪිස්සථාති අවොචං, ඉදං තත්ථ වණ්ණකාරණං. සීලවතො හි අවිප්පටිසාරාදීනං වසෙන සරීරවණ්ණොපි කිත්තිවසෙන ගුණවණ්ණොපි වඩ්ඪති. තස්මා තුම්හෙහි වණ්ණෙන වඩ්ඪිතුකාමෙහි සීලසම්පන්නෙහි භවිතබ්බන්ති දස්සෙති.

Regarding “in beauty”: that statement which I spoke to you, “You will increase even in beauty,” in that statement, this is the cause of beauty. For indeed, for one who is virtuous, by way of non-remorse and so on, both the beauty of the body and, by way of renown, the beauty of virtue increase. Therefore, he shows that those of you who wish to increase in beauty should become endowed with virtue.

සුඛස්මින්ති යං වො අහං සුඛෙනපි වඩ්ඪිස්සථාති අවොචං, ඉදං තත්ථ විවෙකජං පීතිසුඛාදිනානප්පකාරකං ඣානසුඛං. තස්මා තුම්හෙහි සුඛෙන වඩ්ඪිතුකාමෙහි ඉමානි චත්තාරි ඣානානි භාවෙතබ්බානි.

Regarding “in happiness”: that statement which I spoke to you, “You will increase even in happiness,” this is that happiness of jhāna, born of seclusion, of various kinds such as joy and happiness. Therefore, those of you who wish to increase in happiness should develop these four jhānas.

භොගස්මින්ති යං වො අහං භොගෙනපි වඩ්ඪිස්සථාති අවොචං, අයං සො අප්පමාණානං සත්තානං අප්පටිකූලතාවහො සුඛසයනාදි එකාදසානිසංසො සබ්බදිසාවිප්ඵාරිතබ්‍රහ්මවිහාරභොගො. තස්මා තුම්හෙහි භොගෙන වඩ්ඪිතුකාමෙහි ඉමෙ බ්‍රහ්මවිහාරා භාවෙතබ්බා.

Regarding “in enjoyment”: that statement which I spoke to you, “You will increase even in enjoyment,” this is that enjoyment of the divine abodes that pervades all directions, brings about a state of non-aversion for countless beings, and has the eleven benefits such as sleeping in comfort. Therefore, those of you who wish to increase in enjoyment should develop these divine abodes.

බලස්මින්ති [Pg.42] යං වො අහං බලෙනපි වඩ්ඪිස්සථාති අවොචං, ඉදං ආසවක්ඛයපරියොසානෙ උප්පන්නං අරහත්තඵලසඞ්ඛාතං බලං. තස්මා තුම්හෙහි බලෙන වඩ්ඪිතුකාමෙහි අරහත්තප්පත්තියා යොගො කරණීයො.

Regarding “in strength”: that statement which I spoke to you, “You will increase even in strength,” this is the strength reckoned as the fruit of arahantship, which has arisen at the culmination of the destruction of the taints. Therefore, those of you who wish to increase in strength should make an effort for the attainment of arahantship.

යථයිදං, භික්ඛවෙ, මාරබලන්ති යථා ඉදං දෙවපුත්තමාරමච්චුමාරකිලෙසමාරානං බලං දුප්පසහං දුරභිසම්භවං, එවං අඤ්ඤං ලොකෙ එකබලම්පි න සමනුපස්සාමි. තම්පි බලං ඉදමෙව අරහත්තඵලං පසහති අභිභවති අජ්ඣොත්ථරති. තස්මා එත්ථෙව යොගො කරණීයොති දස්සෙති.

Regarding “this power of Māra, monks”: Just as this power of the Māra as a deity, the Māra of death, and the Māra of defilements is hard to endure and hard to overcome, so I do not perceive any other single power in the world. This very fruit of arahantship endures, overcomes, and overwhelms even that power. Therefore, he shows that effort should be made right here.

එවමිදං පුඤ්ඤන්ති එවං ඉදං ලොකුත්තරපුඤ්ඤම්පි යාව ආසවක්ඛයා පවඩ්ඪතීති විවට්ටගාමිකුසලානුසන්ධිං නිට්ඨපෙන්තො අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨපෙසි. සුත්තපරියොසානෙ වීසති භික්ඛුසහස්සානි අරහත්තං පාපුණිංසු. චතුරාසීති පාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසූති.

Regarding “thus this merit”: Thus this supramundane merit also increases up to the destruction of the taints. Concluding the connection with the wholesome deed leading to liberation, he concluded the discourse with arahantship as its pinnacle. At the end of the discourse, twenty thousand bhikkhus attained arahantship. Eighty-four thousand beings drank the deathless nectar.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

In the Sumaṅgalavilāsinī, the Commentary on the Dīgha Nikāya

චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Cakkavatti Sutta is concluded.

4. අග්ගඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

4. The Exposition of the Aggañña Sutta

වාසෙට්ඨභාරද්වාජවණ්ණනා

The Exposition on Vāseṭṭha and Bhāradvāja

111. එවං [Pg.43] මෙ සුතන්ති අග්ගඤ්ඤසුත්තං. තත්‍රායමනුත්තානපදවණ්ණනා – පුබ්බාරාමෙ මිගාරමාතුපාසාදෙති එත්ථ අයං අනුපුබ්බිකථා. අතීතෙ සතසහස්සකප්පමත්ථකෙ එකා උපාසිකා පදුමුත්තරං භගවන්තං නිමන්තෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසතසහස්සස්ස දානං දත්වා භගවතො පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා ‘‘අනාගතෙ තුම්හාදිසස්ස බුද්ධස්ස අග්ගුපට්ඨායිකා හොමී’’ති පත්ථනං අකාසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවෙසු චෙව මනුස්සෙසු ච සංසරිත්වා අම්හාකං භගවතො කාලෙ භද්දියනගරෙ මෙණ්ඩකසෙට්ඨිපුත්තස්ස ධනඤ්චයසෙට්ඨිනො ගෙහෙ සුමනදෙවියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. ජාතකාලෙ තස්සා විසාඛාති නාමං අකංසු. සා යදා භගවා භද්දියනගරං ආගමාසි, තදා පඤ්චදාසිසතෙහි සද්ධිං භගවතො පච්චුග්ගමනං කත්වා පඨමදස්සනම්හියෙව සොතාපන්නා අහොසි.

111. Regarding 'Thus have I heard,' this is the Aggañña Sutta. Herein is the explanation of the non-obvious words: regarding 'in the Eastern Park, at Migāramātā’s Mansion,' this is the preliminary discourse. In the past, over one hundred thousand eons ago, a female lay devotee invited the Blessed One Padumuttara and offered alms to a hundred thousand bhikkhus headed by the Buddha. Then, lying at the Blessed One’s feet, she made the aspiration: 'In the future, may I become the foremost female attendant of a Buddha like you.' She wandered in the realms of gods and humans for a hundred thousand eons and, in the time of our Blessed One, took rebirth in the womb of Sumanā Devī, in the household of the merchant Dhanañcaya, son of the merchant Meṇḍaka, in the city of Bhaddiya. At birth, they gave her the name Visākhā. When the Blessed One came to the city of Bhaddiya, she went forth with five hundred female servants to welcome him and became a stream-enterer at the very first sight of him.

අපරභාගෙ සාවත්ථියං මිගාරසෙට්ඨිපුත්තස්ස පුණ්ණවඩ්ඪනකුමාරස්ස ගෙහං ගතා. තත්ථ නං මිගාරසෙට්ඨි මාතුට්ඨානෙ ඨපෙසි. තස්මා මිගාරමාතාති වුච්චති. පතිකුලං ගච්ඡන්තියා චස්සා පිතා මහාලතාපිළන්ධනං නාම කාරාපෙසි. තස්මිං පිළන්ධනෙ චතස්සො වජිරනාළියො උපයොගං අගමංසු, මුත්තානං එකාදස නාළියො, පවාළස්ස ද්වාවීසති නාළියො, මණීනං තෙත්තිංස නාළියො. ඉති එතෙහි ච අඤ්ඤෙහි ච සත්තහි රතනෙහි නිට්ඨානං අගමාසි. තං සීසෙ පටිමුක්කං යාව පාදපිට්ඨියා භස්සති. පඤ්චන්නං හත්ථීනං බලං ධාරයමානාව නං ඉත්ථී ධාරෙතුං සක්කොති. සා අපරභාගෙ දසබලස්ස අග්ගුපට්ඨායිකා හුත්වා තං පසාධනං විස්සජ්ජෙත්වා නවහි කොටීහි භගවතො විහාරං කාරයමානා කරීසමත්තෙ භූමිභාගෙ පාසාදං කාරෙසි. තස්ස උපරිභූමියං පඤ්ච ගබ්භසතානි හොන්ති, හෙට්ඨිමභූමියං පඤ්චාති ගබ්භසහස්සප්පටිමණ්ඩිතො අහොසි. සා ‘‘සුද්ධපාසාදොව න සොභතී’’ති තං පරිවාරෙත්වා පඤ්ච දුවඩ්ඪගෙහසතානි, පඤ්ච චූළපාසාදසතානි, පඤ්ච දීඝසාලසතානි ච කාරාපෙසි. විහාරමහො චතූහි මාසෙහි නිට්ඨානං අගමාසි.

Later, in Sāvatthī, she went to the house of the young man Puṇṇavaḍḍhana, son of the merchant Migāra. There, the merchant Migāra placed her in the position of a mother. Therefore, she was called Migāramātā. When she was going to her husband’s family, her father had a great ornament made for her named Mahālatāpiḷandhana. In that ornament, four measures of diamonds, eleven measures of pearls, twenty-two measures of coral, and thirty-three measures of gems were used. Thus, it was completed with these and other kinds of jewels. When worn on the head, it hangs down as far as the top of the feet. Only a woman possessing the strength of five elephants is able to wear it. Later, having become the chief female attendant of the Ten-Powered One and having given up that adornment, she had a monastery built for the Blessed One with nine crores of wealth. On a plot of land the size of a karīsa, she had a mansion constructed. Its upper floor had five hundred chambers, and the lower floor had five hundred; thus, it was adorned with a thousand chambers. Thinking, 'A mere mansion alone is not splendid,' she had it surrounded and had five hundred two-storied houses, five hundred small mansions, and five hundred long halls built. The monastery dedication festival was completed in four months.

මාතුගාමත්තභාවෙ [Pg.44] ඨිතාය විසාඛාය විය අඤ්ඤිස්සා බුද්ධසාසනෙ ධනපරිච්චාගො නාම නත්ථි, පුරිසත්තභාවෙ ඨිතස්ස අනාථපිණ්ඩිකස්ස විය අඤ්ඤස්සාති. සො හි චතුපණ්ණාසකොටියො විස්සජ්ජෙත්වා සාවත්ථියා දක්ඛිණභාගෙ අනුරාධපුරස්ස මහාවිහාරසදිසෙ ඨානෙ ජෙතවනමහාවිහාරං නාම කාරෙසි. විසාඛා සාවත්ථියා පාචීනභාගෙ උත්තරදෙවියා විහාරසදිසෙ ඨානෙ පුබ්බාරාමං නාම කාරෙසි. භගවා ඉමෙසං ද්වින්නං කුලානං අනුකම්පාය සාවත්ථිං නිස්සාය විහරන්තො ඉමෙසු ද්වීසු විහාරෙසු නිබද්ධවාසං වසි. එකං අන්තොවස්සං ජෙතවනෙ වසති, එකං පුබ්බාරාමෙ. තස්මිං සමයෙ පන භගවා පුබ්බාරාමෙ විහරති. තෙන වුත්තං ‘‘පුබ්බාරාමෙ මිගාරමාතුපාසාදෙ’’ති.

In the Buddha's Dispensation, there is no donation of wealth by another woman established in womanhood like that of Visākhā, nor by another man established in manhood like that of Anāthapiṇḍika. For he, having given up fifty-four crores of wealth, had the great monastery named Jetavana built in the southern part of Sāvatthī, in a place similar to the Mahāvihāra of Anurādhapura. Visākhā had the monastery named Pubbārāma built in the eastern part of Sāvatthī, in a place similar to the monastery of Uttarādevī. The Blessed One, out of compassion for these two families, while dwelling in dependence on Sāvatthī, took up permanent residence in these two monasteries. He dwells for one rains-residence in Jetavana, and for one in Pubbārāma. At that time, however, the Blessed One was dwelling in Pubbārāma. Therefore, it was said, 'in Pubbārāma, at Migāramātā’s Mansion.'

වාසෙට්ඨභාරද්වාජාති වාසෙට්ඨො ච සාමණෙරො භාරද්වාජො ච. භික්ඛූසු පරිවසන්තීති තෙ නෙව තිත්ථියපරිවාසං වසන්ති, න ආපත්තිපරිවාසං. අපරිපුණ්ණවස්සත්තා පන භික්ඛුභාවං පත්ථයමානා වසන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘භික්ඛුභාවං ආකඞ්ඛමානා’’ති. උභොපි හෙතෙ උදිච්චබ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තා, චත්තාලීස චත්තාලීස කොටිවිභවා තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ මජ්ඣිමනිකායෙ වාසෙට්ඨසුත්තං සුත්වා සරණං ගතා, තෙවිජ්ජසුත්තං සුත්වා පබ්බජිත්වා ඉමස්මිං කාලෙ භික්ඛුභාවං ආකඞ්ඛමානා පරිවසන්ති. අබ්භොකාසෙ චඞ්කමතීති උත්තරදක්ඛිණෙන ආයතස්ස පාසාදස්ස පුරත්ථිමදිසාභාගෙ පාසාදච්ඡායායං යන්තරජ්ජූහි ආකඩ්ඪියමානං රතනසතුබ්බෙධං සුවණ්ණඅග්ඝිකං විය අනිලපථෙ විධාවන්තීහි ඡබ්බණ්ණාහි බුද්ධරස්මීහි සොභමානො අපරාපරං චඞ්කමති.

Regarding 'Vāseṭṭha and Bhāradvāja,' this refers to the novice Vāseṭṭha and the novice Bhāradvāja. Regarding 'living among the bhikkhus,' they are not living the probation of heretics, nor are they living the probation for an offense. But because they had not yet completed the required years, they are living while desiring the state of a bhikkhu. For that very reason, he said, 'aspiring to the state of a bhikkhu.' Both of these were born in great, wealthy brahmin families of the north, each possessing forty crores of wealth, and were masters of the three Vedas. Having heard the Vāseṭṭha Sutta in the Majjhima Nikāya, they went for refuge. Having heard the Tevijja Sutta, they went forth and at this time are living on probation, desiring the state of a bhikkhu. Regarding 'walking in the open,' on the eastern side of the long mansion that extends from north to south, in the shade of the mansion, shining with the six-colored Buddha-rays that were coursing through the sky like a golden shrine one hundred cubits high being drawn by mechanical ropes, he was walking back and forth.

113. අනුචඞ්කමිංසූති අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ඔනතසරීරා හුත්වා අනුවත්තමානා චඞ්කමිංසු. වාසෙට්ඨං ආමන්තෙසීති සො තෙසං පණ්ඩිතතරො ගහෙතබ්බං විස්සජ්ජෙතබ්බඤ්ච ජානාති, තස්මා තං ආමන්තෙසි. තුම්හෙ ඛ්වත්ථාති තුම්හෙ ඛො අත්ථ. බ්‍රාහ්මණජච්චාති, බ්‍රාහ්මණජාතිකා. බ්‍රාහ්මණකුලීනාති බ්‍රාහ්මණෙසු කුලීනා කුලසම්පන්නා. බ්‍රාහ්මණකුලාති බ්‍රාහ්මණකුලතො, භොගාදිසම්පන්නං බ්‍රාහ්මණකුලං පහායාති අත්ථො. න අක්කොසන්තීති දසවිධෙන අක්කොසවත්ථුනා න අක්කොසන්ති. න පරිභාසන්තීති නානාවිධාය පරිභවකථාය න පරිභාසන්තීති අත්ථො. ඉති [Pg.45] භගවා ‘‘බ්‍රාහ්මණා ඉමෙ සාමණෙරෙ අක්කොසන්ති පරිභාසන්තී’’ති ජානමානොව පුච්ඡති. කස්මා? ඉමෙ මයා අපුච්ඡිතා පඨමතරං න කථෙස්සන්ති, අකථිතෙ කථා න සමුට්ඨාතීති කථාසමුට්ඨාපනත්ථාය. තග්ඝාති එකංසවචනෙ නිපාතො, එකංසෙනෙව නො, භන්තෙ, බ්‍රාහ්මණා අක්කොසන්ති පරිභාසන්තීති වුත්තං හොති. අත්තරූපායාති අත්තනො අනුරූපාය. පරිපුණ්ණායාති යථාරුචි පදබ්‍යඤ්ජනානි ආරොපෙත්වා ආරොපෙත්වා පරිපූරිතාය. නො අපරිපුණ්ණායාති අන්තරා අට්ඨපිතාය නිරන්තරං පවත්තාය.

113. As for 'They walked behind him': they walked behind him, following with their hands raised in añjali and their bodies bowed. As for 'He addressed Vāseṭṭha': that one was the more learned among them, knowing what should be accepted and what should be rejected; therefore, He addressed him. ‘You indeed are’ means ‘you, indeed, are’. ‘Of brahmin birth’ means ‘of the brahmin caste’. ‘Of brahmin lineage’ means ‘well-born among brahmins, of distinguished family’. ‘From a brahmin family’ means ‘from a brahmin family’; the meaning is, ‘having abandoned a brahmin family endowed with wealth and so forth’. ‘Do they not abuse you?’ means ‘Do they not abuse you with the ten grounds for abuse?’. ‘Do they not revile you?’ means ‘Do they not revile you with various kinds of disparaging talk?’—this is the meaning. Thus, the Blessed One, knowing full well that ‘the brahmins abuse and revile these novices,’ asks. Why? ‘If I do not question them, they will not speak first; and if it is not spoken of, a discourse will not arise’—thus, He asks for the purpose of initiating a discourse. ‘Indeed’ is a particle in the sense of certainty; it means, ‘Assuredly, venerable sir, the brahmins abuse and revile us’. ‘Befitting oneself’ means ‘appropriate to oneself’. ‘Complete’ means ‘filled up by repeatedly adding words and syllables as desired’. ‘Not incomplete’ means ‘not stopped in the middle, proceeding without interruption’.

කස්මා පන බ්‍රාහ්මණා ඉමෙ සාමණෙරෙ අක්කොසන්තීති? අප්පතිට්ඨතාය. ඉමෙ හි සාමණෙරා අග්ගබ්‍රාහ්මණානං පුත්තා තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ ජම්බුදීපෙ බ්‍රාහ්මණානං අන්තරෙ පාකටා සම්භාවිතා තෙසං පබ්බජිතත්තා අඤ්ඤෙ බ්‍රාහ්මණපුත්තා පබ්බජිංසු. අථ ඛො බ්‍රාහ්මණා ‘‘අපතිට්ඨා මයං ජාතා’’ති ඉමාය අප්පතිට්ඨතාය ගාමද්වාරෙපි අන්තොගාමෙපි තෙ දිස්වා ‘‘තුම්හෙහි බ්‍රාහ්මණසමයො භින්නො, මුණ්ඩසමණකස්ස පච්ඡතො පච්ඡතො රසගිද්ධා හුත්වා විචරථා’’තිආදීනි චෙව පාළියං ආගතානි ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො’’තිආදීනි ච වත්වා අක්කොසන්ති. සාමණෙරා තෙසු අක්කොසන්තෙසුපි කොපං වා ආඝාතං වා අකත්වා කෙවලං භගවතා පුට්ඨා ‘‘තග්ඝ නො, භන්තෙ, බ්‍රාහ්මණා අක්කොසන්ති පරිභාසන්තී’’ති ආරොචෙසුං. අථ නෙ භගවා අක්කොසනාකාරං පුච්ඡන්තො යථා කථං පන වොති පුච්ඡති. තෙ ආචික්ඛන්තා බ්‍රාහ්මණා භන්තෙතිආදිමාහංසු.

Why then do the brahmins abuse these novices? Because of their lack of standing. Indeed, these novices were the sons of eminent brahmins, masters of the three Vedas, renowned and esteemed among the brahmins in Jambudīpa. Because of their going forth, other sons of brahmins also went forth. Then the brahmins, thinking, ‘We have become without standing,’ because of this lack of standing, upon seeing them at the village gate and within the village, abused them, saying things such as, ‘By you the brahmin doctrine has been broken. Having become greedy for flavors, you wander after the shaveling ascetic,’ and also saying things that come in the Pāli canon, such as, ‘The brahmin is the highest caste,’ and the like. The novices, even when abused by them, did not generate anger or resentment. Merely because they were asked by the Blessed One, they reported, ‘Assuredly, venerable sir, the brahmins abuse and revile us.’ Then the Blessed One, wishing to ask them about the manner of the abuse, asked, ‘But in what way do they speak to you?’ They, wishing to explain, said, ‘Venerable sir, the brahmins...’ and so on.

තත්ථ සෙට්ඨො වණ්ණොති ජාතිගොත්තාදීනං පඤ්ඤාපනට්ඨානෙ බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨොති දස්සෙන්ති. හීනා අඤ්ඤෙ වණ්ණාති ඉතරෙ තයො වණ්ණා හීනා ලාමකාති වදන්ති. සුක්කොති පණ්ඩරො. කණ්හොති කාළකො. සුජ්ඣන්තීති ජාතිගොත්තාදීනං පඤ්ඤාපනට්ඨානෙ සුජ්ඣන්ති. බ්‍රහ්මුනො පුත්තාති මහාබ්‍රහ්මුනො පුත්තා. ඔරසා මුඛතො ජාතාති උරෙ වසිත්වා මුඛතො නික්ඛන්තා, උරෙ කත්වා සංවඩ්ඪිතාති වා ඔරසා. බ්‍රහ්මජාති බ්‍රහ්මතො නිබ්බත්තා. බ්‍රහ්මනිම්මිතාති බ්‍රහ්මුනා නිම්මිතා. බ්‍රහ්මදායාදාති බ්‍රහ්මුනො දායාදා. හීනමත්ථ වණ්ණං අජ්ඣුපගතාති හීනං වණ්ණං අජ්ඣුපගතා අත්ථ. මුණ්ඩකෙ [Pg.46] සමණකෙති නින්දන්තා ජිගුච්ඡන්තා වදන්ති, න මුණ්ඩකමත්තඤ්චෙව සමණමත්තඤ්ච සන්ධාය. ඉබ්භෙති ගහපතිකෙ. කණ්හෙති කාළකෙ. බන්ධූති මාරස්ස බන්ධුභූතෙ මාරපක්ඛිකෙ. පාදාපච්චෙති මහාබ්‍රහ්මුනො පාදානං අපච්චභූතෙ පාදතො ජාතෙති අධිප්පායො.

Therein, ‘the highest caste’ means that in the matter of designating birth, lineage, and so forth, they show that only the brahmin caste is the highest. ‘The other castes are inferior’ means they say that the other three castes are inferior and base. ‘White’ means ‘white’. ‘Black’ means ‘black’. ‘They are pure’ means that in the designation of birth, lineage, and so forth, they are pure. ‘Sons of Brahmā’ means ‘sons of the Great Brahmā’. ‘Chest-born (orasā), born from the mouth (mukhato jātā)’ means they emerged from the mouth after having dwelt in the chest; or, ‘chest-born’ (orasā) means having been placed in the chest and nurtured. ‘Born of Brahmā’ means ‘sprung from Brahmā’. ‘Created by Brahmā’ means ‘fashioned by Brahmā’. ‘Heirs of Brahmā’ means ‘heirs of Brahmā’. ‘You have resorted to an inferior caste’ means ‘you have resorted to an inferior caste’. ‘Shaveling petty ascetics’—they say this, wishing to censure and despise, not referring merely to being shaven-headed or merely being an ascetic. ‘Householders’ means ‘householders’. ‘Black’ means ‘black ones’. ‘Kin’ means ‘those who have become kin of Māra, partisans of Māra’. ‘Offspring of the feet’—the meaning is that they are offspring of the Great Brahmā’s feet, born from his feet.

114. ‘‘තග්ඝ වො, වාසෙට්ඨ, බ්‍රාහ්මණා පොරාණං අස්සරන්තා එවමාහංසූ’’ති එත්ථ වොති නිපාතමත්තං, සාමිවචනං වා, තුම්හාකං බ්‍රාහ්මණාති අත්ථො. පොරාණන්ති පොරාණකං අග්ගඤ්ඤං ලොකුප්පත්තිචරියවංසං. අස්සරන්තාති අස්සරමානා. ඉදං වුත්තං හොති, එකංසෙන වො, වාසෙට්ඨ, බ්‍රාහ්මණා පොරාණං ලොකුප්පත්තිං අනනුස්සරන්තා අජානන්තා එවං වදන්තීති. ‘‘දිස්සන්ති ඛො පනා’’ති එවමාදි තෙසං ලද්ධිභින්දනත්ථාය වුත්තං. තත්ථ බ්‍රාහ්මණියොති බ්‍රාහ්මණානං පුත්තප්පටිලාභත්ථාය ආවාහවිවාහවසෙන කුලං ආනීතා බ්‍රාහ්මණියො දිස්සන්ති. තා ඛො පනෙතා අපරෙන සමයෙන උතුනියොපි හොන්ති, සඤ්ජාතපුප්ඵාති අත්ථො. ගබ්භිනියොති සඤ්ජාතගබ්භා. විජායමානාති පුත්තධීතරො ජනයමානා. පායමානාති දාරකෙ ථඤ්ඤං පායන්තියො. යොනිජාව සමානාති බ්‍රාහ්මණීනං පස්සාවමග්ගෙන ජාතා සමානා. එවමාහංසූති එවං වදන්ති. කථං? ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො…පෙ… බ්‍රහ්මදායාදා’’ති. යදි පන නෙසං තං සච්චවචනං සියා, බ්‍රාහ්මණීනං කුච්ඡි මහාබ්‍රහ්මස්ස උරො භවෙය්‍ය, බ්‍රාහ්මණීනං පස්සාවමග්ගො මහාබ්‍රහ්මුනො මුඛං භවෙය්‍ය, න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘තෙ ච බ්‍රහ්මූනඤ්චෙව අබ්භාචික්ඛන්තී’’තිආදි.

114. ‘Indeed, Vāseṭṭha, your brahmins, not recalling the ancient lore, thus speak.’ Here, ‘vo’ is merely a particle, or it is a word in the genitive case, meaning ‘your brahmins’. ‘Ancient’ refers to the ancient, primordial lineage of the world's origin and conduct. ‘Not recalling’ means ‘not remembering’. This is what is meant: ‘Assuredly, Vāseṭṭha, your brahmins, not remembering or knowing the ancient origin of the world, speak thus.’ ‘But they are seen,’ and so forth, was said for the purpose of shattering their view. Therein, ‘brahmin women’ means: brahmin women are seen who have been brought into the family by way of giving and taking in marriage for the purpose of obtaining sons for the brahmins. And these women, at a later time, also become menstruous; the meaning is, they have reached the time of their ‘flower’. ‘Pregnant’ means they have become with child. ‘Giving birth’ means they are bearing sons and daughters. ‘Nursing’ means they are giving milk to their children. ‘Being born from a womb’ means being born from the birth canal of brahmin women. ‘They speak thus’ means they say thus. How? ‘The brahmin is the highest caste… heirs of Brahmā.’ Furthermore, if that speech of theirs were true, the womb of a brahmin woman would be the chest of the Great Brahmā, and the birth canal of a brahmin woman would be the mouth of the Great Brahmā. But indeed, this should not be seen thus. Therefore, He said, ‘They slander Brahmā...’ and so on.

චතුවණ්ණසුද්ධිවණ්ණනා

The Explanation of the Purity of the Four Classes

එත්තාවතා ‘‘මයං මහාබ්‍රහ්මුනො උරෙ වසිත්වා මුඛතො නික්ඛන්තාති වත්තුං මා ලභන්තූ’’ති ඉමං මුඛච්ඡෙදකවාදං වත්වා පුන චත්තාරොපි වණ්ණා කුසලෙ ධම්මෙ සමාදාය වත්තන්තාව සුජ්ඣන්තීති දස්සනත්ථං චත්තාරොමෙ, වාසෙට්ඨ, වණ්ණාතිආදිමාහ. අකුසලසඞ්ඛාතාති අකුසලාති සඞ්ඛාතා අකුසලකොට්ඨාසභූතා වා. එස නයො සබ්බත්ථ. න අලමරියාති අරියභාවෙ අසමත්ථා. කණ්හාති පකතිකාළකා. කණ්හවිපාකාති විපාකොපි [Pg.47] නෙසං කණ්හො දුක්ඛොති අත්ථො. ඛත්තියෙපි තෙති ඛත්තියම්හිපි තෙ. එකච්චෙති එකස්මිං. එස නයො සබ්බත්ථ.

Thus far, having delivered this 'mouth-cutting statement'—'May they not be able to say, “We dwelt in the breast of the Great Brahmā and emerged from his mouth”'—he then, to show that all four classes are purified only by undertaking and practicing wholesome qualities, spoke the passage beginning, 'These four classes, Vāseṭṭha...' 'Deemed unwholesome' means called 'unwholesome' or being a portion of the unwholesome. This is the method in all instances. 'Not fit for the noble' means incapable of the state of nobility. 'Black' means naturally black. 'With black results' means their result is also black, that is, suffering. 'Those [qualities are found] even in a khattiya' means those [qualities are found] even in a khattiya. 'In some' means in a certain one. This is the method in all instances.

සුක්කාති නික්කිලෙසභාවෙන පණ්ඩරා. සුක්කවිපාකාති විපාකොපි නෙසං සුක්කො සුඛොති අත්ථො.

'White' means pure due to the state of being without defilements. 'With white results' means their result is also white, that is, pleasant. This is the meaning.

116. උභයවොකිණ්ණෙසු වත්තමානෙසූති උභයෙසු වොකිණ්ණෙසු මිස්සීභූතෙසු හුත්වා වත්තමානෙසු. කතමෙසු උභයෙසූති? කණ්හසුක්කෙසු ධම්මෙසු විඤ්ඤුගරහිතෙසු චෙව විඤ්ඤුප්පසත්ථෙසු ච. යදෙත්ථ බ්‍රාහ්මණා එවමාහංසූති එත්ථ එතෙසු කණ්හසුක්කධම්මෙසු වත්තමානාපි බ්‍රාහ්මණා යදෙතං එවං වදන්ති ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො’’තිආදි. තං නෙසං විඤ්ඤූ නානුජානන්තීති යෙ ලොකෙ පණ්ඩිතා, තෙ නානුමොදන්ති, න පසංසන්තීති අත්ථො. තං කිස්ස හෙතු? ඉමෙසඤ්හි වාසෙට්ඨාතිආදිම්හි අයං සඞ්ඛෙපත්ථො. යං වුත්තං නානුජානන්තීති, තං කස්මාති චෙ? යස්මා ඉමෙසං චතුන්නං වණ්ණානං යො භික්ඛු අරහං…පෙ… සම්මදඤ්ඤා විමුත්තො, සො තෙසං අග්ගමක්ඛායති, තෙ ච න එවරූපා. තස්මා නෙසං විඤ්ඤූ නානුජානන්ති.

116. 'When existing in a mixture of both' means: when they exist, having become mixed in both. In which two are they mixed? This is the question. When they are mixed in black and white qualities, which are both censured by the wise and praised by the wise. This is the answer. 'Wherein the brahmins said thus' means: even while existing in these black and white qualities, the brahmins say this, beginning with, 'The brahmin is the highest class.' 'The wise do not approve of this of theirs' means that those who are wise in the world do not rejoice in it, do not praise it. For what reason? In the passage beginning with 'For of these, Vāseṭṭha,' this is the concise meaning: If it is asked, 'Why do they not approve of what was said?' It is because among these four classes, whichever monk is an Arahant... liberated by rightly knowing, he is declared the foremost among them. And those [brahmins] are not of such a nature. Therefore, the wise do not approve of their statement.

අරහන්තිආදිපදෙසු චෙත්ථ කිලෙසානං ආරකත්තාදීහි කාරණෙහි අරහං. ආසවානං ඛීණත්තා ඛීණාසවො. සත්ත සෙක්ඛා පුථුජ්ජනකල්‍යාණකා ච බ්‍රහ්මචරියවාසං වසන්ති නාම. අයං පන වුත්ථවාසොති වුසිතවා. චතූහි මග්ගෙහි චතූසු සච්චෙසු පරිජානනාදිකරණීයං කතං අස්සාති කතකරණීයො. කිලෙසභාරො ච ඛන්ධභාරො ච ඔහිතො අස්සාති ඔහිතභාරො. ඔහිතොති ඔහාරිතො. සුන්දරො අත්ථො, සකො වා අත්ථො සදත්ථො, අනුප්පත්තො සදත්ථො එතෙනාති අනුප්පත්තසදත්ථො. භවසංයොජනං වුච්චති තණ්හා, සා පරික්ඛීණා අස්සාති පරික්ඛීණභවසංයොජනො. සම්මදඤ්ඤා විමුත්තොති සම්මා හෙතුනා කාරණෙන ජානිත්වා විමුත්තො. ජනෙතස්මින්ති ජනෙ එතස්මිං, ඉමස්මිං ලොකෙති අත්ථො. දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායඤ්චාති ඉධත්තභාවෙ ච පරත්තභාවෙ.

Here, in the terms beginning with 'Arahant': He is an 'Arahant' for reasons such as being far (`āraka`) from the defilements. He is 'one whose taints are destroyed' (`khīṇāsavo`) because of the destruction of the taints. The seven trainees and virtuous worldlings are said to be dwelling the holy life. But this one has lived the life, thus he is 'one who has lived the life' (`vusitavā`). Because for him the task to be done—beginning with the full understanding of the four truths by means of the four paths—has been done, he is 'one who has done what was to be done' (`katakaraṇīyo`). Because for him the burden of defilements and the burden of the aggregates has been laid down, he is 'one who has laid down the burden' (`ohitabhāro`). 'Laid down' (`ohito`) means cast off. A good goal (`sundaro attho`), or one's own goal (`sako attho`), is `sadattha`. By this one, the good goal has been attained, thus he is 'one who has attained the good goal' (`anuppattasadattho`). Craving is called the 'fetter of existence' (`bhavasaṃyojana`); because for him that is destroyed, he is 'one whose fetter of existence is destroyed' (`parikkhīṇabhavasaṃyojano`). 'Liberated by right understanding' (`sammadaññā vimutto`) means liberated after knowing rightly, through a proper cause and reason. 'In this person' (`janetasmiṃ`) means in this person, in this world. 'In this very life and in the future' (`diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca`) means in this present existence and in the future existence.

117. අනන්තරාති [Pg.48] අන්තරවිරහිතා, අත්තනො කුලෙන සදිසාති අත්ථො. අනුයුත්තාති වසවත්තිනො. නිපච්චකාරන්ති මහල්ලකතරා නිපච්චකාරං දස්සෙන්ති. දහරතරා අභිවාදනාදීනි කරොන්ති. තත්ථ සාමීචිකම්මන්ති තංතංවත්තකරණාදි අනුච්ඡවිකකම්මං.

117. 'Without interval' (`anantarā`) means without distinction, that is, similar to one's own family. This is the meaning. 'Attended by' (`anuyuttā`) means followers. 'Showing respect' (`nipaccakāra`) means the elder ones show respectful behavior, while the younger ones perform acts of homage and so on. Therein, 'proper duties' (`sāmīcikamma`) means suitable actions such as performing various duties.

118. නිවිට්ඨාති අභිනිවිට්ඨා අචලට්ඨිතා. කස්ස පන එවරූපා සද්ධා හොතීති? සොතාපන්නස්ස. සො හි නිවිට්ඨසද්ධො අසිනා සීසෙ ඡෙජ්ජමානෙපි බුද්ධො අබුද්ධොති වා, ධම්මො අධම්මොති වා, සඞ්ඝො අසඞ්ඝොති වා න වදති. පතිට්ඨිතසද්ධො හොති සූරම්බට්ඨො විය.

118. 'Established' (`niviṭṭhā`) means deeply entered, established without shaking. For whom is there such faith? This is the question. For a stream-enterer, there is such faith. This is the answer. For he, with established faith, even if his head were being cut off with a sword, would not say, 'The Buddha is not the Buddha,' or 'The Dhamma is not the Dhamma,' or 'The Sangha is not the Sangha.' His faith is established, like that of Sūrambaṭṭha.

සො කිර සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා සොතාපන්නො හුත්වා ගෙහං අගමාසි. අථ මාරො ද්වත්තිංසවරලක්ඛණප්පටිමණ්ඩිතං බුද්ධරූපං මාපෙත්වා තස්ස ඝරද්වාරෙ ඨත්වා ‘‘සත්ථා ආගතො’’ති සාසනං පහිණි. සූරම්බට්ඨො චින්තෙසි ‘‘අහං ඉදානෙව සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා ආගතො, කිං නු ඛො භවිස්සතී’’ති උපසඞ්කමිත්වා සත්ථුසඤ්ඤාය වන්දිත්වා අට්ඨාසි. මාරො ආහ – ‘‘අම්බට්ඨ, යං තෙ මයා ‘රූපං අනිච්චං…පෙ… විඤ්ඤාණං අනිච්චන්ති කථිතං, තං දුක්කථිතං. අනුපධාරෙත්වාව හි මයා එවං වුත්තං. තස්මා ත්වං ‘රූපං නිච්චං…පෙ… විඤ්ඤාණං නිච්ච’න්ති ගණ්හාහී’’ති. සො චින්තෙසි – ‘‘අට්ඨානමෙතං යං බුද්ධා අනුපධාරෙත්වා අපච්චක්ඛං කත්වා කිඤ්චි කථෙය්‍යුං, අද්ධා අයං මය්හං විච්ඡින්දජනනත්ථං මාරො ආගතො’’ති. තතො නං ‘‘ත්වං මාරොසී’’ති ආහ. සො මුසාවාදං කාතුං නාසක්ඛි. ‘‘ආම මාරොස්මී’’ති පටිජානාති. ‘‘කස්මා ආගතොසී’’ති? තව සද්ධාචාලනත්ථන්ති ආහ. ‘‘කණ්හ පාපිම, ත්වං තාව එකො තිට්ඨ, තාදිසානං මාරානං සතම්පි සහස්සම්පි සතසහස්සම්පි මම සද්ධං චාලෙතුං අසමත්ථං, මග්ගෙන ආගතසද්ධා නාම ථිරා සිලාපථවියං පතිට්ඨිතසිනෙරු විය අචලා හොති, කිං ත්වං එත්ථා’’ති අච්ඡරං පහරි. සො ඨාතුං අසක්කොන්තො තත්ථෙව අන්තරධායි. එවරූපං සද්ධං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘නිවිට්ඨා’’ති.

It is said that after hearing the Teacher’s Dhamma discourse, he became a stream-enterer and went home. Then Māra, having created a Buddha-form adorned with the thirty-two marks of a great man, stood at his door and sent a message: 'The Teacher has come.' Sūrambaṭṭha thought, 'I have just returned from hearing the Dhamma in the Teacher’s presence. What could this be?' Approaching and paying homage with the thought that it was the Teacher, he stood there. Māra said, 'Ambaṭṭha, what I told you—that “Form is impermanent… consciousness is impermanent”—was wrongly spoken. Indeed, I said it without proper reflection. Therefore, you should hold that “Form is permanent… consciousness is permanent.”' He thought, 'It is impossible that Buddhas would say anything without reflecting or without direct knowledge. Surely, this is Māra who has come to cause my faith to be cut off.' Then he said to him, 'You are Māra.' Unable to speak a falsehood, Māra admitted, 'Yes, I am Māra.' 'Why have you come?' he asked. 'I have come to shake your faith,' he said. 'O black, evil one! You are but one; never mind that. Even a hundred, a thousand, or a hundred thousand Māras like you would be unable to shake my faith. Faith that has come through the path is firm; it is unshakeable, like Mount Sineru established on a rocky plain. What are you doing here?' So saying, he snapped his fingers. Unable to remain, Māra vanished right there. It is with reference to such faith that the word 'established' (`niviṭṭhā`) was spoken.

මූලජාතා පතිට්ඨිතාති මග්ගමූලස්ස සඤ්ජාතත්තා තෙන මග්ගමූලෙන පතිට්ඨිතා. දළ්හාති ථිරා. අසංහාරියාති සුනිඛාතඉන්දඛීලො විය කෙනචි චාලෙතුං අසක්කුණෙය්‍යා. තස්සෙතං කල්ලං වචනායාති තස්ස අරියසාවකස්ස යුත්තමෙතං වත්තුං. කින්ති? ‘‘භගවතොම්හි පුත්තො ඔරසො’’ති [Pg.49] එවමාදි. සො හි භගවන්තං නිස්සාය අරියභූමියං ජාතොති භගවතො පුත්තො. උරෙ වසිත්වා මුඛතො නික්ඛන්තධම්මඝොසවසෙන මග්ගඵලෙසු පතිට්ඨිතත්තා ඔරසො මුඛතො ජාතො. අරියධම්මතො ජාතත්තා අරියධම්මෙන ච නිම්මිතත්තා ධම්මජො ධම්මනිම්මිතො. නවලොකුත්තරධම්මදායජ්ජං අරහතීති ධම්මදායාදො. තං කිස්ස හෙතූති යදෙතං ‘‘භගවතොම්හි පුත්තො’’ති වත්වා ‘‘ධම්මජො ධම්මනිම්මිතො’’ති වුත්තං, තං කස්මාති චෙ? ඉදානිස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො තථාගතස්ස හෙතන්තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ධම්මකායො ඉතිපී’’ති කස්මා තථාගතො ‘‘ධම්මකායො’’ති වුත්තො? තථාගතො හි තෙපිටකං බුද්ධවචනං හදයෙන චින්තෙත්වා වාචාය අභිනීහරි. තෙනස්ස කායො ධම්මමයත්තා ධම්මොව. ඉති ධම්මො කායො අස්සාති ධම්මකායො. ධම්මකායත්තා එව බ්‍රහ්මකායො. ධම්මො හි සෙට්ඨත්ථෙන බ්‍රහ්මාති වුච්චති. ධම්මභූතොති ධම්මසභාවො. ධම්මභූතත්තා එව බ්‍රහ්මභූතො.

“Root-born and well-established” means established by the root of the path, because it has arisen from the root of the path. “Firm” means stable. “Unshakeable” means like a well-dug-in city-post, it is not possible for anyone to move it. “This is fitting for him to say” means it is proper for that noble disciple to say this. What is that? “I am the Blessed One's son, born from his breast,” and so on. For he is the Blessed One’s son because he is born in the noble ground through reliance on the Blessed One. Having dwelt in the breast, by the power of the sound of the Dhamma that issued from the mouth, he is established in the paths and their fruits—thus, he is a son born from the breast, born from the mouth. Because he is born from the noble Dhamma and created by the noble Dhamma, he is Dhamma-born and Dhamma-created. He is worthy of the inheritance of the nine supramundane Dhammas—thus, he is the heir of the Dhamma. For what reason is this? If one should ask why, after saying, “I am the Blessed One's son,” it is also said, “Dhamma-born, Dhamma-created,” then, to show its meaning, he spoke the words beginning with, “This, Vāseṭṭha, is a designation for the Tathāgata...” Therein, regarding the phrase “the Dhamma-body,” why is the Tathāgata called “the Dhamma-body”? For the Tathāgata, having reflected with his heart on the Tipiṭaka, the word of the Buddha, brought it forth with his speech. Therefore, because his body is made of Dhamma, it is Dhamma itself. Thus: “Dhamma is his body”; therefore, he is called the Dhamma-body. Because of being the Dhamma-body, he is also the Brahma-body. For Dhamma, because of its meaning as 'supreme', is called Brahma. “Dhamma-become” means having a nature that is Dhamma. Because of being Dhamma-become, he is also Brahma-become.

119. එත්තාවතා භගවා සෙට්ඨච්ඡෙදකවාදං දස්සෙත්වා ඉදානි අපරෙනපි නයෙන සෙට්ඨච්ඡෙදකවාදමෙව දස්සෙතුං හොති ඛො සො, වාසෙට්ඨ, සමයොතිආදිමාහ. තත්ථ සංවට්ටවිවට්ටකථා බ්‍රහ්මජාලෙ විත්ථාරිතාව. ඉත්ථත්තං ආගච්ඡන්තීති ඉත්ථභාවං මනුස්සත්තං ආගච්ඡන්ති. තෙධ හොන්ති මනොමයාති තෙ ඉධ මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තමානාපි ඔපපාතිකා හුත්වා මනෙනෙව නිබ්බත්තාති මනොමයා. බ්‍රහ්මලොකෙ විය ඉධාපි නෙසං පීතියෙව ආහාරකිච්චං සාධෙතීති පීතිභක්ඛා. එතෙනෙව නයෙන සයංපභාදීනිපි වෙදිතබ්බානීති.

119. To this extent, the Blessed One, having shown the discourse refuting the claim of supremacy, now, in order to show that very same discourse by another method, spoke the words beginning with, “There is, Vāseṭṭha, a time...” Therein, the talk concerning the world's contraction and expansion has been explained in detail in the Brahmajāla Sutta. “Coming to this state” means coming to this state of being, to the human state. “Here they are mind-made” means that those beings, although arising in this human world, having been spontaneously born, are born by mind alone; therefore, they are called mind-made. “Nourished on joy” means that, just as in the Brahma world, here too for them, joy itself accomplishes the function of food; therefore, they are called joy-feeders. By this same method, “self-luminous” and the others should also be understood.

රසපථවිපාතුභාවවණ්ණනා

The Exposition on the Manifestation of the Savour-Earth

120. එකොදකීභූතන්ති සබ්බං චක්කවාළං එකොදකමෙව භූතං. අන්ධකාරොති තමො. අන්ධකාරතිමිසාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරණෙන අන්ධභාවකරණං බහලතමං. සමතනීති පතිට්ඨහි සමන්තතො පත්ථරි. පයසො තත්තස්සාති තත්තස්ස ඛීරස්ස. වණ්ණසම්පන්නාති වණ්ණෙන සම්පන්නා. කණිකාරපුප්ඵසදිසො හිස්සා වණ්ණො අහොසි. ගන්ධසම්පන්නාති ගන්ධෙන සම්පන්නා [Pg.50] දිබ්බගන්ධං වායති. රසසම්පන්නාති රසෙන සම්පන්නා පක්ඛිත්තදිබ්බොජා විය හොති. ඛුද්දමධුන්ති ඛුද්දකමක්ඛිකාහි කතමධුං. අනෙළකන්ති නිද්දොසං මක්ඛිකණ්ඩකවිරහිතං. ලොලජාතිකොති ලොලසභාවො. අතීතානන්තරෙපි කප්පෙ ලොලොයෙව. අම්භොති අච්ඡරියජාතො ආහ. කිමෙවිදං භවිස්සතීති වණ්ණොපිස්සා මනාපො ගන්ධොපි, රසො පනස්සා කීදිසො භවිස්සතීති අත්ථො. යො තත්ථ උප්පන්නලොභො, සො රසපථවිං අඞ්ගුලියා සායි, අඞ්ගුලියා ගහෙත්වා ජිව්හග්ගෙ ඨපෙසි.

120. “Became a single mass of water” means the entire world-system had become a single mass of water. “Darkness” means gloom. “Blinding darkness” means the thickest darkness, which causes a state of blindness by preventing the arising of eye-consciousness. “It was established” means it was established and spread all around. “Of heated milk” means of hot milk. “Endowed with colour” means it was endowed with colour. Indeed, its colour was like that of the Kaṇikāra flower. “Endowed with fragrance” means it was endowed with fragrance; it exuded a divine fragrance. “Endowed with taste” means it was endowed with taste; it was as if divine nutriment had been added. “Honey from small bees” means honey made by small bees. “Without impurities” means faultless, devoid of bees and their larvae. “Of a greedy nature” means having a greedy disposition. Even in the immediately preceding aeon, he was greedy. “Oh!” means, having become astonished, he spoke. “What on earth will this be?” means: “Its colour is pleasing and its fragrance is also pleasing, but what will its taste be like?” This is the meaning. He in whom greed arose for it, tasted the savour-earth with his finger; taking some with his finger, he placed it on the tip of his tongue.

අච්ඡාදෙසීති ජිව්හග්ගෙ ඨපිතමත්තා සත්ත රසහරණීසහස්සානි ඵරිත්වා මනාපා හුත්වා තිට්ඨති. තණ්හා චස්ස ඔක්කමීති තත්ථ චස්ස තණ්හා උප්පජ්ජි.

“It pervaded” means that as soon as it was placed on the tip of the tongue, it spread through the seven thousand taste-conducting nerves and, becoming pleasing, it remained. “Craving entered him” means that craving arose in him for that.

චන්දිමසූරියාදිපාතුභාවවණ්ණනා

The Exposition on the Manifestation of the Moon, Sun, and So Forth

121. ආලුප්පකාරකං උපක්කමිංසු පරිභුඤ්ජිතුන්ති ආලොපං කත්වා පිණ්ඩෙ පිණ්ඩෙ ඡින්දිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං ආරභිංසු. චන්දිමසූරියාති චන්දිමා ච සූරියො ච. පාතුරහෙසුන්ති පාතුභවිංසු.

121. “They undertook to eat by making morsels” means: having made morsels, having cut it piece by piece, they began to consume it. “The moon and sun” means the moon and the sun. “Appeared” means they appeared.

කො පන තෙසං පඨමං පාතුභවි, කො කස්මිං වසති, කස්ස කිං පමාණං, කො උපරි, කො සීඝං ගච්ඡති, කති නෙසං වීථියො, කථං චරන්ති, කිත්තකෙ ඨානෙ ආලොකං කරොන්තීති? උභො එකතො පාතුභවන්ති. සූරියො පඨමතරං පඤ්ඤායති. තෙසඤ්හි සත්තානං සයංපභාය අන්තරහිතාය අන්ධකාරො අහොසි. තෙ භීතතසිතා ‘‘භද්දකං වතස්ස සචෙ ආලොකො පාතුභවෙය්‍යා’’ති චින්තයිංසු. තතො මහාජනස්ස සූරභාවං ජනයමානං සූරියමණ්ඩලං උට්ඨහි. තෙනෙවස්ස සූරියොති නාමං අහොසි. තස්මිං දිවසං ආලොකං කත්වා අත්ථඞ්ගතෙ පුන අන්ධකාරො අහොසි. තෙ ‘‘භද්දකං වතස්ස සචෙ අඤ්ඤො ආලොකො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති චින්තයිංසු. අථ නෙසං ඡන්දං ඤත්වාව චන්දමණ්ඩලං උට්ඨහි. තෙනෙවස්ස චන්දොති නාමං අහොසි.

Now, which of them appeared first? In what does each reside? What is the measure of each? Which is above? Which moves swiftly? How many are their paths? How do they travel? In what extent of space do they produce light? The two did not appear at the same time. The sun was perceived first. Indeed, for those beings, when their own radiance had disappeared, there was darkness. They, being frightened and terrified, thought: “It would be good indeed if light were to appear.” Then, generating a courageous state in the great populace, the solar orb arose. For that very reason, its name came to be “sun” (sūriya). When it set after having produced light for the day, there was darkness again. They thought: “It would be good indeed if another light were to arise.” Then, as if knowing their desire, the lunar orb arose. For that very reason, its name came to be “moon” (canda).

තෙසු චන්දො අන්තොමණිවිමානෙ වසති. තං බහි රජතෙන පරික්ඛිත්තං. උභයම්පි සීතලමෙව අහොසි. සූරියො අන්තොකනකවිමානෙ වසති. තං බාහිරං ඵලිකපරික්ඛිත්තං හොති. උභයම්පි උණ්හමෙව.

Among them, the moon resides in an inner gem mansion. It is surrounded on the outside by silver. Both were indeed cool. The sun resides in an inner gold mansion. It is surrounded on the outside by crystal. Both were indeed hot.

පමාණතො [Pg.51] චන්දො උජුකං එකූනපඤ්ඤාසයොජනො. පරිමණ්ඩලතො තීහි යොජනෙහි ඌනදියඩ්ඪසතයොජනො. සූරියො උජුකං පඤ්ඤාසයොජනො, පරිමණ්ඩලතො දියඩ්ඪසතයොජනො.

By measure, the moon is forty-nine yojanas in diameter, and in circumference, one hundred and forty-seven yojanas. The sun is fifty yojanas in diameter, and in circumference, one hundred and fifty yojanas.

චන්දො හෙට්ඨා, සූරියො උපරි, අන්තරා නෙසං යොජනං හොති. චන්දස්ස හෙට්ඨිමන්තතො සූරියස්ස උපරිමන්තතො යොජනසතං හොති.

The moon is below, the sun is above; between them is a distance of one yojana. From the lower edge of the moon to the upper edge of the sun is one hundred yojanas.

චන්දො උජුකං සණිකං ගච්ඡති, තිරියං සීඝං. ද්වීසු පස්සෙසු නක්ඛත්තතාරකා ගච්ඡන්ති. චන්දො ධෙනු විය වච්ඡං තං තං නක්ඛත්තං උපසඞ්කමති. නක්ඛත්තානි පන අත්තනො ඨානං න විජහන්ති. සූරියස්ස උජුකං ගමනං සීඝං, තිරියං ගමනං දන්ධං. සො කාළපක්ඛඋපොසථතො පාටිපදදිවසෙ යොජනානං සතසහස්සං චන්දමණ්ඩලං ඔහාය ගච්ඡති. අථ චන්දො ලෙඛා විය පඤ්ඤායති. පක්ඛස්ස දුතියාය සතසහස්සන්ති එවං යාව උපොසථදිවසා සතසහස්සං සතසහස්සං ඔහාය ගච්ඡති. අථ චන්දො අනුක්කමෙන වඩ්ඪිත්වා උපොසථදිවසෙ පරිපුණ්ණො හොති. පුන පාටිපදදිවසෙ යොජනානං සතසහස්සං ධාවිත්වා ගණ්හාති. දුතියාය සතසහස්සන්ති එවං යාව උපොසථදිවසා සතසහස්සං සතසහස්සං ධාවිත්වා ගණ්හාති. අථ චන්දො අනුක්කමෙන හායිත්වා උපොසථදිවසෙ සබ්බසො න පඤ්ඤායති. චන්දං හෙට්ඨා කත්වා සූරියො උපරි හොති. මහතියා පාතියා ඛුද්දකභාජනං විය චන්දමණ්ඩලං පිධීයති. මජ්ඣන්හිකෙ ගෙහච්ඡායා විය චන්දස්ස ඡායා න පඤ්ඤායති. සො ඡායාය අපඤ්ඤායමානාය දූරෙ ඨිතානං දිවා පදීපො විය සයම්පි න පඤ්ඤායති.

The moon moves straight slowly, and sideways swiftly. On its two sides, the constellations of stars move. The moon approaches each constellation just as a cow approaches its calf. The constellations, however, do not abandon their own positions. The sun's straight movement is swift, and its sideways movement is slow. On the first day after the dark-fortnight uposatha, it moves, leaving the lunar orb by one hundred thousand yojanas. Then the moon appears like a line. On the second day of the fortnight, it moves, leaving by another hundred thousand, and so on, until the uposatha day, it moves, leaving by one hundred thousand each day. Then the moon, having gradually waxed, becomes full on the uposatha day. Again, on the first day, it catches up by running one hundred thousand yojanas. On the second day, it catches up by running another hundred thousand, and so on, until the uposatha day, it catches up by running one hundred thousand each day. Then the moon, having gradually waned, is not seen at all on the uposatha day. Having placed the moon below, the sun is above. The lunar orb is covered like a small vessel by a large bowl. At midday, the moon's shadow is not seen, like the shadow of a house. With its shadow not being seen, that moon itself is not seen by those standing far away, just like a lamp in the daytime.

කති නෙසං වීථියොති එත්ථ පන අජවීථි, නාගවීථි, ගොවීථීති තිස්සො වීථියො හොන්ති. තත්ථ අජානං උදකං පටිකූලං හොති, හත්ථිනාගානං මනාපං. ගුන්නං සීතුණ්හසමතාය ඵාසු හොති. තස්මා යං කාලං චන්දිමසූරියා අජවීථිං ආරුහන්ති, තදා දෙවො එකබින්දුම්පි න වස්සති. යදා නාගවීථිං ආරොහන්ති, තදා භින්නං විය නභං පග්ඝරති. යදා ගොවීථිං ආරොහන්ති, තදා උතුසමතා සම්පජ්ජති. චන්දිමසූරියා ඡමාසෙ සිනෙරුතො බහි නික්ඛමන්ති, ඡමාසෙ අන්තො විචරන්ති. තෙ හි ආසාළ්හමාසෙ සිනෙරුසමීපෙන විචරන්ති. තතො පරෙ ද්වෙ මාසෙ නික්ඛමිත්වා බහි විචරන්තා පඨමකත්තිකමාසෙ මජ්ඣෙන ගච්ඡන්ති. තතො චක්කවාළාභිමුඛා ගන්ත්වා තයො මාසෙ චක්කවාළසමීපෙන චරිත්වා පුන නික්ඛමිත්වා [Pg.52] චිත්‍රමාසෙ මජ්ඣෙන ගන්ත්වා තතො ද්වෙ මාසෙ සිනෙරුභිමුඛා පක්ඛන්දිත්වා පුන ආසාළ්හෙ සිනෙරුසමීපෙන චරන්ති.

Regarding “How many are their paths?”: there are three paths, namely, the goat path, the elephant path, and the cow path. Therein, water is repulsive to goats; to elephants, it is pleasing. For cattle, it is comfortable due to the balance of cold and heat. Therefore, at the time when the moon and sun ascend the goat path, the deity does not rain even a single drop. When they ascend the elephant path, the sky trickles as if it were broken. When they ascend the cow path, seasonal balance is achieved. The moon and sun for six months go out from Sineru, and for six months they travel within. Indeed, in the month of Āsāḷha, they travel near Sineru. Then, for the next two months, having gone out and traveling outside, in the first month of Kattika they go through the middle path. Then, heading towards the Cakkavāḷa and traveling near the Cakkavāḷa for three months, and again going out, they go through the middle path in the month of Citta. Then, for two months, rushing towards Sineru, they again travel near Sineru in Āsāḷha.

කිත්තකෙ ඨානෙ ආලොකං කරොන්තීති? එකප්පහාරෙන තීසු දීපෙසු ආලොකං කරොන්ති. කථං? ඉමස්මිඤ්හි දීපෙ සූරියුග්ගමනකාලො පුබ්බවිදෙහෙ මජ්ඣන්හිකො හොති, උත්තරකුරූසු අත්ථඞ්ගමනකාලො, අපරගොයානෙ මජ්ඣිමයාමො. පුබ්බවිදෙහම්හි උග්ගමනකාලො උත්තරකුරූසු මජ්ඣන්හිකො, අපරගොයානෙ අත්ථඞ්ගමනකාලො, ඉධ මජ්ඣිමයාමො. උත්තරකුරූසු උග්ගමනකාලො අපරගොයානෙ මජ්ඣන්හිකො, ඉධ අත්ථඞ්ගමනකාලො, පුබ්බවිදෙහෙ මජ්ඣිමයාමො. අපරගොයානදීපෙ උග්ගමනකාලො ඉධ මජ්ඣන්හිකො, පුබ්බවිදෙහෙ අත්ථඞ්ගමනකාලො, උත්තරකුරූසු මජ්ඣිමයාමොති.

In how many places do they produce light? At one and the same time, they produce light in three continents. How so? Indeed, when it is the time of sunrise in this continent, it is midday in Pubbavideha, the time of sunset in Uttarakuru, and the middle watch of the night in Aparagoyāna. When it is the time of sunrise in Pubbavideha, it is midday in Uttarakuru, the time of sunset in Aparagoyāna, and the middle watch of the night here. When it is the time of sunrise in Uttarakuru, it is midday in Aparagoyāna, the time of sunset here, and the middle watch of the night in Pubbavideha. When it is the time of sunrise in the continent of Aparagoyāna, it is midday here, the time of sunset in Pubbavideha, and the middle watch of the night in Uttarakuru.

නක්ඛත්තානි තාරකරූපානීති කත්තිකාදිනක්ඛත්තානි චෙව සෙසතාරකරූපානි ච චන්දිමසූරියෙහි සද්ධිංයෙව පාතුරහෙසුං. රත්තින්දිවාති තතො සූරියත්ථඞ්ගමනතො යාව අරුණුග්ගමනා රත්ති, අරුණුග්ගමනතො යාව සූරියත්ථඞ්ගමනා දිවාති එවං රත්තින්දිවා පඤ්ඤායිංසු. අථ පඤ්චදස රත්තියො අඩ්ඪමාසො, ද්වෙ අඩ්ඪමාසා මාසොති එවං මාසඩ්ඪමාසා පඤ්ඤායිංසු. අථ චත්තාරො මාසා උතු, තයො උතූ සංවච්ඡරොති එවං උතුසංවච්ඡරා පඤ්ඤායිංසු.

‘The constellations are star-forms’ means: the constellations beginning with Kattikā and the remaining star-forms appeared together with the moon and sun. ‘Night and day’ means: from sunset until the rising of the dawn is night; from the rising of the dawn until sunset is day. In this way, night and day became manifest. Then, fifteen nights are a half-month; two half-months are a month. In this way, months and half-months became manifest. Then, four months are a season; three seasons are a year. In this way, seasons and years became manifest.

122. වණ්ණවෙවණ්ණතා චාති වණ්ණස්ස විවණ්ණභාවො. තෙසං වණ්ණාතිමානපච්චයාති තෙසං වණ්ණං ආරබ්භ උප්පන්නඅතිමානපච්චයා. මානාතිමානජාතිකානන්ති පුනප්පුනං උප්පජ්ජමානාතිමානසභාවානං. රසාය පථවියාති සම්පන්නරසත්තා රසාති ලද්ධනාමාය පථවියා. අනුත්ථුනිංසූති අනුභාසිංසු. අහො රසන්ති අහො අම්හාකං මධුරරසං අන්තරහිතං. අග්ගඤ්ඤං අක්ඛරන්ති ලොකුප්පත්තිවංසකථං. අනුසරන්තීති අනුගච්ඡන්ති.

122. ‘The fading of beauty’ means the state of having a changed appearance. ‘On account of their pride in beauty’ means on account of the excessive pride that arose in connection with their appearance. ‘Of those whose nature is pride and excessive pride’ means of those whose nature is to have pride and excessive pride repeatedly arising. ‘Of the earth-essence with flavor’ means of the earth-essence which, due to possessing rich flavor, obtained the name ‘rasa’ (flavor). ‘They lamented’ means they bemoaned. ‘Alas, the flavor!’ means ‘Alas, for us the sweet-flavored earth-essence has vanished.’ ‘They relate the Aggañña’ means the discourse on the lineage of the world's origin. ‘They follow’ means they go along with.

භූමිපප්පටකපාතුභාවාදිවණ්ණනා

Description of the Appearance of the Earth-Crust, and So On

123. එවමෙව පාතුරහොසීති එදිසො හුත්වා උට්ඨහි, අන්තොවාපියං උදකෙ ඡින්නෙ සුක්ඛකලලපටලං විය ච උට්ඨහි.

123. ‘Thus it appeared’ means an earth-crust of this kind, like a mushroom bud, arose; and it arose like a layer of dried scum on the water in a tank when the water has receded.

124. පදාලතාති එකා මධුරරසා භද්දාලතා. කලම්බුකාති නාළිකා. අහු වත නොති මධුරරසා වත නො පදාලතා අහොසි. අහායි වත නොති සා නො එතරහි අන්තරහිතාති.

124. ‘Padālatā’ means a single, sweet-flavored, excellent creeper. ‘Kalambukā’ means water morning glory. ‘Alas, we had’ means: ‘Alas, for us there was a sweet-flavored padālatā creeper!’ ‘Alas, it is lost to us’ means: ‘That sweet creeper has now vanished for us’; thus they lamented.

125. අකට්ඨපාකොති [Pg.53] අකට්ඨෙයෙව භූමිභාගෙ උප්පන්නො. අකණොති නික්කුණ්ඩකො. අථුසොති නිත්ථුසො. සුගන්ධොති දිබ්බගන්ධං වායති. තණ්ඩුලප්ඵලොති සුපරිසුද්ධං පණ්ඩරං තණ්ඩුලමෙව ඵලති. පක්කං පටිවිරූළ්හන්ති සායං ගහිතට්ඨානං පාතො පක්කං හොති, පුන විරූළ්හං පටිපාකතිකමෙව ගහිතට්ඨානං න පඤ්ඤායති. නාපදානං පඤ්ඤායතීති අලායිතං හුත්වා අනූනමෙව පඤ්ඤායති.

125. ‘Ripening without cultivation’ means grown on a plot of land that is entirely unploughed. ‘Without broken grains’ means without broken rice. ‘Without husks’ means huskless. ‘Fragrant’ means a divine scent wafts from it. ‘Bearing rice grains as fruit’ means it bears only perfectly pure, white rice grains. ‘Ripens and grows back’ means the place from which it was taken in the evening is ripe in the morning; having grown back again, it is just as it was naturally, and the place where it was taken is not apparent. ‘No depletion is seen’ means that having been reaped, it appears undiminished.

ඉත්ථිපුරිසලිඞ්ගාදිපාතුභාවවණ්ණනා

Description of the Manifestation of Female and Male Sexual Organs, and So On

126. ඉත්ථියා චාති යා පුබ්බෙ මනුස්සකාලෙ ඉත්ථී, තස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභවති, පුබ්බෙ පුරිසස්ස පුරිසලිඞ්ගං. මාතුගාමො නාම හි පුරිසත්තභාවං ලභන්තො අනුපුබ්බෙන පුරිසත්තපච්චයෙ ධම්මෙ පූරෙත්වා ලභති. පුරිසො ඉත්ථත්තභාවං ලභන්තො කාමෙසුමිච්ඡාචාරං නිස්සාය ලභති. තදා පන පකතියා මාතුගාමස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගං, පුරිසස්ස පුරිසලිඞ්ගං පාතුරහොසි. උපනිජ්ඣායතන්ති උපනිජ්ඣායන්තානං ඔලොකෙන්තානං. පරිළාහොති රාගපරිළාහො. සෙට්ඨින්ති ඡාරිකං. නිබ්බුය්හමානායාති නිය්‍යමානාය.

126. ‘And of a woman’ means: for a being who was a woman in a previous human existence, the female sexual organ appears; for one who was previously a man, the male sexual organ appears. For a woman, when attaining the state of a man, attains it by gradually fulfilling the conditions that are the cause for manhood. A man, when attaining the state of a woman, attains it on account of misconduct in sensual pleasures. But at that primal time, by nature, the female sexual organ appeared for a woman, and the male sexual organ appeared for a man. ‘Gazing intently’ means of those who gaze intently or of those who stare. ‘Burning’ means the burning of passion. ‘Ashes’ means ash. ‘Being carried out’ means when being carried out.

127. අධම්මසම්මතන්ති තං පංසුඛිපනාදි අධම්මොති සම්මතං. තදෙතරහි ධම්මසම්මතන්ති තං ඉදානි ධම්මොති සම්මතං, ධම්මොති තං ගහෙත්වා විචරන්ති. තථා හි එකච්චෙසු ජානපදෙසු කලහං කුරුමානා ඉත්ථියො ‘‘ත්වං කස්මා කථෙසි? යා ගොමයපිණ්ඩමත්තම්පි නාලත්ථා’’ති වදන්ති. පාතබ්‍යතන්ති සෙවිතබ්බතං. සන්නිධිකාරකන්ති සන්නිධිං කත්වා. අපදානං පඤ්ඤායිත්ථාති ඡින්නට්ඨානං ඌනමෙව හුත්වා පඤ්ඤායිත්ථ. සණ්ඩසණ්ඩාති එකෙකස්මිං ඨානෙ කලාපබන්ධා විය ගුම්බගුම්බා හුත්වා.

127. ‘Considered unrighteous’ means that act of throwing dust and so on was considered unrighteous. ‘Is now considered righteous’ means that act is now considered righteous; taking it as righteous, they go about their lives. For this reason, in some regions, quarreling women say: ‘Why do you speak? You who have not even received so much as a pelting with a lump of cow-dung!’ ‘To be associated with’ means the state of being fit to be associated with. ‘Making a store’ means having stored things up. ‘A depletion appeared’ means the place where it was cut appeared diminished. ‘In clusters’ means having become like tied bundles or clumps in each and every place.

128. මරියාදං ඨපෙය්‍යාමාති සීමං ඨපෙය්‍යාම. යත්‍ර හි නාමාති යො හි නාම. පාණිනා පහරිංසූති තයො වාරෙ වචනං අගණ්හන්තං පාණිනා පහරිංසු. තදග්ගෙ ඛොති තං අග්ගං කත්වා.

128. ‘Let us set a boundary’ means let us establish a boundary. ‘Whoever’ means indeed, whoever. ‘They struck with the hand’ means they struck with the hand the one who did not heed their words spoken three times. ‘From that beginning’ means making that act of stealing another's portion of rice the beginning.

මහාසම්මතරාජවණ්ණනා

The Exposition on King Mahāsammata

130. ඛීයිතබ්බං ඛීයෙය්‍යාති පකාසෙතබ්බං පකාසෙය්‍ය ඛිපිතබ්බං ඛිපෙය්‍ය, හාරෙතබ්බං හාරෙය්‍යාති වුත්තං හොති. යො නෙසං සත්තොති යො [Pg.54] තෙසං සත්තො. කො පන සොති? අම්හාකං බොධිසත්තො. සාලීනං භාගං අනුපදස්සාමාති මයං එකෙකස්ස ඛෙත්තතො අම්බණම්බණං ආහරිත්වා තුය්හං සාලිභාගං දස්සාම, තයා කිඤ්චි කම්මං න කාතබ්බං, ත්වං අම්හාකං ජෙට්ඨකට්ඨානෙ තිට්ඨාති.

130. ‘One who should be reproached should be reproached’ means: one who should be pointed out as being at fault should be pointed out, one who should be rejected should be rejected, and one who should be removed should be removed; this is what is said. As for ‘Which being among them’: it means ‘which being of theirs’. As for ‘But who is that?’: It is our Bodhisatta. As for ‘We will give a share of the rice’: ‘We, having brought one ambaṇa of paddy from the field of each person, will give you the share of rice. No work whatsoever is to be done by you. You are to stand in the position of our chief, in the position of the foremost.’

131. අක්ඛරං උපනිබ්බත්තන්ති සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො උප්පන්නො. ඛත්තියො ඛත්තියොත්වෙව දුතියං අක්ඛරන්ති න කෙවලං අක්ඛරමෙව, තෙ පනස්ස ඛෙත්තසාමිනො තීහි සඞ්ඛෙහි අභිසෙකම්පි අකංසු. රඤ්ජෙතීති සුඛෙති පිනෙති. අග්ගඤ්ඤෙනාති අග්ගන්ති ඤාතෙන, අග්ගෙ වා ඤාතෙන ලොකුප්පත්තිසමයෙ උප්පන්නෙන අභිනිබ්බත්ති අහොසීති.

131. As for ‘A designation came into being’: the spoken name, the known name, the distinguishing designation, and the term of address arose. As for ‘The second designation, “Khattiya, Khattiya,” arose’: not only was the designation made, but they—the lords of the fields—also performed the consecration for him with three conches. As for ‘He pleases’: it means he makes happy, he gladdens. As for ‘By the primordial’: it means by that which is known as ‘foremost,’ or by that which is known among the foremost; the arising occurred by means of the name-and-concept that arose at the time of the world’s origin.

බ්‍රාහ්මණමණ්ඩලාදිවණ්ණනා

The Exposition on the Brahmin Circle and So Forth

132. වීතඞ්ගාරා වීතධූමාති පචිත්වා ඛාදිතබ්බාභාවතො විගතධූමඞ්ගාරා. පන්නමුසලාති කොට්ටෙත්වා පචිතබ්බාභාවතො පතිතමුසලා. ඝාසමෙසමානාති භික්ඛාචරියවසෙන යාගුභත්තං පරියෙසන්තා. තමෙනං මනුස්සා දිස්වාති තෙ එතෙ මනුස්සා පස්සිත්වා. අනභිසම්භුණමානාති අසහමානා අසක්කොන්තා. ගන්ථෙ කරොන්තාති තයො වෙදෙ අභිසඞ්ඛරොන්තා චෙව වාචෙන්තා ච. අච්ඡන්තීති වසන්ති, ‘‘අච්ඡෙන්තී’’තිපි පාඨො. එසෙවත්ථො. හීනසම්මතන්ති ‘‘මන්තෙ ධාරෙන්ති මන්තෙ වාචෙන්තී’’ති ඛො, වාසෙට්ඨ, ඉදං තෙන සමයෙන හීනසම්මතං. තදෙතරහි සෙට්ඨසම්මතන්ති තං ඉදානි ‘‘එත්තකෙ මන්තෙ ධාරෙන්ති එත්තකෙ මන්තෙ වාචෙන්තී’’ති සෙට්ඨසම්මතං ජාතං. බ්‍රාහ්මණමණ්ඩලස්සාති බ්‍රාහ්මණගණස්ස.

132. As for ‘Vītaṅgārā vītadhūmā (Without embers, without smoke)’: because there was no need to cook and eat, they were without smoke and embers. As for ‘Pannamusala (With pestles put down)’: because there was no need to pound and cook, their pestles were put down. As for ‘Ghāsamesamānā (Seeking food)’: searching for rice-gruel and food by way of going for alms. As for ‘Tamenaṃ manussā disvā (People seeing them)’: those people, having seen them. As for ‘Anabhisambhuṇamānā (Not enduring)’: not bearing, not being able. As for ‘Ganthe karontā (Composing texts)’: composing and teaching the three Vedas. As for ‘Acchanti (They remain)’: they dwell. There is also the reading ‘acchentī’; the meaning is just the same. As for ‘Hīnasammataṃ (Considered inferior)’: Vāseṭṭha, ‘They maintain the mantras, they teach the mantras’—this was considered inferior at that time. As for ‘Tadetarahi seṭṭhasammataṃ (Now it is considered superior)’: now, ‘They maintain so many mantras, they recite so many mantras’—this has become considered superior. As for ‘Brāhmaṇamaṇḍalassa (Of the brahmin circle)’: of the group of brahmins.

133. මෙථුනං ධම්මං සමාදායාති මෙථුනධම්මං සමාදියිත්වා. විසුකම්මන්තෙ පයොජෙසුන්ති ගොරක්ඛ වාණිජකම්මාදිකෙ විස්සුතෙ උග්ගතෙ කම්මන්තෙ පයොජෙසුං.

133. As for ‘Methunaṃ dhammaṃ samādāya (Having undertaken the sexual practice)’: having undertaken the practice that is the affair of a couple. As for ‘Visukammante payojesuṃ (They engaged in various occupations)’: they engaged in well-known and prominent occupations such as cattle-herding and trading.

134. සුද්දා සුද්දාති තෙන ලුද්දාචාරකම්මඛුද්දාචාරකම්මුනා සුද්දං සුද්දං ලහුං ලහුං කුච්ඡිතං ගච්ඡන්ති, විනස්සන්තීති අත්ථො. අහු ඛොති හොති ඛො.

134. As for ‘Suddā suddā’: by that cruel conduct, they quickly, quickly become despised; they are destroyed—this is the meaning. As for ‘Ahu kho’: it means ‘hoti kho’ (it was indeed).

135. සකං [Pg.55] ධම්මං ගරහමානොති න සෙතච්ඡත්තං උස්සාපනමත්තෙන සුජ්ඣිතුං සක්කාති එවං අත්තනො ඛත්තියධම්මං නින්දමානො. එස නයො සබ්බත්ථ. ‘‘ඉමෙහි ඛො, වාසෙට්ඨ, චතූහි මණ්ඩලෙහී’’ති ඉමිනා ඉමං දස්සෙති ‘‘සමණමණ්ඩලං නාම විසුං නත්ථි, යස්මා පන න සක්කා ජාතියා සුජ්ඣිතුං, අත්තනො අත්තනො සම්මාපටිපත්තියා විසුද්ධි හොති. තස්මා ඉමෙහි චතූහි මණ්ඩලෙහි සමණමණ්ඩලස්ස අභිනිබ්බත්ති හොති. ඉමානි මණ්ඩලානි සමණමණ්ඩලං අනුවත්තන්ති, අනුවත්තන්තානි ච ධම්මෙනෙව අනුවත්තන්ති, නො අධම්මෙන. සමණමණ්ඩලඤ්හි ආගම්ම සම්මාපටිපත්තිං පූරෙත්වා සුද්ධිං පාපුණන්තී’’ති.

135. As for ‘Sakaṃ dhammaṃ garahamāno (disparaging his own duty)’: it means disparaging his own Khattiya-duty, thinking, ‘One cannot be purified merely by raising a white parasol.’ This is the principle in all cases. By this phrase, ‘By these four circles, Vāseṭṭha,’ this is shown: ‘There is no separate circle of ascetics, for since one cannot be purified by birth, purity comes about through one’s own right practice. Therefore, from these four circles, the circle of ascetics arises. These circles follow the circle of ascetics, and in following, they follow by Dhamma only, not by non-Dhamma. For, based on the circle of ascetics, having fulfilled the right practice, they attain purity.’

දුච්චරිතාදිකථාවණ්ණනා

Exposition on the Discourse concerning Misconduct and so forth

136. ඉදානි යථාජාතියා න සක්කා සුජ්ඣිතුං, සම්මාපටිපත්තියාව සුජ්ඣන්ති, තමත්ථං පාකටං කරොන්තො ඛත්තියොපි ඛො, වාසෙට්ඨාති දෙසනං ආරභි. තත්ථ මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානහෙතූති මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන සමාදින්නකම්මහෙතු, මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මස්ස වා සමාදානහෙතු.

136. Now, to make clear that purification is not possible by birth but only through right practice, he began the teaching with 'Even a khattiya, Vāseṭṭha.' Here, 'because of undertaking action associated with wrong view' means: because of the cause which is action undertaken by way of wrong view, or because of the cause which is the undertaking of action associated with wrong view.

137. ද්වයකාරීති කාලෙන කුසලං කරොති, කාලෙන අකුසලන්ති එවං උභයකාරී. සුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී හොතීති එකක්ඛණෙ උභයවිපාකදානට්ඨානං නාම නත්ථි. යෙන පන අකුසලං බහුං කතං හොති, කුසලං මන්දං, සො තං කුසලං නිස්සාය ඛත්තියකුලෙ වා බ්‍රාහ්මණකුලෙ වා නිබ්බත්තති. අථ නං අකුසලකම්මං කාණම්පි කරොති ඛුජ්ජම්පි පීඨසප්පිම්පි. සො රජ්ජස්ස වා අනරහො හොති, අභිසිත්තකාලෙ වා එවංභූතො භොගෙ පරිභුඤ්ජිතුං න සක්කොති. අපරස්ස මරණකාලෙ ද්වෙ බලවමල්ලා විය තෙ ද්වෙපි කුසලාකුසලකම්මානි උපට්ඨහන්ති. තෙසු අකුසලං බලවතරං හොති, තං කුසලං පටිබාහිත්වා තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තාපෙති. කුසලකම්මම්පි පවත්තිවෙදනීයං හොති. තමෙනං මඞ්ගලහත්ථිං වා කරොන්ති මඞ්ගලඅස්සං වා මඞ්ගලඋසභං වා. සො සම්පත්තිං අනුභවති. ඉදං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී හොතී’’ති.

137. As for ‘Dvayakārī (one who does both)’: it means one who does wholesome at one time and unwholesome at another, thus doing both. As for ‘Sukhadukkhappaṭisaṃvedī hoti (experiences pleasure and pain)’: there is no state that gives both results in a single moment. But if much unwholesome has been done and little wholesome, then relying on that wholesome, one is reborn in a khattiya family or a brahmin family. Then that unwholesome kamma makes one one-eyed, hunchbacked, or a cripple. Such a person is unfit for kingship, or, even if consecrated, is unable to enjoy possessions. For another, at the time of death, those two kammas, wholesome and unwholesome, arise like two strong wrestlers. If the unwholesome is stronger, having repelled the wholesome, it causes rebirth in the animal realm. The wholesome kamma, too, is of the type to be experienced in the course of existence. It makes that being a state elephant, a state horse, or a state bull. That being experiences such fortune. This was said with reference to 'experiences pleasure and pain.'

බොධිපක්ඛියභාවනාවණ්ණනා

Exposition on the Development of the Wings to Awakening

138. සත්තන්නං බොධිපක්ඛියානන්ති ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති ආදිකොට්ඨාසවසෙන සත්තන්නං, පටිපාටියා පන සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං[Pg.56]. භාවනමන්වායාති භාවනං අනුගන්ත්වා, පටිපජ්ජිත්වාති අත්ථො. පරිනිබ්බායතීති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති. ඉති භගවා චත්තාරො වණ්ණෙ දස්සෙත්වා විනිවත්තෙත්වා පටිවිද්ධචතුසච්චං ඛීණාසවමෙව දෙවමනුස්සෙසු සෙට්ඨං කත්වා දස්සෙසි.

138. As for ‘Sattannaṃ bodhipakkhiyānaṃ (Of the seven wings to awakening)’: this refers to the seven sections beginning with ‘the four foundations of mindfulness,’ but in sequence, it refers to the thirty-seven qualities that are the wings to awakening. As for ‘Bhāvanamanvāya (Following after development)’: it means having followed after development, that is, having practiced. As for ‘Parinibbāyati (Attains final Nibbāna)’: one attains final Nibbāna through the final Nibbāna of the defilements. Thus the Blessed One, having shown the four classes and having set them aside, revealed that only the one whose taints are destroyed, who has penetrated the Four Truths, is the best among devas and humans.

140. ඉදානි තමෙවත්ථං ලොකසම්මතස්ස බ්‍රහ්මුනොපි වචනදස්සනානුසාරෙන දළ්හං කත්වා දස්සෙන්තො ඉමෙසඤ්හි වාසෙට්ඨ චතුන්නං වණ්ණානන්තිආදිමාහ. ‘‘බ්‍රහ්මුනාපෙසා’’තිආදි අම්බට්ඨසුත්තෙ විත්ථාරිතං. ඉති භගවා එත්තකෙන ඉමිනා කථාමග්ගෙන සෙට්ඨච්ඡෙදකවාදමෙව දස්සෙත්වා සුත්තන්තං විනිවත්තෙත්වා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. අත්තමනා වාසෙට්ඨභාරද්වාජාති වාසෙට්ඨභාරද්වාජ සාමණෙරාපි හි සකමනා තුට්ඨමනා ‘‘සාධු, සාධූ’’ති භගවතො භාසිතං අභිනන්දිංසු. ඉදමෙව සුත්තන්තං ආවජ්ජන්තා අනුමජ්ජන්තා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණිංසූති.

140. Now, showing this very meaning and making it firm in accordance with the words and views of Brahmā, who is recognized by the world, he spoke the verse beginning, 'O Vāseṭṭha, among these four classes...' The phrase beginning 'By Brahmā also...' is elaborated in the Ambaṭṭha Sutta. Thus the Blessed One, by this line of reasoning, having shown only the decisive teaching about who is best, and having turned the Sutta away from the worldly, concluded the discourse with the pinnacle of Arahantship. The novices Vāseṭṭha and Bhāradvāja, being pleased and delighted, greatly rejoiced in the Blessed One’s words, saying, 'Excellent, excellent!' Reflecting upon and repeatedly investigating this very Sutta, they attained Arahantship together with the analytical knowledges.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

The Sumaṅgalavilāsinī, the Commentary on the Dīgha Nikāya

අග්ගඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Aggañña Sutta is concluded.

5. සම්පසාදනීයසුත්තවණ්ණනා

5. Commentary on the Sampasādanīya Sutta

සාරිපුත්තසීහනාදවණ්ණනා

Commentary on Sāriputta's Lion's Roar

141. එවං [Pg.57] මෙ සුතන්ති සම්පසාදනීයසුත්තං. තත්‍රායමනුත්තානපදවණ්ණනා – නාළන්දායන්ති නාළන්දාති එවංනාමකෙ නගරෙ, තං නගරං ගොචරගාමං කත්වා. පාවාරිකම්බවනෙති දුස්සපාවාරිකසෙට්ඨිනො අම්බවනෙ. තං කිර තස්ස උය්‍යානං අහොසි. සො භගවතො ධම්මදෙසනං සුත්වා භගවති පසන්නො තස්මිං උය්‍යානෙ කුටිලෙණමණ්ඩපාදිපටිමණ්ඩිතං භගවතො විහාරං කත්වා නිය්‍යාතෙසි. සො විහාරො ජීවකම්බවනං විය ‘‘පාවාරිකම්බවන’’න්ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතො, තස්මිං පාවාරිකම්බවනෙ විහරතීති අත්ථො. භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එවංපසන්නො අහං, භන්තෙ, භගවතී’’ති. කස්මා එවං අවොච? අත්තනො උප්පන්නසොමනස්සපවෙදනත්ථං.

141. ‘Thus have I heard’—this is the Sampasādanīya Sutta. Here is the commentary on the words that are not plain: ‘At Nāḷandā’ means in the city so-named Nāḷandā, having made that city an alms-resort village. ‘In Pāvārika’s mango grove’ means in the mango grove of the merchant Dussapāvārika. It is said that this was his park. Having heard the Blessed One’s Dhamma discourse, he became confident in the Blessed One and, in that park, built a monastery for the Blessed One, adorned with huts, caves, pavilions, and so on, and offered it. That monastery, like Jīvaka’s mango grove, came to be reckoned as ‘Pāvārika’s mango grove.’ The meaning is: he dwells in that Pāvārika’s mango grove. He said this to the Blessed One: ‘Venerable sir, I am so confident in the Blessed One.’ Why did he speak thus? For the purpose of making known the joy that had arisen in himself.

තත්‍රායමනුපුබ්බිකථා – ථෙරො කිර තංදිවසං කාලස්සෙව සරීරප්පටිජග්ගනං කත්වා සුනිවත්ථනිවාසනො පත්තචීවරමාදාය පාසාදිකෙහි අභික්කන්තාදීහි දෙවමනුස්සානං පසාදං ආවහන්තො නාළන්දවාසීනං හිතසුඛමනුබ්‍රූහයන්තො පිණ්ඩාය පවිසිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො විහාරං ගන්ත්වා සත්ථු වත්තං දස්සෙත්වා සත්ථරි ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා අත්තනො දිවාට්ඨානං අගමාසි. තත්ථ සද්ධිවිහාරිකන්තෙවාසිකෙසු වත්තං දස්සෙත්වා පටික්කන්තෙසු දිවාට්ඨානං සම්මජ්ජිත්වා චම්මක්ඛණ්ඩං පඤ්ඤපෙත්වා උදකතුම්බතො උදකෙන හත්ථපාදෙ සීතලෙ කත්වා තිසන්ධිපල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජි.

Here is the sequential account: The Elder, it is said, on that day, having attended to his body early in the morning, being one who had well put on his inner robe, taking his bowl and outer robe, while bringing forth the confidence of devas and humans with his pleasing forward movements and so on, and increasing the welfare and happiness of the inhabitants of Nāḷandā, entered for alms. After the meal, having returned from the alms-round, he went to the monastery, performed his duties for the Teacher, and when the Teacher had entered the Perfumed Chamber, he venerated the Teacher and went to his own day-dwelling place. There, when his co-residents and resident pupils had performed their duties and departed, he swept the day-dwelling place, spread out a piece of leather, cooled his hands and feet with water from a water-pot, sat cross-legged with his body erect, made a determination of time, and entered into the attainment of fruition.

සො යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන සමාපත්තිතො වුට්ඨාය අත්තනො ගුණෙ අනුස්සරිතුමාරද්ධො. අථස්ස ගුණෙ අනුස්සරතො සීලං ආපාථමාගතං. තතො පටිපාටියාව සමාධි පඤ්ඤා විමුත්ති විමුත්තිඤාණදස්සනං පඨමං ඣානං දුතියං ඣානං තතියං ඣානං චතුත්ථං ඣානං ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්ති විඤ්ඤානඤ්චායතනසමාපත්ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්ති විපස්සනාඤාණං මනොමයිද්ධිඤාණං ඉද්ධිවිධඤාණං දිබ්බසොතඤාණං චෙතොපරියඤාණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං දිබ්බචක්ඛුඤාණං…පෙ… සොතාපත්තිමග්ගො සොතාපත්තිඵලං…පෙ… අරහත්තමග්ගො අරහත්තඵලං අත්ථපටිසම්භිදා ධම්මපටිසම්භිදා නිරුත්තිපටිසම්භිදා පටිභානපටිසම්භිදා සාවකපාරමීඤාණං. ඉතො පට්ඨාය කප්පසතසහස්සාධිකස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යස්ස උපරි අනොමදස්සීබුද්ධස්ස පාදමූලෙ කතං අභිනීහාරං ආදිං කත්වා අත්තනො ගුණෙ අනුස්සරතො යාව නිසින්නපල්ලඞ්කා ගුණා උපට්ඨහිංසු.

Having emerged from the attainment in accordance with the determined time, he began to recollect his own qualities. Then, as he was recollecting his qualities, virtue came into range. From that, in sequence, concentration, wisdom, liberation, the knowledge and vision of liberation; the first jhāna, the second jhāna, the third jhāna, the fourth jhāna; the attainment of the base of infinite space, the attainment of the base of infinite consciousness, the attainment of the base of nothingness, the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception; the knowledge of insight, the knowledge of the mind-made body, the knowledge of psychic power, the divine ear element, the knowledge of penetration of minds, the knowledge of recollection of past lives, the divine eye element… and so on… the path of stream-entry, the fruit of stream-entry… and so on… the path of arahantship, the fruit of arahantship; the analytical knowledge of meaning, the analytical knowledge of the Dhamma, the analytical knowledge of language, the analytical knowledge of eloquence; the knowledge of a disciple’s perfection. Beginning from the aspiration made at the feet of the Buddha Anomadassī over one incalculable and one hundred thousand kappas ago, as he recollected his own qualities up to the very cross-legged posture in which he was seated, those qualities appeared to him.

එවං [Pg.58] ථෙරො අත්තනො ගුණෙ අනුස්සරමානො ගුණානං පමාණං වා පරිච්ඡෙදං වා දට්ඨුං නාසක්ඛි. සො චින්තෙසි – ‘‘මය්හං තාව පදෙසඤාණෙ ඨිතස්ස සාවකස්ස ගුණානං පමාණං වා පරිච්ඡෙදො වා නත්ථි. අහං පන යං සත්ථාරං උද්දිස්ස පබ්බජිතො, කීදිසා නු ඛො තස්ස ගුණා’’ති දසබලස්ස ගුණෙ අනුස්සරිතුං ආරද්ධො. සො භගවතො සීලං නිස්සාය, සමාධිං පඤ්ඤං විමුත්තිං විමුත්තිඤාණදස්සනං නිස්සාය, චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ නිස්සාය, චත්තාරො සම්මප්පධානෙ චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ චත්තාරො මග්ගෙ චත්තාරි ඵලානි චතස්සො පටිසම්භිදා චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණං චත්තාරො අරියවංසෙ නිස්සාය දසබලස්ස ගුණෙ අනුස්සරිතුමාරද්ධො.

Thus, the Elder, while recollecting his own qualities, was not able to see their measure or their limit. He thought: ‘For me, a disciple established in partial knowledge, there is no measure or limit to my qualities. But as for me, I went forth on account of a certain Teacher. What must the qualities of that Teacher be like?’ Thus, he began to recollect the qualities of the One with Ten Powers. He, relying on the Blessed One’s virtue, relying on his concentration, wisdom, liberation, and the knowledge and vision of liberation; relying on the four foundations of mindfulness, the four right exertions, the four bases of psychic power, the four paths, the four fruits, the four analytical knowledges, the knowledge that distinguishes the four modes of generation, and the four noble lineages, began to recollect the qualities of the One with Ten Powers.

තථා පඤ්ච පධානියඞ්ගානි, පඤ්චඞ්ගිකංසම්මාසමාධිං, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, පඤ්ච නිස්සරණියා ධාතුයො, පඤ්ච විමුත්තායතනානි, පඤ්ච විමුත්තිපරිපාචනියා පඤ්ඤා, ඡ සාරණීයෙ ධම්මෙ, ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි, ඡ ගාරවෙ, ඡ නිස්සරණියා ධාතුයො, ඡ සතතවිහාරෙ, ඡ අනුත්තරියානි, ඡ නිබ්බෙධභාගියා පඤ්ඤා, ඡ අභිඤ්ඤා, ඡ අසාධාරණඤාණානි, සත්ත අපරිහානියෙ ධම්මෙ, සත්ත අරියධනානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ, සත්ත සප්පුරිසධම්මෙ, සත්ත නිජ්ජරවත්ථූනි, සත්ත පඤ්ඤා, සත්ත දක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලෙ, සත්ත ඛීණාසවබලානි, අට්ඨ පඤ්ඤාපටිලාභහෙතූ, අට්ඨ සම්මත්තානි, අට්ඨ ලොකධම්මාතික්කමෙ, අට්ඨ ආරම්භවත්ථූනි, අට්ඨ අක්ඛණදෙසනා, අට්ඨ මහාපුරිසවිතක්කෙ, අට්ඨ අභිභායතනානි, අට්ඨ විමොක්ඛෙ, නව යොනිසොමනසිකාරමූලකෙ ධම්මෙ, නව පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගානි, නව සත්තාවාසදෙසනා, නව ආඝාතප්පටිවිනයෙ, නව පඤ්ඤා, නව නානත්තානි, නව අනුපුබ්බවිහාරෙ, දස නාථකරණෙ ධම්මෙ, දස කසිණායතනානි, දස කුසලකම්මපථෙ, දස තථාගතබලානි, දස සම්මත්තානි, දස අරියවාසෙ, දස අසෙක්ඛධම්මෙ, එකාදස මෙත්තානිසංසෙ, ද්වාදස ධම්මචක්කාකාරෙ, තෙරස ධුතඞ්ගගුණෙ, චුද්දස බුද්ධඤාණානි, පඤ්චදස විමුත්තිපරිපාචනියෙ ධම්මෙ, සොළසවිධං ආනාපානස්සතිං, අට්ඨාරස බුද්ධධම්මෙ, එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානි, චතුචත්තාලීස ඤාණවත්ථූනි, පරොපණ්ණාස කුසලධම්මෙ, සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනි, චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිසඤ්චරමහාවජිරඤාණං නිස්සාය දසබලස්ස ගුණෙ අනුස්සරිතුං ආරභි.

Furthermore, relying on the five factors of striving, the five-factored right concentration, the five spiritual faculties, the five powers, the five elements of escape, the five bases for liberation, the five kinds of wisdom that bring about the ripening of liberation; the six principles to be remembered, the six subjects of recollection, the six objects of reverence, the six elements of escape, the six constant abidings, the six unsurpassed things, the six kinds of wisdom leading to penetration, the six direct knowledges, the six uncommon kinds of knowledge; the seven principles of non-decline, the seven noble treasures, the seven factors of enlightenment, the seven qualities of a true person, the seven grounds for the dispelling of kamma, the seven kinds of wisdom, the seven kinds of persons worthy of offerings, the seven powers of one whose taints are destroyed; the eight causes for gaining wisdom, the eight kinds of rightness, the eight transcendences of worldly conditions, the eight grounds for exertion, the eight discourses on inopportune times, the eight thoughts of a great person, the eight bases of mastery, the eight liberations; the nine things rooted in wise attention, the nine factors of striving for purity, the nine discourses on the abodes of beings, the nine ways of subduing resentment, the nine kinds of wisdom, the nine kinds of diversity, the nine progressive abidings; the ten qualities that make a refuge, the ten kasiṇa bases, the ten courses of wholesome action, the ten powers of a Tathāgata, the ten kinds of rightness, the ten noble abodes, the ten qualities of one beyond training; the eleven benefits of loving-kindness; the twelve aspects of the Wheel of Dhamma; the thirteen ascetic qualities; the fourteen kinds of Buddha-knowledge; the fifteen qualities that bring about the ripening of liberation; the sixteenfold mindfulness of breathing; the eighteen qualities of a Buddha; the nineteen kinds of reviewing knowledge; the forty-four bases of knowledge; more than fifty wholesome qualities; the seventy-seven bases of knowledge; and the great diamond-like knowledge that ranges over twenty-four hundred thousand koṭis of meditative attainments, he began to recollect the qualities of the One with Ten Powers.

තස්මිංයෙව [Pg.59] ච දිවාට්ඨානෙ නිසින්නොයෙව උපරි ‘‘අපරං පන, භන්තෙ, එතදානුත්තරිය’’න්ති ආගමිස්සන්ති සොළස අපරම්පරියධම්මා, තෙපි නිස්සාය අනුස්සරිතුං ආරභි. සො ‘‘කුසලපඤ්ඤත්තියං අනුත්තරො මය්හං සත්ථා, ආයතනපඤ්ඤත්තියං අනුත්තරො, ගබ්භාවක්කන්තියං අනුත්තරො, ආදෙසනාවිධාසු අනුත්තරො, දස්සනසමාපත්තියං අනුත්තරො, පුග්ගලපඤ්ඤත්තියං අනුත්තරො, පධානෙ අනුත්තරො, පටිපදාසු අනුත්තරො, භස්සසමාචාරෙ අනුත්තරො, පුරිසසීලසමාචාරෙ අනුත්තරො, අනුසාසනීවිධාසු අනුත්තරො, පරපුග්ගලවිමුත්තිඤාණෙ අනුත්තරො, සස්සතවාදෙසු අනුත්තරො, පුබ්බෙනිවාසඤාණෙ අනුත්තරො, දිබ්බචක්ඛුඤාණෙ අනුත්තරො, ඉද්ධිවිධෙ අනුත්තරො, ඉමිනා ච ඉමිනා ච අනුත්තරො’’ති එවං දසබලස්ස ගුණෙ අනුස්සරන්තො භගවතො ගුණානං නෙව අන්තං, න පමාණං පස්සි. ථෙරො අත්තනොපි තාව ගුණානං අන්තං වා පමාණං වා නාද්දස, භගවතො ගුණානං කිං පස්සිස්සති? යස්ස යස්ස හි පඤ්ඤා මහතී ඤාණං විසදං, සො සො බුද්ධගුණෙ මහන්තතො සද්දහති. ලොකියමහාජනො උක්කාසිත්වාපි ඛිපිත්වාපි ‘‘නමො බුද්ධාන’’න්ති අත්තනො අත්තනො උපනිස්සයෙ ඨත්වා බුද්ධානං ගුණෙ අනුස්සරති. සබ්බලොකියමහාජනතො එකො සොතාපන්නො බුද්ධගුණෙ මහන්තතො සද්දහති. සොතාපන්නානං සතතොපි සහස්සතොපි එකො සකදාගාමී. සකදාගාමීනං සතතොපි සහස්සතොපි එකො අනාගාමී. අනාගාමීනං සතතොපි සහස්සතොපි එකො අරහා බුද්ධගුණෙ මහන්තතො සද්දහති. අවසෙසඅරහන්තෙහි අසීති මහාථෙරා බුද්ධගුණෙ මහන්තතො සද්දහන්ති. අසීතිමහාථෙරෙහි චත්තාරො මහාථෙරා. චතූහි මහාථෙරෙහි ද්වෙ අග්ගසාවකා. තෙසුපි සාරිපුත්තත්ථෙරො, සාරිපුත්තත්ථෙරතොපි එකො පච්චෙකබුද්ධො බුද්ධගුණෙ මහන්තතො සද්දහති. සචෙ පන සකලචක්කවාළගබ්භෙ සඞ්ඝාටිකණ්ණෙන සඞ්ඝාටිකණ්ණං පහරියමානා නිසින්නා පච්චෙකබුද්ධා බුද්ධගුණෙ අනුස්සරෙය්‍යුං, තෙහි සබ්බෙහිපි එකො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධොව බුද්ධගුණෙ මහන්තතො සද්දහති.

And while seated in that very place during the day, he began to recollect, relying also on the sixteen successive qualities that would come later with the words, 'Moreover, venerable sir, this is unsurpassed.' He thought: 'My Teacher is unsurpassed in the declaration of wholesome states, unsurpassed in the declaration of the sense bases, unsurpassed in the descent into the womb, unsurpassed in the modes of instruction, unsurpassed in the attainments of contemplation, unsurpassed in the declaration of individuals, unsurpassed in exertion, unsurpassed in the ways of practice, unsurpassed in conduct of speech, unsurpassed in virtuous personal conduct, unsurpassed in the modes of admonition, unsurpassed in the knowledge of the liberation of other persons, unsurpassed in regard to doctrines of eternalism, unsurpassed in the knowledge of past lives, unsurpassed in the knowledge of the divine eye, unsurpassed in the kinds of psychic power, and unsurpassed in this and that respect.' Thus recollecting the qualities of the One with Ten Powers, he saw no end or measure to the virtues of the Blessed One. The Elder himself did not perceive any limit or measure to his own virtues; how then could he perceive the virtues of the Blessed One? For whoever has great wisdom and clear knowledge, that one has great faith in the Buddha's qualities as being vast. Worldly people, even after clearing their throats or sneezing, say, 'Homage to the Buddhas,' and according to their own capacity, recollect the virtues of the Buddhas. More than all worldly people, a single stream-enterer has great faith in the Buddha's qualities as being vast. Among a hundred or a thousand stream-enterers, there is one once-returner. Among a hundred or a thousand once-returners, there is one non-returner. Among a hundred or a thousand non-returners, there is one arahant who has great faith in the Buddha's qualities as being vast. More than the remaining arahants, the eighty great elders have great faith in the Buddha's qualities as being vast. More than the eighty great elders, the four great elders have greater faith. More than the four great elders, the two chief disciples have greater faith. Among them, the Elder Sāriputta has the greatest faith. And more than the Elder Sāriputta, a single Paccekabuddha has great faith in the Buddha's qualities as being vast. If all the Paccekabuddhas, seated with the edge of one outer robe touching the edge of another throughout the entire world-system, were to recollect the Buddha’s qualities, even more than all of them, only an Omniscient Buddha has faith in the Buddha's qualities as being vast.

සෙය්‍යථාපි නාම මහාජනො ‘‘මහාසමුද්දො ගම්භීරො උත්තානො’’ති ජානනත්ථං යොත්තානි වට්ටෙය්‍ය, තත්ථ කොචි බ්‍යාමප්පමාණං යොත්තං වට්ටෙය්‍ය, කොචි ද්වෙ බ්‍යාමං, කොචි දසබ්‍යාමං, කොචි වීසතිබ්‍යාමං, කොචි තිංසබ්‍යාමං, කොචි චත්තාලීසබ්‍යාමං, කොචි පඤ්ඤාසබ්‍යාමං, කොචි සතබ්‍යාමං, කොචි සහස්සබ්‍යාමං[Pg.60], කොචි චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස්සං. තෙ නාවං ආරුය්හ, සමුද්දමජ්ඣෙ උග්ගතපබ්බතාදිම්හි වා ඨත්වා අත්තනො අත්තනො යොත්තං ඔතාරෙය්‍යුං, තෙසු යස්ස යොත්තං බ්‍යාමමත්තං, සො බ්‍යාමමත්තට්ඨානෙයෙව උදකං ජානාති…පෙ… යස්ස චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස්සං, සො චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස්සට්ඨානෙයෙව උදකං ජානාති. පරතො උදකං එත්තකන්ති න ජානාති. මහාසමුද්දෙ පන න තත්තකංයෙව උදකං, අථ ඛො අනන්තමපරිමාණං. චතුරාසීතියොජනසහස්සං ගම්භීරො හි මහාසමුද්දො, එවමෙව එකබ්‍යාමයොත්තතො පට්ඨාය නවබ්‍යාමයොත්තෙන ඤාතඋදකං විය ලොකියමහාජනෙන දිට්ඨබුද්ධගුණා වෙදිතබ්බා. දසබ්‍යාමයොත්තෙන දසබ්‍යාමට්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය සොතාපන්නෙන දිට්ඨබුද්ධගුණා. වීසතිබ්‍යාමයොත්තෙන වීසතිබ්‍යාමට්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය සකදාගාමිනා දිට්ඨබුද්ධගුණා. තිංසබ්‍යාමයොත්තෙන තිංසබ්‍යාමට්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය අනාගාමිනා දිට්ඨබුද්ධගුණා. චත්තාලීසබ්‍යාමයොත්තෙන චත්තාලීසබ්‍යාමට්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය අරහතා දිට්ඨබුද්ධගුණා. පඤ්ඤාසබ්‍යාමයොත්තෙන පඤ්ඤාසබ්‍යාමට්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය අසීතිමහාථෙරෙහි දිට්ඨබුද්ධගුණා. සතබ්‍යාමයොත්තෙන සතබ්‍යාමට්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය චතූහි මහාථෙරෙහි දිට්ඨබුද්ධගුණා. සහස්සබ්‍යාමයොත්තෙන සහස්සබ්‍යාමට්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරෙන දිට්ඨබුද්ධගුණා. චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස්සයොත්තෙන චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස්සට්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය ධම්මසෙනාපතිනා සාරිපුත්තත්ථෙරෙන දිට්ඨබුද්ධගුණා. තත්ථ යථා සො පුරිසො මහාසමුද්දෙ උදකං නාම න එත්තකංයෙව, අනන්තමපරිමාණන්ති ගණ්හාති, එවමෙව ආයස්මා සාරිපුත්තො ධම්මන්වයෙන අන්වයබුද්ධියා අනුමානෙන නයග්ගාහෙන සාවකපාරමීඤාණෙ ඨත්වා දසබලස්ස ගුණෙ අනුස්සරන්තො ‘‘බුද්ධගුණා අනන්තා අපරිමාණා’’ති සද්දහි.

Just as a great crowd, in order to know, 'Is the great ocean deep or shallow?', might twist measuring cords—some might twist a fathom’s length of cord, some two fathoms, some ten fathoms, some twenty fathoms, some thirty fathoms, some forty fathoms, some fifty fathoms, some a hundred fathoms, some a thousand fathoms, some eighty-four thousand fathoms. Having boarded a ship or stood on a raised place such as a mountain in the middle of the ocean, they would each lower their own measuring cord. Among them, the one whose cord was a fathom long would know the water only to the depth of a fathom… and so on… the one whose cord was eighty-four thousand fathoms long would know the water only to that depth. Beyond that, they would not know how much water there was. But in the great ocean, the water is not limited to just that much—it is boundless and immeasurable. For the great ocean is eighty-four thousand yojanas deep. In the same way, the Buddha’s qualities seen by ordinary people are to be understood like water known by a one-fathom cord up to a nine-fathom cord. The Buddha's qualities seen by a stream-enterer are like water known by a ten-fathom cord to that depth. The Buddha's qualities seen by a once-returner are like water known by a twenty-fathom cord to that depth. The Buddha's qualities seen by a non-returner are like water known by a thirty-fathom cord to that depth. The Buddha's qualities seen by an arahant are like water known by a forty-fathom cord to that depth. The Buddha's qualities seen by the eighty great elders are like water known by a fifty-fathom cord to that depth. The Buddha's qualities seen by the four great elders are like water known by a hundred-fathom cord to that depth. The Buddha's qualities seen by the Elder Mahāmoggallāna are like water known by a thousand-fathom cord to that depth. The Buddha's qualities seen by the Elder Sāriputta, the General of the Dhamma, are like water known by an eighty-four-thousand-fathom cord to that depth. Therein, just as that man would understand that the water in the great ocean is not just that much, but is boundless and immeasurable, so too did the Venerable Sāriputta, standing in the knowledge of a disciple's perfection and recollecting the qualities of the Ten-Powered One through inference following the Dhamma, with consequential wisdom, by estimation, and by methodical grasp, believe: 'The Buddha’s qualities are endless and immeasurable.'

ථෙරෙන හි දිට්ඨබුද්ධගුණෙහි ධම්මන්වයෙන ගහෙතබ්බබුද්ධගුණායෙව බහුතරා. යථා කථං විය? යථා ඉතො නව ඉතො නවාති අට්ඨාරස යොජනානි අවත්ථරිත්වා ගච්ඡන්තියා චන්දභාගාය මහානදියා පුරිසො සූචිපාසෙන උදකං ගණ්හෙය්‍ය, සූචිපාසෙන ගහිතඋදකතො අග්ගහිතමෙව බහු හොති. යථා වා පන පුරිසො මහාපථවිතො අඞ්ගුලියා පංසුං ගණ්හෙය්‍ය, අඞ්ගුලියා ගහිතපංසුතො අවසෙසපංසුයෙව බහු හොති. යථා වා පන පුරිසො මහාසමුද්දාභිමුඛිං අඞ්ගුලිං කරෙය්‍ය, අඞ්ගුලිඅභිමුඛඋදකතො [Pg.61] අවසෙසං උදකංයෙව බහු හොති. යථා ච පුරිසො ආකාසාභිමුඛිං අඞ්ගුලිං කරෙය්‍ය, අඞ්ගුලිඅභිමුඛආකාසතො සෙසආකාසප්පදෙසොව බහු හොති. එවං ථෙරෙන දිට්ඨබුද්ධගුණෙහි අදිට්ඨා ගුණාව බහූති වෙදිතබ්බා. වුත්තම්පි චෙතං –

Indeed, for the Elder, the Buddha's qualities yet to be grasped through inference following the Dhamma are far more numerous than the Buddha's qualities already seen. How so? Just as if a person were to take water from the great river Candabhāgā—which flows covering eighteen yojanas, nine yojanas this way and nine yojanas that way—with the eye of a needle, the water not taken would be far more than the water taken with the eye of a needle. Or as if a person were to take dust from the great earth with their fingertip, the remaining dust would be far more than the dust taken with the fingertip. Or as if a person were to point a finger toward the great ocean, the remaining water would be far more than the water in front of the finger. Or as if a person were to point a finger toward the sky, the remaining expanse of space would be far more than the space in front of the finger. In the same way, it should be understood that for the Elder, the unseen qualities are far more numerous than the qualities seen. And this has been said:

‘‘බුද්ධොපි බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං,කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො;

ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ,වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’ති.

“Even a Buddha, speaking of nothing else, might speak the praise of another Buddha for an entire aeon; in that long, long interval, the aeon would be exhausted, but the praise of the Tathāgata would not be exhausted.”

එවං ථෙරස්ස අත්තනො ච සත්ථු ච ගුණෙ අනුස්සරතො යමකමහානදීමහොඝො විය අබ්භන්තරෙ පීතිසොමනස්සං අවත්ථරමානං වාතො විය භස්තං, උබ්භිජ්ජිත්වා උග්ගතඋදකං විය මහාරහදං සකලසරීරං පූරෙති. තතො ථෙරස්ස ‘‘සුපත්ථිතා වත මෙ පත්ථනා, සුලද්ධා මෙ පබ්බජ්ජා, ය්වාහං එවංවිධස්ස සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිතො’’ති ආවජ්ජන්තස්ස බලවතරං පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජි.

Thus, as the Elder recollected the qualities of both himself and the Teacher, joy and gladness, like a great flood of a pair of great rivers, spread through his interior, filling his entire body, just as wind fills a bellows, or as a great lake is filled by water welling up and overflowing. Then, as the Elder reflected, “Truly, my aspiration is well-founded, my going forth is well-gained, since I have gone forth in the presence of such a Teacher,” even stronger joy and gladness arose in him.

අථ ථෙරො ‘‘කස්සාහං ඉමං පීතිසොමනස්සං ආරොචෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙන්තො අඤ්ඤො කොචි සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා මම ඉමං පසාදං අනුච්ඡවිකං කත්වා පටිග්ගහෙතුං න සක්ඛිස්සති, අහං ඉමං සොමනස්සං සත්ථුනොයෙව පවෙදෙය්‍යාමි, සත්ථාව මෙ පටිග්ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සති, සො හි තිට්ඨතු මම පීතිසොමනස්සං, මාදිසස්ස සමණසතස්ස වා සමණසහස්සස්ස වා සමණසතසහස්සස්ස වා සොමනස්සං පවෙදෙන්තස්ස සබ්බෙසං මනං ගණ්හන්තො පටිග්ගහෙතුං සක්කොති. සෙය්‍යථාපි නාම අට්ඨාරස යොජනානි අවත්ථරමානං ගච්ඡන්තිං චන්දභාගමහානදිං කුසුම්භා වා කන්දරා වා සම්පටිච්ඡිතුං න සක්කොන්ති, මහාසමුද්දොව තං සම්පටිච්ඡති. මහාසමුද්දො හි තිට්ඨතු චන්දභාගා, එවරූපානං නදීනං සතම්පි සහස්සම්පි සතසහස්සම්පි සම්පටිච්ඡති, න චස්ස තෙන ඌනත්තං වා පූරත්තං වා පඤ්ඤායති, එවමෙව සත්ථා මාදිසස්ස සමණසතස්ස සමණසහස්සස්ස සමණසතසහස්සස්ස වා පීතිසොමනස්සං පවෙදෙන්තස්ස සබ්බෙසං මනං ගණ්හන්තො පටිග්ගහෙතුං සක්කොති. සෙසා සමණබ්‍රාහ්මණාදයො චන්දභාගං කුසුම්භකන්දරා විය මම සොමනස්සං සම්පටිච්ඡිතුං න සක්කොන්ති[Pg.62]. හන්දාහං මම පීතිසොමනස්සං සත්ථුනොව ආරොචෙමීති පල්ලඞ්කං විනිබ්භුජිත්වා චම්මක්ඛණ්ඩං පප්ඵොටෙත්වා ආදාය සායන්හසමයෙ පුප්ඵානං වණ්ටතො ඡිජ්ජිත්වා පග්ඝරණකාලෙ සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො සොමනස්සං පවෙදෙන්තො එවංපසන්නො අහං, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ එවංපසන්නොති එවං උප්පන්නසද්ධො, එවං සද්දහාමීති අත්ථො. භිය්‍යොභිඤ්ඤතරොති භිය්‍යතරො අභිඤ්ඤාතො, භිය්‍යතරාභිඤ්ඤො වා, උත්තරිතරඤාණොති අත්ථො. සම්බොධියන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ අරහත්තමග්ගඤාණෙ වා, අරහත්තමග්ගෙනෙව හි බුද්ධගුණා නිප්පදෙසා ගහිතා හොන්ති. ද්වෙ හි අග්ගසාවකා අරහත්තමග්ගෙනෙව සාවකපාරමීඤාණං පටිලභන්ති. පච්චෙකබුද්ධා පච්චෙකබොධිඤාණං. බුද්ධා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චෙව සකලෙ ච බුද්ධගුණෙ. සබ්බඤ්හි නෙසං අරහත්තමග්ගෙනෙව ඉජ්ඣති. තස්මා අරහත්තමග්ගඤාණං සම්බොධි නාම හොති. තෙන උත්තරිතරො භගවතා නත්ථි. තෙනාහ ‘‘භගවතා භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො යදිදං සම්බොධිය’’න්ති.

Then the elder thought, 'To whom shall I announce this joy and delight?' Reflecting, he realized, 'No other ascetic or brahmin, no god, Māra, or Brahmā will be able to suitably receive this confidence of mine. I shall declare this joy to the Teacher alone. Only the Teacher is capable of receiving it. Indeed, let alone my joy and delight, the Teacher is able to receive the joy declared by a hundred, a thousand, or a hundred thousand ascetics like me, taking in the minds of all. Just as pools or gorges cannot receive the great Candabhāgā river which flows covering eighteen yojanas, but the great ocean alone receives it; and indeed, let alone the Candabhāgā, the great ocean receives a hundred, a thousand, or a hundred thousand of such rivers, and because of them no depletion or fullness of it is apparent; even so, the Teacher is able to receive the joy and delight declared by a hundred, a thousand, or a hundred thousand ascetics like me, taking in the minds of all. Other ascetics, brahmins, and the like, just as pools and gorges cannot receive the Candabhāgā, cannot receive my joy. Come now, I shall announce my joy and delight to the Teacher alone.' Having risen from his cross-legged seat, he shook out his piece of leather hide, took it up, and in the evening, at the time when flowers, having broken from their stems, were scattering, he approached the Teacher and, declaring his joy, said the words beginning, 'Venerable sir, I am so confident...' Herein, 'so confident' means 'such faith has arisen'; the meaning is 'I have such faith.' 'More exceedingly known' means more exceedingly known, or one with more exceeding direct knowledge; that is, one with more superior knowledge. 'Regarding enlightenment' refers to the knowledge of omniscience or the knowledge of the Arahant path. For it is through the Arahant path that the qualities of a Buddha are grasped without remainder. Indeed, the two chief disciples attain the knowledge of disciple-perfection through the Arahant path. Paccekabuddhas attain the knowledge of individual enlightenment. Buddhas attain the knowledge of omniscience and all the qualities of a Buddha. For all of them, everything is accomplished through the Arahant path. Therefore, the knowledge of the Arahant path is called enlightenment. Because of that, there is none superior to the Blessed One. Hence he said: '...more exceedingly known than the Blessed One, that is, regarding enlightenment.'

142. උළාරාති සෙට්ඨා. අයඤ්හි උළාරසද්දො ‘‘උළාරානි ඛාදනීයානි ඛාදන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.366) මධුරෙ ආගච්ඡති. ‘‘උළාරාය ඛලු භවං, වච්ඡායනො, සමණං ගොතමං පසංසාය පසංසතී’’තිආදීසු (ම. නි. 3.280) සෙට්ඨෙ. ‘‘අප්පමාණො උළාරො ඔභාසො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.32) විපුලෙ. ස්වායමිධ සෙට්ඨෙ ආගතො. තෙන වුත්තං – ‘‘උළාරාති සෙට්ඨා’’ති. ආසභීති උසභස්ස වාචාසදිසී අචලා අසම්පවෙධී. එකංසො ගහිතොති අනුස්සවෙන වා ආචරියපරම්පරාය වා ඉතිකිරාය වා පිටකසම්පදානෙන වා ආකාරපරිවිතක්කෙන වා දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා වා තක්කහෙතු වා නයහෙතු වා අකථෙත්වා පච්චක්ඛතො ඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා විය එකංසො ගහිතො, සන්නිට්ඨානකථාව කථිතාති අත්ථො.

142. 'Uḷārā' means excellent. For this term 'uḷāra' appears in contexts like 'eating excellent delicacies' with the sense of 'sweet' or 'pleasant.' In phrases such as 'Indeed, Venerable Vacchāyana, you praise the ascetic Gotama with excellent praise,' it conveys the meaning of 'excellent.' In expressions like 'immeasurable and vast radiance,' it signifies 'vast.' Here, however, it is used in the sense of 'excellent.' Hence it is said: 'uḷārā means excellent.' 'Āsabhī' means like the speech of a bull—unwavering and unshakeable. 'Ekaṃso gahito' means it is definitively grasped, not based on oral tradition, a lineage of teachers, hearsay, scriptural transmission, reasoning about appearances, the approval of a view after reflection, logic, or inference, but as if realized through direct knowledge; the meaning is that the statement is spoken as a definitive conclusion.

සීහනාදොති සෙට්ඨනාදො, නෙව දන්ධායන්තෙන න ගග්ගරායන්තෙන සීහෙන විය උත්තමනාදො නදිතොති අත්ථො. කිං තෙ සාරිපුත්තාති ඉමං දෙසනං කස්මා ආරභීති? අනුයොගදාපනත්ථං. එකච්චො හි සීහනාදං නදිත්වා අත්තනො සීහනාදෙ අනුයොගං දාතුං න සක්කොති, නිඝංසනං නක්ඛමති, ලෙපෙ පතිතමක්කටො විය හොති. යථා ධමමානං අපරිසුද්ධලොහං ඣායිත්වා ඣාමඅඞ්ගාරො හොති, එවං ඣාමඞ්ගාරො විය හොති[Pg.63]. එකො සීහනාදෙ අනුයොගං දාපියමානො දාතුං සක්කොති, නිඝංසනං ඛමති, ධමමානං නිද්දොසජාතරූපං විය අධිකතරං සොභති, තාදිසො ථෙරො. තෙන නං භගවා ‘‘අනුයොගක්ඛමො අය’’න්ති ඤත්වා සීහනාදෙ අනුයොගදාපනත්ථං ඉමම්පි දෙසනං ආරභි.

The lion's roar means the supreme roar; the meaning is that it is the supreme roar uttered like that of a lion, neither slowly nor hesitantly. Why was this discourse beginning 'What of you, Sāriputta...?' started? For the purpose of administering a cross-examination. For some, having roared a lion's roar, are unable to respond to a cross-examination on their own lion's roar; they cannot endure scrutiny and are like a monkey fallen into mud. Just as impure metal, when smelted, is consumed and becomes charcoal, so they become like burnt charcoal. But another, when a cross-examination on their lion's roar is administered, is able to respond; they endure scrutiny and, like flawless refined gold when smelted, shine all the more. The elder was such a one. Therefore, the Blessed One, knowing, 'This one can endure a cross-examination,' began this discourse for the purpose of administering a cross-examination on the lion's roar.

තත්ථ සබ්බෙ තෙති සබ්බෙ තෙ තයා. එවංසීලාතිආදීසු ලොකියලොකුත්තරවසෙන සීලාදීනි පුච්ඡති. තෙසං විත්ථාරකථා මහාපදානෙ කථිතාව.

Therein, 'all those' means 'all those by you.' In phrases like 'of such virtue,' etc., he asks about virtues and so forth in terms of the worldly and the supramundane. The detailed explanation of these has already been given in the Mahāpadāna.

කිං පන තෙ, සාරිපුත්ත, යෙ තෙ භවිස්සන්තීති අතීතා ච තාව නිරුද්ධා, අපණ්ණත්තිකභාවං ගතා දීපසිඛා විය නිබ්බුතා, එවං නිරුද්ධෙ අපණ්ණත්තිකභාවං ගතෙ ත්වං කථං ජානිස්සසි, අනාගතබුද්ධානං පන ගුණා කින්ති තයා අත්තනො චිත්තෙන පරිච්ඡින්දිත්වා විදිතාති පුච්ඡන්තො එවමාහ. කිං පන තෙ, සාරිපුත්ත, අහං එතරහීති අනාගතාපි බුද්ධා අජාතා අනිබ්බත්තා අනුප්පන්නා, තෙපි කථං ත්වං ජානිස්සසි? තෙසඤ්හි ජානනං අපදෙ ආකාසෙ පදදස්සනං විය හොති. ඉදානි මයා සද්ධිං එකවිහාරෙ වසසි, එකතො භික්ඛාය චරසි, ධම්මදෙසනාකාලෙ දක්ඛිණපස්සෙ නිසීදසි, කිං පන මය්හං ගුණා අත්තනො චෙතසා පරිච්ඡින්දිත්වා විදිතා තයාති අනුයුඤ්ජන්තො එවමාහ.

'But what of those, Sāriputta, who will be in the future...?' As for the past Buddhas, they have ceased, gone to a state beyond designation, and are extinguished like the flame of a lamp. When they have thus ceased and gone to a state beyond designation, how could you know them? Furthermore, have the qualities of future Buddhas been known by you, having been encompassed by your own mind? Asking thus, he spoke. 'But what of me, Sāriputta, at present...?' Future Buddhas, too, are unborn, unproduced, unarisen; how will you know them? For knowing them is like seeing a footprint in the trackless sky. At present, you dwell with me in the same monastery, you go for alms together, and you sit on my right side when the Dhamma is taught. But have my qualities been known by you, having been encompassed by your own mind? Thus he questioned, pressing the inquiry.

ථෙරො පන පුච්ඡිතෙ පුච්ඡිතෙ ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’ති පටික්ඛිපති. ථෙරස්ස ච විදිතම්පි අත්ථි අවිදිතම්පි අත්ථි, කිං සො අත්තනො විදිතට්ඨානෙ පටික්ඛෙපං කරොති, අවිදිතට්ඨානෙති? විදිතට්ඨානෙ න කරොති, අවිදිතට්ඨානෙයෙව කරොතීති. ථෙරො කිර අනුයොගෙ ආරද්ධෙයෙව අඤ්ඤාසි. න අයං අනුයොගො සාවකපාරමීඤාණෙ, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ අයං අනුයොගොති අත්තනො සාවකපාරමීඤාණෙ පටික්ඛෙපං අකත්වා අවිදිතට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ පටික්ඛෙපං කරොති. තෙන ඉදම්පි දීපෙති ‘‘භගවා මය්හං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං බුද්ධානං සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිකාරණජානනසමත්ථං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං නත්ථී’’ති.

The Elder, however, when questioned repeatedly, rejects this, saying, 'This is not so, venerable sir.' And for the Elder, there is that which is known and also that which is not known. Does he make a rejection in the sphere of what is known to him, or in the sphere of what is not known? He does not make a rejection in the sphere of what is known; he makes it only in the sphere of what is not known. It is said that the Elder understood as soon as the inquiry began. This inquiry is not made in the sphere of the knowledge of a disciple's perfection; this inquiry is made in the sphere of the knowledge of omniscience. Therefore, not making a rejection in the sphere of his own knowledge of a disciple's perfection, he makes a rejection in the sphere of what is not known—the knowledge of omniscience. By this, he also clarifies: 'Blessed One, I do not have the omniscient knowledge that is capable of knowing the cause of the virtue, concentration, wisdom, and liberation of the Buddhas of the past, future, and present.'

එත්ථාති එතෙසු අතීතාදිභෙදෙසු බුද්ධෙසු. අථ කිඤ්චරහීති අථ කස්මා එවං ඤාණෙ අසති තයා එවං කථිතන්ති වදති.

Here, 'ettha' refers to these Buddhas distinguished as past, and so on. 'Atha kiñcarahi' means, he says: 'Then why, when such knowledge is absent, was it said thus by you?'

143. ධම්මන්වයොති ධම්මස්ස පච්චක්ඛතො ඤාණස්ස අනුයොගං අනුගන්ත්වා උප්පන්නං අනුමානඤාණං නයග්ගාහො විදිතො. සාවකපාරමීඤාණෙ ඨත්වාව ඉමිනාව [Pg.64] ආකාරෙන ජානාමි භගවාති වදති. ථෙරස්ස හි නයග්ගාහො අප්පමාණො අපරියන්තො. යථා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පමාණං වා පරියන්තො වා නත්ථි, එවං ධම්මසෙනාපතිනො නයග්ගාහස්ස. තෙන සො ‘‘ඉමිනා එවංවිධො, ඉමිනා අනුත්තරො සත්ථා’’ති ජානාති. ථෙරස්ස හි නයග්ගාහො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකො එව. ඉදානි තං නයග්ගාහං පාකටං කාතුං උපමාය දස්සෙන්තො සෙය්‍යථාපි, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා මජ්ඣිමපදෙසෙ නගරස්ස උද්ධාපපාකාරාදීනි ථිරානි වා හොන්තු, දුබ්බලානි වා, සබ්බසො වා පන මා හොන්තු, චොරාසඞ්කා න හොති, තස්මා තං අග්ගහෙත්වා පච්චන්තිමනගරන්ති ආහ. දළ්හුද්ධාපන්ති ථිරපාකාරපාදං. දළ්හපාකාරතොරණන්ති ථිරපාකාරඤ්චෙව ථිරපිට්ඨසඞ්ඝාටඤ්ච. එකද්වාරන්ති කස්මා ආහ? බහුද්වාරෙ හි නගරෙ බහූහි පණ්ඩිතදොවාරිකෙහි භවිතබ්බං. එකද්වාරෙ එකොව වට්ටති. ථෙරස්ස ච පඤ්ඤාය සදිසො අඤ්ඤො නත්ථි. තස්මා අත්තනො පණ්ඩිතභාවස්ස ඔපම්මත්ථං එකංයෙව දොවාරිකං දස්සෙතුං එකද්වාර’’න්ති ආහ. පණ්ඩිතොති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. බ්‍යත්තොති වෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො විසදඤාණො. මෙධාවීති ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය මෙධාය සමන්නාගතො. අනුපරියායපථන්ති අනුපරියායනාමකං පාකාරමග්ගං. පාකාරසන්ධින්ති ද්වින්නං ඉට්ඨකානං අපගතට්ඨානං. පාකාරවිවරන්ති පාකාරස්ස ඡින්නට්ඨානං.

143. 'Dhammanvayo' means the inferential knowledge, known as the grasp of the method, which has arisen by following the application of direct knowledge of the Dhamma. He says: 'Blessed One, standing right in the knowledge of a disciple's perfection, I know by this very mode.' For the Elder's grasp of the method is immeasurable and boundless. Just as there is no measure or limit to omniscient knowledge, so it is for the grasp of the method of the General of the Dhamma. By that, he knows, 'By this, he is of such a kind; by this, the Teacher is unsurpassed.' Indeed, the Elder’s grasp of the method is just like omniscient knowledge. Now, to make that grasp of the method clear, showing it by a simile, he said the passage beginning with 'Just as, venerable sir...'. Therein, because in the Middle Country, whether a city’s rampart-foundations, ramparts, and so on are strong or weak, or even entirely absent, there is no fear of thieves, therefore, not taking that as an example, he spoke of a border city. 'Daḷhuddhāpaṃ' means having a firm rampart-foundation. 'Daḷhapākāratoraṇaṃ' means having both a firm rampart and a firm door-bolt. Why does he say 'with a single gate'? Because in a city with many gates, there must be many wise gatekeepers. In a city with a single gate, only one is suitable. And there is no other equal to the Elder in wisdom. Therefore, to provide a simile for his own state of wisdom, he speaks of 'a single gate' in order to show just one gatekeeper. 'Wise' (paṇḍito) means endowed with wisdom. 'Skilled' (byatto) means endowed with skillfulness, having clear knowledge. 'Intelligent' (medhāvī) means endowed with the intelligence described as wisdom that arises on the spot. 'The circumambulation path' (anupariyāyapathaṃ) means the rampart-path named 'circumambulation'. 'The rampart-joints' (pākārasandhi) mean the place where two bricks have separated. 'The rampart-breaches' (pākāravivaraṃ) mean a broken place in the rampart.

චෙතසො උපක්කිලෙසෙති පඤ්ච නීවරණානි චිත්තං උපක්කිලෙසෙන්ති කිලිට්ඨං කරොන්ති උපතාපෙන්ති විබාධෙන්ති, තස්මා ‘‘චෙතසො උපක්කිලෙසා’’ති වුච්චන්ති. පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙති නීවරණා උප්පජ්ජමානා අනුප්පන්නාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති, උප්පන්නාය පඤ්ඤාය වඩ්ඪිතුං න දෙන්ති, තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා’’ති වුච්චන්ති. සුප්පතිට්ඨිතචිත්තාති චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුට්ඨු ඨපිතචිත්තා හුත්වා. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතන්ති සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාසභාවෙන භාවෙත්වා. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධින්ති අරහත්තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං වා පටිවිජ්ඣිංසූති දස්සෙති.

'Defilements of the mind' means that the five hindrances defile the mind, make it stained, torment it, and oppress it; therefore, they are called 'defilements of the mind.' 'Weakeners of wisdom' means that when the hindrances arise, they do not allow unarisen wisdom to arise, nor do they allow arisen wisdom to grow; therefore, they are called 'weakeners of wisdom.' 'With well-established mind' means having become ones with mind well-established in the four foundations of mindfulness. 'The seven factors of enlightenment as they truly are' means having developed the seven factors of enlightenment according to their true nature. 'Unsurpassed Perfect Enlightenment' shows that they penetrated to either Arahantship or omniscient knowledge.

අපිචෙත්ථ සතිපට්ඨානාති විපස්සනා. සම්බොජ්ඣඞ්ගා මග්ගො. අනුත්තරාසම්මාසම්බොධි අරහත්තං. සතිපට්ඨානාති වා මග්ගාති වා බොජ්ඣඞ්ගමිස්සකා. සම්මාසම්බොධි අරහත්තමෙව. දීඝභාණකමහාසීවත්ථෙරො පනාහ ‘‘සතිපට්ඨානෙ [Pg.65] විපස්සනාති ගහෙත්වා බොජ්ඣඞ්ගෙ මග්ගො ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චාති ගහිතෙ සුන්දරො පඤ්හො භවෙය්‍ය, න පනෙවං ගහිත’’න්ති. ඉති ථෙරො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං නීවරණප්පහානෙ සතිපට්ඨානභාවනාය සම්බොධියඤ්ච මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණරජතානං විය නානත්තාභාවං දස්සෙති.

And further, here is another method: 'Foundations of mindfulness' are insight. The factors of enlightenment are the path. 'Unsurpassed perfect enlightenment' is Arahantship. Or, by 'foundations of mindfulness' or by 'path', things mixed with the enlightenment factors are intended. Perfect enlightenment is just Arahantship. The Elder Dīghabhāṇaka Mahāsīva, however, said: 'If "foundations of mindfulness" were taken as insight, and "enlightenment factors" were taken as the path and omniscient knowledge, the point would be excellent. But it was not taken thus by the ancients.' Thus, the Elder shows that among the abandoning of the hindrances, the development of the foundations of mindfulness, and the enlightenment of the omniscient Buddhas, there is an absence of difference, just as there is among broken pieces of gold and silver.

ඉධ ඨත්වා උපමා සංසන්දෙතබ්බා – ආයස්මා හි සාරිපුත්තො පච්චන්තනගරං දස්සෙසි, පාකාරං දස්සෙසි, පරියායපථං දස්සෙසි, ද්වාරං දස්සෙසි, පණ්ඩිතදොවාරිකං දස්සෙසි, නගරං පවෙසනකනික්ඛමනකෙ ඔළාරිකෙ පාණෙ දස්සෙසි, පණ්ඩිතදොවාරිකස්ස තෙසං පාණානං පාකටභාවඤ්ච දස්සෙසි. තත්ථ කිං කෙන සදිසන්ති චෙ. නගරං විය හි නිබ්බානං, පාකාරො විය සීලං, පරියායපථො විය හිරී, ද්වාරං විය අරියමග්ගො, පණ්ඩිතදොවාරිකො විය ධම්මසෙනාපති, නගරප්පවිසනකනික්ඛමනකඔළාරිකපාණා විය අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා බුද්ධා, දොවාරිකස්ස තෙසං පාණානං පාකටභාවො විය ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස අතීතානාගතපච්චුප්පන්නබුද්ධානං සීලසමථාදීහි පාකටභාවො. එත්තාවතා ථෙරෙන භගවා එවමහං සාවකපාරමීඤාණෙ ඨත්වා ධම්මන්වයෙන නයග්ගාහෙන ජානාමීති අත්තනො සීහනාදස්ස අනුයොගො දින්නො හොති.

Standing here, the simile should be connected. For the Venerable Sāriputta showed a border city, a rampart, a circumambulation path, a gate, a wise gatekeeper, the gross beings entering and exiting the city, and the wise gatekeeper's clear knowledge of those beings. Therein, if it is asked, 'What is similar to what?': Nibbāna should be understood as being like the city; virtue should be seen as being like the rampart; moral shame should be seen as being like the circumambulation path; the Noble Path should be seen as being like the gate; the General of the Dhamma should be seen as being like the wise gatekeeper; the Buddhas of the past, future, and present should be seen as being like the gross beings entering and exiting the city; and the Venerable Sāriputta's clear knowledge of the past, future, and present Buddhas through their virtue, tranquility, and so on, should be seen as being like the gatekeeper's clear knowledge of those beings. To this extent, the application of his own lion’s roar has been given by the Elder: 'Blessed One, thus I know, standing in the knowledge of a disciple's perfection, by the inference from the Dhamma, by the grasp of the method.'

144. ඉධාහං, භන්තෙ, යෙන භගවාති ඉමං දෙසනං කස්මා ආරභි? සාවකපාරමීඤාණස්ස නිප්ඵත්තිදස්සනත්ථං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො, භගවා අහං සාවකපාරමීඤාණං පටිලභන්තො පඤ්චනවුතිපාසණ්ඩෙ න අඤ්ඤං එකම්පි සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා උපසඞ්කමිත්වා සාවකපාරමීඤාණම්පි පටිලභිං, තුම්හෙයෙව උපසඞ්කමිත්වා තුම්හෙ පයිරුපාසන්තො පටිලභින්ති. තත්ථ ඉධාති නිපාතමත්තං. උපසඞ්කමිං ධම්මසවනායාති තුම්හෙ උපසඞ්කමන්තො පනාහං න චීවරාදිහෙතු උපසඞ්කමන්තො, ධම්මසවනත්ථාය උපසඞ්කමන්තො. එවං උපසඞ්කමිත්වා සාවකපාරමීඤාණං පටිලභිං. කදා පන ථෙරො ධම්මසවනත්ථාය උපසඞ්කමන්තොති. සූකරඛතලෙණෙ භාගිනෙය්‍යදීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාපරිග්ගහසුත්තන්තකථනදිවසෙ (ම. නි. 2.205) උපසඞ්කමන්තො, තදායෙව සාවකපාරමීඤාණං පටිලභීති. තංදිවසඤ්හි ථෙරො තාලවණ්ටං ගහෙත්වා භගවන්තං බීජමානො ඨිතො තං දෙසනං සුත්වා තත්ථෙව සාවකපාරමීඤාණං [Pg.66] හත්ථගතං අකාසි. උත්තරුත්තරං පණීතපණීතන්ති උත්තරුත්තරඤ්චෙව පණීතපණීතඤ්ච කත්වා දෙසෙසි. කණ්හසුක්කසප්පටිභාගන්ති කණ්හඤ්චෙව සුක්කඤ්ච. තඤ්ච ඛො සප්පටිභාගං සවිපක්ඛං කත්වා. කණ්හං පටිබාහිත්වා සුක්කං, සුක්කං පටිබාහිත්වා කණ්හන්ති එවං සප්පටිභාගං කත්වා කණ්හසුක්කං දෙසෙසි, කණ්හං දෙසෙන්තොපි ච සඋස්සාහං සවිපාකං දෙසෙසි, සුක්කං දෙසෙන්තොපි සඋස්සාහං සවිපාකං දෙසෙසි.

144. “Why did [the Elder] begin this teaching with ‘Here, venerable sir, where the Blessed One is...’?” To show the completion of the knowledge of a disciple’s perfection. Herein, this is the intention: “Blessed One, while attaining the knowledge of a disciple’s perfection, I did not attain it by approaching even one other ascetic or brahmin among the ninety-five sects; it was only by approaching you and attending upon you that I attained it.” Therein, ‘here’ (idha) is merely a particle. ‘I approached to hear the Dhamma’ means: “When I approached you, I did not approach for the sake of robes and so forth, but for the purpose of hearing the Dhamma.” Having approached thus, I attained the knowledge of a disciple’s perfection. But when did the Elder approach to hear the Dhamma? He approached on the day the Vedanāpariggaha Suttanta was taught to the wanderer Dīghanakha, his nephew, at the Boar’s Cave, and on that very occasion he attained the knowledge of a disciple’s perfection. For on that day, the Elder, having taken a palm-leaf fan, stood fanning the Blessed One. Having heard that teaching, right there he made the knowledge of a disciple’s perfection his own. ‘Progressively higher and progressively more refined’ means he taught making it progressively higher and progressively more refined. ‘The dark and the bright with their counterparts’ means the dark and the bright. And that, indeed, he taught making them with counterparts, with opposites. Having rejected the dark, [he taught] the bright; having rejected the bright, [he taught] the dark—thus, having made them with counterparts, he taught the dark and the bright. And even when teaching the dark, he taught it with effort and with its result; even when teaching the bright, he taught it with effort and with its result.

තස්මිං ධම්මෙ අභිඤ්ඤා ඉධෙකච්චං ධම්මං ධම්මෙසු නිට්ඨමගමන්ති තස්මිං දෙසිතෙ ධම්මෙ එකච්චං ධම්මං නාම සාවකපාරමීඤාණං සඤ්ජානිත්වා ධම්මෙසු නිට්ඨමගමං. කතමෙසු ධම්මෙසූති? චතුසච්චධම්මෙසු. එත්ථායං ථෙරසල්ලාපො, කාළවල්ලවාසී සුමත්ථෙරො තාව වදති ‘‘චතුසච්චධම්මෙසු ඉදානි නිට්ඨගමනකාරණං නත්ථි. අස්සජිමහාසාවකස්ස හි දිට්ඨදිවසෙයෙව සො පඨමමග්ගෙන චතුසච්චධම්මෙසු නිට්ඨං ගතො, අපරභාගෙ සූකරඛතලෙණද්වාරෙ උපරි තීහි මග්ගෙහි චතුසච්චධම්මෙසු නිට්ඨං ගතො, ඉමස්මිං පන ඨානෙ ‘ධම්මෙසූ’ති බුද්ධගුණෙසු නිට්ඨං ගතො’’ති. ලොකන්තරවාසී චූළසීවත්ථෙරො පන ‘‘සබ්බං තථෙව වත්වා ඉමස්මිං පන ඨානෙ ‘ධම්මෙසූ’ති අරහත්තෙ නිට්ඨං ගතො’’ති ආහ. දීඝභාණකතිපිටකමහාසීවත්ථෙරො පන ‘‘තථෙව පුරිමවාදං වත්වා ඉමස්මිං පන ඨානෙ ‘ධම්මෙසූ’ති සාවකපාරමීඤාණෙ නිට්ඨං ගතො’’ති වත්වා ‘‘බුද්ධගුණා පන නයතො ආගතා’’ති ආහ.

‘Having directly known in that Dhamma, here I attained completion in a certain dhamma among the dhammas’ means: in that taught Dhamma, having recognized a certain dhamma, namely the knowledge of a disciple's perfection, I attained completion in the dhammas. In which dhammas? In the dhammas of the Four Truths. Herein, this is the elders' discussion. The Elder Suma, resident of Kāḷavalla, first says: ‘Now, there is no reason for attaining completion in the dhammas of the Four Truths. For on the very day he saw the great disciple Assaji, he attained completion in the dhammas of the Four Truths through the first path. Later, at the entrance to the Boar’s Cave, he attained completion in the dhammas of the Four Truths through the higher three paths. But in this instance, ‘in the dhammas’ means he attained completion in the qualities of the Buddha.’ But the Elder Cūḷasīva, resident of Lokantara, having stated everything just as he did, said: ‘But in this instance, ‘in the dhammas’ means he attained completion in Arahantship.’ But the Elder Tipiṭaka Mahāsīva, the Dīgha-reciter, having stated the previous argument just as he did, said: ‘But in this instance, ‘in the dhammas’ means he attained completion in the knowledge of a disciple’s perfection,’ and added: ‘But the qualities of the Buddha are arrived at by way of implication.’”

සත්ථරි පසීදින්ති එවං සාවකපාරමීඤාණධම්මෙසු නිට්ඨං ගන්ත්වා භිය්‍යොසොමත්තාය ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවා’’ති සත්ථරි පසීදිං. ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මොති සුට්ඨු අක්ඛාතො සුකථිතො නිය්‍යානිකො මග්ගො ඵලත්ථාය නිය්‍යාති රාගදොසමොහනිම්මදනසමත්ථො.

‘I became confident in the Teacher’ means: having thus attained completion in the dhammas of the knowledge of a disciple’s perfection, I gained confidence in the Teacher in exceeding measure, thinking: ‘Truly, that Blessed One is a Perfectly Self-Enlightened One!’ ‘The Dhamma is well-proclaimed by the Blessed One’ means it is well-expounded, well-spoken, leading out, a path that leads out for the sake of the fruit, capable of subduing lust, hatred, and delusion. Thus it shows: ‘I am confident in the Blessed One.’”

සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝොති බුද්ධස්ස භගවතො සාවකසඞ්ඝොපි වඞ්කාදිදොසවිරහිතං සම්මාපටිපදං පටිපන්නත්තා සුප්පටිපන්නොති පසන්නොම්හි භගවතීති දස්සෙති.

‘The Sangha is well-practiced’ means that the Blessed One’s Sangha of disciples, because of having entered upon the right practice that is free from faults such as crookedness, is ‘well-practiced.’ Thus it shows: ‘I am confident in the Blessed One.’”

කුසලධම්මදෙසනාවණ්ණනා

Commentary on the Teaching of Wholesome Qualities

145. ඉදානි දිවාට්ඨානෙ නිසීදිත්වා සමාපජ්ජිතෙ සොළස අපරාපරියධම්මෙ දස්සෙතුං අපරං පන භන්තෙ එතදානුත්තරියන්ති දෙසනං ආරභි. තත්ථ [Pg.67] අනුත්තරියන්ති අනුත්තරභාවො. යථා භගවා ධම්මං දෙසෙතීති යථා යෙනාකාරෙන යාය දෙසනාය භගවා ධම්මං දෙසෙති, සා තුම්හාකං දෙසනා අනුත්තරාති වදති. කුසලෙසු ධම්මෙසූති තාය දෙසනාය දෙසිතෙසු කුසලෙසු ධම්මෙසුපි භගවාව අනුත්තරොති දීපෙති. යා වා සා දෙසනා, තස්සා භූමිං දස්සෙන්තොපි ‘‘කුසලෙසු ධම්මෙසූ’’ති ආහ. තත්‍රිමෙ කුසලා ධම්මාති තත්‍ර කුසලෙසු ධම්මෙසූති වුත්තපදෙ ඉමෙ කුසලා ධම්මා නාමාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ ආරොග්‍යට්ඨෙන, අනවජ්ජට්ඨෙන, කොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන, නිද්දරථට්ඨෙන, සුඛවිපාකට්ඨෙනාති පඤ්චධා කුසලං වෙදිතබ්බං. තෙසු ජාතකපරියායං පත්වා ආරොග්‍යට්ඨෙන කුසලං වට්ටති. සුත්තන්තපරියායං පත්වා අනවජ්ජට්ඨෙන. අභිධම්මපරියායං පත්වා කොසල්ලසම්භූතනිද්දරථසුඛවිපාකට්ඨෙන. ඉමස්මිං පන ඨානෙ බාහිතිකසුත්තන්තපරියායෙන (ම. නි. 2.358) අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලං දට්ඨබ්බං.

145. Now, having sat down in the day-abode, in order to explain the sixteen qualities that follow one after another which had been attained, he began the discourse: “Moreover, Venerable Sir, this is unsurpassed.” Here, “unsurpassed” means the state of being unsurpassed. As for “the Blessed One teaches the Dhamma,” this means: in whatever manner, by whatever teaching the Blessed One teaches the Dhamma, he declares, “That teaching of yours is unsurpassed.” “Among wholesome qualities” means that even because of the wholesome qualities taught by that teaching, the Blessed One alone is shown to be unsurpassed. Or, showing the ground of that teaching, he also said, “among wholesome qualities.” As for “these here are wholesome qualities,” this means that in the phrase “among wholesome qualities,” it should be understood that “these are the qualities called wholesome.” Herein, “wholesome” should be understood in five ways: in the sense of health, in the sense of blamelessness, in the sense of being produced from skill, in the sense of being without distress, and in the sense of having a pleasant result. Among these, when it comes to the context of the Jātakas, “wholesome” is appropriate in the sense of health. When it comes to the context of the Suttas, it is in the sense of blamelessness. When it comes to the context of the Abhidhamma, it is in the senses of being produced from skill, being without distress, and having a pleasant result. In this instance, however, “wholesome” should be seen in the sense of blamelessness, according to the method of the Bāhitika Sutta (MN 88).

චත්තාරො සතිපට්ඨානාති චුද්දසවිධෙන කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, නවවිධෙන වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, සොළසවිධෙන චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, පඤ්චවිධෙන ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානන්ති එවං නානානයෙහි විභජිත්වා සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙන ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා චත්තාරො සතිපට්ඨානා දෙසිතා. ඵලසතිපට්ඨානං පන ඉධ අනධිප්පෙතං. චත්තාරො සම්මප්පධානාති පග්ගහට්ඨෙන එකලක්ඛණා, කිච්චවසෙන නානාකිච්චා. ‘‘ඉධ භික්ඛු අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදායා’’තිආදිනා නයෙන සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙන ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාව චත්තාරො සම්මප්පධානා දෙසිතා. චත්තාරො ඉද්ධිපාදාති ඉජ්ඣනට්ඨෙන එකසඞ්ගහා, ඡන්දාදිවසෙන නානාසභාවා. ‘‘ඉධ භික්ඛු ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙතී’’තිආදිනා නයෙන සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙන ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාව චත්තාරො ඉද්ධිපාදා දෙසිතා.

As for ‘the four foundations of mindfulness’: having divided them by various methods—the foundation of mindfulness of the body in fourteen ways, the foundation of mindfulness of feelings in nine ways, the foundation of mindfulness of the mind in sixteen ways, and the foundation of mindfulness of dhammas in five ways—the four foundations of mindfulness, being a mixture of mundane and supramundane, are thus taught by way of the path of serenity and insight. The foundation of mindfulness associated with fruition, however, is not intended here. As for ‘the four right strivings’: they have a single characteristic in the sense of exertion, but have various functions by way of their task. By the method beginning with, ‘Here, a bhikkhu, for the non-arising of unarisen evil, unwholesome qualities…,’ the four right strivings, being a mixture of mundane and supramundane, are taught by way of the path of serenity and insight. As for ‘the four bases of spiritual power’: they are grouped as one in the sense of accomplishment, but are of various natures by way of desire and so forth. By the method beginning with, ‘Here, a bhikkhu develops the basis of spiritual power endowed with concentration due to desire and volitional formations of exertion…,’ the four bases of spiritual power, being a mixture of mundane and supramundane, are taught by way of the path of serenity and insight.

පඤ්චින්ද්‍රියානීති ආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන එකලක්ඛණානි, අධිමොක්ඛාදිසභාවවසෙන නානාසභාවානි. සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙනෙව ච ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානි සද්ධාදීනි පඤ්චින්ද්‍රියානි දෙසිතානි. පඤ්ච බලානීති උපත්ථම්භනට්ඨෙන අකම්පියට්ඨෙන වා එකසඞ්ගහානි, සලක්ඛණෙන නානාසභාවානි[Pg.68]. සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙනෙව ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානි සද්ධාදීනි පඤ්ච බලානි දෙසිතානි. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගාති නිය්‍යානට්ඨෙන එකසඞ්ගහා, උපට්ඨානාදිනා සලක්ඛණෙන නානාසභාවා. සමථවිපස්සනා මග්ගවසෙනෙව ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා දෙසිතා.

As for ‘the five faculties’: they have a single characteristic in the sense of dominance, but are of various natures by way of their own nature of resolving on the object and so forth. And the five faculties, beginning with faith, are taught as a mixture of mundane and supramundane, solely by way of the path of serenity and insight. As for ‘the five powers’: they are grouped as one in the sense of supporting or in the sense of being unshakable, but are of various natures by their individual characteristics. The five powers beginning with faith are taught as a mixture of mundane and supramundane, solely by way of the path of serenity and insight. As for ‘the seven factors of enlightenment’: they are grouped as one in the sense of being a means of escape, but are of various natures by their individual characteristics, beginning with establishment. The seven factors of enlightenment are taught as a mixture of mundane and supramundane, solely by way of the path of serenity and insight.

අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති හෙතුට්ඨෙන එකසඞ්ගහො, දස්සනාදිනා සලක්ඛණෙන නානාසභාවො. සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙනෙව ලොකියලොකුත්තරමිස්සකො අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො දෙසිතොති අත්ථො.

As for ‘the Noble Eightfold Path’: it is grouped as one in the sense of being a cause, but is of various natures by its individual characteristics, beginning with seeing. The Noble Eightfold Path is taught as a mixture of mundane and supramundane, solely by way of the path of serenity and insight—this is the meaning.

ඉධ, භන්තෙ, භික්ඛු ආසවානං ඛයාති ඉදං කිමත්ථං ආරද්ධං? සාසනස්ස පරියොසානදස්සනත්ථං. සාසනස්ස හි න කෙවලං මග්ගෙනෙව පරියොසානං හොති, අරහත්තඵලෙන පන හොති. තස්මා තං දස්සෙතුං ඉදමාරද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. එතදානුත්තරියං, භන්තෙ, කුසලෙසු ධම්මෙසූති භන්තෙ යා අයං කුසලෙසු ධම්මෙසු එවංදෙසනා, එතදානුත්තරියං. තං භගවාති තං දෙසනං භගවා අසෙසං සකලං අභිජානාති. තං භගවතොති තං දෙසනං භගවතො අසෙසං අභිජානතො. උත්තරි අභිඤ්ඤෙය්‍යං නත්ථීති තදුත්තරි අභිජානිතබ්බං නත්ථි, අයං නාම ඉතො අඤ්ඤො ධම්මො වා පුග්ගලො වා යං භගවා න ජානාතීති ඉදං නත්ථි. යදභිජානං අඤ්ඤො සමණො වාති යං තුම්හෙහි අනභිඤ්ඤාතං, තං අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා අභිජානන්තො භගවතා භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො අස්ස, අධිකතරපඤ්ඤො භවෙය්‍ය. යදිදං කුසලෙසු ධම්මෙසූති එත්ථ යදිදන්ති නිපාතමත්තං, කුසලෙසු ධම්මෙසු භගවතා උත්තරිතරො නත්ථීති අයමෙත්ථත්ථො. ඉති භගවාව කුසලෙසු ධම්මෙසු අනුත්තරොති දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනාපි කාරණෙන එවංපසන්නො අහං, භන්තෙ, භගවතී’’ති දීපෙති. ඉතො පරෙසු අපරං පනාතිආදීසු විසෙසමත්තමෙව වණ්ණයිස්සාම. පුරිමවාරසදිසං පන වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

As for ‘Here, venerable sir, a bhikkhu… for the destruction of the taints’—for what purpose was this begun? For the purpose of showing the culmination of the Dispensation. For the culmination of the Dispensation is not by the path alone, but it is by the fruit of Arahantship. Therefore, it should be understood that this was begun to show that. As for ‘This is unsurpassed, venerable sir, in wholesome qualities’: Venerable sir, this teaching which is thus in wholesome qualities, this is unsurpassed. As for ‘The Blessed One knows that’: The Blessed One directly knows that teaching completely, entirely. As for ‘of the Blessed One’: of the Blessed One who directly knows that teaching without remainder. As for ‘There is nothing further to be directly known’: There is nothing to be directly known beyond that; this does not exist: namely, some other dhamma or person apart from this that the Blessed One does not know. As for ‘Directly knowing which, another ascetic…’: Whatever you have not directly known, another ascetic or brahmin, directly knowing that, would be one of higher direct knowledge than the Blessed One, would be of superior wisdom. Here, in ‘yadidaṃ kusalesu dhammesu,’ ‘yadidaṃ’ is merely a particle. This is the meaning here: in regard to wholesome qualities, there is no one superior to the Blessed One. Thus, showing that the Blessed One alone is unsurpassed in regard to wholesome qualities, he makes it clear, saying: ‘For this reason too, venerable sir, I have such faith in the Blessed One.’ In the following sections beginning with ‘Moreover…,’ we shall explain only the distinctions. What is similar to the previous section, however, should be understood in the way already stated.

ආයතනපණ්ණත්තිදෙසනාවණ්ණනා

The Commentary on the Exposition of the Designations of the Sense-Bases

146. ආයතනපණ්ණත්තීසූති ආයතනපඤ්ඤාපනාසු. ඉදානි තා ආයතනපඤ්ඤත්තියො දස්සෙන්තො ඡයිමානි, භන්තෙතිආදිමාහ. ආයතනකථා පනෙසා විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරෙන කථිතා, තෙන න තං විත්ථාරයිස්සාම, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව සා විත්ථාරතො වෙදිතබ්බා.

146. Regarding 'in the designations of the sense-bases' (āyatanapaṇṇattīsu): this means in the making known of the sense-bases (āyatanapaññāpanāsu). Now, showing those designations of the sense-bases, he spoke the passage beginning with, 'These six, venerable sir.' As for this discourse on the sense-bases, it is taught in detail in the Visuddhimagga; therefore, we will not elaborate on it. Thus, it should be understood in detail by the very method stated there.

එතදානුත්තරියං[Pg.69], භන්තෙ, ආයතනපණ්ණත්තීසූති යායං ආයතනපණ්ණත්තීසු අජ්ඣත්තිකබාහිරවවත්ථානාදිවසෙන එවං දෙසනා, එතදානුත්තරියං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

Regarding 'This is unsurpassed, venerable sir, in the designations of the sense-bases': this exposition which is thus in the designations of the sense-bases by way of distinguishing the internal and external, and so forth—this is unsurpassed. The remainder is just as has been stated.

ගබ්භාවක්කන්තිදෙසනාවණ්ණනා

The Commentary on the Exposition of Descent into the Womb

147. ගබ්භාවක්කන්තීසූති ගබ්භොක්කමනෙසු. තා ගබ්භාවක්කන්තියො දස්සෙන්තො චතස්සො ඉමා, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ අසම්පජානොති අජානන්තො සම්මූළ්හො හුත්වා. මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමතීති පටිසන්ධිවසෙන පවිසති. ඨාතීති වසති. නික්ඛමතීති නික්ඛමන්තොපි අසම්පජානො සම්මූළ්හොව නික්ඛමති. අයං පඨමාති අයං පකතිලොකියමනුස්සානං පඨමා ගබ්භාවක්කන්ති.

147. Regarding 'in the descents into the womb' (gabbhāvakkantīsu): this means in the entries into the womb (gabbhokkamanesu). Showing those descents into the womb, he spoke the passage beginning with, 'These four, venerable sir.' Therein, 'not clearly comprehending' (asampajāno) means having become unknowing and bewildered. 'He descends into the mother's womb' (mātukucchiṃ okkamati) means he enters by means of rebirth-linking. 'He stays' (ṭhāti) means he dwells. 'He exits' (nikkhamati) means that even when exiting, he exits not clearly comprehending, just bewildered. Regarding 'This is the first': this is the first descent into the womb of ordinary worldly human beings.

සම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමතීති ඔක්කමන්තො සම්පජානො අසම්මූළ්හො හුත්වා ඔක්කමති.

Regarding 'Clearly comprehending, he descends into the mother's womb': this means that when descending, he descends having become clearly comprehending and unbewildered.

අයං දුතියාති අයං අසීතිමහාථෙරානං සාවකානං දුතියා ගබ්භාවක්කන්ති. තෙ හි පවිසන්තාව ජානන්ති, වසන්තා ච නික්ඛමන්තා ච න ජානන්ති.

Regarding 'This is the second': this is the second descent into the womb, that of the eighty great elder disciples. For they know only when entering; they do not know while dwelling or while exiting.

අයං තතියාති අයං ද්වින්නඤ්ච අග්ගසාවකානං පච්චෙකබොධිසත්තානඤ්ච තතියා ගබ්භාවක්කන්ති. තෙ කිර කම්මජෙහි වාතෙහි අධොසිරා උද්ධංපාදා අනෙකසතපොරිසෙ පපාතෙ විය යොනිමුඛෙ ඛිත්තා තාළච්ඡිග්ගළෙන හත්ථී විය සම්බාධෙන යොනිමුඛෙන නික්ඛමමානා අනන්තං දුක්ඛං පාපුණන්ති. තෙන නෙසං ‘‘මයං නික්ඛමම්හා’’ති සම්පජානතා න හොති. එවං පූරිතපාරමීනම්පි ච සත්තානං එවරූපෙ ඨානෙ මහන්තං දුක්ඛං උප්පජ්ජතීති අලමෙව ගබ්භාවාසෙ නිබ්බින්දිතුං අලං විරජ්ජිතුං.

Regarding 'This is the third': this is the third descent into the womb, that of the two chief disciples and the Paccekabodhisattas. It is said that they are thrown by the kamma-born winds, head downwards and feet upwards, into the opening of the womb as if into a precipice of many hundreds of men's depth. Exiting through the narrow opening of the womb like an elephant through a keyhole, they reach endless suffering. Therefore, for them, there is no clear comprehension, 'We are exiting.' Thus, even for beings who have fulfilled the perfections, great suffering arises in such a state. It is indeed enough to become disenchanted with dwelling in the womb, enough to become dispassionate.

අයං චතුත්ථාති අයං සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තානං වසෙන චතුත්ථා ගබ්භාවක්කන්ති. සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තා හි මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හන්තාපි ජානන්ති, තත්ථ වසන්තාපි ජානන්ති, නික්ඛමන්තාපි ජානන්ති, නික්ඛමනකාලෙපි ච තෙ කම්මජවාතා උද්ධංපාදෙ අධොසිරෙ කත්වා ඛිපිතුං න සක්කොන්ති, ද්වෙ හත්ථෙ පසාරෙත්වා අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ඨිතකාව නික්ඛමන්ති. භවග්ගං උපාදාය අවීචිඅන්තරෙ අඤ්ඤො තීසු කාලෙසු සම්පජානො නාම නත්ථි ඨපෙත්වා සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තෙ. තෙනෙව නෙසං මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමනකාලෙ ච නික්ඛමනකාලෙ [Pg.70] ච දසසහස්සිලොකධාතු කම්පතීති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

Regarding 'This is the fourth': this is the fourth descent into the womb, by way of the Omniscient Bodhisattas. For the Omniscient Bodhisattas know even while taking rebirth-linking in the mother’s womb, they know even while dwelling there, and they know even while exiting. And at the time of exiting, the kamma-born winds are not able to throw them, having made their feet upwards and their heads downwards; stretching out both hands and opening their eyes, they exit just as they are, standing. From the peak of existence down to the Avīci hell, apart from the Omniscient Bodhisattas, there is no other being who is clearly comprehending at these three times. For that very reason, at the time of their descent into the mother’s womb and at the time of their exiting, the ten-thousandfold world-system trembles. The remainder here should be understood by the very method already stated.

ආදෙසනවිධාදෙසනාවණ්ණනා

The Explanation of the Exposition on the Methods of Designation

148. ආදෙසනවිධාසූති ආදෙසනකොට්ඨාසෙසු. ඉදානි තා ආදෙසනවිධා දස්සෙන්තො චතස්සො ඉමාතිආදිමාහ. නිමිත්තෙන ආදිසතීති ආගතනිමිත්තෙන ගතනිමිත්තෙන ඨිතනිමිත්තෙන වා ඉදං නාම භවිස්සතීති කථෙති.

148. Regarding 'in the methods of designation': in the categories of designation. Now, to show those methods of designation, he begins with 'These four,' and so on. As for 'He designates by a sign': by an approaching sign, a departing sign, or a static sign, he says, 'Such-and-such will happen.'

තත්‍රිදං වත්ථු – එකො රාජා තිස්සො මුත්තා ගහෙත්වා පුරොහිතං පුච්ඡි ‘‘කිං මෙ, ආචරිය, හත්ථෙ’’ති? සො ඉතො චිතො ච ඔලොකෙසි. තෙන ච සමයෙන එකා සරබූ ‘‘මක්ඛිකං ගහෙස්සාමී’’ති පක්ඛන්දි, ගහණකාලෙ මක්ඛිකා පලාතා, සො මක්ඛිකාය මුත්තත්තා ‘‘මුත්තා මහාරාජා’’ති ආහ. මුත්තා තාව හොතු, කති මුත්තාති? සො පුන නිමිත්තං ඔලොකෙසි. අථ අවිදූරෙ කුක්කුටො තික්ඛත්තුං සද්දං නිච්ඡාරෙසි. බ්‍රාහ්මණො ‘‘තිස්සො මහාරාජා’’ති ආහ. එවං එකච්චො ආගතනිමිත්තෙන කථෙති. එතෙනුපායෙන ගතඨිතනි මිත්තෙහිපි කථනං වෙදිතබ්බං.

Herein is this story: A certain king took three pearls and asked his chaplain, 'Teacher, what is in my hand?' He looked here and there. And at that time, a certain house lizard, thinking, 'I will catch a fly,' pounced. At the time of catching, the fly escaped. Because the fly was freed, he said, 'Pearls, great king.' 'Let it be pearls, but how many pearls?' He again looked for a sign. Then, not far away, a rooster made a sound three times. The brahmin said, 'Three, great king.' Thus, a certain person speaks by an approaching sign. By this method, speaking by departing and static signs should also be understood.

අමනුස්සානන්ති යක්ඛපිසාචාදීනං. දෙවතානන්ති චාතුමහාරාජිකාදීනං. සද්දං සුත්වාති අඤ්ඤස්ස චිත්තං ඤත්වා කථෙන්තානං සද්දං සුත්වා. විතක්කවිප්ඵාරසද්දන්ති විතක්කවිප්ඵාරවසෙන උප්පන්නං විප්පලපන්තානං සුත්තපමත්තාදීනං සද්දං. සුත්වාති තං සද්දං සුත්වා. යං විතක්කයතො තස්ස සො සද්දො උප්පන්නො, තස්ස වසෙන ‘‘එවම්පි තෙ මනො’’ති ආදිසති. මනොසඞ්ඛාරා පණිහිතාති චිත්තසඞ්ඛාරා සුට්ඨපිතා. විතක්කෙස්සතීති විතක්කයිස්සති පවත්තෙස්සතීති පජානාති. ජානන්තො ච ආගමනෙන ජානාති, පුබ්බභාගෙන ජානාති, අන්තොසමාපත්තියං චිත්තං ඔලොකෙත්වා ජානාති. ආගමනෙන ජානාති නාම කසිණපරිකම්මකාලෙයෙව යෙනාකාරෙන එස කසිණභාවනං ආරද්ධො පඨමජ්ඣානං වා…පෙ… චතුත්ථජ්ඣානං වා අට්ඨසමාපත්තියො වා නිබ්බත්තෙස්සතීති ජානාති. පුබ්බභාගෙන ජානාති නාම සමථවිපස්සනාය ආරද්ධායෙව ජානාති, යෙනාකාරෙන එස විපස්සනං ආරද්ධො සොතාපත්තිමග්ගං වා නිබ්බත්තෙස්සති, සකදාගාමිමග්ගං වා නිබ්බත්තෙස්සති, අනාගාමිමග්ගං වා නිබ්බත්තෙස්සති, අරහත්තමග්ගං වා නිබ්බත්තෙස්සතීති ජානාති. අන්තොසමාපත්තියං චිත්තං ඔලොකෙත්වා ජානාති නාම යෙනාකාරෙන ඉමස්ස මනොසඞ්ඛාරා සුට්ඨපිතා, ඉමස්ස නාම චිත්තස්ස අනන්තරා [Pg.71] ඉමං නාම විතක්කං විතක්කෙස්සති. ඉතො වුට්ඨිතස්ස එතස්ස හානභාගියො වා සමාධි භවිස්සති, ඨිතිභාගියො වා විසෙසභාගියො වා නිබ්බෙධභාගියො වා අභිඤ්ඤායො වා නිබ්බත්තෙස්සතීති ජානාති.

Regarding 'of non-humans': of yakkhas, pisācas, and so on. Regarding 'of deities': of the devas of the realm of the Four Great Kings, and so on. Regarding 'having heard a sound': having heard the sound of those who speak after knowing another's mind. Regarding 'the sound of the spreading of thought': the sound of those babbling, such as those who are asleep or heedless, which has arisen on account of the spreading of thought. Regarding 'having heard': having heard that sound. Based on the thought that one was thinking when that sound arose, he designates, 'Thus also is your mind.' Regarding 'mental formations are directed': the mental formations are well-established. Regarding 'he will think': he knows, 'He will think; he will cause it to proceed.' And in knowing, he knows by means of the preliminary practice (āgamana), he knows by means of the preliminary part (pubbabhāga), and he knows by observing the mind within an attainment. 'He knows by means of the preliminary practice' refers to knowing, at the very time of the preliminary kasiṇa practice, in what manner this person who has undertaken the kasiṇa cultivation will produce the first jhāna... or the fourth jhāna, or the eight attainments. 'He knows by means of the preliminary part' refers to knowing, as soon as serenity and insight have been undertaken, in what manner this person who has undertaken insight will produce the path of stream-entry... or the path of arahantship. 'He knows by observing the mind within an attainment' refers to knowing in what manner this person's mental formations are established, and that immediately after this particular mind, he will think this particular thought. He knows that for this person, upon emerging from this attainment, his concentration will be conducive to decline, or conducive to stability, or conducive to distinction, or conducive to penetration, or that the higher knowledges will be produced.

තත්ථ පුථුජ්ජනො චෙතොපරියඤාණලාභී පුථුජ්ජනානංයෙව චිත්තං ජානාති, න අරියානං. අරියෙසුපි හෙට්ඨිමො හෙට්ඨිමො උපරිමස්ස උපරිමස්ස චිත්තං න ජානාති, උපරිමො පන හෙට්ඨිමස්ස ජානාති. එතෙසු ච සොතාපන්නො සොතාපත්තිඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. සකදාගාමී, අනාගාමී, අරහා, අරහත්තඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. උපරිමො හෙට්ඨිමං න සමාපජ්ජති. තෙසඤ්හි හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා සමාපත්ති තත්‍රුපපත්තියෙව හොති. තථෙව තං හොතීති ඉදං එකංසෙන තථෙව හොති. චෙතොපරියඤාණවසෙන ඤාතඤ්හි අඤ්ඤථාභාවී නාම නත්ථි. සෙසං පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

Among them, a worldling who has obtained the knowledge of others' minds knows only the minds of other worldlings, not the minds of noble ones. And among the noble ones, a lower one does not know the mind of a higher one, but a higher one knows the mind of a lower one. And among these, a stream-enterer enters the fruition attainment of stream-entry; a once-returner, the fruition attainment of once-returning; a non-returner, the fruition attainment of non-returning; and an arahant, the fruition attainment of arahantship. A higher one does not enter a lower attainment. For them, indeed, the lower attainment belongs only to that lower plane. Regarding 'it is just so': this is, without a doubt, just so. For what is known by means of the knowledge of others' minds is not liable to become otherwise. The remainder should be connected in the same way as before.

දස්සනසමාපත්තිදෙසනාවණ්ණනා

The Explanation of the Discourse on the Attainment of Vision

149. ආතප්පමන්වායාතිආදි බ්‍රහ්මජාලෙ විත්ථාරිතමෙව. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, ආතප්පන්ති වීරියං. තදෙව පදහිතබ්බතො පධානං. අනුයුඤ්ජිතබ්බතො අනුයොගො. අප්පමාදන්ති සතිඅවිප්පවාසං. සම්මාමනසිකාරන්ති අනිච්චෙ අනිච්චන්තිආදිවසෙන පවත්තං උපායමනසිකාරං. චෙතොසමාධින්ති පඨමජ්ඣානසමාධිං. අයං පඨමා දස්සනසමාපත්තීති අයං ද්වත්තිං සාකාරං පටිකූලතො මනසිකත්වා පටිකූලදස්සනවසෙන උප්පාදිතා පඨමජ්ඣානසමාපත්ති පඨමා දස්සනසමාපත්ති නාම, සචෙ පන තං ඣානං පාදකං කත්වා සොතාපන්නො හොති, අයං නිප්පරියායෙනෙව පඨමා දස්සනසමාපත්ති.

149. ‘With ardor’ and so on is explained in detail in the Brahmajāla. Here, this is the summary: ‘Ardor’ means energy. That very thing, because it is to be exerted, is ‘effort.’ Because it is to be repeatedly applied, it is ‘application.’ ‘Heedfulness’ means the non-absence of mindfulness. ‘Right attention’ means the appropriate attention that proceeds by way of ‘in the impermanent, it is impermanent,’ and so on. ‘Concentration of mind’ means the concentration of the first jhāna. As for ‘This is the first attainment of vision’: this first jhāna attainment, produced by way of seeing as repulsive after having attended to the thirty-two parts as repulsive, is called the first attainment of vision. But if, having made that jhāna the basis, one becomes a stream-enterer, this is, without qualification, the first attainment of vision.

අතික්කම්ම චාති අතික්කමිත්වා ච. ඡවිමංසලොහිතන්ති ඡවිඤ්ච මංසඤ්ච ලොහිතඤ්ච. අට්ඨිං පච්චවෙක්ඛතීති අට්ඨි අට්ඨීති පච්චවෙක්ඛති. අට්ඨි අට්ඨීති පච්චවෙක්ඛිත්වා උප්පාදිතා අට්ඨිආරම්මණා දිබ්බචක්ඛුපාදකජ්ඣානසමාපත්ති දුතියා දස්සනසමාපත්ති නාම. සචෙ පන තං ඣානං පාදකං කත්වා සකදාගාමිමග්ගං නිබ්බත්තෙති. අයං නිප්පරියායෙන දුතියා දස්සනසමාපත්ති. කාළවල්ලවාසී සුමත්ථෙරො පන ‘‘යාව තතියමග්ගා වට්ටතී’’ති ආහ.

‘And having overcome’ means and having surpassed. ‘Skin, flesh, and blood’ means skin, and flesh, and blood. ‘He reviews the bone’ means he reflects, ‘bone, bone.’ The jhāna attainment produced after having reflected ‘bone, bone,’ which has bone as its object and is the basis for the divine eye, is called the second attainment of vision. But if, having made that jhāna the basis, one produces the path of the once-returner, this is, without qualification, the second attainment of vision. However, the Elder Suma, a resident of Kāḷavalla, said, ‘It is suitable up to the third path.’

විඤ්ඤාණසොතන්ති [Pg.72] විඤ්ඤාණමෙව. උභයතො අබ්බොච්ඡින්නන්ති ද්වීහිපි භාගෙහි අච්ඡින්නං. ඉධ ලොකෙ පතිට්ඨිතඤ්චාති ඡන්දරාගවසෙන ඉමස්මිඤ්ච ලොකෙ පතිට්ඨිතං. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. කම්මං වා කම්මතො උපගච්ඡන්තං ඉධ ලොකෙ පතිට්ඨිතං නාම. කම්මභවං ආකඩ්ඪන්තං පරලොකෙ පතිට්ඨිතං නාම. ඉමිනා කිං කථිතං? සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං චෙතොපරියඤාණං කථිතං. සෙක්ඛපුථුජ්ජනානඤ්හි චෙතොපරියඤාණං තතියා දස්සනසමාපත්ති නාම.

‘Stream of consciousness’ means consciousness itself. ‘Unbroken on both sides’ means not cut off by the two parts. ‘And established in this world’ means established in this present world by way of desire and lust. In the second phrase, this is also the method. Or, the kamma-consciousness that approaches kamma by way of kamma is called ‘established in this world.’ The kamma-consciousness that draws kamma-becoming is called ‘established in the next world.’ What is stated by this? The knowledge of the minds of trainees and worldlings is stated. Indeed, the knowledge of the minds of trainees and worldlings is called the third attainment of vision.

ඉධ ලොකෙ අප්පතිට්ඨිතඤ්චාති නිච්ඡන්දරාගත්තා ඉධලොකෙ ච අප්පතිට්ඨිතං. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. කම්මං වා කම්මතො න උපගච්ඡන්තං ඉධ ලොකෙ අප්පතිට්ඨිතං නාම. කම්මභවං අනාකඩ්ඪන්තං පරලොකෙ අප්පතිට්ඨිතං නාම. ඉමිනා කිං කථිතං? ඛීණාසවස්ස චෙතොපරියඤාණං කථිතං. ඛීණාසවස්ස හි චෙතොපරියඤාණං චතුත්ථා දස්සනසමාපත්ති නාම.

‘And not established in this world’ means, due to the absence of desire and lust, it is not established in this world. In the second phrase, this is also the method. Or, the kamma-consciousness that does not approach kamma by way of kamma is called ‘not established in this world.’ The consciousness that does not draw kamma-becoming is called ‘not established in the next world.’ What is stated by this? The knowledge of the mind of one whose cankers are destroyed is stated. Indeed, the knowledge of the mind of one whose cankers are destroyed is called the fourth attainment of vision.

අපිච ද්වත්තිංසාකාරෙ ආරද්ධවිපස්සනාපි පඨමා දස්සනසමාපත්ති. අට්ඨිආරම්මණෙ ආරද්ධවිපස්සනා දුතියා දස්සනසමාපත්ති. සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං චෙතොපරියඤාණං ඛීණාසවස්ස චෙතොපරියඤාණන්ති ඉදං පදද්වයං නිච්චලමෙව. අපරො නයො පඨමජ්ඣානං පඨමා දස්සනසමාපත්ති. දුතියජ්ඣානං දුතියා. තතියජ්ඣානං තතියා. චතුත්ථජ්ඣානං චතුත්ථා දස්සනසමාපත්ති. තථා පඨමමග්ගො පඨමා දස්සනසමාපත්ති. දුතියමග්ගො දුතියා. තතියමග්ගො තතියා. චතුත්ථමග්ගො චතුත්ථා දස්සනසමාපත්තීති. සෙසමෙත්ථ පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

Furthermore, insight begun on the thirty-two parts is also the first attainment of vision. Insight begun on the object of bone is the second attainment of vision. ‘The knowledge of the minds of trainees and worldlings’ and ‘the knowledge of the mind of one whose cankers are destroyed’—these two phrases are indeed fixed. Another method: the first jhāna is the first attainment of vision. The second jhāna is the second. The third jhāna is the third. The fourth jhāna is the fourth attainment of vision. Likewise, the first path is the first attainment of vision. The second path is the second. The third path is the third. The fourth path is the fourth attainment of vision. The remainder here should be connected by the previous method.

පුග්ගලපණ්ණත්තිදෙසනාවණ්ණනා

Commentary on the Discourse concerning the Designation of Persons

150. පුග්ගලපණ්ණත්තීසූති ලොකවොහාරවසෙන ‘‘සත්තො පුග්ගලො නරො පොසො’’ති එවං පඤ්ඤාපෙතබ්බාසු ලොකපඤ්ඤත්තීසු. බුද්ධානඤ්හි ද්වෙ කථා සම්මුතිකථා, පරමත්ථකථාති පොට්ඨපාදසුත්තෙ (දී. නි. අට්ඨ. 1.439-443) විත්ථාරිතා.

150. The phrase 'in the designations of persons' refers to worldly designations established by way of worldly convention, such as 'a being, a person, a man, a male.' Indeed, for the Buddhas there are two discourses: conventional discourse and ultimate discourse, as has been explained in detail in the Poṭṭhapāda Sutta.

තත්ථ පුග්ගලපණ්ණත්තීසූති අයං සම්මුතිකථා. ඉදානි යෙ පුග්ගලෙ පඤ්ඤපෙන්තො පුග්ගලපණ්ණත්තීසු භගවා අනුත්තරො හොති, තෙ දස්සෙන්තො සත්තිමෙ භන්තෙ පුග්ගලා. උභතොභාගවිමුත්තොතිආදිමාහ. තත්ථ උභතොභාගවිමුත්තොති ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තො, අරූපසමාපත්තියා රූපකායතො [Pg.73] විමුත්තො, මග්ගෙන නාමකායතො. සො චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනං එකෙකතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තප්පත්තානං, චතුන්නං, නිරොධා වුට්ඨාය අරහත්තප්පත්තඅනාගාමිනො ච වසෙන පඤ්චවිධො හොති.

Therein, this 'designations of persons' is conventional discourse. Now, showing those persons in the designation of whom the Blessed One is unsurpassed, he spoke, beginning with, 'Venerable sir, these seven persons: the one liberated in both ways...' Therein, 'one liberated in both ways' means liberated by two parts: liberated from the form-body by means of the formless attainment, and from the name-body by means of the path. That person is of five kinds, by way of: the four persons who attain Arahantship after arising from each of the four formless attainments and comprehending the formations; and the Non-returner who attains Arahantship after arising from cessation.

පාළි පනෙත්ථ ‘‘කතමො ච පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො අට්ඨවිමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති (ධාතු. 24) එවං අට්ඨවිමොක්ඛලාභිනො වසෙන ආගතා. පඤ්ඤාය විමුත්තොති පඤ්ඤාවිමුත්තො. සො සුක්ඛවිපස්සකො ච, චතූහි ඣානෙහි වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තා චත්තාරො චාති ඉමෙසං වසෙන පඤ්චවිධොව හොති.

Herein, the Pāḷi text is presented by way of one who has obtained the eight liberations, thus: 'And what kind of person is one liberated in both ways? Here, a certain person dwells having touched the eight liberations with the body, and for him, having seen with wisdom, the cankers are destroyed.' 'Liberated by wisdom' (paññāya vimutto) is a 'paññāvimutta'. That person is of five kinds by way of these: the dry-insight meditator, and the four who attain Arahantship after arising from the four jhānas.

පාළි පනෙත්ථ අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපවසෙනෙව ආගතා. යථාහ ‘‘න හෙව ඛො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො පඤ්ඤාවිමුත්තො’’ති (ධාතු. 25).

Herein, the Pāḷi text is presented only by way of the rejection of the eight liberations. As it is said: 'He does not, in fact, dwell having touched the eight liberations with the body. But for him, having seen with wisdom, the cankers are destroyed. This person is called one liberated by wisdom.'

ඵුට්ඨන්තං සච්ඡි කරොතීති කායසක්ඛි. සො ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති, පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොති, සො සොතාපත්තිඵලට්ඨං ආදිං කත්වා යාව අරහත්තමග්ගට්ඨා ඡබ්බිධො හොතීති වෙදිතබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො කායසක්ඛී’’ති (ධාතු. 26).

Because he realizes the end of what has been touched, he is a 'body-witness' (kāyasakkhi). He first touches jhāna-contact, and afterwards realizes Nibbāna, which is cessation. He should be understood as being of six kinds, beginning with the one established in the fruit of stream-entry up to the one established in the path of Arahantship. Therefore, it is said: 'Here, a certain person dwells having touched the eight liberations with the body, and for him, having seen with wisdom, some cankers are destroyed. This person is called a body-witness.'

දිට්ඨන්තං පත්තොති දිට්ඨිප්පත්තො. තත්‍රිදං සඞ්ඛෙපලක්ඛණං, දුක්ඛා සඞ්ඛාරා සුඛො නිරොධොති ඤාතං හොති දිට්ඨං විදිතං සච්ඡිකතං පස්සිතං පඤ්ඤායාති දිට්ඨිප්පත්තො. විත්ථාරතො පනෙසොපි කායසක්ඛි විය ඡබ්බිධො හොති. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං පජානාති…පෙ… අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති යථාභූතං පජානාති, තථාගතප්පවෙදිතා චස්ස ධම්මා පඤ්ඤාය වොදිට්ඨා හොන්ති වොචරිතා, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො දිට්ඨිප්පත්තො’’ති (ධාතු. 27).

Because he has attained the end of what is seen, he is one 'attained-to-view' (diṭṭhippatto). Therein, this is the concise characteristic: that 'formations are suffering, cessation is bliss' is known, seen, understood, realized, and perceived by wisdom; therefore, he is one attained-to-view. In detail, however, this person is also of six kinds, like the body-witness. Therefore, it is said: 'Here, a certain person understands as it actually is: "This is suffering"... and so on... "This is the path leading to the cessation of suffering." And for him, the Dhammas taught by the Tathāgata are well seen and well examined by wisdom, and for him, having seen with wisdom, some taints are destroyed. This person is called one attained-to-view.' (Dhātu. 27).

සද්ධාය [Pg.74] විමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තො. සොපි වුත්තනයෙනෙව ඡබ්බිධො හොති. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං පජානාති, අයං දුක්ඛසමුදයොති යථාභූතං පජානාති, අයං දුක්ඛනිරොධොති යථාභූතං පජානාති, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති යථාභූතං පජානාති, තථාගතප්පවෙදිතා චස්ස ධම්මා පඤ්ඤාය වොදිට්ඨා හොන්ති වොචරිතා, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති නො ච ඛො යථා දිට්ඨිප්පත්තස්ස. අයං වුච්චති පුග්ගලො සද්ධාවිමුත්තො’’ති (ධාතු. 28). එතෙසු හි සද්ධාවිමුත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගක්ඛණෙ සද්දහන්තස්ස විය, ඔකප්පෙන්තස්ස විය, අධිමුච්චන්තස්ස විය ච කිලෙසක්ඛයො හොති. දිට්ඨිප්පත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගක්ඛණෙ කිලෙසච්ඡෙදකං ඤාණං අදන්ධං තිඛිණං සූරං හුත්වා වහති. තස්මා යථා නාම නාතිතිඛිණෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං න මට්ඨං හොති, අසි න සීඝං වහති, සද්දො සුය්‍යති, බලවතරො වායාමො කාතබ්බො හොති, එවරූපා සද්ධාවිමුත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගභාවනා. යථා පන අතිනිසිතෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං මට්ඨං හොති, අසි සීඝං වහති, සද්දො න සුය්‍යති, බලවතරං වායාමකිච්චං න හොති, එවරූපා පඤ්ඤාවිමුත්තස්ස පුබ්බභාගමග්ගභාවනා වෙදිතබ්බා.

Because he is liberated by faith, he is a 'faith-liberated one' (saddhāvimutto). He too is of six kinds, according to the method stated. Therefore, it is said: 'Here, a certain person understands as it actually is: "This is suffering"... "This is the path leading to the cessation of suffering." And for him, the Dhammas taught by the Tathāgata are well seen and well examined by wisdom, and for him, having seen with wisdom, some taints are destroyed, but not in the same way as for one attained-to-view. This person is called a faith-liberated one.' (Dhātu. 28). Among these, for the faith-liberated one, at the moment of the preliminary path, the destruction of defilements occurs as if believing, as if accepting, as if resolving. For the one attained-to-view, at the moment of the preliminary path, the knowledge that severs the defilements proceeds without slowness, sharp and valiant. Therefore, just as when one cuts a banana tree with a not-very-sharp knife, the cut is not smooth, the knife does not move swiftly, a sound is heard, and a stronger effort must be made—such is the development of the preliminary path for the faith-liberated one. But just as when one cuts a banana tree with an exceedingly sharp knife, the cut is smooth, the knife moves swiftly, no sound is heard, and there is no need for strong effort—in such a way should the development of the preliminary path for the wisdom-liberated one be understood.

ධම්මං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. ධම්මොති පඤ්ඤා, පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං මග්ගං භාවෙතීති අත්ථො. සද්ධානුසාරිම්හිපි එසෙව නයො, උභොපෙතෙ සොතාපත්තිමග්ගට්ඨායෙව. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘යස්ස පුග්ගලස්ස සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, පඤ්ඤාවාහිං පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙති. අයං වුච්චති පුග්ගලො ධම්මානුසාරී’’ති.

Because he follows after the Dhamma, he is a 'Dhamma-follower' (dhammānusārī). 'Dhamma' here is wisdom; the meaning is that he develops the path that has wisdom as its forerunner. This same method applies to the 'faith-follower' (saddhānusārī); both of these are established only in the path of stream-entry. And this has been said: 'The person who has entered upon the practice for the realization of the fruit of stream-entry, for whom the wisdom faculty is predominant, and who, being wise, develops the noble path with wisdom as its forerunner. This person is called a Dhamma-follower.'

තථා ‘‘යස්ස පුග්ගලස්ස සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නස්ස සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, සද්ධාවාහිං සද්ධාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙති. අයං වුච්චති පුග්ගලො සද්ධානුසාරී’’ති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙසා උභතොභාගවිමුත්තාදිකථා විසුද්ධිමග්ගෙ පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ වුත්තා. තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

Similarly: 'The person who has entered upon the practice for the realization of the fruit of stream-entry, for whom the faith faculty is predominant, and who, having faith, develops the noble path with faith as its forerunner. This person is called a faith-follower.' This is the summary here. In detail, however, this discussion beginning with the one liberated in both ways is stated in the Visuddhimagga in the section on the development of wisdom. Therefore, it should be understood according to the method stated there. The remainder here should also be connected according to the preceding method.

පධානදෙසනාවණ්ණනා

Exposition of the Discourse on Striving

151. පධානෙසූති ඉධ පදහනවසෙන ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා පධානා’’ති වුත්තා. තෙසං විත්ථාරකථා මහාසතිපට්ඨානෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

151. Regarding strivings (padhānesu): here, in the sense of exertion, it is said, 'The seven factors of enlightenment are strivings.' Their detailed exposition should be understood in the same way as explained in the Mahāsatipaṭṭhāna. The remainder here should also be connected in the same manner as before.

පටිපදාදෙසනාවණ්ණනා

Exposition of the Discourse on the Path

152. දුක්ඛපටිපදාදීසු [Pg.75] අයං විත්ථාරනයො – ‘‘තත්ථ කතමා දුක්ඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා පඤ්ඤා? දුක්ඛෙන කසිරෙන සමාධිං උප්පාදෙන්තස්ස දන්ධං තං ඨානං අභිජානන්තස්ස යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි, අයං වුච්චති දුක්ඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා පඤ්ඤා. තත්ථ කතමා දුක්ඛපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා පඤ්ඤා? දුක්ඛෙන කසිරෙන සමාධිං උප්පාදෙන්තස්ස ඛිප්පං තං ඨානං අභිජානන්තස්ස යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… සම්මාදිට්ඨි, අයං වුච්චති දුක්ඛපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා පඤ්ඤා. තත්ථ කතමා සුඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා පඤ්ඤා? අකිච්ඡෙන අකසිරෙන සමාධිං උප්පාදෙන්තස්ස දන්ධං තං ඨානං අභිජානන්තස්ස යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… සම්මාදිට්ඨි, අයං වුච්චති සුඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා පඤ්ඤා. තත්ථ කතමා සුඛපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා පඤ්ඤා? අකිච්ඡෙන අකසිරෙන සමාධිං උප්පාදෙන්තස්ස ඛිප්පං තං ඨානං අභිජානන්තස්ස යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… සම්මාදිට්ඨි, අයං වුච්චති සුඛපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා පඤ්ඤා’’ති (විභ. 801). අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තො. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

152. Regarding the painful practice and so forth, this is the detailed explanation: 'Therein, what is the wisdom of the painful practice with slow direct knowledge? It is the wisdom, understanding... non-delusion, investigation of phenomena, right view of one who produces concentration with difficulty and hardship, and who slowly directly knows that state. This is called the wisdom of the painful practice with slow direct knowledge. Therein, what is the wisdom of the painful practice with quick direct knowledge? It is the wisdom, understanding... right view of one who produces concentration with difficulty and hardship, and who quickly directly knows that state. This is called the wisdom of the painful practice with quick direct knowledge. Therein, what is the wisdom of the pleasant practice with slow direct knowledge? It is the wisdom, understanding... right view of one who produces concentration without difficulty and hardship, and who slowly directly knows that state. This is called the wisdom of the pleasant practice with slow direct knowledge. Therein, what is the wisdom of the pleasant practice with quick direct knowledge? It is the wisdom, understanding... right view of one who produces concentration without difficulty and hardship, and who quickly directly knows that state. This is called the wisdom of the pleasant practice with quick direct knowledge.' (Vibha. 801). This is the summary here; the detailed explanation, however, is stated in the Visuddhimagga. The remainder here should also be connected in the same way as before.

භස්සසමාචාරාදිවණ්ණනා

Exposition of Conduct in Speech and So Forth

153. න චෙව මුසාවාදූපසඤ්හිතන්ති භස්සසමාචාරෙ ඨිතොපි කථාමග්ගං අනුපච්ඡින්දිත්වා කථෙන්තොපි ඉධෙකච්චො භික්ඛු න චෙව මුසාවාදූපසඤ්හිතං භාසති. අට්ඨ අනරියවොහාරෙ වජ්ජෙත්වා අට්ඨ අරියවොහාරයුත්තමෙව භාසති. න ච වෙභූතියන්ති භස්සසමාචාරෙ ඨිතොපි භෙදකරවාචං න භාසති. න ච පෙසුණියන්ති තස්සායෙවෙතං වෙවචනං. වෙභූතියවාචා හි පියභාවස්ස සුඤ්ඤකරණතො ‘‘පෙසුණිය’’න්ති වුච්චති. නාමමෙවස්සා එතන්ති මහාසීවත්ථෙරො අවොච. න ච සාරම්භජන්ති සාරම්භජා ච යා වාචා, තඤ්ච න භාසති. ‘‘ත්වං දුස්සීලො’’ති වුත්තෙ, ‘‘ත්වං දුස්සීලො තවාචරියො දුස්සීලො’’ති වා, ‘‘තුය්හං ආපත්තී’’ති වුත්තෙ, ‘‘අහං පිණ්ඩාය චරිත්වා පාටලිපුත්තං ගතො’’තිආදිනා නයෙන බහිද්ධා වික්ඛෙපකථාපවත්තං වා කරණුත්තරියවාචං න භාසති. ජයාපෙක්ඛොති ජයපුරෙක්ඛාරො හුත්වා, යථා හත්ථකො සක්‍යපුත්තො තිත්ථියා නාම ධම්මෙනපි අධම්මෙනපි ජෙතබ්බාති සච්චාලිකං යංකිඤ්චි භාසති, එවං [Pg.76] ජයාපෙක්ඛො ජයපුරෙක්ඛාරො හුත්වා න භාසතීති අත්ථො. මන්තා මන්තා ච වාචං භාසතීති එත්ථ මන්තාති වුච්චති පඤ්ඤා, මන්තාය පඤ්ඤාය. පුන මන්තාති උපපරික්ඛිත්වා. ඉදං වුත්තං හොති, භස්සසමාචාරෙ ඨිතො දිවසභාගම්පි කථෙන්තො පඤ්ඤාය උපපරික්ඛිත්වා යුත්තකථමෙව කථෙතීති. නිධානවතින්ති හදයෙපි නිදහිතබ්බයුත්තං. කාලෙනාති යුත්තපත්තකාලෙන.

153. Regarding 'not connected with false speech': Even when established in verbal conduct, even when speaking without interrupting the flow of conversation, a certain bhikkhu here does not speak what is connected with false speech. Having avoided the eight ignoble modes of speech, he speaks only what is connected with the eight noble modes of speech. Regarding 'not divisive speech': Even when established in verbal conduct, he does not speak divisive words. Regarding 'not malicious speech': This is a synonym for the former. Indeed, divisive speech is called 'malicious' because it makes the state of being dear void. The Elder Mahāsīva said, 'This is merely its name.' Regarding 'not aggressive speech': He does not speak words that arise from aggression. When told, 'You are immoral,' he does not speak words of one-upmanship, such as, 'You are immoral, your teacher is immoral.' Or when told, 'You have an offense,' he does not speak words of one-upmanship that lead to external distraction, such as, 'Having gone for alms, I went to Pāṭaliputta.' Regarding 'desiring victory': The meaning is that he does not speak with victory as his foremost aim, just as Hatthaka the Sakyan spoke whatever was true or false, thinking, 'Heretics should be defeated by righteous or unrighteous means.' Regarding 'he speaks words thoughtfully, thoughtfully': Here, 'mantā' is said to be wisdom; by wisdom. Again, 'mantā' means having examined. This is what is meant: one established in verbal conduct, even when speaking for part of a day, speaks only appropriate talk after having examined it with wisdom. Regarding 'like a treasure': It is speech worthy of being stored even in the heart. Regarding 'at the right time': At a suitable and appropriate time.

එවං භාසිතා හි වාචා අමුසා චෙව හොති අපිසුණා ච අඵරුසා ච අසඨා ච අසම්ඵප්පලාපා ච. එවරූපා ච අයං වාචා චතුසච්චනිස්සිතාතිපි සික්ඛත්තයනිස්සිතාතිපි දසකථාවත්ථුනිස්සිතාතිපි තෙරසධුතඞ්ගනිස්සිතාතිපි සත්තත්තිංසබොධිපක්ඛියධම්මනිස්සිතාතිපි මග්ගනිස්සිතාතිපි වුච්චති. තෙනාහ එතදානුත්තරියං, භන්තෙ, භස්සසමාචාරෙති තං පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

Indeed, speech spoken thus is not false, not malicious, not harsh, not deceitful, and not frivolous chatter. And this kind of speech is said to be based on the four truths, the threefold training, the ten topics of discussion, the thirteen ascetic practices, the thirty-seven factors of enlightenment, and the path. Therefore, he said, 'Venerable sir, this is the unsurpassed verbal conduct.' That should be connected in the same way as before.

සච්චො චස්ස සද්ධො චාති සීලාචාරෙ ඨිතො භික්ඛු සච්චො ච භවෙය්‍ය සච්චකථො සද්ධො ච සද්ධාසම්පන්නො. නනු හෙට්ඨා සච්චං කථිතමෙව, ඉධ කස්මා පුන වුත්තන්ති? හෙට්ඨා වාචාසච්චං කථිතං. සීලාචාරෙ ඨිතො පන භික්ඛු අන්තමසො හසනකථායපි මුසාවාදං න කරොතීති දස්සෙතුං ඉධ වුත්තං. ඉදානි සො ධම්මෙන සමෙන ජීවිතං කප්පෙතීති දස්සනත්ථං න ච කුහකොතිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘කුහකො’’තිආදීනි බ්‍රහ්මජාලෙ විත්ථාරිතානි.

Regarding 'he is truthful and faithful': A bhikkhu established in virtuous conduct should be truthful, a speaker of truth, and faithful, endowed with faith. Was not truthfulness already spoken of below? Why is it mentioned again here? Below, verbal truthfulness was spoken of. However, it is stated here to show that a bhikkhu established in virtuous conduct does not engage in false speech even in jesting talk, at the very least. Now, to show that he makes his living righteously and equitably, 'not deceitful' and so forth is stated. Therein, 'deceitful' and so forth have been explained in detail in the Brahmajāla Sutta.

ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො, භොජනෙ මත්තඤ්ඤූති ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙපි පමාණඤ්ඤූ. සමකාරීති සමචාරී, කායෙන වාචාය මනසා ච කායවඞ්කාදීනි පහාය සමං චරතීති අත්ථො. ජාගරියානුයොගමනුයුත්තොති රත්තින්දිවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා ‘‘දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජායා’’ති වුත්තනයෙනෙව ජාගරියානුයොගං යුත්තප්පයුත්තො විහරති. අතන්දිතොති නිත්තන්දී කායාලසියවිරහිතො. ආරද්ධවීරියොති කායිකවීරියෙනාපි ආරද්ධවීරියො හොති, ගණසඞ්ගණිකං විනොදෙත්වා චතූසු ඉරියාපථෙසු අට්ඨආරබ්භවත්ථුවසෙන එකවිහාරී. චෙතසිකවීරියෙනාපි ආරද්ධවීරියො හොති, කිලෙසසඞ්ගණිකං පහාය විනොදෙත්වා අට්ඨසමාපත්තිවසෙන එකවිහාරී. අපි ච යථා තථා කිලෙසුප්පත්තිං නිවාරෙන්තො චෙතසිකවීරියෙන ආරද්ධවීරියො හොති. ඣායීති ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානවසෙන [Pg.77] ඣායී. සතිමාති චිරකතාදිඅනුස්සරණසමත්ථාය සතියා සමන්නාගතො.

Regarding 'guarded at the sense doors and moderate in eating': He is one whose doors are guarded in the six sense faculties and who knows the proper measure in food. Regarding 'acting evenly': He is of even conduct, meaning he conducts himself evenly with body, speech, and mind, having abandoned bodily crookedness and so forth. Regarding 'devoted to the practice of wakefulness': Having divided the night and day into six portions, he dwells diligently engaged in the practice of wakefulness in the way that has been stated: 'During the day, by walking and by sitting.' Regarding 'untiring': He is without sloth, devoid of bodily laziness. Regarding 'energetic': He is one whose energy is roused in terms of bodily energy; having dispelled socializing with groups, he dwells alone in the four postures based on the eight grounds for rousing energy. He is also one whose energy is roused in terms of mental energy; having abandoned and dispelled socializing with defilements, he dwells alone based on the eight attainments. Furthermore, preventing the arising of defilements in any way whatsoever, he is one whose energy is roused with mental energy. Regarding 'meditative': He is meditative by way of close contemplation of the meditation object and close contemplation of its characteristics. Regarding 'mindful': He is endowed with mindfulness capable of recollecting what was done long ago and so forth.

කල්‍යාණපටිභානොති වාක්කරණසම්පන්නො චෙව හොති පටිභානසම්පන්නො ච. යුත්තපටිභානො ඛො පන හොති නො මුත්තපටිභානො. සීලසමාචාරස්මිඤ්හි ඨිතභික්ඛු මුත්තපටිභානො න හොති, යුත්තපටිභානො පන හොති වඞ්ගීසත්ථෙරො විය. ගතිමාති ගමනසමත්ථාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතො. ධිතිමාති ධාරණසමත්ථාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතො. මතිමාති එත්ථ පන මතීති පඤ්ඤාය නාමමෙව, තස්මා පඤ්ඤවාති අත්ථො. ඉති තීහිපි ඉමෙහි පදෙහි පඤ්ඤාව කථිතා. තත්ථ හෙට්ඨා සමණධම්මකරණවීරියං කථිතං, ඉධ බුද්ධවචනගණ්හනවීරියං. තථා හෙට්ඨා විපස්සනාපඤ්ඤා කථිතා, ඉධ බුද්ධවචනගණ්හනපඤ්ඤා. න ච කාමෙසු ගිද්ධොති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු අගිද්ධො. සතො ච නිපකො චාති අභික්කන්තපටික්කන්තාදීසු සත්තසු ඨානෙසු සතියා චෙව ඤාණෙන ච සමන්නාගතො චරතීති අත්ථො. නෙපක්කන්ති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතත්තා නිපකොති වුත්තො. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

Regarding 'he is eloquent': He is endowed with pleasant speech and endowed with intelligence. Indeed, his eloquence is appropriate, not unrestrained. For a bhikkhu established in virtuous conduct does not have unrestrained eloquence, but has appropriate eloquence, like the Elder Vaṅgīsa. Regarding 'gatimā': He is endowed with wisdom capable of attaining what has not been heard before. Regarding 'dhitimā': He is endowed with wisdom capable of retention. Regarding 'matimā': Here, 'matī' is simply a name for wisdom; thus, the meaning is 'wise.' Thus, through these three terms, wisdom itself is spoken of. In the section below, the energy for performing the duties of a recluse was discussed; here, the energy for grasping the Buddha’s words is discussed. Similarly, in the section below, insight-wisdom was discussed; here, the wisdom for grasping the Buddha’s words is discussed. Regarding 'not greedy for sensual pleasures': He is not greedy for sensual objects or defilement-based sensual pleasures. Regarding 'he is mindful and discerning': The meaning is that he conducts himself endowed with mindfulness and knowledge in the seven situations of going forward, retreating, and so on. 'Nepakka' is wisdom; because he is endowed with it, he is called 'nipako' (discerning). The remainder here should also be connected in the same way as before.

අනුසාසනවිධාදිවණ්ණනා

The Explanation of the Method of Instruction, and so forth

154. පච්චත්තං යොනිසො මනසිකාරාති අත්තනො උපායමනසිකාරෙන. යථානුසිට්ඨං තථා පටිපජ්ජමානොති යථා මයා අනුසිට්ඨං අනුසාසනී දින්නා, තථා පටිපජ්ජමානො. තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයාතිආදි වුත්තත්ථමෙව. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

154. Personal wise attention means attending wisely by one's own means. Practicing as instructed means practicing in accordance with the instruction and advice given by me. Through the destruction of the three fetters, etc.—the meaning is as stated before. The rest here should be connected in the same way as before.

155. පරපුග්ගලවිමුත්තිඤාණෙති සොතාපන්නාදීනං පරපුග්ගලානං තෙන තෙන මග්ගෙන කිලෙසවිමුත්තිඤාණෙ. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

155. Knowledge of the liberation of other individuals means the knowledge of the liberation from defilements of other individuals—stream-enterers and so on—by their respective paths. The rest here should also be connected in the same way as before.

156. අමුත්‍රාසිං එවංනාමොති එකො පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තො නාමගොත්තං පරියාදියමානො ගච්ඡති. එකො සුද්ධඛන්ධෙයෙව අනුස්සරති, එකො හි සක්කොති, එකො න සක්කොති. තත්ථ යො සක්කොති, තස්ස වසෙන අග්ගහෙත්වා අසක්කොන්තස්ස වසෙන ගහිතං. අසක්කොන්තො පන කිං කරොති? සුද්ධඛන්ධෙයෙව අනුස්සරන්තො ගන්ත්වා අනෙකජාතිසතසහස්සමත්ථකෙ ඨත්වා නාමගොත්තං පරියාදියමානො ඔතරති. තං දස්සෙන්තො එවංනාමොතිආදිමාහ[Pg.78]. සො එවමාහාති සො දිට්ඨිගතිකො එවමාහ. තත්ථ කිඤ්චාපි සස්සතොති වත්වා ‘‘තෙ ච සත්තා සංසරන්තී’’ති වදන්තස්ස වචනං පුබ්බාපරවිරුද්ධං හොති. දිට්ඨිගතිකත්තා පනෙස එතං න සල්ලක්ඛෙසි. දිට්ඨිගතිකස්ස හි ඨානං වා නියමො වා නත්ථි. ඉමං ගහෙත්වා ඉමං විස්සජ්ජෙති, ඉමං විස්සජ්ජෙත්වා ඉමං ගණ්හාතීති බ්‍රහ්මජාලෙ විත්ථාරිතමෙවෙතං. අයං තතියො සස්සතවාදොති ථෙරො ලාභිස්සෙව වසෙන තයො සස්සතවාදෙ ආහ. භගවතා පන තක්කීවාදම්පි ගහෙත්වා බ්‍රහ්මජාලෙ චත්තාරො වුත්තා. එතෙසං පන තිණ්ණං වාදානං විත්ථාරකථා බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. අට්ඨ. 1.30) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං.

156. "I was there, with such a name": One person, recollecting a past life, proceeds while exhaustively recalling names and clans. Another recollects only the bare aggregates. One is capable, another is not. Here, without taking the standpoint of the one who is capable, the standpoint of the incapable one is taken. But what does the incapable one do? Recollecting only the bare aggregates, he proceeds, and having stood at the peak of many hundreds of thousands of births, he descends, exhaustively recalling names and clans. Illustrating this, it is said, "with such a name," and so on. "He speaks thus": The one holding a wrong view speaks thus. Here, although he says "eternal," the statement of the one who says "and those beings transmigrate" is internally contradictory. But due to holding a wrong view, he does not notice this. For one holding a wrong view, there is no fixed position or principle. Taking this, he rejects that; rejecting that, he takes this—this is elaborated in the Brahmajāla Sutta. "This is the third eternalist view": The Elder speaks of three eternalist views only by way of one who has attainments. But the Blessed One, including the view of the rationalists, declared four in the Brahmajāla Sutta. The detailed explanation of these three views should be understood in the same way as stated in the Brahmajāla Sutta. The rest here should also be elaborated in the same way as before.

157. ගණනාය වාති පිණ්ඩගණනාය. සඞ්ඛානෙනාති අච්ඡිද්දකවසෙන මනොගණනාය. උභයථාපි පිණ්ඩගණනමෙව දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති, වස්සානං සතවසෙන සහස්සවසෙන සතසහස්සවසෙන කොටිවසෙන පිණ්ඩං කත්වාපි එත්තකානි වස්සසතානීති වා එත්තකා වස්සකොටියොති වා එවං සඞ්ඛාතුං න සක්කා. තුම්හෙ පන අත්තනො දසන්නං පාරමීනං පූරිතත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සුප්පටිවිද්ධත්තා යස්මා වො අනාවරණඤාණං සූරං වහති. තස්මා දෙසනාඤාණකුසලතං පුරක්ඛත්වා වස්සගණනායපි පරියන්තිකං කත්වා කප්පගණනායපි පරිච්ඡින්දිත්වා එත්තකන්ති දස්සෙථාති දීපෙති. පාළියත්ථො පනෙත්ථ වුත්තනයොයෙව. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

157. "By counting" means by counting in lumps. "By enumeration" means by mental counting without omission. Both ways indicate counting in lumps. This is what is said: even if one makes a lump sum by way of hundreds, thousands, hundreds of thousands, or koṭis of years, one cannot reckon, "so many hundreds of years" or "so many koṭis of years." But you, Venerable Sirs, having fulfilled your ten perfections and thoroughly penetrated the knowledge of omniscience, because your unobstructed knowledge flows valiantly, therefore, having prioritized skill in the knowledge of teaching, by setting a limit even in the counting of years and by defining it even in the counting of eons, please show that 'it is this much'—thus he indicates. The meaning of the Pāli here is just as has been stated. The rest here should also be connected in the same way as before.

158. එතදානුත්තරියං, භන්තෙ, සත්තානං චුතූපපාතඤාණෙති භන්තෙ යාපි අයං සත්තානං චුතිපටිසන්ධිවසෙන ඤාණදෙසනා, සාපි තුම්හාකංයෙව අනුත්තරා. අතීතබුද්ධාපි එවමෙව දෙසෙසුං. අනාගතාපි එවමෙව දෙසෙස්සන්ති. තුම්හෙ තෙසං අතීතානාගතබුද්ධානං ඤාණෙන සංසන්දිත්වාව දෙසයිත්ථ. ‘‘ඉමිනාපි කාරණෙන එවංපසන්නො අහං භන්තෙ භගවතී’’ති දීපෙති. පාළියත්ථො පනෙත්ථ විත්ථාරිතොයෙව.

158. "This is unsurpassed, venerable sir, in the knowledge of the passing away and rebirth of beings": Venerable sir, this teaching of knowledge concerning the passing away and rebirth of beings is yours alone and is unsurpassed. Past Buddhas also taught in this very way. Future Buddhas will also teach in this very way. You taught only after comparing it with the knowledge of those past and future Buddhas. "For this reason, too, venerable sir, I am so confident in the Blessed One"—thus he indicates. The meaning of the Pāli here is already elaborated.

159. සාසවා සඋපධිකාති සදොසා සඋපාරම්භා. නො අරියාති වුච්චතීති අරියිද්ධීති න වුච්චති. අනාසවා අනුපධිකාති නිද්දොසා අනුපාරම්භා. අරියාති වුච්චතීති අරියිද්ධීති වුච්චති. අප්පටිකූලසඤ්ඤී [Pg.79] තත්ථ විහරතීති කථං අප්පටිකූලසඤ්ඤී තත්ථ විහරතීති? පටිකූලෙ සත්තෙ මෙත්තං ඵරති, සඞ්ඛාරෙ ධාතුසඤ්ඤං උපසංහරති. යථාහ ‘‘කථං පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති (පටි. ම. 3.97)? අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං මෙත්තාය වා ඵරති, ධාතුතො වා උපසංහරතී’’ති. පටිකූලසඤ්ඤී තත්ථ විහරතීති අප්පටිකූලෙ සත්තෙ අසුභසඤ්ඤං ඵරති, සඞ්ඛාරෙ අනිච්චසඤ්ඤං උපසංහරති. යථාහ ‘‘කථං අප්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරති? ඉට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං අසුභාය වා ඵරති, අනිච්චතො වා උපසංහරතී’’ති. එවං සෙසපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

159. "With taints, with attachments" means with faults, with reproach. "Is said to be not noble" means it is not called noble power. "Without taints, without attachments" means without faults, without reproach. "Is said to be noble" means it is called noble power. "Dwelling there with perception of the non-repulsive": How does one dwell there with perception of the non-repulsive? One pervades a repulsive being with loving-kindness, or applies the perception of the elements to formations. As it is said: "How does one dwell with perception of the non-repulsive toward the repulsive? One pervades an unpleasing object with loving-kindness, or regards it in terms of the elements." "Dwelling there with perception of the repulsive": One pervades a non-repulsive being with the perception of foulness, or applies the perception of impermanence to formations. As it is said: "How does one dwell with perception of the repulsive toward the non-repulsive? One pervades a pleasing object with foulness, or regards it in terms of impermanence." In this way, the meaning should be understood in the remaining passages as well.

උපෙක්ඛකො තත්ථ විහරතීති ඉට්ඨෙ අරජ්ජන්තො අනිට්ඨෙ අදුස්සන්තො යථා අඤ්ඤෙ අසමපෙක්ඛනෙන මොහං උප්පාදෙන්ති, එවං අනුප්පාදෙන්තො ඡසු ආරම්මණෙසු ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකො විහරති. එතදානුත්තරියං, භන්තෙ, ඉද්ධිවිධාසූති, භන්තෙ, යා අයං ද්වීසු ඉද්ධීසු එවංදෙසනා, එතදානුත්තරියං. තං භගවාති තං දෙසනං භගවා අසෙසං සකලං අභිජානාති. තං භගවතොති තං දෙසනං භගවතො අසෙසං අභිජානතො. උත්තරි අභිඤ්ඤෙය්‍යං නත්ථීති උත්තරි අභිජානිතබ්බං නත්ථි. අයං නාම ඉතො අඤ්ඤො ධම්මො වා පුග්ගලො වා යං භගවා න ජානාති ඉදං නත්ථි. යදභිජානං අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වාති යං තුම්හෙහි අනභිඤ්ඤාතං අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා අභිජානන්තො භගවතා භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො අස්ස, අධිකතරපඤ්ඤො භවෙය්‍ය. යදිදං ඉද්ධිවිධාසූති එත්ථ යදිදන්ති නිපාතමත්තං. ඉද්ධිවිධාසු භගවතා උත්තරිතරො නත්ථි. අතීතබුද්ධාපි හි ඉමා ද්වෙ ඉද්ධියො දෙසෙසුං, අනාගතාපි ඉමාව දෙසෙස්සන්ති. තුම්හෙපි තෙසං ඤාණෙන සංසන්දිත්වා ඉමාව දෙසයිත්ථ. ඉති භගවා ඉද්ධිවිධාසු අනුත්තරොති දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනාපි කාරණෙන එවංපසන්නො අහං, භන්තෙ, භගවතී’’ති දීපෙති. එත්තාවතා යෙ ධම්මසෙනාපති දිවාට්ඨානෙ නිසීදිත්වා සොළස අපරම්පරියධම්මෙ සම්මසි, තෙව දස්සිතා හොන්ති.

"He dwells there equanimous": Not clinging to the agreeable, not being averse to the disagreeable. Whereas others give rise to delusion through improper consideration, he does not give rise to it. He dwells equanimous with six-factored equanimity toward the six sense-objects. "This, venerable sir, is the unsurpassed in the psychic powers": Venerable sir, this teaching on the two kinds of psychic powers is the unsurpassed. "The Blessed One directly knows that": The Blessed One directly knows that teaching completely, in its entirety, without remainder. "Of that Blessed One": Of the Blessed One who directly knows that teaching without remainder. "There is nothing further to be known by higher knowledge": There is nothing further to be known by higher knowledge. There is no other teaching or person apart from this that the Blessed One does not know—this does not exist. "Regarding that which, if known by another ascetic or brahmin...": If another ascetic or brahmin were to directly know something not directly known by you, he would have greater direct knowledge than the Blessed One, he would be of superior wisdom. In "yadidaṃ iddhividhāsu," "yadidaṃ" is a mere particle. In the psychic powers, there is none superior to the Blessed One. For past Buddhas also taught these two psychic powers, and future Buddhas will also teach these very same ones. You too, having compared with their knowledge, have taught these very same ones. Thus, showing that the Blessed One is unsurpassed in the psychic powers, he clarifies: "For this reason too, venerable sir, I have such confidence in the Blessed One." By this much, the sixteen successive teachings that the General of the Dhamma reflected on while seated in his daytime dwelling have been shown.

අඤ්ඤථාසත්ථුගුණදස්සනාදිවණ්ණනා

The Explanation of Seeing the Teacher's Qualities in Another Way, etc.

160. ඉදානි අපරෙනපි ආකාරෙන භගවතො ගුණෙ දස්සෙන්තො යං තං භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ සද්ධෙන කුලපුත්තෙනාති සද්ධා කුලපුත්තා [Pg.80] නාම අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා බොධිසත්තා. තස්මා යං සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තෙන පත්තබ්බන්ති වුත්තං හොති. කිං පන තෙන පත්තබ්බං? නව ලොකුත්තරධම්මා. ආරද්ධවීරියෙනාතිආදීසු ‘‘වීරියං ථාමො’’තිආදීනි සබ්බානෙව වීරියවෙවචනානි. තත්ථ ආරද්ධවීරියෙනාති පග්ගහිතවීරියෙන. ථාමවතාති ථාමසම්පන්නෙන ථිරවීරියෙන. පුරිසථාමෙනාති තෙන ථාමවතා යං පුරිසථාමෙන පත්තබ්බන්ති වුත්තං හොති. අනන්තරපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පුරිසධොරය්හෙනාති යා අසමධුරෙහි බුද්ධෙහි වහිතබ්බා ධුරා, තං ධුරං වහනසමත්ථෙන මහාපුරිසෙන. අනුප්පත්තං තං භගවතාති තං සබ්බං අතීතානාගතබුද්ධෙහි පත්තබ්බං, සබ්බමෙව අනුප්පත්තං, භගවතො එකගුණොපි ඌනො නත්ථීති දස්සෙති. කාමෙසු කාමසුඛල්ලිකානුයොගන්ති වත්ථුකාමෙසු කාමසුඛල්ලිකානුයොගං. යථා අඤ්ඤෙ කෙණියජටිලාදයො සමණබ්‍රාහ්මණා ‘‘කො ජානාති පරලොකං. සුඛො ඉමිස්සා පරිබ්බාජිකාය මුදුකාය ලොමසාය බාහාය සම්ඵස්සො’’ති මොළිබන්ධාහි පරිබ්බාජිකාහි පරිචාරෙන්ති සම්පත්තං සම්පත්තං රූපාදිආරම්මණං අනුභවමානා කාමසුඛමනුයුත්තා, න එවමනුයුත්තොති දස්සෙති.

160. Now, showing the qualities of the Blessed One in another way, he said, ‘That which, venerable sir…’ and so on. Therein, regarding ‘by a faithful clansman’: ‘faithful clansmen’ means the bodhisattas of the past, future, and present. Therefore, it is said, ‘that which is to be attained by the omniscient bodhisatta.’ But what is to be attained by him? The nine supramundane dhammas. In ‘with energy aroused,’ etc., ‘energy, strength,’ etc., are all synonyms for energy. Therein, ‘with energy aroused’ means with exerted energy. ‘Possessed of strength’ means endowed with strength, with firm energy. ‘By manly strength’ means by that one possessed of strength, it is said, ‘that which is to be attained by manly strength.’ In the two subsequent terms also, this is the method. ‘By one who bears the burden of a man’ means by the great man capable of bearing that burden which is to be borne by the Buddhas whose burden is unequalled. Regarding ‘That has been attained by the Blessed One’: all that is to be attained by the past and future Buddhas has been fully attained by the Blessed One; he shows that not even one quality of the Blessed One is deficient. ‘Indulgence in sensual pleasures’ means indulgence in sensual pleasures with regard to objective sense-pleasures. Just as other ascetics and brahmins like Keṇiya the matted-hair ascetic and others—thinking, ‘Who knows the other world? The touch of this soft, smooth-limbed female wanderer’s arm is pleasant’—are served by female wanderers with bound top-knots, and experiencing each sense-object of form, etc., as it is encountered, dwell devoted to sensual pleasure; it is shown that the Blessed One is not devoted in that way.

හීනන්ති ලාමකං. ගම්මන්ති ගාමවාසීනං ධම්මං. පොථුජ්ජනිකන්ති පුථුජ්ජනෙහි සෙවිතබ්බං. අනරියන්ති න නිද්දොසං. න වා අරියෙහි සෙවිතබ්බං. අනත්ථසඤ්හිතන්ති අනත්ථසංයුත්තං. අත්තකිලමථානුයොගන්ති අත්තනො ආතාපනපරිතාපනානුයොගං. දුක්ඛන්ති දුක්ඛයුත්තං, දුක්ඛමං වා. යථා එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා කාමසුඛල්ලිකානුයොගං පරිවජ්ජෙස්සාමාති කායකිලමථං අනුධාවන්ති, තතො මුඤ්චිස්සාමාති කාමසුඛං අනුධාවන්ති, න එවං භගවා. භගවා පන උභො එතෙ අන්තෙ වජ්ජෙත්වා යා සා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, මජ්ඣිමා පටිපදා තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා චක්ඛුකරණී’’ති එවං වුත්තා සම්මාපටිපත්ති, තමෙව පටිපන්නො. තස්මා ‘‘න ච අත්තකිලමථානුයොග’’න්තිආදිමාහ.

‘Low’ means base. ‘Vulgar’ means the practice of villagers. ‘Of the common person’ means to be practiced by ordinary people. ‘Ignoble’ means not faultless, or not to be practiced by the noble ones. ‘Connected with what is unbeneficial’ means associated with what is not for one’s welfare. ‘Devotion to self-mortification’ means devotion to tormenting and afflicting oneself. ‘Painful’ means connected with suffering, or consisting of suffering. Just as some ascetics and brahmins, thinking, ‘We will avoid indulgence in sensual pleasures,’ pursue bodily mortification, or thinking, ‘We will be freed from that,’ pursue sensual pleasure—the Blessed One is not thus. But the Blessed One, having avoided both these extremes, has entered upon that very right practice which was spoken of thus: ‘There is, monks, a middle path, fully awakened to by the Tathāgata, which produces vision.’ Therefore, he said, ‘And not the devotion to self-mortification,’ and so on.

ආභිචෙතසිකානන්ති අභිචෙතසිකානං, කාමාවචරචිත්තානි අතික්කමිත්වා ඨිතානන්ති අත්ථො. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සුඛවිහාරානං. පොට්ඨපාදසුත්තන්තස්මිඤ්හි සප්පීතිකදුතියජ්ඣානඵලසමාපත්ති කථිතා (දී. නි. 1.432). පාසාදිකසුත්තන්තෙ සහ මග්ගෙන විපස්සනාපාදකජ්ඣානං. දසුත්තරසුත්තන්තෙ [Pg.81] චතුත්ථජ්ඣානිකඵලසමාපත්ති. ඉමස්මිං සම්පසාදනීයෙ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරජ්ඣානානි කථිතානි. නිකාමලාභීති යථාකාමලාභී. අකිච්ඡලාභීති අදුක්ඛලාභී. අකසිරලාභීති විපුලලාභී.

‘Of those pertaining to the higher mind’ means of those pertaining to the higher mind; that is, of those that stand having transcended sense-sphere consciousness. ‘Of pleasant dwellings in the here-and-now’ means of pleasant dwellings in this very existence. Indeed, in the Poṭṭhapāda Sutta, the fruition attainment similar to the second jhāna with rapture is called a ‘pleasant dwelling in the here-and-now.’ In the Pāsādika Suttanta, the jhāna that is the basis for insight, together with the path, is called a ‘pleasant dwelling in the here-and-now.’ In the Dasuttara Suttanta, the fruition attainment similar to the fourth jhāna is called a ‘pleasant dwelling in the here-and-now.’ In this Sampasādanīya Sutta, the four fine-material sphere jhānas are called ‘pleasant dwellings in the here-and-now.’ ‘An obtainer at will’ means an obtainer according to wish. ‘An obtainer without difficulty’ means an obtainer without hardship. ‘An obtainer without trouble’ means an obtainer of the abundant.

අනුයොගදානප්පකාරවණ්ණනා

Explanation of the Manner of Answering a Question

161. එකිස්සා ලොකධාතුයාති දසසහස්සිලොකධාතුයා. තීණි හි ඛෙත්තානි – ජාතිඛෙත්තං ආණාඛෙත්තං විසයඛෙත්තං. තත්ථ ජාතිඛෙත්තං නාම දසසහස්සී ලොකධාතු. සා හි තථාගතස්ස මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමනකාලෙ නික්ඛමනකාලෙ සම්බොධිකාලෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනෙ පරිනිබ්බානෙ ච කම්පති. කොටිසතසහස්සචක්කවාළං පන ආණාඛෙත්තං නාම. ආටානාටියමොරපරිත්තධජග්ගපරිත්තරතනපරිත්තාදීනඤ්හි එත්ථ ආණා වත්තති. විසයඛෙත්තස්ස පන පරිමාණං නත්ථි, බුද්ධානඤ්හි ‘‘යාවතකං ඤාණං, තාවතකං ඤෙය්‍යං, යාවතකං ඤෙය්‍යං තාවතකං ඤාණං, ඤාණපරියන්තිකං ඤෙය්‍යං, ඤෙය්‍යපරියන්තිකං ඤාණ’’න්ති (මහානි. 55) වචනතො අවිසයො නාම නත්ථි.

161. “In one world-system” means in a ten-thousand world-system. Indeed, there are three spheres: the birth-sphere, the command-sphere, and the range-sphere. Among these, that called the birth-sphere is the ten-thousand world-system. For it trembles at the time of the Tathāgata’s descent into his mother’s womb, at the time of his emergence, at the time of his full enlightenment, at the time of the turning of the Wheel of Dhamma, at the time of the relinquishing of the life-formation, and at his final passing away. However, that called the command-sphere is a hundred thousand koṭis of world-systems. Herein, the command of the Āṭānāṭiya, Mora, Dhajagga, Ratana, and other protective chants prevails. As for the range-sphere, there is no limit, for it is said of the Buddhas: “As far as knowledge extends, so far extends the knowable; as far as the knowable extends, so far extends knowledge. The knowable is bounded by knowledge, and knowledge is bounded by the knowable.” Therefore, there is nothing that is not their range.

ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසු ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළං අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි, නුප්පඤ්ජන්තීති පන අත්ථි. තීණි පිටකානි විනයපිටකං, සුත්තන්තපිටකං අභිධම්මපිටකං. තිස්සො සඞ්ගීතියො මහාකස්සපත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති, යසත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති, මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස සඞ්ගීතීති. ඉමා තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ ‘‘ඉමං චක්කවාළං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තී’’ති සුත්තං නත්ථි, නුප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි.

However, among these three spheres, setting aside this world-system, there is no sutta stating, “Buddhas arise in another world-system”; but there is a sutta stating, “They do not arise.” The three Piṭakas are the Vinaya Piṭaka, the Suttanta Piṭaka, and the Abhidhamma Piṭaka. The three Councils are the Council of the Elder Mahākassapa, the Council of the Elder Yasa, and the Council of the Elder Moggaliputtatissa. In the word of the Buddha, the Tepiṭaka, which was compiled in these three Councils, there is no sutta stating, “Having left this world-system, Buddhas arise elsewhere”; but there is a sutta stating, “They do not arise.”

අපුබ්බං අචරිමන්ති අපුරෙ අපච්ඡා එකතො නුප්පජ්ජන්ති, පුරෙ වා පච්ඡා වා උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං හොති. තත්ථ බොධිපල්ලඞ්කෙ ‘‘බොධිං අපත්වා න උට්ඨහිස්සාමී’’ති නිසින්නකාලතො පට්ඨාය යාව මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණං, තාව පුබ්බෙති න වෙදිතබ්බං. බොධිසත්තස්ස හි පටිසන්ධිග්ගහණෙ දසසහස්සචක්කවාළකම්පනෙනෙව ඛෙත්තපරිග්ගහො කතො. අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්තිපි නිවාරිතා හොති. පරිනිබ්බානතො පට්ඨාය ච යාව සාසපමත්තාපි ධාතුයො තිට්ඨන්ති, තාව පච්ඡාති න වෙදිතබ්බං. ධාතූසු හි ඨිතාසු [Pg.82] බුද්ධාපි ඨිතාව හොන්ති. තස්මා එත්ථන්තරෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නිවාරිතාව හොති. ධාතුපරිනිබ්බානෙ පන ජාතෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති න නිවාරිතා.

“Not before, not after” means they do not arise simultaneously; it is said that they arise either before or after. Herein, the period from the Bodhisatta’s taking of rebirth-linking in his mother’s womb up to the time he sat on the seat of enlightenment, resolving, “I will not rise until I attain enlightenment,” should not be understood as “before.” For at the Bodhisatta’s taking of rebirth-linking, the taking of the sphere is accomplished by the very trembling of the ten-thousand world-system, and the arising of another Buddha is prevented. And the period from the final passing away up to when relics even the size of a mustard seed still remain should not be understood as “after.” For when the relics remain, the Buddhas also indeed remain. Therefore, within this interval, the arising of another Buddha is certainly prevented. However, when the final passing away of the relics has occurred, the arising of another Buddha is not prevented.

තිපිටකඅන්තරධානකථා

The Account of the Disappearance of the Tipiṭaka

තීණි අන්තරධානානි නාම පරියත්තිඅන්තරධානං, පටිවෙධඅන්තරධානං, පටිපත්තිඅන්තරධානන්ති. තත්ථ පරියත්තීති තීණි පිටකානි. පටිවෙධොති සච්චප්පටිවෙධො. පටිපත්තීති පටිපදා. තත්ථ පටිවෙධො ච පටිපත්ති ච හොතිපි න හොතිපි. එකස්මිඤ්හි කාලෙ පටිවෙධකරා භික්ඛූ බහූ හොන්ති, එස භික්ඛු පුථුජ්ජනොති අඞ්ගුලිං පසාරෙත්වා දස්සෙතබ්බො හොති. ඉමස්මිංයෙව දීපෙ එකවාරං පුථුජ්ජනභික්ඛු නාම නාහොසි. පටිපත්තිපූරකාපි කදාචි බහූ හොන්ති, කදාචි අප්පා. ඉති පටිවෙධො ච පටිපත්ති ච හොතිපි න හොතිපි. සාසනට්ඨිතියා පන පරියත්ති පමාණං. පණ්ඩිතො හි තෙපිටකං සුත්වා ද්වෙපි පූරෙති.

There are three disappearances: the disappearance of the scriptures, the disappearance of realization, and the disappearance of practice. Herein, 'scriptures' refers to the three Piṭakas. 'Realization' means the penetration of the truths. 'Practice' refers to the path. Among these, realization and practice sometimes occur and sometimes do not. For at one time, there may be many monks who realize the truth, such that one would have to point a finger to identify a worldling monk. Even on this island, there was a time when there was no monk who was a worldling. Those who fulfill the practice are sometimes many, sometimes few. Thus, realization and practice sometimes occur and sometimes do not. For the duration of the Dispensation, however, the scriptures are the standard. For a learned one, having heard the three Piṭakas, fulfills both.

යථා අම්හාකං බොධිසත්තො ආළාරස්ස සන්තිකෙ පඤ්චාභිඤ්ඤා සත්ත ච සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා පරිකම්මං පුච්ඡි, සො න ජානාමීති ආහ. තතො උදකස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා අධිගතවිසෙසං සංසන්දිත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස පරිකම්මං පුච්ඡි, සො ආචික්ඛි, තස්ස වචනසමනන්තරමෙව මහාසත්තො තං ඣානං සම්පාදෙසි, එවමෙව පඤ්ඤවා භික්ඛු පරියත්තිං සුත්වා ද්වෙපි පූරෙති. තස්මා පරියත්තියා ඨිතාය සාසනං ඨිතං හොති. යදා පන සා අන්තරධායති, තදා පඨමං අභිධම්මපිටකං නස්සති. තත්ථ පට්ඨානං සබ්බපඨමං අන්තරධායති. අනුක්කමෙන පච්ඡා ධම්මසඞ්ගහො, තස්මිං අන්තරහිතෙ ඉතරෙසු ද්වීසු පිටකෙසු ඨිතෙසුපි සාසනං ඨිතමෙව හොති.

Just as our Bodhisatta, having developed the five higher knowledges and seven attainments in the presence of Āḷāra, inquired about the preparatory exercise for the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception, and he said, 'I do not know.' Then, going to Udaka, and comparing it with the special attainment he had gained, he asked about the preparatory exercise for the base of neither-perception-nor-non-perception, and he explained it. Immediately after his words, the Great Being attained that jhāna. In the same way, a wise bhikkhu, having heard the scriptures, fulfills both. Therefore, as long as the scriptures are established, the Dispensation is established. But when they disappear, first the Abhidhamma Piṭaka vanishes. Therein, the Paṭṭhāna vanishes first of all. In sequence, the Dhammasaṅgaha vanishes afterwards. When that has vanished, even if the other two Piṭakas remain, the Dispensation is still established.

තත්ථ සුත්තන්තපිටකෙ අන්තරධායමානෙ පඨමං අඞ්ගුත්තරනිකායො එකාදසකතො පට්ඨාය යාව එකකා අන්තරධායති, තදනන්තරං සංයුත්තනිකායො චක්කපෙය්‍යාලතො පට්ඨාය යාව ඔඝතරණා අන්තරධායති. තදනන්තරං මජ්ඣිමනිකායො ඉන්ද්‍රියභාවනතො පට්ඨාය යාව මූලපරියායා අන්තරධායති. තදනන්තරං දීඝනිකායො දසුත්තරතො පට්ඨාය යාව බ්‍රහ්මජාලා අන්තරධායති. එකිස්සාපි ද්වින්නම්පි ගාථානං පුච්ඡා අද්ධානං [Pg.83] ගච්ඡති, සාසනං ධාරෙතුං න සක්කොති, සභියපුච්ඡා ආළවකපුච්ඡා විය ච. එතා කිර කස්සපබුද්ධකාලිකා අන්තරා සාසනං ධාරෙතුං නාසක්ඛිංසු.

Therein, when the Suttanta Piṭaka is disappearing, first the Aṅguttara Nikāya vanishes, starting from the section of elevens down to the section of ones. After that, the Saṃyutta Nikāya vanishes, starting from the Cakkapeyyāla down to the Oghataraṇa. After that, the Majjhima Nikāya vanishes, starting from the Indriyabhāvanā down to the Mūlapariyāya. After that, the Dīgha Nikāya vanishes, starting from the Dasuttara down to the Brahmajāla. A question about even one or two verses may endure for a long time, but it cannot sustain the Dispensation, just like the questions of Sabhiya and Āḷavaka. It is said that these questions, from the time of Kassapa Buddha, were unable to sustain the Dispensation in the interim.

ද්වීසු පන පිටකෙසු අන්තරහිතෙසුපි විනයපිටකෙ ඨිතෙ සාසනං තිට්ඨති. පරිවාරක්ඛන්ධකෙසු අන්තරහිතෙසු උභතොවිභඞ්ගෙ ඨිතෙ ඨිතමෙව හොති. උභතොවිභඞ්ගෙ අන්තරහිතෙ මාතිකායපි ඨිතාය ඨිතමෙව හොති. මාතිකාය අන්තරහිතාය පාතිමොක්ඛපබ්බජ්ජාඋපසම්පදාසු ඨිතාසු සාසනං තිට්ඨති. ලිඞ්ගං අද්ධානං ගච්ඡති. සෙතවත්ථසමණවංසො පන කස්සපබුද්ධකාලතො පට්ඨාය සාසනං ධාරෙතුං නාසක්ඛි. පටිසම්භිදාපත්තෙහි වස්සසහස්සං අට්ඨාසි. ඡළභිඤ්ඤෙහි වස්සසහස්සං. තෙවිජ්ජෙහි වස්සසහස්සං. සුක්ඛවිපස්සකෙහි වස්සසහස්සං. පාතිමොක්ඛෙහි වස්සසහස්සං අට්ඨාසි. පච්ඡිමකස්ස පන සච්චප්පටිවෙධතො පච්ඡිමකස්ස සීලභෙදතො පට්ඨාය සාසනං ඔසක්කිතං නාම හොති. තතො පට්ඨාය අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති න නිවාරිතා.

However, even when two Piṭakas have disappeared, as long as the Vinaya Piṭaka remains, the Dispensation endures. When the Parivāra and the Khandhakas have disappeared, as long as the Ubhatovibhaṅga remains, it still endures. When the Ubhatovibhaṅga has disappeared, as long as the Mātikā remains, it still endures. When the Mātikā has disappeared, as long as the Pātimokkha, the lower ordination, and the higher ordination remain, the Dispensation endures. The outward sign continues for a long time. The lineage of white-robed ascetics, however, was unable to sustain the Dispensation from the time of Kassapa Buddha. Through those who attained the analytical knowledges, it lasted for a thousand years. Through those with the six super-knowledges, a thousand years. Through those with the threefold knowledge, a thousand years. Through the dry-insight practitioners, a thousand years. Through those of the Pātimokkha, it lasted for a thousand years. But the Dispensation is said to decline starting from the penetration of the truths by the last person and from the breach of virtue by the last person. From that point on, the arising of another Buddha is not prevented.

සාසනඅන්තරහිතවණ්ණනා

The Explanation of the Disappearance of the Dispensation

තීණි පරිනිබ්බානානි නාම කිලෙසපරිනිබ්බානං ඛන්ධපරිනිබ්බානං ධාතුපරිනිබ්බානන්ති. තත්ථ කිලෙසපරිනිබ්බානං බොධිපල්ලඞ්කෙ අහොසි. ඛන්ධපරිනිබ්බානං කුසිනාරායං. ධාතුපරිනිබ්බානං අනාගතෙ භවිස්සති. සාසනස්ස කිර ඔසක්කනකාලෙ ඉමස්මිං තම්බපණ්ණිදීපෙ ධාතුයො සන්නිපතිත්වා මහාචෙතියං ගමිස්සන්ති. මහාචෙතියතො නාගදීපෙ රාජායතනචෙතියං. තතො මහාබොධිපල්ලඞ්කං ගමිස්සන්ති. නාගභවනතොපි දෙවලොකතොපි බ්‍රහ්මලොකතොපි ධාතුයො මහාබොධිපල්ලඞ්කමෙව ගමිස්සන්ති. සාසපමත්තාපි ධාතුයො න අන්තරා නස්සිස්සන්ති. සබ්බධාතුයො මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ රාසිභූතා සුවණ්ණක්ඛන්ධො විය එකග්ඝනා හුත්වා ඡබ්බණ්ණරස්මියො විස්සජ්ජෙස්සන්ති.

There are three kinds of final Nibbāna: the final Nibbāna of defilements, the final Nibbāna of the aggregates, and the final Nibbāna of the relics. Herein, the final Nibbāna of defilements occurred at the Bodhi-seat. The final Nibbāna of the aggregates occurred in Kusinārā. The final Nibbāna of the relics will occur in the future. It is said that at the time of the decline of the Dispensation, the relics on this island of Tambapaṇṇi will gather and go to the Mahācetiya. From the Mahācetiya, they will go to the Rājāyatana Cetiya in Nāgadīpa. From there, they will go to the Great Bodhi-seat. From the abode of the Nāgas, from the world of the devas, and from the world of the Brahmās, the relics will go only to the Great Bodhi-seat. Not even a relic the size of a mustard seed will be lost on the way. All the relics, having gathered into a heap at the Great Bodhi-seat, will become one solid mass like a block of gold and will emit rays of six colors.

තා දසසහස්සිලොකධාතුං ඵරිස්සන්ති, තතො දසසහස්සචක්කවාළදෙවතා සන්නිපතිත්වා ‘‘අජ්ජ සත්ථා පරිනිබ්බාති, අජ්ජ සාසනං ඔසක්කති, පච්ඡිමදස්සනං දානි ඉදං අම්හාක’’න්ති දසබලස්ස පරිනිබ්බුතදිවසතො මහන්තතරං කාරුඤ්ඤං කරිස්සන්ති. ඨපෙත්වා අනාගාමිඛීණාසවෙ අවසෙසා [Pg.84] සකභාවෙන සන්ධාරෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති. ධාතූසු තෙජොධාතු උට්ඨහිත්වා යාව බ්‍රහ්මලොකා උග්ගච්ඡිස්සති. සාසපමත්තායපි ධාතුයා සති එකජාලා භවිස්සති. ධාතූසු පරියාදානං ගතාසු උපච්ඡිජ්ජිස්සති. එවං මහන්තං ආනුභාවං දස්සෙත්වා ධාතූසු අන්තරහිතාසු සාසනං අන්තරහිතං නාම හොති.

Those rays will pervade the ten-thousandfold world-system. Then the deities of the ten-thousandfold world-system will gather and, thinking, 'Today the Teacher attains final Nibbāna, today the Dispensation recedes, this is now our final sight,' they will make a lamentation even greater than on the day the Ten-Powered One attained final Nibbāna. Except for the non-returners and those whose taints are destroyed, the rest will be unable to maintain their composure by their own nature. The fire element will arise among the relics and ascend as far as the Brahma world. Even if there is a relic the size of a mustard seed, a single flame will arise. When the relics are completely consumed, the flame will be extinguished. Having displayed such great power, when the relics have disappeared, the Dispensation is said to have disappeared.

යාව න එවං අන්තරධායති, තාව අචරිමං නාම හොති. එවං අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ්ජති. කස්මා පන අපුබ්බං අචරිමං නුප්පජ්ජන්තීති? අනච්ඡරියත්තා. බුද්ධා හි අච්ඡරියමනුස්සා. යථාහ – ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො. කතමො එකපුග්ගලො? තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.172). යදි ච ද්වෙ වා චත්තාරො වා අට්ඨ වා සොළස වා එකතො උප්පජ්ජෙය්‍යුං, අනච්ඡරියා භවෙය්‍යුං. එකස්මිඤ්හි විහාරෙ ද්වින්නං චෙතියානම්පි ලාභසක්කාරො උළාරො න හොති. භික්ඛූපි බහුතාය න අච්ඡරියා ජාතා, එවං බුද්ධාපි භවෙය්‍යුං, තස්මා නුප්පජ්ජන්ති. දෙසනාය ච විසෙසාභාවතො. යඤ්හි සතිපට්ඨානාදිභෙදං ධම්මං එකො දෙසෙති. අඤ්ඤෙන උප්පජ්ජිත්වාපි සොව දෙසෙතබ්බො සියා, තතො අනච්ඡරියො සියා. එකස්මිං පන ධම්මං දෙසෙන්තෙ දෙසනාපි අච්ඡරියා හොති, විවාදභාවතො ච. බහූසු හි බුද්ධෙසු උප්පන්නෙසු බහූනං ආචරියානං අන්තෙවාසිකා විය අම්හාකං බුද්ධො පාසාදිකො, අම්හාකං බුද්ධො මධුරස්සරො ලාභී පුඤ්ඤවාති විවදෙය්‍යුං. තස්මාපි එවං නුප්පජ්ජන්ති. අපි චෙතං කාරණං මිලින්දරඤ්ඤාපි පුට්ඨෙන නාගසෙනත්ථෙරෙන විත්ථාරිතමෙව. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

As long as the teaching does not disappear, for that long it is called 'not the last.' That they should arise simultaneously is not a possible condition. But why do they not arise simultaneously? Because it would not be extraordinary. For Buddhas are extraordinary beings. As it is said: “Monks, one person, arising in the world, arises as an extraordinary being. Who is that one person? The Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Enlightened One.” If two or four or eight or sixteen were to arise at once, they would not be extraordinary. Indeed, in one monastery, the gain and honor for even two cetiyas is not great. Monks, due to their great number, are not considered extraordinary; likewise, Buddhas too would not be extraordinary. Therefore, they do not arise simultaneously. Also, because there is no distinction in the teaching. For whatever Dhamma, classified as the Foundations of Mindfulness and so on, that one Buddha teaches, even if another were to arise, that very same Dhamma would have to be taught; therefore, it would not be extraordinary. But when one teaches the Dhamma, the teaching itself is extraordinary. And also because of the possibility of disputes. For if many Buddhas were to arise, like the disciples of many teachers, they might argue: “Our Buddha is inspiring, our Buddha has a sweet voice, has many gains, and is meritorious.” Therefore, also for this reason, they do not arise in this way. Moreover, this reason was explained in detail by the Elder Nāgasena when questioned by King Milinda. For it is said there:

භන්තෙ, නාගසෙන, භාසිතම්පි හෙතං භගවතා ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති. දෙසයන්තා ච, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙපි තථාගතා සත්තතිංස බොධිපක්ඛියෙ ධම්මෙ දෙසෙන්ති, කථයමානා ච චත්තාරි අරියසච්චානි කථෙන්ති, සික්ඛාපෙන්තා ච තීසු සික්ඛාසු සික්ඛාපෙන්ති, අනුසාසමානා ච අප්පමාදප්පටිපත්තියං අනුසාසන්ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙසම්පි තථාගතානං [Pg.85] එකා දෙසනා එකා කථා එකසික්ඛා එකානුසාසනී, කෙන කාරණෙන ද්වෙ තථාගතා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති. එකෙනපි තාව බුද්ධුප්පාදෙන අයං ලොකො ඔභාසජාතො, යදි දුතියො බුද්ධො භවෙය්‍ය, ද්වින්නං පභාය අයං ලොකො භිය්‍යොසොමත්තාය ඔභාසජාතො භවෙය්‍ය, ඔවදමානා ච ද්වෙ තථාගතා සුඛං ඔවදෙය්‍යුං, අනුසාසමානා ච සුඛං අනුසාසෙය්‍යුං, තත්ථ මෙ කාරණං දෙසෙහි, යථාහං නිස්සංසයො භවෙය්‍ය’’න්ති.

“Venerable Nāgasena, this was also said by the Blessed One: ‘Monks, it is impossible, it is not a possibility, that in one world-system two Arahants, Perfectly Enlightened Ones, should arise simultaneously—neither before nor after. This condition does not exist.’ And, Venerable Nāgasena, when teaching, all Tathāgatas teach the thirty-seven factors of enlightenment; when speaking, they speak of the four noble truths; when training, they train in the three trainings; and when instructing, they instruct in the practice of diligence. If, Venerable Nāgasena, all the Tathāgatas have the same teaching, the same discourse, the same training, and the same instruction, for what reason do two Tathāgatas not arise at the same moment? By the arising of just one Buddha this world has become illuminated; if a second Buddha were to exist, by the light of the two this world would become illuminated even more greatly. And two Tathāgatas, when advising, would advise with ease, and when instructing, would instruct with ease. In that matter, explain the reason to me, so that I may be free from doubt.”

අයං, මහාරාජ, දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති, යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය, කම්පෙය්‍ය, නමෙය්‍ය, ඔණමෙය්‍ය, විනමෙය්‍ය, විකිරෙය්‍ය, විධමෙය්‍ය, විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය.

“Great king, this ten-thousandfold world-system can bear only one Buddha; it bears the virtue of only a single Tathāgata. If a second Buddha were to arise, this ten-thousandfold world-system could not bear it; it would shake, tremble, bend, bend down, bend in various directions, scatter, be shattered, be utterly destroyed, and come to ruin.”

යථා, මහාරාජ, නාවා එකපුරිසසන්ධාරණී භවෙය්‍ය, එකපුරිසෙ අභිරූළ්හෙ සා නාවා සමුපාදිකා භවෙය්‍ය, අථ දුතියො පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය තාදිසො ආයුනා වණ්ණෙන වයෙන පමාණෙන කිසථූලෙන සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගෙන, සො තං නාවං අභිරූහෙය්‍ය, අපි නු සා, මහාරාජ, නාවා ද්වින්නම්පි ධාරෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, චලෙය්‍ය, කම්පෙය්‍ය, නමෙය්‍ය, ඔණමෙය්‍ය, විනමෙය්‍ය, විකිරෙය්‍ය, විධමෙය්‍ය, විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය ඔසීදෙය්‍ය උදකෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති, යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය…පෙ… න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය.

“Just as, great king, a boat might be able to carry only one person. When one person has boarded, that boat would remain steady on the water. Then a second person might come, similar in age, complexion, build, height, thinness and stoutness, and all major and minor limbs. If he were to board that boat, could that boat, great king, bear both of them?” “No, venerable sir. It would shake, tremble, bend, bend down, bend in various directions, scatter, be shattered, be utterly destroyed, come to ruin, and sink in the water.” “In the very same way, great king, this ten-thousandfold world-system can bear only one Buddha; it bears the virtue of only a single Tathāgata. If a second Buddha were to arise, this ten-thousandfold world-system could not bear it... it would come to ruin.”

යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො යාවදත්ථං භොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය ඡාදෙන්තං යාව කණ්ඨමභිපූරයිත්වා, සො ධාතො පීණිතො පරිපුණ්ණො නිරන්තරො තන්දීකතො අනොණමිතදණ්ඩජාතො පුනදෙව තාවතකං භොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, පුරිසො සුඛිතො භවෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ[Pg.86], සකිං භුත්තොව මරෙය්‍යාති; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී …පෙ… න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍යාති.

“Or again, great king, suppose a man were to eat as much pleasing food as he desired, having filled himself completely up to the throat. Because of that, he is satisfied, nourished, replete, with no space remaining, sluggish, and has become like an unbending staff. If he were to eat that much food again, would that man, great king, be comfortable?” “Certainly not, venerable sir. He would die from that single meal.” “Even so, great king, this ten-thousandfold world-system is capable of sustaining only one Buddha... it would come to ruin.”

කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අතිධම්මභාරෙන පථවී චලතීති? ඉධ, මහාරාජ, ද්වෙ සකටා රතනපූරිතා භවෙය්‍යුං යාව මුඛසමා, එකස්මා සකටතො රතනං ගහෙත්වා එකස්මිං සකටෙ ආකිරෙය්‍යුං, අපි නු ඛො තං, මහාරාජ, සකටං ද්වින්නම්පි සකටානං රතනං ධාරෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, නාභිපි තස්ස ඵලෙය්‍ය, අරාපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යුං, නෙමිපි තස්ස ඔපතෙය්‍ය, අක්ඛොපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යාති. කිං නු ඛො, මහාරාජ, අතිරතනභාරෙන සකටං භිජ්ජතීති? ආම, භන්තෙ,ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අතිධම්මභාරෙන පථවී චලති.

“Venerable Nāgasena, is it because of an excessive burden of the Dhamma that the earth trembles?” “Here, great king, suppose there were two carts filled with jewels up to the brim. If one were to take jewels from one cart and pour them into the other cart, would that cart, great king, be able to bear the jewels of both carts?” “Certainly not, venerable sir. Its hub would split, its spokes would break, its rim would collapse, and its axle would shatter.” “Then, great king, is it because of the excessive burden of jewels that the cart breaks?” “Yes, venerable sir.” “Even so, great king, it is because of an excessive burden of the Dhamma that the earth trembles.”

අපිච, මහාරාජ, ඉමං කාරණං බුද්ධබලපරිදීපනාය ඔසාරිතං අඤ්ඤම්පි තත්ථ අතිරූපං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘‘තුම්හාකං බුද්ධො අම්හාකං බුද්ධො’’ති, උභතො පක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං. යථා, මහාරාජ, ද්වින්නං බලවාමච්චානං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘‘තුම්හාකං අමච්චො අම්හාකං අමච්චො’’ති, උභතො පක්ඛජාතා හොන්ති; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යදි ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘‘තුම්හාකං බුද්ධො, අම්හාකං බුද්ධො’’ති, උභතො පක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං, ඉදං තාව, මහාරාජ, එකං කාරණං, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති.

Furthermore, Great King, this reason has been stated to demonstrate the power of the Buddha. Listen also to another excellent reason why two Perfectly Enlightened Ones do not arise at the same moment. If, Great King, two Perfectly Enlightened Ones were to arise at the same moment, a dispute would arise in their assembly, saying, ‘Your Buddha, our Buddha,’ and they would form two factions. Just as, Great King, a dispute would arise in the assembly of two powerful ministers, saying, ‘Your minister, our minister,’ and they form two factions; even so, Great King, if two Perfectly Enlightened Ones were to arise at the same moment, a dispute would arise in their assembly, saying, ‘Your Buddha, our Buddha,’ and they would form two factions. This, Great King, is the first reason why two Perfectly Enlightened Ones do not arise at the same moment.

අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, ‘‘අග්ගො බුද්ධො’’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය, ‘‘ජෙට්ඨො බුද්ධො’’ති, සෙට්ඨො බුද්ධොති, විසිට්ඨො බුද්ධොති, උත්තමො බුද්ධොති, පවරො බුද්ධොති, අසමො බුද්ධොති[Pg.87], අසමසමො බුද්ධොති, අප්පටිමො බුද්ධොති, අප්පටිභාගො බුද්ධොති, අප්පටිපුග්ගලො බුද්ධොති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය. ඉමම්පි ඛො ත්වං, මහාරාජ, කාරණං අත්ථතො සම්පටිච්ඡ, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති.

Furthermore, Great King, listen to a further reason why two Perfectly Enlightened Ones do not arise at the same moment. If, Great King, two Perfectly Enlightened Ones were to arise at the same moment, the statement, ‘The Buddha is foremost,’ would be false; the statement, ‘The Buddha is chief,’ would be false; the statement, ‘The Buddha is most excellent,’ would be false; the statement, ‘The Buddha is distinguished,’ would be false; the statement, ‘The Buddha is supreme,’ would be false; the statement, ‘The Buddha is noble,’ would be false; the statement, ‘The Buddha is without equal,’ would be false; the statement, ‘The Buddha is equal to the unequalled,’ would be false; the statement, ‘The Buddha is matchless,’ would be false; the statement, ‘The Buddha is without a counterpart,’ would be false; and the statement, ‘The Buddha is an individual without a counterpart,’ would be false. You, Great King, should accept this reason also according to its true meaning, for which reason two Perfectly Enlightened Ones do not arise at the same moment.

අපිච ඛො, මහාරාජ, බුද්ධානං භගවන්තානං සභාවපකති එසා, යං එකොයෙව බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජති. කස්මා කාරණා? මහන්තතාය සබ්බඤ්ඤුබුද්ධගුණානං, යං අඤ්ඤම්පි, මහාරාජ, මහන්තං හොති, තං එකංයෙව හොති. පථවී, මහාරාජ, මහන්තී, සා එකායෙව. සාගරො මහන්තො, සො එකොයෙව. සිනෙරු ගිරිරාජා මහන්තො, සො එකොයෙව. ආකාසො මහන්තො, සො එකොයෙව. සක්කො මහන්තො, සො එකොයෙව. මාරො මහන්තො, සො එකොයෙව. මහාබ්‍රහ්මා මහන්තො, සො එකොයෙව. තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො මහන්තො, සො එකොයෙව ලොකස්මිං. යත්ථ තෙ උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ අඤ්ඤෙසං ඔකාසො න හොති. තස්මා, මහාරාජ, තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො එකොයෙව ලොකෙ උප්පජ්ජතීති. සුකථිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො ඔපම්මෙහි කාරණෙහීති (මි. ප. 5.1.1).

Furthermore, Great King, this is the inherent nature of the Blessed Buddhas, that only one Buddha arises in the world. For what reason? Because of the greatness of the qualities of the Omniscient Buddhas. Whatever else, Great King, is great, that is only one. The earth, Great King, is great; it is only one. The ocean is great; it is only one. Sineru, the king of mountains, is great; it is only one. Space is great; it is only one. Sakka is great; he is only one. Mahābrahmā is great; he is only one. The Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Enlightened One is great; he is only one in the world. Where they arise, there is no opportunity for others. Therefore, Great King, the Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Enlightened One arises alone in the world.” “Well spoken, Venerable Nāgasena, is the question, with its similes and reasons.”

ධම්මස්ස චානුධම්මන්ති නවවිධස්ස ලොකුත්තරධම්මස්ස අනුධම්මං පුබ්බභාගප්පටිපදං. සහධම්මිකොති සකාරණො. වාදානුවාදොති වාදොයෙව.

The phrase `dhammassa cānudhammaṃ` refers to the preliminary practice that is in accordance with the ninefold supramundane Dhamma. `Sahadhammiko` means: with reason. `Vādānuvādo` means: simply doctrine.

අච්ඡරියඅබ්භුතවණ්ණනා

Exposition on the Wonderful and Marvellous

162. ආයස්මා උදායීති තයො ථෙරා උදායී නාම – ලාළුදායී, කාළුදායී, මහාඋදායීති. ඉධ මහාඋදායී අධිප්පෙතො. තස්ස කිර ඉමං සුත්තං ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා සුණන්තස්ස අබ්භන්තරෙ පඤ්චවණ්ණා පීති උප්පජ්ජිත්වා පාදපිට්ඨිතො සීසමත්ථකං ගච්ඡති, සීසමත්ථකතො පාදපිට්ඨිං ආගච්ඡති, උභතො පට්ඨාය මජ්ඣං ඔතරති, මජ්ඣතො පට්ඨාය උභතො ගච්ඡති. සො නිරන්තරං පීතියා ඵුටසරීරො බලවසොමනස්සෙන දසබලස්ස ගුණං කථෙන්තො අච්ඡරියං භන්තෙතිආදිමාහ. අප්පිච්ඡතාති නිත්තණ්හතා. සන්තුට්ඨිතාති චතූසු පච්චයෙසු තීහාකාරෙහි [Pg.88] සන්තොසො. සල්ලෙඛතාති සබ්බකිලෙසානං සල්ලිඛිතභාවො. යත්‍ර හි නාමාති යො නාම. න අත්තානං පාතුකරිස්සතීති අත්තනො ගුණෙ න ආවි කරිස්සති. පටාකං පරිහරෙය්‍යුන්ති ‘‘කො අම්හෙහි සදිසො අත්ථී’’ති වදන්තා පටාකං උක්ඛිපිත්වා නාළන්දං විචරෙය්‍යුං.

162. Regarding ‘Venerable Udāyī’: there are three elders named Udāyī—Lāḷudāyī, Kāḷudāyī, and Mahāudāyī. Here, Mahāudāyī is intended. It is said that as this elder listened to this discourse from beginning to end, five-colored rapture arose within him and spread from the top of his feet to the crown of his head, and came from the crown of his head to the top of his feet; it descended from both ends to the middle, and went from the middle to both ends. With his body constantly pervaded by rapture and with powerful mental joy, while speaking of the qualities of the One with Ten Powers, he said, “Wonderful, venerable sir!” and so on. ‘Fewness of wishes’ means the absence of craving. ‘Contentment’ means satisfaction with the four requisites in three ways. ‘Effacement’ means the state of having scraped off all defilements. ‘Yatra hi nāma’ means ‘who indeed.’ ‘He would not make himself manifest’ means he would not make his own qualities apparent. ‘They would carry a banner’ means that, saying, “Who is there equal to us?” they would raise a banner and wander about Nāḷandā.

පස්ස ඛො ත්වං, උදායි, තථාගතස්ස අප්පිච්ඡතාති පස්ස උදායි යාදිසී තථාගතස්ස අප්පිච්ඡතාති ථෙරස්ස වචනං සම්පටිච්ඡන්තො ආහ. කිං පන භගවා නෙව අත්තානං පාතුකරොති, න අත්තනො ගුණං කථෙතීති චෙ? න, න කථෙති. අප්පිච්ඡතාදීහි කථෙතබ්බං, චීවරාදිහෙතුං න කථෙති. තෙනෙවාහ – ‘‘පස්ස ඛො ත්වං, උදායි, තථාගතස්ස අප්පිච්ඡතා’’තිආදි. බුජ්ඣනකසත්තං පන ආගම්ම වෙනෙය්‍යවසෙන කථෙති. යථාහ –

Regarding 'See, Udāyi, the Tathāgata’s fewness of wishes': accepting the elder's statement, he said this. If it is asked, 'But does the Blessed One not make himself manifest? Does he not speak of his own qualities?' He does indeed speak. He does not, however, speak for the sake of robes and so on, which is a topic for those with evil wishes. That is why it was said: 'See, Udāyī, the Tathāgata’s fewness of wishes,' and so on. But on account of a being who is to be awakened, he speaks in accordance with the disposition of the one to be trained. As it is said:

‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති;

සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලො’’ති. (මහාව. 11);

“I have no teacher; one like me is not found. In the world with its devas, there is no counterpart to me.”

එවං තථාගතස්ස ගුණදීපිකා බහූ ගාථාපි සුත්තන්තාපි විත්ථාරෙතබ්බා.

In this way, many verses and discourses that illuminate the qualities of the Tathāgata should be elaborated upon.

163. අභික්ඛණං භාසෙය්‍යාසීති පුනප්පුනං භාසෙය්‍යාසි. පුබ්බණ්හසමයෙ මෙ කථිතන්ති මා මජ්ඣන්හිකාදීසු න කථයිත්ථ. අජ්ජ වා මෙ කථිතන්ති මා පරදිවසාදීසු න කථයිත්ථාති අත්ථො. පවෙදෙසීති කථෙසි. ඉමස්ස වෙය්‍යාකරණස්සාති නිග්ගාථකත්තා ඉදං සුත්තං ‘‘වෙය්‍යාකරණ’’න්ති වුත්තං. අධිවචනන්ති නාමං. ඉදං පන ‘‘ඉති හිද’’න්ති පට්ඨාය පදං සඞ්ගීතිකාරෙහි ඨපිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

163. ‘You should speak repeatedly’ means you should speak again and again. The meaning is: do not think, ‘I have spoken in the morning,’ and then not speak at midday and other times; or, ‘I have spoken today,’ and then not speak on the following days. ‘He declared’ means he spoke. ‘Of this exposition’: because it is without verses, this discourse is called an ‘exposition’ (veyyākaraṇa). ‘Term’ (adhivacana) means name. This phrase, beginning with ‘iti hida,’ was placed here by the council reciters. The rest has a clear meaning everywhere.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

In the Sumaṅgalavilāsinī, the commentary on the Dīgha Nikāya

සම්පසාදනීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Sampasādanīya Sutta is concluded.

6. පාසාදිකසුත්තවණ්ණනා

6. The Commentary on the Pāsādika Sutta

නිගණ්ඨනාටපුත්තකාලඞ්කිරියවණ්ණනා

The Description of the Passing Away of Nigaṇṭha Nāṭaputta

164. එවං [Pg.89] මෙ සුතන්ති පාසාදිකසුත්තං. තත්‍රායමනුත්තානපදවණ්ණනා – වෙධඤ්ඤා නාම සක්‍යාති ධනුම්හි කතසික්ඛා වෙධඤ්ඤනාමකා එකෙ සක්‍යා. තෙසං අම්බවනෙ පාසාදෙති තෙසං අම්බවනෙ සිප්පං උග්ගණ්හත්ථාය කතො දීඝපාසාදො අත්ථි, තත්ථ විහරති. අධුනා කාලඞ්කතොති සම්පති කාලඞ්කතො. ද්වෙධිකජාතාති ද්වෙජ්ඣජාතා, ද්වෙභාගා ජාතා. භණ්ඩනාදීසු භණ්ඩනං පුබ්බභාගකලහො, තං දණ්ඩාදානාදිවසෙන පණ්ණත්තිවීතික්කමවසෙන ච වඩ්ඪිතං කලහො. ‘‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසී’’තිආදිනා නයෙන විරුද්ධවචනං විවාදො. විතුදන්තාති විජ්ඣන්තා. සහිතං මෙති මම වචනං අත්ථසඤ්හිතං. අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තන්ති යං තව අධිචිණ්ණං චිරකාලාසෙවනවසෙන පගුණං, තං මම වාදං ආගම්ම නිවත්තං. ආරොපිතො තෙ වාදොති තුය්හං උපරි මයා දොසො ආරොපිතො. චර වාදප්පමොක්ඛායාති භත්තපුටං ආදාය තං තං උපසඞ්කමිත්වා වාදප්පමොක්ඛත්ථාය උත්තරි පරියෙසමානො විචර. නිබ්බෙඨෙහි වාති අථ වා මයා ආරොපිතදොසතො අත්තානං මොචෙහි. සචෙ පහොසීති සචෙ සක්කොසි. වධොයෙවාති මරණමෙව. නාටපුත්තියෙසූති නාටපුත්තස්ස අන්තෙවාසිකෙසු. නිබ්බින්නරූපාති උක්කණ්ඨිතසභාවා අභිවාදනාදීනිපි න කරොන්ති. විරත්තරූපාති විගතපෙමා. පටිවානරූපාති තෙසං සක්කච්චකිරියතො නිවත්තනසභාවා. යථා තන්ති යථා දුරක්ඛාතාදිසභාවෙ ධම්මවිනයෙ නිබ්බින්නවිරත්තප්පටිවානරූපෙහි භවිතබ්බං, තථෙව ජාතාති අත්ථො. දුරක්ඛාතෙති දුක්කථිතෙ. දුප්පවෙදිතෙති දුවිඤ්ඤාපිතෙ. අනුපසමසංවත්තනිකෙති රාගාදීනං උපසමං කාතුං අසමත්ථෙ. භින්නථූපෙති භින්දප්පතිට්ඨෙ. එත්ථ හි නාටපුත්තොව නෙසං පතිට්ඨට්ඨෙන ථූපො. සො පන භින්නො මතො. තෙන වුත්තං ‘‘භින්නථූපෙ’’ති. අප්පටිසරණෙති තස්සෙව අභාවෙන පටිසරණවිරහිතෙ.

164. Thus have I heard—the Pāsādika Sutta. Herein is the explanation of the unobvious terms: Vedhaññā nāma sakyāti—some Sakyans trained in archery are called Vedhaññā. Tesaṃ ambavane pāsādeti—for them, a long hall was made in the mango grove for the purpose of learning their craft; there he dwells. Adhunā kālaṅkatoti—recently deceased. Dvedhikajātāti—divided into two factions. In Bhaṇḍanādīsu (quarrels and so on), bhaṇḍana is a quarrel in its initial stage; when it has grown through resorting to sticks or transgressing precepts, it is a kalaho (conflict). Contradictory speech, such as, “You do not understand this Dhamma-Vinaya,” is a vivādo (dispute). Vitudantāti—piercing. Sahitaṃ meti—my speech is connected with benefit. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti—that practice of yours, proficient through long cultivation, is overturned on account of my argument. Āropito te vādoti—a fault has been placed upon you by me. Cara vādappamokkhāyāti—taking your food-bundle, wander about approaching various teachers, searching for a superior for the sake of release from my accusation. Nibbeṭhehi vāti—or else, free yourself from the fault I have placed upon you. Sace pahosīti—if you are able. Vadhoyevāti—death only. Nāṭaputtiyesūti—among the disciples of Nāṭaputta. Nibbinnarūpāti—being discontented in nature, they do not perform respectful greetings and so on. Virattarūpāti—being dispassionate in nature, devoid of affection. Paṭivānarūpāti—having a nature of turning away from acts of respect towards them. Yathā tanti—just as in a badly taught Dhamma-Vinaya one should become weary, dispassionate, and turned back, in that very way they have become so; this is the meaning. Durakkhāteti—badly spoken. Duppavediteti—badly made known. Anupasamasaṃvattaniketi—incapable of bringing about the calming of lust and so on. Bhinnathūpeti—with a broken foundation. Here, Nāṭaputta himself was their stūpa in the sense of a foundation. He is broken, dead. Therefore it is said, “with a broken stūpa.” Appaṭisaraṇeti—being devoid of refuge due to his very absence.

නනු චායං නාටපුත්තො නාළන්දවාසිකො, සො කස්මා පාවායං කාලඞ්කතොති? සො කිර උපාලිනා ගහපතිනා පටිවිද්ධසච්චෙන දසහි [Pg.90] ගාථාහි භාසිතෙ බුද්ධගුණෙ සුත්වා උණ්හං ලොහිතං ඡඩ්ඩෙසි. අථ නං අඵාසුකං ගහෙත්වා පාවං අගමංසු. සො තත්ථ කාලමකාසි. කාලං කුරුමානො ච චින්තෙසි – ‘‘මම ලද්ධි අනිය්‍යානිකා සාරවිරහිතා, මයං තාව නට්ඨා, අවසෙසජනොපි මා අපායපූරකො අහොසි, සචෙ පනාහං ‘මම සාසනං අනිය්‍යානික’න්ති වක්ඛාමි, න සද්දහිස්සන්ති, යංනූනාහං ද්වෙපි ජනෙ න එකනීහාරෙන උග්ගණ්හාපෙය්‍යං, තෙ මමච්චයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං විවදිස්සන්ති, සත්ථා තං විවාදං පටිච්ච එකං ධම්මකථං කථෙස්සති, තතො තෙ සාසනස්ස මහන්තභාවං ජානිස්සන්තී’’ති.

But was not this Nāṭaputta a resident of Nāḷanda? Why then did he die at Pāvā? It is said that after hearing the virtues of the Buddha spoken in ten verses by the householder Upāli, who had penetrated the truth, he vomited hot blood. Then, as he was unwell, they took him to Pāvā, and there he passed away. While he was passing away, he thought: ‘My doctrine is not a means of deliverance and is without substance. We are indeed ruined. May the remaining people not become fillers of the woeful states. But if I say, “My teaching is not a means of deliverance,” they will not believe me. What if I were not to instruct even two people in a single method? After my passing, they will argue among themselves. The Teacher, on account of that dispute, will give a discourse on the Dhamma. Then they will come to understand the greatness of the teaching.’

අථ නං එකො අන්තෙවාසිකො උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ තුම්හෙ දුබ්බලා, මය්හම්පි ඉමස්මිං ධම්මෙ සාරං ආචික්ඛථ, ආචරියප්පමාණ’’න්ති. ‘‘ආවුසො, ත්වං මමච්චයෙන සස්සතන්ති ගණ්හෙය්‍යාසී’’ති. අපරොපි උපසඞ්කමි, තං උච්ඡෙදං ගණ්හාපෙසි. එවං ද්වෙපි ජනෙ එකලද්ධිකෙ අකත්වා බහූ නානානීහාරෙන උග්ගණ්හාපෙත්වා කාලමකාසි. තෙ තස්ස සරීරකිච්චං කත්වා සන්නිපතිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං පුච්ඡිංසු – ‘‘කස්සාවුසො, ආචරියො සාරං ආචික්ඛී’’ති? එකො උට්ඨහිත්වා මය්හන්ති ආහ. කිං ආචික්ඛීති? සස්සතන්ති. අපරො තං පටිබාහිත්වා ‘‘මය්හං සාරං ආචික්ඛී’’ති ආහ. එවං සබ්බෙ ‘‘මය්හං සාරං ආචික්ඛි, අහං ජෙට්ඨකො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදං වඩ්ඪෙත්වා අක්කොසෙ චෙව පරිභාසෙ ච හත්ථපාදප්පහාරාදීනි ච පවත්තෙත්වා එකමග්ගෙන ද්වෙ අගච්ඡන්තා නානාදිසාසු පක්කමිංසු.

Then one of his disciples approached him and said, “Venerable sir, you are weak. Please explain to me the essence of this Dhamma, the teacher’s measure.” He replied, “Friend, after my passing, you should grasp the view of eternalism.” Another disciple also approached, and he had him grasp the view of annihilationism. In this way, without making even two people hold a single doctrine, he had many learn through various methods and then passed away. After performing the funeral rites for him, they gathered and asked one another, “Friends, to whom did the teacher explain the essence?” One stood up and said, “To me.” “What did he explain?” “Eternalism.” Another refuted him, saying, “He explained the essence to me.” In this way, all of them, saying, “He explained the essence to me; I am the most senior disciple,” increased their dispute with one another. They engaged in insults, abuse, and blows with hands and feet, and not even two went by the same path, but departed in various directions.

165. අථ ඛො චුන්දො සමණුද්දෙසොති අයං ථෙරො ධම්මසෙනාපතිස්ස කනිට්ඨභාතිකො. තං භික්ඛූ අනුපසම්පන්නකාලෙ ‘‘චුන්දො සමණුද්දෙසො’’ති සමුදාචරිත්වා ථෙරකාලෙපි තථෙව සමුදාචරිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘චුන්දො සමණුද්දෙසො’’ති.

165. Now then, Cunda the novice—this elder was the younger brother of the General of the Dhamma. The monks, having addressed him as “Cunda the novice” at the time when he was not yet fully ordained, continued to address him in the same way even when he became an elder, following the former manner of address. Therefore it was said, “Cunda the novice.”

‘‘පාවායං වස්සංවුට්ඨො යෙන සාමගාමො, යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමී’’ති කස්මා උපසඞ්කමි? නාටපුත්තෙ කිර කාලඞ්කතෙ ජම්බුදීපෙ මනුස්සා තත්ථ තත්ථ කථං පවත්තයිංසු ‘‘නිගණ්ඨො නාටපුත්තො එකො සත්ථාති පඤ්ඤායිත්ථ, තස්ස කාලඞ්කිරියාය සාවකානං එවරූපො විවාදො ජාතො. සමණො පන ගොතමො ජම්බුදීපෙ චන්දො විය සූරියො විය ච පාකටො, සාවකාපිස්ස පාකටායෙව. කීදිසො නු ඛො සමණෙ ගොතමෙ පරිනිබ්බුතෙ සාවකානං විවාදො භවිස්සතී’’ති[Pg.91]. ථෙරො තං කථං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉමං කථං ගහෙත්වා දසබලස්ස ආරොචෙස්සාමි, සත්ථා එතං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා එකං දෙසනං කථෙස්සතී’’ති. සො නික්ඛමිත්වා යෙන සාමගාමො, යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි.

Regarding the passage, “Having spent the rains-retreat at Pāvā, he went to Sāmagāma, to where the Venerable Ānanda was”: why did he go? It is said that when Nāṭaputta passed away, people throughout Jambudīpa were discussing here and there: “The Nigaṇṭha Nāṭaputta was known as a teacher, and with his passing away, such a dispute has arisen among his disciples. The ascetic Gotama, however, is renowned in Jambudīpa like the moon and the sun, and his disciples are also renowned. What kind of dispute, I wonder, will arise among the disciples when the ascetic Gotama attains final Nibbāna?” Having heard that discussion, the Elder thought: “I will take this matter and report it to the One with Ten Powers. The Teacher, making this the occasion, will deliver a discourse.” So he set out and went to Sāmagāma, to where the Venerable Ānanda was.

සාමගාමොති සාමාකානං උස්සන්නත්තා තස්ස ගාමස්ස නාමං. යෙනායස්මා ආනන්දොති උජුමෙව භගවතො සන්තිකං අගන්ත්වා යෙනස්ස උපජ්ඣායො ආයස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි.

Sāmagāmo—this was the name of that village because of the abundance of sāmāka millet. Yenāyasmā ānando (to where the Venerable Ānanda was) means that, not going directly to the Blessed One’s presence, he approached the place where his preceptor, the Venerable Ānanda, was.

බුද්ධකාලෙ කිර සාරිපුත්තත්ථෙරො ච ආනන්දත්ථෙරො ච අඤ්ඤමඤ්ඤං මමායිංසු. සාරිපුත්තත්ථෙරො ‘‘මයා කාතබ්බං සත්ථු උපට්ඨානං කරොතී’’ති ආනන්දත්ථෙරං මමායි. ආනන්දත්ථෙරො ‘‘භගවතො සාවකානං අග්ගො’’ති සාරිපුත්තත්ථෙරං මමායි. කුලදාරකෙ ච පබ්බාජෙත්වා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ උපජ්ඣං ගණ්හාපෙසි. සාරිපුත්තත්ථෙරොපි තථෙව අකාසි. එවං එකමෙකෙන අත්තනො පත්තචීවරං දත්වා පබ්බාජෙත්වා උපජ්ඣං ගණ්හාපිතානි පඤ්ච පඤ්ච භික්ඛුසතානි අහෙසුං. ආයස්මා ආනන්දො පණීතානි චීවරාදීනිපි ලභිත්වා ථෙරස්ස අදාසි.

It is said that during the Buddha's time, the Venerable Sāriputta and the Venerable Ānanda cherished each other. The Venerable Sāriputta cherished the Venerable Ānanda, thinking, “He performs the service to the Teacher which should be done by me.” The Venerable Ānanda cherished the Venerable Sāriputta, thinking, “He is the foremost among the Blessed One’s disciples.” Moreover, after ordaining young men from good families, he had them take the Venerable Sāriputta as their preceptor. The Venerable Sāriputta also did likewise. Thus, for each of them, there were five hundred monks whom they had ordained, providing them with a bowl and robes, and had them take the other as their preceptor. The Venerable Ānanda, even when receiving excellent robes and other requisites, would give them to the Elder.

ධම්මරතනපූජා

Honoring the Jewel of the Dhamma

එකො කිර බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘බුද්ධරතනස්ස ච සඞ්ඝරතනස්ස ච පූජා පඤ්ඤායති, කථං නු ඛො ධම්මරතනං පූජිතං හොතී’’ති? සො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං පුච්ඡි. භගවා ආහ – ‘‘සචෙපි බ්‍රාහ්මණ ධම්මරතනං පූජෙතුකාමො, එකං බහුස්සුතං පූජෙහී’’ති. බහුස්සුතං, භන්තෙ, ආචික්ඛථාති. භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡාති. සො භික්ඛුසඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘බහුස්සුතං, භන්තෙ, ආචික්ඛථා’’ති ආහ. ආනන්දත්ථෙරො බ්‍රාහ්මණාති. බ්‍රාහ්මණො ථෙරං සහස්සග්ඝනිකෙන තිචීවරෙන පූජෙසි. ථෙරො තං ගහෙත්වා භගවතො සන්තිකං අගමාසි. භගවා ‘‘කුතො, ආනන්ද, ලද්ධ’’න්ති ආහ? එකෙන, භන්තෙ, බ්‍රාහ්මණෙන දින්නං, ඉදං පනාහං ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස දාතුකාමොති. දෙහි, ආනන්දාති. චාරිකං පක්කන්තො භන්තෙති. ආගතකාලෙ දෙහීති, සික්ඛාපදං භන්තෙ, පඤ්ඤත්තන්ති. කදා පන සාරිපුත්තො ආගමිස්සතීති? දසාහමත්තෙන භන්තෙති. ‘‘අනුජානාමි, ආනන්ද, දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං නික්ඛිපිතු’’න්ති සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙසි.

It is said that a certain brahmin thought: “The honoring of the Buddha Jewel and the Sangha Jewel is known, but how then is the Dhamma Jewel to be honored?” He approached the Blessed One and asked about this matter. The Blessed One said: “If, brahmin, you wish to honor the Dhamma Jewel, then honor one who is very learned.” “Venerable sir, please point out one who is very learned,” he said. The Buddha replied, “Ask the community of monks.” So he approached the community of monks and said, “Venerable sirs, please point out one who is very learned.” They replied, “Brahmin, the Elder Ānanda is very learned.” The brahmin then honored the Elder with a triple robe worth a thousand. The Elder, having taken it, went to the presence of the Blessed One. The Blessed One asked, “Ānanda, from where was this obtained?” “Venerable sir, it was given by a certain brahmin, and I wish to give this to the Venerable Sāriputta.” “Give it, Ānanda.” “Venerable sir, he has departed on a journey.” “Give it when he returns.” “Venerable sir, a training rule has been laid down.” “When will Sāriputta return?” “In about ten days, venerable sir.” “Ānanda, I allow the keeping of an extra robe for a maximum of ten days,” and thus He laid down the training rule.

සාරිපුත්තත්ථෙරොපි [Pg.92] තථෙව යංකිඤ්චි මනාපං ලභති, තං ආනන්දත්ථෙරස්ස දෙති. සො ඉමම්පි අත්තනො කනිට්ඨභාතිකං ථෙරස්සෙව සද්ධිවිහාරිකං අදාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘යෙනස්ස උපජ්ඣායො ආයස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමී’’ති. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘උපජ්ඣායො මෙ මහාපඤ්ඤො, සො ඉමං කථං සත්ථු ආරොචෙස්සති, අථ සත්ථා තදනුරූපං ධම්මං දෙසෙස්සතී’’ති. කථාපාභතන්ති කථාය මූලං. මූලඤ්හි ‘‘පාභත’’න්ති වුච්චති. යථාහ –

The Elder Sāriputta also, in the very same way, whatever agreeable thing he received, would give it to the Elder Ānanda. He even gave this younger brother of his to the Elder to be his co-resident disciple. Therefore it was said: “He approached the Venerable Ānanda, who was his preceptor.” It is said that it occurred to him thus: “My preceptor is of great wisdom; he will report this matter to the Teacher, and then the Teacher will teach a Dhamma discourse appropriate to it.” The term kathāpābhata means the origin of the talk. For the origin is indeed called ‘pābhata’. As it is said:

‘‘අප්පකෙනාපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4);

Even with a small gift as capital, a wise and discerning person raises themself up, just like one blowing on a tiny fire.

භගවන්තං දස්සනායාති භගවන්තං දස්සනත්ථාය. කිං පනානෙන භගවා න දිට්ඨපුබ්බොති? නො න දිට්ඨපුබ්බො. අයඤ්හි ආයස්මා දිවා නව වාරෙ, රත්තිං නව වාරෙති එකාහං අට්ඨාරස වාරෙ උපට්ඨානමෙව ගච්ඡති. දිවසස්ස පන සතවාරං වා සහස්සවාරං වා ගන්තුකාමො සමානොපි න අකාරණා ගච්ඡති, එකං පඤ්හුද්ධාරං ගහෙත්වාව ගච්ඡති. සො තං දිවසං තෙන කථාපාභතෙන ගන්තුකාමො එවමාහ.

The phrase bhagavantaṃ dassanāya means 'for the purpose of seeing the Blessed One.' What, had the Blessed One not been seen by him before? It is not that he had not been seen before. For this venerable one indeed goes to attend upon him eighteen times in a single day—nine times during the day and nine times during the night. However, even if he wished to go a hundred or a thousand times a day, he would not go without a reason; he goes only after taking up a question to be resolved. Thus, on that day, wishing to go with that subject for discussion, he spoke thus.

අසම්මාසම්බුද්ධප්පවෙදිතධම්මවිනයවණ්ණනා

Explanation of the Dhamma and Vinaya Expounded by One Who Is Not a Perfectly Self-Enlightened One

166. එවඤ්හෙතං, චුන්ද, හොතීති භගවා ආනන්දත්ථෙරෙන ආරොචිතෙපි යස්මා න ආනන්දත්ථෙරො ඉමිස්සා කථාය සාමිකො, චුන්දත්ථෙරො පන සාමිකො. සොව තස්සා ආදිමජ්ඣපරියොසානං ජානාති. තස්මා භගවා තෙන සද්ධිං කථෙන්තො ‘‘එවඤ්හෙතං, චුන්ද, හොතී’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – චුන්ද එවඤ්හෙතං හොති දුරක්ඛාතාදිසභාවෙ ධම්මවිනයෙ සාවකා ද්වෙධිකජාතා භණ්ඩනාදීනි කත්වා මුඛසත්තීහි විතුදන්තා විහරන්ති.

166. Although the Blessed One was informed by the Elder Ānanda, he said, “Thus it is, Cunda,” and so on. This is because the Elder Ānanda was not the master of this discourse, whereas the Elder Cunda was the master. He alone knows its beginning, middle, and end. Therefore, the Blessed One, speaking with him, said, “Thus it is, Cunda,” and so on. Its meaning is: Cunda, thus it is—in a Dhamma and Vinaya that has the nature of being poorly proclaimed, etc., disciples become divided, and having engaged in quarrels and so on, they dwell piercing one another with verbal spears.

ඉදානි යස්මා අනිය්‍යානිකසාසනෙනෙව නිය්‍යානිකසාසනං පාකටං හොති, තස්මා ආදිතො අනිය්‍යානිකසාසනමෙව දස්සෙන්තො ඉධ චුන්ද සත්ථා ච හොති අසම්මාසම්බුද්ධොතිආදිමාහ. තත්ථ වොක්කම්ම ච තම්හා ධම්මා වත්තතීති න නිරන්තරං පූරෙති, ඔක්කමිත්වා ඔක්කමිත්වා අන්තරන්තරං කත්වා වත්තතීති අත්ථො. තස්ස තෙ, ආවුසො, ලාභාති තස්ස තුය්හං එතෙ [Pg.93] ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තිආදයො ලාභා. සුලද්ධන්ති මනුස්සත්තම්පි තෙ සුලද්ධං. තථා පටිපජ්ජතූති එවං පටිපජ්ජතු. යථා තෙ සත්ථාරා ධම්මො දෙසිතොති යෙන තෙ ආකාරෙන සත්ථාරා ධම්මො කථිතො. යො ච සමාදපෙතීති යො ච ආචරියො සමාදපෙති. යඤ්ච සමාදපෙතීති යං අන්තෙවාසිං සමාදපෙති. යො ච සමාදපිතොති යො ච එවං සමාදපිතො අන්තෙවාසිකො. යථා ආචරියෙන සමාදපිතං, තථත්ථාය පටිපජ්ජති. සබ්බෙ තෙති තයොපි තෙ. එත්ථ හි ආචරියො සමාදපිතත්තා අපුඤ්ඤං පසවති, සමාදින්නන්තෙවාසිකො සමාදින්නත්තා, පටිපන්නකො පටිපන්නත්තා. තෙන වුත්තං – ‘‘සබ්බෙ තෙ බහුං අපුඤ්ඤං පසවන්තී’’ති. එතෙනුපායෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Now, because the teaching that leads out becomes evident only through the teaching that does not lead out, therefore, from the beginning, showing only the teaching that does not lead out, he said, 'Here, Cunda, there is a teacher who is not a Perfectly Self-Enlightened One,' and so on. Therein, 'he practices by withdrawing from that Dhamma' means he does not fulfill it continuously; having withdrawn, he practices intermittently, making intervals—this is the meaning. 'Friend, these are your gains' means: for you, these are the gains—the non-practice of the practice in accordance with the Dhamma, and so on. 'Well-gained' means: your human existence is also well-gained. 'Let him practice thus' means: let him practice in this way. 'In whatever manner the Dhamma was taught to you by the Teacher' means: in the way the Dhamma was spoken by the Teacher. 'And the one who encourages' means: and the teacher who encourages. 'And the one whom he encourages' means: the disciple whom he encourages. 'And the one who has been encouraged' means: and the disciple who has been thus encouraged. He practices for the sake of that purpose, just as he was encouraged by the teacher. 'All of them' means: all three of them. Here indeed, the teacher, because of having encouraged, generates demerit; the disciple who has undertaken it, because of having undertaken it, generates demerit; the one who practices, because of having practiced, generates demerit. Therefore it was said: 'All of them generate much demerit.' By this method, the meaning should be understood in all the sections.

167. අපිචෙත්ථ ඤායප්පටිපන්නොති කාරණප්පටිපන්නො. ඤායමාරාධෙස්සතීති කාරණං නිප්ඵාදෙස්සති. වීරියං ආරභතීති අත්තනො දුක්ඛනිබ්බත්තකං වීරියං කරොති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘දුරක්ඛාතෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මවිනයෙ යො ආරද්ධවීරියො, සො දුක්ඛං විහරති. යො කුසීතො, සො සුඛං විහරතී’’ති (අ. නි. 1.318).

167. Moreover, herein, 'one who has entered upon the cause' means one who is practicing in accordance with the cause. 'He will accomplish the cause' means he will bring the cause to fulfillment. 'He rouses energy' means he makes an effort that produces his own suffering. For this has been said: 'Monks, in a poorly expounded Dhamma and Vinaya, the one who is energetic lives in suffering, while the one who is lazy lives in happiness.'

සම්මාසම්බුද්ධප්පවෙදිතධම්මවිනයාදිවණ්ණනා

The Description of the Dhamma and Vinaya, etc., Proclaimed by the Perfectly Self-Enlightened One

168. එවං අනිය්‍යානිකසාසනං දස්සෙත්වා ඉදානි නිය්‍යානිකසාසනං දස්සෙන්තො ඉධ පන, චුන්ද, සත්ථා ච හොති සම්මාසම්බුද්ධොතිආදිමාහ. තත්ථ නිය්‍යානිකොති මග්ගත්ථාය ඵලත්ථාය ච නිය්‍යාති.

168. Having thus shown the teaching that does not lead out, now, wishing to show the teaching that leads out, he said, 'But here, Cunda, there is a Teacher who is a Perfectly Self-Enlightened One,' and so on. Therein, 'leading out' (niyyānika) means it leads out for the sake of the path and for the sake of the fruit.

169. වීරියං ආරභතීති අත්තනො සුඛනිප්ඵාදකං වීරියං ආරභති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ස්වාක්ඛාතෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මවිනයෙ යො කුසීතො, සො දුක්ඛං විහරති. යො ආරද්ධවීරියො, සො සුඛං විහරතී’’ති (අ. නි. 1.319).

169. 'One arouses energy' means one arouses the energy that brings about one's own happiness. For this was said: 'In the well-proclaimed Dhamma and Vinaya, monks, one who is lazy dwells in suffering. One who has aroused energy dwells in happiness.'

170. ඉති භගවා නිය්‍යානිකසාසනෙ සම්මාපටිපන්නස්ස කුලපුත්තස්ස පසංසං දස්සෙත්වා පුන දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො ඉධ, චුන්ද, සත්ථා ච ලොකෙ උදපාදීතිආදිමාහ. තත්ථ අවිඤ්ඤාපිතත්ථාති අබොධිතත්ථා. සබ්බසඞ්ගාහපදකතන්ති සබ්බසඞ්ගහපදෙහි කතං, සබ්බසඞ්ගාහිකං කතං න හොතීති අත්ථො. ‘‘සබ්බසඞ්ගාහපදගත’’න්තිපි පාඨො, න සබ්බසඞ්ගාහපදෙසු ගතං, න එකසඞ්ගහජාතන්ති අත්ථො. සප්පාටිහීරකතන්ති නිය්‍යානිකං. යාව [Pg.94] දෙවමනුස්සෙහීති දෙවලොකතො යාව මනුස්සලොකා සුප්පකාසිතං. අනුතප්පො හොතීති අනුතාපකරො හොති. සත්ථා ච නො ලොකෙති ඉදං තෙසං අනුතාපකාරදස්සනත්ථං වුත්තං. නානුතප්පො හොතීති සත්ථාරං ආගම්ම සාවකෙහි යං පත්තබ්බං, තස්ස පත්තත්තා අනුතාපකරො න හොති.

170. Thus, having shown praise for the clansman who has practiced well in the teaching that leads out, the Blessed One, wishing to elaborate upon the discourse, said, 'Here, Cunda, a Teacher has arisen in the world,' and so on. Therein, `aviññāpitatthā` means having a meaning that is not made known, not understood. `Sabbasaṅgāhapadakatanti` means not made with all-encompassing terms; the meaning is that it is not made comprehensive. There is also the reading `sabbasaṅgāhapadagata`, meaning not gone into all-encompassing terms, not having become a single collection; this is the meaning. `Sappāṭihīrakatanti` means leading out. `Yāva devamanussehīti` means well-proclaimed from the world of devas down to the world of humans. `Anutappo hotīti` means it becomes a cause for remorse. The phrase `Satthā ca no loke` was said to show their cause for remorse. `Nānutappo hotīti` means that because the disciples, relying on the Teacher, have attained what is to be attained, it does not become a cause for remorse.

172. ථෙරොති ථිරො ථෙරකාරකෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො. ‘‘රත්තඤ්ඤූ’’තිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. එතෙහි චෙ පීති එතෙහි හෙට්ඨා වුත්තෙහි.

172. 'Thera' means one who is firm (thira), endowed with the qualities that make one firm. 'Rattaññū' and so on have the meanings already stated. 'Etehi ce pi' means by these qualities previously stated.

173. පත්තයොගක්ඛෙමාති චතූහි යොගෙහි ඛෙමත්තා අරහත්තං ඉධ යොගක්ඛෙමං නාම, තං පත්තාති අත්ථො. අලං සමක්ඛාතුං සද්ධම්මස්සාති සම්මුඛා ගහිතත්තා අස්ස සද්ධම්මං සම්මා ආචික්ඛිතුං සමත්ථා.

173. 'Attained to security from the yokes' means having reached arahantship, which here is called 'security from the yokes' because of being secure from the four yokes—this is the meaning. 'Able to declare the true Dhamma' means they are capable of rightly explaining the true Dhamma of the Blessed One because it has been grasped in his presence.

174. බ්‍රහ්මචාරිනොති බ්‍රහ්මචරියවාසං වසමානා අරියසාවකා. කාමභොගිනොති ගිහිසොතාපන්නා. ‘‘ඉද්ධඤ්චෙවා’’තිආදීනි මහාපරිනිබ්බානෙ විත්ථාරිතානෙව. ලාභග්ගයසග්ගපත්තන්ති ලාභග්ගඤ්චෙව යසග්ගඤ්ච පත්තං.

174. 'Celibates' means noble disciples who are dwelling the holy life. 'Enjoyers of sensual pleasures' means lay stream-enterers. 'Iddhañceva' and so on are explained in detail in the Mahāparinibbāna Sutta. 'Attained the height of gain and renown' means having attained both the height of gain and the height of renown.

175. සන්ති ඛො පන මෙ, චුන්ද, එතරහි ථෙරා භික්ඛූ සාවකාති සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදයො ථෙරා. භික්ඛුනියොති ඛෙමාථෙරීඋප්පලවණ්ණථෙරීආදයො. උපාසකා සාවකා ගිහී ඔදාතවත්ථවසනා බ්‍රහ්මචාරිනොති චිත්තගහපතිහත්ථකආළවකාදයො. කාමභොගිනොති චූළඅනාථපිණ්ඩිකමහාඅනාථපිණ්ඩිකාදයො. බ්‍රහ්මචාරිනියොති නන්දමාතාදයො. කාමභොගිනියොති ඛුජ්ජුත්තරාදයො.

175. 'But now, Cunda, there are elder bhikkhus who are my disciples' refers to elders such as Sāriputta and Moggallāna. 'Bhikkhunīs' refers to the elder nun Khemā, the elder nun Uppalavaṇṇā, and others. 'Lay male disciples, householders wearing white clothes, celibate' refers to Citta the householder, Hatthaka of Āḷavī, and others. 'Enjoyers of sensual pleasures' refers to Cūḷa Anāthapiṇḍika, Mahā Anāthapiṇḍika, and others. 'Celibate women' refers to Nandamātā and others. 'Women who enjoy sensual pleasures' refers to Khujjuttarā and others.

176. සබ්බාකාරසම්පන්නන්ති සබ්බකාරණසම්පන්නං. ඉදමෙව තන්ති ඉදමෙව බ්‍රහ්මචරියං, ඉමමෙව ධම්මං සම්මා හෙතුනා නයෙන වදමානො වදෙය්‍ය. උදකාස්සුදන්ති උදකො සුදං. පස්සං න පස්සතීති පස්සන්තො න පස්සති. සො කිර ඉමං පඤ්හං මහාජනං පුච්ඡි. තෙහි ‘‘න ජානාම, ආචරිය, කථෙහි නො’’ති වුත්තො සො ආහ – ‘‘ගම්භීරො අයං පඤ්හො ආහාරසප්පායෙ සති ථොකං චින්තෙත්වා සක්කා කථෙතු’’න්ති. තතො තෙහි චත්තාරො මාසෙ [Pg.95] මහාසක්කාරෙ කතෙ තං පඤ්හං කථෙන්තො කිඤ්ච පස්සං න පස්සතීතිආදිමාහ. තත්ථ සාධුනිසිතස්සාති සුට්ඨුනිසිතස්ස තිඛිණස්ස, සුනිසිතඛුරස්ස කිර තලං පඤ්ඤායති, ධාරා න පඤ්ඤායතීති අයමෙත්ථ අත්ථො.

176. 'Complete in all aspects' means complete with all causes. 'This very thread' means that one speaking with right reason and method would speak of this very holy life, this very Dhamma. `Udakāssudanti` means the ascetic Udaka, it is said. 'Seeing, one does not see' means one who is seeing does not see. It is said that he asked this question of the great crowd. When they replied, 'We do not know, teacher, tell us,' he said: 'This question is profound. When there is suitable food, it is possible to explain it after reflecting a little.' Then, after they had offered great honors for four months, he, explaining that question, said, 'What is it that, seeing, one does not see?' and so on. Therein, `sādhunisitassa` means of one well-sharpened, sharp; it is said that the flat side of a well-sharpened razor is visible, but the edge is not visible—this is the meaning here.

සඞ්ගායිතබ්බධම්මාදිවණ්ණනා

Commentary on the Dhamma to be Recited in Council, and so on.

177. සඞ්ගම්ම සමාගම්මාති සඞ්ගන්ත්වා සමාගන්ත්වා. අත්ථෙන අත්ථං, බ්‍යඤ්ජනෙන බ්‍යඤ්ජනන්ති අත්ථෙන සහ අත්ථං, බ්‍යඤ්ජනෙනපි සහ බ්‍යඤ්ජනං සමානෙන්තෙහීති අත්ථො. සඞ්ගායිතබ්බන්ති වාචෙතබ්බං සජ්ඣායිතබ්බං. යථයිදං බ්‍රහ්මචරියන්ති යථා ඉදං සකලං සාසනබ්‍රහ්මචරියං.

177. `Saṅgamma samāgamma` means having come together and assembled. `Atthena atthaṃ, byañjanena byañjanaṃ` means by those who harmonize meaning with meaning, and phrasing with phrasing; this is the meaning. `Saṅgāyitabbaṃ` means it should be taught to others and recited. `Yathayidaṃ brahmacariyaṃ` means in which way this entire holy life of the Dispensation...

178. තත්‍ර චෙති තත්‍ර සඞ්ඝමජ්ඣෙ, තස්ස වා භාසිතෙ. අත්ථඤ්චෙව මිච්ඡා ගණ්හාති, බ්‍යඤ්ජනානි ච මිච්ඡා රොපෙතීති ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති එත්ථ ආරම්මණං ‘‘සතිපට්ඨාන’’න්ති අත්ථං ගණ්හාති. ‘‘සතිපට්ඨානානී’’ති බ්‍යඤ්ජනං රොපෙති. ඉමස්ස නු ඛො, ආවුසො, අත්ථස්සාති ‘‘සතියෙව සතිපට්ඨාන’’න්ති. අත්ථස්ස ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති කිං නු ඛො ඉමානි බ්‍යඤ්ජනානි, උදාහු චත්තාරි සතිපට්ඨානානී’’ති එතානි වා බ්‍යඤ්ජනානි. කතමානි ඔපායිකතරානීති ඉමස්ස අත්ථස්ස කතමානි බ්‍යඤ්ජනානි උපපන්නතරානි අල්ලීනතරානි. ඉමෙසඤ්ච බ්‍යඤ්ජනානන්ති ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති බ්‍යඤ්ජනානං ‘‘සතියෙව සතිපට්ඨාන’’න්ති කිං නු ඛො අයං අත්ථො, උදාහු ‘‘ආරම්මණං සතිපට්ඨාන’’න්ති එසො අත්ථොති? ඉමස්ස ඛො, ආවුසො, අත්ථස්සාති ‘‘ආරම්මණං සතිපට්ඨාන’’න්ති ඉමස්ස අත්ථස්ස. යා චෙව එතානීති යානි චෙව එතානි මයා වුත්තානි. යා චෙව එසොති යො චෙව එස මයා වුත්තො. සො නෙව උස්සාදෙතබ්බොති තුම්හෙහි තාව සම්මා අත්ථෙ ච සම්මා බ්‍යඤ්ජනෙ ච ඨාතබ්බං. සො පන නෙව උස්සාදෙතබ්බො, න අපසාදෙතබ්බො. සඤ්ඤාපෙතබ්බොති ජානාපෙතබ්බො. තස්ස ච අත්ථස්සාති ‘‘සතියෙව සතිපට්ඨාන’’න්ති අත්ථස්ස ච. තෙසඤ්ච බ්‍යඤ්ජනානන්ති ‘‘සතිපට්ඨානා’’ති බ්‍යඤ්ජනානං. නිසන්තියාති නිසාමනත්ථං ධාරණත්ථං. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

178. `Tatra ce` means: there, in the midst of the Sangha, or in what was spoken by him. If he grasps the meaning wrongly and applies the phrasing wrongly—for example, regarding 'cattāro satipaṭṭhānā', he grasps the meaning as 'the object is the foundation of mindfulness' and applies the phrasing as 'satipaṭṭhānāni'. One should ask: 'Friends, for this meaning, "mindfulness itself is the foundation of mindfulness", are the phrasings "cattāro satipaṭṭhānā" or "cattāri satipaṭṭhānāni"? Which are more suitable?' That is, for this meaning, which phrasings are more fitting, more closely connected? 'And for these phrasings, "cattāro satipaṭṭhānā", is the meaning "mindfulness itself is the foundation of mindfulness", or is it "the object is the foundation of mindfulness"?' The phrase `imassa kho, āvuso, atthassa` refers to this meaning: 'the object is the foundation of mindfulness'. `Yā ceva etāni` refers to 'these very phrasings spoken by me.' `Yā ceva eso` refers to 'this very meaning spoken by me.' `So neva ussādetabbo` means: you should first be established in the correct meaning and correct phrasing. He, however, should neither be extolled nor disparaged. `Saññāpetabbo` means he should be made to know. `Tassa ca atthassa` refers to the meaning 'mindfulness itself is the foundation of mindfulness', and `tesañca byañjanānaṃ` refers to the phrasings 'satipaṭṭhānā'. `Nisantiyā` means for the purpose of heeding and retaining. In this way, the meaning should be understood in all instances.

181. තාදිසන්ති තුම්හාදිසං. අත්ථුපෙතන්ති අත්ථෙන උපෙතං අත්ථස්ස විඤ්ඤාතාරං. බ්‍යඤ්ජනුපෙතන්ති බ්‍යඤ්ජනෙහි උපෙතං බ්‍යඤ්ජනානං විඤ්ඤාතාරං. එවං එතං භික්ඛුං [Pg.96] පසංසථ. එසො හි භික්ඛු න තුම්හාකං සාවකො නාම, බුද්ධො නාම එස චුන්දාති. ඉති භගවා බහුස්සුතං භික්ඛුං අත්තනො ඨානෙ ඨපෙසි.

181. `Tādisaṃ` means 'a companion like yourselves.' `Atthupetaṃ` means 'endowed with meaning,' a knower of the meaning. `Byañjanupetaṃ` means 'endowed with phrasing,' a knower of the phrasing. Thus, you should praise this monk. For indeed, Cunda, this monk is not what is called your disciple; he is what is called a Buddha. Thus the Blessed One established the learned monk in his own position.

පච්චයානුඤ්ඤාතකාරණාදිවණ්ණනා

Explanation of the Reasons for the Permission of Requisites, etc.

182. ඉදානි තතොපි උත්තරිතරං දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො න වො අහං, චුන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ දිට්ඨධම්මිකා ආසවා නාම ඉධලොකෙ පච්චයහෙතු උප්පජ්ජනකා ආසවා. සම්පරායිකා ආසවා නාම පරලොකෙ භණ්ඩනහෙතු උප්පජ්ජනකා ආසවා. සංවරායාති යථා තෙ න පවිසන්ති, එවං පිදහනාය. පටිඝාතායාති මූලඝාතෙන පටිහනනාය. අලං වො තං යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායාති තං තුම්හාකං සීතස්ස පටිඝාතාය සමත්ථං. ඉදං වුත්තං හොති, යං වො මයා චීවරං අනුඤ්ඤාතං, තං පාරුපිත්වා දප්පං වා මානං වා කුරුමානා විහරිස්සථාති න අනුඤ්ඤාතං, තං පන පාරුපිත්වා සීතප්පටිඝාතාදීනි කත්වා සුඛං සමණධම්මං යොනිසො මනසිකාරං කරිස්සථාති අනුඤ්ඤාතං. යථා ච චීවරං, එවං පිණ්ඩපාතාදයොපි. අනුපදසංවණ්ණනා පනෙත්ථ විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

182. Now, wishing to expand the discourse to be even more excellent, he spoke the passage beginning with, 'Not for you, Cunda.' Therein, the taints pertaining to the present life are taints that arise in this present world due to the cause of requisites. The taints pertaining to the future life are taints that arise in the next world due to the cause of contention. 'For restraint' means for closing off, so that they do not enter. 'For dispelling' means for destroying by eradicating the root. 'That is sufficient for you only for dispelling the cold' means that is sufficient for you to dispel the cold. This is what is said: The robe that was permitted to you by me was not permitted with the thought that, wearing it, you would live practicing pride or arrogance; but it was permitted with the thought that, wearing it to dispel the cold and so on, you would happily practice the ascetic's duty with wise attention. And just as with the robe, so too with almsfood and the like. Herein, the word-by-word explanation should be understood in the very way stated in the Visuddhimagga.

සුඛල්ලිකානුයොගාදිවණ්ණනා

Explanation of Indulgence in Sensual Pleasures, etc.

183. සුඛල්ලිකානුයොගන්ති සුඛල්ලියනානුයොගං, සුඛසෙවනාධිමුත්තන්ති අත්ථො. සුඛෙතීති සුඛිතං කරොති. පීණෙතීති පීණිතං ථූලං කරොති.

183. 'Devotion to indulgence in pleasure' means devotion to attachment to pleasure; this is the meaning: being intent on the pursuit of pleasure. 'It makes happy' means it produces happiness. 'It makes plump' means it makes one plump and stout.

186. අට්ඨිතධම්මාති නට්ඨිතසභාවා. ජිව්හා නො අත්ථීති යං යං ඉච්ඡන්ති, තං තං කථෙන්ති, කදාචි මග්ගං කථෙන්ති, කදාචි ඵලං කදාචි නිබ්බානන්ති අධිප්පායො. ජානතාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානන්තෙන. පස්සතාති පඤ්චහි චක්ඛූහි පස්සන්තෙන. ගම්භීරනෙමොති ගම්භීරභූමිං අනුපවිට්ඨො. සුනිඛාතොති සුට්ඨු නිඛාතො. එවමෙව ඛො, ආවුසොති එවං ඛීණාසවො අභබ්බො නව ඨානානි අජ්ඣාචරිතුං. තස්මිං අනජ්ඣාචාරො අචලො අසම්පවෙධී. තත්ථ සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපනාදීසු සොතාපන්නාදයොපි අභබ්බා. සන්නිධිකාරකං කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුන්ති වත්ථුකාමෙ ච කිලෙසකාමෙ [Pg.97] ච සන්නිධිං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං. සෙය්‍යථාපි පුබ්බෙ අගාරිකභූතොති යථා පුබ්බෙ ගිහිභූතො පරිභුඤ්ජති, එවං පරිභුඤ්ජිතුං අභබ්බො.

186. 'Aṭṭhitadhammā' means those of an unstable nature. 'We have no tongue'—this is the intention: whatever they wish, that they say; sometimes they speak of the path, sometimes of the fruit, sometimes of Nibbāna. 'By one who knows' means by one who knows with omniscient knowledge. 'By one who sees' means by one who sees with the five eyes. 'Of profound nave' means one who has entered a profound ground. 'Well-dug' means well-established. 'Just so, friends' means thus one whose taints are destroyed is incapable of transgressing nine points. In him, non-transgression is unshakable and unperturbed. Therein, even stream-enterers and others are incapable of such things as intentionally depriving a living being of life. 'To enjoy sensual pleasures, having stored them up' means to enjoy both objective sensual pleasures and subjective sensual pleasures, having stored them up. 'Just as when one was formerly a householder' means one is incapable of enjoying them in the same way as a householder in the past enjoys them.

පඤ්හබ්‍යාකරණවණ්ණනා

Commentary on the Answering of Questions

187. අගාරමජ්ඣෙ වසන්තා හි සොතාපන්නාදයො යාවජීවං ගිහිබ්‍යඤ්ජනෙන තිට්ඨන්ති. ඛීණාසවො පන අරහත්තං පත්වාව මනුස්සභූතො පරිනිබ්බාති වා පබ්බජති වා. චාතුමහාරාජිකාදීසු කාමාවචරදෙවෙසු මුහුත්තම්පි න තිට්ඨති. කස්මා? විවෙකට්ඨානස්ස අභාවා. භුම්මදෙවත්තභාවෙ පන ඨිතො අරහත්තං පත්වාපි තිට්ඨති. තස්ස වසෙන අයං පඤ්හො ආගතො. භින්නදොසත්තා පනස්ස භික්ඛුභාවො වෙදිතබ්බො. අතීරකන්ති අතීරං අපරිච්ඡෙදං මහන්තං. නො ච ඛො අනාගතන්ති අනාගතං පන අද්ධානං ආරබ්භ එවං න පඤ්ඤපෙති, අතීතමෙව මඤ්ඤෙ සමණො ගොතමො ජානාති, න අනාගතං. තථා හිස්ස අතීතෙ අඩ්ඪඡට්ඨසතජාතකානුස්සරණං පඤ්ඤායති. අනාගතෙ එවං බහුං අනුස්සරණං න පඤ්ඤායතීති ඉමමත්ථං මඤ්ඤමානා එවං වදෙය්‍යුං. තයිදං කිං සූති අනාගතෙ අපඤ්ඤාපනං කිං නු ඛො? කථංසූති කෙන නු ඛො කාරණෙන අජානන්තොයෙව නු ඛො අනාගතං නානුස්සරති, අනනුස්සරිතුකාමතාය නානුස්සරතීති. අඤ්ඤවිහිතකෙන ඤාණදස්සනෙනාති පච්චක්ඛං විය කත්වා දස්සනසමත්ථතාය දස්සනභූතෙන ඤාණෙන අඤ්ඤත්ථවිහිතකෙන ඤාණෙන අඤ්ඤං ආරබ්භ පවත්තෙන, අඤ්ඤවිහිතකං අඤ්ඤං ආරබ්භ පවත්තමානං ඤාණදස්සනං සඞ්ගාහෙතබ්බං පඤ්ඤාපෙතබ්බං මඤ්ඤන්ති. තෙ හි චරතො ච තිට්ඨතො ච සුත්තස්ස ච ජාගරස්ස ච සතතං සමිතං ඤාණදස්සනං පච්චුපට්ඨිතං මඤ්ඤන්ති, තාදිසඤ්ච ඤාණං නාම නත්ථි. තස්මා යථරිව බාලා අබ්‍යත්තා, එවං මඤ්ඤන්තීති වෙදිතබ්බො.

187. Indeed, stream-enterers and others who dwell in the midst of a household remain for life with the appearance of a layperson. But one whose taints are destroyed, having attained Arahantship, either attains Parinibbāna as a human or goes forth. They do not remain even for a moment among the sense-sphere devas, such as those in the realm of the Four Great Kings. Why? Due to the absence of a place for seclusion. However, one established in the state of a terrestrial deity may remain even after attaining Arahantship. This question has arisen on account of such a case. But it should be understood that their state as a bhikkhu is due to their having destroyed the defilements. 'Boundless' means without shore, without limit, vast. 'But not the future' means he does not declare thus concerning the future time. They think: 'It seems the ascetic Gotama knows only the past, not the future. For in the past, his recollection of five hundred and fifty Jātakas is apparent, but in the future, such extensive recollection is not apparent.' Thinking this, they might speak thus. 'What is this?' means: What is this non-declaration regarding the future? 'How so?' means: For what reason does he not recollect? Is it because he does not know the future, or because he does not wish to recollect it? Regarding 'with knowledge and vision directed elsewhere': They think that one should comprehend and declare that knowledge and vision is directed elsewhere, arising in relation to another object. This is by means of a knowledge that has become vision due to its capacity to see, making things as if directly perceived—a knowledge directed elsewhere, arisen in relation to another object. For they think that whether one is walking, standing, sleeping, or waking, knowledge and vision is constantly and uninterruptedly present. But such a knowledge does not exist. Therefore, it should be understood that they think just as foolish, unwise people do.

සතානුසාරීති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිසම්පයුත්තකං. යාවතකං ආකඞ්ඛතීති යත්තකං ඤාතුං ඉච්ඡති, තත්තකං ජානිස්සාමීති ඤාණං පෙසෙසි. අථස්ස දුබ්බලපත්තපුටෙ පක්ඛන්දනාරාචො විය අප්පටිහතං අනිවාරිතං ඤාණං ගච්ඡති, තෙන යාවතකං ආකඞ්ඛති තාවතකං අනුස්සරති. බොධිජන්ති බොධිමූලෙ ජාතං. ඤාණං උප්පජ්ජතීති චතුමග්ගඤාණං උප්පජ්ජති. අයමන්තිමා ජාතීති [Pg.98] තෙන ඤාණෙන ජාතිමූලස්ස පහීනත්තා පුන අයමන්තිමා ජාති. නත්ථිදානි පුනබ්භවොති අපරම්පි ඤාණං උප්පජ්ජති. අනත්ථසංහිතන්ති න ඉධලොකත්ථං වා පරලොකත්ථං වා නිස්සිතං. න තං තථාගතො බ්‍යාකරොතීති තං භාරතයුද්ධසීතාහරණසදිසං අනිය්‍යානිකකථං තථාගතො න කථෙති. භූතං තච්ඡං අනත්ථසංහිතන්ති රාජකථාදිතිරච්ඡානකථං. කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොතීති කාලං ජානාති. සහෙතුකං සකාරණං කත්වා යුත්තපත්තකාලෙයෙව කථෙති.

'Following mindfulness' means associated with the recollection of past lives. 'As much as one desires' means: whatever one wishes to know, one directs one's knowledge, thinking, 'I will know that much.' Then, like an arrow penetrating a weak leaf-container, his knowledge proceeds unobstructed and unhindered. Therefore, he recollects as much as he desires. 'Born of Bodhi' means born at the root of the Bodhi tree. 'Knowledge arises' means the knowledge of the four paths arises. 'This is the final birth' means: because the root of birth has been abandoned by that knowledge, this is the final birth. 'There is now no further becoming'—thus further knowledge also arises. 'Not connected with benefit' means not based on benefit in this world or the next. 'The Tathāgata does not declare that' means the Tathāgata does not speak such talk that does not lead to emancipation, like tales of the Bhārata war and the abduction of Sītā. 'True, factual, but not connected with benefit' refers to worldly talk, such as talk about kings. 'The Tathāgata is a knower of time' means he knows the proper time. Having made it with cause and with reason, he speaks only at the suitable and proper time.

188. තස්මා තථාගතොති වුච්චතීති යථා යථා ගදිතබ්බං, තථා තථෙව ගදනතො දකාරස්ස තකාරං කත්වා තථාගතොති වුච්චතීති අත්ථො. දිට්ඨන්ති රූපායතනං. සුතන්ති සද්දායතනං. මුතන්ති මුත්වා පත්වා ගහෙතබ්බතො ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං. විඤ්ඤාතන්ති සුඛදුක්ඛාදිධම්මායතනං. පත්තන්ති පරියෙසිත්වා වා අපරියෙසිත්වා වා පත්තං. පරියෙසිතන්ති පත්තං වා අපත්තං වා පරියෙසිතං. අනුවිචරිතං මනසාති චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතං. ‘‘තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධ’’න්ති ඉමිනා එතං දස්සෙති, යඤ්හි අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස නීලං පීතකන්තිආදි රූපාරම්මණං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම රූපාරම්මණං දිස්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස භෙරිසද්දො මුදිඞ්ගසද්දොතිආදි සද්දාරම්මණං සොතද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති. මූලගන්ධො තචගන්ධොතිආදි ගන්ධාරම්මණං ඝානද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති. මූලරසො ඛන්ධරසොතිආදි රසාරම්මණං ජිව්හාද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති. කක්ඛළං මුදුකන්තිආදි පථවීධාතුතෙජොධාතුවායොධාතුභෙදං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං කායද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡති. ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ඵුසිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස සුඛදුක්ඛාදිභෙදං ධම්මාරම්මණං මනොද්වාරස්ස ආපාථමාගච්ඡති, ‘‘අයං සත්තො ඉමස්මිං ඛණෙ ඉදං නාම ධම්මාරම්මණං විජානිත්වා සුමනො වා දුම්මනො වා මජ්ඣත්තො වා ජාතො’’ති සබ්බං තං තථාගතස්ස එවං අභිසම්බුද්ධං.

188. Therefore, he is called 'Tathāgata'—this is the meaning: because he speaks exactly as it should be spoken, he is called 'Tathāgata,' changing the 'd' to a 't'. 'Seen' refers to the form-base. 'Heard' refers to the sound-base. 'Sensed' refers to the smell-base, taste-base, and tangible-base, because they are to be grasped by having been experienced. 'Cognized' refers to the mental-phenomena-base, such as pleasure and pain. 'Attained' means attained whether sought or unsought. 'Sought' means sought whether attained or unattained. 'Pondered by the mind' means traversed by the mind. By 'fully understood by the Tathāgata,' this is shown: Indeed, in the immeasurable world-systems, whatever form-object—such as blue or yellow—of this world with its devas comes into the range of the eye-door, and 'this being at this moment, having seen this form-object, has become joyful, sorrowful, or neutral'—all that is thus fully understood by the Tathāgata. Similarly, whatever sound-object—such as the sound of a kettle-drum or a small hand-drum—of this world with its devas comes into the range of the ear-door in the immeasurable world-systems... whatever smell-object—such as the smell of a root or of bark—comes into the range of the nose-door... whatever taste-object—such as the taste of a root or a trunk—comes into the range of the tongue-door... whatever tangible-object—such as hard or soft, distinguished as the earth-element, fire-element, or wind-element—comes into the range of the body-door, and 'this being at this moment, having touched this tangible-object, has become joyful, sorrowful, or neutral'—all that is thus fully understood by the Tathāgata. Similarly, whatever mental-object—distinguished as pleasure, pain, and so on—of this world with its devas comes into the range of the mind-door in the immeasurable world-systems, and 'this being at this moment, having cognized this mental-object, has become joyful, sorrowful, or neutral'—all that is thus fully understood by the Tathāgata.

යඤ්හි[Pg.99], චුන්ද, ඉමෙසං සත්තානං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං තත්ථ තථාගතෙන අදිට්ඨං වා අසුතං වා අමුතං වා අවිඤ්ඤාතං වා නත්ථි. ඉමස්ස මහාජනස්ස පරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි, පරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි. අපරියෙසිත්වා පත්තම්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්වා අප්පත්තම්පි අත්ථි. සබ්බම්පි තං තථාගතස්ස අප්පත්තං නාම නත්ථි, ඤාණෙන අසච්ඡිකතං නාම. ‘‘තස්මා තථාගතොති වුච්චතී’’ති. යං යථා ලොකෙන ගතං තස්ස තථෙව ගතත්තා ‘‘තථාගතො’’ති වුච්චති. පාළියං පන අභිසම්බුද්ධන්ති වුත්තං, තං ගතසද්දෙන එකත්ථං. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු ‘‘තථාගතො’’ති නිගමනස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො, තස්ස යුත්ති බ්‍රහ්මජාලෙ තථාගතසද්දවිත්ථාරෙ වුත්තායෙව.

Indeed, Cunda, whatever is seen, heard, sensed, or known by these beings, there is nothing among that which has not been seen, heard, sensed, or known by the Tathāgata. For this great populace, there is that which is attained by seeking, and that which is not attained by seeking. There is that which is attained without seeking, and that which is not attained without seeking. But there is nothing whatsoever that is called 'unreached' by the Tathāgata, or called 'unrealized' by his wisdom. Therefore, he is called the 'Tathāgata'. Because he has known it in the very same way as it is known by the world, he is called 'Tathāgata'. In the Pāli, however, it is said 'fully understood', and that word has the same meaning as the word 'known'. By this method, the meaning of the concluding phrase 'Tathāgata' should be understood in all instances; its justification has already been stated in the Brahmajāla, in the detailed explanation of the word 'Tathāgata'.

අබ්‍යාකතට්ඨානවණ්ණනා

The Exposition on the Undeclared Points

189. එවං අත්තනො අසමතං අනුත්තරතං සබ්බඤ්ඤුතං ධම්මරාජභාවං කථෙත්වා ඉදානි ‘‘පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානං ලද්ධීසු මයා අඤ්ඤාතං අදිට්ඨං නාම නත්ථි, සබ්බං මම ඤාණස්ස අන්තොයෙව පරිවත්තතී’’ති සීහනාදං නදන්තො ඨානං ඛො පනෙතං, චුන්ද, විජ්ජතීතිආදිමාහ. තත්ථ තථාගතොති සත්තො. න හෙතං, ආවුසො, අත්ථසංහිතන්ති ඉධලොකපරලොකඅත්ථසංහිතං න හොති. න ච ධම්මසංහිතන්ති නවලොකුත්තරධම්මනිස්සිතං න හොති. න ආදිබ්‍රහ්මචරියකන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතස්ස සකලසාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතං න හොති.

189. Thus, having spoken of his own state of being without equal, his state of being unsurpassed, his omniscience, and his state of being the King of the Dhamma, now, wishing to utter a lion's roar, saying: 'Among the doctrines of the many ascetics and brahmins, there is nothing called unknown or unseen by me; all revolves only within my knowledge,' he spoke the passage beginning with, 'This situation, Cunda, exists...' Therein, 'Tathāgata' means a being. The phrase 'This, friend, is not connected with the goal' means it is not connected with the welfare of this world and the next. The phrase 'Nor is it connected with the Dhamma' means it is not based on the ninefold supramundane Dhamma. The phrase 'Nor is it the beginning of the holy life' means it is not the beginning of the entire holy life of the Dispensation, which is comprised of the threefold training.

190. ඉදං දුක්ඛන්ති ඛොතිආදීසු තණ්හං ඨපෙත්වා අවසෙසා තෙභුම්මකා ධම්මා ඉදං දුක්ඛන්ති බ්‍යාකතං. තස්සෙව දුක්ඛස්ස පභාවිකා ජනිකා තණ්හා දුක්ඛසමුදයොති බ්‍යාකතං. උභින්නං අප්පවත්ති දුක්ඛනිරොධොති බ්‍යාකතං. දුක්ඛපරිජානනො සමුදයපජහනො නිරොධසච්ඡිකරණො අරියමග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති බ්‍යාකතං. ‘‘එතඤ්හි, ආවුසො, අත්ථසංහිත’’න්තිආදීසු එතං ඉධලොකපරලොකඅත්ථනිස්සිතං නවලොකුත්තරධම්මනිස්සිතං සකලසාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදි පධානං පුබ්බඞ්ගමන්ති අයමත්ථො.

190. In the passages beginning with 'This is suffering,' setting aside craving, the remaining phenomena of the three planes are declared as: 'This is suffering.' The craving that is the source and producer of that very suffering is declared as: 'This is the origin of suffering.' The non-occurrence of both is declared as: 'This is the cessation of suffering.' The Noble Path—which fully understands suffering, abandons the origin, and realizes cessation—is declared as: 'This is the path leading to the cessation of suffering.' In the passages beginning with 'This, friend, is connected with the goal,' this declaration is based on the welfare of this world and the next, is based on the ninefold supramundane Dhamma, and is the beginning, the principal part, and the forerunner of the entire holy life of the Dispensation. This is the meaning.

පුබ්බන්තසහගතදිට්ඨිනිස්සයවණ්ණනා

Exposition of the Bases of Views Connected with the Past

191. ඉදානි යං තං මයා න බ්‍යාකතං, තං අජානන්තෙන න බ්‍යාකතන්ති මා එවං සඤ්ඤමකංසු. ජානන්තොව අහං එවං ‘‘එතස්මිං බ්‍යාකතෙපි අත්ථො නත්ථී’’ති [Pg.100] න බ්‍යාකරිං. යං පන යථා බ්‍යාකාතබ්බං, තං මයා බ්‍යාකතමෙවාති සීහනාදං නදන්තො පුන යෙපි තෙ, චුන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ දිට්ඨියොව දිට්ඨිනිස්සයා, දිට්ඨිනිස්සිතකා දිට්ඨිගතිකාති අත්ථො. ඉදමෙව සච්චන්ති ඉදමෙව දස්සනං සච්චං. මොඝමඤ්ඤන්ති අඤ්ඤෙසං වචනං මොඝං. අසයංකාරොති අසයං කතො.

191. Now, regarding what I have not declared, let them not form the idea that 'It was not declared because he did not know.' Knowing, I did not declare it thus: 'Even if this were declared, there is no benefit.' But what should be declared, that I have indeed declared. Thus roaring a lion's roar, he again spoke, beginning with 'And those, Cunda,' and so on. Therein, the very views are the bases of views; the meaning is those who are dependent on views, whose destination is views. 'This alone is truth' means 'this very view is true.' 'Other things are futile' means 'the speech of others is futile.' 'Not self-made' means 'not made by oneself.'

192. තත්‍රාති තෙසු සමණබ්‍රාහ්මණෙසු. අත්ථි නු ඛො ඉදං ආවුසො වුච්චතීති, ආවුසො, යං තුම්හෙහි සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාති වුච්චති, ඉදමත්ථි නු ඛො උදාහු නත්ථීති එවමහං තෙ පුච්ඡාමීති අත්ථො. යඤ්ච ඛො තෙ එවමාහංසූති යං පන තෙ ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති වදන්ති, තං තෙසං නානුජානාමි. පඤ්ඤත්තියාති දිට්ඨිපඤ්ඤත්තියා. සමසමන්ති සමෙන ඤාණෙන සමං. යදිදං අධිපඤ්ඤත්තීති යා අයං අධිපඤ්ඤත්ති නාම. එත්ථ අහමෙව භිය්‍යො උත්තරිතරො න මයා සමො අත්ථි. තත්ථ යඤ්ච වුත්තං ‘‘පඤ්ඤත්තියාති යඤ්ච අධිපඤ්ඤත්තී’’ති උභයමෙතං අත්ථතො එකං. භෙදතො හි පඤ්ඤත්ති අධිපඤ්ඤත්තීති ද්වයං හොති. තත්ථ පඤ්ඤත්ති නාම දිට්ඨිපඤ්ඤත්ති. අධිපඤ්ඤත්ති නාම ඛන්ධපඤ්ඤත්ති ධාතුපඤ්ඤත්ති ආයතනපඤ්ඤත්ති ඉන්ද්‍රියපඤ්ඤත්ති සච්චපඤ්ඤත්ති පුග්ගලපඤ්ඤත්තීති එවං වුත්තා ඡ පඤ්ඤත්තියො. ඉධ පන පඤ්ඤත්තියාති එත්ථාපි පඤ්ඤත්ති චෙව අධිපඤ්ඤත්ති ච අධිප්පෙතා, අධිපඤ්ඤත්තීති එත්ථාපි. භගවා හි පඤ්ඤත්තියාපි අනුත්තරො, අධිපඤ්ඤත්තියාපි අනුත්තරො. තෙනාහ – ‘‘අහමෙව තත්ථ භිය්‍යො යදිදං අධිපඤ්ඤත්තී’’ති.

192. 'Tatrāti' means 'among those ascetics and brahmins.' 'Atthi nu kho idaṃ āvuso vuccatīti' means: 'Friends, that which is said by you—that the self and the world are eternal—does this exist, or does it not exist?' This is the meaning of 'thus I ask them.' 'Yañca kho te evamāhaṃsūti' means: but that which they say, 'This alone is true, other things are futile,' that of theirs I do not approve. 'Paññattiyāti' means 'by way of the designation of views.' 'Samasamanti' means 'equal, with equal knowledge.' 'Yadidaṃ adhipaññattīti' means 'that which is called higher designation.' Herein, I myself am superior, more excellent; there is no one equal to me. Therein, what was said as 'by way of designation' and 'by way of higher designation'—both of these are one in meaning. By way of distinction, they are two: designation and higher designation. Therein, 'designation' is the designation of views. 'Higher designation' refers to the designation of aggregates, designation of elements, designation of sense bases, designation of faculties, designation of truths, and designation of persons—thus are the six designations spoken of. But here, in 'by way of designation,' both designation and higher designation are intended, and so too in 'by way of higher designation.' For the Blessed One is unsurpassed in designation and also unsurpassed in higher designation. Therefore, he said: 'I myself am superior therein, that is, in higher designation.'

196. පහානායාති පජහනත්ථං. සමතික්කමායාති තස්සෙව වෙවචනං. දෙසිතාති කථිතා. පඤ්ඤත්තාති ඨපිතා. සතිපට්ඨානභාවනාය හි ඝනවිනිබ්භොගං කත්වා සබ්බධම්මෙසු යාථාවතො දිට්ඨෙසු ‘‘සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජොයං නයිධ සත්තූපලබ්භතී’’ති සන්නිට්ඨානතො සබ්බදිට්ඨිනිස්සයානං පහානං හොතීති. තෙන වුත්තං. දිට්ඨිනිස්සයානං පහානාය සමතික්කමාය එවං මයා ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා දෙසිතා පඤ්ඤත්තා’’ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

196. 'For abandoning' (pahānāya) means 'for the purpose of abandoning.' 'For overcoming' (samatikkamāya) is a synonym for that very word. 'Taught' (desitā) means 'spoken.' 'Established' (paññattā) means 'laid down.' For by the development of the foundations of mindfulness, having broken up the compactness, when all phenomena are seen as they really are, through the conclusion that 'This is a heap of pure formations, no being is found here,' there is the abandoning of all bases of views. Therefore, it was said: 'For the abandoning of the bases of views, for overcoming them, thus have these four foundations of mindfulness been taught and established by me.' The rest has a plain meaning everywhere.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

Of the Sumaṅgalavilāsinī, the Commentary on the Dīgha Nikāya

පාසාදිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Pāsādika Sutta is concluded.

7. ලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

7. Exposition of the Lakkhaṇa Sutta

ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවණ්ණනා

Exposition of the Thirty-Two Marks of a Great Man

199. එවං [Pg.101] මෙ සුතන්ති ලක්ඛණසුත්තං. තත්‍රායමනුත්තානපදවණ්ණනා. ද්වත්තිංසිමානීති ද්වත්තිංස ඉමානි. මහාපුරිසලක්ඛණානීති මහාපුරිසබ්‍යඤ්ජනානි මහාපුරිසනිමිත්තානි ‘‘අයං මහාපුරිසො’’ති සඤ්ජානනකාරණානි. ‘‘යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්සා’’තිආදි මහාපදානෙ විත්ථාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

199. Thus have I heard—the Lakkhaṇa Sutta. Herein is the explanation of the profound terms. ‘These thirty-two’ means these thirty-two. ‘The marks of a Great Man’ are the features of a Great Man, the signs of a Great Man, the causes for recognizing, ‘This is a Great Man.’ The passage beginning, ‘Of a Great Man endowed with which…’ and so forth, should be understood in the detailed manner as expounded in the Mahāpadāna Sutta.

‘‘බාහිරකාපි ඉසයො ධාරෙන්ති, නො ච ඛො ජානන්ති ‘ඉමස්ස කම්මස්ස කතත්තා ඉමං ලක්ඛණං පටිලභතී’ති’’ කස්මා ආහ? අට්ඨුප්පත්තියා අනුරූපත්තා. ඉදඤ්හි සුත්තං සඅට්ඨුප්පත්තිකං. සා පනස්ස අට්ඨුප්පත්ති කත්ථ සමුට්ඨිතා? අන්තොගාමෙ මනුස්සානං අන්තරෙ. තදා කිර සාවත්ථිවාසිනො අත්තනො අත්තනො ගෙහෙසු ච ගෙහද්වාරෙසු ච සන්ථාගාරාදීසු ච නිසීදිත්වා කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘භගවතො අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනානි බ්‍යාමප්පභා ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානි, යෙහි ච භගවතො කායො, සබ්බඵාලිඵුල්ලො විය පාරිච්ඡත්තකො, විකසිතමිව කමලවනං, නානාරතනවිචිත්තං විය සුවණ්ණතොරණං, තාරාමරිචිවිරොචමිව ගගනතලං, ඉතො චිතො ච විධාවමානා විප්ඵන්දමානා ඡබ්බණ්ණරස්මියො මුඤ්චන්තො අතිවිය සොභති. භගවතො ච ඉමිනා නාම කම්මෙන ඉදං ලක්ඛණං නිබ්බත්තන්ති කථිතං නත්ථි, යාගුඋළුඞ්කමත්තම්පි පන කටච්ඡුභත්තමත්තං වා පුබ්බෙ දින්නපච්චයා එවං උප්පජ්ජතීති භගවතා වුත්තං. කිං නු ඛො සත්ථා කම්මං අකාසි, යෙනස්ස ඉමානි ලක්ඛණානි නිබ්බත්තන්තී’’ති.

Why did he say, ‘Even external seers possess them, but they do not know, “Because of having done this kamma, one obtains this mark”’? Because it is appropriate to the origin story. For this sutta has an origin story. And where did that origin story arise? Among the people within the village. At that time, it seems, the residents of Sāvatthī, sitting in their own homes, at their doorways, and in assembly halls and so forth, started a discussion: ‘The Blessed One has the eighty minor characteristics, the fathom-wide radiance, and the thirty-two marks of a great man, by which the Blessed One’s body is exceedingly beautiful, like a Pāricchattaka tree in full bloom, like a blooming lotus grove, like a golden archway adorned with various gems, like the expanse of the sky shining with the glitter of stars, emitting six-colored rays that dart forth and shimmer here and there. But it has not been stated, “By this specific kamma, this mark arose for the Blessed One.” However, it has been said by the Blessed One that something arises in this way because of having previously given even just a ladleful of gruel or a spoonful of rice. What kamma, indeed, did the Teacher perform by which these marks arose for him?’

අථායස්මා ආනන්දො අන්තොගාමෙ චරන්තො ඉමං කථාසල්ලාපං සුත්වා කතභත්තකිච්චො විහාරං ආගන්ත්වා සත්ථු වත්තං කත්වා වන්දිත්වා ඨිතො ‘‘මයා, භන්තෙ, අන්තොගාමෙ එකා කථා සුතා’’ති ආහ. තතො භගවතා ‘‘කිං තෙ, ආනන්ද, සුත’’න්ති වුත්තෙ සබ්බං ආරොචෙසි. සත්ථා ථෙරස්ස වචනං සුත්වා පරිවාරෙත්වා නිසින්නෙ භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ‘‘ද්වත්තිංසිමානි, භික්ඛවෙ, මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණානී’’ති පටිපාටියා ලක්ඛණානි දස්සෙත්වා යෙන කම්මෙන යං නිබ්බත්තං, තස්ස දස්සනත්ථං එවමාහ.

Then the Venerable Ānanda, while walking in the village, heard this conversation. Having completed his meal, he returned to the monastery, attended to the Teacher, paid homage, and stood by. He said, ‘Venerable sir, I heard a certain discussion in the village.’ When the Blessed One asked, ‘What did you hear, Ānanda?’ he related everything. Hearing the Elder’s words, the Teacher addressed the monks who were seated surrounding him and, showing the marks in sequence, said, ‘Monks, these are the thirty-two marks of a great man.’ Then, for the purpose of showing by what kamma each mark was produced, he spoke thus.

සුප්පතිට්ඨිතපාදතාලක්ඛණවණ්ණනා

Exposition of the Characteristic of Well-Established Feet

201. පුරිමං [Pg.102] ජාතින්තිආදීසු පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධා ජාතවසෙන ‘‘ජාතී’’ති වුත්තා. තථා භවනවසෙන ‘‘භවො’’ති, නිවුත්ථවසෙන ආලයට්ඨෙන වා ‘‘නිකෙතො’’ති. තිණ්ණම්පි පදානං පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තානෙ ඨිතොති අත්ථො. ඉදානි යස්මා තං ඛන්ධසන්තානං දෙවලොකාදීසුපි වත්තති. ලක්ඛණනිබ්බත්තනසමත්ථං පන කුසලකම්මං තත්ථ න සුකරං, මනුස්සභූතස්සෙව සුකරං. තස්මා යථාභූතෙන යං කම්මං කතං, තං දස්සෙන්තො පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානොති ආහ. අකාරණං වා එතං. හත්ථිඅස්සමිගමහිංසවානරාදිභූතොපි මහාපුරිසො පාරමියො පූරෙතියෙව. යස්මා පන එවරූපෙ අත්තභාවෙ ඨිතෙන කතකම්මං න සක්කා සුඛෙන දීපෙතුං, මනුස්සභාවෙ ඨිතෙන කතකම්මං පන සක්කා සුඛෙන දීපෙතුං. තස්මා ‘‘පුබ්බෙ මනුස්සභූතො සමානො’’ති ආහ.

201. In phrases such as ‘previous birth,’ the aggregates previously dwelt in are called ‘birth’ (jāti) by way of being born. Similarly, by way of becoming, they are called ‘existence’ (bhava); and by way of having dwelt, or by the meaning of being a dwelling place, they are called ‘abode’ (niketa). The meaning of all three terms is that it is established in the continuity of aggregates previously dwelt in. Now, because that continuity of aggregates also exists in the heavenly realms and so forth, wholesome kamma capable of producing the characteristics is not easy to perform there; it is easy to perform only for one who has become a human. Therefore, showing what kamma was done by one in such a state, He said, ‘previously being a human.’ Alternatively, this is not the reason. Even when having become an elephant, horse, deer, buffalo, monkey, and so forth, the Great Being indeed fulfills the perfections. However, because the kamma done by one established in such an existence cannot be easily explained, whereas the kamma done by one established in a human existence can be easily explained, therefore, He said, ‘previously being a human.’

දළ්හසමාදානොති ථිරගහණො. කුසලෙසු ධම්මෙසූති දසකුසලකම්මපථෙසු. අවත්ථිතසමාදානොති නිච්චලගහණො අනිවත්තිතගහණො. මහාසත්තස්ස හි අකුසලකම්මතො අග්ගිං පත්වා කුක්කුටපත්තං විය චිත්තං පටිකුටති, කුසලං පත්වා විතානං විය පසාරියති. තස්මා දළ්හසමාදානො හොති අවත්ථිතසමාදානො. න සක්කා කෙනචි සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා කුසලසමාදානං විස්සජ්ජාපෙතුං.

‘Firm undertaking’ means firm grasping. ‘In wholesome qualities’ refers to the ten wholesome courses of action. ‘Unwavering undertaking’ means unshakeable grasping, irreversible grasping. Indeed, the mind of a Great Being, from unwholesome action, recoils like a chicken feather that has reached a fire; reaching the wholesome, it expands like a canopy. Therefore, he has a firm undertaking, an unwavering undertaking. It is not possible for any ascetic, brahmin, god, Māra, or Brahmā to cause him to relinquish his wholesome undertaking.

තත්‍රිමානි වත්ථූනි – පුබ්බෙ කිර මහාපුරිසො කලන්දකයොනියං නිබ්බත්ති. අථ දෙවෙ වුට්ඨෙ ඔඝො ආගන්ත්වා කුලාවකං ගහෙත්වා සමුද්දමෙව පවෙසෙසි. මහාපුරිසො ‘‘පුත්තකෙ නීහරිස්සාමී’’ති නඞ්ගුට්ඨං තෙමෙත්වා තෙමෙත්වා සමුද්දතො උදකං බහි ඛිපි. සත්තමෙ දිවසෙ සක්කො ආවජ්ජිත්වා තත්ථ ආගම්ම ‘‘කිං කරොසී’’ති පුච්ඡි? සො තස්ස ආරොචෙසි. සක්කො මහාසමුද්දතො උදකස්ස දුන්නීහරණීයභාවං කථෙසි. බොධිසත්තො තාදිසෙන කුසීතෙන සද්ධිං කථෙතුම්පි න වට්ටති. ‘‘මා ඉධ තිට්ඨා’’ති අපසාරෙසි. සක්කො ‘‘අනොමපුරිසෙන ගහිතගහණං න සක්කා විස්සජ්ජාපෙතු’’න්ති තුට්ඨො තස්ස පුත්තකෙ ආනෙත්වා අදාසි. මහාජනකකාලෙපි මහාසමුද්දං තරමානො ‘‘කස්මා මහාසමුද්දං තරසී’’ති දෙවතාය පුට්ඨො ‘‘පාරං ගන්ත්වා කුලසන්තකෙ රට්ඨෙ රජ්ජං ගහෙත්වා දානං දාතුං තරාමී’’ති ආහ. තතො දෙවතාය – ‘‘අයං මහාසමුද්දො ගම්භීරො [Pg.103] චෙව පුථුලො ච, කදා නං තරිස්සතී’’ති වුත්තෙ සො ආහ ‘‘තවෙසො මහාසමුද්දසදිසො, මය්හං පන අජ්ඣාසයං ආගම්ම ඛුද්දකමාතිකා විය ඛායති. ත්වංයෙව මං දක්ඛිස්සසි සමුද්දං තරිත්වා සමුද්දපාරතො ධනං ආහරිත්වා කුලසන්තකං රජ්ජං ගහෙත්වා දානං දදමාන’’න්ති. දෙවතා ‘‘අනොමපුරිසෙන ගහිතගහණං න සක්කා විස්සජ්ජාපෙතු’’න්ති බොධිසත්තං ආලිඞ්ගෙත්වා හරිත්වා උය්‍යානෙ නිපජ්ජාපෙසි. සො ඡත්තං උස්සාපෙත්වා දිවසෙ දිවසෙ පඤ්චසතසහස්සපරිච්චාගං කත්වා අපරභාගෙ නික්ඛම්ම පබ්බජිතො. එවං මහාසත්තො න සක්කා කෙනචි සමණෙන වා…පෙ… බ්‍රහ්මුනා වා කුසලසමාදානං විස්සජ්ජාපෙතුං. තෙන වුත්තං – ‘‘දළ්හසමාදානො අහොසි කුසලෙසු ධම්මෙසු අවත්ථිතසමාදානො’’ති.

Herein are these stories: It is said that previously the Great Being was born in the species of the squirrel. Then, when it rained, a flood came, took the nest, and swept it into the ocean. The Great Being, thinking, ‘I will rescue my young,’ dipped his tail again and again and flung water out from the ocean. On the seventh day, Sakka, reflecting, came there and asked, ‘What are you doing?’ He explained it to him. Sakka spoke of the difficulty of removing water from the great ocean. The Bodhisatta thought, ‘It is not even fit to converse with such a lazy person.’ ‘Do not stay here,’ he dismissed him. Sakka, pleased, thinking, ‘What has been undertaken by a noble man cannot be made to be relinquished,’ brought his young and gave them to him. Also in the time of Mahājanaka, while crossing the great ocean, when asked by a deity, ‘Why do you cross the great ocean?’ he replied, ‘I cross to go to the other shore, take the kingship in my ancestral land, and give alms.’ Then, when the deity said, ‘This great ocean is both deep and vast—when will you ever cross it?’ he replied, ‘To you, it is like a great ocean, but to me, owing to my resolve, it appears like a small channel. You yourself will see me crossing the ocean, bringing wealth from the far shore, taking the ancestral kingship, and giving alms.’ The deity, thinking, ‘What has been undertaken by a noble man cannot be made to be relinquished,’ embraced the Bodhisatta, carried him, and laid him down in a park. He, having raised the white parasol, made a daily expenditure of five hundred thousand, and in the latter part of his life, went forth and became a renunciant. Thus, the Great Being could not be caused by any ascetic... or by Brahmā to relinquish his wholesome undertaking. Therefore, it is said: ‘He had a firm undertaking in wholesome qualities, an unwavering undertaking.’

ඉදානි යෙසු කුසලෙසු ධම්මෙසු අවත්ථිතසමාදානො අහොසි, තෙ දස්සෙතුං කායසුචරිතෙතිආදිමාහ. දානසංවිභාගෙති එත්ථ ච දානමෙව දිය්‍යනවසෙන දානං, සංවිභාගකරණවසෙන සංවිභාගො. සීලසමාදානෙති පඤ්චසීලදසසීලචතුපාරිසුද්ධිසීලපූරණකාලෙ. උපොසථූපවාසෙති චාතුද්දසිකාදිභෙදස්ස උපොසථස්ස උපවසනකාලෙ. මත්තෙය්‍යතායාති මාතුකාතබ්බවත්තෙ. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙසු චාති අඤ්ඤෙසු ච එවරූපෙසු. අධිකුසලෙසූති එත්ථ අත්ථි කුසලා, අත්ථි අධිකුසලා. සබ්බෙපි කාමාවචරා කුසලා කුසලා නාම, රූපාවචරා අධිකුසලා. උභොපි තෙ කුසලා නාම, අරූපාවචරා අධිකුසලා. සබ්බෙපි තෙ කුසලා නාම, සාවකපාරමීපටිලාභපච්චයා කුසලා අධිකුසලා නාම. තෙපි කුසලා නාම, පච්චෙකබොධිපටිලාභපච්චයා කුසලා අධිකුසලා. තෙපි කුසලා නාම, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පටිලාභපච්චයා පන කුසලා ඉධ ‘‘අධිකුසලා’’ති අධිප්පෙතා. තෙසු අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු දළ්හසමාදානො අහොසි අවත්ථිතසමාදානො.

Now, to show those wholesome qualities in which he had an unwavering undertaking, He begins with ‘good bodily conduct’ and so forth. Regarding ‘generosity and sharing’: here, generosity itself, by way of being given, is ‘dāna’; and by way of making a distribution, it is ‘saṃvibhāga’ (sharing). ‘Undertaking virtue’ refers to the time of fulfilling the five precepts, the ten precepts, or the fourfold purification of virtue. ‘Observing the Uposatha’ refers to the time of observing the Uposatha, which has divisions such as the fourteenth-day observance. ‘Reverence for one’s mother’ refers to the duties to be performed towards one’s mother. The same principle applies to the remaining terms as well. ‘And among various others’ means among other such qualities. Regarding ‘superior wholesome qualities’: there are wholesome qualities, and there are superior wholesome qualities. All sense-sphere wholesome qualities are called wholesome; form-sphere wholesome qualities are superior wholesome. Both of these are called wholesome; formless-sphere wholesome qualities are superior wholesome. All of these are called wholesome. Wholesome qualities that are a condition for the attainment of the disciples’ perfections are called superior wholesome. These too are called wholesome. Wholesome qualities that are a condition for the attainment of individual enlightenment are superior wholesome. These too are called wholesome. However, the wholesome qualities that are a condition for the attainment of the knowledge of omniscience are here intended as ‘superior wholesome qualities.’ In these superior wholesome qualities, he had a firm undertaking and an unwavering undertaking.

කටත්තා උපචිතත්තාති එත්ථ සකිම්පි කතං කතමෙව, අභිණ්හකරණෙන පන උපචිතං හොති. උස්සන්නත්තාති පිණ්ඩීකතං රාසීකතං කම්මං උස්සන්නන්ති වුච්චති. තස්මා ‘‘උස්සන්නත්තා’’ති වදන්තො මයා කතකම්මස්ස චක්කවාළං අතිසම්බාධං, භවග්ගං අතිනීචං, එවං මෙ උස්සන්නං කම්මන්ති දස්සෙති. විපුලත්තාති අප්පමාණත්තා. ඉමිනා ‘‘අනන්තං අපරිමාණං මයා කතං කම්ම’’න්ති දස්සෙති. අධිග්ගණ්හාතීති [Pg.104] අධිභවති, අඤ්ඤෙහි දෙවෙහි අතිරෙකං ලභතීති අත්ථො. පටිලභතීති අධිගච්ඡති.

Regarding ‘because it was done and accumulated’: here, kamma done even once is ‘done’ (kaṭa), but through repeated doing, it becomes ‘accumulated’ (upacita). Regarding ‘because it was abundant’: kamma that is lumped together, made into a heap, is called ‘abundant’ (ussanna). Therefore, in saying ‘because it was abundant,’ He shows: ‘For the kamma done by me, the universe is too constricted, the highest state of existence is too low; thus my kamma is abundant.’ Regarding ‘because it was vast’: this means because it was immeasurable. By this, He shows: ‘Endless, immeasurable is the kamma done by me.’ ‘He surpasses’ means he overcomes; the meaning is that he obtains a result superior to other gods. ‘He attains’ means he obtains.

සබ්බාවන්තෙහි පාදතලෙහීති ඉදං ‘‘සමං පාදං භූමියං නික්ඛිපතී’’ති එතස්ස විත්ථාරවචනං. තත්ථ සබ්බාවන්තෙහීති සබ්බපදෙසවන්තෙහි, න එකෙන පදෙසෙන පඨමං ඵුසති, න එකෙන පච්ඡා, සබ්බෙහෙව පාදතලෙහි සමං ඵුසති, සමං උද්ධරති. සචෙපි හි තථාගතො ‘‘අනෙකසතපොරිසං නරකං අක්කමිස්සාමී’’ති පාදං අභිනීහරති. තාවදෙව නින්නට්ඨානං වාතපූරිතා විය කම්මාරභස්තා උන්නමිත්වා පථවිසමං හොති. උන්නතට්ඨානම්පි අන්තො පවිසති. ‘‘දූරෙ අක්කමිස්සාමී’’ති අභිනීහරන්තස්ස සිනෙරුප්පමාණොපි පබ්බතො සුසෙදිතවෙත්තඞ්කුරො විය ඔනමිත්වා පාදසමීපං ආගච්ඡති. තථා හිස්ස යමකපාටිහාරියං කත්වා ‘‘යුගන්ධරපබ්බතං අක්කමිස්සාමී’’ති පාදෙ අභිනීහටෙ පබ්බතො ඔනමිත්වා පාදසමීපං ආගතො. සොපි තං අක්කමිත්වා දුතියපාදෙන තාවතිංසභවනං අක්කමි. න හි චක්කලක්ඛණෙන පතිට්ඨාතබ්බට්ඨානං විසමං භවිතුං සක්කොති. ඛාණු වා කණ්ටකො වා සක්ඛරා වා කථලා වා උච්චාරපස්සාවඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදීනි වා පුරිමතරං වා අපගච්ඡන්ති, තත්ථ තත්ථෙව වා පථවිං පවිසන්ති. තථාගතස්ස හි සීලතෙජෙන පුඤ්ඤතෙජෙන ධම්මතෙජෙන දසන්නං පාරමීනං ආනුභාවෙන අයං මහාපථවී සම්මා මුදුපුප්ඵාභිකිණ්ණා හොති.

“With all the soles of the feet”—this is the detailed explanation of “he places his foot evenly on the ground.” Herein, “with all the soles” means with all parts of the sole; he does not touch first with one part, nor later with another, but touches evenly with all parts of the sole and lifts evenly. For even if the Tathāgata extends his foot, thinking, “I will step on a hell many hundreds of men deep,” at that very moment, the low ground rises up like a blacksmith’s bellows filled with wind, becoming level with the earth. High ground also sinks inward. If he extends it, thinking, “I will step far away,” even a mountain as large as Sineru bends down like a well-prepared tender rattan shoot and comes near his foot. Thus, when he performed the Twin Miracle and extended his foot, thinking, “I will step on the Yugandhara mountain,” the mountain bent down and came near his foot. Stepping on it, he then stepped with his second foot onto the Tāvatiṃsa heaven. For indeed, a place where the foot with the wheel-mark is to be placed cannot be uneven. Stumps, thorns, gravel, potsherds, excrement, urine, spit, mucus, and the like either move away beforehand or sink into the ground right there. For indeed, through the power of the Tathāgata’s virtue, the power of his merit, the power of the Dhamma, and the might of the ten perfections, this great earth becomes completely strewn with soft flowers.

202. සාගරපරියන්තන්ති සාගරසීමං. න හි තස්ස රජ්ජං කරොන්තස්ස අන්තරා රුක්ඛො වා පබ්බතො වා නදී වා සීමා හොති මහාසමුද්දොව සීමා. තෙන වුත්තං ‘‘සාගරපරියන්ත’’න්ති. අඛිලමනිමිත්තමකණ්ටකන්ති නිච්චොරං. චොරා හි ඛරසම්ඵස්සට්ඨෙන ඛිලා, උපද්දවපච්චයට්ඨෙන නිමිත්තා, විජ්ඣනට්ඨෙන කණ්ටකාති වුච්චන්ති. ඉද්ධන්ති සමිද්ධං. ඵීතන්ති සබ්බසම්පත්තිඵාලිඵුල්ලං. ඛෙමන්ති නිබ්භයං. සිවන්ති නිරුපද්දවං. නිරබ්බුදන්ති අබ්බුදවිරහිතං, ගුම්බං ගුම්බං හුත්වා චරන්තෙහි චොරෙහි විරහිතන්ති අත්ථො. අක්ඛම්භියොති අවික්ඛම්භනීයො. න නං කොචි ඨානතො චාලෙතුං සක්කොති. පච්චත්ථිකෙනාති පටිපක්ඛං ඉච්ඡන්තෙන. පච්චාමිත්තෙනාති පටිවිරුද්ධෙන අමිත්තෙන. උභයම්පෙතං සපත්තවෙවචනං. අබ්භන්තරෙහීති අන්තො උට්ඨිතෙහි රාගාදීහි.

202. “Ocean-bound” means having the ocean as its boundary. For indeed, for one ruling such a kingdom, there is no boundary of trees, mountains, or rivers in between; the great ocean alone is the boundary. Therefore, it is said to be “ocean-bound.” “Without stakes, signs, and thorns” means free from thieves. For thieves are called “stakes” (khilā) because of their rough contact, “signs” (nimittā) because they are a cause of trouble, and “thorns” (kaṇṭakā) because of their piercing. “Prosperous” means flourishing. “Abundant” means blossoming with all prosperity. “Secure” means free from fear. “Auspicious” means free from calamities. “Free from tumors” means devoid of tumors; the meaning is free from thieves who roam in gangs. “Unthwartable” means not able to be thwarted. No one can move him from his place. “By an opponent” means by one who desires opposition. “By an adversary” means by a hostile enemy. Both these terms are synonyms for a foe. “By internal” means by those arisen within, such as lust and so forth.

බාහිරෙහීති [Pg.105] සමණාදීහි. තථා හි නං බාහිරා දෙවදත්තකොකාලිකාදයො සමණාපි සොණදණ්ඩකූටදණ්ඩාදයො බ්‍රාහ්මණාපි සක්කසදිසා දෙවතාපි සත්ත වස්සානි අනුබන්ධමානො මාරොපි බකාදයො බ්‍රහ්මානොපි වික්ඛම්භෙතුං නාසක්ඛිංසු.

“By external” means by ascetics and others. For indeed, external ascetics like Devadatta and Kokālika; brahmins like Soṇadaṇḍa and Kūṭadanta; even deities like Sakka; Māra, who pursued him for seven years; and Brahmās like Baka and others, were unable to thwart him.

එත්තාවතා භගවතා කම්මඤ්ච කම්මසරික්ඛකඤ්ච ලක්ඛණඤ්ච ලක්ඛණානිසංසො ච වුත්තො හොති. කම්මං නාම සතසහස්සකප්පාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි දළ්හවීරියෙන හුත්වා කතං කම්මං. කම්මසරික්ඛකං නාම දළ්හෙන හුත්වා කතභාවං සදෙවකො ලොකො ජානාතූති සුප්පතිට්ඨිතපාදමහාපුරිසලක්ඛණං. ලක්ඛණං නාම සුප්පතිට්ඨිතපාදතා. ලක්ඛණානිසංසො නාම පච්චත්ථිකෙහි අවික්ඛම්භනීයතා.

By this much, the Blessed One has spoken of the kamma, the result corresponding to the kamma, the characteristic, and the benefit of the characteristic. “Kamma” refers to the wholesome deed performed with firm effort over four incalculable aeons and one hundred thousand more. “The result corresponding to the kamma” is the characteristic of a great man with well-established feet, which appears so that the world with its devas may know the fact of its having been done with firmness. “The characteristic” is the state of having well-established feet. “The benefit of the characteristic” is the state of being unthwartable by adversaries.

203. තත්ථෙතං වුච්චතීති තත්ථ වුත්තෙ කම්මාදිභෙදෙ අපරම්පි ඉදං වුච්චති, ගාථාබන්ධං සන්ධාය වුත්තං. එතා පන ගාථා පොරාණකත්ථෙරා ‘‘ආනන්දත්ථෙරෙන ඨපිතා වණ්ණනාගාථා’’ති වත්වා ගතා. අපරභාගෙ ථෙරා ‘‘එකපදිකො අත්ථුද්ධාරො’’ති ආහංසු.

203. “In this regard, the following is said”: this is stated in reference to the composition of verses about the aforesaid divisions of kamma and so forth. However, the ancient elders have passed on, saying of these verses, “They are verses of praise established by the Elder Ānanda.” The elders of a later period said, “This is an extraction of the meaning based on a single term.”

තත්ථ සච්චෙති වචීසච්චෙ. ධම්මෙති දසකුසලකම්මපථධම්මෙ. දමෙති ඉන්ද්‍රියදමනෙ. සංයමෙති සීලසංයමෙ. ‘‘සොචෙය්‍යසීලාලයුපොසථෙසු චා’’ති එත්ථ කායසොචෙය්‍යාදි තිවිධං සොචෙය්‍යං. ආලයභූතං සීලමෙව සීලාලයො. උපොසථකම්මං උපොසථො. අහිංසායාති අවිහිංසාය. සමත්තමාචරීති සකලං අචරි.

Therein, “in truth” refers to truthfulness of speech. “In the Dhamma” refers to the ten wholesome courses of action. “In taming” refers to the taming of the senses. “In restraint” refers to restraint through virtue. In the phrase “and in purity, the abode of virtue, and the Uposatha”: “purity” refers to the three kinds, such as bodily purity. “The abode of virtue” (sīlālaya) is virtue itself, which is an abode. “Uposatha” is the act of observing the Uposatha. “In non-harming” refers to not harming. “He practiced completely” means he practiced in full.

අන්වභීති අනුභවි. වෙය්‍යඤ්ජනිකාති ලක්ඛණපාඨකා. පරාභිභූති පරෙ අභිභවනසමත්ථො. සත්තුභීති සපත්තෙහි අක්ඛම්භියො හොති.

“He experienced” means he experienced. “The interpreters of signs” means the readers of characteristics. “Overpowering others” means capable of overpowering others. “By foes” means he is unthwartable by enemies.

න සො ගච්ඡති ජාතු ඛම්භනන්ති සො එකංසෙනෙව අග්ගපුග්ගලො වික්ඛම්භෙතබ්බතං න ගච්ඡති. එසා හි තස්ස ධම්මතාති තස්ස හි එසා ධම්මතා අයං සභාවො.

“He never goes to being thwarted” means that foremost individual absolutely does not come to be in a state where he can be thwarted. “For this is his nature” means: indeed, this is his nature, this is his intrinsic state.

පාදතලචක්කලක්ඛණවණ්ණනා

The Description of the Wheel-Mark on the Soles of the Feet

204. උබ්බෙගඋත්තාසභයන්ති උබ්බෙගභයඤ්චෙව උත්තාසභයඤ්ච. තත්ථ චොරතො වා රාජතො වා පච්චත්ථිකතො වා විලොපනබන්ධනාදිනිස්සයං භයං උබ්බෙගො නාම, තංමුහුත්තිකං චණ්ඩහත්ථිඅස්සාදීනි වා අහියක්ඛාදයො වා පටිච්ච ලොමහංසනකරං භයං උත්තාසභයං නාම. තං සබ්බං අපනුදිතා [Pg.106] වූපසමෙතා. සංවිධාතාති සංවිදහිතා. කථං සංවිදහති? අටවියං සාසඞ්කට්ඨානෙසු දානසාලං කාරෙත්වා තත්ථ ආගතෙ භොජෙත්වා මනුස්සෙ දත්වා අතිවාහෙති, තං ඨානං පවිසිතුං අසක්කොන්තානං මනුස්සෙ පෙසෙත්වා පවෙසෙති. නගරාදීසුපි තෙසු තෙසු ඨානෙසු ආරක්ඛං ඨපෙති, එවං සංවිදහති. සපරිවාරඤ්ච දානං අදාසීති අන්නං පානන්ති දසවිධං දානවත්ථුං.

204. “Fear from agitation and terror” refers to both fear as agitation (ubbegabhaya) and fear as terror (uttāsabhaya). Herein, fear dependent on thieves, kings, or enemies, such as from pillaging and imprisonment, is called fear as agitation. Momentary fear that causes the hair to stand on end, arising from encountering fierce elephants, horses, and the like, or snakes, yakkhas, and the like, is called fear as terror. All of that, he dispelled and pacified. “One who arranges” means one who sets things in order. How does he arrange? In the forest, in places of danger, having had an alms-hall built, he fed those who came there, and by providing people as escorts, he helped them pass beyond. For those unable to enter that place, he sent people to have them enter. In cities and other such places, he established protection. Thus he arranges. The phrase “And he gave a gift with its requisites” refers to the ten kinds of gift-objects, beginning with food and drink.

තත්ථ අන්නන්ති යාගුභත්තං. තං දදන්තො න ද්වාරෙ ඨපෙත්වා අදාසි, අථ ඛො අන්තොනිවෙසනෙ හරිතුපලිත්තට්ඨානෙ ලාජා චෙව පුප්ඵානි ච විකිරිත්වා ආසනං පඤ්ඤපෙත්වා විතානං බන්ධිත්වා ගන්ධධූමාදීහි සක්කාරං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං නිසීදාපෙත්වා යාගුං අදාසි. යාගුං දෙන්තො ච සබ්‍යඤ්ජනං අදාසි. යාගුපානාවසානෙ පාදෙ ධොවිත්වා තෙලෙන මක්ඛෙත්වා නානප්පකාරකං අනන්තං ඛජ්ජකං දත්වා පරියොසානෙ අනෙකසූපං අනෙකබ්‍යඤ්ජනං පණීතභොජනං අදාසි. පානං දෙන්තො අම්බපානාදිඅට්ඨවිධං පානං අදාසි, තම්පි යාගුභත්තං දත්වා. වත්ථං දෙන්තො න සුද්ධවත්ථමෙව අදාසි, එකපට්ටදුපට්ටාදිපහොනකං පන දත්වා සුචිම්පි අදාසි, සුත්තම්පි අදාසි, සුත්තං වට්ටෙසි, සූචිකම්මකරණට්ඨානෙ භික්ඛූනං ආසනානි, යාගුභත්තං, පාදමක්ඛනං, පිට්ඨිමක්ඛනං, රජනං, පණ්ඩුපලාසං, රජනදොණිකං, අන්තමසො චීවරරජනකං කප්පියකාරකම්පි අදාසි.

Herein, `anna` means gruel and cooked rice. When giving this, he did not give by placing it at the door; rather, inside the dwelling, in a place smeared with fresh cow-dung, having scattered roasted grain and flowers, prepared seats, hung a canopy, and made offerings with perfumes, incense, and the like, he had the community of bhikkhus seated and gave the gruel. And when giving gruel, he gave it with condiments. At the conclusion of the partaking of gruel, having washed their feet and anointed them with oil, he gave various and unlimited edibles, and at the end, he gave excellent food with many soups and many curries. When giving drink, he gave the eight kinds of drink beginning with mango drink; this too, after having given gruel and rice. When giving cloth, he did not give just plain cloth, but having given sufficient cloth for a single-layer, double-layer robe, and so on, he also gave a needle and also gave thread. He twisted the thread. In the place for doing needlework, he gave the bhikkhus seats, gruel and rice, foot-anointing oil, back-anointing oil, dye, faded leaves for dye, a dyeing trough, and at the very least, even an allowable attendant for dyeing robes.

යානන්ති උපාහනං. තං දදන්තොපි උපාහනත්ථවිකං උපාහනදණ්ඩකං මක්ඛනතෙලං හෙට්ඨා වුත්තානි ච අන්නාදීනි තස්සෙව පරිවාරං කත්වා අදාසි. මාලං දෙන්තොපි න සුද්ධමාලමෙව අදාසි, අථ ඛො නං ගන්ධෙහි මිස්සෙත්වා හෙට්ඨිමානි චත්තාරි තස්සෙව පරිවාරං කත්වා අදාසි. බොධිචෙතියආසනපොත්ථකාදිපූජනත්ථාය චෙව චෙතියඝරධූපනත්ථාය ච ගන්ධං දෙන්තොපි න සුද්ධගන්ධමෙව අදාසි, ගන්ධපිසනකනිසදාය චෙව පක්ඛිපනකභාජනෙන ච සද්ධිං හෙට්ඨිමානි පඤ්ච තස්ස පරිවාරං කත්වා අදාසි. චෙතියපූජාදීනං අත්ථාය හරිතාලමනොසිලාචීනපිට්ඨාදිවිලෙපනං දෙන්තොපි න සුද්ධවිලෙපනමෙව අදාසි, විලෙපනභාජනෙන සද්ධිං හෙට්ඨිමානි ඡ තස්ස පරිවාරං කත්වා අදාසි. සෙය්‍යාති මඤ්චපීඨං. තං දෙන්තොපි න සුද්ධකමෙව අදාසි, කොජවකම්බලපච්චත්ථරණමඤ්චප්පටිපාදකෙහි සද්ධිං අන්තමසො මඞ්ගුලසොධනදණ්ඩකං හෙට්ඨිමානි ච සත්ත තස්ස පරිවාරං කත්වා අදාසි. ආවසථං [Pg.107] දෙන්තොපි න ගෙහමත්තමෙව අදාසි, අථ ඛො නං මාලාකම්මලතාකම්මපටිමණ්ඩිතං සුපඤ්ඤත්තං මඤ්චපීඨං කාරෙත්වා හෙට්ඨිමානි අට්ඨ තස්ස පරිවාරං කත්වා අදාසි. පදීපෙය්‍යන්ති පදීපතෙලං. තං දෙන්තො චෙතියඞ්ගණෙ බොධියඞ්ගණෙ ධම්මස්සවනග්ගෙ වසනගෙහෙ පොත්ථකවාචනට්ඨානෙ ඉමිනා දීපං ජාලාපෙථාති න සුද්ධතෙලමෙව අදාසි, වට්ටි කපල්ලකතෙලභාජනාදීහි සද්ධිං හෙට්ඨිමානි නව තස්ස පරිවාරං කත්වා අදාසි. සුවිභත්තන්තරානීති සුවිභත්තඅන්තරානි.

`Yāna` means footwear. When giving it, he gave it having made the footwear-bag, the hooked stick for the footwear, the anointing oil, and the previously mentioned food and other items its requisites. When giving a garland, he did not give just a plain garland; rather, he gave it having mixed it with perfumes and having made the four preceding items its requisites. When giving perfume for the purpose of venerating the Bodhi tree, cetiya, seats, books, and so on, and for fumigating the cetiya-house, he did not give just plain perfume; he gave it together with a stone slab for grinding perfume and a container for putting it in, having made the five preceding items its requisites. When giving unguent such as orpiment, realgar, and Chinese powder for the purpose of venerating the cetiya and so on, he did not give just plain unguent; he gave it together with a container for the unguent, having made the six preceding items its requisites. `Seyyā` means a couch and chair. When giving it, he did not give just a bare one; he gave it together with a fleecy coverlet, a blanket, a spread, and couch-legs, and at the very least, a stick for clearing away bedbugs, having made the seven preceding items its requisites. When giving a lodging, he did not give just a mere house; rather, having had it adorned with flower-work and creeper-work and furnished with well-prepared couches and chairs, he gave it, having made the eight preceding items its requisites. `Padīpeyya` means lamp oil. When giving it, saying, 'With this, you should light a lamp in the cetiya-courtyard, in the Bodhi-courtyard, in the hall for listening to the Dhamma, in the dwelling house, and in the place for reading books,' he did not give just plain oil; he gave it together with a wick, a lamp-saucer, an oil container, and so on, having made the nine preceding items its requisites. `Suvibhattantarāni` means with well-divided interiors.

රාජානොති අභිසිත්තා. භොගියාති භොජකා කුමාරාති රාජකුමාරා. ඉධ කම්මං නාම සපරිවාරං දානං. කම්මසරික්ඛකං නාම සපරිවාරං කත්වා දානං අදාසීති ඉමිනා කාරණෙන සදෙවකො ලොකො ජානාතූති නිබ්බත්තං චක්කලක්ඛණං. ලක්ඛණං නාම තදෙව චක්කලක්ඛණං. ආනිසංසො මහාපරිවාරතා.

`Rājāno` means anointed kings. `Bhogiyā` means village headmen of great wealth. `Kumārā` means royal princes who are not yet anointed. Here, `kamma` is the volition for giving a gift together with its requisites. `Kammasarikkhaka` is the wheel-mark that arose as if with the intention, 'Let the world with its devas know for this reason: that he gave a gift complete with its requisites.' `Lakkhaṇa` means that very wheel-mark. The result is the state of having a great retinue.

205. තත්ථෙතං වුච්චතීති ඉමා තදත්ථපරිදීපනා ගාථා වුච්චන්ති. දුවිධා හි ගාථා හොන්ති – තදත්ථපරිදීපනා ච විසෙසත්ථපරිදීපනා ච. තත්ථ පාළිආගතමෙව අත්ථං පරිදීපනා තදත්ථපරිදීපනා නාම. පාළියං අනාගතං පරිදීපනා විසෙසත්ථපරිදීපනා නාම. ඉමා පන තදත්ථපරිදීපනා. තත්ථ පුරෙති පුබ්බෙ. පුරත්ථාති තස්සෙව වෙවචනං. පුරිමාසු ජාතීසූති ඉමිස්සා ජාතියා පුබ්බෙකතකම්මපටික්ඛෙපදීපනං. උබ්බෙගඋත්තාසභයාපනූදනොති උබ්බෙගභයස්ස ච උත්තාසභයස්ස ච අපනූදනො. උස්සුකොති අධිමුත්තො.

205. 'Tatthetaṃ vuccati' means: these verses that illuminate that meaning are spoken. Verses are indeed of two kinds: those that illuminate that meaning and those that illuminate a special meaning. Among them, a verse that illuminates only the meaning that has come in the Pāli is called `tadatthaparidīpanā`. A verse that illuminates a meaning that has not come in the Pāli is called `visesatthaparidīpanā`. These verses, however, are `tadatthaparidīpanā`. Therein, `pure` means previously. `Puratthā` is a synonym of that very word. The phrase `purimāsu jātīsu` is an exposition by way of rejecting the kamma done in the existence previous to this one, that is, in the Tusita heaven. `Ubbegauttāsabhayāpanūdano` means a dispeller of both the fear of agitation and the fear of fright. `Ussuko` means resolute.

සතපුඤ්ඤලක්ඛණන්ති සතෙන සතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන නිබ්බත්තං එකෙකං ලක්ඛණං. එවං සන්තෙ යො කොචි බුද්ධො භවෙය්‍යාති න රොචයිංසු, අනන්තෙසු පන චක්කවාළෙසු සබ්බෙ සත්තා එකෙකං කම්මං සතක්ඛත්තුං කරෙය්‍යුං, එත්තකෙහි ජනෙහි කතං කම්මං බොධිසත්තො එකොව එකෙකං සතගුණං කත්වා නිබ්බත්තො. තස්මා ‘‘සතපුඤ්ඤලක්ඛණො’’ති ඉමමත්ථං රොචයිංසු. මනුස්සාසුරසක්කරක්ඛසාති මනුස්සා ච අසුරා ච සක්කා ච රක්ඛසා ච.

`Satapuññalakkhaṇa` means that each single mark is produced by a hundred meritorious deeds. This being the case, the commentators did not approve of the idea that just anyone could become a Buddha. Rather, they held that in countless world-systems, all beings might perform each single kamma a hundred times; the Bodhisatta alone was brought into being by performing each single kamma a hundred times more powerfully than the kamma done by that many people. Therefore, the commentators approved this meaning: 'one who has the marks produced by manifold merit.' (Here, the word `sata` is intended to mean an innumerable amount). `Manussāsurasakkarakkhasā` means humans, asuras, sakkas, and rakkhasas.

ආයතපණ්හිතාදිතිලක්ඛණවණ්ණනා

The Explanation of the Three Marks Beginning with the Long Heel.

206. අන්තරාති පටිසන්ධිතො සරසචුතියා අන්තරෙ. ඉධ කම්මං නාම පාණාතිපාතා විරති. කම්මසරික්ඛකං නාම පාණාතිපාතං කරොන්තො පදසද්දසවනභයා [Pg.108] අග්ගග්ගපාදෙහි අක්කමන්තා ගන්ත්වා පරං පාතෙන්ති. අථ තෙ ඉමිනා කාරණෙන තෙසං තං කම්මං ජනො ජානාතූති අන්තොවඞ්කපාදා වා බහිවඞ්කපාදා වා උක්කුටිකපාදා වා අග්ගකොණ්ඩා වා පණ්හිකොණ්ඩා වා භවන්ති. අග්ගපාදෙහි ගන්ත්වා පරස්ස අමාරිතභාවං පන තථාගතස්ස සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති ආයතපණ්හි මහාපුරිසලක්ඛණං නිබ්බත්තති. තථා පරං ඝාතෙන්තා උන්නතකායෙන ගච්ඡන්තා අඤ්ඤෙ පස්සිස්සන්තීති ඔනතා ගන්ත්වා පරං ඝාතෙන්ති. අථ තෙ එවමිමෙ ගන්ත්වා පරං ඝාතයිංසූති නෙසං තං කම්මං ඉමිනා කාරණෙන පරො ජානාතූති ඛුජ්ජා වා වාමනා වා පීඨසප්පි වා භවන්ති. තථාගතස්ස පන එවං ගන්ත්වා පරෙසං අඝාතිතභාවං ඉමිනා කාරණෙන සදෙවකො ලොකො ජානාතූති බ්‍රහ්මුජුගත්තමහාපුරිසලක්ඛණං නිබ්බත්තති. තථා පරං ඝාතෙන්තා ආවුධං වා මුග්ගරං වා ගණ්හිත්වා මුට්ඨිකතහත්ථා පරං ඝාතෙන්ති. තෙ එවං තෙසං පරස්ස ඝාතිතභාවං ඉමිනා කාරණෙන ජනො ජානාතූති රස්සඞ්ගුලී වා රස්සහත්ථා වා වඞ්කඞ්ගුලී වා ඵණහත්ථකා වා භවන්ති. තථාගතස්ස පන එවං පරෙසං අඝාතිතභාවං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති දීඝඞ්ගුලිමහාපුරිසලක්ඛණං නිබ්බත්තති. ඉදමෙත්ථ කම්මසරික්ඛකං. ඉදමෙව පන ලක්ඛණත්තයං ලක්ඛණං නාම. දීඝායුකභාවො ලක්ඛණානිසංසො.

206. Here, `antara` means in the interval between rebirth-linking and natural death. Here, `kamma` is abstinence from killing living beings. The correspondence of kamma is as follows: those who commit killing, from fear of hearing footsteps, go stepping on the very tips of their feet and kill another. Then, so that people might know that kamma of theirs by this sign, they are born with inwardly curved feet, or outwardly curved feet, or squatting feet, or short-tipped feet, or short-heeled feet. However, so that the world with its devas might know by this sign the Tathāgata's state of not having killed another while going on the tips of his feet, the great man's characteristic of having long heels arises. Similarly, those who kill others, thinking, 'If we go with an upright body, others will see,' go with bent bodies and kill another. Then, so that another might know that kamma of theirs by this sign—that they went and killed in this way—they are born as hunchbacks, or dwarfs, or those who move by dragging their seats. However, so that the world with its devas might know by this sign the Tathāgata's state of not having killed others while going in such a way, the great man's characteristic of having a body as straight as a Brahmā's arises. Similarly, those who kill others, having taken a weapon or a club, kill another with clenched fists. Then, so that people might know by this sign their state of having killed another, they are born with short fingers, or short hands, or crooked fingers, or webbed hands. However, so that the world with its devas might know by this sign the Tathāgata's state of not having killed others in such a way, the great man's characteristic of having long fingers arises. This, here, is the correspondence of kamma. These very three characteristics are called the marks. The state of having a long life is the benefit of the marks.

207. මරණවධභයත්තනොති එත්ථ මරණසඞ්ඛාතො වධො මරණවධො, මරණවධතො භයං මරණවධභයං, තං අත්තනො ජානිත්වා. පටිවිරතො පරංමාරණායාති යථා මය්හං මරණතො භයං මම ජීවිතං පියං, එවං පරෙසම්පීති ඤත්වා පරං මාරණතො පටිවිරතො අහොසි. සුචරිතෙනාති සුචිණ්ණෙන. සග්ගමගමාති සග්ගං ගතො.

207. Here, `maraṇavadhabhayatta` means that `vadha` (killing) is reckoned as `maraṇa` (death), thus `maraṇavadha`; and the fear arising from `maraṇavadha` is `maraṇavadhabhaya`, knowing this for oneself. `Paṭivirato paraṃmāraṇāya` means: knowing, 'Just as death is fearful to me and life is dear to me, so it is for others,' he refrained from killing others. `Sucaritena` means by that which is well-practiced. `Saggamagamā` means he went to heaven.

චවිය පුනරිධාගතොති චවිත්වා පුන ඉධාගතො. දීඝපාසණ්හිකොති දීඝපණ්හිකො. බ්‍රහ්මාව සුජූති බ්‍රහ්මා විය සුට්ඨු උජු.

`Caviya punaridhāgato` means having passed away, he has come here again. `Dīghapāsaṇhika` means long-heeled. `Brahmāva suju` means exceedingly straight like a Brahmā.

සුභුජොති සුන්දරභුජො. සුසූති මහල්ලකකාලෙපි තරුණරූපො. සුසණ්ඨිතොති සුසණ්ඨානසම්පන්නො. මුදුතලුනඞ්ගුලියස්සාති මුදූ ච තලුනා ච අඞ්ගුලියො අස්ස. තීභීති තීහි. පුරිසවරග්ගලක්ඛණෙහීති පුරිසවරස්ස [Pg.109] අග්ගලක්ඛණෙහි. චිරයපනායාති චිරං යාපනාය, දීඝායුකභාවාය.

`Subhuja` means with beautiful arms. `Susu` means youthful in appearance even in old age. `Susaṇṭhita` means endowed with excellent proportions. `Mudutalunaṅguliyassa` means his fingers are both soft and tender. `Tīhīti` means with three. `Purisavaraggalakkhaṇehi` means with the principal marks of a most excellent man. `Cirayapanāya` means for long sustenance, for the state of having a long life.

චිරං යපෙතීති චිරං යාපෙති. චිරතරං පබ්බජති යදි තතොති තතො චිරතරං යාපෙති, යදි පබ්බජතීති අත්ථො. යාපයති ච වසිද්ධිභාවනායාති වසිප්පත්තො හුත්වා ඉද්ධිභාවනාය යාපෙති.

`Ciraṃ yapeti` means he sustains his life for a long time. `Cirataraṃ pabbajati yadi tato` means: if he goes forth, he sustains his life even longer than that; this is the meaning. `Yāpayati ca vasiddhibhāvanāyāti` means: having attained mastery, he sustains his life through the development of the bases of psychic power.

සත්තුස්සදතාලක්ඛණවණ්ණනා

The Explanation of the Characteristic of Having Seven Prominences

208. රසිතානන්ති රසසම්පන්නානං. ‘‘ඛාදනීයාන’’න්තිආදීසු ඛාදනීයානි නාම පිට්ඨඛජ්ජකාදීනි. භොජනීයානීති පඤ්ච භොජනානි. සායනීයානීති සායිතබ්බානි සප්පිනවනීතාදීනි. ලෙහනීයානීති නිල්ලෙහිතබ්බානි පිට්ඨපායාසාදීනි. පානානීති අට්ඨ පානකානි.

208. `Rasitānaṃ` means of those endowed with flavor. Among `khādanīyānaṃ` and so on, `khādanīyāni` refers to hard foods such as those made from flour. `Bhojanīyāni` are the five staple foods. `Sāyanīyāni` are items to be savored, such as ghee and fresh butter. `Lehanīyāni` are items to be licked, such as rice-gruel with flour. `Pānāni` are the eight kinds of drinks.

ඉධ කම්මං නාම කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි දින්නං ඉදං පණීතභොජනදානං. කම්මසරික්ඛකං නාම ලූඛභොජනෙ කුච්ඡිගතෙ ලොහිතං සුස්සති, මංසං මිලායති. තස්මා ලූඛදායකා සත්තා ඉමිනා කාරණෙන නෙසං ලූඛභොජනස්ස දින්නභාවං ජනො ජානාතූති අප්පමංසා අප්පලොහිතා මනුස්සපෙතා විය දුල්ලභන්නපානා භවන්ති. පණීතභොජනෙ පන කුච්ඡිගතෙ මංසලොහිතං වඩ්ඪති, පරිපුණ්ණකායා පාසාදිකා අභිරූපදස්සනා හොන්ති. තස්මා තථාගතස්ස දීඝරත්තං පණීතභොජනදායකත්තං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති සත්තුස්සදමහාපුරිසලක්ඛණං නිබ්බත්තති. ලක්ඛණං නාම සත්තුස්සදලක්ඛණමෙව. පණීතලාභිතා ආනිසංසො.

Here, the `kamma` is the giving of excellent food over four incalculable aeons and one hundred thousand more aeons. The correspondence of kamma is as follows: when coarse food enters the stomach, the blood dries up and the flesh withers. Therefore, so that people might know by this sign that they were givers of coarse food, such beings are born with little flesh and little blood, like human petas for whom food and drink are difficult to obtain. When excellent food enters the stomach, however, the flesh and blood increase, and their bodies become full, pleasing, and beautiful to behold. Therefore, so that the world with its devas might know by this sign that the Tathāgata was a giver of excellent food for a long time, the great man's characteristic of the seven prominences arises. The characteristic is precisely the characteristic of the seven prominences. The benefit is the state of being a recipient of excellent things.

209. ඛජ්ජභොජ්ජමථලෙය්‍යසායිතන්ති ඛජ්ජකඤ්ච භොජනඤ්ච ලෙහනීයඤ්ච සායනීයඤ්ච. උත්තමග්ගරසදායකොති උත්තමො අග්ගරසදායකො, උත්තමානං වා අග්ගරසානං දායකො.

209. `Khajjabhojjamathaleyyasāyita` means hard food, staple food, lickable food, and savored food. `Uttamaggarasadāyaka` means an excellent giver of the foremost flavors, or a giver of the foremost among excellent flavors.

සත්ත චුස්සදෙති සත්ත ච උස්සදෙ. තදත්ථජොතකන්ති ඛජ්ජභොජ්ජාදිජොතකං, තෙසං ලාභසංවත්තනිකන්ති අත්ථො. පබ්බජම්පි චාති පබ්බජමානොපි ච. තදාධිගච්ඡතීති තං අධිගච්ඡති. ලාභිරුත්තමන්ති ලාභි උත්තමං.

`Satta cussadeti` means the seven prominences. `Tadatthajotaka` means it indicates hard food, staple food, and so on; the meaning is that it is conducive to the gain of these. `Pabbajampi ca` means and even when having gone forth. `Tadādhigacchati` means he attains that. `Lābhiruttamanti` means he is a recipient of the most excellent things.

කරචරණාදිලක්ඛණවණ්ණනා

Explanation of the Characteristics of the Hands, Feet, and so on

210. දානෙනාතිආදීසු [Pg.110] එකච්චො දානෙනෙව සඞ්ගණ්හිතබ්බො හොති, තං දානෙන සඞ්ගහෙසි. පබ්බජිතානං පබ්බජිතපරික්ඛාරං, ගිහීනං ගිහිපරික්ඛාරං අදාසි.

210. In the passage beginning with `Dānena`: a certain person is to be won over by giving alone; he won him over by giving. To those who had gone forth, he gave the requisites of one who has gone forth; to householders, he gave the requisites of a householder.

පෙය්‍යවජ්ජෙනාති එකච්චො හි ‘‘අයං දාතබ්බං නාම දෙති, එකෙන පන වචනෙන සබ්බං මක්ඛෙත්වා නාසෙති, කිං එතස්ස දාන’’න්ති වත්තා හොති. එකච්චො ‘‘අයං කිඤ්චාපි දානං න දෙති, කථෙන්තො පන තෙලෙන විය මක්ඛෙති. එසො දෙතු වා මා වා, වචනමෙව තස්ස සහස්සං අග්ඝතී’’ති වත්තා හොති. එවරූපො පුග්ගලො දානං න පච්චාසීසති, පියවචනමෙව පච්චාසීසති. තං පියවචනෙන සඞ්ගහෙසි.

`Peyyavajjenāti`: for a certain person is spoken of thus: 'This one gives what should be given, but with a single word, he smears and ruins it all. What is the use of his gift?' Another is spoken of thus: 'Although this one gives no gift, when he speaks, he anoints one as if with oil. Whether he gives or not, his speech alone is worth a thousand.' Such a person does not expect a gift; he expects only pleasing words. He won him over with pleasing words.

අත්ථචරියායාති අත්ථසංවඩ්ඪනකථාය. එකච්චො හි නෙව දානං, න පියවචනං පච්චාසීසති. අත්තනො හිතකථං වඩ්ඪිතකථමෙව පච්චාසීසති. එවරූපං පුග්ගලං ‘‘ඉදං තෙ කාතබ්බං, ඉදං තෙ න කාතබ්බං. එවරූපො පුග්ගලො සෙවිතබ්බො, එවරූපො පුග්ගලො න සෙවිතබ්බො’’ති එවං අත්ථචරියාය සඞ්ගහෙසි.

“Beneficial conduct” means talk that promotes welfare. For a certain person expects neither a gift nor pleasing words. He expects only talk that is for his own welfare and growth. Such a person he won over by beneficial conduct, by saying: “This should be done by you; this should not be done by you. Such a person should be associated with; such a person should not be associated with.”

සමානත්තතායාති සමානසුඛදුක්ඛභාවෙන. එකච්චො හි දානාදීසු එකම්පි න පච්චාසීසති, එකාසනෙ නිසජ්ජං, එකපල්ලඞ්කෙ සයනං, එකතො භොජනන්ති එවං සමානසුඛදුක්ඛතං පච්චාසීසති. තත්ථ ජාතියා හීනො භොගෙන අධිකො දුස්සඞ්ගහො හොති. න හි සක්කා තෙන සද්ධිං එකපරිභොගො කාතුං, තථා අකරියමානෙ ච සො කුජ්ඣති. භොගෙන හීනො ජාතියා අධිකොපි දුස්සඞ්ගහො හොති. සො හි ‘‘අහං ජාතිමා’’ති භොගසම්පන්නෙන සද්ධිං එකපරිභොගං න ඉච්ඡති, තස්මිං අකරියමානෙ කුජ්ඣති. උභොහිපි හීනො පන සුසඞ්ගහො හොති. න හි සො ඉතරෙන සද්ධිං එකපරිභොගං ඉච්ඡති, න අකරියමානෙ ච කුජ්ඣති. උභොහි සදිසොපි සුසඞ්ගහොයෙව. භික්ඛූසු දුස්සීලො දුස්සඞ්ගහො හොති. න හි සක්කා තෙන සද්ධිං එකපරිභොගො කාතුං, තථා අකරියමානෙ ච කුජ්ඣති. සීලවා සුසඞ්ගහො හොති. සීලවා හි අදීයමානෙපි අකරියමානෙපි න කුජ්ඣති. අඤ්ඤං අත්තනා [Pg.111] සද්ධිං පරිභොගං අකරොන්තම්පි න පාපකෙන චිත්තෙන පස්සති. පරිභොගොපි තෙන සද්ධිං සුකරො හොති. තස්මා එවරූපං පුග්ගලං එවං සමානත්තතාය සඞ්ගහෙසි.

“Even-mindedness” means having a similar experience of pleasure and pain. For some do not expect even a single thing in giving and such acts, but they do expect similarity in pleasure and pain, such as sitting on the same seat, lying on the same couch, or eating together. In this regard, one who is inferior by birth but superior in wealth is difficult to win over. For it is not possible to share things in common with such a person, and if it is not done, they become angry. One who is inferior in wealth but superior by birth is also difficult to win over. For such a person, thinking, “I am of high birth,” desires to share things in common with one who is wealthy, and if it is not done, they become angry. However, one who is inferior in both respects is easy to win over. For they do not desire to share things in common with the other, nor do they become angry if it is not done. One who is similar in both respects is also easy to win over. Among monks, an immoral one is difficult to win over. For it is not possible to share things in common with such a person, and if it is not done, they become angry. A virtuous one is easy to win over. For a virtuous person does not become angry even if something is not given or not done. They do not view another who does not share things in common with them with a wicked mind. Sharing with them is also easy. Therefore, he won over such a person by means of such even-mindedness.

සුසඞ්ගහිතාස්ස හොන්තීති සුසඞ්ගහිතා අස්ස හොන්ති. දෙතු වා මා වා දෙතු, කරොතු වා මා වා කරොතු, සුසඞ්ගහිතාව හොන්ති, න භිජ්ජන්ති. ‘‘යදාස්ස දාතබ්බං හොති, තදා දෙති. ඉදානි මඤ්ඤෙ නත්ථි, තෙන න දෙති. කිං මයං දදමානමෙව උපට්ඨහාම? අදෙන්තං අකරොන්තං න උපට්ඨහාමා’’ති එවං චින්තෙන්ති.

“They are well won over by him” means they are well won over by him. Whether he gives or does not give, whether he acts or does not act, they remain well won over; they are not divided. They think thus: “When he has something to give, he gives. Now, it seems, he has nothing; therefore, he does not give. Should we attend only upon him when he is giving? Should we not attend upon him when he is not giving and not acting?”

ඉධ කම්මං නාම දීඝරත්තං කතං දානාදිසඞ්ගහකම්මං. කම්මසරික්ඛකං නාම යො එවං අසඞ්ගාහකො හොති, සො ඉමිනා කාරණෙනස්ස අසඞ්ගාහකභාවං ජනො ජානාතූති ථද්ධහත්ථපාදො චෙව හොති, විසමට්ඨිතාවයවලක්ඛණො ච. තථාගතස්ස පන දීඝරත්තං සඞ්ගාහකභාවං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති ඉමානි ද්වෙ ලක්ඛණානි නිබ්බත්තන්ති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණද්වයං. සුසඞ්ගහිතපරිජනතා ආනිසංසො.

Here, “kamma” refers to the kamma of supporting others through giving and so on, performed for a long time. “That which is similar to the kamma” means: regarding one who is unsupportive, it is so that people may know his unsupportive nature by this sign that he has stiff hands and feet and the characteristic of unevenly set limbs. On the other hand, so that the world with its devas may know by this sign the Tathāgata’s supportive nature practiced for a long time, these two characteristics arise. “Characteristic” refers to this very pair of characteristics. The result is having a well-supported retinue.

211. කරියාති කරිත්වා. චරියාති චරිත්වා. අනවමතෙනාති අනවඤ්ඤාතෙන. ‘‘අනපමොදෙනා’’තිපි පාඨො, න අප්පමොදෙන, න දීනෙන න ගබ්භිතෙනාති අත්ථො.

211. “Kariyā” means having done. “Cariyā” means having practiced. “Not despised” means not looked down upon. There is also the reading “anapamodena,” which means not with sadness, not with dejection, not with arrogance.

චවියාති චවිත්වා. අතිරුචිර සුවග්ගු දස්සනෙය්‍යන්ති අතිරුචිරඤ්ච සුපාසාදිකං සුවග්ගු ච සුට්ඨු ඡෙකං දස්සනෙය්‍යඤ්ච දට්ඨබ්බයුත්තං. සුසු කුමාරොති සුට්ඨු සුකුමාරො.

“Caviyā” means having passed away. “Exceedingly radiant, very lovely, and beautiful” means exceedingly radiant, very pleasing, very lovely, truly excellent, beautiful, and fit to be seen. “Very delicate” means exceedingly delicate.

පරිජනස්සවොති පරිජනො අස්සවො වචනකරො. විධෙය්‍යොති කත්තබ්බාකත්තබ්බෙසු යථාරුචි විධාතබ්බො. මහිමන්ති මහිං ඉමං. පියවදූ හිතසුඛතං ජිගීසමානොති පියවදො හුත්වා හිතඤ්ච සුඛඤ්ච පරියෙසමානො. වචනපටිකරස්සා භිප්පසන්නාති වචනපටිකරා අස්ස අභිප්පසන්නා. ධම්මානුධම්මන්ති ධම්මඤ්ච අනුධම්මඤ්ච.

“His retinue is obedient” means the retinue is obedient, doing as told. “Malleable” means one can be directed as one wishes in what should and should not be done. “This earth” means this earth. “Speaking endearing words, seeking welfare and happiness” means, having spoken endearing words, seeking welfare and happiness. “Those who follow his words are exceedingly pleased” means those who follow his words are exceedingly pleased with him. “The Dhamma and what conforms to the Dhamma” means the supramundane Dhamma and the Dhamma conforming to it, which are samatha and vipassanā.

උස්සඞ්ඛපාදාදිලක්ඛණවණ්ණනා

The Explanation of the Characteristics beginning with High-Arched Feet

212. අත්ථූපසංහිතන්ති [Pg.112] ඉධලොකපරලොකත්ථනිස්සිතං. ධම්මූපසංහිතන්ති දසකුසලකම්මපථනිස්සිතං. බහුජනං නිදංසෙසීති බහුජනස්ස නිදංසනකථං කථෙසි. පාණීනන්ති සත්තානං. ‘‘අග්ගො’’තිආදීනි සබ්බානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. ඉධ කම්මං නාම දීඝරත්තං භාසිතා උද්ධඞ්ගමනීයා අත්ථූපසංහිතා වාචා. කම්මසරික්ඛකං නාම යො එවරූපං උග්ගතවාචං න භාසති, සො ඉමිනා කාරණෙන උග්ගතවාචාය අභාසනං ජනො ජානාතූති අධොසඞ්ඛපාදො ච හොති අධොනතලොමො ච. තථාගතස්ස පන දීඝරත්තං එවරූපාය උග්ගතවාචාය භාසිතභාවං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති උස්සඞ්ඛපාදලක්ඛණඤ්ච උද්ධග්ගලොමලක්ඛණඤ්ච නිබ්බත්තති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණද්වයං. උත්තමභාවො ආනිසංසො.

212. “Connected with benefit” means connected with benefit in this world and the next. “Connected with the Dhamma” means connected with the ten wholesome courses of action. “He showed to many people” means he spoke words of instruction to many people. “Beings” means living beings. All the terms beginning with “foremost” are synonyms for one another. Here, “kamma” means words connected with benefit, which lead one upwards, spoken for a long time. “That which is similar to the kamma” means: regarding one who does not speak such lofty words, it is as if with the intention, “Let people know by this sign that he does not speak lofty words,” that he has low-set ankles and downward-pointing body-hairs. But, as if with the intention, “Let the world with its devas know by this sign that the Tathāgata has for a long time spoken such lofty words,” the characteristic of high-arched feet and the characteristic of upward-pointing body-hairs arise. “Characteristic” means these very two characteristics. Excellence is the result.

213. එරයන්ති භණන්තො. බහුජනං නිදංසයීති බහුජනස්ස හිතං දස්සෙති. ධම්මයාගන්ති ධම්මදානයඤ්ඤං.

213. “Speaking” means uttering. “He showed to many people” means he shows the welfare of many people. “The sacrifice of the Dhamma” means the sacrificial offering that is the gift of the Dhamma.

උබ්භමුප්පතිතලොමවා සසොති සො එස උද්ධග්ගතලොමවා හොති. පාදගණ්ඨිරහූති පාදගොප්ඵකා අහෙසුං. සාධුසණ්ඨිතාති සුට්ඨු සණ්ඨිතා. මංසලොහිතාචිතාති මංසෙන ච ලොහිතෙන ච ආචිතා. තචොත්ථතාති තචෙන පරියොනද්ධා නිගුළ්හා. වජතීති ගච්ඡති. අනොමනික්කමොති අනොමවිහාරී සෙට්ඨවිහාරී.

“He has upward-pointing body-hairs” means that this one has upward-pointing body-hairs. “His ankles were concealed” means the ankles were well-established, filled with flesh and blood, enveloped by skin, and concealed. “He moves” means he goes. “Of unblemished gait” means having an unblemished abiding, a supreme abiding.

එණිජඞ්ඝලක්ඛණවණ්ණනා

The Explanation of the Characteristic of Antelope-like Calves

214. සිප්පං වාතිආදීසු සිප්පං නාම ද්වෙ සිප්පානි – හීනඤ්ච සිප්පං, උක්කට්ඨඤ්ච සිප්පං. හීනං නාම සිප්පං නළකාරසිප්පං, කුම්භකාරසිප්පං පෙසකාරසිප්පං නහාපිතසිප්පං. උක්කට්ඨං නාම සිප්පං ලෙඛා මුද්දා ගණනා. විජ්ජාති අහිවිජ්ජාදිඅනෙකවිධා. චරණන්ති පඤ්චසීලං දසසීලං පාතිමොක්ඛසංවරසීලං. කම්මන්ති කම්මස්සකතාජානනපඤ්ඤා. කිලිස්සෙය්‍යුන්ති කිලමෙය්‍යුං. අන්තෙවාසිකවත්තං නාම දුක්ඛං, තං නෙසං මා චිරමහොසීති චින්තෙසි.

214. In the phrase 'or skill,' etc., skill means two kinds of skills: low skill and excellent skill. Low skill means the skill of a reed-worker, the skill of a potter, the skill of a weaver, and the skill of a barber. Excellent skill means writing, finger-computation, and counting. 'Knowledge' means many kinds of arts, beginning with snake-charming. 'Conduct' means the five precepts, the ten precepts, and the restraint of the Pātimokkha. 'Kamma' means the wisdom of knowing that kamma is one's own property. 'They would be troubled' means they would become weary. The duty of a resident pupil is difficult; he thought, 'May that not last long for them.'

රාජාරහානීති රඤ්ඤො අනුරූපානි හත්ථිඅස්සාදීනි, තානියෙව රඤ්ඤො සෙනාය අඞ්ගභූතත්තා රාජඞ්ගානීති වුච්චන්ති. රාජූපභොගානීති රඤ්ඤො [Pg.113] උපභොගපරිභොගභණ්ඩානි, තානි චෙව සත්තරතනානි ච. රාජානුච්ඡවිකානීති රඤ්ඤො අනුච්ඡවිකානි. තෙසංයෙව සබ්බෙසං ඉදං ගහණං. සමණාරහානීති සමණානං අනුරූපානි චීවරාදීනි. සමණඞ්ගානීති සමණානං කොට්ඨාසභූතා චතස්සො පරිසා. සමණූපභොගානීති සමණානං උපභොගපරික්ඛාරා. සමණානුච්ඡවිකානීති තෙසංයෙව අධිවචනං.

'Fit for a king' means things suitable for a king, such as elephants and horses; these very things are called 'royal limbs' because they are constituent parts of the king’s army. 'For a king’s use' means the goods for a king’s use and enjoyment, namely those things and the seven treasures. 'Befitting a king' means suitable for a king; this is a term that includes all of those things. 'Fit for an ascetic' means things suitable for ascetics, such as robes, etc. 'Limbs of an ascetic' means the four assemblies, which are their constituent parts. 'For an ascetic’s use' means the requisites for an ascetic’s use. 'Befitting an ascetic' is a designation for those very things.

ඉධ පන කම්මං නාම දීඝරත්තං සක්කච්චං සිප්පාදිවාචනං. කම්මසරික්ඛකං නාම යො එවං සක්කච්චං සිප්පං අවාචෙන්තො අන්තෙවාසිකෙ උක්කුටිකාසනජඞ්ඝපෙසනිකාදීහි කිලමෙති, තස්ස ජඞ්ඝමංසං ලිඛිත්වා පාතිතං විය හොති. තථාගතස්ස පන සක්කච්චං වාචිතභාවං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති අනුපුබ්බඋග්ගතවට්ටිතං එණිජඞ්ඝලක්ඛණං නිබ්බත්තති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණං. අනුච්ඡවිකලාභිතා ආනිසංසො.

Here, kamma means diligently teaching skills and so on for a long time. 'Similar to kamma' means: whoever, not diligently teaching a skill in this way, wearies his pupils with such things as making them squat or sending them on errands that tire their calves; the calf-flesh of that teacher is as if scraped and worn away. But, with the intention 'Let the world with its devas know by this reason that the Tathāgata has diligently taught skills,' the characteristic of having gradually tapering and rounded, eṇī-like calves arises. 'Characteristic' means this very characteristic. The benefit is the state of receiving suitable requisites.

215. යදූපඝාතායාති යං සිප්පං කස්සචි උපඝාතාය න හොති. කිලිස්සතීති කිලමිස්සති. සුඛුමත්තචොත්ථතාති සුඛුමත්තචෙන පරියොනද්ධා. කිං පන අඤ්ඤෙන කම්මෙන අඤ්ඤං ලක්ඛණං නිබ්බත්තතීති? න නිබ්බත්තති. යං පන නිබ්බත්තති, තං අනුබ්‍යඤ්ජනං හොති, තස්මා ඉධ වුත්තං.

215. 'Which is not for the harm' means whatever skill is not for the harm of anyone. 'He is troubled' means he will become weary. 'Having delicate skin' means enveloped by delicate skin. The question is: 'But does another characteristic arise from another kamma?' It does not arise. Whatever does arise, that is a secondary characteristic; therefore it is mentioned here.

සුඛුමච්ඡවිලක්ඛණවණ්ණනා

Exposition on the Characteristic of Subtle Skin

216. සමණං වාති සමිතපාපට්ඨෙන සමණං. බ්‍රාහ්මණං වාති බාහිතපාපට්ඨෙන බ්‍රාහ්මණං.

216. 'Or a recluse' (samaṇa) means one who has calmed evil; thus, a recluse. 'Or a brahmin' (brāhmaṇa) means one who has banished evil; thus, a brahmin.

මහාපඤ්ඤොතිආදීසු මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතො හොතීති අත්ථො. තත්‍රිදං මහාපඤ්ඤාදීනං නානත්තං.

In the phrase ‘endowed with great wisdom’ and so forth, the meaning is that he is endowed with great wisdom and so forth. Herein is the diversity of great wisdom and so forth.

තත්ථ කතමා මහාපඤ්ඤා? මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා, මහන්තෙ සමාධික්ඛන්ධෙ පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ විමුත්තික්ඛන්ධෙ විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා. මහන්තානි ඨානාඨානානි මහන්තා විහාරසමාපත්තියො මහන්තානි අරියසච්චානි මහන්තෙ සතිපට්ඨානෙ සම්මප්පධානෙ ඉද්ධිපාදෙ මහන්තානි ඉන්ද්‍රියානි බලානි මහන්තෙ බොජ්ඣඞ්ගෙ මහන්තෙ අරියමග්ගෙ මහන්තානි සාමඤ්ඤඵලානි මහන්තා අභිඤ්ඤායො මහන්තං පරමත්ථං නිබ්බානං පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා.

Herein, what is great wisdom? It is great wisdom because it encompasses the great aggregates of virtue. It is great wisdom because it encompasses the great aggregates of concentration, wisdom, liberation, and the knowledge and vision of liberation. It is great wisdom because it encompasses great possibilities and impossibilities, great meditative attainments, great Noble Truths, great foundations of mindfulness, great right efforts, great bases of psychic power, great faculties, great powers, great factors of enlightenment, the great Noble Path, great fruits of recluseship, great direct knowledges, and the great ultimate reality, Nibbāna.

කතමා [Pg.114] පුථුපඤ්ඤා? පුථුනානාඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤා. පුථුනානාධාතූසු පුථුනානාආයතනෙසු පුථුනානාපටිච්චසමුප්පාදෙසු පුථුනානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසු පුථුනානාඅත්ථෙසු ධම්මෙසු නිරුත්තීසු පටිභානෙසු. පුථුනානාසීලක්ඛන්ධෙසු පුථුනානාසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාදස්සනක්ඛන්ධෙසු පුථුනානාඨානාඨානෙසු පුථුනානාවිහාරසමාපත්තීසු පුථුනානාඅරියසච්චෙසු පුථුනානාසතිපට්ඨානෙසු සම්මප්පධානෙසු ඉද්ධිපාදෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු බලෙසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු පුථුනානාඅරියමග්ගෙසු සාමඤ්ඤඵලෙසු අභිඤ්ඤාසු පුථුජ්ජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්ම පරමත්ථෙ නිබ්බානෙ ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤා.

What is extensive wisdom? It is extensive wisdom because knowledge operates in diverse aggregates. It is extensive wisdom because knowledge operates in diverse elements, diverse sense bases, diverse dependent originations, diverse emptinesses that are unobtainable, diverse meanings, diverse phenomena, diverse expressions, and diverse analytical insights; in diverse aggregates of virtue, diverse aggregates of concentration, wisdom, liberation, and the knowledge and vision of liberation; in diverse possibilities and impossibilities, diverse meditative attainments, diverse Noble Truths, diverse foundations of mindfulness, diverse right efforts, diverse bases of psychic power, diverse faculties, diverse powers, diverse factors of enlightenment, diverse Noble Paths, diverse fruits of recluseship, and diverse direct knowledges; and because, transcending the states common to ordinary people, knowledge operates in the ultimate reality, Nibbāna.

කතමා හාසපඤ්ඤා? ඉධෙකච්චො හාසබහුලො වෙදබහුලො තුට්ඨිබහුලො පාමොජ්ජබහුලො සීලං පරිපූරෙති ඉන්ද්‍රියසංවරං පරිපූරෙති භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතං ජාගරියානුයොගං සීලක්ඛන්ධං සමාධික්ඛන්ධං පඤ්ඤාක්ඛන්ධං විමුත්තික්ඛන්ධං විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධං පරිපූරෙතීති හාසපඤ්ඤා. හාසබහුලො…පෙ… පාමොජ්ජබහුලො ඨානාඨානං පටිවිජ්ඣතීති හාසපඤ්ඤා. හාසබහුලො විහාරසමාපත්තියො පරිපූරෙතීති හාසපඤ්ඤා. හාසබහුලො අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣතීති හාසපඤ්ඤා. සතිපට්ඨානෙ සම්මප්පධානෙ ඉද්ධිපාදෙ ඉන්ද්‍රියානි බලානි බොජ්ඣඞ්ගෙ අරියමග්ගං භාවෙතීති හාසපඤ්ඤා. හාසබහුලො සාමඤ්ඤඵලානි සච්ඡිකරොතීති හාසපඤ්ඤා. අභිඤ්ඤායො පටිවිජ්ඣතීති හාසපඤ්ඤා. හාසබහුලො වෙදතුට්ඨිපාමොජ්ජබහුලො පරමත්ථං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතීති හාසපඤ්ඤා.

What is wisdom associated with delight? Here, someone who is frequently delighted, frequently experiencing joy, frequently experiencing gladness, and frequently experiencing happiness, perfects virtue, perfects sense restraint, perfects moderation in eating, perfects devotion to wakefulness, perfects the aggregate of virtue, the aggregate of concentration, the aggregate of wisdom, the aggregate of liberation, and the aggregate of the knowledge and vision of liberation—this is wisdom associated with delight. One who is frequently delighted… frequently experiencing happiness penetrates what is possible and impossible—this is wisdom associated with delight. One who is frequently delighted perfects the meditative attainments—this is wisdom associated with delight. One who is frequently delighted penetrates the Noble Truths—this is wisdom associated with delight. One develops the foundations of mindfulness, the right efforts, the bases of psychic power, the faculties, the powers, the factors of enlightenment, and the Noble Path—this is wisdom associated with delight. One who is frequently delighted realizes the fruits of recluseship—this is wisdom associated with delight. One penetrates the direct knowledges—this is wisdom associated with delight. One who is frequently delighted, experiencing joy, gladness, and happiness, realizes the ultimate reality, Nibbāna—this is wisdom associated with delight.

කතමා ජවනපඤ්ඤා? යංකිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං තං රූපං අනිච්චතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. දුක්ඛතො ඛිප්පං අනත්තතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං, සබ්බං තං විඤ්ඤාණං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. චක්ඛු…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන දුක්ඛං භයට්ඨෙන අනත්තා අසාරකට්ඨෙනාති තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා රූපනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං චක්ඛු…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන…පෙ… විභූතං කත්වා ජරාමරණනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං[Pg.115]. චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මන්ති තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා ජරාමරණනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා.

What is swift wisdom? Whatever form—past, future, or present, whether far or near—it swiftly discerns all that form as impermanent: this is swift wisdom. It swiftly discerns it as suffering; it swiftly discerns it as non-self: this is swift wisdom. Whatever feeling…pe… whatever consciousness—past, future, or present—it swiftly discerns all that consciousness as impermanent, as suffering, as non-self: this is swift wisdom. The eye…pe… aging-and-death—past, future, or present—it swiftly discerns as impermanent, as suffering, as non-self: this is swift wisdom. Form—past, future, or present—is impermanent in the sense of destruction, suffering in the sense of dread, non-self in the sense of insubstantiality. Having weighed, examined, and clarified this, having made it evident, it swiftly proceeds to the cessation of form, to Nibbāna: this is swift wisdom. Feeling, perception, volitional formations, consciousness, the eye…pe… aging-and-death—past, future, or present—is impermanent in the sense of destruction…pe… Having made it evident, it swiftly proceeds to the cessation of aging-and-death, to Nibbāna: this is swift wisdom. Form—past, future, or present… The eye…pe… aging-and-death is impermanent, conditioned, dependently arisen, subject to destruction, subject to vanishing, subject to fading away, and subject to cessation. Having weighed, examined, and clarified them, having made them evident, it swiftly proceeds to the cessation of aging-and-death, to Nibbāna: this is swift wisdom.

කතමා තික්ඛපඤ්ඤා? ඛිප්පං කිලෙසෙ ඡින්දතීති තික්ඛපඤ්ඤා. උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙති, උප්පන්නං බ්‍යාපාදවිතක්කං, උප්පන්නං විහිංසාවිතක්කං, උප්පන්නුප්පන්නෙ පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ උප්පන්නං රාගං දොසං මොහං කොධං උපනාහං මක්ඛං පළාසං ඉස්සං මච්ඡරියං මායං සාඨෙය්‍යං ථම්භං සාරම්භං මානං අතිමානං මදං පමාදං සබ්බෙ කිලෙසෙ සබ්බෙ දුච්චරිතෙ සබ්බෙ අභිසඞ්ඛාරෙ සබ්බෙ භවගාමිකම්මෙ නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තී කරොති අනභාවං ගමෙතීති තික්ඛපඤ්ඤා. එකස්මිං ආසනෙ චත්තාරො අරියමග්ගා චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි චතස්සො පටිසම්භිදායො ඡ අභිඤ්ඤායො අධිගතා හොන්ති සච්ඡිකතා ඵස්සිතා පඤ්ඤායාති තික්ඛපඤ්ඤා.

What is keen wisdom? It is keen wisdom because it quickly cuts off defilements. It does not tolerate an arisen sensual thought, an arisen thought of ill will, an arisen thought of harm, or any evil, unwholesome states that arise. As for arisen greed, hatred, delusion, anger, resentment, contempt, spite, envy, stinginess, deceit, treachery, stubbornness, contentiousness, conceit, arrogance, vanity, negligence, all defilements, all misconduct, all volitional formations, and all kamma leading to renewed existence—it does not tolerate them, but abandons, dispels, makes an end of, and brings them to non-existence: this is keen wisdom. In one sitting, the four Noble Paths, the four fruits of recluseship, the four kinds of analytical knowledge, and the six direct knowledges are attained, realized, and experienced through wisdom—this is keen wisdom.

කතමා නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා? ඉධෙකච්චො සබ්බසඞ්ඛාරෙසු උබ්බෙගබහුලො හොති උත්තාසබහුලො උක්කණ්ඨනබහුලො අරතිබහුලො අනභිරතිබහුලො බහිමුඛො න රමති සබ්බසඞ්ඛාරෙසු, අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අපදාලිතපුබ්බං ලොභක්ඛන්ධං නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා. අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අපදාලිතපුබ්බං දොසක්ඛන්ධං මොහක්ඛන්ධං කොධං උපනාහං…පෙ… සබ්බෙ භවගාමිකම්මෙ නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤාති (පටි. ම. 3.3).

What is penetrating wisdom? Here, a certain person is often full of agitation, often full of dread, often full of repugnance, often full of aversion, and often full of disrelish towards all conditioned things. He turns away from all conditioned things and finds no delight in them. He penetrates and tears apart the aggregate of greed that was previously unpenetrated and untorn apart—this is penetrating wisdom. He penetrates and tears apart the aggregate of hatred, the aggregate of delusion, anger, resentment…pe… and all kamma leading to renewed existence that was previously unpenetrated and untorn apart—this is penetrating wisdom.

217. පබ්බජිතං උපාසිතාති පණ්ඩිතං පබ්බජිතං උපසඞ්කමිත්වා පයිරුපාසිතා. අත්ථන්තරොති යථා එකෙ රන්ධගවෙසිනො උපාරම්භචිත්තතාය දොසං අබ්භන්තරං කරිත්වා නිසාමයන්ති, එවං අනිසාමෙත්වා අත්ථං අබ්භන්තරං කත්වා අත්ථයුත්තං කථං නිසාමයි උපධාරයි.

217. ‘Having attended upon the renunciant’ means having approached and waited upon a wise renunciant. As for ‘making the meaning internal’ (atthantaro): just as some fault-finders, with a mind of censure, internalize fault and listen, so, not listening in that way, he made the meaning internal and listened to and bore in mind talk that was connected to the meaning.

පටිලාභගතෙනාති පටිලාභත්ථාය ගතෙන. උප්පාදනිමිත්තකොවිදාති උප්පාදෙ ච නිමිත්තෙ ච ඡෙකා. අවෙච්ච දක්ඛිතීති ඤත්වා පස්සිස්සති.

‘One who has gone for acquisition’ means gone for the purpose of acquisition. ‘Skilled in arising and signs’ means clever in both arising and signs. ‘Having examined carefully, he will see’ means having known, he will see.

අත්ථානුසිට්ඨීසු පරිග්ගහෙසු චාති යෙ අත්ථානුසාසනෙසු පරිග්ගහා අත්ථානත්ථං පරිග්ගාහකානි ඤාණානි, තෙසූති අත්ථො.

Regarding ‘in instructions on benefits and in means of grasping’: this means in instructions on benefits, and in those means of grasping—that is, the knowledges that grasp what is beneficial and what is not beneficial—this is the meaning.

සුවණ්ණවණ්ණලක්ඛණවණ්ණනා

An Exposition of the Characteristic of the Golden Complexion

218. අක්කොධනොති [Pg.116] න අනාගාමිමග්ගෙන කොධස්ස පහීනත්තා, අථ ඛො සචෙපි මෙ කොධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, ඛිප්පමෙව නං පටිවිනොදෙය්‍යන්ති එවං අක්කොධවසිකත්තා. නාභිසජ්ජීති කුටිලකණ්ටකො විය තත්ථ තත්ථ මම්මං තුදන්තො විය න ලග්ගි. න කුප්පි න බ්‍යාපජ්ජීතිආදීසු පුබ්බුප්පත්තිකො කොපො. තතො බලවතරො බ්‍යාපාදො. තතො බලවතරා පතිත්ථියනා. තං සබ්බං අකරොන්තො න කුප්පි න බ්‍යාපජ්ජි න පතිත්ථියි. අප්පච්චයන්ති දොමනස්සං. න පාත්වාකාසීති න කායවිකාරෙන වා වචීවිකාරෙන වා පාකටමකාසි.

218. ‘Not given to anger’ (akkodhano) means not that anger has been abandoned by the path of the non-returner, but rather: ‘Even if anger were to arise in me, I would quickly dispel it.’ Thus, it is because of his mastery over non-anger. ‘He was not attached’ (nābhisajjī) means that he did not get stuck, like a bent thorn piercing a vital spot here and there. In ‘he was not angered (na kuppi), he was not malevolent (na byāpajji),’ and so on: what arises first is anger (kopa). Stronger than that is ill will (byāpāda). Even stronger than that is resentment (patitthiyanā). By not doing any of that, he was not angered, was not malevolent, and did not resent. ‘Without distress’ (appaccayaṃ) means displeasure (domanassaṃ). ‘He did not make it manifest’ (na pātvākāsi) means he did not make it manifest through bodily agitation or verbal agitation.

ඉධ කම්මං නාම දීඝරත්තං අක්කොධනතා චෙව සුඛුමත්ථරණාදිදානඤ්ච. කම්මසරික්ඛකං නාම කොධනස්ස ඡවිවණ්ණො ආවිලො හොති මුඛං දුද්දසියං වත්ථච්ඡාදනසදිසඤ්ච මණ්ඩනං නාම නත්ථි. තස්මා යො කොධනො චෙව වත්ථච්ඡාදනානඤ්ච අදාතා, සො ඉමිනා කාරණෙනස්ස ජනො කොධනාදිභාවං ජානාතූති දුබ්බණ්ණො හොති දුස්සණ්ඨානො. අක්කොධනස්ස පන මුඛං විරොචති, ඡවිවණ්ණො විප්පසීදති. සත්තා හි චතූහි කාරණෙහි පාසාදිකා හොන්ති ආමිසදානෙන වා වත්ථදානෙන වා සම්මජ්ජනෙන වා අක්කොධනතාය වා. ඉමානි චත්තාරිපි කාරණානි දීඝරත්තං තථාගතෙන කතානෙව. තෙනස්ස ඉමෙසං කතභාවං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති සුවණ්ණවණ්ණං මහාපුරිසලක්ඛණං නිබ්බත්තති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණං. සුඛුමත්ථරණාදිලාභිතා ආනිසංසො.

Here, the kamma is long-term non-anger and the giving of fine coverings and so on. The result resembling the kamma is that an angry person’s skin-color is turbid and his face is unpleasant to see; there is no adornment like clothing and coverings. Therefore, one who is both angry and a non-giver of clothing and coverings becomes ugly and ill-favored, as if with the intention: ‘By this sign, let people know his state of being angry.’ But for one who is not angry, the face is radiant and the skin-color is very clear. Indeed, beings become inspiring through four causes: by giving material requisites, by giving clothing, by sweeping, or by non-anger. All these four causes were performed by the Tathāgata for a long time. Therefore, as if with the intention: ‘By this sign, let the world with its devas know that these things were done by him,’ the great man’s characteristic of having a golden complexion arises. The characteristic is just this characteristic. The benefit is the acquisition of fine coverings and so on.

219. අභිවිස්සජීති අභිවිස්සජ්ජෙසි. මහිමිව සුරො අභිවස්සන්ති සුරො වුච්චති දෙවො, මහාපථවිං අභිවස්සන්තො දෙවො විය.

219. ‘He gave away’ (abhivissajī) means he relinquished. In ‘like a sura raining upon the earth,’ sura means deva; like a deva raining heavily upon the great earth.

සුරවරතරොරිව ඉන්දොති සුරානං වරතරො ඉන්දො විය.

‘Like Indra, more excellent than the gods’ (suravarataroriva indo) means like Indra, who is more excellent than the gods.

අපබ්බජ්ජමිච්ඡන්ති අපබ්බජ්ජං ගිහිභාවං ඉච්ඡන්තො. මහතිමහින්ති මහන්තිං පථවිං.

`Apabbajjamicchanti` means desiring non-renunciation, that is, the state of a householder. `Mahatimahinti` means the great earth.

අච්ඡාදනවත්ථමොක්ඛපාවුරණානන්ති අච්ඡාදනානඤ්චෙව වත්ථානඤ්ච උත්තමපාවුරණානඤ්ච. පනාසොති විනාසො.

‘Coverings, garments, and the finest outer garments’ (acchādanavatthamokkhapāvuraṇānanti) means both lower garments, cloths, and the finest cloaks. ‘Destruction’ (panāso) means destruction.

කොසොහිතවත්ථගුය්හලක්ඛණවණ්ණනා

The Explanation of the Characteristic of the Sheath-Enclosed Private Organ

220. මාතරම්පි [Pg.117] පුත්තෙන සමානෙතා අහොසීති ඉමං කම්මං රජ්ජෙ පතිට්ඨිතෙන සක්කා කාතුං. තස්මා බොධිසත්තොපි රජ්ජං කාරයමානො අන්තොනගරෙ චතුක්කාදීසු චතූසු නගරද්වාරෙසු බහිනගරෙ චතූසු දිසාසු ඉමං කම්මං කරොථාති මනුස්සෙ ඨපෙසි. තෙ මාතරං කුහිං මෙ පුත්තො පුත්තං න පස්සාමීති විලපන්තිං පරියෙසමානං දිස්වා එහි, අම්ම, පුත්තං දක්ඛසීති තං ආදාය ගන්ත්වා නහාපෙත්වා භොජෙත්වා පුත්තමස්සා පරියෙසිත්වා දස්සෙන්ති. එස නයො සබ්බත්ථ.

220. Regarding the statement, 'He was a uniter of mother and son': this deed can be done by one established in kingship. Therefore, the Bodhisatta, while ruling the kingdom, stationed men inside the city at the crossroads and so forth, at the four city gates, and outside the city in the four directions, saying, 'Perform this deed.' When they saw a mother searching and lamenting, 'Where is my son? I do not see my son!', they would take her, saying, 'Come, mother, you will see your son.' Having gone, they would have her bathed and fed, and after searching for her son, they would present him to her. This is the method in all cases.

ඉධ කම්මං නාම දීඝරත්තං ඤාතීනං සමඞ්ගිභාවකරණං. කම්මසරික්ඛකං නාම ඤාතයො හි සමඞ්ගීභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස වජ්ජං පටිච්ඡාදෙන්ති. කිඤ්චාපි හි තෙ කලහකාලෙ කලහං කරොන්ති, එකස්ස පන දොසෙ උප්පන්නෙ අඤ්ඤං ජානාපෙතුං න ඉච්ඡන්ති. අයං නාම එතස්ස දොසොති වුත්තෙ සබ්බෙ උට්ඨහිත්වා කෙන දිට්ඨං කෙන සුතං, අම්හාකං ඤාතීසු එවරූපං කත්තා නාම නත්ථීති. තථාගතෙන ච තං ඤාතිසඞ්ගහං කරොන්තෙන දීඝරත්තං ඉදං වජ්ජප්පටිච්ඡාදනකම්මං නාම කතං හොති. අථස්ස සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන එවරූපස්ස කම්මස්ස කතභාවං ජානාතූති කොසොහිතවත්ථගුය්හලක්ඛණං නිබ්බත්තති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණං. පහූතපුත්තතා ආනිසංසො.

Here, the kamma is the long-term act of creating harmony among relatives. What is similar to the kamma is this: relatives, being united, conceal one another's faults. For although they may quarrel at a time of conflict, when a fault arises in one, they do not wish to let another know. When it is said, 'This is his fault,' they all rise up and say, 'By whom was it seen? By whom was it heard? Among our relatives, there is no one who would do such a thing!' Thus, they conceal the fault. And by the Tathāgata, while performing that support of relatives, this kamma of concealing faults was performed for a long time. Then, with the thought, 'Let the world with its devas know, for this reason, that such a kamma was performed by him,' the characteristic of the sheath-enclosed private organ arises. The characteristic is just this characteristic. The benefit is having many sons.

221. වත්ථඡාදියන්ති වත්ථෙන ඡාදෙතබ්බං වත්ථගුය්හං.

221. The term `vatthachādiya` means the private organ that is to be covered with a cloth.

අමිත්තතාපනාති අමිත්තානං පතාපනා. ගිහිස්ස පීතිං ජනනාති ගිහිභූතස්ස සතො පීතිජනනා.

The term `amittatāpanā` means the tormenting of enemies. The phrase `gihissa pītiṃ jananā` means generating joy for one who is a householder.

පරිමණ්ඩලාදිලක්ඛණවණ්ණනා

The Explanation of the Characteristics Beginning with Proportional Roundness

222. සමං ජානාතීති ‘‘අයං තාරුක්ඛසමො අයං පොක්ඛරසාතිසමො’’ති එවං තෙන තෙන සමං ජානාති. සාමං ජානාතීති සයං ජානාති. පුරිසං ජානාතීති ‘‘අයං සෙට්ඨසම්මතො’’ති පුරිසං ජානාති. පුරිසවිසෙසං ජානාතීති මුග්ගං මාසෙන සමං අකත්වා ගුණවිසිට්ඨස්ස විසෙසං ජානාති. අයමිදමරහතීති අයං පුරිසො ඉදං නාම දානසක්කාරං අරහති[Pg.118]. පුරිසවිසෙසකරො අහොසීති පුරිසවිසෙසං ඤත්වා කාරකො අහොසි. යො යං අරහති, තස්සෙව තං අදාසි. යො හි කහාපණාරහස්ස අඩ්ඪං දෙති, සො පරස්ස අඩ්ඪං නාසෙති. යො ද්වෙ කහාපණෙ දෙති, සො අත්තනො කහාපණං නාසෙති. තස්මා ඉදං උභයම්පි අකත්වා යො යං අරහති, තස්ස තදෙව අදාසි. සද්ධාධනන්තිආදීසු සම්පත්තිපටිලාභට්ඨෙන සද්ධාදීනං ධනභාවො වෙදිතබ්බො.

222. 'He knows what is equal' means: he knows who is equal to whom, as in, 'This one is equal to Tārukkha; this one is equal to Pokkharasāti.' 'He knows by himself' means: he knows personally. 'He knows a person' means: he knows a person, as in, 'This one is considered the best.' 'He knows the distinction among persons' means: just as one does not make a green bean equal to a black gram, he does not make them equal but knows the distinction of one who is distinguished by virtue. 'This one deserves this' means: this person deserves this particular gift and honor. 'He was one who made distinctions among persons' means: having known the distinction among persons, he was one who acted accordingly. He gave to each person only that which they deserved. For he who gives half a kahāpaṇa to one deserving a kahāpaṇa deprives the other of half. He who gives two kahāpaṇas to one deserving one kahāpaṇa destroys his own kahāpaṇa. Therefore, not doing either of these two things, he gave to each person only that which they deserved. In phrases such as 'the wealth of faith,' the state of being wealth for faith and so on should be understood in the sense of the attainment of accomplishment.

ඉධ කම්මං නාම දීඝරත්තං පුරිසවිසෙසං ඤත්වා කතං සමසඞ්ගහකම්මං. කම්මසරික්ඛකං නාම තදස්ස කම්මං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති ඉමානි ද්වෙ ලක්ඛණානි නිබ්බත්තන්ති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණද්වයං. ධනසම්පත්ති ආනිසංසො.

Here, the kamma is the act of equitable support performed over a long time, having known the distinction among persons. What is similar to the kamma is this: with the thought, 'Let the world with its devas know, for this reason, that kamma of his,' these two characteristics arise. The characteristic is just this pair of characteristics. The accomplishment of wealth is the benefit.

223. තුලියාති තුලයිත්වා. පටිවිචයාති පටිවිචිනිත්වා. මහාජනසඞ්ගාහකන්ති මහාජනසඞ්ගහණං. සමෙක්ඛමානොති සමං පෙක්ඛමානො. අතිනිපුණා මනුජාති අතිනිපුණා සුඛුමපඤ්ඤා ලක්ඛණපාඨකමනුස්සා. බහුවිවිධා ගිහීනං අරහානීති බහූ විවිධානි ගිහීනං අනුච්ඡවිකානි පටිලභති. දහරො සුසු කුමාරො ‘‘අයං දහරො කුමාරො පටිලභිස්සතී’’ති බ්‍යාකංසු මහීපතිස්සාති රඤ්ඤො.

223. 'Having weighed' is the meaning of `tuliyā`. 'Having investigated' is the meaning of `paṭivicayā`. 'Support of the great populace' is the meaning of `mahājanasaṅgāhakaṃ`. 'Observing equitably' is the meaning of `samekkhamāno`. 'Extremely clever men' means men with subtle wisdom, those who can read the characteristics. 'Many various things suitable for householders' means he obtains many various things that are appropriate for householders. Regarding `daharo susu kumāro`, they prophesied, 'This young, tender boy will obtain it.' The word `mahīpatissa` means 'of the king.'

සීහපුබ්බද්ධකායාදිලක්ඛණවණ්ණනා

The description of characteristics beginning with a lion-like forepart of the body.

224. යොගක්ඛෙමකාමොති යොගතො ඛෙමකාමො. පඤ්ඤායාති කම්මස්සකතපඤ්ඤාය. ඉධ කම්මං නාම මහාජනස්ස අත්ථකාමතා. කම්මසරික්ඛකං නාම තං මහාජනස්ස අත්ථකාමතාය වඩ්ඪිමෙව පච්චාසීසිතභාවං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති ඉමානි සමන්තපරිපූරානි අපරිහීනානි තීණි ලක්ඛණානි නිබ්බත්තන්ති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණත්තයං. ධනාදීහි චෙව සද්ධාදීහි ච අපරිහානි ආනිසංසො.

224. `Yogakkhemakāmo` means one who desires security from the four bondages. `Paññāya` means by the wisdom of kamma-ownership. Here, kamma means the desire for the welfare of the great multitude. What is similar to the kamma is this: with the intention, 'May the world with its devas know by this reason that state of having wished only for growth, which is due to the desire for the welfare of the great multitude,' these three characteristics, being completely perfected and unimpaired, arise. The characteristic is this very triad of characteristics. The benefit is non-decline in wealth and so forth, and also in faith and other virtues.

225. සද්ධායාති ඔකප්පනසද්ධාය පසාදසද්ධාය. සීලෙනාති පඤ්චසීලෙන දසසීලෙන. සුතෙනාති පරියත්තිසවනෙන. බුද්ධියාති එතෙසං බුද්ධියා[Pg.119], ‘‘කින්ති එතෙහි වඩ්ඪෙය්‍යු’’න්ති එවං චින්තෙසීති අත්ථො. ධම්මෙනාති ලොකියධම්මෙන. බහූහි සාධූහීති අඤ්ඤෙහිපි බහූහි උත්තමගුණෙහි. අසහානධම්මතන්ති අපරිහීනධම්මං.

225. `Saddhāya` means by conviction-faith and serene-faith. `Sīlena` means by the five precepts or the ten precepts. `Sutena` means by listening to the scriptural teachings. `Buddhiyā` means by the growth of these qualities; the meaning is the thought, 'How might they grow by means of these?'. `Dhammena` means by mundane Dhamma. `Bahūhi sādhūhi` means also by other numerous excellent qualities. `Asahānadhammatanti` means having the nature of non-decline.

රසග්ගසග්ගිතාලක්ඛණවණ්ණනා

Explanation of the Characteristic of Having the Foremost Taste Receptors

226. සමාභිවාහිනියොති යථා තිලඵලමත්තම්පි ජිව්හග්ගෙ ඨපිතං සබ්බත්ථ ඵරති, එවං සමා හුත්වා වහන්ති. ඉධ කම්මං නාම අවිහෙඨනකම්මං. කම්මසරික්ඛකං නාම පාණිආදීහි පහාරං ලද්ධස්ස තත්ථ තත්ථ ලොහිතං සණ්ඨාති, ගණ්ඨි ගණ්ඨි හුත්වා අන්තොව පුබ්බං ගණ්හාති, අන්තොව භිජ්ජති, එවං සො බහුරොගො හොති. තථාගතෙන පන දීඝරත්තං ඉමං ආරොග්‍යකරණකම්මං කතං. තදස්ස සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති ආරොග්‍යකරං රසග්ගසග්ගිලක්ඛණං නිබ්බත්තති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණං. අප්පාබාධතා ආනිසංසො.

226. `Samābhivāhiniyo` means that just as even a taste the size of a sesame seed placed on the tip of the tongue spreads everywhere, so too, being even, they conduct it. Here, kamma refers to the kamma of non-harassment. What is similar to the kamma is this: when one is struck with hands and so forth, blood settles in various places, and becoming lumpy, it takes on pus internally and breaks internally—thus, one becomes very ill. The Tathāgata, however, for a long time, performed this kamma that produces healthiness. With the intention, 'May the world with its devas know by this reason that act of his,' the health-giving characteristic of having the foremost taste receptors arises. The characteristic is this very characteristic. The benefit is having few illnesses.

227. මරණවධෙනාති ‘‘එතං මාරෙථ එතං ඝාතෙථා’’ති එවං ආණත්තෙන මරණවධෙන. උබ්බාධනායාති බන්ධනාගාරප්පවෙසනෙන.

227. Maraṇavadhenāti means by the killing called 'causing death,' which is commanded thus: 'Kill this one, slay this one.'

අභිනීලනෙත්තාදිලක්ඛණවණ්ණනා

Description of the Characteristics Beginning with Deep Blue Eyes

228. න ච විසටන්ති කක්කටකො විය අක්ඛීනි නීහරිත්වා න කොධවසෙන පෙක්ඛිතා අහොසි. න ච විසාචීති වඞ්කක්ඛිකොටියා පෙක්ඛිතාපි නාහොසි. න ච පන විචෙය්‍ය පෙක්ඛිතාති විචෙය්‍ය පෙක්ඛිතා නාම යො කුජ්ඣිත්වා යදා නං පරො ඔලොකෙති, තදා නිම්මීලෙති න ඔලොකෙති, පුන ගච්ඡන්තං කුජ්ඣිත්වා ඔලොකෙති, එවරූපො නාහොසි. ‘‘විනෙය්‍යපෙක්ඛිතා’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. උජුං තථා පසටමුජුමනොති උජුමනො හුත්වා උජු පෙක්ඛිතා හොති, යථා ච උජුං, තථා පසටං විපුලං විත්ථතං පෙක්ඛිතා හොති. පියදස්සනොති පියායමානෙහි පස්සිතබ්බො.

228. Na ca visaṭanti means he was not one who looked by extending his eyes like a crab out of anger. Na ca visācīti means he was also not one who looked with a crooked corner of the eye or with a side-glance. Na ca pana viceyya pekkhitāti: viceyya pekkhitā is one who, having become angry, closes his eyes and does not look when another looks at him, but again looks angrily at that person as they are leaving; he was not such a person. There is also the reading 'vineyyapekkhitā,' and the meaning is the same. Ujuṃ tathā pasaṭamujumanoti means having a straight mind, he was one who looked straight; and just as he looked straight, so too he looked making his gaze spread out, ample, and extensive. Piyadassanoti means he was to be seen by those who hold him dear.

ඉධ කම්මං නාම දීඝරත්තං මහාජනස්ස පියචක්ඛුනා ඔලොකනකම්මං. කම්මසරික්ඛකං නාම කුජ්ඣිත්වා ඔලොකෙන්තො කාණො විය කාකක්ඛි විය හොති, වඞ්කක්ඛි පන ආවිලක්ඛි ච හොතියෙව. පසන්නචිත්තස්ස පන ඔලොකයතො [Pg.120] අක්ඛීනං පඤ්චවණ්ණො පසාදො පඤ්ඤායති. තථාගතො ච තථා ඔලොකෙසි. අථස්ස තං දීඝරත්තං පියචක්ඛුනා ඔලොකිතභාවං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති ඉමානි නෙත්තසම්පත්තිකරානි ද්වෙ මහාපුරිසලක්ඛණානි නිබ්බත්තන්ති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණද්වයං. පියදස්සනතා ආනිසංසො. අභියොගිනොති ලක්ඛණසත්ථෙ යුත්තා.

Here, kamma means the act of looking upon the great multitude with a pleasing eye for a long time. Kammasarikkhakaṃ nāma means that one who looks in anger becomes like one who is blind or like a crow's eye; and one with crooked eyes indeed also has clouded eyes. But for one with a serene mind who looks, the five-colored clarity of the eyes is apparent. And the Tathāgata looked in such a way. Therefore, with the intention, 'May the world with its devas know by this reason his state of having looked with a pleasing eye for a long time,' these two marks of a great man, which bring about the excellence of the eyes, arise as it were. Lakkhaṇaṃ nāma refers to this very pair of characteristics. The benefit is being pleasant to behold. Abhiyoginoti means brahmins who are engaged in the science of marks.

උණ්හීසසීසලක්ඛණවණ්ණනා

Explanation of the Characteristic of the Turban-like Head

230. බහුජනපුබ්බඞ්ගමො අහොසීති බහුජනස්ස පුබ්බඞ්ගමො අහොසි ගණජෙට්ඨකො. තස්ස දිට්ඨානුගතිං අඤ්ඤෙ ආපජ්ජිංසු. ඉධ කම්මං නාම පුබ්බඞ්ගමතා. කම්මසරික්ඛකං නාම යො පුබ්බඞ්ගමො හුත්වා දානාදීනි කුසලකම්මානි කරොති, සො අමඞ්කුභූතො සීසං උක්ඛිපිත්වා පීතිපාමොජ්ජෙන පරිපුණ්ණසීසො විචරති, මහාපුරිසො ච හොති. තථාගතො ච තථා අකාසි. අථස්ස සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ඉදං පුබ්බඞ්ගමකම්මං ජානාතූති උණ්හීසසීසලක්ඛණං නිබ්බත්තති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණං. මහාජනානුවත්තනතා ආනිසංසො.

230. ‘He was the leader of many people’ means he was the forerunner of the multitude, the chief of the group. Others followed his example. Here, the kamma is the state of being a forerunner. The action-similarity is this: whoever, having become a forerunner, performs wholesome deeds such as giving, he, being of cheerful countenance, holds his head high and, through rapture and joy, becomes one whose head is complete with wisdom; he also becomes a great person. The Tathāgata also acted thus. Then, with the intention, ‘Let the world with its devas know this kamma of being a forerunner by this sign,’ the characteristic of the turban-like head arises, as it were. The characteristic is this very characteristic. The benefit is being followed by the great multitude.

231. බහුජනං හෙස්සතීති බහුජනස්ස භවිස්සති. පටිභොගියාති වෙය්‍යාවච්චකරා, එතස්ස බහූ වෙය්‍යාවච්චකරා භවිස්සන්තීති අත්ථො. අභිහරන්ති තදාති දහරකාලෙයෙව තදා එවං බ්‍යාකරොන්ති. පටිහාරකන්ති වෙය්‍යාවච්චකරභාවං. විසවීති චිණ්ණවසී.

231. ‘He will be for the many’ means he will belong to many people. ‘They will serve him’ means those who do personal service; the meaning is that many people will be doing personal service for him. ‘They will offer service at that time’ means that even in his youth, they would declare thus at that time. ‘Service’ refers to the state of doing personal service. ‘Skilled’ means one who is habituated and experienced.

එකෙකලොමතාදිලක්ඛණවණ්ණනා

Explanation of the Characteristics Beginning with the State of Having a Single Hair in Each Pore

232. උපවත්තතීති අජ්ඣාසයං අනුවත්තති, ඉධ කම්මං නාම දීඝරත්තං සච්චකථනං. කම්මසරික්ඛකං නාම දීඝරත්තං අද්වෙජ්ඣකථාය පරිසුද්ධකථාය කථිතභාවමස්ස සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති එකෙකලොමලක්ඛණඤ්ච උණ්ණාලක්ඛණඤ්ච නිබ්බත්තති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණද්වයං. මහාජනස්ස අජ්ඣාසයානුකූලෙන අනුවත්තනතා ආනිසංසො. එකෙකලොමූපචිතඞ්ගවාති එකෙකෙහි ලොමෙහි උපචිතසරීරො.

232. ‘It follows’ means it follows one’s inclination. Here, the kamma is speaking the truth for a long time. The action-similarity is this: with the intention, ‘Let the world with its devas know, by this sign, his state of having spoken for a long time with unequivocal and pure speech,’ the characteristic of having a single hair in each pore and the uṇṇā-characteristic arise, as it were. The characteristic is these very two characteristics. The benefit is acting in accordance with the inclination of the great multitude. ‘One whose body is adorned with single hairs’ means one whose body is as if arrayed with individual hairs.

චත්තාලීසාදිලක්ඛණවණ්ණනා

Explanation of the Characteristics Beginning with the Forty Teeth

234. අභෙජ්ජපරිසොති [Pg.121] අභින්දිතබ්බපරිසො. ඉධ කම්මං නාම දීඝරත්තං අපිසුණවාචාය කථනං. කම්මසරික්ඛකං නාම පිසුණවාචස්ස කිර සමග්ගභාවං භින්දනතො දන්තා අපරිපුණ්ණා චෙව හොන්ති විරළා ච. තථාගතස්ස පන දීඝරත්තං අපිසුණවාචතං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති ඉදං ලක්ඛණද්වයං නිබ්බත්තති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණද්වයං. අභෙජ්ජපරිසතා ආනිසංසො. චතුරො දසාති චත්තාරො දස චත්තාලීසං.

234. ‘Having an unbreakable assembly’ means having an assembly that cannot be divided. Here, the kamma is speaking without divisive speech for a long time. The action-similarity is this: it is said that because one with divisive speech breaks the state of harmony, their teeth become incomplete and sparse. However, with the intention, ‘Let the world with its devas know, by this sign, the Tathāgata’s long-standing state of non-divisive speech,’ these two characteristics arise, as it were. The characteristic is these very two characteristics. The benefit is the state of having an unbreakable assembly. ‘Four tens’ means four times ten, which is forty.

පහූතජිව්හාදිලක්ඛණවණ්ණනා

Explanation of the Characteristics Beginning with the Ample and Long Tongue

236. ආදෙය්‍යවාචො හොතීති ගහෙතබ්බවචනො හොති. ඉධ කම්මං නාම දීඝරත්තං අඵරුසවාදිතා. කම්මසරික්ඛකං නාම යෙ ඵරුසවාචා හොන්ති, තෙ ඉමිනා කාරණෙන නෙසං ජිව්හං පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා ඵරුසවාචාය කථිතභාවං ජනො ජානාතූති බද්ධජිව්හා වා හොන්ති, ගූළ්හජිව්හා වා ද්විජිව්හා වා මම්මනා වා. යෙ පන ජිව්හං පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා ඵරුසවාචං න වදන්ති, තෙ බද්ධජිව්හා ගූළ්හජිව්හා ද්විජිව්හා න හොන්ති. මුදු නෙසං ජිව්හා හොති රත්තකම්බලවණ්ණා. තස්මා තථාගතස්ස දීඝරත්තං ජිව්හං පරිවත්තෙත්වා ඵරුසාය වාචාය අකථිතභාවං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති පහූතජිව්හාලක්ඛණං නිබ්බත්තති. ඵරුසවාචං කථෙන්තානඤ්ච සද්දො භිජ්ජති. තෙ සද්දභෙදං කත්වා ඵරුසවාචාය කථිතභාවං ජනො ජානාතූති ඡින්නස්සරා වා හොන්ති භින්නස්සරා වා කාකස්සරා වා. යෙ පන සරභෙදකරං ඵරුසවාචං න කථෙන්ති, තෙසං සද්දො මධුරො ච හොති පෙමනීයො. තස්මා තථාගතස්ස දීඝරත්තං සරභෙදකරාය ඵරුසවාචාය අකථිතභාවං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති බ්‍රහ්මස්සරලක්ඛණං නිබ්බත්තති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණද්වයං. ආදෙය්‍යවචනතා ආනිසංසො.

236. ‘He has acceptable speech’ means his words are to be taken up. Here, the kamma is not speaking harshly for a long time. The similarity of kamma is this: those who have harsh speech, as if with the intention, ‘By this sign, by our rolling our tongues again and again, let the people know that we have spoken harshly,’ have either tied tongues, hidden tongues, forked tongues, or stammering speech. But those who do not speak harsh speech, rolling their tongues again and again, do not have tied, hidden, or forked tongues. Their tongue is soft and has the color of a red blanket. Therefore, as if with the intention, ‘By this sign, let the world with its devas know that the Tathāgata has not spoken harsh speech for a long time by rolling his tongue again and again,’ the characteristic of the ample and long tongue arises. And the voice of those who speak harsh speech is broken. As if with the intention, ‘By this sign, by their broken voice, let the people know that they have spoken harshly,’ they have either cut-off voices, broken voices, or crow-like voices. But those who do not speak harsh speech that causes the voice to break, their voice is sweet and endearing. Therefore, as if with the intention, ‘By this sign, let the world with its devas know that the Tathāgata has not spoken harsh speech that causes the voice to break for a long time,’ the characteristic of a Brahma-like voice arises. The characteristic means these two characteristics. Having acceptable speech is the benefit.

237. උබ්බාධිකන්ති අක්කොසයුත්තත්තා ආබාධකරිං බහුජනප්පමද්දනන්ති බහුජනානං පමද්දනිං අබාළ්හං ගිරං සො න භණි ඵරුසන්ති එත්ථ අකාරො පරතො භණිසද්දෙන යොජෙතබ්බො. බාළ්හන්ති බලවං අතිඵරුසං. බාළ්හං ගිරං සො න අභණීති අයමෙත්ථ අත්ථො. සුසංහිතන්ති සුට්ඨු පෙමසඤ්හිතං. සඛිලන්ති [Pg.122] මුදුකං. වාචාති වාචායො. කණ්ණසුඛාති කණ්ණසුඛායො. ‘‘කණ්ණසුඛ’’න්තිපි පාඨො, යථා කණ්ණානං සුඛං හොති, එවං එරයතීති අත්ථො. වෙදයථාති වෙදයිත්ථ. බ්‍රහ්මස්සරත්තන්ති බ්‍රහ්මස්සරතං. බහුනො බහුන්ති බහුජනස්ස බහුං. ‘‘බහූනං බහුන්ති’’පි පාඨො, බහුජනානං බහුන්ති අත්ථො.

237. ‘Ubbādhika’ means causing affliction because it is connected with abuse. ‘Bahujanappamaddana’ means oppressing many people. In ‘abāḷhaṃ giraṃ so na bhaṇi pharusaṃ,’ the letter ‘a’ is to be joined with the word `bhaṇi` that follows. `Bāḷhaṃ` means strong, very harsh. The meaning here is: ‘He did not speak strong, harsh speech.’ ‘Susaṃhita’ means well-composed, connected with affection. ‘Sakhila’ means gentle. ‘Vācā’ means words. ‘Kaṇṇasukhā’ means pleasant to the ear. There is also the reading ‘Kaṇṇasukhaṃ,’ the meaning of which is: he speaks in such a way that it is pleasant to the ears. ‘Vedayatha’ means he experienced. ‘Brahmassaratta’ means the state of having a voice like Brahmā's. ‘Bahuno bahu’ means much for many people. There is also the reading ‘Bahūnaṃ bahu,’ meaning much for many people.

සීහහනුලක්ඛණවණ්ණනා

Exposition on the Characteristic of a Lion-like Jaw

238. අප්පධංසිකො හොතීති ගුණතො වා ඨානතො වා පධංසෙතුං චාවෙතුං අසක්කුණෙය්‍යො. ඉධ කම්මං නාම පලාපකථාය අකථනං. කම්මසරික්ඛකං නාම යෙ තං කථෙන්ති, තෙ ඉමිනා කාරණෙන නෙසං හනුකං චාලෙත්වා චාලෙත්වා පලාපකථාය කථිතභාවං ජනො ජානාතූති අන්තොපවිට්ඨහනුකා වා වඞ්කහනුකා වා පබ්භාරහනුකා වා හොන්ති. තථාගතො පන තථා න කථෙසි. තෙනස්ස හනුකං චාලෙත්වා චාලෙත්වා දීඝරත්තං පලාපකථාය අකථිතභාවං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති සීහහනුලක්ඛණං නිබ්බත්තති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණං. අප්පධංසිකතා ආනිසංසො.

238. ‘He is unassailable’ (appadhaṃsiko hoti) means he is one who cannot be destroyed or moved from his virtue or position. Here, the kamma is not speaking frivolous talk. The similarity of kamma is this: those who speak such talk, as if with the intention, ‘By this sign, by our moving our jaws again and again, let the people know that we have spoken frivolous talk,’ have either inwardly set jaws, crooked jaws, or sagging jaws. But the Tathāgata did not speak in that way. Therefore, as if with the intention, ‘By this sign, let the world with its devas know that he has not spoken frivolous talk for a long time by moving his jaw again and again,’ the characteristic of a lion-like jaw arises. The characteristic is this very characteristic. Being unassailable is the benefit.

239. අවිකිණ්ණවචනබ්‍යප්පථො චාති අවිකිණ්ණවචනානං විය පුරිමබොධිසත්තානං වචනපථො අස්සාති අවිකිණ්ණවචනබ්‍යප්පථො. ද්විදුගමවරතරහනුත්තමලත්ථාති ද්වීහි ද්වීහි ගච්ඡතීති ද්විදුගමො, ද්වීහි ද්වීහීති චතූහි, චතුප්පදානං වරතරස්ස සීහස්සෙව හනුභාවං අලත්ථාති අත්ථො. මනුජාධිපතීති මනුජානං අධිපති. තථත්තොති තථසභාවො.

239. ‘And his speech path is unscattered’ (avikiṇṇavacanabyappatho) means: just as the former Bodhisattas had an unscattered path of speech, so too does he; therefore, he is so called. ‘He attained a jaw like that of the most excellent of quadrupeds’ (dvidugamavaratarahanuttamalatthā) means: `dvidugama` is so called because it moves on two pairs of legs, that is, on four. The meaning is: he attained a jaw like that of a lion, the most excellent among quadrupeds. ‘Manujādhipati’ means the lord of humans. ‘Tathatta’ means having such a nature.

සමදන්තාදිලක්ඛණවණ්ණනා

Exposition on the Characteristics Beginning with Even Teeth

240. සුචිපරිවාරොති පරිසුද්ධපරිවාරො. ඉධ කම්මං නාම සම්මාජීවතා. කම්මසරික්ඛකං නාම යො විසමෙන සංකිලිට්ඨාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙති, තස්ස දන්තාපි විසමා හොන්ති දාඨාපි කිලිට්ඨා. තථාගතස්ස පන සමෙන සුද්ධාජීවෙන ජීවිතං කප්පිතභාවං සදෙවකො ලොකො ඉමිනා කාරණෙන ජානාතූති සමදන්තලක්ඛණඤ්ච සුසුක්කදාඨාලක්ඛණඤ්ච නිබ්බත්තති. ලක්ඛණං නාම ඉදමෙව ලක්ඛණද්වයං. සුචිපරිවාරතා ආනිසංසො.

240. ‘Having a pure retinue’ (suciparivāro) means having a completely pure retinue. Here, the kamma is right livelihood. As for that which is similar to the kamma: for one who lives his life by an uneven and defiled livelihood, his teeth become uneven and his eye-teeth become stained. But, as if with the intention, 'Let the world with its devas know by this reason the fact that the Tathāgata lived his life by an even and pure livelihood,' the characteristic of even teeth and the characteristic of very white eye-teeth arise. The characteristic is this very pair of characteristics. Having a pure retinue is the benefit.

241. අවස්සජීති [Pg.123] පහාසි තිදිවපුරවරසමොති තිදිවපුරවරෙන සක්කෙන සමො. ලපනජන්ති මුඛජං, දන්තන්ති අත්ථො. දිජසමසුක්කසුචිසොභනදන්තොති ද්වෙ වාරෙ ජාතත්තා දිජනාමකා සුක්කා සුචි සොභනා ච දන්තා අස්සාති දිජසමසුක්කසුචිසොභනදන්තො. න ච ජනපදතුදනන්ති යො තස්ස චක්කවාළපරිච්ඡින්නො ජනපදො, තස්ස අඤ්ඤෙන තුදනං පීළා වා ආබාධො වා නත්ථි. හිතමපි ච බහුජන සුඛඤ්ච චරන්තීති බහුජනා සමානසුඛදුක්ඛා හුත්වා තස්මිං ජනපදෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හිතඤ්චෙව සුඛඤ්ච චරන්ති. විපාපොති විගතපාපො. විගතදරථකිලමථොති විගතකායිකදරථකිලමථො. මලඛිලකලිකිලෙසෙ පනුදෙහීති රාගාදිමලානඤ්චෙව රාගාදිඛිලානඤ්ච දොසකලීනඤ්ච සබ්බකිලෙසානඤ්ච අපනුදෙහි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

241. ‘Avassajī’ means he abandoned. ‘Tidivapuravarasamo’ means equal to Sakka, the excellent one of the city of the thirty-three gods. ‘Lapanajaṃ’ means born from the mouth; the meaning is a tooth. ‘Dijasamasukkasucisobhanadanto’ means: because they are born twice, they are named `dija` (twice-born); he has teeth that are white, pure, and beautiful; therefore, he is so called. ‘Na ca janapadatudanaṃ’ means: for that country of his which is bounded by the Cakkavāḷa, there is no piercing, oppression, or affliction by another. ‘Hitamapi ca bahujana sukhañca caranti’ means: many people, having shared happiness and suffering, act for one another's welfare and happiness in that country. ‘Vipāpo’ means free from evil. ‘Vigatadarathakilamatho’ means free from bodily anxiety and fatigue. ‘Malakhilakalikilese panudehi’ means: dispel the stains beginning with lust, the thorns beginning with lust, the faults of hatred, and all defilements. The rest is of clear meaning everywhere.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

In the Sumaṅgalavilāsinī, the Commentary on the Dīgha Nikāya

ලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Lakkhaṇa Sutta is concluded.

8. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

Exposition on the Siṅgāla Sutta

නිදානවණ්ණනා

8. Exposition on the Introduction

242. එවං [Pg.124] මෙ සුතන්ති සිඞ්ගාලසුත්තං. තත්‍රායමනුත්තානපදවණ්ණනා – වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙති වෙළුවනන්ති තස්ස උය්‍යානස්ස නාමං. තං කිර වෙළූහි පරික්ඛිත්තං අහොසි අට්ඨාරසහත්ථෙන ච පාකාරෙන ගොපුරට්ටාලකයුත්තං නීලොභාසං මනොරමං, තෙන වෙළුවනන්ති වුච්චති. කලන්දකානඤ්චෙත්ථ නිවාපං අදංසු, තෙන කලන්දකනිවාපොති වුච්චති.

“Thus I have heard,” etc., is the Siṅgāla Sutta. Therein, this is the exposition of the non-obvious terms: In `veḷuvane kalandakanivāpe`, `Veḷuvana` is the name of that park. It is said that it was surrounded by bamboos and by a wall eighteen cubits high, endowed with gate-towers and turrets, of a dark-green lustre, and delightful; therefore it is called 'Veḷuvana'. And here they gave a feeding portion to the squirrels; therefore it is called 'Kalandakanivāpa'.

පුබ්බෙ කිර අඤ්ඤතරො රාජා තත්ථ උය්‍යානකීළනත්ථං ආගතො සුරාමදෙන මත්තො දිවා නිද්දං ඔක්කමි. පරිජනොපිස්ස ‘‘සුත්තො රාජා’’ති පුප්ඵඵලාදීහි පලොභියමානො ඉතො චිතො ච පක්කාමි. අථ සුරාගන්ධෙන අඤ්ඤතරස්මා සුසිරරුක්ඛා කණ්හසප්පො නික්ඛමිත්වා රඤ්ඤො අභිමුඛො ආගච්ඡති, තං දිස්වා රුක්ඛදෙවතා ‘‘රඤ්ඤො ජීවිතං දම්මී’’ති කාළකවෙසෙන ආගන්ත්වා කණ්ණමූලෙ සද්දමකාසි. රාජා පටිබුජ්ඣි. කණ්හසප්පො නිවත්තො. සො තං දිස්වා ‘‘ඉමාය කාළකාය මම ජීවිතං දින්න’’න්ති කාළකානං තත්ථ නිවාපං පට්ඨපෙසි, අභයඝොසඤ්ච ඝොසාපෙසි. තස්මා තං තතො පභුති ‘‘කලන්දකනිවාපො’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගතං. කලන්දකාති හි කාළකානං එතං නාමං.

242. Formerly, it is said, a certain king came to that park for pleasure and, intoxicated by strong drink, fell asleep during the day. His retinue, thinking, 'The king is asleep,' and being enticed by flowers, fruits, and so on, went off here and there. Then, drawn by the smell of liquor, a black cobra emerged from a certain hollow tree and approached the king. Seeing this, a tree-deity, thinking, 'I will give the king his life,' came in the guise of a black squirrel and made a sound at his ear. The king awoke. The black cobra retreated. He, seeing it, thought, 'My life was given by this black squirrel,' and established a feeding place for black squirrels there, and had a proclamation of safety announced. Therefore, from that time on, that place came to be known as 'Kalandakanivāpa'. For `Kalandaka` is a name for black squirrels.

තෙන ඛො පන සමයෙනාති යස්මිං සමයෙ භගවා රාජගහං ගොචරගාමං කත්වා වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ විහරති, තෙන සමයෙන. සිඞ්ගාලකො ගහපතිපුත්තොති සිඞ්ගාලකොති තස්ස නාමං. ගහපතිපුත්තොති ගහපතිස්ස පුත්තො ගහපතිපුත්තො. තස්ස කිර පිතා ගහපතිමහාසාලො, නිදහිත්වා ඨපිතා චස්ස ගෙහෙ චත්තාලීස ධනකොටියො අත්ථි. සො භගවති නිට්ඨඞ්ගතො උපාසකො සොතාපන්නො, භරියාපිස්ස සොතාපන්නායෙව. පුත්තො පනස්ස අස්සද්ධො අප්පසන්නො. අථ නං මාතාපිතරො අභික්ඛණං එවං ඔවදන්ති – ‘‘තාත සත්ථාරං උපසඞ්කම, ධම්මසෙනාපතිං මහාමොග්ගල්ලානං මහාකස්සපං අසීතිමහාසාවකෙ උපසඞ්කමා’’ති. සො එවමාහ – ‘‘නත්ථි මම තුම්හාකං සමණානං උපසඞ්කමනකිච්චං, සමණානං සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිතබ්බං හොති, ඔනමිත්වා වන්දන්තස්ස පිට්ඨි රුජ්ජති, ජාණුකානි ඛරානි හොන්ති, භූමියං නිසීදිතබ්බං [Pg.125] හොති, තත්ථ නිසින්නස්ස වත්ථානි කිලිස්සන්ති ජීරන්ති, සමීපෙ නිසින්නකාලතො පට්ඨාය කථාසල්ලාපො හොති, තස්මිං සති විස්සාසො උප්පජ්ජති, තතො නිමන්තෙත්වා චීවරපිණ්ඩපාතාදීනි දාතබ්බානි හොන්ති. එවං සන්තෙ අත්ථො පරිහායති, නත්ථි මය්හං තුම්හාකං සමණානං උපසඞ්කමනකිච්ච’’න්ති. ඉති නං යාවජීවං ඔවදන්තාපි මාතාපිතරො සාසනෙ උපනෙතුං නාසක්ඛිංසු.

The phrase `Tena kho pana samayena` means: at the time when the Blessed One was dwelling in the Veḷuvana at the Kalandakanivāpa, having made Rājagaha his alms-resort village. The phrase `Siṅgālako gahapatiputto` means: `Siṅgālako` was his name. `Gahapatiputto` means the son of a householder. It is said his father was a householder of great wealth, and there were forty crores of wealth buried and stored in his house. He was a lay follower who had come to a final conclusion in his faith in the Blessed One, a stream-enterer; his wife, too, was a stream-enterer. But their son was faithless and without confidence. Then his parents repeatedly advised him thus: 'Dear son, approach the Teacher, approach the General of the Dhamma, Mahāmoggallāna, Mahākassapa, and the eighty great disciples.' He replied: 'I have no business visiting your ascetics. Having gone to the presence of ascetics, one must pay homage. For one who bends down to pay homage, the back aches and the knees become rough. One must sit on the ground, and for one sitting there, the clothes get soiled and wear out. From the time one sits near them, conversation takes place. When that happens, familiarity arises. From that, one must invite them and give things like robes and almsfood. When this happens, one's wealth dwindles. I have no business visiting your ascetics.' Thus, though his parents advised him for as long as they lived, they were not able to bring him to the Teaching.

අථස්ස පිතා මරණමඤ්චෙ නිපන්නො ‘‘මම පුත්තස්ස ඔවාදං දාතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා පුන චින්තෙසි – ‘‘දිසා තාත නමස්සාහී’’ති එවමස්ස ඔවාදං දස්සාමි, සො අත්ථං අජානන්තො දිසා නමස්සිස්සති, අථ නං සත්ථා වා සාවකා වා පස්සිත්වා ‘‘කිං කරොසී’’ති පුච්ඡිස්සන්ති. තතො ‘‘මය්හං පිතා දිසා නමස්සනං කරොහීති මං ඔවදී’’ති වක්ඛති. අථස්ස තෙ ‘‘න තුය්හං පිතා එතා දිසා නමස්සාපෙති, ඉමා පන දිසා නමස්සාපෙතී’’ති ධම්මං දෙසෙස්සන්ති. සො බුද්ධසාසනෙ ගුණං ඤත්වා ‘‘පුඤ්ඤකම්මං කරිස්සතී’’ති. අථ නං ආමන්තාපෙත්වා ‘‘තාත, පාතොව උට්ඨාය ඡ දිසා නමස්සෙය්‍යාසී’’ති ආහ. මරණමඤ්චෙ නිපන්නස්ස කථා නාම යාවජීවං අනුස්සරණීයා හොති. තස්මා සො ගහපතිපුත්තො තං පිතුවචනං අනුස්සරන්තො තථා අකාසි. තස්මා ‘‘කාලස්සෙව උට්ඨාය රාජගහා නික්ඛමිත්වා’’තිආදි වුත්තං.

Then his father, lying on his deathbed, thought, “It is fitting to give advice to my son.” He reflected further: “I will give him this advice: ‘Dear son, pay homage to the directions.’ Not understanding the meaning, he will pay homage to the ordinary directions. Then the Teacher or his disciples, upon seeing him, will ask, ‘What are you doing?’ Then he will say, ‘My father advised me to pay homage to the directions.’ Then they will teach him the Dhamma, saying, ‘Your father did not have you pay homage to these directions, but rather to these other directions.’ Understanding the virtue in the Buddha’s Dispensation, he will perform meritorious deeds.” Then, having him called, he said, “Dear son, rising early in the morning, you should pay homage to the six directions.” The words of one lying on his deathbed are indeed to be remembered for a lifetime. Therefore, that householder’s son, recalling his father’s words, did so. For that reason, it was said: “Rising early in the morning and leaving Rājagaha,” and so on.

243. පුථුදිසාති බහුදිසා. ඉදානි තා දස්සෙන්තො පුරත්ථිමං දිසන්තිආදිමාහ. පාවිසීති න තාව පවිට්ඨො, පවිසිස්සාමීති නික්ඛන්තත්තා පන අන්තරාමග්ගෙ වත්තමානොපි එවං වුච්චති. අද්දසා ඛො භගවාති න ඉදානෙව අද්දස, පච්චූසසමයෙපි බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො එතං දිසා නමස්සමානං දිස්වා ‘‘අජ්ජ අහං සිඞ්ගාලස්ස ගහපතිපුත්තස්ස ගිහිවිනයං සිඞ්ගාලසුත්තන්තං කථෙස්සාමි, මහාජනස්ස සා කථා සඵලා භවිස්සති, ගන්තබ්බං මයා එත්ථා’’ති. තස්මා පාතොව නික්ඛමිත්වා රාජගහං පිණ්ඩාය පාවිසි, පවිසන්තො ච නං තථෙව අද්දස. තෙන වුත්තං – ‘‘අද්දසා ඛො භගවා’’ති. එතදවොචාති සො කිර අවිදූරෙ ඨිතම්පි සත්ථාරං න පස්සති, දිසායෙව නමස්සති. අථං නං භගවා සූරියරස්මිසම්ඵස්සෙන විකසමානං මහාපදුමං විය මුඛං විවරිත්වා ‘‘කිං නු ඛො ත්වං, ගහපතිපුත්තා’’තිආදිකං එතදවොච.

243. ‘Puthudisā’ means many directions. Now, indicating them, he said, “the eastern direction,” and so on. ‘He entered’ means he had not yet entered, but because he had set out with the intention, “I will enter,” he is spoken of thus even while on the way. ‘The Blessed One saw’ means he did not see him just at that moment. Rather, at dawn, while surveying the world with the Buddha-eye, he saw this householder’s son paying homage to the directions and thought: “Today I will teach the Siṅgālakasuttanta, the discipline for householders, to the householder’s son Siṅgālaka. That discourse will be fruitful for the great populace. I must go there.” Therefore, having set out early in the morning, he entered Rājagaha for alms, and while entering, he saw him just as he had at dawn. For that reason, it was said: “The Blessed One saw.” ‘He said this’ means that the householder’s son, it seems, did not see the Teacher even though he was standing not far away; he was paying homage only to the directions. Then the Blessed One, opening his mouth like a great lotus blooming at the touch of the sun’s rays, spoke these words: “Why is it, householder’s son…” and so on.

ඡදිසාදිවණ්ණනා

Commentary on the Six Directions and so on

244. යථා [Pg.126] කථං පන, භන්තෙති සො කිර තං භගවතො වචනං සුත්වාව චින්තෙසි ‘‘යා කිර මම පිතරා ඡ දිසා නමස්සිතබ්බා’’ති වුත්තා, න කිර තා එතා, අඤ්ඤා කිර අරියසාවකෙන ඡ දිසා නමස්සිතබ්බා. හන්දාහං අරියසාවකෙන නමස්සිතබ්බා දිසායෙව පුච්ඡිත්වා නමස්සාමීති. සො තා පුච්ඡන්තො යථා කථං පන, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ යථාති නිපාතමත්තං. කථං පනාති ඉදමෙව පුච්ඡාපදං. කම්මකිලෙසාති තෙහි කම්මෙහි සත්තා කිලිස්සන්ති, තස්මා කම්මකිලෙසාති වුච්චන්ති. ඨානෙහීති කාරණෙහි. අපායමුඛානීති විනාසමුඛානි. සොති සො සොතාපන්නො අරියසාවකො. චුද්දස පාපකාපගතොති එතෙහි චුද්දසහි පාපකෙහි ලාමකෙහි අපගතො. ඡද්දිසාපටිච්ඡාදීති ඡ දිසා පටිච්ඡාදෙන්තො. උභොලොකවිජයායාති උභින්නං ඉධලොකපරලොකානං විජිනනත්ථාය. අයඤ්චෙව ලොකො ආරද්ධො හොතීති එවරූපස්ස හි ඉධ ලොකෙ පඤ්ච වෙරානි න හොන්ති, තෙනස්ස අයඤ්චෙව ලොකො ආරද්ධො හොති පරිතොසිතො චෙව නිප්ඵාදිතො ච. පරලොකෙපි පඤ්ච වෙරානි න හොන්ති, තෙනස්ස පරො ච ලොකො ආරාධිතො හොති. තස්මා සො කායස්ස භෙදා පරම්මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති.

244. ‘But how, Venerable Sir?’—upon hearing the Blessed One’s words, he, it seems, reflected: ‘The six directions my father told me to venerate are, it seems, not these. It seems there are other six directions that a noble disciple should venerate. Well then, I will ask about the very directions that a noble disciple should venerate and then pay homage.’ Thus, while asking about them, he said, “But how, Venerable Sir?” and so on. Therein, ‘yathā’ is merely a particle. ‘Kathaṃ pana’ is the actual question. ‘Corruptions of action’: by these actions beings are afflicted; therefore, they are called ‘corruptions of action.’ ‘On grounds’: by causes. ‘Avenues of dissipation’: causes of ruin. ‘He’: that noble disciple, a stream-enterer. ‘Devoid of the fourteen evils’: he is devoid of these fourteen evil, base things. ‘One who has covered the six directions’: covering the six directions. ‘For the conquest of both worlds’: for the purpose of conquering both this world and the next. ‘This very world is successfully undertaken’: for such a person, the five enmities do not exist in this world; therefore, for him, this very world is successfully undertaken, made pleasing to others, and brought to fulfillment. In the next world, too, the five enmities do not exist; therefore, for him, the next world is also successfully undertaken. Therefore, with the breakup of the body, after death, he is reborn in a good destination, a heavenly world.

245. ඉති භගවා සඞ්ඛෙපෙන මාතිකං ඨපෙත්වා ඉදානි තමෙව විත්ථාරෙන්තො කතමස්ස චත්තාරො කම්මකිලෙසාතිආදිමාහ. කම්මකිලෙසොති කම්මඤ්ච තං කිලෙසසම්පයුත්තත්තා කිලෙසො චාති කම්මකිලෙසො. සකිලෙසොයෙව හි පාණං හනති, නික්කිලෙසො න හනති, තස්මා පාණාතිපාතො ‘‘කම්මකිලෙසො’’ති වුත්තො. අදින්නාදානාදීසුපි එසෙව නයො. අථාපරන්ති අපරම්පි එතදත්ථපරිදීපකමෙව ගාථාබන්ධං අවොචාති අත්ථො.

245. Thus, the Blessed One, having laid down the matrix in brief, now elaborating on that very matrix, said, “What are the four corruptions of action?” and so on. ‘Corruption of action’: it is an action, and because it is associated with corruption, it is also a corruption; thus it is a ‘corruption of action.’ For it is only one with corruption who destroys life; one without corruption does not destroy life. Therefore, the destruction of life is called a ‘corruption of action.’ This same method applies to taking what is not given and so on. ‘And another’: the meaning is that he spoke another passage in verse that illuminates this same meaning.

චතුඨානාදිවණ්ණනා

Exposition on the Four Grounds, and so forth.

246. පාපකම්මං කරොතීති ඉදං භගවා යස්මා කාරකෙ දස්සිතෙ අකාරකො පාකටො හොති, තස්මා ‘‘පාපකම්මං න කරොතී’’ති මාතිකං ඨපෙත්වාපි දෙසනාකුසලතාය පඨමතරං කාරකං දස්සෙන්තො ආහ[Pg.127]. තත්ථ ඡන්දාගතිං ගච්ඡන්තොති ඡන්දෙන පෙමෙන අගතිං ගච්ඡන්තො අකත්තබ්බං කරොන්තො. පරපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ යො ‘‘අයං මෙ මිත්තො වා සම්භත්තො වා සන්දිට්ඨො වා ඤාතකො වා ලඤ්ජං වා පන මෙ දෙතී’’ති ඡන්දවසෙන අස්සාමිකං සාමිකං කරොති, අයං ඡන්දාගතිං ගච්ඡන්තො පාපකම්මං කරොති නාම. යො ‘‘අයං මෙ වෙරී’’ති පකතිවෙරවසෙන තඞ්ඛණුප්පන්නකොධවසෙන වා සාමිකං අස්සාමිකං කරොති, අයං දොසාගතිං ගච්ඡන්තො පාපකම්මං කරොති නාම. යො පන මන්දත්තා මොමූහත්තා යං වා තං වා වත්වා අස්සාමිකං සාමිකං කරොති, අයං මොහාගතිං ගච්ඡන්තො පාපකම්මං කරොති නාම. යො පන ‘‘අයං රාජවල්ලභො වා විසමනිස්සිතො වා අනත්ථම්පි මෙ කරෙය්‍යා’’ති භීතො අස්සාමිකං සාමිකං කරොති, අයං භයාගතිං ගච්ඡන්තො පාපකම්මං කරොති නාම. යො පන යංකිඤ්චි භාජෙන්තො ‘‘අයං මෙ සන්දිට්ඨො වා සම්භත්තො වා’’ති පෙමවසෙන අතිරෙකං දෙති, ‘‘අයං මෙ වෙරී’’ති දොසවසෙන ඌනකං දෙති, මොමූහත්තා දින්නාදින්නං අජානමානො කස්සචි ඌනං කස්සචි අධිකං දෙති, ‘‘අයං ඉමස්මිං අදිය්‍යමානෙ මය්හං අනත්ථම්පි කරෙය්‍යා’’ති භීතො කස්සචි අතිරෙකං දෙති, සො චතුබ්බිධොපි යථානුක්කමෙන ඡන්දාගතිආදීනි ගච්ඡන්තො පාපකම්මං කරොති නාම.

246. The Blessed One said, 'One commits an evil deed.' Because when the doer is shown, the non-doer becomes evident, therefore, even having established the matrix heading 'one does not commit an evil deed,' out of skill in teaching, he first shows the doer. Therein, 'going the wrong course through desire' means going astray through desire and affection, doing what should not be done. This same principle applies in the other cases as well. Therein, one who, thinking, 'This is my friend, or intimate, or acquaintance, or relative, or one who gives me a bribe,' through the influence of desire makes a non-owner into an owner, is called one who commits an evil deed by going the wrong course through desire. One who, thinking, 'This is my enemy,' through natural animosity or through anger that has arisen at that moment makes an owner into a non-owner, is called one who commits an evil deed by going the wrong course through hatred. Furthermore, one who, due to dullness and utter delusion, says this or that and makes a non-owner into an owner, is called one who commits an evil deed by going the wrong course through delusion. Furthermore, one who, being afraid and thinking, 'This person is a king's favorite or relies on the unjust; he might even harm me,' makes a non-owner into an owner, is called one who commits an evil deed by going the wrong course through fear. Furthermore, one who, while distributing anything, gives extra out of affection, thinking, 'This is my acquaintance or intimate'; gives less out of hatred, thinking, 'This is my enemy'; out of utter delusion, not knowing what has been given and not given, gives less to one and more to another; or, being afraid, gives extra to someone, thinking, 'If this is not given to this person, he might even harm me'—such a person, in all four ways, is called one who commits an evil deed by going the wrong courses of desire and so on, in due order.

අරියසාවකො පන ජීවිතක්ඛයං පාපුණන්තොපි ඡන්දාගතිආදීනි න ගච්ඡති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඉමෙහි චතූහි ඨානෙහි පාපකම්මං න කරොතී’’ති.

But a noble disciple, even when facing the destruction of life, does not follow the wrong courses of desire and so on. Therefore it was said: 'Through these four grounds, one does not commit an evil deed.'

නිහීයති යසො තස්සාති තස්ස අගතිගාමිනො කිත්තියසොපි පරිවාරයසොපි නිහීයති පරිහායති.

‘His fame wanes’ means that for one who goes on a wrong course, both his fame as reputation and his fame as a following wane and diminish.

ඡඅපායමුඛාදිවණ්ණනා

Exposition on the Six Gateways to Ruin, and so forth.

247. සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨානානුයොගොති එත්ථ සුරාති පිට්ඨසුරා පූවසුරා ඔදනසුරා කිණ්ණපක්ඛිත්තා සම්භාරසංයුත්තාති පඤ්ච සුරා. මෙරයන්ති පුප්ඵාසවො ඵලාසවො මධ්වාසවො ගුළාසවො සම්භාරසංයුත්තොති පඤ්ච ආසවා. තං සබ්බම්පි මදකරණවසෙන මජ්ජං. පමාදට්ඨානන්ති පමාදකාරණං. යාය චෙතනාය තං මජ්ජං පිවති, තස්ස එතං අධිවචනං. අනුයොගොති තස්ස සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨානස්ස අනුඅනුයොගො පුනප්පුනං කරණං. යස්මා පනෙතං අනුයුත්තස්ස උප්පන්නා චෙව භොගා පරිහායන්ති, අනුප්පන්නා ච නුප්පජ්ජන්ති, තස්මා ‘‘භොගානං අපායමුඛ’’න්ති [Pg.128] වුත්තං. විකාලවිසිඛාචරියානුයොගොති අවෙලාය විසිඛාසු චරියානුයුත්තතා.

247. Regarding 'indulgence in liquor, spirits, and intoxicants which are a basis for heedlessness': Herein, 'liquor' (surā) is of five kinds: liquor from flour, liquor from cakes, liquor from rice, that with yeast added, and that blended with ingredients. 'Spirits' (meraya) are of five kinds: spirits from flowers, spirits from fruits, spirits from honey, spirits from molasses, and that blended with ingredients. All of this, by means of causing intoxication, is an 'intoxicant' (majja). 'A basis for heedlessness' means a cause of heedlessness. This is a designation for the volition with which one drinks that intoxicant. 'Indulgence' means the repeated engagement in that liquor, spirits, and intoxicants which are a basis for heedlessness; it is doing so again and again. Because for one who is so engaged, wealth that has arisen declines and wealth that has not arisen does not arise, it is therefore called 'a gateway to the decline of wealth.' 'Indulgence in roaming the streets at the wrong time' means the state of being engaged in wandering in the streets at an improper time.

සමජ්ජාභිචරණන්ති නච්චාදිදස්සනවසෙන සමජ්ජාගමනං. ආලස්‍යානුයොගොති කායාලසියතාය යුත්තප්පයුත්තතා.

‘Frequenting festive gatherings’ means going to assemblies for the sake of seeing dancing and so forth. ‘Indulgence in idleness’ means being thoroughly engaged in bodily laziness.

සුරාමෙරයස්ස ඡආදීනවාදිවණ්ණනා

Exposition on the Six Dangers of Liquor and Spirits, and so forth.

248. එවං ඡන්නං අපායමුඛානං මාතිකං ඨපෙත්වා ඉදානි තානි විභජන්තො ඡ ඛො මෙ, ගහපතිපුත්ත ආදීනවාතිආදිමාහ. තත්ථ සන්දිට්ඨිකාති සාමං පස්සිතබ්බා, ඉධලොකභාවිනී. ධනජානීති ධනහානි. කලහප්පවඩ්ඪනීති වාචාකලහස්ස චෙව හත්ථපරාමාසාදිකායකලහස්ස ච වඩ්ඪනී. රොගානං ආයතනන්ති තෙසං තෙසං අක්ඛිරොගාදීනං ඛෙත්තං. අකිත්තිසඤ්ජනනීති සුරං පිවිත්වා හි මාතරම්පි පහරන්ති පිතරම්පි, අඤ්ඤං බහුම්පි අවත්තබ්බං වදන්ති, අකත්තබ්බං කරොන්ති. තෙන ගරහම්පි දණ්ඩම්පි හත්ථපාදාදිඡෙදම්පි පාපුණන්ති, ඉධලොකෙපි පරලොකෙපි අකිත්තිං පාපුණන්ති, ඉති තෙසං සා සුරා අකිත්තිසඤ්ජනනී නාම හොති. කොපීනනිදංසනීති ගුය්හට්ඨානඤ්හි විවරියමානං හිරිං කොපෙති විනාසෙති, තස්මා ‘‘කොපීන’’න්ති වුච්චති, සුරාමදමත්තා ච තං තං අඞ්ගං විවරිත්වා විචරන්ති, තෙන නෙසං සා සුරා කොපීනස්ස නිදංසනතො ‘‘කොපීනනිදංසනී’’ති වුච්චති. පඤ්ඤාය දුබ්බලිකරණීති සාගතත්ථෙරස්ස විය කම්මස්සකතපඤ්ඤං දුබ්බලං කරොති, තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය දුබ්බලිකරණී’’ති වුච්චති. මග්ගපඤ්ඤං පන දුබ්බලං කාතුං න සක්කොති. අධිගතමග්ගානඤ්හි සා අන්තොමුඛමෙව න පවිසති. ඡට්ඨං පදන්ති ඡට්ඨං කාරණං.

248. Having thus laid down the matrix of the six gateways to ruin, he now explains them, saying, 'Householder's son, there are these six dangers...' Therein, 'visible in this very life' means it can be seen for oneself, occurring in this world. 'Causing loss of wealth' means the loss of wealth. 'Promoting quarrels' means it increases both verbal quarrels and physical conflicts such as grabbing with the hand. 'An abode for diseases' is the field for various ailments such as eye diseases. 'Producing ill-repute': Indeed, intoxicated by liquor, they strike even their mother or father, say many unspeakable things, and do what should not be done. Thus, they incur censure, punishment, and even the cutting off of hands and feet, and attain ill-repute in this world and in the next—hence, that liquor is called 'that which produces ill-repute.' 'Revealing of the private parts': Indeed, the private place, when revealed, destroys shame; therefore, it is called 'kopīna.' Those intoxicated by liquor wander about exposing their various limbs; therefore, that liquor, by revealing the 'kopīna,' is called 'kopīnanidaṃsanī' (revealing of the private parts). 'Weakening of wisdom': It weakens the wisdom concerning the ownership of kamma, as in the case of the Elder Sāgata; therefore, it is called 'weakening of wisdom.' However, it cannot weaken the wisdom of the path. Indeed, for those who have attained the path, it does not even enter their mouths. 'The sixth item' means the sixth reason.

249. අත්තාපිස්ස අගුත්තො අරක්ඛිතො හොතීති අවෙලාය චරන්තො හි ඛාණුකණ්ටකාදීනිපි අක්කමති, අහිනාපි යක්ඛාදීහිපි සමාගච්ඡති, තං තං ඨානං ගච්ඡතීති ඤත්වා වෙරිනොපි නං නිලීයිත්වා ගණ්හන්ති වා හනන්ති වා. එවං අත්තාපිස්ස අගුත්තො හොති අරක්ඛිතො. පුත්තදාරාපි ‘‘අම්හාකං පිතා අම්හාකං සාමි රත්තිං විචරති, කිමඞ්ගං පන මය’’න්ති ඉතිස්ස පුත්තධීතරොපි භරියාපි බහි පත්ථනං කත්වා රත්තිං චරන්තා අනයබ්‍යසනං පාපුණන්ති. එවං පුත්තදාරොපිස්ස අගුත්තො අරක්ඛිතො හොති. සාපතෙය්‍යන්ති තස්ස පුත්තදාරපරිජනස්ස රත්තිං චරණකභාවං ඤත්වා චොරා සුඤ්ඤං [Pg.129] ගෙහං පවිසිත්වා යං ඉච්ඡන්ති, තං හරන්ති. එවං සාපතෙය්‍යම්පිස්ස අගුත්තං අරක්ඛිතං හොති. සඞ්කියො ච හොතීති අඤ්ඤෙහි කතපාපකම්මෙසුපි ‘‘ඉමිනා කතං භවිස්සතී’’ති සඞ්කිතබ්බො හොති. යස්ස යස්ස ඝරද්වාරෙන යාති, තත්ථ යං අඤ්ඤෙන චොරකම්මං පරදාරිකකම්මං වා කතං, තං ‘‘ඉමිනා කත’’න්ති වුත්තෙ අභූතං අසන්තම්පි තස්මිං රූහති පතිට්ඨාති. බහූනඤ්ච දුක්ඛධම්මානන්ති එත්තකං දුක්ඛං, එත්තකං දොමනස්සන්ති වත්තුං න සක්කා, අඤ්ඤස්මිං පුග්ගලෙ අසති සබ්බං විකාලචාරිම්හි ආහරිතබ්බං හොති, ඉති සො බහූනං දුක්ඛධම්මානං පුරක්ඛතො පුරෙගාමී හොති.

249. ‘He himself is unguarded and unprotected’: Indeed, one wandering at an improper time steps on stumps, thorns, and so forth; he encounters snakes, yakkhas, and so forth. Knowing that he goes to this or that place, his enemies, lying in wait, either seize him or kill him. Thus, his own self is unguarded and unprotected. ‘His children and wife’: Thinking, “Our father, our master, wanders at night, what then of us?” his sons, daughters, and wife, having formed desires outside, wander at night and meet with ruin and disaster. Thus, his children and wife are unguarded and unprotected. ‘His property’: Knowing that his children, wife, and retinue are in the habit of wandering at night, thieves enter the empty house and take whatever they want. Thus, his property is unguarded and unprotected. ‘And he becomes an object of suspicion’: Even in evil deeds done by others, he becomes one to be suspected, with the thought, “This must have been done by him.” By whatever house door he passes, if some theft or act of adultery has been done there by another, when it is said, “This was done by him,” what is false and non-existent arises and becomes established in him. ‘And to many states of suffering’: It is not possible to say, “This much is suffering, this much is mental pain.” When there is no other person, all blame is to be laid upon the one who wanders at the wrong time. Thus, he is placed at the forefront of many states of suffering; he is their forerunner.

250. ක්ව නච්චන්ති ‘‘කස්මිං ඨානෙ නටනාටකාදිනච්චං අත්ථී’’ති පුච්ඡිත්වා යස්මිං ගාමෙ වා නිගමෙ වා තං අත්ථි, තත්ථ ගන්තබ්බං හොති, තස්ස ‘‘ස්වෙ නච්චදස්සනං ගමිස්සාමී’’ති අජ්ජ වත්ථගන්ධමාලාදීනි පටියාදෙන්තස්සෙව සකලදිවසම්පි කම්මච්ඡෙදො හොති, නච්චදස්සනෙන එකාහම්පි ද්වීහම්පි තීහම්පි තත්ථෙව හොති, අථ වුට්ඨිසම්පත්තියාදීනි ලභිත්වාපි වප්පාදිකාලෙ වප්පාදීනි අකරොන්තස්ස අනුප්පන්නා භොගා නුප්පජ්ජන්ති, තස්ස බහි ගතභාවං ඤත්වා අනාරක්ඛෙ ගෙහෙ චොරා යං ඉච්ඡන්ති, තං කරොන්ති, තෙනස්ස උප්පන්නාපි භොගා විනස්සන්ති. ක්ව ගීතන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. තෙසං නානාකරණං බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තමෙව.

250. ‘Where is there dancing?’: Having asked, “In what place is there dancing of dancers, actors, and so forth?” one must go to whatever village or town where it is. For one who, thinking, “Tomorrow I will go to see the dancing,” spends today preparing clothes, perfumes, garlands, and so on, his work is interrupted for the entire day. By seeing the dancing, he is there for one day, two days, or three days. Then, even having obtained favorable conditions such as rain, for one who does not do the sowing and other tasks at the time for sowing, wealth that has not arisen does not arise. Knowing that he has gone out, thieves do whatever they want in the unguarded house. By that, his wealth that has arisen is also destroyed. In ‘Where is there singing?’ and so forth, this is the same method. Their various kinds have been stated in the Brahmajāla Sutta.

251. ජයං වෙරන්ති ‘‘ජිතං මයා’’ති පරිසමජ්ඣෙ පරස්ස සාටකං වා වෙඨනං වා ගණ්හාති, සො ‘‘පරිසමජ්ඣෙ මෙ අවමානං කරොසි, හොතු, සික්ඛාපෙස්සාමි න’’න්ති තත්ථ වෙරං බන්ධති, එවං ජිනන්තො සයං වෙරං පසවති. ජිනොති අඤ්ඤෙන ජිතො සමානො යං තෙන තස්ස වෙඨනං වා සාටකො වා අඤ්ඤං වා පන හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිවිත්තං ගහිතං, තං අනුසොචති ‘‘අහොසි වත මෙ, තං තං වත මෙ නත්ථී’’ති තප්පච්චයා සොචති. එවං සො ජිනො විත්තං අනුසොචති. සභාගතස්ස වචනං න රූහතීති විනිච්ඡයට්ඨානෙ සක්ඛිපුට්ඨස්ස සතො වචනං න රූහති, න පතිට්ඨාති, ‘‘අයං අක්ඛසොණ්ඩො ජූතකරො, මා තස්ස වචනං ගණ්හිත්ථා’’ති වත්තාරො භවන්ති. මිත්තාමච්චානං පරිභූතො හොතීති තඤ්හි මිතාමච්චා එවං වදන්ති – ‘‘සම්ම, ත්වම්පි නාම කුලපුත්තො ජූතකරො ඡින්නභින්නකො හුත්වා විචරසි, න තෙ ඉදං ජාතිගොත්තානං අනුරූපං, ඉතො පට්ඨාය මා එවං කරෙය්‍යාසී’’ති. සො එවං වුත්තොපි තෙසං වචනං න කරොති. තතො තෙන සද්ධිං එකතො න තිට්ඨන්ති [Pg.130] න නිසීදන්ති. තස්ස කාරණා සක්ඛිපුට්ඨාපි න කථෙන්ති. එවං මිත්තාමච්චානං පරිභූතො හොති.

251. ‘Victory breeds enmity’: ‘I have won!’ In the midst of an assembly, one seizes another's lower garment or turban. That person binds enmity, thinking, ‘You show me disrespect in the midst of the assembly. So be it, I will teach you a lesson!’ Thus, the victor himself generates enmity. ‘The defeated one’: Having been conquered by another, he grieves for whatever turban, lower garment, or other wealth such as gold and silver was taken from him by that person. He grieves due to that cause, thinking, ‘Alas, I had that! Alas, now I do not have that!’ Thus, the defeated one grieves over his wealth. ‘His word does not stand up in an assembly’: When questioned as a witness in a place of judgment, his word does not stand up, it is not established. People say, ‘This one is obsessed with dice, a gambler; do not accept his word.’ ‘He is despised by friends and companions’: His friends and companions speak to him thus: ‘Friend, you, a son of good family, wander about as a gambler, shameless and ruined. This is not suitable for your birth and clan. From now on, do not act thus.’ Even when spoken to thus, he does not follow their word. Therefore, they do not stand or sit together with him. On his account, even when questioned as witnesses, they do not speak. Thus, he is despised by friends and companions.

ආවාහවිවාහකානන්ති ආවාහකා නාම යෙ තස්ස ඝරතො දාරිකං ගහෙතුකාමා. විවාහකා නාම යෙ තස්ස ගෙහෙ දාරිකං දාතුකාමා. අපත්ථිතො හොතීති අනිච්ඡිතො හොති. නාලං දාරභරණායාති දාරභරණාය න සමත්ථො. එතස්ස ගෙහෙ දාරිකා දින්නාපි එතස්ස ගෙහතො ආගතාපි අම්හෙහි එව පොසිතබ්බා භවිස්සතියෙව.

Regarding those who arrange marriages: `Āvāhakā` are those who desire to take a girl from his house for marriage. `Vivāhakā` are those who desire to give a girl in marriage to his house. ‘He is undesired’ means he is unwanted. ‘He is not able to support a wife’ means he is not capable of supporting a wife. A girl given to his house, or a girl who has come from his house, will indeed have to be supported by us.

පාපමිත්තතාය ඡආදීනවාදිවණ්ණනා

The Explanation of the Six Dangers of Associating with Bad Friends, and so on.

252. ධුත්තාති අක්ඛධුත්තා. සොණ්ඩාති ඉත්ථිසොණ්ඩා භත්තසොණ්ඩා පූවසොණ්ඩා මූලකසොණ්ඩා. පිපාසාති පානසොණ්ඩා. නෙකතිකාති පතිරූපකෙන වඤ්චනකා. වඤ්චනිකාති සම්මුඛාවඤ්චනාහි වඤ්චනිකා. සාහසිකාති එකාගාරිකාදිසාහසිකකම්මකාරිනො. ත්‍යාස්ස මිත්තා හොන්තීති තෙ අස්ස මිත්තා හොන්ති. අඤ්ඤෙහි සප්පුරිසෙහි සද්ධිං න රමති ගන්ධමාලාදීහි අලඞ්කරිත්වා වරසයනං ආරොපිතසූකරො ගූථකූපමිව, තෙ පාපමිත්තෙයෙව උපසඞ්කමති. තස්මා දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ සම්පරායඤ්ච බහුං අනත්ථං නිගච්ඡති.

252. ‘Rogues’ means dice-rogues. ‘Obsessed’ means those obsessed with women, obsessed with rice, obsessed with cakes, obsessed with roots. ‘Thirsty’ means those obsessed with drink. ‘Deceitful’ means those who deceive with counterfeits. ‘Fraudulent’ means those who deceive with deceptions in one's presence. ‘Violent’ means those who are accustomed to doing violent deeds, such as surrounding a single house. ‘These are his friends’ means those are his friends. He does not delight with other good people. Like a pig that, having been adorned with perfumes, garlands, and so on, and placed on an excellent bed, still approaches a pit of excrement, so he approaches only those evil friends. Therefore, he comes to much harm both in the present life and in the future.

253. අතිසීතන්ති කම්මං න කරොතීති මනුස්සෙහි කාලස්සෙව වුට්ඨාය ‘‘එථ භො කම්මන්තං ගච්ඡාමා’’ති වුත්තො ‘‘අතිසීතං තාව, අට්ඨීනි භිජ්ජන්ති විය, ගච්ඡථ තුම්හෙ පච්ඡා ජානිස්සාමී’’ති අග්ගිං තපන්තො නිසීදති. තෙ ගන්ත්වා කම්මං කරොන්ති. ඉතරස්ස කම්මං පරිහායති. අතිඋණ්හන්තිආදීසුපි එසෙව නයො.

253. ‘He does not do work, saying, “It is too cold”’: When told by people who have risen early, ‘Come, sirs, let us go to the workplace,’ he says, ‘It is too cold for now; it is as if my bones are breaking. You go; I will see to it later,’ and sits warming himself by the fire. They go and do the work. The other's work diminishes. In ‘it is too hot,’ and so on, this is the same method.

හොති පානසඛා නාමාති එකච්චො පානට්ඨානෙ සුරාගෙහෙයෙව සහායො හොති. ‘‘පන්නසඛා’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. සම්මියසම්මියොති සම්ම සම්මාති වදන්තො සම්මුඛෙයෙව සහායො හොති, පරම්මුඛෙ වෙරීසදිසො ඔතාරමෙව ගවෙසති. අත්ථෙසු ජාතෙසූති තථාරූපෙසු කිච්චෙසු සමුප්පන්නෙසු. වෙරප්පසවොති වෙරබහුලතා. අනත්ථතාති අනත්ථකාරිතා. සුකදරියතාති සුට්ඨු කදරියතා ථද්ධමච්ඡරියභාවො[Pg.131]. උදකමිව ඉණං විගාහතීති පාසාණො උදකං විය සංසීදන්තො ඉණං විගාහති.

‘There is one called a drinking companion’ means a certain person is a companion only at a drinking place, in a liquor house. There is also the reading ‘pannasakhā’; this is the same meaning. ‘One who is friendly only when present’ means, while saying, ‘Friend, friend,’ he is a companion only in one's presence; behind one's back, being like an enemy, he seeks only for an opportunity. ‘When needs have arisen’ means when such duties have arisen. ‘He is a source of enmity’ means an abundance of enmity. ‘He is for what is not the goal’ means the state of doing what is not beneficial. ‘He is very miserly’ means extreme miserliness, a state of stubborn stinginess. ‘He plunges into debt as if into water’ means, just as a stone sinks into water, he plunges into debt.

රත්තිනුට්ඨානදෙස්සිනාති රත්තිං අනුට්ඨානසීලෙන. අතිසායමිදං අහූති ඉදං අතිසායං ජාතන්ති යෙ එවං වත්වා කම්මං න කරොන්ති. ඉති විස්සට්ඨකම්මන්තෙති එවං වත්වා පරිච්චත්තකම්මන්තෙ. අත්ථා අච්චෙන්ති මාණවෙති එවරූපෙ පුග්ගලෙ අත්ථා අතික්කමන්ති, තෙසු න තිට්ඨන්ති.

‘Hating to rise at night’ means by the habit of not rising at night. ‘“This has become too late”’ means those who, saying, ‘This has become too late,’ do not do the work. ‘Thus with work abandoned’ means those with work abandoned, having spoken thus. ‘Benefits pass by the young man’ means benefits pass by such a person; they do not remain with them.

තිණා භිය්‍යොති තිණතොපි උත්තරි. සො සුඛං න විහායතීති සො පුරිසො සුඛං න ජහාති, සුඛසමඞ්ගීයෙව හොති. ඉමිනා කථාමග්ගෙන ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘ගිහිභූතෙන සතා එත්තකං කම්මං න කාතබ්බං, කරොන්තස්ස වඩ්ඪි නාම නත්ථි. ඉධලොකෙ පරලොකෙ ගරහමෙව පාපුණාතී’’ති.

‘More than grass’ means more than grass. ‘He does not lose happiness’ means that person does not abandon happiness; he is indeed endowed with happiness. By this line of discourse, it shows this meaning: ‘Being a householder, such deeds should not be done. For one who does them, there is no such thing as growth. He attains only blame in this world and in the next.’

මිත්තපතිරූපකාදිවණ්ණනා

The Explanation of the Counterfeit Friend and Others

254. ඉදානි යො එවං කරොතො අනත්ථො උප්පජ්ජති, අඤ්ඤානි වා පන යානි කානිචි භයානි යෙකෙචි උපද්දවා යෙකෙචි උපසග්ගා, සබ්බෙ තෙ බාලං නිස්සාය උප්පජ්ජන්ති. තස්මා ‘‘එවරූපා බාලා න සෙවිතබ්බා’’ති බාලෙ මිත්තපතිරූපකෙ අමිත්තෙ දස්සෙතුං චත්තාරොමෙ, ගහපතිපුත්ත අමිත්තාතිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤදත්ථුහරොති සයං තුච්ඡහත්ථො ආගන්ත්වා එකංසෙන යංකිඤ්චි හරතියෙව. වචීපරමොති වචනපරමො වචනමත්තෙනෙව දායකො කාරකො විය හොති. අනුප්පියභාණීති අනුප්පියං භණති. අපායසහායොති භොගානං අපායෙසු සහායො හොති.

254. Now, for one who acts thus, whatever harm arises, or whatever other fears, troubles, or misfortunes there may be, all these arise dependent on a fool. Therefore, to show that such fools, who are counterfeit friends and enemies, should not be associated with, he said, “These four, householder’s son, are enemies…,” and so on. Therein, ‘the one who takes whatever he can’ is one who, coming himself empty-handed, invariably takes away whatever there is. ‘The one whose limit is speech’ is one whose limit is speech; by speech alone, he is like a giver or a doer. ‘The one who speaks what is pleasing’ is one who speaks what is pleasing. ‘The companion in ruin’ is a companion in the causes of the destruction of wealth.

255. එවං චත්තාරො අමිත්තෙ දස්සෙත්වා පුන තත්ථ එකෙකං චතූහි කාරණෙහි විභජන්තො චතූහි ඛො, ගහපතිපුත්තාතිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤදත්ථුහරො හොතීති එකංසෙන හාරකොයෙව හොති. සහායස්ස ගෙහං රිත්තහත්ථො ආගන්ත්වා නිවත්ථසාටකාදීනං වණ්ණං භාසති, සො ‘‘අතිවිය ත්වං සම්ම ඉමස්ස වණ්ණං භාසසී’’ති අඤ්ඤං නිවාසෙත්වා තං දෙති. අප්පෙන බහුමිච්ඡතීති යංකිඤ්චි අප්පකං දත්වා තස්ස සන්තිකා බහුං පත්ථෙති. භයස්ස කිච්චං කරොතීති අත්තනො භයෙ උප්පන්නෙ තස්ස දාසො විය හුත්වා තං තං කිච්චං කරොති, අයං සබ්බදා න කරොති, භයෙ [Pg.132] උප්පන්නෙ කරොති, න පෙමෙනාති අමිත්තො නාම ජාතො. සෙවති අත්ථකාරණාති මිත්තසන්ථවවසෙන න සෙවති, අත්තනො අත්ථමෙව පච්චාසීසන්තො සෙවති.

255. Having thus shown the four enemies, and again analyzing each one of them by four reasons, he said, “By four reasons, householder’s son…,” and so on. Therein, ‘the one who takes whatever he can’ is one who is solely a taker. Coming to a friend’s house empty-handed, he praises the quality of the worn cloth and so on; so that friend, saying, “Friend, you praise the quality of this excessively,” puts on another and gives that one to him. ‘He desires much for little’ means that having given some small thing, he desires much from that person. ‘He does a task out of fear’ means that when fear has arisen for himself, having become like his friend's servant, he performs that particular task. This person does not do so always; he does so only when fear has arisen, not out of affection. Thus, he becomes known as an enemy. ‘He associates for the sake of self-interest’ means he does not associate by way of friendship; he associates hoping only for his own advantage.

256. අතීතෙන පටිසන්ථරතීති සහායෙ ආගතෙ ‘‘හිය්‍යො වා පරෙ වා න ආගතොසි, අම්හාකං ඉමස්මිං වාරෙ සස්සං අතිවිය නිප්ඵන්නං, බහූනි සාලියවබීජාදීනි ඨපෙත්වා මග්ගං ඔලොකෙන්තා නිසීදිම්හ, අජ්ජ පන සබ්බං ඛීණ’’න්ති එවං අතීතෙන සඞ්ගණ්හාති. අනාගතෙනාති ‘‘ඉමස්මිං වාරෙ අම්හාකං සස්සං මනාපං භවිස්සති, ඵලභාරභරිතා සාලිආදයො, සස්සසඞ්ගහෙ කතෙ තුම්හාකං සඞ්ගහං කාතුං සමත්ථා භවිස්සාමා’’ති එවං අනාගතෙන සඞ්ගණ්හාති. නිරත්ථකෙනාති හත්ථික්ඛන්ධෙ වා අස්සපිට්ඨෙ වා නිසින්නො සහායං දිස්වා ‘‘එහි, භො, ඉධ නිසීදා’’ති වදති. මනාපං සාටකං නිවාසෙත්වා ‘‘සහායකස්ස වත මෙ අනුච්ඡවිකො අඤ්ඤො පන මය්හං නත්ථී’’ති වදති, එවං නිරත්ථකෙන සඞ්ගණ්හාති නාම. පච්චුප්පන්නෙසු කිච්චෙසු බ්‍යසනං දස්සෙතීති ‘‘සකටෙන මෙ අත්ථො’’ති වුත්තෙ ‘‘චක්කමස්ස භින්නං, අක්ඛො ඡින්නො’’තිආදීනි වදති.

256. ‘He offers hospitality with the past’ means that when a friend has arrived, he supports him with what is past, saying: “Last year or the year before you did not come. In that season last year, our crop was exceptionally productive. Having set aside many seeds of rice, barley, and so on, we sat watching the road. But today, it is all exhausted.” ‘With the future’ means he supports him with what is in the future, saying: “In this coming season, our crop will be delightful; the rice and other grains will be laden with the burden of fruit. When the harvest is gathered, we will be able to support you.” ‘With what is useless’ means that, while seated on an elephant’s shoulder or a horse’s back, seeing a friend, he says, “Come, friend, sit here!” Or, having put on a delightful cloth, he says, “Indeed, this is suitable for my friend, but I have no other!” Thus it is called supporting with what is useless. ‘He shows his ruin when present duties arise’ means that when it is said, “I have need of a cart,” he says such things as, “Its wheel is broken, the axle is snapped.”

257. පාපකම්පිස්ස අනුජානාතීති පාණාතිපාතාදීසු යංකිඤ්චි කරොමාති වුත්තෙ ‘‘සාධු සම්ම කරොමා’’ති අනුජානාති. කල්‍යාණෙපි එසෙව නයො. සහායො හොතීති ‘‘අසුකට්ඨානෙ සුරං පිවන්ති, එහි තත්ථ ගච්ඡාමා’’ති වුත්තෙ සාධූති ගච්ඡති. එස නයො සබ්බත්ථ. ඉති විඤ්ඤායාති ‘‘මිත්තපතිරූපකා එතෙ’’ති එවං ජානිත්වා.

257. ‘He consents to his evil deed’ means that when it is said, “Let us do something among the acts of killing living beings, and so on,” he consents, saying, “Good, friend, let us do it.” In the case of a good deed, too, this is the method. ‘He is a companion in ruin’ means that when it is said, “At such-and-such a place they are drinking liquor; come, let us go there,” he goes, saying, “Good.” This is the method in all cases. ‘Thus, having understood’ means having known thus: “These are counterfeit friends.”

සුහදමිත්තාදිවණ්ණනා

Exposition on the Good-hearted Friend and Others

260. එවං න සෙවිතබ්බෙ පාපමිත්තෙ දස්සෙත්වා ඉදානි සෙවිතබ්බෙ කල්‍යාණමිත්තෙ දස්සෙන්තො පුන චත්තාරොමෙ, ගහපතිපුත්තාතිආදිමාහ. තත්ථ සුහදාති සුන්දරහදයා.

260. Having thus shown the evil friends who should not be associated with, now, showing the good friends who should be associated with, he again spoke the verse beginning with, ‘These four, O householder’s son.’ Therein, ‘a good-hearted friend’ means one with a good heart.

261. පමත්තං රක්ඛතීති මජ්ජං පිවිත්වා ගාමමජ්ඣෙ වා ගාමද්වාරෙ වා මග්ගෙ වා නිපන්නං දිස්වා ‘‘එවංනිපන්නස්ස කොචිදෙව නිවාසනපාරුපනම්පි හරෙය්‍යා’’ති සමීපෙ නිසීදිත්වා පබුද්ධකාලෙ ගහෙත්වා ගච්ඡති. පමත්තස්ස සාපතෙය්‍යන්ති සහායො [Pg.133] බහිගතො වා හොති සුරං පිවිත්වා වා පමත්තො, ගෙහං අනාරක්ඛං ‘‘කොචිදෙව යංකිඤ්චි හරෙය්‍යා’’ති ගෙහං පවිසිත්වා තස්ස ධනං රක්ඛති. භීතස්සාති කිස්මිඤ්චිදෙව භයෙ උප්පන්නෙ ‘‘මා භායි, මාදිසෙ සහායෙ ඨිතෙ කිං භායසී’’ති තං භයං හරන්තො පටිසරණං හොති. තද්දිගුණං භොගන්ති කිච්චකරණීයෙ උප්පන්නෙ සහායං අත්තනො සන්තිකං ආගතං දිස්වා වදති ‘‘කස්මා ආගතොසී’’ති? රාජකුලෙ කම්මං අත්ථීති. කිං ලද්ධුං වට්ටතීති? එකො කහාපණොති. ‘‘නගරෙ කම්මං නාම න එකකහාපණෙන නිප්ඵජ්ජති, ද්වෙ ගණ්හාහී’’ති එවං යත්තකං වදති, තතො දිගුණං දෙති.

261. “He guards one who is heedless” means: seeing a friend lying in the middle of the village, at the village gate, or on the road after having drunk intoxicants, and thinking, “While he is lying like this, someone might take even his lower and upper garments,” he sits nearby and, when he awakens, takes him and goes. “He guards the property of the heedless” means: when a friend has gone out, or is heedless from having drunk liquor, and the house is unguarded, thinking, “Someone might take anything whatsoever,” he enters the house and guards that person's wealth. “He is a refuge for one who is frightened” means: when any fear has arisen, removing that fear by saying, “Do not be afraid. While a friend like me is present, why do you fear?” he becomes a refuge. “He gives double the wealth” means: when a duty to be done has arisen, seeing his friend coming to him, he says, “Why have you come?” When it is said, “There is work at the royal court,” he asks, “What is suitable to receive?” When it is said, “One kahāpaṇa,” he says, “Work in the city is not accomplished with one kahāpaṇa; take two.” Thus, whatever amount is mentioned, he gives double that.

262. ගුය්හමස්ස ආචික්ඛතීති අත්තනො ගුය්හං නිගූහිතුං යුත්තකථං අඤ්ඤස්ස අකථෙත්වා තස්සෙව ආචික්ඛති. ගුය්හමස්ස පරිගූහතීති තෙන කථිතං ගුය්හං යථා අඤ්ඤො න ජානාති, එවං රක්ඛති. ආපදාසු න විජහතීති උප්පන්නෙ භයෙ න පරිච්චජති. ජීවිතම්පිස්ස අත්ථායාති අත්තනො ජීවිතම්පි තස්ස සහායස්ස අත්ථාය පරිච්චත්තමෙව හොති, අත්තනො ජීවිතං අගණෙත්වාපි තස්ස කම්මං කරොතියෙව.

262. “He tells him his secret” means: he tells his own secret, a matter fit to be concealed, only to that friend, not having told it to another. “He conceals his friend's secret” means: he guards the secret told by that friend in such a way that another does not know it. “He does not abandon him in calamities” means: when fear has arisen, he does not forsake him. “He would even give his life for his sake” means: his own life is indeed given up for the sake of that friend; even disregarding his own life, he certainly does that friend's work.

263. පාපා නිවාරෙතීති අම්හෙසු පස්සන්තෙසු පස්සන්තෙසු ත්වං එවං කාතුං න ලභසි, පඤ්ච වෙරානි දස අකුසලකම්මපථෙ මා කරොහීති නිවාරෙති. කල්‍යාණෙ නිවෙසෙතීති කල්‍යාණකම්මෙ තීසු සරණෙසු පඤ්චසීලෙසු දසකුසලකම්මපථෙසු වත්තස්සු, දානං දෙහි පුඤ්ඤං කරොහි ධම්මං සුණාහීති එවං කල්‍යාණෙ නියොජෙති. අස්සුතං සාවෙතීති අස්සුතපුබ්බං සුඛුමං නිපුණං කාරණං සාවෙති. සග්ගස්ස මග්ගන්ති ඉදං කම්මං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තන්තීති එවං සග්ගස්ස මග්ගං ආචික්ඛති.

263. “He restrains from evil” means: he restrains by saying, “While we are watching, you are not allowed to act thus; do not commit the five enmities and the ten unwholesome courses of action.” “He establishes in the good” means: he engages him in the good, saying, “Practice wholesome deeds, the three refuges, the five precepts, and the ten wholesome courses of action. Give alms, make merit, listen to the Dhamma.” “He causes him to hear what has not been heard” means: he causes him to hear a cause that is subtle, profound, and has not been heard before. “He points out the path to heaven” means: he points out the path to heaven, saying, “Having done this deed, beings are reborn in heaven.”

264. අභවෙනස්ස න නන්දතීති තස්ස අභවෙන අවුඩ්ඪියා පුත්තදාරස්ස වා පරිජනස්ස වා තථාරූපං පාරිජුඤ්ඤං දිස්වා වා සුත්වා වා න නන්දති, අනත්තමනො හොති. භවෙනාති වුඩ්ඪියා තථාරූපස්ස සම්පත්තිං වා ඉස්සරියප්පටිලාභං වා දිස්වා වා සුත්වා වා නන්දති, අත්තමනො හොති. අවණ්ණං භණමානං නිවාරෙතීති ‘‘අසුකො විරූපො න පාසාදිකො දුජ්ජාතිකො දුස්සීලො’’ති වා වුත්තෙ ‘‘එවං මා භණි, රූපවා ච සො පාසාදිකො [Pg.134] ච සුජාතො ච සීලසම්පන්නො චා’’තිආදීහි වචනෙහි පරං අත්තනො සහායස්ස අවණ්ණං භණමානං නිවාරෙති. වණ්ණං භණමානං පසංසතීති ‘‘අසුකො රූපවා පාසාදිකො සුජාතො සීලසම්පන්නො’’ති වුත්තෙ ‘‘අහො සුට්ඨු වදසි, සුභාසිතං තයා, එවමෙතං, එස පුරිසො රූපවා පාසාදිකො සුජාතො සීලසම්පන්නො’’ති එවං අත්තනො සහායකස්ස පරං වණ්ණං භණමානං පසංසති.

264. “He does not rejoice in his friend's misfortune” means: seeing or hearing of his friend's lack of prosperity, lack of growth, or the decline of his son and wife or his retinue, he does not rejoice but is displeased. “He rejoices in his friend's fortune” means: seeing or hearing of his friend's growth, such as his prosperity or attainment of sovereignty, he rejoices and is pleased. “He restrains one who speaks dispraise” means: when someone says, “So-and-so is ugly, unattractive, of low birth, or immoral,” he restrains that other person with words such as, “Do not speak thus. He is handsome, attractive, well-born, and endowed with virtue.” “He praises one who speaks praise” means: when someone says, “So-and-so is handsome, attractive, well-born, and endowed with virtue,” he praises that other person, saying, “Oh, you speak well! It was well-spoken by you. It is just so. This person is handsome, attractive, well-born, and endowed with virtue.”

265. ජලං අග්ගීව භාසතීති රත්තිං පබ්බතමත්ථකෙ ජලමානො අග්ගි විය විරොචති.

265. “He shines like a fire” means: he shines at night like a fire burning on a mountaintop.

භොගෙ සංහරමානස්සාති අත්තානම්පි පරම්පි අපීළෙත්වා ධම්මෙන සමෙන භොගෙ සම්පිණ්ඩෙන්තස්ස රාසිං කරොන්තස්ස. භමරස්සෙව ඉරීයතොති යථා භමරො පුප්ඵානං වණ්ණගන්ධං අපොථයං තුණ්ඩෙනපි පක්ඛෙහිපි රසං ආහරිත්වා අනුපුබ්බෙන චක්කප්පමාණං මධුපටලං කරොති, එවං අනුපුබ්බෙන මහන්තං භොගරාසිං කරොන්තස්ස. භොගා සන්නිචයං යන්තීති තස්ස භොගා නිචයං ගච්ඡන්ති. කථං? අනුපුබ්බෙන උපචිකාහි සංවඩ්ඪියමානො වම්මිකො විය. තෙනාහ ‘‘වම්මිකොවුපචීයතී’’ති. යථා වම්මිකො උපචියති, එවං නිචයං යන්තීති අත්ථො.

“Of one who gathers wealth” means: of one who, without oppressing oneself or others, accumulates and makes a heap of wealth righteously and fairly. “Of one who fares like a bee” means: just as a bee, without destroying the color and scent of flowers, takes the nectar and gradually makes a honeycomb the size of a wheel, so it is for one who gradually makes a great heap of wealth. “Wealth goes to accumulation” means: his wealth goes to accumulation. How? Like an anthill being gradually built up by termites. Therefore, it was said, “Like an anthill, it is built up.” The meaning is: just as an anthill is built up, so does wealth go to accumulation.

සමාහත්වාති සමාහරිත්වා. අලමත්ථොති යුත්තසභාවො සමත්ථො වා පරියත්තරූපො ඝරාවාසං සණ්ඨාපෙතුං.

“Having gathered” means: having collected well. “He is sufficient for the purpose” means: he has a suitable nature, or is capable, or is competent to establish the household life.

ඉදානි යථා වා ඝරාවාසො සණ්ඨපෙතබ්බො, තථා ඔවදන්තො චතුධා විභජෙ භොගෙතිආදිමාහ. තත්ථ ස වෙ මිත්තානි ගන්ථතීති සො එවං විභජන්තො මිත්තානි ගන්ථති නාම අභෙජ්ජමානානි ඨපෙති. යස්ස හි භොගා සන්ති, සො එව මිත්තෙ ඨපෙතුං සක්කොති, න ඉතරො.

Now, advising on how the household life should be established, he spoke the verse beginning with, “He should divide his wealth in four.” Therein, “he indeed binds friends” means: he who divides thus is said to bind friends; he establishes unbreakable friendships. For one who has wealth is able to establish friends; another, who has none, is not able.

එකෙන භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍යාති එකෙන කොට්ඨාසෙන භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍ය. ද්වීහි කම්මං පයොජයෙති ද්වීහි කොට්ඨාසෙහි කසිවාණිජ්ජාදිකම්මං පයොජෙය්‍ය. චතුත්ථඤ්ච නිධාපෙය්‍යාති චතුත්ථං කොට්ඨාසං නිධාපෙත්වා ඨපෙය්‍ය. ආපදාසු භවිස්සතීති කුලානඤ්හි න සබ්බකාලං එකසදිසං වත්තති, කදාචි රාජාදිවසෙන ආපදාපි උප්පජ්ජන්ති, තස්මා එවං ආපදාසු උප්පන්නාසු භවිස්සතීති ‘‘එකං කොට්ඨාසං නිධාපෙය්‍යා’’ති ආහ[Pg.135]. ඉමෙසු පන චතූසු කොට්ඨාසෙසු කතරකොට්ඨාසං ගහෙත්වා කුසලං කාතබ්බන්ති? ‘‘භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍යා’’ති වුත්තකොට්ඨාසං. තතො ගණ්හිත්වා භික්ඛූනම්පි කපණද්ධිකාදීනම්පි දාතබ්බං, පෙසකාරන්හාපිතාදීනම්පි වෙතනං දාතබ්බං.

“With one portion, he should enjoy his wealth” means: with one portion, he should enjoy his wealth. “With two, he should apply to work” means: with two portions, he should apply to work such as agriculture and commerce. “And the fourth he should set aside” means: having stored the fourth portion, he should keep it. “It will be for calamities” means: for families, things are not always the same; sometimes calamities also arise due to kings and so on. Therefore, thinking, “It will be for when such calamities have arisen,” it was said, “he should set aside one portion.” Now, among these four portions, taking which portion should merit be made? The portion spoken of as “he should enjoy his wealth.” Taking from that, gifts should be given to bhikkhus and to the destitute, travelers, and so on; and wages should be given to weavers, barbers, and so on.

ඡද්දිසාපටිච්ඡාදනකණ්ඩවණ්ණනා

The Exposition of the Chapter on Covering the Six Directions

266. ඉති භගවා එත්තකෙන කථාමග්ගෙන එවං ගහපතිපුත්තස්ස අරියසාවකො චතූහි කාරණෙහි අකුසලං පහාය ඡහි කාරණෙහි භොගානං අපායමුඛං වජ්ජෙත්වා සොළස මිත්තානි සෙවන්තො ඝරාවාසං සණ්ඨපෙත්වා දාරභරණං කරොන්තො ධම්මිකෙන ආජීවෙන ජීවති, දෙවමනුස්සානඤ්ච අන්තරෙ අග්ගික්ඛන්ධො විය විරොචතීති වජ්ජනීයධම්මවජ්ජනත්ථං සෙවිතබ්බධම්මසෙවනත්ථඤ්ච ඔවාදං දත්වා ඉදානි නමස්සිතබ්බා ඡ දිසා දස්සෙන්තො කථඤ්ච ගහපතිපුත්තාතිආදිමාහ.

266. Thus, the Blessed One, by this much of the discourse, having instructed the householder's son on how a noble disciple—having abandoned unwholesome action for four reasons, having avoided the causes for the destruction of wealth for six reasons, associating with sixteen kinds of friends, establishing a household, supporting his wife, and living by a righteous livelihood—shines like a great mass of fire among gods and humans; and having given this advice for the purpose of abandoning what should be abandoned and cultivating what should be cultivated, now, showing the six directions that should be honored, he spoke the text beginning with, 'And how, householder's son...'

තත්ථ ඡද්දිසාපටිච්ඡාදීති යථා ඡහි දිසාහි ආගමනභයං න ආගච්ඡති, ඛෙමං හොති නිබ්භයං එවං විහරන්තො ‘‘ඡද්දිසාපටිච්ඡාදී’’ති වුච්චති. ‘‘පුරත්ථිමා දිසා මාතාපිතරො වෙදිතබ්බා’’තිආදීසු මාතාපිතරො පුබ්බුපකාරිතාය පුරත්ථිමා දිසාති වෙදිතබ්බා. ආචරියා දක්ඛිණෙය්‍යතාය දක්ඛිණා දිසාති. පුත්තදාරා පිට්ඨිතො අනුබන්ධනවසෙන පච්ඡිමා දිසාති. මිත්තාමච්චා යස්මා සො මිත්තාමච්චෙ නිස්සාය තෙ තෙ දුක්ඛවිසෙසෙ උත්තරති, තස්මා උත්තරා දිසාති. දාසකම්මකරා පාදමූලෙ පතිට්ඨානවසෙන හෙට්ඨිමා දිසාති. සමණබ්‍රාහ්මණා ගුණෙහි උපරි ඨිතභාවෙන උපරිමා දිසාති වෙදිතබ්බා.

Herein, 'one who covers the six directions' means one who lives securely and fearlessly, such that no danger comes from the six directions; such a one is called 'one who covers the six directions.' In the phrases beginning 'Parents are to be known as the eastern direction,' parents are to be known as the eastern direction because they are prior benefactors. Teachers are the southern direction because they are worthy of offerings. Children and wife are the western direction because they follow behind. Friends and associates are the northern direction because one overcomes various troubles by relying on those friends and associates. Slaves and workers are the lower direction by virtue of their being established at one's feet. Ascetics and brahmins are to be known as the upper direction by virtue of their being situated above through their qualities.

267. භතො නෙ භරිස්සාමීති අහං මාතාපිතූහි ථඤ්ඤං පායෙත්වා හත්ථපාදෙ වඩ්ඪෙත්වා මුඛෙන සිඞ්ඝාණිකං අපනෙත්වා නහාපෙත්වා මණ්ඩෙත්වා භතො භරිතො ජග්ගිතො, ස්වාහං අජ්ජ තෙ මහල්ලකෙ පාදධොවනන්හාපනයාගුභත්තදානාදීහි භරිස්සාමි.

267. 'Having been supported by them, I will support them.' This means: 'I was nourished, supported, and cared for by my parents, who fed me their milk, helped my hands and feet to grow, wiped mucus from my face with their mouth, bathed and adorned me. Now that they are old, I will support them by washing their feet, bathing them, giving them rice gruel and food, and so on.'

කිච්චං නෙසං කරිස්සාමීති අත්තනො කම්මං ඨපෙත්වා මාතාපිතූනං රාජකුලාදීසු උප්පන්නං කිච්චං ගන්ත්වා කරිස්සාමි. කුලවංසං සණ්ඨපෙස්සාමීති මාතාපිතූනං සන්තකං ඛෙත්තවත්ථුහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිං අවිනාසෙත්වා රක්ඛන්තොපි කුලවංසං සණ්ඨපෙති නාම. මාතාපිතරො අධම්මිකවංසතො හාරෙත්වා [Pg.136] ධම්මිකවංසෙ ඨපෙන්තොපි, කුලවංසෙන ආගතානි සලාකභත්තාදීනි අනුපච්ඡින්දිත්වා පවත්තෙන්තොපි කුලවංසං සණ්ඨපෙති නාම. ඉදං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘කුලවංසං සණ්ඨපෙස්සාමී’’ති.

'I will perform their duties' means: 'Setting aside my own work, I will go and perform any duty that has arisen for my parents in the royal court and so on.' 'I will establish the family lineage' means: A son is said to establish the family lineage by protecting the fields, property, gold, silver, etc., belonging to his parents without destroying them. Also, a son who removes his parents from an unrighteous lineage and establishes them in a righteous one is said to establish the family lineage. Also, a son who causes the ticket-food and other alms that have come down through the family lineage to continue without cutting them off is said to establish the family lineage. It was with reference to this that it was said: 'I will establish the family lineage.'

දායජ්ජං පටිපජ්ජාමීති මාතාපිතරො අත්තනො ඔවාදෙ අවත්තමානෙ මිච්ඡාපටිපන්නෙ දාරකෙ විනිච්ඡයං පත්වා අපුත්තෙ කරොන්ති, තෙ දායජ්ජාරහා න හොන්ති. ඔවාදෙ වත්තමානෙ පන කුලසන්තකස්ස සාමිකෙ කරොන්ති, අහං එවං වත්තිස්සාමීති අධිප්පායෙන ‘‘දායජ්ජං පටිපජ්ජාමී’’ති වුත්තං.

'I will prove myself worthy of the inheritance' means: When children do not follow their advice and are of wrong conduct, parents, having reached a judgment, make them 'not-children' (disinherit them), and they are not worthy of the inheritance. But as for those who follow their advice, they make them owners of the family property. It is with the intention, 'I will act in this way,' that it was said, 'I will prove myself worthy of the inheritance.'

දක්ඛිණං අනුප්පදස්සාමීති තෙසං පත්තිදානං කත්වා තතියදිවසතො පට්ඨාය දානං අනුප්පදස්සාමි. පාපා නිවාරෙන්තීති පාණාතිපාතාදීනං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකං ආදීනවං වත්වා, ‘‘තාත, මා එවරූපං කරී’’ති නිවාරෙන්ති, කතම්පි ගරහන්ති. කල්‍යාණෙ නිවෙසෙන්තීති අනාථපිණ්ඩිකො විය ලඤ්ජං දත්වාපි සීලසමාදානාදීසු නිවෙසෙන්ති. සිප්පං සික්ඛාපෙන්තීති අත්තනො ඔවාදෙ ඨිතභාවං ඤත්වා වංසානුගතං මුද්දාගණනාදිසිප්පං සික්ඛාපෙන්ති. පතිරූපෙනාති කුලසීලරූපාදීහි අනුරූපෙන.

'I will make offerings on their behalf' means: 'Having made a dedication of merit for them, starting from the third day after their passing, I will continually give alms.' 'They restrain from evil' means: Having spoken of the danger in this life and the next of killing and so on, they restrain them, saying, 'Dear son, do not do such a thing,' and they also censure what has been done. 'They establish in goodness' means: Like Anāthapiṇḍika, even by giving a bribe, they establish them in undertaking the precepts and so on. 'They have them learn a craft' means: Knowing that they abide by their advice, they have them learn the hereditary craft such as calculation by finger-bending and accounting. 'With a suitable one' means: With one who is suitable in terms of family, virtue, appearance, and so on.

සමයෙ දායජ්ජං නිය්‍යාදෙන්තීති සමයෙ ධනං දෙන්ති. තත්ථ නිච්චසමයො කාලසමයොති ද්වෙ සමයා. නිච්චසමයෙ දෙන්ති නාම ‘‘උට්ඨාය සමුට්ඨාය ඉමං ගණ්හිතබ්බං ගණ්හ, අයං තෙ පරිබ්බයො හොතු, ඉමිනා කුසලං කරොහී’’ති දෙන්ති. කාලසමයෙ දෙන්ති නාම සිඛාඨපනආවාහවිවාහාදිසමයෙ දෙන්ති. අපිච පච්ඡිමෙ කාලෙ මරණමඤ්චෙ නිපන්නස්ස ‘‘ඉමිනා කුසලං කරොහී’’ති දෙන්තාපි සමයෙ දෙන්ති නාම. පටිච්ඡන්නා හොතීති යං පුරත්ථිමදිසතො භයං ආගච්ඡෙය්‍ය, යථා තං නාගච්ඡති, එවං පිහිතා හොති. සචෙ හි පුත්තා විප්පටිපන්නා, අස්සු, මාතාපිතරො දහරකාලතො පට්ඨාය ජග්ගනාදීහි සම්මා පටිපන්නා, එතෙ දාරකා, මාතාපිතූනං අප්පතිරූපාති එතං භයං ආගච්ඡෙය්‍ය. පුත්තා සම්මා පටිපන්නා, මාතාපිතරො විප්පටිපන්නා, මාතාපිතරො පුත්තානං නානුරූපාති එතං භයං ආගච්ඡෙය්‍ය. උභොසු විප්පටිපන්නෙසු දුවිධම්පි තං භයං හොති. සම්මා පටිපන්නෙසු සබ්බං න හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘පටිච්ඡන්නා හොති ඛෙමා අප්පටිභයා’’ති.

'They hand over the inheritance at the proper time' means they give wealth at the proper time. Herein, there are two kinds of time: the regular time and the occasional time. To give at the regular time means to give, saying, 'Rise up and take this which should be taken. Let this be your allowance; with this, do what is meritorious.' To give at the occasional time means to give at the time of the top-knot ceremony, marriage, and so on. Furthermore, to give at the final time to one lying on their deathbed, saying, 'With this, do what is meritorious,' is also called giving at the proper time. 'That direction is covered' means it is shielded so that whatever danger might come from the eastern direction does not come. For if the children are of wrong conduct, but the parents have acted rightly from the children's youth with care and so on, this fear of censure might arise: 'These children are not suitable for their parents.' If the children act rightly but the parents are of wrong conduct, this fear of censure might arise: 'These parents are not suitable for their children.' If both are of wrong conduct, both kinds of fear arise. If both act rightly, no such fear arises at all. Therefore it was said: 'That direction is covered, safe, and free from fear.'

එවඤ්ච පන වත්වා භගවා සිඞ්ගාලකං එතදවොච – ‘‘න ඛො තෙ, ගහපතිපුත්ත, පිතා ලොකසම්මතං පුරත්ථිමං දිසං නමස්සාපෙති. මාතාපිතරො පන [Pg.137] පුරත්ථිමදිසාසදිසෙ කත්වා නමස්සාපෙති. අයඤ්හි තෙ පිතරා පුරත්ථිමා දිසා අක්ඛාතා, නො අඤ්ඤා’’ති.

And having spoken thus, the Blessed One said this to Siṅgālaka: 'Householder's son, your father did not have you honor the eastern direction that is conventionally known in the world. Rather, he had you honor your parents, making them like the eastern direction. For this was the eastern direction declared by your father, and no other.'

268. උට්ඨානෙනාති ආසනා උට්ඨානෙන. අන්තෙවාසිකෙන හි ආචරියං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා ආසනා වුට්ඨාය පච්චුග්ගමනං කත්වා හත්ථතො භණ්ඩකං ගහෙත්වා ආසනං පඤ්ඤපෙත්වා නිසීදාපෙත්වා බීජනපාදධොවනපාදමක්ඛනානි කාතබ්බානි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘උට්ඨානෙනා’’ති. උපට්ඨානෙනාති දිවසස්ස තික්ඛත්තුං උපට්ඨානගමනෙන. සිප්පුග්ගහණකාලෙ පන අවස්සකමෙව ගන්තබ්බං හොති. සුස්සූසායාති සද්දහිත්වා සවනෙන. අසද්දහිත්වා සුණන්තො හි විසෙසං නාධිගච්ඡති. පාරිචරියායාති අවසෙසඛුද්දකපාරිචරියාය. අන්තෙවාසිකෙන හි ආචරියස්ස පාතොව වුට්ඨාය මුඛොදකදන්තකට්ඨං දත්වා භත්තකිච්චකාලෙපි පානීයං ගහෙත්වා පච්චුපට්ඨානාදීනි කත්වා වන්දිත්වා ගන්තබ්බං. කිලිට්ඨවත්ථාදීනි ධොවිතබ්බානි, සායං නහානොදකං පච්චුපට්ඨපෙතබ්බං. අඵාසුකාලෙ උපට්ඨාතබ්බං. පබ්බජිතෙනපි සබ්බං අන්තෙවාසිකවත්තං කාතබ්බං. ඉදං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘පාරිචරියායා’’ති. සක්කච්චං සිප්පපටිග්ගහණෙනාති සක්කච්චං පටිග්ගහණං නාම ථොකං ගහෙත්වා බහුවාරෙ සජ්ඣායකරණං, එකපදම්පි විසුද්ධමෙව ගහෙතබ්බං.

268. "By rising" means rising from one's seat. For when a student sees the teacher coming from afar, he should rise from his seat, go forward to meet him, take his belongings from his hand, prepare a seat, have him sit down, and perform fanning, washing of the feet, and anointing of the feet. With reference to this, it is said, "by rising." "By attending" means going to attend on the teacher three times a day. However, during the time of learning a craft, one must go without fail. "By eagerness to listen" means listening with faith. For one who listens without faith does not attain distinction. "By personal service" refers to the remaining minor services. A student should rise early in the morning, provide water for the face and a tooth-stick for the teacher, and even at mealtime, having brought drinking water and performed services, he should pay respects and then depart. Soiled clothes should be washed, and bathing water should be prepared in the evening. When the teacher is unwell, he should be attended to. Even one who has gone forth should perform all the duties of a student. With reference to this, it is said, "by personal service." "By respectfully receiving instruction" means that respectful receiving is learning a little and reciting it many times, and even a single word should be learned perfectly.

සුවිනීතං විනෙන්තීති ‘‘එවං තෙ නිසීදිතබ්බං, එවං ඨාතබ්බං, එවං ඛාදිතබ්බං, එවං භුඤ්ජිතබ්බං, පාපමිත්තා වජ්ජෙතබ්බා, කල්‍යාණමිත්තා සෙවිතබ්බා’’ති එවං ආචාරං සික්ඛාපෙන්ති විනෙන්ති. සුග්ගහිතං ගාහාපෙන්තීති යථා සුග්ගහිතං ගණ්හාති, එවං අත්ථඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච සොධෙත්වා පයොගං දස්සෙත්වා ගණ්හාපෙන්ති. මිත්තාමච්චෙසු පටියාදෙන්තීති ‘‘අයං අම්හාකං අන්තෙවාසිකො බ්‍යත්තො බහුස්සුතො මයා සමසමො, එතං සල්ලක්ඛෙය්‍යාථා’’ති එවං ගුණං කථෙත්වා මිත්තාමච්චෙසු පතිට්ඨපෙන්ති.

They train him to be well-disciplined, saying: "Thus should you sit, thus should you stand, thus should you eat, thus should you consume. Evil friends are to be avoided; virtuous friends are to be associated with." In this way, they instruct and discipline him in proper conduct. They ensure what is well-grasped is learned: just as one grasps well, so they clarify the meaning and the wording, demonstrate the application, and have it grasped. They introduce him to friends and colleagues, saying: "This student of ours is intelligent and learned, equal to me. You should take note of him." Speaking of his qualities in this way, they establish him among friends and colleagues.

දිසාසු පරිත්තාණං කරොන්තීති සිප්පසික්ඛාපනෙනෙවස්ස සබ්බදිසාසු රක්ඛං කරොන්ති. උග්ගහිතසිප්පො හි යං යං දිසං ගන්ත්වා සිප්පං දස්සෙති, තත්ථ තත්ථස්ස ලාභසක්කාරො උප්පජ්ජති. සො ආචරියෙන කතො නාම හොති, ගුණං කථෙන්තොපිස්ස මහාජනො ආචරියපාදෙ ධොවිත්වා වසිතඅන්තෙවාසිකො [Pg.138] වත අයන්ති පඨමං ආචරියස්සෙව ගුණං කථෙන්ති, බ්‍රහ්මලොකප්පමාණොපිස්ස ලාභො උප්පජ්ජමානො ආචරියසන්තකොව හොති. අපිච යං විජ්ජං පරිජප්පිත්වා ගච්ඡන්තං අටවියං චොරා න පස්සන්ති, අමනුස්සා වා දීඝජාතිආදයො වා න විහෙඨෙන්ති, තං සික්ඛාපෙන්තාපි දිසාසු පරිත්තාණං කරොන්ති. යං වා සො දිසං ගතො හොති, තතො කඞ්ඛං උප්පාදෙත්වා අත්තනො සන්තිකං ආගතමනුස්සෙ ‘‘එතිස්සං දිසායං අම්හාකං අන්තෙවාසිකො වසති, තස්ස ච මය්හඤ්ච ඉමස්මිං සිප්පෙ නානාකරණං නත්ථි, ගච්ඡථ තමෙව පුච්ඡථා’’ති එවං අන්තෙවාසිකං පග්ගණ්හන්තාපි තස්ස තත්ථ ලාභසක්කාරුප්පත්තියා පරිත්තාණං කරොන්ති නාම, පතිට්ඨං කරොන්තීති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

They provide protection in the directions by the very teaching of a craft. For one who has mastered a craft, to whatever direction he goes and displays his skill, there gain and honor arise for him. That is said to be made by the teacher. When speaking of his qualities, the multitude first speak of the teacher's qualities, saying, "Indeed, this is a resident student who washed the teacher's feet." Even if a gain as vast as the Brahma world arises for him, it belongs to the teacher. Moreover, by teaching a science which, when one recites it while traveling in the forest, robbers do not see him, and non-humans or long-bodied beings (such as serpents) do not harm him, they also provide protection in the directions. Or, to whatever direction he has gone, when people from there, having a doubt, come to the teacher, by praising the student thus: "Our student lives in that direction. In this craft, there is no difference between him and me. Go and ask him," they provide protection for him there through the arising of gain and honor. This means they establish him. The rest here should be connected in the same way as before.

269. තතියදිසාවාරෙ සම්මානනායාති දෙවමාතෙ තිස්සමාතෙති එවං සම්භාවිතකථාකථනෙන. අනවමානනායාති යථා දාසකම්මකරාදයො පොථෙත්වා විහෙඨෙත්වා කථෙන්ති, එවං හීළෙත්වා විමානෙත්වා අකථනෙන. අනතිචරියායාති තං අතික්කමිත්වා බහි අඤ්ඤාය ඉත්ථියා සද්ධිං පරිචරන්තො තං අතිචරති නාම, තථා අකරණෙන. ඉස්සරියවොස්සග්ගෙනාති ඉත්ථියො හි මහාලතාසදිසම්පි ආභරණං ලභිත්වා භත්තං විචාරෙතුං අලභමානා කුජ්ඣන්ති, කටච්ඡුං හත්ථෙ ඨපෙත්වා තව රුචියා කරොහීති භත්තගෙහෙ විස්සට්ඨෙ සබ්බං ඉස්සරියං විස්සට්ඨං නාම හොති, එවං කරණෙනාති අත්ථො. අලඞ්කාරානුප්පදානෙනාති අත්තනො විභවානුරූපෙන අලඞ්කාරදානෙන. සුසංවිහිතකම්මන්තාති යාගුභත්තපචනකාලාදීනි අනතික්කමිත්වා තස්ස තස්ස සාධුකං කරණෙන සුට්ඨු සංවිහිතකම්මන්තා. සඞ්ගහිතපරිජනාති සම්මානනාදීහි චෙව පහෙණකපෙසනාදීහි ච සඞ්ගහිතපරිජනා. ඉධ පරිජනො නාම සාමිකස්ස චෙව අත්තනො ච ඤාතිජනො. අනතිචාරිනීති සාමිකං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤං මනසාපි න පත්ථෙති. සම්භතන්ති කසිවාණිජ්ජාදීනි කත්වා ආභතධනං. දක්ඛා ච හොතීති යාගුභත්තසම්පාදනාදීසු ඡෙකා නිපුණා හොති. අනලසාති නික්කොසජ්ජා. යථා අඤ්ඤා කුසීතා නිසින්නට්ඨානෙ නිසින්නාව හොන්ති ඨිතට්ඨානෙ ඨිතාව, එවං අහුත්වා විප්ඵාරිතෙන චිත්තෙන සබ්බකිච්චානි නිප්ඵාදෙති. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

269. In the third section, "by honoring" means by speaking words of esteem such as "mother of Deva" or "mother of Tissa." "By not disrespecting" means by not speaking contemptuously or disdainfully, as one might speak to servants and laborers after striking and abusing them. "By not transgressing" means by not doing so; for one who, transgressing against her, consorts outside with another woman, is said to transgress against her. "By relinquishing authority" means that for women, even having received an ornament like the Mahālatā, if they do not get to manage the food, they become angry. By placing a ladle in her hand and saying, "Do as you wish," this is called relinquishing all authority in the kitchen; this is the meaning. "By providing adornments" means by giving adornments according to one's means. "Well-managed duties" means that by not neglecting the times for preparing porridge and meals, and by doing each task well, her duties are well-managed. "Caring for the retinue" means her retinue is cared for through respect and through sending gifts. Here, "retinue" means the relatives of both the husband and herself. "Not being unfaithful" means that, leaving aside her husband, she does not desire another even in her mind. "What has been brought" means the wealth brought in by doing farming, trade, and so on. "And she is skillful" means she is clever and adept at preparing porridge and meals. "Not lazy" means not idle. Unlike other lazy women who remain seated where they sit or standing where they stand, she accomplishes all tasks with an energetic mind. The rest here also should be connected in the same way as before.

270. චතුත්ථදිසාවාරෙ [Pg.139] අවිසංවාදනතායාති යස්ස යස්ස නාමං ගණ්හාති, තං තං අවිසංවාදෙත්වා ඉදම්පි අම්හාකං ගෙහෙ අත්ථි, ඉදම්පි අත්ථි, ගහෙත්වා ගච්ඡාහීති එවං අවිසංවාදෙත්වා දානෙන. අපරපජා චස්ස පටිපූජෙන්තීති සහායස්ස පුත්තධීතරො පජා නාම, තෙසං පන පුත්තධීතරො ච නත්තුපනත්තකා ච අපරපජා නාම. තෙ පටිපූජෙන්ති කෙළායන්ති මමායන්ති මඞ්ගලකාලාදීසු තෙසං මඞ්ගලාදීනි කරොන්ති. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

270. In the fourth section, "by not being deceitful" means by giving without deceiving, such that when the name of any object is mentioned, one does not fail to provide it, saying: "This too is in our house, this too is there; take it and go." "And they honor his later generations" means a friend's sons and daughters are called "progeny." Their sons and daughters, grandchildren, and great-grandchildren are called "later generations." They honor them, treat them kindly, cherish them, and on auspicious occasions, they perform auspicious rites for them. The rest here also should be understood in the same way as before.

271. යථාබලං කම්මන්තසංවිධානෙනාති දහරෙහි කාතබ්බං මහල්ලකෙහි, මහල්ලකෙහි වා කාතබ්බං දහරෙහි, ඉත්ථීහි කාතබ්බං පුරිසෙහි, පුරිසෙහි වා කාතබ්බං ඉත්ථීහි අකාරෙත්වා තස්ස තස්ස බලානුරූපෙනෙව කම්මන්තසංවිධානෙන. භත්තවෙතනානුප්පදානෙනාති අයං ඛුද්දකපුත්තො, අයං එකවිහාරීති තස්ස තස්ස අනුරූපං සල්ලක්ඛෙත්වා භත්තදානෙන චෙව පරිබ්බයදානෙන ච. ගිලානුපට්ඨානෙනාති අඵාසුකකාලෙ කම්මං අකාරෙත්වා සප්පායභෙසජ්ජාදීනි දත්වා පටිජග්ගනෙන. අච්ඡරියානං රසානං සංවිභාගෙනාති අච්ඡරියෙ මධුරරසෙ ලභිත්වා සයමෙව අඛාදිත්වා තෙසම්පි තතො සංවිභාගකරණෙන. සමයෙ වොස්සග්ගෙනාති නිච්චසමයෙ ච කාලසමයෙ ච වොස්සජ්ජනෙන. නිච්චසමයෙ වොස්සජ්ජනං නාම සකලදිවසං කම්මං කරොන්තා කිලමන්ති. තස්මා යථා න කිලමන්ති, එවං වෙලං ඤත්වා විස්සජ්ජනං. කාලසමයෙ වොස්සග්ගො නාම ඡණනක්ඛත්තකීළාදීසු අලඞ්කාරභණ්ඩඛාදනීයභොජනීයාදීනි දත්වා විස්සජ්ජනං. දින්නාදායිනොති චොරිකාය කිඤ්චි අගහෙත්වා සාමිකෙහි දින්නස්සෙව ආදායිනො. සුකතකම්මකරාති ‘‘කිං එතස්ස කම්මෙන කතෙන, න මයං කිඤ්චි ලභාමා’’ති අනුජ්ඣායිත්වා තුට්ඨහදයා යථා තං කම්මං සුකතං හොති, එවං කාරකා. කිත්තිවණ්ණහරාති පරිසමජ්ඣෙ කථාය සම්පත්තාය ‘‘කො අම්හාකං සාමිකෙහි සදිසො අත්ථි, මයං අත්තනො දාසභාවම්පි න ජානාම, තෙසං සාමිකභාවම්පි න ජානාම, එවං නො අනුකම්පන්තී’’ති ගුණකථාහාරකා. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

271. By assigning work according to their strength: by not making the elders do the work that should be done by the young, or the young do the work that should be done by the elders; by not making the men do the work that should be done by the women, or the women do the work that should be done by the men, but by arranging the work only in accordance with the strength of each. By providing food and wages: having noted appropriately of each one, 'This is a young male servant,' 'This is a servant who lives with us,' and by giving food and provisions. By attending to the sick: by not making them work in times of discomfort, but by giving suitable medicines and other things and tending to them. By sharing extraordinary flavors: upon receiving foods with wonderful, sweet flavors, not eating them alone, but by making a share of it for them as well. By releasing them at the proper time: by releasing them at both regular times and special times. Releasing at a regular time means: as they work the whole day, they become weary; therefore, knowing the time so that they do not become weary, one releases them. Releasing at a special time means: during festivals, star-festivals, sports, and so on, giving them ornaments, goods, edibles, foods, and other things, and releasing them. They take only what is given: not taking anything by theft, they are accustomed to taking only what is given by their masters. They do their work well: not grumbling, 'What is the use of this work done by him? We do not get anything,' but with delighted hearts, they are doers in such a way that the work is well done. They bring fame and praise: when a discussion arises in the midst of an assembly, they are bearers of talk about their masters' virtues, saying: 'Who is there like our masters? We do not even know our own state of servitude, nor do we know their state of mastership. Thus they have compassion for us.' The rest here too should be connected in the same way as before.

272. මෙත්තෙන කායකම්මෙනාතිආදීසු මෙත්තචිත්තං පච්චුපට්ඨපෙත්වා කතානි කායකම්මාදීනි මෙත්තානි නාම වුච්චන්ති. තත්ථ භික්ඛූ නිමන්තෙස්සාමීති විහාරගමනං[Pg.140], ධමකරණං ගහෙත්වා උදකපරිස්සාවනං, පිට්ඨිපරිකම්මපාදපරිකම්මාදිකරණඤ්ච මෙත්තං කායකම්මං නාම. භික්ඛූ පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙ දිස්වා ‘‘සක්කච්චං යාගුං දෙථ, භත්තං දෙථා’’තිආදිවචනඤ්චෙව, සාධුකාරං දත්වා ධම්මසවනඤ්ච සක්කච්චං පටිසන්ථාරකරණාදීනි ච මෙත්තං වචීකම්මං නාම. ‘‘අම්හාකං කුලූපකත්ථෙරා අවෙරා හොන්තු අබ්‍යාපජ්ජා’’ති එවං චින්තනං මෙත්තං මනොකම්මං නාම. අනාවටද්වාරතායාති අපිහිතද්වාරතාය. තත්ථ සබ්බද්වාරානි විවරිත්වාපි සීලවන්තානං අදායකො අකාරකො පිහිතද්වාරොයෙව. සබ්බද්වාරානි පන පිදහිත්වාපි තෙසං දායකො කාරකො විවටද්වාරොයෙව. ඉති සීලවන්තෙසු ගෙහද්වාරං ආගතෙසු සන්තංයෙව නත්ථීති අවත්වා දාතබ්බං. එවං අනාවටද්වාරතා නාම හොති.

272. In the phrases 'with bodily action of loving-kindness,' etc., the bodily actions and so on, done after having established a mind of loving-kindness, are called 'of loving-kindness.' Therein, going to the monastery thinking, 'I will invite the monks'; taking a water-strainer and straining water; and performing services such as massaging the back and feet are called bodily action of loving-kindness. Seeing monks who have entered for alms-food and saying, 'Give gruel respectfully, give cooked rice respectfully,' and other such speech; listening to the Dhamma after giving cries of 'Sādhu'; and respectfully making friendly greetings and other such acts, are called verbal action of loving-kindness. Thinking thus, 'May the elders who frequent our family be free from enmity, free from affliction,' is called mental action of loving-kindness. 'By the state of having doors not shut' means by the state of having unclosed doors. Therein, even one who lives with all doors open, if he is a non-giver and a non-doer of services for the virtuous, he is indeed one with closed doors. But even one who lives with all doors closed, if he is a giver and a doer of services for them, he is indeed one with open doors. Therefore, when the virtuous have come to the house door, one should give what is actually present without saying, 'There is nothing.' Thus, it comes to be the state of having doors not shut.

ආමිසානුප්පදානෙනාති පුරෙභත්තං පරිභුඤ්ජිතබ්බකං ආමිසං නාම, තස්මා සීලවන්තානං යාගුභත්තසම්පදානෙනාති අත්ථො. කල්‍යාණෙන මනසා අනුකම්පන්තීති ‘‘සබ්බෙ සත්තා සුඛිතා හොන්තු අවෙරා අරොගා අබ්‍යාපජ්ජා’’ති එවං හිතඵරණෙන. අපිච උපට්ඨාකානං ගෙහං අඤ්ඤෙ සීලවන්තෙ සබ්‍රහ්මචාරී ගහෙත්වා පවිසන්තාපි කල්‍යාණෙන චෙතසා අනුකම්පන්ති නාම. සුතං පරියොදාපෙන්තීති යං තෙසං පකතියා සුතං අත්ථි, තස්ස අත්ථං කථෙත්වා කඞ්ඛං විනොදෙන්ති, තථත්තාය වා පටිපජ්ජාපෙන්ති. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

By the giving of material things: the food that is to be consumed in the forenoon is called a material thing; therefore, the meaning is by providing gruel and cooked rice to the virtuous. They have compassion with a good mind: by pervading with welfare thus, 'May all beings be happy, free from enmity, free from disease, free from affliction.' Moreover, even those who enter the house of supporters, having taken other virtuous fellow-monks with them, are called those who have compassion with a good mind. They purify what has been heard: whatever has been heard by them naturally, they dispel their doubt by explaining its meaning, or they make them practice for the sake of its true state. The rest here too should be connected in the same way as before.

273. අලමත්තොති පුත්තදාරභරණං කත්වා අගාරං අජ්ඣාවසනසමත්ථො. පණ්ඩිතොති දිසානමස්සනට්ඨානෙ පණ්ඩිතො හුත්වා. සණ්හොති සුඛුමත්ථදස්සනෙන සණ්හවාචාභණනෙන වා සණ්හො හුත්වා. පටිභානවාති දිසානමස්සනට්ඨානෙ පටිභානවා හුත්වා නිවාතවුත්තීති නීචවුත්ති. අත්ථද්ධොති ථම්භරහිතො. උට්ඨානකොති උට්ඨානවීරියසම්පන්නො. අනලසොති නික්කොසජ්ජො. අච්ඡින්නවුත්තීති නිරන්තරකරණවසෙන අඛණ්ඩවුත්ති. මෙධාවීති ඨානුප්පත්තියා පඤ්ඤාය සමන්නාගතො.

273. 'Competent' means capable of dwelling in a household, having supported his wife and children. 'Wise' means having become wise in the matter of paying homage to the directions. 'Gentle' means having become gentle either by seeing subtle meaning or by speaking gentle speech. 'Intelligent' means having become intelligent in the matter of paying homage to the directions. 'Of humble conduct' means having a lowly demeanor. 'Not stubborn' means devoid of stiffness. 'Energetic' means not lazy. 'Not idle' means free from laziness. 'Of unbroken conduct' means having an uninterrupted practice by way of continuous action. 'Discerning' means endowed with situational wisdom.

සඞ්ගාහකොති චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි සඞ්ගහකරො. මිත්තකරොති මිත්තගවෙසනො. වදඤ්ඤූති පුබ්බකාරිනා, වුත්තවචනං ජානාති. සහායකස්ස ඝරං ගතකාලෙ ‘‘මය්හං සහායකස්ස වෙඨනං දෙථ, සාටකං දෙථ, මනුස්සානං භත්තවෙතනං දෙථා’’ති වුත්තවචනමනුස්සරන්තො තස්ස අත්තනො ගෙහං [Pg.141] ආගතස්ස තත්තකං වා තතො අතිරෙකං වා පටිකත්තාති අත්ථො. අපිච සහායකස්ස ඝරං ගන්ත්වා ඉමං නාම ගණ්හිස්සාමීති ආගතං සහායකං ලජ්ජාය ගණ්හිතුං අසක්කොන්තං අනිච්ඡාරිතම්පි තස්ස වාචං ඤත්වා යෙන අත්ථෙන සො ආගතො, තං නිප්ඵාදෙන්තො වදඤ්ඤූ නාම. යෙන යෙන වා පන සහායකස්ස ඌනං හොති, ඔලොකෙත්වා තං තං දෙන්තොපි වදඤ්ඤූයෙව. නෙතාති තං තං අත්ථං දස්සෙන්තො පඤ්ඤාය නෙතා. විවිධානි කාරණානි දස්සෙන්තො නෙතීති විනෙතා. පුනප්පුනං නෙතීති අනුනෙතා.

'A supporter' means one who supports by means of the four bases of sympathy. 'A friend-maker' means one who seeks friends. 'Generous' means one who knows the words spoken by a previous benefactor. When he has gone to a companion's house, remembering the words spoken—'Give my companion a turban, give a cloak, give food and wages to his people'—when that companion comes to his own house, he does that much or even more in return; this is the meaning. Moreover, when a companion comes to his house intending to take a certain thing but is unable to take it out of shyness, even though it is unstated, understanding the hint in his speech and fulfilling the purpose for which he came, such a one is called 'generous'. Or, observing whatever is lacking for a companion and giving that very thing, he is also indeed 'generous'. 'A leader' means one who, showing this and that purpose, leads with wisdom. 'A guide' means one who leads by showing various reasons. 'A conciliator' means one who leads again and again.

තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං පුග්ගලෙ. රථස්සාණීව යායතොති යථා ආණියා සතියෙව රථො යාති, අසති න යාති, එවං ඉමෙසු සඞ්ගහෙසු සතියෙව ලොකො වත්තති, අසති න වත්තති. තෙන වුත්තං – ‘‘එතෙ ඛො සඞ්ගහා ලොකෙ, රථස්සාණීව යායතො’’ති.

'In each and every case' means in each and every individual. 'Like the linchpin of a moving chariot': just as a chariot moves only when the linchpin is present, and does not move when it is absent, so too the world proceeds only when these principles of sympathy exist, and does not proceed when they are absent. Therefore, it was said: 'These principles of sympathy in the world are indeed like the linchpin of a moving chariot.'

න මාතා පුත්තකාරණාති යදි මාතා එතෙ සඞ්ගහෙ පුත්තස්ස න කරෙය්‍ය, පුත්තකාරණා මානං වා පූජං වා න ලභෙය්‍ය.

"Na mātā puttakāraṇā" means: if a mother were not to perform these acts of support for her child, she would not receive respect or honor on account of the child.

සඞ්ගහා එතෙති උපයොගවචනෙ පච්චත්තං. ‘‘සඞ්ගහෙ එතෙ’’ති වා පාඨො. සම්මපෙක්ඛන්තීති සම්මා පෙක්ඛන්ති. පාසංසා ච භවන්තීති පසංසනීයා ච භවන්ති.

In "Saṅgahā ete," the nominative case is used in the sense of the accusative. Alternatively, the reading is "Saṅgahe ete." "Sammapekkhanti" means: they look upon properly. "Pāsaṃsā ca bhavanti" means: they become worthy of praise.

274. ඉති භගවා යා දිසා සන්ධාය තෙ ගහපතිපුත්ත පිතා ආහ ‘‘දිසා නමස්සෙය්‍යාසී’’ති, ඉමා තා ඡ දිසා. යදි ත්වං පිතු වචනං කරොසි, ඉමා දිසා නමස්සාති දස්සෙන්තො සිඞ්ගාලස්ස පුච්ඡාය ඨත්වා දෙසනං මත්ථකං පාපෙත්වා රාජගහං පිණ්ඩාය පාවිසි. සිඞ්ගාලකොපි සරණෙසු පතිට්ඨාය චත්තාලීසකොටිධනං බුද්ධසාසනෙ විකිරිත්වා පුඤ්ඤකම්මං කත්වා සග්ගපරායණො අහොසි. ඉමස්මිඤ්ච පන සුත්තෙ යං ගිහීහි කත්තබ්බං කම්මං නාම, තං අකථිතං නත්ථි, ගිහිවිනයො නාමායං සුත්තන්තො. තස්මා ඉමං සුත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානස්ස වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානීති.

274. Thus, the Blessed One, referring to the directions that your father, O householder's son, had mentioned, saying, "You should pay homage to the directions"—these are those six directions. Showing that, "If you act according to your father’s words, you should pay homage to these directions," he stood to answer Siṅgāla’s question, brought the teaching to its culmination, and entered Rājagaha for alms. Siṅgāla, too, having established himself in the refuges, distributed forty crores of wealth in the Buddha’s dispensation, performed meritorious deeds, and became destined for heaven. Moreover, in this discourse, whatever action is to be performed by householders, none is left unsaid. This discourse is called the 'Vinaya for Householders.' Therefore, for one who, having heard this, practices as instructed, only growth is to be expected, not decline.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

Of the Sumaṅgalavilāsinī, the commentary on the Dīgha Nikāya.

සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Siṅgāla Sutta is concluded.

9. ආටානාටියසුත්තවණ්ණනා

9. The Commentary on the Āṭānāṭiya Sutta

පඨමභාණවාරවණ්ණනා

The Commentary on the First Recitation Section

275. එවං [Pg.142] මෙ සුතන්ති ආටානාටියසුත්තං. තත්‍රායමපුබ්බපදවණ්ණනා – චතුද්දිසං රක්ඛං ඨපෙත්වාති අසුරසෙනාය නිවාරණත්ථං සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස චතූසු දිසාසු ආරක්ඛං ඨපෙත්වා. ගුම්බං ඨපෙත්වාති බලගුම්බං ඨපෙත්වා. ඔවරණං ඨපෙත්වාති චතූසු දිසාසු ආරක්ඛකෙ ඨපෙත්වා. එවං සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස ආරක්ඛං සුසංවිහිතං කත්වා ආටානාටනගරෙ නිසින්නා සත්ත බුද්ධෙ ආරබ්භ ඉමං පරිත්තං බන්ධිත්වා ‘‘යෙ සත්ථු ධම්මආණං අම්හාකඤ්ච රාජආණං න සුණන්ති, තෙසං ඉදඤ්චිදඤ්ච කරිස්සාමා’’ති සාවනං කත්වා අත්තනොපි චතූසු දිසාසු මහතියා ච යක්ඛසෙනායාතිආදීහි චතූහි සෙනාහි ආරක්ඛං සංවිදහිත්වා අභික්කන්තාය රත්තියා…පෙ… එකමන්තං නිසීදිංසු.

275. “Thus have I heard” begins the Āṭānāṭiya Sutta. Herein is the explanation of terms not previously explained: “Having set up a guard in the four directions” means: having established protection in the four directions for Sakka, the lord of the devas, in order to ward off the army of the asuras. “Having set up a troop” means: having stationed a troop of soldiers. “Having set up a barrier” means: having placed guards in the four directions. Thus, having well-arranged the protection for Sakka, the lord of the devas, they, seated in the city of Āṭānāṭa, composed this protective chant with reference to the seven Buddhas. Having made the proclamation, “Those who do not heed the Teacher’s Dhamma-authority and our kingly authority, we will do such and such to them,” and having also arranged protection for themselves in the four directions with the four armies, such as the great yakkha army, when the night was far advanced… they sat down to one side.

අභික්කන්තාය රත්තියාති එත්ථ අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘අභික්කන්තා, භන්තෙ රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො උද්දිසතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛ’’න්ති (අ. නි. 8.20) එවමාදීසු ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො පණීතතරො චා’’ති (අ. නි. 4.100) එවමාදීසු සුන්දරෙ.

In the phrase “abhikkantāya rattiyā,” the word “abhikkanta” is found in such senses as passing, beauty, comeliness, and approval. Among these, in passages such as, “The night, Venerable Sir, has passed, the first watch is over, the Saṅgha of monks has been sitting for a long time; may the Blessed One, Venerable Sir, recite the Pātimokkha to the monks” (A.N. 8.20), it is found in the sense of passing. In passages such as, “This one is more excellent and more refined than these four persons” (A.N. 4.100), it is in the sense of beauty.

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති. (වි. ව. 857);

“Who is it that worships my feet, shining with power and glory, with a surpassing complexion, illuminating all directions?” (Vv. 857);

එවමාදීසු අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතමාති (පාරා. 15) එවමාදීසු අබ්භනුමොදනෙ. ඉධ පන ඛයෙ. තෙන අභික්කන්තාය රත්තියා, පරික්ඛීණාය රත්තියාති වුත්තං හොති.

In such passages as these, it is in the sense of comeliness. In passages such as, “Excellent, Master Gotama!” (Pārā. 15), it is in the sense of approval. Here, however, it is in the sense of passing. Therefore, by “abhikkantāya rattiyā,” it is meant “parikkhīṇāya rattiyā” (the night having ended).

අභික්කන්තවණ්ණාති ඉධ අභික්කන්තසද්දො අභිරූපෙ. වණ්ණසද්දො පන ඡවිථුතිකුලවග්ගකාරණසණ්ඨානපමාණරූපායතනාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘සුවණ්ණවණ්ණොසි භගවා’’ති (ම. නි. 2.399) එවමාදීසු ඡවියං. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ, ගහපති, ඉමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’ති (ම. නි. 2.77) එවමාදීසු ථුතියං. ‘‘චත්තාරොමෙ[Pg.143], භො ගොතම, වණ්ණා’’ති (දී. නි. 1.266) එවමාදීසු කුලවග්ගෙ. ‘‘අථ කෙන නු වණ්ණෙන ගන්ධථෙනොති වුච්චතී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.234) කාරණෙ. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’ති (සං. නි. 1.138) එවමාදීසු සණ්ඨානෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’ති (පාරා. 602) එවමාදීසු පමාණෙ. ‘‘වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා’’ති එවමාදීසු රූපායතනෙ. සො ඉධ ඡවියං දට්ඨබ්බො. තෙන ‘‘අභික්කන්තවණ්ණා අභිරූපච්ඡවී’’ති වුත්තං හොති.

In “Abhikkantavaṇṇā,” here the word “abhikkanta” is in the sense of comeliness. The word “vaṇṇa,” however, is found in such senses as complexion, praise, social class, cause, form, measure, and the sense base of visible form. Among these, in passages such as, “The Blessed One is golden-complexioned” (M.N. 2.399), it is in the sense of complexion. In passages such as, “When, householder, were these praises of the ascetic Gotama compiled by you?” (M.N. 2.77), it is in the sense of praise. In passages such as, “There are four social classes, Master Gotama” (D.N. 1.266), it is in the sense of social class. In passages such as, “By what cause is it called ‘a thief of scent’?” (S.N. 1.234), it is in the sense of cause. In passages such as, “Having created the great form of a king of elephants” (S.N. 1.138), it is in the sense of form. In passages such as, “There are three measures of a bowl” (Pārā. 602), it is in the sense of measure. In passages such as, “Visible form, scent, taste, and nutritive essence,” it is in the sense of the sense base of visible form. Here, it should be understood in the sense of complexion. Therefore, “abhikkantavaṇṇā” means “of comely complexion” (abhirūpacchavī).

කෙවලකප්පන්ති එත්ථ කෙවලසද්දො අනවසෙසයෙභුය්‍යඅබ්‍යාමිස්සානතිරෙකදළ්හත්ථවිසංයොගාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති (පාරා. 1) එවමාදීසු අනවසෙසතා අත්ථො. ‘‘කෙවලකප්පා ච අඞ්ගමාගධා පහූතං ඛාදනීයං භොජනීයං ආදාය අභික්කමිතුකාමා හොන්තී’’ති (මහාව. 43) එවමාදීසු යෙභුය්‍යතා. ‘‘කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති (මහාව. 1) එවමාදීසු අබ්‍යාමිස්සතා. ‘‘කෙවලං සද්ධාමත්තකං නූන අයමායස්මා’’ති (අ. නි. 6.55) එවමාදීසු අනතිරෙකතා. ‘‘ආයස්මතො, භන්තෙ, අනුරුද්ධස්ස බාහිකො නාම සද්ධිවිහාරිකො කෙවලකප්පං සඞ්ඝභෙදාය ඨිතො’’ති (අ. නි. 4.243) එවමාදීසු දළ්හත්ථතා. ‘‘කෙවලී වුසිතවා උත්තමපුරිසොති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 10.12) එවමාදීසු විසංයොගො. ඉධ පනස්ස අනවසෙසත්ථො අධිප්පෙතො.

In “kevalakappaṃ,” here the word “kevala” has many meanings, such as: without remainder, preponderance, unmixed, not exceeding, firmness, and disjunction. Thus, in passages such as, “the holy life that is entirely complete and pure” (Pārā. 1), it is in the sense of without remainder. In passages such as, “Most of the people of Aṅga and Magadha, taking abundant food and drink, wanted to approach” (Mahāva. 43), it is in the sense of preponderance. In passages such as, “The arising of the sheer mass of suffering occurs” (Mahāva. 1), it is in the sense of unmixed. In passages such as, “Surely this venerable one has nothing more than faith” (A.N. 6.55), it is in the sense of not exceeding. In passages such as, “Venerable Sir, the monk Bāhika, a co-resident of Venerable Anuruddha, is firmly intent on causing a schism in the Saṅgha” (A.N. 4.243), it is in the sense of firmness. In passages such as, “One who is disjoined, who has lived the holy life, is called the supreme person” (A.N. 10.12), it is in the sense of disjunction. Here, however, the meaning “without remainder” is intended.

කප්පසද්දො පනායං අභිසද්දහනවොහාරකාලපඤ්ඤත්තිඡෙදනවිකප්පලෙසසමන්තභාවාදිඅනෙකත්ථො. තථා හිස්ස ‘‘ඔකප්පනියමෙතං භොතො ගොතමස්ස. යථා තං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති (ම. නි. 1.387) එවමාදීසු අභිසද්දහනමත්ථො. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති (චූළව. 250) එවමාදීසු වොහාරො. ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති (ම. නි. 1.387) එවමාදීසු කාලො. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’ති (සු. නි. 1098) එවමාදීසු පඤ්ඤත්ති. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති (වි. ව. 1094) එවමාදීසු ඡෙදනං. ‘‘කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො’’ති (චූළව. 446) එවමාදීසු විකප්පො, අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතු’’න්ති (අ. නි. 8.80) එවමාදීසු ලෙසො. ‘‘කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා’’ති (සං. නි. 1.94) එවමාදීසු [Pg.144] සමන්තභාවො. ඉධ පන සමන්තභාවො අත්ථො අධිප්පෙතො. තස්මා ‘‘කෙවලකප්පං ගිජ්ඣකූට’’න්ති එත්ථ අනවසෙසං සමන්තතො ගිජ්ඣකූටන්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

The word ‘kappa,’ however, has many meanings, such as conviction, usage, time, designation, cutting, contrivance, a slight amount, and all-encompassing presence. Thus, in such passages as ‘This is acceptable to Master Gotama, as is fitting for the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One,’ it is in the sense of conviction. In such passages as ‘I allow, monks, the consumption of fruit under five ascetic usages,’ it is in the sense of usage. In such passages as ‘Where we dwell perpetually,’ it is in the sense of time. In such passages as ‘Thus, Venerable Kappa,’ it is in the sense of designation. In such passages as ‘Adorned with trimmed hair and beard,’ it is in the sense of cutting. In such passages as ‘A two-finger contrivance is allowed,’ it is in the sense of contrivance. In such passages as ‘There is a slight opportunity to lie down,’ it is in the sense of a slight amount. In such passages as ‘Illuminating the entire Bamboo Grove,’ it is in the sense of all-encompassing presence. Here, however, the meaning of all-encompassing presence is intended. Therefore, in the phrase ‘kevalakappaṃ gijjhakūṭa,’ the meaning should be understood as ‘the entirety of Vulture Peak, all around and without remainder.’

ඔභාසෙත්වාති වත්ථමාලාලඞ්කාරසරීරසමුට්ඨිතාය ආභාය ඵරිත්වා, චන්දිමා විය සූරියො විය ච එකොභාසං එකපජ්ජොතං කරිත්වාති අත්ථො. එකමන්තං නිසීදිංසූති දෙවතානං දසබලස්ස සන්තිකෙ නිසින්නට්ඨානං නාම න බහු, ඉමස්මිං පන සුත්තෙ පරිත්තගාරවවසෙන නිසීදිංසු.

‘Having illuminated’ means having pervaded with the radiance arisen from the body, garments, flowers, and ornaments, making a single radiance, a single illumination, like the moon and like the sun; this is the meaning. ‘They sat down to one side’ means that for deities, the space for sitting near the One of Ten Powers is not much; in this sutta, however, they sat down out of reverence for the protective discourse.

276. වෙස්සවණොති කිඤ්චාපි චත්තාරො මහාරාජානො ආගතා, වෙස්සවණො පන දසබලස්ස විස්සාසිකො කථාපවත්තනෙ බ්‍යත්තො සුසික්ඛිතො, තස්මා වෙස්සවණො මහාරාජා භගවන්තං එතදවොච. උළාරාති මහෙසක්ඛානුභාවසම්පන්නා. පාණාතිපාතා වෙරමණියාති පාණාතිපාතෙ දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකං ආදීනවං දස්සෙත්වා තතො වෙරමණියා ධම්මං දෙසෙති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ සන්ති උළාරා යක්ඛා නිවාසිනොති තෙසු සෙනාසනෙසු සන්ති උළාරා යක්ඛා නිබද්ධවාසිනො. ආටානාටියන්ති ආටානාටනගරෙ බද්ධත්තා එවංනාමං. කිං පන භගවතො අපච්චක්ඛධම්මො නාම අත්ථීති, නත්ථි. අථ කස්මා වෙස්සවණො ‘‘උග්ගණ්හාතු, භන්තෙ, භගවා’’තිආදිමාහ? ඔකාසකරණත්ථං. සො හි භගවන්තං ඉමං පරිත්තං සාවෙතුං ඔකාසං කාරෙන්තො එවමාහ. සත්ථු කථිතෙ ඉමං පරිත්තං ගරු භවිස්සතීතිපි ආහ. ඵාසුවිහාරායාති ගමනට්ඨානාදීසු චතූසු ඉරියාපථෙසු සුඛවිහාරාය.

276. Regarding Vessavaṇa: although the four great kings had arrived, Vessavaṇa was a trusted confidant of the One of Ten Powers, skilled in initiating discussions, and well-trained. Therefore, the great king Vessavaṇa spoke this to the Blessed One. ‘Uḷārā’ means endowed with great power and influence. ‘Abstaining from killing living beings’ means that having shown the danger in killing, both in this life and the next, he teaches the Dhamma for abstaining from it. This same method applies to the remaining precepts. ‘There are mighty yakkhas dwelling there’ means that in those dwelling places, there are mighty yakkhas who reside permanently. ‘Āṭānāṭiya’ is so named because it was composed in the city of Āṭānāṭa. But is there anything called a Dhamma not directly known by the Blessed One? There is not. Then why did Vessavaṇa say, ‘Venerable sir, may the Blessed One learn this,’ and so on? For the purpose of creating an opportunity. For he, wishing to create an opportunity to have the Blessed One hear this protective discourse, spoke thus. He also spoke so that this protective discourse, when spoken by the Teacher, would become authoritative. ‘For a comfortable dwelling’ means for dwelling happily in the four postures, such as going and standing.

277. චක්ඛුමන්තස්සාති න විපස්සීයෙව චක්ඛුමා, සත්තපි බුද්ධා චක්ඛුමන්තො, තස්මා එකෙකස්ස බුද්ධස්ස එතානි සත්ත සත්ත නාමානි හොන්ති. සබ්බෙපි බුද්ධා චක්ඛුමන්තො, සබ්බෙ සබ්බභූතානුකම්පිනො, සබ්බෙ න්හාතකිලෙසත්තා න්හාතකා. සබ්බෙ මාරසෙනාපමද්දිනො, සබ්බෙ වුසිතවන්තො, සබ්බෙ විමුත්තා, සබ්බෙ අඞ්ගතො රස්මීනං නික්ඛන්තත්තා අඞ්ගීරසා. න කෙවලඤ්ච බුද්ධානං එතානෙව සත්ත නාමානි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි සගුණෙන මහෙසිනොති වුත්තං.

277. Regarding ‘of the one with vision’: not only Vipassī is one with vision; all seven Buddhas are ones with vision. Therefore, each and every Buddha has these seven names. All Buddhas are ones with vision; all are compassionate toward all beings; all, having washed away the defilements, are called ‘the cleansed’; all are crushers of Māra’s army; all have lived the holy life; all are liberated; all are called Aṅgīrasa because rays issue from their limbs. And it is not only that the Buddhas have these seven names, for it is said: ‘The great sage has innumerable names on account of his virtues.’

වෙස්සවණො පන අත්තනො පාකටනාමවසෙන එවමාහ. තෙ ජනාති ඉධ ඛීණාසවා ජනාති අධිප්පෙතා. අපිසුණාථාති දෙසනාසීසමත්තමෙතං, අමුසා අපිසුණා අඵරුසා මන්තභාණිනොති අත්ථො. මහත්තාති [Pg.145] මහන්තභාවං පත්තා. ‘‘මහන්තා’’තිපි පාඨො, මහන්තාති අත්ථො. වීතසාරදාති නිස්සාරදා විගතලොමහංසා.

Vessavaṇa, however, spoke thus by means of his own well-known name. By ‘those people’ (te janā), here is meant the destroyers of the cankers. ‘Not slanderous’ (apisuṇā) is merely a heading for the teaching; the meaning is: not speaking falsely, not speaking slanderously, not speaking harshly, speaking with wisdom. ‘Greatness’ (mahattā) means they have attained a state of greatness. There is also the reading ‘mahantā,’ meaning ‘great ones.’ ‘Without timidity’ (vītasāradā) means fearless, with hair-bristling gone.

හිතන්ති මෙත්තාඵරණෙන හිතං. යං නමස්සන්තීති එත්ථ යන්ති නිපාතමත්තං. මහත්තන්ති මහන්තං. අයමෙව වා පාඨො, ඉදං වුත්තං හොති ‘‘යෙ චාපි ලොකෙ කිලෙසනිබ්බානෙන නිබ්බුතා යථාභූතං විපස්සිසුං, විජ්ජාදිගුණසම්පන්නඤ්ච හිතං දෙවමනුස්සානං ගොතමං නමස්සන්ති, තෙ ජනා අපිසුණා, තෙසම්පි නමත්ථූ’’ති. අට්ඨකථායං පන තෙ ජනා අපිසුණාති තෙ බුද්ධා අපිසුණාති එවං පඨමගාථාය බුද්ධානංයෙව වණ්ණො කථිතො, තස්මා පඨමගාථා සත්තන්නං බුද්ධානං වසෙන වුත්තා. දුතියගාථාය ‘‘ගොතම’’න්ති දෙසනාමුඛමත්තමෙතං. අයම්පි හි සත්තන්නංයෙව වසෙන වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – ලොකෙ පණ්ඩිතා දෙවමනුස්සා යං නමස්සන්ති ගොතමං, තස්ස ච තතො පුරිමානඤ්ච බුද්ධානං නමත්ථූති.

‘Beneficial’ (hitaṃ) means beneficial through the pervasion of loving-kindness. In ‘whom they venerate’ (yaṃ namassanti), ‘yaṃ’ is merely a particle. The word ‘mahattaṃ’ means ‘mahantaṃ’ (the great one); alternatively, this is the reading itself. This is what is said: ‘Those in the world who are quenched through the quenching of defilements and have seen things as they truly are; those people are not slanderous and they venerate Gotama, who is endowed with qualities such as knowledge and is beneficial to gods and humans; to them also let there be homage.’ In the Great Commentary, however, ‘those people are not slanderous’ is explained as ‘those Buddhas are not slanderous.’ Thus, in the first verse, the praise of the Buddhas alone is spoken. Therefore, the first verse is said with reference to the seven Buddhas. In the second verse, ‘Gotama’ is merely an introduction to the teaching. This too should be understood as being said with reference to the seven Buddhas. For this is the meaning here: the wise among gods and humans in the world venerate Gotama; let there be homage to him and to the Buddhas before him.

278. යතො උග්ගච්ඡතීති යතො ඨානතො උදෙති. ආදිච්චොති අදිතියා පුත්තො, වෙවචනමත්තං වා එතං සූරියසද්දස්ස. මහන්තං මණ්ඩලං අස්සාති මණ්ඩලීමහා. යස්ස චුග්ගච්ඡමානස්සාති යම්හි උග්ගච්ඡමානෙ. සංවරීපි නිරුජ්ඣතීති රත්ති අන්තරධායති. යස්ස චුග්ගතෙති යස්මිං උග්ගතෙ.

278. ‘From where it rises’ (yato uggacchati) means from which place it arises. ‘Ādicca’ means son of Aditi, or it is merely a synonym for the word ‘sūriya.’ It is called ‘the one with an orb’ (maṇḍalī) because it has a great orb. ‘Of which, while rising’ (yassa cuggacchamānassa) means when it is rising. ‘The night also ceases’ (saṃvarīpi nirujjhati) means the night disappears. ‘Of which, when it has risen’ (yassa cuggate) means when it has risen.

රහදොති උදකරහදො. තත්ථාති යතො උග්ගච්ඡති සූරියො, තස්මිං ඨානෙ. සමුද්දොති යො සො රහදොති වුත්තො, සො න අඤ්ඤො, අථ ඛො සමුද්දො. සරිතොදකොති විසටොදකො, සරිතා නානප්පකාරා නදියො අස්ස උදකෙ පවිට්ඨාති වා සරිතොදකො. එවං තං තත්ථ ජානන්තීති තං රහදං තත්ථ එවං ජානන්ති. කින්ති ජානන්ති? සමුද්දො සරිතොදකොති එවං ජානන්ති.

‘A lake’ (rahado) means a reservoir of water. ‘There’ (tattha) means in that place from where the sun rises. ‘The ocean’ (samuddo) means that which was called a lake is not something else, but is in fact the ocean. ‘Having water from rivers’ (saritodako) means having widespread water; or, because various kinds of flowing rivers have entered its water, it is called ‘having water from rivers.’ ‘Thus they know it there’ (evaṃ taṃ tattha jānanti) means they know that lake thus in that place. How do they know it? They know it thus: as the ocean having water from rivers.

ඉතොති සිනෙරුතො වා තෙසං නිසින්නට්ඨානතො වා. ජනොති අයං මහාජනො. එකනාමාති ඉන්දනාමෙන එකනාමා. සබ්බෙසං කිර තෙසං සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො නාමමෙව නාමමකංසු. අසීති දස එකො චාති එකනවුතිජනා. ඉන්දනාමාති ඉන්දොති එවංනාමා. බුද්ධං ආදිච්චබන්ධුනන්ති කිලෙසනිද්දාපගමනෙනාපි බුද්ධං. ආදිච්චෙන සමානගොත්තතායපි ආදිච්චබන්ධුනං. කුසලෙන සමෙක්ඛසීති අනවජ්ජෙන නිපුණෙන වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන මහාජනං ඔලොකෙසි. අමනුස්සාපි තං වන්දන්තීති අමනුස්සාපි තං ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන [Pg.146] මහාජනං ඔලොකෙසී’’ති වත්වා වන්දන්ති. සුතං නෙතං අභිණ්හසොති එතං අම්හෙහි අභික්ඛණං සුතං. ජිනං වන්දථ ගොතමං, ජිනං වන්දාම ගොතමන්ති අම්හෙහි පුට්ඨා ජිනං වන්දාම ගොතමන්ති වදන්ති.

“From here” means from Mount Sineru or from their seated place, the city of Āṭānāṭa. “The people” means this great multitude. “Of one name” means having the same name, Inda. Indeed, it is said that all of them took the very name of Sakka, the king of the gods, as their own name. “Eighty, ten, and one” means ninety-one people. “Named Inda” means having the name Inda. “The Buddha, kinsman of the sun” means “Buddha” because of being free from the sleep of defilements, and “kinsman of the sun” because of having the same lineage as the sun. “With skillful discernment you survey” means he surveyed the great multitude with blameless or subtle omniscient knowledge. “Non-human beings also venerate him” means non-human beings also, saying, “With omniscient knowledge, he surveyed the great multitude,” venerate him. “This has been heard repeatedly by us” means this has been repeatedly heard by us. “Venerate the Victor, Gotama; we venerate the Victor, Gotama” means: when asked by us, they say, “We venerate the Victor, Gotama.”

279. යෙන පෙතා පවුච්චන්තීති පෙතා නාම කාලඞ්කතා, තෙ යෙන දිසාභාගෙන නීහරියන්තූති වුච්චන්ති. පිසුණා පිට්ඨිමංසිකාති පිසුණාවාචා චෙව පිට්ඨිමංසං ඛාදන්තා විය පරම්මුඛා ගරහකා ච. එතෙ ච යෙන නීහරියන්තූති වුච්චන්ති, සබ්බෙපි හෙතෙ දක්ඛිණද්වාරෙන නීහරිත්වා දක්ඛිණතො නගරස්ස ඩය්හන්තු වා ඡිජ්ජන්තු වා හඤ්ඤන්තු වාති එවං වුච්චන්ති. ඉතො සා දක්ඛිණා දිසාති යෙන දිසාභාගෙන තෙ පෙතා ච පිසුණාදිකා ච නීහරියන්තූති වුච්චන්ති, ඉතො සා දක්ඛිණා දිසා. ඉතොති සිනෙරුතො වා තෙසං නිසින්නට්ඨානතො වා. කුම්භණ්ඩානන්ති තෙ කිර දෙවා මහොදරා හොන්ති, රහස්සඞ්ගම්පි ච නෙසං කුම්භො විය මහන්තං හොති. තස්මා කුම්භණ්ඩාති වුච්චන්ති.

279. “By which the departed are said to go” means: “departed” refers to those who have passed away; they are said to be led out in that direction. “Slanderers and backbiters” means those who engage in divisive speech and, as if eating the flesh of another’s back, criticize when out of sight. These too are said to be led out in that direction. Indeed, all of them are led out through the southern gate and are told, “Let them be burned, be cut up, or be killed to the south of the city.” “Hence, that is the southern direction” means the direction in which those who are departed, as well as the slanderers and so on, are said to be led out, is the southern direction from here. “From here” means from Mount Sineru or from their seated place. “Of the Kumbhaṇḍas” means: it is said these devas have large bellies, and their private parts are also as large as pots; therefore, they are called Kumbhaṇḍas.

280. යත්ථ චොග්ගච්ඡති සූරියොති යස්මිං දිසාභාගෙ සූරියො අත්ථං ගච්ඡති.

280. “Where the sun goes down” means the direction in which the sun goes to its setting.

281. යෙනාති යෙන දිසාභාගෙන. මහානෙරූති මහාසිනෙරු පබ්බතරාජා. සුදස්සනොති සොවණ්ණමයත්තා සුන්දරදස්සනො. සිනෙරුස්ස හි පාචීනපස්සං රජතමයං, දක්ඛිණපස්සං මණිමයං, පච්ඡිමපස්සං ඵලිකමයං, උත්තරපස්සං සොවණ්ණමයං, තං මනුඤ්ඤදස්සනං හොති. තස්මා යෙන දිසාභාගෙන සිනෙරු සුදස්සනොති අයමෙත්ථත්ථො. මනුස්සා තත්ථ ජායන්තීති තත්ථ උත්තරකුරුම්හි මනුස්සා ජායන්ති. අමමාති වත්ථාභරණපානභොජනාදීසුපි මමත්තවිරහිතා. අපරිග්ගහාති ඉත්ථිපරිග්ගහෙන අපරිග්ගහා. තෙසං කිර ‘‘අයං මය්හං භරියා’’ති මමත්තං න හොති, මාතරං වා භගිනිං වා දිස්වා ඡන්දරාගො නුප්පජ්ජති.

281. “By which” means by which direction. “Mahāneru” means the great Mount Sineru, the king of mountains. “Beautiful to see” means beautiful to see because it is made of gold. Indeed, the eastern side of Sineru is made of silver, the southern side of jewel, the western side of crystal, and the northern side of gold; that side is delightful to behold. Therefore, the meaning here is: by whichever direction Sineru is beautiful to see. “Humans are born there” means humans are born there in Uttarakuru. “Devoid of possessiveness” means devoid of possessiveness, even regarding clothing, ornaments, drinks, food, and so on. “Without possessions” means without the possession of women. Indeed, for them there is no possessiveness such as “this is my wife,” nor does desire and passion arise upon seeing a mother or a sister.

නපි නීයන්ති නඞ්ගලාති නඞ්ගලානිපි තත්ථ ‘‘කසිකම්මං කරිස්සාමා’’ති න ඛෙත්තං නීයන්ති. අකට්ඨපාකිමන්ති අකට්ඨෙ භූමිභාගෙ අරඤ්ඤෙ සයමෙව ජාතං. තණ්ඩුලප්ඵලන්ති තණ්ඩුලාව තස්ස ඵලං හොති.

“Nor are plows brought” means plows are not brought to the field there with the thought, “We will do the work of plowing.” “Ripening without being plowed” means it grows by itself in the forest, in an unplowed portion of land. “With rice as its fruit” means its fruit is only rice grains.

තුණ්ඩිකීරෙ පචිත්වානාති උක්ඛලියං ආකිරිත්වා නිද්ධුමඞ්ගාරෙන අග්ගිනා පචිත්වා. තත්ථ කිර ජොතිකපාසාණා නාම හොන්ති. අථ [Pg.147] ඛො තෙ තයො පාසාණෙ ඨපෙත්වා තං උක්ඛලිං ආරොපෙන්ති. පාසාණෙහි තෙජො සමුට්ඨහිත්වා තං පචති. තතො භුඤ්ජන්ති භොජනන්ති තතො උක්ඛලිතො භොජනමෙව භුඤ්ජන්ති, අඤ්ඤො සූපො වා බ්‍යඤ්ජනං වා න හොති, භුඤ්ජන්තානං චිත්තානුකූලොයෙවස්ස රසො හොති. තෙ තං ඨානං සම්පත්තානං දෙන්තියෙව, මච්ඡරියචිත්තං නාම න හොති. බුද්ධපච්චෙකබුද්ධාදයොපි මහිද්ධිකා තත්ථ ගන්ත්වා පිණ්ඩපාතං ගණ්හන්ති.

“Having cooked on the Tuṇḍikīra” means having poured it into a pot and cooked it with a fire of smokeless embers. There, it is said, are stones called Jotikapāsāṇa. Then, having placed three stones, they put the pot on them. Fire arises from the stones and cooks it. “Then they eat the food” means from that pot, they eat only the food; there is no other soup or curry. The taste of that food is just according to the wish of those who eat. They simply give to those who have arrived at that place; there is no such thing as a stingy mind. Even Buddhas, Paccekabuddhas, and others of great power go there and receive almsfood.

ගාවිං එකඛුරං කත්වාති ගාවිං ගහෙත්වා එකඛුරං වාහනමෙව කත්වා. තං අභිරුය්හ වෙස්සවණස්ස පරිචාරකා යක්ඛා. අනුයන්ති දිසොදිසන්ති තාය තාය දිසාය චරන්ති. පසුං එකඛුරං කත්වාති ඨපෙත්වා ගාවිං අවසෙසචතුප්පදජාතිකං පසුං එකඛුරං වාහනමෙව කත්වා දිසොදිසං අනුයන්ති.

“Having made a cow one-hoofed” means taking a cow and making it into a single-hoofed mount. The attendant yakkhas of Vessavaṇa mount it. “They follow in various directions” means they travel in this and that direction. “Having made an animal one-hoofed” means, setting aside the cow, making any remaining four-footed animal a one-hoofed mount, they travel in various directions.

ඉත්ථිං වා වාහනං කත්වාති යෙභුය්‍යෙන ගබ්භිනිං මාතුගාමං වාහනං කරිත්වා. තස්සා පිට්ඨියා නිසීදිත්වා චරන්ති. තස්සා කිර පිට්ඨි ඔනමිතුං සහති. ඉතරා පන ඉත්ථියො යානෙ යොජෙන්ති. පුරිසං වාහනං කත්වාති පුරිසෙ ගහෙත්වා යානෙ යොජෙන්ති. ගණ්හන්තා ච සම්මාදිට්ඨිකෙ ගහෙතුං න සක්කොන්ති. යෙභුය්‍යෙන පච්චන්තිමමිලක්ඛුවාසිකෙ ගණ්හන්ති. අඤ්ඤතරො කිරෙත්ථ ජානපදො එකස්ස ථෙරස්ස සමීපෙ නිසීදිත්වා නිද්දායති, ථෙරො ‘‘උපාසක අතිවිය නිද්දායසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘අජ්ජ, භන්තෙ, සබ්බරත්තිං වෙස්සවණදාසෙහි කිලමිතොම්හී’’ති ආහ.

“Or having made a woman a vehicle” means for the most part, taking a pregnant woman as a vehicle. They sit on her back and travel. Her back, it is said, can bear the bending. Other women, however, they harness to vehicles. “Or having made a man a vehicle” means taking men and harnessing them to a vehicle. And when seizing, they are not able to seize those with right view. For the most part, they seize inhabitants of the borderlands, barbarians. It is said that here a certain country-dweller sat near an elder and fell asleep. The elder asked, “Lay follower, you are sleeping very much.” He replied, “Venerable sir, today I was exhausted the whole night by the servants of Vessavaṇa.”

කුමාරිං වාහනං කත්වාති කුමාරියො ගහෙත්වා එකඛුරං වාහනං කත්වා රථෙ යොජෙන්ති. කුමාරවාහනෙපි එසෙව නයො. පචාරා තස්ස රාජිනොති තස්ස රඤ්ඤො පරිචාරිකා. හත්ථියානං අස්සයානන්ති න කෙවලං ගොයානාදීනියෙව, හත්ථිඅස්සයානාදීනිපි අභිරුහිත්වා විචරන්ති. දිබ්බං යානන්ති අඤ්ඤම්පි නෙසං බහුවිධං දිබ්බයානං උපට්ඨිතමෙව හොති, එතානි තාව නෙසං උපකප්පනයානානි. තෙ පන පාසාදෙ වරසයනම්හි නිපන්නාපි පීඨසිවිකාදීසු ච නිසින්නාපි විචරන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘පාසාදා සිවිකා චෙවා’’ති. මහාරාජස්ස යසස්සිනොති එවං ආනුභාවසම්පන්නස්ස යසස්සිනො මහාරාජස්ස එතානි යානානි නිබ්බත්තන්ති.

“Having made a maiden a vehicle” means taking maidens and, having made them a single-hoofed vehicle, yoking them to a chariot. The same method applies to a youth-vehicle. “The attendants of that king” means the king’s retinue. “Elephant-vehicles and horse-vehicles” means they do not travel about having mounted only ox-vehicles and the like; they also travel about having mounted elephant-vehicles, horse-vehicles, and so on. “Divine vehicle” means other various divine conveyances are also available to them. These, then, are their vehicles for riding. Moreover, they move about even while lying on luxurious beds in palaces or seated on couches and litters. Therefore it was said, “palaces and litters.” “For the glorious great king” means: these vehicles arise for that illustrious, majestic great king, thus endowed with such power.

තස්ස [Pg.148] ච නගරා අහු අන්තලික්ඛෙ සුමාපිතාති තස්ස රඤ්ඤො ආකාසෙ සුට්ඨු මාපිතා එතෙ ආටානාටාදිකා නගරා අහෙසුං, නගරානි භවිංසූති අත්ථො. එකඤ්හිස්ස නගරං ආටානාටා නාම ආසි, එකං කුසිනාටා නාම, එකං පරකුසිනාටා නාම, එකං නාටසූරියා නාම, එකං පරකුසිටනාටා නාම.

"And his cities were well-created in the sky" means: For that king, in the sky, these cities such as Āṭānāṭā were well-created; they existed. The meaning is that there were cities. Indeed, for him, one city was named Āṭānāṭā, one was named Kusināṭā, one was named Parakusināṭā, one city was named Nāṭasūriyā, and one city was named Parakusiṭanāṭā.

උත්තරෙන කසිවන්තොති තස්මිං ඨත්වා උජුං උත්තරදිසාය කසිවන්තො නාම අඤ්ඤං නගරං. ජනොඝමපරෙන චාති එතස්ස අපරභාගෙ ජනොඝං නාම අඤ්ඤං නගරං. නවනවතියොති අඤ්ඤම්පි නවනවතියො නාම එකං නගරං. අපරං අම්බරඅම්බරවතියො නාම. ආළකමන්දාති අපරම්පි ආළකමන්දා නාම රාජධානී.

"To the north, Kasivanta" means: Standing in that city of Parakusiṭanāṭā and looking straight in the northern direction, there was another city named Kasivanta. "And beyond, Janogha" means: In the further part of this city of Kasivanta, there is another city named Janogha. "Navanavatiyo" means: There is also another city named Navanavatiyo. Another is a city named Ambara-ambaravatiyo. "Āḷakamandā" means: There is also another royal capital named Āḷakamandā.

තස්මා කුවෙරො මහාරාජාති අයං කිර අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ කුවෙරො නාම බ්‍රාහ්මණො හුත්වා උච්ඡුවප්පං කාරෙත්වා සත්ත යන්තානි යොජෙසි. එකිස්සාය යන්තසාලාය උට්ඨිතං ආයං ආගතාගතස්ස මහාජනස්ස දත්වා පුඤ්ඤං අකාසි. අවසෙසසාලාහි තත්ථෙව බහුතරො ආයො උට්ඨාසි, සො තෙන පසීදිත්වා අවසෙසසාලාසුපි උප්පජ්ජනකං ගහෙත්වා වීසති වස්සසහස්සානි දානං අදාසි. සො කාලං කත්වා චාතුමහාරාජිකෙසු කුවෙරො නාම දෙවපුත්තො ජාතො. අපරභාගෙ විසාණාය රාජධානියා රජ්ජං කාරෙසි. තතො පට්ඨාය වෙස්සවණොති වුච්චති.

"Therefore, Kuvera is the Great King" means: It is said that this Vessavaṇa, before the arising of a Buddha, having been a brahmin named Kuvera, had a sugarcane field cultivated and set up seven mills. Giving the income that arose from one mill-house to the great multitude of people who came, he made merit. From the remaining mill-houses, an especially great income arose right there. Pleased by that, he took the income generated in the remaining mill-houses as well and gave alms for twenty thousand years. Having passed away, he was born as a devaputta named Kuvera in the Cātumahārājika realm. In a later time, he ruled in the royal capital named Visāṇā. From that time onward, he is called Vessavaṇa.

පච්චෙසන්තො පකාසෙන්තීති පටිඑසන්තො විසුං විසුං අත්ථෙ උපපරික්ඛමානා අනුසාසමානා අඤ්ඤෙ ද්වාදස යක්ඛරට්ඨිකා පකාසෙන්ති. තෙ කිර යක්ඛරට්ඨිකා සාසනං ගහෙත්වා ද්වාදසන්නං යක්ඛදොවාරිකානං නිවෙදෙන්ති. යක්ඛදොවාරිකා තං සාසනං මහාරාජස්ස නිවෙදෙන්ති. ඉදානි තෙසං යක්ඛරට්ඨිකානං නාමං දස්සෙන්තො තතොලාතිආදිමාහ. තෙසු කිර එකො තතොලා නාම, එකො තත්තලා නාම, එකො තතොතලා නාම, එකො ඔජසි නාම, එකො තෙජසි නාම, එකො තතොජසී නාම. සූරො රාජාති එකො සූරො නාම, එකො රාජා නාම, එකො සූරොරාජා නාම, අරිට්ඨො නෙමීති එකො අරිට්ඨො නාම, එකො නෙමි නාම, එකො අරිට්ඨනෙමි නාම.

"Individually investigating, they make known" means: The other twelve yaksha chieftains—who are capable of individually investigating the welfare, who are capable of examining the meaning separately, and who are capable of instructing—make themselves manifest. It is said that those yaksha chieftains, having taken a message, inform the twelve yaksha gatekeepers. The yaksha gatekeepers inform the great king of that message. Now, showing the names of those yaksha chieftains, the text beginning with "Tatola" is stated. It is said that among them, one was named Tatolā, one was named Tattalā, one was named Tatotalā, one was named Ojasi, one was named Tejasi, and one was named Tatojasī. Regarding "Sūro, Rājā": one, it is said, was named Sūro, one was named Rājā, and one was named Sūrorājā. Regarding "Ariṭṭho, Nemī": one, it is said, was named Ariṭṭho, one was named Nemi, and one was named Ariṭṭhanemi.

රහදොපි [Pg.149] තත්ථ ධරණී නාමාති තත්ථ පනෙකො නාමෙන ධරණී නාම උදකරහදො අත්ථි, පණ්ණාසයොජනා මහාපොක්ඛරණී අත්ථීති වුත්තං හොති. යතො මෙඝා පවස්සන්තීති යතො පොක්ඛරණිතො උදකං ගහෙත්වා මෙඝා පවස්සන්ති. වස්සා යතො පතායන්තීති යතො වුට්ඨියො අවත්ථරමානා නිගච්ඡන්ති. මෙඝෙසු කිර උට්ඨිතෙසු තතො පොක්ඛරණිතො පුරාණඋදකං භස්සති. උපරි මෙඝො උට්ඨහිත්වා තං පොක්ඛරණිං නවොදකෙන පූරෙති. පුරාණොදකං හෙට්ඨිමං හුත්වා නික්ඛමති. පරිපුණ්ණාය පොක්ඛරණියා වලාහකා විගච්ඡන්ති. සභාපීති සභා. තස්සා කිර පොක්ඛරණියා තීරෙ සාලවතියා නාම ලතාය පරික්ඛිත්තො ද්වාදසයොජනිකො රතනමණ්ඩපො අත්ථි, තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

"And there is a lake there named Dharaṇī" means: In that place, there is a water reservoir named Dharaṇī; it is said to be a great lotus pond of fifty yojanas. "From where the clouds rain" means: From which lotus pond the cloud-devas, having taken water, cause it to rain. "From where the rains issue forth" means: From which place the rains, spreading over, go forth. It is said that when the clouds have arisen, the old water from that lotus pond falls away. A cloud, having risen above, fills that lotus pond with new water. The old water, being at the bottom, flows out. When the lotus pond is full, the clouds depart. "And a hall" means: A hall. It is said that on the bank of that lotus pond, there is a jeweled pavilion of twelve yojanas, surrounded by a creeper named Sālavatī. This statement is made in reference to that.

පයිරුපාසන්තීති නිසීදන්ති. තත්ථ නිච්චඵලා රුක්ඛාති තස්මිං ඨානෙ තං මණ්ඩපං පරිවාරෙත්වා සදා ඵලිතා අම්බජම්බුආදයො රුක්ඛා නිච්චපුප්ඵිතා ච චම්පකමාලාදයොති දස්සෙති. නානාදිජගණායුතාති විවිධපක්ඛිසඞ්ඝසමාකුලා. මයූරකොඤ්චාභිරුදාති මයූරෙහි කොඤ්චසකුණෙහි ච අභිරුදා උපගීතා.

"They wait upon" means: They sit. "There are trees with perpetual fruit" means: It shows that in that place, surrounding that pavilion, there are trees such as mango and rose-apple that are always fruitful, and trees such as champaka and velā that are perpetually in bloom. "Frequented by flocks of various birds" means: Crowded with diverse groups of birds. "Resounding with peacocks and herons" means: Resounded and sung to by peacocks and koñca birds.

ජීවඤ්ජීවකසද්දෙත්ථාති ‘‘ජීව ජීවා’’ති එවං විරවන්තානං ජීවඤ්ජීවකසකුණානම්පි එත්ථ සද්දො අත්ථි. ඔට්ඨවචිත්තකාති ‘‘උට්ඨෙහි, චිත්ත, උට්ඨෙහි චිත්තා’’ති එවං වස්සමානා උට්ඨවචිත්තකසකුණාපි තත්ථ විචරන්ති. කුක්කුටකාති වනකුක්කුටකා. කුළීරකාති සුවණ්ණකක්කටකා. වනෙති පදුමවනෙ. පොක්ඛරසාතකාති පොක්ඛරසාතකා නාම සකුණා.

"Here is the sound of the jīvañjīvaka" means: Here in this lake, there is also the sound of the jīvañjīvaka birds crying thus, "Jīva, jīva!" (Live long! Live long!). "Oṭṭhavacittaka" means: The birds called uṭṭhavacitta, crying thus, "Arise, Citta! Arise, Citta!", also wander there in that great lake. "Kukkuṭaka" means: Jungle fowl. "Kuḷīraka" means: Golden crabs. "In the wood" means: In the lotus wood. "Pokkharasātaka" means: Birds named pokkharasātaka.

සුකසාළිකසද්දෙත්ථාති සුකානඤ්ච සාළිකානඤ්ච සද්දො එත්ථ. දණ්ඩමාණවකානි චාති මනුස්සමුඛසකුණා. තෙ කිර ද්වීහි හත්ථෙහි සුවණ්ණදණ්ඩං ගහෙත්වා එකං පොක්ඛරපත්තං අක්කමිත්වා අනන්තරෙ පොක්ඛරපත්තෙ සුවණ්ණදණ්ඩං නික්ඛිපන්තා විචරන්ති. සොභති සබ්බකාලං සාති සා පොක්ඛරණී සබ්බකාලං සොභති. කුවෙරනළිනීති කුවෙරස්ස නළිනී පදුමසරභූතා, සා ධරණී නාම පොක්ඛරණී සදා නිරන්තරං සොභති.

"Here is the sound of parrots and mynahs" means: Here in this great lake are the sounds of both parrots and mynahs. "And boys with staffs" means: Human-faced birds. It is said that those kinnaras, stepping on a lotus leaf with a golden staff in their two hands, wander about, placing the golden staff on the adjacent lotus leaf. "She is beautiful at all times" means: That lotus pond is beautiful at all times. "Kuvera's lotus pond" means: That lotus pond named Dharaṇī, being Kuvera's lotus pond, a lotus lake, is beautiful always and without interval.

282. යස්ස කස්සචීති ඉදං වෙස්සවණො ආටානාටියං රක්ඛං නිට්ඨපෙත්වා තස්සා පරිකම්මං දස්සෙන්තො ආහ. තත්ථ සුග්ගහිතාති අත්ථඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච පරිසොධෙත්වා සුට්ඨු උග්ගහිතා. සමත්තා පරියාපුතාති පදබ්‍යඤ්ජනානි අහාපෙත්වා [Pg.150] පරිපුණ්ණං උග්ගහිතා. අත්ථම්පි පාළිම්පි විසංවාදෙත්වා සබ්බසො වා පන අප්පගුණං කත්වා භණන්තස්ස හි පරිත්තං තෙජවන්තං න හොති, සබ්බසො පගුණං කත්වා භණන්තස්සෙව තෙජවන්තං හොති. ලාභහෙතු උග්ගහෙත්වා භණන්තස්සාපි අත්ථං න සාධෙති, නිස්සරණපක්ඛෙ ඨත්වා මෙත්තං පුරෙචාරිකං කත්වා භණන්තස්සෙව අත්ථාය හොතීති දස්සෙති. යක්ඛපචාරොති යක්ඛපරිචාරකො.

282. Regarding "Of whosoever": Vessavaṇa, having completed the Āṭānāṭiya protection, stated this to show its preliminary work. Therein, "well-grasped" means: well-learned after having purified both the meaning and the phrasing. "Completely mastered" means: learned completely, without omitting words and syllables. Indeed, for one who recites the protective chant while distorting the meaning and the Pāḷi text, or having made it deficient in any way, it is not powerful. Only for one who recites it having made it proficient in every way is the protective chant powerful. It is shown that even for one who learns and recites it for the sake of gain, the protective chant does not accomplish its purpose; it is for the benefit only of one who recites it while standing on the side of liberation, having made loving-kindness the forerunner. "Served by yakkhas" means: an attendant of a yakkha.

වත්ථුං වාති ඝරවත්ථුං වා. වාසං වාති තත්ථ නිබද්ධවාසං වා. සමිතින්ති සමාගමං. අනාවය්හන්ති න ආවාහයුත්තං. අවිවය්හන්ති න විවාහයුත්තං. තෙන සහ ආවාහවිවාහං න කරෙය්‍යුන්ති අත්ථො. අත්තාහිපි පරිපුණ්ණාහීති ‘‘කළාරක්ඛි කළාරදන්තා’’ති එවං එතෙසං අත්තභාවං උපනෙත්වා වුත්තාහි පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනාහි පරිභාසාහි පරිභාසෙය්‍යුං යක්ඛඅක්කොසෙහි නාම අක්කොසෙය්‍යුන්ති අත්ථො. රිත්තම්පිස්ස පත්තන්ති භික්ඛූනං පත්තසදිසමෙව ලොහපත්තං හොති. තං සීසෙ නික්කුජ්ජිතං යාව ගලවාටකා භස්සති. අථ නං මජ්ඣෙ අයොඛීලෙන ආකොටෙන්ති.

Vatthuṃ vā: means a house site. Vāsaṃ vā: means a permanent dwelling there. Samitiṃ: means to an assembly. Anāvayhaṃ: means not suitable for taking a daughter in marriage. Avivayhaṃ: means not suitable for giving a daughter in marriage. The meaning is: they should not perform the taking and giving of daughters in marriage with them. Attāhipi paripuṇṇāhi: The meaning is: they should revile with fully articulated revilings, spoken after having brought up the individual existence of those yakkhas thus: 'O yakkha with cat-like eyes! O yakkha with protruding teeth!' They should abuse with the abuses of yakkhas. Rittampissa pattaṃ: means there is an iron bowl just like the bowl of the bhikkhus. When that is overturned on the head, it falls down as far as the throat-pit. Then they strike it in the middle with an iron stake.

චණ්ඩාති කොධනා. රුද්ධාති විරුද්ධා. රභසාති කරණුත්තරියා. නෙව මහාරාජානං ආදියන්තීති වචනං න ගණ්හන්ති, ආණං න කරොන්ති. මහාරාජානං පුරිසකානන්ති අට්ඨවීසතියක්ඛසෙනාපතීනං. පුරිසකානන්ති යක්ඛසෙනාපතීනං යෙ මනස්සා තෙසං. අවරුද්ධා නාමාති පච්චාමිත්තා වෙරිනො. උජ්ඣාපෙතබ්බන්ති පරිත්තං වත්වා අමනුස්සෙ පටික්කමාපෙතුං අසක්කොන්තෙන එතෙසං යක්ඛානං උජ්ඣාපෙතබ්බං, එතෙ ජානාපෙතබ්බාති අත්ථො.

Caṇḍā: means wrathful. Ruddhā: means opposed. Rabhasā: means prone to transgression. Neva mahārājānaṃ ādiyanti: means they do not accept their word, they do not follow their command. Mahārājānaṃ purisakānaṃ: means of the twenty-eight yakkha commanders. Purisakānaṃ: means of those yakkha commanders who follow the mind of their lord. Avaruddhā nāma: means they are adversaries, enemies. Ujjhāpetabbaṃ: The meaning is: a bhikkhu who is unable to make the non-humans depart by reciting the paritta should cause these yakkhas to look upon it with disdain; they should be made to know.

පරිත්තපරිකම්මකථා

Discourse on the Preliminary Arrangements for the Paritta

ඉධ පන ඨත්වා පරිත්තස්ස පරිකම්මං කථෙතබ්බං. පඨමමෙව හි ආටානාටියසුත්තං න භණිතබ්බං, මෙත්තසුත්තං ධජග්ගසුත්තං රතනසුත්තන්ති ඉමානි සත්තාහං භණිතබ්බානි. සචෙ මුඤ්චති, සුන්දරං. නො චෙ මුඤ්චති, ආටානාටියසුත්තං භණිතබ්බං, තං භණන්තෙන භික්ඛුනා පිට්ඨං වා මංසං වා න ඛාදිතබ්බං, සුසානෙ න වසිතබ්බං. කස්මා? අමනුස්සා ඔකාසං ලභන්ති. පරිත්තකරණට්ඨානං හරිතුපලිත්තං කාරෙත්වා තත්ථ පරිසුද්ධං ආසනං පඤ්ඤපෙත්වා නිසීදිතබ්බං.

Here, however, having stayed, the preliminary work for the paritta should be spoken of. Indeed, the Āṭānāṭiya Sutta should not be recited at the very beginning; these suttas—the Mettā Sutta, the Dhajagga Sutta, and the Ratana Sutta—should be recited for seven days. If it releases, it is good. If it does not release, the Āṭānāṭiya Sutta should be recited. A bhikkhu reciting it should not eat flour-cakes or meat, nor should he dwell in a charnel ground. Why? Non-humans get an opportunity. Having had the place for performing the paritta smeared with fresh cow-dung, a clean seat should be prepared there, and one should sit.

පරිත්තකාරකො [Pg.151] භික්ඛු විහාරතො ඝරං නෙන්තෙහි ඵලකාවුධෙහි පරිවාරෙත්වා නෙතබ්බො. අබ්භොකාසෙ නිසීදිත්වා න වත්තබ්බං, ද්වාරවාතපානානි පිදහිත්වා නිසින්නෙන ආවුධහත්ථෙහි සංපරිවාරිතෙන මෙත්තචිත්තං පුරෙචාරිකං කත්වා වත්තබ්බං. පඨමං සික්ඛාපදානි ගාහාපෙත්වා සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස පරිත්තං කාතබ්බං. එවම්පි මොචෙතුං අසක්කොන්තෙන විහාරං ආනෙත්වා චෙතියඞ්ගණෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ආසනපූජං කාරෙත්වා දීපෙ ජාලාපෙත්වා චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා මඞ්ගලකථා වත්තබ්බා. සබ්බසන්නිපාතො ඝොසෙතබ්බො. විහාරස්ස උපවනෙ ජෙට්ඨකරුක්ඛො නාම හොති, තත්ථ භික්ඛුසඞ්ඝො තුම්හාකං ආගමනං පටිමානෙතීති පහිණිතබ්බං. සබ්බසන්නිපාතට්ඨානෙ අනාගන්තුං නාම න ලබ්භති. තතො අමනුස්සගහිතකො ‘‘ත්වං කො නාමා’’ති පුච්ඡිතබ්බො. නාමෙ කථිතෙ නාමෙනෙව ආලපිතබ්බො. ඉත්ථන්නාම තුය්හං මාලාගන්ධාදීසු පත්ති ආසනපූජාය පත්ති පිණ්ඩපාතෙ පත්ති, භික්ඛුසඞ්ඝෙන තුය්හං පණ්ණාකාරත්ථාය මහාමඞ්ගලකථා වුත්තා, භික්ඛුසඞ්ඝෙ ගාරවෙන එතං මුඤ්චාහීති මොචෙතබ්බො. සචෙ න මුඤ්චති, දෙවතානං ආරොචෙතබ්බං ‘‘තුම්හෙ ජානාථ, අයං අමනුස්සො අම්හාකං වචනං න කරොති, මයං බුද්ධආණං කරිස්සාමා’’ති පරිත්තං කාතබ්බං. එතං තාව ගිහීනං පරිකම්මං. සචෙ පන භික්ඛු අමනුස්සෙන ගහිතො හොති, ආසනානි ධොවිත්වා සබ්බසන්නිපාතං ඝොසාපෙත්වා ගන්ධමාලාදීසු පත්තිං දත්වා පරිත්තං භණිතබ්බං. ඉදං භික්ඛූනං පරිකම්මං.

The bhikkhu who performs the paritta should be led from the monastery to the house, surrounded by those with shields and weapons. It should not be recited while sitting in the open; having closed the doors and windows, seated and surrounded by those with weapons in hand, one should recite it after making a mind of loving-kindness the forerunner. First, having caused them to undertake the training rules, the paritta should be performed for the one established in virtue. Even so, if unable to cause release, one should bring them to the monastery, have them lie down in the cetiya-courtyard, have a seat-offering made, have lamps lit, have the cetiya-courtyard swept, and an auspicious discourse should be spoken. A general assembly should be announced. In the grove near the monastery there is a tree called the chief tree; a message should be sent there, saying: 'The Saṅgha of bhikkhus awaits your arrival.' It is not permissible not to come to the place of general assembly. Then the one seized by a non-human should be asked: 'What is your name?' When the name is told, they should be addressed by that very name: 'So-and-so, for you there is a share of merit in the garlands, scents, and so on, a share of merit in the seat-offering, and a share of merit in the almsfood. The Saṅgha of bhikkhus has spoken a great auspicious discourse as a gift for you. Out of respect for the Saṅgha of bhikkhus, release this person!' Thus they should be made to release them. If they do not release, the devatās should be informed: 'May you know, this non-human does not follow our word. We shall carry out the Buddha's command.' Then the paritta should be performed. This, for a start, is the preliminary procedure for laypeople. If, however, a bhikkhu is seized by a non-human, the seats should be washed, a general assembly announced, a share of merit given in scents, garlands, and so on, and the paritta should be recited. This is the preliminary procedure for bhikkhus.

වික්කන්දිතබ්බන්ති සබ්බසන්නිපාතං ඝොසාපෙත්වා අට්ඨවීසති යක්ඛසෙනාපතයො කන්දිතබ්බා. විරවිතබ්බන්ති ‘‘අයං යක්ඛො ගණ්හාතී’’තිආදීනි භණන්තෙන තෙහි සද්ධිං කථෙතබ්බං. තත්ථ ගණ්හාතීති සරීරෙ අධිමුච්චති. ආවිසතීති තස්සෙව වෙවචනං. අථ වා ලග්ගති න අපෙතීති වුත්තං හොති. හෙඨෙතීති උප්පන්නං රොගං වඩ්ඪෙන්තො බාධති. විහෙඨෙතීති තස්සෙව වෙවචනං. හිංසතීති අප්පමංසලොහිතං කරොන්තො දුක්ඛාපෙති. විහිංසතීති තස්සෙව වෙවචනං. න මුඤ්චතීති අප්පමාදගාහො හුත්වා මුඤ්චිතුං න ඉච්ඡති, එවං එතෙසං විරවිතබ්බං.

Vikkanditabbaṃ: Having announced a general assembly, the twenty-eight yakkha commanders should be called out to. Viravitabbaṃ: means one should speak with them, saying things like, 'This yakkha seizes.' Here, gaṇhāti (it seizes) means it adheres to the body. Āvisati (it enters) is a synonym for that. Alternatively, it is said to mean: it clings, it does not depart. Heṭheti (it harasses) means it oppresses by causing an arisen illness to increase. Viheṭheti (it torments) is a synonym for that. Hiṃsati (it harms) means it causes suffering by making one have little flesh and blood. Vihiṃsati (it injures) is a synonym for that. Na muñcati (it does not release) means having seized tenaciously, it does not wish to release. Thus, it should be cried out to them.

283. ඉදානි යෙසං එවං විරවිතබ්බං, තෙ දස්සෙතුං කතමෙසං යක්ඛානන්තිආදිමාහ. තත්ථ ඉන්දො සොමොතිආදීනි තෙසං නාමානි. තෙසු වෙස්සාමිත්තොති [Pg.152] වෙස්සාමිත්තපබ්බතවාසී එකො යක්ඛො. යුගන්ධරොපි යුගන්ධරපබ්බතවාසීයෙව. හිරි නෙත්ති ච මන්දියොති හිරි ච නෙත්ති ච මන්දියො ච. මණි මාණි වරො දීඝොති මණි ච මාණි ච වරො ච දීඝො ච. අථො සෙරීසකො සහාති තෙහි සහ අඤ්ඤො සෙරීසකො නාම. ‘‘ඉමෙසං යක්ඛානං…පෙ… උජ්ඣාපෙතබ්බ’’න්ති අයං යක්ඛො ඉමං හෙඨෙති විහෙඨෙති න මුඤ්චතීති එවං එතෙසං යක්ඛසෙනාපතීනං ආරොචෙතබ්බං. තතො තෙ භික්ඛුසඞ්ඝො අත්තනො ධම්මආණං කරොති, මයම්පි අම්හාකං යක්ඛරාජආණං කරොමාති උස්සුක්කං කරිස්සන්ති. එවං අමනුස්සානං ඔකාසො න භවිස්සති, බුද්ධසාවකානං ඵාසුවිහාරො ච භවිස්සතීති දස්සෙන්තො ‘‘අයං ඛො සා, මාරිස, ආටානාටියා රක්ඛා’’තිආදිමාහ. තං සබ්බං, තතො පරඤ්ච උත්තානත්ථමෙවාති.

283. Now, to show those to whom it should be thus cried out, he spoke the passage beginning with katamesaṃ yakkhānaṃ. Here, Inda, Soma, and so on are their names. Among them, Vessāmitta is a yakkha dwelling on Mount Vessāmitta. Yugandhara also dwells on Mount Yugandhara. Hiri netti ca mandiyo means Hiri, Netti, and Mandiya. Maṇi māṇi varo dīgho means Maṇi, Māṇi, Varo, and Dīgha. Atho serīsako sahā means another named Serīsaka is with them. 'Imesaṃ yakkhānaṃ…pe… ujjhāpetabbaṃ': this means it should be reported to these yakkha commanders thus: 'This yakkha harasses this person, torments them, and does not release them.' Then they will make an effort, thinking: 'The Saṅgha of bhikkhus is carrying out its own command of the Dhamma; we too shall carry out our yakkha-king's command.' Showing that thus the non-humans will have no opportunity, and the disciples of the Buddha will have a comfortable abiding, he spoke the passage beginning with: 'This, good sir, is the Āṭānāṭiya protection.' All of that, and what follows it, is of clear meaning indeed.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

In the Sumaṅgalavilāsinī, the Commentary on the Dīgha Nikāya

ආටානාටියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Āṭānāṭiya Sutta is concluded.

10. සඞ්ගීතිසුත්තවණ්ණනා

10. Commentary on the Saṅgīti Sutta

296. එවං [Pg.153] මෙ සුතන්ති සඞ්ගීතිසුත්තං. තත්‍රායමපුබ්බපදවණ්ණනා – චාරිකං චරමානොති නිබද්ධචාරිකං චරමානො. තදා කිර සත්ථා දසසහස්සචක්කවාළෙ ඤාණජාලං පත්ථරිත්වා ලොකං වොලොකයමානො පාවානගරවාසිනො මල්ලරාජානො දිස්වා ඉමෙ රාජානො මය්හං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණජාලස්ස අන්තො පඤ්ඤායන්ති, කිං නු ඛොති ආවජ්ජන්තො ‘‘රාජානො එකං සන්ධාගාරං කාරෙසුං, මයි ගතෙ මඞ්ගලං භණාපෙස්සන්ති, අහං තෙසං මඞ්ගලං වත්වා උය්‍යොජෙත්වා ‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ධම්මකථං කථෙහී’ති සාරිපුත්තං වක්ඛාමි, සාරිපුත්තො තීහි පිටකෙහි සම්මසිත්වා චුද්දසපඤ්හාධිකෙන පඤ්හසහස්සෙන පටිමණ්ඩෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සඞ්ගීතිසුත්තං නාම කථෙස්සති, සුත්තන්තං ආවජ්ජෙත්වා පඤ්ච භික්ඛුසතානි සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණිස්සන්තී’’ති ඉමමත්ථං දිස්වා චාරිකං පක්කන්තො. තෙන වුත්තං – ‘‘මල්ලෙසු චාරිකං චරමානො’’ති.

296. Thus have I heard—the Saṅgīti Sutta. Herein is the explanation of the sequential words: “While wandering on tour” means continuously wandering on tour. At that time, it is said, the Teacher, having spread the net of his omniscient knowledge over the ten-thousandfold world-system and surveying the world, saw the Malla kings residing in the city of Pāvā. He thought, “These kings appear within the net of my omniscient knowledge; for what reason?” Reflecting thus, he realized, “The kings have had a council hall built. When I go there, they will have me speak a discourse on blessings. I will speak a discourse on blessings for them, dismiss them, and then I will say to Sāriputta, ‘Deliver a Dhamma talk to the Sangha of monks.’ Sāriputta, having reviewed the three Piṭakas with his wisdom, will adorn it with a thousand questions plus fourteen more, and will teach the discourse named the Saṅgīti Sutta to the Sangha of monks. Reflecting on this discourse, five hundred monks will attain Arahantship together with the analytical knowledges.” Seeing this purpose, he set out on tour. Therefore it is said: “While wandering on tour among the Mallas.”

උබ්භතකනවසන්ධාගාරවණ්ණනා

Commentary on the Ubbhataka New Council Hall

297. උබ්භතකන්ති තස්ස නාමං, උච්චත්තා වා එවං වුත්තං. සන්ධාගාරන්ති නගරමජ්ඣෙ සන්ධාගාරසාලා. සමණෙන වාති එත්ථ යස්මා ඝරවත්ථුපරිග්ගහකාලෙයෙව දෙවතා අත්තනො වසනට්ඨානං ගණ්හන්ති. තස්මා දෙවෙන වාති අවත්වා ‘‘සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා කෙනචි වා මනුස්සභූතෙනා’’ති වුත්තං. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසූති භගවතො ආගමනං සුත්වා ‘‘අම්හෙහි ගන්ත්වාපි න භගවා ආනීතො, දූතං පෙසෙත්වාපි න පක්කොසාපිතො, සයමෙව පන මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො අම්හාකං වසනට්ඨානං සම්පත්තො, අම්හෙහි ච සන්ධාගාරසාලා කාරිතා, එත්ථ මයං දසබලං ආනෙත්වා මඞ්ගලං භණාපෙස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා උපසඞ්කමිංසු.

297. “Ubbhataka” is its name; or it was so called because of its height. “Council hall” means the council hall in the middle of the city. Regarding “by an ascetic or”: herein, because deities take possession of their dwelling places at the very time of taking possession of the house-site, therefore, instead of saying “by a deity or,” it is said “by an ascetic or a brahmin or any human being.” Regarding “They approached where the Blessed One was”: having heard of the Blessed One's arrival, they thought, “The Blessed One was not brought by us, even though we went; he was not caused to be summoned, even though we sent a messenger. Yet on his own accord, with a great retinue of the Sangha of monks, he has arrived at our dwelling place. And by us a council hall has been caused to be built. Here, let us bring the One with Ten Powers and have him speak a discourse on blessings.” Having thought thus, they approached.

298. යෙන සන්ධාගාරං තෙනුපසඞ්කමිංසූති තං දිවසං කිර සන්ධාගාරෙ චිත්තකම්මං නිට්ඨපෙත්වා අට්ටකා මුත්තමත්තා හොන්ති, බුද්ධා ච නාම අරඤ්ඤජ්ඣාසයා අරඤ්ඤාරාමා, අන්තොගාමෙ වසෙය්‍යුං වා නො වා. තස්මා භගවතො මනං ජානිත්වාව පටිජග්ගිස්සාමාති චින්තෙත්වා තෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිංසු. ඉදානි පන මනං ලභිත්වා පටිජග්ගිතුකාමා යෙන සන්ධාගාරං තෙනුපසඞ්කමිංසු[Pg.154]. සබ්බසන්ථරින්ති යථා සබ්බං සන්ථතං හොති, එවං. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසූති එත්ථ පන තෙ මල්ලරාජානො සන්ධාගාරං පටිජග්ගිත්වා නගරවීථියොපි සම්මජ්ජාපෙත්වා ධජෙ උස්සාපෙත්වා ගෙහද්වාරෙසු පුණ්ණඝටෙ ච කදලියො ච ඨපාපෙත්වා සකලනගරං දීපමාලාදීහි විප්පකිණ්ණතාරකං විය කත්වා ඛීරපායකෙ දාරකෙ ඛීරං පාය්‍යෙථ, දහරෙ කුමාරෙ ලහුං ලහුං භොජාපෙත්වා සයාපෙථ, උච්චාසද්දං මා කරිත්ථ, අජ්ජ එකරත්තිං සත්ථා අන්තොගාමෙ වසිස්සති, බුද්ධා නාම අප්පසද්දකාමා හොන්තීති භෙරිං චරාපෙත්වා සයං දණ්ඩදීපිකං ආදාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු.

298. Regarding 'They approached where the council hall was': On that day, it is said, they had just finished the decorative work in the council hall, and the scaffolding was just being dismantled. And Buddhas, indeed, are inclined to the forest and delight in the forest; whether they would stay inside a village or not was uncertain. Therefore, thinking, “Only after knowing the Blessed One’s mind will we make preparations,” they approached the Blessed One. Now, however, having received his consent and wishing to make preparations, they approached where the council hall was. ‘With a complete spreading’ means that the entire hall was spread with coverings. Regarding 'They approached where the Blessed One was': those Malla kings, having prepared the council hall, also had the city streets swept, had banners raised, and had full water pots and banana trees placed at the house doors. Having made the entire city like a sky scattered with stars with lamps and flowers, they had a drum beaten with the proclamation: “Let the nursing infants drink milk! Having fed the young boys quickly, quickly, put them to sleep! Do not make a loud noise! Today, for one whole night, the Teacher will stay inside the village. Buddhas, indeed, desire little sound.” Then, they themselves, taking torches on poles, approached where the Blessed One was.

299. භගවන්තංයෙව පුරක්ඛත්වාති භගවන්තං පුරතො කත්වා. තත්ථ භගවා භික්ඛූනඤ්චෙව උපාසකානඤ්ච මජ්ඣෙ නිසින්නො අතිවිය විරොචති, සමන්තපාසාදිකො සුවණ්ණවණ්ණො අභිරූපො දස්සනීයො. පුරිමකායතො සුවණ්ණවණ්ණා රස්මි උට්ඨහිත්වා අසීතිහත්ථං ඨානං ගණ්හාති. පච්ඡිමකායතො. දක්ඛිණහත්ථතො. වාමහත්ථතො සුවණ්ණවණ්ණා රස්මි උට්ඨහිත්වා අසීතිහත්ථං ඨානං ගණ්හාති. උපරි කෙසන්තතො පට්ඨාය සබ්බකෙසාවට්ටෙහි මොරගීවවණ්ණා රස්මි උට්ඨහිත්වා ගගනතලෙ අසීතිහත්ථං ඨානං ගණ්හාති. හෙට්ඨා පාදතලෙහි පවාළවණ්ණා රස්මි උට්ඨහිත්වා ඝනපථවියං අසීතිහත්ථං ඨානං ගණ්හාති. එවං සමන්තා අසීති හත්ථමත්තං ඨානං ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො විජ්ජොතමානා විප්ඵන්දමානා විධාවන්ති. සබ්බෙ දිසාභාගා සුවණ්ණචම්පකපුප්ඵෙහි විකිරියමානා විය සුවණ්ණඝටතො නික්ඛන්තසුවණ්ණරසධාරාහි සිඤ්චමානා විය පසාරිතසුවණ්ණපටපරික්ඛිත්තා විය වෙරම්භවාතසමුට්ඨිතකිංසුකකණිකාරපුප්ඵචුණ්ණසමාකිණ්ණා විය ච විප්පකාසන්ති.

299. ‘Having placed the Blessed One at the forefront’ means having placed the Blessed One in front. There, the Blessed One, seated amidst the monks and lay devotees, shone exceedingly, inspiring confidence from all around, of excellent form, lovely to see, and with a color like gold. From the front of his body, golden-colored rays arose and occupied a space of eighty cubits. From the back of his body, from his right hand, and from his left hand, golden-colored rays arose and occupied a space of eighty cubits. Above, starting from the ends of his hair, from all the whorls of hair, rays the color of a peacock's neck arose and occupied a space of eighty cubits in the sky. Below, from the soles of his feet, rays the color of coral arose and occupied a space of eighty cubits in the solid earth. Thus, all around for a space of eighty cubits, the six-colored Buddha-rays shone, flickered, and darted about. All the quarters of the directions appeared as if being scattered with golden campaka flowers, as if being sprinkled with streams of golden liquid flowing from golden pots, as if encircled by spread-out golden cloths, and as if strewn with the powder of kiṃsuka and kaṇikāra flowers raised up by a Verambha wind.

භගවතොපි අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභාද්වත්තිංසවරලක්ඛණසමුජ්ජලං සරීරං සමුග්ගතතාරකං විය ගගනතලං, විකසිතමිව පදුමවනං, සබ්බපාලිඵුල්ලො විය යොජනසතිකො පාරිච්ඡත්තකො පටිපාටියා ඨපිතානං ද්වත්තිංසචන්දානං ද්වත්තිංසසූරියානං ද්වත්තිංසචක්කවත්තිරාජානං ද්වත්තිංසදෙවරාජානං ද්වත්තිංසමහාබ්‍රහ්මානං සිරියා සිරිං අභිභවමානං විය විරොචති. පරිවාරෙත්වා නිසින්නා භික්ඛූපි සබ්බෙව අප්පිච්ඡා සන්තුට්ඨා පවිවිත්තා අසංසට්ඨා ආරද්ධවීරියා වත්තාරො වචනක්ඛමා චොදකා පාපගරහිනො සීලසම්පන්නා සමාධිසම්පන්නා [Pg.155] පඤ්ඤාවිමුත්ති විමුත්තිඤාණදස්සනසම්පන්නා. තෙහි පරිවාරිතො භගවා රත්තකම්බලපරික්ඛිත්තො විය සුවණ්ණක්ඛන්ධො, රත්තපදුමවනසණ්ඩමජ්ඣගතා විය සුවණ්ණනාවා, පවාළවෙදිකාපරික්ඛිත්තො විය සුවණ්ණපාසාදො විරොචිත්ථ.

The Blessed One’s body—resplendent with the eighty minor characteristics, the fathom-wide aura, and the thirty-two excellent marks of a great man—shone like the expanse of the sky with its host of well-risen stars, like a lotus grove in bloom, and like a hundred-yojana Pāricchattaka tree in full bloom from trunk to tip. It shone as if overpowering with its own splendor the splendor of thirty-two moons, thirty-two suns, thirty-two wheel-turning monarchs, thirty-two kings of gods, and thirty-two Great Brahmās arrayed in succession. All the monks seated surrounding him were of few wishes, easily contented, secluded, unmingled, of aroused energy, able to speak on faults, patient of admonition, able to admonish, and reproachers of evil; they were accomplished in virtue, concentration, wisdom, liberation, and the knowledge and vision of liberation. Surrounded by them, the Blessed One shone like a mass of gold wrapped in a red woolen blanket, like a golden boat in the midst of a thicket of red lotuses, and like a golden palace encircled by a coral railing.

අසීතිමහාථෙරාපි නං මෙඝවණ්ණං පංසුකූලං පාරුපිත්වා මණිවම්මවම්මිතා විය මහානාගා පරිවාරයිංසු වන්තරාගා භින්නකිලෙසා විජටිතජටා ඡින්නබන්ධනා කුලෙ වා ගණෙ වා අලග්ගා. ඉති භගවා සයං වීතරාගො වීතරාගෙහි, වීතදොසො වීතදොසෙහි, වීතමොහො වීතමොහෙහි, නිත්තණ්හො නිත්තණ්හෙහි, නික්කිලෙසො නික්කිලෙසෙහි, සයං බුද්ධො බහුස්සුතබුද්ධෙහි පරිවාරිතො පත්තපරිවාරිතං විය කෙසරං, කෙසරපරිවාරිතා විය කණ්ණිකා, අට්ඨනාගසහස්සපරිවාරිතො විය ඡද්දන්තො නාගරාජා, නවුතිහංසසහස්සපරිවාරිතො විය ධතරට්ඨො හංසරාජා, සෙනඞ්ගපරිවාරිතො විය චක්කවත්තිරාජා, මරුගණපරිවාරිතො විය සක්කො දෙවරාජා, බ්‍රහ්මගණපරිවාරිතො විය හාරිතො මහාබ්‍රහ්මා, අසමෙන බුද්ධවෙසෙන අපරිමාණෙන බුද්ධවිලාසෙන තස්සං පරිසති නිසින්නො පාවෙය්‍යකෙ මල්ලෙ බහුදෙව රත්තිං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා උය්‍යොජෙසි.

The eighty great elders, having donned a cloud-colored rag-robe, surrounded him, just as warriors clad in gem-armor might surround a great king. They were great beings (Arahants) who had relinquished passion, whose defilements were destroyed, who had unraveled the tangle that is craving, who had cut off the bond that is craving, and were unattached to family or to a group. Thus the Blessed One, himself free from passion, was surrounded by those free from passion; himself free from hatred, by those free from hatred; himself free from delusion, by those free from delusion; himself without craving, by those without craving; himself without defilements, by those without defilements. Himself a Buddha, he was surrounded by Buddhas of great learning—like a stamen surrounded by petals, like a pericarp surrounded by filaments, like the Nāga-king Chaddanta surrounded by eight thousand Nāgas, like the goose-king Dhataraṭṭha surrounded by ninety thousand geese, like a wheel-turning monarch surrounded by his army, like Sakka, king of the devas, surrounded by the host of devas, like the great Brahmā Hārita surrounded by the host of Brahmās. Seated in that assembly with his matchless Buddha-guise and immeasurable Buddha-splendor, he instructed the Mallas of Pāvā for a great part of the night with a talk on the Dhamma, and then dismissed them.

එත්ථ ච ධම්මිකථා නාම සන්ධාගාරඅනුමොදනප්පටිසංයුත්තා පකිණ්ණකකථා වෙදිතබ්බා. තදා හි භගවා ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො විය පථවොජං ආකඩ්ඪන්තො විය මහාජම්බුං මත්ථකෙ ගහෙත්වා චාලෙන්තො විය යොජනියමධුගණ්ඩං චක්කයන්තෙන පීළෙත්වා මධුපානං පායමානො විය ච පාවෙය්‍යකානං මල්ලානං හිතසුඛාවහං පකිණ්ණකකථං කථෙසි.

And here, the 'talk on the Dhamma' should be understood as the miscellaneous talk connected with the expression of appreciation for the council hall. For at that time, the Blessed One—as if causing the celestial Ganges to descend, as if drawing up the nutritive essence of the earth, as if taking the great Jambu tree by its top and shaking it, and as if, having pressed a block of honey one yojana in size with a machine-press, one were causing others to drink the honey-drink—gave a miscellaneous talk that brought welfare and happiness to the Mallas of Pāvā.

300. තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති යං යං දිසං අනුවිලොකෙති, තත්ථ තත්ථ තුණ්හීභූතමෙව. අනුවිලොකෙත්වාති මංසචක්ඛුනා දිබ්බචක්ඛුනාති ද්වීහි චක්ඛූහි තතො තතො විලොකෙත්වා. මංසචක්ඛුනා හි නෙසං බහිද්ධා ඉරියාපථං පරිග්ගහෙසි. තත්ථ එකභික්ඛුස්සාපි නෙව හත්ථකුක්කුච්චං න පාදකුක්කුච්චං අහොසි, න කොචි සීසමුක්ඛිපි, න කථං කථෙසි, න නිද්දායන්තො නිසීදි. සබ්බෙපි තීහි සික්ඛාහි සික්ඛිතා නිවාතෙ පදීපසිඛා විය නිච්චලා නිසීදිංසු. ඉති නෙසං ඉමං ඉරියාපථං මංසචක්ඛුනා පරිග්ගහෙසි. ආලොකං පන [Pg.156] වඩ්ඪයිත්වා දිබ්බචක්ඛුනා හදයරූපං දිස්වා අබ්භන්තරගතං සීලං ඔලොකෙසි. සො අනෙකසතානං භික්ඛූනං අන්තොකුම්භියං ජලමානං පදීපං විය අරහත්තුපගං සීලං අද්දස. ආරද්ධවිපස්සකා හි තෙ භික්ඛූ. ඉති නෙසං සීලං දිස්වා ‘‘ඉමෙපි භික්ඛූ මය්හං අනුච්ඡවිකා, අහම්පි ඉමෙසං අනුච්ඡවිකො’’ති චක්ඛුතලෙසු නිමිත්තං ඨපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං ඔලොකෙත්වා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං ආමන්තෙසි ‘‘පිට්ඨි මෙ ආගිලායතී’’ති. කස්මා ආගිලායති? භගවතො හි ඡබ්බස්සානි මහාපධානං පදහන්තස්ස මහන්තං කායදුක්ඛං අහොසි. අථස්ස අපරභාගෙ මහල්ලකකාලෙ පිට්ඨිවාතො උප්පජ්ජි.

300. The phrase 'silent, silent' means that whichever direction he looked, in that very direction it was silent. 'Having looked around' means having surveyed from here and there with the two eyes: the physical eye and the divine eye. With the physical eye, he grasped their external deportment. There, not even a single monk fidgeted with his hands or feet; no one raised his head, no one spoke, no one sat drowsily. All of them, trained in the three trainings, sat motionless, like the flame of a lamp in a windless place. Thus, with the physical eye, he grasped this deportment of theirs. Then, having extended the light, with the divine eye he saw the form of their hearts and looked at the virtue within. He saw the virtue of many hundreds of monks, which was conducive to Arahantship, like a lamp burning inside a pot. For those monks were ones who had undertaken insight meditation. Thus, seeing their virtue and thinking, 'These monks are worthy of me, and I am worthy of them,' and taking note of the sign of their tranquility apparent in their eyes, he looked at the Saṅgha of monks and addressed the Venerable Sāriputta, saying, 'My back is aching.' Why was it aching? Because for six years, while the Blessed One was engaged in the great striving, there was great physical pain. Then, in his later years, in his old age, an affliction of wind in the back arose.

සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤාපෙත්වාති සන්ධාගාරස්ස කිර එකපස්සෙ තෙ රාජානො කප්පියමඤ්චකං පඤ්ඤපෙසුං ‘‘අප්පෙව නාම සත්ථා නිපජ්ජෙය්‍යා’’ති. සත්ථාපි චතූහි ඉරියාපථෙහි පරිභුත්තං ඉමෙසං මහප්ඵලං භවිස්සතීති තත්ථ සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤාපෙත්වා නිපජ්ජි.

As for the phrase 'Having prepared the outer robe': it is said that on one side of the council hall, those kings had prepared a suitable couch, thinking, 'Perhaps the Teacher might lie down.' The Teacher, also thinking, 'If this is used by me in the four postures, it will be of great fruit for them,' prepared his outer robe there and lay down.

භින්නනිගණ්ඨවත්ථුවණ්ණනා

The Explanation of the Story of the Schism Among the Nigaṇṭhas

301. තස්ස කාලඞ්කිරියායාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

301. Regarding his passing away and so on, whatever should be said, all that has already been stated below.

302. ආමන්තෙසීති භණ්ඩනාදිවූපසමකරං ස්වාඛ්‍යාතං ධම්මං දෙසෙතුකාමො ආමන්තෙසි.

302. Regarding 'He addressed': He addressed them, wishing to teach the well-proclaimed Dhamma that brings about the pacification of quarrels and so forth.

එකකවණ්ණනා

The Explanation of the Section on Ones

303. තත්ථාති තස්මිං ධම්මෙ. සඞ්ගායිතබ්බන්ති සමග්ගෙහි ගායිතබ්බං, එකවචනෙහි අවිරුද්ධවචනෙහි භණිතබ්බං. න විවදිතබ්බන්ති අත්ථෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා විවාදො න කාතබ්බො. එකො ධම්මොති එකකදුකතිකාදිවසෙන බහුධා සාමග්ගිරසං දස්සෙතුකාමො පඨමං තාව ‘‘එකො ධම්මො’’ති ආහ. සබ්බෙ සත්තාති කාමභවාදීසු සඤ්ඤාභවාදීසු එකවොකාරභවාදීසු ච සබ්බභවෙසු සබ්බෙ සත්තා. ආහාරට්ඨිතිකාති ආහාරතො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකා. ඉති සබ්බසත්තානං ඨිති හෙතු ආහාරො නාම එකො ධම්මො අම්හාකං සත්ථාරා යාථාවතො ඤත්වා සම්මදක්ඛාතො ආවුසොති දීපෙති.

303. Regarding 'Therein': in that Dhamma. Regarding 'Should be chanted together': it should be chanted by those in harmony; it should be recited with unified wording, with non-conflicting wording. Regarding 'Should not be disputed': no dispute should be made regarding either the meaning or the phrasing. Regarding 'One Dhamma': wishing to show in many ways the taste of harmony by way of ones, twos, threes, etc., he first said, 'One Dhamma.' Regarding 'All beings': all beings in all existences, such as the sense-sphere existence, the perception existence, and the one-constituent existence. Regarding 'Sustained by nutriment': their subsistence is from nutriment, thus they are 'sustained by nutriment.' Thus, he clarifies: 'Friends, this one Dhamma, namely nutriment, the cause for the subsistence of all beings, has been perfectly well-proclaimed by our Teacher, having known it as it really is.'

නනු [Pg.157] ච එවං සන්තෙ යං වුත්තං ‘‘අසඤ්ඤසත්තා දෙවා අහෙතුකා අනාහාරා අඵස්සකා’’තිආදි, (විභ. 1017) තං වචනං විරුජ්ඣතීති, න විරුජ්ඣති. තෙසඤ්හි ඣානං ආහාරො හොති. එවං සන්තෙපි ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරා භූතානං වා සත්තානං ඨිතියා සම්භවෙසීනං වා අනුග්ගහාය. කතමෙ චත්තාරො? කබළීකාරො ආහාරො ඔළාරිකො වා සුඛුමො වා, ඵස්සො දුතියො, මනොසඤ්චෙතනා තතියා, විඤ්ඤාණං චතුත්ථ’’න්ති (සං. නි. 2.11) ඉදම්පි විරුජ්ඣතීති, ඉදම්පි න විරුජ්ඣති. එතස්මිඤ්හි සුත්තෙ නිප්පරියායෙන ආහාරලක්ඛණාව ධම්මා ආහාරාති වුත්තා. ඉධ පන පරියායෙන පච්චයො ආහාරොති වුත්තො. සබ්බධම්මානඤ්හි පච්චයො ලද්ධුං වට්ටති. සො ච යං යං ඵලං ජනෙති, තං තං ආහරති නාම, තස්මා ආහාරොති වුච්චති. තෙනෙවාහ ‘‘අවිජ්ජම්පාහං, භික්ඛවෙ, සාහාරං වදාමි, නො අනාහාරං. කො ච, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජාය ආහාරො? පඤ්චනීවරණාතිස්ස වචනීයං. පඤ්චනීවරණෙපාහං, භික්ඛවෙ, සාහාරෙ වදාමි, නො අනාහාරෙ. කො ච, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නං නීවරණානං ආහාරො? අයොනිසොමනසිකාරොතිස්ස වචනීය’’න්ති (අ. නි. 10.61). අයං ඉධ අධිප්පෙතො.

Surely, if this is so, the statement, 'The non-percipient devas are without cause, without nutriment, without contact,' etc., is contradicted. It is not contradicted. For them, jhāna is nutriment. Even this being so, this statement is also contradicted: 'Monks, there are these four nutriments for the maintenance of beings that have come to be or for the support of those seeking to be. What four? The nutriment of physical food, coarse or subtle; contact is the second; mental volition is the third; consciousness is the fourth.' This too is not contradicted. For in that sutta, only phenomena with the characteristic of nutriment are called 'nutriments' in a direct sense. Here, however, a condition is called 'nutriment' in an indirect sense. For it is possible to find a condition for all dhammas. And whatever fruit it produces, that it is said to 'bring' (āharati), therefore it is called 'nutriment' (āhāra). That is why he said: 'Monks, I say that ignorance has a nutriment, not that it is without nutriment. And what, monks, is the nutriment for ignorance? "The five hindrances," it should be said. Monks, I say that the five hindrances have a nutriment, not that they are without nutriment. And what, monks, is the nutriment for the five hindrances? "Unwise attention," it should be said.' This is what is intended here.

එතස්මිඤ්හි පච්චයාහාරෙ ගහිතෙ පරියායාහාරොපි නිප්පරියායාහාරොපි සබ්බො ගහිතොව හොති. තත්ථ අසඤ්ඤභවෙ පච්චයාහාරො ලබ්භති. අනුප්පන්නෙ හි බුද්ධෙ තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතා වායොකසිණෙ පරිකම්මං කත්වා චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තතො වුට්ඨාය ධී චිත්තං, ධිබ්බතෙතං චිත්තං චිත්තස්ස නාම අභාවොයෙව සාධු, චිත්තඤ්හි නිස්සායෙව වධබන්ධාදිපච්චයං දුක්ඛං උප්පජ්ජති. චිත්තෙ අසති නත්ථෙතන්ති ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානා කාලඞ්කත්වා අසඤ්ඤභවෙ නිබ්බත්තන්ති. යො යස්ස ඉරියාපථො මනුස්සලොකෙ පණිහිතො අහොසි, සො තෙන ඉරියාපථෙන නිබ්බත්තිත්වා පඤ්ච කප්පසතානි ඨිතො වා නිසින්නො වා නිපන්නො වා හොති. එවරූපානම්පි සත්තානං පච්චයාහාරො ලබ්භති. තෙ හි යං ඣානං භාවෙත්වා නිබ්බත්තා, තදෙව නෙසං පච්චයො හොති. යථා ජියාවෙගෙන ඛිත්තසරො යාව ජියාවෙගො අත්ථි, තාව ගච්ඡති, එවං යාව ඣානපච්චයො අත්ථි, තාව තිට්ඨන්ති. තස්මිං නිට්ඨිතෙ ඛීණවෙගො සරො විය පතන්ති. යෙ පන තෙ නෙරයිකා නෙව උට්ඨානඵලූපජීවී න පුඤ්ඤඵලූපජීවීති වුත්තා, තෙසං කො ආහාරොති[Pg.158]? තෙසං කම්මමෙව ආහාරො. කිං පඤ්ච ආහාරා අත්ථීති චෙ. පඤ්ච, න පඤ්චාති ඉදං න වත්තබ්බං. නනු පච්චයො ආහාරොති වුත්තමෙතං. තස්මා යෙන කම්මෙන තෙ නිරයෙ නිබ්බත්තා, තදෙව තෙසං ඨිතිපච්චයත්තා ආහාරො හොති. යං සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘න ච තාව කාලඞ්කරොති, යාව න තං පාපකම්මං බ්‍යන්තී හොතී’’ති (ම. නි. 3.250).

For when this nutriment-as-condition is taken, both the indirect nutriment and the direct nutriment are all included. Therein, nutriment-as-condition is found in the non-percipient existence. For, before a Buddha arises, having gone forth in the dispensations of other teachers, they perform the preliminary meditation on the wind-kasiṇa, produce the fourth jhāna, and arising from that, they generate acceptance and inclination for the view: 'Fie on this mind! Fie, alas, on this mind! The very non-existence of mind is good. For it is dependent on the mind that suffering conditioned by killing, binding, etc., arises. When the mind does not exist, this suffering does not exist.' Then, without having fallen away from that jhāna, they pass away and are reborn in the non-percipient existence. Whatever posture one had established in the human world, being reborn with that posture, one remains for five hundred great eons, whether standing, sitting, or lying down. Even for such beings, nutriment-as-condition is found. For that very jhāna, having developed which they were reborn, is the condition for them. Just as an arrow shot with the force of a bowstring travels as long as the bowstring's force exists, so too they remain as long as the jhāna-condition exists. When that is exhausted, they fall like an arrow with its momentum spent. As for those hell-beings of whom it is said that they live neither on the fruit of their striving nor on the fruit of their merit, what is their nutriment? Their nutriment is kamma itself. If it is asked, 'Are there five nutriments?' It should not be said, 'There are five,' or 'There are not five.' For was it not said, 'A condition is nutriment'? Therefore, by whatever kamma they were reborn in hell, that very kamma, by being a condition for their maintenance, is their nutriment. It was with reference to this that it was said: 'And one does not die so long as that evil kamma is not exhausted.'

කබළීකාරං ආහාරං ආරබ්භ චෙත්ථ විවාදො න කාතබ්බො. මුඛෙ උප්පන්නො ඛෙළොපි හි තෙසං ආහාරකිච්චං සාධෙති. ඛෙළොපි හි නිරයෙ දුක්ඛවෙදනියො හුත්වා පච්චයො හොති, සග්ගෙ සුඛවෙදනියො. ඉති කාමභවෙ නිප්පරියායෙන චත්තාරො ආහාරා. රූපාරූපභවෙසු ඨපෙත්වා අසඤ්ඤං සෙසානං තයො. අසඤ්ඤානඤ්චෙව අවසෙසානඤ්ච පච්චයාහාරොති ඉමිනා ආහාරෙන ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති එතං පඤ්හං කථෙත්වා ‘‘අයං ඛො ආවුසො’’ති එවං නිය්‍යාතනම්පි ‘‘අත්ථි ඛො ආවුසො’’ති පුන උද්ධරණම්පි අකත්වා ‘‘සබ්බෙ සත්තා සඞ්ඛාරට්ඨිතිකා’’ති දුතියපඤ්හං විස්සජ්ජෙසි.

Furthermore, no dispute should be made here with reference to physical nutriment. For even saliva that arises in the mouth accomplishes the function of nutriment for them. Indeed, saliva is a condition, being productive of painful feeling in hell and pleasant feeling in heaven. Thus, in the sense-sphere existence, there are four nutriments in the direct sense. In the form and formless existences, excepting the non-percipient, there are three for the remaining beings. For both the non-percipient and the rest, there is nutriment-as-condition. By means of this nutriment, having expounded on the point, 'All beings are sustained by nutriment,' without giving a concluding summary beginning 'This, friends,' and without taking it up again with 'There is, friends,' he answered the second point: 'All beings are sustained by formations.'

කස්මා පන න නිය්‍යාතෙසි න උද්ධරිත්ථ? තත්ථ තත්ථ නිය්‍යාතියමානෙපි උද්ධරියමානෙපි පරියාපුණිතුං වාචෙතුං දුක්ඛං හොති, තස්මා ද්වෙ එකාබද්ධෙ කත්වා විස්සජ්ජෙසි. ඉමස්මිම්පි විස්සජ්ජනෙ හෙට්ඨා වුත්තපච්චයොව අත්තනො ඵලස්ස සඞ්ඛරණතො සඞ්ඛාරොති වුත්තො. ඉති හෙට්ඨා ආහාරපච්චයො කථිතො, ඉධ සඞ්ඛාරපච්චයොති අයමෙත්ථ හෙට්ඨිමතො විසෙසො. ‘‘හෙට්ඨා නිප්පරියායාහාරො ගහිතො, ඉධ පරියායාහාරොති එවං ගහිතෙ විසෙසො පාකටො භවෙය්‍ය, නො ච ගණ්හිංසූ’ති මහාසීවත්ථෙරො ආහ. ඉන්ද්‍රියබද්ධස්සපි හි අනින්ද්‍රියබද්ධස්සපි පච්චයො ලද්ධුං වට්ටති. විනා පච්චයෙන ධම්මො නාම නත්ථි. තත්ථ අනින්ද්‍රියබද්ධස්ස තිණරුක්ඛලතාදිනො පථවීරසො ආපොරසො ච පච්චයො හොති. දෙවෙ අවස්සන්තෙ හි තිණාදීනි මිලායන්ති, වස්සන්තෙ ච පන හරිතානි හොන්ති. ඉති තෙසං පථවීරසො ආපොරසො ච පච්චයො හොති. ඉන්ද්‍රියබද්ධස්ස අවිජ්ජා තණ්හා කම්මං ආහාරොති එවමාදයො පච්චයා, ඉති හෙට්ඨා පච්චයොයෙව ආහාරොති කථිතො, ඉධ සඞ්ඛාරොති. අයමෙවෙත්ථ විසෙසො.

Why then did he not conclude nor take it up again? Because concluding or taking it up in each and every case would be difficult to learn and to recite, therefore, having made the two into one continuous whole, he explained. In this explanation as well, the very condition spoken of previously is called 'formation' because it conditions its own result. Thus, previously, the nutriment-condition was spoken of; here, it is the formation-condition—this is the distinction here from what was said before. The great elder Mahāsīva said: 'Previously, direct nutriment was taken; here, figurative nutriment is taken. If taken thus, the distinction would be evident, but the commentary masters did not take it so.' Indeed, for that which is connected with faculties and for that which is not connected with faculties, it is proper to obtain a condition. There is no thing called a 'dhamma' that is without a condition. Therein, for that which is not connected with faculties—such as grass, trees, and vines—the earth-essence and the water-essence are a condition. For when it does not rain, grass and so on wither; but when it does rain, they become green. Thus, for them, the earth-essence and the water-essence are a condition. For that which is connected with faculties, ignorance, craving, kamma, nutriment, and so on are conditions. Thus, previously, the condition itself was spoken of as 'nutriment'; here, it is spoken of as 'formation'. This alone is the distinction here.

අයං [Pg.159] ඛො, ආවුසොති ආවුසො අම්හාකං සත්ථාරා මහාබොධිමණ්ඩෙ නිසීදිත්වා සයං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සච්ඡිකත්වා අයං එකධම්මො දෙසිතො. තත්ථ එකධම්මෙ තුම්හෙහි සබ්බෙහෙව සඞ්ගායිතබ්බං න විවදිතබ්බං. යථයිදං බ්‍රහ්මචරියන්ති යථා සඞ්ගායමානානං තුම්හාකං ඉදං සාසනබ්‍රහ්මචරියං අද්ධනියං අස්ස. එකෙන හි භික්ඛුනා ‘‘අත්ථි, ඛො ආවුසො, එකො ධම්මො සම්මදක්ඛාතො. කතමො එකො ධම්මො? සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා. සබ්බෙ සත්තා සඞ්ඛාරට්ඨිතිකා’’ති කථිතෙ තස්ස කථං සුත්වා අඤ්ඤො කථෙස්සති. තස්සපි අඤ්ඤොති එවං පරම්පරකථානියමෙන ඉදං බ්‍රහ්මචරියං චිරං තිට්ඨමානං සදෙවකස්ස ලොකස්ස අත්ථාය හිතාය භවිස්සතීති එකකවසෙන ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරො සාමග්ගිරසං දස්සෙසීති.

Indeed, friends, this one Dhamma was taught by our Teacher, who, having sat at the site of the great Bodhi, realized it himself with omniscient knowledge. Therein, regarding this one Dhamma, it should be chanted in unison by all of you; it should not be disputed. This is so that, for you who are chanting in unison, this holy life of the Dispensation may be long-lasting. For when it is said by one monk, 'Indeed, friend, there is one Dhamma well-proclaimed. What is that one Dhamma? All beings are sustained by nutriment. All beings are sustained by formations,' then, having heard his words, another will speak. And after that one, another will speak—thus, by the principle of successive discourse, this holy life, enduring for a long time, will be for the welfare and benefit of the world with its devas. Thus, by way of the Ones, the General of the Dhamma, the elder Sāriputta, showed the taste of harmony.

එකකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Ones is concluded.

දුකවණ්ණනා

The Explanation of the Twos

304. ඉති එකකවසෙන සාමග්ගිරසං දස්සෙත්වා ඉදානි දුකවසෙන දස්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ නාමරූපදුකෙ නාමන්ති චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා නිබ්බානඤ්ච. තත්ථ චත්තාරො ඛන්ධා නාමනට්ඨෙන නාමං. නාමනට්ඨෙනාති නාමකරණට්ඨෙන. යථා හි මහාජනසම්මතත්තා මහාසම්මතස්ස ‘‘මහාසම්මතො’’ති නාමං අහොසි, යථා මාතාපිතරො ‘‘අයං තිස්සො නාම හොතු, ඵුස්සො නාම හොතූ’’ති එවං පුත්තස්ස කිත්තිමනාමං කරොන්ති, යථා වා ‘‘ධම්මකථිකො විනයධරො’’ති ගුණතො නාමං ආගච්ඡති, න එවං වෙදනාදීනං. වෙදනාදයො හි මහාපථවීආදයො විය අත්තනො නාමං කරොන්තාව උප්පජ්ජන්ති. තෙසු උප්පන්නෙසු තෙසං නාමං උප්පන්නමෙව හොති. න හි වෙදනං උප්පන්නං ‘‘ත්වං වෙදනා නාම හොහී’’ති, කොචි භණති, න චස්සා යෙන කෙනචි කාරණෙන නාමග්ගහණකිච්චං අත්ථි, යථා පථවියා උප්පන්නාය ‘‘ත්වං පථවී නාම හොහී’’ති නාමග්ගහණකිච්චං නත්ථි, චක්කවාළසිනෙරුම්හි චන්දිමසූරියනක්ඛත්තෙසු උප්පන්නෙසු ‘‘ත්වං චක්කවාළං නාම, ත්වං නක්ඛත්තං නාම හොහී’’ති නාමග්ගහණකිච්චං නත්ථි, නාමං උප්පන්නමෙව හොති, ඔපපාතිකා පඤ්ඤත්ති නිපතති, එවං වෙදනාය උප්පන්නාය ‘‘ත්වං වෙදනා නාම හොහී’’ති නාමග්ගහණකිච්චං නත්ථි, තාය උප්පන්නාය වෙදනාති [Pg.160] නාමං උප්පන්නමෙව හොති. සඤ්ඤාදීසුපි එසෙව නයො අතීතෙපි හි වෙදනා වෙදනායෙව. සඤ්ඤා. සඞ්ඛාරා. විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණමෙව. අනාගතෙපි. පච්චුප්පන්නෙපි. නිබ්බානං පන සදාපි නිබ්බානමෙවාති. නාමනට්ඨෙන නාමං. නමනට්ඨෙනාපි චෙත්ථ චත්තාරො ඛන්ධා නාමං. තෙ හි ආරම්මණාභිමුඛං නමන්ති. නාමනට්ඨෙන සබ්බම්පි නාමං. චත්තාරො හි ඛන්ධා ආරම්මණෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං නාමෙන්ති, නිබ්බානං ආරම්මණාධිපතිපච්චයතාය අත්තනි අනවජ්ජධම්මෙ නාමෙති.

304. Thus, having shown the taste of harmony by way of the Ones, he now began the teaching again to show it by way of the Twos. Therein, in the pair of name-and-form, 'name' refers to the four immaterial aggregates and Nibbāna. Among these, the four aggregates are 'name' in the sense of naming. 'In the sense of naming' means in the sense of making a name. For just as the name 'Mahāsammata' came to be for the great elect because he was agreed upon by the great populace, or just as parents give a celebrated name to their child, saying, 'Let this one be named Tissa,' or 'Let this one be named Phussa,' or just as a name comes from a quality, such as 'Dhamma-preacher' or 'Vinaya-expert'—it is not so for feeling and the other aggregates. For feelings and the like arise while making their own name, just like the great earth element and so on. When they have arisen, their name has arisen indeed. No one says to a feeling that has arisen, 'You shall be named feeling,' nor is there for it any task of receiving a name for any reason whatsoever. Just as when the earth has arisen, there is no task of naming it, 'You shall be named earth'; or when the Cakkavāḷa, Sineru, the moon, sun, and stars have arisen, there is no task of naming them, 'You shall be named Cakkavāḷa,' or 'You shall be named star'—the name has arisen indeed; a spontaneous concept falls upon it. In the same way, when feeling has arisen, there is no task of naming it, 'You shall be named feeling'; when it has arisen, the name 'feeling' has arisen indeed. This is the same method for perception and the other aggregates. For in the past, feeling was just feeling; perception was just perception; formations were just formations; consciousness was just consciousness. So too in the future and in the present. Nibbāna, however, is always just Nibbāna. Thus, it is 'name' in the sense of naming. Furthermore, the four aggregates are also 'name' in the sense of bending. For they bend towards an object. All of this is 'name' in the sense of causing to bend. For the four aggregates cause one another to bend towards an object, and Nibbāna, by way of being the object-predominance condition, causes the faultless dhammas to bend towards itself.

රූපන්ති චත්තාරො ච මහාභූතා චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදාය රූපං, තං සබ්බම්පි රුප්පනට්ඨෙන රූපං. තස්ස විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

'Form' is the four great elements and the form derived from the four great elements. All of that is 'form' in the sense of being afflicted. Its detailed explanation should be understood according to the method stated in the Visuddhimagga.

අවිජ්ජාති දුක්ඛාදීසු අඤ්ඤාණං. අයම්පි විත්ථාරතො විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතායෙව. භවතණ්හාති භවපත්ථනා. යථාහ ‘‘තත්ථ කතමා භවතණ්හා? යො භවෙසු භවච්ඡන්දො’’තිආදි (ධ. ස. 1319).

'Ignorance' is not-knowing regarding suffering and so forth. This too has been explained in detail in the Visuddhimagga. 'Craving for existence' is the longing for existence. As it was said: 'What, therein, is craving for existence? Whatever desire there is for states of existence,' and so on.

භවදිට්ඨීති භවො වුච්චති සස්සතං, සස්සතවසෙන උප්පජ්ජනකදිට්ඨි. සා ‘‘තත්ථ කතමා භවදිට්ඨි? ‘භවිස්සති අත්තා ච ලොකො චා’ති යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගත’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 1320) නයෙන අභිධම්මෙ විත්ථාරිතා. විභවදිට්ඨීති විභවො වුච්චති උච්ඡෙදං, උච්ඡෙදවසෙන උප්පජ්ජනකදිට්ඨි. සාපි ‘‘තත්ථ කතමා විභවදිට්ඨි? ‘න භවිස්සති අත්තා ච ලොකො චා’ති (ධ. ස. 285). යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගත’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 1321) නයෙන තත්ථෙව විත්ථාරිතා.

'View of existence' (bhavadiṭṭhi): 'existence' (bhava) is called eternalism; it is the view that arises by way of eternalism. This is explained in detail in the Abhidhamma by the method beginning: 'What, therein, is the view of existence? The view, the wrong view, that "the self and the world will exist"...' and so on. 'View of non-existence' (vibhavadiṭṭhi): 'non-existence' (vibhava) is called annihilationism; it is the view that arises by way of annihilationism. This too is explained in detail in that same text by the method beginning: 'What, therein, is the view of non-existence? The view, the wrong view, that "the self and the world will not exist"...' and so on.

අහිරිකන්ති ‘‘යං න හිරීයති හිරීයිතබ්බෙනා’’ති (ධ. ස. 1328) එවං විත්ථාරිතා නිල්ලජ්ජතා. අනොත්තප්පන්ති ‘‘යං න ඔත්තප්පති ඔත්තප්පිතබ්බෙනා’’ති (ධ. ස. 1329) එවං විත්ථාරිතො අභායනකආකාරො.

Ahirika (shamelessness) is that which is explained in detail thus: 'that by which one is not ashamed of what ought to be ashamed of'; it is the state of being shameless. Anottappa (fearlessness of wrongdoing) is that which is explained in detail thus: 'that by which one does not fear what ought to be feared'; it is the state of not fearing.

හිරී ච ඔත්තප්පඤ්චාති ‘‘යං හිරීයති හිරීයිතබ්බෙන, ඔත්තප්පති ඔත්තප්පිතබ්බෙනා’’ති (ධ. ස. 1330-31) එවං විත්ථාරිතානි හිරිඔත්තප්පානි. අපි චෙත්ථ අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා හිරී, බහිද්ධාසමුට්ඨානං ඔත්තප්පං. අත්තාධිපතෙය්‍යා හිරී, ලොකාධිපතෙය්‍යං ඔත්තප්පං. ලජ්ජාසභාවසණ්ඨිතා හිරී, භයසභාවසණ්ඨිතං ඔත්තප්පං. විත්ථාරකථා පනෙත්ථ සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා.

Hirī (shame) and ottappa (fear of wrongdoing) are what are explained in detail thus: 'that by which one is ashamed of what ought to be ashamed of, and that by which one fears what ought to be feared.' Furthermore, herein, shame has an internal origin, while fear of wrongdoing has an external origin. Shame has oneself as its authority; fear of wrongdoing has the world as its authority. Shame is established in the characteristic of modesty; fear of wrongdoing is established in the characteristic of fear. The detailed explanation of this is stated in every way in the Visuddhimagga.

දොවචස්සතාති [Pg.161] දුක්ඛං වචො එතස්මිං විප්පටිකූලගාහිම්හි විපච්චනීකසාතෙ අනාදරෙ පුග්ගලෙති දුබ්බචො, තස්ස කම්මං දොවචස්සං, තස්ස භාවො දොවචස්සතා. විත්ථාරතො පනෙසා ‘‘තත්ථ කතමා දොවචස්සතා? සහධම්මිකෙ වුච්චමානෙ දොවචස්සාය’’න්ති (ධ. ස. 1332) අභිධම්මෙ ආගතා. සා අත්ථතො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොති. ‘‘චතුන්නඤ්ච ඛන්ධානං එතෙනාකාරෙන පවත්තානං එතං අධිවචන’’න්ති වදන්ති. පාපමිත්තතාති පාපා අස්සද්ධාදයො පුග්ගලා එතස්ස මිත්තාති පාපමිත්තො, තස්ස භාවො පාපමිත්තතා. විත්ථාරතො පනෙසා – ‘‘තත්ථ කතමා පාපමිත්තතා? යෙ තෙ පුග්ගලා අස්සද්ධා දුස්සීලා අප්පස්සුතා මච්ඡරිනො දුප්පඤ්ඤා. යා තෙසං සෙවනා නිසෙවනා සංසෙවනා භජනා සංභජනා භත්ති සංභත්ති තංසම්පවඞ්කතා’’ති (ධ. ස. 1333) එවං ආගතා. සාපි අත්ථතො දොවචස්සතා විය දට්ඨබ්බා.

Being difficult to admonish (dovacassatā): A person for whom admonition is difficult—one who is oppositional, contrary, and disrespectful—is 'one difficult to admonish' (dubbaco). The action of such a person is dovacassaṃ, and the state thereof is dovacassatā. In detail, this is found in the Abhidhamma: "Therein, what is being difficult to admonish? When being spoken to in accordance with the Dhamma, there is difficulty in being admonished..." (Dhs. 1332). In essence, it is the aggregate of formations. It is said: "This is a designation for the four aggregates functioning in this manner." Having bad friends (pāpamittatā): A person whose friends are bad people—such as those without faith—is 'one with bad friends' (pāpamitto). The state thereof is pāpamittatā. In detail, this is found thus: "Therein, what is having bad friends? Those people who are without faith, immoral, of little learning, miserly, and unwise. Whatever associating with them, frequenting them, intimately associating with them, serving them, intimately serving them, devotion to them, intimate devotion to them, and inclination towards them" (Dhs. 1333). This too, in essence, should be understood in the same way as being difficult to admonish.

සොවචස්සතා ච කල්‍යාණමිත්තතා ච වුත්තප්පටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බා. උභොපි පනෙතා ඉධ ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා.

Being easy to admonish and having good friends should be understood by way of the opposite of what has been stated. Furthermore, both of these are here spoken of as mixed with the mundane and the supramundane.

ආපත්තිකුසලතාති ‘‘පඤ්චපි ආපත්තික්ඛන්ධා ආපත්තියො, සත්තපි ආපත්තික්ඛන්ධා ආපත්තියො. යා තාසං ආපත්තීනං ආපත්තිකුසලතා පඤ්ඤා පජානනා’’ති (ධ. ස. 1336) එවං වුත්තො ආපත්තිකුසලභාවො.

Skill in offenses: "The five groups of offenses are offenses; the seven groups of offenses are also offenses. The wisdom, the understanding, which is skill concerning those offenses" (Dhs. 1336)—thus is explained the state of being skilled in offenses.

ආපත්තිවුට්ඨානකුසලතාති ‘‘යා තාහි ආපත්තීහි වුට්ඨානකුසලතා පඤ්ඤා පජානනා’’ති (ධ. ස. 1337) එවං වුත්තා සහ කම්මවාචාය ආපත්තීහි වුට්ඨානපරිච්ඡෙදජානනා පඤ්ඤා.

Skill in emerging from offenses: "The wisdom, the understanding, which is skill in emerging from those offenses" (Dhs. 1337)—thus is spoken of the wisdom that knows the determination of emerging from offenses, together with the formal act.

සමාපත්තිකුසලතාති ‘‘අත්ථි සවිතක්කසවිචාරා සමාපත්ති, අත්ථි අවිතක්කවිචාරමත්තා සමාපත්ති, අත්ථි අවිතක්කඅවිචාරා සමාපත්ති. යා තාසං සමාපත්තීනං කුසලතා පඤ්ඤා පජානනා’’ති (ධ. ස. 1338) එවං වුත්තා සහ පරිකම්මෙන අප්පනාපරිච්ඡෙදජානනා පඤ්ඤා. සමාපත්තිවුට්ඨානකුසලතාති ‘‘යා තාහි සමාපත්තීහි වුට්ඨානකුසලතා පඤ්ඤා පජානනා’’ති (ධ. ස. 1339) එවං වුත්තා යථාපරිච්ඡින්නසමයවසෙනෙව සමාපත්තිතො වුට්ඨානසමත්ථා ‘‘එත්තකං ගතෙ සූරියෙ උට්ඨහිස්සාමී’’ති වුට්ඨානකාලපරිච්ඡෙදකා පඤ්ඤා.

Skill in meditative attainments: "There is a meditative attainment with applied and sustained thought; there is a meditative attainment without applied thought but with only sustained thought; there is a meditative attainment without applied or sustained thought. The skill, the wisdom, the understanding in those attainments" (Dhs. 1338)—thus is spoken of the wisdom that knows the determination of absorption together with the preliminary work. Skill in emerging from meditative attainments: "The skill, the wisdom, the understanding in emerging from those attainments" (Dhs. 1339)—thus is spoken of the wisdom that is capable of emerging from the attainment by the power of the precisely determined time, the wisdom that determines the time of emergence, [thinking,] ‘When the sun has reached this point, I will emerge.’

ධාතුකුසලතාති ‘‘අට්ඨාරස ධාතුයො චක්ඛුධාතු…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණධාතු. යා තාසං ධාතූනං කුසලතා පඤ්ඤා පජානනා’’ති (ධ. ස. 1340) එවං වුත්තා අට්ඨාරසන්නං [Pg.162] ධාතූනං සභාවපරිච්ඡෙදකා සවනධාරණසම්මසනපටිවෙධපඤ්ඤා. මනසිකාරකුසලතාති ‘‘යා තාසං ධාතූනං මනසිකාරකුසලතා පඤ්ඤා පජානනා’’ති (ධ. ස. 1341) එවං වුත්තා තාසංයෙව ධාතූනං සම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා.

Skill in the elements: "The eighteen elements: the eye-element... up to... the mind-consciousness-element. Whatever skill in those elements there is, that is wisdom, understanding" (Dhs. 1340)—thus is spoken of the wisdom that determines the intrinsic nature of the eighteen elements, which is the wisdom of hearing, retaining, comprehending, and penetrating. Skill in attention: "Whatever skill in attention regarding those elements there is, that is wisdom, understanding" (Dhs. 1341)—thus is spoken of the wisdom of comprehending, penetrating, and reviewing those same elements.

ආයතනකුසලතාති ‘‘ද්වාදසායතනානි චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මායතනං. යා තෙසං ආයතනානං ආයතනකුසලතා පඤ්ඤා පජානනා’’ති (ධ. ස. 1342) එවං වුත්තා ද්වාදසන්නං ආයතනානං උග්ගහමනසිකාරපජානනා පඤ්ඤා. අපිච ධාතුකුසලතාපි උග්ගහමනසිකාරසවනසම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණෙසු වත්තති මනසිකාරකුසලතාපි ආයතනකුසලතාපි. අයං පනෙත්ථ විසෙසො, සවනඋග්ගහපච්චවෙක්ඛණා ලොකියා, පටිවෙධො ලොකුත්තරො, සම්මසනමනසිකාරා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා. පටිච්චසමුප්පාදකුසලතාති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා…පෙ… සමුදයො හොතීති යා තත්ථ පඤ්ඤා පජානනා’’ති (ධ. ස. 1343) එවං වුත්තා ද්වාදසන්නං පච්චයාකාරානං උග්ගහාදිවසෙන පවත්තා පඤ්ඤා.

Skill in the sense bases: "The twelve sense bases: the eye-base... up to... the mind-object-base. The wisdom, the understanding, which is skill regarding these sense bases" (Dhs. 1342)—thus is spoken of the wisdom that knows the twelve sense bases through learning and attention. Furthermore, skill in the elements, skill in attention, and skill in the sense bases also function in learning, attention, hearing, comprehending, penetrating, and reviewing. Herein, this is the distinction: hearing, learning, and reviewing are mundane; penetration is supramundane; comprehending and attention are mixed, both mundane and supramundane. Skill in dependent origination: "With ignorance as condition, formations [arise]... up to... the arising [of this whole mass of suffering]. The wisdom, the understanding that is there" (Dhs. 1343)—thus is spoken of the wisdom that proceeds by way of learning and so forth regarding the twelve causal factors.

ඨානකුසලතාති ‘‘යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං හෙතුපච්චයා උප්පාදාය තං තං ඨානන්ති යා තත්ථ පඤ්ඤා පජානනා’’ති (ධ. ස. 1344) එවං වුත්තා ‘‘චක්ඛුං වත්ථුං කත්වා රූපං ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස චක්ඛුරූපං (ධ. ස. අට්ඨ. 1344) ඨානඤ්චෙව කාරණඤ්චා’’ති එවං ඨානපරිච්ඡින්දනසමත්ථා පඤ්ඤා. අට්ඨානකුසලතාති ‘‘යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං න හෙතූ න පච්චයා උප්පාදාය තං තං අට්ඨානන්ති යා තත්ථ පඤ්ඤා පජානනා’’ති (ධ. ස. 1345) එවං වුත්තා ‘‘චක්ඛුං වත්ථුං කත්වා රූපං ආරම්මණං කත්වා සොතවිඤ්ඤාණාදීනි නුප්පජ්ජන්ති, තස්මා තෙසං චක්ඛුරූපං න ඨානං න කාරණ’’න්ති එවං අට්ඨානපරිච්ඡින්දනසමත්ථා පඤ්ඤා අපිච එතස්මිං දුකෙ ‘‘කිත්තාවතා පන, භන්තෙ, ඨානාඨානකුසලො භික්ඛූති අලං වචනායාති. ඉධානන්ද, භික්ඛු අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතීති පජානාති. ඨානඤ්ච ඛො එතං විජ්ජති, යං පුථුජ්ජනො කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍යා’’ති (ම. නි. 3.127) ඉමිනාපි සුත්තෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Skill in causes (ṭhānakusalatā): This is the wisdom, spoken of thus: 'Whatever phenomena are the causes and conditions for the arising of whatever other phenomena, that is the cause (ṭhāna) for them; the wisdom and understanding therein' (Dhs 1344). It is the wisdom capable of discerning the cause, as in: 'For the eye-consciousness that has arisen by taking the eye as its basis and form as its object, the eye and form are both its locus (ṭhāna) and its cause (kāraṇa).' Skill in non-causes (aṭṭhānakusalatā): This is the wisdom, spoken of thus: 'Whatever phenomena are not the causes and not the conditions for the arising of whatever other phenomena, that is the non-cause (aṭṭhāna) for them; the wisdom and understanding therein' (Dhs 1345). It is the wisdom capable of discerning the non-cause, as in: 'Ear-consciousness and so on do not arise by taking the eye as a basis and form as an object; therefore, for them, the eye and form are not a locus (na ṭhānaṃ) and not a cause (na kāraṇaṃ).' Furthermore, in this pair, the meaning should also be understood through this sutta: 'Venerable sir, to what extent is a monk skilled in causes and non-causes, that he is fit to be called so? Here, Ānanda, a monk understands: "It is impossible, it is not a possible case, that a person accomplished in view would regard any formation as permanent. That possibility does not exist." He understands: "But it is a possible case that an ordinary person would regard any formation as permanent. That possibility exists."' (MN 3.127).

අජ්ජවන්ති [Pg.163] ගොමුත්තවඞ්කතා චන්දවඞ්කතා නඞ්ගලකොටිවඞ්කතාති තයො අනජ්ජවා. එකච්චො හි භික්ඛු පඨමවයෙ එකවීසතියා අනෙසනාසු ඡසු ච අගොචරෙසු චරති, මජ්ඣිමපච්ඡිමවයෙසු ලජ්ජී කුක්කුච්චකො සික්ඛාකාමො හොති, අයං ගොමුත්තවඞ්කතා නාම. එකො පඨමවයෙපි පච්ඡිමවයෙපි චතුපාරිසුද්ධිසීලං පූරෙති, ලජ්ජී කුක්කුච්චකො සික්ඛාකාමො හොති, මජ්ඣිමවයෙ පුරිමසදිසො, අයං චන්දවඞ්කතා නාම. එකො පඨමවයෙපි මජ්ඣිමවයෙපි චතුපාරිසුද්ධිසීලං පූරෙති, ලජ්ජී කුක්කුච්චකො සික්ඛාකාමො හොති, පච්ඡිමවයෙ පුරිමසදිසො අයං නඞ්ගලකොටිවඞ්කතා නාම. එකො සබ්බමෙතං වඞ්කතං පහාය තීසුපි වයෙසු පෙසලො ලජ්ජී කුක්කුච්චකො සික්ඛාකාමො හොති. තස්ස යො සො උජුභාවො, ඉදං අජ්ජවං නාම. අභිධම්මෙපි වුත්තං – ‘‘තත්ථ කතමො අජ්ජවො. යා අජ්ජවතා අජිම්හතා අවඞ්කතා අකුටිලතා, අයං වුච්චති අජ්ජවො’’ති (ධ. ස. 1346). ලජ්ජවන්ති ‘‘තත්ථ කතමො ලජ්ජවො? යො හිරීයති හිරීයිතබ්බෙන හිරීයති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා. අයං වුච්චති ලජ්ජවො’’ති එවං වුත්තො ලජ්ජීභාවො.

Rectitude (ajjava): There are three kinds of non-rectitude (anajjava): crookedness like cow's urine, crookedness like the crescent moon, and crookedness like the tip of a plough. For a certain monk, in the first stage of life, engages in the twenty-one kinds of wrong livelihood and the six improper spheres; but in the middle and last stages of life, he becomes modest, scrupulous, and eager for the training. This is called 'crookedness like cow's urine'. Another monk, in the first and last stages of life, fulfills the fourfold purity of virtue, is modest, scrupulous, and eager for the training; but in the middle stage of life, he is like the first monk. This is called 'crookedness like the crescent moon'. Another monk, in the first and middle stages of life, fulfills the fourfold purity of virtue, is modest, scrupulous, and eager for the training; but in the last stage of life, he is like the first monk. This is called 'crookedness like the tip of a plough'. Another monk, having abandoned all this crookedness, is devoted to virtue, modest, scrupulous, and eager for the training in all three stages of life. His state of uprightness is called rectitude (ajjava). In the Abhidhamma it is also said: 'Therein, what is rectitude (ajjavo)? The state of being upright, not slanted, not crooked, not bent. This is called rectitude' (Dhs § 1346). Modesty (lajjava): This is the state of being modest, spoken of thus: 'Therein, what is modesty (lajjavo)? One is ashamed of what ought to be ashamed of; one is ashamed of the undertaking of evil, unwholesome states. This is called modesty' (Dhs § 1347).

ඛන්තීති ‘‘තත්ථ කතමා ඛන්ති? යා ඛන්ති ඛමනතා අධිවාසනතා අචණ්ඩික්කං අනස්සුරොපො අත්තමනතා චිත්තස්සා’’ති (ධ. ස. 1348) එවං වුත්තා අධිවාසනඛන්ති. සොරච්චන්ති ‘‘තත්ථ කතමං සොරච්චං? යො කායිකො අවීතික්කමො, වාචසිකො අවීතික්කමො, කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො. ඉදං වුච්චති සොරච්චං. සබ්බොපි සීලසංවරො සොරච්ච’’න්ති (ධ. ස. 1349) එවං වුත්තො සුරතභාවො.

Patience (khanti): This is patience as endurance, spoken of thus: 'Therein, what is patience? That which is patience, forbearance, endurance, non-harshness, not causing distress, and satisfaction of mind' (Dhs § 1348). Gentleness (soracca): This is the state of being well-behaved, spoken of thus: 'Therein, what is gentleness? Bodily non-transgression, verbal non-transgression, and bodily and verbal non-transgression. This is called gentleness. All restraint by virtue is gentleness' (Dhs § 1349).

සාඛල්‍යන්ති ‘‘තත්ථ කතමං සාඛල්‍යං? යා සා වාචා අණ්ඩකා කක්කසා පරකටුකා පරාභිසජ්ජනී කොධසාමන්තා අසමාධිසංවත්තනිකා, තථාරූපිං වාචං පහාය යා සා වාචා නෙළා කණ්ණසුඛා පෙමනීයා හදයඞ්ගමා පොරී බහුජනකන්තා බහුජනමනාපා, තථාරූපිං වාචං භාසිතා හොති. යා තත්ථ සණ්හවාචතා සඛිලවාචතා අඵරුසවාචතා. ඉදං වුච්චති සාඛල්‍ය’’න්ති (ධ. ස. 1350) එවං වුත්තො සම්මොදකමුදුකභාවො. පටිසන්ථාරොති අයං ලොකසන්නිවාසො ආමිසෙන ධම්මෙන චාති ද්වීහි ඡිද්දො, තස්ස තං ඡිද්දං යථා න පඤ්ඤායති, එවං පීඨස්ස විය පච්චත්ථරණෙන ආමිසෙන ධම්මෙන ච පටිසන්ථරණං. අභිධම්මෙපි වුත්තං ‘‘තත්ථ කතමො පටිසන්ථාරො[Pg.164]? ආමිසපටිසන්ථාරො ච ධම්මපටිසන්ථාරො ච. ඉධෙකච්චො පටිසන්ථාරකො හොති ආමිසපටිසන්ථාරෙන වා ධම්මපටිසන්ථාරෙන වා. අයං වුච්චති පටිසන්ථාරො’’ති (ධ. ස. 1351). එත්ථ ච ආමිසෙන සඞ්ගහො ආමිසපටිසන්ථාරො නාම. තං කරොන්තෙන මාතාපිතූනං භික්ඛුගතිකස්ස වෙය්‍යාවච්චකරස්ස රඤ්ඤො චොරානඤ්ච අග්ගං අග්ගහෙත්වාපි දාතුං වට්ටති. ආමසිත්වා දින්නෙ හි රාජානො ච චොරා ච අනත්ථම්පි කරොන්ති ජීවිතක්ඛයම්පි පාපෙන්ති, අනාමසිත්වා දින්නෙ අත්තමනා හොන්ති. චොරනාගවත්ථුආදීනි චෙත්ථ වත්ථූනි කථෙතබ්බානි. තානි සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 185-7) විත්ථාරිතානි. සක්කච්චං උද්දෙසදානං පාළිවණ්ණනා ධම්මකථාකථනන්ති එවං ධම්මෙන සඞ්ගහො ධම්මපටිසන්ථාරො නාම.

Amiability (sākhalya): This is the state of being affable and gentle, spoken of thus: 'Therein, what is amiability? It is abandoning speech that is knotty, harsh, bitter to others, stinging, bordering on anger, and not conducive to concentration. Instead, one speaks words that are flawless, pleasing to the ear, endearing, reaching the heart, courteous, dear to many people, and agreeable to many people. That which is gentle speech, friendly speech, and non-harsh speech therein—this is called amiability' (Dhs § 1350). Hospitality (paṭisanthāra): This world of beings has a flaw in two respects: in material things and in the Dhamma. Hospitality is the filling of that flaw with material things and with the Dhamma, so that it is not apparent, just as a stool is covered with a cloth. In the Abhidhamma it is also said: 'Therein, what is hospitality? There is material hospitality and Dhamma hospitality. Here, a certain person is hospitable with material hospitality or with Dhamma hospitality. This is called hospitality' (Dhs § 1351). Herein, support with material things is called material hospitality. When doing so, it is permissible to give to one's parents, to a companion of a monk, to one who performs services, to a king, and to thieves, even without first taking the best part for oneself. For if given after deliberation, kings and thieves may cause harm and even bring about the destruction of life; but when given without deliberation, they are pleased. Here, stories such as that of the thief Nāga should be related. These are elaborated in the Samantapāsādikā, the commentary on the Vinaya. Support with the Dhamma—respectfully giving instruction, explaining the Pāli, and preaching the Dhamma—is called Dhamma hospitality.

අවිහිංසාති කරුණාපි කරුණාපුබ්බභාගොපි. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘තත්ථ කතමා අවිහිංසා? යා සත්තෙසු කරුණා කරුණායනා කරුණායිතත්තං කරුණාචෙතොවිමුත්ති, අයං වුච්චති අවිහිංසා’’ති. සොචෙය්‍යන්ති මෙත්තාය ච මෙත්තාපුබ්බභාගස්ස ච වසෙන සුචිභාවො. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘තත්ථ කතමං සොචෙය්‍යං? යා සත්තෙසු මෙත්ති මෙත්තායනා මෙත්තායිතත්තං මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති, ඉදං වුච්චති සොචෙය්‍ය’’න්ති.

Non-harming (avihiṃsā): This is both compassion (karuṇā) and the preliminary stage of compassion. And this has been said: 'Therein, what is non-harming? The compassion for beings, the act of being compassionate, the state of being compassionate, the liberation of mind through compassion. This is called non-harming' (Dhs § 1352). Purity (soceyya): This is the state of purity by means of loving-kindness (mettā) and the preliminary stage of loving-kindness. And this has been said: 'Therein, what is purity? The loving-kindness for beings, the act of being loving-kind, the state of being loving-kind, the liberation of mind through loving-kindness. This is called purity' (Dhs § 1353).

මුට්ඨස්සච්චන්ති සතිවිප්පවාසො, යථාහ ‘‘තත්ථ කතමං මුට්ඨස්සච්චං? යා අසති අනනුස්සති අප්පටිස්සති අස්සරණතා අධාරණතා පිලාපනතා සම්මුස්සනතා, ඉදං වුච්චති මුට්ඨස්සච්චං’’ (ධ. ස. 1356). අසම්පජඤ්ඤන්ති, ‘‘තත්ථ කතමං අසම්පජඤ්ඤං? යං අඤ්ඤාණං අදස්සනං අවිජ්ජාලඞ්ගී මොහො අකුසලමූල’’න්ති එවං වුත්තා අවිජ්ජායෙව. සති සතියෙව. සම්පජඤ්ඤං ඤාණං.

Forgetfulness (muṭṭhassacca) is the lapse of mindfulness, as it is said: 'Herein, what is forgetfulness? It is unmindfulness, non-recollection, non-remembrance, inability to remember, inability to bear in mind, superficiality, obliteration—this is called forgetfulness' (Dhs § 1356). Lack of clear comprehension (asampajañña) is simply the ignorance spoken of thus: 'Herein, what is lack of clear comprehension? It is ignorance, non-seeing, the bolt of ignorance, delusion, the unwholesome root.' Mindfulness is mindfulness itself. Clear comprehension is knowledge.

ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතාති ‘‘තත්ථ කතමා ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතා? ඉධෙකච්චො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත්තග්ගාහී හොතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1352) නයෙන විත්ථාරිතො ඉන්ද්‍රියසංවරභෙදො. භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතාති ‘‘තත්ථ කතමා භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා? ඉධෙකච්චො අප්පටිසඞ්ඛා අයොනිසො ආහාරං ආහාරෙති දවාය මදාය මණ්ඩනාය විභූසනාය. යා තත්ථ අසන්තුට්ඨිතා අමත්තඤ්ඤුතා අප්පටිසඞ්ඛා භොජනෙ’’ති එවං ආගතො භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුභාවො. අනන්තරදුකො වුත්තප්පටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බො.

Unguardedness of the sense doors (indriyesu aguttadvāratā) is the breach of sense restraint, detailed by the method beginning: 'Herein, what is unguardedness of the sense doors? Herein, someone seeing a form with the eye is a taker of signs,' and so on (Dhs § 1352). Immoderation in eating (bhojane amattaññutā) is the state of not knowing the measure in eating, which is given thus: 'Herein, what is immoderation in eating? Herein, someone consumes food without reflection, unwisely—for sport, for intoxication, for adornment, for beautification. That which therein is lack of contentment, immoderation, lack of reflection in eating.' The immediately following dyad should be understood by way of the stated opposite.

පටිසඞ්ඛානබලන්ති [Pg.165] ‘‘තත්ථ කතමං පටිසඞ්ඛානබලං? යා පඤ්ඤා පජානනා’’ති එවං විත්ථාරිතං අප්පටිසඞ්ඛාය අකම්පනඤාණං. භාවනාබලන්ති භාවෙන්තස්ස උප්පන්නං බලං. අත්ථතො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගසීසෙන සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා හොන්ති. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘තත්ථ කතමං භාවනාබලං? යා කුසලානං ධම්මානං ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම්මං, ඉදං වුච්චති භාවනාබලං. සත්තබොජ්ඣඞ්ගා භාවනාබල’’න්ති.

The power of reflection is the knowledge unshaken by non-reflection, detailed thus: 'Herein, what is the power of reflection? It is wisdom, discernment.' The power of development is the power that arises for one who develops. In terms of meaning, it is the seven factors of enlightenment headed by the enlightenment factor of energy. And this is also said: 'Herein, what is the power of development? It is the cultivation, development, and frequent practice of wholesome states. This is called the power of development. The seven factors of enlightenment are the power of development.'

සතිබලන්ති අස්සතියා අකම්පනවසෙන සතියෙව. සමාධිබලන්ති උද්ධච්චෙ අකම්පනවසෙන සමාධියෙව. සමථො සමාධි. විපස්සනා පඤ්ඤා. සමථොව තං ආකාරං ගහෙත්වා පුන පවත්තෙතබ්බස්ස සමථස්ස නිමිත්තවසෙන සමථනිමිත්තං පග්ගාහනිමිත්තෙපි එසෙව නයො. පග්ගාහො වීරියං. අවික්ඛෙපො එකග්ගතා. ඉමෙහි පන සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච පටිසඞ්ඛානබලඤ්ච භාවනාබලඤ්ච සතිබලඤ්ච සමාධිබලඤ්ච සමථො ච විප්පස්සනා ච සමථනිමිත්තඤ්ච පග්ගාහනිමිත්තඤ්ච පග්ගාහො ච අවික්ඛෙපො චාති ඡහි දුකෙහි පරතො සීලදිට්ඨිසම්පදාදුකෙන ච ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා ධම්මා කථිතා.

The power of mindfulness is mindfulness itself, in the sense of being unshaken by lack of mindfulness. The power of concentration is concentration itself, in the sense of being unshaken by restlessness. Tranquility is concentration. Insight is wisdom. Tranquility itself, having taken on that characteristic, serves as the sign of tranquility for the purpose of developing tranquility again. This same method applies also to the sign of exertion. Exertion is energy. Non-distraction is one-pointedness. Furthermore, by these six dyads—(1) mindfulness and clear comprehension, (2) the power of reflection and the power of development, (3) the power of mindfulness and the power of concentration, (4) tranquility and insight, (5) the sign of tranquility and the sign of exertion, (6) exertion and non-distraction—and further by the dyad of perfection of virtue and perfection of view, phenomena that are a mixture of mundane and supramundane are explained.

සීලවිපත්තීති ‘‘තත්ථ කතමා සීලවිපත්ති? කායිකො වීතික්කමො…පෙ… සබ්බම්පි දුස්සීල්‍යං සීලවිපත්තී’’ති එවං වුත්තො සීලවිනාසකො අසංවරො. දිට්ඨිවිපත්තීති ‘‘තත්ථ කතමා දිට්ඨිවිපත්ති? නත්ථි දින්නං නත්ථි යිට්ඨ’’න්ති එවං ආගතා සම්මාදිට්ඨිවිනාසිකා මිච්ඡාදිට්ඨි.

Failure in virtue is the non-restraint that destroys virtue, spoken of thus: 'Herein, what is failure in virtue? Bodily transgression… all immoral conduct is failure in virtue.' Failure in view is the wrong view that destroys right view, which is given thus: 'Herein, what is failure in view? “There is nothing given, there is no offering.”'

සීලසම්පදාති ‘‘තත්ථ කතමා සීලසම්පදා? කායිකො අවීතික්කමො’’ති එවං පුබ්බෙ වුත්තසොරච්චමෙව සීලස්ස සම්පාදනතො පරිපූරණතො ‘‘සීලසම්පදා’’ති වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘සබ්බොපි සීලසංවරො සීලසම්පදා’’ති ඉදං මානසිකපරියාදානත්ථං වුත්තං. දිට්ඨිසම්පදාති ‘‘තත්ථ කතමා දිට්ඨිසම්පදා? අත්ථි දින්නං අත්ථි යිට්ඨං…පෙ… සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්තීති යා එවරූපා පඤ්ඤා පජානනා’’ති එවං ආගතං දිට්ඨිපාරිපූරිභූතං ඤාණං.

Perfection of virtue: The previously mentioned gentleness itself, spoken of thus, 'Herein, what is perfection of virtue? It is bodily non-transgression,' is called 'perfection of virtue' because it accomplishes and fulfills virtue. And here, the statement 'all restraint of virtue is perfection of virtue' is said for the purpose of including the mental aspect. Perfection of view is the knowledge that is the fulfillment of view, which is given thus: 'Herein, what is perfection of view? “There is what is given, there is what is offered… having realized for themselves, they make it known”—such wisdom, such discernment.'

සීලවිසුද්ධීති විසුද්ධිං පාපෙතුං සමත්ථං සීලං. අභිධම්මෙ පනායං ‘‘තත්ථ කතමා සීලවිසුද්ධි? කායිකො අවීතික්කමො වාචසිකො අවීතික්කමො කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො, අයං වුච්චති සීලවිසුද්ධී’’ති එවං විභත්තා. දිට්ඨිවිසුද්ධීති විසුද්ධිං පාපෙතුං සමත්ථං දස්සනං. අභිධම්මෙ පනායං ‘‘තත්ථ කතමා දිට්ඨිවිසුද්ධි? කම්මස්සකතඤාණං සච්චානුලොමිකඤාණං මග්ගසමඞ්ගිස්සඤාණං ඵලසමඞ්ගිස්සඤාණ’’න්ති එවං වුත්තා. එත්ථ ච තිවිධං දුච්චරිතං අත්තනා [Pg.166] කතම්පි පරෙන කතම්පි සකං නාම න හොති අත්ථභඤ්ජනතො. සුචරිතං සකං නාම අත්ථජනනතොති එවං ජානනං කම්මස්සකතඤාණං නාම. තස්මිං ඨත්වා බහුං වට්ටගාමිකම්මං ආයූහිත්වා සුඛතො සුඛෙනෙව අරහත්තං පත්තා ගණනපථං වීතිවත්තා. විපස්සනාඤාණං පන වචීසච්චඤ්ච අනුලොමෙති, පරමත්ථසච්චඤ්ච න විලොමෙතීති සච්චානුලොමිකං ඤාණන්ති වුත්තං.

Purity of virtue is virtue capable of leading to purity. In the Abhidhamma, however, it is analyzed thus: 'Herein, what is purity of virtue? Bodily non-transgression, verbal non-transgression, bodily and verbal non-transgression. This is called purity of virtue.' Purity of view is the seeing that is capable of leading to purity. In the Abhidhamma, however, it is stated thus: 'Herein, what is purity of view? The knowledge that kamma is one's own property, knowledge in conformity with the truths, the knowledge of one endowed with the path, the knowledge of one endowed with the fruit.' And herein, the threefold misconduct, whether done by oneself or done by another, is not called one's own property, because it destroys benefit. Good conduct is called one's own property because it generates benefit; the knowledge of this is called the knowledge that kamma is one's own property. Established in that, having accumulated much kamma that leads to the round of existence, those who attained Arahantship from one happiness to another happiness alone are beyond measure. As for insight knowledge, it conforms to conventional truth and does not oppose the ultimate truth; therefore it is called 'knowledge in conformity with the truths.'

‘‘දිට්ඨිවිසුද්ධි ඛො පන යථාදිට්ඨිස්ස ච පධාන’’න්ති එත්ථ දිට්ඨිවිසුද්ධීති ඤාණදස්සනං කථිතං. යථාදිට්ඨිස්ස ච පධානන්ති තංසම්පයුත්තමෙව වීරියං. අපි ච පුරිමපදෙන චතුමග්ගඤාණං. පච්ඡිමපදෙන තංසම්පයුත්තං වීරියං. අභිධම්මෙ පන ‘‘දිට්ඨිවිසුද්ධි ඛො පනාති යා පඤ්ඤා පජානනා අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි. යථාදිට්ඨිස්ස ච පධානන්ති යො චෙතසිකො වීරියාරම්භො සම්මාවායාමො’’ති එවං අයං දුකො විභත්තො.

In the phrase 'Purity of view, indeed, and exertion for one who has seen rightly': by 'purity of view,' the knowledge and vision is stated. By 'exertion for one who has seen rightly,' the energy associated with that very knowledge is stated. Moreover, by the former term, the knowledge of the four paths is stated; by the latter term, the energy associated with it is stated. In the Abhidhamma, however, this dyad is analyzed thus: 'Purity of view, indeed, is that which is wisdom, understanding, non-delusion, investigation of states, right view. Exertion for one who has seen rightly is that which is the mental undertaking of energy... right effort.'

‘‘සංවෙගො ච සංවෙජනීයෙසු ඨානෙසූ’’ති එත්ථ ‘‘සංවෙගොති ජාතිභයං ජරාභයං බ්‍යාධිභයං මරණභය’’න්ති එවං ජාතිආදීනි භයතො දස්සනඤාණං. සංවෙජනීයං ඨානන්ති ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණං. එතානි හි චත්තාරි ජාති දුක්ඛා, ජරා දුක්ඛා, බ්‍යාධි දුක්ඛො, මරණං දුක්ඛන්ති එවං සංවෙගුප්පත්තිකාරණත්තා සංවෙජනීයං ඨානන්ති වුත්තානි. සංවිග්ගස්ස ච යොනිසො පධානන්ති එවං සංවෙගජාතස්ස උපායපධානං. ‘‘ඉධ භික්ඛු අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙතී’’ති එවං ආගතවීරියස්සෙතං අධිවචනං.

“A sense of urgency and in things that inspire a sense of urgency.” Herein, ‘a sense of urgency’ is the knowledge that sees birth, etc.—namely, the fear of birth, the fear of aging, the fear of sickness, and the fear of death—as fear. ‘A thing that inspires a sense of urgency’ is birth, aging, sickness, and death. For these four—“birth is suffering, aging is suffering, sickness is suffering, death is suffering”—are said to be ‘things that inspire a sense of urgency’ because they are the cause for the arising of a sense of urgency. “And for one who is stirred, wise exertion” means the exertion of means for one in whom a sense of urgency has thus arisen. This is a designation for the energy that is mentioned thus: “Here, a bhikkhu generates desire for the non-arising of unarisen, evil, unwholesome states.”

අසන්තුට්ඨිතා ච කුසලෙසු ධම්මෙසූති යා කුසලානං ධම්මානං භාවනාය අසන්තුට්ඨස්ස භිය්‍යොකම්‍යතා, තාය හි සමඞ්ගීභූතො පුග්ගලො සීලං පූරෙත්වා ඣානං උප්පාදෙති. ඣානං ලභිත්වා විපස්සනං ආරභති. ආරද්ධවිපස්සකො අරහත්තං අගහෙත්වා අන්තරා වොසානං නාපජ්ජති. අප්පටිවානිතා ච පධානස්මින්ති ‘‘කුසලානං ධම්මානං භාවනාය සක්කච්චකිරියතා සාතච්චකිරියතා අට්ඨිතකිරියතා අනොලීනවුත්තිතා අනික්ඛිත්තඡන්දතා අනික්ඛිත්තධුරතා ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම්ම’’න්ති එවං වුත්තා රත්තින්දිවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා ජාගරියානුයොගවසෙන ආරද්ධෙ පධානස්මිං අරහත්තං අපත්වා අනිවත්තනතා.

“And non-contentment with wholesome states” means the desire for more on the part of one who is not content with the cultivation of wholesome states. Indeed, a person endowed with this, having fulfilled virtue, gives rise to jhāna. Having obtained jhāna, one undertakes insight. One who has undertaken insight does not come to a halt in the interim without having grasped Arahantship. “And non-retreating in exertion” is the state of not turning back without having attained Arahantship when exertion has been undertaken—by way of devotion to wakefulness, having divided the day and night into six portions—which is described thus: “for the cultivation of wholesome states, it is acting with respect, acting constantly, acting without stopping, having an unshrinking nature, having unabandoned desire, having an unabandoned burden, practice, cultivation, and frequent practice.”

විජ්ජාති [Pg.167] තිස්සො විජ්ජා. විමුත්තීති ද්වෙ විමුත්තියො, චිත්තස්ස ච අධිමුත්ති, නිබ්බානඤ්ච. එත්ථ ච අට්ඨ සමාපත්තියො නීවරණාදීහි සුට්ඨු මුත්තත්තා අධිමුත්ති නාම. නිබ්බානං සබ්බසඞ්ඛතතො මුත්තත්තා විමුත්තීති වෙදිතබ්බං.

‘Knowledge’ means the three knowledges. ‘Deliverance’ means the two deliverances: the liberation of the mind and Nibbāna. Herein, the eight attainments are called ‘liberation of the mind’ because they are well freed from the hindrances and so forth. Nibbāna should be understood as ‘deliverance’ because it is freed from all conditioned things.

ඛයෙ ඤාණන්ති කිලෙසක්ඛයකරෙ අරියමග්ගෙ ඤාණං. අනුප්පාදෙ ඤාණන්ති පටිසන්ධිවසෙන අනුප්පාදභූතෙ තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසානං වා අනුප්පාදපරියොසානෙ උප්පන්නෙ අරියඵලෙ ඤාණං. තෙනෙවාහ ‘‘ඛයෙ ඤාණන්ති මග්ගසමඞ්ගිස්ස ඤාණං. අනුප්පාදෙ ඤාණන්ති ඵලසමඞ්ගිස්ස ඤාණ’’න්ති. ඉමෙ ඛො, ආවුසොතිආදි එකකෙ වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. ඉති පඤ්චතිංසාය දුකානං වසෙන ථෙරො සාමග්ගිරසං දස්සෙසීති.

‘Knowledge of destruction’ is the knowledge in the Noble Path that brings about the destruction of the defilements. ‘Knowledge of non-arising’ is the knowledge in the Noble Fruit that has arisen, which is either in the state of non-arising by way of rebirth, or at the final non-arising of the defilements to be destroyed by their respective paths. Therefore, it was said: “‘Knowledge of destruction’ is the knowledge of one possessed of the path. ‘Knowledge of non-arising’ is the knowledge of one possessed of the fruit.” The passage beginning “These, friends,” should be connected in the same way as explained in the section on the singles. Thus, by means of thirty-five dyads, the Elder showed the essence of concord.

දුකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Dyads is concluded.

තිකවණ්ණනා

Explanation of the Triads

305. ඉති දුකවසෙන සාමග්ගිරසං දස්සෙත්වා ඉදානි තිකවසෙන දස්සෙතුං පුන ආරභි. තත්ථ ලුබ්භතීති ලොභො. අකුසලඤ්ච තං මූලඤ්ච, අකුසලානං වා මූලන්ති අකුසලමූලං. දුස්සතීති දොසො. මුය්හතීති මොහො. තෙසං පටිපක්ඛනයෙන අලොභාදයො වෙදිතබ්බා.

305. Thus, having shown the essence of harmony by way of dyads, he now begins again to show it by way of triads. Therein: that which clings is 'greed' (lobha). It is unwholesome and it is a root, or it is the root of unwholesome things; therefore, it is an 'unwholesome root.' That which hates is 'hate' (dosa). That which is deluded is 'delusion' (moho). By way of their opposites, non-greed and so on should be understood.

දුට්ඨු චරිතානි, විරූපානි වා චරිතානීති දුච්චරිතානි. කායෙන දුච්චරිතං, කායතො වා පවත්තං දුච්චරිතන්ති කායදුච්චරිතං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. සුට්ඨු චරිතානි, සුන්දරානි වා චරිතානීති සුචරිතානි. ද්වෙපි චෙතෙ තිකා පණ්ණත්තියා වා කම්මපථෙහි වා කථෙතබ්බා. පඤ්ඤත්තියා තාව කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමො කායදුච්චරිතං. අවීතික්කමො කායසුචරිතං. වචීද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමො වචීදුච්චරිතං, අවීතික්කමො වචීසුචරිතං. උභයත්ථ පඤ්ඤත්තස්ස සික්ඛාපදස්ස වීතික්කමොව මනොදුච්චරිතං, අවීතික්කමො මනොසුචරිතං. අයං පණ්ණත්තිකථා. පාණාතිපාතාදයො පන තිස්සො චෙතනා කායද්වාරෙපි වචීද්වාරෙපි උප්පන්නා කායදුච්චරිතං. චතස්සො මුසාවාදාදිචෙතනා වචීදුච්චරිතං. අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨීති තයො චෙතනාසම්පයුත්තධම්මා මනොදුච්චරිතං. පාණාතිපාතාදීහි විරමන්තස්ස උප්පන්නා තිස්සො [Pg.168] චෙතනාපි විරතියොපි කායසුචරිතං. මුසාවාදාදීහි විරමන්තස්ස චතස්සො චෙතනාපි විරතියොපි වචීසුචරිතං. අනභිජ්ඣා අබ්‍යාපාදො සම්මාදිට්ඨීති තයො චෙතනාසම්පයුත්තධම්මා මනොසුචරිතන්ති අයං කම්මපථකථා.

Actions that are badly done, or actions that are distorted, are 'misconduct' (duccaritāni). Misconduct by way of the body, or misconduct proceeding from the body, is 'bodily misconduct' (kāyaduccaritaṃ). This same method applies to the remaining terms as well. Actions that are well done, or actions that are beautiful, are 'good conduct' (sucaritāni). And both these triads should be explained either by way of designation (paññatti) or by way of the courses of action (kammapatha). First, by way of designation: in the body-door, the transgression of a designated training rule is bodily misconduct; non-transgression is bodily good conduct. In the speech-door, the transgression of a designated training rule is verbal misconduct; non-transgression is verbal good conduct. In the mind-door, the transgression of a designated training rule is mental misconduct; non-transgression is mental good conduct. This is the explanation by way of designation. As for the courses of action: the three volitions, such as killing living beings, that have arisen at the body-door or the speech-door, are bodily misconduct. The four volitions, such as false speech, are verbal misconduct. Covetousness (abhijjhā), ill will (byāpāda), and wrong view (micchādiṭṭhi)—these three states associated with volition are mental misconduct. For one who abstains from killing living beings and so on, the three volitions that have arisen and the abstentions themselves are bodily good conduct. For one who abstains from false speech and so on, the four volitions that have arisen and the abstentions themselves are verbal good conduct. Non-covetousness (anabhijjhā), non-ill will (abyāpāda), and right view (sammādiṭṭhi)—these three states associated with volition are mental good conduct. This is the explanation by way of the courses of action.

කාමපටිසංයුත්තො විතක්කො කාමවිතක්කො. බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො විතක්කො බ්‍යාපාදවිතක්කො. විහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො විහිංසාවිතක්කො. තෙසු ද්වෙ සත්තෙසුපි සඞ්ඛාරෙසුපි උප්පජ්ජන්ති. කාමවිතක්කො හි පියෙ මනාපෙ සත්තෙ වා සඞ්ඛාරෙ වා විතක්කෙන්තස්ස උප්පජ්ජති. බ්‍යාපාදවිතක්කො අප්පියෙ අමනාපෙ සත්තෙ වා සඞ්ඛාරෙ වා කුජ්ඣිත්වා ඔලොකනකාලතො පට්ඨාය යාව විනාසනා උප්පජ්ජති. විහිංසාවිතක්කො සඞ්ඛාරෙසු නුප්පජ්ජති. සඞ්ඛාරො හි දුක්ඛාපෙතබ්බො නාම නත්ථි. ඉමෙ සත්තා හඤ්ඤන්තු වා උච්ඡිජ්ජන්තු වා විනස්සන්තු වා මා වා අහෙසුන්ති චින්තනකාලෙ පන සත්තෙසු උප්පජ්ජති.

A thought connected with sensual pleasure is a 'sensual thought' (kāmavitakka). A thought connected with ill will is a 'thought of ill will' (byāpādavitakka). A thought connected with harming is a 'thought of harming' (vihiṃsāvitakka). Among these, two arise in regard to both beings and formations. Indeed, a sensual thought arises for one who is thinking about a being or a formation that is dear and agreeable. A thought of ill will arises from the moment of looking with anger at a being or a formation that is not dear and not agreeable, up until its destruction. A thought of harming does not arise in regard to formations. For indeed, there is no such thing as a formation that can be made to suffer. However, it arises in regard to beings at the time of thinking, "Let these beings be killed, or let them be cut off, or let them be destroyed, or may they not exist!"

නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො විතක්කො නෙක්ඛම්මවිතක්කො. සො අසුභපුබ්බභාගෙ කාමාවචරො හොති. අසුභජ්ඣානෙ රූපාවචරො. තං ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙ ලොකුත්තරො. අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො විතක්කො අබ්‍යාපාදවිතක්කො. සො මෙත්තාපුබ්බභාගෙ කාමාවචරො හොති. මෙත්තාඣානෙ රූපාවචරො. තං ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙ ලොකුත්තරො. අවිහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො අවිහිංසාවිතක්කො. සො කරුණාපුබ්බභාගෙ කාමාවචරො. කරුණාඣානෙ රූපාවචරො. තං ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙ ලොකුත්තරො. යදා අලොභො සීසං හොති, තදා ඉතරෙ ද්වෙ තදන්වායිකා භවන්ති. යදා මෙත්තා සීසං හොති, තදා ඉතරෙ ද්වෙ තදන්වායිකා භවන්ති. යදා කරුණා සීසං හොති, තදා ඉතරෙ ද්වෙ තදන්වායිකා භවන්තීති. කාමසඞ්කප්පාදයො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. දෙසනාමත්තමෙව හෙතං. අත්ථතො පන කාමවිතක්කාදීනඤ්ච කාමසඞ්කප්පාදීනඤ්ච නානාකරණං නත්ථි.

A thought connected with renunciation is a 'thought of renunciation' (nekkhammavitakka). In the preliminary stage of the contemplation of foulness (asubha), it is of the sense-sphere. In the jhāna on foulness, it is of the form-sphere. Having made that jhāna a basis, at the time of the arising of the path and fruition, it is supramundane. A thought connected with non-ill will is a 'thought of non-ill will' (abyāpādavitakka). In the preliminary stage of loving-kindness (mettā), it is of the sense-sphere. In the jhāna of loving-kindness, it is of the form-sphere. Having made that jhāna a basis, at the time of the arising of the path and fruition, it is supramundane. A thought connected with non-harming is a 'thought of non-harming' (avihiṃsāvitakka). In the preliminary stage of compassion (karuṇā), it is of the sense-sphere. In the jhāna of compassion, it is of the form-sphere. Having made that jhāna a basis, at the time of the arising of the path and fruition, it is supramundane. When non-greed is primary, the other two become its followers. When loving-kindness is primary, the other two become its followers. When compassion is primary, the other two become its followers. Sensual intentions (kāmasaṅkappa) and so on should be understood by the method already stated. For this is merely a mode of teaching. In terms of meaning, however, there is no difference between sensual thoughts and so on, and sensual intentions and so on.

කාමපටිසංයුත්තා සඤ්ඤා කාමසඤ්ඤා. බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තා සඤ්ඤා බ්‍යාපාදසඤ්ඤා. විහිංසාපටිසංයුත්තා සඤ්ඤා විහිංසාසඤ්ඤා. තාසම්පි කාමවිතක්කාදීනං [Pg.169] විය උප්පජ්ජනාකාරො වෙදිතබ්බො. තංසම්පයුත්තායෙව හි එතා. නෙක්ඛම්මසඤ්ඤාදයොපි නෙක්ඛම්මවිතක්කාදිසම්පයුත්තායෙව. තස්මා තාසම්පි තථෙව කාමාවචරාදිභාවො වෙදිතබ්බො.

A perception connected with sensual pleasure is a 'sensual perception' (kāmasaññā). A perception connected with ill will is a 'perception of ill will' (byāpādasaññā). A perception connected with harming is a 'perception of harming' (vihiṃsāsaññā). The manner of their arising should be understood just like that of sensual thoughts and so on. For these perceptions are indeed associated with those thoughts. Perceptions of renunciation and so on are also associated with thoughts of renunciation and so on. Therefore, their being of the sense-sphere and so on should be understood in the very same way.

කාමධාතුආදීසු ‘‘කාමපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො. අයං වුච්චති කාමධාතු. සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතූ’’ති අයං කාමධාතු. ‘‘බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො. අයං වුච්චති බ්‍යාපාදධාතු. දසසු ආඝාතවත්ථූසු චිත්තස්ස ආඝාතො පටිඝාතො අනත්තමනතා චිත්තස්සා’’ති අයං බ්‍යාපාදධාතු. ‘‘විහිංසා පටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො මිච්ඡාසඞ්කප්පො. අයං වුච්චති විහිංසාධාතු. ඉධෙකච්චො පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වා දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා රජ්ජුයා වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා සත්තෙ විහෙඨෙතී’’ති අයං විහිංසාධාතු. තත්ථ ද්වෙ කථා සබ්බසඞ්ගාහිකා ච අසම්භින්නා ච. තත්ථ කාමධාතුයා ගහිතාය ඉතරා ද්වෙ ගහිතාව හොන්ති, තතො පන නීහරිත්වා අයං බ්‍යාපාදධාතු අයං විහිංසාධාතූති දස්සෙතීති අයං සබ්බසඞ්ගාහිකකථා නාම. කාමධාතුං කථෙන්තො පන භගවා බ්‍යාපාදධාතුං බ්‍යාපාදධාතුට්ඨානෙ, විහිංසාධාතුං විහිංසාධාතුට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අවසෙසං කාමධාතු නාමාති කථෙසීති අයං අසම්භින්නකථා නාම.

Regarding the element of sensual pleasure and so on: “Thinking, initial application, and wrong intention connected with sensual pleasure—this is called the element of sensual pleasure. All unwholesome states are the element of sensual pleasure.” This is the element of sensual pleasure. “Thinking, initial application, and wrong intention connected with ill will—this is called the element of ill will. In the ten grounds for resentment, there is affliction of mind, impingement, and displeasure of mind.” This is the element of ill will. “Thinking, initial application, and wrong intention connected with harming—this is called the element of harming. Here, someone harms beings with their hand, or with a clod, or with a stick, or with a weapon, or with a rope, or with some other such thing.” This is the element of harming. Therein, there are two kinds of discourse: the all-inclusive and the distinct. Therein, when the element of sensual pleasure is taken, the other two are also taken. But then, having extracted them from that, it is shown, ‘This is the element of ill will; this is the element of harming.’ This is called the all-inclusive discourse. However, when the Blessed One speaks of the element of sensual pleasure, having placed the element of ill will in the domain of the element of ill will, and the element of harming in the domain of the element of harming, he taught that the remainder is what is called the element of sensual pleasure. This is called the distinct discourse.

නෙක්ඛම්මධාතුආදීසු ‘‘නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො සම්මාසඞ්කප්පො. අයං වුච්චති නෙක්ඛම්මධාතු. සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්මධාතූ’’ති අයං නෙක්ඛම්මධාතු. ‘‘අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො…පෙ… අයං වුච්චති අබ්‍යාපාදධාතු. යා සත්තෙසු මෙත්ති…පෙ… මෙත්තාචෙතොවිමුත්තී’’ති අයං අබ්‍යාපාදධාතු. ‘‘අවිහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො…පෙ… අයං වුච්චති අවිහිංසාධාතු. යා සත්තෙසු කරුණා…පෙ… කරුණාචෙතොවිමුත්තී’’ති අයං අවිහිංසාධාතු. ඉධාපි වුත්තනයෙනෙව ද්වෙ කථා වෙදිතබ්බා.

Regarding the element of renunciation and so on: “Thinking, initial application of mind, and right intention connected with renunciation—this is called the element of renunciation. All wholesome states are the element of renunciation.” This is the element of renunciation. “Thinking connected with non-ill will… this is called the element of non-ill will. Whatever loving-kindness towards beings… the liberation of mind through loving-kindness.” This is the element of non-ill will. “Thinking connected with non-harming… this is called the element of non-harming. Whatever compassion towards beings… the liberation of mind through compassion.” This is the element of non-harming. Here too, the two discourses should be understood in the way already stated.

අපරාපි තිස්සො ධාතුයොති අඤ්ඤාපි සුඤ්ඤතට්ඨෙන තිස්සො ධාතුයො. තාසු ‘‘තත්ථ කතමා කාමධාතු? හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා’’ති එවං විත්ථාරිතො කාමභවො කාමධාතු නාම. ‘‘හෙට්ඨතො බ්‍රහ්මලොකං පරියන්තං කරිත්වා ආකාසානඤ්චායතනුපගෙ දෙවෙ පරියන්තං කරිත්වා’’ති එවං විත්ථාරිතා පන රූපාරූපභවා ඉතරා ද්වෙ ධාතුයො. ධාතුයා ආගතට්ඨානම්හි හි භවෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බා. භවස්ස ආගතට්ඨානෙ ධාතුයා පරිච්ඡින්දිතබ්බා. ඉධ භවෙන පරිච්ඡෙදො කථිතො. රූපධාතුආදීසු [Pg.170] රූපාරූපධාතුයො රූපාරූපභවායෙව. නිරොධධාතුයා නිබ්බානං කථිතං.

Regarding “three other elements”: there are another three elements in the sense of being distinct. Among them: “Therein, what is the sense-sphere element? Below, having made the Avīci hell the limit…” Thus, the sense-sphere existence so elaborated is called the sense-sphere element. “Below, having made the Brahmā world the limit, and having made the limit the gods who have reached the sphere of infinite space…” Thus, the form and formless existences so elaborated are the other two elements. For in a place where ‘element’ is mentioned, it should be delimited by ‘existence’; and in a place where ‘existence’ is mentioned, it should be delimited by ‘element’. Here, the delimitation by existence is stated. Regarding the form element and so on, the form and formless elements are indeed the form and formless existences. By the element of cessation, Nibbāna is stated.

හීනාදීසු හීනා ධාතූති ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා. අවසෙසා තෙභූමකධම්මා මජ්ඣිමධාතු. නව ලොකුත්තරධම්මා පණීතධාතු.

Regarding the inferior and so on: the inferior element is the twelve unwholesome arisings of consciousness. The remaining phenomena of the three planes are the intermediate element. The nine supramundane states are the sublime element.

කාමතණ්හාති පඤ්චකාමගුණිකො රාගො. රූපාරූපභවෙසු පන රාගො ඣානනිකන්තිසස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො භවවසෙන පත්ථනා භවතණ්හා. උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො විභවතණ්හා. අපිච ඨපෙත්වා පච්ඡිමං තණ්හාද්වයං සෙසතණ්හා කාමතණ්හා නාම. යථාහ ‘‘තත්ථ කතමා භවතණ්හා? භවදිට්ඨිසහගතො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො. අයං වුච්චති භවතණ්හා. තත්ථ කතමා විභවතණ්හා? උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො, අයං වුච්චති විභවතණ්හා. අවසෙසා තණ්හා කාමතණ්හා’’ති. පුන කාමතණ්හාදීසු පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමතණ්හා. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො ඉතරා ද්වෙ තණ්හා. අභිධම්මෙ පනෙතා ‘‘කාමධාතුපටිසංයුත්තො…පෙ… අරූපධාතුපටිසංයුත්තො’’ති එවං විත්ථාරිතා. ඉමිනා වාරෙන කිං දස්සෙති? සබ්බෙපි තෙභූමකා ධම්මා රජනීයට්ඨෙන තණ්හාවත්ථුකාති සබ්බතණ්හා කාමතණ්හාය පරියාදියිත්වා තතො නීහරිත්වා ඉතරා ද්වෙ තණ්හා දස්සෙති. රූපතණ්හාදීසු රූපභවෙ ඡන්දරාගො රූපතණ්හා. අරූපභවෙ ඡන්දරාගො අරූපතණ්හා. උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො නිරොධතණ්හා.

Sensual craving is lust for the five cords of sensual pleasure. Lust in the form and formless existences, delight in jhāna, lust accompanied by the eternalist view, and longing by way of existence, is craving for existence. Lust accompanied by the annihilationist view is craving for non-existence. Moreover, setting aside the latter pair of cravings, the remaining craving is called sensual craving. As it is said: “Therein, what is craving for existence? Lust accompanied by the view of existence, intense lust, the mind’s intense lust. This is called craving for existence. Therein, what is craving for non-existence? Lust accompanied by the annihilationist view, intense lust, the mind’s intense lust. This is called craving for non-existence. The remaining craving is sensual craving.” Again, regarding sensual craving and so on: lust for the five cords of sensual pleasure is sensual craving. Desire-lust in the form and formless existences are the other two cravings. In the Abhidhamma, however, these are elaborated thus: “connected with the sense-sphere element… connected with the formless element.” What does this section show? That all phenomena of the three planes are a basis for craving in the sense of being desirable; thus, having included all craving within sensual craving, it then extracts from that and shows the other two cravings. Regarding craving for form and so on: desire-lust in the form existence is craving for form. Desire-lust in the formless existence is craving for the formless. Lust accompanied by the annihilationist view is craving for cessation.

සංයොජනත්තිකෙ වට්ටස්මිං සංයොජයන්ති බන්ධන්තීති සංයොජනානි. සති රූපාදිභෙදෙ කායෙ දිට්ඨි, විජ්ජමානා වා කායෙ දිට්ඨීති සක්කායදිට්ඨි. විචිනන්තො එතාය කිච්ඡති, න සක්කොති සන්නිට්ඨානං කාතුන්ති විචිකිච්ඡා. සීලඤ්ච වතඤ්ච පරාමසතීති සීලබ්බතපරාමාසො. අත්ථතො පන ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනා නයෙන ආගතා වීසතිවත්ථුකා දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි නාම. ‘‘සත්ථරි කඞ්ඛතී’’තිආදිනා නයෙන ආගතා අට්ඨවත්ථුකා විමති විචිකිච්ඡා නාම. ‘‘ඉධෙකච්චො සීලෙන සුද්ධි වතෙන සුද්ධි සීලබ්බතෙන සුද්ධීති සීලං පරාමසති, වතං පරාමසති, සීලබ්බතං පරාමසති. යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගත’’න්තිආදිනා නයෙන ආගතො විපරියෙසග්ගාහො සීලබ්බතපරාමාසො නාම.

In the triad of fetters: they connect and bind beings in the cycle of existence, thus they are called ‘fetters’. The view regarding the body that exists with its distinctions of form and so on, or the view regarding the existing body, is ‘identity view’. One who investigates with this becomes weary and is unable to reach a conclusion, thus it is called ‘doubt’. One wrongly grasps precepts and vows, thus it is called ‘adherence to precepts and vows’. In terms of meaning, however, the twenty-fold view that comes by way of “one regards form as self,” etc., is called identity view. The eight-fold uncertainty that comes by way of “one doubts the Teacher,” etc., is called doubt. The perverse grasping that comes by way of “Here, someone thinks: ‘Purification is through precepts, purification is through vows, purification is through precepts and vows.’ Thus they grasp precepts, grasp vows, grasp precepts and vows. Whatever such view, wrong view…,” etc., is called adherence to precepts and vows.

තයො [Pg.171] ආසවාති එත්ථ චිරපාරිවාසියට්ඨෙන වා ආසවනට්ඨෙන වා ආසවා. තත්ථ ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය, ඉතො පුබ්බෙ අවිජ්ජා නාහොසි, අථ පච්ඡා සමභවී’’ති, ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති භවතණ්හාය භවදිට්ඨියා, ඉතො පුබ්බෙ භවදිට්ඨි නාහොසි, අථ පච්ඡා සමභවී’’ති එවං තාව චිරපාරිවාසියට්ඨෙන ආසවා වෙදිතබ්බා. චක්ඛුතො රූපෙ සවති ආසවති සන්දති පවත්තති. සොතතො සද්දෙ. ඝානතො ගන්ධෙ. ජිව්හාතො රසෙ. කායතො ඵොට්ඨබ්බෙ. මනතො ධම්මෙ සවති ආසවති සන්දති පවත්තතීති එවං ආසවනට්ඨෙන ආසවාති වෙදිතබ්බා.

Herein, regarding 'the three taints': they are called 'taints' (āsavā) either in the sense of being long-abiding or in the sense of flowing out. Therein, firstly, the taints should be understood in the sense of being long-abiding, as in: “Monks, a first point of ignorance is not discerned, such that one could think, ‘Before this, there was no ignorance, and afterwards it came to be,’” and “Monks, a first point of craving for existence and the view of existence is not discerned, such that one could think, ‘Before this, there was no view of existence, and afterwards it came to be.’” They should be understood as 'taints' in the sense of flowing out, as in: “From the eye, it flows, seeps, trickles, and proceeds towards forms. From the ear, towards sounds. From the nose, towards smells. From the tongue, towards tastes. From the body, towards tangibles. From the mind, it flows, seeps, trickles, and proceeds towards mental phenomena.”

පාළියං පන කත්ථචි ද්වෙ ආසවා ආගතා ‘‘දිට්ඨධම්මිකා ච ආසවා සම්පරායිකා ච ආසවා’’ති, කත්ථචි ‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, ආසවා. කාමාසවො භවාසවො අවිජ්ජාසවො’’ති තයො. අභිධම්මෙ තෙයෙව දිට්ඨාසවෙන සද්ධිං චත්තාරො. නිබ්බෙධිකපරියායෙ ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා නිරයගාමිනියා, අත්ථි ආසවා තිරච්ඡානයොනිගාමිනියා, අත්ථි ආසවා පෙත්තිවිසයගාමිනියා, අත්ථි ආසවා මනුස්සලොකගාමිනියා අත්ථි ආසවා දෙවලොකගාමිනියා’’ති එවං පඤ්ච. ඡක්කනිපාතෙ ආහුනෙය්‍යසුත්තෙ ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා සංවරා පහාතබ්බා, අත්ථි ආසවා පටිසෙවනා පහාතබ්බා, අත්ථි ආසවා පරිවජ්ජනා පහාතබ්බා, අත්ථි ආසවා අධිවාසනා පහාතබ්බා, අත්ථි ආසවා විනොදනා පහාතබ්බා, අත්ථි ආසවා භාවනා පහාතබ්බා’’ති එවං ඡ. සබ්බාසවපරියායෙ තෙයෙව දස්සනාපහාතබ්බෙහි සද්ධිං සත්ත. ඉමස්මිං පන සඞ්ගීතිසුත්තෙ තයො. තත්ථ ‘‘යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො’’ති එවං වුත්තො පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමාසවො නාම. ‘‘යො භවෙසු භවච්ඡන්දො’’ති එවං වුත්තො සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො, භවවසෙන වා පත්ථනා භවාසවො නාම. ‘‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා නයෙන ආගතා අවිජ්ජා අවිජ්ජාසවො නාමාති. කාමභවාදයො කාමධාතුආදිවසෙන වුත්තායෙව.

In the Pāli, however, in some places two taints are mentioned: 'taints pertaining to the present life and taints pertaining to a future life.' In other places, three are mentioned: 'Monks, there are these three taints: the taint of sensuality, the taint of existence, and the taint of ignorance.' In the Abhidhamma, these same three together with the taint of views become four. In the Nibbedhikapariyāya, five are mentioned thus: 'Monks, there are taints leading to hell, taints leading to the animal realm, taints leading to the realm of ghosts, taints leading to the human world, and taints leading to the deva world.' In the Chakkanipāta, in the Āhuneyyasutta, six are mentioned thus: 'Monks, there are taints to be abandoned by restraint, taints to be abandoned by use, taints to be abandoned by avoidance, taints to be abandoned by endurance, taints to be abandoned by dispelling, and taints to be abandoned by cultivation.' In the Sabbāsavapariyāya, those same six, together with those to be abandoned by seeing, become seven. In this Saṅgītisutta, however, three are mentioned. Herein, that which is spoken of as 'whatever sensual desire is in regard to sensual pleasures'—that is, the lust for the five cords of sensual pleasure—is called the taint of sensuality. That which is spoken of as 'whatever desire for existence is in regard to states of existence'—that is, the lust accompanied by the eternalist view, or the longing by way of existence—is called the taint of existence. The ignorance that has come by the method beginning with 'ignorance concerning suffering' is called the taint of ignorance. The taints of sensuality, existence, and so on, have indeed been explained by way of the sense-sphere realm, etc.

කාමෙසනාදීසු ‘‘තත්ථ කතමා කාමෙසනා? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමජ්ඣොසානං, අයං වුච්චති කාමෙසනා’’ති එවං වුත්තො කාමගවෙසනරාගො කාමෙසනා නාම. ‘‘තත්ථ කතමා භවෙසනා? යො භවෙසු [Pg.172] භවච්ඡන්දො භවජ්ඣොසානං, අයං වුච්චති භවෙසනා’’ති එවං වුත්තො භවගවෙසනරාගො භවෙසනා නාම. ‘‘තත්ථ කතමා බ්‍රහ්මචරියෙසනා? සස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න නහොති තථාගතො පරම්මරණාති වා, යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං විපරියෙසග්ගාහො, අයං වුච්චති බ්‍රහ්මචරියෙසනා’’ති එවං වුත්තා දිට්ඨිගතිකසම්මතස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස ගවෙසනදිට්ඨි බ්‍රහ්මචරියෙසනා නාම. න කෙවලඤ්ච භවරාගදිට්ඨියොව, තදෙකට්ඨං කම්මම්පි එසනායෙව. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘තත්ථ කතමා කාමෙසනා? කාමරාගො තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං, අයං වුච්චති කාමෙසනා. තත්ථ කතමා භවෙසනා? භවරාගො තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං, අයං වුච්චති භවෙසනා. තත්ථ කතමා බ්‍රහ්මචරියෙසනා? අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨි තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං, අයං වුච්චති බ්‍රහ්මචරියෙසනා’’ති.

Regarding the searches for sensual pleasures, etc.: that which is spoken of as 'Herein, what is the search for sensual pleasures? Whatever sensual desire for sensual pleasures, cleaving to sensual pleasures... this is called the search for sensual pleasures'—that is, the lust which is the seeking of sensual pleasures—is called the search for sensual pleasures. That which is spoken of as 'Herein, what is the search for existence? Whatever desire for existence, cleaving to existence... this is called the search for existence'—that is, the lust which is the seeking of existence—is called the search for existence. That which is spoken of as 'Herein, what is the search for a holy life? The view that the world is eternal... or that the Tathāgata neither exists nor does not exist after death—whatever such kind of view, a fixed view, a distorted grasp—this is called the search for a holy life'—that is, the view which is the seeking of a holy life approved by those holding wrong views—is called the search for a holy life. And it is not only lust for existence and wrong view that are called a 'search'; the action co-nascent with them is also a 'search'. For it has been said: 'Herein, what is the search for sensual pleasures? Sensual lust and the unwholesome bodily action, verbal action, and mental action co-nascent with it—this is called the search for sensual pleasures. Herein, what is the search for existence? Lust for existence and the unwholesome bodily action, verbal action, and mental action co-nascent with it—this is called the search for existence. Herein, what is the search for a holy life? The extremist view and the unwholesome bodily action, verbal action, and mental action co-nascent with it—this is called the search for a holy life.'

විධාසු ‘‘කථංවිධං සීලවන්තං වදන්ති, කථංවිධං පඤ්ඤවන්තං වදන්තී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.95) ආකාරසණ්ඨානං විධා නාම. ‘‘එකවිධෙන ඤාණවත්ථු දුවිධෙන ඤාණවත්ථූ’’තිආදීසු (විභ. 751) කොට්ඨාසො. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මීති විධා’’තිආදීසු (විභ. 920) මානො විධා නාම. ඉධ සො අධිප්පෙතො. මානො හි සෙය්‍යාදිවසෙන විදහනතො විධාති වුච්චති. සෙය්‍යොහමස්මීති ඉමිනා සෙය්‍යසදිසහීනානං වසෙන තයො මානා වුත්තා. සදිසහීනෙසුපි එසෙව නයො.

Regarding 'vidhā': in passages such as 'In what manner do they call one virtuous? In what manner do they call one wise?', 'vidhā' means manner or form. In passages such as 'The basis of knowledge is of one part; the basis of knowledge is of two parts', it means a part or division. In passages such as 'The conceit “I am better” is a vidhā', 'vidhā' means conceit. Here, that is the intended meaning. Indeed, conceit is called 'vidhā' because it arranges by way of being superior, etc. By this phrase 'I am better', three conceits are stated by way of comparison with the superior, the equal, and the inferior. This same method applies also to the equal and the inferior.

අයඤ්හි මානො නාම සෙය්‍යස්ස තිවිධො, සදිසස්ස තිවිධො, හීනස්ස තිවිධොති නවවිධො හොති. තත්ථ ‘‘සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මී’’ති මානො රාජූනඤ්චෙව පබ්බජිතානඤ්ච උප්පජ්ජති.

Indeed, this conceit is threefold in relation to a superior person, threefold in relation to an equal person, and threefold in relation to an inferior person; thus it becomes ninefold. Among these, the conceit 'I am superior to one who is superior' arises for kings and for the ordained.

රාජා හි රට්ඨෙන වා ධනවාහනෙහි වා ‘‘කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති එතං මානං කරොති. පබ්බජිතොපි සීලධුතඞ්ගාදීහි ‘‘කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති එතං මානං කරොති. ‘‘සෙය්‍යස්ස සදිසොහමස්මී’’ති මානොපි එතෙසංයෙව උප්පජ්ජති. රාජා හි රට්ඨෙන වා ධනවාහනෙහි වා අඤ්ඤරාජූහි සද්ධිං මය්හං කිං නානාකරණන්ති එතං මානං කරොති. පබ්බජිතොපි සීලධුතඞ්ගාදීහිපි අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා මය්හං කිං නානාකරණන්ති එතං මානං කරොති. ‘‘සෙය්‍යස්ස හීනොහමස්මී’’ති මානොපි එතෙසංයෙව උප්පජ්ජති. යස්ස [Pg.173] හි රඤ්ඤො රට්ඨං වා ධනවාහනාදීනි වා නාතිසම්පන්නානි හොන්ති, සො මය්හං රාජාති වොහාරමුඛමත්තමෙව, කිං රාජා නාම අහන්ති එතං මානං කරොති. පබ්බජිතොපි අප්පලාභසක්කාරො අහං ධම්මකථිකො බහුස්සුතො මහාථෙරොති කථාමත්තකමෙව, කිං ධම්මකථිකො නාමාහං කිං බහුස්සුතො කිං මහාථෙරො යස්ස මෙ ලාභසක්කාරො නත්ථීති එතං මානං කරොති.

Indeed, a king, on account of his kingdom or his wealth and vehicles, forms the conceit: 'Who is there equal to me?' A renunciant, too, on account of his virtue, ascetic practices, and so on, forms the conceit: 'Who is there equal to me?' The conceit 'I am equal to one who is superior' also arises for these same ones. Indeed, a king, on account of his kingdom or his wealth and vehicles, forms the conceit: 'What is the difference between me and other kings?' A renunciant, too, on account of his virtue, ascetic practices, and so on, forms the conceit: 'What is the difference between me and another monk?' The conceit 'I am inferior to one who is superior' also arises for these same ones. Indeed, if a king’s kingdom or his wealth, vehicles, and so on, are not very prosperous, he forms the conceit: 'For me, the designation “king” is a mere form of address; what kind of king am I?' A renunciant, too, who has little gain and honor, forms the conceit: 'That I am a Dhamma-preacher, very learned, a great elder, is mere talk. What kind of Dhamma-preacher am I, what kind of learned one, what kind of great elder, when I have no gain or honor?'

‘‘සදිසස්ස සෙය්‍යොහමස්මී’’ති මානාදයො අමච්චාදීනං උප්පජ්ජන්ති. අමච්චො වා හි රට්ඨියො වා භොගයානවාහනාදීහි කො මයා සදිසො අඤ්ඤො රාජපුරිසො අත්ථීති වා මය්හං අඤ්ඤෙහි සද්ධිං කිං නානාකරණන්ති වා අමච්චොති නාමමෙව මය්හං, ඝාසච්ඡාදනමත්තම්පි මෙ නත්ථි, කිං අමච්චො නාමාහන්ති වා එතෙ මානෙ කරොති.

The conceits beginning with 'I am superior to an equal' arise for ministers and others. Indeed, a minister or a provincial governor, on account of wealth, carriages, vehicles, and so on, forms these conceits: 'What other royal servant is there equal to me?' or 'What is the difference between me and others?' or 'For me, the name “minister” is merely a name; I do not even have enough for food and clothing. What kind of minister am I?'

‘‘හීනස්ස සෙය්‍යොහමස්මී’’ති මානාදයො දාසාදීනං උප්පජ්ජන්ති. දාසො හි මාතිතො වා පිතිතො වා කො මයා සදිසො අඤ්ඤො දාසො නාම අත්ථි, අඤ්ඤෙ ජීවිතුං අසක්කොන්තා කුච්ඡිහෙතු දාසා ජාතා, අහං පන පවෙණීආගතත්තා සෙය්‍යොති වා පවෙණීආගතභාවෙන උභතොසුද්ධිකදාසත්තෙන අසුකදාසෙන නාම සද්ධිං කිං මය්හං නානාකරණන්ති වා කුච්ඡිවසෙනාහං දාසබ්‍ය උපගතො, මාතාපිතුකොටියා පන මෙ දාසට්ඨානං නත්ථි, කිං දාසො නාම අහන්ති වා එතෙ මානෙ කරොති. යථා ච දාසො, එවං පුක්කුසචණ්ඩාලාදයොපි එතෙ මානෙ කරොන්තියෙව.

Conceits such as, “I am superior to one who is inferior,” arise in slaves and others. Indeed, a slave thinks, “Who is another slave equal to me, whether from my mother’s or father’s side?” or “Others, unable to make a living, have become slaves for the sake of their belly, but I, being of hereditary lineage, am superior,” or “Due to being of hereditary lineage and a slave of pure descent from both sides, what difference is there for me with such-and-such a slave?” or “I have come to the state of slavery by the power of my belly, but on my mother’s and father’s side, there is no status of a slave for me; what kind of slave am I?”—thus he produces these conceits. And just as a slave does, so too do refuse-removers, outcastes, and others produce these conceits indeed.

එත්ථ ච සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති, ච සදිසස්ස සදිසොහමස්මීති ච හීනස්ස හීනොහමස්මීති ච ඉමෙ තයො මානා යාථාවමානා නාම අරහත්තමග්ගවජ්ඣා. සෙසා ඡ මානා අයාථාවමානා නාම පඨමමග්ගවජ්ඣා.

Herein, the three conceits—“I am superior to one who is superior,” “I am equal to one who is equal,” and “I am inferior to one who is inferior”—are called conceits in accordance with reality and are to be abandoned by the path of Arahantship. The remaining six conceits are called conceits not in accordance with reality and are to be abandoned by the first path.

තයො අද්ධාති තයො කාලා. අතීතො අද්ධාතිආදීසු ද්වෙපරියායා සුත්තන්තපරියායො ච අභිධම්මපරියායො ච. සුත්තන්තපරියායෙන පටිසන්ධිතො පුබ්බෙ අතීතො අද්ධා නාම. චුතිතො පච්ඡා අනාගතො අද්ධා නාම. සහ චුතිපටිසන්ධීහි තදන්තරං පච්චුප්පන්නො අද්ධා නාම. අභිධම්මපරියායෙන තීසු ඛණෙසු භඞ්ගතො උද්ධං අතීතො අද්ධා නාම. උප්පාදතො පුබ්බෙ අනාගතො අද්ධා නාම. ඛණත්තයෙ පච්චුප්පන්නො අද්ධා නාම. අතීතාදිභෙදො ච නාම අයං ධම්මානං හොති, න කාලස්ස. අතීතාදිභෙදෙ [Pg.174] පන ධම්මෙ උපාදාය ඉධ පරමත්ථතො අවිජ්ජමානොපි කාලො තෙනෙව වොහාරෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

“Three periods” means three times. In “past period,” etc., there are two approaches: the Suttanta approach and the Abhidhamma approach. According to the Suttanta approach, the period before rebirth-linking is called the “past period.” The period after death is called the “future period.” The interval, together with death and rebirth-linking, is called the “present period.” According to the Abhidhamma approach, in the three moments, the period after the moment of dissolution is called the “past period.” The period before the moment of arising is called the “future period.” The period in the three moments is called the “present period.” And this distinction of past, etc., is a distinction of phenomena, not of time. It should be understood that here, depending on phenomena distinguished as past, etc., although time does not exist in an ultimate sense, it is spoken of by that very convention.

තයො අන්තාති තයො කොට්ඨාසා. ‘‘කායබන්ධනස්ස අන්තො ජීරතී’’තිආදීසු (චූළව. 278) හි අන්තොයෙව අන්තො. ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’තිආදීසු (සං. නි. 2.51) පරභාගො අන්තො. ‘‘අන්තමිදං, භික්ඛවෙ, ජීවිකාන’’න්ති (සං. නි. 3.80) එත්ථ ලාමකභාවො අන්තො. ‘‘සක්කායො ඛො, ආවුසො, පඨමො අන්තො’’තිආදීසු (අ. නි. 6.61) කොට්ඨාසො අන්තො. ඉධ කොට්ඨාසො අධිප්පෙතො. සක්කායොති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. සක්කායසමුදයොති තෙසං නිබ්බත්තිකා පුරිමතණ්හා. සක්කායනිරොධොති උභින්නං අප්පවත්තිභූතං නිබ්බානං. මග්ගො පන නිරොධාධිගමස්ස උපායත්තා නිරොධෙ ගහිතෙ ගහිතොවාති වෙදිතබ්බො.

“Three ends” means three sections. In “The end of the bodily bond decays,” etc., ‘end’ is just the end. In “This is the end of suffering,” etc., ‘end’ means the latter part. In “This, monks, is the end of livelihoods,” etc., ‘end’ means a low state. In “Identity, friend, is the first end,” etc., ‘end’ means a section. Here, ‘section’ is intended. ‘Identity’ is the five aggregates of clinging. ‘The origin of identity’ is the prior craving that produces them. ‘The cessation of identity’ is Nibbāna, which is the non-occurrence of both. But the path, because it is the means for the attainment of cessation, should be understood as being included when cessation is taken.

දුක්ඛදුක්ඛතාති දුක්ඛභූතා දුක්ඛතා. දුක්ඛවෙදනායෙතං නාමං. සඞ්ඛාරදුක්ඛතාති සඞ්ඛාරභාවෙන දුක්ඛතා. අදුක්ඛමසුඛාවෙදනායෙතං නාමං. සා හි සඞ්ඛතත්තා උප්පාදජරාභඞ්ගපීළිතා, තස්මා අඤ්ඤදුක්ඛසභාවවිරහතො සඞ්ඛාරදුක්ඛතාති වුත්තා. විපරිණාමදුක්ඛතාති විපරිණාමෙ දුක්ඛතා. සුඛවෙදනායෙතං නාමං. සුඛස්ස හි විපරිණාමෙ දුක්ඛං උප්පජ්ජති, තස්මා සුඛං විපරිණාමදුක්ඛතාති වුත්තං. අපිච ඨපෙත්වා දුක්ඛවෙදනං සුඛවෙදනඤ්ච සබ්බෙපි තෙභූමකා ධම්මා ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’’ති වචනතො සඞ්ඛාරදුක්ඛතාති වෙදිතබ්බා.

‘Suffering as suffering’ means suffering that is suffering in itself. This is a name for painful feeling. ‘Suffering due to formations’ means suffering due to the state of being a formation. This is a name for neither-painful-nor-pleasant feeling. Indeed, because it is conditioned, it is oppressed by arising, aging, and dissolution; therefore, because it is devoid of the nature of the other kinds of suffering, it is called ‘suffering due to formations.’ ‘Suffering due to change’ means suffering in change. This is a name for pleasant feeling. For when pleasure changes, suffering arises; therefore, that pleasure is called ‘suffering due to change.’ Moreover, setting aside painful feeling and pleasant feeling, all phenomena of the three planes should be understood as ‘suffering due to formations’ on account of the saying, “All formations are suffering.”

මිච්ඡත්තනියතොති මිච්ඡාසභාවො හුත්වා නියතො. නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා සද්ධිං ආනන්තරියකම්මස්සෙතං නාමං. සම්මාසභාවෙ නියතො සම්මත්තනියතො. චතුන්නං අරියමග්ගානමෙතං නාමං. න නියතොති අනියතො. අවසෙසානං ධම්මානමෙතං නාමං.

‘Fixed in wrongness’ means being fixed, having a wrong nature. This is a name for an action with immediate result together with fixed wrong view. ‘Fixed in rightness’ is being fixed in a right nature. This is a name for the four noble paths. ‘Not fixed’ means unfixed. This is a name for the remaining phenomena.

තයො තමාති ‘‘තමන්ධකාරො සම්මොහො අවිජ්ජොඝො මහාභයො’’ති වචනතො අවිජ්ජා තමො නාම. ඉධ පන අවිජ්ජාසීසෙන විචිකිච්ඡා වුත්තා. ආරබ්භාති ආගම්ම. කඞ්ඛතීති කඞ්ඛං උප්පාදෙති. විචිකිච්ඡතීති විචිනන්තො කිච්ඡං ආපජ්ජති, සන්නිට්ඨාතුං න සක්කොති. නාධිමුච්ඡතීති තත්ථ අධිමුච්ඡිතුං න සක්කොති. න සම්පසීදතීති තං ආරබ්භ පසාදං ආරොපෙතුං න සක්කොති.

Regarding ‘three darknesses’: on account of the saying, “darkness, blinding darkness, delusion, the flood of ignorance, great fear,” ignorance is called darkness. Here, however, doubt is spoken of under the heading of ignorance. ‘Based on’ means relying on. ‘Doubts’ means it produces doubt. ‘Is uncertain’ means, while investigating, one falls into difficulty and is not able to decide. ‘Is not convinced’ means one is not able to incline towards it. ‘Does not find serenity’ means one is not able to establish confidence based on it.

අරක්ඛෙය්‍යානීති [Pg.175] න රක්ඛිතබ්බානි. තීසු ද්වාරෙසු පච්චෙකං රක්ඛණකිච්චං නත්ථි, සබ්බානි සතියා එව රක්ඛිතානීති දීපෙති. නත්ථි තථාගතස්සාති. ‘‘ඉදං නාම මෙ සහසා උප්පන්නං කායදුච්චරිතං, ඉමාහං යථා මෙ පරො න ජානාති, තථා රක්ඛාමි, පටිච්ඡාදෙමී’’ති එවං රක්ඛිතබ්බං නත්ථි තථාගතස්ස කායදුච්චරිතං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. කිං පන සෙසඛීණාසවානං කායසමාචාරාදයො අපරිසුද්ධාති? නො අපරිසුද්ධා. න පන තථාගතස්ස විය පරිසුද්ධා. අප්පස්සුතඛීණාසවො හි කිඤ්චාපි ලොකවජ්ජං නාපජ්ජති, පණ්ණත්තියං පන අකොවිදත්තා විහාරකාරං කුටිකාරං සහගාරං සහසෙය්‍යන්ති එවරූපා කායද්වාරෙ ආපත්තියො ආපජ්ජති. සඤ්චරිත්තං පදසොධම්මං උත්තරිඡප්පඤ්චවාචං භූතාරොචනන්ති එවරූපා වචීද්වාරෙ ආපත්තියො ආපජ්ජති. උපනික්ඛිත්තසාදියනවසෙන මනොද්වාරෙ රූපියප්පටිග්ගාහණාපත්තිං ආපජ්ජති, ධම්මසෙනාපතිසදිසස්සාපි හි ඛීණාසවස්ස මනොද්වාරෙ සඋපාරම්භවසෙන මනොදුච්චරිතං උප්පජ්ජති එව.

“Not to be guarded” means they are not to be guarded. This shows that in the three doors, there is no separate duty of guarding; all are guarded by mindfulness alone. “There is none for the Tathāgata” means: “This bodily misconduct has arisen in me suddenly; I will guard and conceal it in such a way that another does not know of it”—such bodily misconduct that needs to be guarded does not exist for the Tathāgata. In the remaining cases, this is the same method. Are the bodily conduct and so forth of other Arahants impure? They are not impure, but they are not pure like the Tathāgata’s. For an Arahant of little learning, although he does not commit a fault blameworthy in the world, due to not being skilled in the regulations, he commits such offenses through the body-door as those related to building a monastery, building a hut, sharing a dwelling, or sharing a bed. He commits such offenses through the speech-door as acting as a go-between, teaching the Dhamma word-for-word, speaking more than five or six words to a woman, or revealing a true supernormal attainment. Through the mind-door, by way of delighting in what is placed nearby, he commits the offense of accepting gold and silver. Indeed, even for an Arahant similar to the General of the Dhamma, mental misconduct that is blameworthy arises through the mind-door.

චාතුමවත්ථුස්මිඤ්හි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානානං පණාමිතකාලෙ තෙසං අත්ථාය චාතුමෙය්‍යකෙහි සක්‍යෙහි භගවති ඛමාපිතෙ ථෙරො භගවතා ‘‘කින්ති තෙ සාරිපුත්ත අහොසි මයා භික්ඛුසඞ්ඝෙ පණාමිතෙ’’ති පුට්ඨො අහං පරිසාය අබ්‍යත්තභාවෙන සත්ථාරා පණාමිතො. ඉතො දානි පට්ඨාය පරං න ඔවදිස්සාමීති චිත්තං උප්පාදෙත්වා ආහ ‘‘එවං ඛො මෙ, භන්තෙ, අහොසි භගවතා භික්ඛුසඞ්ඝො පණාමිතො, අප්පොස්සුක්කො දානි භගවා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං අනුයුත්තො විහරිස්සති, මයම්පි දානි අප්පොස්සුක්කා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං අනුයුත්තා විහරිස්සාමා’’ති.

Indeed, in the Cātumā story, at the time when Sāriputta and Moggallāna were dismissed along with five hundred monks, and the Sakyans of Cātumā had asked for forgiveness from the Blessed One on their behalf, the Elder was asked by the Blessed One: “Sāriputta, what occurred to you when the Saṅgha of monks was dismissed by me?” Having formed the thought, “I was dismissed by the Teacher because of my lack of skill in the assembly. From now on, I will not advise others,” he replied: “Venerable Sir, it occurred to me thus: The Saṅgha of monks has been dismissed by the Blessed One. Now the Blessed One, being without concerns, will dwell devoted to a pleasant abiding in this very life. We too shall now, being without concerns, dwell devoted to a pleasant abiding in this very life.”

අථස්ස තස්මිං මනොදුච්චරිතෙ උපාරම්භං ආරොපෙන්තො සත්ථා ආහ – ‘‘ආගමෙහි ත්වං, සාරිපුත්ත න ඛො තෙ, සාරිපුත්ත, පුනපි එවරූපං චිත්තං උප්පාදෙතබ්බ’’න්ති. එවං පරං න ඔවදිස්සාමි නානුසාසිස්සාමීති විතක්කිතමත්තම්පි ථෙරස්ස මනොදුච්චරිතං නාම ජාතං. භගවතො පන එත්තකං නාම නත්ථි, අනච්ඡරියඤ්චෙතං. සබ්බඤ්ඤුතං පත්තස්ස දුච්චරිතං න භවෙය්‍ය. බොධිසත්තභූමියං ඨිතස්ස ඡබ්බස්සානි පධානං අනුයුඤ්ජන්තස්සාපි පනස්ස නාහොසි. උදරච්ඡවියා පිට්ඨිකණ්ටකං අල්ලීනාය ‘‘කාලඞ්කතො සමණො ගොතමො’’ති දෙවතානං විමතියා උප්පජ්ජමානායපි ‘‘සිද්ධත්ථ කස්මා කිලමසි? සක්කා භොගෙ [Pg.176] ච භුඤ්ජිතුං පුඤ්ඤානි ච කාතු’’න්ති මාරෙන පාපිමතා වුච්චමානස්ස ‘‘භොගෙ භුඤ්ජිස්සාමී’’ති විතක්කමත්තම්පි නුප්පජ්ජති. අථ නං මාරො බොධිසත්තකාලෙ ඡබ්බස්සානි බුද්ධකාලෙ එකං වස්සං අනුබන්ධිත්වා කිඤ්චි වජ්ජං අපස්සිත්වා ඉදං වත්වා පක්කාමි –

Then the Teacher, imputing blame for that mental misconduct of his, said: “Forbear, Sāriputta. Sāriputta, you should not generate such a thought again.” Thus, even the mere thought, “I will not advise or instruct others,” became what is called mental misconduct for the Elder. For the Blessed One, however, there is not even that much, and this is not surprising. For one who has attained omniscience, misconduct would not occur. Moreover, even for him who, established in the Bodhisatta stage, was practicing the striving for six years, there was none. When the skin of his belly adhered to his backbone, and doubt was arising among the deities, thinking, “The ascetic Gotama has died,” and even when he was addressed by Māra the Evil One, who said, “Siddhattha, why do you exhaust yourself? It is possible to enjoy pleasures and to make merit,” not even the mere thought, “I will enjoy pleasures,” arose. Then Māra, having followed him for six years during the time of the Bodhisatta and for one year during the time of the Buddha, and not seeing any fault, spoke this and departed:

‘‘සත්තවස්සානි භගවන්තං, අනුබන්ධිං පදාපදං;

ඔතාරං නාධිගච්ඡිස්සං, සම්බුද්ධස්ස සතීමතො’’ති. (සු. නි. 448);

“For seven years I followed the Blessed One, step by step; I found no opening in the mindful, fully enlightened one.”

අපිච අට්ඨාරසන්නං බුද්ධධම්මානං වසෙනාපි භගවතො දුච්චරිතාභාවො වෙදිතබ්බො. අට්ඨාරස බුද්ධධම්මා නාම නත්ථි තථාගතස්ස කායදුච්චරිතං, නත්ථි වචීදුච්චරිතං, නත්ථි මනොදුච්චරිතං, අතීතෙ බුද්ධස්ස අප්පටිහතඤාණං, අනාගතෙ, පච්චුප්පන්නෙ බුද්ධස්ස අප්පටිහතඤාණං, සබ්බං කායකම්මං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණානුපරිවත්ති, සබ්බං වචීකම්මං, සබ්බං මනොකම්මං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණානුපරිවත්ති, නත්ථි ඡන්දස්ස හානි, නත්ථි වීරියස්ස හානි, නත්ථි සතියා හානි, නත්ථි දවා, නත්ථි රවා, නත්ථි චලිතං නත්ථි සහසා, නත්ථි අබ්‍යාවටො මනො, නත්ථි අකුසලචිත්තන්ති.

Furthermore, the absence of misconduct in the Blessed One is to be understood by way of the eighteen special qualities of a Buddha. The eighteen special qualities of a Buddha are: for the Tathāgata there is no bodily misconduct, there is no verbal misconduct, there is no mental misconduct; the Buddha has unobstructed knowledge of the past, unobstructed knowledge of the future, and unobstructed knowledge of the present; all bodily actions of the Buddha, the Blessed One, are preceded by and conform to knowledge; all verbal actions, and all mental actions of the Buddha, the Blessed One, are preceded by and conform to knowledge; there is no decline in zeal, there is no decline in energy, there is no decline in mindfulness; there is no playfulness, there is no hastiness, there is no unsteadiness, there is no rashness, there is no unengaged mind, and there is no unwholesome consciousness.

කිඤ්චනාති පලිබොධා. රාගො කිඤ්චනන්ති රාගො උප්පජ්ජමානො සත්තෙ බන්ධති පලිබුන්ධති තස්මා කිඤ්චනන්ති වුච්චති. ඉතරෙසුපි ද්වීසු එසෙව නයො.

“Impediment” means obstructions. “Lust is an impediment” means that lust, when it arises, binds and obstructs beings; therefore, it is called an impediment. In the other two cases as well, this is the method.

අග්ගීති අනුදහනට්ඨෙන අග්ගි. රාගග්ගීති රාගො උප්පජ්ජමානො සත්තෙ අනුදහති ඣාපෙති, තස්මා අග්ගීති වුච්චති. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ වත්ථූනි එකා දහරභික්ඛුනී චිත්තලපබ්බතවිහාරෙ උපොසථාගාරං ගන්ත්වා ද්වාරපාලරූපකං ඔලොකයමානා ඨිතා. අථස්සා අන්තො රාගො උප්පන්නො. සා තෙනෙව ඣායිත්වා කාලමකාසි. භික්ඛුනියො ගච්ඡමානා ‘‘අයං දහරා ඨිතා, පක්කොසථ, න’’න්ති ආහංසු. එකා ගන්ත්වා කස්මා ඨිතාසීති හත්ථෙ ගණ්හි. ගහිතමත්තා පරිවත්තිත්වා පපතා. ඉදං තාව රාගස්ස අනුදහනතාය වත්ථු. දොසස්ස පන අනුදහනතාය මනොපදොසිකා දෙවා. මොහස්ස අනුදහනතාය ඛිඩ්ඩාපදොසිකා දෙවා දට්ඨබ්බා. මොහවසෙන හි තාසං සතිසම්මොසො හොති. තස්මා ඛිඩ්ඩාවසෙන ආහාරකාලං අතිවත්තිත්වා කාලඞ්කරොන්ති.

“Fire” means fire in the sense of burning down. The “fire of lust” means that lust, when it arises, burns and consumes beings; therefore, it is called a fire. The same method applies to the others. In this regard, there are these examples: A certain young bhikkhunī went to the Uposatha hall in the Cittalapabbata monastery and stood looking at the figure of a door-guardian. Then lust arose within her. She was consumed by that very thing and died. Other bhikkhunīs, passing by, said, “This young one is standing here, call her.” One went and, asking, “Why are you standing?,” took her by the hand. As soon as she was touched, she turned over and fell down. This, for a start, is the example for the burning nature of lust. As for the burning nature of hatred, the Manopadosikā devas are to be understood as the example. For the burning nature of delusion, the Khiḍḍāpadosikā devas are to be understood as the example. For it is due to delusion that their mindfulness becomes confused. Therefore, engrossed in play, they pass beyond the time for sustenance and die.

ආහුනෙය්‍යග්ගීතිආදීසු [Pg.177] ආහුනං වුච්චති සක්කාරො, ආහුනං අරහන්තීති ආහුනෙය්‍යා. මාතාපිතරො හි පුත්තානං බහූපකාරතාය ආහුනං අරහන්ති. තෙසු විප්පටිපජ්ජමානා පුත්තා නිරයාදීසු නිබ්බත්තන්ති. තස්මා කිඤ්චාපි මාතාපිතරො නානුදහන්ති, අනුදහනස්ස පන පච්චයා හොන්ති. ඉති අනුදහනට්ඨෙන ආහුනෙය්‍යග්ගීති වුච්චන්ති. ස්වායමත්ථො මිත්තවින්දකවත්ථුනා දීපෙතබ්බො –

In such phrases as 'the fire of those worthy of offerings,' an offering is said to be honor. Because they are worthy of honor, they are called 'those worthy of offerings.' Indeed, mothers and fathers are worthy of honor from their children because of their great helpfulness. Children who act wrongly towards them are reborn in hell and other such states. Therefore, although mothers and fathers do not burn them, they are a condition for their burning. Thus, in the sense of burning, they are called 'the fire of those worthy of offerings.' This meaning is to be illustrated by the story of Mittavindaka.

මිත්තවින්දකො හි මාතරා ‘‘තාත, අජ්ජ උපොසථිකො හුත්වා විහාරෙ සබ්බරත්තිං ධම්මස්සවනං සුණ, සහස්සං තෙ දස්සාමී’’ති වුත්තො ධනලොභෙන උපොසථං සමාදාය විහාරං ගන්ත්වා ඉදං ඨානං අකුතොභයන්ති සල්ලක්ඛෙත්වා ධම්මාසනස්ස හෙට්ඨා නිපන්නො සබ්බරත්තිං නිද්දායිත්වා ඝරං අගමාසි. මාතා පාතොව යාගුං පචිත්වා උපනාමෙසි. සො සහස්සං ගහෙත්වාව පිවි. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘ධනං සංහරිස්සාමී’’ති. සො නාවාය සමුද්දං පක්ඛන්දිතුකාමො අහොසි. අථ නං මාතා ‘‘තාත, ඉමස්මිං කුලෙ චත්තාලීසකොටිධනං අත්ථි, අලං ගමනෙනා’’ති නිවාරෙසි. සො තස්සා වචනං අනාදියිත්වා ගච්ඡති එව. මාතා පුරතො අට්ඨාසි. අථ නං කුජ්ඣිත්වා ‘‘අයං මය්හං පුරතො තිට්ඨතී’’ති පාදෙන පහරිත්වා පතිතං අන්තරං කත්වා අගමාසි.

Indeed, Mittavindaka was told by his mother, “Dear son, today, having observed the Uposatha, listen to the Dhamma in the monastery all night, and I will give you a thousand.” With greed for wealth, he undertook the Uposatha and went to the monastery. Having determined that the place was free from danger, he lay down under the Dhamma seat and, having slept all night, went home. Early in the morning, his mother cooked gruel and brought it to him. He took the thousand and then drank. Then this occurred to him: “I will accumulate wealth.” He became desirous of setting out to sea by ship. Then his mother restrained him, saying, “Dear son, in this family there is a fortune of forty crores; enough of going!” He, however, did not heed her words and went anyway. His mother stood in front of him. Then, becoming angry, he thought, “This old woman stands before me,” and having struck her with his foot, he stepped over her as she lay fallen and departed.

මාතා උට්ඨහිත්වා ‘‘මාදිසාය මාතරි එවරූපං කම්මං කත්වා ගතස්ස තෙ ගතට්ඨානෙ සුඛං භවිස්සතීති එවංසඤ්ඤී නාම ත්වං පුත්තා’’ති ආහ. තස්ස නාවං ආරුය්හ ගච්ඡතො සත්තමෙ දිවසෙ නාවා අට්ඨාසි. අථ තෙ මනුස්සා ‘‘අද්ධා එත්ථ පාපපුරිසො අත්ථි සලාකං දෙථා’’ති ආහංසු. සලාකා දිය්‍යමානා තස්සෙව තික්ඛත්තුං පාපුණාති. තෙ තස්ස උළුම්පං දත්වා තං සමුද්දෙ පක්ඛිපිංසු. සො එකං දීපං ගන්ත්වා විමානපෙතීහි සද්ධිං සම්පත්තිං අනුභවන්තො තාහි ‘‘පුරතො පුරතො මා අගමාසී’’ති වුච්චමානොපි තද්දිගුණං තද්දිගුණං සම්පත්තිං පස්සන්තො අනුපුබ්බෙන ඛුරචක්කධරං එකං අද්දස. තස්ස තං චක්කං පදුමපුප්ඵං විය උපට්ඨාසි. සො තං ආහ – ‘‘අම්භො, ඉදං තයා පිළන්ධිතං පදුමං මය්හං දෙහී’’ති. ‘‘න ඉදං සාමි පදුමං, ඛුරචක්කං එත’’න්ති. සො ‘‘වඤ්චෙසි මං, ත්වං කිං මයා පදුමං අදිට්ඨපුබ්බ’’න්ති වත්වා ත්වං ලොහිතචන්දනං විලිම්පිත්වා පිළන්ධනං පදුමපුප්ඵං මය්හං න දාතුකාමොති ආහ. සො චින්තෙසි ‘‘අයම්පි මයා කතසදිසං කම්මං කත්වා තස්ස ඵලං [Pg.178] අනුභවිතුකාමො’’ති. අථ නං ‘‘හන්ද රෙ’’ති වත්වා තස්ස මත්ථකෙ චක්කං පක්ඛිපි. තෙන වුත්තං –

The mother, rising up, said, "O son, are you truly of the perception that, having done such a deed to a mother like me, there will be happiness for you in the place where you go?" On the seventh day of his voyage, the ship stopped. Then the people said, "Surely, there is an evil person here; let us draw lots." When the lots were drawn, they fell upon him three times. They gave him a raft and cast him into the sea. He reached an island and, while enjoying prosperity with female spirits of celestial mansions, though they told him, "Do not go further and further ahead," seeing prosperity that doubled at each stage, he gradually came upon a man bearing a razor-wheel. To him, that wheel appeared like a lotus flower. He said to him, "Friend, give me this lotus you are wearing." "It is not a lotus, master, but a razor-wheel." He said, "You are deceiving me! Have I never seen a lotus before?" And having said this, he added, "You have smeared yourself with red sandalwood and are unwilling to give me the lotus flower you wear." The other thought, "This man too, having done a deed similar to mine, wishes to experience its fruit." Then, saying, "Here, you wretch!", he placed the wheel upon his head. Therefore it was said:

‘‘චතුබ්භි අට්ඨජ්ඣගමා, අට්ඨාහිපි ච සොළස;

සොළසාහි ච බාත්තිංස, අත්‍රිච්ඡං චක්කමාසදො;

From four, he attained eight; from eight, sixteen; and from sixteen, thirty-two. Through excessive craving, he came upon the wheel.

ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති. (ජා. 1.1.104).

For a person afflicted by craving, the wheel turns upon his head.

ගහපතීති පන ගෙහසාමිකො වුච්චති. සො මාතුගාමස්ස සයනවත්ථාලඞ්කාරාදිඅනුප්පදානෙන බහූපකාරො. තං අතිචරන්තො මාතුගාමො නිරයාදීසු නිබ්බත්තති, තස්මා සොපි පුරිමනයෙනෙව අනුදහනට්ඨෙන ගහපතග්ගීති වුත්තො.

A householder, moreover, is called the master of the house. He is of great help to a woman by providing beds, clothes, ornaments, and so on. A woman who transgresses against him is reborn in hell and the like. Therefore, he too, by the same method as before, is called the 'householder-fire' in the sense of scorching.

තත්ථ වත්ථු – කස්සපබුද්ධස්ස කාලෙ සොතාපන්නස්ස උපාසකස්ස භරියා අතිචාරිනී අහොසි. සො තං පච්චක්ඛතො දිස්වා ‘‘කස්මා ත්වං එවං කරොසී’’ති ආහ. සා ‘‘සචාහං එවරූපං කරොමි, අයං මෙ සුනඛො විලුප්පමානො ඛාදතූ’’ති වත්වා කාලඞ්කත්වා කණ්ණමුණ්ඩකදහෙ වෙමානිකපෙතී හුත්වා නිබ්බත්තා. දිවා සම්පත්තිං අනුභවති, රත්තිං දුක්ඛං. තදා බාරාණසීරාජා මිගවං චරන්තො අරඤ්ඤං පවිසිත්වා අනුපුබ්බෙන කණ්ණමුණ්ඩකදහං සම්පත්තො තාය සද්ධිං සම්පත්තිං අනුභවති. සා තං වඤ්චෙත්වා රත්තිං දුක්ඛං අනුභවති. සො ඤත්වා ‘‘කත්ථ නු ඛො ගච්ඡතී’’ති පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගන්ත්වා අවිදූරෙ ඨිතො කණ්ණමුණ්ඩකදහතො නික්ඛමිත්වා තං ‘‘පටපට’’න්ති ඛාදමානං එකං සුනඛං දිස්වා අසිනා ද්විධා ඡින්දි. ද්වෙ අහෙසුං. පුන ඡින්නෙ චත්තාරො. පුන ඡින්නෙ අට්ඨ. පුන ඡින්නෙ සොළස අහෙසුං. සා ‘‘කිං කරොසි සාමී’’ති ආහ. සො ‘‘කිං ඉද’’න්ති ආහ. සා ‘‘එවං අකත්වා ඛෙළපිණ්ඩං භූමියං නිට්ඨුභිත්වා පාදෙන ඝංසාහී’’ති ආහ. සො තථා අකාසි. සුනඛා අන්තරධායිංසු. තං දිවසං තස්සා කම්මං ඛීණං. රාජා විප්පටිසාරී හුත්වා ගන්තුං ආරද්ධො. සා ‘‘මය්හං, සාමි, කම්මං ඛීණං මා අගමා’’ති ආහ. රාජා අසුත්වාව ගතො.

The story here is this: During the time of the Buddha Kassapa, the wife of a stream-enterer lay devotee was unfaithful. He saw her in the act and said, "Why are you doing this?" She replied, "If I have done such a thing, may this dog devour me, tearing me apart," and after she passed away, she was reborn in the Kaṇṇamuṇḍaka pool, having become a female spirit of a celestial mansion. By day she experienced prosperity, but by night she experienced suffering. At that time, the king of Bārāṇasī, while hunting, entered the forest and gradually arrived at the Kaṇṇamuṇḍaka pool. He enjoyed prosperity with her. She would deceive him and experience suffering at night. Realizing this, the king thought, "Where can she be going?" and followed her from behind. Standing not far away, he saw a dog that had emerged from the Kaṇṇamuṇḍaka pool devouring her with a 'paṭapaṭa' sound. The king cut the dog in two with his sword, but then there were two. When he cut them again, there were four. Cutting them again, there were eight. Cutting once more, there were sixteen. She said, "What are you doing, my lord?" He replied, "What is this?" She said, "Instead of doing that, spit a lump of saliva on the ground and rub it with your foot." He did so, and the dogs disappeared. That day, her kamma was exhausted. The king, filled with remorse, prepared to leave. She said, "My lord, my kamma is exhausted; do not go." But the king left without listening.

දක්ඛිණෙය්‍යග්ගීති එත්ථ පන දක්ඛිණාති චත්තාරො පච්චයා, භික්ඛුසඞ්ඝො දක්ඛිණෙය්‍යො. සො ගිහීනං තීසු සරණෙසු පඤ්චසු සීලෙසු දසසු සීලෙසු මාතාපිතුඋපට්ඨානෙ ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණඋපට්ඨානෙති එවමාදීසු කල්‍යාණධම්මෙසු නියොජනෙන බහූපකාරො, තස්මිං මිච්ඡාපටිපන්නා ගිහී භික්ඛුසඞ්ඝං [Pg.179] අක්කොසිත්වා පරිභාසිත්වා නිරයාදීසු නිබ්බත්තන්ති, තස්මා සොපි පුරිමනයෙනෙව අනුදහනට්ඨෙන දක්ඛිණෙය්‍යග්ගීති වුත්තො. ඉමස්ස පනත්ථස්ස විභාවනත්ථං විමානවත්ථුස්මිං රෙවතීවත්ථු විත්ථාරෙතබ්බං.

Here, in 'the fire of those worthy of donations,' 'donation' signifies the four requisites, and the monastic community is 'worthy of donations.' The Saṅgha greatly benefits laypeople by engaging them in meritorious activities, such as taking refuge in the Three Jewels, observing the five precepts, the ten precepts, attending to mother and father, and attending to righteous ascetics and brahmins. Laypeople who are of wrong conduct towards the Saṅgha, who insult or revile the monastic community, are reborn in hell and other such places. Therefore, the Saṅgha, too, is called 'the fire of those worthy of donations' in the sense of scorching, according to the previously stated method. To illuminate this meaning, the story of Revatī in the Vimānavatthu should be elaborated upon.

‘‘තිවිධෙන රූපසඞ්ගහො’’ති එත්ථ තිවිධෙනාති තීහි කොට්ඨාසෙහි. සඞ්ගහොති ජාතිසඤ්ජාතිකිරියගණනවසෙන චතුබ්බිධො සඞ්ගහො. තත්ථ සබ්බෙ ඛත්තියා ආගච්ඡන්තූතිආදිකො (ම. නි. 1.462) ජාතිසඞ්ගහො. සබ්බෙ කොසලකාතිආදිකො සඤ්ජාතිසඞ්ගහො. සබ්බෙ හත්ථාරොහාතිආදිකො කිරියසඞ්ගහො. චක්ඛායතනං කතමං ඛන්ධගණනං ගච්ඡතීති? චක්ඛායතනං රූපක්ඛන්ධගණනං ගච්ඡතීති. හඤ්චි චක්ඛායතනං රූපක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතන්ති අයං ගණනසඞ්ගහො, සො ඉධ අධිප්පෙතො. තස්මා තිවිධෙන රූපසඞ්ගහොති තීහි කොට්ඨාසෙහි රූපගණනාති අත්ථො.

In the phrase, “Threefold inclusion of form” (tividhena rūpasaṅgaho), “threefold” here means by three sections (tīhi koṭṭhāsehi). “Inclusion” (saṅgaho) is fourfold by way of birth (jāti), origin (sañjāti), action (kiriyā), and reckoning (gaṇanā). Therein, “Let all the nobles come,” etc., is inclusion by birth (jātisaṅgaho). “Let all those from Kosala come,” etc., is inclusion by origin (sañjātisaṅgaho). “Let all elephant-riders come,” etc., is inclusion by action (kiriyasaṅgaho). In the context of the question, “Under which aggregate-reckoning does the eye-base fall?” and the answer, “The eye-base falls under the form-aggregate-reckoning,” the statement, “the eye-base is included by the form aggregate,” is an instance of inclusion by reckoning (gaṇanasaṅgaho), and that is what is intended here. Therefore, “threefold inclusion of form” means the reckoning of form by three sections.

සනිදස්සනාදීසු අත්තානං ආරබ්භ පවත්තෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණසඞ්ඛාතෙන සහ නිදස්සනෙනාති සනිදස්සනං. චක්ඛුපටිහනනසමත්ථතො සහ පටිඝෙනාති සප්පටිඝං. තං අත්ථතො රූපායතනමෙව. චක්ඛුවිඤ්ඤාණසඞ්ඛාතං නාස්ස නිදස්සනන්ති අනිදස්සනං. සොතාදිපටිහනනසමත්ථතො සහ පටිඝෙනාති සප්පටිඝං. තං අත්ථතො චක්ඛායතනාදීනි නව ආයතනානි. වුත්තප්පකාරං නාස්ස නිදස්සනන්ති අනිදස්සනං. නාස්ස පටිඝොති අප්පටිඝං. තං අත්ථතො ඨපෙත්වා දසායතනානි අවසෙසං සුඛුමරූපං.

In the analysis of 'visible' (sanidassana) and so on, the determination should be understood as follows. 'Visible' (sanidassana) means 'with seeing' (saha nidassanena), because it occurs together with that which sees—namely, eye-consciousness—which arises in relation to itself. 'Impacting' (sappaṭighaṃ) means 'with impact' (saha paṭighena), because it is capable of impinging on the eye. In essence, this is the form-base alone. 'Invisible' (anidassanaṃ) means that for it there is no 'seeing' which is called eye-consciousness. 'Impacting' (sappaṭighaṃ) means 'with impact', because it is capable of impinging on the ear and other sense faculties. In essence, these are the nine gross bases beginning with the eye-base. 'Invisible' (anidassanaṃ) means that for it there is no 'seeing' of the type described. 'Non-impacting' (appaṭighaṃ) means that for it there is no impact. In essence, this is the remaining subtle form, setting aside the ten gross bases.

තයො සඞ්ඛාරාති සහජාතධම්මෙ චෙව සම්පරායෙ ඵලධම්මෙ ච සඞ්ඛරොන්ති රාසී කරොන්තීති සඞ්ඛාරා. අභිසඞ්ඛරොතීති අභිසඞ්ඛාරො. පුඤ්ඤො අභිසඞ්ඛාරො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො.

“Three formations” (tayo saṅkhārā): they are called 'formations' because they form (saṅkharonti) co-nascent states (sahajātadhamme) and resultant states in a future life (samparāye phaladhamme), and make a heap (rāsī karonti). 'It forms volitionally' (abhisaṅkharoti), thus it is a 'volitional formation' (abhisaṅkhāro). A meritorious (puñño) volitional formation (abhisaṅkhāro) is a 'meritorious volitional formation' (puññābhisaṅkhāro).

‘‘තත්ථ කතමො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො? කුසලා චෙතනා කාමාවචරා රූපාවචරා දානමයා සීලමයා භාවනාමයා’’ති එවං වුත්තානං අට්ඨන්නං කාමාවචරකුසලමහාචිත්තචෙතනානං, පඤ්චන්නං රූපාවචරකුසලචෙතනානඤ්චෙතං අධිවචනං. එත්ථ ච දානසීලමයා අට්ඨෙව චෙතනා හොන්ති. භාවනාමයා තෙරසාපි. යථා හි පගුණං ධම්මං සජ්ඣායමානො එකං ද්වෙ අනුසන්ධිං ගතොපි න ජානාති, පච්ඡා ආවජ්ජන්තො ජානාති, එවමෙව කසිණපරිකම්මං [Pg.180] කරොන්තස්ස පගුණජ්ඣානං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස ඤාණවිප්පයුත්තාපි භාවනා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘භාවනාමයා තෙරසාපී’’ති.

This term is a designation for the volitions of the eight types of wholesome great consciousness in the sense-sphere and the five types of wholesome volition in the form-sphere, which are spoken of thus: “Therein, what is the meritorious volitional formation? It is wholesome volition pertaining to the sense-sphere and the form-sphere, consisting of giving, virtuous conduct, or mental development.” Herein, the volitions based on giving and virtuous conduct are the eight sense-sphere wholesome volitions. The volitions based on mental development are all thirteen. For just as someone reciting a familiar text might pass over one or two connections and not realize it, but knows upon later reflection, so too, for one undertaking kasiṇa preliminary work or reviewing a familiar jhāna, there is mental development even when disjoined from knowledge. Therefore it is said, “The volitions based on mental development are all thirteen.”

තත්ථ දානමයාදීසු ‘‘දානං ආරබ්භ දානමධිකිච්ච යා උප්පජ්ජති චෙතනා සඤ්චෙතනා චෙතයිතත්තං, අයං වුච්චති දානමයො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. සීලං ආරබ්භ, භාවනං ආරබ්භ, භාවනමධිකිච්ච යා උප්පජ්ජති චෙතනා සඤ්චෙතනා චෙතයිතත්තං, අයං වුච්චති භාවනාමයො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො’’ති අයං සඞ්ඛෙපදෙසනා.

Regarding those based on giving, and so on, this is the brief explanation: “The volition, intending, and state of having intended that arise in relation to giving, on account of giving—this is called the meritorious volitional formation based on giving. In relation to virtue... in relation to mental development, on account of mental development, the volition, intending, and state of having intended that arise—this is called the meritorious volitional formation based on mental development.” This is the teaching in brief.

චීවරාදීසු පන චතූසු පච්චයෙසු රූපාදීසු වා ඡසු ආරම්මණෙසු අන්නාදීසු වා දසසු දානවත්ථූසු තං තං දෙන්තස්ස තෙසං උප්පාදනතො පට්ඨාය පුබ්බභාගෙ, පරිච්චාගකාලෙ, පච්ඡා සොමනස්සචිත්තෙන අනුස්සරණෙ චාති තීසු කාලෙසු පවත්තා චෙතනා දානමයා නාම. සීලපූරණත්ථාය පන පබ්බජිස්සාමීති විහාරං ගච්ඡන්තස්ස, පබ්බජන්තස්ස මනොරථං මත්ථකං පාපෙත්වා පබ්බජිතො වතම්හි සාධු සාධූති ආවජ්ජන්තස්ස, පාතිමොක්ඛං සංවරන්තස්ස, චීවරාදයො පච්චයෙ පච්චවෙක්ඛන්තස්ස, ආපාථගතෙසු රූපාදීසු චක්ඛුද්වාරාදීනි සංවරන්තස්ස, ආජීවං සොධෙන්තස්ස ච පවත්තා චෙතනා සීලමයා නාම.

Furthermore, regarding the four requisites such as robes, or the six sense objects such as forms, or the ten grounds for giving such as food, the volition that arises in the giver at three times—in the preliminary stage (from the time of their production), at the time of relinquishment, and subsequently when recollecting with a joyful mind—is called that which is based on giving. Furthermore, for the purpose of fulfilling virtue, the volition that arises for one going to the monastery thinking, “I will go forth,” for one who is going forth, for one who, having brought their aspiration to fulfillment, reflects, “I have indeed gone forth, it is good!”, for one observing the Pātimokkha restraint, for one reflecting on the requisites such as robes, for one restraining the sense doors such as the eye-door when forms and so on come into range, and for one purifying one’s livelihood—is called that which is based on virtue.

පටිසම්භිදායං වුත්තෙන විපස්සනාමග්ගෙන ‘‘චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො භාවෙන්තස්ස…පෙ… මනං. රූපෙ. ධම්මෙ. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං. චක්ඛුසම්ඵස්සං…පෙ… මනොසම්ඵස්සං. චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං වෙදනං. රූපසඤ්ඤං, ජරාමරණං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො භාවෙන්තස්ස පවත්තා චෙතනා භාවනාමයා නාමා’’ති අයං විත්ථාරකථා.

By the path of insight spoken of in the Paṭisambhidāmagga: “For one who develops the eye as impermanent, as suffering, as not-self… up to… the mind; forms; mental phenomena; eye-consciousness… up to… mind-consciousness; eye-contact… up to… mind-contact; the feeling born of eye-contact… up to… the feeling born of mind-contact; the perception of forms… up to… aging and death as impermanent, as suffering, as not-self—the volition that arises is called that which is based on mental development.” This is the detailed explanation.

අපුඤ්ඤො ච සො අභිසඞ්ඛාරො චාති අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. ද්වාදසඅකුසලචිත්තසම්පයුත්තානං චෙතනානං එතං අධිවචනං. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘තත්ථ කතමො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො? අකුසලචෙතනා කාමාවචරා, අයං වුච්චති අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො’’ති. ආනෙඤ්ජං නිච්චලං සන්තං විපාකභූතං අරූපමෙව අභිසඞ්ඛරොතීති ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො. චතුන්නං අරූපාවචරකුසලචෙතනානං එතං අධිවචනං. යථාහ ‘‘තත්ථ කතමො ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො? කුසලචෙතනා අරූපාවචරා, අයං වුච්චති ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො’’ති.

It is demeritorious and it is a volitional formation, thus it is a 'demeritorious volitional formation' (apuññābhisaṅkhāro). This is a designation for the volitions associated with the twelve unwholesome consciousnesses. And this has been said: “Therein, what is the demeritorious volitional formation? Unwholesome volition pertaining to the sense-sphere—this is called the demeritorious volitional formation.” It forms that which is imperturbable (āneñjaṃ), motionless, peaceful, has become a result, and is purely formless; thus, it is an 'imperturbable volitional formation' (āneñjābhisaṅkhāro). This is a designation for the four wholesome volitions of the formless-sphere. As it is said: “Therein, what is the imperturbable volitional formation? Wholesome volition pertaining to the formless-sphere—this is called the imperturbable volitional formation.”

පුග්ගලත්තිකෙ [Pg.181] සත්තවිධො පුරිසපුග්ගලො, තිස්සො සික්ඛා සික්ඛතීති සෙක්ඛො. ඛීණාසවො සික්ඛිතසික්ඛත්තා පුන න සික්ඛිස්සතීති අසෙක්ඛො. පුථුජ්ජනො සික්ඛාහි පරිබාහියත්තා නෙවසෙක්ඛො නාසෙක්ඛො.

In the triad of individuals: the seven kinds of persons who train in the three trainings are called 'learners' (sekkho). One whose taints are destroyed, having completed the training, will not train again, and is thus a 'non-learner' (asekkho). A worldling, being external to the trainings, is 'neither a learner nor a non-learner' (nevasekkho nāsekkho).

ථෙරත්තිකෙ ජාතිමහල්ලකො ගිහී ජාතිත්ථෙරො නාම. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ථෙරකරණා ධම්මා. ඉධ, භික්ඛවෙ, ථෙරො සීලවා හොති, බහුස්සුතො හොති, චතුන්නං ඣානානං ලාභී හොති, ආසවානං ඛයා බහුස්සුතො හොති, චතුන්නං ඣානානං ලාභී හොති, ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො ථෙරකරණා ධම්මා’’ති (අ. නි. 4.22). එවං වුත්තෙසු ධම්මෙසු එකෙන වා අනෙකෙහි වා සමන්නාගතො ධම්මථෙරො නාම. අඤ්ඤතරො ථෙරනාමකො භික්ඛූති එවං ථෙරනාමකො වා, යං වා පන මහල්ලකකාලෙ පබ්බජිතං සාමණෙරාදයො දිස්වා ථෙරො ථෙරොති වදන්ති, අයං සම්මුතිථෙරො නාම.

In the triad of elders: a householder who is old by birth is called a 'birth-elder' (jātitthero). “Monks, there are these four qualities that make one an elder. Here, monks, an elder is virtuous, learned, is an obtainer of the four jhānas, and through the destruction of the taints, having realized for himself with direct knowledge, in this very life, the taintless liberation of mind, liberation by wisdom, he enters and abides in it. These, monks, are the four qualities that make one an elder.” (A. Ni. 4.22). One who possesses one or more of these qualities thus stated is called a 'Dhamma-elder' (dhammathero). An 'elder by convention' (sammutithero) is either a monk who is named 'Thera', or one whom novices and others, seeing he was ordained in old age, call 'elder'.

පුඤ්ඤකිරියවත්ථූසු දානමෙව දානමයං. පුඤ්ඤකිරියා ච සා තෙසං තෙසං ආනිසංසානං වත්ථු චාති පුඤ්ඤකිරියවත්ථු. ඉතරෙසුපි ද්වීසු එසෙව නයො. අත්ථතො පන පුබ්බෙ වුත්තදානමයචෙතනාදිවසෙනෙව සද්ධිං පුබ්බභාගඅපරභාගචෙතනාහි ඉමානි තීණි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි වෙදිතබ්බානි. එකමෙකඤ්චෙත්ථ පුබ්බභාගතො පට්ඨාය කායෙන කරොන්තස්ස කායකම්මං හොති. තදත්ථං වාචං නිච්ඡාරෙන්තස්ස වචීකම්මං. කායඞ්ගවාචඞ්ගං අචොපෙත්වා මනසා චින්තෙන්තස්ස මනොකම්මං. අන්නාදීනි දෙන්තස්ස චාපි අන්නදානාදීනි දෙමීති වා දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා වා දානකාලෙ දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති. වත්තසීසෙ ඨත්වා දදතො සීලමයං. ඛයතො වයතො සම්මසනං පට්ඨපෙත්වා දදතො භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොති.

Among the bases of meritorious action, giving itself is that which is based on giving. It is a meritorious action and it is a basis for the respective benefits; therefore, it is a basis of meritorious action. The same method applies to the other two as well. In meaning, however, these three bases of meritorious action should be understood along with the preliminary and subsequent volitions. Herein, for each one, starting from the preliminary stage, for one acting with the body, it is bodily action. For one uttering words for that purpose, it is verbal action. And for one giving food and the like, at the time of giving, either by thinking, “I am giving gifts of food,” or by reflecting on the perfection of giving, it is a basis of meritorious action based on giving. For one giving while established at the head of an observance, it is that which is based on virtue. For one giving after establishing contemplation on decay and vanishing, it is a basis of meritorious action based on mental development.

අපරානිපි සත්ත පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි අපචිතිසහගතං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, වෙය්‍යාවච්චසහගතං, පත්තානුප්පදානං, පත්තබ්භනුමොදනං, දෙසනාමයං, සවනමයං, දිට්ඨිජුගතං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූති. තත්ථ මහල්ලකං දිස්වා පච්චුග්ගමනපත්තචීවරප්පටිග්ගහණඅභිවාදනමග්ගසම්පදානාදිවසෙන අපචිතිසහගතං වෙදිතබ්බං. වුඩ්ඪතරානං වත්තප්පටිපත්තිකරණවසෙන, ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨං භික්ඛුං දිස්වා පත්තං ගහෙත්වා ගාමෙ භික්ඛං සමාදපෙත්වා උපසංහරණවසෙන, ‘‘ගච්ඡ භික්ඛූනං පත්තං ආහරා’’ති සුත්වා වෙගෙන ගන්ත්වා පත්තාහරණාදිවසෙන ච වෙය්‍යාවච්චසහගතං [Pg.182] වෙදිතබ්බං. චත්තාරො පච්චයෙ දත්වා සබ්බසත්තානං පත්ති හොතූති පවත්තනවසෙන පත්තානුප්පදානං වෙදිතබ්බං. පරෙහි දින්නාය පත්තියා සාධු සුට්ඨූති අනුමොදනාවසෙන පත්තබ්භනුමොදනං වෙදිතබ්බං. එකො ‘‘එවං මං ‘ධම්මකථිකො’ති ජානිස්සන්තී’’ති ඉච්ඡාය ඨත්වා ලාභගරුකො හුත්වා දෙසෙති, තං න මහප්ඵලං. එකො අත්තනො පගුණධම්මං අපච්චාසීසමානො පරෙසං දෙසෙති, ඉදං දෙසනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු නාම. එකො සුණන්තො ‘‘ඉති මං ‘සද්ධො’ති ජානිස්සන්තී’’ති සුණාති, තං න මහප්ඵලං. එකො ‘‘එවං මෙ මහප්ඵලං භවිස්සතී’’ති හිතප්ඵරණෙන මුදුචිත්තෙන ධම්මං සුණාති, ඉදං සවනමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු. දිට්ඨිජුගතං පන සබ්බෙසං නියමලක්ඛණං. යංකිඤ්චි පුඤ්ඤං කරොන්තස්ස හි දිට්ඨියා උජුභාවෙනෙව මහප්ඵලං හොති.

Furthermore, seven other bases for meritorious action should be known: the basis for meritorious action accompanied by reverence, that accompanied by service, the giving of a share of merit, rejoicing in a share of merit, that which consists of teaching, that which consists of listening, and the straightening of view. Therein, the basis for meritorious action accompanied by reverence should be understood by way of acts such as rising to greet an elder, receiving their bowl and robe, paying homage, and giving way. The basis for meritorious action accompanied by service should be understood by way of performing duties and observances for the more senior ones; or, upon seeing a monk who has entered a village for alms, by way of taking his bowl, urging for alms in the village, and bringing them to him; or, upon hearing the words, 'Go, fetch the monks' bowl!' by way of going quickly and fetching the bowl, and so forth. The giving of a share of merit should be understood by way of giving the four requisites with the thought, 'May there be a share of merit for all beings.' Rejoicing in a share of merit should be understood by way of rejoicing with 'Good! Excellent!' for the share of merit given by others. One person teaches, established in the desire, 'Thus they will know me as a Dhamma-speaker,' being one who esteems gain—that is not of great fruit. Another teaches the Dhamma to others, not anticipating anything, according to his own well-practiced Dhamma—this is called the basis for meritorious action consisting of teaching. One person listens thinking, 'Thus they will know me as 'faithful''—that is not of great fruit. Another listens to the Dhamma with a soft mind and with an intention that brings about welfare, thinking, 'Thus this will be of great fruit for me'—this is the basis for meritorious action consisting of listening. The straightening of view, however, is the defining characteristic of them all. Indeed, whatever merit one performs, it becomes of great fruit precisely because of the straightness of one's view.

ඉති ඉමෙසං සත්තන්නං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං පුරිමෙහෙව තීහි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. එත්ථ හි අපචිතිවෙය්‍යාවච්චානි සීලමයෙ. පත්තිදානපත්තබ්භනුමොදනානි දානමයෙ. දෙසනාසවනානි භාවනාමයෙ. දිට්ඨිජුගතං තීසුපි සඞ්ගහං ගච්ඡති.

Thus, the inclusion of these seven bases for meritorious action in the former three should be understood. Herein, reverence and service are included in the category of virtue. The giving of a share of merit and rejoicing in a share of merit are included in the category of giving. Teaching and listening are included in the category of mental development. The straightening of view is included in all three.

චොදනාවත්ථූනීති චොදනාකාරණානි. දිට්ඨෙනාති මංසචක්ඛුනා වා දිබ්බචක්ඛුනා වා වීතික්කමං දිස්වා චොදෙති. සුතෙනාති පකතිසොතෙන වා දිබ්බසොතෙන වා පරස්ස සද්දං සුත්වා චොදෙති. පරිසඞ්කාය වාති දිට්ඨපරිසඞ්කිතෙන වා සුතපරිසඞ්කිතෙන වා මුතපරිසඞ්කිතෙන වා චොදෙති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

Grounds for accusation means reasons for accusation. 'By what is seen' means one accuses after seeing a transgression with the physical eye or the divine eye. 'By what is heard' means one accuses after hearing another's voice with the ordinary ear or the divine ear. 'Or by suspicion' means one accuses based on suspicion arising from what was seen, suspicion arising from what was heard, or suspicion arising from what was cognized. This is the summary here; the detailed explanation, however, should be understood according to the method stated in the Samantapāsādikā.

කාමූපපත්තියොති කාමූපසෙවනා කාමප්පටිලාභා වා. පච්චුපට්ඨිතකාමාති නිබද්ධකාමා නිබද්ධාරම්මණා. සෙය්‍යථාපි මනුස්සාති යථා මනුස්සා. මනුස්සා හි නිබද්ධෙයෙව වත්ථුස්මිං වසං වත්තෙන්ති. යත්ථ පටිබද්ධචිත්තා හොන්ති, සතම්පි සහස්සම්පි දත්වා මාතුගාමං ආනෙත්වා නිබද්ධභොගං භුඤ්ජන්ති. එකච්චෙ දෙවා නාම චතුදෙවලොකවාසිනො. තෙපි නිබද්ධවත්ථුස්මිංයෙව වසං වත්තෙන්ති. එකච්චෙ විනිපාතිකා නාම නෙරයිකෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා මච්ඡකච්ඡපාදයොපි හි නිබද්ධවත්ථුස්මිංයෙව වසං වත්තෙන්ති. මච්ඡො අත්තනො මච්ඡියා කච්ඡපො කච්ඡපියාති[Pg.183]. නිම්මිනිත්වා නිම්මිනිත්වාති නීලපීතාදිවසෙන යාදිසං යාදිසං අත්තනො රූපං ඉච්ඡන්ති, තාදිසං තාදිසං නිම්මිනිත්වා ආයස්මතො අනුරුද්ධස්ස පුරතො මනාපකායිකා දෙවතා විය. නිම්මානරතීති එවං සයං නිම්මිතෙ නිම්මිතෙ නිම්මානෙ රති එතෙසන්ති නිම්මානරතී. පරනිම්මිතකාමාති පරෙහි නිම්මිතකාමා. තෙසඤ්හි මනං ඤත්වා පරෙ යථාරුචිතං කාමභොගං නිම්මිනන්ති, තෙ තත්ථ වසං වත්තෙන්ති. කථං පරස්ස මනං ජානන්තීති? පකතිසෙවනවසෙන. යථා හි කුසලො සූදො රඤ්ඤො භුඤ්ජන්තස්ස යං යං සො බහුං ගණ්හාති, තං තං තස්ස රුච්චතීති ජානාති, එවං පකතියා අභිරුචිතාරම්මණං ඤත්වා තාදිසකංයෙව නිම්මිනන්ති. තෙ තත්ථ වසං වත්තෙන්ති, මෙථුනං සෙවන්ති. කෙචි පන ථෙරා ‘‘හසිතමත්තෙන ඔලොකිතමත්තෙන ආලිඞ්ගිතමත්තෙන ච තෙසං කාමකිච්චං ඉජ්ඣතී’’ති වදන්ති, තං අට්ඨකථායං ‘‘එතං පන නත්ථී’’ති පටික්ඛිත්තං. න හි කායෙන අඵුසන්තස්ස ඵොට්ඨබ්බං කාමකිච්චං සාධෙති. ඡන්නම්පි හි කාමාවචරානං කාමා පාකතිකා එව. වුත්තම්පි චෙතං –

The attainment of sensual pleasures means indulging in sensual pleasures or the acquisition of sensual pleasures. 'Those with present sensual pleasures' means those with fixed sensual pleasures, those with fixed objects. 'Just as humans' means like humans. For humans indeed exercise control over a fixed object. Where their minds are bound, having given a hundred or even a thousand, they bring a woman and enjoy a regular pleasure. Certain devas, namely the inhabitants of the four deva worlds, also exercise control over a fixed object indeed. Certain beings in states of woe, namely the remaining ones excluding hell-beings, such as fish and turtles, also exercise control over a fixed object indeed. A fish over its own female fish, a turtle over its own female turtle. 'Having created and created' means having created whatever form they wish for themselves, by way of blue, yellow, etc., like the devatā with a pleasing body before the Venerable Anuruddha. 'Delighting in creation' means that because they have delight in the object they themselves have created, they are called 'those who delight in creation.' 'Sensual pleasures created by others' means their sensual pleasures are created by others. For others, having known their minds, create sensual enjoyments as they please, and they exercise control there. How do they know another’s mind? By way of observing their habitual practice. Just as a skilled cook, while the king is eating, knows that whatever the king takes much of is what he likes, so too, having known their naturally preferred object by habit, they create just that kind. They exercise control there; they engage in sexual intercourse. Some elders, however, say, 'Their sensual act is accomplished merely by laughing, by glancing, or by embracing,' but that is refuted in the commentary, saying, 'This is not so.' For the sensual act involving a tangible object is not accomplished for one who does not touch with the body. Indeed, for all six kinds of sense-sphere devas, sensual pleasures are of a natural kind. And this has been said:

‘‘ඡ එතෙ කාමාවචරා, සබ්බකාමසමිද්ධිනො;

සබ්බෙසං එකසඞ්ඛාතං, ආයු භවති කිත්තක’’න්ති. (විභ. 1023);

“These six are sense-sphere devas, all fulfilled in sensual desires; for all of them, what is the measure of their lifespan?”

සුඛූපපත්තියොති සුඛප්පටිලාභා. උප්පාදෙත්වා උප්පාදෙත්වා සුඛං විහරන්තීති තෙ හෙට්ඨා පඨමජ්ඣානසුඛං නිබ්බත්තෙත්වා උපරි විපාකජ්ඣානසුඛං අනුභවන්තීති අත්ථො. සුඛෙන අභිසන්නාති දුතියජ්ඣානසුඛෙන තින්තා. පරිසන්නාති සමන්තතො තින්තා. පරිපූරාති පරිපුණ්ණා. පරිප්ඵුටාති තස්සෙව වෙවචනං. ඉදම්පි විපාකජ්ඣානසුඛමෙව සන්ධාය වුත්තං. අහොසුඛං අහොසුඛන්ති තෙසං කිර භවලොභො මහා උප්පජ්ජති. තස්මා කදාචි කරහචි එවං උදානං උදානෙන්ති. සන්තමෙවාති පණීතමෙව. තුසිතාති තතො උත්තරිං සුඛස්ස අපත්ථනතො සන්තුට්ඨා හුත්වා. සුඛං පටිවෙදෙන්තීති තතියජ්ඣානසුඛං අනුභවන්ති.

'The attainment of happiness' means the acquisition of happiness. 'Having generated and generated, they dwell in happiness' means that having generated the happiness of the first jhāna below, they then experience the resultant jhāna happiness above—this is the meaning. 'Saturated with happiness' means imbued with the happiness of the second jhāna. 'Filled all around' means imbued all around. 'Fully pervaded' means full. 'Paripphuṭa' is a synonym for that very word. This too is said in reference to the resultant jhāna happiness. 'Oh, happiness! Oh, happiness!'—it is said that a great craving for existence arises in them. Therefore, from time to time they utter such an exclamation. 'The peaceful indeed' means the exquisite indeed. 'The Contented' (Tusita) means being satisfied because of not desiring a happiness beyond that. 'They experience happiness' means they experience the happiness of the third jhāna.

සෙක්ඛා පඤ්ඤාති සත්ත අරියපඤ්ඤා. අරහතො පඤ්ඤා අසෙක්ඛා. අවසෙසා පඤ්ඤා නෙවසෙක්ඛානාසෙක්ඛා.

The 'wisdom of a trainee' refers to the seven kinds of noble wisdom. The wisdom of an Arahant is the 'wisdom of a non-trainee.' The remaining wisdom is 'neither-trainee-nor-non-trainee.'

චින්තාමයාදීසු [Pg.184] අයං විත්ථාරො – ‘‘තත්ථ කතමා චින්තාමයා පඤ්ඤා? යොගවිහිතෙසු වා කම්මායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා සිප්පායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා විජ්ජාට්ඨානෙසු කම්මස්සකතං වා සච්චානුලොමිකං වා රූපං අනිච්චන්ති වා…පෙ… විඤ්ඤාණං අනිච්චන්ති වා යං එවරූපං අනුලොමිකං ඛන්තිං දිට්ඨිං රුචිං මුත්තිං පෙක්ඛං ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිං පරතො අසුත්වා පටිලභති, අයං වුච්චති චින්තාමයා පඤ්ඤා. තත්ථ කතමා සුතමයා පඤ්ඤා? යොගවිහිතෙසු වා කම්මායතනෙසු…පෙ… ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිං පරතො සුත්වා පටිලභති, අයං වුච්චති සුතමයා පඤ්ඤා. (තත්ථ කතමා භාවනාමයා පඤ්ඤා?) සබ්බාපි සමාපන්නස්ස පඤ්ඤා භාවනාමයා පඤ්ඤා’’ති (විභ. 768-69).

Here is the detailed explanation regarding wisdom born of reflection and so forth: "Now, what is wisdom born of reflection? In fields of work that are undertaken, or in fields of crafts that are undertaken, or in fields of knowledge that are undertaken, or with regard to the ownership of kamma, or knowledge that accords with the truths, or that 'form is impermanent'… or that 'consciousness is impermanent'—whatever such accordant acceptance, view, inclination, conviction, insight, or the patience of contemplating the Dhamma one attains without having heard it from another—this is called wisdom born of reflection. Now, what is wisdom born of learning? In fields of work that are undertaken…or the patience of contemplating the Dhamma one attains by having heard it from another—this is called wisdom born of learning. (Now, what is wisdom born of development?) All wisdom of one who has attained absorption is wisdom born of development." (Vibhaṅga 768-69).

සුතාවුධන්ති සුතමෙව ආවුධං. තං අත්ථතො තෙපිටකං බුද්ධවචනං. තඤ්හි නිස්සාය භික්ඛු පඤ්ඤාවුධං නිස්සාය සූරො යොධො අවිකම්පමානො මහාකන්තාරං විය සංසාරකන්තාරං අතික්කමති අවිහඤ්ඤමානො. තෙනෙව වුත්තං – ‘‘සුතාවුධො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙති, සාවජ්ජං පජහති, අනවජ්ජං භාවෙති, සුද්ධමත්තානං පරිහරතී’’ති (අ. නි. 7.67).

‘The weapon of learning’ means learning itself is the weapon. In essence, that is the Tipiṭaka, the Buddha’s word. Indeed, relying on that, a bhikkhu, like a brave, unwavering warrior relying on the weapon of wisdom, crosses the wilderness of saṃsāra—which is like a great wilderness—without fatigue. Therefore it is said: “Bhikkhus, a noble disciple armed with learning abandons the unwholesome, cultivates the wholesome, abandons the blameworthy, cultivates the blameless, and maintains himself pure.” (Aṅguttara Nikāya 7.67).

පවිවෙකාවුධන්ති ‘‘කායවිවෙකො චිත්තවිවෙකො උපධිවිවෙකො’’ති අයං තිවිධොපි විවෙකොව ආවුධං. තස්ස නානාකරණං කායවිවෙකො විවෙකට්ඨකායානං නෙක්ඛම්මාභිරතානං. චිත්තවිවෙකො ච පරිසුද්ධචිත්තානං පරමවොදානප්පත්තානං. උපධිවිවෙකො ච නිරුපධීනං පුග්ගලානං. ඉමස්මිඤ්හි තිවිධෙ විවෙකෙ අභිරතො, න කුතොචි භායති. තස්මා අයම්පි අවස්සයට්ඨෙන ආවුධන්ති වුත්තො. ලොකියලොකුත්තරපඤ්ඤාව ආවුධං පඤ්ඤාවුධං. යස්ස සා අත්ථි, සො න කුතොචි භායති, න චස්ස කොචි භායති. තස්මා සාපි අවස්සයට්ඨෙනෙව ආවුධන්ති වුත්තා.

‘The weapon of seclusion’ means that seclusion—bodily seclusion, mental seclusion, and seclusion from the substrata of existence—these three kinds of seclusion are indeed a weapon. Its distinction is as follows: bodily seclusion is for those whose bodies are established in seclusion, who delight in renunciation. And mental seclusion is for those with perfectly pure minds, who have attained supreme purification. And seclusion from the substrata of existence is for individuals free from the substrata of existence. Indeed, one who delights in these three kinds of seclusion fears nothing from anywhere. Therefore, this too is called a weapon in the sense of being a support. Mundane and supramundane wisdom is the weapon of wisdom. He who possesses it fears nothing from anywhere, nor does anyone fear him. Therefore, that too is called a weapon in the very sense of being a support.

අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියන්ති ඉතො පුබ්බෙ අනඤ්ඤාතං අවිදිතං ධම්මං ජානිස්සාමීති පටිපන්නස්ස උප්පන්නං ඉන්ද්‍රියං. සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්සෙතං අධිවචනං. අඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤාභූතං ආජානනභූතං ඉන්ද්‍රියං. සොතාපත්තිඵලතො පට්ඨාය ඡසු ඨානෙසු ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤාතාවීසු ජානනකිච්චපරියොසානප්පත්තෙසු ධම්මෙසු ඉන්ද්‍රියං. අරහත්තඵලඤාණස්සෙතං අධිවචනං.

‘The faculty of ‘I shall know the unknown’’ is the faculty that arises in one who has entered upon the practice with the thought: ‘I shall know the Dhamma previously unknown, uncomprehended.’ This is a designation for the knowledge of the stream-entry path. ‘The faculty of knowledge’ is the faculty that knows what has already been known, that has the nature of full understanding. This is a designation for the knowledge in six instances, starting from the fruit of stream-entry. ‘The faculty of one who has known’ is the faculty concerning things that have been known, in which the task of knowing has reached its completion. This is a designation for the knowledge of the fruit of arahantship.

මංසචක්ඛු [Pg.185] චක්ඛුපසාදො. දිබ්බචක්ඛු ආලොකනිස්සිතං ඤාණං. පඤ්ඤාචක්ඛු ලොකියලොකුත්තරපඤ්ඤා.

The ‘physical eye’ is the sensitive eye-organ. The ‘divine eye’ is knowledge dependent on light. The ‘eye of wisdom’ is mundane and supramundane wisdom.

අධිසීලසික්ඛාදීසු අධිසීලඤ්ච තං සික්ඛිතබ්බතො සික්ඛා චාති අධිසීලසික්ඛා. ඉතරස්මිං ද්වයෙපි එසෙව නයො. තත්ථ සීලං අධිසීලං, චිත්තං අධිචිත්තං, පඤ්ඤා අධිපඤ්ඤාති අයං පභෙදො වෙදිතබ්බො –

Regarding the higher training in virtue and so forth: it is ‘higher virtue’ (adhisīla) and, because it is to be trained in, it is also ‘training’ (sikkhā); thus it is ‘the training in higher virtue’ (adhisīlasikkhā). The same method applies to the other two as well. Therein, this distinction should be understood: virtue and higher virtue, mind and higher mind, and wisdom and higher wisdom.

සීලං නාම පඤ්චසීලදසසීලානි, පාතිමොක්ඛසංවරො අධිසීලං නාම. අට්ඨ සමාපත්තියො චිත්තං, විපස්සනාපාදකජ්ඣානං අධිචිත්තං. කම්මස්සකතඤාණං පඤ්ඤා, විපස්සනාපඤ්ඤා අධිපඤ්ඤා. අනුප්පන්නෙපි හි බුද්ධුප්පාදෙ පවත්තතීති පඤ්චසීලදසසීලානි සීලමෙව, පාතිමොක්ඛසංවරසීලං බුද්ධුප්පාදෙයෙව පවත්තතීති අධිසීලං. චිත්තපඤ්ඤාසුපි එසෙව නයො. අපිච නිබ්බානං පත්ථයන්තෙන සමාදින්නං පඤ්චසීලම්පි දසසීලම්පි අධිසීලමෙව. සමාපන්නා අට්ඨ සමාපත්තියොපි අධිචිත්තමෙව. සබ්බං වා ලොකියං සීලමෙව, ලොකුත්තරං අධිසීලං. චිත්තපඤ්ඤාසුපි එසෙව නයො.

‘Morality’ (sīla) refers to the five precepts and the ten precepts; the restraint of the Pātimokkha is called ‘higher morality’ (adhisīla). The eight attainments are ‘mind’ (citta); the jhāna that is the basis for insight is ‘higher mind’ (adhicitta). The knowledge of the ownership of kamma is ‘wisdom’ (paññā); insight-wisdom is ‘higher wisdom’ (adhipaññā). For even when no Buddha has arisen, the five precepts and the ten precepts exist—this is simply morality. But the morality of Pātimokkha restraint exists only with the appearance of a Buddha—this is higher morality. The same method applies to mind and wisdom. Moreover, even the five precepts and the ten precepts undertaken by one aspiring to Nibbāna are higher morality. The eight attainments, when attained, are also higher mind. Alternatively, all mundane morality is simply morality; the supramundane is higher morality. The same method applies to mind and wisdom.

භාවනාසු ඛීණාසවස්ස පඤ්චද්වාරිකකායො කායභාවනා නාම. අට්ඨ සමාපත්තියො චිත්තභාවනා නාම. අරහත්තඵලපඤ්ඤා පඤ්ඤාභාවනා නාම. ඛීණාසවස්ස හි එකන්තෙනෙව පඤ්චද්වාරිකකායො සුභාවිතො හොති. අට්ඨ සමාපත්තියො චස්ස න අඤ්ඤෙසං විය දුබ්බලා, තස්සෙව ච පඤ්ඤා භාවිතා නාම හොති පඤ්ඤාවෙපුල්ලපත්තියා. තස්මා එවං වුත්තං.

Among the developments, for one whose taints are destroyed, the group of states associated with the five sense doors is called ‘body development.’ The eight attainments are called ‘mind development.’ The wisdom of the fruit of arahantship is called ‘wisdom development.’ For indeed, the group of states associated with the five sense doors of one whose taints are destroyed is entirely well developed. And his eight attainments are not weak like those of others, and only his wisdom is called ‘developed’ due to the attainment of fullness of wisdom. Therefore, it is said thus.

අනුත්තරියෙසු විපස්සනා දස්සනානුත්තරියං මග්ගො පටිපදානුස්සරියං. ඵලං විමුත්තානුත්තරියං. ඵලං වා දස්සනානුත්තරියං. මග්ගො පටිපදානුත්තරියං. නිබ්බානං විමුත්තානුත්තරියං. නිබ්බානං වා දස්සනානුත්තරියං, තතො උත්තරිඤ්හි දට්ඨබ්බං නාම නත්ථි. මග්ගො පටිපදානුත්තරියං. ඵලං විමුත්තානුත්තරියං. අනුත්තරියන්ති උත්තමං ජෙට්ඨකං.

Among the unsurpassed things: insight is the unsurpassed vision, the path is the unsurpassed practice, and the fruit is the unsurpassed liberation. Alternatively, the fruit is the unsurpassed vision, the path is the unsurpassed practice, and Nibbāna is the unsurpassed liberation. Or, Nibbāna is the unsurpassed vision, for indeed there is nothing higher to be seen beyond it. The path is the unsurpassed practice, and the fruit is the unsurpassed liberation. ‘Unsurpassed’ means the highest, the foremost.

සමාධීසු පඨමජ්ඣානසමාධි සවිතක්කසවිචාරො. පඤ්චකනයෙන දුතියජ්ඣානසමාධි අවිතක්කවිචාරමත්තො. සෙසො අවිතක්කඅවිචාරො.

Among the concentrations, the concentration of the first jhāna is with initial application and sustained application. According to the fivefold method, the concentration of the second jhāna is without initial application but with sustained application only. The rest are without initial application and without sustained application.

සුඤ්ඤතාදීසු තිවිධා කථා ආගමනතො, සගුණතො, ආරම්මණතොති. ආගමනතො නාම එකො භික්ඛු අනත්තතො අභිනිවිසිත්වා අනත්තතො දිස්වා අනත්තතො වුට්ඨාති, තස්ස විපස්සනා සුඤ්ඤතා නාම හොති. කස්මා? අසුඤ්ඤතත්තකාරකානං කිලෙසානං අභාවා. විපස්සනාගමනෙන [Pg.186] මග්ගසමාධි සුඤ්ඤතො නාම හොති. මග්ගාගමනෙන ඵලසමාධි සුඤ්ඤතො නාම. අපරො අනිච්චතො අභිනිවිසිත්වා අනිච්චතො දිස්වා අනිච්චතො වුට්ඨාති. තස්ස විපස්සනා අනිමිත්තා නාම හොති. කස්මා? නිමිත්තකාරකකිලෙසාභාවා. විපස්සනාගමනෙන මග්ගසමාධි අනිමිත්තො නාම හොති. මග්ගාගමනෙන ඵලං අනිමිත්තං නාම. අපරො දුක්ඛතො අභිනිවිසිත්වා දුක්ඛතො දිස්වා දුක්ඛතො වුට්ඨාති, තස්ස විපස්සනා අප්පණිහිතා නාම හොති. කස්මා? පණිධිකාරකකිලෙසාභාවා. විපස්සනාගමනෙන මග්ගසමාධි අප්පණිහිතො නාම. මග්ගාගමනෙන ඵලං අප්පණිහිතං නාමාති අයං ආගමනතො කථා. මග්ගසමාධි පන රාගාදීහි සුඤ්ඤතත්තා සුඤ්ඤතො, රාගනිමිත්තාදීනං අභාවා අනිමිත්තො, රාගපණිධිආදීනං අභාවා අප්පණිහිතොති අයං සගුණතො කථා. නිබ්බානං රාගාදීහි සුඤ්ඤතත්තා රාගාදිනිමිත්තපණිධීනඤ්ච අභාවා සුඤ්ඤතඤ්චෙව අනිමිත්තඤ්ච අප්පණිහිතඤ්ච. තදාරම්මණො මග්ගසමාධි සුඤ්ඤතො අනිමිත්තො අප්පණිහිතො. අයං ආරම්මණතො කථා.

Regarding emptiness and so forth, the explanation is threefold: by way of approach, by way of its own quality, and by way of object. ‘By way of approach’ is as follows: a certain bhikkhu, having focused on non-self, having seen by way of non-self, emerges by way of non-self—his insight is called emptiness. Why? Because of the absence of the defilements that cause the state of not being empty [of self]. By the approach of insight, the path-concentration is called empty. By the approach of the path, the fruition-concentration is called empty. Another, having focused on impermanence, having seen by way of impermanence, emerges by way of impermanence—his insight is called signless. Why? Because of the absence of the defilements that cause signs. By the approach of insight, the path-concentration is called signless. By the approach of the path, fruition is called signless. Yet another, having focused on suffering, having seen by way of suffering, emerges by way of suffering—his insight is called desireless. Why? Because of the absence of the defilements that cause desire. By the approach of insight, the path-concentration is called desireless. By the approach of the path, fruition is called desireless. This is the explanation by way of approach. Furthermore, the path-concentration is ‘empty’ because it is empty of lust and so forth; it is ‘signless’ because of the absence of the sign of lust and so forth; and it is ‘desireless’ because of the absence of desire which is lust and so forth. This is the explanation by way of its own quality. Nibbāna, because it is empty of lust and so forth, and because of the absence of signs and desires such as lust, is itself empty, signless, and desireless. The path-concentration that has that Nibbāna as its object is empty, signless, and desireless. This is the explanation by way of object.

සොචෙය්‍යානීති සුචිභාවකරා සොචෙය්‍යප්පටිපදා ධම්මා. විත්ථාරො පනෙත්ථ ‘‘තත්ථ කතමං කායසොචෙය්‍යං? පාණාතිපාතා වෙරමණී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තානං තිණ්ණං සුචරිතානං වසෙන වෙදිතබ්බො.

‘Purifications’ (soceyyāni) means the qualities that bring about purity, the practices that are the property of a pure person. Here, the detailed explanation should be understood by way of the three good conducts stated in the manner beginning with: ‘Now, what is bodily purification? Abstinence from the destruction of life,’ and so forth.

මොනෙය්‍යානීති මුනිභාවකරා මොනෙය්‍යප්පටිපදා ධම්මා. තෙසං විත්ථාරො ‘‘තත්ථ කතමං කායමොනෙය්‍යං? තිවිධකායදුච්චරිතස්ස පහානං කායමොනෙය්‍යං, තිවිධං කායසුචරිතං කායමොනෙය්‍යං, කායාරම්මණෙ ඤාණං කායමොනෙය්‍යං, කායපරිඤ්ඤා කායමොනෙය්‍යං, කායපරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො කායමොනෙය්‍යං, කායස්මිං ඡන්දරාගප්පහානං කායමොනෙය්‍යං, කායසඞ්ඛාරනිරොධා චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති කායමොනෙය්‍යං. තත්ථ කතමං වචීමොනෙය්‍යං? චතුබ්බිධවචීදුච්චරිතස්ස පහානං වචීමොනෙය්‍යං, චතුබ්බිධං වචීසුචරිතං වචීමොනෙය්‍යං, වාචාරම්මණෙ ඤාණං වචීමොනෙය්‍යං වාචාපරිඤ්ඤා වචීමොනෙය්‍යං පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො, වාචාය ඡන්දරාගප්පහානං, වචීසඞ්ඛාරනිරොධා දුතියජ්ඣානසමාපත්ති වචීමොනෙය්‍යං. තත්ථ කතමං මනොමොනෙය්‍යං? තිවිධමනොදුච්චරිතස්ස පහානං මනොමොනෙය්‍යං, තිවිධං මනොසුචරිතං මනොමොනෙය්‍යං, මනාරම්මණෙ ඤාණං මනොමොනෙය්‍යං, මනොපරිඤ්ඤා මනොමොනෙය්‍යං. පරිඤ්ඤාසහගතො මග්ගො, මනස්මිං ඡන්දරාගප්පහානං[Pg.187], චිත්තසඞ්ඛාරනිරොධා සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්ති මනොමොනෙය්‍ය’’න්ති (මහානි. 14).

‘Sagehoods’ (moneyyāni) are the qualities that bring about the state of a sage, the practices said to be the property of a sage. Their detailed explanation is as follows: "Herein, what is bodily sagehood? The abandonment of the threefold bodily misconduct is bodily sagehood. The threefold bodily good conduct is bodily sagehood. Knowledge regarding the body as object is bodily sagehood. Full understanding of the body is bodily sagehood. The path accompanied by full understanding of the body is bodily sagehood. The abandonment of desire and lust for the body is bodily sagehood. The attainment of the fourth jhāna, which is the cessation of bodily formations, is bodily sagehood. Herein, what is verbal sagehood? The abandonment of the fourfold verbal misconduct is verbal sagehood. The fourfold verbal good conduct is verbal sagehood. Knowledge regarding speech as object is verbal sagehood. Full understanding of speech is verbal sagehood. The path accompanied by full understanding is verbal sagehood. The abandonment of desire and lust for speech is verbal sagehood. The attainment of the second jhāna, which is the cessation of verbal formations, is verbal sagehood. Herein, what is mental sagehood? The abandonment of the threefold mental misconduct is mental sagehood. The threefold mental good conduct is mental sagehood. Knowledge regarding the mind as object is mental sagehood. Full understanding of the mind is mental sagehood. The path accompanied by full understanding is mental sagehood. The abandonment of desire and lust for the mind is mental sagehood. The attainment of the cessation of perception and feeling, which is the cessation of mental formations, is mental sagehood" (Mahāni. 14).

කොසල්ලෙසු ආයොති වුඩ්ඪි. අපායොති අවුඩ්ඪි. තස්ස තස්ස කාරණං උපායො. තෙසං පජානනා කොසල්ලං. විත්ථාරො පන විභඞ්ගෙ වුත්තොයෙව.

Among skills, 'gain' (āya) means the growth of wholesome states. 'Loss' (apāya) means the non-growth, or decline, of wholesome states. The cause of that respective growth and decline is the 'means' (upāya). Skill (kosalla) is the thorough understanding of these things—that is, the growth and decline of wholesome states and the causes for that growth and decline. The detailed explanation, however, is stated in the Vibhaṅga.

වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘තත්ථ කතමං ආයකොසල්ලං? ඉමෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව අකුසලා ධම්මා නුප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච අකුසලා ධම්මා නිරුජ්ඣන්ති. ඉමෙ වා පන මෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තන්තීති, යා තත්ථ පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… සම්මාදිට්ඨි. ඉදං වුච්චති ආයකොසල්ලං. තත්ථ කතමං අපායකොසල්ලං? ඉමෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව කුසලා ධම්මා න උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා නිරුජ්ඣන්ති. ඉමෙ වා පන මෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප්පන්නා චෙව අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච අකුසලා ධම්මා භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තන්තීති, යා තත්ථ පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… සම්මාදිට්ඨි. ඉදං වුච්චති අපායකොසල්ලං. සබ්බාපි තත්‍රුපායා පඤ්ඤා උපායකොසල්ල’’න්ති (විභ. 771). ඉදං පන අච්චායිකකිච්චෙ වා භයෙ වා උප්පන්නෙ තස්ස තිකිච්ඡනත්ථං ඨානුප්පත්තියා කාරණජානනවසෙනෙව වෙදිතබ්බං.

For this has been said: "Here, what is skill in gain? 'When I attend to these states, unarisen unwholesome states do not arise, and arisen unwholesome states cease. Or when I attend to these states, unarisen wholesome states arise, and arisen wholesome states conduce to increase, expansion, development, and fulfillment.' Whatever wisdom, understanding... right view is there—this is called skill in gain. Here, what is skill in loss? 'When I attend to these states, unarisen wholesome states do not arise, and arisen wholesome states cease. Or when I attend to these states, unarisen unwholesome states arise, and arisen unwholesome states conduce to increase, expansion, development, and fulfillment.' Whatever wisdom, understanding... right view is there—this is called skill in loss. All wisdom that is the means in those respective matters is skill in means" (Vibh. 771). This skill in means, however, when an urgent matter or a danger has arisen, should be understood, for the purpose of treating it, only by way of knowing the cause for the arising of timely wisdom (ready wit).

මදාති මජ්ජනාකාරවසෙන පවත්තමානා. තෙසු ‘‘අහං නිරොගො සට්ඨි වා සත්තති වා වස්සානි අතික්කන්තානි, න මෙ හරීතකීඛණ්ඩම්පි ඛාදිතපුබ්බං, ඉමෙ පනඤ්ඤෙ අසුකං නාම ඨානං රුජ්ජති, භෙසජ්ජං ඛාදාමාති විචරන්ති, කො අඤ්ඤො මාදිසො නිරොගො නාමා’’ති එවං මානකරණං ආරොග්‍යමදො. ‘‘මහල්ලකකාලෙ පුඤ්ඤං කරිස්සාම, දහරම්හ තාවා’’ති යොබ්බනෙ ඨත්වා මානකරණං යොබ්බනමදො. ‘‘චිරං ජීවිං, චිරං ජීවාමි, චිරං ජීවිස්සාමි; සුඛං ජීවිං, සුඛං ජීවාමි, සුඛං ජීවිස්සාමී’’ති එවං මානකරණං ජීවිතමදො.

‘Intoxications’ (madā) are those that proceed by way of the state of intoxication. Among these, the intoxication of health is making conceit thus: "I am healthy; sixty or seventy years have passed, and I have never even eaten a piece of harītakī. But these others wander about saying, 'Such and such a place hurts, let us take medicine.' Who else is as healthy as I?" The intoxication of youth is making conceit while established in youth, thinking, "We will make merit when we are old; for now, we are young." The intoxication of life is making conceit thus: "I have lived long, I am living long, I will live long; I have lived happily, I am living happily, I will live happily."

ආධිපතෙය්‍යෙසු අධිපතිතො ආගතං ආධිපතෙය්‍යං. ‘‘එත්තකොම්හි සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤාය විමුත්තියා, න මෙ එතං පතිරූප’’න්ති එවං අත්තානං අධිපත්තිං [Pg.188] ජෙට්ඨකං කත්වා පාපස්ස අකරණං අත්තාධිපතෙය්‍යං නාම. ලොකං අධිපතිං කත්වා අකරණං ලොකාධිපතෙය්‍යං නාම. ලොකුත්තරධම්මං අධිපතිං කත්වා අකරණං ධම්මාධිපතෙය්‍යං නාම.

Regarding sovereignties: that which comes from a sovereign is sovereignty. Self-sovereignty is the non-commission of evil by making oneself the authority, the chief, thinking thus: 'I am of such a measure in virtue, concentration, wisdom, and liberation; this is not suitable for me.' World-sovereignty is the non-commission of evil by making the world the authority. Dhamma-sovereignty is the non-commission of evil by making the supramundane Dhamma the authority.

කථාවත්ථූනීති කථාකාරණානි. අතීතං වා අද්ධානන්ති අතීතං ධම්මං, අතීතක්ඛන්ධෙති අත්ථො. අපිච ‘‘යං, භික්ඛවෙ, රූපං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං, ‘අහොසී’ති තස්ස සඞ්ඛා, ‘අහොසී’ති තස්ස පඤ්ඤත්ති ‘අහොසී’ති තස්ස සමඤ්ඤා, න තස්ස සඞ්ඛා ‘අත්ථී’ති, න තස්ස සඞ්ඛා ‘භවිස්සතී’ති (සං. නි. 3.62) එවං ආගතෙන නිරුත්තිපථසුත්තෙනපෙත්ථ අත්ථො දීපෙතබ්බො.

Topics of discussion are the causes for discussion. 'Past time' means past phenomena, that is, past aggregates. Furthermore, the meaning here should be clarified by the Niruttipathasutta, where it is stated: 'Bhikkhus, whatever form is past, ceased, and changed—its reckoning is “it was,” its designation is “it was,” its appellation is “it was.” It is not reckoned as “it is,” nor is it reckoned as “it will be.”'

විජ්ජාති තමවිජ්ඣනට්ඨෙන විජ්ජා. විදිතකරණට්ඨෙනාපි විජ්ජා. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණඤ්හි උප්පජ්ජමානං පුබ්බෙනිවාසං ඡාදෙත්වා ඨිතං තමං විජ්ඣති, පුබ්බෙනිවාසඤ්ච විදිතං කරොතීති විජ්ජා. චුතූපපාතඤාණං චුතිපටිසන්ධිච්ඡාදකං තමං විජ්ඣති, තඤ්ච විදිතං කරොතීති විජ්ජා. ආසවානං ඛයෙ ඤාණං චතුසච්චච්ඡාදකං තමං විජ්ඣති, චතුසච්චධම්මඤ්ච විදිතං කරොතීති විජ්ජා.

Knowledge (vijjā) is so called because it pierces through darkness (tama). It is also called knowledge because it makes things known. For when the knowledge of the recollection of past lives arises, it pierces through the darkness that conceals past lives and makes past lives known—thus it is knowledge. The knowledge of the passing away and reappearance of beings pierces through the darkness that conceals passing away and rebirth and makes them known—thus it is knowledge. The knowledge of the destruction of the taints pierces through the darkness that conceals the Four Noble Truths and makes the Dhamma of the Four Noble Truths known—thus it is knowledge.

විහාරෙසු අට්ඨ සමාපත්තියො දිබ්බො විහාරො. චතස්සො අප්පමඤ්ඤා බ්‍රහ්මා විහාරො. ඵලසමාපත්ති අරියො විහාරො.

Regarding abidings: the eight attainments are a divine abiding. The four immeasurables are a Brahmā abiding. The attainment of fruition is a noble abiding.

පාටිහාරියානි කෙවට්ටසුත්තෙ විත්ථාරිතානෙව.

The miracles have indeed been explained in detail in the Kevaṭṭasutta.

‘‘ඉමෙ ඛො, ආවුසො’’තිආදීසු වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. ඉති සමසට්ඨියා තිකානං වසෙන අසීතිසතපඤ්හෙ කථෙන්තො ථෙරො සාමග්ගිරසං දස්සෙසීති.

In passages such as, 'These, friends,' it should be construed in the manner already stated. Thus, the elder, while explaining one hundred and eighty questions by way of sixty triads, demonstrated the flavor of concord.

තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the triads is concluded.

චතුක්කවණ්ණනා

The Explanation of the Tetrads

306. ඉති තිකවසෙන සාමග්ගිරසං දස්සෙත්වා ඉදානි චතුක්කවසෙන දස්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ ‘‘සතිපට්ඨානචතුක්කං’’ පුබ්බෙ විත්ථාරිතමෙව.

306. Having thus shown the flavor of concord by way of the triads, he now began another exposition to show it by way of the tetrads. Therein, the tetrad of the foundations of mindfulness has already been explained in detail.

සම්මප්පධානචතුක්කෙ [Pg.189] ඡන්දං ජනෙතීති ‘‘යො ඡන්දො ඡන්දිකතා කත්තුකම්‍යතා කුසලො ධම්මච්ඡන්දො’’ති එවං වුත්තං කත්තුකම්‍යතං ජනෙති. වායමතීති වායාමං කරොති. වීරියං ආරභතීති වීරියං ජනෙති. චිත්තං පග්ගණ්හාතීති චිත්තං උපත්ථම්භෙති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන සම්මප්පධානවිභඞ්ගෙ ආගතොයෙව.

In the tetrad of right strivings, ‘generates zeal’ means generating the desire to act, which is expressed as: ‘Whatever zeal, zealousness, wish to act, wholesome zeal for the Dhamma there is.’ ‘Strives’ means makes an effort. ‘Initiates energy’ means generates energy. ‘Exerts the mind’ means supports the mind. This is the summary here. The detailed explanation, however, is found in the Analysis of the Right Strivings.

ඉද්ධිපාදෙසු ඡන්දං නිස්සාය පවත්තො සමාධි ඡන්දසමාධි. පධානභූතා සඞ්ඛාරා පධානසඞ්ඛාරා. සමන්නාගතන්ති තෙහි ධම්මෙහි උපෙතං. ඉද්ධියා පාදං, ඉද්ධිභූතං වා පාදන්ති ඉද්ධිපාදං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ ආගතො එව. විසුද්ධිමග්ගෙ පනස්ස අත්ථො දීපිතො. ඣානකථාපි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතාව.

Regarding the bases of spiritual power: concentration that has arisen dependent on zeal is zeal-concentration. Formations that are the primary factor are primary formations. ‘Endowed’ means possessed of those qualities. The base for spiritual power, or the spiritual power that has become a base, is a ‘base of spiritual power.’ This same method applies to the remaining cases. This is the summary here; the detailed explanation has already been given in the Analysis of the Bases of Spiritual Power. Moreover, its meaning is clarified in the Visuddhimagga. The discourse on jhāna has also been explained in detail in the Visuddhimagga.

307. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරායාති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සුඛවිහාරත්ථාය. ඉධ ඵලසමාපත්තිඣානානි, ඛීණාසවස්ස අපරභාගෙ නිබ්බත්තිතඣානානි ච කථිතානි.

307. “For a pleasant abiding in the here and now” means for the purpose of abiding pleasantly in this very existence. Here, the jhānas of the attainment of fruition and the jhānas produced in the latter part of the life of one whose taints are destroyed are spoken of.

ආලොකසඤ්ඤං මනසිකරොතීති දිවා වා රත්තිං වා සූරියචන්දපජ්ජොතමණිආදීනං ආලොකං ආලොකොති මනසිකරොති. දිවාසඤ්ඤං අධිට්ඨාතීති එවං මනසි කත්වා දිවාතිසඤ්ඤං ඨපෙති. යථා දිවා තථා රත්තින්ති යථා දිවා දිට්ඨො ආලොකො, තථෙව තං රත්තිං මනසිකරොති. යථා රත්තිං තථා දිවාති යථා රත්තිං ආලොකො දිට්ඨො, එවමෙව දිවා මනසිකරොති. ඉති විවටෙන චෙතසාති එවං අපිහිතෙන චිත්තෙන. අපරියොනද්ධෙනාති සමන්තතො අනද්ධෙන. සප්පභාසන්ති සඔභාසං. ඤාණදස්සනපටිලාභායාති ඤාණදස්සනපටිලාභත්ථාය. ඉමිනා කිං කථිතං? මිද්ධවිනොදනආලොකො කථිතො පරිකම්මආලොකො වා. ඉමිනා කිං කථිතං හොති? ඛීණාසවස්ස දිබ්බචක්ඛුඤාණං. තස්මිං වා ආගතෙපි අනාගතෙපි පාදකජ්ඣානසමාපත්තිමෙව සන්ධාය ‘‘සප්පභාසං චිත්තං භාවෙතී’’ති වුත්තං.

“One attends to the perception of light” means that, whether by day or by night, one attends to the light of the sun, moon, a lamp, gems, and so on, as “light.” “One resolves upon the perception of day” means that, having attended thus, one establishes the perception “it is day.” “As by day, so by night” means that just as light is seen by day, so one attends to it by night. “As by night, so by day” means that just as light is seen by night, so one attends to it by day. “With a mind thus open” means with a mind that is not closed. “Unenveloped” means not enmeshed on all sides. “Luminous” means possessing radiance. “For the attainment of knowledge and vision” means for the sake of attaining knowledge and vision. What is stated by this? The light that dispels drowsiness is stated, or the preliminary light. What is meant by this? The divine eye-knowledge of one whose taints are destroyed. Or, whether that knowledge has arisen or has not yet arisen, it is with reference to the foundational jhāna attainment itself that it is said, “one develops a luminous mind.”

සතිසම්පජඤ්ඤායාති සත්තට්ඨානිකස්ස සතිසම්පජඤ්ඤස්ස අත්ථාය. විදිතා වෙදනා උප්පජ්ජන්තීතිආදීසු ඛීණාසවස්ස වත්ථු විදිතං හොති ආරම්මණං විදිතං වත්ථාරම්මණං විදිතං. වත්ථාරම්මණවිදිතතාය එවං වෙදනා උප්පජ්ජන්ති, එවං තිට්ඨන්ති, එවං නිරුජ්ඣන්ති. න කෙවලඤ්ච වෙදනා එව ඉධ වුත්තා සඤ්ඤාදයොපි[Pg.190], අවුත්තා චෙතනාදයොපි, විදිතා ච උප්පජ්ජන්ති චෙව තිට්ඨන්ති ච නිරුජ්ඣන්ති ච. අපි ච වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොති, උපට්ඨානං විදිතං හොති. අවිජ්ජාසමුදයා වෙදනාසමුදයො, තණ්හාසමුදයා කම්මසමුදයො, ඵස්සසමුදයා වෙදනායසමුදයො. නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි වෙදනාක්ඛන්ධස්ස සමුදයං පස්සති. එවං වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොති. කථං වෙදනාය උපට්ඨානං විදිතං හොති? අනිච්චතො මනසිකරොතො ඛයතූපට්ඨානං විදිතං හොති. දුක්ඛතො මනසිකරොතො භයතූපට්ඨානං විදිතං හොති. අනත්තතො මනසිකරොතො සුඤ්ඤතූපට්ඨානං විදිතං හොති. එවං වෙදනාය උපට්ඨානං විදිතං හොති, ඛයතො භයතො සුඤ්ඤතො ජානාති. කථං වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති? අවිජ්ජානිරොධා වෙදනානිරොධො.…පෙ… එවං වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො විදිතො හොති. ඉමිනාපි නයෙනෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

“For mindfulness and clear comprehension” means for the purpose of the mindfulness and clear comprehension that occurs in seven instances. In the phrase “feelings arise having been known,” etc., for one whose taints are destroyed, the physical basis is known, the object is known, and the physical basis-and-object is known. Because the physical basis and the object are known, thus feelings arise, thus they persist, and thus they cease. And not only feelings, but also perceptions and so on that are mentioned here, and volitions and so on that are not mentioned, arise, persist, and cease having been known. Moreover, the arising of feeling is known, and its presence is known. From the arising of ignorance, there is the arising of feeling; from the arising of craving, there is the arising of kamma; from the arising of contact, there is the arising of feeling. Also, one who sees the characteristic of production sees the arising of the feeling aggregate. Thus, the arising of feeling is known. How is the presence of feeling known? For one who attends to it as impermanent, its presence as destruction is known. For one who attends to it as suffering, its presence as fear is known. For one who attends to it as not-self, its presence as emptiness is known. Thus, the presence of feeling is known; one knows it as destruction, as fear, and as emptiness. How is the passing away of feeling known? From the cessation of ignorance, there is the cessation of feeling… Thus, the passing away of feeling is known. By this method also, the meaning here should be understood.

ඉති රූපන්තිආදි වුත්තනයමෙව. අයං ආවුසො සමාධිභාවනාති අයං ආසවානං ඛයඤාණස්ස පාදකජ්ඣානසමාධිභාවනා.

“Thus form,” etc., is just according to the method already stated. “This, friend, is the development of concentration” means this is the development of the concentration which is the foundational jhāna for the knowledge of the destruction of the taints, which is the Arahantship-path.

308. අප්පමඤ්ඤාති පමාණං අගහෙත්වා අනවසෙසඵරණවසෙන අප්පමඤ්ඤාව. අනුපදවණ්ණනා පන භාවනාසමාධිවිධානඤ්ච එතාසං විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතමෙව. අරූපකථාපි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතාව.

308. “Immeasurables” (appamaññā) are so called because they pervade without remainder, not taking a measure. The sequential explanation of the terms and the method for the development of concentration for these have been elaborated by me in the Visuddhimagga. The discourse on the formless realms has also been elaborated by me in the Visuddhimagga.

අපස්සෙනානීති අපස්සයානි. සඞ්ඛායාති ඤාණෙන ඤත්වා. පටිසෙවතීති ඤාණෙන ඤත්වා සෙවිතබ්බයුත්තකමෙව සෙවති. තස්ස ච විත්ථාරො ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පරිභුඤ්ජතී’’තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ්බො. සඞ්ඛායෙකං අධිවාසෙතීති ඤාණෙන ඤත්වා අධිවාසෙතබ්බයුත්තකමෙව අධිවාසෙති. විත්ථාරො පනෙත්ථ ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො ඛමො හොති සීතස්සා’’තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ්බො. පරිවජ්ජෙතීති ඤාණෙන ඤත්වා පරිවජ්ජෙතුං යුත්තමෙව පරිවජ්ජෙති. තස්ස විත්ථාරො ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො චණ්ඩං හත්ථිං පරිවජ්ජෙතී’’තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ්බො. විනොදෙතීති ඤාණෙන ඤත්වා විනොදෙතබ්බමෙව විනොදෙති, නුදති නීහරති අන්තො පවිසිතුං න දෙති. තස්ස විත්ථාරො ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ්බො.

“Things that are not a support” means things that are not to be relied upon. “Having reflected” means having known with wisdom. “One uses” means: having known with wisdom, one uses only that which is suitable to be used. The detailed explanation of this should be understood according to the method beginning with, “Having reflected wisely, one uses the robe.” “One endures after reflecting” means: having known with wisdom, one endures only that which is suitable to be endured. The detailed explanation here should be understood according to the method beginning with, “Having reflected wisely, one is patient with cold.” “One avoids” means: having known with wisdom, one avoids only that which is suitable to be avoided. The detailed explanation of this should be understood according to the method beginning with, “Having reflected wisely, one avoids a fierce elephant.” “One dispels” means: having known with wisdom, one dispels only that which should be dispelled; one removes it, expels it, and does not allow it to enter within. The detailed explanation of this should be understood according to the method beginning with, “One does not tolerate an arisen thought of sensual desire.”

අරියවංසචතුක්කවණ්ණනා

The Commentary on the Fourfold Noble Lineage

309. අරියවංසාති [Pg.191] අරියානං වංසා. යථා හි ඛත්තියවංසො, බ්‍රාහ්මණවංසො, වෙස්සවංසො, සුද්දවංසො, සමණවංසො, කුලවංසො, රාජවංසො, එවං අයම්පි අට්ඨමො අරියවංසො අරියතන්ති අරියපවෙණී නාම හොති. සො ඛො පනායං අරියවංසො ඉමෙසං වංසානං මූලගන්ධාදීනං කාළානුසාරිතගන්ධාදයො විය අග්ගමක්ඛායති. කෙ පන තෙ අරියා යෙසං එතෙ වංසාති? අරියා වුච්චන්ති බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච තථාගතසාවකා ච, එතෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. ඉතො පුබ්බෙ හි සතසහස්සකප්පාධිකානං චතුන්නං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං මත්ථකෙ තණ්හඞ්කරො මෙධඞ්කරො සරණඞ්කරො දීපඞ්කරොති චත්තාරො බුද්ධා උප්පන්නා, තෙ අරියා, තෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. තෙසං බුද්ධානං පරිනිබ්බානතො අපරභාගෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික්කමිත්වා කොණ්ඩඤ්ඤො නාම බුද්ධො උප්පන්නො…පෙ… ඉමස්මිං කප්පෙ කකුසන්ධො, කොණාගමනො, කස්සපො, අම්හාකං භගවා ගොතමොති චත්තාරො බුද්ධා උප්පන්නා. තෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. අපිච අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං සබ්බබුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකානං අරියානං වංසාති අරියවංසා. තෙ ඛො පනෙතෙ අග්ගඤ්ඤා අග්ගාති ජානිතබ්බා. රත්තඤ්ඤා දීඝරත්තං පවත්තාති ජානිතබ්බා. වංසඤ්ඤා වංසාති ජානිතබ්බා.

309. “Noble Lineage” (ariyavaṃsa) means the lineages of the noble ones. Just as there is the lineage of warriors, the lineage of brahmins, the lineage of merchants, the lineage of laborers, the lineage of ascetics, the lineage of families, and the lineage of kings, so too this eighth, the Noble Lineage, is called the noble tradition, the noble succession. And indeed, this Noble Lineage is declared supreme among these lineages, just as the fragrance of eaglewood and so on is declared supreme among the fragrances of roots and so on. But who are these noble ones whose lineages these are? The noble ones are said to be the Buddhas, the Paccekabuddhas, and the disciples of the Tathāgata; the lineages of these noble ones are the Noble Lineages. Before this, at the head of four incalculable periods plus one hundred thousand aeons, four Buddhas arose: Taṇhaṅkara, Medhaṅkara, Saraṇaṅkara, and Dīpaṅkara. They were noble ones, and the lineages of these noble ones are the Noble Lineages. After the final passing of those Buddhas, having passed beyond an incalculable period, a Buddha named Koṇḍañña arose… and so on… In this aeon, four Buddhas have arisen: Kakusandha, Koṇāgamana, Kassapa, and our Blessed One, Gotama. The lineages of these noble ones are the Noble Lineages. Furthermore, the lineages of all past, future, and present Buddhas, Paccekabuddhas, and Buddha-disciples, who are the noble ones, are the Noble Lineages. And these are to be known as `aggaññā`, that is, “known as supreme.” They are to be known as `rattaññā`, that is, “having continued for a long time.” They are to be known as `vaṃsaññā`, that is, “known as lineage.”

පොරාණාති න අධුනුප්පත්තිකා. අසංකිණ්ණා අවිකිණ්ණා අනපනීතා. අසංකිණ්ණපුබ්බා අතීතබුද්ධෙහි න සංකිණ්ණපුබ්බා. ‘‘කිං ඉමෙහී’’ති න අපනීතපුබ්බා? න සඞ්කීයන්තීති ඉදානිපි න අපනීයන්ති. න සඞ්කීයිස්සන්තීති අනාගතබුද්ධෙහිපි න අපනීයිස්සන්ති, යෙ ලොකෙ විඤ්ඤූ සමණබ්‍රාහ්මණා, තෙහි අප්පටිකුට්ඨා, සමණෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි විඤ්ඤූහි අනින්දිතා අගරහිතා.

Ancient means not newly arisen. Uncorrupted, not scattered, not discarded. Not previously corrupted; they were not previously corrupted by past Buddhas. Not previously discarded with the thought, 'What use are these?' They are not corrupted, thus they are not discarded even now. They will not be corrupted, thus they will not be discarded even by future Buddhas. By those wise ascetics and brahmins in the world, they are not rejected; by wise ascetics and brahmins, they are unblamed and uncensured.

සන්තුට්ඨො හොතීති පච්චයසන්තොසවසෙන සන්තුට්ඨො හොති. ඉතරීතරෙන චීවරෙනාති ථූලසුඛුමලූඛපණීතථිරජිණ්ණානං යෙන කෙනචි. අථ ඛො යථාලද්ධාදීනං ඉතරීතරෙන යෙන කෙනචි සන්තුට්ඨො හොතීති අත්ථො. චීවරස්මිඤ්හි තයො සන්තොසා – යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසොති. පිණ්ඩපාතාදීසුපි එසෙව නයො. තෙසං විත්ථාරකථා සාමඤ්ඤඵලෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. ඉමෙ තයො සන්තොසෙ සන්ධාය ‘‘සන්තුට්ඨො හොති, ඉතරීතරෙන යථාලද්ධාදීසු යෙන කෙනචි චීවරෙන සන්තුට්ඨො හොතී’’ති වුත්තං.

He is content: he is content by way of contentment with the requisites. With any kind of robe: with any whatsoever among coarse, fine, rough, excellent, durable, or worn-out robes. Moreover, the meaning is that he is content with any kind whatsoever among whatever is obtained, etc. For with regard to robes, there are three kinds of contentment: contentment with what is obtained, contentment according to one's capacity, and contentment that is suitable. The same principle applies to almsfood and so on. The detailed exposition of these should be understood in the same way as stated in the Sāmaññaphala Sutta. Referring to these three kinds of contentment, it is said: 'He is content; he is content with any kind of robe whatsoever among whatever is obtained, etc.'

එත්ථ [Pg.192] ච චීවරං ජානිතබ්බං, චීවරක්ඛෙත්තං ජානිතබ්බං, පංසුකූලං ජානිතබ්බං, චීවරසන්තොසො ජානිතබ්බො, චීවරපටිසංයුත්තානි ධුතඞ්ගානි ජානිතබ්බානි. තත්ථ චීවරං ජානිතබ්බන්ති ඛොමාදීනි ඡ චීවරානි දුකූලාදීනි ඡ අනුලොමචීවරානි ජානිතබ්බානි. ඉමානි ද්වාදස කප්පියචීවරානි. කුසචීරං වාකචීරං ඵලකචීරං කෙසකම්බලං වාළකම්බලං පොත්ථකො චම්මං උලූකපක්ඛං රුක්ඛදුස්සං ලතාදුස්සං එරකදුස්සං කදලිදුස්සං වෙළුදුස්සන්ති එවමාදීනි පන අකප්පියචීවරානි. චීවරක්ඛෙත්තන්ති ‘‘සඞ්ඝතො වා ගණතො වා ඤාතිතො වා මිත්තතො වා අත්තනො වා ධනෙන පංසුකූලං වා’’ති එවං උප්පජ්ජනතො ඡ ඛෙත්තානි, අට්ඨන්නඤ්ච මාතිකානං වසෙන අට්ඨ ඛෙත්තානි ජානිතබ්බානි. පංසුකූලන්ති සොසානිකං, පාපණිකං, රථියං සඞ්කාරකූටකං, සොත්ථියං, සිනානං, තිත්ථං, ගතපච්චාගතං, අග්ගිදඩ්ඪං, ගොඛායිතං උපචිකඛායිතං, උන්දූරඛායිතං, අන්තච්ඡින්නං, දසාච්ඡින්නං, ධජාහටං, ථූපං, සමණචීවරං, සාමුද්දියං, ආභිසෙකියං, පන්ථිකං, වාතාහටං, ඉද්ධිමයං, දෙවදත්තියන්ති තෙවීසති පංසුකූලානි වෙදිතබ්බානි.

Here, the robe should be understood, the field for robes should be understood, discarded cloth should be understood, contentment with robes should be understood, and the ascetic practices connected with robes should be understood. In this context, 'the robe should be understood' means the six kinds of robes made of linen, etc., and the six kinds of suitable robes made of fine cloth, etc., should be known. These are the twelve allowable robes. However, robes made of kusa grass, bark, wooden planks, human hair, animal hair, hemp, leather, owl feathers, tree-bark cloth, vine cloth, eraka grass cloth, plantain cloth, or bamboo cloth, and similar items are unallowable robes. 'The field for robes' refers to the six sources from which robes may arise: from the Saṅgha, from a group, from relatives, from friends, from one’s own wealth, or from discarded cloth. Additionally, based on the eight categories, eight fields should be understood. 'Discarded cloth' includes cloth from a charnel ground, from a shop, from a street, from a rubbish heap, from childbirth, from a bathing place, from a ford, from going and returning, burned by fire, gnawed by cattle, gnawed by termites, gnawed by rats, torn at the edge, torn at the border, taken from a banner, from an anthill, a monk’s robe, from the sea, from a consecration ceremony, from a traveler, blown by the wind, created by psychic power, or given by a deva—these twenty-three kinds of discarded cloth should be known.

එත්ථ ච සොත්ථියන්ති ගබ්භමලහරණං. ගතපච්චාගතන්ති මතකසරීරං පාරුපිත්වා සුසානං නෙත්වා ආනීතචීවරං. ධජාහටන්ති ධජං උස්සාපෙත්වා තතො ආනීතං. ථූපන්ති වම්මිකෙ පූජිතචීවරං. සාමුද්දියන්ති සමුද්දවීචීහි ථලං පාපිතං. පන්ථිකන්ති පන්ථං ගච්ඡන්තෙහි චොරභයෙන පාසාණෙහි කොට්ටෙත්වා පාරුතචීවරං. ඉද්ධිමයන්ති එහිභික්ඛුචීවරං. සෙසං පාකටමෙව.

Here, 'from childbirth' refers to cloth for removing impurities of the womb. 'From going and returning' means a robe brought back after a corpse has been wrapped in it and taken to the charnel ground. 'Taken from a banner' is a robe brought from where a flag was hoisted. 'From an anthill' is a robe offered at an anthill. 'From the sea' is a robe brought to shore by ocean waves. 'From a traveler' is a robe worn by travelers who, fearing thieves, have beaten it with stones. 'Created by psychic power' is an 'ehi-bhikkhu' robe. The rest is clear.

චීවරසන්තොසොති වීසති චීවරසන්තොසා, විතක්කසන්තොසො, ගමනසන්තොසො, පරියෙසනසන්තොසො, පටිලාභසන්තොසො, මත්තප්පටිග්ගහණසන්තොසො, ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො, යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසො, උදකසන්තොසො, ධොවනසන්තොසො, කරණසන්තොසො, පරිමාණසන්තොසො, සුත්තසන්තොසො, සිබ්බනසන්තොසො, රජනසන්තොසො, කප්පසන්තොසො, පරිභොගසන්තොසො, සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො, විස්සජ්ජනසන්තොසොති.

Contentment with robes: there are twenty kinds of contentment with robes: contentment with reflection, contentment with going, contentment with seeking, contentment with obtaining, contentment with moderate acceptance, contentment with avoiding greed, contentment with what is received, contentment with one's strength, contentment with what is suitable, contentment with water, contentment with washing, contentment with making, contentment with measure, contentment with thread, contentment with sewing, contentment with dyeing, contentment with marking, contentment with use, contentment with avoiding accumulation, and contentment with giving away.

තත්ථ සාදකභික්ඛුනා තෙමාසං නිබද්ධවාසං වසිත්වා එකමාසමත්තං විතක්කෙතුං වට්ටති. සො හි පවාරෙත්වා චීවරමාසෙ චීවරං කරොති. පංසුකූලිකො [Pg.193] අඩ්ඪමාසෙනෙව කරොති. ඉති මාසඩ්ඪමාසමත්තං විතක්කනං විතක්කසන්තොසො. විතක්කසන්තොසෙන පන සන්තුට්ඨෙන භික්ඛුනා පාචීනක්ඛණ්ඩරාජිවාසිකපංසුකූලිකත්ථෙරසදිසෙන භවිතබ්බං.

There, for a monk who accepts offered robes, having stayed for three months in a fixed residence, it is permitted to reflect for about one month. For, having concluded the Pavāraṇā, he makes a robe during the robe-making month. A rag-robe wearer makes it in just half a month. Thus, reflection for about a month and a half is contentment with reflection. Moreover, a monk who is content with reflection should be like the rag-robe wearing elder who lived in Pācīnakkhaṇḍarāji.

ථෙරො කිර චෙතියපබ්බතවිහාරෙ චෙතියං වන්දිස්සාමීති ආගතො චෙතියං වන්දිත්වා චින්තෙසි ‘‘මය්හං චීවරං ජිණ්ණං බහූනං වසනට්ඨානෙ ලභිස්සාමී’’ති. සො මහාවිහාරං ගන්ත්වා සඞ්ඝත්ථෙරං දිස්වා වසනට්ඨානං පුච්ඡිත්වා තත්ථ වුත්ථො පුනදිවසෙ චීවරං ආදාය ආගන්ත්වා ථෙරං වන්දි. ථෙරො කිං ආවුසොති ආහ. ගාමද්වාරං, භන්තෙ, ගමිස්සාමීති. අහම්පාවුසො, ගමිස්සාමීති. සාධු, භන්තෙති ගච්ඡන්තො මහාබොධිද්වාරකොට්ඨකෙ ඨත්වා පුඤ්ඤවන්තානං වසනට්ඨානෙ මනාපං ලභිස්සාමීති චින්තෙත්වා අපරිසුද්ධො මෙ විතක්කොති තතොව පටිනිවත්ති. පුනදිවසෙ අම්බඞ්ගණසමීපතො, පුනදිවසෙ මහාචෙතියස්ස උත්තරද්වාරතො, තථෙව පටිනිවත්තිත්වා චතුත්ථදිවසෙ ථෙරස්ස සන්තිකං අගමාසි. ථෙරො ඉමස්ස භික්ඛුනො විතක්කො න පරිසුද්ධො භවිස්සතීති චීවරං ගහෙත්වා තෙන සද්ධිංයෙව පඤ්හං පුච්ඡමානො ගාමං පාවිසි. තඤ්ච රත්තිං එකො මනුස්සො උච්චාරපලිබුද්ධො සාටකෙයෙව වච්චං කත්වා තං සඞ්කාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩෙසි. පංසුකූලිකත්ථෙරො තං නීලමක්ඛිකාහි සම්පරිකිණ්ණං දිස්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙසි. මහාථෙරො ‘‘කිං, ආවුසො, සඞ්කාරට්ඨානස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාසී’’ති? ‘‘නාහං, භන්තෙ, සඞ්කාරට්ඨානස්ස අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාමි, මය්හං පිතු දසබලස්ස පග්ගණ්හාමි, පුණ්ණදාසියා සරීරං පාරුපිත්වා ඡඩ්ඩිතං පංසුකූලං තුම්බමත්තෙ පාණකෙ විධුනිත්වා සුසානතො ගණ්හන්තෙන දුක්කරං කතං, භන්තෙ’’ති. මහාථෙරො ‘‘පරිසුද්ධො විතක්කො පංසුකූලිකස්සා’’ති චින්තෙසි. පංසුකූලිකත්ථෙරොපි තස්මිංයෙව ඨානෙ ඨිතො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා තීණි ඵලානි පත්තො තං සාටකං ගහෙත්වා චීවරං කත්වා පාරුපිත්වා පාචීනක්ඛණ්ඩරාජිං ගන්ත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණි.

The elder, it is said, came to the Cetiyapabbata Monastery, thinking, 'I will pay homage to the cetiya.' After paying homage to the cetiya, he thought, 'My robe is worn out; I will obtain one in the dwelling place of many.' He went to the Mahāvihāra, saw the elder of the Saṅgha, asked for a dwelling place, and stayed there. The next day, taking his robe, he came and paid homage to the elder. The elder asked, 'What is it, friend?' 'Venerable sir, I will go to the village gate.' 'I too will go, friend.' 'Very well, venerable sir.' As he was going, he stood at the gateway of the Great Bodhi Tree and thought, 'I will receive a pleasing robe in the dwelling place of the meritorious.' Then thinking, 'My thought is impure,' he turned back from that very spot. The next day, he turned back from near the mango open ground; the day after, from the northern gate of the Great Cetiya. Having turned back in the same way, on the fourth day he approached the elder. The elder thought, 'This monk's thought will not be pure,' and taking a robe, he entered the village with him, asking a question. That night, a certain man, being oppressed by the urge to defecate, relieved himself in his lower garment and discarded it on a refuse heap. The rag-robe elder saw it swarming with blue flies and raised his hands in reverence. The great elder asked, 'Why, friend, do you raise your hands in reverence to the refuse heap?' 'Venerable sir, I do not raise my hands in reverence to the refuse heap; I raise them to my father, the Ten-Powered One. Venerable sir, a difficult deed was done by him who, from the charnel ground, took a rag-robe that had been discarded after covering the body of the slave-woman Puṇṇā, having shaken off creatures the size of a gourd.' The great elder thought, 'The thought of the rag-robe wearer is pure.' The rag-robe elder, too, standing in that very place, developed insight and attained the three fruits. Taking that lower garment, making it into a robe, and putting it on, he went to the Pācīnakhaṇḍarāji and attained the supreme fruit, Arahantship.

චීවරත්ථාය ගච්ඡන්තස්ස පන ‘‘කත්ථ ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ගමනං ගමනසන්තොසො නාම.

When going for a robe, not thinking, 'Where will I obtain it?' but proceeding with the meditation subject as foremost, is called contentment with going.

පරියෙසන්තස්ස පන යෙන වා තෙන වා සද්ධිං අපරියෙසිත්වා ලජ්ජිං පෙසලං භික්ඛුං ගහෙත්වා පරියෙසනං පරියෙසනසන්තොසො නාම.

When searching, not to search with just any monk whatsoever, but to take a conscientious and amiable monk and then search, is called contentment in searching.

එවං [Pg.194] පරියෙසන්තස්ස ආහරියමානං චීවරං දූරතො දිස්වා ‘‘එතං මනාපං භවිස්සති, එතං අමනාප’’න්ති එවං අවිතක්කෙත්වා ථූලසුඛුමාදීසු යථාලද්ධෙනෙව සන්තුස්සනං පටිලාභසන්තොසො නාම.

While searching in this way, seeing a robe being brought from afar, without thinking, 'This will be pleasing; this will be unpleasing,' being content with whatever is received, whether coarse or fine, is called contentment with gains.

එවං ලද්ධං ගණ්හන්තස්සාපි ‘‘එත්තකං දුපට්ටස්ස භවිස්සති, එත්තකං එකපට්ටස්සා’’ති අත්තනො පහොනකමත්තෙනෙව සන්තුස්සනං මත්තප්පටිග්ගහණසන්තොසො නාම.

Even for one who has thus received a robe, contentment with just the measure that is sufficient for oneself, thinking, 'This much will be for a double-layered robe, this much for a single-layered robe,' is called contentment with measured acceptance.

චීවරං පරියෙසන්තස්ස පන ‘‘අසුකස්ස ඝරද්වාරෙ මනාපං ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා ද්වාරපටිපාටියා චරණං ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො නාම.

When seeking a robe, not thinking, 'I will obtain a pleasing one at such and such a house door,' but going from door to door in sequence, is called contentment in the avoidance of greed.

ලූඛපණීතෙසු යෙන කෙනචි යාපෙතුං සක්කොන්තස්ස යථාලද්ධෙනෙව යාපනං යථාලාභසන්තොසො නාම.

For one who is able to maintain oneself with anything whatsoever, coarse or fine, maintaining oneself with whatever is obtained is called contentment according to the gain.

අත්තනො ථාමං ජානිත්වා යෙන යාපෙතුං සක්කොති, තෙන යාපනං යථාබලසන්තොසො නාම.

Knowing one's own strength, and maintaining oneself with that by which one is able to maintain oneself, is called contentment according to strength.

මනාපං අඤ්ඤස්ස දත්වා අත්තනො යෙන කෙනචි යාපනං යථාසාරුප්පසන්තොසො නාම.

Giving what is pleasing to another and maintaining oneself with anything whatsoever is called contentment according to suitability.

‘‘කත්ථ උදකං මනාපං, කත්ථ අමනාප’’න්ති අවිචාරෙත්වා යෙන කෙනචි ධොවනුපගෙන උදකෙන ධොවනං උදකසන්තොසො නාම. පණ්ඩුමත්තිකගෙරුකපූතිපණ්ණරසකිලිට්ඨානි පන උදකානි වජ්ජෙතුං වට්ටති.

Not considering, 'Where is the water pleasing, where is it unpleasing?' but washing with any water suitable for washing, is called contentment with water. However, it is proper to avoid water soiled with pale clay, red ochre, or the juice of putrid leaves.

ධොවන්තස්ස පන මුග්ගරාදීහි අපහරිත්වා හත්ථෙහි මද්දිත්වා ධොවනං ධොවනසන්තොසො නාම. තථා අසුජ්ඣන්තං පණ්ණානි පක්ඛිපිත්වා තාපිතඋදකෙනාපි ධොවිතුං වට්ටති.

For one who is washing, not beating the robe with a mallet or the like, but washing by rubbing it with the hands, is called contentment with washing. Likewise, if a robe is not becoming clean, it is proper to wash it with heated water after putting in leaves.

එවං ධොවිත්වා කරොන්තස්ස ඉදං ථූලං, ඉදං සුඛුමන්ති අකොපෙත්වා පහොනකනීහාරෙනෙව කරණං කරණසන්තොසො නාම.

After washing in this way, for one who is making a robe, not disturbing one's contentment with thoughts like, 'this is coarse' or 'this is fine,' but making it with the attitude of sufficiency, is called contentment with making.

තිමණ්ඩලප්පටිච්ඡාදනමත්තස්සෙව කරණං පරිමාණසන්තොසො නාම.

Making a robe just sufficient to cover the three circles (the navel and the two knees) is called contentment with measure.

චීවරකරණත්ථාය පන මනාපසුත්තං පරියෙසිස්සාමීති අවිචාරෙත්වා රථිකාදීසු වා දෙවට්ඨානෙ වා ආහරිත්වා පාදමූලෙ වා ඨපිතං යංකිඤ්චිදෙව සුත්තං ගහෙත්වා කරණං සුත්තසන්තොසො නාම.

For the purpose of making a robe, not wandering about thinking, 'I will search for pleasing thread,' but taking any thread whatsoever that has been placed on streets, at shrines, or at one's feet, and making the robe, is called contentment with thread.

කුසිබන්ධනකාලෙ [Pg.195] පන අඞ්ගුලමත්තෙ සත්තවාරෙ න විජ්ඣිතබ්බං, එවං කරොන්තස්ස හි යො භික්ඛු සහායො න හොති, තස්ස වත්තභෙදොපි නත්ථි. තිවඞ්ගුලමත්තෙ පන සත්තවාරෙ විජ්ඣිතබ්බං, එවං කරොන්තස්ස මග්ගපටිපන්නෙනාපි සහායෙන භවිතබ්බං. යො න හොති, තස්ස වත්තභෙදො. අයං සිබ්බනසන්තොසො නාම.

When sewing the border, one should not pierce seven times within a finger's breadth. Indeed, for a monk who acts thus, there is no breach of duty even if he has no companion. However, one may pierce seven times within three fingers' breadth; for one who does so, there must be a companion, even one who is on a journey. If there is no companion, there is a breach of duty. This is called contentment with sewing.

රජන්තෙන පන කාළකච්ඡකාදීනි පරියෙසන්තෙන න රජිතබ්බං. සොමවක්කලාදීසු යං ලභති, තෙන රජිතබ්බං. අලභන්තෙන පන මනුස්සෙහි අරඤ්ඤෙ වාකං ගහෙත්වා ඡඩ්ඩිතරජනං වා භික්ඛූහි පචිත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං වා ගහෙත්වා රජිතබ්බං, අයං රජනසන්තොසො නාම.

One who is dyeing should not do so by searching for dyes like black wax and so on. One should dye with whatever one gets from Soma bark and so on. If not obtaining any, one should dye after taking either dye discarded by people, bark from the forest, or the dregs discarded by monks after boiling dye. This is called contentment with dyeing.

නීලකද්දමකාළසාමෙසු යංකිඤ්චි ගහෙත්වා හත්ථිපිට්ඨෙ නිසින්නස්ස පඤ්ඤායමානකපකරණං කප්පසන්තොසො නාම.

Taking anything from among blue-green mud, black mud, or dark colors, and making a disfigurement mark (kappabindu) that is discernible to one seated on an elephant's back, is called contentment with the disfigurement mark.

හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනමත්තවසෙන පරිභුඤ්ජනං පරිභොගසන්තොසො නාම.

Using a robe only to the extent of covering the private parts which are a basis for shame is called contentment with use.

දුස්සං පන ලභිත්වා සුත්තං වා සූචිං වා කාරකං වා අලභන්තෙන ඨපෙතුං වට්ටති, ලභන්තෙන න වට්ටති. කතම්පි සචෙ අන්තෙවාසිකාදීනං දාතුකාමො හොති, තෙ ච අසන්නිහිතා යාව ආගමනා ඨපෙතුං වට්ටති. ආගතමත්තෙසු දාතබ්බං. දාතුං අසක්කොන්තෙන අධිට්ඨාතබ්බං. අඤ්ඤස්මිං චීවරෙ සති පච්චත්ථරණම්පි අධිට්ඨාතුං වට්ටති. අනධිට්ඨිතමෙව හි සන්නිධි හොති. අධිට්ඨිතං න හොතීති මහාසීවත්ථෙරො ආහ. අයං සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො නාම.

Having obtained cloth but not obtaining thread, a needle, or a maker, it is allowable for one to set it aside; for one who does obtain them, it is not allowable. Even if a robe is already made, if one wishes to give it to pupils and others, and they are not nearby, it is allowable to keep it until their arrival. Upon their arrival, it should be given. If unable to give it, it should be determined. If another robe is available, it is allowable to determine even a bedspread. For it is an undetermined robe that is considered stored; a determined one is not—so said the great elder Sīva. This is called contentment in avoiding hoarding.

විස්සජ්ජන්තෙන පන න මුඛං ඔලොකෙත්වා දාතබ්බං. සාරණීයධම්මෙ ඨත්වා විස්සජ්ජිතබ්බන්ති අයං විස්සජ්ජනසන්තොසො නාම.

When giving away, however, one should not give while looking at the recipient's face. One should give away while established in the qualities that are to be remembered with cordiality. This is called contentment in giving away.

චීවරපටිසංයුත්තානි ධුතඞ්ගානි නාම පංසුකූලිකඞ්ගඤ්චෙව තෙචීවරිකඞ්ගඤ්ච. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගතො වෙදිතබ්බා. ඉති චීවරසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි ද්වෙ ධුතඞ්ගානි ගොපෙති. ඉමානි ගොපෙන්තො චීවරසන්තොසමහාඅරියවංසෙන සන්තුට්ඨො හොති.

The ascetic practices connected with robes are the rag-robe practice and the three-robe practice. Their detailed explanation should be known from the Visuddhimagga. Thus, a monk fulfilling the great noble lineage of contentment with robes protects these two ascetic practices. By protecting these, one is content by means of the great noble lineage of contentment with robes.

වණ්ණවාදීති එකො සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං න කථෙති, එකො න සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති, එකො [Pg.196] නෙව සන්තුට්ඨො හොති, න සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති, එකො සන්තුට්ඨො චෙව හොති, සන්තොසස්ස ච වණ්ණං කථෙති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදී’’ති වුත්තං.

Regarding 'one who speaks in praise': one person is content but does not speak in praise of contentment; one is not content but speaks in praise of contentment; one is neither content nor speaks in praise of contentment; one is both content and speaks in praise of contentment. To show this last one, it was said: 'and one who speaks in praise of contentment with whatever robe.'

අනෙසනන්ති දූතෙය්‍යපහිනගමනානුයොගප්පභෙදං නානප්පකාරං අනෙසනං. අප්පතිරූපන්ති අයුත්තං. අලද්ධා චාති අලභිත්වා. යථා එකච්චො ‘‘කථං නු ඛො චීවරං ලභිස්සාමී’’ති. පුඤ්ඤවන්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං එකතො හුත්වා කොහඤ්ඤං කරොන්තො උත්තසති පරිතසති, සන්තුට්ඨො භික්ඛු එවං අලද්ධා චීවරං න පරිතසති. ලද්ධා චාති ධම්මෙන සමෙන ලභිත්වා. අගධිතොති විගතලොභගිද්ධො. අමුච්ඡිතොති අධිමත්තතණ්හාය මුච්ඡං අනාපන්නො. අනජ්ඣාපන්නොති තණ්හාය අනොත්ථතො අපරියොනද්ධො. ආදීනවදස්සාවීති අනෙසනාපත්තියඤ්ච ගෙධිතපරිභොගෙ ච ආදීනවං පස්සමානො. නිස්සරණපඤ්ඤොති ‘‘යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායා’’ති වුත්තං නිස්සරණමෙව පජානන්තො.

Unrighteous seeking: various kinds of unrighteous seeking, such as the practice of going on errands as a messenger. Improper: that is, unsuitable. Not having obtained: that is, without having obtained. Just as a certain one, associating with monks of great merit and practicing deceit, becomes agitated and anxious, thinking, 'How indeed shall I obtain a robe?', a contented monk, not having obtained a robe, does not become anxious in this way. Having obtained: that is, having obtained it righteously and equitably. Not greedy: that is, free from the greed of covetousness. Not infatuated: that is, not having fallen into delusion through excessive craving. Not overwhelmed: that is, not being overcome or enveloped by craving. Seeing the danger: that is, seeing the danger in the offense of unrighteous seeking and in greedy consumption. Possessing the wisdom of escape: that is, understanding the escape itself as stated: 'just for warding off the cold...'

ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියාති යෙන කෙනචි චීවරෙන සන්තුට්ඨියා. නෙවත්තානුක්කංසෙතීති ‘‘අහං පංසුකූලිකො මයා උපසම්පදමාළෙයෙව පංසුකූලිකඞ්ගං ගහිතං, කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති අත්තුක්කංසනං න කරොති. න පරං වම්භෙතීති ‘‘ඉමෙ පනඤ්ඤෙ භික්ඛූ න පංසුකූලිකා’’ති වා ‘‘පංසුකූලිකඞ්ගමත්තම්පි එතෙසං නත්ථී’’ති වා එවං පරං න වම්භෙති. යො හි තත්ථ දක්ඛොති යො තස්මිං චීවරසන්තොසෙ, වණ්ණවාදාදීසු වා දක්ඛො ඡෙකො බ්‍යත්තො. අනලසොති සාතච්චකිරියාය ආලසියවිරහිතො. සම්පජානො පටිස්සතොති සම්පජානපඤ්ඤාය චෙව සතියා ච යුත්තො. අරියවංසෙ ඨිතොති අරියවංසෙ පතිට්ඨිතො.

Contentment with whatever robe: that is, contentment with any robe whatsoever. He does not exalt himself: that is, he does not engage in self-praise, thinking, 'I am a wearer of rag-robes; I undertook the rag-robe practice right at my ordination platform; who is there like me?' He does not disparage others: that is, he does not disparage others by thinking, 'These other monks are not wearers of rag-robes,' or 'They do not even have the rag-robe practice.' Whoever is skilled therein: that is, whoever is skilled, clever, and accomplished in that contentment with robes, or in speaking in praise, and so on. Not lazy: that is, devoid of laziness in continuous practice. Clearly comprehending and mindful: that is, endowed with the wisdom of clear comprehension and with mindfulness. Established in the noble lineage: that is, established in the noble lineage.

ඉතරීතරෙන පිණ්ඩපාතෙනාති යෙන කෙනචි පිණ්ඩපාතෙන. එත්ථාපි පිණ්ඩපාතො ජානිතබ්බො. පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තං ජානිතබ්බං, පිණ්ඩපාතසන්තොසො ජානිතබ්බො, පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තං ධුතඞ්ගං ජානිතබ්බං. තත්ථ පිණ්ඩපාතොති ‘‘ඔදනො, කුම්මාසො, සත්තු, මච්ඡො, මංසං, ඛීරං, දධි, සප්පි, නවනීතං, තෙලං, මධු, ඵාණිතං, යාගු, ඛාදනීයං, සායනීයං, ලෙහනීය’’න්ති සොළස පිණ්ඩපාතා.

With whatever almsfood: that is, with any almsfood whatsoever. Here too, almsfood should be known. The field of almsfood should be known, contentment with almsfood should be known, and the ascetic practice associated with almsfood should be known. Therein, almsfood: 'cooked rice, barley-meal, flour, fish, meat, milk, curd, ghee, fresh butter, oil, honey, molasses, rice gruel, hard food, tastable food, lickable food'—these are the sixteen almsfoods.

පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තන්ති [Pg.197] සඞ්ඝභත්තං, උද්දෙසභත්තං, නිමන්තනං, සලාකභත්තං, පක්ඛිකං, උපොසථිකං, පාටිපදිකං, ආගන්තුකභත්තං, ගමිකභත්තං, ගිලානභත්තං, ගිලානුපට්ඨාකභත්තං, ධුරභත්තං, කුටිභත්තං, වාරභත්තං, විහාරභත්තන්ති පන්නරස පිණ්ඩපාතක්ඛෙත්තානි.

The field of almsfood: food for the Sangha, designated food, food from an invitation, food distributed by ticket, fortnightly food, Uposatha-day food, first-day food, food for visiting monks, food for travelling monks, food for the sick, food for those attending the sick, food from a fixed donation point, food for a specific dwelling, food offered by turns, and food for a monastery—these are the fifteen fields of almsfood.

පිණ්ඩපාතසන්තොසොති පිණ්ඩපාතෙ විතක්කසන්තොසො, ගමනසන්තොසො, පරියෙසනසන්තොසො පටිලාභසන්තොසො, පටිග්ගහණසන්තොසො, මත්තප්පටිග්ගහණසන්තොසො, ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො, යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසො, උපකාරසන්තොසො, පරිමාණසන්තොසො, පරිභොගසන්තොසො, සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො, විස්සජ්ජනසන්තොසොති පන්නරස සන්තොසා.

Contentment with almsfood: contentment in thought, contentment in going, contentment in seeking, contentment in acquisition, contentment in acceptance, contentment in accepting a measured amount, contentment in avoiding greediness, contentment with what is obtained, contentment according to one's strength, contentment with what is suitable, contentment in helpfulness, contentment in measure, contentment in consumption, contentment in avoiding hoarding, and contentment in giving away—these are the fifteen kinds of contentment.

තත්ථ සාදකො භික්ඛු මුඛං ධොවිත්වා විතක්කෙති. පිණ්ඩපාතිකෙන පන ගණෙන සද්ධිං චරතා සායං ථෙරූපට්ඨානකාලෙ ‘‘ස්වෙ කත්ථ පිණ්ඩාය චරිස්සාමාති අසුකගාමෙ, භන්තෙ’’ති, එත්තකං චින්තෙත්වා තතො පට්ඨාය න විතක්කෙතබ්බං. එකචාරිකෙන විතක්කමාළකෙ ඨත්වා විතක්කෙතබ්බං. තතො පරං විතක්කෙන්තො අරියවංසා චුතො හොති පරිබාහිරො. අයං විතක්කසන්තොසො නාම.

Therein, a monk who is pleased with offerings washes his face and reflects. However, for an alms-goer wandering with a group, in the evening at the time of attending on the elders, one should think only this much: 'Tomorrow, where shall we wander for alms? In such-and-such a village, venerable sir.' From then on, one should not reflect further. A solitary wanderer should stand on the reflection-terrace and reflect. One who reflects beyond that falls from the noble lineage and becomes an outsider. This is called contentment in thought.

පිණ්ඩාය පවිසන්තෙන ‘‘කුහිං ලභිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙන ගන්තබ්බං. අයං ගමනසන්තොසො නාම.

When entering for alms, one should not think, 'Where will I receive it?' but should go with the meditation subject as one's focus. This is called contentment in going.

පරියෙසන්තෙන යං වා තං වා අගහෙත්වා ලජ්ජිං පෙසලමෙව ගහෙත්වා පරියෙසිතබ්බං. අයං පරියෙසනසන්තොසො නාම.

When seeking, one should not take just anyone as a companion, but should seek only with one who is conscientious and amiable. This is called contentment in seeking.

දූරතොව ආහරියමානං දිස්වා ‘‘එතං මනාපං, එතං අමනාප’’න්ති චිත්තං න උප්පාදෙතබ්බං. අයං පටිලාභසන්තොසො නාම.

Seeing almsfood being brought even from afar, one should not give rise to the thought, 'This is agreeable, this is disagreeable.' This is called contentment in acquisition.

‘‘ඉමං මනාපං ගණ්හිස්සාමි, ඉමං අමනාපං න ගණ්හිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා යංකිඤ්චි යාපනමත්තං ගහෙතබ්බමෙව, අයං පටිග්ගහණසන්තොසො නාම.

Without thinking, 'I will take this agreeable almsfood, I will not take this disagreeable almsfood,' one should take whatever is merely sufficient for sustenance. This is called contentment with acceptance.

එත්ථ පන දෙය්‍යධම්මො බහු, දායකො අප්පං දාතුකාමො, අප්පං ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, පමාණෙනෙව ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො න බහු, දායකොපි අප්පං දාතුකාමො, අප්පං ගහෙතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො න බහු, දායකො පන බහුං දාතුකාමො, පමාණෙන ගහෙතබ්බං. පටිග්ගහණස්මිඤ්හි [Pg.198] මත්තං අජානන්තො මනුස්සානං පසාදං මක්ඛෙති, සද්ධාදෙය්‍යං විනිපාතෙති, සාසනං න කරොති, විජාතමාතුයාපි චිත්තං ගහෙතුං න සක්කොති. ඉති මත්තං ජානිත්වාව පටිග්ගහෙතබ්බන්ති අයං මත්තප්පටිග්ගහණසන්තොසො නාම.

Here, if the offering is abundant but the donor wishes to give only a little, a little should be accepted. If the offering is abundant and the donor also wishes to give much, one should accept only a measured amount. If the offering is not abundant and the donor also wishes to give only a little, a little should be accepted. If the offering is not abundant but the donor wishes to give much, one should accept a measured amount. For in receiving, one who does not know moderation spoils people’s faith, ruins the donation given in faith, does not follow the teaching, and cannot even win the heart of one's own mother. Thus, one should receive only after knowing moderation. This is called contentment with measured acceptance.

සද්ධකුලානියෙව අගන්ත්වා ද්වාරප්පටිපාටියා ගන්තබ්බං. අයං ලොලුප්පවිවජ්ජනසන්තොසො නාම. යථාලාභසන්තොසාදයො චීවරෙ වුත්තනයා එව.

One should not go only to families of faith, but should proceed in sequence from door to door. This is called contentment with avoiding covetousness. Contentment with what is obtained, and so on, is just as stated in the section on robes.

පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං අනුපාලෙස්සාමීති එවං උපකාරං ඤත්වා පරිභුඤ්ජනං උපකාරසන්තොසො නාම.

Consuming after having understood the benefit thus, 'Having consumed the almsfood, I will maintain the ascetic's duties,' is called contentment with the benefit.

පත්තං පූරෙත්වා ආනීතං න පටිග්ගහෙතබ්බං, අනුපසම්පන්නෙ සති තෙන ගාහාපෙතබ්බං, අසති හරාපෙත්වා පටිග්ගහණමත්තං ගහෙතබ්බං. අයං පරිමාණසන්තොසො නාම.

A bowl that has been brought full should not be accepted; if a non-ordained person is present, it should be caused to be taken by them; if not, after having some removed, only an amount suitable for acceptance should be taken. This is called contentment with measure.

‘‘ජිඝච්ඡාය පටිවිනොදනං ඉදමෙත්ථ නිස්සරණ’’න්ති එවං පරිභුඤ්ජනං පරිභොගසන්තොසො නාම.

Consuming thus, 'The dispelling of hunger is the escape in this'—such consumption is called contentment with consumption.

නිදහිත්වා න පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති අයං සන්නිධිපරිවජ්ජනසන්තොසො නාම.

One should not consume what has been stored away. This is called contentment with avoiding hoarding.

මුඛං අනොලොකෙත්වා සාරණීයධම්මෙ ඨිතෙන විස්සජ්ජෙතබ්බං. අයං විස්සජ්ජනසන්තොසො නාම.

Without looking at the face, one established in qualities conducive to harmony should give it away. This is called contentment with giving away.

පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තානි පන පඤ්ච ධුතඞ්ගානි – පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං, සපදානචාරිකඞ්ගං, එකාසනිකඞ්ගං, පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගං, ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගන්ති. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා. ඉති පිණ්ඩපාතසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ගොපෙති. ඉමානි ගොපෙන්තො පිණ්ඩපාතසන්තොසමහාඅරියවංසෙන සන්තුට්ඨො හොති. ‘‘වණ්ණවාදී’’තිආදීනි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

Connected with almsfood, moreover, are five ascetic practices: the alms-goer's practice, the house-to-house-goer's practice, the one-sessioner's practice, the bowl-food-eater's practice, and the no-after-food-eater's practice. Their detailed explanation is given in the Visuddhimagga. Thus, a monk fulfilling the great noble lineage of contentment with almsfood protects these five ascetic practices. By protecting these, he is content through the great noble lineage of contentment with almsfood. The terms 'speaking in praise,' etc., should be understood in the same way as previously explained.

සෙනාසනෙනාති ඉධ සෙනාසනං ජානිතබ්බං, සෙනාසනක්ඛෙත්තං ජානිතබ්බං, සෙනාසනසන්තොසො ජානිතබ්බො, සෙනාසනපටිසංයුත්තං ධුතඞ්ගං ජානිතබ්බං. තත්ථ සෙනාසනන්ති මඤ්චො, පීඨං, භිසි, බිම්බොහනං, විහාරො, අඩ්ඪයොගො, පාසාදො, හම්මියං, ගුහා, ලෙණං, අට්ටො, මාළො[Pg.199], වෙළුගුම්බො, රුක්ඛමූලං, යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්තීති ඉමානි පන්නරස සෙනාසනානි.

Regarding 'with the dwelling place': Here, the dwelling place should be known, the field of the dwelling place should be known, contentment with the dwelling place should be known, and the ascetic practice associated with the dwelling place should be known. Therein, 'dwelling place' means: a couch, a chair, a mattress, a bolster, a monastery, a lean-to, a mansion, an upper chamber, a cave, a rock-shelter, a watchtower, a hall, a bamboo grove, the root of a tree, or wherever else monks retire. These are the fifteen kinds of dwelling places.

සෙනාසනක්ඛෙත්තන්ති ‘‘සඞ්ඝතො වා ගණතො වා ඤාතිතො වා මිත්තතො වා අත්තනො වා ධනෙන පංසුකූලං වා’’ති ඡ ඛෙත්තානි.

The field of the dwelling place means: 'from the Sangha, or from a group, or from relatives, or from friends, or with one's own wealth, or ownerless'—these are the six fields.

සෙනාසනසන්තොසොති සෙනාසනෙ විතක්කසන්තොසාදයො පන්නරස සන්තොසා. තෙ පිණ්ඩපාතෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සෙනාසනපටිසංයුත්තානි පන පඤ්ච ධුතඞ්ගානි – ආරඤ්ඤිකඞ්ගං, රුක්ඛමූලිකඞ්ගං, අබ්භොකාසිකඞ්ගං, සොසානිකඞ්ගං, යථාසන්තතිකඞ්ගන්ති. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා. ඉති සෙනාසනසන්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි පඤ්ච ධුතඞ්ගානි ගොපෙති. ඉමානි ගොපෙන්තො සෙනාසනසන්තොසමහාඅරියවංසෙන සන්තුට්ඨො හොති.

Contentment with the dwelling place refers to the fifteen kinds of contentment, such as contentment with initial thought regarding the dwelling place. These should be understood in the same way as described for almsfood. Connected with the dwelling place are five ascetic practices: the forest-dweller's practice, the tree-root-dweller's practice, the open-air-dweller's practice, the charnel-ground-dweller's practice, and the any-lodging-user's practice. Their detailed explanation is given in the Visuddhimagga. Thus, a monk fulfilling the great noble lineage of contentment with the dwelling place protects these five ascetic practices. By protecting them, he is content through the great noble lineage of contentment with the dwelling place.

ගිලානපච්චයො පන පිණ්ඩපාතෙයෙව පවිට්ඨො. තත්ථ යථාලාභයථාබලයථාසාරුප්පසන්තොසෙනෙව සන්තුස්සිතබ්බං. නෙසජ්ජිකඞ්ගං භාවනාරාමඅරියවංසං භජති. වුත්තම්පි චෙතං –

Requisites for the sick, however, are included within almsfood itself. There, one should be content simply through contentment with what is obtained, contentment according to one's strength, and contentment according to suitability. The sitter's practice pertains to the noble lineage of delighting in development. And this was also said:

‘‘පඤ්ච සෙනාසනෙ වුත්තා, පඤ්ච ආහාරනිස්සිතා;

එකො වීරියසංයුත්තො, ද්වෙ ච චීවරනිස්සිතා’’ති.

"Five are stated regarding the dwelling place, five are dependent on food; one is connected with energy, and two are dependent on robes."

ඉති ආයස්මා ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරො පථවිං පත්ථරමානො විය සාගරකුච්ඡිං පූරයමානො විය ආකාසං විත්ථාරයමානො විය ච පඨමං චීවරසන්තොසං අරියවංසං කථෙත්වා චන්දං උට්ඨාපෙන්තො විය සූරියං උල්ලඞ්ඝෙන්තො විය ච දුතියං පිණ්ඩපාතසන්තොසං කථෙත්වා සිනෙරුං උක්ඛිපෙන්තො විය තතියං සෙනාසනසන්තොසං අරියවංසං කථෙත්වා ඉදානි සහස්සනයප්පටිමණ්ඩිතං චතුත්ථං භාවනාරාමං අරියවංසං කථෙතුං පුන චපරං ආවුසො භික්ඛු පහානාරාමො හොතීති දෙසනං ආරභි.

Thus, the venerable General of the Dhamma, the elder Sāriputta, as if spreading out the earth, as if filling the belly of the ocean, and as if expanding the sky, first taught the noble lineage of contentment with robes. Then, as if causing the moon to rise and as if making the sun leap across the sky, he taught the second, contentment with almsfood. Next, as if lifting up Mount Sineru, he taught the third noble lineage, contentment with the dwelling place. Now, to teach the fourth noble lineage, delighting in development, which is adorned with a thousand methods, he began the discourse: 'Furthermore, friends, a monk delights in abandoning...'

තත්ථ ආරමනං ආරාමො, අභිරතීති අත්ථො. පඤ්චවිධෙ පහානෙ ආරාමො අස්සාති පහානාරාමො. කාමච්ඡන්දං පජහන්තො රමති, නෙක්ඛම්මං භාවෙන්තො රමති, බ්‍යාපාදං පජහන්තො රමති…පෙ… සබ්බකිලෙසෙ පජහන්තො රමති, අරහත්තමග්ගං භාවෙන්තො රමතීති එවං පහානෙ රතොති පහානරතො[Pg.200]. වුත්තනයෙනෙව භාවනාය ආරාමො අස්සාති භාවනාරාමො. භාවනාය රතොති භාවනාරතො.

Herein, delighting (`āramanaṃ`) is `ārāma`; the meaning is 'delight' (`abhirati`). Because he has delight (`ārāma`) in the fivefold abandoning, he is one who delights in abandoning (`pahānārāmo`). He delights while abandoning sensual desire; he delights while developing renunciation. He delights while abandoning ill will… he delights while abandoning all defilements; he delights while developing the path to Arahantship. In this way, because he is fond of (`rato`) abandoning, he is one fond of abandoning (`pahānarato`). By the same method, because he has delight (`ārāma`) in development, he is one who delights in development (`bhāvanārāmo`). Because he is fond of (`rato`) development, he is one fond of development (`bhāvanārato`).

ඉමෙසු පන චතූසු අරියවංසෙසු පුරිමෙහි තීහි තෙරසන්නං ධුතඞ්ගානං චතුපච්චයසන්තොසස්ස ච වසෙන සකලං විනයපිටකං කථිතං හොති. භාවනාරාමෙන අවසෙසං පිටකද්වයං. ඉමං පන භාවනාරාමතං අරියවංසං කථෙන්තෙන භික්ඛුනා පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියා කථෙතබ්බො. දීඝනිකායෙ දසුත්තරසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො. මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො. අභිධම්මෙ නිද්දෙසපරියායෙන කථෙතබ්බො.

Now, among these four noble lineages, by way of the first three—the thirteen ascetic practices and contentment with the four requisites—the entire Vinaya Piṭaka is spoken of. By way of delighting in development, the remaining two Piṭakas are spoken of. Now, when a bhikkhu is explaining this noble lineage of delighting in development, it should be explained in the Paṭisambhidāmagga by way of the Pāḷi on renunciation; in the Dīghanikāya by way of the Dasuttara Suttanta exposition; in the Majjhimanikāya by way of the Satipaṭṭhāna Suttanta exposition; and in the Abhidhamma by way of the Niddesa exposition.

තත්ථ පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියාති සො නෙක්ඛම්මං භාවෙන්තො රමති, කාමච්ඡන්දං පජහන්තො රමති. අබ්‍යාපාදං බ්‍යාපාදං. ආලොකසඤ්ඤං, ථිනමිද්ධං. අවික්ඛෙපං උද්ධච්චං. ධම්මවවත්ථානං, විචිකිච්ඡං. ඤාණං, අවිජ්ජං. පාමොජ්ජං, අරතිං. පඨමං ඣානං, පඤ්ච නීවරණෙ. දුතියං ඣානං, විතක්කවිචාරෙ. තතියං ඣානං, පීතිං. චතුත්ථං ඣානං, සුඛදුක්ඛෙ. ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තිං භාවෙන්තො රමති, රූපසඤ්ඤං පටිඝසඤ්ඤං නානත්තසඤ්ඤං පජහන්තො රමති. විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං භාවෙන්තො රමති, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤං පජහන්තො රමති.

Therein, as for 'in the Paṭisambhidāmagga by way of the Pāḷi on renunciation': He delights in developing renunciation; he delights in abandoning sensual desire. He delights in developing non-ill will; he delights in abandoning ill will. He delights in developing the perception of light; he delights in abandoning sloth and torpor. He delights in developing non-distraction; he delights in abandoning restlessness. He delights in developing the analysis of phenomena; he delights in abandoning doubt. He delights in developing knowledge; he delights in abandoning ignorance. He delights in developing gladness; he delights in abandoning discontent. He delights in developing the first jhāna; he delights in abandoning the five hindrances. He delights in developing the second jhāna; he delights in abandoning initial and sustained application of mind. He delights in developing the third jhāna; he delights in abandoning rapture. He delights in developing the fourth jhāna; he delights in abandoning pleasure and pain. He delights in developing the attainment of the base of infinite space; he delights in abandoning the perception of form, the perception of resistance, and the perception of diversity. He delights in developing the attainment of the base of infinite consciousness… and so on… he delights in developing the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception; he delights in abandoning the perception of the base of nothingness.

අනිච්චානුපස්සනං භාවෙන්තො රමති, නිච්චසඤ්ඤං පජහන්තො රමති. දුක්ඛානුපස්සනං, සුඛසඤ්ඤං. අනත්තානුපස්සනං, අත්තසඤ්ඤං. නිබ්බිදානුපස්සනං, නන්දිං. විරාගානුපස්සනං, රාගං. නිරොධානුපස්සනං, සමුදයං. පටිනිස්සග්ගානුපස්සනං, ආදානං. ඛයානුපස්සනං, ඝනසඤ්ඤං. වයානුපස්සනං, ආයූහනං. විපරිණාමානුපස්සනං, ධුවසඤ්ඤං. අනිමිත්තානුපස්සනං, නිමිත්තං. අපණිහිතානුපස්සනං, පණිධිං. සුඤ්ඤතානුපස්සනං අභිනිවෙසං. අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනං, සාරාදානාභිනිවෙසං. යථාභූතඤාණදස්සනං, සම්මොහාභිනිවෙසං. ආදීනවානුපස්සනං, ආලයාභිනිවෙසං. පටිසඞ්ඛානුපස්සනං, අප්පටිසඞ්ඛං. විවට්ටානුපස්සනං, සංයොගාභිනිවෙසං. සොතාපත්තිමග්ගං, දිට්ඨෙකට්ඨෙ කිලෙසෙ. සකදාගාමිමග්ගං, ඔළාරිකෙ කිලෙසෙ. අනාගාමිමග්ගං, අණුසහගතෙ කිලෙසෙ. අරහත්තමග්ගං භාවෙන්තො රමති, සබ්බකිලෙසෙ පජහන්තො රමතීති එවං පටිසම්භිදාමග්ගෙ නෙක්ඛම්මපාළියා කථෙතබ්බො.

He delights in developing the contemplation of impermanence; he delights in abandoning the perception of permanence. He delights in developing the contemplation of suffering; he delights in abandoning the perception of pleasure. He delights in developing the contemplation of non-self; he delights in abandoning the perception of self. He delights in developing the contemplation of disenchantment; he delights in abandoning delight. He delights in developing the contemplation of dispassion; he delights in abandoning passion. He delights in developing the contemplation of cessation; he delights in abandoning the origin. He delights in developing the contemplation of relinquishment; he delights in abandoning grasping. He delights in developing the contemplation of destruction; he delights in abandoning the perception of compactness. He delights in developing the contemplation of passing away; he delights in abandoning striving. He delights in developing the contemplation of change; he delights in abandoning the perception of stability. He delights in developing the contemplation of the signless; he delights in abandoning the sign. He delights in developing the contemplation of the desireless; he delights in abandoning desire. He delights in developing the contemplation of emptiness; he delights in abandoning adherence. He delights in developing insight into phenomena with higher wisdom; he delights in abandoning adherence to grasping at an essence. He delights in developing the knowledge and vision of things as they are; he delights in abandoning adherence through delusion. He delights in developing the contemplation of danger; he delights in abandoning adherence through attachment. He delights in developing the contemplation of reflection; he delights in abandoning non-reflection. He delights in developing the contemplation of turning away; he delights in abandoning adherence to the fetters. He delights in developing the path of stream-entry; he delights in abandoning the defilements unified with wrong view. He delights in developing the path of once-returning; he delights in abandoning the gross defilements. He delights in developing the path of non-returning; he delights in abandoning the subtle defilements. He delights in developing the path of arahantship; he delights in abandoning all defilements. Thus it should be explained in the Paṭisambhidāmagga by way of the Pāḷi on renunciation.

දීඝනිකායෙ [Pg.201] දසුත්තරසුත්තන්තපරියායෙනාති එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති, එකං ධම්මං පජහන්තො රමති…පෙ… දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති, දස ධම්මෙ පජහන්තො රමති. කතමං එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති? කායගතාසතිං සාතසහගතං. ඉමං එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති. කතමං එකං ධම්මං පජහන්තො රමති? අස්මිමානං. ඉමං එකං ධම්මං පජහන්තො රමති. කතමෙ ද්වෙ ධම්මෙ…පෙ… කතමෙ දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති? දස කසිණායතනානි. ඉමෙ දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති. කතමෙ දස ධම්මෙ පජහන්තො රමති? දස මිච්ඡත්තෙ. ඉමෙ දස ධම්මෙ පජහන්තො රමති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතීති එවං දීඝනිකායෙ දසුත්තරසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො.

As for 'in the Dīghanikāya by way of the Dasuttara Suttanta exposition': 'He delights in developing one thing; he delights in abandoning one thing… and so on… he delights in developing ten things; he delights in abandoning ten things. Developing which one thing does he delight? Mindfulness directed to the body, accompanied by pleasure. He delights in developing this one thing. Abandoning which one thing does he delight? The conceit "I am". He delights in abandoning this one thing. Developing which two things… and so on… developing which ten things does he delight? The ten kasiṇa bases. He delights in developing these ten things. Abandoning which ten things does he delight? The ten wrongnesses. He delights in abandoning these ten things. Thus, O bhikkhus, a bhikkhu is one who delights in development.' Thus it should be explained in the Dīghanikāya by way of the Dasuttara Suttanta exposition.

මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානසුත්තන්තපරියායෙනාති එකායනො, භික්ඛවෙ, මග්ගො සත්තානං විසුද්ධියා, සොකපරිදෙවානං සමතික්කමාය, දුක්ඛදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමාය, ඤායස්ස අධිගමාය, නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති… වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී… චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී… ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී… ‘අත්ථි ධම්මා’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොති භාවනාරතො, පහානාරාමො හොති පහානරතො. පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ගච්ඡන්තො වා ගච්ඡාමීති පජානාති…පෙ… පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං…පෙ… පූතීනි චුණ්ණකජාතානි. සො ඉමමෙව කායං උපසංහරති, අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතොති. ඉති අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතීති එවං මජ්ඣිමනිකායෙ සතිපට්ඨානසුත්තන්තපරියායෙන කථෙතබ්බො.

As for 'in the Majjhimanikāya by way of the Satipaṭṭhāna Suttanta exposition': 'This is the direct path, O bhikkhus, for the purification of beings, for the overcoming of sorrow and lamentation, for the disappearance of pain and grief, for the attainment of the true way, for the realization of Nibbāna—namely, the four establishments of mindfulness. What four? Here, O bhikkhus, a bhikkhu dwells contemplating the body in the body… contemplating feelings in feelings… contemplating mind in mind… contemplating phenomena in phenomena… Or his mindfulness is established with the thought, “Phenomena exist,” to the extent necessary for bare knowledge and continuous mindfulness. And he dwells independently, not clinging to anything in the world. In this way too, O bhikkhus, a bhikkhu is one who delights in development, is fond of development; he is one who delights in abandoning, is fond of abandoning. Furthermore, O bhikkhus, a bhikkhu, when walking, knows, "I am walking"… and so on… Furthermore, O bhikkhus, a bhikkhu might see a body discarded in a charnel ground… and so on… bones, putrid, that have become powder. He compares it with this very body, thinking: "This body, too, has such a nature, will become like that, has not gone beyond that." Thus he dwells contemplating the body in the body internally… and so on… In this way too, O bhikkhus, a bhikkhu is one who delights in development.' Thus it should be explained in the Majjhimanikāya by way of the Satipaṭṭhāna Suttanta exposition.

අභිධම්මෙ නිද්දෙසපරියායෙනාති සබ්බෙපි සඞ්ඛතෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතො ගණ්ඩතො…පෙ… සංකිලෙසිකධම්මතො පස්සන්තො රමති. අයං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතීති එවං නිද්දෙසපරියායෙන කථෙතබ්බො.

As for 'in the Abhidhamma by way of the Niddesa exposition': 'He delights in seeing all conditioned things as impermanent, as suffering, as a disease, as a boil… and so on… as a state subject to defilement. This, O bhikkhus, is a bhikkhu who delights in development.' Thus it should be explained by way of the Niddesa exposition.

නෙව අත්තානුක්කංසෙතීති අජ්ජ මෙ සට්ඨි වා සත්තති වා වස්සානි අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති විපස්සනාය කම්මං කරොන්තස්ස, කො මයා සදිසො අත්ථීති එවං අත්තුක්කංසනං න කරොති. න පරං වම්භෙතීති අනිච්චං දුක්ඛන්ති විපස්සනාමත්තකම්පි නත්ථි, කිං ඉමෙ විස්සට්ඨකම්මට්ඨානා චරන්තීති එවං පරං වම්භනං න කරොති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

He does not praise himself—thinking, 'Today, sixty or seventy years have passed for me while doing the work of insight meditation on impermanence, suffering, and non-self. Who is equal to me?'—he does not engage in self-praise. He does not disparage others—thinking, 'They do not even have mere insight into impermanence and suffering. Why do these monks wander about, having abandoned their meditation subject?'—he does not engage in disparaging others. The rest is as has been stated.

310. පධානානීති [Pg.202] උත්තමවීරියානි. සංවරපධානන්ති චක්ඛාදීනි සංවරන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. පහානපධානන්ති කාමවිතක්කාදයො පජහන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. භාවනාපධානන්ති බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. අනුරක්ඛණාපධානන්ති සමාධිනිමිත්තං අනුරක්ඛන්තස්ස උප්පන්නවීරියං.

310. The endeavors (padhāna) are supreme efforts. The endeavor of restraint (saṃvara-padhāna) is the energy that arises in one who restrains the eye and other senses. The endeavor of abandoning (pahāna-padhāna) is the energy that arises in one who abandons sensual thoughts and the like. The endeavor of development (bhāvanā-padhāna) is the energy that arises in one who develops the enlightenment factors. The endeavor of preservation (anurakkhaṇā-padhāna) is the energy that arises in one who guards the sign of concentration.

විවෙකනිස්සිතන්තිආදීසු විවෙකො විරාගො නිරොධොති තීණිපි නිබ්බානස්ස නාමානි. නිබ්බානඤ්හි උපධිවිවෙකත්තා විවෙකො. තං ආගම්ම රාගාදයො විරජ්ජන්තීති විරාගො. නිරුජ්ඣන්තීති නිරොධො. තස්මා ‘‘විවෙකනිස්සිත’’න්තිආදීසු ආරම්මණවසෙන අධිගන්තබ්බවසෙන වා නිබ්බානනිස්සිතන්ති අත්ථො. වොස්සග්ගපරිණාමින්ති එත්ථ ද්වෙ වොස්සග්ගා පරිච්චාගවොස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො ච. තත්ථ විපස්සනා තදඞ්ගවසෙන කිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච පරිච්චජතීති පරිච්චාගවොස්සග්ගො. මග්ගො ආරම්මණවසෙන නිබ්බානං පක්ඛන්දතීති පක්ඛන්දනවොස්සග්ගො. තස්මා වොස්සග්ගපරිණාමින්ති යථා භාවියමානො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො වොස්සග්ගත්ථාය පරිණමති, විපස්සනාභාවඤ්ච මග්ගභාවඤ්ච පාපුණාති, එවං භාවෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

In such phrases as 'based on seclusion' (vivekanissita), 'seclusion,' 'dispassion,' and 'cessation' are three names for Nibbāna. Indeed, Nibbāna is 'seclusion' because it is secluded from the substrata of existence. Because of it, lust and other defilements fade away; hence it is called 'dispassion.' They cease; hence it is called 'cessation.' Therefore, in such phrases as 'based on seclusion,' the meaning is 'based on Nibbāna,' either by way of object or by way of what is to be attained. Regarding 'maturing for relinquishment' (vossaggapariṇāmi), here there are two kinds of relinquishment: relinquishment by abandonment and relinquishment by plunging. In this context, insight temporarily abandons defilements and aggregates; this is relinquishment by abandonment. The path plunges into Nibbāna as its object; this is relinquishment by plunging. Therefore, 'maturing for relinquishment' means that as the enlightenment factor of mindfulness is developed, it matures for the purpose of relinquishment, attaining both the state of insight and the state of the path. This is the meaning here. This same method applies to the remaining terms.

භද්‍රකන්ති භද්දකං. සමාධිනිමිත්තං වුච්චති අට්ඨිකසඤ්ඤාදිවසෙන අධිගතො සමාධියෙව. අනුරක්ඛතීති සමාධිපරිබන්ධකධම්මෙ රාගදොසමොහෙ සොධෙන්තො රක්ඛති. එත්ථ ච අට්ඨිකසඤ්ඤාදිකා පඤ්චෙව සඤ්ඤා වුත්තා. ඉමස්මිං පන ඨානෙ දසපි අසුභානි විත්ථාරෙත්වා කථෙතබ්බානි. තෙසං විත්ථාරො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තොයෙව.

Bhadraka means auspicious. The sign of concentration (samādhinimitta) is said to be the concentration itself attained by means of the perception of a skeleton and so on. He guards it, purifying it of those phenomena that obstruct concentration—lust, hatred, and delusion. Here, only five perceptions beginning with the skeleton perception are mentioned. However, in this context, all ten kinds of foulness should be explained in detail. Their detailed exposition has indeed been given in the Visuddhimagga.

ධම්මෙ ඤාණන්ති එකපටිවෙධවසෙන චතුසච්චධම්මෙ ඤාණං චතුසච්චබ්භන්තරෙ නිරොධසච්චෙ ධම්මෙ ඤාණඤ්ච. යථාහ – ‘‘තත්ථ කතමං ධම්මෙ ඤාණං? චතූසු මග්ගෙසු චතූසු ඵලෙසු ඤාණ’’න්ති (විභ. 796). අන්වයෙ ඤාණන්ති චත්තාරි සච්චානි පච්චක්ඛතො දිස්වා යථා ඉදානි, එවං අතීතෙපි අනාගතෙපි ඉමෙව පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං, අයමෙව තණ්හා සමුදයසච්චං, අයමෙව නිරොධො නිරොධසච්චං, අයමෙව මග්ගො මග්ගසච්චන්ති එවං තස්ස ඤාණස්ස අනුගතියං ඤාණං. තෙනාහ – ‘‘සො ඉමිනා ධම්මෙන ඤාතෙන දිට්ඨෙන පත්තෙන විදිතෙන පරියොගාළ්හෙන අතීතානාගතෙන නයං නෙතී’’ති. පරියෙ ඤාණන්ති පරෙසං චිත්තපරිච්ඡෙදෙ [Pg.203] ඤාණං. යථාහ – ‘‘තත්ථ කතමං පරියෙ ඤාණං? ඉධ භික්ඛු පරසත්තානං පරපුග්ගලානං චෙතසා චෙතො පරිච්ච ජානාතී’’ති (විභ. 796) විත්ථාරෙතබ්බං. ඨපෙත්වා පන ඉමානි තීණි ඤාණානි අවසෙසං සම්මුතිඤාණං නාම. යථාහ – ‘‘තත්ථ කතමං සම්මුතිඤාණං? ඨපෙත්වා ධම්මෙ ඤාණං ඨපෙත්වා අන්වයෙ ඤාණං ඨපෙත්වා පරිච්ඡෙදෙ ඤාණං අවසෙසං සම්මුතිඤාණ’’න්ති (විභ. 796).

Knowledge in the Dhamma (dhamme ñāṇa) is knowledge in the Dhamma of the Four Truths by means of a single penetration, and also knowledge in the Dhamma that is the Truth of Cessation within the Four Truths. As it is said: 'Herein, what is knowledge in the Dhamma? It is knowledge in the four paths and the four fruits.' Knowledge by inference (anvaye ñāṇa) is the knowledge that follows in conformity with that previous knowledge, whereby having directly seen the Four Truths, one understands that just as now, so too in the past and future: these same five aggregates are the truth of suffering, this same craving is the truth of the origin, this same cessation is the truth of cessation, and this same path is the truth of the path. Therefore, it is said: 'With this Dhamma known, seen, attained, understood, and thoroughly penetrated, he draws an inference regarding the past and future.' Knowledge of others' minds (pariye ñāṇa) is the knowledge of discerning the minds of others. As it is said: 'Herein, what is knowledge of others' minds? Here, a bhikkhu, encompassing mind with mind, knows the minds of other beings, other persons,' which should be elaborated. Setting aside these three kinds of knowledge, the remainder is called conventional knowledge (sammutiñāṇa). As it is said: 'Herein, what is conventional knowledge? Setting aside knowledge in the Dhamma, setting aside knowledge by inference, setting aside knowledge of discerning minds—the remainder is conventional knowledge.'

දුක්ඛෙ ඤාණාදීහි අරහත්තං පාපෙත්වා එකස්ස භික්ඛුනො නිග්ගමනං චතුසච්චකම්මට්ඨානං කථිතං. තත්ථ ද්වෙ සච්චානි වට්ටං, ද්වෙ විවට්ටං, වට්ටෙ අභිනිවෙසො හොති, නො විවට්ටෙ. ද්වීසු සච්චෙසු ආචරියසන්තිකෙ පරියත්තිං උග්ගහෙත්වා කම්මං කරොති, ද්වීසු සච්චෙසු ‘‘නිරොධසච්චං නාම ඉට්ඨං කන්තං මනාපං, මග්ගසච්චං නාම ඉට්ඨං කන්තං මනාප’’න්ති සවනවසෙන කම්මං කරොති. ද්වීසු සච්චෙසු උග්ගහපරිපුච්ඡාසවනධාරණසම්මසනපටිවෙධො වට්ටති, ද්වීසු සවනපටිවෙධො වට්ටති. තීණි කිච්චවසෙන පටිවිජ්ඣති, එකං ආරම්මණවසෙන. ද්වෙ සච්චානි දුද්දසත්තා ගම්භීරානි, ද්වෙ ගම්භීරත්තා දුද්දසානි.

Through knowledge of suffering and so forth, having led a certain bhikkhu to Arahantship, the meditation subject of the Four Truths was taught as his means of release. Herein, two truths are the cycle (vaṭṭa), and two are release from the cycle (vivaṭṭa). There is engagement with the truths of the cycle, but not with the truths of release. Regarding two truths, one undertakes the practice after having learned the scriptures from a teacher. Regarding the other two truths, one undertakes the practice by way of hearing that 'The truth of cessation is desirable, pleasing, and delightful; the truth of the path is desirable, pleasing, and delightful.' For two truths, learning, questioning, hearing, retaining, considering, and penetration are applicable; for the other two, hearing and penetration are applicable. Three truths are penetrated by way of their function, one by way of its object. Two truths are profound because they are difficult to see, and two are difficult to see because they are profound.

සොතාපත්තියඞ්ගාදිචතුක්කවණ්ණනා

The Commentary on the Fourfold Division Beginning with the Factors of Stream-Entry

311. සොතාපත්තියඞ්ගානීති සොතාපත්තියා අඞ්ගානි, සොතාපත්තිමග්ගස්ස පටිලාභකාරණානීති අත්ථො. සප්පුරිසසංසෙවොති බුද්ධාදීනං සප්පුරිසානං උපසඞ්කමිත්වා සෙවනං. සද්ධම්මස්සවනන්ති සප්පායස්ස තෙපිටකධම්මස්ස සවනං. යොනිසොමනසිකාරොති අනිච්චාදිවසෙන මනසිකාරො. ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තීති ලොකුත්තරධම්මස්ස අනුධම්මභූතාය පුබ්බභාගපටිපත්තියා පටිපජ්ජනං.

311. The factors of stream-entry (sotāpattiyaṅgāni) are the constituents of stream-entry; that is, they are the causes for the attainment of the path of stream-entry. Association with good people (sappurisasaṃsevo) means approaching and associating with good people such as the Buddha and others. Listening to the true Dhamma (saddhammassavanaṃ) means listening to the suitable Tipiṭaka Dhamma. Proper attention (yonisomanasikāro) means attention by way of impermanence and so forth. Practice in accordance with the Dhamma (dhammānudhammappaṭipatti) means practicing the preliminary practice that is in accordance with the supramundane Dhamma.

අවෙච්චප්පසාදෙනාති අචලප්පසාදෙන. ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතානි. ඵලධාතුආහාරචතුක්කානි උත්තානත්ථානෙව. අපිචෙත්ථ ලූඛපණීතවත්ථුවසෙන ඔළාරිකසුඛුමතා වෙදිතබ්බා.

Unwavering faith (aveccappasādena) means unshakable faith. The passages beginning with 'Indeed, that Blessed One...' are explained in detail in the Visuddhimagga. The fourfold divisions of fruition, elements, and nutriment are of obvious meaning. Furthermore, here the grossness and subtlety should be understood by way of coarse and fine objects.

විඤ්ඤාණට්ඨිතියොති විඤ්ඤාණං එතාසු තිට්ඨතීති විඤ්ඤාණට්ඨිතියො. ආරම්මණට්ඨිතිවසෙනෙතං වුත්තං. රූපූපායන්ති රූපං උපගතං හුත්වා. පඤ්චවොකාරභවස්මිඤ්හි අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං රූපක්ඛන්ධං නිස්සාය තිට්ඨති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. රූපාරම්මණන්ති රූපක්ඛන්ධගොචරං රූපපතිට්ඨිතං හුත්වා. නන්දූපසෙචනන්ති [Pg.204] ලොභසහගතං සම්පයුත්තනන්දියාව උපසිත්තං හුත්වා. ඉතරං උපනිස්සයකොටියා. වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජතීති සට්ඨිපි සත්තතිපි වස්සානි එවං පවත්තමානං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජති. වෙදනූපායාදීසුපි එසෙව නයො. ඉමෙහි පන තීහි පදෙහි චතුවොකාරභවෙ අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං වුත්තං. තස්ස යාවතායුකං පවත්තනවසෙන වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජනා වෙදිතබ්බා. චතුක්කවසෙන පන දෙසනාය ආගතත්තා විඤ්ඤාණූපායන්ති න වුත්තං. එවං වුච්චමානෙ ච ‘‘කතමං නු ඛො එත්ථ කම්මවිඤ්ඤාණං, කතමං විපාකවිඤ්ඤාණ’’න්ති සම්මොහො භවෙය්‍ය, තස්මාපි න වුත්තං. අගතිගමනානි විත්ථාරිතානෙව.

The stations of consciousness (viññāṇaṭṭhitiyo) are so called because consciousness abides in them. This is said with reference to its standing as a support. 'Based on form' (rūpūpāyaṃ) means having approached form. For in the five-constituent existence, formative consciousness abides dependent on the form aggregate. This is said with reference to that. 'With form as object' (rūpārammaṇaṃ) means having the form aggregate as its domain, being established on form. 'Moistened by delight' (nandūpasecanaṃ) means that formative consciousness associated with greed is sprinkled with associated delight, while the other is sprinkled by way of strong dependence. 'It attains growth, increase, and expansion' means that as it continues thus for sixty or seventy years, it attains growth, increase, and expansion. The same method applies to 'based on feeling' and so forth. By these three terms, however, formative consciousness in the four-constituent existence is spoken of. Its attainment of growth, increase, and expansion should be understood as its continuing for its entire lifespan. But because the teaching is presented in terms of fourfold divisions, 'based on consciousness' is not stated. And if it were said thus, there might be confusion: 'Which here is kamma-consciousness, and which is resultant consciousness?' Therefore, it is also not stated. The courses of bad destiny have already been explained in detail.

චීවරහෙතූති තත්ථ මනාපං චීවරං ලභිස්සාමීති චීවරකාරණා උප්පජ්ජති. ඉති භවාභවහෙතූති එත්ථ ඉතීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. යථා චීවරාදිහෙතු, එවං භවාභවහෙතූපීති අත්ථො. භවාභවොති චෙත්ථ පණීතපණීතතරානි තෙලමධුඵාණිතාදීනි අධිප්පෙතානි. ඉමෙසං පන චතුන්නං තණ්හුප්පාදානං පහානත්ථාය පටිපාටියාව චත්තාරො අරියවංසා දෙසිතාති වෙදිතබ්බා. පටිපදාචතුක්කං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අක්ඛමාදීසු පධානකරණකාලෙ සීතාදීනි න ඛමතීති අක්ඛමා. ඛමතීති ඛමා. ඉන්ද්‍රියදමනං දමා. ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’තිආදිනා නයෙන විතක්කසමනං සමා.

'For the sake of robes' (cīvarahetu) means that craving arises for the reason of robes, with the thought, 'Where will I obtain a pleasing robe?' In 'thus, for the sake of existence and non-existence' (iti bhavābhavahetu), the word 'thus' (iti) is a particle used in the sense of an example. The meaning is: just as craving arises for the sake of robes and so forth, so too for the sake of existence and non-existence. And here by 'existence and non-existence' (bhavābhava), choice and even more choice things like oil, honey, molasses, and so forth are intended. It should be understood that the four noble lineages are taught in sequence for the purpose of abandoning these four arisings of craving. The fourfold practice has already been stated below. Among intolerance and so forth, 'intolerance' (akkhamā) means one cannot endure cold and so forth at the time of making an effort. 'Tolerance' (khamā) means one endures. Taming the faculties is 'control' (damā). 'Stilling' (samā) is the stilling of thoughts in the manner beginning with 'one does not tolerate an arisen sensual thought'.

ධම්මපදානීති ධම්මකොට්ඨාසානි. අනභිජ්ඣා ධම්මපදං නාම අලොභො වා අලොභසීසෙන අධිගතජ්ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානානි වා. අබ්‍යාපාදො ධම්මපදං නාම අකොපො වා මෙත්තාසීසෙන අධිගතජ්ඣානාදීනි වා. සම්මාසති ධම්මපදං නාම සුප්පට්ඨිතසති වා සතිසීසෙන අධිගතජ්ඣානාදීනි වා. සම්මාසමාධි ධම්මපදං නාම සමාපත්ති වා අට්ඨසමාපත්තිවසෙන අධිගතජ්ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානානි වා. දසාසුභවසෙන වා අධිගතජ්ඣානාදීනි අනභිජ්ඣා ධම්මපදං. චතුබ්‍රහ්මවිහාරවසෙන අධිගතානි අබ්‍යාපාදො ධම්මපදං. දසානුස්සතිආහාරෙපටිකූලසඤ්ඤාවසෙන අධිගතානි සම්මාසති ධම්මපදං. දසකසිණආනාපානවසෙන අධිගතානි සම්මාසමාධි ධම්මපදන්ති.

Dhammapadas (dhammapadāni) are portions of the Dhamma. Non-covetousness called a Dhammapada is either non-greed, or the jhānas, insight, path, fruition, and Nibbāna attained with non-greed as the head. Non-ill-will called a Dhammapada is either non-anger, or the jhānas and so forth attained with loving-kindness as the head. Right mindfulness called a Dhammapada is either well-established mindfulness, or the jhānas and so forth attained with mindfulness as the head. Right concentration called a Dhammapada is either an attainment, or the jhānas, insight, path, fruition, and Nibbāna attained by way of the eight attainments. Alternatively, the jhānas and so forth attained by way of the ten kinds of foulness are the Dhammapada called non-covetousness. Those jhānas attained by way of the four divine abidings are the Dhammapada called non-ill-will. Those attained by way of the ten recollections and the perception of loathsomeness in food are the Dhammapada called right mindfulness. Those attained by way of the ten kasinas and mindfulness of breathing are the Dhammapada called right concentration.

ධම්මසමාදානෙසු පඨමං අචෙලකපටිපදා. දුතියං තිබ්බකිලෙසස්ස අරහත්තං ගහෙතුං අසක්කොන්තස්ස අස්සුමුඛස්සාපි රුදතො පරිසුද්ධබ්‍රහ්මචරියචරණං. තතියං කාමෙසු පාතබ්‍යතා. චතුත්ථං චත්තාරො පච්චයෙ අලභමානස්සාපි [Pg.205] ඣානවිපස්සනාවසෙන සුඛසමඞ්ගිනො සාසනබ්‍රහ්මචරියං.

Among the undertakings of Dhamma, the first is the practice of the naked ascetic. The second is the practice of the perfectly pure holy life for one with intense defilements who is unable to attain arahantship, even while weeping with a tearful face. The third is indulgence in sensual pleasures. The fourth is the holy life of the Dispensation for one endowed with happiness through jhāna and insight, even while not obtaining the four requisites.

ධම්මක්ඛන්ධාති එත්ථ ගුණට්ඨො ඛන්ධට්ඨො. සීලක්ඛන්ධොති සීලගුණො. එත්ථ ච ඵලසීලං අධිප්පෙතං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉති චතූසුපි ඨානෙසු ඵලමෙව වුත්තං.

In 'the aggregate of Dhamma' (dhammakkhandha), the meaning of 'aggregate' (khandha) is 'quality'. 'The aggregate of virtue' (sīlakkhandha) means the quality of virtue. And here, virtue associated with fruition is intended. The same method applies to the remaining terms as well. Thus, in all four instances, fruition alone is spoken of.

බලානීති උපත්ථම්භනට්ඨෙන අකම්පියට්ඨෙන ච බලානි. තෙසං පටිපක්ඛෙහි කොසජ්ජාදීහි අකම්පනියතා වෙදිතබ්බා. සබ්බානිපි සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙන ලොකියලොකුත්තරානෙව කථිතානි.

Powers (balāni) are so called in the sense of supporting and in the sense of being unshakeable. Their unshakeability by opposing factors such as laziness and so forth should be understood. All of them are spoken of as mundane and supramundane by way of the path of serenity and insight.

අධිට්ඨානානීති එත්ථ අධීති උපසග්ගමත්තං. අත්ථතො පන තෙන වා තිට්ඨන්ති, තත්ථ වා තිට්ඨන්ති, ඨානමෙව වා තංතංගුණාධිකානං පුරිසානං අධිට්ඨානං, පඤ්ඤාව අධිට්ඨානං පඤ්ඤාධිට්ඨානං. එත්ථ ච පඨමෙන අග්ගඵලපඤ්ඤා. දුතියෙන වචීසච්චං. තතියෙන ආමිසපරිච්චාගො. චතුත්ථෙන කිලෙසූපසමො කථිතොති වෙදිතබ්බො. පඨමෙන ච කම්මස්සකතපඤ්ඤං විපස්සනාපඤ්ඤං වා ආදිං කත්වා ඵලපඤ්ඤා කථිතා. දුතියෙන වචීසච්චං ආදිං කත්වා පරමත්ථසච්චං නිබ්බානං. තතියෙන ආමිසපරිච්චාගං ආදිං කත්වා අග්ගමග්ගෙන කිලෙසපරිච්චාගො. චතුත්ථෙන සමාපත්තිවික්ඛම්භිතෙ කිලෙසෙ ආදිං කත්වා අග්ගමග්ගෙන කිලෙසවූපසමො. පඤ්ඤාධිට්ඨානෙන වා එකෙන අරහත්තඵලපඤ්ඤා කථිතා. සෙසෙහි පරමත්ථසච්චං. සච්චාධිට්ඨානෙන වා එකෙන පරමත්ථසච්චං කථිතං. සෙසෙහි අරහත්තපඤ්ඤාති මූසිකාභයත්ථෙරො ආහ.

In 'resolutions' (adhiṭṭhānāni), 'adhi' here is merely a prefix. In terms of meaning, however, a resolution (adhiṭṭhāna) is that by which superior persons stand, or that wherein they stand, or it is the very foundation of those persons endowed with superior qualities. Or, wisdom itself is a resolution, hence 'wisdom-resolution' (paññādhiṭṭhāna). And here it should be understood that by the first, the wisdom of the highest fruition is spoken of; by the second, verbal truth; by the third, the relinquishment of material things; by the fourth, the pacification of defilements. Alternatively, by the first, beginning with the wisdom of kamma-ownership or insight-wisdom, fruition-wisdom is spoken of. By the second, beginning with verbal truth, the ultimate truth, Nibbāna, is spoken of. By the third, beginning with the relinquishment of material things, the abandonment of defilements through the supreme path is spoken of. By the fourth, beginning with the defilements suppressed by meditative attainment, the complete pacification of defilements through the supreme path is spoken of. Alternatively, by the one wisdom-resolution, the wisdom of Arahantship-fruition is spoken of, and by the remaining ones, the ultimate truth. Or, by the one truth-resolution, the ultimate truth is spoken of, and by the remaining ones, the wisdom of Arahantship—so said the Elder Mūsikābhaya.

පඤ්හබ්‍යාකරණාදිචතුක්කවණ්ණනා

Commentary on the Tetrad Beginning with the Explanation of Questions

312. පඤ්හබ්‍යාකරණානි මහාපදෙසකථාය විත්ථාරිතානෙව.

312. The explanations of questions have already been explained in detail in the discourse on the Great References.

කණ්හන්ති කාළකං දසඅකුසලකම්මපථකම්මං. කණ්හවිපාකන්ති අපායෙ නිබ්බත්තනතො කාළකවිපාකං. සුක්කන්ති පණ්ඩරං කුසලකම්මපථකම්මං. සුක්කවිපාකන්ති සග්ගෙ නිබ්බත්තනතො පණ්ඩරවිපාකං. කණ්හසුක්කන්ති මිස්සකකම්මං. කණ්හසුක්කවිපාකන්ති සුඛදුක්ඛවිපාකං. මිස්සකකම්මඤ්හි කත්වා අකුසලෙන තිරච්ඡානයොනියං මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානාදීසු උප්පන්නො කුසලෙන පවත්තෙ සුඛං වෙදයති. කුසලෙන රාජකුලෙපි නිබ්බත්තො අකුසලෙන පවත්තෙ දුක්ඛං වෙදයති. අකණ්හඅසුක්කන්ති කම්මක්ඛයකරං චතුමග්ගඤාණං අධිප්පෙතං. තඤ්හි [Pg.206] යදි කණ්හං භවෙය්‍ය, කණ්හවිපාකං දදෙය්‍ය. යදි සුක්කං භවෙය්‍ය, සුක්කවිපාකං දදෙය්‍ය. උභයවිපාකස්ස පන අදානතො අකණ්හාසුක්කවිපාකත්තා අකණ්හං අසුක්කන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො.

‘Dark’ (kaṇha) is the dark kamma of the ten unwholesome courses of action. ‘Dark result’ (kaṇhavipāka) is the dark result because it leads to rebirth in the woeful states. ‘Bright’ (sukka) is the bright kamma of the wholesome courses of action. ‘Bright result’ (sukkavipāka) is the bright result because it leads to rebirth in heaven. ‘Dark-bright’ (kaṇhasukka) is mixed kamma. ‘Dark-bright result’ (kaṇhasukkavipāka) is the result of pleasure and pain. Indeed, having performed mixed kamma, one is born in the animal realm in places such as the station of an auspicious elephant due to unwholesome kamma, and in the course of life experiences pleasure due to wholesome kamma. Or, one is born in a royal family due to wholesome kamma, and in the course of life experiences suffering due to unwholesome kamma. ‘Neither-dark-nor-bright’ (akaṇhaasukka) is intended to mean the knowledge of the four paths, which brings about the destruction of kamma. For if that knowledge were dark, it would give a dark result. If it were bright, it would give a bright result. But since it does not give either result, and because its result is neither dark nor bright, it is called ‘neither dark nor bright’. This is the meaning here.

සච්ඡිකරණීයාති පච්චක්ඛකරණෙන චෙව පටිලාභෙන ච සච්ඡිකාතබ්බා. චක්ඛුනාති දිබ්බචක්ඛුනා. කායෙනාති සහජාතනාමකායෙන. පඤ්ඤායාති අරහත්තඵලඤාණෙන.

‘To be realized’ (sacchikaraṇīyā) means to be realized through direct experience and through attainment. ‘With the eye’ (cakkhunā) means with the divine eye. ‘With the body’ (kāyena) means with the co-arisen mental body. ‘With wisdom’ (paññāya) means with the knowledge of the fruition of Arahantship.

ඔඝාති වට්ටස්මිං සත්තෙ ඔහනන්ති ඔසීදාපෙන්තීති ඔඝා. තත්ථ පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමොඝො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො භවොඝො. තථා ඣානනිකන්ති සස්සතදිට්ඨිසහගතො ච රාගො. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො දිට්ඨොඝො.

‘Floods’ (oghā) are so called because they drag down and cause beings to sink in the round of existence. Therein, passion for the five strands of sensual pleasure is the flood of sensuality (kāmogha). Desire and passion for existence in the form and formless realms is the flood of becoming (bhavogha). Likewise, delight in jhāna, which is passion, and passion accompanied by the eternalist view are also the flood of becoming. The sixty-two views are the flood of views (diṭṭhogha).

වට්ටස්මිං යොජෙන්තීති යොගා. තෙ ඔඝා විය වෙදිතබ්බා.

‘Yokes’ (yogā) are so called because they yoke beings in the round of existence. They should be understood in the same way as the floods.

විසංයොජෙන්තීති විසඤ්ඤොගා. තත්ථ අසුභජ්ඣානං කාමයොගවිසංයොගො. තං පාදකං කත්වා අධිගතො අනාගාමිමග්ගො එකන්තෙනෙව කාමයොගවිසඤ්ඤොගො නාම. අරහත්තමග්ගො භවයොගවිසඤ්ඤොගො නාම. සොතාපත්තිමග්ගො දිට්ඨියොගවිසඤ්ඤොගො නාම. අරහත්තමග්ගො අවිජ්ජායොගවිසඤ්ඤොගො නාම.

‘Disjunctions’ (visaññogā) are so called because they cause disjunction. Therein, the jhāna on the unlovely is the disjunction from the yoke of sensuality. The path of the non-returner, attained by making that its basis, is definitively called the disjunction from the yoke of sensuality. The path of Arahantship is called the disjunction from the yoke of becoming. The path of stream-entry is called the disjunction from the yoke of views. The path of Arahantship is called the disjunction from the yoke of ignorance.

ගන්ථනවසෙන ගන්ථා. වට්ටස්මිං නාමකායඤ්චෙව රූපකායඤ්ච ගන්ථති බන්ධති පලිබුන්ධතීති කායගන්ථො. ඉදංසච්චාභිනිවෙසොති ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤන්ති එවං පවත්තො දිට්ඨාභිනිවෙසො.

‘Ties’ (ganthā) are so called by way of tying. The ‘body-tie’ (kāyagantho) is so called because it ties, binds, and obstructs both the mental body and the physical body in the round of existence. ‘Adherence to this as truth’ (idaṃsaccābhinivesa) is the adherence to a view that proceeds thus: ‘This alone is the truth; anything else is vain.’

උපාදානානීති ආදානග්ගහණානි. කාමොති රාගො, සොයෙව ගහණට්ඨෙන උපාදානන්ති කාමුපාදානං. දිට්ඨීති මිච්ඡාදිට්ඨි, සාපි ගහණට්ඨෙන උපාදානන්ති දිට්ඨුපාදානං. ඉමිනා සුද්ධීති එවං සීලවතානං ගහණං සීලබ්බතුපාදානං. අත්තාති එතෙන වදති චෙව උපාදියති චාති අත්තවාදුපාදානං.

‘Graspings’ (upādānāni) means acts of firm grasping. ‘Sensuality’ (kāma) is lust; that very lust, in the sense of grasping, is ‘grasping’ (upādāna); hence, it is ‘sensual grasping’ (kāmupādāna). ‘View’ (diṭṭhi) is wrong view; that too, in the sense of grasping, is ‘grasping’; hence, it is ‘grasping of views’ (diṭṭhupādāna). The grasping of rites and observances with the thought, ‘By this there is purity,’ is the ‘grasping of rites and observances’ (sīlabbatupādāna). Because by this one both speaks of and clings to ‘self,’ it is the ‘grasping of the doctrine of self’ (attavādupādāna).

යොනියොති කොට්ඨාසා. අණ්ඩෙ ජාතාති අණ්ඩජා. ජලාබුම්හි ජාතාති ජලාබුජා. සංසෙදෙ ජාතාති සංසෙදජා. සයනස්මිං පූතිමච්ඡාදීසු ච නිබ්බත්තානමෙතං අධිවචනං. වෙගෙන ආගන්ත්වා උපපතිතා වියාති ඔපපාතිකා. තත්ථ දෙවමනුස්සෙසු සංසෙදජඔපපාතිකානං අයං [Pg.207] විසෙසො. සංසෙදජා මන්දා දහරා හුත්වා නිබ්බත්තන්ති. ඔපපාතිකා සොළසවස්සුද්දෙසිකා හුත්වා. මනුස්සෙසු හි භුම්මදෙවෙසු ච ඉමා චතස්සොපි යොනියො ලබ්භන්ති. තථා තිරච්ඡානෙසු සුපණ්ණනාගාදීසු. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘තත්ථ, භික්ඛවෙ, අණ්ඩජා සුපණ්ණා අණ්ඩජෙව නාගෙ හරන්ති, න ජලාබුජෙ න සංසෙදජෙ න ඔපපාතිකෙ’’ති (සං. නි. 3.393). චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය උපරිදෙවා ඔපපාතිකායෙව. තථා නෙරයිකා. පෙතෙසු චතස්සොපි ලබ්භන්ති. ගබ්භාවක්කන්තියො සම්පසාදනීයෙ කථිතා එව.

‘Births’ (yoniyo) means divisions. Those born from an egg are ‘egg-born’ (aṇḍajā). Those born in a womb are ‘womb-born’ (jalābujā). Those born from moisture are ‘moisture-born’ (saṃsedajā); this is a designation for beings born in beds, spoiled fish, and so on. Those who appear as if having come swiftly and alighted are ‘spontaneously arisen’ (opapātikā). Therein, among devas and humans, this is the distinction between the moisture-born and the spontaneously arisen: the moisture-born are born weak and small, whereas the spontaneously arisen are born as if sixteen years old. Indeed, among humans and among earth-devas, all four of these births are found. Likewise, among animals such as supaṇṇas and nāgas, all four of these births are found. For it has been said: ‘Therein, bhikkhus, egg-born supaṇṇas seize only egg-born nāgas, not womb-born, not moisture-born, not spontaneously arisen ones.’ From the Cātumahārājika realm upwards, the devas are exclusively spontaneously arisen. Likewise are the beings in hell. Among the petas, all four types of birth are found. The entries into the womb have already been discussed in the Sampasādanīya.

අත්තභාවපටිලාභෙසු පඨමො ඛිඩ්ඩාපදොසිකවසෙන වෙදිතබ්බො. දුතියො ඔරබ්භිකාදීහි ඝාතියමානඋරබ්භාදිවසෙන. තතියො මනොපදොසිකාවසෙන. චතුත්ථො චාතුමහාරාජිකෙ උපාදාය උපරිසෙසදෙවතාවසෙන. තෙ හි දෙවා නෙව අත්තසඤ්චෙතනාය මරන්ති, න පරසඤ්චෙතනාය.

Among the acquisitions of individual existence, the first should be understood by way of the devas corrupted by play. The second should be understood by way of sheep and so on being slaughtered by butchers and so on. The third should be understood by way of the devas corrupted by a mind of ill will. The fourth should be understood by way of the remaining devas above, beginning with the Cātumahārājikas. For those devas die neither by their own volition nor by the volition of another.

දක්ඛිණාවිසුද්ධාදිචතුක්කවණ්ණනා

The Exposition on the Fourfold Group Beginning with the Purification of Offerings

313. දක්ඛිණාවිසුද්ධියොති දානසඞ්ඛාතා දක්ඛිණා විසුජ්ඣන්ති මහප්ඵලා හොන්ති එතාහීති දක්ඛිණාවිසුද්ධියො.

313. ‘Purifications of Offerings’: The offerings, which are designated as gifts, are purified and become of great fruit through these principles—thus, they are called the purifications of offerings.

දායකතො විසුජ්ඣති, නො පටිග්ගාහකතොති යත්ථ දායකො සීලවා හොති, ධම්මෙනුප්පන්නං දෙය්‍යධම්මං දෙති, පටිග්ගාහකො දුස්සීලො. අයං දක්ඛිණා වෙස්සන්තරමහාරාජස්ස දක්ඛිණාසදිසා. පටිග්ගාහකතො විසුජ්ඣති, නො දායකතොති යත්ථ පටිග්ගාහකො සීලවා හොති, දායකො දුස්සීලො, අධම්මෙනුප්පන්නං දෙති, අයං දක්ඛිණා චොරඝාතකස්ස දක්ඛිණාසදිසා. නෙව දායකතො විසුජ්ඣති, නො පටිග්ගාහකතොති යත්ථ උභොපි දුස්සීලා දෙය්‍යධම්මොපි අධම්මෙන නිබ්බත්තො. විපරියායෙන චතුත්ථා වෙදිතබ්බා.

‘It is purified on account of the giver, not on account of the recipient’: this is where the giver is virtuous and gives a gift that has been righteously obtained, but the recipient is immoral. This offering is like the offering of the great king Vessantara. ‘It is purified on account of the recipient, not on account of the giver’: this is where the recipient is virtuous, but the giver is immoral and gives what has been unrighteously obtained. This offering is like the offering of an executioner of thieves. ‘It is purified neither on account of the giver nor on account of the recipient’: this is where both are immoral, and the gift itself has been produced unrighteously. The fourth should be understood by way of the reverse.

සඞ්ගහවත්ථූනීති සඞ්ගහකාරණානි. තානි හෙට්ඨා විභත්තානෙව.

‘The bases of inclusion’ are the causes of inclusion. These have already been analyzed below.

අනරියවොහාරාති අනරියානං ලාමකානං වොහාරා.

‘Ignoble expressions’ are the expressions of ignoble, base people.

අරියවොහාරාති අරියානං සප්පුරිසානං වොහාරා.

‘Noble expressions’ are the expressions of noble, virtuous people.

දිට්ඨවාදිතාති [Pg.208] දිට්ඨං මයාති එවං වාදිතා. එත්ථ ච තංතංසමුට්ඨාපකචෙතනාවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

‘One who speaks of what is seen’: this is the state of being one who is accustomed to speak thus: 'This was seen by me.' And here, the meaning should be understood by the power of the volition that gives rise to each particular statement.

අත්තන්තපාදිචතුක්කවණ්ණනා

The Exposition on the Fourfold Group Beginning with Self-Tormentors

314. අත්තන්තපාදීසු පඨමො අචෙලකො. දුතියො ඔරබ්භිකාදීසු අඤ්ඤතරො. තතියො යඤ්ඤයාජකො. චතුත්ථො සාසනෙ සම්මාපටිපන්නො.

314. Among the self-tormentors and so on, the first is a naked ascetic. The second is one among those such as sheep-butchers. The third is a sacrificer. The fourth is one who practices rightly in the Dispensation.

අත්තහිතාය පටිපන්නාදීසු පඨමො යො සයං සීලාදිසම්පන්නො, පරං සීලාදීසු න සමාදපෙති ආයස්මා වක්කලිත්ථෙරො විය. දුතියො යො අත්තනා න සීලාදිසම්පන්නො, පරං සීලාදීසු සමාදපෙති ආයස්මා උපනන්දො විය. තතියො යො නෙවත්තනා සීලාදිසම්පන්නො, පරං සීලාදීසු න සමාදපෙති දෙවදත්තො විය. චතුත්ථො යො අත්තනා ච සීලාදිසම්පන්නො පරඤ්ච සීලාදීසු සමාදපෙති ආයස්මා මහාකස්සපො විය.

Among those who practice for their own benefit and so forth: the first is one who is himself accomplished in virtue and so forth, but does not establish others in virtue and so forth, like the Venerable Vakkali. The second is one who is not himself accomplished in virtue and so forth, but establishes others in virtue and so forth, like the Venerable Upananda. The third is one who is neither himself accomplished in virtue and so forth, nor establishes others in virtue and so forth, like Devadatta. The fourth is one who is himself accomplished in virtue and so forth, and also establishes others in virtue and so forth, like the Venerable Mahākassapa.

තමාදීසු තමොති අන්ධකාරභූතො. තමපරායණොති තමමෙව පරං අයනං ගති අස්සාති තමපරායණො. එවං සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච පඨමො නීචෙ චණ්ඩාලාදිකුලෙ දුජ්ජීවිතෙ හීනත්තභාවෙ නිබ්බත්තිත්වා තීණි දුච්චරිතානි පරිපූරෙති. දුතියො තථාවිධො හුත්වා තීණි සුචරිතානි පරිපූරෙති. තතියො උළාරෙ ඛත්තියකුලෙ බහුඅන්නපානෙ සම්පන්නත්තභාවෙ නිබ්බත්තිත්වා තීණි දුච්චරිතානි පරිපූරෙති. චතුත්ථො තාදිසොව හුත්වා තීණි සුචරිතානි පරිපූරෙති.

Among these, 'darkness' (tama) means being in the nature of darkness. 'One whose destination is darkness' (tamaparāyaṇa) means one for whom darkness itself is the ultimate path and destination. Thus the meaning should be understood in all instances. And here, the first person, having been born into a low state, a wretched life, in a low family of outcastes and the like, fulfills the three kinds of misconduct. The second, being of such a kind, fulfills the three kinds of good conduct. The third, having been born into a high state, endowed with abundant food and drink, in a distinguished warrior family, fulfills the three kinds of misconduct. The fourth, being just so, fulfills the three kinds of good conduct.

සමණමචලොති සමණඅචලො. ම-කාරො පදසන්ධිමත්තං. සො සොතාපන්නො වෙදිතබ්බො. සොතාපන්නො හි චතූහි වාතෙහි ඉන්දඛීලො විය පරප්පවාදෙහි අකම්පියො. අචලසද්ධාය සමන්නාගතොති සමණමචලො. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘කතමො ච පුග්ගලො සමණමචලො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා’’ති (පු. ප. 190) විත්ථාරො. රාගදොසානං පන තනුභූතත්තා සකදාගාමී සමණපදුමො නාම. තෙනාහ – ‘‘කතමො පන පුග්ගලො සමණපදුමො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො [Pg.209] සමණපදුමො’’ති (පු. ප. 190). රාගදොසානං අභාවා ඛිප්පමෙව පුප්ඵිස්සතීති අනාගාමී සමණපුණ්ඩරීකො නාම. තෙනාහ – ‘‘කතමො ච පුග්ගලො සමණපුණ්ඩරීකො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං…පෙ… අයං වුච්චති පුග්ගලො සමණපුණ්ඩරීකො’’ති (පු. ප. 190). අරහා පන සබ්බෙසම්පි ගන්ථකාරකිලෙසානං අභාවා සමණෙසු සමණසුඛුමාලො නාම. තෙනාහ – ‘‘කතමො ච පුග්ගලො සමණෙසු සමණසුඛුමාලො? ඉධෙකච්චො ආසවානං ඛයා…පෙ… උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති පුග්ගලො සමණෙසු සමණසුඛුමාලො’’ති.

‘Unshakable ascetic’ (samaṇamacalo) means an unmoving ascetic (samaṇa-acalo). The letter ‘ma’ is merely for euphonic conjunction. He should be understood as a stream-enterer. Indeed, a stream-enterer, like a city-pillar unshaken by winds arising from the four directions, is unshaken by the doctrines of others. Because he is endowed with unshakable faith, he is called an ‘unshakable ascetic’. And this was said: “And what person is an unshakable ascetic? Here, a certain person, through the destruction of the three fetters…” and so on in detail. However, due to the attenuation of lust and hatred, the once-returner is called the ‘ascetic-lotus’ (samaṇapaduma). Therefore, He said: “And what person is the ascetic-lotus? Here, a certain person, having come to this world only once, makes an end of suffering. This person is called the ascetic-lotus.” Due to the absence of lust and hatred, he will blossom quickly, thus the non-returner is called the ‘ascetic-white-lotus’ (samaṇapuṇḍarīka). Therefore, He said: “And what person is the ascetic-white-lotus? Here, a certain person, through the destruction of the five lower fetters… this person is called the ascetic-white-lotus.” The Arahant, however, due to the absence of all defilements that act as fetters, is called the ‘delicate ascetic among ascetics’ (samaṇesu samaṇasukhumālo). Therefore, He said: “And what person is the delicate ascetic among ascetics? Here, a certain person, through the destruction of the taints… abides, having attained it. This person is called the delicate ascetic among ascetics.”

‘‘ඉමෙ ඛො, ආවුසො’’තිආදි වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. ඉති සමපඤ්ඤාසාය චතුක්කානං වසෙන ද්වෙපඤ්හසතානි කථෙන්තො ථෙරො සාමග්ගිරසං දස්සෙසීති.

The phrase beginning, “These indeed, friends,” should be connected in the way already stated. Thus, discoursing on two hundred questions by way of fifty fourfold groups, the Elder revealed the taste of concord.

චතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Fours is concluded.

පඤ්චකවණ්ණනා

The Exposition on the Fives

315. ඉති චතුක්කවසෙන සාමග්ගිරසං දස්සෙත්වා ඉදානි පඤ්චකවසෙන දස්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ පඤ්චසු ඛන්ධෙසු රූපක්ඛන්ධො ලොකියො. සෙසා ලොකියලොකුත්තරා. උපාදානක්ඛන්ධා ලොකියාව. විත්ථාරතො පන ඛන්ධකථා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා. කාමගුණා හෙට්ඨා විත්ථාරිතාව.

315. Thus, having shown the essence of harmony by way of the fourfold, now, in order to show it by way of the fivefold, the teaching was begun again. Therein, among the five aggregates, the form aggregate is mundane. The remaining aggregates are mundane and supramundane. The aggregates of clinging are only mundane. However, the discourse on the aggregates has been stated in detail in the Visuddhimagga. The strands of sensual pleasure have been explained in detail below.

සුකතදුක්කටාදීහි ගන්තබ්බාති ගතියො. නිරයොති නිරස්සාදො. සහොකාසෙන ඛන්ධා කථිතා. තතො පරෙසු තීසු නිබ්බත්තා ඛන්ධාව වුත්තා. චතුත්ථෙ ඔකාසොපි.

They are called 'destinations' (gatiyo) because they are to be gone to (gantabbā) through good and bad deeds. 'Hell' (nirayo) means devoid of delight (nirassādo). The aggregates are spoken of together with their location. Thereafter, in the following three, only the arisen aggregates are spoken of. In the fourth, the location is also mentioned.

ආවාසෙ මච්ඡරියං ආවාසමච්ඡරියං. තෙන සමන්නාගතො භික්ඛු ආගන්තුකං දිස්වා ‘‘එත්ථ චෙතියස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා පරික්ඛාරො ඨපිතො’’තිආදීනි වත්වා සඞ්ඝිකම්පි ආවාසං නිවාරෙති. සො කාලඞ්කත්වා පෙතො වා අජගරො වා හුත්වා නිබ්බත්තති. කුලෙ මච්ඡරියං කුලමච්ඡරියං. තෙන සමන්නාගතො භික්ඛු තෙහි කාරණෙහි අත්තනො උපට්ඨාකකුලෙ අඤ්ඤෙසං [Pg.210] පවෙසනම්පි නිවාරෙති. ලාභෙ මච්ඡරියං ලාභමච්ඡරියං. තෙන සමන්නාගතො භික්ඛු සඞ්ඝිකම්පි ලාභං මච්ඡරායන්තො යථා අඤ්ඤෙ න ලභන්ති, එවං කරොති. වණ්ණෙ මච්ඡරියං වණ්ණමච්ඡරියං. වණ්ණොති චෙත්ථ සරීරවණ්ණොපි ගුණවණ්ණොපි වෙදිතබ්බො. පරියත්තිධම්මෙ මච්ඡරියං ධම්මමච්ඡරියං. තෙන සමන්නාගතො භික්ඛු ‘‘ඉමං ධම්මං පරියාපුණිත්වා එසො මං අභිභවිස්සතී’’ති අඤ්ඤස්ස න දෙති. යො පන ධම්මානුග්ගහෙන වා පුග්ගලානුග්ගහෙන වා න දෙති, න තං මච්ඡරියං.

Stinginess regarding a dwelling is 'dwelling-stinginess.' A bhikkhu endowed with this, upon seeing a newcomer, prevents access even to a Saṅgha dwelling, saying such things as, "A requisite for the cetiya or the Saṅgha has been placed here." Having died, he is reborn as a peta or a python. Stinginess regarding a family is 'family-stinginess.' A bhikkhu endowed with this, for those reasons, prevents others from entering the household of his own supporter. Stinginess regarding gain is 'gain-stinginess.' A bhikkhu endowed with this, being stingy even with the Saṅgha's gain, acts in such a way that others do not receive it. Stinginess regarding appearance is 'appearance-stinginess.' And here, by 'appearance' (vaṇṇa), both physical appearance and virtuous qualities should be understood. Stinginess regarding the Dhamma of study is 'Dhamma-stinginess.' A bhikkhu endowed with this does not give the Dhamma to another, thinking, "Having learned this Dhamma, he will surpass me." However, if one does not give it out of consideration for the Dhamma or out of consideration for the person, that is not stinginess.

චිත්තං නිවාරෙන්ති පරියොනන්ධන්තීති නීවරණානි. කාමච්ඡන්දො නීවරණපත්තො අරහත්තමග්ගවජ්ඣො. කාමරාගානුසයො කාමරාගසංයොජනපත්තො අනාගාමිමග්ගවජ්ඣො. ථිනං චිත්තගෙලඤ්ඤං. මිද්ධං ඛන්ධත්තයගෙලඤ්ඤං. උභයම්පි අරහත්තමග්ගවජ්ඣං. තථා උද්ධච්චං. කුක්කුච්චං අනාගාමිමග්ගවජ්ඣං. විචිකිච්ඡා පඨමමග්ගවජ්ඣා.

They are called 'hindrances' (nīvaraṇāni) because they obstruct (nivārenti) and envelop (pariyonandhanti) the mind. Sensual desire, in the sense of a hindrance, is to be abandoned by the path of arahantship. The underlying tendency of sensual lust, in the sense of a fetter, is to be abandoned by the path of non-returning. Sloth is sickness of the mind. Torpor is sickness of the three aggregates. Both are to be abandoned by the path of arahantship. Likewise, restlessness is to be abandoned by the path of arahantship. Regret is to be abandoned by the path of non-returning. Doubt is to be abandoned by the first path.

සංයොජනානීති බන්ධනානි. තෙහි පන බද්ධෙසු පුග්ගලෙසු රූපාරූපභවෙ නිබ්බත්තා සොතාපන්නසකදාගාමිනො අන්තොබද්ධා බහිසයිතා නාම. තෙසඤ්හි කාමභවෙ බන්ධනං. කාමභවෙ අනාගාමිනො බහිබද්ධා අන්තොසයිතා නාම. තෙසඤ්හි රූපාරූපභවෙ බන්ධනං. කාමභවෙ සොතාපන්නසකදාගාමිනො අන්තොබද්ධා අන්තොසයිතා නාම. රූපාරූපභවෙ අනාගාමිනො බහිබද්ධා බහිසයිතා නාම. ඛීණාසවො සබ්බත්ථ අබන්ධනො.

'Fetters' (saṃyojanāni) means bonds (bandhanāni). Among persons bound by these, stream-enterers and once-returners reborn in the form and formless realms are called 'bound within, lying without.' For them, the binding is in the desire realm. Non-returners in the desire realm are called 'bound without, lying within.' For them, the binding is in the form and formless realms. Stream-enterers and once-returners in the desire realm are called 'bound within, lying within.' Non-returners in the form and formless realms are called 'bound without, lying without.' The one whose taints are destroyed is unbound everywhere.

සික්ඛිතබ්බං පදං සික්ඛාපදං, සික්ඛාකොට්ඨාසොති අත්ථො. සික්ඛාය වා පදං සික්ඛාපදං, අධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසික්ඛාය අධිගමුපායොති අත්ථො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන සික්ඛාපදකථා විභඞ්ගප්පකරණෙ සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ ආගතා එව.

A point to be trained in (sikkhitabbaṃ padaṃ) is a training rule (sikkhāpadaṃ); this means a section of the training (sikkhākoṭṭhāso). Or, the basis for the training (sikkhāya padaṃ) is a training rule (sikkhāpadaṃ); this means the means for attaining the training in higher mind and higher wisdom. This is the summary here. In detail, however, the discourse on the training rules is found in the Vibhaṅga treatise, in the Analysis of the Training Rules.

අභබ්බට්ඨානාදිපඤ්චකවණ්ණනා

The Exposition of the Group of Five Beginning with Impossible States

316. ‘‘අභබ්බො, ආවුසො, ඛීණාසවො භික්ඛු සඤ්චිච්ච පාණ’’න්තිආදි දෙසනාසීසමෙව, සොතාපන්නාදයොපි පන අභබ්බා. පුථුජ්ජනඛීණාසවානං නින්දාපසංසත්ථම්පි එවං වුත්තං. පුථුජ්ජනො නාම ගාරය්හො, මාතුඝාතාදීනිපි කරොති[Pg.211]. ඛීණාසවො පන පාසංසො, කුන්ථකිපිල්ලිකඝාතාදීනිපි න කරොතීති.

316. “Friend, a bhikkhu whose taints are destroyed is incapable of intentionally taking life,” and so on, is only the principal statement of the teaching. Indeed, stream-enterers and so forth are also incapable. This was said for the purpose of blaming the ordinary person and praising the one whose taints are destroyed. An ordinary person, namely, is blameworthy; they may even commit matricide and the like. But one whose taints are destroyed is praiseworthy; they would not even kill an insect or an ant.

බ්‍යසනෙසු වියස්සතීති බ්‍යසනං, හිතසුඛං ඛිපති විද්ධංසෙතීති අත්ථො. ඤාතීනං බ්‍යසනං ඤාතිබ්‍යසනං, චොරරොගභයාදීහි ඤාතිවිනාසොති අත්ථො. භොගානං බ්‍යසනං භොගබ්‍යසනං, රාජචොරාදිවසෙන භොගවිනාසොති අත්ථො. රොගො එව බ්‍යසනං රොගබ්‍යසනං. රොගො හි ආරොග්‍යං බ්‍යසති විනාසෙතීති බ්‍යසනං, සීලස්ස බ්‍යසනං සීලබ්‍යසනං. දුස්සීල්‍යස්සෙතං නාමං. සම්මාදිට්ඨිං විනාසයමානා උප්පන්නා දිට්ඨි එව බ්‍යසනං දිට්ඨිබ්‍යසනං. එත්ථ ච ඤාතිබ්‍යසනාදීනි තීණි නෙව අකුසලානි න තිලක්ඛණාහතානි. සීලදිට්ඨිබ්‍යසනද්වයං අකුසලං තිලක්ඛණාහතං. තෙනෙව ‘‘නාවුසො, සත්තා ඤාතිබ්‍යසනහෙතු වා’’තිආදිමාහ.

Regarding disasters (byasanesu): it destroys (viyassati), thus it is a disaster (byasana); the meaning is that it destroys welfare and happiness. The disaster of relatives (ñātibyasanaṃ) is the destruction of relatives; the meaning is the destruction of relatives due to dangers from thieves, diseases, and so forth. The disaster of wealth (bhogabyasanaṃ) is the destruction of wealth; the meaning is the destruction of wealth by means of kings, thieves, and so forth. Disease itself is a disaster (rogabyasanaṃ). Indeed, disease destroys (byasati) health, it ruins it, thus it is a disaster. The disaster of virtue (sīlabyasanaṃ) is the destruction of virtue; this is a name for immorality. A view that arises while destroying right view is itself a disaster, the disaster of view (diṭṭhibyasanaṃ). And here, the three disasters beginning with the disaster of relatives are neither unwholesome nor afflicted by the three characteristics. The pair—the disaster of virtue and the disaster of view—is unwholesome and is afflicted by the three characteristics. For that reason, he said: “Friend, beings are not... on account of the disaster of relatives...” and so forth.

ඤාතිසම්පදාති ඤාතීනං සම්පදා පාරිපූරී බහුභාවො. භොගසම්පදායපි එසෙව නයො. ආරොග්‍යස්ස සම්පදා ආරොග්‍යසම්පදා. පාරිපූරී දීඝරත්තං අරොගතා. සීලදිට්ඨිසම්පදාසුපි එසෙව නයො. ඉධාපි ඤාතිසම්පදාදයො නො කුසලා, න තිලක්ඛණාහතා. සීලදිට්ඨිසම්පදා කුසලා, තිලක්ඛණාහතා. තෙනෙව ‘‘නාවුසො, සත්තා ඤාතිසම්පදාහෙතු වා’’තිආදිමාහ.

The accomplishment of relatives (ñātisampadā) is the completeness of relatives, their multitude. For the accomplishment of wealth, this is the same method. The accomplishment of health (ārogyasampadā) is the accomplishment of healthiness; it is completeness, being free from disease for a long time. For the accomplishments of virtue and view, this is also the same method. Here too, the accomplishments of relatives and so forth are not wholesome, nor are they afflicted by the three characteristics. The accomplishments of virtue and view are wholesome and are afflicted by the three characteristics. For that reason, he said: “Friend, beings are not... on account of the accomplishment of relatives...” and so forth.

සීලවිපත්තිසීලසම්පත්තිකථා මහාපරිනිබ්බානෙ විත්ථාරිතාව.

The discussion on the failure of virtue and the accomplishment of virtue is indeed explained in detail in the Mahāparinibbāna Sutta.

චොදකෙනාති වත්ථුසංසන්දස්සනා, ආපත්තිසංසන්දස්සනා, සංවාසප්පටික්ඛෙපො, සාමීචිප්පටික්ඛෙපොති චතූහි චොදනාවත්ථූහි චොදයමානෙන. කාලෙන වක්ඛාමි නො අකාලෙනාති එත්ථ චුදිතකස්ස කාලො කථිතො, න චොදකස්ස. පරං චොදෙන්තෙන හි පරිසමජ්ඣෙ වා උපොසථපවාරණග්ගෙ වා ආසනසාලාභොජනසාලාදීසු වා න චොදෙතබ්බං. දිවාට්ඨානෙ නිසින්නකාලෙ ‘‘කරොතායස්මා ඔකාසං, අහං ආයස්මන්තං වත්තුකාමො’’ති එවං ඔකාසං කාරෙත්වා චොදෙතබ්බං. පුග්ගලං පන උපපරික්ඛිත්වා යො ලොලපුග්ගලො අභූතං වත්වා භික්ඛූනං අයසං ආරොපෙති, සො ඔකාසකම්මං විනාපි චොදෙතබ්බො. භූතෙනාති තච්ඡෙන සභාවෙන. සණ්හෙනාති මට්ඨෙන මුදුකෙන. අත්ථසඤ්හිතෙනාති අත්ථකාමතාය හිතකාමතාය උපෙතෙන.

“By the accuser” (codakena) means by one who accuses with the four grounds for accusation: pointing out the matter, pointing out the offense, rejection of co-residence, and rejection of proper deference. In the phrase, “I will speak at the right time, not at the wrong time,” the time for the one accused is stated, not for the accuser. Indeed, one who accuses another should not do so in the midst of an assembly, or at the Uposatha or Pavāraṇā ceremony, or in places such as a sitting hall, dining hall, and so forth. When one is seated in the daytime quarters, one should accuse only after having permission granted by saying: “May the venerable one grant an opportunity; I wish to speak to the venerable one.” However, having investigated the person, if there is a frivolous person who, by speaking what is untrue, brings disrepute upon the bhikkhus, that person should be accused even without the act of asking for permission. “By what is true” (bhūtena) means by what is actual, by its real nature. “By what is gentle” (saṇhena) means by what is smooth, by what is soft. “By what is connected with the goal” (atthasañhitena) means endowed with a desire for the goal and a desire for welfare.

පධානියඞ්ගපඤ්චකවණ්ණනා

Exposition of the Five Factors of Exertion

317. පධානියඞ්ගානීති [Pg.212] පධානං වුච්චති පදහනං, පධානමස්ස අත්ථීති පධානියො, පධානියස්ස භික්ඛුනො අඞ්ගානි පධානියඞ්ගානි. සද්ධොති සද්ධාය සමන්නාගතො. සද්ධා පනෙසා ආගමනසද්ධා, අධිගමනසද්ධා, ඔකප්පනසද්ධා, පසාදසද්ධාති චතුබ්බිධා. තත්ථ සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තානං සද්ධා අභිනීහාරතො ආගතත්තා ආගමනසද්ධා නාම. අරියසාවකානං පටිවෙධෙන අධිගතත්තා අධිගමනසද්ධා නාම. බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝොති වුත්තෙ අචලභාවෙන ඔකප්පනං ඔකප්පනසද්ධා නාම. පසාදුප්පත්ති පසාදසද්ධා නාම. ඉධ ඔකප්පනසද්ධා අධිප්පෙතා. බොධින්ති චතුත්ථමග්ගඤාණං. තං සුප්පටිවිද්ධං තථාගතෙනාති සද්දහති. දෙසනාසීසමෙව චෙතං, ඉමිනා පන අඞ්ගෙන තීසුපි රතනෙසු සද්ධා අධිප්පෙතා. යස්ස හි බුද්ධාදීසු පසාදො බලවා, තස්ස පධානවීරියං ඉජ්ඣති. අප්පාබාධොති අරොගො. අප්පාතඞ්කොති නිද්දුක්ඛො. සමවෙපාකිනියාති සමවිපාචනීයා. ගහණියාති කම්මජතෙජොධාතුයා. නාතිසීතාය නාච්චුණ්හායාති අතිසීතගහණිකො සීතභීරූ හොති, අච්චුණ්හගහණිකො උණ්හභීරූ හොති, තෙසං පධානං න ඉජ්ඣති. මජ්ඣිමගහණිකස්ස ඉජ්ඣති. තෙනාහ – ‘‘මජ්ඣිමාය පධානක්ඛමායා’’ති. යථාභූතං අත්තානං ආවිකත්තාති යථාභූතං අත්තනො අගුණං පකාසෙතා. උදයත්ථගාමිනියාති උදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච ගන්තුං පරිච්ඡින්දිතුං සමත්ථාය, එතෙන පඤ්ඤාසලක්ඛණපරිග්ගාහකං උදයබ්බයඤාණං වුත්තං. අරියායාති පරිසුද්ධාය. නිබ්බෙධිකායාති අනිබ්බිද්ධපුබ්බෙ ලොභක්ඛන්ධාදයො නිබ්බිජ්ඣිතුං සමත්ථාය. සම්මා දුක්ඛක්ඛයගාමිනියාති තදඞ්ගවසෙන කිලෙසානං පහීනත්තා යං යං දුක්ඛං ඛීයති, තස්ස තස්ස දුක්ඛස්ස ඛයගාමිනියා. ඉති සබ්බෙහි ඉමෙහි පදෙහි විපස්සනාපඤ්ඤාව කථිතා. දුප්පඤ්ඤස්ස හි පධානං න ඉජ්ඣති.

317. “Factors of Exertion” (Padhāniyaṅgāni): Exertion is called `padahana`; one who possesses exertion is a `padhāniya` (striver); the factors of a striving bhikkhu are the factors of exertion. “Faithful” means endowed with faith. This faith is of four kinds: faith of aspiration, faith of attainment, faith of conviction, and faith of confidence. Herein, the faith of omniscient Bodhisattas is called faith of aspiration because it comes from their great aspiration. The faith of noble disciples is called faith of attainment because it is attained through penetration. When it is said, “The Buddha, the Dhamma, the Saṅgha,” the unwavering settling down is called faith of conviction. The arising of confidence is called faith of confidence. Here, faith of conviction is intended. The statement that one 'has faith in the enlightenment of the Tathāgata' is indeed only the principal statement of the teaching; by this factor, however, faith in all Three Jewels is intended. For one whose confidence in the Buddha and so on is strong, their energy for exertion succeeds. “Free from illness” (appābādha) means healthy. “Free from affliction” (appātaṅka) means free from suffering. ‘With balanced digestion’ (samavepākiniyā) means that which digests evenly. By ‘digestive faculty’ (gahaṇiyā) is meant the kamma-born heat element. ‘Not too cold, not too hot’: one with an extremely cold digestive faculty is fearful of cold, and one with an extremely hot digestive faculty is fearful of heat; for them, exertion does not succeed. It succeeds for one with a moderate digestive faculty. Therefore, it is said: ‘with a moderate [digestive faculty] suitable for exertion.’ “One who reveals himself as he truly is” (yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā) means one who discloses his own faults as they are. “Leading to arising and passing away” (udayatthagāminiyā) means capable of knowing and discerning arising and passing away; by this, the knowledge of arising and passing away, which comprehends the fifty characteristics, is stated. “Noble” (ariyā) means purified. “Penetrative” (nibbedhikā) means capable of piercing the aggregates of greed and so on, which had not been pierced before. “Leading rightly to the destruction of suffering” (sammā dukkhakkhayagāminiyā) means leading to the destruction of that very suffering which is destroyed, because the defilements are abandoned by way of substitution. Thus, by all these terms, only insight-wisdom is spoken of. For one of weak wisdom, indeed, exertion does not succeed.

සුද්ධාවාසාදිපඤ්චකවණ්ණනා

Exposition of the Group of Five beginning with the Pure Abodes

318. සුද්ධාවාසාති සුද්ධා ඉධ ආවසිංසු ආවසන්ති ආවසිස්සන්ති වාති සුද්ධාවාසා. සුද්ධාති කිලෙසමලරහිතා අනාගාමිඛීණාසවා. අවිහාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං මහාපදානෙ වුත්තමෙව.

318. “Pure Abodes” (Suddhāvāsā): Because the pure ones have dwelled here, dwell here, or will dwell here, they are called Pure Abodes. “Pure” (suddhā) means free from the stain of defilements, that is, non-returners and those whose taints are destroyed. What should be said about Avihā and the rest has already been said in the Mahāpadāna Sutta.

අනාගාමීසු [Pg.213] ආයුනො මජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අන්තරාව කිලෙසපරිනිබ්බානං අරහත්තං පත්තො අන්තරාපරිනිබ්බායී නාම. මජ්ඣං උපහච්ච අතික්කමිත්වා පත්තො උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම. අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන අකිලමන්තො සුඛෙන පත්තො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම. සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලමන්තො දුක්ඛෙන පත්තො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම. ඉමෙ චත්තාරො පඤ්චසුපි සුද්ධාවාසෙසු ලබ්භන්ති. උද්ධංසොතොඅකනිට්ඨගාමීති එත්ථ පන චතුක්කං වෙදිතබ්බං. යො හි අවිහාතො පට්ඨාය චත්තාරො දෙවලොකෙ සොධෙත්වා අකනිට්ඨං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො අවිහාතො දුතියං වා තතියං වා චතුත්ථං වා දෙවලොකං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම. යො කාමභවතො අකනිට්ඨෙසු නිබ්බත්තිත්වා පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො හෙට්ඨා චතූසු දෙවලොකෙසු තත්ථ තත්ථෙව නිබ්බත්තිත්වා පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාමාති.

Among the Non-Returners, one who attains arahantship, the final Nibbāna of defilements, without exceeding the middle of the lifespan, is called an Antarāparinibbāyī. One who attains it after exceeding the middle of the lifespan is called an Upahaccaparinibbāyī. One who attains it without prompting, without exertion, without tiring, and with ease, is called an Asaṅkhāraparinibbāyī. One who attains it with prompting, with exertion, while tiring, and with difficulty, is called a Sasaṅkhāraparinibbāyī. These four are found in all five Pure Abodes. Here, however, in regard to the “Uddhaṃsoto Akaniṭṭhagāmī” (one who goes upstream to Akaniṭṭha), a fourfold distinction should be understood. One who, beginning from the Avihā realm, after traversing the four deva realms, goes to the Akaniṭṭha realm and attains final Nibbāna, is called an Uddhaṃsoto Akaniṭṭhagāmī. One who, beginning from the Avihā realm, goes to the second, third, or fourth deva realm and attains final Nibbāna, is called an Uddhaṃsoto, but not an Akaniṭṭhagāmī. One who, from the sense-sphere existence, is reborn in the Akaniṭṭha realms and attains final Nibbāna, is not an Uddhaṃsoto, but is an Akaniṭṭhagāmī. One who is reborn in any of the lower four deva realms and attains final Nibbāna right there in that very realm, is called neither an Uddhaṃsoto nor an Akaniṭṭhagāmī.

චෙතොඛිලපඤ්චකවණ්ණනා

The Explanation of the Pentad of Mental Barrenness

319. චෙතොඛිලාති චිත්තස්ස ථද්ධභාවා. සත්ථරි කඞ්ඛතීති සත්ථු සරීරෙ වා ගුණෙ වා කඞ්ඛති. සරීරෙ කඞ්ඛමානො ‘‘ද්වත්තිංසමහාපුරිසවරලක්ඛණපටිමණ්ඩිතං නාම සරීරං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. ගුණෙ කඞ්ඛමානො ‘‘අතීතානාගතපච්චුප්පන්නජානනසමත්ථං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. ආතප්පායාති වීරියකරණත්ථාය. අනුයොගායාති පුනප්පුනං යොගාය. සාතච්චායාති සතතකිරියාය. පධානායාති පදහනත්ථාය. අයං පඨමො චෙතොඛිලොති අයං සත්ථරි විචිකිච්ඡාසඞ්ඛාතො පඨමො චිත්තස්ස ථද්ධභාවො. ධම්මෙති පරියත්තිධම්මෙ ච පටිවෙධධම්මෙ ච. පරියත්තිධම්මෙ කඞ්ඛමානො ‘‘තෙපිටකං බුද්ධවචනං චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානීති වදන්ති, අත්ථි නු ඛො එතං නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. පටිවෙධධම්මෙ කඞ්ඛමානො ‘‘විපස්සනානිස්සන්දො මග්ගො නාම, මග්ගනිස්සන්දො ඵලං නාම, සබ්බසඞ්ඛාරපටිනිස්සග්ගො නිබ්බානං නාමාති වදන්ති, තං අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. සඞ්ඝෙ කඞ්ඛතීති ‘‘උජුප්පටිපන්නොතිආදීනං පදානං වසෙන එවරූපං පටිපදං පටිපන්නො චත්තාරො මග්ගට්ඨා චත්තාරො ඵලට්ඨාති අට්ඨන්නං පුග්ගලානං සමූහභූතො සඞ්ඝො නාම අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. සික්ඛාය කඞ්ඛමානො ‘‘අධිසීලසික්ඛා නාම, අධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසික්ඛා නාමාති වදන්ති[Pg.214], සා අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති කඞ්ඛති. අයං පඤ්චමොති අයං සබ්‍රහ්මචාරීසු කොපසඞ්ඛාතො පඤ්චමො චිත්තස්ස ථද්ධභාවො කචවරභාවො ඛාණුකභාවො.

319. Mental barrenness is the rigidity of the mind. Doubting the Teacher means doubting the Teacher’s body or qualities. When doubting the body, one wonders, 'Is there truly a body adorned with the thirty-two excellent marks of a great man, or is there not?' When doubting the qualities, one wonders, 'Is there truly the all-knowing wisdom capable of knowing the past, future, and present, or is there not?' For exertion means for the purpose of making effort. For application means for repeated application. This is the first mental barrenness—this first rigidity of the mind, which is called doubt about the Teacher. Regarding the Dhamma, it refers to both the scriptural Dhamma and the Dhamma of realization. When doubting the scriptural Dhamma, one wonders, 'They say the Buddha’s word consists of the three baskets and eighty-four thousand Dhamma aggregates—does this truly exist or does it not?' When doubting the Dhamma of realization, one wonders, 'They speak of what is called the path, which is the result of insight; what is called fruition, which is the result of the path; and what is called Nibbāna, which is the relinquishment of all conditioned things—do these truly exist or do they not?' Doubting the Saṅgha means wondering, 'By way of the words “practicing rightly” and so on, is there truly what is called the Saṅgha, which is a collection of eight types of individuals who have entered upon such a practice—four established in the path and four established in fruition—or is there not?' When doubting the training, one wonders, 'They say there is what is called the training in higher virtue, and the training in higher mind and higher wisdom—does that training truly exist or does it not?' This is the fifth—this fifth rigidity of the mind, which is called anger toward fellow practitioners, a state of being like refuse, a state of being like a stump.

චෙතසොවිනිබන්ධාදිපඤ්චකවණ්ණනා

The Explanation of the Pentad beginning with the Mental Fetters

320. චෙතසොවිනිබන්ධාති චිත්තං බන්ධිත්වා මුට්ඨියං කත්වා විය ගණ්හන්තීති චෙතසොවිනිබන්ධා. කාමෙති වත්ථුකාමෙපි කිලෙසකාමෙපි. කායෙති අත්තනො කායෙ. රූපෙති බහිද්ධාරූපෙ. යාවදත්ථන්ති යත්තකං ඉච්ඡති, තත්තකං. උදරාවදෙහකන්ති උදරපූරං. තඤ්හි උදරං අවදෙහනතො ‘‘උදරාවදෙහක’’න්ති වුච්චති. සෙය්‍යසුඛන්ති මඤ්චපීඨසුඛං. පස්සසුඛන්ති යථා සම්පරිවත්තකං සයන්තස්ස දක්ඛිණපස්සවාමපස්සානං සුඛං හොති, එවං උප්පන්නං සුඛං. මිද්ධසුඛන්ති නිද්දාසුඛං. අනුයුත්තොති යුත්තප්පයුත්තො විහරති. පණිධායාති පත්ථයිත්වා. බ්‍රහ්මචරියෙනාති මෙථුනවිරතිබ්‍රහ්මචරියෙන. දෙවො වා භවිස්සාමීති මහෙසක්ඛදෙවො වා භවිස්සාමි. දෙවඤ්ඤතරො වාති අප්පෙසක්ඛදෙවෙසු වා අඤ්ඤතරො.

320. 'Cetasovinibandhā' are so called because they bind the mind and grasp it as if making a fist. 'Kāme' refers to both sensual objects and sensual defilements. 'Kāye' means in one's own body. 'Rūpe' refers to external forms. 'Yāvadatthaṃ' means as much as one desires, that much. 'Udarāvadehakaṃ' means filling the belly. Indeed, because it makes the belly full, it is called 'udarāvadehakaṃ'. 'Seyyasukhaṃ' means the pleasure of a bed or chair. 'Passasukhaṃ' means the pleasure that arises for one who lies turning over, that is, the pleasure of the right and left sides. 'Middhasukhaṃ' means the pleasure of drowsiness. 'Anuyutto' means one dwells having applied oneself and striven. 'Paṇidhāya' means having aspired. 'Brahmacariyena' means by the holy life of abstinence from sexual intercourse. 'Devo vā bhavissāmi' means 'I will become a deity of great power'. 'Devaññataro vā' means 'or some other deity among the deities of little power'.

ඉන්ද්‍රියෙසු පඨමපඤ්චකෙ ලොකියානෙව කථිතානි. දුතියපඤ්චකෙ පඨමදුතියචතුත්ථානි ලොකියානි, තතියපඤ්චමානි ලොකියලොකුත්තරානි. තතියපඤ්චකෙ සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙන ලොකියලොකුත්තරානි.

Among the faculties, in the first pentad, only the mundane ones are spoken of. In the second pentad, the first, second, and fourth are mundane, while the third and fifth are mundane and supramundane. In the third pentad, they are mundane and supramundane by way of serenity, insight, and the path.

නිස්සරණියපඤ්චකවණ්ණනා

The Explanation of the Pentad on Escape

321. නිස්සරණියාති නිස්සටා විසඤ්ඤුත්තා. ධාතුයොති අත්තසුඤ්ඤසභාවා. කාමෙ මනසිකරොතොති කාමෙ මනසිකරොන්තස්ස, අසුභජ්ඣානතො වුට්ඨාය අගදං ගහෙත්වා විසං වීමංසන්තො විය වීමංසනත්ථං කාමාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන්තස්සාති අත්ථො. න පක්ඛන්දතීති න පවිසති. න පසීදතීති පසාදං නාපජ්ජති. න සන්තිට්ඨතීති න පතිට්ඨති. න විමුච්චතීති නාධිමුච්චති. යථා පන කුක්කුටපත්තං වා න්හාරුදද්දුලං වා අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තං පතිලීයති පතිකුටති පතිවත්තති න සම්පසාරියති; එවං පතිලීයති න පසාරියති. නෙක්ඛම්මං ඛො පනාති ඉධ නෙක්ඛම්මං නාම දසසු අසුභෙසු පඨමජ්ඣානං, තදස්ස මනසිකරොතො චිත්තං පක්ඛන්දති. තස්ස තං චිත්තන්ති තස්ස තං [Pg.215] අසුභජ්ඣානචිත්තං. සුගතන්ති ගොචරෙ ගතත්තා සුට්ඨු ගතං. සුභාවිතන්ති අහානභාගියත්තා සුට්ඨු භාවිතං. සුවුට්ඨිතන්ති කාමතො සුට්ඨු වුට්ඨිතං. සුවිමුත්තන්ති කාමෙහි සුට්ඨු විමුත්තං. කාමපච්චයා ආසවා නාම කාමහෙතුකා චත්තාරො ආසවා. විඝාතාති දුක්ඛා. පරිළාහාති කාමරාගපරිළාහා. න සො තං වෙදනං වෙදෙතීති සො තං කාමවෙදනං විඝාතපරිළාහවෙදනඤ්ච න වෙදයති. ඉදමක්ඛාතං කාමානං නිස්සරණන්ති ඉදං අසුභජ්ඣානං කාමෙහි නිස්සටත්තා කාමානං නිස්සරණන්ති අක්ඛාතං. යො පන තං ඣානං පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො තතියං මග්ගං පත්වා අනාගාමිඵලෙන නිබ්බානං දිස්වා පුන කාමා නාම නත්ථීති ජානාති, තස්ස චිත්තං අච්චන්තනිස්සරණමෙව. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

321. 'Escapes' means escaped, disjoined. 'Elements' means natures void of self. 'One attends to sensual pleasures' means: for the Arahant who, having arisen from the jhāna of foulness, sends the mind towards sensual pleasures for the purpose of examination, like one examining poison after taking an antidote. 'It does not enter' means it does not penetrate. 'It is not pleased' means it does not arrive at serenity. 'It does not stand firm' means it is not established. 'It is not released' means it does not incline towards. Just as a chicken feather or a knot of sinew, when thrown into a fire, shrivels, recoils, and rolls about, not spreading out; so too it shrivels and does not spread out. 'As to renunciation': here, what is called 'renunciation' is the first jhāna in the ten kinds of foulness. For that Arahant who attends to it, the mind enters. 'That mind of his' means that foulness-jhāna-mind of that Arahant. 'Well-gone' means, because it has gone to its resort, it is well-gone. 'Well-developed' means, because it has the quality of not declining, it is well-developed. 'Well-arisen' means it has well-arisen from sensual pleasures. 'Well-freed' means it is well-freed from sensual pleasures. 'Taints due to sensual pleasures' means the four taints that have sensual pleasures as their cause. 'Distress' means sufferings. 'Torment' means the torments of sensual lust. 'He does not feel that feeling' means he does not experience that feeling of sensual pleasure, nor that feeling of distress and torment. 'This is declared as the escape from sensual pleasures' means: this jhāna of foulness, because of its being escaped from sensual pleasures, is declared as the escape from sensual pleasures. But as for the one who, having made that jhāna a foundation, contemplating the formations and attaining the third path, sees Nibbāna with the fruit of non-returning and knows, 'There are no more sensual pleasures,' his mind—the fruit-consciousness of the non-returner—is the utter escape itself. The same method applies to the remaining passages.

අයං පන විසෙසො, දුතියවාරෙ මෙත්තාඣානානි බ්‍යාපාදස්ස නිස්සරණං නාම. තතියවාරෙ කරුණාඣානානි විහිංසාය නිස්සරණං නාම. චතුත්ථවාරෙ අරූපජ්ඣානානි රූපානං නිස්සරණං නාම. අච්චන්තනිස්සරණෙ චෙත්ථ අරහත්තඵලං යොජෙතබ්බං.

This, however, is the distinction: In the second instance, the jhānas of loving-kindness are called the escape from ill will. In the third instance, the jhānas of compassion are called the escape from cruelty. In the fourth instance, the formless jhānas are called the escape from form. And here, in the case of the utter escape, the fruit of Arahantship should be connected.

පඤ්චමවාරෙ සක්කායං මනසිකරොතොති සුද්ධසඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හිත්වා අරහත්තං පත්තස්ස සුක්ඛවිපස්සකස්ස ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය වීමංසනත්ථං පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන්තස්ස. ඉදමක්ඛාතං සක්කායනිස්සරණන්ති ඉදං අරහත්තමග්ගෙන ච ඵලෙන ච නිබ්බානං දිස්වා ඨිතස්ස භික්ඛුනො පුන සක්කායො නත්ථීති උප්පන්නං අරහත්තඵලසමාපත්තිචිත්තං සක්කායස්ස නිස්සරණන්ති අක්ඛාතං.

In the fifth instance, 'one attends to identity' refers to a dry-insight practitioner who has attained Arahantship by comprehending pure formations and who, having arisen from the attainment of fruition, sends the mind towards the five aggregates of clinging for the purpose of examination. 'This is declared as the escape from identity' means: for the monk who stands firm having seen Nibbāna with the path of Arahantship and its fruit, the attainment-consciousness of the fruit of Arahantship which has arisen with the thought, 'There is no more identity,' is declared as the escape from identity.

විමුත්තායතනපඤ්චකවණ්ණනා

The Exposition of the Pentad of Bases for Liberation

322. විමුත්තායතනානීති විමුච්චනකාරණානි. අත්ථපටිසංවෙදිනොති පාළිඅත්ථං ජානන්තස්ස. ධම්මපටිසංවෙදිනොති පාළිං ජානන්තස්ස. පාමොජ්ජන්ති තරුණපීති. පීතීති තුට්ඨාකාරභූතා බලවපීති. කායොති නාමකායො පටිපස්සම්භති. සුඛං වෙදයතීති සුඛං පටිලභති. චිත්තං සමාධියතීති අරහත්තඵලසමාධිනා සමාධියති. අයඤ්හි තං ධම්මං සුණන්තො ආගතාගතට්ඨානෙ ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලානි ජානාති, තස්ස එවං ජානතො පීති උප්පජ්ජති. සො තස්සා පීතියා අන්තරා ඔසක්කිතුං න දෙන්තො උපචාරකම්මට්ඨානිකො හුත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘චිත්තං සමාධියතී’’ති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො[Pg.216]. අයං පන විසෙසො, සමාධිනිමිත්තන්ති අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු අඤ්ඤතරො සමාධියෙව සමාධිනිමිත්තං. සුග්ගහිතං හොතීතිආදීසු ආචරියසන්තිකෙ කම්මට්ඨානං උග්ගණ්හන්තෙන සුට්ඨු ගහිතං හොති. සුට්ඨු මනසිකතන්ති සුට්ඨු උපධාරිතං. සුප්පටිවිද්ධං පඤ්ඤායාති පඤ්ඤාය සුට්ඨු පච්චක්ඛං කතං. තස්මිං ධම්මෙති තස්මිං කම්මට්ඨානපාළිධම්මෙ.

322. Regarding 'bases for liberation' (vimuttāyatanāni), this means the causes for liberation. Regarding 'one who is sensitive to the meaning' (atthapaṭisaṃvedī), this means one who knows the meaning of the Pāḷi. Regarding 'one who is sensitive to the Dhamma' (dhammapaṭisaṃvedī), this means one who knows the Pāḷi. Regarding 'gladness' (pāmojja), this means tender joy. Regarding 'joy' (pīti), this means strong joy in the form of delight. Regarding 'body' (kāya), this means the mental body becomes tranquil. Regarding 'one feels pleasure' (sukhaṃ vedayati), this means one attains happiness. Regarding 'the mind becomes concentrated' (cittaṃ samādhiyati), this means it becomes concentrated through the concentration of the fruit of arahantship. Indeed, for one listening to this Dhamma, knowing the absorptions, insight, paths, and fruits wherever they arise, joy arises in one who knows thus. Not allowing that joy to slip away, and becoming one who has the access meditation subject, one develops insight and attains arahantship. It is with reference to this that it was said, 'the mind becomes concentrated.' In the remaining cases as well, this is the method. This, however, is the distinction: regarding 'the sign of concentration' (samādhinimitta), among the thirty-eight objects, a certain concentration itself is the sign of concentration. In 'it is well grasped' and so forth, it means the meditation subject is well grasped by one who learns it from a teacher. Regarding 'well attended to,' this means well considered. Regarding 'well penetrated by wisdom,' this means made directly evident by wisdom. Regarding 'in that Dhamma,' this refers to that Dhamma of the Pāḷi meditation subject.

විමුත්තිපරිපාචනීයාති විමුත්ති වුච්චති අරහත්තං, තං පරිපාචෙන්තීති විමුත්තිපරිපාචනීයා. අනිච්චසඤ්ඤාති අනිච්චානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤාති දුක්ඛානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤාති අනත්තානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. පහානසඤ්ඤාති පහානානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා. විරාගසඤ්ඤාති විරාගානුපස්සනාඤාණෙ උප්පන්නසඤ්ඤා.

Regarding 'conducive to the maturing of liberation' (vimuttiparipācanīyā): liberation (vimutti) is said to be arahantship. Because they bring that to maturity, they are called 'conducive to the maturing of liberation'. 'Perception of impermanence' (aniccasaññā) is the perception that has arisen in the knowledge of contemplating impermanence. 'Perception of suffering in the impermanent' (anicce dukkhasaññā) is the perception that has arisen in the knowledge of contemplating suffering. 'Perception of non-self in suffering' (dukkhe anattasaññā) is the perception that has arisen in the knowledge of contemplating non-self. 'Perception of abandoning' (pahānasaññā) is the perception that has arisen in the knowledge of contemplating abandoning. 'Perception of dispassion' (virāgasaññā) is the perception that has arisen in the knowledge of contemplating dispassion.

‘‘ඉමෙ ඛො ආවුසො’’තිආදි වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. ඉති ඡබ්බීසතියා පඤ්චකානං වසෙන තිංසසතපඤ්හෙ කථෙන්තො ථෙරො සාමග්ගිරසං දස්සෙසීති.

‘These, friends,’ and so on should be connected in the way already stated. Thus, while explaining one hundred and thirty questions by way of twenty-six pentads, the Elder showed the flavor of concord.

පඤ්චකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Pentad is finished.

ඡක්කවණ්ණනා

The Exposition of the Hexad

323. ඉති පඤ්චකවසෙන සාමග්ගිරසං දස්සෙත්වා ඉදානි ඡක්කවසෙන දස්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ අජ්ඣත්තිකානීති අජ්ඣත්තජ්ඣත්තිකානි. බාහිරානීති තතො අජ්ඣත්තජ්ඣත්තතො බහිභූතානි. විත්ථාරතො පන ආයතනකථා විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතාව. විඤ්ඤාණකායාති විඤ්ඤාණසමූහා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති චක්ඛුපසාදනිස්සිතං කුසලාකුසලවිපාකවිඤ්ඤාණං. එස නයො සබ්බත්ථ. චක්ඛුසම්ඵස්සොති චක්ඛුනිස්සිතො සම්ඵස්සො. සොතසම්ඵස්සාදීසුපි එසෙව නයො. මනොසම්ඵස්සොති ඉමෙ දස සම්ඵස්සෙ ඨපෙත්වා සෙසො සබ්බො මනොසම්ඵස්සො නාම. වෙදනාඡක්කම්පි එතෙනෙව නයෙන වෙදිතබ්බං. රූපසඤ්ඤාති රූපං ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නා සඤ්ඤා. එතෙනුපායෙන සෙසාපි වෙදිතබ්බා. චෙතනාඡක්කෙපි එසෙව නයො. තථා තණ්හාඡක්කෙ.

323. Thus, having shown the flavor of concord by way of the pentad, he now began the teaching again in order to show it by way of the hexad. Therein, 'internal' means what is internal to oneself. 'External' means what is external to that which is internal to oneself. The discourse on the sense bases, however, has been explained in detail in the Visuddhimagga. 'Consciousness-group' means collections of consciousness. 'Eye-consciousness' means the wholesome, unwholesome, or resultant consciousness that is dependent on the eye-sensitivity. This is the method everywhere. 'Eye-contact' means contact dependent on the eye. In the case of ear-contact and so on, this is also the method. 'Mind-contact' means that, having set aside these ten contacts, all the rest is called mind-contact. The sixfold feeling should also be understood by this same method. 'Perception of form' is the perception that has arisen having taken form as its object. By this means, the remaining ones should also be understood. In the sixfold volition as well, this is the method. Likewise for the sixfold craving.

අගාරවොති [Pg.217] ගාරවවිරහිතො. අප්පතිස්සොති අප්පතිස්සයො අනීචවුත්ති. එත්ථ පන යො භික්ඛු සත්ථරි ධරමානෙ තීසු කාලෙසු උපට්ඨානං න යාති. සත්ථරි අනුපාහනෙ චඞ්කමන්තෙ සඋපාහනො චඞ්කමති, නීචෙ චඞ්කමන්තෙ උච්චෙ චඞ්කමති, හෙට්ඨා වසන්තෙ උපරි වසති, සත්ථුදස්සනට්ඨානෙ උභො අංසෙ පාරුපති, ඡත්තං ධාරෙති, උපාහනං ධාරෙති, නහායති, උච්චාරං වා පස්සාවං වා කරොති. පරිනිබ්බුතෙ පන චෙතියං වන්දිතුං න ගච්ඡති, චෙතියස්ස පඤ්ඤායනට්ඨානෙ සත්ථුදස්සනට්ඨානෙ වුත්තං සබ්බං කරොති, අයං සත්ථරි අගාරවො නාම. යො පන ධම්මස්සවනෙ සංඝුට්ඨෙ සක්කච්චං න ගච්ඡති, සක්කච්චං ධම්මං න සුණාති, සමුල්ලපන්තො නිසීදති, සක්කච්චං න ගණ්හාති, න වාචෙති, අයං ධම්මෙ අගාරවො නාම. යො පන ථෙරෙන භික්ඛුනා අනජ්ඣිට්ඨො ධම්මං දෙසෙති, නිසීදති, පඤ්හං කථෙති, වුඩ්ඪෙ භික්ඛූ ඝට්ටෙන්තො ගච්ඡති, තිට්ඨති, නිසීදති, දුස්සපල්ලත්ථිකං වා හත්ථපල්ලත්ථිකං වා කරොති, සඞ්ඝමජ්ඣෙ උභො අංසෙ පාරුපති, ඡත්තුපාහනං ධාරෙති, අයං සඞ්ඝෙ අගාරවො නාම. එකභික්ඛුස්මිම්පි හි අගාරවෙ කතෙ සඞ්ඝෙ අගාරවො කතොව හොති. තිස්සො සික්ඛා පන අපූරයමානොව සික්ඛාය අගාරවො නාම. අප්පමාදලක්ඛණං අනනුබ්‍රූහයමානො අප්පමාදෙ අගාරවො නාම. දුවිධම්පි පටිසන්ථාරං අකරොන්තො පටිසන්ථාරෙ අගාරවො නාම. ඡ ගාරවා වුත්තප්පටිපක්ඛවසෙන වෙදිතබ්බා.

Regarding 'disrespectful,' this means devoid of respect. Regarding 'unsubmissive,' this means unsubmissive, not of humble conduct. Herein, a certain monk, while the Teacher is alive, does not attend upon him at the three times. When the Teacher is walking without footwear, he walks with footwear; when the Teacher is walking on a low level, he walks on a high level; when the Teacher is residing below, he resides above; in a place visible to the Teacher, he covers both shoulders, holds an umbrella, wears footwear, bathes, or defecates or urinates. When the Teacher has attained final Nibbāna, he does not go to venerate the shrine; in a conspicuous place of the shrine, he does all that was mentioned in relation to a place visible to the Teacher. This one is called disrespectful to the Teacher. A certain one, when a Dhamma talk is announced, does not go attentively, does not listen to the Dhamma attentively, sits while conversing, does not learn it oneself, nor teach it to others. This one is called disrespectful to the Dhamma. A certain one, without being requested by an elder monk, teaches the Dhamma, sits, and asks questions; he goes, stands, and sits while jostling elder monks; he sits with his robe tied around his knees or with his hands clasped around his knees; in the midst of the Sangha, he covers both shoulders and holds an umbrella and footwear. This one is called disrespectful to the Sangha. For when disrespect is shown even to a single monk, disrespect has been shown to the Sangha. One who does not fulfill the three trainings is called disrespectful toward the training. One who does not cultivate the characteristic of diligence is called disrespectful toward diligence. One who does not perform the twofold hospitality is called disrespectful toward hospitality. The six kinds of respect should be understood by way of the opposite of what has been said.

සොමනස්සූපවිචාරාති සොමනස්සසම්පයුත්තා විචාරා. සොමනස්සට්ඨානියන්ති සොමනස්සකාරණභූතං. උපවිචරතීති විතක්කෙන විතක්කෙත්වා විචාරෙන පරිච්ඡින්දති. එස නයො සබ්බත්ථ. දොමනස්සූපවිචාරාපි එවමෙව වෙදිතබ්බා. තථා උපෙක්ඛූපවිචාරා. සාරණීයධම්මා හෙට්ඨා විත්ථාරිතා. දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතොති ඉමිනා පන පදෙන කොසම්බකසුත්තෙ පඨමමග්ගො කථිතො. ඉධ චත්තාරොපි මග්ගා.

Regarding 'examinations accompanied by gladness,' this means examinations associated with gladness. Regarding 'a basis for gladness,' this means being a cause for gladness. Regarding 'one examines,' this means having thought with initial thought, one ascertains with sustained thought. This is the method everywhere. 'Examinations accompanied by sadness' should also be understood in this same way. Likewise, 'examinations accompanied by equanimity.' The qualities conducive to recollection have been explained in detail below. By this term 'gone to the state of agreement in views,' the first path is taught in the Kosambaka Sutta. Here, however, all four paths are meant.

විවාදමූලඡක්කවණ්ණනා

Explanation of the Group of Six Roots of Dispute

325. විවාදමූලානීති විවාදස්ස මූලානි. කොධනොති කුජ්ඣනලක්ඛණෙන කොධෙන සමන්නාගතො. උපනාහීති වෙරඅප්පටිනිස්සග්ගලක්ඛණෙන උපනාහෙන සමන්නාගතො. අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස්සානන්ති ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො කථං දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තති. කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ විය ද්වීසු භික්ඛූසු විවාදං ආපන්නෙසු තස්මිං විහාරෙ [Pg.218] තෙසං අන්තෙවාසිකා විවදන්ති. තෙසං ඔවාදං ගණ්හන්තො භික්ඛුනිසඞ්ඝො විවදති. තතො තෙසං උපට්ඨාකා විවදන්ති. අථ මනුස්සානං ආරක්ඛදෙවතා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. තත්ථ ධම්මවාදීනං ආරක්ඛදෙවතා ධම්මවාදිනියො හොන්ති අධම්මවාදීනං අධම්මවාදිනියො. තතො ආරක්ඛදෙවතානං මිත්තා භුම්මා දෙවතා භිජ්ජන්ති. එවං පරම්පරා යාව බ්‍රහ්මලොකා ඨපෙත්වා අරියසාවකෙ සබ්බෙ දෙවමනුස්සා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. ධම්මවාදීහි පන අධම්මවාදිනොව බහුතරා හොන්ති. තතො ‘‘යං බහුකෙහි ගහිතං, තං තච්ඡ’’න්ති ධම්මං විස්සජ්ජෙත්වා බහුතරාව අධම්මං ගණ්හන්ති. තෙ අධම්මං පුරක්ඛත්වා වදන්තා අපායෙසු නිබ්බත්තන්ති. එවං ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය හොති.

325. ‘The roots of dispute’ means the roots of dispute. ‘Kodhana’ means one who is endowed with anger, which has the characteristic of being angry. ‘Upanāhī’ means one who is endowed with resentment, which has the characteristic of not abandoning enmity. ‘For the harm and suffering of devas and humans’—how does a dispute between two bhikkhus lead to harm and suffering for devas and humans? As in the Kosambaka chapter, when two bhikkhus have entered into a dispute, their resident pupils in that monastery also dispute. The order of bhikkhunīs, receiving their instruction, also disputes. Then their supporters also dispute. Then the guardian deities of humans become two factions. Among them, the guardian deities of those who speak the Dhamma become speakers of the Dhamma, and those of the speakers of not-Dhamma become speakers of not-Dhamma. From that, the friends of the guardian deities, the earth deities, are split. Thus, in succession up to the Brahmā world—setting aside the noble disciples—all devas and humans become two factions. However, the speakers of not-Dhamma are more numerous than the speakers of the Dhamma. Therefore, thinking, “What is taken up by the many, that is true,” the majority abandon the Dhamma and take up the not-Dhamma. They, prioritizing the not-Dhamma and speaking thus, are reborn in the lower realms. In this way, a dispute between two bhikkhus is for the harm and suffering of devas and humans.

අජ්ඣත්තං වාති තුම්හාකං අබ්භන්තරපරිසාය. බහිද්ධා වාති පරෙසං පරිසාය.

‘Internally’ means within your own assembly. ‘Externally’ means within the assembly of others.

මක්ඛීති පරෙසං ගුණමක්ඛනලක්ඛණෙන මක්ඛෙන සමන්නාගතො. පළාසීති යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො. ඉස්සුකීති පරසක්කාරාදීනි ඉස්සායනලක්ඛණාය ඉස්සාය සමන්නාගතො. මච්ඡරීති ආවාසමච්ඡරියාදීහි සමන්නාගතො. සඨොති කෙරාටිකො. මායාවීති කතපාපපටිච්ඡාදකො. පාපිච්ඡොති අසන්තසම්භාවනිච්ඡකො දුස්සීලො. මිච්ඡාදිට්ඨීති නත්ථිකවාදී අහෙතුකවාදී අකිරියවාදී. සන්දිට්ඨිපරාමාසීති සයං දිට්ඨිමෙව පරාමසති. ආධානග්ගාහීති දළ්හග්ගාහී. දුප්පටිනිස්සග්ගීති න සක්කා හොති ගහිතං විස්සජ්ජාපෙතුං.

‘Makkhī’ means one who is endowed with disparagement, which has the characteristic of disparaging others’ virtues. ‘Paḷāsī’ means one who is endowed with rivalry, which has the characteristic of partisanship. ‘Issukī’ means one who is endowed with envy, which has the characteristic of being envious of others’ honor and so on. ‘Maccharī’ means one who is endowed with stinginess regarding dwellings and so on. ‘Saṭho’ means fraudulent. ‘Māyāvī’ means one who conceals evil that has been done. ‘Pāpiccho’ means one who is immoral and desires to make apparent virtues that one does not possess. ‘Micchādiṭṭhī’ means one who holds a nihilistic view, a view of causelessness, or a view of non-action. ‘Sandiṭṭhiparāmāsī’ means one who wrongly clings to their own view. ‘Ādhānaggāhī’ means one who grasps firmly. ‘Duppaṭinissaggī’ means one who cannot be made to relinquish what has been grasped.

පථවීධාතූති පතිට්ඨාධාතු. ආපොධාතූති ආබන්ධනධාතු. තෙජොධාතූති පරිපාචනධාතු. වායොධාතූති විත්ථම්භනධාතු. ආකාසධාතූති අසම්ඵුට්ඨධාතු. විඤ්ඤාණධාතූති විජානනධාතු.

‘The earth element’ means the element of foundation. ‘The water element’ means the element of binding. ‘The fire element’ means the element of maturing. ‘The wind element’ means the element of supporting. ‘The space element’ means the untouched element. ‘The consciousness element’ means the element of cognizing.

නිස්සරණියඡක්කවණ්ණනා

Exposition of the Group of Six on Escape

326. නිස්සරණියා ධාතුයොති නිස්සටධාතුයොව. පරියාදාය තිට්ඨතීති පරියාදියිත්වා හාපෙත්වා තිට්ඨති. ‘මා හෙවන්තිස්ස වචනීයො’ති යස්මා අභූතං බ්‍යාකරණං බ්‍යාකරොති, තස්මා මා එවං භණීති [Pg.219] වත්තබ්බො. යදිදං මෙත්තාචෙතොවිමුත්තීති යා අයං මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති, ඉදං නිස්සරණං බ්‍යාපාදස්ස, බ්‍යාපාදතො නිස්සටාති අත්ථො. යො පන මෙත්තාය තිකචතුක්කජ්ඣානතො වුට්ඨිතො සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා තතියමග්ගං පත්වා ‘‘පුන බ්‍යාපාදො නත්ථී’’ති තතියඵලෙන නිබ්බානං පස්සති, තස්ස චිත්තං අච්චන්තං නිස්සරණං බ්‍යාපාදස්ස. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

326. ‘Elements of escape’ means the very elements that are the escape. ‘Stands having overcome’ means: having exhausted and diminished, it stands. ‘He should not be one to be told thus’ means: because he makes an untruthful declaration, therefore he should be told, ‘Do not speak thus.’ ‘That is, the liberation of mind through loving-kindness’—this liberation of mind through loving-kindness is the escape from ill will; the meaning is that it has escaped from ill will. As for the one who, having arisen from the third or fourth jhāna of loving-kindness, comprehends formations, attains the third path, and with the third fruition sees Nibbāna, thinking, “There is no more ill will,” for him, the mind is the complete escape from ill will. By this method, the meaning should be understood in all instances.

අනිමිත්තා චෙතොවිමුත්තීති අරහත්තඵලසමාපත්ති. සා හි රාගනිමිත්තාදීනඤ්චෙව රූපනිමිත්තාදීනඤ්ච නිච්චනිමිත්තාදීනඤ්ච අභාවා ‘‘අනිමිත්තා’’ති වුත්තා. නිමිත්තානුසාරීති වුත්තප්පභෙදං නිමිත්තං අනුසරතීති නිමිත්තානුසාරී.

The signless liberation of mind is the attainment of the fruit of Arahantship. Indeed, it is called ‘signless’ because of the absence of the signs of lust and so forth, the signs of form and so forth, and the signs of permanence and so forth. ‘A follower of signs’ means: because one follows a sign of the aforementioned kind, one is a follower of signs.

අස්මීති අස්මිමානො. අයමහමස්මීති පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අයං නාම අහං අස්මීති එත්තාවතා අරහත්තං බ්‍යාකතං හොති. විචිකිච්ඡාකථංකථාසල්ලන්ති විචිකිච්ඡාභූතං කථංකථාසල්ලං. ‘මා හෙවන්තිස්ස වචනීයො’ති සචෙ තෙ පඨමමග්ගවජ්ඣා විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, අරහත්තබ්‍යාකරණං මිච්ඡා හොති, තස්මා මා අභූතං භණීති වාරෙතබ්බො. අස්මිමානසමුග්ඝාතොති අරහත්තමග්ගො. අරහත්තමග්ගඵලවසෙන හි නිබ්බානෙ දිට්ඨෙ පුන අස්මිමානො නත්ථීති අරහත්තමග්ගො අස්මිමානසමුග්ඝාතොති වුත්තො.

‘I am’ is the conceit ‘I am.’ ‘This I am’ means: with reference to the five aggregates, ‘This so-called being is I.’ By this much, Arahantship is declared. The dart of doubt and questioning is the dart that is doubt and questioning. ‘He should not be one to be told thus’ means: if doubt, which is to be abandoned by the first path, should arise in you, the declaration of Arahantship is false; therefore, he should be restrained with the words, ‘Do not speak what is untrue.’ ‘The uprooting of the conceit “I am”’ is the path to Arahantship. For when Nibbāna is seen by means of the path and fruit of Arahantship, the conceit ‘I am’ no longer exists; thus, the path to Arahantship is called the uprooting of the conceit ‘I am.’

අනුත්තරියාදිඡක්කවණ්ණනා

Exposition of the Group of Six beginning with the Unsurpassables

327. අනුත්තරියානීති අනුත්තරානි ජෙට්ඨකානි. දස්සනෙසු අනුත්තරියං දස්සනානුත්තරියං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ හත්ථිරතනාදීනං දස්සනං න දස්සනානුත්තරියං, නිවිට්ඨසද්ධස්ස පන නිවිට්ඨපෙමවසෙන දසබලස්ස වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස වා කසිණාසුභනිමිත්තාදීනං වා අඤ්ඤතරස්ස දස්සනං දස්සනානුත්තරියං නාම. ඛත්තියාදීනං ගුණකථාසවනං න සවනානුත්තරියං, නිවිට්ඨසද්ධස්ස පන නිවිට්ඨපෙමවසෙන තිණ්ණං වා රතනානං ගුණකථාසවනං තෙපිටකබුද්ධවචනසවනං වා සවනානුත්තරියං නාම. මණිරතනාදිලාභො න ලාභානුත්තරියං, සත්තවිධඅරියධනලාභො පන ලාභානුත්තරියං නාම. හත්ථිසිප්පාදිසික්ඛනං න සික්ඛානුත්තරියං, සික්ඛත්තයපූරණං පන සික්ඛානුත්තරියං නාම. ඛත්තියාදීනං පාරිචරියා න පාරිචරියානුත්තරියං, තිණ්ණං පන රතනානං පාරිචරියා පාරිචරියානුත්තරියං නාම. ඛත්තියාදීනං ගුණානුස්සරණං නානුස්සතානුත්තරියං, තිණ්ණං පන රතනානං ගුණානුස්සරණං අනුස්සතානුත්තරියං නාම.

327. ‘Unsurpassable’ means supreme and pre-eminent. The unsurpassable in seeing is unsurpassable seeing. The same principle applies to the remaining terms. Here, seeing treasures such as elephants is not unsurpassable seeing, but for one with unwavering faith, through established love, seeing the Ten-Powered One, the community of monks, or any of the kasiṇa or foulness signs is called unsurpassable seeing. Hearing the virtues of nobles such as khattiyas is not unsurpassable hearing, but for one with unwavering faith, through established love, hearing the virtues of the Three Jewels or hearing the words of the Buddha in the Tipiṭaka is called unsurpassable hearing. Obtaining treasures such as jewels is not unsurpassable gain, but obtaining the sevenfold noble wealth is called unsurpassable gain. Training in skills such as elephant training is not unsurpassable training, but fulfilling the threefold training is called unsurpassable training. Serving nobles such as khattiyas is not unsurpassable service, but serving the Three Jewels is called unsurpassable service. Recollecting the virtues of nobles such as khattiyas is not unsurpassable recollection, but recollecting the virtues of the Three Jewels is called unsurpassable recollection.

අනුස්සතියොව [Pg.220] අනුස්සතිට්ඨානානි නාම. බුද්ධානුස්සතීති බුද්ධස්ස ගුණානුස්සරණං. එවං අනුස්සරතො හි පීති උප්පජ්ජති. සො තං පීතිං ඛයතො වයතො පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. උපචාරකම්මට්ඨානං නාමෙතං ගිහීනම්පි ලබ්භති, එස නයො සබ්බත්ථ. විත්ථාරකථා පනෙත්ථ විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

The recollections themselves are called the bases of recollection. “Recollection of the Buddha” means recollecting the virtues of the Buddha. For one who recollects thus, joy arises. Establishing that joy as subject to decay and dissolution, one attains arahantship. This preliminary meditation subject is attainable even by laypeople—this principle applies everywhere. The detailed explanation herein should be understood in the same manner as described in the Visuddhimagga.

සතතවිහාරඡක්කවණ්ණනා

Exposition on the Set of Six concerning Constant Dwellings

328. සතතවිහාරාති ඛීණාසවස්ස නිච්චවිහාරා. චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති චක්ඛුද්වාරාරම්මණෙ ආපාථගතෙ තං රූපං චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිස්වා ජවනක්ඛණෙ ඉට්ඨෙ අරජ්ජන්තො නෙව සුමනො හොති, අනිට්ඨෙ අදුස්සන්තො න දුම්මනො. අසමපෙක්ඛනෙ මොහං අනුප්පාදෙන්තො උපෙක්ඛකො විහරති මජ්ඣත්තො, සතියා යුත්තත්තා සතො, සම්පජඤ්ඤෙන යුත්තත්තා සම්පජානො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉති ඡසුපි ද්වාරෙසු උපෙක්ඛකො විහරතීති ඉමිනා ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා කථිතා. සම්පජානොති වචනතො පන චත්තාරි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තානි ලබ්භන්ති. සතතවිහාරාති වචනතො අට්ඨපි මහාචිත්තානි ලබ්භන්ති අරජ්ජන්තො අදුස්සන්තොති වචනතො දසපි චිත්තානි ලබ්භන්ති. සොමනස්සං කථං ලබ්භතීති චෙ ආසෙවනතො ලබ්භති.

328. ‘Constant dwelling’ means the constant dwellings of one whose taints are destroyed. ‘Having seen a form with the eye’ means: when a form-object has come into the range of the eye-door, having seen that form with eye-consciousness, at the moment of impulsion, not becoming attached to what is desirable, one is not glad-minded; not being resentful toward what is undesirable, one is not sad-minded. Not giving rise to delusion through improper attention, one dwells equanimous and neutral, mindful due to being endowed with mindfulness, and clearly comprehending due to being endowed with clear comprehension. This same method applies in the remaining instances. Thus, by this statement “one dwells equanimous at all six doors,” six-factored equanimity is described. From the statement “clearly comprehending,” four types of consciousness associated with knowledge are obtained. From the statement “constant dwelling,” eight great functional consciousnesses are obtained. From the statement “not becoming attached, not being resentful,” ten types of consciousness are obtained. If it is asked, “How is joy obtained?” It is obtained through repetition.

අභිජාතිඡක්කවණ්ණනා

Exposition on the Set of Six concerning Births

329. අභිජාතියොති ජාතියො. කණ්හාභිජාතිකො සමානොති කණ්හෙ නීචකුලෙ ජාතො හුත්වා. කණ්හං ධම්මං අභිජායතීති කාළකං දසදුස්සීල්‍යධම්මං පසවති කරොති. සො තං අභිජායිත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තති. සුක්කං ධම්මන්ති අහං පුබ්බෙපි පුඤ්ඤානං අකතත්තා නීචකුලෙ නිබ්බත්තො. ඉදානි පුඤ්ඤං කරොමීති පුඤ්ඤසඞ්ඛාතං පණ්ඩරං ධම්මං අභිජායති. සො තෙන සග්ගෙ නිබ්බත්තති. අකණ්හං අසුක්කං නිබ්බානන්ති නිබ්බානඤ්හි සචෙ කණ්හං භවෙය්‍ය, කණ්හවිපාකං දදෙය්‍ය. සචෙ සුක්කං, සුක්කවිපාකං දදෙය්‍ය. ද්වින්නම්පි අප්පදානතො පන ‘‘අකණ්හං අසුක්ක’’න්ති වුත්තං. නිබ්බානඤ්ච නාම ඉමස්මිං අත්ථෙ අරහත්තං අධිප්පෙතං. තඤ්හි කිලෙසනිබ්බානන්තෙ ජාතත්තා නිබ්බානං නාම. තං එස අභිජායති පසවති කරොති. සුක්කාභිජාතිකො සමානොති සුක්කෙ උච්චකුලෙ ජාතො හුත්වා. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

329. “Abhijātiyo” means births. “Being one of dark birth” means having been born in a dark, low family. “One gives rise to a dark dhamma” means one produces and performs the black dhamma, which is the tenfold immoral conduct. Having given rise to that, one is reborn in hell. “A bright dhamma” means: thinking, “Because I did not perform meritorious deeds in the past, I was born in a low family. Now I will perform merit,” one gives rise to the white dhamma known as merit. Through that, one is reborn in heaven. “The neither-dark-nor-bright, Nibbāna”: for if Nibbāna were dark, it would give a dark result. If it were bright, it would give a bright result. But because it gives neither of the two, it is called “neither-dark-nor-bright.” And in this context, by the name Nibbāna, the fruit of Arahantship is intended. For that is called Nibbāna because it arises at the end of the quenching of defilements. This person gives rise to it, produces it, and performs it. “Being one of bright birth” means having been born in a bright, high family. The rest should be understood by the method already stated.

නිබ්බෙධභාගියඡක්කවණ්ණනා

Exposition on the Set of Six Pertaining to Penetration

නිබ්බෙධභාගියාති [Pg.221] නිබ්බෙධො වුච්චති නිබ්බානං, තං භජන්ති උපගච්ඡන්තීති නිබ්බෙධභාගියා. අනිච්චසඤ්ඤාදයො පඤ්චකෙ වුත්තා. නිරොධානුපස්සනාඤාණෙ සඤ්ඤා නිරොධසඤ්ඤා නාම.

Regarding “pertaining to penetration”: “penetration” is a name for Nibbāna. Because they partake of it and approach it, they are called “those pertaining to penetration.” The perceptions of impermanence and so forth were spoken of in the section on the Fives. The perception within the knowledge of the contemplation of cessation is called the perception of cessation.

‘‘ඉමෙ ඛො, ආවුසො’’තිආදි වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. ඉති ද්වාවීසතියා ඡක්කානං වසෙන බාත්තිංසසතපඤ්හෙ කථෙන්තො ථෙරො සාමග්ගිරසං දස්සෙසීති.

“These, friends,” and so forth, should be connected in the manner already stated. Thus, the Elder, while explaining the one hundred and thirty-two questions by way of twenty-two sets of six, showed the taste of harmony.

ඡක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Sets of Six is concluded.

සත්තකවණ්ණනා

Exposition on the Sevens

330. ඉති ඡක්කවසෙන සාමග්ගිරසං දස්සෙත්වා ඉදානි සත්තකවසෙන දස්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි.

330. Thus, having shown the taste of harmony by way of the sixes, he now began the discourse again to show it by way of the sevens.

තත්ථ සම්පත්තිපටිලාභට්ඨෙන සද්ධාව ධනං සද්ධාධනං. එස නයො සබ්බත්ථ. පඤ්ඤාධනං පනෙත්ථ සබ්බසෙට්ඨං. පඤ්ඤාය හි ඨත්වා තීණි සුචරිතානි පඤ්චසීලානි දසසීලානි පූරෙත්වා සග්ගූපගා හොන්ති, සාවකපාරමීඤාණං, පච්චෙකබොධිඤාණං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච පටිවිජ්ඣන්ති. ඉමාසං සම්පත්තීනං පටිලාභකාරණතො පඤ්ඤා ‘‘ධන’’න්ති වුත්තා. සත්තපි චෙතානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානෙව කථිතානි. බොජ්ඣඞ්ගකථා කථිතාව.

Herein, faith itself is wealth in the sense of causing the attainment of accomplishments; this is the wealth of faith. This is the method in all cases. Among these, the wealth of wisdom is the best of all. For, being established in wisdom and having fulfilled the three good conducts, the five precepts, and the ten precepts, beings go to a heavenly realm; they penetrate the knowledge of the disciples' perfections, the knowledge of Paccekabodhi, and the knowledge of omniscience. Because it is the cause for the attainment of these accomplishments, wisdom is called ‘wealth.’ And all seven of these are spoken of as indeed a mixture of the mundane and supramundane. The discourse on the enlightenment factors has already been given.

සමාධිපරික්ඛාරාති සමාධිපරිවාරා. සම්මාදිට්ඨාදීනි වුත්තත්ථානෙව. ඉමෙපි සත්ත පරික්ඛාරා ලොකියලොකුත්තරාව කථිතා.

“The equipment of concentration” means the retinue of concentration. Right view and so forth are as explained in the place already mentioned. These seven requisites are also spoken of as being mundane and supramundane.

අසතං ධම්මා අසන්තා වා ධම්මා ලාමකා ධම්මාති අසද්ධම්මා. විපරියායෙන සද්ධම්මා වෙදිතබ්බා. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. සද්ධම්මෙසු පන සද්ධාදයො සබ්බෙපි විපස්සකස්සෙව කථිතා. තෙසුපි පඤ්ඤා ලොකියලොකුත්තරා. අයං විසෙසො.

‘Unrighteous states’ (asaddhammā) are the states of the unvirtuous, or states that are non-existent or blameworthy, or inferior states. By the reverse, ‘righteous states’ (saddhammā) are to be understood. The rest here is of obvious meaning. Among the righteous states, however, faith and so forth are all spoken of as belonging only to one who practices insight. Among them, wisdom is mundane and supramundane. This is the distinction.

සප්පුරිසානං ධම්මාති සප්පුරිසධම්මා. තත්ථ සුත්තගෙය්‍යාදිකං ධම්මං ජානාතීති ධම්මඤ්ඤූ. තස්ස තස්සෙව භාසිතස්ස අත්ථං ජානාතීති අත්ථඤ්ඤූ. ‘‘එත්තකොම්හි සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤායා’’ති එවං අත්තානං ජානාතීති අත්තඤ්ඤූ. පටිග්ගහණපරිභොගෙසු මත්තං ජානාතීති මත්තඤ්ඤූ. අයං [Pg.222] කාලො උද්දෙසස්ස, අයං කාලො පරිපුච්ඡාය, අයං කාලො යොගස්ස අධිගමායාති එවං කාලං ජානාතීති කාලඤ්ඤූ. එත්ථ ච පඤ්ච වස්සානි උද්දෙසස්ස කාලො. දස පරිපුච්ඡාය. ඉදං අතිසම්බාධං. දස වස්සානි පන උද්දෙසස්ස කාලො. වීසති පරිපුච්ඡාය. තතො පරං යොගෙ කම්මං කාතබ්බං. අට්ඨවිධං පරිසං ජානාතීති පරිසඤ්ඤූ. සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බං පුග්ගලං ජානාතීති පුග්ගලඤ්ඤූ.

The states of good persons are ‘the states of the virtuous’ (sappurisadhammā). Herein, one who knows the Dhamma, such as the suttas and geyyas, is ‘one who knows the Dhamma.’ One who knows the meaning of that very teaching which was spoken is ‘one who knows the meaning.’ One who knows oneself thus, “I am of such a measure with regard to virtue, concentration, and wisdom,” is ‘one who knows oneself.’ One who knows the measure in receiving and using is ‘one who knows the measure.’ One who knows the time thus, “This is the time for learning the Pāḷi, this is the time for questioning on the commentary, this is the time for striving in meditation or for attainment,” is ‘one who knows the time.’ And here, five years is the time for learning; ten for questioning. This is very constricted. Ten years, however, is the time for learning, and twenty for questioning; after that, work in meditation should be undertaken. One who knows the eight kinds of assemblies is ‘one who knows assemblies.’ One who knows the person to be associated with and not to be associated with is ‘one who knows persons.’

331. නිද්දසවත්ථූනීති නිද්දසාදිවත්ථූනි. නිද්දසො භික්ඛු, නිබ්බීසො, නිත්තිංසො, නිච්චත්තාලීසො, නිප්පඤ්ඤාසො භික්ඛූති එවං වචනකාරණානි. අයං කිර පඤ්හො තිත්ථියසමයෙ උප්පන්නො. තිත්ථියා හි දසවස්සකාලෙ මතං නිගණ්ඨං නිද්දසොති වදන්ති. සො කිර පුන දසවස්සො න හොති. න කෙවලඤ්ච දසවස්සොව. නවවස්සොපි…පෙ… එකවස්සොපි න හොති. එතෙනෙව නයෙන වීසතිවස්සාදිකාලෙපි මතං නිබ්බීසො, නිත්තිංසො, නිච්චත්තාලීසො, නිප්පඤ්ඤාසොති වදන්ති. ආයස්මා ආනන්දො ගාමෙ විචරන්තො තං කථං සුත්වා විහාරං ගන්ත්වා භගවතො ආරොචෙසි. භගවා ආහ –

331. ‘The grounds for being without ten’ (niddasavatthūni) means the grounds for being without ten, and so on. They are the reasons for saying: ‘a monk without ten,’ ‘a monk without twenty,’ ‘a monk without thirty,’ ‘a monk without forty,’ ‘a monk without fifty.’ It seems this question arose in the time of the sectarians. For the sectarians call a Nigaṇṭha (Jain ascetic) who died at the age of ten ‘one without ten’ (niddaso). It seems he is not ten years old again. And not only is he not ten years old, he is also not nine years old... and so on... not even one year old. By this same method, they call one who died at the age of twenty ‘one without twenty’ (nibbīso), one who died at thirty ‘one without thirty’ (nittiṃso), one who died at forty ‘one without forty’ (niccattālīso), and one who died at fifty ‘one without fifty’ (nippaññāso). The Venerable Ānanda, while wandering in a village, heard this talk, went to the monastery, and reported it to the Blessed One. The Blessed One said:

‘‘න ඉදං, ආනන්ද, තිත්ථියානං අධිවචනං මම සාසනෙ ඛීණාසවස්සෙතං අධිවචනං. ඛීණාසවො හි දසවස්සකාලෙ පරිනිබ්බුතො පුන දසවස්සො න හොති. න කෙවලඤ්ච දසවස්සොව, නවවස්සොපි…පෙ… එකවස්සොපි. න කෙවලඤ්ච එකවස්සොව, දසමාසිකොපි…පෙ… එකමාසිකොපි. එකදිවසිකොපි. එකමුහුත්තොපි න හොති එව. කස්මා? පුන පටිසන්ධියා අභාවා. නිබ්බීසාදීසුපි එසෙව නයො. ඉති භගවා මම සාසනෙ ඛීණාසවස්සෙතං අධිවචන’’න්ති –

“Ānanda, this is not a designation of the sectarians. In my dispensation, it is a designation for one whose cankers are destroyed. For one whose cankers are destroyed, having attained Parinibbāna at the age of ten, is not ten years old again. And not only is he not ten years old, he is also not nine years old... and so on... not even one year old. And not only is he not one year old, he is also not ten months old... and so on... not even one month old. Not even one day old. Not even one moment old indeed. Why? Because of the absence of rebirth-linking. This same method applies to ‘one without twenty’ and so on. Thus the Blessed One said, ‘In my dispensation, this is a designation for one whose cankers are destroyed.’”

වත්වා යෙහි කාරණෙහි සො නිද්දසො හොති, තානි දස්සෙතුං සත්ත නිද්දසවත්ථූනි දෙසෙති. ථෙරොපි තමෙව දෙසනං උද්ධරිත්වා සත්ත නිද්දසවත්ථූනි ඉධාවුසො, භික්ඛු, සික්ඛාසමාදානෙතිආදිමාහ. තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. සික්ඛාසමාදානෙ තිබ්බච්ඡන්දො හොතීති සික්ඛත්තයපූරණෙ බහලච්ඡන්දො හොති. ආයතිඤ්ච සික්ඛාසමාදානෙ අවිගතපෙමොති [Pg.223] අනාගතෙ පුනදිවසාදීසුපි සික්ඛාපූරණෙ අවිගතපෙමෙන සමන්නාගතො හොති. ධම්මනිසන්තියාති ධම්මනිසාමනාය. විපස්සනායෙතං අධිවචනං. ඉච්ඡාවිනයෙති තණ්හාවිනයනෙ. පටිසල්ලානෙති එකීභාවෙ. වීරියාරම්භෙති කායිකචෙතසිකස්ස වීරියස්ස පූරණෙ. සතිනෙපක්කෙති සතියඤ්චෙව නෙපක්කභාවෙ ච. දිට්ඨිපටිවෙධෙති මග්ගදස්සනෙ. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

Having spoken thus, to show the reasons why one is faultless (`niddasa`), he taught the seven grounds for being faultless. The Elder, too, taking up that very teaching, said: 'Here, friends, a monk, in undertaking the training...' and so on. Therein, 'here' means in this dispensation. 'He is intensely eager in undertaking the training' means he has a strong desire for fulfilling the threefold training. 'And his affection for undertaking the training is undiminished in the future' means that even on future days and so on, he is endowed with undiminished affection for fulfilling the training. 'In reflection on the Dhamma' (`dhammanisanti`) means in the contemplation of phenomena (`dhammanisāmanā`). This is a designation for insight-meditation. 'In the removal of desire' means in the removal of craving. 'In seclusion' means in the state of being alone. 'In the arousing of energy' means in the fulfilling of bodily and mental energy. 'In mindfulness and prudence' means in mindfulness and in the state of prudence, or wisdom. 'In the penetration of view' means in seeing the path. The rest in all cases should be understood by the method already stated.

සඤ්ඤාසු අසුභානුපස්සනාඤාණෙ සඤ්ඤා අසුභසඤ්ඤා. ආදීනවානුපස්සනාඤාණෙ සඤ්ඤා ආදීනවසඤ්ඤා නාම. සෙසා හෙට්ඨා වුත්තා එව. බලසත්තකවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තකපුග්ගලසත්තකානි වුත්තනයානෙව. අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයන්තීති අනුසයා. ථාමගතො කාමරාගො කාමරාගානුසයො. එස නයො සබ්බත්ථ. සංයොජනසත්තකං උත්තානත්ථමෙව.

Among the perceptions, the perception in the knowledge of contemplating the foul is the perception of the foul. The perception in the knowledge of contemplating danger is called the perception of danger. The remaining perceptions are as stated below in the exposition of the fives. The seven powers, the seven stations of consciousness, and the seven kinds of individuals are as explained by the method already stated. They 'lie latent' (`anusayanti`) in the sense of not having been abandoned, thus they are 'latent tendencies' (`anusayā`). Sensual lust that has reached a state of strength is the latent tendency of sensual lust. This is the method in all cases. The seven fetters are of obvious meaning.

අධිකරණසමථසත්තකවණ්ණනා

The Explanation of the Seven Modes of Settling Legal Issues

අධිකරණසමථෙසු අධිකරණානි සමෙන්ති වූපසමෙන්තීති අධිකරණසමථා. උප්පන්නුප්පන්නානන්ති උප්පන්නානං උප්පන්නානං. අධිකරණානන්ති විවාදාධිකරණං අනුවාදාධිකරණං ආපත්තාධිකරණං කිච්චාධිකරණන්ති ඉමෙසං චතුන්නං. සමථාය වූපසමායාති සමථත්ථඤ්චෙව වූපසමනත්ථඤ්ච. සම්මුඛාවිනයො දාතබ්බො…පෙ… තිණවත්ථාරකොති ඉමෙ සත්ත සමථා දාතබ්බා.

They settle and pacify legal issues; thus they are called 'modes of settling legal issues' (`adhikaraṇasamathā`). The phrase 'of whatever has arisen' (`uppannuppannānaṃ`) means of each and every legal issue that has arisen. 'Legal issues' refers to these four: legal issues concerning disputes, legal issues concerning accusations, legal issues concerning offenses, and legal issues concerning duties. 'For settling and pacifying' means for the purpose of settling and for the purpose of thoroughly pacifying. These seven modes of settlement are to be applied: the procedure in the presence... up to the procedure of covering with grass.

තත්‍රායං විනිච්ඡයනයො. අධිකරණෙසු තාව ධම්මොති වා අධම්මොති වා අට්ඨාරසහි වත්ථූහි විවදන්තානං භික්ඛූනං යො විවාදො, ඉදං විවාදාධිකරණං නාම. සීලවිපත්තියා වා ආචාරදිට්ඨිආජීවවිපත්තියා වා අනුවදන්තානං අනුවාදො උපවදනා චෙව චොදනා ච, ඉදං අනුවාදාධිකරණං නාම. මාතිකාය ආගතා පඤ්ච, විභඞ්ගෙ ද්වෙති සත්තපි ආපත්තික්ඛන්ධා, ඉදං ආපත්තාධිකරණං නාම. සඞ්ඝස්ස අපලොකනාදීනං චතුන්නං කම්මානං කරණං, ඉදං කිච්චාධිකරණං නාම.

Herein is the method of decision. Among legal issues, first, the dispute of monks who dispute over what is Dhamma or not Dhamma based on eighteen grounds—this is called a legal issue concerning disputes. The accusation, censure, and charge of those who accuse due to a failure in virtue, or a failure in conduct, view, or livelihood—this is called a legal issue concerning accusations. The five that come in the Mātikā and two in the Vibhaṅga, thus all seven aggregates of offenses—this is called a legal issue concerning offenses. The performance of the Sangha's four kinds of acts, beginning with proclamation—this is called a legal issue concerning duties.

තත්ථ විවාදාධිකරණං ද්වීහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච. සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මමානං යස්මිං විහාරෙ උප්පන්නං තස්මිංයෙව වා අඤ්ඤත්ථ වූපසමෙතුං ගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගෙ වා යත්ථ ගන්ත්වා සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතිතං තත්ථ සඞ්ඝෙන වා සඞ්ඝෙ වූපසමෙතුං අසක්කොන්තෙ තත්ථෙව [Pg.224] උබ්බාහිකාය සම්මතපුග්ගලෙහි වා විනිච්ඡිතං සම්මති. එවං සම්මමානෙ ච පනෙතස්මිං යා සඞ්ඝසම්මුඛතා ධම්මසම්මුඛතා විනයසම්මුඛතා පුග්ගලසම්මුඛතා, අයං සම්මුඛාවිනයො නාම.

Among these, a legal issue concerning disputes is settled by two modes of settlement: by the procedure in the presence and by the procedure of the majority. When being settled by the procedure in the presence alone, it is settled in the very monastery where it arose; or for those going elsewhere to settle it, on the road between; or wherever, having gone, it is referred to the Sangha, it is settled there by the Sangha; or, the Sangha being unable to settle it, it is decided and settled right there by individuals appointed by arbitration. And when this is being settled thus, whatever is the presence of the Sangha, the presence of the Dhamma, the presence of the Vinaya, and the presence of the individuals—this is called the procedure in the presence.

තත්ථ ච කාරකසඞ්ඝස්ස සඞ්ඝසාමග්ගිවසෙන සම්මුඛීභාවො සඞ්ඝසම්මුඛතා. සමෙතබ්බස්ස වත්ථුනො භූතතා ධම්මසම්මුඛතා. යථා තං සමෙතබ්බං, තථෙව සම්මනං විනයසම්මුඛතා. යො ච විවදති, යෙන ච විවදති, තෙසං උභින්නං අත්ථපච්චත්ථිකානං සම්මුඛීභාවො පුග්ගලසම්මුඛතා. උබ්බාහිකාය වූපසමෙ පනෙත්ථ සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති. එවං තාව සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මති.

And therein, the presence of the acting Sangha by means of the Sangha's unity is the presence of the Sangha. The actuality of the matter to be settled is the presence of the Dhamma. The settling in the very way it should be settled is the presence of the Vinaya. The presence of both of them, the plaintiff and defendant, is the presence of the individuals. But when settling by arbitration, the presence of the Sangha is lacking herein. Thus, it is first settled by the procedure in the presence alone.

සචෙ පනෙවම්පි න සම්මති, අථ නං උබ්බාහිකාය සම්මතා භික්ඛූ ‘‘න මයං සක්කොම වූපසමෙතු’’න්ති සඞ්ඝස්සෙව නිය්‍යාතෙන්ති, තතො සඞ්ඝො පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං භික්ඛුං සලාකග්ගාහාපකං සම්මන්නති. තෙන ගුළ්හකවිවටකසකණ්ණජප්පකෙසු තීසු සලාකග්ගාහෙසු අඤ්ඤතරවසෙන සලාකං ගාහාපෙත්වා සන්නිපතිතපරිසාය ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතාය යථා තෙ ධම්මවාදිනො වදන්ති, එවං වූපසන්තං අධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච වූපසන්තං හොති.

But if it is not settled even thus, then the monks appointed by arbitration, saying, 'We are not able to settle it,' refer it to the Sangha itself. Then the Sangha appoints a monk endowed with five qualities as a distributor of voting tickets. By him, having had the voting tickets taken by one of the three ways of taking them—secretly, openly, or whispering in the ear—in the assembled company, due to the majority of those who speak in accordance with the Dhamma, the legal issue is settled just as those Dhamma-speakers say. A legal issue settled in this way is settled by the procedure in the presence and by the procedure of the majority.

තත්ථ සම්මුඛාවිනයො වුත්තනයො එව. යං පන යෙභුය්‍යසිකාකම්මස්ස කරණං, අයං යෙභුය්‍යසිකා නාම. එවං විවාදාධිකරණං ද්වීහි සමථෙහි සම්මති. අනුවාදාධිකරණං චතූහි සමථෙහි සම්මති – සම්මුඛාවිනයෙන ච සතිවිනයෙන ච අමූළ්හවිනයෙන ච තස්සපාපියසිකාය ච. සම්මුඛාවිනයෙනෙව සම්මමානං යො ච අනුවදති, යඤ්ච අනුවදති, තෙසං වචනං සුත්වා සචෙ කාචි ආපත්ති නත්ථි, උභො ඛමාපෙත්වා, සචෙ අත්ථි, අයං නාමෙත්ථ ආපත්තීති එවං විනිච්ඡිතං වූපසම්මති. තත්ථ සම්මුඛාවිනයලක්ඛණං වුත්තනයමෙව. යදා පන ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො අමූලිකාය සීලවිපත්තියා අනුද්ධංසිතස්ස සතිවිනයං යාචමානස්ස සඞ්ඝො ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන සතිවිනයං දෙති, තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච සතිවිනයෙන ච වූපසන්තං හොති. දින්නෙ පන සතිවිනයෙ පුන තස්මිං පුග්ගලෙ කස්සචි අනුවාදො න රුහති.

Therein, the procedure in the presence is as already explained. But the performance of the act of the majority is called the procedure of the majority. Thus, a legal issue concerning disputes is settled by two modes of settlement. A legal issue concerning accusations is settled by four modes of settlement: by the procedure in the presence, by the procedure of mindfulness, by the procedure for past insanity, and by the procedure for one's further misconduct. When settling by the procedure in the presence alone, having heard the statements of both the accuser and the accused, if there is no offense, it is settled by having both ask for forgiveness; if there is an offense, it is settled by deciding, 'This is indeed the offense here.' Therein, the characteristic of the procedure in the presence is as already explained. But when a monk whose cankers are destroyed, who has been accused of a baseless failure in virtue, requests the procedure of mindfulness, the Sangha gives the procedure of mindfulness by a formal act with a motion and three announcements; then it is settled by the procedure in the presence and by the procedure of mindfulness. But once the procedure of mindfulness has been given, no accusation by anyone arises again against that individual.

යදා උම්මත්තකො භික්ඛු උම්මාදවසෙන අස්සාමණකෙ අජ්ඣාචාරෙ ‘‘සරතායස්මා එවරූපිං ආපත්ති’’න්ති භික්ඛූහි චොදියමානො ‘‘උම්මත්තකෙන මෙ[Pg.225], ආවුසො, එතං කතං, නාහං තං සරාමී’’ති භණන්තොපි භික්ඛූහි චොදියමානොව පුන අචොදනත්ථාය අමූළ්හවිනයං යාචති, සඞ්ඝො චස්ස ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන අමූළ්හවිනයං දෙති, තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච අමූළ්හවිනයෙන ච වූපසන්තං හොති. දින්නෙ පන අමූළ්හවිනයෙ පුන තස්මිං පුග්ගලෙ කස්සචි තප්පච්චයා අනුවාදො න රුහති.

When an insane monk, due to insanity, has committed a transgression unbecoming of a recluse, and is being accused by the monks, who say, 'Venerable sir, do you remember such an offense?'—even while saying, 'Friends, this was done by me while insane; I do not remember it'—he is continually accused by the monks. Then, for the sake of not being accused further, he requests the procedure for one who is no longer deluded. And the Sangha gives him the procedure for one who is no longer deluded by a formal act with a motion and three announcements. Then it is settled by the procedure in the presence and by the procedure for one who is no longer deluded. But once the procedure for one who is no longer deluded has been given, no accusation by anyone on that account arises again against that individual.

යදා පන පාරාජිකෙන වා පාරාජිකසාමන්තෙන වා චොදියමානස්ස අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරතො පාපුස්සන්නතාය පාපියස්ස පුග්ගලස්ස ‘‘සචායං අච්ඡින්නමූලො භවිස්සති, සම්මා වත්තිත්වා ඔසාරණං ලභිස්සති. සචෙ ඡින්නමූලො අයමෙවස්ස නාසනා භවිස්සතී’’ති මඤ්ඤමානො සඞ්ඝො ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන තස්සපාපියසිකං කරොති, තදා සම්මුඛාවිනයෙන ච තස්සපාපියසිකාය ච වූපසන්තං හොතීති. එවං අනුවාදාධිකරණං චතූහි සමථෙහි සම්මති. ආපත්තාධිකරණං තීහි සමථෙහි සම්මති සම්මුඛාවිනයෙන ච පටිඤ්ඤාතකරණෙන ච තිණවත්ථාරකෙන ච. තස්ස සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො නත්ථි. යදා පන එකස්ස වා භික්ඛුනො සන්තිකෙ සඞ්ඝගණමජ්ඣෙසු වා භික්ඛු ලහුකං ආපත්තිං දෙසෙති, තදා ආපත්තාධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච පටිඤ්ඤාතකරණෙන ච වූපසම්මති.

But when a monk, being accused of a pārājika offense or an offense bordering on a pārājika, evades the issue—due to his state of having many evil qualities, being a wicked person—and the Sangha, thinking, 'If this one has his root un-severed, he may, by behaving properly, gain rehabilitation. But if his root is severed, this will be his downfall,' performs the procedure for specific depravity against him by a formal act with a motion and three announcements, at that time, it is settled by settlement in the presence and by the procedure for specific depravity. Thus, a legal issue concerning accusations is settled by four modes of settlement. A legal issue concerning offenses is settled by three modes of settlement: by settlement in the presence, by acting according to what has been admitted, and by covering over with grass. For it, there is no settlement by settlement in the presence alone. But when a monk confesses a minor offense in the presence of one monk or in the midst of the Sangha or groups, then the legal issue concerning the offense is settled by settlement in the presence and by acting according to what has been admitted.

තත්ථ සම්මුඛාවිනයෙ තාව යො ච දෙසෙති, යස්ස ච දෙසෙති, තෙසං සම්මුඛීභාවො පුග්ගලසම්මුඛතා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

In the case of settlement in the presence, first, the presence of both the one who confesses and the one to whom he confesses constitutes the presence of the individual. The rest is as previously explained.

පුග්ගලස්ස ගණස්ස ච දෙසනාකාලෙ සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති. යා පනෙත්ථ අහං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොති ච ආම, පස්සාමීති ච පටිඤ්ඤා, තාය පටිඤ්ඤාය ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති කරණං, තං පටිඤ්ඤාතකරණං නාම. සඞ්ඝාදිසෙසෙ හි පරිවාසාදියාචනා පටිඤ්ඤා. පරිවාසාදීනං දානං පටිඤ්ඤාතකරණං නාම. ද්වෙ පක්ඛජාතා පන භණ්ඩනකාරකා භික්ඛූ බහුං අස්සාමණකං අජ්ඣාචරිත්වා පුන ලජ්ජිධම්මෙ උප්පන්නෙ සචෙ මයං ඉමාහි ආපත්තීහි අඤ්ඤමඤ්ඤං කාරෙස්සාම, සියාපි තං අධිකරණං කක්ඛළත්තාය සංවත්තෙය්‍යාති අඤ්ඤමඤ්ඤං ආපත්තියා කාරාපනෙ දොසං දිස්වා යදා තිණවත්ථාරකකම්මං කරොන්ති, තදා ආපත්තාධිකරණං සම්මුඛාවිනයෙන ච තිණවත්ථාරකෙන ච සම්මති.

At the time of confession to an individual or a group, the presence of the Sangha is lacking. Herein, the admission which is, 'Venerable sir, I have committed such-and-such an offense,' and 'Yes, I see it'; by that admission, the act of saying, 'In the future, you should restrain yourself'—this is called 'acting according to what has been admitted'. Indeed, in the case of a Saṅghādisesa offense, the request for probation and so on is the admission. The granting of probation and so on is called 'acting according to what has been admitted'. Now, two quarrelsome monks who have formed factions, having committed much conduct unbecoming of a recluse, when a state of conscientiousness arises again, thinking, 'If we were to make each other deal with these offenses, that legal issue might certainly lead to harshness,' and seeing the fault in making each other deal with the offense, when they perform the act of covering over with grass, then the legal issue concerning offenses is settled by settlement in the presence and by covering over with grass.

තත්ථ හි යත්තකා හත්ථපාසූපගතා ‘‘න මෙතං ඛමතී’’ති එවං දිට්ඨාවිකම්මං අකත්වා නිද්දම්පි ඔක්කන්තා හොන්ති, සබ්බෙසං ඨපෙත්වා ථුල්ලවජ්ජඤ්ච ගිහිපටිසංයුත්තඤ්ච [Pg.226] සබ්බාපත්තියො වුට්ඨහන්ති, එවං ආපත්තාධිකරණං තීහි සමථෙහි සම්මති. කිච්චාධිකරණං එකෙන සමථෙන සම්මති සම්මුඛාවිනයෙනෙව. ඉමානි චත්තාරි අධිකරණානි යථානුරූපං ඉමෙහි සත්තහි සමථෙහි සම්මන්ති. තෙන වුත්තං – උප්පන්නුප්පන්නානං අධිකරණානං සමථාය වූපසමාය සම්මුඛාවිනයො දාතබ්බො…පෙ… තිණවත්ථාරකොති. අයමෙත්ථ විනිච්ඡයනයො. විත්ථාරො පන සමථක්ඛන්ධකෙ ආගතොයෙව. විනිච්ඡයොපිස්ස සමන්තපාසාදිකායං වුත්තො.

Therein, indeed, for as many monks as have come within arm's reach and, without making a declaration of their view thus, 'This is not agreeable to me,' have even fallen asleep—for all of them, excluding a grave offense and that which is connected with householders, all offenses are lifted. Thus, a legal issue concerning offenses is settled by three settlements. A legal issue concerning duties is settled by one settlement: by settlement in the presence alone. These four legal issues are settled appropriately by these seven settlements. Therefore it is said: 'For the settling and pacifying of legal issues as they arise, settlement in the presence should be applied… (and so on)… the covering-over-with-grass settlement.' This is the method of decision here. The detail, however, is indeed found in the Samathakkhandhaka. Its decision is also stated in the Samantapāsādikā.

‘‘ඉමෙ ඛො, ආවුසො’’තිආදි වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. ඉති චුද්දසන්නං සත්තකානං වසෙන අට්ඨනවුති පඤ්හෙ කථෙන්තො ථෙරො සාමග්ගිරසං දස්සෙසීති.

'These, friends,' and so on should be connected in the manner already stated. Thus, the Elder, explaining ninety-eight questions by means of fourteen sets of seven, revealed the taste of concord.

සත්තකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Heptads is completed.

අට්ඨකවණ්ණනා

The Commentary on the Octads

333. ඉති සත්තකවසෙන සාමග්ගිරසං දස්සෙත්වා ඉදානි අට්ඨකවසෙන දස්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ මිච්ඡත්තාති අයාථාවා මිච්ඡාසභාවා. සම්මත්තාති යාථාවා සම්මාසභාවා.

333. Thus, having shown the taste of concord by way of the heptads, he now began the discourse again in order to show it by way of the octads. Therein, 'wrongness' (micchatta) means unreal, of a wrong nature. 'Rightness' (sammatta) means real, of a right nature.

334. කුසීතවත්ථූනීති කුසීතස්ස අලසස්ස වත්ථූනි පතිට්ඨා කොසජ්ජකාරණානීති අත්ථො. කම්මං කත්තබ්බං හොතීති චීවරවිචාරණාදිකම්මං කාතබ්බං හොති. න වීරියං ආරභතීති දුවිධම්පි වීරියං නාරභති. අප්පත්තස්සාති ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලධම්මස්ස අප්පත්තස්ස පත්තියා. අනධිගතස්සාති තස්සෙව අනධිගතස්ස අධිගමත්ථාය. අසච්ඡිකතස්සාති තස්සෙව අපච්චක්ඛකතස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය. ඉදං පඨමන්ති ඉදං හන්දාහං නිපජ්ජාමීති එවං ඔසීදනං පඨමං කුසීතවත්ථු. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘මාසාචිතං මඤ්ඤෙ’’ති එත්ථ පන මාසාචිතං නාම තින්තමාසො. යථා තින්තමාසො ගරුකො හොති, එවං ගරුකොති අධිප්පායො. ගිලානා වුට්ඨිතො හොතීති ගිලානො හුත්වා පච්ඡා වුට්ඨිතො හොති.

334. 'The grounds for laziness' means the bases or supports of a lazy, indolent person; the meaning is the causes of indolence. 'Work is to be done' means work such as attending to robes is to be done. 'He does not arouse energy' means he does not arouse both kinds of energy. 'For what has not been attained' means for the attainment of what has not been attained—the Dhamma of jhāna, insight, path, and fruit. 'For what has not been achieved' means for the achievement of that same Dhamma that has not been achieved. 'For what has not been realized' means for the realization of that same Dhamma that has not been directly experienced. 'This is the first' means this sinking down, thinking, 'Well then, I will lie down,' is the first ground for laziness. In this way, the meaning should be understood throughout. Regarding 'as if weighed down by beans,' here 'weighed down by beans' means a sodden bean. Just as a sodden bean is heavy, so too is it heavy—this is the intended meaning. 'Having recovered from illness' means having been ill and then later having recovered.

335. ආරම්භවත්ථූනීති වීරියකාරණානි. තෙසම්පි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

335. 'The grounds for striving' means the causes of effort. Their meaning should also be understood in this same way.

336. දානවත්ථූනීති [Pg.227] දානකාරණානි. ආසජ්ජ දානං දෙතීති පත්වා දානං දෙති. ආගතං දිස්වාව මුහුත්තංයෙව නිසීදාපෙත්වා සක්කාරං කත්වා දානං දෙති, දස්සාමි දස්සාමීති න කිලමෙති. ඉති එත්ථ ආසාදනං දානකාරණං නාම හොති. භයා දානං දෙතීතිආදීසුපි භයාදීනි දානකාරණානීති වෙදිතබ්බානි. තත්ථ භයං නාම අයං අදායකො අකාරකොති ගරහාභයං වා අපායභයං වා. අදාසි මෙති මය්හං පුබ්බෙ එස ඉදං නාම අදාසීති දෙති. දස්සති මෙති අනාගතෙ ඉදං නාම දස්සතීති දෙති. සාහු දානන්ති දානං නාම සාධු සුන්දරං, බුද්ධාදීහි පණ්ඩිතෙහි පසත්ථන්ති දෙති. චිත්තාලඞ්කාරචිත්තපරික්ඛාරත්ථං දානං දෙතීති සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස අලඞ්කාරත්ථඤ්චෙව පරිවාරත්ථඤ්ච දෙති. දානඤ්හි චිත්තං මුදුකං කරොති. යෙන ලද්ධං හොති, සොපි ලද්ධං මෙති මුදුචිත්තො හොති, යෙන දින්නං, සොපි දින්නං මයාති මුදුචිත්තො හොති, ඉති උභින්නම්පි චිත්තං මුදුකං කරොති, තෙනෙව ‘‘අදන්තදමනං දාන’’න්ති වුච්චති. යථාහ –

336. 'Grounds for giving' means the reasons for giving. 'Giving after approaching' means giving after having approached. Upon seeing someone's arrival, one makes them sit for just a moment, honors them, and then gives—without tiring them by saying, 'I will give, I will give.' Thus, here, the arrival of the recipient is called a reason for giving. In cases like 'giving out of fear,' fear and the like should be understood as reasons for giving. Here, 'fear' means the fear of blame, such as 'This person is a non-giver, one who does not give,' or the fear of a bad state of existence. 'He gave to me' means giving with the thought, 'In the past, this person gave such and such to me.' 'He will give to me' means giving with the thought, 'In the future, this person will give such and such to me.' 'Giving is good' means giving with the thought, 'Giving is indeed good and beautiful, praised by the wise, such as the Buddhas.' 'Giving to adorn and equip the mind' means giving for the sake of adorning and providing an accessory for the mind of tranquility and insight. For giving softens the mind. The one who has received also has a gentle mind, thinking, 'I have received.' The one who has given also has a gentle mind, thinking, 'I have given.' Thus, it makes the minds of both gentle. Therefore, it is said, 'Giving tames the untamed.' As it is said—

‘‘අදන්තදමනං දානං, අදානං දන්තදූසකං;

දානෙන පියවාචාය, උන්නමන්ති නමන්ති චා’’ති.

'Giving tames the untamed; not giving corrupts the tamed. Through giving and kind speech, they themselves rise up and others bow down.'

ඉමෙසු පන අට්ඨසු දානෙසු චිත්තාලඞ්කාරදානමෙව උත්තමං.

Now, among these eight kinds of gifts, the gift for the adornment of the mind is the highest.

337. දානූපපත්තියොති දානපච්චයා උපපත්තියො. දහතීති ඨපෙති. අධිට්ඨාතීති තස්සෙව වෙවචනං. භාවෙතීති වඩ්ඪෙති. හීනෙ විමුත්තන්ති හීනෙසු පඤ්චකාමගුණෙසු විමුත්තං. උත්තරි අභාවිතන්ති තතො උත්තරි මග්ගඵලත්ථාය අභාවිතං. තත්‍රූපපත්තියා සංවත්තතීති යං පත්ථෙත්වා කුසලං කතං, තත්ථ තත්ථ නිබ්බත්තනත්ථාය සංවත්තති.

337. 'Rebirths due to giving' means rebirths conditioned by giving. 'Dahati' means to establish. 'Adhiṭṭhāti' is a synonym for that. 'Bhāveti' means to cultivate. 'Hīne vimuttaṃ' means inclined towards the inferior five strands of sense pleasure. 'Uttari abhāvitaṃ' means not cultivated further for the sake of the path and fruit. 'Tatrūpapattiyā saṃvattati' means that the wholesome deed done with aspiration conduces to rebirth in that very place.

වීතරාගස්සාති මග්ගෙන වා සමුච්ඡින්නරාගස්ස සමාපත්තියා වා වික්ඛම්භිතරාගස්ස. දානමත්තෙනෙව හි බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිතුං න සක්කා. දානං පන සමාධිවිපස්සනාචිත්තස්ස අලඞ්කාරො පරිවාරො හොති. තතො දානෙන මුදුචිත්තො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. තෙන වුත්තං ‘‘වීතරාගස්ස නො සරාගස්සා’’ති.

'Of one free from lust' means of one whose lust has been cut off by the Path or suppressed by an attainment. For one cannot be reborn in the Brahma-world by mere giving alone. But giving is an adornment and an accessory for the mind of concentration and insight. Then, with a mind softened by giving, one cultivates the divine abidings and is reborn in the Brahma-world. Therefore it is said: 'For one free from lust, not for one with lust.'

ඛත්තියානං පරිසා ඛත්තියපරිසා, සමූහොති අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ.

The assembly of nobles is the nobles' assembly; the meaning is 'a gathering.' This method applies everywhere.

ලොකස්ස [Pg.228] ධම්මා ලොකධම්මා. එතෙහි මුත්තො නාම නත්ථි, බුද්ධානම්පි හොන්තියෙව. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, ලොකධම්මා ලොකං අනුපරිවත්තන්ති, ලොකො ච අට්ඨ ලොකධම්මෙ අනුපරිවත්තතී’’ති (අ. නි. 8.5). ලාභො අලාභොති ලාභෙ ආගතෙ අලාභො ආගතො එවාති වෙදිතබ්බො. යසාදීසුපි එසෙව නයො.

The phenomena of the world are worldly phenomena. There is no one, so to speak, who is free from these; they exist even for the Buddhas. And this has been said: 'Monks, these eight worldly conditions revolve around the world, and the world revolves around these eight worldly conditions' (AN 8.5). 'Gain and loss'—it should be understood that when gain arises, loss has also arisen. This same principle applies to fame and so on.

338. අභිභායතනවිමොක්ඛකථා හෙට්ඨා කථිතා එව.

The discussion of the bases of mastery and the liberations has already been explained previously.

‘‘ඉමෙ ඛො, ආවුසො’’තිආදි වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. ඉති එකාදසන්නං අට්ඨකානං වසෙන අට්ඨාසීති පඤ්හෙ කථෙන්තො ථෙරො සාමග්ගිරසං දස්සෙසීති.

338. 'These, friend,' etc., should be connected in the manner already stated. Thus, the Elder, in explaining the eighty-eight questions by way of the eleven octads, showed the taste of concord.

අට්ඨකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Octads is completed.

නවකවණ්ණනා

Exposition of the Nines

340. ඉති අට්ඨකවසෙන සාමග්ගිරසං දස්සෙත්වා ඉදානි නවකවසෙන දස්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ ආඝාතවත්ථූනීති ආඝාතකාරණානි. ආඝාතං බන්ධතීති කොපං බන්ධති කරොති උප්පාදෙති.

Having shown the taste of concord by way of the octads, he now began the discourse again to show it by way of the enneads. Herein, ‘bases for resentment’ means causes of resentment. ‘Binds resentment’ means one binds, makes, or produces anger.

තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති තං අනත්ථචරණං මා අහොසීති එතස්මිං පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා, කෙන කාරණෙන සක්කා ලද්ධුං? පරො නාම පරස්ස අත්තනො චිත්තරුචියා අනත්ථං කරොතීති එවං චින්තෙත්වා ආඝාතං පටිවිනොදෙති. අථ වා සචාහං පටිකොපං කරෙය්‍යං, තං කොපකරණං එත්ථ පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා, කෙන කාරණෙන ලද්ධබ්බන්ති අත්ථො. කුතො ලාභාතිපි පාඨො, සචාහං එත්ථ කොපං කරෙය්‍යං, තස්මිං මෙ කොපකරණෙ කුතො ලාභා, ලාභා නාම කෙ සියුන්ති අත්ථො. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථෙ තන්ති නිපාතමත්තමෙව හොති.

340. ‘How could that be obtained here?’ means: reflecting, ‘May that harmful conduct not be!’, one thinks, ‘How could this be obtained from this person? By what reason could it possibly be obtained?’ Reflecting thus, ‘Another person, after all, causes harm to another according to their own mental inclination,’ one dispels resentment. Or else, one reflects, ‘If I were to retaliate with anger, how could a basis for that act of anger be found in this person? By what reason could it be found?’—this is the meaning. There is also the reading, ‘Whence the gains?’ The meaning is: ‘If I were to become angry at this person, whence would be the gains for me in that act of anger? What gains would there be?’ And in this meaning, the word `taṃ` is merely a particle.

341. සත්තාවාසාති සත්තානං ආවාසා, වසනට්ඨානානීති අත්ථො. තත්ථ සුද්ධාවාසාපි සත්තාවාසොව, අසබ්බකාලිකත්තා පන න ගහිතා. සුද්ධාවාසා හි බුද්ධානං ඛන්ධාවාරසදිසා. අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පෙ බුද්ධෙසු අනිබ්බත්තන්තෙසු [Pg.229] තං ඨානං සුඤ්ඤං හොතීති අසබ්බකාලිකත්තා න ගහිතා. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

‘Abodes of beings’ means abodes for beings, that is, places of dwelling. Herein, even the Pure Abodes are abodes of beings, but they are not included because they are not ever-present. For the Pure Abodes are like the encampments of Buddhas. For when Buddhas do not arise for countless aeons, that place remains empty; thus, because they are not ever-present, they are not included. Whatever else is to be said here has already been stated previously.

342. අක්ඛණෙසු ධම්මො ච දෙසියතීති චතුසච්චධම්මො දෙසියති. ඔපසමිකොති කිලෙසූපසමකරො. පරිනිබ්බානිකොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බානාවහො. සම්බොධගාමීති චතුමග්ගඤාණපටිවෙධගාමී. අඤ්ඤතරන්ති අසඤ්ඤභවං වා අරූපභවං වා.

341. And the Dhamma is taught: this means the Dhamma of the Four Truths is taught. ‘Leading to peace’ means it causes the defilements to subside. ‘Leading to Nibbāna’ means it brings about Nibbāna through the final Nibbāna of the defilements. ‘Leading to enlightenment’ means it leads to the penetration of the four path-knowledges. ‘A certain one’ refers to either the non-percipient existence or the formless existence.

343. අනුපුබ්බවිහාරාති අනුපටිපාටියා සමාපජ්ජිතබ්බවිහාරා.

342. ‘Gradual abidings’ means the abidings to be entered into in sequence.

344. අනුපුබ්බනිරොධාති අනුපටිපාටියා නිරොධා.

343. ‘Gradual cessations’ means cessations in sequence.

‘‘ඉමෙ, ඛො ආවුසො’’තිආදි වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. ඉති ඡන්නං නවකානං වසෙන චතුපණ්ණාස පඤ්හෙ කථෙන්තො ථෙරො සාමග්ගිරසං දස්සෙසීති.

344. ‘These, friends,’ etc., should be connected in the way already stated. Thus, the elder, explaining fifty-four questions by way of six enneads, demonstrated the taste of concord.

නවකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Nines is concluded.

දසකවණ්ණනා

Exposition of the Decads

345. ඉති නවකවසෙන සාමග්ගිරසං දස්සෙත්වා ඉදානි දසකවසෙන දස්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ නාථකරණාති ‘‘සනාථා, භික්ඛවෙ, විහරථ මා අනාථා, දස ඉමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා නාථකරණා’’ති (අ. නි. 10.18) එවං අක්ඛාතා අත්තනො පතිට්ඨාකරා ධම්මා.

Having demonstrated the taste of concord by way of the enneads, he now began the discourse again to show it by way of the decads. Herein, ‘protector-making’ refers to the qualities declared as establishing a foundation for oneself: ‘Dwell, bhikkhus, with a protector, not without a protector. These ten things, bhikkhus, are protector-making’ (AN 10.18).

කල්‍යාණමිත්තොතිආදීසු සීලාදිගුණසම්පන්නා කල්‍යාණා අස්ස මිත්තාති කල්‍යාණමිත්තො. තෙ චස්ස ඨානනිසජ්ජාදීසු සහ අයනතො සහායාති කල්‍යාණසහායො. චිත්තෙන චෙව කායෙන ච කල්‍යාණමිත්තෙසු එව සම්පවඞ්කො ඔනතොති කල්‍යාණසම්පවඞ්කො. සුවචො හොතීති සුඛෙන වත්තබ්බො හොති සුඛෙන අනුසාසිතබ්බො. ඛමොති ගාළ්හෙන ඵරුසෙන කක්ඛළෙන වුච්චමානො ඛමති, න කුප්පති. පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනින්ති යථා එකච්චො ඔවදියමානො වාමතො ගණ්හාති, පටිප්ඵරති වා අසුණන්තො වා ගච්ඡති, එවං අකත්වා ‘‘ඔවදථ, භන්තෙ[Pg.230], අනුසාසථ, තුම්හෙසු අනොවදන්තෙසු කො අඤ්ඤො ඔවදිස්සතී’’ති පදක්ඛිණං ගණ්හාති.

In the phrase ‘good friend’ (kalyāṇamitto), etc., ‘good friend’ means one who has good friends endowed with virtues such as morality. And ‘good companion’ (kalyāṇasahāyo) means they are companions in standing, sitting, etc., because of associating together. ‘Inclined towards good friends’ (kalyāṇasampavaṅko) means one who is inclined and bent in mind and body towards good friends. ‘Easy to admonish’ (suvaco) means one who is easy to speak to and easy to instruct. ‘Patient’ (khamo) means one who, even when addressed with harsh, rough, and severe words, is patient and does not get angry. ‘Receptive to instruction’ (padakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ) means that when being admonished, one does not take it the wrong way, react against it, or walk away unheeding, as some do, but instead accepts it respectfully, saying, ‘Advise me, venerable sir, instruct me. If you do not advise me, who else will?’.

උච්චාවචානීති උච්චානි ච අවචානි ච. කිං කරණීයානීති කිං කරොමීති එවං වත්වා කත්තබ්බකම්මානි. තත්ථ උච්චකම්මානි නාම චීවරස්ස කරණං රජනං චෙතියෙ සුධාකම්මං උපොසථාගාරචෙතියඝරබොධියඝරෙසු කත්තබ්බන්ති එවමාදි. අවචකම්මං නාම පාදධොවනමක්ඛනාදිඛුද්දකකම්මං. තත්‍රුපායායාති තත්‍රුපගමනීයා. අලං කාතුන්ති කාතුං සමත්ථො හොති. අලං සංවිධාතුන්ති විචාරෙතුං සමත්ථො.

‘High and low’ (uccāvacāni) means both lofty and menial. ‘Tasks to be done’ (kiṃkaraṇīyāni) means tasks that ought to be done, undertaken by saying, ‘What shall I do?’. Herein, lofty tasks are, for example, making and dyeing a robe, plastering a cetiya, and work to be done in Uposatha halls, cetiya-houses, and Bodhi-tree houses. Menial tasks are minor tasks such as washing and anointing the feet. ‘Possessed of the means for that’ (tatrupāyāya) means able to bring it to completion. ‘Able to do’ (alaṃ kātuṃ) means one is capable of doing. ‘Able to arrange’ (alaṃ saṃvidhātuṃ) means one is capable of arranging.

ධම්මෙ අස්ස කාමො සිනෙහොති ධම්මකාමො, තෙපිටකං බුද්ධවචනං පියායතීති අත්ථො. පියසමුදාහාරොති පරස්මිං කථෙන්තෙ සක්කච්චං සුණාති, සයඤ්ච පරෙසං දෙසෙතුකාමො හොතීති අත්ථො. ‘‘අභිධම්මෙ අභිවිනයෙ’’ති එත්ථ ධම්මො අභිධම්මො, විනයො අභිවිනයොති චතුක්කං වෙදිතබ්බං. තත්ථ ධම්මොති සුත්තන්තපිටකං. අභිධම්මොති සත්ත පකරණානි. විනයොති උභතොවිභඞ්ගා. අභිවිනයොති ඛන්ධකපරිවාරා. අථ වා සුත්තන්තපිටකම්පි අභිධම්මපිටකම්පි ධම්මො එව. මග්ගඵලානි අභිධම්මො. සකලං විනයපිටකං විනයො. කිලෙසවූපසමකාරණං අභිවිනයො. ඉති සබ්බස්මිම්පි එත්ථ ධම්මෙ අභිධම්මෙ විනයෙ අභිවිනයෙ ච. උළාරපාමොජ්ජොති බහුලපාමොජ්ජො හොතීති අත්ථො.

One who has desire and affection for the Dhamma is a ‘lover of the Dhamma’ (dhammakāmo), meaning one holds the Tipiṭaka, the Buddha’s word, dear. ‘Of pleasant discourse’ (piyasamudāhāro) means one listens attentively when others are speaking, and oneself desires to teach others. Regarding ‘in the Higher Dhamma, in the Higher Discipline’ (abhidhamme abhivinaye), the quartet of Dhamma, Higher Dhamma, Discipline, and Higher Discipline should be understood. Therein, ‘Dhamma’ is the Suttanta Piṭaka. ‘Higher Dhamma’ is the seven treatises. ‘Discipline’ is the two Vibhaṅgas. ‘Higher Discipline’ is the Khandhakas and Parivāra. Alternatively, both the Suttanta Piṭaka and the Abhidhamma Piṭaka are simply ‘Dhamma’. The paths and fruits are ‘Higher Dhamma’. The entire Vinaya Piṭaka is ‘Discipline’. The cause for the subsiding of defilements is ‘Higher Discipline’. Thus, in all of these—the Dhamma, the Higher Dhamma, the Discipline, and the Higher Discipline—one has ‘great joy’ (uḷārapāmojjo), meaning one has abundant joy.

කුසලෙසු ධම්මෙසූති කාරණත්ථෙ භුම්මං, චතුභූමකකුසලධම්මකාරණා, තෙසං අධිගමත්ථාය අනික්ඛිත්තධුරො හොතීති අත්ථො.

‘In wholesome states’ (kusalesu dhammesu): The locative case here is used in the sense of cause, meaning: because of wholesome states associated with the four planes, for the sake of attaining them, one does not abandon the burden—this is the meaning.

346. කසිණදසකෙ සකලට්ඨෙන කසිණානි. තදාරම්මණානං ධම්මානං ඛෙත්තට්ඨෙන වා අධිට්ඨානට්ඨෙන වා ආයතනානි. උද්ධන්ති උපරි ගගනතලාභිමුඛං. අධොති හෙට්ඨා භූමිතලාභිමුඛං. තිරියන්ති ඛෙත්තමණ්ඩලමිව සමන්තා පරිච්ඡින්දිත්වා. එකච්චො හි උද්ධමෙව කසිණං වඩ්ඪෙති, එකච්චො අධො, එකච්චො සමන්තතො. තෙන තෙන වා කාරණෙන එවං පසාරෙති ආලොකමිව රූපදස්සනකාමො. තෙන වුත්තං ‘‘පථවීකසිණමෙකො සඤ්ජානාති උද්ධං අධො තිරිය’’න්ති. අද්වයන්ති ඉදං පන එකස්ස අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථං වුත්තං. යථා හි උදකං පවිට්ඨස්ස සබ්බදිසාසු උදකමෙව හොති, න අඤ්ඤං, එවමෙව පථවීකසිණං පථවීකසිණමෙව හොති[Pg.231], නත්ථි තස්ස අඤ්ඤො කසිණසම්භෙදොති. එස නයො සබ්බත්ථ. අප්පමාණන්ති ඉදං තස්ස තස්ස ඵරණඅප්පමාණවසෙන වුත්තං. තඤ්හි චෙතසා ඵරන්තො සකලමෙව ඵරති, න ‘‘අයමස්ස ආදි, ඉදං මජ්ඣ’’න්ති පමාණං ගණ්හාතීති. විඤ්ඤාණකසිණන්ති චෙත්ථ කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තවිඤ්ඤාණං. තත්ථ කසිණවසෙන කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ කසිණුග්ඝාටිමාකාසවසෙන තත්ථ පවත්තවිඤ්ඤාණෙ උද්ධං අධො තිරියතා වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. කම්මට්ඨානභාවනානයෙන පනෙතානි පථවීකසිණාදීනි විත්ථාරතො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තානෙව.

346. In the decad of kasiṇas, the determination should be understood thus: They are called kasiṇas in the sense of being 'entire'. For the states that have those kasiṇas as their object, they are called 'bases' (āyatanāni) in the sense of being a 'field' or in the sense of being a 'foundation'. 'Above' (uddhaṃ) means upwards, facing the sky. 'Below' (adho) means downwards, facing the ground. 'All around' (tiriyaṃ) means having demarcated all around like a circular field. For one person expands the kasiṇa only upwards, another downwards, and another all around. For this or that reason, one spreads it out thus, like one who desires to see forms spreads out light. Hence it is said: 'One perceives the earth kasiṇa above, below, and all around.' The term 'without duality' (advayaṃ) is stated to show that one kasiṇa does not become another. For just as for one who has entered water, there is only water in all directions and nothing else, so too, the earth kasiṇa is only the earth kasiṇa; there is no mixing with any other kasiṇa. This is the method in all cases. The term 'immeasurable' (appamāṇaṃ) is stated with reference to the immeasurability of the pervasion for each respective person. For one who pervades it with the mind pervades it entirely and does not take a measure, thinking, 'This is its beginning, this is its middle.' And here, 'consciousness kasiṇa' (viññāṇakasiṇaṃ) is the consciousness that arises in the space of the removed kasiṇa. Therein, the state of being 'above, below, and all around' should be understood with regard to the consciousness that has arisen there, both by way of the kasiṇa in the space of the removed kasiṇa, and by way of the space of the removed kasiṇa itself. This is the summary here. However, these meditation subjects, the earth kasiṇa and so on, are explained in detail in the Visuddhimagga according to the method of developing the meditation subject.

අකුසලකම්මපථදසකවණ්ණනා

The Explanation of the Decad of Unwholesome Courses of Action

347. කම්මපථෙසු කම්මානෙව සුගතිදුග්ගතීනං පථභූතත්තා කම්මපථා නාම. තෙසු පාණාතිපාතො අදින්නාදානං මුසාවාදාදයො ච චත්තාරො බ්‍රහ්මජාලෙ විත්ථාරිතා එව. කාමෙසුමිච්ඡාචාරොති එත්ථ පන කාමෙසූති මෙථුනසමාචාරෙසු මෙථුනවත්ථූසු වා. මිච්ඡාචාරොති එකන්තනින්දිතො ලාමකාචාරො. ලක්ඛණතො පන අසද්ධම්මාධිප්පායෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගමනීයට්ඨානවීතික්කමචෙතනා කාමෙසුමිච්ඡාචාරො.

347. In the section on the courses of action, the determination should be understood thus: Actions themselves are called 'courses of action' (kammapathā) because they are the path to good and bad destinations. Among them, the destruction of life, taking what is not given, and the four beginning with false speech are indeed explained in detail in the Brahmajāla Sutta. Furthermore, as for 'sexual misconduct' (kāmesumicchācāra), herein 'in sexual matters' (kāmesu) means in acts of sexual intercourse or in the objects of sexual intercourse. 'Misconduct' (micchācāra) means a thoroughly reprehensible, base conduct. By characteristic, however, sexual misconduct is the volition—arisen through the body-door with an unrighteous intention—of transgressing in a place where one should not go.

තත්ථ අගමනීයට්ඨානං නාම පුරිසානං තාව මාතුරක්ඛිතා, පිතුරක්ඛිතා, මාතාපිතුරක්ඛිතා, භාතුරක්ඛිතා, භගිනිරක්ඛිතා, ඤාතිරක්ඛිතා, ගොත්තරක්ඛිතා, ධම්මරක්ඛිතා, සාරක්ඛා, සපරිදණ්ඩාති මාතුරක්ඛිතාදයො දස. ධනක්කීතා, ඡන්දවාසිනී, භොගවාසිනී, පටවාසිනී, ඔදපත්තකිනී, ඔභතචුම්බටා, දාසී ච භරියා ච, කම්මකාරී ච භරියා ච, ධජාහටා, මුහුත්තිකාති එතා ධනක්කීතාදයො දසාති වීසති. ඉත්ථීසු පන ද්වින්නං සාරක්ඛසපරිදණ්ඩානං දසන්නඤ්ච ධනක්කීතාදීනන්ති ද්වාදසන්නං ඉත්ථීනං අඤ්ඤෙ පුරිසා. ඉදං අගමනීයට්ඨානං නාම. සො පනෙස මිච්ඡාචාරො සීලාදිගුණරහිතෙ අගමනීයට්ඨානෙ අප්පසාවජ්ජො. සීලාදිගුණසම්පන්නෙ මහාසාවජ්ජො. තස්ස චත්තාරො සම්භාරා අගමනීයවත්ථු, තස්මිං සෙවනචිත්තං, සෙවනප්පයොගො, මග්ගෙනමග්ගප්පටිපත්තිඅධිවාසනන්ති. එකො පයොගො සාහත්ථිකො එව.

Therein, 'a place not to be gone to' for men is, first, the ten types of women beginning with one protected by her mother: one protected by her mother, protected by her father, protected by her mother and father, protected by her brother, protected by her sister, protected by her relatives, protected by her clan, protected by the Dhamma, one with a guardian, and one under penalty of the king. And the ten types beginning with one bought with wealth: one bought with wealth, one who lives together by consent, one who lives together for wealth, one who lives together for clothing, a water-pot wife, one taken as a wife after removing her head-covering, one who is both a slave and a wife, one who is both a worker and a wife, one captured in war, and a temporary wife. Thus there are twenty. For women, however, for twelve types—namely the two, one with a guardian and one under penalty of the king, and the ten beginning with one bought with wealth—men other than their own husbands are a place not to be gone to. This is called 'a place not to be gone to'. This misconduct, when committed with a person in a place not to be gone to who is devoid of virtues such as morality, is of little blame. When committed with one endowed with virtues such as morality, it is of great blame. Its four components are: the object that is a place not to be gone to, the thought of engaging with it, the effort of engaging, and consenting to the act of penetration by the path. The effort is only that done by oneself.

අභිජ්ඣායතීති අභිජ්ඣා, පරභණ්ඩාභිමුඛී හුත්වා තන්නින්නතාය පවත්තතීති අත්ථො. සා ‘‘අහො වත ඉදං මමස්සා’’ති එවං පරභණ්ඩාභිජ්ඣායනලක්ඛණා අදින්නාදානං විය අප්පසාවජ්ජා මහාසාවජ්ජා ච. තස්සා ද්වෙ සම්භාරා පරභණ්ඩං, අත්තනො පරිණාමනඤ්ච. පරභණ්ඩවත්ථුකෙ හි [Pg.232] ලොභෙ උප්පන්නෙපි න තාව කම්මපථභෙදො හොති, යාව ‘‘අහො වතීදං මමස්සා’’ති අත්තනො න පරිණාමෙති.

It is called 'covetousness' (abhijjhā) because it covets. The meaning is that it arises facing another's property, with an inclination towards it. It has the characteristic of coveting another's property thus: 'Oh, that this were mine!' Like taking what is not given, it can be of little blame and of great blame. It has two requisites: another's property, and the bending of it towards oneself. For even when greed has arisen with another's property as its object, it does not yet constitute a complete course of action so long as one does not bend it towards oneself, thinking, 'Oh, that this were mine!'

හිතසුඛං බ්‍යාපාදයතීති බ්‍යාපාදො. සො පරං විනාසාය මනොපදොසලක්ඛණො ඵරුසාවාචා විය අප්පසාවජ්ජො මහාසාවජ්ජො ච. තස්ස ද්වෙ සම්භාරා පරසත්තො ච, තස්ස විනාසචින්තා ච. පරසත්තවත්ථුකෙ හි කොධෙ උප්පන්නෙපි න තාව කම්මපථභෙදො හොති, යාව ‘‘අහො වතායං උච්ඡිජ්ඣෙය්‍ය විනස්සෙය්‍යා’’ති තස්ස විනාසං න චින්තෙති.

It is called 'ill will' (byāpāda) because it destroys welfare and happiness. It has the characteristic of mental corruption for the destruction of another. Like harsh speech, it can be of little blame and of great blame. It has two requisites: another being, and the thought of that being's destruction. For even when anger has arisen with another being as its object, it does not yet constitute a complete course of action so long as one does not think of that being's destruction, thinking, 'Oh, may this being be annihilated! May he perish!'

යථාභුච්චගහණාභාවෙන මිච්ඡා පස්සතීති මිච්ඡාදිට්ඨි. සා ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා නයෙන විපරීතදස්සනලක්ඛණා. සම්ඵප්පලාපො විය අප්පසාවජ්ජා මහාසාවජ්ජා ච. අපිච අනියතා අප්පසාවජ්ජා, නියතා මහාසාවජ්ජා. තස්සා ද්වෙ සම්භාරා වත්ථුනො ච ගහිතාකාරවිපරීතතා, යථා ච තං ගණ්හාති, තථාභාවෙන තස්සූපට්ඨානන්ති.

It is called 'wrong view' (micchādiṭṭhi) because it sees wrongly due to an absence of grasping in accordance with reality. It has the characteristic of perverted seeing, in the manner of 'There is nothing given,' and so on. Like frivolous speech, it can be of little blame and of great blame. Moreover, the unfixed wrong view is of little blame; the fixed wrong view is of great blame. It has two requisites: the perversion in the mode of grasping the object, and the appearance of that object to one in accordance with how it is grasped.

ඉමෙසං පන දසන්නං අකුසලකම්මපථානං ධම්මතො කොට්ඨාසතො ආරම්මණතො වෙදනාතො මූලතොති පඤ්චහාකාරෙහි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

Furthermore, the determination of these ten unwholesome courses of action should be understood in five ways: by their nature, by their classification, by their object, by their feeling, and by their root.

තත්ථ ධම්මතොති එතෙසු හි පටිපාටියා සත්ත චෙතනාධම්මාව හොන්ති. අභිජ්ඣාදයො තයො චෙතනාසම්පයුත්තා.

Therein, as to 'by their nature': in sequence, seven of these are volition itself. The three beginning with covetousness are associated with volition.

කොට්ඨාසතොති පටිපාටියා සත්ත, මිච්ඡාදිට්ඨි චාති ඉමෙ අට්ඨ කම්මපථා එව හොන්ති, නො මූලානි. අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදා කම්මපථා චෙව මූලානි ච. අභිජ්ඣා හි මූලං පත්වා ලොභො අකුසලමූලං හොති. බ්‍යාපාදො දොසො අකුසලමූලං හොති.

As to 'by their classification': the seven in sequence and wrong view—these eight are only courses of action, not roots. Covetousness and ill will are both courses of action and roots. For covetousness, having attained the status of a root, becomes greed, an unwholesome root. Ill will becomes aversion, an unwholesome root.

ආරම්මණතොති පාණාතිපාතො ජීවිතින්ද්‍රියාරම්මණතො සඞ්ඛාරාරම්මණො හොති. අදින්නාදානං සත්තාරම්මණං වා සඞ්ඛාරාරම්මණං වා, මිච්ඡාචාරො ඵොට්ඨබ්බවසෙන සඞ්ඛාරාරම්මණො. ‘‘සත්තාරම්මණො’’තිපි එකෙ. මුසාවාදො සත්තාරම්මණො වා සඞ්ඛාරාරම්මණො වා, තථා පිසුණවාචා. ඵරුසවාචා සත්තාරම්මණාව. සම්ඵප්පලාපො දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙන සත්තාරම්මණො වා සඞ්ඛාරාරම්මණො වා. තථා අභිජ්ඣා. බ්‍යාපාදො සත්තාරම්මණොව. මිච්ඡාදිට්ඨි තෙභූමකධම්මවසෙන සඞ්ඛාරාරම්මණා.

As to 'by their object': Taking life has formations as its object on account of having the life faculty as its object. Taking what is not given has either beings or formations as its object. Sexual misconduct, by way of tangible objects, has formations as its object. Some also say it has beings as its object. False speech has either beings or formations as its object; similarly, divisive speech. Harsh speech has only beings as its object. Frivolous speech, by way of what is seen, heard, sensed, or cognized, has either beings or formations as its object. Similarly, covetousness. Ill will has only beings as its object. Wrong view, by way of phenomena of the three planes, has formations as its object.

වෙදනාතොති [Pg.233] පාණාතිපාතො දුක්ඛවෙදනො හොති. කිඤ්චාපි හි රාජානො චොරං දිස්වා හසමානාපි ‘‘ගච්ඡථ නං ඝාතෙථා’’ති වදන්ති, සන්නිට්ඨාපකචෙතනා පන දුක්ඛසම්පයුත්තාව හොති. අදින්නාදානං තිවෙදනං. මිච්ඡාචාරො සුඛමජ්ඣත්තවසෙන ද්විවෙදනො. සන්නිට්ඨාපකචිත්තෙ පන මජ්ඣත්තවෙදනො න හොති. මුසාවාදො තිවෙදනො. තථා පිසුණවාචා. ඵරුසවාචා දුක්ඛවෙදනා. සම්ඵප්පලාපො තිවෙදනො. අභිජ්ඣා සුඛමජ්ඣත්තවසෙන ද්විවෙදනා තථා මිච්ඡාදිට්ඨි. බ්‍යාපාදො දුක්ඛවෙදනො.

As to 'by their feeling': Taking life is accompanied by painful feeling. For although kings, upon seeing a thief, might say, even while laughing, 'Go and execute him,' the completing volition is indeed associated with painful feeling. Taking what is not given can be accompanied by any of the three feelings. Sexual misconduct, by way of pleasure and neutrality, can be accompanied by two feelings; however, in the completing consciousness, neutral feeling does not occur. False speech can be accompanied by any of the three feelings; similarly, divisive speech. Harsh speech is accompanied by painful feeling. Frivolous speech can be accompanied by any of the three feelings. Covetousness, by way of pleasure and neutrality, can be accompanied by two feelings; similarly, wrong view. Ill will is accompanied by painful feeling.

මූලතොති පාණාතිපාතො දොසමොහවසෙන ද්විමූලකො හොති. අදින්නාදානං දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා. මිච්ඡාචාරො ලොභමොහවසෙන. මුසාවාදො දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා තථා පිසුණවාචා සම්ඵප්පලාපො ච. ඵරුසවාචා දොසමොහවසෙන. අභිජ්ඣා මොහවසෙන එකමූලා. තථා බ්‍යාපාදො. මිච්ඡාදිට්ඨි ලොභමොහවසෙන ද්විමූලාති.

As to 'by their root': Taking life, by way of aversion and delusion, is two-rooted. Taking what is not given is rooted in either aversion and delusion or greed and delusion. Sexual misconduct is rooted in greed and delusion. False speech, divisive speech, and frivolous speech are rooted in either aversion and delusion or greed and delusion. Harsh speech is rooted in aversion and delusion. Covetousness, by way of delusion, is single-rooted; similarly, ill will. Wrong view, by way of greed and delusion, is two-rooted.

කුසලකම්මපථදසකවණ්ණනා

The Explanation of the Ten Wholesome Courses of Action

පාණාතිපාතා වෙරමණිආදීනි සමාදානසම්පත්තසමුච්ඡෙදවිරතිවසෙන වෙදිතබ්බානි.

Abstinence from taking life and so forth should be understood by way of abstinence by undertaking, abstinence on encountering an opportunity, and abstinence by eradication.

ධම්මතො පන එතෙසුපි පටිපාටියා සත්ත චෙතනාපි වත්තන්ති විරතියොපි. අන්තෙ තයො චෙතනාසම්පයුත්තාව.

By their nature, however, among these, for the seven in sequence, both volitions and abstinences are applicable. The final three are only associated with volition.

කොට්ඨාසතොති පටිපාටියා සත්ත කම්මපථා එව, නො මූලානි. අන්තෙ තයො කම්මපථා චෙව මූලානි ච. අනභිජ්ඣා හි මූලං පත්වා අලොභො කුසලමූලං හොති. අබ්‍යාපාදො අදොසො කුසලමූලං. සම්මාදිට්ඨි අමොහො කුසලමූලං.

As to 'by their classification': The seven in sequence are only courses of action, not roots. The final three are both courses of action and roots. For non-covetousness, having attained the status of a root, becomes non-greed, a wholesome root. Non-ill-will becomes non-aversion, a wholesome root. Right view becomes non-delusion, a wholesome root.

ආරම්මණතොති පාණාතිපාතාදීනං ආරම්මණානෙව එතෙසං ආරම්මණානි. වීතික්කමිතබ්බතොයෙව හි වෙරමණී නාම හොති. යථා පන නිබ්බානාරම්මණො අරියමග්ගො කිලෙසෙ පජහති, එවං ජීවිතින්ද්‍රියාදිආරම්මණාපෙතෙ කම්මපථා පාණාතිපාතාදීනි දුස්සීල්‍යානි පජහන්තීති වෙදිතබ්බා.

As to 'by their object': The objects of these are precisely the objects of taking life and so forth. For abstinence is so-called precisely in relation to that which is to be transgressed. Just as the noble path, having Nibbāna as its object, abandons defilements, so too it should be understood that these courses of action, even while having the life faculty and so forth as their objects, abandon immoralities such as taking life and so forth.

වෙදනාතොති [Pg.234] සබ්බෙ සුඛවෙදනා හොන්ති මජ්ඣත්තවෙදනා වා. කුසලං පත්වා හි දුක්ඛවෙදනා නාම නත්ථි.

As to 'by their feeling': All are accompanied by pleasant feeling or by neutral feeling. For, in the wholesome sphere, there is no such thing as painful feeling.

මූලතොති පටිපාටියා සත්ත ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස අලොභඅදොසඅමොහවසෙන තිමූලානි හොන්ති, ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස ද්විමූලානි. අනභිජ්ඣා ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන විරමන්තස්ස ද්විමූලා, ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙන එකමූලා. අලොභො පන අත්තනාව අත්තනො මූලං න හොති. අබ්‍යාපාදෙපි එසෙව නයො. සම්මාදිට්ඨි අලොභාදොසවසෙන ද්විමූලා එවාති.

As to 'by their root': For one who abstains from the seven in sequence with a consciousness associated with knowledge, they are three-rooted by way of non-greed, non-aversion, and non-delusion; for one who abstains with a consciousness dissociated from knowledge, they are two-rooted. Non-covetousness, for one who abstains with a consciousness associated with knowledge, is two-rooted; for one who abstains with a consciousness dissociated from knowledge, it is single-rooted. But non-greed is not a root for itself. The same principle applies to non-ill-will. Right view is indeed two-rooted by way of non-greed and non-aversion.

අරියවාසදසකවණ්ණනා

The Explanation of the Ten Noble Dwellings

348. අරියවාසාති අරියා එව වසිංසු වසන්ති වසිස්සන්ති එතෙසූති අරියවාසා. පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනොති පඤ්චහි අඞ්ගෙහි විප්පයුත්තොව හුත්වා ඛීණාසවො අවසි වසති වසිස්සතීති තස්මා අයං පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනතා, අරියස්ස වාසත්තා අරියවාසොති වුත්තො. එස නයො සබ්බත්ථ.

348. Regarding 'noble dwellings' (ariyavāsā): because the noble ones have dwelt, are dwelling, and will dwell in these, they are called noble dwellings. Regarding 'one who has abandoned the five factors' (pañcaṅgavippahīno): the one whose taints are destroyed, having become dissociated from the five factors, has dwelt, is dwelling, and will dwell. Therefore, this state of having abandoned the five factors, because it is the dwelling of a noble one, is called a 'noble dwelling' (ariyavāsa). This is the method in all cases.

එවං ඛො, ආවුසො, භික්ඛු ඡළඞ්ගසමන්නාගතො හොතීති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය සමන්නාගතො හොති. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා නාම කෙති? ඤාණාදයො. ‘‘ඤාණ’’න්ති වුත්තෙ කිරියතො චත්තාරි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තානි ලබ්භන්ති. ‘‘සතතවිහාරො’’ති වුත්තෙ අට්ඨ මහාචිත්තානි. ‘‘රජ්ජනදුස්සනං නත්ථී’’ති වුත්තෙ දස චිත්තානි ලබ්භන්ති. සොමනස්සං ආසෙවනවසෙන ලබ්භති.

Thus, friend, a monk is endowed with six factors—that is, he is endowed with equanimity regarding the six sense objects. What is this equanimity regarding six factors? It is knowledge and so on. When 'knowledge' is mentioned, four functional consciousnesses associated with knowledge are obtained. When 'constant abiding' is mentioned, the eight great functional consciousnesses are obtained. When 'there is no attachment or aversion' is mentioned, ten consciousnesses are obtained. Gladness is obtained by way of repetition.

සතාරක්ඛෙන චෙතසාති ඛීණාසවස්ස හි තීසු ද්වාරෙසු සබ්බකාලං සති ආරක්ඛකිච්චං සාධෙති. තෙනෙවස්ස ‘‘චරතො ච තිට්ඨතො ච සුත්තස්ස ච ජාගරස්ස ච සතතං සමිතං ඤාණදස්සනං පච්චුපට්ඨිතං හොතී’’ති වුච්චති.

“With a mind guarded by mindfulness”: indeed, for the one whose taints are destroyed, mindfulness always accomplishes the task of guarding at the three doors. For that very reason, it is said of him: “Whether walking or standing, whether asleep or awake, knowledge and vision are constantly and continuously present to him.”

පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානන්ති බහූනං සමණබ්‍රාහ්මණානං. එත්ථ ච සමණාති පබ්බජ්ජුපගතා. බ්‍රාහ්මණාති භොවාදිනො. පුථුපච්චෙකසච්චානීති බහූනි පාටෙක්කසච්චානි, ඉදමෙව දස්සනං සච්චං, ඉදමෙව දස්සනං සච්චන්ති එවං පාටියෙක්කං ගහිතානි බහූනි සච්චානීති අත්ථො. නුන්නානීති නිහතානි. පණුන්නානීති සුට්ඨු නිහතානි. චත්තානීති විස්සට්ඨානි. වන්තානීති වමිතානි. මුත්තානීති ඡින්නබන්ධනානි [Pg.235] කතානි. පහීනානීති පජහිතානි. පටිනිස්සට්ඨානීති යථා න පුන චිත්තං ආරුහන්ති, එවං පටිනිස්සජ්ජිතානි. සබ්බානෙව තානි ගහිතග්ගහණස්ස විස්සට්ඨභාවවෙවචනානි.

Regarding 'of many ascetics and brahmins' (puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ): this means of many ascetics and brahmins. And here, 'ascetics' (samaṇā) are those who have gone forth. 'Brahmins' (brāhmaṇā) are those who use the address 'bho'. Regarding 'various individual truths' (puthupaccekasaccāni): this means many individual truths; the meaning is many truths individually grasped thus: 'This view alone is true; this view alone is true.' 'Repelled' (nunnāni) means destroyed. 'Thoroughly repelled' (paṇunnāni) means well destroyed. 'Cast off' (cattāni) means discarded. 'Vomited out' (vantāni) means vomited. 'Freed' (muttāni) means made with bonds cut. 'Abandoned' (pahīnāni) means given up. 'Relinquished' (paṭinissaṭṭhāni) means discarded in such a way that they do not rise to the mind again. All of these are synonyms for the state of having discarded a grasped view.

සමවයසට්ඨෙසනොති එත්ථ අවයාති අනූනා. සට්ඨාති විස්සට්ඨා. සම්මා අවයා සට්ඨා එසනා අස්සාති සමවයසට්ඨෙසනො. සම්මා විස්සට්ඨසබ්බඑසනොති අත්ථො. රාගා චිත්තං විමුත්තන්තිආදීහි මග්ගස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති කථිතා.

Regarding 'one whose quests are complete and discarded' (samavayasaṭṭhesano): here, 'avayā' means complete (anūnā). 'Saṭṭhā' means discarded (vissaṭṭhā). One is called 'samavayasaṭṭhesano' because one's quests are rightly complete and discarded. The meaning is: one for whom all quests have been rightly discarded. By such phrases as 'the mind is liberated from lust,' the accomplishment of the path's function is stated.

රාගො මෙ පහීනොතිආදීහි පච්චවෙක්ඛණාය ඵලං කථිතං.

By such phrases as 'Lust has been abandoned by me,' the fruit of reviewing knowledge is stated.

අසෙක්ඛධම්මදසකවණ්ණනා

Exposition of the Decad of Consummate Qualities

අසෙක්ඛා සම්මාදිට්ඨීතිආදයො සබ්බෙපි ඵලසම්පයුත්තධම්මා එව. එත්ථ ච සම්මාදිට්ඨි, සම්මාඤාණන්ති ද්වීසු ඨානෙසු පඤ්ඤාව කථිතා. සම්මාවිමුත්තීති ඉමිනා පදෙන වුත්තාවසෙසා. ඵලසමාපත්තිධම්මා සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බා.

“Consummate right view” and so forth—all these are states associated with the fruit itself. Here, in the two instances of “right view” and “right knowledge,” wisdom alone is spoken of. By the term “right liberation,” the remaining states that have been spoken of, the states of fruition-attainment, should be understood as included.

‘‘ඉමෙ ඛො, ආවුසො’’තිආදි වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. ඉති ඡන්නං දසකානං වසෙන සමසට්ඨි පඤ්හෙ කථෙන්තො ථෙරො සාමග්ගිරසං දස්සෙසීති.

“‘These, friends,’ and so forth should be connected in the manner already stated. Thus, the Elder, speaking of sixty questions by way of six decades, revealed the essence of concord.

දසකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Decads is concluded.

පඤ්හසමොධානවණ්ණනා

Exposition of the Summary of Questions

349. ඉධ පන ඨත්වා පඤ්හා සමොධානෙතබ්බා. ඉමස්මිඤ්හි සුත්තෙ එකකවසෙන ද්වෙ පඤ්හා කථිතා. දුකවසෙන සත්තති. තිකවසෙන අසීතිසතං. චතුක්කවසෙන ද්වෙසතානි. පඤ්චකවසෙන තිංසසතං. ඡක්කවසෙන බාත්තිංසසතං. සත්තකවසෙන අට්ඨනවුති. අට්ඨකවසෙන අට්ඨාසීති. නවකවසෙන චතුපණ්ණාස. දසකවසෙන සමසට්ඨීති එවං සහස්සං චුද්දස පඤ්හා කථිතා.

349. Here, however, the questions should be summarized. For in this discourse, two questions are stated by way of single units, seventy by way of pairs, one hundred and eighty by way of triplets, two hundred by way of quadruples, one hundred and thirty by way of quintuples, one hundred and thirty-two by way of sixes, ninety-eight by way of sevens, eighty-eight by way of eights, fifty-four by way of nines, and sixty by way of tens. Thus, one thousand and fourteen questions are stated.

ඉමඤ්හි සුත්තන්තං ඨපෙත්වා තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අඤ්ඤො සුත්තන්තො එවං බහුපඤ්හපටිමණ්ඩිතො නත්ථි. භගවා ඉමං සුත්තන්තං ආදිතො පට්ඨාය සකලං [Pg.236] සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තො බුද්ධබලං දීපෙත්වා අප්පටිවත්තියං සීහනාදං නදති. සාවකභාසිතොති වුත්තෙ ඔකප්පනා න හොති, ජිනභාසිතොති වුත්තෙ හොති, තස්මා ජිනභාසිතං කත්වා දෙවමනුස්සානං ඔකප්පනං ඉමස්මිං සුත්තන්තෙ උප්පාදෙස්සාමී’’ති. තතො වුට්ඨාය සාධුකාරං අදාසි. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො භගවා වුට්ඨහිත්වා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං ආමන්තෙසි, සාධු, සාධු, සාරිපුත්ත, සාධු ඛො ත්වං සාරිපුත්ත, භික්ඛූනං සඞ්ගීතිපරියායං අභාසී’’ති.

Indeed, apart from this discourse, there is no other discourse in the Tipiṭaka, the Buddha's word, that is so adorned with numerous questions. The Blessed One, having listened to this entire discourse from the beginning, reflected: ‘The General of the Dhamma, Sāriputta, having illuminated the Buddha's power, roars an unassailable lion's roar. If it were said to be the speech of a disciple, there would be no conviction; if it were said to be the speech of the Conqueror, there would be conviction. Therefore, making it the speech of the Conqueror, I will generate conviction in devas and humans regarding this discourse.’ Then, rising up, he gave his approval. Therefore, it is said: ‘Then the Blessed One, having risen, addressed the Venerable Sāriputta: “Good, good, Sāriputta! Well done, Sāriputta, in that you have spoken the Saṅgīti-discourse to the monks.”’

තත්ථ සඞ්ගීතිපරියායන්ති සාමග්ගියා කාරණං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘සාධු, ඛො ත්වං, සාරිපුත්ත, මම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සංසන්දිත්වා භික්ඛූනං සාමග්ගිරසං අභාසී’’ති. සමනුඤ්ඤො සත්ථා අහොසීති අනුමොදනෙන සමනුඤ්ඤො අහොසි. එත්තකෙන අයං සුත්තන්තො ජිනභාසිතො නාම ජාතො. දෙසනාපරියොසානෙ ඉමං සුත්තන්තං මනසිකරොන්තා තෙ භික්ඛූ අරහත්තං පාපුණිංසූති.

There, ‘Saṅgītipariyāya’ means the cause of concord. This is what was said: ‘Well done, Sāriputta, having compared it with my knowledge of omniscience, you have spoken on the essence of concord to the monks.’ ‘The Teacher was pleased’ means he was pleased by his approval. By this much, this discourse became known as ‘spoken by the Conqueror.’ At the conclusion of the teaching, those monks, reflecting on this discourse, attained arahantship.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

In the Sumaṅgalavilāsinī, the Commentary to the Dīgha Nikāya

සඞ්ගීතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Saṅgīti Sutta is concluded.

11. දසුත්තරසුත්තවණ්ණනා

11. Exposition of the Dasuttara Sutta

350. එවං [Pg.237] මෙ සුතන්ති දසුත්තරසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා – ආවුසො භික්ඛවෙති සාවකානං ආලපනමෙතං. බුද්ධා හි පරිසං ආමන්තයමානා ‘භික්ඛවෙ’ති වදන්ති. සාවකා සත්ථාරං උච්චට්ඨානෙ ඨපෙස්සාමාති සත්ථු ආලපනෙන අනාලපිත්වා ආවුසොති ආලපන්ති. තෙ භික්ඛූති තෙ ධම්මසෙනාපතිං පරිවාරෙත්වා නිසින්නා භික්ඛූ. කෙ පන තෙ භික්ඛූති? අනිබද්ධවාසා දිසාගමනීයා භික්ඛූ. බුද්ධකාලෙ ද්වෙ වාරෙ භික්ඛූ සන්නිපතන්ති – උපකට්ඨවස්සූපනායිකකාලෙ ච පවාරණකාලෙ ච. උපකට්ඨවස්සූපනායිකාය දසපි වීසතිපි තිංසම්පි චත්තාලීසම්පි පඤ්ඤාසම්පි භික්ඛූ වග්ගා වග්ගා කම්මට්ඨානත්ථාය ආගච්ඡන්ති. භගවා තෙහි සද්ධිං සම්මොදිත්වා කස්මා, භික්ඛවෙ, උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය විචරථාති පුච්ඡති. අථ තෙ ‘‘භගවා කම්මට්ඨානත්ථං ආගතම්හ, කම්මට්ඨානං නො දෙථා’’ති යාචන්ති.

350. Thus have I heard—this is the Dasuttara Sutta. Herein is the exposition of unprecedented terms: The word ‘āvuso’ is an address of the disciples. For the Buddhas, when addressing an assembly, say ‘bhikkhus.’ The disciples, thinking, ‘We will place the Teacher in a higher position,’ do not use the Teacher's mode of address, but address one another with ‘āvuso.’ ‘Those bhikkhus’ refers to those bhikkhus seated around the General of the Dhamma. But who are those bhikkhus? They are bhikkhus who do not have a fixed residence, who are to travel to other regions. During the Buddha's time, the bhikkhus gathered twice—at the time near the rains-residence entry and at the Pavāraṇā time. Near the rains-residence entry, groups of ten, twenty, thirty, forty, or fifty bhikkhus would come for the purpose of a meditation subject. The Blessed One, having exchanged pleasantries with them, would ask, ‘Why, bhikkhus, do you wander about when the rains-residence entry is near?’ Then they would request, ‘Blessed One, we have come for a meditation subject; please give us a meditation subject.’

සත්ථා තෙසං චරියවසෙන රාගචරිතස්ස අසුභකම්මට්ඨානං දෙති. දොසචරිතස්ස මෙත්තාකම්මට්ඨානං, මොහචරිතස්ස උද්දෙසො පරිපුච්ඡා – ‘කාලෙන ධම්මස්සවනං, කාලෙන ධම්මසාකච්ඡා, ඉදං තුය්හං සප්පාය’න්ති ආචික්ඛති. විතක්කචරිතස්ස ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං දෙති. සද්ධාචරිතස්ස පසාදනීයසුත්තන්තෙ බුද්ධසුබොධිං ධම්මසුධම්මතං සඞ්ඝසුප්පටිපත්තිඤ්ච පකාසෙති. ඤාණචරිතස්ස අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තෙ ගම්භීරෙ සුත්තන්තෙ කථෙති. තෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සචෙ සප්පායං හොති, තත්ථෙව වසන්ති. නො චෙ හොති, සප්පායං සෙනාසනං පුච්ඡිත්වා ගච්ඡන්ති. තෙ තත්ථ වසන්තා තෙමාසිකං පටිපදං ගහෙත්වා ඝටෙත්වා වායමන්තා සොතාපන්නාපි හොන්ති සකදාගාමිනොපි අනාගාමිනොපි අරහන්තොපි.

The Teacher gives the meditation subject of foulness to one of lustful temperament according to their disposition. To one of hateful temperament, the loving-kindness meditation subject; to one of deluded temperament, he indicates recitation and questioning: ‘Listening to the Dhamma at the proper time, discussing the Dhamma at the proper time—this is suitable for you.’ To one of discursive temperament, he gives the mindfulness of breathing meditation subject. To one of faithful temperament, he reveals inspiring discourses on the Buddha’s perfect enlightenment, the Dhamma’s perfect nature as Dhamma, and the Sangha’s perfect practice. To one of intellectual temperament, he relates profound discourses connected with impermanence and so forth. Having taken up a meditation subject, if it is suitable, they remain there. If not, they inquire about a suitable dwelling and go. Dwelling there, undertaking the three-month practice, striving and endeavoring, they become stream-enterers, once-returners, non-returners, or arahants.

තතො වුත්ථවස්සා පවාරෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘භගවා අහං තුම්හාකං සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සොතාපත්තිඵලං පත්තො…පෙ… අහං අග්ගඵලං අරහත්ත’’න්ති පටිලද්ධගුණං ආරොචෙන්ති. තත්ථ ඉමෙ භික්ඛූ උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය ආගතා. එවං ආගන්ත්වා ගච්ඡන්තෙ පන භික්ඛූ [Pg.238] භගවා අග්ගසාවකානං සන්තිකං පෙසෙති, යථාහ ‘‘අපලොකෙථ පන, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ’’ති. භික්ඛූ ච වදන්ති ‘‘කිං නු ඛො මයං, භන්තෙ, අපලොකෙම සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ’’ති (සං. නි. 3.2). අථ නෙ භගවා තෙසං දස්සනෙ උය්‍යොජෙසි. ‘‘සෙවථ, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ; භජථ, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ. පණ්ඩිතා භික්ඛූ අනුග්ගාහකා සබ්‍රහ්මචාරීනං. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ජනෙතා එවං සාරිපුත්තො. සෙය්‍යථාපි ජාතස්ස ආපාදෙතා එවං මොග්ගල්ලානො. සාරිපුත්තො, භික්ඛවෙ, සොතාපත්තිඵලෙ විනෙති, මොග්ගල්ලානො උත්තමත්ථෙ’’ති (ම. නි. 3.371).

Then, having completed the rains retreat and performed Pavāraṇā, they approached the Teacher and declared, ‘Blessed One, having received a meditation subject in your presence, I attained the fruit of stream-entry... I attained the supreme fruit of arahantship,’ thus announcing their achieved qualities. At that time, these bhikkhus had arrived near the time for entering the rains residence. As the bhikkhus came and went in this manner, the Blessed One sent them to the presence of his chief disciples, as he said: ‘Bhikkhus, take leave of Sāriputta and Moggallāna.’ And the bhikkhus asked, ‘But, Venerable Sir, what should we take leave of Sāriputta and Moggallāna for?’ Then the Blessed One urged them to see them, saying, ‘Associate, bhikkhus, with Sāriputta and Moggallāna; keep company, bhikkhus, with Sāriputta and Moggallāna. Wise bhikkhus are supportive of their fellow practitioners. Just as, bhikkhus, a mother gives birth, so does Sāriputta. Just as a nurse nurtures the newborn, so does Moggallāna. Sāriputta, bhikkhus, guides to the fruit of stream-entry, Moggallāna to the highest goal.’

තදාපි භගවා ඉමෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා තෙසං භික්ඛූනං ආසයං උපපරික්ඛන්තො ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ සාවකවිනෙය්‍යා’’ති අද්දස. සාවකවිනෙය්‍යා නාම යෙ බුද්ධානම්පි ධම්මදෙසනාය බුජ්ඣන්ති සාවකානම්පි. බුද්ධවිනෙය්‍යා පන සාවකා බොධෙතුං න සක්කොන්ති. සාවකවිනෙය්‍යභාවං පන එතෙසං ඤත්වා කතරස්ස භික්ඛුනො දෙසනාය බුජ්ඣිස්සන්තීති ඔලොකෙන්තො සාරිපුත්තස්සාති දිස්වා ථෙරස්ස සන්තිකං පෙසෙසි. ථෙරො තෙ භික්ඛූ පුච්ඡි ‘‘සත්ථු සන්තිකං ගතත්ථ ආවුසො’’ති. ‘‘ආම, ගතම්හ සත්ථාරා පන අම්හෙ තුම්හාකං සන්තිකං පෙසිතා’’ති. තතො ථෙරො ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ මය්හං දෙසනාය බුජ්ඣිස්සන්ති, කීදිසී නු ඛො තෙසං දෙසනා වට්ටතී’’ති චින්තෙන්තො ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ සමග්ගාරාමා, සාමග්ගිරසස්ස දීපිකා නෙසං දෙසනා වට්ටතී’’ති සන්නිට්ඨානං කත්වා තථාරූපං දෙසනං දෙසෙතුකාමො දසුත්තරං පවක්ඛාමීතිආදිමාහ. තත්ථ දසධා මාතිකං ඨපෙත්වා විභත්තොති දසුත්තරො, එකකතො පට්ඨාය යාව දසකා ගතොතිපි දසුත්තරො, එකෙකස්මිං පබ්බෙ දස දස පඤ්හා විසෙසිතාතිපි දසුත්තරො, තං දසුත්තරං. පවක්ඛාමීති කථෙස්සාමි. ධම්මන්ති සුත්තං. නිබ්බානපත්තියාති නිබ්බානපටිලාභත්ථාය. දුක්ඛස්සන්තකිරියායාති සකලස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස පරියන්තකරණත්ථං. සබ්බගන්ථප්පමොචනන්ති අභිජ්ඣාකායගන්ථාදීනං සබ්බගන්ථානං පමොචනං.

Even then, the Blessed One, having exchanged pleasantries with these bhikkhus, examined their inclinations and saw, ‘These bhikkhus are to be trained by disciples.’ Those to be trained by disciples are they who awaken through the Dhamma teaching of the Buddhas as well as of the disciples. However, disciples are not able to enlighten those who are to be trained by a Buddha. Knowing their state of being trainable by disciples, he considered, ‘Through which bhikkhu’s teaching will they awaken?’ Seeing that it would be through Sāriputta’s, he sent them to the elder. The elder asked those bhikkhus, ‘Friends, have you gone to the Teacher’s presence?’ ‘Yes, we have, but the Teacher sent us to your presence.’ Then the elder reflected, ‘These bhikkhus will awaken through my teaching. What kind of teaching is suitable for them?’ Concluding, ‘These bhikkhus delight in harmony; a teaching that illuminates the essence of harmony is suitable for them,’ he, wishing to give such a discourse, said, ‘I shall expound the Dasuttara,’ and so on. Herein, it is called ‘Dasuttara’ because it is divided by establishing a tenfold matrix; also because it proceeds from one up to ten; and also because in each section ten questions are answered. That is the Dasuttara. ‘I shall expound’ means ‘I will explain.’ ‘The Dhamma’ means the sutta. ‘For the attainment of Nibbāna’ means for the purpose of gaining Nibbāna. ‘For making an end of suffering’ means for the purpose of bringing to an end all the suffering of the cycle of existence. ‘For release from all fetters’ means the release from all fetters, such as the bodily fetter of covetousness.

ඉති ථෙරො දෙසනං උච්චං කරොන්තො භික්ඛූනං තත්ථ පෙමං ජනෙන්තො එවමෙතං උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බං ධාරෙතබ්බං වාචෙතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තීති චතූහි පදෙහි වණ්ණං කථෙසි, ‘‘එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො’’තිආදිනා නයෙන තෙසං තෙසං සුත්තානං භගවා විය.

Thus, the elder, exalting the teaching and generating affection for it among the bhikkhus, thinking, 'They will consider that this should be learned, mastered, borne in mind, and recited,' spoke its praise with four phrases, just as the Blessed One did for various suttas by the method beginning with, 'This, bhikkhus, is the direct path.'

එකධම්මවණ්ණනා

The Explanation of a Single Quality

351. (ක) තත්ථ [Pg.239] බහුකාරොති බහූපකාරො.

351. (Ka) Therein, ‘of much service’ means ‘of great benefit’.

(ඛ) භාවෙතබ්බොති වඩ්ඪෙතබ්බො.

(Kha) ‘Should be developed’ means ‘should be increased’.

(ග) පරිඤ්ඤෙය්‍යොති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිතබ්බො.

(Ga) ‘Should be fully understood’ means ‘to be fully known by the three kinds of full understanding’.

(ඝ) පහාතබ්බොති පහානානුපස්සනාය පජහිතබ්බො.

(Gha) ‘Should be abandoned’ means ‘to be abandoned by the contemplation of abandoning’.

(ඞ) හානභාගියොති අපායගාමිපරිහානාය සංවත්තනකො.

(Ṅa) ‘Partaking of decline’ means it is conducive to the decline that leads to the states of deprivation.

(ච) විසෙසභාගියොති විසෙසගාමිවිසෙසාය සංවත්තනකො.

(Ca) ‘Partaking of distinction’ means it is conducive to distinction, leading to what is special.

(ඡ) දුප්පටිවිජ්ඣොති දුප්පච්චක්ඛකරො.

(Cha) ‘Hard to penetrate’ means ‘difficult to realize directly’.

(ජ) උප්පාදෙතබ්බොති නිප්ඵාදෙතබ්බො.

(Ja) ‘To be produced’ means ‘to be accomplished’.

(ඣ) අභිඤ්ඤෙය්‍යොති ඤාතපරිඤ්ඤාය අභිජානිතබ්බො.

(Jha) ‘To be directly known’ means ‘to be directly known by the full understanding of what is known’.

(ඤ) සච්ඡිකාතබ්බොති පච්චක්ඛං කාතබ්බො.

(Ña) ‘To be realized’ means ‘to be made directly present’.

එවං සබ්බත්ථ මාතිකාසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉති ආයස්මා සාරිපුත්තො යථා නාම දක්ඛො වෙළුකාරො සම්මුඛීභූතං වෙළුං ඡෙත්වා නිග්ගණ්ඨිං කත්වා දසධා ඛණ්ඩෙ කත්වා එකමෙකං ඛණ්ඩං හීරං හීරං කරොන්තො ඵාලෙති, එවමෙව තෙසං භික්ඛූනං සප්පායං දෙසනං උපපරික්ඛිත්වා දසධා මාතිකං ඨපෙත්වා එකෙකකොට්ඨාසෙ එකෙකපදං විභජන්තො ‘‘කතමො එකො ධම්මො බහුකාරො, අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසූති’’තිආදිනා නයෙන දෙසනං විත්ථාරෙතුං ආරද්ධො.

Thus, the meaning should be understood in all the headings. Just as a skilled bamboo worker, having cut a bamboo that was before him, removed its knots, cut it into ten sections, and then splits each section while making it into fine strips; in the same way, the Venerable Sāriputta, having examined the suitable teaching for those bhikkhus, established the tenfold heading and then, dividing each term in each section, began to expand the teaching in the manner beginning with, “What is the one quality that is of much service? Heedfulness in wholesome qualities,” and so on.

තත්ථ අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසූති සබ්බත්ථකං උපකාරකං අප්පමාදං කථෙසි. අයඤ්හි අප්පමාදො නාම සීලපූරණෙ, ඉන්ද්‍රියසංවරෙ, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතාය, ජාගරියානුයොගෙ, සත්තසු සද්ධම්මෙසු, විපස්සනාගබ්භං ගණ්හාපනෙ, අත්ථපටිසම්භිදාදීසු, සීලක්ඛන්ධාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධෙසු, ඨානාට්ඨානෙසු, මහාවිහාරසමාපත්තියං, අරියසච්චෙසු, සතිපට්ඨානාදීසු, බොධිපක්ඛියෙසු, විපස්සනාඤාණාදීසු අට්ඨසු විජ්ජාසූති සබ්බෙසු අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලෙසු ධම්මෙසු බහූපකාරො.

Therein, ‘heedfulness in wholesome qualities’ refers to heedfulness that is beneficial and helpful in every way. For this so-called heedfulness is of great benefit in the fulfillment of virtue, in the restraint of the senses, in moderation in eating, in devotion to wakefulness, in the seven true qualities, in grasping the core of insight, in the analytical knowledges of meaning and so on, in the five aggregates of phenomena beginning with the aggregate of virtue, in what is possible and impossible, in the attainment of the great abiding, in the noble truths, in the foundations of mindfulness and so on, in the factors of enlightenment, in the knowledges of insight and so on, and in the eight kinds of higher knowledge—thus, in all wholesome qualities, in the sense of being blameless, it is of great benefit.

තෙනෙව [Pg.240] නං භගවා ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායති. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙතෙ අප්පමාදමූලකා අප්පමාදසමොසරණා, අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදිනා (සං. නි. 5.139) නයෙන හත්ථිපදාදීහි ඔපම්මෙහි ඔපමෙන්තො සංයුත්තනිකායෙ අප්පමාදවග්ගෙ නානප්පකාරං ථොමෙති. තං සබ්බං එකපදෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ථෙරො අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසූති ආහ. ධම්මපදෙ අප්පමාදවග්ගෙනාපිස්ස බහූපකාරතා දීපෙතබ්බා. අසොකවත්ථුනාපි දීපෙතබ්බා –

Therefore, the Blessed One, illustrating with similes such as the elephant's footprint, praised it in various ways in the Appamādavagga of the Saṃyutta Nikāya with the principle beginning, “Just as, bhikkhus, among all beings—whether footless…pe… the Tathāgata is declared their chief; so too, bhikkhus, whatever wholesome qualities there are, all of them are rooted in heedfulness, converge upon heedfulness, and heedfulness is declared their chief.” The elder, having gathered all that into one phrase, said, “Heedfulness in wholesome qualities.” Its great benefit should also be shown by the Appamādavagga in the Dhammapada, and should also be shown by the story of Asoka.

(ක) අසොකරාජා හි නිග්‍රොධසාමණෙරස්ස ‘‘අප්පමාදො අමතපද’’න්ති ගාථං සුත්වා එව ‘‘තිට්ඨ, තාත, මය්හං තයා තෙපිටකං බුද්ධවචනං කථිත’’න්ති සාමණෙරෙ පසීදිත්වා චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි කාරෙසි. ඉති ථාමසම්පන්නෙන භික්ඛුනා අප්පමාදස්ස බහූපකාරතා තීහි පිටකෙහි දීපෙත්වා කථෙතබ්බා. යංකිඤ්චි සුත්තං වා ගාථං වා අප්පමාදදීපනත්ථං ආහරන්තො ‘‘අට්ඨානෙ ඨත්වා ආහරසි, අතිත්ථෙන පක්ඛන්දො’’ති න වත්තබ්බො. ධම්මකථිකස්සෙවෙත්ථ ථාමො ච බලඤ්ච පමාණං.

(Ka) For King Asoka, upon hearing the verse “Heedfulness is the path to the Deathless” from the novice Nigrodha, was pleased with the novice and said, “Wait, dear one, you have recited the entire Tipiṭaka of the Buddha’s words to me.” Then he had eighty-four thousand monasteries built. Thus, a bhikkhu endowed with strength should explain the great benefit of heedfulness, illustrating it with the three Piṭakas. When citing any sutta or verse to illuminate heedfulness, one should not be told, “You are citing it out of place, plunging in from where there is no ford.” For a Dhamma preacher, strength and capability are the measure here.

(ඛ) කායගතාසතීති ආනාපානං චතුඉරියාපථො සතිසම්පජඤ්ඤං ද්වත්තිංසාකාරො චතුධාතුවවත්ථානං දස අසුභා නව සිවථිකා චුණ්ණිකමනසිකාරො කෙසාදීසු චත්තාරි රූපජ්ඣානානීති එත්ථ උප්පන්නසතියා එතං අධිවචනං. සාතසහගතාති ඨපෙත්වා චතුත්ථජ්ඣානං අඤ්ඤත්ථ සාතසහගතා හොති සුඛසම්පයුත්තා, තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

(Kha) ‘Mindfulness directed to the body’ is a designation for mindfulness arisen in connection with: mindfulness of breathing, the four postures, mindfulness and clear comprehension, the thirty-two parts of the body, the analysis of the four elements, the ten kinds of foulness, the nine charnel ground contemplations, attention to the pulverized bones, and the four form jhānas in relation to hair and so on. ‘Accompanied by pleasure’ means that, setting aside the fourth jhāna, elsewhere it is accompanied by pleasure, conjoined with happiness. This is said with that in mind.

(ග) සාසවො උපාදානියොති ආසවානඤ්චෙව උපාදානානඤ්ච පච්චයභූතො. ඉති තෙභූමකධම්මමෙව නියමෙති.

(Ga) ‘With influxes and subject to clinging’ means being the condition for both influxes and clingings. Thus, it specifies only the phenomena of the three planes.

(ඝ) අස්මිමානොති රූපාදීසු අස්මීති මානො.

(Gha) The ‘conceit “I am”’ is the conceit of thinking ‘I am’ in relation to form and so on.

(ඞ) අයොනිසො මනසිකාරොති අනිච්චෙ නිච්චන්තිආදිනා නයෙන පවත්තො උප්පථමනසිකාරො.

(Ṅa) ‘Unwise attention’ is attention that proceeds along the wrong path, occurring in the manner of regarding the impermanent as permanent, and so on.

(ච) විපරියායෙන යොනිසො මනසිකාරො වෙදිතබ්බො.

(Ca) Conversely, wise attention should be understood.

(ඡ) ආනන්තරිකො [Pg.241] චෙතොසමාධීති අඤ්ඤත්ථ මග්ගානන්තරං ඵලං ආනන්තරිකො චෙතොසමාධි නාම. ඉධ පන විපස්සනානන්තරො මග්ගො විපස්සනාය වා අනන්තරත්තා අත්තනො වා අනන්තරං ඵලදායකත්තා ආනන්තරිකො චෙතොසමාධීති අධිප්පෙතො.

(Cha) ‘Immediate mental concentration’: elsewhere, the fruit immediately following the path is so called. Here, however, the path immediately following insight is intended as such, both because of its immediacy to insight and because it yields its fruit immediately after itself.

(ජ) අකුප්පං ඤාණන්ති අඤ්ඤත්ථ ඵලපඤ්ඤා අකුප්පඤාණං නාම. ඉධ පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤා අධිප්පෙතා.

(Ja) ‘Unshakable knowledge’: elsewhere, the wisdom of the fruit is so called. Here, the wisdom of reviewing is intended.

(ඣ) ආහාරට්ඨිතිකාති පච්චයට්ඨිතිකා. අයං එකො ධම්මොති යෙන පච්චයෙන තිට්ඨන්ති, අයං එකො ධම්මො ඤාතපරිඤ්ඤාය අභිඤ්ඤෙය්‍යො.

(Jha) ‘Sustained by nutriment’ means sustained by conditions. ‘This is one phenomenon’ refers to the condition by which they endure; this one phenomenon is to be directly known by the full understanding of what is known.

(ඤ) අකුප්පා චෙතොවිමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති.

(Ña) ‘Unshakable liberation of mind’ means the liberation that is the fruit of arahantship.

ඉමස්මිං වාරෙ අභිඤ්ඤාය ඤාතපරිඤ්ඤා කථිතා. පරිඤ්ඤාය තීරණපරිඤ්ඤා. පහාතබ්බසච්ඡිකාතබ්බෙහි පහානපරිඤ්ඤා. දුප්පටිවිජ්ඣොති එත්ථ පන මග්ගො කථිතො. සච්ඡිකාතබ්බොති ඵලං කථිතං, මග්ගො එකස්මිංයෙව පදෙ ලබ්භති. ඵලං පන අනෙකෙසුපි ලබ්භතියෙව.

In this section, by ‘direct knowledge,’ the full understanding of what is known is spoken of. By ‘full understanding,’ the full understanding by discernment is spoken of. By ‘what should be abandoned’ and ‘what should be realized,’ the full understanding by abandoning is spoken of. Furthermore, in ‘hard to penetrate,’ the path is spoken of. In ‘to be realized,’ the fruit is spoken of. The path is obtained in only a single term, but the fruit can indeed be obtained in many.

භූතාති සභාවතො විජ්ජමානා. තච්ඡාති යාථාවා. තථාති යථා වුත්තා තථාසභාවා. අවිතථාති යථා වුත්තා න තථා න හොන්ති. අනඤ්ඤථාති වුත්තප්පකාරතො න අඤ්ඤථා. සම්මා තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධාති තථාගතෙන බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසීදිත්වා හෙතුනා කාරණෙන සයමෙව අභිසම්බුද්ධා ඤාතා විදිතා සච්ඡිකතා. ඉමිනා ථෙරො ‘‘ඉමෙ ධම්මා තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා, අහං පන තුම්හාකං රඤ්ඤො ලෙඛවාචකසදිසො’’ති ජිනසුත්තං දස්සෙන්තො ඔකප්පනං ජනෙසි.

'Real' means existing by nature. 'True' means as it is. 'Thus' means having the nature as described. 'Not false' means not being otherwise than as described. 'Not different' means not different from the stated manner. 'Rightly self-awakened by the Tathāgata' means the Tathāgata, seated on the seat of enlightenment, self-awakened, understood, knew, and realized them through causes and reasons. By this, the elder, showing the Jina's discourse, generated conviction, declaring, 'These phenomena were awakened to by the Tathāgata, but I am like a reader of the king's letter to you.'

එකධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Ones is concluded.

ද්වෙධම්මවණ්ණනා

Exposition of the Dualities

352. (ක) ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා බහුකාරාති ඉමෙ ද්වෙ සතිසම්පජඤ්ඤා ධම්මා සීලපූරණාදීසු අප්පමාදො විය සබ්බත්ථ උපකාරකා හිතාවහා.

352. (Ka) "These two phenomena are very helpful" means these two qualities, mindfulness and clear comprehension, are helpful and beneficial in all respects, like heedfulness in fulfilling virtue, etc.

(ඛ) සමථො [Pg.242] ච විපස්සනා චාති ඉමෙ ද්වෙ සඞ්ගීතිසුත්තෙ ලොකියලොකුත්තරා කථිතා. ඉමස්මිං දසුත්තරසුත්තෙ පුබ්බභාගා කථිතා.

(Kha) "Tranquility and insight" — these two are spoken of in the Saṅgīti Sutta as worldly and supramundane. In this Dasuttara Sutta, the preliminary parts are spoken of.

(ඡ) සත්තානං සංකිලෙසාය සත්තානං විසුද්ධියාති අයොනිසො මනසිකාරො හෙතු චෙව පච්චයො ච සත්තානං සංකිලෙසාය, යොනිසො මනසිකාරො විසුද්ධියා. තථා දොවචස්සතා පාපමිත්තතා සංකිලෙසාය; සොවචස්සතා කල්‍යාණමිත්තතා විසුද්ධියා. තථා තීණි අකුසලමූලානි; තීණි කුසලමූලානි. චත්තාරො යොගා චත්තාරො විසංයොගා. පඤ්ච චෙතොඛිලා පඤ්චින්ද්‍රියානි. ඡ අගාරවා ඡ ගාරවා. සත්ත අසද්ධම්මා සත්ත සද්ධම්මා. අට්ඨ කුසීතවත්ථූනි අට්ඨ ආරම්භවත්ථූනි. නව ආඝාතවත්ථූනි නව ආඝාතප්පටිවිනයා. දස අකුසලකම්මපථා දස කුසලකම්මපථාති එවං පභෙදා ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා දුප්පටිවිජ්ඣාති වෙදිතබ්බා.

(Cha) 'For the defilement of beings, for the purification of beings'—unwise attention is both the cause and the condition for the defilement of beings, while wise attention is for their purification. Similarly, being difficult to admonish and having bad friends are for defilement; being easy to admonish and having good friends are for purification. Likewise, the three unwholesome roots are for defilement; the three wholesome roots are for purification. The four yokes are for defilement; the four disengagements are for purification. The five mental barrennesses are for defilement; the five spiritual faculties are for purification. The six kinds of disrespect are for defilement; the six kinds of respect are for purification. The seven false dhammas are for defilement; the seven true dhammas are for purification. The eight grounds for laziness are for defilement; the eight grounds for exertion are for purification. The nine grounds for resentment are for defilement; the nine ways of subduing resentment are for purification. The ten unwholesome courses of action are for defilement; the ten wholesome courses of action are for purification—thus, these dhammas, with such distinctions, should be known as difficult to penetrate.

(ඣ) සඞ්ඛතා ධාතූති පච්චයෙහි කතා පඤ්චක්ඛන්ධා. අසඞ්ඛතා ධාතූති පච්චයෙහි අකතං නිබ්බානං.

(Jha) 'The conditioned element' refers to the five aggregates made by conditions. 'The unconditioned element' refers to Nibbāna, not made by conditions.

(ඤ) විජ්ජා ච විමුත්ති චාති එත්ථ විජ්ජාති තිස්සො විජ්ජා. විමුත්තීති අරහත්තඵලං.

(Ña) In 'knowledge and liberation,' 'knowledge' here means the three knowledges. 'Liberation' means the fruit of Arahantship.

ඉමස්මිං වාරෙ අභිඤ්ඤාදීනි එකකසදිසානෙව, උප්පාදෙතබ්බපදෙ පන මග්ගො කථිතො, සච්ඡිකාතබ්බපදෙ ඵලං.

In this section, the direct knowledges and so on are just like in the section on singles. However, in the passage concerning what is to be developed, the path is spoken of; in the passage concerning what is to be realized, the fruit is spoken of.

ද්වෙධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Twos is concluded.

තයොධම්මවණ්ණනා

Exposition of the Threes

353. (ඡ) කාමානමෙතං නිස්සරණං යදිදං නෙක්ඛම්මන්ති එත්ථ නෙක්ඛම්මන්ති අනාගාමිමග්ගො අධිප්පෙතො. සො හි සබ්බසො කාමානං නිස්සරණං. රූපානං නිස්සරණං යදිදං ආරුප්පන්ති එත්ථ ආරුප්පෙපි අරහත්තමග්ගො. පුන උප්පත්තිනිවාරණතො සබ්බසො රූපානං නිස්සරණං නාම. නිරොධො තස්ස නිස්සරණන්ති ඉධ අරහත්තඵලං නිරොධොති [Pg.243] අධිප්පෙතං. අරහත්තඵලෙන හි නිබ්බානෙ දිට්ඨෙ පුන ආයතිං සබ්බසඞ්ඛාරා න හොන්තීති අරහත්තං සඞ්ඛතනිරොධස්ස පච්චයත්තා නිරොධොති වුත්තං.

353. (Cha) In the phrase, “The escape from sensual pleasures is this, namely, renunciation,” by ‘renunciation’ the path of non-returning is intended. For that is the complete escape from sensual pleasures. In the phrase, “The escape from forms is this, namely, the formless,” even in the formless realm, it is the path of Arahantship. Because it prevents future rebirth, it is called the complete escape from forms. Here, in “Cessation is its escape,” by ‘cessation’ the fruit of Arahantship is intended. For when Nibbāna is seen through the fruit of Arahantship, all formations do not arise again in the future. Thus, Arahantship is called ‘cessation’ because it is a condition for the cessation of the conditioned.

(ජ) අතීතංසෙ ඤාණන්ති අතීතංසාරම්මණං ඤාණං ඉතරෙසුපි එසෙව නයො.

(Ja) ‘Knowledge of the past’ means knowledge that has the past as its object. This is the method in the other cases as well.

ඉමස්මිම්පි වාරෙ අභිඤ්ඤාදයො එකකසදිසාව. දුප්පටිවිජ්ඣපදෙ පන මග්ගො කථිතො, සච්ඡිකාතබ්බෙ ඵලං.

In this section too, the direct knowledges and so on are just like in the section on singles. However, in the term ‘difficult to penetrate,’ the path is spoken of; in the term ‘to be realized,’ the fruit is spoken of.

තයොධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Threes is concluded.

චත්තාරොධම්මවණ්ණනා

Exposition of the Fours

354. (ක) චත්තාරි චක්කානීති එත්ථ චක්කං නාම දාරුචක්කං, රතනචක්කං, ධම්මචක්කං, ඉරියාපථචක්කං, සම්පත්තිචක්කන්ති පඤ්චවිධං. තත්ථ ‘‘යං පනිදං සම්ම, රථකාර, චක්කං ඡහි මාසෙහි නිට්ඨිතං, ඡාරත්තූනෙහී’’ති (අ. නි. 3.15) ඉදං දාරුචක්කං. ‘‘පිතරා පවත්තිතං චක්කං අනුප්පවත්තෙතී’’ති (අ. නි. 5.132) ඉදං රතනචක්කං. ‘‘පවත්තිතං චක්ක’’න්ති (ම. නි. 2.399) ඉදං ධම්මචක්කං. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති (සං. නි. 1.29) ඉදං ඉරියාපථචක්කං. ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සානං චතුචක්කං පවත්තතී’’ති (අ. නි. 4.31) ඉදං සම්පත්තිචක්කං. ඉධාපි එතදෙව අධිප්පෙතං.

354. (Ka) In the phrase “the four wheels,” a wheel is of five kinds: the wooden wheel, the jewel wheel, the Dhamma wheel, the wheel of deportment, and the wheel of accomplishment. Among these, the phrase, “Friend chariot-maker, the wheel that was finished in six months less six nights…” (AN 3.15) refers to the wooden wheel. The phrase, “He sets rolling the wheel set in motion by his father” (AN 5.132) refers to the jewel wheel. The phrase, “The wheel set in motion” (MN 2.399) refers to the Dhamma wheel. The phrase, “Four-wheeled, nine-gated” (SN 1.29) refers to the wheel of deportment. The phrase, “Monks, there are these four wheels, possessed of which the four-wheeled accomplishment rolls on for devas and humans” (AN 4.31) refers to the wheel of accomplishment. Here too, this very one is intended.

පතිරූපදෙසවාසොති යත්ථ චතස්සො පරිසා සන්දිස්සන්ති, එවරූපෙ අනුච්ඡවිකෙ දෙසෙ වාසො. සප්පුරිසූපනිස්සයොති බුද්ධාදීනං සප්පුරිසානං අවස්සයනං සෙවනං භජනං. අත්තසම්මාපණිධීති අත්තනො සම්මා ඨපනං, සචෙ පන පුබ්බෙ අස්සද්ධාදීහි සමන්නාගතො හොති, තානි පහාය සද්ධාදීසු පතිට්ඨාපනං. පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතාති පුබ්බෙ උපචිතකුසලතා. ඉදමෙවෙත්ථ පමාණං. යෙන හි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන කුසලං කතං හොති, තදෙව කුසලං තං පුරිසං පතිරූපදෙසෙ උපනෙති, සප්පුරිසෙ භජාපෙසි[Pg.244]. සො එව ච පුග්ගලො අත්තානං සම්මා ඨපෙති. චතූසු ආහාරෙසු පඨමො ලොකියොව. සෙසා පන තයො සඞ්ගීතිසුත්තෙ ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා. ඉධ පුබ්බභාගෙ ලොකියා.

‘Living in a suitable region’ means residing in a fitting region where the four assemblies are found. ‘Relying on good people’ means relying on, attending on, and associating with good people such as the Buddhas. ‘Right self-direction’ means properly establishing oneself; if one was previously endowed with faithlessness and so on, it means abandoning those and establishing oneself in faith and so on. ‘Merit done in the past’ means having previously accumulated wholesome deeds. This very thing is the standard here. For when a wholesome deed is done with a mind associated with knowledge, that wholesome deed leads that person to a suitable region and causes them to associate with good people. And that very person properly establishes themself. Among the four nutriments, the first is only mundane. The remaining three, however, are described in the Saṅgīti Sutta as mixed—mundane and supramundane. Here, in the preliminary part, they are mundane.

(ච) කාමයොගවිසංයොගාදයො අනාගාමිමග්ගාදිවසෙන වෙදිතබ්බා.

(Ca) Disengagement from the yoke of sensual pleasure and so on should be understood by way of the path of non-returning and so on.

(ඡ) හානභාගියාදීසු පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති හානභාගියො සමාධි. තදනුධම්මතා සති සන්තිට්ඨති ඨිතිභාගියො සමාධි. විතක්කසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති විසෙසභාගියො සමාධි. නිබ්බිදාසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති විරාගූපසඤ්හිතො නිබ්බෙධභාගියො සමාධීති ඉමිනා නයෙන සබ්බසමාපත්තියො විත්ථාරෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. විසුද්ධිමග්ගෙ පනස්ස විනිච්ඡයකථා කථිතාව.

(Cha) Regarding those things that partake of decline and so on: for one who has attained the first jhāna, if perceptions and attentions associated with sensual pleasure arise, the concentration partakes of decline. If mindfulness in accordance with that is established, the concentration partakes of stability. If perceptions and attentions associated with initial thought arise, the concentration partakes of distinction. If perceptions and attentions associated with disenchantment arise, the concentration, being connected with dispassion, partakes of penetration. By this method, the meaning should be understood by elaborating upon all the attainments. The discussion of its analysis, however, has already been stated in the Visuddhimagga.

ඉමස්මිම්පි වාරෙ අභිඤ්ඤාදීනි එකකසදිසානෙව. අභිඤ්ඤාපදෙ පනෙත්ථ මග්ගො කථිතො. සච්ඡිකාතබ්බපදෙ ඵලං.

In this section too, the direct knowledges and so on are just like in the section on singles. Here, in the term ‘direct knowledge,’ the path is spoken of. In the term ‘to be realized,’ the fruit is spoken of.

චත්තාරොධම්මවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Fours is concluded.

පඤ්චධම්මවණ්ණනා

Exposition of the Fives

355. (ඛ) පීතිඵරණතාදීසු පීතිං ඵරමානා උප්පජ්ජතීති ද්වීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා පීතිඵරණතා නාම. සුඛං ඵරමානං උප්පජ්ජතීති තීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා සුඛඵරණතා නාම. පරෙසං චෙතො ඵරමානා උප්පජ්ජතීති චෙතොපරියපඤ්ඤා චෙතොඵරණතා නාම. ආලොකඵරණෙ උප්පජ්ජතීති දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤා ආලොකඵරණතා නාම. පච්චවෙක්ඛණඤාණං පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං නාම. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘ද්වීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා පීතිඵරණතා, තීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා සුඛඵරණතා. පරචිත්තෙ පඤ්ඤා චෙතොඵරණතා, දිබ්බචක්ඛු ආලොකඵරණතා. තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨිතස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණං පච්චවෙක්ඛණනිමිත්ත’’න්ති (විභ. 804).

355. (Kha) In the section on 'pervading with rapture' and so on: Because it arises while pervading with rapture, the wisdom in the two jhānas is named 'the state of pervading with rapture'. Because it arises while pervading with happiness, the wisdom in the three jhānas is named 'the state of pervading with happiness'. Because it arises while pervading the minds of others, the wisdom of encompassing the minds of others (cetopariyañāṇa) is named 'the state of pervading the mind'. Because it arises in the pervasion of light, the wisdom of the divine eye is named 'the state of pervading with light'. The knowledge of reviewing is named 'the sign of reviewing'. And this was also said: 'Wisdom in the two jhānas is the state of pervading with rapture; wisdom in the three jhānas is the state of pervading with happiness. Wisdom concerning the minds of others is the state of pervading the mind; the divine eye is the state of pervading with light. For one who has arisen from that very concentration, the knowledge of reviewing is the sign of reviewing' (Vibh. 804).

තත්ථ පීතිඵරණතා සුඛඵරණතා ද්වෙ පාදා විය. චෙතොඵරණතා ආලොකඵරණතා ද්වෙ හත්ථා විය. අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං මජ්ඣිමකායො විය[Pg.245]. පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං සීසං විය. ඉති ආයස්මා සාරිපුත්තත්ථෙරො පඤ්චඞ්ගිකං සම්මාසමාධිං අඞ්ගපච්චඞ්ගසම්පන්නං පුරිසං කත්වා දස්සෙසි.

Therein, the state of pervading with rapture and the state of pervading with happiness are like two feet. The state of pervading the mind and the state of pervading with light are like two hands. The jhāna that is the base for direct knowledge is like the middle of the body. The sign of reviewing is like the head. Thus, the Venerable Sāriputta, having rendered the five-factored right concentration as a person complete with major and minor limbs, demonstrated it.

(ජ) අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙ වාතිආදීසු අරහත්තඵලසමාධි අධිප්පෙතො. සො හි අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛත්තා පච්චුප්පන්නසුඛො. පුරිමො පුරිමො පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස සමාධිසුඛස්ස පච්චයත්තා ආයතිං සුඛවිපාකො.

(Ja) In the passage beginning, 'This concentration is happiness in the present,' the concentration of the fruit of Arahantship is intended. Indeed, that concentration is 'happiness in the present' because of its pleasantness at each and every moment of attainment. Because the preceding happiness of concentration is a condition for the succeeding happiness of concentration, it has a happy result in the future.

කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියො. කාමාමිසවට්ටාමිසලොකාමිසානං අභාවා නිරාමිසො. බුද්ධාදීහි මහාපුරිසෙහි සෙවිතත්තා අකාපුරිසසෙවිතො. අඞ්ගසන්තතාය ආරම්මණසන්තතාය සබ්බකිලෙසදරථසන්තතාය ච සන්තො. අතප්පනීයට්ඨෙන පණීතො. කිලෙසපටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධත්තා කිලෙසපටිප්පස්සද්ධිභාවං වා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධලද්ධො. පටිප්පස්සද්ධං පටිප්පස්සද්ධීති හි ඉදං අත්ථතො එකං. පටිප්පස්සද්ධකිලෙසෙන වා අරහතා ලද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධලද්ධො. එකොදිභාවෙන අධිගතත්තා එකොදිභාවමෙව වා අධිගතත්තා එකොදිභාවාධිගතො. අප්පගුණසාසවසමාධි විය සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන චිත්තෙන පච්චනීකධම්මෙ නිග්ගය්හ කිලෙසෙ වාරෙත්වා අනධිගතත්තා නසසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො. තඤ්ච සමාධිං සමාපජ්ජන්තො තතො වා වුට්ඨහන්තො සතිවෙපුල්ලපත්තත්තා. සතොව සමාපජ්ජති සතො වුට්ඨහති. යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන වා සතො සමාපජ්ජති සතො වුට්ඨහති. තස්මා යදෙත්ථ ‘‘අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙව ආයතිඤ්ච සුඛවිපාකො’’ති එවං පච්චවෙක්ඛමානස්ස පච්චත්තංයෙව අපරප්පච්චයං ඤාණං උප්පජ්ජති, තං එකමඞ්ගං. එස නයො සෙසෙසුපි. එවමිමෙහි පඤ්චහි පච්චවෙක්ඛණඤාණෙහි අයං සමාධි ‘‘පඤ්චඤාණිකො සම්මාසමාධී’’ති වුත්තො.

It is noble because it is far from the defilements. It is untainted because of the absence of the taints of sensual pleasures, the taints of the round of existence, and worldly taints. It is 'not resorted to by base persons' because it is cultivated by great beings such as the Buddha. It is peaceful because of the peacefulness of its factors, the peacefulness of its object, and the peacefulness from all defilements and distress. It is excellent because it is not distressing. It is 'attained through pacification' because it is attained through the pacification of defilements, or because the state of pacification of defilements is attained. Indeed, 'pacified' and 'pacification' are one in meaning. Or, it is 'attained through pacification' because it is attained by the Arahant with pacified defilements. It is 'attained through one-pointedness' because it is attained through one-pointedness, or because one-pointedness itself is attained. Unlike an inferior concentration accompanied by taints, it is not attained with effort and exertion by a mind that suppresses opposing states and wards off defilements; therefore, it is 'not gone to by way of suppression with effort and warding off'. And when entering that concentration or emerging from it, because one has attained an abundance of mindfulness, one enters with mindfulness and emerges with mindfulness. Or, according to a pre-determined period of time, one enters with mindfulness and emerges with mindfulness. Therefore, when one reflects thus, 'This concentration is happiness in the present and has a happy result in the future,' knowledge that is personal and not reliant on another arises. This is one factor. This is the method in the remaining cases as well. Thus, on account of these five kinds of reviewing knowledge, this concentration is called 'right concentration endowed with five knowledges'.

ඉමස්මිං වාරෙ විසෙසභාගියපදෙ මග්ගො කථිතො. සච්ඡිකාතබ්බපදෙ ඵලං. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.

In this section, in the term 'partaking of distinction' (visesabhāgiya), the path is taught. In the term 'to be realized' (sacchikātabba), the fruit is taught. The remainder is the same as the preceding.

ඡධම්මවණ්ණනා

Exposition of the Six Qualities

356. ඡක්කෙසු සබ්බං උත්තානත්ථමෙව. දුප්පටිවිජ්ඣපදෙ පනෙත්ථ මග්ගො කථිතො. සෙසං පුරිමසදිසං.

356. In the sections on the sixes, everything is of plain meaning. Here in this section of sixes, however, the path is explained in the term 'difficult to penetrate'. The rest is similar to the preceding.

සත්තධම්මවණ්ණනා

Exposition of the Seven Qualities

357. (ඤ) සම්මප්පඤ්ඤාය [Pg.246] සුදිට්ඨා හොන්තීති හෙතුනා නයෙන විපස්සනාඤාණෙන සුදිට්ඨා හොන්ති. කාමාති වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච, ද්වෙපි සපරිළාහට්ඨෙන අඞ්ගාරකාසු විය සුදිට්ඨා හොන්ති. විවෙකනින්නන්ති නිබ්බානනින්නං. පොණං පබ්භාරන්ති නින්නස්සෙතං වෙවචනං. බ්‍යන්තීභූතන්ති නියතිභූතං. නිත්තණ්හන්ති අත්ථො. කුතො? සබ්බසො ආසවට්ඨානීයෙහි ධම්මෙහි තෙභූමකධම්මෙහීති අත්ථො. ඉධ භාවෙතබ්බපදෙ මග්ගො කථිතො. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.

357. (Ña) 'They are well seen with right wisdom': this means they are well seen through insight-knowledge by way of cause and reason. 'Sensual pleasures': this means both sensual pleasures as objects and sensual pleasures as defilements. Both are well seen as being like a pit of burning embers due to their nature of causing torment. 'Inclined toward seclusion': this means inclined toward Nibbāna. 'Poṇaṃ pabbhāraṃ': this is a synonym for 'inclined' (ninna). 'Byantībhūtaṃ': this means having become free from craving; the meaning is 'without craving' (nittaṇhaṃ). Why so? Because one is completely free from the phenomena of the three planes that are grounds for the taints. Here, in the term 'to be developed', the path is explained. The rest is similar to the preceding.

අට්ඨධම්මවණ්ණනා

Exposition of the Eight Qualities

358. (ක) ආදිබ්‍රහ්මචරියිකාය පඤ්ඤායාති සික්ඛත්තයසඞ්ගහස්ස මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතාය පුබ්බභාගෙ තරුණසමථවිපස්සනාපඤ්ඤාය. අට්ඨඞ්ගිකස්ස වා මග්ගස්ස ආදිභූතාය සම්මාදිට්ඨිපඤ්ඤාය. තිබ්බන්ති බලවං. හිරොත්තප්පන්ති හිරී ච ඔත්තප්පඤ්ච. පෙමන්ති ගෙහස්සිතපෙමං. ගාරවොති ගරුචිත්තභාවො. ගරුභාවනීයඤ්හි උපනිස්සාය විහරතො කිලෙසා නුප්පජ්ජන්ති ඔවාදානුසාසනිං ලභති. තස්මා තං නිස්සාය විහාරො පඤ්ඤාපටිලාභස්ස පච්චයො හොති.

358. (Ka) 'By the wisdom of the initial holy life': this means by the nascent wisdom of tranquility and insight in the preliminary stage, which is the beginning of the holy life of the path, included in the threefold training; or, by the wisdom of right view, which is the beginning of the Eightfold Path. 'Tibbaṃ': this means 'strong'. 'Hirottappaṃ': this means 'moral shame and moral dread'. 'Pemaṃ': this means 'affection based on the household life'. 'Gāravo': this means 'the state of having a respectful mind'. Indeed, for one who dwells relying on a person who is worthy of reverence, defilements do not arise, and one obtains advice and instruction. Therefore, dwelling in dependence on such a one is a condition for the acquisition of wisdom.

(ඡ) අක්ඛණෙසු යස්මා පෙතා අසුරානං ආවාහනං ගච්ඡන්ති, විවාහනං ගච්ඡන්ති, තස්මා පෙත්තිවිසයෙනෙව අසුරකායො ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

(Cha) In the inopportune states: because the petas go to the asuras for taking wives (āvāhana) and giving in marriage (vivāhana), therefore it should be understood that the asura realm is included within the realm of the petas itself.

(ජ) අප්පිච්ඡස්සාති එත්ථ පච්චයඅප්පිච්ඡො, අධිගමඅප්පිච්ඡො, පරියත්තිඅප්පිච්ඡො, ධුතඞ්ගඅප්පිච්ඡොති චත්තාරො අප්පිච්ඡා. තත්ථ පච්චයඅප්පිච්ඡො බහුං දෙන්තෙ අප්පං ගණ්හාති, අප්පං දෙන්තෙ අප්පතරං වා ගණ්හාති, න වා ගණ්හාති, න අනවසෙසගාහී හොති. අධිගමඅප්පිච්ඡො මජ්ඣන්තිකත්ථෙරො විය අත්තනො අධිගමං අඤ්ඤෙසං ජානිතුං න දෙති. පරියත්තිඅප්පිච්ඡො තෙපිටකොපි සමානො න බහුස්සුතභාවං ජානාපෙතුකාමො හොති සාකෙතතිස්සත්ථෙරො විය. ධුතඞ්ගඅප්පිච්ඡො ධුතඞ්ගපරිහරණභාවං අඤ්ඤෙසං ජානිතුං න දෙති ද්වෙභාතිකත්ථෙරෙසු ජෙට්ඨකත්ථෙරො විය. වත්ථු විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතං. අයං ධම්මොති එවං සන්තගුණනිගූහනෙන ච පච්චයපටිග්ගහණෙ [Pg.247] මත්තඤ්ඤුතාය ච අප්පිච්ඡස්ස පුග්ගලස්ස අයං නවලොකුත්තරධම්මො සම්පජ්ජති, නො මහිච්ඡස්ස. එවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං.

(Ja) Here, regarding 'of one with few wishes' (appicchassa), there are four types of persons with few wishes: one with few wishes regarding requisites, one with few wishes regarding attainment, one with few wishes regarding learning, and one with few wishes regarding ascetic practices. Among them, the one with few wishes regarding requisites, when given much, takes little; when given little, takes even less or does not take at all; they are not one who takes without leaving anything. The one with few wishes regarding attainment, like the elder Majjhantika, does not let others know of their attainment. The one with few wishes regarding learning, even while being a master of the Tipiṭaka, is not desirous of making their great learning known, like the elder Tissa of Sāketa. The one with few wishes regarding ascetic practices does not let others know of their observance of the ascetic practices, like the elder brother of the two brother-elders. The story is told in the Visuddhimagga. Thus, by concealing one's existing good qualities and by knowing the measure in accepting requisites, this ninefold supramundane Dhamma is accomplished for a person of few wishes, not for one of great wishes. Thus it should be applied in all cases.

සන්තුට්ඨස්සාති චතූසු පච්චයෙසු තීහි සන්තොසෙහි සන්තුට්ඨස්ස. පවිවිත්තස්සාති කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙහි විවිත්තස්ස. තත්ථ කායවිවෙකො නාම ගණසඞ්ගණිකං විනොදෙත්වා අට්ඨආරම්භවත්ථුවසෙන එකීභාවො. එකීභාවමත්තෙන පන කම්මං න නිප්ඵජ්ජතීති කසිණපරිකම්මං කත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, අයං චිත්තවිවෙකො නාම. සමාපත්තිමත්තෙනෙව කම්මං න නිප්ඵජ්ජතීති ඣානං පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණාති, අයං උපධිවිවෙකො නාම. තෙනාහ භගවා – ‘‘කායවිවෙකො ච විවෙකට්ඨකායානං නෙක්ඛම්මාභිරතානං. චිත්තවිවෙකො ච පරිසුද්ධචිත්තානං පරමවොදානප්පත්තානං. උපධිවිවෙකො ච නිරුපධීනං පුග්ගලානං විසඞ්ඛාරගතාන’’න්ති (මහානි. 49).

'Of one who is content' (santuṭṭhassa): this refers to one who is content by means of the three kinds of contentment with regard to the four requisites. 'Of one who is secluded' (pavivittassa): this refers to one who is secluded by means of bodily seclusion, mental seclusion, and seclusion from the substrata of existence. Herein, bodily seclusion means, having dispelled socializing with company, abiding alone by means of the eight grounds for arousal of energy. However, the task is not accomplished by merely abiding alone, so one develops the eight meditative attainments after doing the preliminary work on the kasiṇas; this is called mental seclusion. The task is not accomplished by merely attaining the meditative states, so having made jhāna the basis, one thoroughly comprehends the conditioned formations and attains arahantship together with the analytical knowledges; this is called seclusion from the substrata of existence. Therefore, the Blessed One said: 'Bodily seclusion is for those whose bodies are established in seclusion, who delight in renunciation. Mental seclusion is for those with purified minds who have attained supreme purity. Seclusion from the substrata of existence is for those individuals without substrata, who have reached the unconditioned' (cf. Mahāniddesa 49).

සඞ්ගණිකාරාමස්සාති ගණසඞ්ගණිකාය චෙව කිලෙසසඞ්ගණිකාය ච රතස්ස. ආරද්ධවීරියස්සාති කායිකචෙතසිකවීරියවසෙන ආරද්ධවීරියස්ස. උපට්ඨිතසතිස්සාති චතුසතිපට්ඨානවසෙන උපට්ඨිතසතිස්ස. සමාහිතස්සාති එකග්ගචිත්තස්ස. පඤ්ඤවතොති කම්මස්සකතපඤ්ඤාය පඤ්ඤවතො. නිප්පපඤ්චස්සාති විගතමානතණ්හාදිට්ඨිපපඤ්චස්ස.

'Of one who delights in company' (saṅgaṇikārāmassa): this refers to one who delights both in the company of a group and in the company of defilements. 'Of one who has aroused energy' (āraddhavīriyassa): this refers to one who has aroused energy by means of physical and mental energy. 'Of one whose mindfulness is established' (upaṭṭhitasatissa): this refers to one whose mindfulness is established by way of the four establishments of mindfulness. 'Of one who is concentrated' (samāhitassa): this refers to one with a one-pointed mind. 'Of one who is wise' (paññavato): this refers to one endowed with the wisdom of understanding kamma as one's own possession. 'Of one who is free from proliferation' (nippapañcassa): this refers to one who is free from the proliferation of conceit, craving, and views.

ඉධ භාවෙතබ්බපදෙ මග්ගො කථිතො. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.

Here, in the section on what is to be developed, the path is explained. The rest is similar to the preceding.

නවධම්මවණ්ණනා

Exposition of the Nine Dhammas

359. (ඛ) සීලවිසුද්ධීති විසුද්ධිං පාපෙතුං සමත්ථං චතුපාරිසුද්ධිසීලං. පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගන්ති පරිසුද්ධභාවස්ස පධානඞ්ගං. චිත්තවිසුද්ධීති විපස්සනාය පදට්ඨානභූතා අට්ඨ පගුණසමාපත්තියො. දිට්ඨිවිසුද්ධීති සපච්චයනාමරූපදස්සනං. කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධීති පච්චයාකාරඤාණං. අද්ධත්තයෙපි හි පච්චයවසෙනෙව ධම්මා පවත්තන්තීති පස්සතො කඞ්ඛං විතරති. මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධීති ඔභාසාදයො න මග්ගො, වීථිප්පටිපන්නං උදයබ්බයඤාණං මග්ගොති එවං මග්ගාමග්ගෙ ඤාණං. පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධීති රථවිනීතෙ වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා කථිතා, ඉධ තරුණවිපස්සනා. ඤාණදස්සනවිසුද්ධීති රථවිනීතෙ මග්ගො කථිතො, ඉධ වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා. එතා පන සත්තපි විසුද්ධියො විත්ථාරෙන [Pg.248] විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතා. පඤ්ඤාති අරහත්තඵලපඤ්ඤා. විමුත්තිපි අරහත්තඵලවිමුත්තියෙව.

359. (Kha) Purification of virtue: the fourfold purification virtue capable of leading to purification. A factor for striving for purification: a principal factor of the state of purity. Purification of mind: the eight proficient attainments that are the foundation for insight. Purification of view: seeing name-and-form together with their conditions. Purification by overcoming doubt: knowledge of the mode of conditionality. For one who sees that phenomena proceed only by the power of conditions in all three periods of time, doubt is overcome. Purification by knowledge and vision of what is and is not the path: the knowledge concerning path and not-path, thus: 'Luminosity and so on are not the path; the knowledge of arising and passing away that has entered upon the course is the path.' Purification by knowledge and vision of the way: in the Rathavinīta Sutta, insight leading to emergence is described; here, it is tender insight. Purification by knowledge and vision: in the Rathavinīta Sutta, the path is described; here, it is insight leading to emergence. These seven purifications, moreover, are described in detail in the Visuddhimagga. Wisdom: the wisdom of the fruit of arahantship. Liberation: just the liberation of the fruit of arahantship.

(ඡ) ධාතුනානත්තං පටිච්ච උප්පජ්ජති ඵස්සනානත්තන්ති චක්ඛාදිධාතුනානත්තං පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදිනානත්තං උප්පජ්ජතීති අත්ථො. ඵස්සනානත්තං පටිච්චාති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිනානත්තං පටිච්ච. වෙදනානානත්තන්ති චක්ඛුසම්ඵස්සජාදිවෙදනානානත්තං. සඤ්ඤානානත්තං පටිච්චාති කාමසඤ්ඤාදිනානත්තං පටිච්ච. සඞ්කප්පනානත්තන්ති කාමසඞ්කප්පාදිනානත්තං. සඞ්කප්පනානත්තං පටිච්ච උප්පජ්ජති ඡන්දනානත්තන්ති සඞ්කප්පනානත්තතාය රූපෙ ඡන්දො සද්දෙ ඡන්දොති එවං ඡන්දනානත්තං උප්පජ්ජති. පරිළාහනානත්තන්ති ඡන්දනානත්තතාය රූපපරිළාහො සද්දපරිළාහොති එවං පරිළාහනානත්තං උප්පජ්ජති. පරියෙසනානානත්තන්ති පරිළාහනානත්තතාය රූපපරියෙසනාදිනානත්තං උප්පජ්ජති. ලාභනානත්තන්ති පරියෙසනානානත්තතාය රූපපටිලාභාදිනානත්තං උප්පජ්ජති.

(Cha) 'Diversity of contact arises in dependence on diversity of elements' means: in dependence on the diversity of elements such as the eye, diversity of eye-contact, etc., arises. 'In dependence on diversity of contact' means: in dependence on the diversity of eye-contact, etc. 'Diversity of feeling' means: diversity of feeling born of eye-contact, etc. 'In dependence on diversity of perception' means: in dependence on the diversity of perceptions such as sensual perception. 'Diversity of thought' means: diversity of thought such as sensual thought. 'Diversity of desire arises in dependence on diversity of thought' means: because of the diversity of thought, diversity of desire arises, such as desire for forms, desire for sounds, and so on. 'Diversity of torment' means: because of the diversity of desire, diversity of torment arises, such as torment over forms, torment over sounds, and so on. 'Diversity of searching' means: because of the diversity of torment, diversity of searching for forms, etc., arises. 'Diversity of acquisition' means: because of the diversity of searching, diversity of acquisition of forms, etc., arises.

(ජ) සඤ්ඤාසු මරණසඤ්ඤාති මරණානුපස්සනාඤාණෙ සඤ්ඤා. ආහාරෙපටිකූලසඤ්ඤාති ආහාරං පරිග්ගණ්හන්තස්ස උප්පන්නසඤ්ඤා. සබ්බලොකෙඅනභිරතිසඤ්ඤාති සබ්බස්මිං වට්ටෙ උක්කණ්ඨන්තස්ස උප්පන්නසඤ්ඤා. සෙසා හෙට්ඨා කථිතා එව. ඉධ බහුකාරපදෙ මග්ගො කථිතො. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.

(Ja) Among perceptions, the perception of death: the perception in the knowledge of contemplation of death. The perception of loathsomeness in food: the perception that arises in one who attends to food. The perception of non-delight in the whole world: the perception that arises in one who is weary of the entire round of existence. The rest have been described previously. Here, in the section on what is of great help, the path is described. The rest is just as in the preceding.

දසධම්මවණ්ණනා

Exposition of the Ten Dhammas

360. (ඣ) නිජ්ජරවත්ථූනීති නිජ්ජරකාරණානි. මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හොතීති අයං හෙට්ඨා විපස්සනායපි නිජ්ජිණ්ණා එව පහීනා. කස්මා පුන ගහිතාති අසමුච්ඡින්නත්තා. විපස්සනාය හි කිඤ්චාපි ජිණ්ණා, න පන සමුච්ඡින්නා, මග්ගො පන උප්පජ්ජිත්වා තං සමුච්ඡින්දති, න පුන වුට්ඨාතුං දෙති. තස්මා පුන ගහිතා. එවං සබ්බපදෙසු නයො නෙතබ්බො.

360. (Jha) The grounds for wearing away mean the causes of wearing away. ‘Wrong view is worn away’ means this is already worn away and abandoned even by insight. Why then is it taken up again? Because it is not completely eradicated. For although it is worn away by insight, it is not completely cut off. The path, however, having arisen, completely cuts it off and does not allow it to arise again. Therefore, it is taken up again. This method should be applied in all instances.

එත්ථ ච සම්මාදිට්ඨිපච්චයා චතුසට්ඨි ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. කතමෙ චතුසට්ඨි? සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ අධිමොක්ඛට්ඨෙන සද්ධින්ද්‍රියං පරිපූරෙති, පග්ගහට්ඨෙන වීරියින්ද්‍රියං පරිපූරෙති, අනුස්සරණට්ඨෙන සතින්ද්‍රියං පරිපූරෙති, අවික්ඛෙපට්ඨෙන සමාධින්ද්‍රියං පරිපූරෙති, දස්සනට්ඨෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං පරිපූරෙති, විජානනට්ඨෙන [Pg.249] මනින්ද්‍රියං, අභිනන්දනට්ඨෙන සොමනස්සින්ද්‍රියං, පවත්තසන්තතිඅධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ජීවිතින්ද්‍රියං පරිපූරෙති…පෙ… අරහත්තඵලක්ඛණෙ අධිමොක්ඛට්ඨෙන සද්ධින්ද්‍රියං, පවත්තසන්තතිඅධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ජීවිතින්ද්‍රියං පරිපූරෙතීති එවං චතූසු මග්ගෙසු චතූසු ඵලෙසු අට්ඨ අට්ඨ හුත්වා චතුසට්ඨි ධම්මා පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. ඉධ අභිඤ්ඤෙය්‍යපදෙ මග්ගො කථිතො. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.

And here, conditioned by right view, sixty-four phenomena reach fulfillment through development. Which sixty-four? At the moment of the stream-entry path, it fulfills the faculty of faith in the sense of conviction, fulfills the faculty of energy in the sense of exertion, fulfills the faculty of mindfulness in the sense of recollection, fulfills the faculty of concentration in the sense of non-distraction, fulfills the faculty of wisdom in the sense of seeing, the faculty of mind in the sense of knowing, the faculty of joy in the sense of delighting, and fulfills the faculty of life in the sense of mastery over the continuity of occurrence… and so on… at the moment of the fruit of Arahantship, it fulfills the faculty of faith in the sense of conviction… and so on… and fulfills the faculty of life in the sense of mastery over the continuity of occurrence. Thus, in the four paths and the four fruits, there being eight in each, sixty-four phenomena reach fulfillment. Here, in the section on what is to be directly known, the path is taught. The remainder is just like the preceding.

ඉධ ඨත්වා පඤ්හා සමොධානෙතබ්බා. දසකෙ සතං පඤ්හා කථිතා. එකකෙ ච නවකෙ ච සතං, දුකෙ ච අට්ඨකෙ ච සතං, තිකෙ ච සත්තකෙ ච සතං, චතුක්කෙ ච ඡක්කෙ ච සතං, පඤ්චකෙ පඤ්ඤාසාති අඩ්ඪඡට්ඨානි පඤ්හසතානි කථිතානි හොන්ති.

Here, the questions should be harmonized. A hundred questions were spoken of in the section of tens. And a hundred in the section of ones and the section of nines, a hundred in the section of twos and the section of eights, a hundred in the section of threes and the section of sevens, a hundred in the section of fours and the section of sixes, and fifty in the section of fives—thus, five hundred and fifty questions were spoken of.

‘‘ඉදමවොච ආයස්මා සාරිපුත්තො, අත්තමනා තෙ භික්ඛූ ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස භාසිතං අභිනන්දු’’න්ති සාධු, සාධූති අභිනන්දන්තා සිරසා සම්පටිච්ඡිංසු. තාය ච පන අත්තමනතාය ඉමමෙව සුත්තං ආවජ්ජමානා පඤ්චසතාපි තෙ භික්ඛූ සහ පටිසම්භිදාහි අග්ගඵලෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසූති.

“The Venerable Sāriputta said this. Delighted, those bhikkhus rejoiced in the words of the Venerable Sāriputta.” Rejoicing with “Good, good,” they received it with their heads. And through that delight, while reflecting on this very sutta, those five hundred bhikkhus were established in the supreme fruit, in Arahantship, together with the analytical knowledges.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

In the Sumaṅgalavilāsinī, the Commentary on the Dīgha Nikāya

දසුත්තරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Dasuttara Sutta is concluded.

නිට්ඨිතා ච පාථිකවග්ගස්ස වණ්ණනාති.

And the exposition of the Pāthikavagga is concluded.

පාථිකවග්ගට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Pāthika Chapter is concluded.

නිගමනකථා

The Concluding Words

එත්තාවතා [Pg.250] ච –

With this much...

ආයාචිතො සුමඞ්ගල, පරිවෙණනිවාසිනා ථිරගුණෙන;

දාඨානාගසඞ්ඝත්ථෙරෙන, ථෙරවංසන්වයෙන.

Requested by the Saṅghatthera Dāṭhānāga, who follows the lineage of the Elders, who dwells in the Sumaṅgala Pariveṇa, and who is possessed of steadfast virtues.

දීඝාගමවරස්ස දසබල, ගුණගණපරිදීපනස්ස අට්ඨකථං;

යං ආරභිං සුමඞ්ගල, විලාසිනිං නාම නාමෙන.

The commentary on the excellent Dīgha Āgama, which illuminates the collection of virtues of the Ten-Powered One, which I began, named by name Sumaṅgalavilāsinī.

සා හි මහාට්ඨකථාය, සාරමාදාය නිට්ඨිතා;

එසා එකාසීතිපමාණාය, පාළියා භාණවාරෙහි.

That commentary is indeed completed, having taken the essence from the Mahā-aṭṭhakathā; this is completed for the Pāḷi which has the measure of eighty-one bhāṇavāras.

එකූනසට්ඨිමත්තො, විසුද්ධිමග්ගොපි භාණවාරෙහි;

අත්ථප්පකාසනත්ථාය, ආගමානං කතො යස්මා.

The Visuddhimagga is also of the measure of fifty-nine recitation sections, since it was made for the purpose of illuminating the meaning of the Āgamas.

තස්මා තෙන සහා’යං, අට්ඨකථා භාණවාරගණනාය;

සුපරිමිතපරිච්ඡින්නං, චත්තාලීසසතං හොති.

Therefore, together with that Visuddhimagga, this commentary, by the count of bhāṇavāras, being well-measured and delimited, is one hundred and forty.

සබ්බං චත්තාලීසාධිකසත, පරිමාණං භාණවාරතො එවං;

සමයං පකාසයන්තිං, මහාවිහාරෙ නිවාසිනං.

Thus, the total measure by way of bhāṇavāras is one hundred and forty, proclaiming the doctrine of the residents of the Mahāvihāra.

මූලකට්ඨකථාසාර, මාදාය මයා ඉමං කරොන්තෙන;

යං පුඤ්ඤමුපචිතං තෙන, හොතු සබ්බො සුඛී ලොකොති.

Having taken the essence of the original commentary, by me who am making this, through whatever merit has been accumulated, may the entire world be happy.

පරමවිසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියපටිමණ්ඩිතෙන සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදිගුණසමුදයසමුදිතෙන සකසමයසමයන්තරගහනජ්ඣොගාහණසමත්ථෙන පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතෙන තිපිටකපරියත්තිප්පභෙදෙ සාට්ඨකථෙ සත්ථුසාසනෙ අප්පටිහතඤාණප්පභාවෙන මහාවෙය්‍යාකරණෙන කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනලාවණ්ණයුත්තෙන යුත්තමුත්තවාදිනා වාදීවරෙන මහාකවිනා පභින්නපටිසම්භිදාපරිවාරෙ ඡළභිඤ්ඤාදිප්පභෙදගුණපටිමණ්ඩිතෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ සුප්පතිට්ඨිතබුද්ධීනං ථෙරවංසප්පදීපානං ථෙරානං මහාවිහාරවාසීනං වංසාලඞ්කාරභූතෙන විපුලවිසුද්ධබුද්ධිනා බුද්ධඝොසොති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙන ථෙරෙන කතා අයං සුමඞ්ගලවිලාසිනී නාම දීඝනිකායට්ඨකථා –

This commentary on the Dīgha Nikāya, named the Sumaṅgalavilāsinī, was composed by the elder named Buddhaghosa—a name given by his teachers—who is endowed with vast and pure intelligence; who is an ornament to the lineage of the Elders dwelling in the Mahāvihāra, who are lamps to the lineage of the Elders, whose wisdom is well-established in the superhuman states, which are adorned with qualities such as the six supernormal knowledges and their divisions; who is a great poet, supreme among debaters, one who speaks appropriately and freely; who is endowed with the beauty of sweet and noble speech, well-articulated and produced from the perfection of the vocal organs; who is a great grammarian; whose knowledge shines unobstructed throughout the Teacher's Dispensation with its divisions of the Tipiṭaka and its commentaries; who possesses the dexterity of wisdom; who is capable of plumbing the depths of his own doctrine and that of others; who is endowed with a collection of virtues such as morality, good conduct, rectitude, and gentleness; and who is adorned with supremely pure faith, wisdom, and energy.

තාව [Pg.251] තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං;

දස්සෙන්තී කුලපුත්තානං, නයං දිට්ඨිවිසුද්ධියා.

For so long may it remain in the world for those who seek deliverance from the world, showing to the sons of good family the method for the purification of view.

යාව බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො;

ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනොති.

As long as even the name 'Buddha'—of the Great Sage, the one with a pure mind, the Such-like One, the most senior in the world—endures in the world.

සුමඞ්ගලවිලාසිනී නාම

Named the Sumaṅgalavilāsinī

දීඝනිකායට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Dīgha Nikāya is completed.