বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি


1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার।


Dīghanikāye

দীঘনিকায়


Pāthikavaggaṭṭhakathā

পাথিকবগ্গ-অট্ঠকথা


1. Pāthikasuttavaṇṇanā

১. পাথিকসূত্ত-বর্ণনা


Sunakkhattavatthuvaṇṇanā

সুনক্খত্ত-বস্তু-বর্ণনা


1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ…pe… mallesu viharatīti pāthikasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Mallesu viharatīti mallā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘mallā’’ti vuccati, tasmiṃ mallesu janapade. ‘‘Anupiyaṃ nāma mallānaṃ nigamo’’ti anupiyanti evaṃnāmako mallānaṃ janapadassa eko nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvā ekasmiṃ chāyūdakasampanne vanasaṇḍe viharatīti attho. Anopiyantipi pāṭho. Pāvisīti paviṭṭho. Bhagavā pana na tāva paviṭṭho, pavisissāmīti nikkhantattā pana pāvisīti vutto. Yathā kiṃ, yathā ‘‘gāmaṃ gamissāmī’’ti nikkhanto puriso taṃ gāmaṃ apattopi ‘‘kuhiṃ itthannāmo’’ti vutte ‘‘gāmaṃ gato’’ti vuccati, evaṃ. Etadahosīti gāmasamīpe ṭhatvā sūriyaṃ olokentassa etadahosi. Atippago khoti ativiya pago kho, na tāva kulesu yāgubhattaṃ niṭṭhitanti. Kiṃ pana bhagavā kālaṃ ajānitvā nikkhantoti? Na ajānitvā. Paccūsakāleyeva hi bhagavā ñāṇajālaṃ pattharitvā lokaṃ volokento ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ bhaggavagottaṃ channaparibbājakaṃ disvā ‘‘ajjāhaṃ imassa paribbājakassa mayā pubbe katakāraṇaṃ samāharitvā dhammaṃ kathessāmi, sā dhammakathā [Pg.2] assa mayi pasādappaṭilābhavasena saphalā bhavissatī’’ti ñatvāva paribbājakārāmaṃ pavisitukāmo atippagova nikkhami. Tasmā tattha pavisitukāmatāya evaṃ cittaṃ uppādesi.

১. ‘এরূপ আমি শুনেছি...পে... মল্লদেশে বিহার করছিলেন’—এটি হলো পাথিকসূত্ত। সেখানে এটি হলো নতুন পদসমূহের ব্যাখ্যা (অপূর্বপদবর্ণনা)। ‘মল্লদেশে বিহার করছিলেন’—এখানে ‘মল্ল’ বলতে জনপদের রাজকুমারদের বোঝায়; তাদের বাসস্থানস্বরূপ একটি জনপদকেও প্রচলিত অর্থে (রূঢ়িশব্দে) ‘মল্ল’ বলা হয়; সেই মল্ল জনপদে। ‘অনুপিয় নামক মল্লদের নিগম’—অনুপিয় নামক মল্ল জনপদের একটি নিগম (ছোট শহর); সেটিকে গোচরগ্রাম (ভিক্ষাটনের গ্রাম) করে একটি ছায়া ও জলসম্পন্ন বনখণ্ডে বিহার করছিলেন—এটিই অর্থ। ‘অনোপিয়’ রূপেও পাঠ রয়েছে। ‘প্রবেশ করলেন’ (পাবিসি) বলতে প্রবেশ করেছেন (প্রবিষ্ট)। কিন্তু ভগবান তখনো প্রবেশ করেননি; ‘প্রবেশ করব’ এই উদ্দেশ্যে বনখণ্ড থেকে বের হওয়ার কারণে ‘প্রবেশ করলেন’ বলা হয়েছে। যেমন কী? যেমন ‘গ্রামে যাব’ বলে বের হওয়া কোনো ব্যক্তি সেই গ্রামে না পৌঁছালেও ‘অমুক ব্যক্তি কোথায়?’ জিজ্ঞেস করলে ‘গ্রামে গিয়েছে’ বলা হয়, তদ্রূপ। ‘এটি মনে হলো’ (এতদহোসি)—গ্রামের নিকটে দাঁড়িয়ে সূর্যের দিকে তাকিয়ে থাকা ভগবানের মনে এই চিন্তা উদয় হয়েছিল। ‘অতি প্রত্যুষে’ (অতিপ্পগো খো)—অত্যন্ত ভোরে, তখনো গৃহস্থদের ঘরে জাউভাত (যাগু-ভাত) প্রস্তুত হয়নি—এটিই অর্থ। কিন্তু ভগবান কি সময় না জেনে বের হয়েছিলেন? না জেনে নয়। প্রত্যুষকালেই ভগবান জ্ঞানজাল বিস্তার করে লোক অবলোকন করার সময় জ্ঞানজালের অভ্যন্তরে প্রবিষ্ট ভর্গগোত্রীয় আচ্ছাদিত পরিব্রাজককে (ভগ্গবগোত্ত পরিব্রাজক) দেখে চিন্তা করলেন: ‘আজ আমি এই পরিব্রাজকের কাছে পূর্বে আমার কৃত কারণসমূহ উপস্থাপন করে ধর্মদেশনা করব; সেই ধর্মকথা আমার প্রতি তার শ্রদ্ধা লাভের মাধ্যমে সফল হবে’—এটি জেনেই পরিব্রাজকের আরামে প্রবেশ করার ইচ্ছায় অত্যন্ত ভোরেই বের হয়েছিলেন। তাই সেখানে প্রবেশ করার ইচ্ছায় এরূপ চিত্ত উৎপন্ন করেছিলেন।


2. Etadavocāti bhagavantaṃ disvā mānathaddhataṃ akatvā satthāraṃ paccuggantvā etaṃ etu kho, bhantetiādikaṃ vacanaṃ avoca. Imaṃ pariyāyanti imaṃ vāraṃ, ajja imaṃ āgamanavāranti attho. Kiṃ pana bhagavā pubbepi tattha gatapubboti? Na gatapubbo, lokasamudācāravasena pana evamāha. Lokiyā hi cirassaṃ āgatampi anāgatapubbampi manāpajātikaṃ āgataṃ disvā ‘‘kuto bhavaṃ āgato, cirassaṃ bhavaṃ āgato, kathaṃ te idhāgamanamaggo ñāto, kiṃ maggamūḷhosī’’tiādīni vadanti. Tasmā ayampi lokasamudācāravasena evamāhāti veditabbo. Idamāsananti attano nisinnāsanaṃ papphoṭetvā sampādetvā dadamāno evamāha. Sunakkhatto licchaviputtoti sunakkhatto nāma licchavirājaputto. So kira tassa gihisahāyo hoti, kālena kālaṃ tassa santikaṃ gacchati. Paccakkhātoti ‘‘paccakkhāmi dānāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ na dānāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ uddissa viharissāmī’’ti evaṃ paṭiakkhāto nissaṭṭho pariccatto.

২. ‘একথা বললেন’ (এতদবোচ)—ভগবানকে দেখে অহংকারবশত অনমনীয় না হয়ে, শাস্ত্রার প্রত্যুদগমন (অভ্যর্থনা) করে ‘আসুন ভন্তে’ ইত্যাদি বাক্য বললেন। ‘এই পর্যায়’ (ইমং পরিয়ায়ং)—এই বার বা সুযোগ, আজ এই আগমনের সুযোগ—এটিই অর্থ। কিন্তু ভগবান কি পূর্বেও সেখানে গিয়েছিলেন? পূর্বে যাননি, তবে লৌকিক সদাচারের বশে এরূপ বলেছেন। লৌকিক মানুষ দীর্ঘকাল পর আগত অথবা পূর্বে কখনো আসেনি এমন প্রিয়দর্শন কোনো ব্যক্তিকে আসতে দেখে বলে থাকে—‘মহাশয় কোথা থেকে এসেছেন? আপনি অনেক দিন পর এসেছেন, কীভাবে আপনি এখানে আসার পথ জানলেন? আপনি কি পথ হারিয়েছেন?’ ইত্যাদি। অতএব, এই পরিব্রাজকও লৌকিক সদাচারের বশে এরূপ বলেছেন—এটি বুঝতে হবে। ‘এই আসন’ (ইদমাসনং)—নিজের বসার আসনটি ঝেড়ে-মুছে প্রস্তুত করে দেওয়ার সময় এরূপ বলেছিলেন। ‘সুনক্ষত্র লিচ্ছবিপুত্র’—সুনক্ষত্র নামক লিচ্ছবি রাজপুত্র। সে নাকি তার গৃহী অবস্থার বন্ধু ছিল, সময়ে সময়ে তার কাছে যেত। ‘প্রত্যাখ্যাত’ (পচ্চক্খাতো)—‘ভন্তে, এখন আমি ভগবানকে পরিত্যাগ করছি; ভন্তে, এখন আমি ভগবানকে উদ্দেশ্য করে বিহার করব না’—এভাবে প্রত্যাখ্যাত, পরিত্যক্ত ও বর্জিত।


3. Bhagavantaṃ uddissāti bhagavā me satthā ‘‘bhagavato ahaṃ ovādaṃ paṭikaromī’’ti evaṃ apadisitvā. Ko santo kaṃ paccācikkhasīti yācako vā yācitakaṃ paccācikkheyya, yācitako vā yācakaṃ. Tvaṃ pana neva yācako na yācitako, evaṃ sante, moghapurisa, ko santo ko samāno kaṃ paccācikkhasīti dasseti. Passa moghapurisāti passa tucchapurisa. Yāvañca te idaṃ aparaddhanti yattakaṃ idaṃ tava aparaddhaṃ, yattako te aparādho tattako dosoti evāhaṃ bhaggava tassa dosaṃ āropesinti dasseti.

৩. ‘ভগবানকে উদ্দেশ্য করে’ (ভগবন্তং উদ্দিস্স)—‘ভগবান আমার শাস্তা, আমি ভগবানের উপদেশ পালন করি’—এরূপ নির্দেশ করে। ‘কে হয়ে কাকে প্রত্যাখ্যান করছ?’ (কো সন্তো কং পচ্চাচিক্খসি)—যাচক (প্রার্থনাকারী) যাচিতকে (যার কাছে প্রার্থনা করা হয়) প্রত্যাখ্যান করতে পারে, অথবা যাচিত যাচককে প্রত্যাখ্যান করতে পারে। কিন্তু তুমি যাচকও নও, যাচিতও নও; এরূপ অবস্থায়, হে মোঘপুরুষ (বৃথা পুরুষ), তুমি কে হয়ে, কী যোগ্যতায় কাকে প্রত্যাখ্যান করছ?—এটিই প্রদর্শন করছেন। ‘দেখো মোঘপুরুষ’ (পস্স মোঘপুরিস)—দেখো হে তুচ্ছ পুরুষ। ‘তোমার এই অপরাধ কতখানি’ (যাবঞ্চ তে ইদং অপরদ্ধং)—তোমার এই ত্রুটি বা অপরাধ যতটুকু, তোমার দোষও ততটুকুই; ‘হে ভর্গব, আমি তার ওপর এভাবে দোষারোপ করেছি’—এটিই প্রদর্শন করছেন।


4. Uttarimanussadhammāti pañcasīladasasīlasaṅkhātā manussadhammāuttari. Iddhipāṭihāriyanti iddhibhūtaṃ pāṭihāriyaṃ. Kate vāti katamhi vā. Yassatthāyāti yassa dukkhakkhayassa atthāya. So niyyāti takkarassāti [Pg.3] so dhammo takkarassa yathā mayā dhammo desito, tathā kārakassa sammā paṭipannassa puggalassa sabbavaṭṭadukkhakkhayāya amatanibbānasacchikiriyāya gacchati, na gacchati, saṃvattati, na saṃvattatīti pucchati. Tatra sunakkhattāti tasmiṃ sunakkhatta mayā desite dhamme takkarassa sammā dukkhakkhayāya saṃvattamāne kiṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ kataṃ karissati, ko tena katena attho. Tasmiñhi katepi akatepi mama sāsanassa parihāni natthi, devamanussānañhi amatanibbānasampāpanatthāya ahaṃ pāramiyo pūresiṃ, na pāṭihāriyakaraṇatthāyāti pāṭihāriyassa niratthakataṃ dassetvā ‘‘passa, moghapurisā’’ti dutiyaṃ dosaṃ āropesi.

৪. ‘উত্তর-মনুষ্যধর্ম’ (উত্তরিমহুস্সধম্মা)—পঞ্চশীল ও দশশীল নামক মনুষ্যধর্মের ঊর্ধ্বে। ‘ঋদ্ধি-প্রাতিহার্য’ (ইদ্ধিপাটিহারিয়ং)—ঋদ্ধিস্বরূপ প্রাতিহার্য (অলৌকিক ক্ষমতা প্রদর্শন)। ‘প্রদর্শিত হলে’ (কতে বা)—সম্পাদন করা হলে। ‘যার উদ্দেশ্যে’ (যস্সত্থায়)—যে দুঃখক্ষয়ের উদ্দেশ্যে। ‘তা সেই আচরণকারীর জন্য নির্বাণের দিকে নিয়ে যায়’ (সো নিয়্যাতি তক্করস্স)—সেই ধর্ম আচরণকারীর জন্য, যেভাবে আমার দ্বারা ধর্ম দেশিত হয়েছে, সেভাবে আচরণকারী সম্যক প্রতিপন্ন পুগ্গলের (ব্যক্তির) সর্বপ্রকার বৃত্তদুঃখ ক্ষয়ের জন্য এবং অমৃত নির্বাণ সাক্ষাৎকারের জন্য পরিচালিত হয় কি হয় না, সংবর্তিত হয় কি হয় না—এরূপ জিজ্ঞাসা করছেন। ‘সেখানে সুনক্ষত্র’ (তত্র সুনক্খত্ত)—হে সুনক্ষত্র, আমার দ্বারা দেশিত ধর্ম যখন আচরণকারীর সম্যক দুঃখক্ষয়ের জন্য সংবর্তিত হয়, তখন উত্তর-মনুষ্যধর্মের ঋদ্ধি-প্রাতিহার্য প্রদর্শনে কী লাভ হবে? তা প্রদর্শনে কী প্রয়োজন? কারণ তা প্রদর্শিত হোক বা না হোক, আমার শাসনের কোনো হানি হয় না। দেব ও মানুষের অমৃত নির্বাণ প্রাপ্তির জন্যই আমি পারমীসমূহ পূরণ করেছি, প্রাতিহার্য প্রদর্শনের জন্য নয়—এভাবে প্রাতিহার্যের নিরর্থকতা প্রদর্শন করে ‘দেখো, মোঘপুরুষ’ বলে দ্বিতীয়বার দোষারোপ করলেন।


5. Aggaññanti lokapaññattiṃ. ‘‘Idaṃ nāma lokassa agga’’nti evaṃ jānitabbampi aggaṃ mariyādaṃ na taṃ paññapetīti vadati. Sesamettha anantaravādānusāreneva veditabbaṃ.

৫. ‘অগ্রজ্ঞ’ (অগ্গঞ্ঞং)—লোকপ্রজ্ঞপ্তি (জগতের আদি বা সৃষ্টিতত্ত্ব)। ‘এটিই জগতের আদি’—এভাবে জ্ঞাতব্য আদি সীমা তিনি প্রজ্ঞাপন করেন না—এরূপ বলছেন। এখানে অবশিষ্ট অংশ পূর্ববর্তী প্রসঙ্গের অনুসারেই বুঝতে হবে।


6. Anekapariyāyena khoti idaṃ kasmā āraddhaṃ. Sunakkhatto kira ‘‘bhagavato guṇaṃ makkhessāmi, ‘‘dosaṃ paññapessāmī’’ti ettakaṃ vippalapitvā bhagavato kathaṃ suṇanto appatiṭṭho niravo aṭṭhāsi.

৬. ‘অনেক উপায়ে’ (অনেবপরিয়ায়েন খো)—এটি কেন আরম্ভ করা হয়েছে? সুনক্ষত্র নাকি ‘ভগবানের গুণ ম্লান করব, দোষ প্রজ্ঞাপন করব’—এরূপ প্রলাপ বকে ভগবানের কথা শুনতে শুনতে কোনো আশ্রয় না পেয়ে নীরব হয়ে দাঁড়িয়ে রইল।


Atha bhagavā – ‘‘sunakkhatta, evaṃ tvaṃ makkhibhāve ṭhito sayameva garahaṃ pāpuṇissasī’’ti makkhibhāve ādīnavadassanatthaṃ anekapariyāyenātiādimāha. Tattha anekapariyāyenāti anekakāraṇena. Vajjigāmeti vajjirājānaṃ gāme, vesālīnagare no visahīti nāsakkhi. So avisahantoti so sunakkhatto yassa pubbe tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ kathentassa mukhaṃ nappahoti, so dāni teneva mukhena avaṇṇaṃ katheti, addhā avisahanto asakkonto brahmacariyaṃ carituṃ attano bālatāya avaṇṇaṃ kathetvā hīnāyāvatto. Buddho pana subuddhova, dhammo svākkhātova, saṅgho suppaṭipannova. Evaṃ tīṇi ratanāni thomentā manussā tuyheva dosaṃ dassessantīti. Iti kho teti evaṃ kho te, sunakkhatta, vattāro bhavissanti. Tato evaṃ dose uppanne satthā atītānāgate appaṭihatañāṇo, mayhaṃ evaṃ doso uppajjissatīti jānantopi puretaraṃ na kathesīti vattuṃ na lacchasīti dasseti. Apakkamevāti [Pg.4] apakkamiyeva, apakkanto vā cutoti attho. Yathā taṃ āpāyikoti yathā apāye nibbattanāraho satto apakkameyya, evameva apakkamīti attho.

অতঃপর ভগবান—‘হে সুনক্ষত্র, এভাবে তুমি গুণনাশক (মক্ষীভাব) অবস্থায় থেকে নিজেই নিন্দনীয় হবে’—এরূপ গুণনাশের অপকারিতা প্রদর্শনের জন্য ‘অনেক উপায়ে’ ইত্যাদি বললেন। সেখানে ‘অনেক উপায়ে’ বলতে অনেক কারণে। ‘বজ্জিগ্রামে’ (বজ্জিগামে)—বজ্জিরাজাদের গ্রামে অর্থাৎ বৈশালী নগরে। ‘সহ্য করতে পারল না’ (নো বিসহি)—সমর্থ হলো না। ‘সে সহ্য করতে না পেরে’ (সো অবিসহন্তো)—সেই সুনক্ষত্র, পূর্বে যার ত্রিরতনের গুণ কীর্তন করতে মুখ কুলাত না, সে এখন সেই মুখ দিয়েই নিন্দা করছে; নিশ্চয়ই সহ্য করতে না পেরে, ব্রহ্মচর্য পালনে অসমর্থ হয়ে, নিজের মূর্খতাবশত নিন্দা করে হীন অবস্থায় (গৃহী জীবনে) প্রত্যাবর্তন করেছে। কিন্তু বুদ্ধ তো সম্যক বুদ্ধই, ধর্ম সুখ্যাতই, সংঘ সুপ্রতিপন্নই। এভাবে ত্রিরতনের প্রশংসা করতে করতে মানুষ তোমারই দোষ প্রদর্শন করবে। ‘এরূপ তোমার’ (ইতি খো তে)—হে সুনক্ষত্র, তোমার নিন্দুকেরা এরূপই বলবে। অতঃপর এভাবে দোষ উৎপন্ন হলে, ‘শাস্তা অতীত ও অনাগত বিষয়ে অপ্রতিহত জ্ঞানের অধিকারী, আমার এরূপ দোষ উৎপন্ন হবে জেনেও তিনি পূর্বে কেন বলেননি?’—এরূপ বলার সুযোগ তুমি পাবে না—এটিই প্রদর্শন করছেন। ‘অপক্রান্তই হলো’ (অপক্কমেবা)—অপসৃতই হলো বা চ্যুত হলো—এটিই অর্থ। ‘যেমন অপায়গামী’ (যথা তং আপায়িকো)—যেমন অপায়ে (নরকে) উৎপন্ন হওয়ার যোগ্য কোনো সত্ত্ব অপসৃত হয়, ঠিক তেমনি সে অপসৃত হলো—এটিই অর্থ।


Korakkhattiyavatthuvaṇṇanā

কোরক্খত্তিয়-বস্তু-বর্ণনা


7. Ekamidāhanti iminā kiṃ dasseti? Idaṃ suttaṃ dvīhi padehi ābaddhaṃ iddhipāṭihāriyaṃ na karotīti ca aggaññaṃ na paññapetīti ca. Tattha ‘‘aggaññaṃ na paññapetī’’ti idaṃ padaṃ suttapariyosāne dassessati. ‘‘Pāṭihāriyaṃ na karotī’’ti imassa pana padassa anusandhidassanavasena ayaṃ desanā āraddhā.

৭. ‘একদা আমি’ (একমিদাহং)—এর দ্বারা কী প্রদর্শন করছেন? এই সূত্তটি দুটি পদের সাথে যুক্ত: ‘ঋদ্ধি-প্রাতিহার্য প্রদর্শন করেন না’ এবং ‘অগ্রজ্ঞ প্রজ্ঞাপন করেন না’। সেখানে ‘অগ্রজ্ঞ প্রজ্ঞাপন করেন না’—এই পদটি সূত্তের শেষে প্রদর্শন করবেন। কিন্তু ‘প্রাতিহার্য প্রদর্শন করেন না’—এই পদের অনুসন্ধি (যোগসূত্র) প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে এই দেশনা আরম্ভ করা হয়েছে।


Tattha ekamidāhanti ekasmiṃ ahaṃ. Samayanti samaye, ekasmiṃ kāle ahanti attho. Thūlūsūti thūlū nāma janapado, tattha viharāmi. Uttarakā nāmāti itthiliṅgavasena uttarakāti evaṃnāmako thūlūnaṃ janapadassa nigamo, taṃ nigamaṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. Aceloti naggo. Korakkhattiyoti antovaṅkapādo khattiyo. Kukkuravatikoti samādinnakukkuravato sunakho viya ghāyitvā khādati, uddhanantare nipajjati, aññampi sunakhakiriyameva karoti. Catukkuṇḍikoti catusaṅghaṭṭito dve jāṇūni dve ca kappare bhūmiyaṃ ṭhapetvā vicarati. Chamānikiṇṇanti bhūmiyaṃ nikiṇṇaṃ pakkhittaṃ ṭhapitaṃ. Bhakkhasanti bhakkhaṃ yaṃkiñci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ. Mukhenevāti hatthena aparāmasitvā khādanīyaṃ mukheneva khādati, bhojanīyampi mukheneva bhuñjati. Sādhurūpoti sundararūpo. Ayaṃ samaṇoti ayaṃ arahataṃ samaṇo ekoti. Tattha vatāti patthanatthe nipāto. Evaṃ kirassa patthanā ahosi ‘‘iminā samaṇena sadiso añño samaṇo nāma natthi, ayañhi appicchatāya vatthaṃ na nivāseti, ‘esa papañco’ti maññamāno bhikkhābhājanampi na pariharati, chamānikiṇṇameva khādati, ayaṃ samaṇo nāma. Mayaṃ pana kiṃ samaṇā’’ti? Evaṃ sabbaññubuddhassa pacchato carantova imaṃ pāpakaṃ vitakkaṃ vitakkesi.

সেখানে ‘একদা আমি’ (একমিদাহং)—এক সময়ে আমি। ‘সময়’ (সময়ং)—কালে, অর্থাৎ ‘এক সময়ে আমি’—এটিই অর্থ। ‘থুলূ দেশে’ (থুলূসু)—থুলূ নামক জনপদ, সেখানে বিহার করছিলাম। ‘উত্তরাকা নামক’ (উত্তরাকা নাম)—স্ত্রীলিঙ্গবাচক শব্দ হিসেবে উত্তরাকা নামক থুলূ জনপদের একটি নিগম (ছোট শহর); সেই নিগমকে গোচরগ্রাম করে—এটিই অর্থ। ‘অচেলক’ (অচেলো)—নগ্ন। ‘কোরক্ষত্রিয়’ (কোরক্খত্তিও)—ভেতরের দিকে বাঁকানো পা-বিশিষ্ট ক্ষত্রিয়। ‘কুক্কুরব্রতী’ (কুক্কুরবতিকো)—কুক্কুরব্রত গ্রহণকারী, যে কুকুরের মতো শুঁকে শুঁকে খায়, চুলার ছাইয়ের মধ্যে শুয়ে থাকে এবং কুকুরের মতো অন্যান্য আচরণও করে। ‘চতুষ্কোণধারী’ (চতুষ্কুন্ডিক)—চারটি অঙ্গের সংযোগে, অর্থাৎ দুই হাঁটু এবং দুই কনুই মাটিতে ভর দিয়ে বিচরণ করে। ‘ভূমিতে নিক্ষিপ্ত’ (ছমানিকিণ্ণং)—মাটিতে ছড়ানো বা রাখা। ‘ভক্ষণ করে’ (ভক্খসন্তি)—খাদ্যযোগ্য যেকোনো খাদ্য বা ভোজ্য বস্তু। ‘মুখের দ্বারাই’ (মুখেনেব)—হাত দিয়ে স্পর্শ না করে খাদ্য মুখের দ্বারাই খায়, ভোজ্য বস্তুও মুখের দ্বারাই ভক্ষণ করে। ‘সাধুরূপ’ (সাধুরূপো)—সুন্দর স্বভাবযুক্ত। ‘এই শ্রমণ’ (অয়ং সমণো)—এই ব্যক্তি অর্হৎ শ্রমণদের একজন। সেখানে ‘বত’ (বত)—এটি প্রশংসা অর্থে ব্যবহৃত নিপাত। তার নাকি এরূপ আকাঙ্ক্ষা হয়েছিল—‘এই শ্রমণের সদৃশ অন্য কোনো শ্রমণ নেই; কারণ ইনি অল্পেচ্ছতাবশত বস্ত্র পরিধান করেন না, ‘এটি প্রপঞ্চ (ঝামেলা)’ মনে করে ভিক্ষাপাত্রও বহন করেন না, মাটিতে রাখা খাদ্যই ভক্ষণ করেন; ইনিই প্রকৃত শ্রমণ। আর আমরা কেমন শ্রমণ?’ এভাবে সর্বজ্ঞ বুদ্ধের পেছনে পেছনে চলতে চলতেই সে এই পাপ চিন্তা করেছিল।


Etadavocāti bhagavā kira cintesi ‘‘ayaṃ sunakkhatto pāpajjhāsayo, kiṃ nu imaṃ disvā cintesī’’ti? Athevaṃ cintento tassa ajjhāsayaṃ viditvā ‘‘ayaṃ moghapuriso mādisassa sabbaññuno pacchato āgacchanto [Pg.5] acelaṃ arahāti maññati, idheva dānāyaṃ bālo niggahaṃ arahatī’’ti anivattitvāva etaṃ tvampi nāmātiādivacanamavoca. Tattha tvampi nāmāti garahatthe pikāro. Garahanto hi naṃ bhagavā ‘‘tvampi nāmā’’ti āha. ‘‘Tvampi nāma evaṃ hīnajjhāsayo, ahaṃ samaṇo sakyaputtiyoti evaṃ paṭijānissasī’’ti ayañhettha adhippāyo. Kiṃ pana maṃ, bhanteti mayhaṃ, bhante, kiṃ gārayhaṃ disvā bhagavā ‘‘evamāhā’’ti pucchati. Athassa bhagavā ācikkhanto ‘‘nanu te’’tiādimāha. Maccharāyatīti ‘‘mā aññassa arahattaṃ hotū’’ti kiṃ bhagavā evaṃ arahattassa maccharāyatīti pucchati. Na kho ahanti ahaṃ, moghapurisa, sadevakassa lokassa arahattappaṭilābhameva paccāsīsāmi, etadatthameva me bahūni dukkarāni karontena pāramiyo pūritā, na kho ahaṃ, moghapurisa, arahattassa maccharāyāmi. Pāpakaṃ diṭṭhigatanti na arahantaṃ arahāti, arahante ca anarahantoti evaṃ tassa diṭṭhi uppannā. Taṃ sandhāya ‘‘pāpakaṃ diṭṭhigata’’nti āha. Yaṃ kho panāti yaṃ etaṃ acelaṃ evaṃ maññasi. Sattamaṃ divasanti sattame divase. Alasakenāti alasakabyādhinā. Kālaṅkarissatīti uddhumātaudaro marissati.

‘এই কথা বলেছিলেন’ (এতদবোচ)—ভগবান নাকি চিন্তা করেছিলেন, “এই সুনক্ষত্র মন্দ অভিপ্রায়যুক্ত; একে দেখে সে কী চিন্তা করছে?” তারপর এভাবে চিন্তা করে তার অভিপ্রায় জেনে, “এই মোঘপুরুষ (মূর্খ ব্যক্তি) আমার মতো সর্বজ্ঞ বুদ্ধের পেছনে পেছনে এসেও এই উলঙ্গ পরিব্রাজককে অর্হৎ মনে করছে; এখন এই মূর্খের এখানেই নিগ্রহ (দমন) হওয়া উচিত”—এই ভেবে ফিরে না গিয়েই “তুমিও নাকি...” ইত্যাদি বাক্য বলেছিলেন। সেখানে ‘ত্বম্পি নাম’ (তুমিও নাকি) পদে ‘পি’ শব্দটি নিন্দা অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে। ভগবান তাকে নিন্দা করেই “তুমিও নাকি” বলেছিলেন। “তুমিও নাকি এমন হীন অভিপ্রায়যুক্ত হয়ে ‘আমি শাক্যপুত্রীয় শ্রমণ’ বলে দাবি করছ!”—এটাই এখানে অভিপ্রায়। “ভন্তে, আমার কোন নিন্দনীয় বিষয় দেখে ভগবান এমন বললেন?”—এভাবে সে জিজ্ঞাসা করছে। তখন ভগবান তাকে জানানোর জন্য “ননু তে” (তোমার কি নয়...) ইত্যাদি বললেন। ‘মাৎসর্য করছেন কি’ (মচ্ছরায়তী)—“অন্যের যেন অর্হত্ত্ব না হয়”—ভগবান কি এভাবে অর্হত্ত্বের প্রতি মাৎসর্য করছেন? এভাবে সে জিজ্ঞাসা করছে। “হে মোঘপুরুষ, আমি তা করি না। আমি দেবমনুষ্যসহ সমগ্র জগতের অর্হত্ত্ব লাভই আকাঙ্ক্ষা করি। এই উদ্দেশ্যেই আমি বহু দুষ্কর কার্য সম্পাদন করে পারমীসমূহ পূর্ণ করেছি। হে মোঘপুরুষ, আমি অর্হত্ত্বের প্রতি মাৎসর্য করি না।” ‘পাপদৃষ্টি’ (পাপকং দিটঠিগতং)—যে অর্হৎ নয় তাকে অর্হৎ মনে করা এবং যিনি অর্হৎ তাকে অর্হৎ নয় মনে করা—এভাবে তার মধ্যে কুদৃষ্টি উৎপন্ন হয়েছিল। তাকে লক্ষ্য করেই “পাপকং দিটঠিগতং” বলেছেন। ‘যা হোক’ (যং খো পন)—যাকে তুমি এই অচেলক (উলঙ্গ পরিব্রাজক) বলে মনে করছ। ‘সপ্তম দিনে’ (সত্তমং দিবসং)—সপ্তম দিনে। ‘অজীর্ণ রোগে’ (অলাসকেন)—অজীর্ণজনিত রোগে (অলাসক ব্যাধি)। ‘কালগত হবে’ (কালঙ্করিস্সতি)—পেট ফুলে মারা যাবে।


Kālakañcikāti tesaṃ asurānaṃ nāmaṃ. Tesaṃ kira tigāvuto attabhāvo appamaṃsalohito purāṇapaṇṇasadiso kakkaṭakānaṃ viya akkhīni nikkhamitvā matthake tiṭṭhanti, mukhaṃ sūcipāsakasadisaṃ matthakasmiṃyeva hoti, tena oṇamitvā gocaraṃ gaṇhanti. Bīraṇatthambaketi bīraṇatiṇatthambo tasmiṃ susāne atthi, tasmā taṃ bīraṇatthambakanti vuccati.

‘কালকঞ্জিক’ (কালকঞ্জিকা)—এটি সেই অসুরদের নাম। তাদের দেহ নাকি তিন গাভুত (তিন ক্রোশ) দীর্ঘ, মাংস ও রক্তহীন এবং শুকনো পাতার মতো। কাঁকড়ার চোখের মতো তাদের চোখ দুটি কোটর থেকে বের হয়ে মাথার ওপর অবস্থান করে। তাদের মুখটি সূঁচের ছিদ্রের মতো এবং তা মাথার ওপরেই থাকে; তাই তারা মাথা নিচু করে খাবার গ্রহণ করে। ‘বীরণত্থম্বকে’ (বীরণত্থম্বকে)—সেই শ্মশানে বীরণ ঘাসের ঝোপ আছে, তাই সেই শ্মশানকে ‘বীরণত্থম্বক’ বলা হয়।


Tenupasaṅkamīti bhagavati ettakaṃ vatvā tasmiṃ gāme piṇḍāya caritvā vihāraṃ gate vihārā nikkhamitvā upasaṅkami. Yena tvanti yena kāraṇena tvaṃ. Yasmāpi bhagavatā byākato, tasmāti attho. Mattaṃ mattanti pamāṇayuttaṃ pamāṇayuttaṃ. ‘‘Mantā mantā’’tipi pāṭho, paññāya upaparikkhitvā upaparikkhitvāti attho. Yathā samaṇassa gotamassāti yathā samaṇassa gotamassa micchā vacanaṃ assa, tathā kareyyāsīti āha. Evaṃ vutte acelo sunakho viya uddhanaṭṭhāne nipanno sīsaṃ ukkhipitvā akkhīni ummīletvā olokento kiṃ kathesi ‘‘samaṇo nāma [Pg.6] gotamo amhākaṃ verī visabhāgo, samaṇassa gotamassa uppannakālato paṭṭhāya mayaṃ sūriye uggate khajjopanakā viya jātā. Samaṇo gotamo amhe, evaṃ vācaṃ vadeyya aññathā vā. Verino pana kathā nāma tacchā na hoti, gaccha tvaṃ ahamettha kattabbaṃ jānissāmī’’ti vatvā punadeva nipajji.

‘তার কাছে গেল’ (তেনুপসঙ্কমি)—ভগবান এতটুকু বলে সেই গ্রামে পিণ্ডাচরণ করে বিহারে ফিরে যাওয়ার পর, সে (সুনক্ষত্র) বিহার থেকে বের হয়ে তার কাছে গেল। ‘যে কারণে তুমি’ (যেন ত্বং)—যে কারণে তুমি। যেহেতু ভগবান কর্তৃক ভবিষ্যদ্বাণী করা হয়েছে, সেই কারণে—এটাই অর্থ। ‘পরিমিত পরিমিত’ (মত্তং মত্তং)—পরিমাপযুক্ত খাদ্য। ‘মন্তা মন্তা’ রূপ পাঠও আছে, যার অর্থ প্রজ্ঞার দ্বারা বারবার পরীক্ষা করে। ‘যেভাবে শ্রমণ গৌতমের’ (যথা সমণস্স গোতমস্স)—যেভাবে শ্রমণ গৌতমের কথা মিথ্যা প্রমাণিত হয়, তুমি সেভাবেই করবে—এ কথা সে বলল। এ কথা বলা হলে, উনুনের পাশে শুয়ে থাকা কুকুরের মতো শুয়ে থাকা সেই অচেলক মাথা তুলে, চোখ মেলে তাকিয়ে কী বলল? “শ্রমণ গৌতম আমাদের শত্রু ও বিরোধী পক্ষ। শ্রমণ গৌতমের আবির্ভাবের পর থেকে আমরা সূর্য উঠলে জোনাকি পোকার মতো হয়ে গেছি। শ্রমণ গৌতম আমাদের সম্পর্কে এমন কথা বা অন্য কোনো কথা বলতে পারে। কিন্তু শত্রুর কথা কখনো সত্য হয় না। তুমি যাও, আমি এ বিষয়ে কী করতে হবে তা জানি”—এই বলে সে আবার শুয়ে পড়ল।


8. Ekadvīhikāyāti ekaṃ dveti vatvā gaṇesi. Yathā tanti yathā asaddahamāno koci gaṇeyya, evaṃ gaṇesi. Ekadivasañca tikkhattuṃ upasaṅkamitvā eko divaso atīto, dve divasā atītāti ārocesi. Sattamaṃ divasanti so kira sunakkhattassa vacanaṃ sutvā sattāhaṃ nirāhārova ahosi. Athassa sattame divase eko upaṭṭhāko ‘‘amhākaṃ kulūpakasamaṇassa ajja sattamo divaso gehaṃ anāgacchantassa aphāsu nu kho jāta’’nti sūkaramaṃsaṃ pacāpetvā bhattamādāya gantvā purato bhūmiyaṃ nikkhipi. Acelo disvā cintesi ‘‘samaṇassa gotamassa kathā tacchā vā atacchā vā hotu, āhāraṃ pana khāditvā suhitassa me maraṇampi sumaraṇa’’nti dve hatthe jaṇṇukāni ca bhūmiyaṃ ṭhapetvā kucchipūraṃ bhuñji. So rattibhāge jīrāpetuṃ asakkonto alasakena kālamakāsi. Sacepi hi so ‘‘na bhuñjeyya’’nti cinteyya, tathāpi taṃ divasaṃ bhuñjitvā alasakena kālaṃ kareyya. Advejjhavacanā hi tathāgatāti.

৮. ‘এক-দুই করে’ (একদ্বীহিকায়া)—এক, দুই বলে গণনা করল। ‘যেভাবে’ (যথা তং)—যেমন কোনো অবিশ্বাসী ব্যক্তি গণনা করে, সেও তেমনি গণনা করল। এবং একদিনে তিনবার গিয়ে “একদিন অতিবাহিত হয়েছে, দুই দিন অতিবাহিত হয়েছে” এভাবে জানাল। ‘সপ্তম দিনে’ (সত্তমং দিবসং)—সে নাকি সুনক্ষত্রের কথা শুনে সাত দিন অনাহারে ছিল। তারপর সপ্তম দিনে তার এক উপাসক (সেবক) ভাবল, “আমাদের কুলূপক শ্রমণ আজ সাত দিন ধরে ঘরে আসছে না, তার কোনো অসুখ হয়নি তো?” এই ভেবে সে শূকরের মাংস রান্না করিয়ে ভাত নিয়ে গিয়ে তার সামনে মাটিতে রাখল। অচেলক তা দেখে চিন্তা করল, “শ্রমণ গৌতমের কথা সত্য হোক বা মিথ্যা হোক, আহার গ্রহণ করে তৃপ্ত হয়ে আমার মরণ হলেও তা উত্তম মরণ”—এই ভেবে সে দুই হাত ও দুই হাঁটু মাটিতে ঠেকিয়ে পেট ভরে খেল। সে রাতে তা হজম করতে না পেরে অজীর্ণ রোগে মারা গেল। যদি সে “খাব না” বলেও চিন্তা করত, তবুও সে সেদিন খেয়ে অজীর্ণ রোগেই মারা যেত। কারণ তথাগতদের বাণী কখনো দ্বিমুখী (অসত্য) হয় না।


Bīraṇatthambaketi titthiyā kira ‘‘kālaṅkato korakkhattiyo’’ti sutvā divasāni gaṇetvā idaṃ tāva saccaṃ jātaṃ, idāni naṃ aññattha chaḍḍetvā ‘‘musāvādena samaṇaṃ gotamaṃ niggaṇhissāmā’’ti gantvā tassa sarīraṃ valliyā bandhitvā ākaḍḍhantā ‘‘ettha chaḍḍessāma, ettha chaḍḍessāmā’’ti gacchanti. Gatagataṭṭhānaṃ aṅgaṇameva hoti. Te kaḍḍhamānā bīraṇatthambakasusānaṃyeva gantvā susānabhāvaṃ ñatvā ‘‘aññattha chaḍḍessāmā’’ti ākaḍḍhiṃsu. Atha nesaṃ valli chijjittha, pacchā cāletuṃ nāsakkhiṃsu. Te tatova pakkantā. Tena vuttaṃ – ‘‘bīraṇatthambake susāne chaḍḍesu’’nti.

‘বীরণত্থম্বকে’ (বীরণত্থম্বকে)—তীর্থিকরা নাকি “কোরাক্ষত্রিয় মারা গেছে” শুনে দিন গণনা করে ভাবল, “এই কথাটি তো সত্য প্রমাণিত হলো। এখন তার মৃতদেহ অন্য কোথাও ফেলে দিয়ে মিথ্যা অপবাদের মাধ্যমে শ্রমণ গৌতমকে নিগৃহীত করব।” এই ভেবে তারা গিয়ে তার মৃতদেহ লতা দিয়ে বেঁধে টেনে নিয়ে যেতে যেতে বলতে লাগল, “এখানে ফেলব, ওখানে ফেলব।” কিন্তু তারা যেখানেই গেল, সেখানেই কেবল খোলা মাঠ হয়ে গেল। তারা টানতে টানতে বীরণত্থম্বক শ্মশানেই গিয়ে পৌঁছাল এবং শ্মশান বুঝতে পেরে “অন্য কোথাও ফেলেব” বলে টানতে লাগল। তখন তাদের লতাটি ছিঁড়ে গেল এবং পরে তারা আর তা নাড়াতে পারল না। তারা সেখান থেকেই চলে গেল। তাই বলা হয়েছে—“বীরণত্থম্বক শ্মশানে ফেলে দিল।”


9. Tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? So kira cintesi ‘‘avasesaṃ tāva samaṇassa gotamassa vacanaṃ sameti, matassa pana uṭṭhāya aññena saddhiṃ kathanaṃ nāma natthi, handāhaṃ gantvā pucchāmi. Sace katheti, sundaraṃ. No [Pg.7] ce katheti, samaṇaṃ gotamaṃ musāvādena niggaṇhissāmī’’ti iminā kāraṇena upasaṅkami. Ākoṭesīti pahari. Jānāmi āvusoti matasarīraṃ uṭṭhahitvā kathetuṃ samatthaṃ nāma natthi, idaṃ kathaṃ kathesīti? Buddhānubhāvena. Bhagavā kira korakkhattiyaṃ asurayonito ānetvā sarīre adhimocetvā kathāpesi. Tameva vā sarīraṃ kathāpesi, acinteyyo hi buddhavisayo.

৯. ‘তার কাছে গেল’ (তেনুপসঙ্কমি)—কেন সে গেল? সে নাকি চিন্তা করেছিল, “শ্রমণ গৌতমের বাকি কথাগুলো তো মিলে গেছে, কিন্তু মৃত ব্যক্তি উঠে অন্যের সাথে কথা বলবে—এমন তো কখনো হয় না। আচ্ছা, আমি গিয়ে জিজ্ঞাসা করি। যদি সে কথা বলে, তবে ভালো। আর যদি কথা না বলে, তবে শ্রমণ গৌতমকে মিথ্যাবাদী বলে নিগৃহীত করব”—এই কারণে সে সেখানে গেল। ‘আঘাত করল’ (আকোটেসি)—আঘাত করল (টোকা দিল)। “হে আয়ুষ্মান, আমি জানি” (জানামি আবুসো)—মৃতদেহ উঠে কথা বলতে সমর্থ হয় না, তবে এটি কীভাবে কথা বলল? বুদ্ধের প্রভাবে। ভগবান নাকি কোরাক্ষত্রিয়কে অসুরযোনি থেকে এনে তার মৃতদেহে প্রবেশ করিয়ে কথা বলিয়েছিলেন। অথবা সেই মৃতদেহ দিয়েই কথা বলিয়েছিলেন; কারণ বুদ্ধের বিষয় অচিন্তনীয়।


10. Tatheva taṃ vipākanti tassa vacanassa vipākaṃ tatheva, udāhu noti liṅgavipallāso kato, tatheva so vipākoti attho. Keci pana ‘‘vipakka’’ntipi paṭhanti, nibbattanti attho.

১০. ‘তেমনই তার ফল’ (তথেব তং বিপাকং)—তার কথার ফল কি তেমনই হয়েছিল, নাকি হয়নি? এখানে লিঙ্গ বিপর্যয় করা হয়েছে; ‘তত্থেব সো বিপাকো’ (সেই ফল তেমনই হয়েছিল)—এটাই অর্থ। কেউ কেউ আবার ‘বিপক্কং’ রূপেও পাঠ করেন, যার অর্থ ‘উৎপন্ন হয়েছিল’।


Ettha ṭhatvā pāṭihāriyāni samānetabbāni. Sabbāneva hetāni pañca pāṭihāriyāni honti. ‘‘Sattame divase marissatī’’ti vuttaṃ, so tatheva mato, idaṃ paṭhamaṃ pāṭihāriyaṃ. ‘‘Alasakenā’’ti vuttaṃ, alasakeneva mato, idaṃ dutiyaṃ. ‘‘Kālakañcikesu nibbattissatī’’ti vuttaṃ, tattheva nibbatto, idaṃ tatiyaṃ. ‘‘Bīraṇatthambake susāne chaḍḍessantī’’ti vuttaṃ, tattheva chaḍḍito, idaṃ catutthaṃ. ‘‘Nibbattaṭṭhānato āgantvā sunakkhattena saddhiṃ kathessatī’’ti vutto, so kathesiyeva, idaṃ pañcamaṃ pāṭihāriyaṃ.

এখানে থেমে প্রাতিহার্যসমূহ একত্রিত করতে হবে। এই সবগুলো মিলে পাঁচটি প্রাতিহার্য হয়। “সপ্তম দিনে মারা যাবে” বলা হয়েছিল, সে তেমনই মারা গেল—এটি প্রথম প্রাতিহার্য। “অজীর্ণ রোগে” বলা হয়েছিল, সে অজীর্ণ রোগেই মারা গেল—এটি দ্বিতীয় প্রাতিহার্য। “কালকঞ্জিক অসুরদের মধ্যে উৎপন্ন হবে” বলা হয়েছিল, সে geochemistry সেখানেই উৎপন্ন হলো—এটি তৃতীয় প্রাতিহার্য। “বীরণত্থম্বক শ্মশানে ফেলে দেবে” বলা হয়েছিল, সে সেখানেই নিক্ষিপ্ত হলো—এটি চতুর্থ প্রাতিহার্য। “উৎপত্তিস্থল থেকে এসে সুনক্ষত্রের সাথে কথা বলবে” বলা হয়েছিল, সে কথাও বলল—এটি পঞ্চম প্রাতিহার্য।


Acelakaḷāramaṭṭakavatthuvaṇṇanā

অচেলক কড়ারমট্টক কাহিনীর বর্ণনা।


11. Kaḷāramaṭṭakoti nikkhantadantamattako. Nāmameva vā tassetaṃ. Lābhaggappattoti lābhaggaṃ patto, aggalābhaṃ pattoti vuttaṃ hoti. Yasaggappattoti yasaggaṃ aggaparivāraṃ patto. Vatapadānīti vatāniyeva, vatakoṭṭhāsā vā. Samattānīti gahitāni. Samādinnānīti tasseva vevacanaṃ. Puratthimena vesālinti vesālito avidūre puratthimāya disāya. Cetiyanti yakkhacetiyaṭṭhānaṃ. Esa nayo sabbattha.

১১. ‘কড়ারমট্টক’ (কড়ারমট্টকো)—যার দাঁতগুলো বাইরে বের হয়ে আছে। অথবা এটি তার নামই ছিল। ‘লাভাগ্ৰপ্রাপ্ত’ (লাভাগ্গপ্পত্তো)—শ্রেষ্ঠ লাভ প্রাপ্ত হয়েছে—এটাই বলা হয়েছে। ‘যশাগ্ৰপ্রাপ্ত’ (যসগ্গপ্পত্তো)—শ্রেষ্ঠ অনুগামী বা শ্রেষ্ঠ যশ প্রাপ্ত হয়েছে। ‘ব্রতসমূহ’ (বতপদানীতি)—ব্রতসমূহ বা ব্রতের অংশসমূহ। ‘গৃহীত’ (সমত্তানীতি)—গৃহীত হয়েছে। ‘সমাদিন্নানি’ (সমাদিন্নানীতি)—এটি ‘সমত্তানি’ শব্দেরই প্রতিশব্দ। ‘বৈশালীর পূর্বে’ (পুরত্থিমেন বৈসালিং)—বৈশালী থেকে অদূরে পূর্ব দিকে। ‘চৈত্য’ (চেতিয়ন্তি)—যক্ষদের পূজনীয় স্থান বা যক্ষ চৈত্য। সর্বত্র এই নিয়মই প্রযোজ্য।


12. Yena acelakoti bhagavato vattaṃ katvā yena acelo kaḷāramaṭṭako tenupasaṅkami. Pañhaṃ apucchīti gambhīraṃ tilakkhaṇāhataṃ pañhaṃ pucchi. Na sampāyāsīti na sammā ñāṇagatiyā pāyāsi, andho viya visamaṭṭhāne tattha tattheva pakkhali. Neva ādiṃ, na pariyosānamaddasa. Atha [Pg.8] vā ‘‘na sampāyāsī’’ti na sampādesi, sampādetvā kathetuṃ nāsakkhi. Asampāyantoti kabarakkhīni parivattetvā olokento ‘‘asikkhitakassa santike vuṭṭhosi, anokāsepi pabbajito pañhaṃ pucchanto vicarasi, apehi mā etasmiṃ ṭhāne aṭṭhāsī’’ti vadanto. Kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsīti kuppanākāraṃ kopaṃ, dussanākāraṃ dosaṃ, atuṭṭhākārabhūtaṃ domanassasaṅkhātaṃ appaccayañca pākaṭamakāsi. Āsādimhaseti āsādiyimha ghaṭṭayimha. Mā vata no ahosīti aho vata me na bhaveyya. Maṃ vata no ahosītipi pāṭho. Tattha manti sāmivacanatthe upayogavacanaṃ, ahosi vata nu mamāti attho. Evañca pana cintetvā ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘khamatha me, bhante’’ti taṃ khamāpesi. Sopi ito paṭṭhāya aññaṃ kiñci pañhaṃ nāma na pucchissasīti. Āma na pucchissāmīti. Yadi evaṃ gaccha, khamāmi teti taṃ uyyojesi.

১২. ‘যেখানে অচেলক’ (যেন অচেলোকতি)—ভগবানের প্রতি কর্তব্য সম্পাদন করে যেখানে অচেলক কড়ারমট্টক ছিল, সেখানে গেল। ‘প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করল’ (পঞ্হং অপুচ্ছীতি)—গভীর ও ত্রিলক্ষণযুক্ত প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করল। ‘সমাধান করতে পারল না’ (ন সম্পায়াসীতি)—সম্যক জ্ঞানগতির দ্বারা পৌঁছাতে পারল না; অন্ধ ব্যক্তি যেমন অসম জায়গায় হোঁচট খায়, সেও তেমনি সেই সেই প্রশ্নে হোঁচট খেল। সে আদিও দেখল না, অন্তও দেখল না। অথবা ‘ন সম্পায়াসি’ মানে সমাধান করতে পারল না, সমাধান করে উত্তর দিতে পারল না। ‘সমাধান করতে না পেরে’ (অসম্পায়ন্তোতি)—চোখ ঘুরিয়ে তাকিয়ে, “তুমি কোনো অশিক্ষিতের কাছে দীক্ষা নিয়েছ, অসময়েও প্রব্রজিত হয়ে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করে বেড়াচ্ছ! দূর হও, এখানে দাঁড়িয়ে থেকো না!”—এভাবে বলতে বলতে। ‘ক্রোধ, দ্বেষ ও অসন্তুষ্টি প্রকাশ করল’ (কোপঞ্চ দোসবঞ্চ অপ্পচ্চয়ঞ্চ পাতুয়াকাসীতি)—ক্রোধের আকাররূপ কোপ, দ্বেষের আকাররূপ দোষ এবং অসন্তুষ্টির আকাররূপ দৌর্মনস্য তথা অপ্রত্যয় (অসন্তুষ্টি) প্রকাশ করল। ‘আমরা বিরক্ত করেছি’ (আসাদিম্হাসেতি)—আমরা আঘাত করেছি বা বিরক্ত করেছি। ‘আমাদের যেন না হয়’ (মা বত নো অহোসীতি)—হায়! আমার যেন অহিত বা দুঃখ না হয়। ‘মং বত নো অহোসি’ রূপ পাঠও আছে। সেখানে ‘মং’ শব্দটি সম্বন্ধ অর্থে দ্বিতীয় বিভক্তি; অর্থাৎ “হায়! আমার কি অহিত হলো?”—এটাই অর্থ। এবং এভাবে চিন্তা করে উবু হয়ে বসে “ভন্তে, আমাকে ক্ষমা করুন” বলে তাকে ক্ষমা প্রার্থনা করাল। সেও বলল, “আজ থেকে আর অন্য কোনো প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করবে না তো?” সে বলল, “হ্যাঁ, আর জিজ্ঞাসা করব না।” “যদি তাই হয়, তবে যাও, তোমাকে ক্ষমা করলাম”—এই বলে তাকে বিদায় দিল।


14. Parihitoti paridahito nivatthavattho. Sānucārikoti anucārikā vuccati bhariyā, saha anucārikāya sānucāriko, taṃ taṃ brahmacariyaṃ pahāya sabhariyoti attho. Odanakummāsanti surāmaṃsato atirekaṃ odanampi kummāsampi bhuñjamāno. Yasā nihīnoti yaṃ lābhaggayasaggaṃ patto, tato parihīno hutvā. ‘‘Kataṃ hoti uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriya’’nti idha sattavatapadātikkamavasena satta pāṭihāriyāni veditabbāni.

১৪. ‘পরিহিত’ (পরিহিতোতি)—পরিহিত বা বস্ত্র পরিধানকারী। ‘সানুচারিক’ (সানুচারিকোতি)—অনুচারিকা মানে স্ত্রী; স্ত্রীর সাথে যে থাকে সে সানুচারিক। অর্থাৎ সেই সেই ব্রহ্মচর্য ত্যাগ করে সস্ত্রীক হয়ে ঘুরে বেড়ানো—এটাই অর্থ। ‘ভাত ও যব-ছাতু’ (ওদনকুম্মাসন্তি)—মদ ও মাংসের অতিরিক্ত ভাত ও যব-ছাতু ভক্ষণকারী। ‘যশ থেকে পরিহীন’ (যসা নিহীনোতি)—যে লাভাগ্ৰ ও যশাগ্ৰ প্রাপ্ত হয়েছিল, তা থেকে পরিহীন হয়ে। “উত্তরমনুষ্যধর্ম ঋদ্ধিপ্রাতিহার্য করা হয়েছে” (কতং হোতি উত্তরিমনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহারিয়ন্তি)—এখানে সাতটি ব্রতপদ লঙ্ঘনের কারণে সাতটি প্রাতিহার্য বুঝতে হবে।


Acelapāthikaputtavatthuvaṇṇanā

অচেলক পাথিকপুত্র কাহিনীর বর্ণনা।


15. Pāthikaputtoti pāthikassa putto. Ñāṇavādenāti ñāṇavādena saddhiṃ. Upaḍḍhapathanti yojanaṃ ce, no antare bhaveyya, gotamo aḍḍhayojanaṃ, ahaṃ aḍḍhayojanaṃ. Esa nayo aḍḍhayojanādīsu. Ekapadavārampi atikkamma gacchato jayo bhavissati, anāgacchato parājayoti. Te tatthāti te mayaṃ tattha samāgataṭṭhāne. Taddiguṇaṃ taddiguṇāhanti tato tato diguṇaṃ diguṇaṃ ahaṃ karissāmi, bhagavatā saddhiṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ asamatthabhāvaṃ jānantopi ‘‘uttamapurisena saddhiṃ paṭṭhapetvā asakkuṇantassāpi pāsaṃso hotī’’ti ñatvā evamāha. Nagaravāsinopi [Pg.9] taṃ sutvā ‘‘asamattho nāma evaṃ na gajjati, addhā ayampi arahā bhavissatī’’ti tassa mahantaṃ sakkāramakaṃsu.

১৫. পাথিকপুত্র বলতে পাথিক পরিব্রাজকের পুত্রকে বোঝায়। 'জ্ঞানবাদেন' বলতে সর্বজ্ঞতা জ্ঞানের দাবিদার আমার সাথে। 'উপদ্ধপথ' বলতে যদি আমাদের মাঝে এক যোজন দূরত্ব থাকে, তবে গৌতম অর্ধেক যোজন পথ অতিক্রম করবেন এবং আমিও অর্ধেক যোজন পথ অতিক্রম করব। অর্ধেক যোজন ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। এমনকি এক কদমও অতিক্রম করে যে এগিয়ে যাবে তার জয় হবে, আর যে আসবে না তার পরাজয় হবে। 'তে তখ' বলতে আমরা সেই মিলনস্থলে। 'তদ্দিগুণং তদ্দিগুণাহং' বলতে আমি তাঁর (শ্রমণ গৌতমের) প্রদর্শিত ঋদ্ধি-প্রাতিহার্যের চেয়ে দ্বিগুণ দ্বিগুণ ঋদ্ধি প্রদর্শন করব। ভগবানের সাথে প্রাতিহার্য প্রদর্শনে নিজের অসমর্থতার কথা জেনেও, 'উত্তম পুরুষের সাথে প্রতিদ্বন্দ্বিতা করলে অসমর্থ হলেও প্রশংসা লাভ হয়'—ইহা মনে করে সে এরূপ বলেছিল। নগরবাসীরাও তা শুনে ভাবল, 'অসমর্থ ব্যক্তি কখনো এভাবে গর্জন করে না; নিশ্চয়ই ইনিও একজন অর্হৎ হবেন।' এই ভেবে তারা তাকে প্রচুর পূজা-সৎকার করল।


16. Yenāhaṃ tenupasaṅkamīti ‘‘sunakkhatto kira pāthikaputto evaṃ vadatī’’ti assosi. Athassa hīnajjhāsayattā hīnadassanāya cittaṃ udapādi.

১৬. 'যেখানে আমি, সেখানে তিনি উপগত হলেন'—এর অর্থ হলো, সুনক্ষত্র শুনতে পেলেন যে পাথিকপুত্র নাকি এরূপ বলছেন। তখন তাঁর হীন মানসিকতার (নীচ স্বভাবের) কারণে সেই হীন ব্যক্তিকে দেখার জন্য তাঁর মনে ইচ্ছা জাগ্রত হলো।


So bhagavato vattaṃ katvā bhagavati gandhakuṭiṃ paviṭṭhe pāthikaputtassa santikaṃ gantvā pucchi ‘‘tumhe kira evarūpiṃ kathaṃ kathethā’’ti? ‘‘Āma, kathemā’’ti. Yadi evaṃ ‘‘mā bhāyittha vissatthā punappunaṃ evaṃ vadatha, ahaṃ samaṇassa gotamassa upaṭṭhāko, tassa visayaṃ vijānāmi, tumhehi saddhiṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ na sakkhissati, ahaṃ samaṇassa gotamassa kathetvā bhayaṃ uppādetvā taṃ aññato gahetvā gamissāmi, tumhe mā bhāyitthā’’ti taṃ assāsetvā bhagavato santikaṃ gato. Tena vuttaṃ ‘‘yenāhaṃ tenupasaṅkamī’’ti. Taṃ vācantiādīsu ‘‘ahaṃ abuddhova samāno buddhomhīti vicariṃ, abhūtaṃ me kathitaṃ nāhaṃ buddho’’ti vadanto taṃ vācaṃ pajahati nāma. Raho nisīditvā cintayamāno ‘‘ahaṃ ‘ettakaṃ kālaṃ abuddhova samāno buddhomhī’ti vicariṃ, ito dāni paṭṭhāya nāhaṃ buddho’’ti cintayanto taṃ cittaṃ pajahati nāma. ‘‘Ahaṃ ‘ettakaṃ kālaṃ abuddhova samāno buddhomhī’ti pāpakaṃ diṭṭhiṃ gahetvā vicariṃ, ito dāni paṭṭhāya imaṃ diṭṭhiṃ pajahāmī’’ti pajahanto taṃ diṭṭhiṃ paṭinissajjati nāma. Evaṃ akaronto pana taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvāti vuccati. Vipateyyāti bandhanā muttatālapakkaṃ viya gīvato pateyya, sattadhā vā pana phaleyya.

তিনি ভগবানের প্রতি कर्तव्य সম্পাদন করে, ভগবান গন্ধকুটিতে প্রবেশ করলে, পাথিকপুত্রের নিকটে গিয়ে জিজ্ঞাসা করলেন, 'আপনারা নাকি এরূপ কথা বলছেন?' সে বলল, 'হ্যাঁ, আমরা বলছি।' 'যদি তাই হয়, তবে ভয় পাবেন না, নির্ভয়ে বারবার এরূপ বলুন। আমি শ্রমণ গৌতমের উপস্থানকারী (সেবক), আমি তাঁর ক্ষমতা ও পরিধি জানি। তিনি আপনাদের সাথে প্রাতিহার্য প্রদর্শন করতে পারবেন না। আমি শ্রমণ গৌতমকে বুঝিয়ে তাঁর মনে ভয় সৃষ্টি করব এবং তাঁকে অন্য স্থানে নিয়ে যাব, আপনারা ভয় পাবেন না'—এভাবে তাকে আশ্বস্ত করে তিনি ভগবানের নিকটে ফিরে গেলেন। এই কারণেই বলা হয়েছে, 'যেখানে আমি, সেখানে তিনি উপগত হলেন।' 'সেই বাক্য' ইত্যাদি প্রসঙ্গে—'আমি বুদ্ধ না হয়েও নিজেকে বুদ্ধ বলে প্রচার করে বেড়িয়েছি, আমি মিথ্যা বলেছি, আমি বুদ্ধ নই'—এরূপ যে বলে, সে সেই বাক্য পরিত্যাগ করে। নির্জনে বসে চিন্তা করতে করতে যে ভাবে—'আমি এতদিন বুদ্ধ না হয়েও নিজেকে বুদ্ধ বলে প্রচার করে বেড়িয়েছি, আজ থেকে আমি আর বুদ্ধ নই'—এরূপ চিন্তাকারী সেই চিত্তকে পরিত্যাগ করে। 'আমি এতদিন বুদ্ধ না হয়েও নিজেকে বুদ্ধ মনে করে এই পাপদৃষ্টি (মিথ্যা দৃষ্টি) ধারণ করে ঘুরেছি, আজ থেকে আমি এই দৃষ্টি পরিত্যাগ করছি'—এভাবে যে বর্জন করে, সে সেই দৃষ্টিকে সম্পূর্ণরূপে ত্যাগ করে। কিন্তু যে এরূপ করে না, তাকে 'সেই বাক্য বর্জন না করে, সেই চিত্ত বর্জন না করে, সেই দৃষ্টি ত্যাগ না করে' বলা হয়। 'বিপতেয্য' বলতে বোঁটা থেকে খসে পড়া পাকা তালফলের মতো তার মাথা ঘাড় থেকে খসে পড়বে অথবা সাত টুকরো হয়ে ফেটে যাবে।


17. Rakkhatetanti rakkhatu etaṃ. Ekaṃsenāti nippariyāyena. Odhāritāti bhāsitā. Acelo ca, bhante, pāthikaputtoti evaṃ ekaṃsena bhagavato vācāya odhāritāya sace acelo pāthikaputto. Virūparūpenāti vigatarūpena vigacchitasabhāvena rūpena attano rūpaṃ pahāya adissamānena kāyena. Sīhabyagghādivasena vā vividharūpena sammukhībhāvaṃ āgaccheyya. Tadassa bhagavato musāti evaṃ sante bhagavato taṃ vacanaṃ musā bhaveyyāti musāvādena niggaṇhāti. Ṭhapetvā kira etaṃ na aññena bhagavā musāvādena niggahitapubboti.

১৭. 'রক্খতেতং' বলতে এটি রক্ষা করুক। 'একংসেন' বলতে নিশ্চিতভাবে বা স্পষ্টভাবে। 'ওধারিতা' বলতে কথিত বা ভাষিত। 'ভন্তে, অচেল পাথিকপুত্র যদি...'—এভাবে ভগবানের নিশ্চিত বাক্যের পর যদি অচেল পাথিকপুত্র নিজের স্বাভাবিক রূপ ত্যাগ করে ঋদ্ধিবলে অদৃশ্য শরীরে অথবা সিংহ, ব্যাঘ্র ইত্যাদির মতো নানারূপ ধারণ করে আপনার সম্মুখে উপস্থিত হয়, 'তবে তা ভগবানের মিথ্যা হবে'—এরূপ হলে ভগবানের সেই বাণী মিথ্যা প্রমাণিত হবে। এভাবে সে মিথ্যাচারের অপবাদ দিয়ে ভগবানকে খণ্ডন করতে চায়। এই সুনক্ষত্র ছাড়া অন্য কেউ কখনো ভগবানকে মিথ্যাচারের অপবাদে অভিযুক্ত করতে পারেনি।


18. Dvayagāminīti [Pg.10] sarūpena atthibhāvaṃ, atthena natthibhāvanti evaṃ dvayagāminī. Alikatucchanipphalavācāya etaṃ adhivacanaṃ.

১৮. 'দ্বয়গামিনী' বলতে যা বাহ্যিক রূপে বিদ্যমান কিন্তু প্রকৃত অর্থে অস্তিত্বহীন, এরূপ দ্বিবিধ অর্থ প্রকাশকারী বাক্য। এটি মিথ্যা, তুচ্ছ ও নিষ্ফল বাক্যেরই একটি প্রতিশব্দ।


19. Ajitopi nāma licchavīnaṃ senāpatīti so kira bhagavato upaṭṭhāko ahosi, so kālamakāsi. Athassa sarīrakiccaṃ katvā manussā pāthikaputtaṃ pucchiṃsu ‘‘kuhiṃ nibbatto senāpatī’’ti? So āha – ‘‘mahāniraye nibbatto’’ti. Idañca pana vatvā puna āha ‘‘tumhākaṃ senāpati mama santikaṃ āgamma ahaṃ tumhākaṃ vacanamakatvā samaṇassa gotamassa vādaṃ patiṭṭhapetvā niraye nibbattomhī’’ti paroditthāti. Tenupasaṅkami divāvihārāyāti ettha ‘‘pāṭihāriyakaraṇatthāyā’’ti kasmā na vadati? Abhāvā. Sammukhībhāvopi hissa tena saddhiṃ natthi, kuto pāṭihāriyakaraṇaṃ, tasmā tathā avatvā ‘‘divāvihārāyā’’ti āha.

১৯. 'লিচ্ছবিদের সেনাপতি অজিত'—তিনি নাকি ভগবানের উপাসক (সেবক) ছিলেন এবং তিনি মৃত্যুবরণ করেন। তাঁর অন্ত্যেষ্টিক্রিয়া সম্পন্ন করার পর মানুষ পাথিকপুত্রকে জিজ্ঞাসা করল, 'সেনাপতি কোথায় জন্মগ্রহণ করেছেন?' সে বলল, 'তিনি মহানিরয়ে (মহানরকে) জন্মগ্রহণ করেছেন।' এ কথা বলার পর সে আবার বলল, 'আপনাদের সেনাপতি আমার কাছে এসে কেঁদে কেঁদে বলেছেন—আমি আপনার কথা না শুনে শ্রমণ গৌতমের মতবাদ প্রতিষ্ঠা করেছিলাম, তাই এখন নরকে উৎপন্ন হয়েছি।' 'তাই তিনি দিবাবিহারের (দিনের বিশ্রামের) জন্য উপগত হলেন'—এখানে 'ঋদ্ধি-প্রাতিহার্য প্রদর্শনের জন্য' এ কথা কেন বলা হয়নি? কারণ তার কোনো অস্তিত্ব ছিল না। প্রকৃতপক্ষে, তাঁর সাথে পাথিকপুত্রের দেখাই হয়নি, তাহলে প্রাতিহার্য প্রদর্শন কীভাবে সম্ভব? তাই সে কথা না বলে তিনি 'দিবাবিহারের জন্য' বলেছেন।


Iddhipāṭihāriyakathāvaṇṇanā

ঋদ্ধি-প্রাতিহার্য কথার বর্ণনা সমাপ্ত।


20. Gahapatinecayikāti gahapati mahāsālā. Tesañhi mahādhanadhaññanicayo, tasmā ‘‘necayikā’’ti vuccanti. Anekasahassāti sahassehipi aparimāṇagaṇanā. Evaṃ mahatiṃ kira parisaṃ ṭhapetvā sunakkhattaṃ añño sannipātetuṃ samattho natthi. Teneva bhagavā ettakaṃ kālaṃ sunakkhattaṃ gahetvā vicari.

২০. 'গৃহপতি-নেচয়িকা' বলতে মহাসাল গৃহপতিদের (ধনী গৃহস্থদের) বোঝায়। যেহেতু তাঁদের প্রচুর ধনধান্য সঞ্চিত থাকে, তাই তাঁদের 'নেচয়িকা' বলা হয়। 'অনেকসহস্র' বলতে হাজার হাজার সংখ্যারও অতীত এক অপরিমেয় সংখ্যা। সুনক্ষত্র ছাড়া অন্য কারো পক্ষে এত বড় জনসমাবেশ ঘটানো সম্ভব ছিল না। এই কারণেই ভগবান এতদিন সুনক্ষত্রকে সাথে নিয়ে পরিভ্রমণ করেছিলেন।


21. Bhayanti cittutrāsabhayaṃ. Chambhitattanti sakalasarīracalanaṃ. Lomahaṃsoti lomānaṃ uddhaggabhāvo. So kira cintesi – ‘‘ahaṃ atimahantaṃ kathaṃ kathetvā sadevake loke aggapuggalena saddhiṃ paṭiviruddho, mayhaṃ kho panabbhantare arahattaṃ vā pāṭihāriyakaraṇahetu vā natthi, samaṇo pana gotamo pāṭihāriyaṃ karissati, athassa pāṭihāriyaṃ disvā mahājano ‘tvaṃ dāni pāṭihāriyaṃ kātuṃ asakkonto kasmā attano pamāṇamajānitvā loke aggapuggalena saddhiṃ paṭimallo hutvā gajjasī’ti kaṭṭhaleḍḍudaṇḍādīhi viheṭhessatī’’ti. Tenassa mahājanasannipātañceva tena bhagavato ca āgamanaṃ sutvā bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā udapādi. So tato dukkhā muccitukāmo tindukakhāṇukaparibbājakārāmaṃ agamāsi. Tamatthaṃ dassetuṃ atha kho bhagavātiādimāha[Pg.11]. Tattha upasaṅkamīti na kevalaṃ upasaṅkami, upasaṅkamitvā pana dūraṃ aḍḍhayojanantaraṃ paribbājakārāmaṃ paviṭṭho. Tatthapi cittassādaṃ alabhamāno antantena āvijjhitvā ārāmapaccante ekaṃ gahanaṭṭhānaṃ upadhāretvā pāsāṇaphalake nisīdi. Atha bhagavā cintesi – ‘‘sace ayaṃ bālo kassacideva kathaṃ gahetvā idhāgaccheyya, mā nassatu bālo’’ti ‘‘nisinnapāsāṇaphalakaṃ tassa sarīre allīnaṃ hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Saha adhiṭṭhānacittena taṃ tassa sarīre allīyi. So mahāaddubandhanabaddho viya chinnapādo viya ca ahosi.

২১. 'ভয়' বলতে মনের ত্রাসজনিত ভয়। 'চম্ভিতত্ত' বলতে সমস্ত শরীর কেঁপে ওঠা। 'লোমহংস' বলতে লোম খাড়া হওয়া। সে নাকি চিন্তা করেছিল—'আমি অনেক বড় বড় কথা বলে দেব-মনুষ্যসহ জগতের শ্রেষ্ঠ পুরুষের সাথে শত্রুতা করেছি। কিন্তু আমার ভেতরে অর্হত্ত্ব বা ঋদ্ধি-প্রাতিহার্য প্রদর্শনের কোনো কারণ (ধ্যান-অভিজ্ঞা) নেই। অন্যদিকে শ্রমণ গৌতম প্রাতিহার্য প্রদর্শন করবেন। তখন তাঁর প্রাতিহার্য দেখে জনতা বলবে—তুই নিজে প্রাতিহার্য দেখাতে পারিস না, তাহলে নিজের সীমা না জেনে কেন জগতের শ্রেষ্ঠ পুরুষের সাথে প্রতিদ্বন্দ্বী হয়ে গর্জন করছিলি? এই বলে তারা আমাকে লাঠি, মাটির ঢেলা ও অস্ত্রাদি দিয়ে আঘাত করবে।' এই কারণে, বিপুল জনসমাবেশ এবং তাদের সাথে ভগবানের আগমনের কথা শুনে তার মনে ভয়, কম্পন ও রোমাঞ্চের সৃষ্টি হলো। সে সেই দুঃখ থেকে মুক্তি পাওয়ার আশায় তিন্দুকখাণুক পরিব্রাজক আরামে চলে গেল। এই বিষয়টি দেখানোর জন্য 'অথ খো ভগবা' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে 'উপগত হলেন' বলতে কেবল উপগত হওয়াই নয়, বরং উপগত হয়ে অর্ধেক যোজন দূরের পরিব্রাজক আরামে প্রবেশ করলেন। সেখানেও মনের শান্তি না পেয়ে সে আরামের সীমানা ধরে ঘুরে বেড়াল এবং আরামের এক প্রান্তে একটি ঝোপঝাড়পূর্ণ স্থান দেখে সেখানে একটি পাথরের আসনে বসল। তখন ভগবান চিন্তা করলেন—'যদি এই মূর্খ ব্যক্তি কারো (যেমন সুনক্ষত্রের) কথা শুনে এখানে আসে, তবে এই মূর্খ যেন ধ্বংস না হয়ে যায়।' তিনি অধিষ্ঠান করলেন—'সে যে পাথরের আসনে বসে আছে, তা যেন তার শরীরের সাথে লেগে যায়।' ভগবানের অধিষ্ঠান-চিত্তের সাথে সাথেই সেই পাথরটি তার শরীরের সাথে লেগে গেল। সে যেন এক বিশাল বন্ধনে আবদ্ধ অথবা পা কেটে ফেলা মানুষের মতো নিশ্চল হয়ে পড়ল।


Assosīti ito cito ca pāthikaputtaṃ pariyesamānā parisā tassa anupadaṃ gantvā nisinnaṭṭhānaṃ ñatvā āgatena aññatarena purisena ‘‘tumhe kaṃ pariyesathā’’ti vutte pāthikaputtanti. So ‘‘tindukakhāṇukaparibbājakārāme nisinno’’ti vuttavacanena assosi.

'শুনতে পেলেন' বলতে—পাথিকপুত্রকে এদিক-ওদিক খুঁজতে থাকা জনতা তার পদচিহ্ন অনুসরণ করে তার বসার স্থান জানতে পারল। সেখানে উপস্থিত অন্য এক ব্যক্তি যখন জিজ্ঞাসা করল, 'আপনারা কাকে খুঁজছেন?' তখন তারা বলল, 'পাথিকপুত্রকে।' তখন সে জানতে পারল এবং বলল, 'তিনি তিন্দুকখাণুক পরিব্রাজক আরামে বসে আছেন'—এই কথার মাধ্যমে সে শুনতে পেল।


22. Saṃsappatīti osīdati. Tattheva sañcarati. Pāvaḷā vuccati ānisadaṭṭhikā.

২২. 'সংসপ্পতি' বলতে বসে পড়া বা বসে বসে নড়াচড়া করা। সে সেখানেই বসে বসে নড়াচড়া করছিল। 'পাবলা' বলতে নিতম্বের হাড়কে (শ্রোণি-অস্থি) বোঝায়।


23. Parābhūtarūpoti parājitarūpo, vinaṭṭharūpo vā.

২৩. 'পরাভূতরূপ' বলতে পরাজিত ব্যক্তির মতো অথবা শ্রীহীন বা যশোহীন ব্যক্তির মতো।


25. Goyugehīti goyuttehi satamattehi vā sahassamattehi vā yugehi. Āviñcheyyāmāti ākaḍḍheyyāma. Chijjeyyunti chindeyyuṃ. Pāthikaputto vā bandhaṭṭhāne chijjeyya.

২৫. 'গোযুগ' বলতে একশত বা একসহস্র বলদ জোড়া জোয়াল। 'আবিঞ্চেয্যাম' বলতে আমরা টেনে আনব। 'ছিজ্জেয্যুং' বলতে ছিঁড়ে যাবে। হয় বাঁধনগুলো ছিঁড়ে যাবে, না হয় যেখানে বাঁধা হয়েছে সেই স্থানে পাথিকপুত্রের শরীরই দ্বিখণ্ডিত হয়ে যাবে।


26. Dārupattikantevāsīti dārupattikassa antevāsī. Tassa kira etadahosi ‘‘tiṭṭhatu tāva pāṭihāriyaṃ, samaṇo gotamo ‘acelo pāthikaputto āsanāpi na vuṭṭhahissatī’ti āha. Handāhaṃ gantvā yena kenaci upāyena taṃ āsanā vuṭṭhāpemi. Ettāvatā ca samaṇassa gotamassa parājayo bhavissatī’’ti. Tasmā evamāha.

২৬. 'দারুপত্তিকান্তেবাসী' বলতে কাঠের পাত্র বহনকারী পরিব্রাজকের শিষ্য। সে নাকি চিন্তা করেছিল—'ঋদ্ধি-প্রাতিহার্য প্রদর্শন আপাতত থাকুক। শ্রমণ গৌতম বলেছেন—অচেল পাথিকপুত্র আসন থেকেও উঠতে পারবে না। আচ্ছা, আমি গিয়ে যেকোনো উপায়ে তাকে আসন থেকে উঠিয়ে দিই। কেবল এটুকু করলেই শ্রমণ গৌতমের পরাজয় নিশ্চিত হবে।' এই কারণে সে এরূপ বলেছিল।


27. Sīhassāti cattāro sīhā tiṇasīho ca kāḷasīho ca paṇḍusīho ca kesarasīho ca. Tesaṃ catunnaṃ sīhānaṃ kesarasīho aggataṃ gato, so idhādhippeto. Migaraññoti sabbacatuppadānaṃ rañño. Āsayanti nivāsaṃ. Sīhanādanti abhītanādaṃ. Gocarāya [Pg.12] pakkameyyanti āhāratthāya pakkameyyaṃ. Varaṃ varanti uttamuttamaṃ, thūlaṃ thūlanti attho. Mudumaṃsānīti mudūni maṃsāni. ‘‘Madhumaṃsānī’’tipi pāṭho, madhuramaṃsānīti attho. Ajjhupeyyanti upagaccheyyaṃ. Sīhanādaṃ naditvāti ye dubbalā pāṇā, te palāyantūti attano sūrabhāvasannissitena kāruññena naditvā.

২৭. 'সিংহের' বলতে চার প্রকার সিংহ রয়েছে—তৃণসিংহ, কালসিংহ, পাণ্ডুসিংহ এবং কেশরসিংহ। এই চার প্রকার সিংহের মধ্যে কেশরসিংহ সর্বশ্রেষ্ঠ এবং এখানে তাকেই বোঝানো হয়েছে। 'মিগরণ্ঞো' বলতে সমস্ত চতুষ্পদ জন্তুর রাজা। 'আশয়' বলতে বাসস্থান। 'সিংহনাদ' বলতে নির্ভীক গর্জন। 'গোচরায় পক্কমেয্য' বলতে খাদ্যের সন্ধানে বের হওয়া। 'বরং বরং' বলতে সর্বোত্তম ও সবচেয়ে পুষ্টিকর মাংস। 'মুদুমংসানি' বলতে নরম মাংস। 'মধুমংসানি' রূপেও পাঠান্তর রয়েছে, যার অর্থ সুমিষ্ট মাংস। 'অজ্ঝুপেয্য' বলতে ভক্ষণ করতে যাওয়া বা কাছে যাওয়া। 'সিংহনাদং নদিত্বা' বলতে নিজের বীরত্বপূর্ণ স্বভাবসুলভ করুণাবশত গর্জন করে—'দুর্বল প্রাণীরা পালিয়ে যাক'—এই ভেবে গর্জন করা।


28. Vighāsasaṃvaḍḍhoti vighāsena saṃvaḍḍho, vighāsaṃ bhakkhitā tirittamaṃsaṃ khāditvā vaḍḍhito. Dittoti dappito thūlasarīro. Balavāti balasampanno. Etadahosīti kasmā ahosi? Asmimānadosena.

২৮. 'বিঘাসসংবঢ্ঢ' বলতে উচ্ছিষ্ট খেয়ে বড় হওয়া, অর্থাৎ অন্যের শিকারের অবশিষ্ট মাংস খেয়ে পুষ্ট হওয়া। 'দিত্ত' বলতে দর্পিত বা স্থূলকায়। 'বলবান' বলতে বলশালী বা শক্তিমান। 'তার মনে এরূপ চিন্তা হলো'—কেন এমন হলো? অহংকার বা আত্মগর্বের (অস্মিমান) দোষের কারণে।


Tatrāyaṃ anupubbikathā – ekadivasaṃ kira so sīho gocarato nivattamāno taṃ siṅgālaṃ bhayena palāyamānaṃ disvā kāruññajāto hutvā ‘‘vayasa, mā bhāyi, tiṭṭha ko nāma tva’’nti āha. Jambuko nāmāhaṃ sāmīti. Vayasa, jambuka, ito paṭṭhāya maṃ upaṭṭhātuṃ sakkhissasīti. Upaṭṭhahissāmīti. So tato paṭṭhāya upaṭṭhāti. Sīho gocarato āgacchanto mahantaṃ mahantaṃ maṃsakhaṇḍaṃ āharati. So taṃ khāditvā avidūre pāsāṇapiṭṭhe vasati. So katipāhaccayeneva thūlasarīro mahākhandho jāto. Atha naṃ sīho avoca – ‘‘vayasa, jambuka, mama vijambhanakāle avidūre ṭhatvā ‘viroca sāmī’ti vattuṃ sakkhissasī’’ti. Sakkomi sāmīti. So tassa vijambhanakāle tathā karoti. Tena sīhassa atireko asmimāno hoti.

এই বিষয়ে আনুপূর্বিক কাহিনীটি এরূপ—একদিন সেই সিংহ শিকারের স্থান থেকে ফিরে আসার সময় সেই শৃগালকে ভয়ে পালিয়ে যেতে দেখে তার প্রতি দয়াপরবশ হয়ে বলল, 'বন্ধু, ভয় পেও না, দাঁড়াও। তোমার নাম কী?' সে বলল, 'প্রভু, আমার নাম জম্বুক।' সিংহ বলল, 'বন্ধু জম্বুক, আজ থেকে তুমি কি আমার সেবা করতে পারবে?' সে বলল, 'হ্যাঁ প্রভু, আমি আপনার সেবা করব।' তখন থেকে সে সিংহের সেবা করতে লাগল। সিংহ শিকার থেকে ফেরার সময় বড় বড় মাংসের টুকরো নিয়ে আসত। সে তা খেয়ে কাছেই একটি পাথরের ওপর বাস করত। কিছুদিনের মধ্যেই সে স্থূলকায় ও পুষ্ট ঘাড়বিশিষ্ট হয়ে উঠল। তখন সিংহ তাকে বলল, 'বন্ধু জম্বুক, আমি যখন হাই তুলব বা শরীর প্রসারিত করব, তখন তুমি কাছে দাঁড়িয়ে বলতে পারবে কি—প্রভু, আপনি শোভা পাচ্ছেন!' সে বলল, 'পারব প্রভু।' সে সিংহের শরীর প্রসারণের সময় তেমনই করত। এর ফলে সিংহের চেয়েও তার মনে অতিরিক্ত অহংকার (অস্মিমান) জাগ্রত হলো।


Athekadivasaṃ jarasiṅgālo udakasoṇḍiyaṃ pānīyaṃ pivanto attano chāyaṃ olokento addasa attano thūlasarīratañceva mahākhandhatañca. Disvā ‘jarasiṅgālosmī’ti manaṃ akatvā ‘‘ahampi sīho jāto’’ti maññi. Tato attanāva attānaṃ etadavoca – ‘‘vayasa, jambuka, yuttaṃ nāma tava iminā attabhāvena parassa ucchiṭṭhamaṃsaṃ khādituṃ, kiṃ tvaṃ puriso na hosi, sīhassāpi cattāro pādā dve dāṭhā dve kaṇṇā ekaṃ naṅguṭṭhaṃ, tavapi sabbaṃ tatheva, kevalaṃ tava kesarabhāramattameva natthī’’ti. Tassevaṃ cintayato asmimāno vaḍḍhi. Athassa tena asmimānadosena etaṃ ‘‘ko cāha’’ntiādi maññitamahosi. Tattha ko cāhanti ahaṃ ko, sīho migarājā ko, na me ñāti, na sāmiko, kimahaṃ [Pg.13] tassa nipaccakāraṃ karomīti adhippāyo. Siṅgālakaṃyevāti siṅgālaravameva. Bheraṇḍakaṃyevāti appiyaamanāpasaddameva. Ke ca chave siṅgāleti ko ca lāmako siṅgālo. Ke pana sīhanādeti ko pana sīhanādo siṅgālassa ca sīhanādassa ca ko sambandhoti adhippāyo. Sugatāpadānesūti sugatalakkhaṇesu. Sugatassa sāsanasambhūtāsu tīsu sikkhāsu. Kathaṃ panesa tattha jīvati? Etassa hi cattāro paccaye dadamānā sīlādiguṇasampannānaṃ sambuddhānaṃ demāti denti, tena esa abuddho samāno buddhānaṃ niyāmitapaccaye paribhuñjanto sugatāpadānesu jīvati nāma. Sugatātirittānīti tesaṃ kira bhojanāni dadamānā buddhānañca buddhasāvakānañca datvā pacchā avasesaṃ sāyanhasamaye denti. Evamesa sugatātirittāni bhuñjati nāma. Tathāgateti tathāgataṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ āsādetabbaṃ ghaṭṭayitabbaṃ. Atha vā ‘‘tathāgate’’tiādīni upayogabahuvacanāneva. Āsādetabbanti idampi bahuvacanameva ekavacanaṃ viya vuttaṃ. Āsādanāti ahaṃ buddhena saddhiṃ pāṭihāriyaṃ karissāmīti ghaṭṭanā.

অতঃপর একদিন এক বৃদ্ধ শৃগাল জলাশয়ে জল পান করার সময় নিজের ছায়া দেখে নিজের স্থূল শরীর ও বিশাল ঘাড় দেখতে পেল। তা দেখে সে 'আমি বৃদ্ধ শৃগাল'—এরূপ মনে না করে ভাবল, "আমিও সিংহ হয়ে গেছি।" তারপর সে নিজেই নিজেকে এই কথা বলল— "হে বন্ধু জম্বুক! তোমার এই শরীরের পক্ষে অন্যের উচ্ছিষ্ট মাংস খাওয়া কি উচিত? তুমি কি পুরুষ নও? সিংহেরও চারটি পা, দুটি দাঁত, দুটি কান এবং একটি লেজ আছে; তোমারও সবকিছু তেমনই আছে। কেবল তোমার কেশরভারটুকুই নেই।" তার এভাবে চিন্তা করার ফলে অহংকার (অস্মিমান) বৃদ্ধি পেল। অতঃপর সেই অহংকারজনিত দোষের কারণে তার মনে "আমি কে" ইত্যাদি চিন্তা উৎপন্ন হলো। সেখানে "কো চাহং" (আমি কে) বলতে— "আমি কে, আর পশুরাজ সিংহ-ই বা কে? সে আমার আত্মীয়ও নয়, প্রভুও নয়; কেন আমি তাকে সম্মান প্রদর্শন করব?"—এটাই অভিপ্রায়। "শৃগালকংযেব" বলতে শৃগালের ডাককেই বোঝায়। "ভেরণ্ডকংযেব" বলতে অপ্রিয় ও অমনোজ্ঞ শব্দকেই বোঝায়। "কে চ ছবে শৃগালে" বলতে নিকৃষ্ট শৃগাল কে। "কে পন সিংহনাদে" বলতে সিংহনাদই বা কী, আর শৃগালের সাথে সিংহনাদের কী-ই বা সম্পর্ক—এটাই অভিপ্রায়। "সুগতাপদানেসু" বলতে সুগতের লক্ষণসমূহে; সুগতের শাসনোৎপন্ন ত্রিসিক্ষায়। কিন্তু সে সেখানে কীভাবে জীবনধারণ করে? কারণ, তাকে চার প্রত্যয় দানকারী ব্যক্তিরা "শীল আদি গুণসম্পন্ন সম্যকসম্বুদ্ধদের দান করছি" এই মনে করে দান করে; তাই সে নিজে বুদ্ধ না হয়েও বুদ্ধদের উদ্দেশ্যে নিবেদিত প্রত্যয়সমূহ ভোগ করে সুগতের শাসনোৎপন্ন ত্রিসিক্ষায় জীবনধারণ করে। "সুগতাতিরিত্তানি" বলতে—তারা নাকি ভোজন দান করার সময় বুদ্ধ ও বুদ্ধশ্রাবকদের দান করার পর অবশিষ্ট অংশ অপরাহ্নে বা সন্ধ্যায় দান করে। এভাবে সে সুগতের উচ্ছিষ্ট বা অবশিষ্ট ভোজন করে। "তথাগতে" বলতে তথাগত, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে আক্রমণ বা আঘাত করা। অথবা, "তথাগতে" ইত্যাদি পদগুলো দ্বিতীয় বহুবচনান্ত পদ। "আসা দেতব্বং" পদটিও বহুবচনান্ত, যা একবচনের মতো বলা হয়েছে। "আসাধন" বলতে—"আমি বুদ্ধের সাথে প্রাতিহার্য প্রদর্শন করব"—এইরূপ আক্রমণ বা স্পর্ধা।


29. Samekkhiyānāti samekkhitvā, maññitvāti attho. Amaññīti puna amaññittha kotthūti siṅgālo.

২৯. "সমেক্খিয়ানা" বলতে সম্যকভাবে দেখে বা বিবেচনা করে, অর্থাৎ মনে করে। "অমাঞ্ঞি" বলতে পুনরায় মনে করল। "কোত্থু" বলতে শৃগাল।


30. Attānaṃ vighāse samekkhiyāti soṇḍiyaṃ ucchiṭṭhodake thūlaṃ attabhāvaṃ disvā. Yāva attānaṃ na passatīti yāva ahaṃ sīhavighāsasaṃvaḍḍhitako jarasiṅgāloti evaṃ yathābhūtaṃ attānaṃ na passati. Byagghoti maññatīti sīhohamasmīti maññati, sīhena vā samānabalo byagghoyeva ahanti maññati.

৩০. "অত্তানং বিঘাসে সমেক্খিয়া" বলতে জলাশয়ের উচ্ছিষ্ট জলে নিজের স্থূল শরীর দেখে। "যাব অত্তানং ন পস্সতি" বলতে যতক্ষণ পর্যন্ত "আমি সিংহের উচ্ছিষ্ট খেয়ে বড় হওয়া এক বৃদ্ধ শৃগাল"—এভাবে নিজেকে যথাতথভাবে দেখতে না পায়। "ব্যগ্ঘোতি মঞ্ঞতি" বলতে "আমি সিংহ"—এরূপ মনে করে, অথবা "আমি সিংহের সমান বলশালী ব্যাঘ্র"—এরূপ মনে করে।


31. Bhutvāna bheketi āvāṭamaṇḍūke khāditvā. Khalamūsikāyoti khalesu mūsikāyo ca khāditvā. Kaṭasīsu khittāni ca koṇapānīti susānesu chaḍḍitakuṇapāni ca khāditvā. Mahāvaneti mahante vanasmiṃ. Suññavaneti tucchavane. Vivaḍḍhoti vaḍḍhito. Tatheva so siṅgālakaṃ anadīti evaṃ saṃvaḍḍhopi migarājāhamasmīti maññitvāpi yathā pubbe dubbalasiṅgālakāle, tatheva so siṅgālaravaṃyeva aravīti[Pg.14]. Imāyapi gāthāya bhekādīni bhutvā vaḍḍhitasiṅgālo viya lābhasakkāragiddho tvanti pāthikaputtameva ghaṭṭesi.

৩১. "ভুত্বান ভেকে" বলতে গর্তের ব্যাঙ খেয়ে। "খলমূসিকায়ো" বলতে খামারের ইঁদুর খেয়ে। "কটসীসু খিত্তানি চ কোণপানি" বলতে শ্মশানে ফেলে দেওয়া মৃতদেহ বা শবদেহ খেয়ে। "মহাবনে" বলতে বিশাল বনে। "সুঞ্ঞবনে" বলতে নির্জন বা শূন্য বনে। "বিবড্ঢো" বলতে বর্ধিত বা বড় হওয়া। "তথেব সো সিঙাল কং অনদি" বলতে এভাবে বড় হয়েও এবং "আমি পশুরাজ সিংহ"—এরূপ মনে করলেও, পূর্বে দুর্বল শৃগাল থাকার সময়ের মতোই সে শৃগালের ডাকই ডেকেছিল। এই গাথার দ্বারাও, ব্যাঙ ইত্যাদি খেয়ে বড় হওয়া শৃগালের মতো লাভ ও সৎকারে লোভী তুমি—এভাবে পাথিকপুত্রকেই আক্রমণ বা তিরস্কার করা হয়েছে।


Nāgehīti hatthīhi. Mahābandhanāti mahatā kilesabandhanā mocetvā. Mahāviduggāti mahāviduggaṃ nāma cattāro oghā. Tato uddharitvā nibbānathale patiṭṭhapetvā.

"নাগেহি" বলতে হস্তীসমূহের দ্বারা। "মহাবন্ধনা" বলতে মহৎ ক্লেশবন্ধন (তৃষ্ণা বা সংযোজন রূপ বন্ধন) থেকে মুক্ত করে। "মহাবিদুগ্গা" বলতে মহাদুর্গম স্থান, যা হলো চার ওঘ (বন্যা)। সেখান থেকে উদ্ধার করে নির্বাণরূপ স্থলে বা ভূমিতে প্রতিষ্ঠিত করে।


Aggaññapaññattikathāvaṇṇanā

অজ্ঞঞ্ঞ-পঞ্ঞত্তি-কথা-বণ্ণনা (শ্রেষ্ঠত্ব প্রজ্ঞপ্তি কথার ব্যাখ্যা)।


36. Iti ‘‘bhagavā ettakena kathāmaggena pāṭihāriyaṃ na karotī’’ti padassa anusandhiṃ dassetvā idāni ‘‘na aggaññaṃ paññāpetī’’ti imassa anusandhiṃ dassento aggaññañcāhanti desanaṃ ārabhi. Tattha aggaññañcāhanti ahaṃ, bhaggava, aggaññañca pajānāmi lokuppatticariyavaṃsañca. Tañca pajānāmīti na kevalaṃ aggaññameva, tañca aggaññaṃ pajānāmi. Tato ca uttaritaraṃ sīlasamādhito paṭṭhāya yāva sabbaññutaññāṇā pajānāmi. Tañca pajānaṃ na parāmasāmīti tañca pajānantopi ahaṃ idaṃ nāma pajānāmīti taṇhādiṭṭhimānavasena na parāmasāmi. Natthi tathāgatassa parāmāsoti dīpeti. Paccattaññeva nibbuti viditāti attanāyeva attani kilesanibbānaṃ viditaṃ. Yadabhijānaṃ tathāgatoti yaṃ kilesanibbānaṃ jānanto tathāgato. No anayaṃ āpajjatīti aviditanibbānā titthiyā viya anayaṃ dukkhaṃ byasanaṃ nāpajjati.

৩৬. এভাবে ভগবান এই পরিমাণ কথাপ্রবাহের দ্বারা "প্রাতিহার্য প্রদর্শন করেন না" পদের অনুসন্ধি (যোগসূত্র) প্রদর্শন করে, এখন "শ্রেষ্ঠত্ব প্রজ্ঞাপন করেন না" পদের অনুসন্ধি প্রদর্শনের জন্য "অজ্ঞঞ্ঞঞ্চাহং" (আমি শ্রেষ্ঠত্বও জানি) দেশনা আরম্ভ করলেন। সেখানে "অজ্ঞঞ্ঞঞ্চাহং" বলতে—হে ভর্গব, আমি শ্রেষ্ঠত্বও (জগতের আদি প্রজ্ঞপ্তি) জানি এবং জগতের উৎপত্তি ও বংশধারাও জানি। "তঞ্চ পজানামি" বলতে—কেবল শ্রেষ্ঠত্বই নয়, সেই শ্রেষ্ঠত্বকেও আমি জানি। এবং তা থেকে আরও উত্তরোত্তর শ্রেষ্ঠ শীল ও সমাধি থেকে শুরু করে সর্বজ্ঞতা জ্ঞান পর্যন্ত আমি জানি। "তঞ্চ পজানং ন পরামসামি" বলতে—তা জেনেও আমি "আমি এই ধর্ম জানি"—এভাবে তৃষ্ণা, দৃষ্টি ও মানের বশবর্তী হয়ে তা আঁকড়ে ধরি না বা অপব্যবহার করি না। তথাগতের কোনো আসক্তি বা অপব্যবহার নেই—এটাই প্রকাশ করে। "পচ্চত্তঞ্ঞেব নিব্বুতি বিদিতা" বলতে—নিজের দ্বারাই নিজের মধ্যে ক্লেশ-নির্বাণ বিদিত বা অনুভূত হয়েছে। "যদভিজানং তথাগতো" বলতে—যে ক্লেশ-নির্বাণ তথাগত জানেন। "নো অনয়ং আপজ্জতি" বলতে—নির্বাণ না জানা তীর্থিকদের মতো অনয়, দুঃখ বা বিনাশ প্রাপ্ত হন না।


37. Idāni yaṃ taṃ titthiyā aggaññaṃ paññapenti, taṃ dassento santi bhaggavātiādimāha. Tattha issarakuttaṃ brahmakuttanti issarakataṃ brahmakataṃ, issaranimmitaṃ brahmanimmitanti attho. Brahmā eva hi ettha ādhipaccabhāvena issaroti veditabbo. Ācariyakanti ācariyabhāvaṃ ācariyavādaṃ. Tattha ācariyavādo aggaññaṃ. Aggaññaṃ pana ettha desitanti katvā so aggaññaṃ tveva vutto. Kathaṃ vihitakanti kena vihitaṃ kinti vihitaṃ. Sesaṃ brahmajāle vitthāritanayeneva veditabbaṃ.

৩৭. এখন তীর্থিকেরা যে শ্রেষ্ঠত্ব প্রজ্ঞাপন করে, তা দেখানোর জন্য "সন্তি ভগ্গব" ইত্যাদি বললেন। সেখানে "ইস্সরকুত্তং ব্রহ্মকুত্তং" বলতে ঈশ্বর-কৃত ও ব্রহ্ম-কৃত, অর্থাৎ ঈশ্বর-নির্মিত ও ব্রহ্ম-নির্মিত। ব্রহ্মাকেই এখানে আধিপত্যের কারণে "ঈশ্বর" বলে জানতে হবে। "আচরিয়কং" বলতে আচার্যভাব বা আচার্যবাদ (আচার্যের মতবাদ)। সেখানে আচার্যবাদই হলো শ্রেষ্ঠত্ব (আদি প্রজ্ঞপ্তি)। কিন্তু এখানে শ্রেষ্ঠত্ব দেশনা করা হয়েছে বিধায় তাকে "শ্রেষ্ঠত্ব" (অজ্ঞঞ্ঞ) বলা হয়েছে। "কথং বিহিতকং" বলতে কার দ্বারা কীভাবে বিধান বা সৃষ্টি করা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ ব্রহ্মজাল সূত্রে বিস্তারিত বর্ণিত নিয়মে জানতে হবে।


41. Khiḍḍāpadosikanti khiḍḍāpadosikamūlaṃ.

৪১. "খিড্ডাপদোসিকং" বলতে ক্রীড়াপ্রদোষিক-মূলক (ক্রীড়ামোদ ও প্রমোদজনিত পতন)।


47. Asatāti [Pg.15] avijjamānena, asaṃvijjamānaṭṭhenāti attho. Tucchāti tucchena antosāravirahitena. Musāti musāvādena. Abhūtenāti bhūtatthavirahitena. Abbhācikkhantīti abhiācikkhanti. Viparītoti viparītasañño viparītacitto. Bhikkhavo cāti na kevalaṃ samaṇo gotamoyeva, ye ca assa anusiṭṭhiṃ karonti, te bhikkhū ca viparītā. Atha yaṃ sandhāya viparītoti vadanti, taṃ dassetuṃ samaṇo gotamotiādi vuttaṃ. Subhaṃ vimokkhanti vaṇṇakasiṇaṃ. Asubhantvevāti subhañca asubhañca sabbaṃ asubhanti evaṃ pajānāti. Subhantveva tasmiṃ samayeti subhanti eva ca tasmiṃ samaye pajānāti, na asubhaṃ. Bhikkhavo cāti ye te evaṃ vadanti, tesaṃ bhikkhavo ca antevāsikasamaṇā viparītā. Pahotīti samattho paṭibalo.

৪৭. "অসতা" বলতে অবিদ্যমান বা অসত্যের দ্বারা, অর্থাৎ অস্তিত্বহীন অর্থে। "তুচ্ছা" বলতে তুচ্ছ বা অন্তঃসারশূন্যতার দ্বারা। "মুসা" বলতে মিথ্যাবাদের দ্বারা। "অভੂতেন" বলতে সত্যবর্জিত বা অলীক বিষয়ের দ্বারা। "অब्ভাচিক্খন্তি" বলতে অপবাদ দেয় বা অভিযুক্ত করে। "বিপরীতো" বলতে বিপরীত সংজ্ঞা ও বিপরীত চিত্তযুক্ত। "ভিক্খবো চ" বলতে কেবল শ্রমণ গৌতমই নন, যারা তাঁর অনুশাসন পালন করেন, সেই ভিক্ষুগণও বিপরীত চিত্তযুক্ত। অতঃপর যাকে লক্ষ্য করে "বিপরীত" বলা হয়েছে, তা দেখানোর জন্য "শ্রমণ গৌতম" ইত্যাদি বলা হয়েছে। "শুভং বিমোক্খং" বলতে বর্ণকসিণ (বা শুভ বিমোক্ষ)। "অশুভন্ত্বেব" বলতে শুভ ও অশুভ সবকিছুকেই অশুভ বলে প্রজ্ঞাত হওয়া। "শুভন্ত্বেব তস্মিং সময়ে" বলতে সেই সময়ে কেবল শুভ বলেই প্রজ্ঞাত হওয়া, অশুভ নয়। "ভিক্খবো চ" বলতে যারা এভাবে বলেন, তাদের শিষ্য বা অনুসারী ভিক্ষুগণও বিপরীত চিত্তযুক্ত। "পহোতি" বলতে সমর্থ বা বলবান।


48. Dukkaraṃ khoti ayaṃ paribbājako yadidaṃ ‘‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante’’tiādimāha, taṃ sāṭheyyena kohaññena āha. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃ ettakaṃ dhammakathaṃ kathesi, tamahaṃ sutvāpi pabbajituṃ na sakkomi, mayā etassa sāsanaṃ paṭipannasadisena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti. Tato so sāṭheyyena kohaññena evamāha. Tenassa bhagavā mammaṃ ghaṭṭento viya ‘‘dukkaraṃ kho etaṃ, bhaggava tayā aññadiṭṭhikenā’’tiādimāha. Taṃ poṭṭhapādasutte vuttatthameva. Sādhukamanurakkhāti suṭṭhu anurakkha.

৪৮. "দুক্করং খো" বলতে এই পরিব্রাজক যে "ভন্তে, আমি এভাবে প্রসন্ন" ইত্যাদি বলেছিল, তা সে শঠতা ও কপটতার সাথে বলেছিল। তার মনে নাকি এরূপ হয়েছিল— "শ্রমণ গৌতম আমাকে এত ধর্মকথা শোনালেন, তা শুনেও আমি প্রব্রজ্যা গ্রহণ করতে পারছি না; আমার পক্ষে তাঁর শাসনের প্রতিপালনকারীর মতো আচরণ করাই উচিত।" অতঃপর সে শঠতা ও কপটতার সাথে এরূপ বলেছিল। সেই কারণে ভগবান তার মর্মস্থলে আঘাত করার মতো করে "হে ভর্গব, অন্য দৃষ্টিসম্পন্ন তোমার পক্ষে এটি অত্যন্ত দুষ্কর" ইত্যাদি বলেছিলেন। তা পোট্ঠপাদ সূত্রে বর্ণিত অর্থের মতোই। "সাধুকমনুরক্খা" বলতে ভালোভাবে রক্ষা করো।


Iti bhagavā pasādamattānurakkhaṇe paribbājakaṃ niyojesi. Sopi evaṃ mahantaṃ suttantaṃ sutvāpi nāsakkhi kilesakkhayaṃ kātuṃ. Desanā panassa āyatiṃ vāsanāya paccayo ahosi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

এভাবে ভগবান পরিব্রাজককে কেবল শ্রদ্ধাটুকু রক্ষা করার কাজে নিয়োজিত করলেন। সেও এরূপ মহৎ সূত্র শুনেও ক্লেশক্ষয় করতে সমর্থ হলো না। তবে এই দেশনা ভবিষ্যতে তার ক্লেশক্ষয়ের সংস্কারের (বাসনা) প্রত্যয় বা কারণ হয়েছিল। অবশিষ্ট অংশ সর্বত্র সহজবোধ্য বা স্পষ্ট।


Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

সুমঙ্গলবিলাসিনী নামক দীর্ঘনিকায়-অট্ঠকথা বা দীর্ঘনিকায়ের অট্ঠকথায়—


Pāthikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

পাথিক সূত্রের ব্যাখ্যা সমাপ্ত।


2. Udumbarikasuttavaṇṇanā

২. উদুম্বরিক সূত্রের ব্যাখ্যা।


Nigrodhaparibbājakavatthuvaṇṇanā

নিগ্রোধ পরিব্রাজক কাহিনীর ব্যাখ্যা।


49. Evaṃ [Pg.16] me sutanti udumbarikasuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – paribbājakoti channaparibbājako. Udumbarikāya paribbājakārāmeti udumbarikāya deviyā santake paribbājakārāme. Sandhānoti tassa nāmaṃ. Ayaṃ pana mahānubhāvo parivāretvā vicarantānaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ aggapuriso anāgāmī bhagavatā mahāparisamajjhe evaṃ saṃvaṇṇito –

৪৯. "এবম্মে সুতং" বলতে উদুম্বরিক সূত্র। সেখানে পদের ক্রমানুযায়ী ব্যাখ্যা নিম্নরূপ— "পরিব্বাজকো" বলতে পরিহিত বস্ত্র পরিহিত পরিব্রাজক। "উদুম্বরিকায় পরিব্বাজকারামে" বলতে উদুম্বরিকা নামক দেবীর (বা রাণীর) মালিকানাধীন পরিব্রাজক আরামে। "সন্ধানো" হলো তাঁর নাম। এই মহানুভব ব্যক্তি পাঁচশত উপাসকের পরিবেষ্টিত হয়ে বিচরণকারী উপাসকদের মধ্যে অগ্রগণ্য পুরুষ এবং অনাগামী ছিলেন, যাঁকে ভগবান মহাসভার মধ্যে এভাবে প্রশংসা করেছিলেন—


‘‘Chahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato sandhāno gahapati tathāgate niṭṭhaṅgato saddhamme iriyati. Katamehi chahi? Buddhe aveccappasādena dhamme aveccappasādena saṅghe aveccappasādena ariyena sīlena ariyena ñāṇena ariyāya vimuttiyā. Imehi kho, bhikkhave, chahi aṅgehi samannāgato sandhāno gahapati tathāgate niṭṭhaṅgato saddhamme iriyatī’’ti (a. ni. 6.120-139).

"হে ভিক্ষুগণ, sechsটি অঙ্গে সমন্বিত হয়ে সন্ধান গৃহপতি তথাগতের প্রতি অচলা শ্রদ্ধা ও বিশ্বাস স্থাপন করে সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত আছেন। কোন ছয়টি অঙ্গের দ্বারা? বুদ্ধের প্রতি অচল প্রসন্নতা (অচলা শ্রদ্ধা), ধর্মের প্রতি অচল প্রসন্নতা, সঙ্ঘের প্রতি অচল প্রসন্নতা, আর্য শীল, আর্য জ্ঞান এবং আর্য বিমুক্তির দ্বারা। হে ভিক্ষুগণ, এই ছয়টি অঙ্গে সমন্বিত হয়ে সন্ধান গৃহপতি তথাগতের প্রতি অচলা শ্রদ্ধা ও বিশ্বাস স্থাপন করে সদ্ধর্মে প্রতিষ্ঠিত আছেন।" (অঙ্গুত্তর নিকায়, ৬.১২০-১৩৯)


So pātoyeva uposathaṅgāni adhiṭṭhāya pubbaṇhasamaye buddhappamukhassa saṅghassa dānaṃ datvā bhikkhūsu vihāraṃ gatesu ghare khuddakamahallakānaṃ dārakānaṃ saddena ubbāḷho satthu santike ‘‘dhammaṃ sossāmī’’ti nikkhanto. Tena vuttaṃ divā divassa rājagahā nikkhamīti. Tattha divā divassāti divasassa divā nāma majjhanhātikkamo, tasmiṃ divasassāpi divābhūte atikkantamatte majjhanhike nikkhamīti attho. Paṭisallīnoti tato tato rūpādigocarato cittaṃ paṭisaṃharitvā nilīno jhānaratisevanāvasena ekībhāvaṃ gato. Manobhāvanīyānanti manavaḍḍhakānaṃ. Ye ca āvajjato manasikaroto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti unnamati vaḍḍhati.

তিনি খুব সকালেই উপোসথ অঙ্গসমূহ অধিষ্ঠান করে পূর্বাহ্নে বুদ্ধ প্রমুখ ভিক্ষুসঙ্ঘকে দান প্রদান করলেন। ভিক্ষুগণ বিহারে চলে যাওয়ার পর, ঘরে ছোট-বড় শিশুদের কোলাহলে অতিষ্ঠ হয়ে "আমি বুদ্ধের নিকট ধর্ম শ্রবণ করব"—এই মনে করে বের হলেন। সেই কারণে বলা হয়েছে— "দিবা দিবসস রাজগহা নিক্খমী" (দিবা দিবসে রাজগৃহ থেকে বের হলেন)। সেখানে "দিবা দিবসস" বলতে দিনের দ্বিপ্রহর বা মধ্যাহ্ন অতিক্রম করার সময়; দিনের মধ্যাহ্নকাল অতিবাহিত হওয়ার পর তিনি বের হয়েছিলেন—এটাই অর্থ। "পটিসল্লীনো" বলতে রূপ আদি বিভিন্ন ইন্দ্রিয়গ্রাহ্য বিষয় থেকে চিত্তকে প্রত্যাহার করে ধ্যানমগ্ন হওয়া এবং ধ্যানে রত থাকার কারণে একাকীত্ব লাভ করা। "মনোভাবনীয়ানং" বলতে মনের বিকাশ সাধনকারী বা চিত্তের উন্নতি সাধনকারী। যা অনুধ্যান ও মনন করলে চিত্ত নীবরণমুক্ত হয়, উন্নত হয় এবং বিকশিত হয়।


50. Unnādiniyātiādīni poṭṭhapādasutte vitthāritanayeneva veditabbāni.

৫০. "উন্নাদিনিয়া" ইত্যাদি পদসমূহ পোট্ঠপাদ সূত্রে বিস্তারিত বর্ণিত নিয়মে জানতে হবে।


51. Yāvatāti [Pg.17] yattakā. Ayaṃ tesaṃ aññataroti ayaṃ tesaṃ abbhantaro eko sāvako, bhagavato kira sāvakā gihianāgāminoyeva pañcasatā rājagahe paṭivasanti. Yesaṃ ekekassa pañca pañca upāsakasatāni parivārā, te sandhāya ‘‘ayaṃ tesaṃ aññataro’’ti āha. Appeva nāmāti tassa upasaṅkamanaṃ patthayamāno āha. Patthanākāraṇaṃ pana poṭṭhapādasutte vuttameva.

৫১. ‘যাবতা’ অর্থ যতজন। ‘অয়ং তেসং অঞ্ঞতরো’ (তিনি তাদের মধ্যে অন্যতম) অর্থ—এই সন্ধান নামক গৃহপতি হলেন সেই গৃহী অনাগামী বুদ্ধ-শ্রাবকদের অভ্যন্তরীণ একজন শ্রাবক। কথিত আছে যে, রাজগৃহে ভগবানের পাঁচশত গৃহী অনাগামী শ্রাবক বাস করতেন। তাঁদের প্রত্যেকের আবার পাঁচশত করে উপাসক অনুগামী ছিল। তাঁদের উদ্দেশ্য করেই বলা হয়েছে—‘তিনি তাদের মধ্যে অন্যতম’। ‘অপ্পেব নাম’ (হয়তো বা) কথাটি তাঁর (সন্ধান গৃহপতির) নিজের কাছে আগমন আকাঙ্ক্ষা করে বলা হয়েছে। এই আকাঙ্ক্ষার কারণটি অবশ্য পোষ্ঠপাদ সূত্রে বর্ণিত হয়েছে।


52. Etadavocāti āgacchanto antarāmaggeyeva tesaṃ kathāya sutattā etaṃ aññathā kho imetiādivacanaṃ avoca. Tattha aññatitthiyāti dassanenapi ākappenapi kuttenapi ācārenapi vihārenapi iriyāpathenapi aññe titthiyāti aññatitthiyā. Saṅgamma samāgammāti saṅgantvā samāgantvā rāsi hutvā nisinnaṭṭhāne. Araññavanapatthānīti araññavanapatthāni gāmūpacārato muttāni dūrasenāsanāni. Pantānīti dūratarāni manussūpacāravirahitāni. Appasaddānīti vihārūpacārena gacchato addhikajanassapi saddena mandasaddāni. Appanigghosānīti avibhāvitatthena nigghosena mandanigghosāni. Vijanavātānīti antosañcārino janassa vātena vigatavātāni. Manussarāhasseyyakānīti manussānaṃ rahassakaraṇassa yuttāni anucchavikāni. Paṭisallānasāruppānīti ekībhāvassa anurūpāni. Iti sandhāno gahapati ‘‘aho mama satthā yo evarūpāni senāsanāni paṭisevatī’’ti añjaliṃ paggayha uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhapetvā imaṃ udānaṃ udānento nisīdi.

৫২. ‘এতদবোচ’ (এই কথা বললেন) অর্থ—আসার পথে পরিব্রাজকদের কথাবার্তা শোনার কারণে তিনি ‘অন্যরকম এই পরিব্রাজকেরা...’ ইত্যাদি বাক্য বলেছিলেন। সেখানে ‘অঞ্ঞতিত্থিয়া’ (অন্যতীর্থিক) অর্থ—দর্শন, বেশভূষা, আচরণ, আচার-অনুষ্ঠান, বিহার এবং ঈর্যাপথের দিক থেকেও যারা ভিন্ন মতাবলম্বী বা তীর্থিক, তারাই অন্যতীর্থিক। ‘সঙ্গম্ম সমাগম্ম’ অর্থ—একত্রিত হয়ে এবং ভালোভাবে এসে বসার স্থানে দলবদ্ধ হওয়া। ‘অরণ্যবনপত্থানি’ অর্থ—গ্রামের সীমানা থেকে মুক্ত অরণ্য ও বনভূমির দূরবর্তী শয্যাসনসমূহ। ‘পন্তানি’ অর্থ—অত্যন্ত দূরবর্তী এবং মানুষের যাতায়াত বর্জিত স্থান। ‘অল্পসদ্দানি’ (অল্প শব্দযুক্ত) অর্থ—বিহারের সীমানা দিয়ে যাতায়াতকারী পথিকদের শব্দ থেকেও মুক্ত বা মৃদু শব্দযুক্ত স্থান। ‘অল্পনিগ্গোসানি’ (অল্প কোলাহলযুক্ত) অর্থ—অস্পষ্ট কোলাহল বা সমবেত চিৎকার থেকে মুক্ত বা মৃদু কোলাহলযুক্ত স্থান। ‘বিজনবাতানি’ অর্থ—ভিতরে বিচরণকারী মানুষের কোলাহল বা বাতাস থেকে মুক্ত স্থান। ‘মনুস্সরাহস্স্যেয়্যকানি’ অর্থ—মানুষের নির্জন বা গোপন কাজের উপযোগী স্থান। ‘পটিসল্লানসারুপ্পানি’ অর্থ—একাকী ধ্যান বা নির্জনবাসের অনুকূল স্থান। এইভাবে সন্ধান গৃহপতি ‘আহা! আমার শাস্তা কেমন নির্জন শয্যাসনসমূহ সেবন করেন!’—এই কথা বলে মস্তকে অঞ্জলি স্থাপনপূর্বক এই উদ্যান বাক্য উচ্চারণ করতে করতে আসন গ্রহণ করলেন।


53. Evaṃ vutteti evaṃ sandhānena gahapatinā udānaṃ udānentena vutte. Nigrodho paribbājako ayaṃ gahapati mama santike nisinnopi attano satthāraṃyeva thometi ukkaṃsati, amhe pana atthītipi na maññati, etasmiṃ uppannakopaṃ samaṇassa gotamassa upari pātessāmīti sandhānaṃ gahapatiṃ etadavoca.

৫৩. ‘এবং বুত্তে’ (এইরূপ বলা হলে) অর্থ—সন্ধান গৃহপতি কর্তৃক এইভাবে উদ্যান বাক্য উচ্চারণ করার পর। নিগ্রোধ পরিব্রাজক ভাবল—‘এই গৃহপতি আমার নিকটে বসে থেকেও কেবল নিজের শাস্তারই প্রশংসা করছে ও তাঁকে মহিমান্বিত করছে, আমাদের তো অস্তিত্ব আছে বলেও গণ্য করছে না। এই গৃহপতির প্রতি উৎপন্ন ক্রোধ আমি শ্রমণ গৌতমের ওপর ঢেলে দেব’—এই ভেবে সন্ধান গৃহপতিকে এই কথা বলল।


Yaggheti codanatthe nipāto. Jāneyyāsīti bujjheyyāsi passeyyāsi. Kena samaṇo gotamo saddhiṃ sallapatīti kena kāraṇena kena puggalena saddhiṃ samaṇo gotamo sallapati vadati bhāsati. Kiṃ [Pg.18] vuttaṃ hoti – ‘‘yadi kiñci sallāpakāraṇaṃ bhaveyya, yadi vā koci samaṇassa gotamassa santikaṃ sallāpatthiko gaccheyya, sallapeyya, na pana kāraṇaṃ atthi, na tassa santikaṃ koci gacchati, svāyaṃ kena samaṇo gotamo saddhiṃ sallapati, asallapanto kathaṃ unnādī bhavissatī’’ti.

‘যগ্ঘে’ হলো সতর্ক বা উদ্বুদ্ধ করার অর্থে ব্যবহৃত একটি নিপাত। ‘জানেয্যাসি’ অর্থ—জানবে বা দেখবে। ‘কেন সমণো গোতমো সদ্ধিং সল্লপতি’ অর্থ—কী কারণে বা কোন ব্যক্তির সাথে শ্রমণ গৌতম আলাপ করেন, কথা বলেন বা ভাষণ দেন? এখানে কী বলা হয়েছে?—‘যদি আলাপের কোনো কারণ থাকত, অথবা আলাপ করতে ইচ্ছুক কোনো ব্যক্তি যদি শ্রমণ গৌতমের নিকটে যেত, তবে তিনি আলাপ করতেন। কিন্তু তেমন কোনো কারণ নেই এবং তাঁর নিকটে কেউ যায়ও না। তাহলে সেই শ্রমণ গৌতম কার সাথে আলাপ করবেন? আর আলাপ না করে তিনি কীভাবে প্রজ্ঞাবান বা উচ্চকণ্ঠ হবেন?’


Sākacchanti saṃsandanaṃ. Paññāveyyattiyanti uttarapaccuttaranayena ñāṇabyattabhāvaṃ. Suññāgārahatāti suññāgāresu naṭṭhā, samaṇena hi gotamena bodhimūle appamattikā paññā adhigatā, sāpissa suññāgāresu ekakassa nisīdato naṭṭhā. Yadi pana mayaṃ viya gaṇasaṅgaṇikaṃ katvā nisīdeyya, nāssa paññā nasseyyāti dasseti. Aparisāvacaroti avisāradattā parisaṃ otarituṃ na sakkoti. Nālaṃ sallāpāyāti na samattho sallāpaṃ kātuṃ. Antamantānevāti koci maṃ pañhaṃ puccheyyāti pañhābhīto antamantāneva pantasenāsanāni sevati. Gokāṇāti ekakkhihatā kāṇagāvī. Sā kira pariyantacārinī hoti, antamantāneva sevati. Sā kira kāṇakkhibhāvena vanantābhimukhīpi na sakkoti bhavituṃ. Kasmā? Yasmā pattena vā sākhāya vā kaṇṭakena vā pahārassa bhāyati. Gunnaṃ abhimukhīpi na sakkoti bhavituṃ. Kasmā? Yasmā siṅgena vā kaṇṇena vā vālena vā pahārassa bhāyati. Iṅghāti codanatthe nipāto. Saṃsādeyyāmāti ekapañhapucchaneneva saṃsādanaṃ visādamāpannaṃ kareyyāma. Tucchakumbhīva nanti rittaghaṭaṃ viya naṃ. Orodheyyāmāti vinandheyyāma. Pūritaghaṭo hi ito cito ca parivattetvā na suvinandhanīyo hoti. Rittako yathāruci parivattetvā sakkā hoti vinandhituṃ, evameva hatapaññatāya rittakumbhisadisaṃ samaṇaṃ gotamaṃ vādavinandhanena samantā vinandhissāmāti vadati.

‘সাকচ্ছা’ অর্থ আলাপ-আলোচনা। ‘পঞ্ঞাবেয্যত্তিযং’ অর্থ প্রশ্নোত্তর বা বাদানুবাদের মাধ্যমে জ্ঞানের প্রগলভতা বা স্পষ্টতা। ‘সুঞ্ঞাগারহতা’ অর্থ নির্জন স্থানে নষ্ট হওয়া; কারণ শ্রমণ গৌতম বোধিমূলে সামান্য প্রজ্ঞাই লাভ করেছিলেন, আর নির্জন স্থানে একাকী বসে থাকার কারণে তাঁর সেই প্রজ্ঞাও নষ্ট হয়ে গেছে। কিন্তু তিনি যদি আমাদের মতো দলবদ্ধভাবে মেলামেশা করে বসতেন, তবে তাঁর প্রজ্ঞা নষ্ট হতো না—এটাই এখানে দেখানো হয়েছে। ‘অপরিসাবচরো’ অর্থ ভীরুতার কারণে তিনি পরিষদে প্রবেশ করতে পারেন না। ‘নালং সল্লাপায়’ অর্থ আলাপ করতে সমর্থ নন। ‘অন্তমন্তানেব’ অর্থ—‘কেউ আমাকে প্রশ্ন করতে পারে’—এইরূপ প্রশ্নভীত হয়ে তিনি একেবারে প্রান্তবর্তী নির্জন শয্যাসনসমূহ সেবন করেন। ‘গোকানা’ অর্থ এক চোখ কানা গাভী। সে নাকি কেবল প্রান্তভাগেই বিচরণ করে, প্রান্তবর্তী স্থানসমূহেই থাকে। এক চোখ কানা হওয়ার কারণে সে বনের ভেতরের দিকে যেতেও পারে না। কেন? কারণ সে পাতা, ডালপালা বা কাঁটার আঘাতকে ভয় পায়। সে অন্য গরুদের মুখোমুখি হতেও পারে না। কেন? কারণ সে শিং, কান বা লেজের আঘাতকে ভয় পায়। ‘ইঙ্ঘ’ হলো উদ্বুদ্ধকরণ অর্থে ব্যবহৃত একটি নিপাত। ‘সংসাদেয্যাম’ অর্থ—একটি মাত্র প্রশ্ন জিজ্ঞাসার মাধ্যমেই আমরা তাকে পরাস্ত ও কুণ্ঠিত করব। ‘তুচ্ছকুম্ভীব নং’ অর্থ—তাকে শূন্য কলসির মতো। ‘ওরোধেয্যাম’ অর্থ—মতবাদের জালে আবদ্ধ করব। পূর্ণ কলসিকে এদিক-ওদিক ঘুরিয়ে সহজে বাঁধা যায় না; কিন্তু শূন্য কলসিকে ইচ্ছামতো ঘুরিয়ে বাঁধা সম্ভব। ঠিক তেমনি, প্রজ্ঞা নষ্ট হওয়ার কারণে শূন্য কলসির মতো শ্রমণ গৌতমকে আমরা মতবাদের বন্ধন দিয়ে চারদিক থেকে আবদ্ধ করব—এই কথাই সে বলছে।


Iti paribbājako satthu suvaṇṇavaṇṇaṃ nalāṭamaṇḍalaṃ apassanto dasabalassa parammukhā attano balaṃ dīpento asambhinnaṃ khattiyakumāraṃ jātiyā ghaṭṭayanto caṇḍālaputto viya asambhinnakesarasīhaṃ migarājānaṃ thāmena ghaṭṭento jarasiṅgālo viya ca nānappakāraṃ tucchagajjitaṃ gajji. Upāsakopi cintesi ‘‘ayaṃ paribbājako ati viya gajjati, avīciphusanatthāya pādaṃ, bhavaggaggahaṇatthāya hatthaṃ pasārayanto viya niratthakaṃ vāyamati. Sace me satthā imaṃ ṭhānamāgaccheyya, imassa paribbājakassa [Pg.19] yāva bhavaggā ussitaṃ mānaddhajaṃ ṭhānasova opāteyyā’’ti.

এইভাবে পরিব্রাজক শাস্তার স্বর্ণবর্ণ ললাটমণ্ডল না দেখে, দশবলের অনুপস্থিতিতে নিজের মিথ্যা শক্তি প্রদর্শন করে—বিশুদ্ধ বংশের ক্ষত্রিয় কুমারকে জাতি নিয়ে উপহাসকারী চণ্ডালপুত্রের মতো এবং বিশুদ্ধ কেশরযুক্ত পশুরাজ সিংহকে শক্তি দিয়ে আঘাতকারী বৃদ্ধ শৃগালের মতো নানা প্রকার বৃথা গর্জন করল। উপাসকও চিন্তা করলেন—‘এই পরিব্রাজক অত্যন্ত বেশি গর্জন করছে। অবীচি নরক স্পর্শ করার জন্য পা এবং ভবগ্র (ব্রহ্মলোক) স্পর্শ করার জন্য হাত প্রসারিত করার মতো সে বৃথা চেষ্টা করছে। যদি আমার শাস্তা এই স্থানে আসেন, তবে এই পরিব্রাজকের ভবগ্র পর্যন্ত উত্থিত মানের ধ্বজা তৎক্ষণাৎ ধূলিসাৎ করে দেবেন।’


54. Bhagavāpi tesaṃ taṃ kathāsallāpaṃ assosiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘assosi kho imaṃ kathāsallāpa’’nti.

৫৪. ভগবানও তাদের সেই কথোপকথন শুনেছিলেন। তাই বলা হয়েছে—‘ভগবান সেই কথোপকথন শুনলেন’।


Sumāgadhāyāti sumāgadhā nāma pokkharaṇī, yassā tīre nisinno aññataro puriso padumanāḷantarehi asurabhavanaṃ pavisantaṃ asurasenaṃ addasa. Moranivāpoti nivāpo vuccati bhattaṃ, yattha morānaṃ abhayena saddhiṃ nivāpo dinno, taṃ ṭhānanti attho. Abbhokāseti aṅgaṇaṭṭhāne. Assāsapattāti tuṭṭhipattā somanassapattā. Ajjhāsayanti uttamanissayabhūtaṃ. Ādibrahmacariyanti purāṇabrahmacariyasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ko nāma so, bhante, dhammo yena bhagavatā sāvakā vinītā ajjhāsayādibrahmacariyabhūtaṃ ariyamaggaṃ pūretvā arahattādhigamavasena assāsapattā paṭijānantī’’ti.

‘সুমগধায়া’ অর্থ সুমগধা নামক পদ্মপুকুর; যার তীরে বসে কোনো এক ব্যক্তি পদ্মনালের মধ্য দিয়ে অসুর ভবনে প্রবেশকারী অসুর সেনাদলকে দেখেছিল। ‘মোরনিবাপ’ অর্থ—খাদ্যকে ‘নিবাপ’ বলা হয়; যেখানে ময়ূরদের অভয়ের সাথে খাদ্য দেওয়া হয়, সেই স্থান—এই হলো অর্থ। ‘অব্ভোকাসে’ অর্থ উন্মুক্ত প্রাঙ্গণে। ‘আশ্বাসপত্তা’ অর্থ তুষ্টি ও আনন্দপ্রাপ্ত। ‘অজ্ঝাসয়ং’ অর্থ উত্তম আশ্রয়স্বরূপ। ‘আদিব্রহ্মচরিয়ং’ অর্থ পুরাতন ব্রহ্মচর্য নামে অভিহিত আর্যমার্গ। এখানে এটি বলা হয়েছে—‘ভন্তে! যে ধর্ম দ্বারা ভগবান কর্তৃক দীক্ষিত শ্রাবকগণ উত্তম আশ্রয়স্বরূপ আদি ব্রহ্মচর্যরূপ আর্যমার্গ পূর্ণ করে অরহত্ত্ব ফল লাভের মাধ্যমে পরম শান্তি লাভ করেছেন বলে স্বীকার করেন, সেই ধর্মটি কী?’—এই হলো অভিপ্রায়।


Tapojigucchāvādavaṇṇanā

তপোজিগুচ্ছা বা কৃচ্ছ্রসাধন-ঘৃণাবাদ বর্ণনা


55. Vippakatāti mamāgamanapaccayā aniṭṭhitā, va hutvā ṭhitā, kathehi, ahametaṃ niṭṭhapetvā matthakaṃ pāpetvā dassemīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi.

৫৫. ‘বিপ্পকতা’ (অসমাপ্ত) অর্থ—আমার আগমনের কারণে অসমাপ্ত হয়ে রয়ে গেছে। ‘বলো, আমি তা সমাপ্ত করে চূড়ান্ত সীমায় পৌঁছে দিয়ে দেখাব’—এইভাবে সর্বজ্ঞ বুদ্ধ আমন্ত্রণ জানালেন।


56. Dujjānaṃ khoti bhagavā paribbājakassa vacanaṃ sutvā ‘‘ayaṃ paribbājako mayā sāvakānaṃ desetabbaṃ dhammaṃ tehi pūretabbaṃ paṭipattiṃ pucchati, sacassāhaṃ āditova taṃ kathessāmi, kathitampi naṃ na jānissati, ayaṃ pana vīriyena pāpajigucchanavādo, handāhaṃ etasseva visaye pañhaṃ pucchāpetvā puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ laddhiyā niratthakabhāvaṃ dassemi. Atha pacchā imaṃ pañhaṃ byākarissāmī’’ti cintetvā dujjānaṃ kho etantiādimāha. Tattha sake ācariyaketi attano ācariyavāde. Adhijeguccheti vīriyena pāpajigucchanabhāve. Kathaṃ santāti kathaṃ bhūtā. Tapojigucchāti vīriyena pāpajigucchā pāpavivajjanā. Paripuṇṇāti parisuddhā. Kathaṃ aparipuṇṇāti kathaṃ aparisuddhā hotīti evaṃ pucchāti. Yatra hi nāmāti yo nāma.

৫৬. ‘দুজ্জানং খো’ (এটি জানা কঠিন) অর্থ—ভগবান পরিব্রাজকের কথা শুনে চিন্তা করলেন, ‘এই পরিব্রাজক আমার শ্রাবকদের উদ্দেশ্যে দেশনাযোগ্য ধর্ম এবং তাদের আচরণীয় প্রতিপত্তি সম্পর্কে জিজ্ঞেস করছে। আমি যদি তাকে প্রথম থেকেই তা বলি, তবে বললেও সে তা বুঝতে পারবে না। কিন্তু এই পরিব্রাজক কৃচ্ছ্রসাধনের মাধ্যমে পাপকে ঘৃণা করার মতবাদী। বেশ! আমি তারই মতবাদের বিষয়ে প্রশ্ন করিয়ে বহু শ্রমণ-ব্রাহ্মণদের মতবাদের সারহীনতা প্রদর্শন করব। তারপর পরবর্তীতে এই প্রশ্নের উত্তর দেব।’—এইরূপ চিন্তা করে তিনি ‘এটি জানা কঠিন’ ইত্যাদি কথা বললেন। সেখানে ‘সকে আচারিয়কে’ অর্থ নিজের আচার্যবাদে বা শিক্ষকের মতবাদে। ‘অধিজেগুচ্ছে’ অর্থ কৃচ্ছ্রসাধনের মাধ্যমে পাপকে ঘৃণা করার বিষয়ে। ‘কথং সন্তা’ অর্থ কেমন হয়ে থাকে। ‘তপোজিগুচ্ছা’ অর্থ কৃচ্ছ্রসাধনের মাধ্যমে পাপকে ঘৃণা করা ও পাপ বর্জন করা। ‘পরিপুণ্ণা’ অর্থ পরিশুদ্ধ। ‘কথং অপরিপুণ্ণা’ অর্থ কীভাবে অপরিশুদ্ধ হয়ে থাকে—এইভাবে জিজ্ঞেস করছেন। ‘যত্র হি নাম’ অর্থ যিনি।


57. Appasadde [Pg.20] katvāti nirave appasadde katvā. So kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo ekaṃ pañhampi na katheti, sallāpakathāpissa atibahukā natthi, ime pana ādito paṭṭhāya samaṇaṃ gotamaṃ anuvattanti ceva pasaṃsanti ca, handāhaṃ ime nissadde katvā sayaṃ kathemī’’ti. So tathā akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘appasadde katvā’’ti. ‘‘Tapojigucchavādā’’tiādīsu tapojigucchaṃ vadāma, manasāpi tameva sārato gahetvā vicarāma, kāyenapimhā tameva allīnā, nānappakārakaṃ attakilamathānuyogamanuyuttā viharāmāti attho.

৫৭. ‘অল্পসদ্দে কত্বা’ অর্থ নীরব ও শব্দহীন করে। সে নাকি চিন্তা করেছিল—‘শ্রমণ গৌতম একটি প্রশ্নও বলেন না, তাঁর আলাপের কথাও খুব বেশি নেই। এরা কিন্তু প্রথম থেকেই শ্রমণ গৌতমকে অনুসরণ করছে এবং প্রশংসাও করছে। বেশ! আমি এদের নিঃশব্দ করে নিজে বলব।’ সে সেই অনুযায়ী কাজ করেছিল। তাই বলা হয়েছে—‘শব্দহীন করে’। ‘তপোজিগুচ্ছাবাদা’ ইত্যাদি পদে অর্থ হলো—আমরা কৃচ্ছ্রসাধনের মাধ্যমে পাপকে ঘৃণা করার কথা বলি, মনে মনেও তাকেই সারবস্তু হিসেবে গ্রহণ করে বিচরণ করি, কায়ার দ্বারাও আমরা তাতেই লিপ্ত রয়েছি এবং নানা প্রকার আত্মক্লেশ বা কৃচ্ছ্রসাধনে যুক্ত হয়ে বাস করি।


Upakkilesavaṇṇanā

উপক্লেশ বর্ণনা


58. Tapassīti tapanissitako. ‘‘Acelako’’tiādīni sīhanāde (dī. ni. aṭṭha. 1.393) vitthāritanayeneva veditabbāni. Tapaṃ samādiyatīti acelakabhāvādikaṃ tapaṃ sammā ādiyati, daḷhaṃ gaṇhāti. Attamano hotīti ko añño mayā sadiso imasmiṃ tape atthīti tuṭṭhamano hoti. Paripuṇṇasaṅkappoti alamettāvatāti evaṃ pariyositasaṅkappo, idañca titthiyānaṃ vasena āgataṃ. Sāsanāvacarenāpi pana dīpetabbaṃ. Ekacco hi dhutaṅgaṃ samādiyati, so teneva dhutaṅgena ko añño mayā sadiso dhutaṅgadharoti attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. Tapassino upakkileso hotīti duvidhassāpetassa tapassino ayaṃ upakkileso hoti. Ettāvatāyaṃ tapo upakkileso hotīti vadāmi.

৫৮. ‘তপস্বী’ অর্থ তপস্যা বা কৃচ্ছ্রসাধন আশ্রয়কারী। ‘অচেলক’ ইত্যাদি পদসমূহ সীহনাদ সূত্রে বিস্তারিতভাবে বর্ণিত নিয়মেই জানতে হবে। ‘তপং সমাদিয়তি’ অর্থ অচেলকত্ব (বস্ত্রহীনতা) ইত্যাদি তপস্যা সম্যকভাবে ও দৃঢ়ভাবে গ্রহণ করে। ‘অত্তমনো হোতি’ অর্থ—‘এই তপস্যায় আমার মতো অন্য কে আছে?’—এইভাবে সন্তুষ্টচিত্ত হয়ে থাকে। ‘পরিপুণ্ণসঙ্কল্পো’ অর্থ—‘এইটুকুর দ্বারাই যথেষ্ট’—এইভাবে সংকল্প সমাপ্তকারী হয়ে থাকে। এই কথাটি তীর্থিকদের উদ্দেশ্যে বলা হলেও শাসনাবচর (বৌদ্ধ ভিক্ষু)-দের ক্ষেত্রেও তা প্রদর্শন করা উচিত। কারণ কোনো কোনো ভিক্ষু ধুতঙ্গ গ্রহণ করেন। তিনি সেই ধুতঙ্গের কারণেই—‘আমার মতো ধুতঙ্গধারী অন্য কে আছে?’—এইভাবে সন্তুষ্টচিত্ত ও সংকল্প-পূর্ণ হয়ে থাকেন। ‘তপস্সিনো উপক্কিলেসো হোতি’ অর্থ—উভয় প্রকার তপস্বীর (শাসনবহির্ভূত পরিব্রাজক এবং শাসনভুক্ত ভিক্ষু) এই সন্তুষ্টি ও সংকল্প-পূর্ণতাই উপক্লেশ বা মলিনতা হয়ে থাকে। ‘এই কারণে এই তপস্যা উপক্লেশযুক্ত হয়ে থাকে’—এই কথাই আমি বলি।


Attānukkaṃsetīti ‘‘ko mayā sadiso atthī’’ti attānaṃ ukkaṃsati ukkhipati. Paraṃ vambhetīti ‘‘ayaṃ na mādiso’’ti paraṃ saṃhāreti avakkhipati.

‘অত্তানukকংসেতি’ (আত্মোৎকর্ষ সাধন করে) অর্থ—‘আমার মতো কে আছে?’—এইভাবে নিজেকে প্রশংসা করে ও অন্যদের ওপরে স্থান দেয়। ‘পরং বম্ভেতি’ (পরনিন্দা করে) অর্থ—‘এই ব্যক্তি আমার মতো নয়’—এইভাবে অন্যকে হীন প্রতিপন্ন করে ও নিচে নামিয়ে দেয়।


Majjatīti mānamadakaraṇena majjati. Mucchatīti mucchito hoti gadhito ajjhāpanno. Pamādamāpajjatīti etadeva sāranti pamādamāpajjati. Sāsane pabbajitopi dhutaṅgasuddhiko hoti, na kammaṭṭhānasuddhiko. Dhutaṅgameva arahattaṃ viya sārato pacceti.

‘মজ্জতি’ অর্থ মানের মত্ততার কারণে মত্ত হয়ে থাকে। ‘মুচ্ছতি’ অর্থ মোহগ্রস্ত, আসক্ত ও অভিভূত হয়ে থাকে। ‘পমাদমাপজ্জতি’ অর্থ তাকেই সারবস্তু মনে করে প্রমাদ বা অসতর্কতা প্রাপ্ত হয়। শাসনে প্রব্রজিত ভিক্ষুও ধুতঙ্গের দ্বারা পরিশুদ্ধ হয়ে থাকেন, কিন্তু কর্মস্থানের দ্বারা পরিশুদ্ধ হন না। তিনি ধুতঙ্গকেই অরহত্ত্বের মতো সারবস্তু হিসেবে বিশ্বাস করেন।


59. Lābhasakkārasilokanti [Pg.21] ettha cattāro paccayā labbhantīti lābhā, teyeva suṭṭhu katvā paṭisaṅkharitvā laddhā sakkāro, vaṇṇabhaṇanaṃ siloko. Abhinibbattetīti acelakādibhāvaṃ terasadhutaṅgasamādānaṃ vā nissāya mahālābho uppajjati, tasmā ‘‘abhinibbattetī’’ti vutto. Sesamettha purimavāranayeneva duvidhassāpi tapassino vasena veditabbaṃ.

৫৯. এখানে 'লাভসক্কারসিলোক' (লাভ, সৎকার ও কীর্তি) পদে—চারটি প্রত্যয় লাভ করা যায় বলে তা 'লাভ'; সেই প্রত্যয়গুলোকেই ভালোভাবে প্রস্তুত ও সংস্কার করে লাভ করা হলে তা 'সৎকার'; এবং গুণকীর্তন করাকে 'কীর্তি' বলা হয়। 'অভিনিব্বত্তেতি' (উৎপন্ন করে) বলতে—অচেলকত্ব (নগ্নতা) আদি ভাব অথবা তেরো প্রকার ধূতাঙ্গ গ্রহণকে আশ্রয় করে মহালাভ উৎপন্ন হয়, তাই 'অভিনিব্বত্তেতি' বলা হয়েছে। এখানে অবশিষ্ট অংশ পূর্ববর্তী বারের নিয়ম অনুসারেই উভয় প্রকার তপস্বীর ক্ষেত্রে বুঝতে হবে।


60. Vodāsaṃ āpajjatīti dvebhāgaṃ āpajjati, dve bhāge karoti. Khamatīti ruccati. Nakkhamatīti na ruccati. Sāpekkho pajahatīti sataṇho pajahati. Kathaṃ? Pātova khīrabhattaṃ bhutto hoti. Athassa maṃsabhojanaṃ upaneti. Tassa evaṃ hoti ‘‘idāni evarūpaṃ kadā labhissāma, sace jāneyyāma, pātova khīrabhattaṃ na bhuñjeyyāma, kiṃ mayā sakkā kātuṃ, gaccha bho, tvameva bhuñjā’’ti jīvitaṃ pariccajanto viya sāpekkho pajahati. Gadhitoti gedhajāto. Mucchitoti balavataṇhāya mucchito saṃmuṭṭhassatī hutvā. Ajjhāpannoti āmise atilaggo, ‘‘bhuñjissatha, āvuso’’ti dhammanimantanamattampi akatvā mahante mahante kabaḷe karoti. Anādīnavadassāvītiādīnavamattampi na passati. Anissaraṇapaññoti idha mattaññutānissaraṇapaccavekkhaṇaparibhogamattampi na karoti. Lābhasakkārasilokanikantihetūti lābhādīsu taṇhāhetu.

৬০. 'বোদাসং আপজ্জতি' বলতে দ্বিধাগ্রস্ত বা দুই ভাগে বিভক্ত হয়, দুই ভাগ করে। 'খমতি' বলতে পছন্দ করে। 'নক্খমতি' বলতে পছন্দ করে না। 'সাপেক্ষো পজহতি' বলতে তৃষ্ণাযুক্ত হয়ে বর্জন করে। কীভাবে? সকালে ক্ষীর-ভাত ভোজন করা হয়েছে। এরপর তার কাছে মাংস-ভোজন আনা হলো। তখন তার মনে এমন হয়—'এখন এই রকম ভোজন আবার কখন পাব? যদি আগে জানতাম, তবে সকালে ক্ষীর-ভাত খেতাম না। এখন আমার কী করার আছে? হে বন্ধু, যাও, তুমিই খাও।' এভাবে যেন জীবন ত্যাগ করার মতো তৃষ্ণাযুক্ত হয়ে সে ত্যাগ করে। 'গধিতো' বলতে লোভ উৎপন্ন হওয়া। 'মুচ্ছিতো' বলতে তীব্র তৃষ্ণার কারণে মোহগ্রস্ত ও স্মৃতিভ্রষ্ট হওয়া। 'অজ্ঝাপন্নো' বলতে আমিষে (ভোগ্যবস্তুতে) অত্যন্ত আসক্ত হওয়া; 'হে আয়ুষ্মানগণ, ভোজন করুন'—এভাবে ধর্মীয় নিমন্ত্রণটুকুও না করে বড় বড় লোকমা গ্রহণ করা। 'অনাদিনবদস্সাবী' বলতে সামান্যতম দোষও দর্শন না করা। 'অনিস্সরণপঞ্ঞো' বলতে এখানে পরিমিতভোজিতা, নিঃশরণ এবং প্রত্যবেক্ষণপূর্বক পরিভোগের মতো সামান্য আচরণও না করা। 'লাভসক্কারসিলোকনিকন্তিহেতু' বলতে লাভ ইত্যাদির প্রতি তৃষ্ণারূপ কারণ।


61. Saṃbhakkhetīti saṃkhādati. Asanivicakkanti vicakkasaṇṭhānā asaniyeva. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘asanivicakkaṃ imassa dantakūṭaṃ mūlabījādīsu na kiñci na saṃbhuñjati. Atha ca pana naṃ samaṇappavādena samaṇoti sañjānantī’’ti. Evaṃ apasādeti avakkhipati. Idaṃ titthiyavasena āgataṃ. Bhikkhuvasena panettha ayaṃ yojanā, attanā dhutaṅgadharo hoti, so aññaṃ evaṃ apasādeti ‘‘kiṃ samaṇā nāma ime samaṇamhāti vadanti, dhutaṅgamattampi natthi, uddesabhattādīni pariyesantā paccayabāhullikā vicarantī’’ti. Lūkhājīvinti acelakādivasena vā dhutaṅgavasena vā lūkhājīviṃ. Issāmacchariyanti parassa sakkārādisampattikhīyanalakkhaṇaṃ issaṃ, sakkārādikaraṇaakkhamanalakkhaṇaṃ macchariyañca.

৬১. 'সম্ভক্খেতি' বলতে চর্বণ করে বা খায়। 'অসনিবিচক্কং' বলতে চক্রাকার বজ্রের মতো। এর অর্থ এই যে—'তার দাঁতরূপ বজ্রচক্র মূল, বীজ ইত্যাদির মধ্যে এমন কিছু নেই যা ভক্ষণ করে না। তবুও মানুষ তাকে শ্রমণ আখ্যায় শ্রমণ বলে মনে করে।' এভাবে সে নিন্দা বা অবজ্ঞা করে। এটি তীর্থিকদের উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে। কিন্তু ভিক্ষুদের ক্ষেত্রে এখানে যোজনা এই যে—নিজে ধূতাঙ্গধারী হয়ে অন্য ভিক্ষুকে এভাবে নিন্দা করে: 'এরা আবার কেমন শ্রমণ যে নিজেদের শ্রমণ বলে দাবি করে? এদের সামান্য ধূতাঙ্গও নেই; এরা উদ্দিষ্ট ভাত ইত্যাদি অন্বেষণ করে প্রত্যয়-বাহুল্যের জন্য ঘুরে বেড়ায়।' 'লূখাজীবিং' বলতে অচেলকত্ব আদি অথবা ধূতাঙ্গ পালনের মাধ্যমে রুক্ষ জীবনযাপনকারী। 'ইস্সামচ্ছরিয়ং' বলতে অন্যের সৎকার আদি সম্পদের প্রতি ঈর্ষা করার লক্ষণযুক্ত 'ঈর্ষা' এবং অন্যের সৎকার আদি সহ্য করতে না পারার লক্ষণযুক্ত 'মাৎসর্য'।


62. Āpāthakanisādī [Pg.22] hotīti manussānaṃ āpāthe dassanaṭṭhāne nisīdati. Yattha te passanti, tattha ṭhito vaggulivataṃ carati, pañcātapaṃ tappati, ekapādena tiṭṭhati, sūriyaṃ namassati. Sāsane pabbajitopi samādinnadhutaṅgo sabbarattiṃ sayitvā manussānaṃ cakkhupathe tapaṃ karoti, mahāsāyanheyeva cīvarakuṭiṃ karoti, sūriye uggate paṭisaṃharati, manussānaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā ghaṇḍiṃ paharitvā cīvaraṃ matthake ṭhapetvā caṅkamaṃ otarati, sammuñjaniṃ gahetvā vihāraṅgaṇaṃ sammajjati.

৬২. 'আপাথকনিসাদী হোতি' বলতে মানুষের দৃষ্টিগোচর স্থানে বসে। যেখানে মানুষ দেখতে পায়, সেখানে দাঁড়িয়ে বাদুড়ের মতো ব্রত আচরণ করে, পঞ্চতপ তপস্যা করে, এক পায়ে দাঁড়িয়ে থাকে এবং সূর্যের উপাসনা করে। বুদ্ধশাসনে প্রব্রজিত ভিক্ষুও ধূতাঙ্গ গ্রহণ করে সারা রাত ঘুমিয়ে মানুষের দৃষ্টিপথে এসে তপস্যা প্রদর্শন করে; অতি অপরাহ্নে চীবর-কুটির নির্মাণ করে এবং সূর্য উদিত হলে তা গুটিয়ে নেয়; মানুষের আগমন জানতে পেরে ঘণ্টা বাজিয়ে, মাথায় চীবর রেখে চংক্রমণে অবতীর্ণ হয় এবং ঝাড়ু নিয়ে বিহারের প্রাঙ্গণ ঝাড়ু দেয়।


Attānanti attano guṇaṃ adassayamānoti ettha a-kāro nipātamattaṃ, dassayamānoti attho. Idampi me tapasminti idampi kammaṃ mameva tapasmiṃ, paccatte vā bhummaṃ, idampi mama tapoti attho. So hi asukasmiṃ ṭhāne acelako atthi muttācārotiādīni sutvā amhākaṃ esa tapo, amhākaṃ so antevāsikotiādīni bhaṇati. Asukasmiṃ vā pana ṭhāne paṃsukūliko bhikkhu atthītiādīni sutvā amhākaṃ esa tapo, amhākaṃ so antevāsikotiādīni bhaṇati.

'অত্তানং' বলতে নিজের গুণকে। 'অদস্সয়মানো' পদে 'অ' কারটি কেবল নিপাত মাত্র, এর অর্থ হলো 'প্রদর্শন করে'। 'ইদম্পি মে তপস্মিং' বলতে—এই কর্মও আমার তপস্যার অন্তর্গত, অথবা প্রথমা বিভক্তির অর্থে সপ্তমী বিভক্তি হয়ে এর অর্থ হয়—'এটিও আমার তপস্যা'। কারণ সে অমুক স্থানে কোনো অচেলক বা মুক্তাচারী আছে—ইযাতি শুনে বলে: 'এটি আমাদেরই তপস্যা, সে আমাদেরই অন্তেবাসী' ইত্যাদি। অথবা অমুক স্থানে কোনো পাংশুকুলিক ভিক্ষু আছে—ইত্যাদি শুনে বলে: 'এটি আমাদেরই তপস্যা, সে আমাদেরই অন্তেবাসী' ইত্যাদি।


Kiñcidevāti kiñci vajjaṃ diṭṭhigataṃ vā. Paṭicchannaṃ sevatīti yathā aññe na jānanti, evaṃ sevati. Akkhamamānaṃ āha khamatīti aruccamānaṃyeva ruccati meti vadati. Attanā kataṃ atimahantampi vajjaṃ appamattakaṃ katvā paññapeti, parena kataṃ dukkaṭamattaṃ vītikkamampi pārājikasadisaṃ katvā dasseti. Anuññeyyanti anujānitabbaṃ anumoditabbaṃ.

'কিঞ্চিদেব' বলতে কোনো দোষ বা মিথ্যাদৃষ্টি। 'পটিচ্ছন্নং সেবতি' বলতে যেভাবে অন্যেরা জানতে পারে না, সেভাবে গোপনে আচরণ করে। 'অক্খমমানং আহ খমতি' বলতে যা অপছন্দনীয়, তা-ই 'আমার পছন্দনীয়' বলে প্রকাশ করে। নিজের করা অত্যন্ত বড় দোষকেও সামান্য করে প্রকাশ করে, কিন্তু অন্যের করা সামান্য দুষ্কৃত বা অতিচারকেও পারাজিকাপত্তির মতো বড় করে দেখায়। 'অনুগ্ঞ্ঞেয্যং' বলতে অনুমোদনযোগ্য বা প্রশংসনীয়।


63. Kodhano hoti upanāhīti kujjhanalakkhaṇena kodhena, veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena ca samannāgato. Makkhī hoti paḷāsīti paraguṇamakkhanalakkhaṇena makkhena, yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena ca samannāgato.

৬৩. 'কোধন হোতি উপনাহী' বলতে—ক্রোধের লক্ষণযুক্ত 'ক্রোধ' এবং বৈরিতা ত্যাগ না করার লক্ষণযুক্ত 'উপনাহ' (শত্রুতা পোষণ)-এ যুক্ত। 'মক্খী হোতি পলাসী' বলতে—অন্যের গুণ অস্বীকার করার লক্ষণযুক্ত 'মক্ষ' (গুণনাশ) এবং অন্যের সমকক্ষ হওয়ার লক্ষণযুক্ত 'পলাস' (প্রতিদ্বন্দ্বিতা)-এ যুক্ত।


Issukī hoti maccharīti parasakkārādīsu usūyanalakkhaṇāya issāya, āvāsakulalābhavaṇṇadhammesu maccharāyanalakkhaṇena pañcavidhamaccherena ca samannāgato hoti. Saṭho hoti māyāvīti kerāṭikalakkhaṇena sāṭheyyena, katappaṭicchādanalakkhaṇāya māyāya ca samannāgato [Pg.23] hoti. Thaddho hoti atimānīti nissinehanikkaruṇathaddhalakkhaṇena thambhena, atikkamitvā maññanalakkhaṇena atimānena ca samannāgato hoti. Pāpiccho hotīti asantasambhāvanapatthanalakkhaṇāya pāpicchatāya samannāgato hoti. Pāpikānanti tāsaṃyeva lāmakānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato. Micchādiṭṭhikoti natthi dinnantiādinayappavattāya ayāthāvadiṭṭhiyā upeto. Antaggāhikāyāti sāyeva diṭṭhi ucchedantassa gahitattā ‘‘antaggāhikā’’ti vuccati, tāya samannāgatoti attho. Sandiṭṭhiparāmāsītiādīsu sayaṃ diṭṭhi sandiṭṭhi, sandiṭṭhimeva parāmasati gahetvā vadatīti sandiṭṭhiparāmāsī. Ādhānaṃ vuccati daḷhaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ, tathā katvā gaṇhātīti ādhānaggāhī. Ariṭṭho viya na sakkā hoti paṭinissajjāpetunti duppaṭinissaggī. Yadimeti yadi ime.

'ইস্সুকী হোতি মচ্ছরী' বলতে অন্যের সৎকার আদির প্রতি ঈর্ষা করার লক্ষণযুক্ত 'ঈর্ষা' এবং আবাস, cul, লাভ, বর্ণ ও ধর্ম—এই পাঁচ প্রকার বিষয়ে কৃপণতা করার লক্ষণযুক্ত 'মাৎসর্য'-এ যুক্ত। 'সঠো হোতি মায়াবী' বলতে শঠতার লক্ষণযুক্ত 'শাঠ্য' এবং নিজের কৃত অপরাধ গোপন করার লক্ষণযুক্ত 'মায়া' (ছলনা)-এ যুক্ত। 'থদ্ধো হোতি অতিমানী' বলতে স্নেহহীনতা ও করুণাহীনতারূপ কঠোরতার লক্ষণযুক্ত 'স্তম্ভ' (অনমনীয়তা) এবং অন্যকে অতিক্রম করে নিজেকে শ্রেষ্ঠ মনে করার লক্ষণযুক্ত 'অতিমান'-এ যুক্ত। 'পাপিচ্ছো হোতি' বলতে নিজের মধ্যে অবিদ্যমান গুণের প্রশংসা পাওয়ার আকাঙ্ক্ষারূপ 'পাপিচ্ছতা' (মন্দ ইচ্ছা)-এ যুক্ত। 'পাপিকানং' বলতে সেই সব মন্দ ইচ্ছার বশীভূত হওয়া। 'মিচ্ছাদিট্ঠিকো' বলতে 'দানের কোনো ফল নেই' ইত্যাদি নিয়মে প্রবর্তিত মিথ্যাদৃষ্টিতে যুক্ত। 'অন্তগ্গাহিকায়া' বলতে সেই মিথ্যাদৃষ্টিই উচ্ছেদরূপ চরম সীমা গ্রহণ করার কারণে 'অন্তগ্রাহিকা' বলা হয়, তার সাথে যুক্ত—এই অর্থ। 'সন্দিট্ঠিপরামাসী' ইত্যাদি পদে—নিজের দৃষ্টিই হলো 'সন্দৃষ্টি' (স্বীয় মত), নিজের সেই মতকেই আঁকড়ে ধরে কথা বলে বলে সে 'সন্দৃষ্টিপরামাসী'। 'আধান' বলতে দৃঢ়ভাবে স্থাপন করাকে বোঝায়, সেভাবে আঁকড়ে ধরে বলে সে 'আধানগ্রাহী'। অরিষ্ট ভিক্ষুর মতো যাকে নিজের মত ত্যাগ করানো সম্ভব নয়, সে 'দুষ্পরিত্যজ্য'। 'যদিমে' বলতে 'যদি ইমে'।


Parisuddhapapaṭikappattakathāvaṇṇanā

পরিশুদ্ধ পপটিকপত্ত (বাকল প্রাপ্তি) কথার বর্ণনা।


64. Idha, nigrodha, tapassīti evaṃ bhagavā aññatitthiyehi gahitaladdhiṃ tesaṃ rakkhitaṃ tapaṃ sabbameva saṃkiliṭṭhanti upakkilesapāḷiṃ dassetvā idāni parisuddhapāḷidassanatthaṃ desanamārabhanto idha, nigrodhātiādimāha. Tattha ‘‘na attamano’’tiādīni vuttavipakkhavaseneva veditabbāni. Sabbavāresu ca lūkhatapassino ceva dhutaṅgadharassa ca vasena yojanā veditabbā. Evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hotīti evaṃ so tena na attamanatā na paripuṇṇasaṅkappabhāvasaṅkhātena kāraṇena parisuddho nirupakkileso hoti, uttari vāyamamāno kammaṭṭhānasuddhiko hutvā arahattaṃ pāpuṇāti. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.

৬৪. 'এখানে, নিগ্রোধ, তপস্বী...' এভাবে ভগবান অন্য তীর্থিকদের গৃহীত মতবাদ এবং তাদের রক্ষিত তপস্যা সম্পূর্ণরূপে সংক্লিষ্ট (মলিন) বলে উপক্লেশ-পালি প্রদর্শন করে, এখন পরিশুদ্ধ-পালি প্রদর্শনের জন্য দেশনা আরম্ভ করতে ইচ্ছুক হয়ে 'এখানে, নিগ্রোধ...' ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে 'সন্তুষ্ট নয়' ইত্যাদি পদগুলো পূর্বে বর্ণিত বিষয়ের বিপরীত অর্থেই বুঝতে হবে। এবং সমস্ত বারে রুক্ষ-তপস্বী ও ধূতাঙ্গধারী ভিক্ষুর ক্ষেত্রে যোজনা বুঝতে হবে। 'এভাবে সে সেই স্থানে পরিশুদ্ধ হয়' বলতে—এভাবে সে সন্তুষ্ট না হওয়া এবং সংকল্প পূরণ না হওয়ারূপ কারণে পরিশুদ্ধ ও উপক্লেশহীন হয়, এবং আরও অধিক প্রচেষ্টা চালিয়ে কর্মস্থান দ্বারা পরিশুদ্ধ হয়ে অর্হত্ত্ব লাভ করে। এই নিয়মে সমস্ত বারে অর্থ বুঝতে হবে।


69. Addhā kho, bhanteti bhante evaṃ sante ekaṃseneva vīriyena pāpajigucchanavādo parisuddho hotīti anujānāti. Ito parañca aggabhāvaṃ vā sārabhāvaṃ vā ajānanto aggappattā sārappattā cāti āha. Athassa bhagavā sārappattabhāvaṃ paṭisedhento na kho nigrodhātiādimāha. Papaṭikappattā hotīti sāravato rukkhassa sāraṃ phegguṃ tacañca atikkamma bahipapaṭikasadisā hotīti dasseti.

৬৯. 'অবশ্যই, ভন্তে...' বলতে—ভন্তে, এমন হলে একনিষ্ঠ বীর্যের দ্বারা পাপ-জুগুপ্সা (পাপ ঘৃণা করার) মতবাদ পরিশুদ্ধ হয়, তা স্বীকার করছেন। এর চেয়ে শ্রেষ্ঠ ভাব বা সার ভাব না জেনে তিনি 'অগ্রপ্রাপ্ত ও সারপ্রাপ্ত' বলেছেন। তখন ভগবান তার সারপ্রাপ্ত ভাব নিষেধ করে 'না, নিগ্রোধ...' ইত্যাদি বলেছেন। 'পপটিকপত্তা হোতি' (বাকল প্রাপ্ত হয়) বলতে—সারযুক্ত বৃক্ষের সার, অসার অংশ এবং ত্বক অতিক্রম করে বাইরের শুষ্ক বাকলের মতো হয়, তা প্রদর্শন করছেন।


Parisuddhatacappattādikathāvaṇṇanā

পরিশুদ্ধ তচপত্ত (ত্বক প্রাপ্তি) আদি কথার বর্ণনা।


70. Aggaṃ [Pg.24] pāpetūti desanāvasena aggaṃ pāpetvā desetu, sāraṃ pāpetvā desetūti dasabalaṃ yācati. Cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti catubbidhena saṃvarena pihito. Na pāṇaṃ atipātetīti pāṇaṃ na hanati. Na bhāvitamāsīsatīti bhāvitaṃ nāma tesaṃ saññāya pañca kāmaguṇā, te na āsīsati na sevatīti attho.

৭০. 'অগ্রে নিয়ে যান' বলতে—দেশনার মাধ্যমে অগ্রে নিয়ে গিয়ে দেশনা করুন, সারে নিয়ে গিয়ে দেশনা করুন, এভাবে দশবলের কাছে প্রার্থনা করছেন। 'চাতুযামসংবরসংবৃতো' বলতে চার প্রকার সংবরের দ্বারা সংযত। 'ন পাণং অতিপাতেতি' বলতে প্রাণীবধ করে না। 'ন ভাবিতমাসীসতি' পদে—তাদের সংজ্ঞায় 'ভাবিত' বলতে পঞ্চ কামগুণকে বোঝায়, সেগুলোর আকাঙ্ক্ষা করে না এবং সেবন করে না—এই অর্থ।


Aduṃ cassa hotīti etañcassa idāni vuccamānaṃ ‘‘so abhiharatī’’tiādilakkhaṇaṃ. Tapassitāyāti tapassibhāvena hoti. Tattha so abhiharatīti so taṃ sīlaṃ abhiharati, uparūpari vaḍḍheti. Sīlaṃ me paripuṇṇaṃ, tapo āraddho, alamettāvatāti na vīriyaṃ vissajjeti. No hīnāyāvattatīti hīnāya gihibhāvatthāya na āvattati. Sīlato uttari visesādhigamatthāya vīriyaṃ karotiyeva, evaṃ karonto so vivittaṃ senāsanaṃ bhajati. ‘‘Arañña’’ntiādīni sāmaññaphale (dī. ni. aṭṭha. 1.216) vitthāritāneva. ‘‘Mettāsahagatenā’’tiādīni visuddhimagge vaṇṇitāni. Tacappattāti papaṭikato abbhantaraṃ tacaṃ pattā. Phegguppattāti tacato abbhantaraṃ phegguṃ pattā, pheggusadisā hotīti attho.

'তার এটি হয়' বলতে—এখন যা বলা হচ্ছে, তার সেই 'সে অতিহরণ করে' ইত্যাদি লক্ষণ। 'তপস্সিতায়া' বলতে তপস্বী ভাবের কারণে হয়। সেখানে 'সে অতিহরণ করে' বলতে—সে সেই শীলকে অতিহরণ করে, উত্তরোত্তর বৃদ্ধি করে। 'আমার শীল পরিপূর্ণ হয়েছে, তপস্যা আরম্ভ হয়েছে, এটুকুতেই যথেষ্ট'—এভাবে সে বীর্য ত্যাগ করে না। 'হীন অবস্থায় ফিরে যায় না' বলতে—হীন গৃহী ভাবের উদ্দেশ্যে ফিরে যায় না। শীলের চেয়েও উচ্চতর বিশেষ জ্ঞান অধিগত করার জন্য বীর্য প্রয়োগ করেই চলে; এভাবে করতে করতে সে নির্জন শয্যাসন ভজন করে। 'অরণ্য' ইত্যাদি পদগুলো সামঞ্ঞফল সূত্রে বিস্তারিতভাবে বর্ণিত হয়েছে। 'মৈত্রীসহগতেন' ইত্যাদি পদগুলো বিশুদ্ধিমার্গে ব্যাখ্যা করা হয়েছে। 'তচপ্পত্তা' বলতে শুষ্ক বাকলের ভেতরের ত্বক প্রাপ্ত হওয়া। 'ফেগ্গুপ্পত্তা' বলতে ত্বকের ভেতরের অসার অংশ প্রাপ্ত হওয়া, অর্থাৎ অসার অংশের মতো হওয়া—এই অর্থ।


74. ‘‘Ettāvatā, kho nigrodha, tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā cā’’ti idaṃ bhagavā titthiyānaṃ vasenāha. Titthiyānañhi lābhasakkāro rukkhassa sākhāpalāsasadiso. Pañcasīlamattakaṃ papaṭikasadisaṃ. Aṭṭhasamāpattimattaṃ tacasadisaṃ. Pubbenivāsañāṇāvasānā abhiññā pheggusadisā. Dibbacakkhuṃ panete arahattanti gahetvā vicaranti. Tena nesaṃ taṃ rukkhassa sārasadisaṃ. Sāsane pana lābhasakkāro sākhāpalāsasadiso. Sīlasampadā papaṭikasadisā. Jhānasamāpattiyo tacasadisā. Lokiyābhiññā pheggusadisā. Maggaphalaṃ sāro. Iti bhagavatā attano sāsanaṃ onatavinataphalabhārabharitarukkhūpamāya upamitaṃ. So desanākusalatāya tato tacasārasampattito mama sāsanaṃ uttaritarañceva paṇītatarañca, taṃ tuvaṃ kadā jānissasīti attanodesanāya visesabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘iti kho nigrodhā’’ti desanaṃ ārabhi[Pg.25]. Te paribbājakāti te tassa parivārā tiṃsasatasaṅkhyā paribbājakā. Ettha mayaṃ anassāmāti ettha acelakapāḷiādīsu, idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘amhākaṃ acelakapāḷimattampi natthi, kuto parisuddhapāḷi. Amhākaṃ parisuddhapāḷimattampi natthi, kuto cātuyāmasaṃvarādīni. Cātuyāmasaṃvaropi natthi, kuto araññavāsādīni. Araññavāsopi natthi, kuto nīvaraṇappahānādīni. Nīvaraṇappahānampi natthi, kuto brahmavihārādīni. Brahmavihāramattampi natthi, kuto pubbenivāsādīni. Pubbenivāsañāṇamattampi natthi, kuto amhākaṃ dibbacakkhu. Ettha mayaṃ saācariyakā naṭṭhā’’ti. Ito bhiyyo uttaritaranti ito dibbacakkhuñāṇādhigamato bhiyyo aññaṃ uttaritaraṃ visesādhigamaṃ mayaṃ sutivasenāpi na jānāmāti vadanti.

৭৪. “হে নিগ্রোধ, এই পর্যন্তই তপস্যা-ঘৃণা অগ্রপ্রাপ্ত ও সারপ্রাপ্ত হয়”—ভগবান তীর্থিকদের উদ্দেশ্যে এই কথা বলেছেন। তীর্থিকদের লাভ-সৎকার হলো বৃক্ষের শাখা-পত্রের সদৃশ। মাত্র পঞ্চশীল হলো বৃক্ষের উপত্বক বা শুষ্ক ছালের সদৃশ। মাত্র অষ্টসমাপত্তি হলো বৃক্ষের ছাল বা ত্বকের সদৃশ। পূর্বেনিবাসানুস্মৃতি জ্ঞান পর্যন্ত অভিজ্ঞাগুলো হলো বৃক্ষের অসার কাঠের সদৃশ। কিন্তু তারা দিব্যচক্ষুকে অর্হত্ত্ব মনে করে বিচরণ করে। তাই তাদের কাছে সেটি বৃক্ষের সারভাগের সদৃশ। কিন্তু বুদ্ধশাসনে লাভ-সৎকার হলো শাখা-পত্র সদৃশ। শীলসম্পদা হলো উপত্বক বা শুষ্ক ছালের সদৃশ। ধ্যান-সমাপত্তিগুলো হলো ছাল বা ত্বকের সদৃশ। লৌকিক অভিজ্ঞা হলো অসার কাঠের সদৃশ। মার্গফল হলো সারভাগ। এভাবে ভগবান নিজের শাসনকে ফলভারে অবনত বৃক্ষের উপমায় উপমিত করেছেন। তিনি দেশনাকুশলতার কারণে সেই ত্বক ও সারসম্পত্তি অপেক্ষা “আমার শাসন আরও উত্তরোত্তর শ্রেষ্ঠ ও প্রণীততর, তা তুমি কবে জানবে?”—এভাবে নিজের দেশনার বিশেষত্ব প্রদর্শন করার জন্য “ইতি খো নিগ্রোধ” ইত্যাদি দেশনা আরম্ভ করেছিলেন। “Te paribbājakā” বলতে তাঁর অনুগামী তিনশত পরিব্রাজককে বোঝানো হয়েছে। “হেথা আমরা আচার্যসহ বিনষ্ট হলাম” (এত্থ মযং অনস্সাম)—এখানে অচেলক পালি ইত্যাদিতে এই অর্থ বলা হয়েছে: “আমাদের তো অচেলক পালি মাত্রও (নগ্নচর্যা মাত্রও) নেই, পরিশুদ্ধ পালি কোথা থেকে থাকবে? আমাদের পরিশুদ্ধ পালি মাত্রও নেই, চাতুযাম সংবর (চার প্রকার সংযম) কোথা থেকে থাকবে? চাতুযাম সংবরও নেই, অরণ্যবাস কোথা থেকে থাকবে? অরণ্যবাসও নেই, নীবরণপ্রহাণ কোথা থেকে থাকবে? নীবরণপ্রহাণও নেই, ব্রহ্মবিহার কোথা থেকে থাকবে? ব্রহ্মবিহার মাত্রও নেই, পূর্বেনিবাসজ্ঞান কোথা থেকে থাকবে? পূর্বেনিবাসজ্ঞান মাত্রও নেই, আমাদের দিব্যচক্ষু কোথা থেকে থাকবে? এখানে আমরা আচার্যসহ বিনষ্ট হলাম।” “ইতো ভিয্যো উত্তরিতরং” বলতে এই দিব্যচক্ষুজ্ঞান লাভ অপেক্ষা আরও উত্তরোত্তর শ্রেষ্ঠ কোনো বিশেষ জ্ঞান লাভ আমরা শ্রুতিপরম্পরায়ও জানি না—এ কথা তারা বলে।


Nigrodhassapajjhāyanavaṇṇanā

নিগ্রোধের অনুধ্যান বর্ণনা


75. Atha nigrodhaṃ paribbājakanti evaṃ kirassa ahosi ‘‘ime paribbājakā idāni bhagavato bhāsitaṃ sussūsanti, iminā ca nigrodhena bhagavato parammukhā kakkhaḷaṃ durāsadavacanaṃ vuttaṃ, idāni ayampi sotukāmo jāto, kālo dāni me imassa mānaddhajaṃ nipātetvā bhagavato sāsanaṃ ukkhipitu’’nti. Atha nigrodhaṃ paribbājakaṃ etadavoca. Aparampissa ahosi ‘‘ayaṃ mayi akathente satthāraṃ na khamāpessati, tadassa anāgate ahitāya dukkhāya saṃvattissati, mayā pana kathite khamāpessati, tadassa bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Atha nigrodhaṃ paribbājakaṃ etadavoca. Aparisāvacaraṃ pana naṃ karothāti ettha panāti nipāto, atha naṃ aparisāvacaraṃ karothāti attho. ‘‘Aparisāvacareta’’ntipi pāṭho, aparisāvacaraṃ vā etaṃ karotha, gokāṇādīnaṃ vā aññataranti attho.

৭৫. “অথ নিগ্রোধং পরিব্বাজকং”—তখন (সন্ধান গৃহপতির) মনে এই চিন্তা হয়েছিল: “এই পরিব্রাজকেরা এখন ভগবানের ভাষিত ধর্ম শ্রবণ করতে ইচ্ছুক। কিন্তু এই নিগ্রোধ ভগবানের অসাক্ষাতে কঠোর ও অশিষ্ট বাক্য বলেছিল। এখন সেও শুনতে ইচ্ছুক হয়েছে। এখন আমার পক্ষে এই নিগ্রোধের মান-ধ্বজা ভূলুণ্ঠিত করে ভগবানের শাসনকে সমুন্নত করার উপযুক্ত সময়।” অতঃপর তিনি নিগ্রোধ পরিব্রাজককে এই কথা বললেন। তাঁর মনে আরও একটি চিন্তা হয়েছিল: “আমি যদি কিছু না বলি, তবে এই নিগ্রোধ শাস্তার কাছে ক্ষমা প্রার্থনা করবে না। তা ভবিষ্যতে তার অহিত ও দুঃখের কারণ হবে। কিন্তু আমি বললে সে ক্ষমা প্রার্থনা করবে, যা দীর্ঘকাল তার হিত ও সুখের কারণ হবে।” অতঃপর তিনি নিগ্রোধ পরিব্রাজককে এই কথা বললেন। “অপরিসাবচরং পন নং করোথ”—এখানে ‘পন’ হলো নিপাত। “অতঃপর তাঁকে (বুদ্ধকে) পরিষদের বাইরে বিচরণকারী করো”—এটিই অর্থ। “অপরিসাবচরেতং” রূপ পাঠও রয়েছে, যার অর্থ “তাঁকে পরিষদের বাইরে বিচরণকারী করো অথবা অন্ধ গরুর মতো করো।”


Gokāṇanti etthāpi gokāṇaṃ pariyantacāriniṃ viya karothāti attho. Tuṇhībhūtoti tuṇhībhāvaṃ upagato. Maṅkubhūtoti nittejataṃ āpanno. Pattakkhandhoti onatagīvo. Adhomukhoti heṭṭhāmukho.

“গোকানং”—এখানেও “অন্ধ গরুর মতো প্রান্তদেশে বিচরণকারী করো”—এটিই অর্থ। “তুণহীভূতো” অর্থ নীরবতা অবলম্বনকারী বা মৌনী হওয়া। “মঙ্কুভূতো” অর্থ তেজহীন বা নিষ্প্রভ হওয়া। “পত্তক্خন্ধো” অর্থ স্কন্ধ বা ঘাড় নিচু করা। “অধোমুখো” অর্থ মুখ নিচের দিকে করা বা অধোবদন হওয়া।


76. Buddho [Pg.26] so bhagavā bodhāyāti sayaṃ buddho sattānampi catusaccabodhatthāya dhammaṃ deseti. Dantoti cakkhutopi danto…pe… manatopi danto. Damathāyāti aññesampi damanatthāya eva, na vādatthāya. Santoti rāgasantatāya santo, dosamohasantatāya sabba akusalasabbābhisaṅkhārasantatāya santo. Samathāyāti mahājanassa rāgādisamanatthāya dhammaṃ deseti. Tiṇṇoti cattāro oghe tiṇṇo. Taraṇāyāti mahājanassa oghanittharaṇatthāya. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto. Parinibbānāyāti mahājanassāpi sabbakilesaparinibbānatthāya dhammaṃ deseti.

৭৬. “বুদ্ধো সো ভগবা বোধায়”—সেই ভগবান নিজে বুদ্ধ (চার আর্যসত্য অবগত) হয়ে সত্ত্বদেরও চতুরার্যসত্য বোধের জন্য ধর্ম দেশনা করেন। “দন্তো” অর্থ চক্ষুরিন্দ্রিয় দ্বারা দমিত...পে... মন দ্বারাও দমিত। “দমাথায়” অর্থ অন্যদের দমনের (সংযমের) জন্যই, বাদ-প্রতিবাদের জন্য নয়। “সন্তো” অর্থ রাগের প্রশান্তির কারণে শান্ত, দ্বেষ ও মোহের প্রশান্তির কারণে শান্ত, এবং সর্ব অকুশল ও সর্ব অভিসংস্কারের প্রশান্তির কারণে শান্ত। “সমথায়” অর্থ মহাজনের রাগাদির উপশমের জন্য ধর্ম দেশনা করেন। “তিণ্ণো” অর্থ চার প্রকার ওঘ (বন্যা/স্রোত) উত্তীর্ণ হয়েছেন। “তরণায়” অর্থ মহাজনকে ওঘ থেকে পার করার জন্য। “পরিনিব্বুতো” অর্থ ক্লেশ-পরিনির্বাণের দ্বারা পরিনির্বাপিত। “পরিনিব্বানায়” অর্থ মহাজনেরও সর্বক্লেশ পরিনির্বাণের জন্য ধর্ম দেশনা করেন।


Brahmacariyapariyosānādivaṇṇanā

ব্রহ্মচর্য-পর্যাবসান ইত্যাদির বর্ণনা


77. Accayotiādīni sāmaññaphale (dī. ni. aṭṭha. 1.250) vuttāni. Ujujātikoti kāyavaṅkādivirahito ujusabhāvo. Ahamanusāsāmīti ahaṃ tādisaṃ puggalaṃ anusāsāmi, dhammaṃ assa desemi. Sattāhanti sattadivasāni, idaṃ sabbampi bhagavā dandhapaññaṃ puggalaṃ sandhāyāha asaṭho pana amāyāvī ujujātiko taṃmuhutteneva arahattaṃ pattuṃ sakkhissati. Iti bhagavā ‘‘asaṭha’’ntiādivacanena saṭho hi vaṅkavaṅko, mayāpi na sakkā anusāsitunti dīpento paribbājakaṃ pādesu gahetvā mahāmerupādatale viya khipittha. Kasmā? Ayañhi atisaṭho, kuṭilacitto satthari evaṃ kathentepi buddhadhammasaṅghesu nādhimuccati, adhimuccanatthāya sotaṃ na odahati, kohaññe ṭhito satthāraṃ khamāpeti. Tasmā bhagavā tassajjhāsayaṃ viditvā ‘‘etu viññū puriso asaṭho’’tiādimāha. Saṭhaṃ panāhaṃ anusāsituṃ na sakkomīti.

৭৭. “অচ্চয়ো” ইত্যাদি সামঞ্ঞফল সূত্রে বলা হয়েছে। “উজু জাতিকো” অর্থ কায়িক কুটিলতা ইত্যাদি বর্জিত সরল স্বভাবের ব্যক্তি। “অহমনুসাসামি” অর্থ আমি সেই রূপ ব্যক্তিকে শাসন করি, তাকে ধর্ম দেশনা করি। “সত্তাহং” অর্থ সাত দিন। এই সমস্ত কথাই ভগবান মন্দবুদ্ধি ব্যক্তিকে লক্ষ্য করে বলেছেন। কিন্তু শঠতাহীন, মায়াহীন ও সরল স্বভাবের ব্যক্তি সেই মুহূর্তেই অর্হত্ত্ব লাভ করতে সমর্থ হবে। এভাবে ভগবান “অসঠং” ইত্যাদি বচনের দ্বারা “শঠ ও কুটিল ব্যক্তিকে আমার পক্ষেও শাসন করা সম্ভব নয়”—এটি প্রদর্শন করে পরিব্রাজককে পায়ে ধরে যেন মহামেরু পর্বতের পাদদেশে নিক্ষেপ করলেন। কেন? কারণ এই নিগ্রোধ পরিব্রাজক অত্যন্ত শঠ ও কুটিলচিত্ত ছিল। শাস্তা এভাবে দেশনা করলেও সে বুদ্ধ, ধর্ম ও সঙ্ঘের প্রতি শ্রদ্ধাশীল হয়নি, শ্রদ্ধা উৎপাদনের জন্য কর্ণপাতও করেনি। সে কপটতায় লিপ্ত থেকে শাস্তার কাছে ক্ষমা প্রার্থনা করছে। তাই ভগবান তার অভিপ্রায় জেনে “এতু বিঞ্ঞূ পুরিসো অসঠো” (আসুক বিজ্ঞ ব্যক্তি যে শঠতাহীন) ইত্যাদি বলেছেন। এর অর্থ: “শঠ ব্যক্তিকে আমি শাসন করতে সমর্থ নই।”


78. Antevāsikamyatāti antevāsikamyatāya, amhe antevāsike icchanto. Evamāhāti ‘‘etu viññupuriso’’tiādimāha. Yo eva vo ācariyoti yo eva tumhākaṃ pakatiyā ācariyo. Uddesā no cāvetukāmoti attano anusāsaniṃ gāhāpetvā amhe amhākaṃ uddesato cāvetukāmo. So eva vo uddeso hotūti yo tumhākaṃ pakatiyā uddeso, so tumhākaṃyeva hotu[Pg.27], na mayaṃ tumhākaṃ uddesena atthikā. Ājīvāti ājīvato. Akusalasaṅkhātāti akusalāti koṭṭhāsaṃ pattā. Akusalā dhammāti dvādasa akusalacittuppādadhammā taṇhāyeva vā visesena. Sā hi punabbhavakaraṇato ‘‘ponobbhavikā’’ti vuttā. Sadarathāti kilesadarathasampayuttā. Jātijarāmaraṇiyāti jātijarāmaraṇānaṃ paccayabhūtā. Saṃkilesikā dhammāti dvādasa akusalacittuppādā. Vodāniyāti, samathavipassanā dhammā. Te hi satte vodāpenti, tasmā ‘‘vodāniyā’’ti vuccanti. Paññāpāripūrinti maggapaññāpāripūriṃ. Vepullattañcāti phalapaññāvepullataṃ, ubhopi vā etāni aññamaññavevacanāneva. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘tato tumhe maggapaññañceva phalapaññañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’’ti. Evaṃ bhagavā paribbājake ārabbha attano ovādānusāsaniyā phalaṃ dassento arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi.

৭৮. “অন্তেবাসিকম্যতা” অর্থ অন্তেবাসিক বা শিষ্য করার ইচ্ছায়, “আমাদের শিষ্য করতে ইচ্ছুক হয়ে তিনি এমন বলেছেন।” “এবমাহা” অর্থ “আসুক বিজ্ঞ ব্যক্তি...” ইত্যাদি বলেছেন। “যো এব বো আচারিয়ো” অর্থ স্বভাবত তোমাদের যিনি আচার্য, তিনিই থাকুন। “উদ্دهসা নো চাবেতু কামো” অর্থ নিজের অনুশাসন গ্রহণ করিয়ে আমাদের আমাদের পঠন-পাঠন (উদ্দেশ) থেকে চ্যুত করতে ইচ্ছুক। “সো এব বো উদ্দেসো হোতু” অর্থ স্বভাবত তোমাদের যে পঠন-পাঠন (উদ্দেশ) রয়েছে, তা তোমাদেরই থাকুক, আমাদের তোমাদের উদ্দেশ্যের প্রয়োজন নেই। “আজীবা” অর্থ আজীবিকা থেকে। “অকুশলসংখাতা” অর্থ অকুশল নামক ভাগে পতিত। “অকুশলা ধম্মা” অর্থ দ্বাদশ অকুশল চিত্তোৎপাদ ধর্ম অথবা বিশেষভাবে তৃষ্ণাই। কারণ তা পুনর্জন্ম ঘটায় বলে তাকে “পৌনর্ভবিক” বলা হয়েছে। “সদরথা” অর্থ ক্লেশজনিত সন্তাপযুক্ত। “জাতিজরামরণিয়া” অর্থ জাতি, জরা ও মরণের প্রত্যয়স্বরূপ। “সংকিলোসিকা ধম্মা” অর্থ দ্বাদশ অকুশল চিত্তোৎপাদ। “বোদানিয়া” অর্থ সমথ ও বিপশ্যনা ধর্মসমূহ। কারণ তারা সত্ত্বদের পরিশুদ্ধ করে, তাই তাদের “বোদানিয়” বলা হয়। “পঞ্ঞাপারিপূরিং” অর্থ মার্গপ্রজ্ঞা পরিপূর্তি। “বেপুল্লত্তঞ্চ” অর্থ ফলপ্রজ্ঞার বিপুলতা। অথবা এই দুটি পদ একে অপরের সমার্থক। এর অর্থ এই: “তার ফলে তোমরা মার্গপ্রজ্ঞা ও ফলপ্রজ্ঞা ইহলোকেই নিজে অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎ করে, লাভ করে বিহার করবে।” এভাবে ভগবান পরিব্রাজকদের উদ্দেশ্যে নিজের ওবাদ-অনুশাসনের ফল প্রদর্শন করে অর্হত্ত্বকে চূড়ান্তে রেখে দেশনা সমাপ্ত করলেন।


79. Yathā taṃ mārenāti yathā mārena pariyuṭṭhitacittā nisīdanti evameva tuṇhībhūtā…pe… appaṭibhānā nisinnā.

৭৯. “যথা তং মারেন”—মার কর্তৃক অভিভূতচিত্ত হয়ে যেভাবে বসে থাকে, ঠিক সেভাবেই তারা নীরব...পে... নিরুত্তর হয়ে বসে রইল।


Māro kira satthā ativiya gajjanto buddhabalaṃ dīpetvā imesaṃ paribbājakānaṃ dhammaṃ deseti, kadāci dhammābhisamayo bhaveyya, handāhaṃ pariyuṭṭhāmīti so tesaṃ cittāni pariyuṭṭhāsi. Appahīnavipallāsānañhi cittaṃ mārassa yathākāmakaraṇīyaṃ hoti. Tepi mārena pariyuṭṭhitacittā thaddhaṅgapaccaṅgā viya tuṇhī appaṭibhānā nisīdiṃsu. Atha satthā ime paribbājakā ativiya niravā hutvā nisinnā, kiṃ nu khoti āvajjanto mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ aññāsi. Sace pana tesaṃ maggaphaluppattihetu bhaveyya, māraṃ paṭibāhitvāpi bhagavā dhammaṃ deseyya, so pana tesaṃ natthi. ‘‘Sabbepi me tucchapurisā’’ti aññāsi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavato etadahosi sabbepi me moghapurisā’’tiādi.

মার ভেবেছিল, শাস্তা অত্যন্ত গর্জন করে বুদ্ধবল প্রদর্শনপূর্বক এই পরিব্রাজকদের ধর্ম দেশনা করছেন, যদি এদের ধর্ম অভিসময় (সত্য উপলব্ধি) হয়ে যায়! “এসো, আমি এদের চিত্তকে অভিভূত করি”—এই ভেবে সে তাদের চিত্তকে অভিভূত করল। কারণ যাদের বিপর্যাস প্রহীন হয়নি, তাদের চিত্ত মারের ইচ্ছাধীন হয়। তারাও মার কর্তৃক অভিভূতচিত্ত হয়ে আড়ষ্ট অঙ্গ-প্রত্যঙ্গের মতো নীরব ও নিরুত্তর হয়ে বসে রইল। অতঃপর শাস্তা “এই পরিব্রাজকেরা অত্যন্ত নীরব হয়ে বসে আছে, কারণ কী?”—এভাবে চিন্তা করে মার কর্তৃক তাদের চিত্ত অভিভূত হওয়ার বিষয়টি জানতে পারলেন। যদি তাদের মার্গফল লাভের হেতু থাকত, তবে ভগবান মারকে প্রতিহত করেও ধর্ম দেশনা করতেন। কিন্তু তাদের তা ছিল না। “এরা সবাই তুচ্ছ পুরুষ (শূন্য পুরুষ)”—তিনি তা জানতে পারলেন। তাই বলা হয়েছে: “অথ খো ভগবতো এতদহোসি সব্বেপি মে মোঘপুরিসা” ইত্যাদি।


Tattha phuṭṭhā pāpimatāti pāpimatā mārena phuṭṭhā. Yatra hi nāmāti yesu nāma. Aññāṇatthampīti jānanatthampi. Kiṃ karissati sattāhoti samaṇena gotamena paricchinnasattāho amhākaṃ kiṃ karissati. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘samaṇena gotamena ‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati sattāha’nti vuttaṃ, so sattāho amhākaṃ kiṃ apphāsukaṃ karissati. [Pg.28] Handa mayaṃ sattāhabbhantare etaṃ dhammaṃ sacchikātuṃ sakkā, na sakkāti aññāṇatthampi brahmacariyaṃ carissāmā’’ti. Atha vā jānāma tāvassa dhammanti ekadivase ekavāraṃ aññāṇatthampi etesaṃ cittaṃ nuppannaṃ, sattāho pana etesaṃ kusītānaṃ kiṃ karissati, kiṃ sakkhissanti te sattāhaṃ pūretunti ayamettha adhippāyo. Sīhanādanti paravādabhindanaṃ sakavādasamussāpanañca abhītanādaṃ naditvā. Paccupaṭṭhāsīti patiṭṭhito. Tāvadevāti tasmiññeva khaṇe. Rājagahaṃ pāvisīti rājagahameva paviṭṭho. Tesaṃ pana paribbājakānaṃ kiñcāpi idaṃ suttantaṃ sutvā viseso na nibbatto, āyatiṃ pana nesaṃ vāsanāya paccayo bhavissatīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

সেখানে “ফুটঠা পাপিমতা” অর্থ পাপী মার কর্তৃক স্পৃষ্ট বা অভিভূত। “যত্র হি নাম” অর্থ যে সব ব্যক্তিতে। “অঞ্ঞাণত্থম্পি” অর্থ জানার জন্যও (এখানে ‘অ’ বর্ণটি নিরর্থক নিপাত মাত্র)। “কিং করিস্সতি সত্তাহো” অর্থ শ্রমণ গৌতম কর্তৃক নির্ধারিত সাত দিন আমাদের কী উপকার করবে? এর অর্থ এই: “শ্রমণ গৌতম বলেছেন যে ‘নিজে অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎ করে সাত দিন বিহার করবে’, সেই সাত দিন আমাদের কী অসুবিধা করবে? এসো, আমরা সাত দিনের মধ্যে এই ধর্ম সাক্ষাৎ করতে পারব কি পারব না—তা জানার জন্যও ব্রহ্মচর্য আচরণ করি।” অথবা “আমরা তাঁর ধর্ম জানব”—এভাবে একদিনে একবারের জন্যও জানার উদ্দেশ্যে তাদের চিত্তে এই ইচ্ছা জাগেনি। তাহলে এই অলস ব্যক্তিদের জন্য সাত দিন কী করবে? তারা সাত দিন পূর্ণ করতে কীভাবে সমর্থ হবে?—এটিই এখানে পরিব্রাজকদের অভিপ্রায়। “সীহনাদং” অর্থ পরবাদ খণ্ডনকারী ও স্ববাদ সমুন্নতকারী নির্ভীক সিংহনাদ করে। “পচ্চুপট্ঠাসি” অর্থ প্রতিষ্ঠিত হলেন। “তাবদেব” অর্থ সেই ক্ষণেই। “রাজগহং পাবিসি” অর্থ রাজগৃহেই প্রবেশ করলেন। সেই পরিব্রাজকদের যদিও এই সূত্র শুনে কোনো বিশেষ গুণ (মার্গ-ফল) উৎপন্ন হয়নি, তবুও ভবিষ্যতে তাদের বাসনার (ধর্ম উপলব্ধির সংস্কারের) প্রত্যয় বা কারণ হবে। অবশিষ্ট অংশ সর্বত্র স্পষ্টার্থ।


Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

সুমঙ্গলবিলাসিনী নামক দীর্ঘনিকায় অট্ঠকথায়—


Udumbarikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

উদুম্বরিক সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Cakkavattisuttavaṇṇanā

৩. চক্রবর্ত্তী সূত্রের বর্ণনা


Attadīpasaraṇatāvaṇṇanā

আত্মদ্বীপ ও আত্মশরণ বর্ণনা


80. Evaṃ [Pg.29] me sutanti cakkavattisuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – mātulāyanti evaṃnāmake nagare. Taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā avidūre vanasaṇḍe viharati. ‘‘Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesī’’ti ettha ayamanupubbikathā –

৮০. “এবং মে সুতং” হলো চক্রবর্ত্তী সূত্র। সেখানে অস্পষ্ট পদসমূহের ব্যাখ্যা নিম্নরূপ— “মাতুলাযং” অর্থ এই নামের নগরে। সেই নগরকে গোচরগ্রাম (ভিক্ষাটন গ্রাম) করে অদূরে এক বনখণ্ডে বিহার করছিলেন। “তত্র খো ভগবা ভিক্খূ আমন্তেসি”—এখানে আনুপূর্বিক কথা বা ধারাবাহিক বিবরণ নিম্নরূপ—


Bhagavā kira imassa suttassa samuṭṭhānasamaye paccūsakāle mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento imāya anāgatavaṃsadīpikāya suttantakathāya mātulanagaravāsīnaṃ caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayaṃ disvā pātova vīsatibhikkhusahassaparivāro mātulanagaraṃ sampatto. Mātulanagaravāsino khattiyā ‘‘bhagavā āgato’’ti sutvā paccuggamma dasabalaṃ nimantetvā mahāsakkārena nagaraṃ pavesetvā nisajjaṭṭhānaṃ saṃvidhāya bhagavantaṃ mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adaṃsu. Bhagavā bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā cintesi – ‘‘sacāhaṃ imasmiṃ ṭhāne imesaṃ manussānaṃ dhammaṃ desessāmi, ayaṃ padeso sambādho, manussānaṃ ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā okāso na bhavissati, mahatā kho pana samāgamena bhavitabba’’nti.

শোনা যায়, ভগবান এই সূত্রের উত্থানকালে প্রত্যুষে মহাকরুণাসমাপত্তি থেকে উঠে লোকসমূহকে অবলোকন করার সময় অনাগত বংশের প্রকাশক এই সূত্রান্ত কথার দ্বারা মাতুলানগরবাসী চুরাশি হাজার প্রাণীর ধর্মাভিসময় (চতুঃসত্য জ্ঞান) প্রত্যক্ষ করে অতি সকালেই বিশ হাজার ভিক্ষুসংঘ পরিবৃত হয়ে মাতুলানগরে উপস্থিত হলেন। মাতুলানগরবাসী ক্ষত্রিয়গণ “ভগবান এসেছেন” তা শুনে এগিয়ে গিয়ে অভ্যর্থনা জানালেন এবং দশবলকে নিমন্ত্রণ করে মহাসমাদরে নগরে প্রবেশ করালেন। তাঁরা বসার স্থান প্রস্তুত করে ভগবানকে মহামূল্যবান পালঙ্কে উপবেশন করালেন এবং বুদ্ধ প্রমুখ ভিক্ষুসংঘকে মহাদান প্রদান করলেন। ভগবান ভোজনকৃত্য সমাপ্ত করে চিন্তা করলেন— “আমি যদি এই স্থানে এই মানুষদের ধর্মদেশনা করি, তবে এই স্থানটি অত্যন্ত সংকীর্ণ হবে; মানুষদের দাঁড়ানোর বা বসার মতো পর্যাপ্ত স্থান থাকবে না। এখানে নিশ্চয়ই এক মহাসমাবেশ হতে যাচ্ছে।”


Atha rājakulānaṃ bhattānumodanaṃ akatvāva pattaṃ gahetvā nagarato nikkhami. Manussā cintayiṃsu – ‘‘satthā amhākaṃ anumodanampi akatvā gacchati, addhā bhattaggaṃ amanāpaṃ ahosi, buddhānaṃ nāma na sakkā cittaṃ gahetuṃ, buddhehi saddhiṃ vissāsakaraṇaṃ nāma samussitaphaṇaṃ āsīvisaṃ gīvāya gahaṇasadisaṃ hoti; etha bho, tathāgataṃ khamāpessāmā’’ti. Sakalanagaravāsino bhagavatā saheva nikkhantā. Bhagavā gacchantova magadhakkhette ṭhitaṃ sākhāviṭapasampannaṃ sandacchāyaṃ karīsamattabhūmipatthaṭaṃ ekaṃ mātularukkhaṃ disvā imasmiṃ rukkhamūle nisīditvā dhamme desiyamāne ‘‘mahājanassa ṭhānanisajjanokāso bhavissatī’’ti. Nivattitvā [Pg.30] maggā okkamma rukkhamūlaṃ upasaṅkamitvā dhammabhaṇḍāgārikaṃ ānandattheraṃ olokesi. Thero olokitasaññāya eva ‘‘satthā nisīditukāmo’’ti ñatvā sugatamahācīvaraṃ paññapetvā adāsi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Athassa purato manussā nisīdiṃsu. Ubhosu passesu pacchato ca bhikkhusaṅgho, ākāse devatā aṭṭhaṃsu, evaṃ mahāparisamajjhagato tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi.

তারপর তিনি রাজকুলকে ভোজন-অনুমোদন না করেই পাত্র নিয়ে নগর থেকে বের হয়ে গেলেন। মানুষেরা চিন্তা করল— “শাস্তা আমাদের অনুমোদন না করেই চলে যাচ্ছেন; নিশ্চয়ই ভোজনশালা বা খাদ্য অপ্রীতিকর হয়েছিল। বুদ্ধদের চিত্ত বোঝা সহজ নয়। বুদ্ধদের সাথে অতি-ঘনিষ্ঠতা বা বিশ্বাস স্থাপন করা ফণা তোলা তীব্র বিষধর সাপকে গলায় ধারণ করার মতো। আসুন হে বন্ধুগণ, আমরা তথাগতের কাছে ক্ষমা প্রার্থনা করি।” এই ভেবে সমগ্র নগরবাসী ভগবানের সাথেই বের হয়ে পড়ল। ভগবান যেতে যেতে মগধের ক্ষেতে অবস্থিত, শাখা-প্রশাখায় সমৃদ্ধ, শীতল ছায়াযুক্ত এবং প্রায় এক করীস পরিমাণ ভূমি জুড়ে বিস্তৃত একটি মাতুল বৃক্ষ দেখে চিন্তা করলেন— “এই বৃক্ষমূলে বসে ধর্মদেশনা করলে মহাজনের দাঁড়ানো ও বসার স্থান সংকুলান হবে।” এই ভেবে তিনি পথ থেকে নেমে বৃক্ষমূলে গিয়ে ধর্মভাণ্ডাগারিক আনন্দ স্থবিরের দিকে তাকালেন। স্থবির কেবল সেই দৃষ্টির ইঙ্গিত দেখেই “শাস্তা বসতে চান” তা বুঝতে পেরে সুগতের মহাচীবরটি পেতে দিলেন। ভগবান প্রস্তুতকৃত আসনে উপবেশন করলেন। তারপর তাঁর সামনে মানুষেরা বসল, দুই পাশে এবং পেছনে ভিক্ষুসংঘ বসলেন এবং আকাশে দেবতারা অবস্থান নিলেন। এভাবে মহাসভার মধ্যবর্তী হয়ে ভগবান সেখানে ভিক্ষুদের সম্বোধন করলেন।


Te bhikkhūti tatra upaviṭṭhā dhammappaṭiggāhakā bhikkhū. Attadīpāti attānaṃ dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gatiṃ parāyaṇaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharathāti attho. Attasaraṇāti idaṃ tasseva vevacanaṃ. Anaññasaraṇāti idaṃ aññasaraṇapaṭikkhepavacanaṃ. Na hi añño aññassa saraṇaṃ hoti, aññassa vāyāmena aññassa asujjhanato. Vuttampi cetaṃ ‘‘attā hi attano nātho, ko hi nātho paro siyā’’ti (dha. pa. 160). Tenāha ‘‘anaññasaraṇā’’ti. Ko panettha attā nāma, lokiyalokuttaro dhammo. Tenāha – ‘‘dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā’’ti. ‘‘Kāye kāyānupassī’’tiādīni mahāsatipaṭṭhāne vitthāritāni.

“সেই ভিক্ষুগণ” বলতে সেখানে উপবিষ্ট ধর্মগ্রহণকারী ভিক্ষুগণকে বোঝানো হয়েছে। “আত্মদ্বীপ” বলতে নিজেকেই দ্বীপ, ত্রাণ (রক্ষা), আশ্রয়, গতি, পরায়ণ ও প্রতিষ্ঠা করে বিহার করো— এই অর্থ প্রকাশ করে। “আত্মশরণ” পদটি তারই (আত্মদ্বীপ পদেরই) সমার্থক শব্দ। “অনন্যশরণ” পদটি অন্য কিছুর শরণ নেওয়াকে বর্জন করার নির্দেশক। কারণ অন্য কেউ অন্যের শরণ হতে পারে না, যেহেতু অন্যের প্রচেষ্টায় অন্য কেউ পরিশুদ্ধ হতে পারে না। এ বিষয়ে বলাও হয়েছে— “আত্মাই নিজের নাথ (ত্রাতা), অন্য কে নাথ হতে পারে?” (ধম্মপদ, ১৬০)। তাই বলা হয়েছে “অনন্যশরণ”। এখানে “আত্মা” বলতে কী বোঝায়? লৌকিক ও লোকোত্তর ধর্মই হলো আত্মা। তাই বলা হয়েছে— “ধর্মদ্বীপ, ধর্মশরণ, অনন্যশরণ”। “কায়ে কায়ানুপসী” (দেহে দেহানুদর্শনকারী) ইত্যাদি বিষয়সমূহ মহাসতিপটঠান সূত্রে বিস্তারিতভাবে ব্যাখ্যা করা হয়েছে।


Gocareti carituṃ yuttaṭṭhāne. Saketi attano santake. Pettike visayeti pitito āgatavisaye. Caratanti carantānaṃ. ‘‘Caranta’’ntipi pāṭho, ayamevattho. Na lacchatīti na labhissati na passissati. Māroti devaputtamāropi, maccumāropi, kilesamāropi. Otāranti randhaṃ chiddaṃ vivaraṃ. Ayaṃ panattho leḍḍuṭṭhānato nikkhamma toraṇe nisīditvā bālātapaṃ tapantaṃ lāpaṃ sakuṇaṃ gahetvā. Pakkhandasenasakuṇavatthunā dīpetabbo. Vuttañhetaṃ –

“গোচর” বলতে বিচরণ করার উপযুক্ত স্থানকে বোঝায়। “স্বকীয়” বলতে নিজের অধিকারে থাকা বিষয়কে বোঝায়। “পৈত্রিক বিষয়ে” বলতে পিতা (সদৃশ বুদ্ধ) থেকে প্রাপ্ত বিষয়ে বোঝায়। “চরতং” বলতে বিচরণকারীদের বোঝায়। “চরন্তং” রূপেও পাঠ রয়েছে, তার অর্থও একই। “পাবে না” বলতে লাভ করবে না বা দেখতে পাবে না বোঝায়। “মার” বলতে দেবপুত্র মার, মৃত্যু মার এবং ক্লেশ মারকেও বোঝায়। “অবতার” বলতে ছিদ্র, ত্রুটি বা সুযোগকে বোঝায়। এই অর্থটি মাটির ঢেলাযুক্ত স্থান থেকে বের হয়ে তোরণদ্বারে বসে সকালের রোদ পোহানো লাপক পাখিকে বাজপাখির ধরে ফেলার কাহিনীর দ্বারা ব্যাখ্যা করতে হবে। এ বিষয়ে বলা হয়েছে—


‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakuṇagghi lāpaṃ sakuṇaṃ sahasā ajjhappattā aggahesi. Atha kho, bhikkhave, lāpo sakuṇo sakuṇagghiyā hariyamāno evaṃ paridevasi ‘mayamevamha alakkhikā, mayaṃ appapuññā, ye mayaṃ agocare carimha paravisaye, sacejja mayaṃ gocare careyyāma sake pettike visaye, na myāyaṃ sakuṇagghi alaṃ abhavissa yadidaṃ yuddhāyā’ti. Ko pana te lāpa gocaro sako pettiko visayoti? Yadidaṃ [Pg.31] naṅgalakaṭṭhakaraṇaṃ leḍḍuṭṭhānanti. Atha kho, bhikkhave, sakuṇagghi sake bale apatthaddhā sake bale asaṃvadamānā lāpaṃ sakuṇaṃ pamuñci gaccha kho tvaṃ lāpa, tatrapi gantvā na mokkhasīti.

“হে ভিক্ষুগণ, অতীতে একদা একটি বাজপাখি হঠাৎ এক লাপক পাখিকে আক্রমণ করে ধরে ফেলল। তখন, হে ভিক্ষুগণ, বাজপাখি কর্তৃক অপহৃত হওয়ার সময় লাপক পাখিটি এভাবে বিলাপ করতে লাগল— ‘আমরা কতই না অভাগা, আমরা কতই না অল্পপুণ্যবান, যে আমরা আমাদের অগোচরে, পরকীয় বিষয়ে বিচরণ করেছি। আজ যদি আমরা আমাদের নিজস্ব গোচরে, পৈত্রিক বিষয়ে বিচরণ করতাম, তবে এই বাজপাখিটি যুদ্ধের ক্ষেত্রে আমার সাথে পেরে উঠত না।’ ‘হে লাপক, তোমার নিজস্ব গোচর ও পৈত্রিক বিষয় কোনটি?’ ‘তা হলো লাঙল দিয়ে চাষ করা মাটির ঢেলাযুক্ত স্থান।’ তখন, হে ভিক্ষুগণ, বাজপাখিটি নিজের শক্তির অহংকারে গর্বিত হয়ে এবং নিজের শক্তির ওপর অতি-আত্মবিশ্বাসী হয়ে লাপক পাখিটিকে ছেড়ে দিল— ‘যা লাপক, তুই চলে যা, সেখানে গেলেও তুই আমার হাত থেকে রেহাই পাবি না।’


Atha kho, bhikkhave, lāpo sakuṇo naṅgalakaṭṭhakaraṇaṃ leḍḍuṭṭhānaṃ gantvā mahantaṃ leḍḍuṃ abhiruhitvā sakuṇagghiṃ vadamāno aṭṭhāsi ‘‘ehi kho dāni me sakuṇagghi, ehi kho dāni me sakuṇagghī’’ti. Atha kho sā, bhikkhave, sakuṇagghi sake bale apatthaddhā sake bale asaṃvadamānā ubho pakkhe sannayha lāpaṃ sakuṇaṃ sahasā ajjhappattā. Yadā kho, bhikkhave, aññāsi lāpo sakuṇo bahuāgatā kho myāyaṃ sakuṇagghīti, atha kho tasseva leḍḍussa antaraṃ paccupādi. Atha kho, bhikkhave, sakuṇagghi tattheva uraṃ paccatāḷesi. Evañhi taṃ, bhikkhave, hoti yo agocare carati paravisaye.

তারপর, হে ভিক্ষুগণ, লাপক পাখিটি লাঙল দিয়ে চাষ করা মাটির ঢেলাযুক্ত স্থানে গিয়ে একটি বড় মাটির ঢেলার ওপর উঠে বাজপাখিকে আহ্বান জানিয়ে দাঁড়িয়ে রইল— “আয় এবার আমার কাছে, হে বাজপাখি! আয় এবার আমার কাছে, হে বাজপাখি!” তখন, হে ভিক্ষুগণ, সেই বাজপাখিটি নিজের শক্তির অহংকারে গর্বিত হয়ে এবং নিজের শক্তির ওপর অতি-আত্মবিশ্বাসী হয়ে দুই ডানা গুটিয়ে লাপক পাখির ওপর দ্রুত গতিতে ঝাঁপিয়ে পড়ল। যখন, হে ভিক্ষুগণ, ipad লাপক পাখিটি বুঝতে পারল যে “এই বাজপাখিটি আমার খুব কাছাকাছি এসে পড়েছে”, তখন সে সেই মাটির ঢেলার আড়ালে ঢুকে পড়ল। তখন, হে ভিক্ষুগণ, বাজপাখিটি সেখানেই তার বুক সজোরে আছড়ে ফেলল। হে ভিক্ষুগণ, যে নিজের অগোচরে, পরকীয় বিষয়ে বিচরণ করে, তার এমনই দশা হয়।”


Tasmātiha, bhikkhave, mā agocare carittha paravisaye, agocare, bhikkhave, carataṃ paravisaye lacchati māro otāraṃ, lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo, yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, ghānaviññeyyā gandhā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, jivhāviññeyyā rasā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ayaṃ, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo.

“অতএব, হে ভিক্ষুগণ, তোমরা অগোচরে, পরকীয় বিষয়ে বিচরণ কোরো না। হে ভিক্ষুগণ, যারা অগোচরে, পরকীয় বিষয়ে বিচরণ করে, মার তাদের ওপর সুযোগ পাবে, মার তাদের বশ করার উপায় খুঁজে পাবে। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুর অগোচর ও পরকীয় বিষয় কোনটি? তা হলো পঞ্চ কামগুণ। কোন পাঁচটি? চক্ষুবিজ্ঞানগ্রাহ্য রূপসমূহ— যা আকাঙ্ক্ষিত, মনোরম, মনোহর, প্রিয়রূপ, কামোদ্দীপক ও আসক্তিজনক; শ্রোত্রবিজ্ঞানগ্রাহ্য শব্দসমূহ— যা আকাঙ্ক্ষিত, মনোরম, মনোহর, প্রিয়রূপ, কামোদ্দীপক ও আসক্তিজনক; ঘ্রাণবিজ্ঞানগ্রাহ্য গন্ধসমূহ— যা আকাঙ্ক্ষিত, মনোরম, মনোহর, প্রিয়রূপ, কামোদ্দীপক ও আসক্তিজনক; জিহ্বাবিজ্ঞানগ্রাহ্য রসসমূহ— যা আকাঙ্ক্ষিত, মনোরম, মনোহর, প্রিয়রূপ, কামোদ্দীপক ও আসক্তিজনক; এবং কায়বিজ্ঞানগ্রাহ্য স্পর্শসমূহ— যা আকাঙ্ক্ষিত, মনোরম, মনোহর, প্রিয়রূপ, কামোদ্দীপক ও আসক্তিজনক। হে ভিক্ষুগণ, এটাই হলো ভিক্ষুর অগোচর ও পরকীয় বিষয়।


Gocare, bhikkhave, caratha…pe… na lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ – ayaṃ, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayoti (saṃ. ni. 5.371).

“হে ভিক্ষুগণ, তোমরা স্বকীয় গোচরে বিচরণ করো... মার তোমাদের ওপর কোনো সুযোগ পাবে না। হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুর স্বকীয় গোচর ও পৈত্রিক বিষয় কোনটি? তা হলো চার স্মৃতিপ্রস্থান (সতিপটঠান)। কোন চারটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু দেহে কায়ানুদর্শনকারী হয়ে আতাপী (উদ্যোগী), সম্প্রজ্ঞাত ও স্মৃতিমান হয়ে, জগতের প্রতি অভিধ্যা (লোভ) ও দৌর্মনস্য (ক্ষোভ) দূর করে বিহার করেন; বেদনায় বেদনানুদর্শনকারী হয়ে আতাপী, সম্প্রজ্ঞাত ও স্মৃতিমান হয়ে, জগতের প্রতি অভিধ্যা ও দৌর্মনস্য দূর করে বিহার করেন; চিত্তে চিত্তানুদর্শনকারী হয়ে আতাপী, সম্প্রজ্ঞাত ও স্মৃতিমান হয়ে, জগতের প্রতি অভিধ্যা ও দৌর্মনস্য দূর করে বিহার করেন; এবং ধর্মে ধর্মানুদর্শনকারী হয়ে আতাপী, সম্প্রজ্ঞাত ও স্মৃতিমান হয়ে, জগতের প্রতি অভিধ্যা ও দৌর্মনস্য দূর করে বিহার করেন— হে ভিক্ষুগণ, এটাই হলো ভিক্ষুর স্বকীয় গোচর ও পৈত্রিক বিষয়।”


Kusalānanti anavajjalakkhaṇānaṃ. Samādānahetūti samādāya vattanahetu. Evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatīti evaṃ idaṃ lokiyalokuttaraṃ puññaphalaṃ vaḍḍhati, puññaphalanti ca uparūpari puññampi puññavipākopi veditabbo.

“কুশলসমূহের” বলতে অনবদ্যলক্ষণযুক্ত (দোষহীন স্বভাবযুক্ত) বিষয়সমূহকে বোঝায়। “সমাদান হেতু” বলতে সম্যকরূপে গ্রহণ করে আচরণ করার কারণে বোঝায়। “এভাবে এই পুণ্য বৃদ্ধি পায়” বলতে এভাবে এই লৌকিক ও লোকোত্তর পুণ্যফল বৃদ্ধি পায়। “পুণ্যফল” পদের দ্বারা উত্তরোত্তর পুণ্য এবং পুণ্যের বিপাক (ফল) উভয়কেই বুঝতে হবে।


Daḷhanemicakkavattirājakathāvaṇṇanā

দৃঢ়নেমি চক্রবর্তী রাজার কাহিনীর বর্ণনা


81. Tattha [Pg.32] duvidhaṃ kusalaṃ vaṭṭagāmī ca vivaṭṭagāmī ca. Tattha vaṭṭagāmikusalaṃ nāma mātāpitūnaṃ puttadhītāsu puttadhītānañca mātāpitūsu sinehavasena mudumaddavacittaṃ. Vivaṭṭagāmikusalaṃ nāma ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādibhedā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā. Tesu vaṭṭagāmipuññassa pariyosānaṃ manussaloke cakkavattisirīvibhavo. Vivaṭṭagāmikusalassa maggaphalanibbānasampatti. Tattha vivaṭṭagāmikusalassa vipākaṃ suttapariyosāne dassessati.

৮১. সেখানে কুশল দুই প্রকার— বর্তগামী (সংসারগামী) এবং বিবর্তগামী (সংসারমুক্তিমুখী)। সেখানে বর্তগামী কুশল বলতে পিতা-মাতার প্রতি পুত্র-কন্যাদের এবং পুত্র-কন্যাদের প্রতি পিতা-মাতার স্নেহের বশে উৎপন্ন অত্যন্ত মৃদু ও কোমল চিত্তকে বোঝায়। বিবর্তগামী কুশল বলতে “চার স্মৃতিপ্রস্থান” ইত্যাদি ভেদে সাঁইত্রিশ প্রকার বোধিপক্ষীয় ধর্মকে বোঝায়। সেগুলির মধ্যে বর্তগামী পুণ্যের চরম পরিণতি হলো মনুষ্যলোকে চক্রবর্তী রাজার শ্রী ও ঐশ্বর্য লাভ। বিবর্তগামী কুশলের চরম পরিণতি হলো মার্গ, ফল ও নির্বাণ সম্পত্তি লাভ। সেখানে বিবর্তগামী কুশলের বিপাক (ফল) সূত্রের শেষে প্রদর্শন করা হবে।


Idha pana vaṭṭagāmikusalassa vipākadassanatthaṃ, bhikkhave, yadā puttadhītaro mātāpitūnaṃ ovāde na aṭṭhaṃsu, tadā āyunāpi vaṇṇenāpi issariyenāpi parihāyiṃsu. Yadā pana aṭṭhaṃsu, tadā vaḍḍhiṃsūti vatvā vaṭṭagāmikusalānusandhivasena ‘‘bhūtapubbaṃ, bhikkhave’’ti desanaṃ ārabhi. Tattha cakkavattītiādīni mahāpadāne (dī. ni. aṭṭha. 2.33) vitthāritāneva.

কিন্তু এখানে বর্তগামী কুশলের বিপাক প্রদর্শনের জন্য— “হে ভিক্ষুগণ, যখন পুত্র-কন্যারা পিতা-মাতার উপদেশে প্রতিষ্ঠিত থাকত না, তখন তারা আয়ু, বর্ণ ও ঐশ্বর্য থেকে পরিহীন হতো। আর যখন তারা প্রতিষ্ঠিত থাকত, তখন তারা বৃদ্ধি পেত”— এই কথা বলে বর্তগামী কুশলের ধারাবাহিকতা অনুসারে “অতীতে একদা, হে ভিক্ষুগণ” ইত্যাদি দেশনা আরম্ভ করলেন। সেখানে “চক্রবর্তী” ইত্যাদি বিষয়সমূহ মহাপদান সূত্রে বিস্তারিতভাবেই ব্যাখ্যা করা হয়েছে।


82. Osakkitanti īsakampi avasakkitaṃ. Ṭhānā cutanti sabbaso ṭhānā apagataṃ. Taṃ kira cakkaratanaṃ antepuradvāre akkhāhataṃ viya vehāsaṃ aṭṭhāsi. Athassa ubhosu passesu dve khadiratthambhe nikhaṇitvā cakkaratanamatthake nemiabhimukhaṃ ekaṃ suttakaṃ bandhiṃsu. Adhobhāgepi nemiabhimukhaṃ ekaṃ bandhiṃsu. Tesu uparimasuttato appamattakampi ogataṃ cakkaratanaṃ osakkitaṃ nāma hoti, heṭṭhā suttassa ṭhānaṃ uparimakoṭiyā atikkantagataṃ ṭhānā cutaṃ nāma hoti, tadetaṃ atibalavadose sati evaṃ hoti. Suttamattampi ekaṅguladvaṅgulamattaṃ vā bhaṭṭhaṃ ṭhānā cutameva hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘osakkitaṃ ṭhānā cuta’’nti.

৮২. “অপসৃত” বলতে সামান্য একটু নিচে নেমে যাওয়াকে বোঝায়। “স্থানচ্যুত” বলতে সম্পূর্ণরূপে নিজের স্থান থেকে বিচ্যুত হওয়াকে বোঝায়। শোনা যায়, সেই চক্ররত্নটি অন্তঃপুরের দ্বারে অক্ষদণ্ডের মতো শূন্যে স্থির হয়ে দাঁড়িয়ে রইল। তখন তার দুই পাশে দুটি খদির (খয়ের) কাঠের খুঁটি পুঁতে চক্ররত্নের উপরিভাগে নেমির (চক্রের বেড়ের) মুখোমুখি একটি সুতো বাঁধা হলো। নিচের অংশেও নেমির মুখোমুখি একটি সুতো বাঁধা হলো। সেগুলির মধ্যে উপরের সুতো থেকে সামান্য পরিমাণও নিচে নেমে গেলে চক্ররত্নটি “অপসৃত” হয়েছে বলা হয়। আর নিচের সুতোর স্থানটি যদি চক্রের উপরিভাগের সীমা অতিক্রম করে চলে যায়, তবে তা “স্থানচ্যুত” হয়েছে বলা হয়। অত্যন্ত গুরুতর কোনো ত্রুটি বা দোষ ঘটলে এমনটি হয়ে থাকে। সুতো পরিমাণ অথবা এক-দুই আঙুল পরিমাণও যদি বিচ্যুত হয়, তবে তা স্থানচ্যুতই হয়েছে বলে গণ্য হয়। তা লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে— “অপসৃত ও স্থানচ্যুত হয়েছে”।


Atha me āroceyyāsīti tāta, tvaṃ ajja ādiṃ katvā divasassa tikkhattuṃ cakkaratanassa upaṭṭhānaṃ gaccha, evaṃ gacchanto yadā cakkaratanaṃ īsakampi osakkitaṃ ṭhānā cutaṃ passasi, atha mayhaṃ ācikkheyyāsi. Jīvitañhi me tava hatthe nikkhittanti. Addasāti appamatto divasassa tikkhattuṃ gantvā olokento ekadivasaṃ addasa.

“হে বৎস, তুমি আজ থেকে শুরু করে দিনে তিনবার চক্ররত্নের পরিচর্যায় যাও। এভাবে যেতে যেতে যখন তুমি চক্ররত্নকে সামান্যতম অপসৃত বা স্থানচ্যুত হতে দেখবে, তখন আমাকে জানাবে। কারণ আমার জীবন তোমার হাতেই ন্যস্ত।” অপ্রমত্ত হয়ে দিনে তিনবার গিয়ে নিরীক্ষণ করতে করতে একদিন সে তা দেখল।


83. Atha [Pg.33] kho, bhikkhaveti bhikkhave, atha rājā daḷhanemi ‘‘cakkaratanaṃ osakkita’’nti sutvā uppannabalavadomanasso ‘‘na dāni mayā ciraṃ jīvitabbaṃ bhavissati, appāvasesaṃ me āyu, na me dāni kāme paribhuñjanakālo, pabbajjākālo me idānī’’ti roditvā paridevitvā jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ āmantāpetvā etadavoca. Samuddapariyantanti parikkhittaekasamuddapariyantameva. Idaṃ hissa kulasantakaṃ. Cakkavāḷapariyantaṃ pana puññiddhivasena nibbattaṃ, na taṃ sakkā dātuṃ. Kulasantakaṃ pana niyyātento ‘‘samuddapariyanta’’nti āha. Kesamassunti tāpasapabbajjaṃ pabbajantāpi hi paṭhamaṃ kesamassuṃ ohārenti. Tato paṭṭhāya parūḷhakese bandhitvā vicaranti. Tena vuttaṃ – ‘‘kesamassuṃ ohāretvā’’ti.

৮৩. “হে ভিক্ষুগণ, অতঃপর...” অর্থাৎ হে ভিক্ষুগণ, তখন রাজা দঢ়নেমি “চক্ররত্ন অপসৃত হয়েছে” তা শুনে তীব্র মনস্তাপ উৎপন্ন হওয়ায় “এখন আমার আর দীর্ঘকাল বেঁচে থাকা হবে না, আমার আয়ু অল্পই অবশিষ্ট আছে, এখন আমার কামভোগের সময় নয়, এখন আমার প্রব্রজ্যার সময়”—এই বলে কেঁদে ও বিলাপ করে জ্যেষ্ঠপুত্র কুমারকে ডেকে এই কথা বললেন। “সমুদ্র-সীমান্ত” বলতে এক সমুদ্র দ্বারা পরিবেষ্টিত সীমা পর্যন্তই বোঝায়। এটিই ছিল তাঁর বংশানুক্রমিক সম্পত্তি। কিন্তু চক্রবাল-সীমা পর্যন্ত ভূমি পুণ্যপ্রভাবে উৎপন্ন হয়, তা দান করা সম্ভব নয়। বংশানুক্রমিক সম্পত্তি হস্তান্তর করার ইচ্ছায় তিনি “সমুদ্র-সীমান্ত” বলেছেন। “केश ও শ্মশ্রু” বলতে তাপস-প্রব্রজ্যা গ্রহণকারীরাও প্রথমে কেশ ও শ্মশ্রু মুণ্ডন করেন। তারপর থেকে বর্ধিত কেশ জটাবদ্ধ করে পরিভ্রমণ করেন। তাই বলা হয়েছে— “केश ও শ্মশ্রু মুণ্ডন করে”।


Kāsāyānīti kasāyarasapītāni. Ādito evaṃ katvā pacchā vakkalānipi dhārenti. Pabbajīti pabbajito. Pabbajitvā ca attano maṅgalavanuyyāneyeva vasi. Rājisimhīti rājaīsimhi. Brāhmaṇapabbajitā hi ‘‘brāhmaṇisayo’’ti vuccanti. Setacchattaṃ pana pahāya rājapabbajitā rājisayoti. Antaradhāyīti antarahitaṃ nibbutadīpasikhā viya abhāvaṃ upagataṃ. Paṭisaṃvedesīti kandanto paridevanto jānāpesi. Pettikanti pitito āgataṃ dāyajjaṃ na hoti, na sakkā kusītena hīnavīriyena dasa akusalakammapathe samādāya vattantena pāpuṇituṃ. Attano pana sukataṃ kammaṃ nissāya dasavidhaṃ dvādasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ pūrentenevetaṃ pattabbanti dīpeti. Atha naṃ vattapaṭipattiyaṃ codento ‘‘iṅgha tva’’ntiādimāha. Tattha ariyeti niddose. Cakkavattivatteti cakkavattīnaṃ vatte.

“কাষায় বস্ত্র” বলতে কষায় রঞ্জিত বস্ত্র। প্রথমে এভাবে করে পরে বল্কলও (গাছের ছাল) পরিধান করেন। “প্রব্রজ্যা গ্রহণ করলেন” বলতে প্রব্রজিত হলেন। প্রব্রজ্যা গ্রহণ করে নিজের মাঙ্গলিক উদ্যান-কাননেই বাস করলেন। “রাজর্ষি” বলতে রাজকীয় ঋষি। ব্রাহ্মণ প্রব্রজিতদের “ব্রহ্মর্ষি” বলা হয়। শ্বেতচ্ছত্র ত্যাগ করে রাজকীয় প্রব্রজ্যা গ্রহণকারীদের “রাজর্ষি” বলা হয়। “অন্তর্হিত হলো” বলতে অদৃশ্য হয়ে যাওয়া, নির্বাপিত প্রদীপের শিখার মতো অস্তিত্বহীন হয়ে যাওয়া। “জানালেন” বলতে ক্রন্দন ও বিলাপ করতে করতে অবগত করলেন। “পৈতৃক” বলতে পিতা থেকে প্রাপ্ত উত্তরাধিকার নয়। অলস, হীনবীর্য এবং দশ অকুশল কর্মপথ অবলম্বন করে চলা ব্যক্তির পক্ষে এটি লাভ করা সম্ভব নয়। বরং নিজের সুকৃত কর্মের ওপর নির্ভর করে দশবিধ বা দ্বাদশবিধ চক্রবর্তী-কর্তব্য পূরণ করার মাধ্যমেই এটি লাভ করা যায়—এটাই প্রদর্শন করছেন। অতঃপর তাঁকে কর্তব্য পালনে উৎসাহিত করতে “এসো তুমি...” ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে “আর্য” বলতে নির্দোষ। “চক্রবর্তী-কর্তব্যে” বলতে চক্রবর্তী রাজাদের কর্তব্যে।


Cakkavattiariyavattavaṇṇanā

চক্রবর্তী আর্য-কর্তব্য বর্ণনা


84. Dhammanti dasakusalakammapathadhammaṃ. Nissāyāti tadadhiṭṭhānena cetasā tameva nissayaṃ katvā. Dhammaṃ sakkarontoti yathā kato so dhammo suṭṭhu kato hoti, evametaṃ karonto. Dhammaṃ garuṃ karontoti tasmiṃ gāravuppattiyā taṃ garuṃ karonto. Dhammaṃ mānentoti tameva dhammaṃ piyañca bhāvanīyañca katvā viharanto. Dhammaṃ pūjentoti taṃ apadisitvā gandhamālādipūjanenassa pūjaṃ karonto. Dhammaṃ apacayamānoti tasseva dhammassa añjalikaraṇādīhi nīcavuttitaṃ karonto. Dhammaddhajo [Pg.34] dhammaketūti taṃ dhammaṃ dhajamiva purakkhatvā ketumiva ca ukkhipitvā pavattiyā dhammaddhajo dhammaketu ca hutvāti attho. Dhammādhipateyyoti dhammādhipatibhūto āgatabhāvena dhammavaseneva sabbakiriyānaṃ karaṇena dhammādhipateyyo hutvā. Dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahassūti dhammo assā atthīti dhammikā, rakkhā ca āvaraṇañca gutti ca rakkhāvaraṇagutti. Tattha ‘‘paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhatī’’ti (saṃ. ni. 5.385) vacanato khantiādayo rakkhā. Vuttañhetaṃ ‘‘kathañca, bhikkhave, paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati. Khantiyā avihiṃsāya mettacittatā anuddayatā’’ti (saṃ. ni. 5.385). Nivāsanapārupanagehādīnaṃ nivāraṇā āvaraṇaṃ, corādiupaddavanivāraṇatthaṃ gopāyanā gutti, taṃ sabbampi suṭṭhu saṃvidahassu pavattaya ṭhapehīti attho. Idāni yattha sā saṃvidahitabbā, taṃ dassento antojanasmintiādimāha.

৮৪. “ধর্ম” বলতে দশ কুশল কর্মপথ ধর্ম। “আশ্রয় করে” বলতে তদ্‌-অধিষ্ঠান চিত্তে তাকেই আশ্রয় করে। “ধর্মকে সৎকার করা” বলতে যেভাবে আচরণ করলে সেই ধর্ম সুচারুরূপে অনুষ্ঠিত হয়, সেভাবে তা আচরণ করা। “ধর্মকে গুরুজ্ঞান করা” বলতে সেই ধর্মে শ্রদ্ধা উৎপন্ন করে তাকে সমাদর করা। “ধর্মকে মান্য করা” বলতে সেই ধর্মকেই প্রিয় ও অনুশীলনযোগ্য করে বিহার করা। “ধর্মকে পূজা করা” বলতে তাকে উদ্দেশ্য করে গন্ধ-মাল্যাদি দ্বারা পূজা করা। “ধর্মের প্রতি অপচয়ন করা” বলতে সেই ধর্মের প্রতি অঞ্জলিবদ্ধ হওয়া ইত্যাদির মাধ্যমে নম্রতা প্রদর্শন করা। “ধর্মধ্বজ ও ধর্মকেতু” বলতে সেই ধর্মকে পতাকার মতো সামনে রেখে এবং কেতুর মতো উড্ডীন করে চলার কারণে ধর্মধ্বজ ও ধর্মকেতু হওয়া—এই অর্থ। “ধর্মাধিপতি” বলতে ধর্মাধিপতি হয়ে, ধর্মের বশেই সমস্ত ক্রিয়াকলাপ সম্পাদন করার মাধ্যমে ধর্মাধিপতি হওয়া। “ধার্মিক রক্ষা, আবরণ ও গুপ্তি বিধান করো” বলতে ধর্ম যার আছে তা ধার্মিক; রক্ষা, আবরণ ও গুপ্তি হলো রক্ষা-আবরণ-গুপ্তী। সেখানে “অন্যকে রক্ষা করতে গিয়ে নিজেকে রক্ষা করা হয়” এই বুদ্ধবচন অনুসারে ক্ষান্তি আদি হলো “রক্ষা”। যেমন বলা হয়েছে— “হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে অন্যকে রক্ষা করতে গিয়ে নিজেকে রক্ষা করা হয়? ক্ষান্তি, অহিংসা, মৈত্রীচিত্ততা ও অনুকম্পা দ্বারা।” পরিধেয় বস্ত্র, উত্তরীয়, গৃহ ইত্যাদির মাধ্যমে শীত-উষ্ণাদি নিবারণ করা হলো “আবরণ”। চোর ইত্যাদির উপদ্রব নিবারণের জন্য সুরক্ষিত করা হলো “গুপ্তী”। সেই সমস্ত কিছু সুচারুরূপে বিধান করো, প্রবর্তন করো বা স্থাপন করো—এই অর্থ। এখন যেখানে তা বিধান করতে হবে, তা প্রদর্শন করতে “অন্তঃজনে...” ইত্যাদি বলেছেন।


Tatrāyaṃ saṅkhepattho – antojanasaṅkhātaṃ tava puttadāraṃ sīlasaṃvare patiṭṭhapehi, vatthagandhamālādīni cassa dehi, sabbopaddave cassa nivārehi. Balakāyādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – balakāyo kālaṃ anatikkamitvā bhattavetanasampadānenapi anuggahetabbo. Abhisittakhattiyā bhadrassājāneyyādiratanasampadānenapi upasaṅgaṇhitabbā. Anuyantakhattiyā tesaṃ anurūpayānavāhanasampadānenapi paritosetabbā. Brāhmaṇā annapānavatthādinā deyyadhammena. Gahapatikā bhattabījanaṅgalaphālabalibaddādisampadānena. Tathā nigamavāsino negamā, janapadavāsino ca jānapadā. Samitapāpabāhitapāpā samaṇabrāhmaṇā samaṇaparikkhārasampadānena sakkātabbā. Migapakkhino abhayadānena samassāsetabbā.

সেখানে সংক্ষেপ অর্থ এই— অন্তঃজন নামক তোমার পুত্র ও পত্নীকে শীলসংবরে প্রতিষ্ঠিত করো, তাদের বস্ত্র, গন্ধ, মাল্যাদি দাও এবং সমস্ত উপদ্রব থেকে তাদের রক্ষা করো। সৈন্যবাহিনী ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। তবে বিশেষত্ব এই যে— সৈন্যবাহিনীকে সময় অতিক্রম না করে যথাসময়ে খাদ্য ও বেতন প্রদানের মাধ্যমে অনুগ্রহ করতে হবে। অভিষিক্ত ক্ষত্রিয়দের ভদ্র অশ্ব, আজানীয় অশ্ব আদি রত্ন প্রদানের মাধ্যমে অনুগ্রহ করতে হবে। অনুগামী ক্ষত্রিয়দের তাদের উপযুক্ত যানবাহন প্রদানের মাধ্যমে সন্তুষ্ট করতে হবে। ব্রাহ্মণদের অন্ন, পানীয়, বস্ত্র আদি দানীয় বস্তু দ্বারা সন্তুষ্ট করতে হবে। গৃহপতিদের খাদ্যশস্য, বীজ, লাঙল, ফাল, বলদ গরু আদি প্রদানের মাধ্যমে সন্তুষ্ট করতে হবে। তেমনি নিগমবাসী নৈগমদের এবং জনপদবাসী জানপদদেরও সন্তুষ্ট করতে হবে। শমিতপাপ ও বাহিতপাপ শ্রমণ-ব্রাহ্মণদের শ্রমণ-পরিষ্কার প্রদানের মাধ্যমে সৎকার করতে হবে। পশুপাখিদের অভয় প্রদানের মাধ্যমে আশ্বস্ত করতে হবে।


Vijiteti attano āṇāpavattiṭṭhāne. Adhammakāroti adhammakiriyā. Mā pavattitthāti yathā nappavattati, tathā naṃ paṭipādehīti attho. Samaṇabrāhmaṇāti samitapāpabāhitapāpā. Madappamādā paṭiviratāti navavidhā mānamadā, pañcasu kāmaguṇesu cittavossajjanasaṅkhātā pamādā ca paṭiviratā. Khantisoracce niviṭṭhāti adhivāsanakhantiyañca suratabhāve ca patiṭṭhitā. Ekamattānanti attano rāgādīnaṃ damanādīhi ekamattānaṃ damenti samenti parinibbāpentīti vuccanti. Kālena kālanti kāle kāle[Pg.35]. Abhinivajjeyyāsīti gūthaṃ viya visaṃ viya aggiṃ viya ca suṭṭhu vajjeyyāsi. Samādāyāti surabhikusumadāmaṃ viya amataṃ viya ca sammā ādāya pavatteyyāsi.

“রাজ্যে” বলতে নিজের আজ্ঞাধীন রাজ্যে। “অধর্ম আচরণ” বলতে অধর্ম ক্রিয়া। “যাতে প্রবর্তিত না হয়” বলতে যেভাবে অধর্ম আচরণ প্রবর্তিত না হয়, সেভাবে তা প্রতিহত করো—এই অর্থ। “শ্রমণ-ব্রাহ্মণ” বলতে শমিতপাপ ও বাহিতপাপ ব্যক্তিগণ। “মদ ও প্রমাদ থেকে বিরত” বলতে নয় প্রকার মান-মদ থেকে এবং পঞ্চ কামগুণে চিত্তের আসক্তি রূপ প্রমাদ থেকে বিরত। “ক্ষান্তি ও সৌরত্নে প্রতিষ্ঠিত” বলতে অধিবাসনা-ক্ষান্তি এবং সদাচারে প্রতিষ্ঠিত। “একমাত্র নিজেকে” বলতে নিজের রাগাদি দমনের মাধ্যমে এক মনকে দমন করেন, শমিত করেন এবং পরিনির্বাপিত করেন—তাই বলা হয়। “সময়ে সময়ে” বলতে উপযুক্ত সময়ে সময়ে। “বর্জন করবে” বলতে বিষ্ঠার মতো, বিষের মতো এবং অগ্নির মতো সুচারুরূপে বর্জন করবে। “গ্রহণ করে” বলতে সুগন্ধি পুষ্পমালার মতো এবং অমৃতের মতো সম্যকভাবে গ্রহণ করে আচরণ করবে।


Idha ṭhatvā vattaṃ samānetabbaṃ. Antojanasmiṃ balakāyepi ekaṃ, khattiyesu ekaṃ, anuyantesu ekaṃ, brāhmaṇagahapatikesu ekaṃ, negamajānapadesu ekaṃ, samaṇabrāhmaṇesu ekaṃ, migapakkhīsu ekaṃ, adhammakārappaṭikkhepo ekaṃ, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ ekaṃ samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchanaṃ ekanti evametaṃ dasavidhaṃ hoti. Gahapatike pana pakkhijāte ca visuṃ katvā gaṇentassa dvādasavidhaṃ hoti. Pubbe avuttaṃ vā gaṇentena adhammarāgassa ca visamalobhassa ca pahānavasena dvādasavidhaṃ veditabbaṃ. Idaṃ kho tāta tanti idaṃ dasavidhaṃ dvādasavidhañca ariyacakkavattivattaṃ nāma. Vattamānassāti pūretvā vattamānassa. Tadahuposathetiādi mahāsudassane vuttaṃ.

এখানে অবস্থান করে कर्तव्यসমূহকে একত্রিত করতে হবে। অন্তঃজন ও সৈন্যবাহিনীর প্রতি कर्तव्य একটি, ক্ষত্রিয়দের প্রতি একটি, অনুগামীদের প্রতি একটি, ব্রাহ্মণ ও গৃহপতিদের প্রতি একটি, নৈগম ও জানপদদের প্রতি একটি, শ্রমণ ও ব্রাহ্মণদের প্রতি একটি, পশুপাখিদের প্রতি একটি, অধর্ম আচরণ প্রতিহত করা একটি, দরিদ্রদের ধন দান করা একটি, শ্রমণ ও ব্রাহ্মণদের সমীপে গিয়ে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করা একটি—এভাবে এটি দশবিধ হয়। কিন্তু গৃহপতি এবং পাখিদের পৃথক করে গণনা করলে তা দ্বাদশবিধ হয়। পূর্বে যা বলা হয়নি তা গণনা করতে চাইলে, অধর্ম-রাগ এবং বিষম-লোভ বর্জনের মাধ্যমে দ্বাদশবিধ কর্তব্য বলে জানতে হবে। “হে বৎস, এটিই...” বলতে এই দশবিধ ও দ্বাদশবিধ কর্তব্যই আর্য চক্রবর্তী-কর্তব্য নামে পরিচিত। “আচরণকারীর” বলতে পূরণ করে আচরণকারীর। “সেই উপোসথ দিনে...” ইত্যাদি মহাসুদর্শন সূত্রের ব্যাখ্যায় বলা হয়েছে।


90. Samatenāti attano matiyā. Sudanti nipātamattaṃ. Pasāsatīti anusāsati. Idaṃ vuttaṃ hoti – porāṇakaṃ rājavaṃsaṃ rājapaveṇiṃ rājadhammaṃ pahāya attano matimatte ṭhatvā janapadaṃ anusāsatīti. Evamayaṃ maghadevavaṃsassa kaḷārajanako viya daḷhanemivaṃsassa upacchedako antimapuriso hutvā uppanno. Pubbenāparanti pubbakālena sadisā hutvā aparakālaṃ. Janapadā na pabbantīti na vaḍḍhanti. Yathā taṃ pubbakānanti yathā pubbakānaṃ rājūnaṃ pubbe ca pacchā ca sadisāyeva hutvā pabbiṃsu, tathā na pabbanti. Katthaci suññā honti hataviluttā, telamadhuphāṇitādīsu ceva yāgubhattādīsu ca ojāpi parihāyitthāti attho.

৯০. “স্বমতে” বলতে নিজের মতে বা বুদ্ধিতে। “সুদং” শব্দটি নিপাত মাত্র। “শাসন করেন” বলতে উপদেশ দেন। এর অর্থ এই— প্রাচীন রাজবংশ, রাজ-পরম্পরা ও রাজধর্ম ত্যাগ করে কেবল নিজের মতেই প্রতিষ্ঠিত থেকে জনপদ শাসন করেন। এভাবে এই রাজা মঘদেব বংশের কড়ারজনকের মতো দঢ়নেমি বংশের উচ্ছেদকারী অন্তিম পুরুষ হয়ে উৎপন্ন হলেন। “পূর্বাপর” বলতে পূর্বকালের সদৃশ হয়ে পরবর্তীকালে। “জনপদসমূহ সমৃদ্ধ হয় না” বলতে বৃদ্ধি পায় না। “যেমন পূর্ববর্তীদের” বলতে যেমন পূর্ববর্তী রাজাদের জনপদসমূহ পূর্বে ও পরে সদৃশ হয়েই সমৃদ্ধ হয়েছিল, তেমন সমৃদ্ধ হয় না। কোথাও কোথাও শূন্য হয়ে যায়, লুণ্ঠিত ও ধ্বংসপ্রাপ্ত হয়; তেল, মধু, গুড় ইত্যাদিতে এবং জাউভাত ও ভাত ইত্যাদিতে ওজঃগুণও হ্রাস পায়—এই অর্থ।


Amaccā pārisajjāti amaccā ceva parisāvacarā ca. Gaṇakamahāmattāti acchiddakādipāṭhagaṇakā ceva mahāamaccā ca. Anīkaṭṭhāti hatthiācariyādayo. Dovārikāti dvārarakkhino. Mantassājīvinoti mantā vuccati paññā, taṃ nissayaṃ katvā ye jīvanti paṇḍitā mahāmattā, tesaṃ etaṃ nāmaṃ.

“অমাত্য ও পরিষদবর্গ” বলতে অমাত্য এবং পরিষদবর্গ। “গণক ও মহামাতিগণ” বলতে হিসাবরক্ষক এবং প্রধান অমাত্যগণ। “অনীকস্থ” বলতে হস্তী-আচার্য আদি। “দৌবারিক” বলতে দ্বাররক্ষীগণ। “মন্ত্রজীবী” বলতে 'মন্তা' বলতে প্রজ্ঞা বোঝায়; তাকে আশ্রয় করে যে পণ্ডিত মহামাতিগণ জীবিকা নির্বাহ করেন, এটি তাদের নাম।


Āyuvaṇṇādiparihānikathāvaṇṇanā

আয়ু ও বর্ণ আদি হ্রাস পাওয়ার কথার বর্ণনা


91. No [Pg.36] ca kho adhanānanti balavalobhattā pana adhanānaṃ daliddamanussānaṃ dhanaṃ nānuppadāsi. Nānuppadiyamāneti ananuppadiyamāne, ayameva vā pāṭho. Dāliddiyanti daliddabhāvo. Attanā ca jīvāhīti sayañca jīvaṃ yāpehīti attho. Uddhaggikantiādīsu uparūparibhūmīsu phaladānavasena uddhamaggamassāti uddhaggikā. Saggassa hitā tatrupapattijananatoti sovaggikā. Nibbattaṭṭhāne sukho vipāko assāti sukhavipākā. Suṭṭhu aggānaṃ dibbavaṇṇādīnaṃ dasannaṃ visesānaṃ nibbattanato saggasaṃvattanikā. Evarūpaṃ dakkhiṇaṃ dānaṃ patiṭṭhapetīti attho.

৯১. “দরিদ্রদের ধন দান করেননি” বলতে তীব্র লোভের কারণে দরিদ্র মানুষদের ধন দান করেননি। “দান না করায়” বলতে দান না করায়; অথবা এই পাঠই রয়েছে। “দারিদ্র্য” বলতে দরিদ্রতা। “নিজেও জীবন ধারণ করো” বলতে নিজেও জীবন যাপন করো—এই অর্থ। “উর্ধ্বগামিনী” ইত্যাদি পদে—উচ্চতর দেবলোকসমূহে ফল প্রদানের মাধ্যমে যার ঊর্ধ্বমুখী শ্রেষ্ঠ ফল রয়েছে, তা-ই উর্ধ্বগামিনী। স্বর্গের হিতকরী এবং সেখানে জন্মদাত্রী হওয়ার কারণে তা স্বর্গীয়া। উৎপন্ন স্থানে যার সুখদায়ক ফল রয়েছে, তা-ই সুখবিপাকা। অত্যন্ত শ্রেষ্ঠ দিব্য বর্ণ আদি দশ প্রকার বিশেষ ফল উৎপন্ন করার কারণে তা স্বর্গ-সংবর্তনিকা। এই রূপ দক্ষিণা দান প্রতিষ্ঠা করো—এই অর্থ।


92. Pavaḍḍhissatīti vaḍḍhissati bahuṃ bhavissati. Sunisedhaṃ nisedheyyanti suṭṭhu nisiddhaṃ nisedheyyaṃ. Mūlaghaccanti mūlahataṃ. Kharassarenāti pharusasaddena. Paṇavenāti vajjhabheriyā.

৯২. “বৃদ্ধি পাবে” বলতে বৃদ্ধি পাবে, প্রচুর হবে। “সুনিষেধ প্রতিহত করব” বলতে সুচারুরূপে নিষিদ্ধ বিষয়কে প্রতিহত করব। “সমূলে বিনাশ” বলতে মূলহানি। “কঠোর শব্দে” বলতে কর্কশ শব্দে। “পণব দ্বারা” বলতে বধভেরি দ্বারা।


93. Sīsāni nesaṃ chindissāmāti yesaṃ antamaso mūlakamuṭṭhimpi harissāma, tesaṃ tatheva sīsāni chindissāma, yathā koci haṭabhāvampi na jānissati, amhākaṃ dāni kimettha rājāpi evaṃ uṭṭhāya paraṃ māretīti ayaṃ nesaṃ adhippāyo. Upakkamiṃsūti ārabhiṃsu. Panthaduhananti panthaghātaṃ, panthe ṭhatvā corakammaṃ.

৯৩. “তাদের মস্তক ছেদন করব” বলতে যাদের অন্তত এক মুষ্টি মূলও আমরা চুরি করব, তাদের মাথাও কেটে ফেলব, যাতে কেউ তাদের নিহত হওয়ার বিষয়টি জানতে না পারে। এখন আমাদের এতে কী করার আছে, রাজাও তো এভাবে উদ্যত হয়ে অন্যকে হত্যা করছেন—এটিই তাদের অভিপ্রায়। “উদ্যোগ নিল” বলতে আরম্ভ করল। “পথ লুণ্ঠন” বলতে পথঘাট অবরুদ্ধ করে হত্যা করা, পথে দাঁড়িয়ে ডাকাতি করা।


94. Na hi, devāti so kira cintesi – ‘‘ayaṃ rājā saccaṃ devāti mukhapaṭiññāya dinnāya mārāpeti, handāhaṃ musāvādaṃ karomī’’ti, maraṇabhayā ‘‘na hi devā’’ti avoca.

৯৪. 'না মহারাজ' - সে (চোরটি) নাকি চিন্তা করেছিল, 'এই রাজা মুখে সত্য স্বীকার করলে (হ্যাঁ মহারাজ, সত্য) মৃত্যুদণ্ড দেন। অতএব, এখন আমি মিথ্যা বলব।' এই ভেবে মৃত্যুর ভয়ে সে বলেছিল, 'না মহারাজ (আমি চোর নই)।'


96. Ekidanti ettha idanti nipātamattaṃ, eke sattāti attho. Cārittanti micchācāraṃ. Abhijjhābyāpādāti abhijjhā ca byāpādo ca. Micchādiṭṭhīti natthi dinnantiādikā antaggāhikā paccanīkadiṭṭhi.

৯৬. 'একিদং' (ekidaṃ) শব্দে 'ইদং' (idaṃ) পদটি কেবল একটি নিপাত মাত্র, এর অর্থ হলো 'কতকগুলি সত্ত্ব' (eke sattā)। 'চারিত্ত' (cāritta) বলতে ব্যভিচার বা কামাচারকে বোঝায়। 'অভিধ্যা-ব্যাপাদ' (abhijjhābyāpāda) বলতে লোভ ও হিংসা বা পরশ্রীকাতরতাকে বোঝায়। 'মিথ্যাদৃষ্টি' (micchādiṭṭhi) বলতে 'দানের কোনো ফল নেই' ইত্যাদি চরমপন্থী ও সম্যকদৃষ্টির পরিপন্থী মিথ্যা ধারণাকে বোঝায়।


101. Adhammarāgoti mātā mātucchā pitucchā mātulānītiādike ayuttaṭṭhāne rāgo. Visamalobhoti paribhogayuttesupi ṭhānesu atibalavalobho. Micchādhammoti purisānaṃ purisesu itthīnañca itthīsu chandarāgo.

১০১. 'অধম্মরাগ' (adhammarāga) বলতে মা, মাসি, পিসি, মামি ইত্যাদির মতো অযোগ্য স্থানে বা সম্পর্কের প্রতি কামাসক্তিকে বোঝায়। 'বিষমলোভ' (visamalobha) বলতে ভোগ করার যোগ্য বস্তুর প্রতিও অত্যন্ত তীব্র ও অতিরিক্ত লোভকে বোঝায়। 'মিথ্যাধর্ম' (micchādhamma) বলতে পুরুষের প্রতি পুরুষের এবং নারীর প্রতি নারীর তীব্র কামাসক্তিকে বোঝায়।


Amatteyyatātiādīsu [Pg.37] mātu hito matteyyo, tassa bhāvo matteyyatā, mātari sammā paṭipattiyā etaṃ nāmaṃ. Tassā abhāvo ceva tappaṭipakkhatā ca amatteyyatā. Apetteyyatādīsupi eseva nayo. Na kule jeṭṭhāpacāyitāti kule jeṭṭhānaṃ apacitiyā nīcavuttiyā akaraṇabhāvo.

'অমাত্যেয়তা' (amatteyyatā) ইত্যাদিতে মায়ের হিতকারী হলো 'মাত্যেয়' (matteyya), তার ভাব হলো 'মাত্যেয়তা' (matteyyatā); এটি মায়ের প্রতি সম্যক আচরণের (যেমন মৈত্রী, করুণা এবং কায়িক ও বাচনিক সৎ আচরণ) নাম। মায়ের প্রতি এই সম্যক আচরণের অভাব এবং তার বিপরীত আচরণই হলো 'অমাত্যেয়তা' (মায়ের প্রতি ভক্তিহীনতা)। 'অপেত্তেয়তা' (apetteyyatā - পিতার প্রতি ভক্তিহীনতা) ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। 'কুলে জ্যেষ্ঠদের প্রতি অসম্মান' (na kule jeṭṭhāpacāyitā) বলতে পরিবারে জ্যেষ্ঠদের (যেমন জ্যাঠা, কাকা প্রমুখ) প্রতি শ্রদ্ধা প্রদর্শন না করা এবং নম্র আচরণ না করাকে বোঝায়।


Dasavassāyukasamayavaṇṇanā

দশ বছর পরমায়ু কালের বর্ণনা।


103. Yaṃ imesanti yasmiṃ samaye imesaṃ. Alaṃpateyyāti patino dātuṃ yuttā. Imāni rasānīti imāni loke aggarasāni. Atibyādippissantīti ativiya dippissanti, ayameva vā pāṭho. Kusalantipi na bhavissatīti kusalanti nāmampi na bhavissati, paññattimattampi na paññāyissatīti attho. Pujjā ca bhavissanti pāsaṃsā cāti pūjārahā ca bhavissanti pasaṃsārahā ca. Tadā kira manussā ‘‘asukena nāma mātā pahatā, pitā pahato, samaṇabrāhmaṇā jīvitā voropitā, kule jeṭṭhānaṃ atthibhāvampi na jānāti, aho puriso’’ti tameva pūjessanti ceva pasaṃsissanti ca.

১০৩. 'যং ইমেসং' (yaṃ imesaṃ) বলতে যে সময়ে এই মানুষদের। 'অলংপতেয্যা' (alaṃpateyyā) বলতে স্বামীর হাতে তুলে দেওয়ার যোগ্য (বিবাহযোগ্যা)। 'ইমানি রসানি' (imāni rasāni) বলতে এগুলি জগতের শ্রেষ্ঠ রস (যেমন ঘি, তেল ইত্যাদি)। 'অতিব্যাদিপ্পিস্সন্তি' (atibyādippissanti) বলতে অত্যন্ত উজ্জ্বল হবে; অথবা এটিই পাঠ। 'কুসলন্তিপি ন ভবিস্সতি' (kusalantipi na bhavissatī) বলতে 'কুশল' (পুণ্য) নামক শব্দটিও থাকবে না, এমনকি এর সামান্য ধারণাও প্রকাশ পাবে না। 'পুজ্জা চ ভবিস্সন্তি পাসংসা চ' (pujjā ca bhavissanti pāsaṃsā ca) বলতে তারা পূজনীয় ও প্রশংসনীয় হবে। তখন নাকি মানুষ সেই ব্যক্তিকেই পূজা ও প্রশংসা করবে, এই বলে যে— 'অমুক ব্যক্তি তার মাকে প্রহার করেছে, বাবাকে প্রহার করেছে, শ্রমণ-ব্রাহ্মণদের জীবননাশ করেছে, পরিবারে জ্যেষ্ঠদের অস্তিত্বকেও মানে না; বাঃ, কী চমৎকার মানুষ!'


Na bhavissati mātāti vāti ayaṃ mayhaṃ mātāti garucittaṃ na bhavissati. Gehe mātugāmaṃ viya nānāvidhaṃ asabbhikathaṃ kathayamānā agāravupacārena upasaṅkamissanti. Mātucchādīsupi eseva nayo. Ettha ca mātucchāti mātubhaginī. Mātulānīti mātulabhariyā. Ācariyabhariyāti sippāyatanāni sikkhāpakassa ācariyassa bhariyā. Garūnaṃ dārāti cūḷapitumahāpituādīnaṃ bhariyā. Sambhedanti missībhāvaṃ, mariyādabhedaṃ vā.

'মা বলে কেউ থাকবে না' (na bhavissati mātāti vā) বলতে 'ইনি আমার মা' - এমন শ্রদ্ধাবোধ থাকবে না। নিজের ঘরে দাসী-স্ত্রীর মতো নারীদের সাথে নানা প্রকার অশালীন কথাবার্তা বলতে বলতে অশ্রদ্ধাপূর্ণ আচরণের সাথে তারা মিলিত হবে। মাসি ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। এখানে 'মাতুচ্ছা' (mātucchā) বলতে মায়ের বোন (মাসি)। 'মাতুলানী' (mātulānī) বলতে মামার স্ত্রী (مامি)। 'আচার্যভার্যা' (ācariyabhariyā) বলতে শিল্পকলা বা বিদ্যা শিক্ষাদানকারী শিক্ষকের স্ত্রী। 'গুরুদের স্ত্রী' (garūnaṃ dārā) বলতে কাকা, জ্যাঠা প্রমুখের স্ত্রী। 'সম্ভেদ' (sambheda) বলতে যৌন সংসর্গ বা নৈতিক সীমানা লঙ্ঘন করাকে বোঝায়।


Tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissatīti balavakopo punappunaṃ uppattivasena paccupaṭṭhito bhavissati. Aparāni dve etasseva vevacanāni. Kopo hi cittaṃ āghātetīti āghāto. Attano ca parassa ca hitasukhaṃ byāpādetīti byāpādo. Manopadūsanato manopadosoti vuccati. Tibbaṃ vadhakacittanti piyamānassāpi paraṃ māraṇatthāya vadhakacittaṃ. Tassa vatthuṃ dassetuṃ mātupi puttamhītiādi vuttaṃ. Māgavikassāti migaluddakassa.

'তীব্র আঘাত (বিদ্বেষ) উপস্থিত হবে' (tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati) বলতে বারবার উৎপন্ন হওয়ার কারণে তীব্র ক্রোধ উপস্থিত হবে। অপর দুটি শব্দ (ক্রোধ ও ব্যাপাদ) এই 'আঘাত'-এরই প্রতিশব্দ। যেহেতু ক্রোধ চিত্তকে পীড়িত (āghāteti) করে, তাই একে 'আঘাত' (বিদ্বেষ) বলা হয়। যেহেতু এটি নিজের ও অপরের হিত ও সুখ নষ্ট (byāpādeti) করে, তাই একে 'ব্যাপাদ' (হিংসা) বলা হয়। মনকে দূষিত করার কারণে একে 'মনোপদোষ' (মানসিক কলুষতা) বলা হয়। 'তীব্র ঘাতক চিত্ত' বলতে প্রিয়জন হলেও অন্যকে হত্যা করার জন্য ঘাতক মনোভাবকে বোঝায়। এর লক্ষ্যবস্তু বা পাত্র দেখানোর জন্য 'মায়ের প্রতি পুত্রের' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'মাগবিক' (māgavika) বলতে হরিণ শিকারীকে বোঝায়।


104. Satthantarakappoti [Pg.38] satthena antarakappo. Saṃvaṭṭakappaṃ appatvā antarāva lokavināso. Antarakappo ca nāmesa dubbhikkhantarakappo rogantarakappo satthantarakappoti tividho. Tattha lobhussadāya pajāya dubbhikkhantarakappo hoti. Mohussadāya rogantarakappo. Dosussadāya satthantarakappo. Tattha dubbhikkhantarakappena naṭṭhā yebhuyyena pettivisaye upapajjanti. Kasmā? Āhāranikantiyā balavattā. Rogantarakappena naṭṭhā yebhuyyena sagge nibbattanti kasmā? Tesañhi ‘‘aho vataññesaṃ sattānaṃ evarūpo rogo na bhaveyyā’’ti mettacittaṃ uppajjatīti. Satthantarakappena naṭṭhā yebhuyyena niraye upapajjanti. Kasmā? Aññamaññaṃ balavāghātatāya.

১০৪. 'সত্থান্তরকল্প' (satthantarakappa) বলতে অস্ত্র দ্বারা অন্তর্বর্তী কল্পের বিনাশ। সংবর্তকল্পে (মহাপ্রলয়ে) পৌঁছানোর আগেই অন্তর্বর্তী সময়ে জগতের বিনাশ হওয়া। এই অন্তর্বর্তী কল্প তিন প্রকার: দুর্ভিক্ষ-অন্তর্বর্তী কল্প (dubbhikkhantarakappa), রোগ-অন্তর্বর্তী কল্প (rogantarakappa) এবং অস্ত্র-অন্তর্বর্তী কল্প (satthantarakappa)। তার মধ্যে, সত্ত্বদের মাঝে লোভের আধিক্য হলে দুর্ভিক্ষ-অন্তর্বর্তী কল্প ঘটে। মোহের আধিক্য হলে রোগ-অন্তর্বর্তী কল্প ঘটে। দ্বেষের (ক্রোধের) আধিক্য হলে অস্ত্র-অন্তর্বর্তী কল্প ঘটে। সেখানে, দুর্ভিক্ষ-অন্তর্বর্তী কল্পে যারা বিনষ্ট হয়, তারা অধিকাংশ ক্ষেত্রে প্রেতলোকে উৎপন্ন হয়। কেন? কারণ আহারের প্রতি তীব্র আসক্তির কারণে। রোগ-অন্তর্বর্তী কল্পে যারা বিনষ্ট হয়, তারা অধিকাংশ ক্ষেত্রে স্বর্গে উৎপন্ন হয়। কেন? কারণ তাদের মনে এই মৈত্রীভাব উৎপন্ন হয় যে— 'আহা! অন্য সত্ত্বদের যেন এমন রোগ না হয়।' অস্ত্র-অন্তর্বর্তী কল্পে যারা বিনষ্ট হয়, তারা অধিকাংশ ক্ষেত্রে নরকে উৎপন্ন হয়। কেন? কারণ পরস্পরের প্রতি তীব্র বিদ্বেষ বা হিংসার কারণে।


Migasaññanti ‘‘ayaṃ migo, ayaṃ migo’’ti saññaṃ. Tiṇhāni satthāni hatthesu pātubhavissantīti tesaṃ kira hatthena phuṭṭhamattaṃ yaṃkiñci antamaso tiṇapaṇṇaṃ upādāya āvudhameva bhavissati. Mā ca mayaṃ kañcīti mayaṃ kañci ekapurisampi jīvitā mā voropayimha. Mā ca amhe kocīti amhepi koci ekapuriso jīvitā mā voropayittha. Yaṃnūna mayanti ayaṃ lokavināso paccupaṭṭhito, na sakkā dvīhi ekaṭṭhāne ṭhitehi jīvitaṃ laddhunti maññamānā evaṃ cintayiṃsu. Vanagahananti vanasaṅkhātehi tiṇagumbalatādīhi gahanaṃ duppavesaṭṭhānaṃ. Rukkhagahananti rukkhehi gahanaṃ duppavesaṭṭhānaṃ. Nadīvidugganti nadīnaṃ antaradīpādīsu duggamanaṭṭhānaṃ. Pabbatavisamanti pabbatehi visamaṃ, pabbatesupi vā visamaṭṭhānaṃ. Sabhāgāyissantīti yathā ahaṃ jīvāmi diṭṭhā bho sattā, tvampi tathā jīvasīti evaṃ sammodanakathāya attanā sabhāge karissanti.

'মৃগসংজ্ঞা' (migasañña) বলতে 'এটি হরিণ, এটি হরিণ' - এমন ধারণা। 'হাতে ধারালো অস্ত্র আবির্ভূত হবে' (tiṇhāni satthāni hatthesu pātubhavissanti) বলতে নাকি তাদের হাত দিয়ে স্পর্শ করা মাত্রই যেকোনো বস্তু, এমনকি ঘাস বা গাছের পাতাও মারণাস্ত্রে পরিণত হবে। 'আমরা যেন কাউকে হত্যা না করি' (mā ca mayaṃ kañci) বলতে আমরা যেন কোনো একজন মানুষকেও জীবন থেকে বঞ্চিত না করি। 'আমাদেরও যেন কেউ হত্যা না করে' (mā ca amhe koci) বলতে আমাদেরও যেন কোনো মানুষ জীবন থেকে বঞ্চিত না করে। 'আমরা যদি...' (yaṃnūna mayaṃ) বলতে 'এই জগতের বিনাশ উপস্থিত হয়েছে, এক স্থানে দুজন থাকলে বেঁচে থাকা সম্ভব নয়' - এই ভেবে তারা এমন চিন্তা করেছিল। 'বনগহন' (vanagahana) বলতে বনরূপী ঘাস, গুল্ম ও লতা ইত্যাদির দুর্ভেদ্য জঙ্গল, যেখানে প্রবেশ করা কঠিন। 'বৃক্ষগহন' (rukkhagahana) বলতে বৃক্ষরাজির দুর্ভেদ্য জঙ্গল, যেখানে প্রবেশ করা কঠিন। 'নদী-বিদুর্গ' (nadīvidugga) বলতে নদীর মধ্যবর্তী দ্বীপ ইত্যাদি দুর্গম স্থান। 'পর্বত-বিষম' (pabbatavisama) বলতে পর্বত দ্বারা অসমতল স্থান বা পর্বতের দুর্গম স্থান। 'সভাগায়িস্সন্তি' (sabhāgāyissanti - বন্ধুত্বপূর্ণ হবে) বলতে তারা আনন্দময় আলাপের মাধ্যমে নিজেদের সমভাগী বা বন্ধুত্বপূর্ণ করবে, এই বলে যে— 'হে সত্ত্বগণ, আমরা দেখেছি যে আমি যেভাবে বেঁচে আছি, আপনিও সেভাবে বেঁচে আছেন।'


Āyuvaṇṇādivaḍḍhanakathāvaṇṇanā

আয়ু, বর্ণ ইত্যাদির বৃদ্ধির বর্ণনা।


105. Āyatanti mahantaṃ. Pāṇātipātā virameyyāmāti pāṇātipātato osakkeyyāma. Pāṇātipātaṃ virameyyāmātipi sajjhāyanti, tattha pāṇātipātaṃ pajaheyyāmāti attho. Vīsativassāyukāti mātāpitaro [Pg.39] pāṇātipātā paṭiviratā, puttā kasmā vīsativassāyukā ahesunti khettavisuddhiyā. Tesañhi mātāpitaro sīlavanto jātā. Iti sīlagabbhe vaḍḍhitattā imāya khettavisuddhiyā dīghāyukā ahesuṃ. Ye panettha kālaṃ katvā tattheva nibbattā, te attanova sīlasampattiyā dīghāyukā ahesuṃ.

১০৫. 'আয়ত' (āyata) বলতে মহান বা দীর্ঘ। 'প্রাণাতিপাত থেকে বিরত হব' (pāṇātipātā virameyyāma) বলতে প্রাণিহত্যা থেকে আমরা পিছু হটব। তারা 'প্রাণাতিপাত বর্জন করব' (pāṇātipātaṃ virameyyāma) বলেও আবৃত্তি করে, সেখানে অর্থ হলো আমরা প্রাণিহত্যা ত্যাগ করব। 'বিশ বছর পরমায়ু বিশিষ্ট' (vīsativassāyukā): পিতামাতা প্রাণিহত্যা থেকে বিরত ছিলেন, কিন্তু সন্তানরা কেন বিশ বছর পরমায়ু বিশিষ্ট হলো? উত্তর হলো— ক্ষেত্রের বিশুদ্ধতার (khettavisuddhi) কারণে। কারণ তাদের পিতামাতা শীলবান হয়েছিলেন। এভাবে শীলবান গর্ভে লালিত-পালিত হওয়ার কারণে, এই ক্ষেত্রের বিশুদ্ধতার ফলে তারা দীর্ঘায়ু হয়েছিল। আর যারা মৃত্যুবরণ করে সেখানেই পুনরায় জন্মগ্রহণ করেছিল, তারা নিজেদের শীলসম্পত্তির কারণে দীর্ঘায়ু হয়েছিল।


Assāmāti bhaveyyāma. Cattārīsavassāyukātiādayo koṭṭhāsā adinnādānādīhi paṭiviratānaṃ vasena veditabbā.

'অস্সাম' (assāma) বলতে আমরা হব (bhaveyyāma)। 'চল্লিশ বছর পরমায়ু বিশিষ্ট' ইত্যাদি বিভাগগুলি অদত্তাদান (চুরি) ইত্যাদি থেকে বিরত থাকার পরিমাপ অনুযায়ী আশি হাজার বছর পরমায়ু পর্যন্ত বুঝতে হবে।


Saṅkharājauppattivaṇṇanā

শঙ্খ রাজার উৎপত্তির বর্ণনা।


106. Icchāti mayhaṃ bhattaṃ dethāti evaṃ uppajjanakataṇhā. Anasananti na asanaṃ avipphārikabhāvo kāyālasiyaṃ, bhattaṃ bhuttānaṃ bhattasammadapaccayā nipajjitukāmatājanako kāyadubbalabhāvoti attho. Jarāti pākaṭajarā. Kukkuṭasampātikāti ekagāmassa chadanapiṭṭhato uppatitvā itaragāmassa chadanapiṭṭhe patanasaṅkhāto kukkuṭasampāto. Etāsu atthīti kukkuṭasampātikā. ‘‘Kukkuṭasampādikā’’tipi pāṭho, gāmantarato gāmantaraṃ kukkuṭānaṃ padasā gamanasaṅkhāto kukkuṭasampādo etāsu atthīti attho. Ubhayampetaṃ ghananivāsataṃyeva dīpeti. Avīci maññe phuṭo bhavissatīti avīcimahānirayo viya nirantarapūrito bhavissati.

১০৬. 'ইচ্ছা' (icchā) বলতে 'আমাকে অন্ন দিন' - এভাবে মুখে প্রকাশ করার মাধ্যমে উৎপন্ন তৃষ্ণা। 'অনশন' (anasana) বলতে আহার না করা, শক্তির অপ্রসারণ, শরীরের অলসতা; অর্থাৎ আহার গ্রহণকারীদের ভাত-ঘুমের কারণে শুয়ে থাকার ইচ্ছা জাগানো শারীরিক দুর্বলতাকে বোঝায়। 'জরা' (jarā) বলতে দাঁত পড়ে যাওয়া, চুল পেকে যাওয়া ইত্যাদি দ্বারা চিহ্নিত স্পষ্ট বার্ধক্য। 'কুক্কুটসম্পাতিকা' (kukkuṭasampātikā - মুরগির ওড়ার দূরত্ব) বলতে একটি গ্রামের চালের ওপর থেকে উড়ে গিয়ে অন্য গ্রামের চালের ওপর মুরগির পড়ার দূরত্বকে বোঝায়। গ্রাম বা নগরগুলিতে এমন নিবিড়তা থাকার কারণে একে 'কুক্কুটসম্পাতিকা' বলা হয়। 'কুক্কুটসম্পাদিকা' (kukkuṭasampādikā) পাঠও রয়েছে, যার অর্থ হলো এক গ্রাম থেকে অন্য গ্রামে মুরগির পায়ে হেঁটে যাওয়ার মতো নিবিড়তা। এই উভয় শব্দই গ্রাম ও নগরের ঘন বসতিকে নির্দেশ করে। 'অবীচির মতো পূর্ণ হবে মনে হয়' (avīci maññe phuṭo bhavissatī) বলতে অবীচি মহানরকের মতো কোনো ফাঁক ছাড়াই ঘন বসতিতে পূর্ণ হবে।


107. ‘‘Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu metteyyo nāma bhagavā loke uppajjissatī’’ti na vaḍḍhamānakavasena vuttaṃ. Na hi buddhā vaḍḍhamāne āyumhi nibbattanti, hāyamāne pana nibbattanti. Tasmā yadā taṃ āyu vaḍḍhitvā asaṅkheyyataṃ patvā puna hāyamānaṃ asītivassasahassakāle ṭhassati, tadā uppajjissatīti attho. Pariharissatīti idaṃ pana parivāretvā vicarantānaṃ vasena vuttaṃ. Yūpoti pāsādo. Raññā mahāpanādena kārāpitoti raññā hetubhūtena tassatthāya sakkena devarājena vissakammadevaputtaṃ pesetvā kārāpito. Pubbe kira dve pitāputtā naḷakārā paccekabuddhassa naḷehi ca udumbarehi [Pg.40] ca paṇṇasālaṃ kārāpetvā taṃ tattha vāsāpetvā catūhi paccayehi upaṭṭhahiṃsu. Te kālaṃ katvā devaloke nibbattā. Tesu pitā devalokeyeva aṭṭhāsi. Putto devalokā cavitvā surucissa rañño deviyā sumedhāya kucchismiṃ nibbatto. Mahāpanādo nāma kumāro ahosi. So aparabhāge chattaṃ ussāpetvā mahāpanādo nāma rājā jāto. Athassa puññānubhāvena sakko devarājā vissakammadevaputtaṃ rañño pāsādaṃ karohīti pahiṇi so tassa pāsādaṃ nimmini pañcavīsatiyojanubbedhaṃ sattaratanamayaṃ satabhūmakaṃ. Yaṃ sandhāya jātake vuttaṃ –

১০৭. 'হে ভিক্ষুগণ, মানুষের পরমায়ু যখন আশি হাজার বছর হবে, তখন মৈত্রেয় নামক বুদ্ধ জগতে উৎপন্ন হবেন' - এই কথাটি পরমায়ু বৃদ্ধির কালকে উদ্দেশ্য করে বলা হয়নি। কারণ বুদ্ধগণ পরমায়ু বৃদ্ধির কালে উৎপন্ন হন না, বরং পরমায়ু হ্রাসের কালেই উৎপন্ন হন। অতএব, যখন সেই পরমায়ু বৃদ্ধি পেয়ে অসংখ্য (অসংখ্যেয়) বছর হওয়ার পর পুনরায় হ্রাস পেয়ে আশি হাজার বছরে এসে স্থির হবে, তখন তিনি উৎপন্ন হবেন— এটাই অর্থ। 'পরিহরিষ্যতি' (pariharissati - রক্ষা বা রক্ষণাবেক্ষণ করবে) কথাটি তাকে পরিবেষ্টন করে বিচরণকারীদের উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে। 'যূপ' (yūpa) বলতে প্রাসাদ। 'রাজা মহাপনাদ কর্তৃক নির্মিত' বলতে রাজাকে উপলক্ষ করে, তাঁর জন্য দেবরাজ শক্র বিশ্বকর্মা দেবপুত্রকে পাঠিয়ে এটি নির্মাণ করিয়েছিলেন। অতীতে নাকি নলকার (নল দিয়ে ঝুড়ি বা বেড়া প্রস্তুতকারী) পিতা-পুত্র দুইজনে মিলে এক প্রত্যেকবুদ্ধের জন্য নল ও ডুমুর কাঠ দিয়ে একটি পর্ণশালা নির্মাণ করেছিলেন, তাঁকে সেখানে বাস করিয়ে চতুর্প্রত্যয় দিয়ে সেবা করেছিলেন। তারা মৃত্যুবরণ করে দেবলোকে উৎপন্ন হন। তাদের মধ্যে পিতা দেবলোকেই থেকে যান। পুত্র দেবলোক থেকে চ্যুত হয়ে রাজা সুরুচির মহিষী সুমেধার গর্ভে জন্মগ্রহণ করেন। তিনি মহাপনাদ নামে রাজকুমার হন। পরবর্তীতে তিনি শ্বেতছত্র ধারণ করে মহাপনাদ নামে রাজা হন। তখন তাঁর পুণ্যপ্রভাবে দেবরাজ শক্র বিশ্বকর্মা দেবপুত্রকে আদেশ দিলেন, 'রাজার জন্য একটি প্রাসাদ নির্মাণ করো।' তিনি তাঁর জন্য পঁচিশ যোজন উচ্চতাবিশিষ্ট, সপ্তরত্নময় এবং শততল (একশ তলা) বিশিষ্ট একটি প্রাসাদ নির্মাণ করলেন। এই প্রসঙ্গে জাতকে বলা হয়েছে—


‘‘Panādo nāma so rājā, yassa yūpo suvaṇṇayo;

Tiriyaṃ soḷasubbedho, uddhamāhu sahassadhā.

'মহাপনাদ নামে ছিলেন সেই রাজা, যাঁর প্রাসাদটি ছিল স্বর্ণময়; প্রস্থে ছিল ষোলো ধনুক (বা পরিমাপ) এবং উচ্চতায় ছিল হাজার গুণ।'


Sahassakaṇḍo satageṇḍu, dhajālu haritāmayo;

Anaccuṃ tattha gandhabbā, cha sahassāni sattadhā.

'হাজারটি স্তম্ভ ও একশটি গম্বুজবিশিষ্ট, পতাকাসমূহে সুশোভিত এবং স্বর্ণময় (বা মরকতময়); সেখানে ছয় হাজার গন্ধর্ব সাতটি স্থানে (বা সাত প্রকারে) নৃত্য করেছিল।'


Evametaṃ tadā āsi, yathā bhāsasi bhaddaji;

Sakko ahaṃ tadā āsiṃ, veyyāvaccakaro tavā’’ti. (jā. 5.3.42);

'হে ভদ্রজি! তুমি যেমন বলছ, তখন তা তেমনই ছিল; আমি তখন তোমার সেবক (আজ্ঞাবহ) শক্র ছিলাম।'


So rājā tattha yāvatāyukaṃ vasitvā kālaṃ katvā devaloke nibbatti. Tasmiṃ devaloke nibbatte so pāsādo mahāgaṅgāya anusotaṃ pati. Tassa dhurasopānasammukhaṭṭhāne payāgapatiṭṭhānaṃ nāma nagaraṃ māpitaṃ. Thupikāsammukhaṭṭhāne koṭigāmo nāma. Aparabhāge amhākaṃ bhagavato kāle so naḷakāradevaputto devalokato cavitvā manussapathe bhaddajiseṭṭhi nāma hutvā satthu santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. So nāvāya gaṅgātaraṇadivase bhikkhusaṅghassa taṃ pāsādaṃ dassetīti vatthu vitthāretabbaṃ. Kasmā panesa pāsādo na antarahitoti? Itarassa ānubhāvā. Tena saddhiṃ puññaṃ katvā devaloke nibbattakulaputto anāgate saṅkho nāma rājā bhavissati. Tassa paribhogatthāya so pāsādo uṭṭhahissati, tasmā na antarahitoti.

সেই রাজা সেখানে যাবজ্জীবন বাস করে মৃত্যুবরণ করেন এবং দেবলোকে জন্মগ্রহণ করেন। তিনি দেবলোকে জন্মগ্রহণ করলে সেই প্রাসাদটি মহাগঙ্গার স্রোতে পতিত হয়। তার প্রধান সিঁড়ির সম্মুখভাগে 'প্রয়াগপ্রতিষ্ঠন' নামক নগর নির্মিত হয়েছিল। তার চূড়ার সম্মুখভাগে 'কোটিগ্রাম' নামক গ্রাম নির্মিত হয়েছিল। পরবর্তীতে আমাদের বুদ্ধের সময়ে সেই নলকার দেবপুত্র দেবলোক থেকে চ্যুত হয়ে মনুষ্যলোকে 'ভদ্রজি শ্রেষ্ঠী' নামে জন্মগ্রহণ করেন এবং বুদ্ধের সমীপে প্রব্রজ্যা গ্রহণ করে অর্হত্ত্ব লাভ করেন। তিনি নৌকাযোগে গঙ্গা পার হওয়ার দিনে ভিক্ষুসংঘকে সেই প্রাসাদটি দেখিয়েছিলেন— এই কাহিনীটি বিস্তারিতভাবে জানা উচিত। কিন্তু এই প্রাসাদটি কেন অদৃশ্য হয়ে যায়নি? অন্য একজনের পুণ্যপ্রভাবে। তাঁর সাথে পুণ্যকর্ম সম্পাদন করে দেবলোকে জন্মগ্রহণকারী এক কুলপুত্র ভবিষ্যতে 'শঙ্খ' নামে রাজা হবেন। তাঁর ভোগের জন্য সেই প্রাসাদটি পুনরায় উত্থাপিত হবে, তাই এটি অদৃশ্য হয়ে যায়নি।


108. Ussāpetvāti [Pg.41] taṃ pāsādaṃ uṭṭhāpetvā. Ajjhāvasitvāti tattha vasitvā. Taṃ datvā vissajjitvāti taṃ pāsādaṃ dānavasena datvā nirapekkho pariccāgavasena ca vissajjitvā. Kassa ca evaṃ datvāti? Samaṇādīnaṃ. Tenāha – ‘‘samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṃ dānaṃ datvā’’ti. Kathaṃ pana so ekaṃ pāsādaṃ bahūnaṃ dassatīti? Evaṃ kirassa cittaṃ uppajjissati ‘‘ayaṃ pāsādo vippakiriyatū’’ti. So khaṇḍakhaṇḍaso vippakirissati. So taṃ alaggamānova hutvā ‘‘yo yattakaṃ icchati, so tattakaṃ gaṇhatū’’ti dānavasena vissajjissati. Tena vuttaṃ – ‘‘dānaṃ datvā metteyyassa bhagavato…pe… viharissatī’’ti. Ettakena bhagavā vaṭṭagāmikusalassa anusandhiṃ dasseti.

১০৮. ‘উস্সাপেত্বা’ (উত্তোলন করে) অর্থ সেই প্রাসাদ নির্মাণ বা খাড়া করে। ‘অজ্ঝাবসিত্বা’ অর্থ সেখানে বাস করে। ‘তং দত্বা বিস্সজ্জিত্বা’ অর্থ সেই প্রাসাদ দানের উদ্দেশ্যে দান করে এবং কোনো আসক্তি ছাড়াই তা ত্যাগ করে। ‘কাকে এভাবে দান করে?’—শ্রমণ প্রভৃতিকে। তাই বলা হয়েছে— ‘শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দরিদ্র, পথিক, যাচক ও ভিক্ষুকদের দান দিয়ে।’ কিন্তু তিনি কীভাবে একটি প্রাসাদ বহুজনের মাঝে দান করবেন? তাঁর মনে নাকি এমন চিন্তা উৎপন্ন হবে— ‘এই প্রাসাদটি খণ্ড খণ্ড করে ছড়িয়ে দেওয়া হোক।’ তখন তা টুকরো টুকরো হয়ে ছড়িয়ে পড়বে। তিনি তাতে আসক্ত না হয়ে বলবেন— ‘যার যতটুকু প্রয়োজন, সে ততটুকু গ্রহণ করুক’—এভাবে তিনি দানের মাধ্যমে তা উৎসর্গ করবেন। তাই বলা হয়েছে— ‘দান দিয়ে মৈত্রেয় ভগবানের...পে... বিহার করবেন।’ এর দ্বারা ভগবান সংসারগামী কুশলের (বট্টগামিকুশল) সংযোগ প্রদর্শন করেছেন।


109. Idāni vivaṭṭagāmikusalassa anusandhiṃ dassento puna attadīpā, bhikkhave, viharathātiādimāha.

১০৯. এখন সংসার-মুক্তিমুখী কুশলের (বিবট্টগামিকুশল) সংযোগ প্রদর্শন করতে গিয়ে পুনরায় ‘হে ভিক্ষুগণ, তোমরা আত্মদ্বীপ হয়ে বিহার করো’ ইত্যাদি বলেছেন।


Bhikkhuno āyuvaṇṇādivaḍḍhanakathāvaṇṇanā

ভিক্ষুর আয়ু, বর্ণ প্রভৃতি বৃদ্ধির কথার বর্ণনা।


110. Idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno āyusminti bhikkhave yaṃ vo ahaṃ āyunāpi vaḍḍhissathāti avocaṃ, tattha idaṃ bhikkhuno āyusmiṃ idaṃ āyukāraṇanti attho. Tasmā tumhehi āyunā vaḍḍhitukāmehi ime cattāro iddhipādā bhāvetabbāti dasseti.

১১০. ‘হে ভিক্ষুগণ, এটিই ভিক্ষুর আয়ুষ্কাল’—এর অর্থ হলো, হে ভিক্ষুগণ, আমি যে তোমাদের বলেছিলাম ‘তোমরা আয়ুর দ্বারাও বৃদ্ধি লাভ করবে’, সেখানে এটিই ভিক্ষুর আয়ুষ্কাল বা এটিই আয়ু বৃদ্ধির কারণ। অতএব, তোমাদের মধ্যে যারা আয়ু বৃদ্ধি করতে ইচ্ছুক, তাদের এই চারটি ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করা উচিত—এ কথাই প্রদর্শন করা হয়েছে।


Vaṇṇasminti yaṃ vo ahaṃ vaṇṇenapi vaḍḍhissathāti avocaṃ, idaṃ tattha vaṇṇakāraṇaṃ. Sīlavato hi avippaṭisārādīnaṃ vasena sarīravaṇṇopi kittivasena guṇavaṇṇopi vaḍḍhati. Tasmā tumhehi vaṇṇena vaḍḍhitukāmehi sīlasampannehi bhavitabbanti dasseti.

‘বর্ণের ক্ষেত্রে’ বলতে আমি যে তোমাদের বলেছিলাম ‘তোমরা বর্ণের দ্বারাও বৃদ্ধি লাভ করবে’, এটি সেখানে বর্ণ বা সৌন্দর্যের কারণ। কারণ শীলবান ব্যক্তির অনুতাপহীনতা ইত্যাদির কারণে শারীরিক বর্ণ বা সৌন্দর্য এবং যশের কারণে গুণের খ্যাতি বৃদ্ধি পায়। অতএব, তোমাদের মধ্যে যারা বর্ণের দ্বারা বৃদ্ধি লাভ করতে ইচ্ছুক, তাদের শীলসম্পন্ন হওয়া উচিত—এ কথাই প্রদর্শন করা হয়েছে।


Sukhasminti yaṃ vo ahaṃ sukhenapi vaḍḍhissathāti avocaṃ, idaṃ tattha vivekajaṃ pītisukhādinānappakārakaṃ jhānasukhaṃ. Tasmā tumhehi sukhena vaḍḍhitukāmehi imāni cattāri jhānāni bhāvetabbāni.

‘সুখের ক্ষেত্রে’ বলতে আমি যে তোমাদের বলেছিলাম ‘তোমরা সুখের দ্বারাও বৃদ্ধি লাভ করবে’, এটি সেখানে বিবেকজাত (নীবরণমুক্ত) প্রীতি ও সুখ আদি নানাপ্রকার ধ্যানসুখ। অতএব, তোমাদের মধ্যে যারা সুখের দ্বারা বৃদ্ধি লাভ করতে ইচ্ছুক, তাদের এই চারটি ধ্যান ভাবনা করা উচিত।


Bhogasminti yaṃ vo ahaṃ bhogenapi vaḍḍhissathāti avocaṃ, ayaṃ so appamāṇānaṃ sattānaṃ appaṭikūlatāvaho sukhasayanādi ekādasānisaṃso sabbadisāvipphāritabrahmavihārabhogo. Tasmā tumhehi bhogena vaḍḍhitukāmehi ime brahmavihārā bhāvetabbā.

‘ভোগের ক্ষেত্রে’ বলতে আমি যে তোমাদের বলেছিলাম ‘তোমরা ভোগের দ্বারাও বৃদ্ধি লাভ করবে’, এটি হলো সেই অপ্রমেয় প্রাণীদের প্রতি অবিরোধভাব বহনকারী, সুখে ঘুমানো আদি এগারোটি সুফলদায়ক এবং সর্বদিকে পরিব্যাপ্ত ব্রহ্মবিহাররূপ ভোগ বা ঐশ্বর্য। অতএব, তোমাদের মধ্যে যারা ভোগের দ্বারা বৃদ্ধি লাভ করতে ইচ্ছুক, তাদের এই ব্রহ্মবিহারসমূহ ভাবনা করা উচিত।


Balasminti [Pg.42] yaṃ vo ahaṃ balenapi vaḍḍhissathāti avocaṃ, idaṃ āsavakkhayapariyosāne uppannaṃ arahattaphalasaṅkhātaṃ balaṃ. Tasmā tumhehi balena vaḍḍhitukāmehi arahattappattiyā yogo karaṇīyo.

‘বলের ক্ষেত্রে’ বলতে আমি যে তোমাদের বলেছিলাম ‘তোমরা বলের দ্বারাও বৃদ্ধি লাভ করবে’, এটি হলো আস্রবক্ষয়ের শেষে উৎপন্ন অর্হত্ত্বফল নামক বল। অতএব, তোমাদের মধ্যে যারা বলের দ্বারা বৃদ্ধি লাভ করতে ইচ্ছুক, তাদের অর্হত্ত্বফল প্রাপ্তির জন্য যোগ বা প্রচেষ্টা করা উচিত।


Yathayidaṃ, bhikkhave, mārabalanti yathā idaṃ devaputtamāramaccumārakilesamārānaṃ balaṃ duppasahaṃ durabhisambhavaṃ, evaṃ aññaṃ loke ekabalampi na samanupassāmi. Tampi balaṃ idameva arahattaphalaṃ pasahati abhibhavati ajjhottharati. Tasmā ettheva yogo karaṇīyoti dasseti.

‘হে ভিক্ষুগণ, এই মার-বল যেমন’—যেমন এই দেবপুত্রমার, মৃত্যুমার ও ক্লেশমারদের বল পরাভূত করা কঠিন ও দমন করা দুঃসাধ্য, জগতে এমন অন্য কোনো একক বল আমি দেখি না যা এর সমকক্ষ। সেই মার-বলকেও কেবল এই অর্হত্ত্বফলই পরাস্ত করে, অভিভূত করে এবং দমন করে। অতএব, এই অর্হত্ত্বফলের জন্যই প্রচেষ্টা করা উচিত—এ কথাই প্রদর্শন করা হয়েছে।


Evamidaṃ puññanti evaṃ idaṃ lokuttarapuññampi yāva āsavakkhayā pavaḍḍhatīti vivaṭṭagāmikusalānusandhiṃ niṭṭhapento arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi. Suttapariyosāne vīsati bhikkhusahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Caturāsīti pāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsūti.

‘এভাবে এই পুণ্য’—এভাবে এই লোকোত্তর পুণ্যও আস্রবক্ষয় পর্যন্ত বৃদ্ধি পায়। এভাবে সংসার-মুক্তিমুখী কুশলের সংযোগ সমাপ্ত করে অর্হত্ত্বফলকে চূড়ান্তে রেখে দেশনা সমাপ্ত করলেন। সূত্রের শেষে বিশ হাজার ভিক্ষু অর্হত্ত্ব লাভ করলেন এবং চুরাশি হাজার প্রাণী অমৃত পান (লোকোত্তর মার্গ ও ফল লাভ) করলেন।


Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

দীঘনিকায়ের অট্ঠকথা সুমঙ্গলবিলাসিনীতে—


Cakkavattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

চক্রবর্ত্তী সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Aggaññasuttavaṇṇanā

৪. অগ্গঞ্ঞ সূত্রের বর্ণনা


Vāseṭṭhabhāradvājavaṇṇanā

বাসেট্ঠ ও ভারদ্বাজের বর্ণনা


111. Evaṃ [Pg.43] me sutanti aggaññasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – pubbārāme migāramātupāsādeti ettha ayaṃ anupubbikathā. Atīte satasahassakappamatthake ekā upāsikā padumuttaraṃ bhagavantaṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusatasahassassa dānaṃ datvā bhagavato pādamūle nipajjitvā ‘‘anāgate tumhādisassa buddhassa aggupaṭṭhāyikā homī’’ti patthanaṃ akāsi. Sā kappasatasahassaṃ devesu ceva manussesu ca saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhiputtassa dhanañcayaseṭṭhino gehe sumanadeviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātakāle tassā visākhāti nāmaṃ akaṃsu. Sā yadā bhagavā bhaddiyanagaraṃ āgamāsi, tadā pañcadāsisatehi saddhiṃ bhagavato paccuggamanaṃ katvā paṭhamadassanamhiyeva sotāpannā ahosi.

১১১. ‘এবং মে সুতং’ (এরূপ আমি শুনেছি) হলো অগ্গঞ্ঞ সূত্র। সেখানে অস্পষ্ট পদসমূহের ব্যাখ্যা নিম্নরূপ—‘পূর্বারামে মৃগারমাতার প্রাসাদে’—এ বিষয়ে এই আনুপূর্বিক কাহিনী রয়েছে। অতীতে এক লক্ষ কল্প পূর্বে এক উপাসিকা পদুমুত্তর বুদ্ধকে নিমন্ত্রণ করে বুদ্ধ প্রমুখ এক লক্ষ ভিক্ষুসংঘকে দান প্রদান করেন এবং ভগবানের পাদমূলে প্রণত হয়ে প্রার্থনা করেন, ‘ভবিষ্যতে আপনার মতো বুদ্ধের প্রধান উপাসিকা যেন হতে পারি।’ তিনি এক লক্ষ কল্পকাল দেবলোক ও মনুষ্যলোকে জন্মগ্রহণ করে আমাদের ভগবানের সময়ে ভদ্রনগরীতে মেণ্ডক শ্রেষ্ঠীর পুত্র ধনঞ্জয় শ্রেষ্ঠীর গৃহে সুমনাদেবীর গর্ভে প্রতিসন্ধি গ্রহণ করেন। জন্মের পর তাঁর নাম রাখা হয় বিশাখা। ভগবান যখন ভদ্রনগরীতে আগমন করেন, তখন তিনি পাঁচশত দাসীসহ ভগবানের প্রত্যুদগমন (অভ্যর্থনা) করেন এবং প্রথম দর্শনেই স্রোতাপন্ন হন।


Aparabhāge sāvatthiyaṃ migāraseṭṭhiputtassa puṇṇavaḍḍhanakumārassa gehaṃ gatā. Tattha naṃ migāraseṭṭhi mātuṭṭhāne ṭhapesi. Tasmā migāramātāti vuccati. Patikulaṃ gacchantiyā cassā pitā mahālatāpiḷandhanaṃ nāma kārāpesi. Tasmiṃ piḷandhane catasso vajiranāḷiyo upayogaṃ agamaṃsu, muttānaṃ ekādasa nāḷiyo, pavāḷassa dvāvīsati nāḷiyo, maṇīnaṃ tettiṃsa nāḷiyo. Iti etehi ca aññehi ca sattahi ratanehi niṭṭhānaṃ agamāsi. Taṃ sīse paṭimukkaṃ yāva pādapiṭṭhiyā bhassati. Pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhārayamānāva naṃ itthī dhāretuṃ sakkoti. Sā aparabhāge dasabalassa aggupaṭṭhāyikā hutvā taṃ pasādhanaṃ vissajjetvā navahi koṭīhi bhagavato vihāraṃ kārayamānā karīsamatte bhūmibhāge pāsādaṃ kāresi. Tassa uparibhūmiyaṃ pañca gabbhasatāni honti, heṭṭhimabhūmiyaṃ pañcāti gabbhasahassappaṭimaṇḍito ahosi. Sā ‘‘suddhapāsādova na sobhatī’’ti taṃ parivāretvā pañca duvaḍḍhagehasatāni, pañca cūḷapāsādasatāni, pañca dīghasālasatāni ca kārāpesi. Vihāramaho catūhi māsehi niṭṭhānaṃ agamāsi.

পরবর্তী সময়ে তিনি শ্রাবস্তীতে মৃগার শ্রেষ্ঠীর পুত্র পুণ্যবর্ধন কুমারের গৃহে যান। সেখানে মৃগার শ্রেষ্ঠী তাঁকে মাতার আসনে প্রতিষ্ঠিত করেন। তাই তাঁকে ‘মৃগারমাতা’ বলা হয়। শ্বশুরবাড়িতে যাওয়ার সময় তাঁর পিতা তাঁর জন্য ‘মহালতা’ নামক অলঙ্কার তৈরি করিয়ে দেন। সেই অলঙ্কারে চার নালি (পরিমাপ বিশেষ) হীরা, এগারো নালি মুক্তা, বাইশ নালি প্রবাল এবং তেত্রিশ নালি মণি ব্যবহৃত হয়েছিল। এভাবে এই সমস্ত এবং অন্যান্য সপ্ত রত্নের দ্বারা তা সম্পন্ন হয়েছিল। মাথায় পরিধান করলে তা পায়ের পিঠ পর্যন্ত ঝুলে থাকত। পাঁচজন হাতির বল ধারণকারী নারীই কেবল তা পরিধান করতে পারত। পরবর্তী সময়ে তিনি দশবলের (বুদ্ধের) প্রধান উপাসিকা হয়ে সেই অলঙ্কারটি বিক্রি করে নয় কোটি মুদ্রা দ্বারা ভগবানের জন্য বিহার নির্মাণ করান। এক করীস (পরিমাপ বিশেষ) পরিমাণ ভূমির ওপর তিনি প্রাসাদটি নির্মাণ করান। তার ওপরের তলায় পাঁচশত কক্ষ এবং নিচের তলায় পাঁচশত কক্ষ—এভাবে তা এক হাজার কক্ষে সুশোভিত ছিল। তিনি ভাবলেন, ‘কেবল প্রাসাদটি সুন্দর দেখায় না’, তাই তিনি তার চারপাশে পাঁচশত পার্শ্ববর্তী গৃহ, পাঁচশত ক্ষুদ্র প্রাসাদ এবং পাঁচশত দীর্ঘ শাল গৃহ নির্মাণ করান। চার মাসে বিহারের মহোৎসব সম্পন্ন হয়েছিল।


Mātugāmattabhāve [Pg.44] ṭhitāya visākhāya viya aññissā buddhasāsane dhanapariccāgo nāma natthi, purisattabhāve ṭhitassa anāthapiṇḍikassa viya aññassāti. So hi catupaṇṇāsakoṭiyo vissajjetvā sāvatthiyā dakkhiṇabhāge anurādhapurassa mahāvihārasadise ṭhāne jetavanamahāvihāraṃ nāma kāresi. Visākhā sāvatthiyā pācīnabhāge uttaradeviyā vihārasadise ṭhāne pubbārāmaṃ nāma kāresi. Bhagavā imesaṃ dvinnaṃ kulānaṃ anukampāya sāvatthiṃ nissāya viharanto imesu dvīsu vihāresu nibaddhavāsaṃ vasi. Ekaṃ antovassaṃ jetavane vasati, ekaṃ pubbārāme. Tasmiṃ samaye pana bhagavā pubbārāme viharati. Tena vuttaṃ ‘‘pubbārāme migāramātupāsāde’’ti.

মাতৃভাবাপন্ন (নারী) বিশাখার মতো বুদ্ধশাসনে অন্য কোনো নারীর ধনত্যাগ নেই, আবার পুরুষভাবাপন্ন অনাথপিণ্ডিকের মতো অন্য কোনো পুরুষেরও নেই। কারণ তিনি চুয়ান্ন কোটি মুদ্রা ব্যয় করে শ্রাবস্তীর দক্ষিণ ভাগে অনুরাধাপুরের মহাবিহারের মতো স্থানে জেতবন মহাবিহার নির্মাণ করিয়েছিলেন। আর বিশাখা শ্রাবস্তীর পূর্ব ভাগে উত্তরদেবীর বিহারের মতো স্থানে পূর্বারাম নামক বিহার নির্মাণ করিয়েছিলেন। ভগবান এই দুই কুলের প্রতি অনুকম্পাবশত শ্রাবস্তীকে আশ্রয় করে বিহার করার সময় এই দুই বিহারে পালাক্রমে বাস করতেন। এক বর্ষাবাস জেতবনে কাটাতেন, অন্য বর্ষাবাস পূর্বারামে। সেই সময় ভগবান পূর্বারামে অবস্থান করছিলেন। তাই বলা হয়েছে— ‘পূর্বারামে মৃগারমাতার প্রাসাদে’।


Vāseṭṭhabhāradvājāti vāseṭṭho ca sāmaṇero bhāradvājo ca. Bhikkhūsu parivasantīti te neva titthiyaparivāsaṃ vasanti, na āpattiparivāsaṃ. Aparipuṇṇavassattā pana bhikkhubhāvaṃ patthayamānā vasanti. Tenevāha ‘‘bhikkhubhāvaṃ ākaṅkhamānā’’ti. Ubhopi hete udiccabrāhmaṇamahāsālakule nibbattā, cattālīsa cattālīsa koṭivibhavā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū majjhimanikāye vāseṭṭhasuttaṃ sutvā saraṇaṃ gatā, tevijjasuttaṃ sutvā pabbajitvā imasmiṃ kāle bhikkhubhāvaṃ ākaṅkhamānā parivasanti. Abbhokāse caṅkamatīti uttaradakkhiṇena āyatassa pāsādassa puratthimadisābhāge pāsādacchāyāyaṃ yantarajjūhi ākaḍḍhiyamānaṃ ratanasatubbedhaṃ suvaṇṇaagghikaṃ viya anilapathe vidhāvantīhi chabbaṇṇāhi buddharasmīhi sobhamāno aparāparaṃ caṅkamati.

‘বাসেট্ঠ ও ভারদ্বাজ’ বলতে বাসেট্ঠ শ্রামণের এবং ভারদ্বাজ শ্রামণের। ‘ভিক্ষুদের মাঝে বাস করছেন’ বলতে তাঁরা তিত্থিয়-পরিবার (অন্যান্য মতাবলম্বীদের জন্য নির্ধারিত পরিবাস) বা আপত্তি-পরিবার (অপরাধের জন্য পরিবাস) বাস করছিলেন না। বরং বয়স পূর্ণ না হওয়ায় ভিক্ষুত্ব লাভের আকাঙ্ক্ষায় বাস করছিলেন। তাই বলা হয়েছে— ‘ভিক্ষুত্ব আকাঙ্ক্ষা করে’। তাঁরা উভয়েই উত্তর ভারতের উচ্চ বংশীয় ব্রাহ্মণ মহাসাল কুলে জন্মগ্রহণ করেছিলেন, তাঁদের প্রত্যেকের চল্লিশ কোটি করে ধনসম্পদ ছিল এবং তাঁরা তিন বেদে পারদর্শী ছিলেন। তাঁরা মজ্ঝিম নিকায়ের বাসেট্ঠ সূত্র শুনে শরণাপন্ন হন এবং তেবিজ্জ সূত্র শুনে প্রব্রজ্যা গ্রহণ করে এই সময়ে ভিক্ষুত্ব লাভের আকাঙ্ক্ষায় পরিবাস করছিলেন। ‘উন্মুক্ত স্থানে চংক্রমণ করছেন’ বলতে উত্তর-দক্ষিণে বিস্তৃত প্রাসাদের পূর্ব দিকে প্রাসাদের ছায়ায়, যন্ত্রের রশি দ্বারা চালিত একশত হাত উঁচু স্বর্ণস্তূপের মতো, আকাশে বিচ্ছুরিত sechs বর্ণের বুদ্ধরশ্মি দ্বারা শোভিত হয়ে এদিক-ওদিক চংক্রমণ করছিলেন।


113. Anucaṅkamiṃsūti añjaliṃ paggayha onatasarīrā hutvā anuvattamānā caṅkamiṃsu. Vāseṭṭhaṃ āmantesīti so tesaṃ paṇḍitataro gahetabbaṃ vissajjetabbañca jānāti, tasmā taṃ āmantesi. Tumhe khvatthāti tumhe kho attha. Brāhmaṇajaccāti, brāhmaṇajātikā. Brāhmaṇakulīnāti brāhmaṇesu kulīnā kulasampannā. Brāhmaṇakulāti brāhmaṇakulato, bhogādisampannaṃ brāhmaṇakulaṃ pahāyāti attho. Na akkosantīti dasavidhena akkosavatthunā na akkosanti. Na paribhāsantīti nānāvidhāya paribhavakathāya na paribhāsantīti attho. Iti [Pg.45] bhagavā ‘‘brāhmaṇā ime sāmaṇere akkosanti paribhāsantī’’ti jānamānova pucchati. Kasmā? Ime mayā apucchitā paṭhamataraṃ na kathessanti, akathite kathā na samuṭṭhātīti kathāsamuṭṭhāpanatthāya. Tagghāti ekaṃsavacane nipāto, ekaṃseneva no, bhante, brāhmaṇā akkosanti paribhāsantīti vuttaṃ hoti. Attarūpāyāti attano anurūpāya. Paripuṇṇāyāti yathāruci padabyañjanāni āropetvā āropetvā paripūritāya. No aparipuṇṇāyāti antarā aṭṭhapitāya nirantaraṃ pavattāya.

১১৩. ‘অনূচংক্রমণ করলেন’ অর্থ অঞ্জলিবদ্ধ হয়ে এবং শরীর অবনত করে অনুগমনপূর্বক চংক্রমণ করলেন। ‘বাসেট্ঠকে সম্বোধন করলেন’ অর্থ তিনি তাঁদের মধ্যে অধিক পণ্ডিত ছিলেন এবং কী গ্রহণীয় ও কী বর্জনীয় তা জানতেন, তাই তাঁকে সম্বোধন করলেন। ‘তোমরা তো’ অর্থ তোমরা নিশ্চয়ই আছ। ‘ব্রাহ্মণজাতীয়’ অর্থ ব্রাহ্মণ জাতিভুক্ত। ‘ব্রাহ্মণকুলীন’ অর্থ ব্রাহ্মণদের মধ্যে কুলীন বা সৎকুলজাত। ‘ব্রাহ্মণকুল থেকে’ অর্থ ভোগ-সম্পদপূর্ণ ব্রাহ্মণকুল ত্যাগ করে—এই হলো অর্থ। ‘নিন্দা করে না’ অর্থ das প্রকার নিন্দনীয় বিষয়ের দ্বারা নিন্দা করে না। ‘তিরস্কার করে না’ অর্থ নানাপ্রকার অবমাননাকর কথার দ্বারা তিরস্কার করে না—এই হলো অর্থ। এভাবে ভগবান ‘ব্রাহ্মণরা এই শ্রামণেরদের নিন্দা ও তিরস্কার করছে’ তা জেনেও জিজ্ঞাসা করলেন। কেন? ‘আমি জিজ্ঞাসা না করলে এরা প্রথমে বলবে না, আর না বললে ধর্মালোচনা শুরু হবে না’—এই উদ্দেশ্যে ধর্মালোচনা সূত্রপাত করার জন্য জিজ্ঞাসা করলেন। ‘তগ্‌ঘ’ (taggha) হলো নিশ্চয়তা জ্ঞাপক নিপাত। ‘ভন্তে, ব্রাহ্মণরা নিশ্চয়ই আমাদের নিন্দা ও তিরস্কার করে’—এ কথাই বলা হয়েছে। ‘আত্মরূপায়’ অর্থ নিজের অনুরূপ। ‘পরিপূর্ণায়’ অর্থ রুচিমতো পদ ও ব্যঞ্জন একের পর এক যুক্ত করে পরিপূর্ণ করা। ‘অপরিপূর্ণ নয়’ অর্থ মাঝে থেমে না গিয়ে নিরবচ্ছিন্নভাবে বলা।


Kasmā pana brāhmaṇā ime sāmaṇere akkosantīti? Appatiṭṭhatāya. Ime hi sāmaṇerā aggabrāhmaṇānaṃ puttā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū jambudīpe brāhmaṇānaṃ antare pākaṭā sambhāvitā tesaṃ pabbajitattā aññe brāhmaṇaputtā pabbajiṃsu. Atha kho brāhmaṇā ‘‘apatiṭṭhā mayaṃ jātā’’ti imāya appatiṭṭhatāya gāmadvārepi antogāmepi te disvā ‘‘tumhehi brāhmaṇasamayo bhinno, muṇḍasamaṇakassa pacchato pacchato rasagiddhā hutvā vicarathā’’tiādīni ceva pāḷiyaṃ āgatāni ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo’’tiādīni ca vatvā akkosanti. Sāmaṇerā tesu akkosantesupi kopaṃ vā āghātaṃ vā akatvā kevalaṃ bhagavatā puṭṭhā ‘‘taggha no, bhante, brāhmaṇā akkosanti paribhāsantī’’ti ārocesuṃ. Atha ne bhagavā akkosanākāraṃ pucchanto yathā kathaṃ pana voti pucchati. Te ācikkhantā brāhmaṇā bhantetiādimāhaṃsu.

ব্রাহ্মণরা কেন এই শ্রমণদের (সামণেরদের) গালিগালাজ করে? আশ্রয়হীন বা ভিত্তিহীন হওয়ার কারণে। কারণ এই শ্রমণরা হলেন শ্রেষ্ঠ ব্রাহ্মণদের পুত্র, তিন বেদে পারদর্শী, জম্বুদ্বীপে ব্রাহ্মণদের মধ্যে সুপরিচিত ও প্রশংসিত; তাঁদের প্রব্রজ্যা গ্রহণের কারণে অন্যান্য ব্রাহ্মণপুত্ররাও প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছিলেন। তখন ব্রাহ্মণরা 'আমরা আশ্রয়হীন হয়ে পড়েছি'—এই আশ্রয়হীনতার কারণে গ্রামের দ্বারে এবং গ্রামের ভেতরে তাঁদের দেখে বলতে লাগলেন, 'তোমরা ব্রাহ্মণদের ঐতিহ্য বা ধর্ম নষ্ট করেছ, মাথা মুণ্ডানো শ্রমণদের পেছনে পেছনে স্বাদের প্রতি আসক্ত হয়ে ঘুরে বেড়াচ্ছ।' এভাবে পালিতে বর্ণিত 'ব্রাহ্মণরাই শ্রেষ্ঠ বর্ণ' ইত্যাদি কথা বলে তারা গালিগালাজ করত। শ্রমণরা তাদের গালিগালাজের মুখেও কোনো ক্রোধ বা বিদ্বেষ প্রকাশ না করে, কেবল ভগবান কর্তৃক জিজ্ঞাসিত হয়ে নিবেদন করলেন, 'ভন্তে, ব্রাহ্মণরা সত্যিই আমাদের গালিগালাজ ও তিরস্কার করছে।' তখন ভগবান তাঁদের গালিগালাজের ধরন সম্পর্কে জিজ্ঞাসা করে বললেন, 'হে শ্রমণগণ, তারা কীভাবে তা করছে?' তাঁরা তা বর্ণনা করতে গিয়ে 'ভন্তে, ব্রাহ্মণরা...' ইত্যাদি বলতে লাগলেন।


Tattha seṭṭho vaṇṇoti jātigottādīnaṃ paññāpanaṭṭhāne brāhmaṇova seṭṭhoti dassenti. Hīnā aññe vaṇṇāti itare tayo vaṇṇā hīnā lāmakāti vadanti. Sukkoti paṇḍaro. Kaṇhoti kāḷako. Sujjhantīti jātigottādīnaṃ paññāpanaṭṭhāne sujjhanti. Brahmuno puttāti mahābrahmuno puttā. Orasā mukhato jātāti ure vasitvā mukhato nikkhantā, ure katvā saṃvaḍḍhitāti vā orasā. Brahmajāti brahmato nibbattā. Brahmanimmitāti brahmunā nimmitā. Brahmadāyādāti brahmuno dāyādā. Hīnamattha vaṇṇaṃ ajjhupagatāti hīnaṃ vaṇṇaṃ ajjhupagatā attha. Muṇḍake [Pg.46] samaṇaketi nindantā jigucchantā vadanti, na muṇḍakamattañceva samaṇamattañca sandhāya. Ibbheti gahapatike. Kaṇheti kāḷake. Bandhūti mārassa bandhubhūte mārapakkhike. Pādāpacceti mahābrahmuno pādānaṃ apaccabhūte pādato jāteti adhippāyo.

সেখানে 'শ্রেষ্ঠ বর্ণ' বলতে জাতি, গোত্র ইত্যাদি নির্ধারণের ক্ষেত্রে ব্রাহ্মণ বর্ণই শ্রেষ্ঠ—এটাই তারা প্রদর্শন করে। 'অন্যান্য বর্ণ হীন' বলতে তারা বোঝায় যে অবশিষ্ট অন্য তিনটি বর্ণ হীন বা নিকৃষ্ট। 'শুক্ল' অর্থ শুভ্র বা উজ্জ্বল। 'কৃষ্ণ' অর্থ কালো বা অন্ধকার। 'শুদ্ধ হয়' বলতে জাতি, গোত্র ইত্যাদি নির্ধারণের ক্ষেত্রে তারা শুদ্ধ হয়। 'ব্রহ্মার পুত্র' বলতে মহাব্রহ্মার পুত্র। 'বক্ষজাত ও মুখ থেকে উৎপন্ন' বলতে বোঝায় যে বুকে বাস করে মুখ থেকে নির্গত হয়েছে, অথবা বুকে ধারণ করে লালন-পালন করা হয়েছে বলে তারা 'ঔরস' বা বক্ষজাত। 'ব্রহ্মজাত' অর্থ ব্রহ্মা থেকে উৎপন্ন। 'ব্রহ্মনির্মিত' অর্থ ব্রহ্মা কর্তৃক সৃষ্ট। 'ব্রহ্মদায়াদ' অর্থ ব্রহ্মার উত্তরাধিকারী (বেদ ইত্যাদির উত্তরাধিকারী)। 'হীন বর্ণে উপনীত হয়েছে' অর্থ নিকৃষ্ট বর্ণে পতিত হয়েছে। 'মুণ্ডিতমস্তক শ্রমণক' বলতে তারা নিন্দা ও ঘৃণা প্রকাশ করে বলে থাকে, কেবল মুণ্ডিতমস্তক হওয়া বা শ্রমণ হওয়াকে লক্ষ্য করে নয়। 'ইব্ভ' অর্থ গৃহপতি বা দাসতুল্য। 'কৃষ্ণ' অর্থ কালো বা অন্ধকার। 'বন্ধু' অর্থ মারের বন্ধু বা মারের পক্ষভুক্ত। 'পাদাপচ্য' বলতে মহাব্রহ্মার পা থেকে উৎপন্ন বা পায়ের সন্তান—এটাই অভিপ্রায়।


114. ‘‘Taggha vo, vāseṭṭha, brāhmaṇā porāṇaṃ assarantā evamāhaṃsū’’ti ettha voti nipātamattaṃ, sāmivacanaṃ vā, tumhākaṃ brāhmaṇāti attho. Porāṇanti porāṇakaṃ aggaññaṃ lokuppatticariyavaṃsaṃ. Assarantāti assaramānā. Idaṃ vuttaṃ hoti, ekaṃsena vo, vāseṭṭha, brāhmaṇā porāṇaṃ lokuppattiṃ ananussarantā ajānantā evaṃ vadantīti. ‘‘Dissanti kho panā’’ti evamādi tesaṃ laddhibhindanatthāya vuttaṃ. Tattha brāhmaṇiyoti brāhmaṇānaṃ puttappaṭilābhatthāya āvāhavivāhavasena kulaṃ ānītā brāhmaṇiyo dissanti. Tā kho panetā aparena samayena utuniyopi honti, sañjātapupphāti attho. Gabbhiniyoti sañjātagabbhā. Vijāyamānāti puttadhītaro janayamānā. Pāyamānāti dārake thaññaṃ pāyantiyo. Yonijāva samānāti brāhmaṇīnaṃ passāvamaggena jātā samānā. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti. Kathaṃ? ‘‘Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’ti. Yadi pana nesaṃ taṃ saccavacanaṃ siyā, brāhmaṇīnaṃ kucchi mahābrahmassa uro bhaveyya, brāhmaṇīnaṃ passāvamaggo mahābrahmuno mukhaṃ bhaveyya, na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘te ca brahmūnañceva abbhācikkhantī’’tiādi.

১১৪. 'নিশ্চয়ই, হে বাসেট্ঠ, ব্রাহ্মণরা প্রাচীন ঐতিহ্য স্মরণ না করে এরূপ বলছে'—এখানে 'বো' (vo) শব্দটি কেবল একটি নিপাত (অব্যয়) অথবা সম্বন্ধ পদ, যার অর্থ 'তোমাদের ব্রাহ্মণরা'। 'প্রাচীন' বলতে প্রাচীনকালের আদিম লোকোৎপত্তি ও জীবনযাত্রার ইতিহাসকে বোঝায়। 'স্মরণ না করে' অর্থ মনে না রেখে বা না জেনে। এর অর্থ এই যে—হে বাসেট্ঠ, তোমাদের ব্রাহ্মণরা নিশ্চিতভাবেই প্রাচীন লোকোৎপত্তির কথা স্মরণ না করে বা না জেনে এরূপ বলছে। 'কিন্তু দেখা যায় যে...' ইত্যাদি কথা তাদের ভুল মতবাদ খণ্ডন করার জন্য বলা হয়েছে। সেখানে 'ব্রাহ্মণীরা' বলতে বোঝায় যে ব্রাহ্মণদের সন্তান লাভের উদ্দেশ্যে বিবাহসূত্রে কুলে আনা ব্রাহ্মণীদের দেখা যায়। তারা পরবর্তী সময়ে ঋতুস্রাবযুক্তও হয়, অর্থাৎ তাদের পুষ্প বা ঋতুস্রাব দেখা দেয়। 'গর্ভবতী' অর্থ গর্ভধারণকারী। 'প্রসবকারিণী' অর্থ পুত্র-কন্যা জন্মদাত্রী। 'স্তন্যদাত্রী' অর্থ শিশুদের স্তন্যপান করায়। 'যোনিজাত হয়েও' অর্থ ব্রাহ্মণীদের প্রসবদ্বার দিয়ে জন্মগ্রহণ করা সত্ত্বেও। 'এরূপ বলে থাকে' অর্থ এভাবে বলে। কীভাবে? 'ব্রাহ্মণরাই শ্রেষ্ঠ বর্ণ... (পে)... ব্রহ্মার উত্তরাধিকারী।' যদি তাদের এই কথা সত্য হতো, তবে ব্রাহ্মণীগণের গর্ভ মহাব্রহ্মার বক্ষ হতো এবং ব্রাহ্মণীগণের প্রসবদ্বার মহাব্রহ্মার মুখ হতো; কিন্তু এটিকে এভাবে দেখা উচিত নয়। এই কারণেই বলা হয়েছে, 'তারা ব্রহ্মার প্রতি মিথ্যা অপবাদ আরোপ করছে' ইত্যাদি।


Catuvaṇṇasuddhivaṇṇanā

চার বর্ণের শুদ্ধি বর্ণনা


Ettāvatā ‘‘mayaṃ mahābrahmuno ure vasitvā mukhato nikkhantāti vattuṃ mā labhantū’’ti imaṃ mukhacchedakavādaṃ vatvā puna cattāropi vaṇṇā kusale dhamme samādāya vattantāva sujjhantīti dassanatthaṃ cattārome, vāseṭṭha, vaṇṇātiādimāha. Akusalasaṅkhātāti akusalāti saṅkhātā akusalakoṭṭhāsabhūtā vā. Esa nayo sabbattha. Na alamariyāti ariyabhāve asamatthā. Kaṇhāti pakatikāḷakā. Kaṇhavipākāti vipākopi [Pg.47] nesaṃ kaṇho dukkhoti attho. Khattiyepi teti khattiyamhipi te. Ekacceti ekasmiṃ. Esa nayo sabbattha.

এতটুকু দ্বারা 'আমরা মহাব্রহ্মার বক্ষে বাস করে মুখ থেকে নির্গত হয়েছি—এরূপ বলার সুযোগ যেন তারা না পায়'—এই মুখ বন্ধ করার মতো যুক্তিপূর্ণ কথা বলে, পুনরায় চার বর্ণের মানুষই কুশল ধর্মসমূহ গ্রহণ করে আচরণ করলেই কেবল শুদ্ধ হতে পারে—তা দেখানোর জন্য 'হে বাসেট্ঠ, এই চার বর্ণ...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'অকুশল-সংজ্ঞাত' বলতে অকুশল নামে অভিহিত বা অকুশল অংশের অন্তর্ভুক্ত। সর্বত্র এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। 'আর্যভাবের অযোগ্য' অর্থ আর্যত্ব বা পবিত্রতা অর্জনে অসমর্থ। 'কৃষ্ণ' অর্থ স্বভাবতই কালো বা অকুশল। 'কৃষ্ণবিপাক' অর্থ তাদের কর্মের ফলও কৃষ্ণ বা দুঃখদায়ক। 'ক্ষত্রিয়দের মধ্যেও তারা' বলতে ক্ষত্রিয়দের মধ্যেও সেই অকুশল ধর্মসমূহ বিদ্যমান। 'কেউ কেউ' বলতে কোনো কোনো ব্যক্তিতে। সর্বত্র এই একই নিয়ম।


Sukkāti nikkilesabhāvena paṇḍarā. Sukkavipākāti vipākopi nesaṃ sukko sukhoti attho.

'শুক্ল' অর্থ নিষ্ক্লেশ বা ক্লেশহীন হওয়ার কারণে উজ্জ্বল বা শুভ্র। 'শুক্লবিপাক' অর্থ তাদের কর্মের ফলও শুক্ল বা সুখদায়ক।


116. Ubhayavokiṇṇesu vattamānesūti ubhayesu vokiṇṇesu missībhūtesu hutvā vattamānesu. Katamesu ubhayesūti? Kaṇhasukkesu dhammesu viññugarahitesu ceva viññuppasatthesu ca. Yadettha brāhmaṇā evamāhaṃsūti ettha etesu kaṇhasukkadhammesu vattamānāpi brāhmaṇā yadetaṃ evaṃ vadanti ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo’’tiādi. Taṃ nesaṃ viññū nānujānantīti ye loke paṇḍitā, te nānumodanti, na pasaṃsantīti attho. Taṃ kissa hetu? Imesañhi vāseṭṭhātiādimhi ayaṃ saṅkhepattho. Yaṃ vuttaṃ nānujānantīti, taṃ kasmāti ce? Yasmā imesaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ yo bhikkhu arahaṃ…pe… sammadaññā vimutto, so tesaṃ aggamakkhāyati, te ca na evarūpā. Tasmā nesaṃ viññū nānujānanti.

১১৬. 'উভয় মিশ্রিত অবস্থায় বিদ্যমান থাকলে' বলতে কুশল ও অকুশল উভয় ধর্ম মিশ্রিত বা একত্রিত হয়ে বিদ্যমান থাকলে। 'কোন উভয় ধর্মে?' কৃষ্ণ ও শুক্ল ধর্মে, যা বিজ্ঞজনদের দ্বারা নিন্দিত এবং বিজ্ঞজনদের দ্বারা প্রশংসিত। 'সেখানে ব্রাহ্মণরা যা বলে থাকে' বলতে এই কৃষ্ণ ও শুক্ল ধর্মে লিপ্ত থাকা সত্ত্বেও ব্রাহ্মণরা যে বলে থাকে—'ব্রাহ্মণরাই শ্রেষ্ঠ বর্ণ' ইত্যাদি। 'বিজ্ঞ ব্যক্তিরা তা অনুমোদন করেন না' বলতে জগতে যাঁরা পণ্ডিত বা জ্ঞানী, তাঁরা তা সমর্থন করেন না এবং প্রশংসাও করেন না। 'তা কী কারণে?' 'হে বাসেট্ঠ, এদের...' ইত্যাদি বাক্যে এটিই সংক্ষেপার্থ। 'অনুমোদন করেন না' যা বলা হয়েছে, তা কেন? কারণ এই চার বর্ণের মধ্যে যে ভিক্ষু অর্হৎ... (পে)... সম্যক জ্ঞানের দ্বারা বিমুক্ত হন, তিনিই তাদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ বলে কথিত হন; কিন্তু ব্রাহ্মণরা তো এরূপ নন। তাই বিজ্ঞ ব্যক্তিরা তাদের কথা অনুমোদন করেন না।


Arahantiādipadesu cettha kilesānaṃ ārakattādīhi kāraṇehi arahaṃ. Āsavānaṃ khīṇattā khīṇāsavo. Satta sekkhā puthujjanakalyāṇakā ca brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma. Ayaṃ pana vutthavāsoti vusitavā. Catūhi maggehi catūsu saccesu parijānanādikaraṇīyaṃ kataṃ assāti katakaraṇīyo. Kilesabhāro ca khandhabhāro ca ohito assāti ohitabhāro. Ohitoti ohārito. Sundaro attho, sako vā attho sadattho, anuppatto sadattho etenāti anuppattasadattho. Bhavasaṃyojanaṃ vuccati taṇhā, sā parikkhīṇā assāti parikkhīṇabhavasaṃyojano. Sammadaññā vimuttoti sammā hetunā kāraṇena jānitvā vimutto. Janetasminti jane etasmiṃ, imasmiṃ loketi attho. Diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañcāti idhattabhāve ca parattabhāve.

এখানে 'অর্হৎ' ইত্যাদি পদে ক্লেশসমূহ থেকে দূরে থাকার কারণে তিনি 'অর্হৎ'। আসবসমূহ ক্ষয় হওয়ার কারণে তিনি 'ক্ষীণাসব'। সাত প্রকার শৈক্ষ্য এবং কল্যাণক পৃথগ্জনেরা ব্রহ্মচর্য বাস করছেন বলা যায়। কিন্তু এই অর্হৎ ব্যক্তি ব্রহ্মচর্য বাস সম্পন্ন করেছেন বলে 'উসিতবা' (vusitavā)। চার মার্গের দ্বারা চার সত্যের পরিজ্ঞাতব্য কাজ সম্পন্ন করেছেন বলে তিনি 'কৃতকরণীয়' (katakaraṇīyo)। ক্লেশভার ও স্কন্ধভার নামিয়ে রেখেছেন বলে তিনি 'ওহিতভার' (ohitabhāro)। 'ওহিত' অর্থ অপসারিত বা নামিয়ে রাখা। সুন্দর অর্থ বা নিজের স্বার্থই হলো 'সদর্থ' (sadattha), এই সদর্থ লাভ করেছেন বলে তিনি 'অনুপ্পত্ত-সদর্থ' (anuppattasadattho)। তৃষ্ণাকে 'ভবসংযোজন' বলা হয়, তা সম্পূর্ণরূপে ক্ষয় হয়েছে বলে তিনি 'পরিক্ষীণ-ভবসংযোজন' (parikkhīṇabhavasaṃyojano)। 'সম্যক জ্ঞানের দ্বারা বিমুক্ত' অর্থ সম্যক কারণ ও হেতুর দ্বারা জেনে ক্লেশ থেকে মুক্ত। 'জনসমাজে' বলতে এই মানবসমাজে বা এই লোকে। 'দৃষ্ট ধর্ম ও পরলোকে' বলতে এই ইহজন্মে এবং পরজন্মে।


117. Anantarāti [Pg.48] antaravirahitā, attano kulena sadisāti attho. Anuyuttāti vasavattino. Nipaccakāranti mahallakatarā nipaccakāraṃ dassenti. Daharatarā abhivādanādīni karonti. Tattha sāmīcikammanti taṃtaṃvattakaraṇādi anucchavikakammaṃ.

১১৭. 'অনন্তর' অর্থ ব্যবধানহীন বা নিজের কুলের সদৃশ। 'অনুপযুক্ত' (অনুরক্ত/অনুগামী) অর্থ বশীভূত বা অনুগামী। 'নম্রতা প্রদর্শন' বলতে বয়োজ্যেষ্ঠরা নম্রতা প্রদর্শন করেন এবং কনিষ্ঠরা অভিবাদন ইত্যাদি করেন। সেখানে 'সামিচিকর্ম' বলতে সেই সেই কর্তব্য পালন ইত্যাদি উপযুক্ত আচরণকে বোঝায়।


118. Niviṭṭhāti abhiniviṭṭhā acalaṭṭhitā. Kassa pana evarūpā saddhā hotīti? Sotāpannassa. So hi niviṭṭhasaddho asinā sīse chejjamānepi buddho abuddhoti vā, dhammo adhammoti vā, saṅgho asaṅghoti vā na vadati. Patiṭṭhitasaddho hoti sūrambaṭṭho viya.

১১৮. 'নিবিষ্ট' অর্থ গভীরভাবে প্রতিষ্ঠিত বা অবিচল। কার এরূপ শ্রদ্ধা থাকে? স্রোতাপন্ন ব্যক্তির। কারণ সেই স্রোতাপন্ন ব্যক্তি নিবিষ্ট-শ্রদ্ধা সম্পন্ন হওয়ায় তরবারি দিয়ে মাথা কেটে ফেললেও 'বুদ্ধ বুদ্ধ নন', 'ধর্ম ধর্ম নয়' অথবা 'সংঘ সংঘ নয়'—এরূপ বলেন না। তিনি সুরম্বষ্ঠের (Sūrambaṭṭha) মতো সুপ্রতিষ্ঠিত শ্রদ্ধাসম্পন্ন হন।


So kira satthu dhammadesanaṃ sutvā sotāpanno hutvā gehaṃ agamāsi. Atha māro dvattiṃsavaralakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ buddharūpaṃ māpetvā tassa gharadvāre ṭhatvā ‘‘satthā āgato’’ti sāsanaṃ pahiṇi. Sūrambaṭṭho cintesi ‘‘ahaṃ idāneva satthu santike dhammaṃ sutvā āgato, kiṃ nu kho bhavissatī’’ti upasaṅkamitvā satthusaññāya vanditvā aṭṭhāsi. Māro āha – ‘‘ambaṭṭha, yaṃ te mayā ‘rūpaṃ aniccaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccanti kathitaṃ, taṃ dukkathitaṃ. Anupadhāretvāva hi mayā evaṃ vuttaṃ. Tasmā tvaṃ ‘rūpaṃ niccaṃ…pe… viññāṇaṃ nicca’nti gaṇhāhī’’ti. So cintesi – ‘‘aṭṭhānametaṃ yaṃ buddhā anupadhāretvā apaccakkhaṃ katvā kiñci katheyyuṃ, addhā ayaṃ mayhaṃ vicchindajananatthaṃ māro āgato’’ti. Tato naṃ ‘‘tvaṃ mārosī’’ti āha. So musāvādaṃ kātuṃ nāsakkhi. ‘‘Āma mārosmī’’ti paṭijānāti. ‘‘Kasmā āgatosī’’ti? Tava saddhācālanatthanti āha. ‘‘Kaṇha pāpima, tvaṃ tāva eko tiṭṭha, tādisānaṃ mārānaṃ satampi sahassampi satasahassampi mama saddhaṃ cāletuṃ asamatthaṃ, maggena āgatasaddhā nāma thirā silāpathaviyaṃ patiṭṭhitasineru viya acalā hoti, kiṃ tvaṃ etthā’’ti accharaṃ pahari. So ṭhātuṃ asakkonto tattheva antaradhāyi. Evarūpaṃ saddhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘niviṭṭhā’’ti.

শোনা যায়, তিনি শাস্ত্রের ধর্মোপদেশ শুনে স্রোতাপন্ন হয়ে বাড়ি ফিরেছিলেন। তখন মার বত্রিশটি মহাপুরুষ লক্ষণে সুশোভিত বুদ্ধরূপ ধারণ করে তাঁর ঘরের দরজায় দাঁড়িয়ে সংবাদ পাঠাল, 'শাস্তা এসেছেন।' সুরম্বষ্ঠ চিন্তা করলেন, 'আমি এইমাত্র শাস্ত্রের কাছ থেকে ধর্ম শুনে এলাম, এখন আবার কী হলো?' তিনি কাছে গিয়ে বুদ্ধজ্ঞানে বন্দনা করে দাঁড়ালেন। মার বলল, 'অম্বষ্ঠ, আমি তোমাকে যে বলেছিলাম—রূপ অনিত্য... (পে)... বিজ্ঞান অনিত্য, তা ভুল বলা হয়েছিল। আমি বিচার-বিবেচনা না করেই তা বলেছিলাম। অতএব তুমি গ্রহণ করো যে—রূপ নিত্য... (পে)... বিজ্ঞান নিত্য।' তিনি চিন্তা করলেন, 'বুদ্ধগণ বিচার-বিবেচনা না করে বা প্রত্যক্ষ না করে কোনো কিছু বলবেন—তা অসম্ভব। নিশ্চয়ই এটি আমার শ্রদ্ধা নষ্ট করার জন্য মার এসেছে।' তারপর তিনি তাকে বললেন, 'তুমি কি মার?' সে মিথ্যা বলতে পারল না। স্বীকার করল, 'হ্যাঁ, আমি মার।' 'কেন এসেছ?' 'তোমার শ্রদ্ধা টলানোর জন্য।' সুরম্বষ্ঠ বললেন, 'হে কৃষ্ণ পাপী মার, তুমি একাই নও, তোমার মতো শত, সহস্র বা লক্ষ মারও আমার শ্রদ্ধা টলাতে অসমর্থ। মার্গলব্ধ শ্রদ্ধা শিলা-পৃথিবীতে সুপ্রতিষ্ঠিত সুমেরু পর্বতের মতো অবিচল ও দৃঢ় হয়। তুমি এখানে কেন দাঁড়িয়ে আছ?' এই বলে তিনি তুড়ি মারলেন। মার সেখানে দাঁড়াতে না পেরে সেখানেই অন্তর্হিত হলো। এরূপ শ্রদ্ধাকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে—'নিবিষ্ট'।


Mūlajātā patiṭṭhitāti maggamūlassa sañjātattā tena maggamūlena patiṭṭhitā. Daḷhāti thirā. Asaṃhāriyāti sunikhātaindakhīlo viya kenaci cāletuṃ asakkuṇeyyā. Tassetaṃ kallaṃ vacanāyāti tassa ariyasāvakassa yuttametaṃ vattuṃ. Kinti? ‘‘Bhagavatomhi putto oraso’’ti [Pg.49] evamādi. So hi bhagavantaṃ nissāya ariyabhūmiyaṃ jātoti bhagavato putto. Ure vasitvā mukhato nikkhantadhammaghosavasena maggaphalesu patiṭṭhitattā oraso mukhato jāto. Ariyadhammato jātattā ariyadhammena ca nimmitattā dhammajo dhammanimmito. Navalokuttaradhammadāyajjaṃ arahatīti dhammadāyādo. Taṃ kissa hetūti yadetaṃ ‘‘bhagavatomhi putto’’ti vatvā ‘‘dhammajo dhammanimmito’’ti vuttaṃ, taṃ kasmāti ce? Idānissa atthaṃ dassento tathāgatassa hetantiādimāha. Tattha ‘‘dhammakāyo itipī’’ti kasmā tathāgato ‘‘dhammakāyo’’ti vutto? Tathāgato hi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ hadayena cintetvā vācāya abhinīhari. Tenassa kāyo dhammamayattā dhammova. Iti dhammo kāyo assāti dhammakāyo. Dhammakāyattā eva brahmakāyo. Dhammo hi seṭṭhatthena brahmāti vuccati. Dhammabhūtoti dhammasabhāvo. Dhammabhūtattā eva brahmabhūto.

‘মূলজাতা পতিট্টিতা’ (মূলে প্রতিষ্ঠিত) বলতে বোঝায়—মার্গমূল উৎপন্ন হওয়ার কারণে সেই মার্গমূল দ্বারা প্রতিষ্ঠিত। ‘দळ্হা’ (দৃঢ়) বলতে বোঝায়—স্থির বা অটল। ‘অসংহারিয়া’ (অপনেয় নয়) বলতে বোঝায়—দৃঢ়ভাবে পোঁতা ইন্দ্রখীলের (নগরদ্বারের খুঁটি) মতো, যা কেউ নাড়াতে পারে না। ‘তস্স এতং কল্লং বচনায়’ বলতে বোঝায়—সেই আর্যশ্রাবকের পক্ষে এই কথা বলা সংগত। কী কথা? ‘আমি ভগবানের ঔরস পুত্র’ ইত্যাদি। কারণ, তিনি ভগবানকে আশ্রয় করে আর্যভূমিতে জন্মগ্রহণ করেছেন, তাই তিনি ভগবানের পুত্র। বক্ষে বাস করে মুখ থেকে নিঃসৃত ধর্মঘোষের প্রভাবে মার্গ ও ফলে প্রতিষ্ঠিত হওয়ার কারণে তিনি ‘ঔরস’ (বক্ষজাত) এবং মুখ থেকে জাত। আর্যধর্ম থেকে উৎপন্ন হওয়ার কারণে এবং আর্যধর্ম দ্বারা নির্মিত হওয়ার কারণে তিনি ‘ধর্মজ’ ও ‘ধর্মনির্মিত’। নয় প্রকার লোকোত্তর ধর্মের উত্তরাধিকার পাওয়ার যোগ্য বলে তিনি ‘ধর্মদায়াদ’। ‘তা কিসের জন্য?’—যদি প্রশ্ন করা হয়, কেন ‘আমি ভগবানের পুত্র’ বলে আবার ‘ধর্মজ ও ধর্মনির্মিত’ বলা হয়েছে? এখন তার অর্থ প্রদর্শন করতে গিয়ে ‘তথাগতস্স হেতং’ ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে ‘ধর্মকায়’—কেন তথাগতকে ‘ধর্মকায়’ বলা হয়? তথাগত ত্রিপিটক বুদ্ধবচন হৃদয়ে চিন্তা করে বাক্যের দ্বারা প্রকাশ করেছেন। তাই তাঁর কায় ধর্মময় হওয়ার কারণে ধর্মই। এভাবে যাঁর কায় ধর্ম, তিনিই ‘ধর্মকায়’। ধর্মকায় হওয়ার কারণেই তিনি ‘ব্রহ্মকায়’। কারণ, শ্রেষ্ঠ অর্থে ধর্মকে ‘ব্রহ্ম’ বলা হয়। ‘ধর্মভূত’ বলতে বোঝায় ধর্মস্বভাব। ধর্মভূত হওয়ার কারণেই তিনি ‘ব্রহ্মভূত’।


119. Ettāvatā bhagavā seṭṭhacchedakavādaṃ dassetvā idāni aparenapi nayena seṭṭhacchedakavādameva dassetuṃ hoti kho so, vāseṭṭha, samayotiādimāha. Tattha saṃvaṭṭavivaṭṭakathā brahmajāle vitthāritāva. Itthattaṃ āgacchantīti itthabhāvaṃ manussattaṃ āgacchanti. Tedha honti manomayāti te idha manussaloke nibbattamānāpi opapātikā hutvā maneneva nibbattāti manomayā. Brahmaloke viya idhāpi nesaṃ pītiyeva āhārakiccaṃ sādhetīti pītibhakkhā. Eteneva nayena sayaṃpabhādīnipi veditabbānīti.

১১৯. এ পর্যন্ত ভগবান ব্রাহ্মণদের শ্রেষ্ঠত্ববাদের খণ্ডন প্রদর্শন করে, এখন অন্য উপায়েও সেই শ্রেষ্ঠত্ববাদের খণ্ডন দেখানোর জন্য ‘হোতি খো সো, বাসেট্ঠ, সময়ো’ (হে বাসেট্ঠ, এমন সময় আসে) ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে সংবর্ত ও বিবর্ত (জগতের ধ্বংস ও সৃষ্টি) সংক্রান্ত আলোচনা ব্রহ্মজাল সূত্রে বিস্তারিতভাবে বলা হয়েছে। ‘ইত্থত্তং আগচ্ছন্তি’ বলতে বোঝায়—এই মনুষ্যভাবে বা মনুষ্যত্বে আগমন করে। ‘তেধ হোন্তি মনোময়া’ বলতে বোঝায়—তারা এই মনুষ্যলোকে উৎপন্ন হলেও ঔপপাতিক (স্বয়ম্ভূ) হয়ে মনের দ্বারাই উৎপন্ন হয় বলে ‘মনোময়’। ব্রহ্মলোকের মতো এখানেও প্রীতিই তাদের আহারের কাজ সম্পন্ন করে বলে তারা ‘প্রীতিভক্ষ’। এই নিয়মেই ‘স্বয়ংপ্রভ’ (স্বীয় আলোকবিশিষ্ট) ইত্যাদি বিষয়গুলোও জেনে নিতে হবে।


Rasapathavipātubhāvavaṇṇanā

রসপৃথিবীর (ভূমিরস) প্রাদুর্ভাবের বর্ণনা


120. Ekodakībhūtanti sabbaṃ cakkavāḷaṃ ekodakameva bhūtaṃ. Andhakāroti tamo. Andhakāratimisāti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakaraṇaṃ bahalatamaṃ. Samatanīti patiṭṭhahi samantato patthari. Payaso tattassāti tattassa khīrassa. Vaṇṇasampannāti vaṇṇena sampannā. Kaṇikārapupphasadiso hissā vaṇṇo ahosi. Gandhasampannāti gandhena sampannā [Pg.50] dibbagandhaṃ vāyati. Rasasampannāti rasena sampannā pakkhittadibbojā viya hoti. Khuddamadhunti khuddakamakkhikāhi katamadhuṃ. Aneḷakanti niddosaṃ makkhikaṇḍakavirahitaṃ. Lolajātikoti lolasabhāvo. Atītānantarepi kappe loloyeva. Ambhoti acchariyajāto āha. Kimevidaṃ bhavissatīti vaṇṇopissā manāpo gandhopi, raso panassā kīdiso bhavissatīti attho. Yo tattha uppannalobho, so rasapathaviṃ aṅguliyā sāyi, aṅguliyā gahetvā jivhagge ṭhapesi.

১২০. ‘একোদকীভূতং’ বলতে বোঝায়—সমগ্র চক্রবাল এক জলময় হয়ে গিয়েছিল। ‘অন্ধকারো’ বলতে বোঝায়—তমঃ বা অন্ধকার। ‘অন্ধকারতিমিলা’ বলতে বোঝায়—চক্ষুবিজ্ঞানের উৎপত্তিকে বাধা দিয়ে অন্ধত্ব সৃষ্টিকারী ঘন অন্ধকার। ‘সমতনি’ বলতে বোঝায়—প্রতিষ্ঠিত হলো বা চারদিকে ছড়িয়ে পড়ল। ‘পয়সো তত্তস্স’ বলতে বোঝায়—তপ্ত ক্ষীরের বা দুধের। ‘বর্ণসম্পন্না’ বলতে বোঝায়—বর্ণে বা রঙে সমৃদ্ধ। তার বর্ণ ছিল কর্ণিকার পুষ্পের (সোনাঝুরি বা কনকচাঁপা) মতো। ‘গন্ধসম্পন্না’ বলতে বোঝায়—গন্ধে সমৃদ্ধ, যা থেকে দিব্য সুগন্ধ নির্গত হচ্ছিল। ‘রসসম্পন্না’ বলতে বোঝায়—স্বাদে সমৃদ্ধ, যা যেন মিশ্রিত দিব্য ওজঃ বা সুধার মতো ছিল। ‘খুদ্দমধুং’ বলতে বোঝায়—ক্ষুদ্র মৌমাছিদের দ্বারা তৈরি মধু। ‘অনেলকং’ বলতে বোঝায়—নির্দোষ, মৌমাছি ও লার্ভা বা ময়লা বর্জিত। ‘লোলজাতিকো’ বলতে বোঝায়—লোলুপ বা লোভী স্বভাবের। সে অতীত অব্যাবহিত পূর্বের কল্পেও লোভীই ছিল। ‘অম্ভো’ বলতে বোঝায়—আশ্চর্য হয়ে বলল। ‘কিমেবিদং ভবিস্সতি’ (এটি কী হতে পারে?)—এর অর্থ হলো, এর বর্ণও মনোরম, গন্ধও মনোরম, কিন্তু এর স্বাদ কেমন হবে? সেখানে যার মনে লোভ উৎপন্ন হয়েছিল, সে আঙুল দিয়ে সেই রসপৃথিবী আস্বাদন করল; আঙুল দিয়ে তা নিয়ে জিহ্বাগ্রে স্থাপন করল।


Acchādesīti jivhagge ṭhapitamattā satta rasaharaṇīsahassāni pharitvā manāpā hutvā tiṭṭhati. Taṇhā cassa okkamīti tattha cassa taṇhā uppajji.

‘অচ্ছাদেসি’ বলতে বোঝায়—জিহ্বাগ্রে স্থাপন করার মাত্রই তা সাত হাজার রসহারিণী শিরায় ছড়িয়ে পড়ে অত্যন্ত মনোরম হয়ে রইল। ‘তণ্হা চস্স ওক্কমি’ বলতে বোঝায়—তাতে তার তৃষ্ণা বা লোভ উৎপন্ন হলো।


Candimasūriyādipātubhāvavaṇṇanā

চন্দ্র ও সূর্য ইত্যাদির প্রাদুর্ভাবের বর্ণনা


121. Āluppakārakaṃ upakkamiṃsu paribhuñjitunti ālopaṃ katvā piṇḍe piṇḍe chinditvā paribhuñjituṃ ārabhiṃsu. Candimasūriyāti candimā ca sūriyo ca. Pāturahesunti pātubhaviṃsu.

১২১. ‘আলুপ্পকারকং উপক্কমিংসু পরিভুঞ্জিতুং’ বলতে বোঝায়—গ্রাস বা দলা তৈরি করে, টুকরো টুকরো করে কেটে আহার করতে আরম্ভ করল। ‘চন্দিমসূরিয়া’ বলতে বোঝায়—চন্দ্র ও সূর্য। ‘पातুরহেসুং’ বলতে বোঝায়—প্রাদুর্ভূত বা আবির্ভূত হলো।


Ko pana tesaṃ paṭhamaṃ pātubhavi, ko kasmiṃ vasati, kassa kiṃ pamāṇaṃ, ko upari, ko sīghaṃ gacchati, kati nesaṃ vīthiyo, kathaṃ caranti, kittake ṭhāne ālokaṃ karontīti? Ubho ekato pātubhavanti. Sūriyo paṭhamataraṃ paññāyati. Tesañhi sattānaṃ sayaṃpabhāya antarahitāya andhakāro ahosi. Te bhītatasitā ‘‘bhaddakaṃ vatassa sace āloko pātubhaveyyā’’ti cintayiṃsu. Tato mahājanassa sūrabhāvaṃ janayamānaṃ sūriyamaṇḍalaṃ uṭṭhahi. Tenevassa sūriyoti nāmaṃ ahosi. Tasmiṃ divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgate puna andhakāro ahosi. Te ‘‘bhaddakaṃ vatassa sace añño āloko uppajjeyyā’’ti cintayiṃsu. Atha nesaṃ chandaṃ ñatvāva candamaṇḍalaṃ uṭṭhahi. Tenevassa candoti nāmaṃ ahosi.

‘তাদের মধ্যে কে প্রথমে প্রাদুর্ভূত হলো, কে কোথায় বাস করে, কার পরিমাপ কত, কে উপরে থাকে, কে দ্রুত চলে, তাদের পথ কয়টি, কীভাবে তারা বিচরণ করে এবং কতটুকু স্থানে তারা আলো প্রদান করে?’—উভয়ই একসাথে প্রাদুর্ভূত হয় না। সূর্যই প্রথমে দৃশ্যমান হয়। কারণ, সেই সত্ত্বদের নিজস্ব আলো অন্তর্হিত হওয়ার পর অন্ধকার নেমে এসেছিল। তারা ভীত ও সন্ত্রস্ত হয়ে চিন্তা করল—‘যদি আলো প্রাদুর্ভূত হতো, তবে কতই না ভালো হতো!’ তখন জনগণের মনে সাহস বা বীরত্ব (শূরভাব) জাগ্রত করে সূর্যমণ্ডল উদিত হলো। এই কারণেই তার নাম হলো ‘সূর্য’। সেই দিন আলো প্রদান করে তা অস্তমিত হলে পুনরায় অন্ধকার নেমে এল। তারা চিন্তা করল—‘যদি অন্য কোনো আলো উৎপন্ন হতো, তবে কতই না ভালো হতো!’ তখন যেন তাদের ইচ্ছা বা অভিলাষ জেনে চন্দ্রমণ্ডল উদিত হলো। এই কারণেই তার নাম হলো ‘চন্দ্র’।


Tesu cando antomaṇivimāne vasati. Taṃ bahi rajatena parikkhittaṃ. Ubhayampi sītalameva ahosi. Sūriyo antokanakavimāne vasati. Taṃ bāhiraṃ phalikaparikkhittaṃ hoti. Ubhayampi uṇhameva.

তাদের মধ্যে চন্দ্র মণিময় বিমানের অভ্যন্তরে বাস করে। তা বাইরে রূপা বা রজত দ্বারা পরিবেষ্টিত। উভয়ই শীতল। সূর্য স্বর্ণময় বিমানের অভ্যন্তরে বাস করে। তা বাইরে স্ফটিক দ্বারা পরিবেষ্টিত। উভয়ই উষ্ণ।


Pamāṇato [Pg.51] cando ujukaṃ ekūnapaññāsayojano. Parimaṇḍalato tīhi yojanehi ūnadiyaḍḍhasatayojano. Sūriyo ujukaṃ paññāsayojano, parimaṇḍalato diyaḍḍhasatayojano.

পরিমাপের দিক থেকে চন্দ্র সোজা বা ব্যাস হিসেবে ঊনপঞ্চাশ (৪৯) যোজন। পরিধির দিক থেকে তিন যোজন কম দেড়শত যোজন (অর্থাৎ ১৪৭ যোজন)। সূর্য ব্যাস হিসেবে পঞ্চাশ (৫০) যোজন এবং পরিধির দিক থেকে দেড়শত (১৫০) যোজন।


Cando heṭṭhā, sūriyo upari, antarā nesaṃ yojanaṃ hoti. Candassa heṭṭhimantato sūriyassa uparimantato yojanasataṃ hoti.

চন্দ্র নিচে এবং সূর্য উপরে থাকে; তাদের মধ্যবর্তী দূরত্ব এক যোজন। চন্দ্রের নিম্নসীমা থেকে সূর্যের ঊর্ধ্বসীমা পর্যন্ত দূরত্ব একশত যোজন।


Cando ujukaṃ saṇikaṃ gacchati, tiriyaṃ sīghaṃ. Dvīsu passesu nakkhattatārakā gacchanti. Cando dhenu viya vacchaṃ taṃ taṃ nakkhattaṃ upasaṅkamati. Nakkhattāni pana attano ṭhānaṃ na vijahanti. Sūriyassa ujukaṃ gamanaṃ sīghaṃ, tiriyaṃ gamanaṃ dandhaṃ. So kāḷapakkhauposathato pāṭipadadivase yojanānaṃ satasahassaṃ candamaṇḍalaṃ ohāya gacchati. Atha cando lekhā viya paññāyati. Pakkhassa dutiyāya satasahassanti evaṃ yāva uposathadivasā satasahassaṃ satasahassaṃ ohāya gacchati. Atha cando anukkamena vaḍḍhitvā uposathadivase paripuṇṇo hoti. Puna pāṭipadadivase yojanānaṃ satasahassaṃ dhāvitvā gaṇhāti. Dutiyāya satasahassanti evaṃ yāva uposathadivasā satasahassaṃ satasahassaṃ dhāvitvā gaṇhāti. Atha cando anukkamena hāyitvā uposathadivase sabbaso na paññāyati. Candaṃ heṭṭhā katvā sūriyo upari hoti. Mahatiyā pātiyā khuddakabhājanaṃ viya candamaṇḍalaṃ pidhīyati. Majjhanhike gehacchāyā viya candassa chāyā na paññāyati. So chāyāya apaññāyamānāya dūre ṭhitānaṃ divā padīpo viya sayampi na paññāyati.

চন্দ্র সোজা পথে ধীরে চলে এবং আড়াআড়ি বা তির্যক পথে দ্রুত চলে। দুই পাশে নক্ষত্র ও তারকারাজি গমন করে। গাভী যেমন বাছুরের কাছে যায়, চন্দ্রও তেমনি সেই সেই নক্ষত্রের নিকটবর্তী হয়। কিন্তু নক্ষত্রসমূহ নিজেদের স্থান পরিত্যাগ করে না। সূর্যের সোজা পথে গতি দ্রুত এবং তির্যক পথে গতি ধীর। সূর্য কৃষ্ণপক্ষের উপোসথ দিনের পর প্রতিপদের দিনে এক লক্ষ যোজন চন্দ্রমণ্ডলকে পেছনে ফেলে চলে যায়। তখন চন্দ্রকে একটি রেখার মতো দেখায়। পক্ষের দ্বিতীয় দিনে এক লক্ষ যোজন—এভাবে উপোসথ দিন পর্যন্ত প্রতিদিন এক লক্ষ যোজন করে পেছনে ফেলে চলে যায়। অতঃপর চন্দ্র ক্রমান্বয়ে বৃদ্ধি পেয়ে উপোসথ দিনে (পূর্ণিমায়) পরিপূর্ণ হয়। পুনরায় প্রতিপদের দিনে সূর্য এক লক্ষ যোজন পথ দ্রুত অতিক্রম করে চন্দ্রকে ধরে ফেলে। দ্বিতীয় দিনে এক লক্ষ যোজন—এভাবে উপোসথ দিন (অমাবস্যা) পর্যন্ত প্রতিদিন এক লক্ষ যোজন করে দ্রুত অতিক্রম করে চন্দ্রকে ধরে ফেলে। অতঃপর চন্দ্র ক্রমান্বয়ে হ্রাস পেয়ে উপোসথ দিনে একেবারেই দেখা যায় না। চন্দ্রকে নিচে রেখে সূর্য উপরে অবস্থান করে। বড় পাত্র দ্বারা ছোট পাত্র ঢাকা দেওয়ার মতো চন্দ্রমণ্ডল ঢাকা পড়ে যায়। মধ্যাহ্নে ঘরের ছায়ার মতো চন্দ্রের ছায়া দেখা যায় না। ছায়া অদৃশ্য হয়ে যাওয়ার কারণে দূরে অবস্থানকারীদের কাছে দিনের বেলার প্রদীপের মতো চন্দ্র নিজেও অদৃশ্য হয়ে যায়।


Kati nesaṃ vīthiyoti ettha pana ajavīthi, nāgavīthi, govīthīti tisso vīthiyo honti. Tattha ajānaṃ udakaṃ paṭikūlaṃ hoti, hatthināgānaṃ manāpaṃ. Gunnaṃ sītuṇhasamatāya phāsu hoti. Tasmā yaṃ kālaṃ candimasūriyā ajavīthiṃ āruhanti, tadā devo ekabindumpi na vassati. Yadā nāgavīthiṃ ārohanti, tadā bhinnaṃ viya nabhaṃ paggharati. Yadā govīthiṃ ārohanti, tadā utusamatā sampajjati. Candimasūriyā chamāse sineruto bahi nikkhamanti, chamāse anto vicaranti. Te hi āsāḷhamāse sinerusamīpena vicaranti. Tato pare dve māse nikkhamitvā bahi vicarantā paṭhamakattikamāse majjhena gacchanti. Tato cakkavāḷābhimukhā gantvā tayo māse cakkavāḷasamīpena caritvā puna nikkhamitvā [Pg.52] citramāse majjhena gantvā tato dve māse sinerubhimukhā pakkhanditvā puna āsāḷhe sinerusamīpena caranti.

‘তাদের পথ কয়টি?’—এ বিষয়ে অজবীথি (ছাগপথ), নাগবীথি (হস্তিপথ) ও গোবীথি (বৃষপথ)—এই তিনটি পথ রয়েছে। সেখানে ছাগলদের জন্য জল অপ্রীতিকর, হস্তীদের জন্য প্রীতিকর এবং গরুদের জন্য শীত ও গ্রীষ্মের সমতার কারণে আরামদায়ক। তাই যখন চন্দ্র ও সূর্য অজবীথিতে আরোহণ করে, তখন মেঘ এক ফোঁটাও বর্ষণ করে না। যখন নাগবীথিতে আরোহণ করে, তখন আকাশ যেন ভেঙে জল বর্ষণ করে। যখন গোবীথিতে আরোহণ করে, তখন ঋতুসমতা বিরাজ করে। চন্দ্র ও সূর্য ছয় মাস সিনেরু (সুমেরু) পর্বতের বাইরে গমন করে এবং ছয় মাস ভেতরে বিচরণ করে। তারা আষাঢ় মাসে সিনেরুর নিকটবর্তী হয়ে বিচরণ করে। তারপর দুই মাস বাইরে বের হয়ে বিচরণ করতে করতে প্রথম কার্তিক মাসে মধ্যপথ দিয়ে গমন করে। সেখান থেকে চক্রবালের অভিমুখী হয়ে তিন মাস চক্রবালের নিকটবর্তী স্থানে বিচরণ করে পুনরায় বের হয়ে চৈত্র মাসে মধ্যপথ দিয়ে গমন করে। সেখান থেকে পরবর্তী দুই মাস সিনেরুর অভিমুখী হয়ে ধাবিত হয়ে পুনরায় আষাঢ় মাসে সিনেরুর নিকটবর্তী স্থানে বিচরণ করে।


Kittake ṭhāne ālokaṃ karontīti? Ekappahārena tīsu dīpesu ālokaṃ karonti. Kathaṃ? Imasmiñhi dīpe sūriyuggamanakālo pubbavidehe majjhanhiko hoti, uttarakurūsu atthaṅgamanakālo, aparagoyāne majjhimayāmo. Pubbavidehamhi uggamanakālo uttarakurūsu majjhanhiko, aparagoyāne atthaṅgamanakālo, idha majjhimayāmo. Uttarakurūsu uggamanakālo aparagoyāne majjhanhiko, idha atthaṅgamanakālo, pubbavidehe majjhimayāmo. Aparagoyānadīpe uggamanakālo idha majjhanhiko, pubbavidehe atthaṅgamanakālo, uttarakurūsu majjhimayāmoti.

‘কতটুকু স্থানে তারা আলো প্রদান করে?’—একই সময়ে তারা তিনটি দ্বীপে আলো প্রদান করে। কীভাবে? এই দ্বীপে (জম্বুদ্বীপে) যখন সূর্যোদয়ের সময়, পূর্ববিদেহে তখন মধ্যাহ্ন, উত্তরকুরুতে সূর্যাস্ত এবং অপরগোয়ানে মধ্যরাত্রি। পূর্ববিদেহে যখন সূর্যোদয়ের সময়, উত্তরকুরুতে তখন মধ্যাহ্ন, অপরগোয়ানে সূর্যাস্ত এবং এখানে (জম্বুদ্বীপে) মধ্যরাত্রি। উত্তরকুরুতে যখন সূর্যোদয়ের সময়, অপরগোয়ানে তখন মধ্যাহ্ন, এখানে সূর্যাস্ত এবং পূর্ববিদেহে মধ্যরাত্রি। অপরগোয়ান দ্বীপে যখন সূর্যোদয়ের সময়, এখানে তখন মধ্যাহ্ন, পূর্ববিদেহে সূর্যাস্ত এবং উত্তরকুরুতে মধ্যরাত্রি।


Nakkhattāni tārakarūpānīti kattikādinakkhattāni ceva sesatārakarūpāni ca candimasūriyehi saddhiṃyeva pāturahesuṃ. Rattindivāti tato sūriyatthaṅgamanato yāva aruṇuggamanā ratti, aruṇuggamanato yāva sūriyatthaṅgamanā divāti evaṃ rattindivā paññāyiṃsu. Atha pañcadasa rattiyo aḍḍhamāso, dve aḍḍhamāsā māsoti evaṃ māsaḍḍhamāsā paññāyiṃsu. Atha cattāro māsā utu, tayo utū saṃvaccharoti evaṃ utusaṃvaccharā paññāyiṃsu.

‘নক্ষত্র ও তারকারাজি’ বলতে বোঝায়—কৃত্তিকা আদি নক্ষত্রসমূহ এবং অবশিষ্ট তারকারাজি চন্দ্র ও সূর্যের সাথেই প্রাদুর্ভূত হয়েছিল। ‘রাত্রিন্দিবা’ (দিন ও রাত্রি) বলতে বোঝায়—সূর্যাস্ত থেকে অরুণোদয় (ভোর) পর্যন্ত সময় হলো রাত্রি এবং অরুণোদয় থেকে সূর্যাস্ত পর্যন্ত সময় হলো দিন। এভাবে দিন ও রাত্রি প্রকাশিত হলো। অতঃপর পনেরো দিন-রাত্রিতে এক পক্ষ বা অর্ধমাস এবং দুই পক্ষে এক মাস—এভাবে মাস ও অর্ধমাস প্রকাশিত হলো। অতঃপর চার মাসে এক ঋতু এবং তিন ঋতুতে এক সংবৎসর বা বছর—এভাবে ঋতু ও সংবৎসর প্রকাশিত হলো।


122. Vaṇṇavevaṇṇatā cāti vaṇṇassa vivaṇṇabhāvo. Tesaṃ vaṇṇātimānapaccayāti tesaṃ vaṇṇaṃ ārabbha uppannaatimānapaccayā. Mānātimānajātikānanti punappunaṃ uppajjamānātimānasabhāvānaṃ. Rasāya pathaviyāti sampannarasattā rasāti laddhanāmāya pathaviyā. Anutthuniṃsūti anubhāsiṃsu. Aho rasanti aho amhākaṃ madhurarasaṃ antarahitaṃ. Aggaññaṃ akkharanti lokuppattivaṃsakathaṃ. Anusarantīti anugacchanti.

১২২. ‘বর্ণবিবর্ণতা’ বলতে বোঝায়—বর্ণের বিবর্ণতা বা বিকৃতি। ‘তাদের বর্ণ-অতিমান প্রত্যয়ে’ বলতে বোঝায়—তাদের রূপ বা বর্ণকে কেন্দ্র করে উৎপন্ন অতিমানের (অহংকারের) কারণে। ‘মান-অতিমান স্বভাবের’ বলতে বোঝায়—যাদের পুনঃপুন মান ও অতিমান উৎপন্ন হওয়ার স্বভাব রয়েছে। ‘রসপৃথিবীর’ বলতে বোঝায়—রসসম্পন্ন হওয়ার কারণে ‘রস’ নামপ্রাপ্ত পৃথিবীর। ‘অনুত্থুনিংসু’ বলতে বোঝায়—বিলাপ করল বা অনুশোচনা করল। ‘অহো রস!’ বলতে বোঝায়—‘হায় স্বাদ! আমাদের মধুর রস অন্তর্হিত হয়ে গেল!’ ‘অগ্গঞ্ঞং অক্খরং’ বলতে বোঝায়—জগতের উৎপত্তির বংশকথা বা আদিম ঐতিহ্যবাহী বাক্য। ‘অনুসরন্তি’ বলতে বোঝায়—অনুসরণ করে।


Bhūmipappaṭakapātubhāvādivaṇṇanā

ভূমিপর্পটকের (মাটির স্তর বা ছত্রাকজাতীয় স্তর) প্রাদুর্ভাব ইত্যাদির বর্ণনা


123. Evameva pāturahosīti ediso hutvā uṭṭhahi, antovāpiyaṃ udake chinne sukkhakalalapaṭalaṃ viya ca uṭṭhahi.

১২৩. ‘এভাবেই প্রাদুর্ভূত হলো’ বলতে বোঝায়—এইরূপ হয়ে উৎপন্ন হলো, যেমন জলাশয়ের জল শুকিয়ে গেলে শুকনো কাদার আস্তরণ বা স্তর জেগে ওঠে, তেমনই জেগে উঠল।


124. Padālatāti ekā madhurarasā bhaddālatā. Kalambukāti nāḷikā. Ahu vata noti madhurarasā vata no padālatā ahosi. Ahāyi vata noti sā no etarahi antarahitāti.

১২৪. 'পদালতা' (padālatā) বলতে একটি মধুর রসযুক্ত সুন্দর লতা (ভদ্দলতা)-কে বোঝায়। 'কলম্বুকা' (kalambukā) বলতে কলমি শাক (নালিকা)-কে বোঝায়। 'অহু বত নো' (ahu vata no) অর্থ—হায়! আমাদের সেই মধুর রসযুক্ত পদালতা ছিল। 'অহায়ি বত নো' (ahāyi vata no) অর্থ—হায়! আমাদের সেই লতাটি এখন অন্তর্হিত হয়ে গেছে।


125. Akaṭṭhapākoti [Pg.53] akaṭṭheyeva bhūmibhāge uppanno. Akaṇoti nikkuṇḍako. Athusoti nitthuso. Sugandhoti dibbagandhaṃ vāyati. Taṇḍulapphaloti suparisuddhaṃ paṇḍaraṃ taṇḍulameva phalati. Pakkaṃ paṭivirūḷhanti sāyaṃ gahitaṭṭhānaṃ pāto pakkaṃ hoti, puna virūḷhaṃ paṭipākatikameva gahitaṭṭhānaṃ na paññāyati. Nāpadānaṃ paññāyatīti alāyitaṃ hutvā anūnameva paññāyati.

১২৫. 'অকট্ঠপাকো' (akaṭṭhapāko) বলতে চাষ না করা ভূমিতেই উৎপন্ন শস্যকে বোঝায়। 'অকণো' (akaṇo) বলতে কুঁড়ো বা খুদহীন (নিক্কুণ্ডক) চালকে বোঝায়। 'অথুসো' (athuso) বলতে তুষহীন চালকে বোঝায়। 'সুগন্ধো' (sugandho) বলতে দিব্য সুগন্ধ ছড়ায় এমন শস্যকে বোঝায়। 'তণ্ডুলপ্ফলো' (taṇḍulapphalo) বলতে অত্যন্ত পরিচ্ছন্ন ও শুভ্র চালের ফলন হওয়াকে বোঝায়। 'পক্কং পটিভিরൂฬ্হন্তি' (pakkaṃ paṭivirūḷhanti) বলতে সন্ধ্যায় যে স্থান থেকে শস্য সংগ্রহ করা হয়েছিল, সকালে তা পুনরায় পেকে যায় এবং পুনরায় গজিয়ে উঠে পূর্বের মতোই স্বাভাবিক হয়ে যায়, শস্য সংগ্রহের স্থানটি আর চেনা যায় না। 'নাপদানং পঞ্ঞায়তীতি' (nāpadānaṃ paññāyatīti) বলতে কর্তন করার পরেও তা অক্ষুণ্ণ বা সম্পূর্ণ রূপেই পরিদৃষ্ট হয়।


Itthipurisaliṅgādipātubhāvavaṇṇanā

স্ত্রী ও পুরুষ লিঙ্গের উৎপত্তি ইত্যাদির বর্ণনা।


126. Itthiyā cāti yā pubbe manussakāle itthī, tassa itthiliṅgaṃ pātubhavati, pubbe purisassa purisaliṅgaṃ. Mātugāmo nāma hi purisattabhāvaṃ labhanto anupubbena purisattapaccaye dhamme pūretvā labhati. Puriso itthattabhāvaṃ labhanto kāmesumicchācāraṃ nissāya labhati. Tadā pana pakatiyā mātugāmassa itthiliṅgaṃ, purisassa purisaliṅgaṃ pāturahosi. Upanijjhāyatanti upanijjhāyantānaṃ olokentānaṃ. Pariḷāhoti rāgapariḷāho. Seṭṭhinti chārikaṃ. Nibbuyhamānāyāti niyyamānāya.

১২৬. 'ইত্থিয়া চা' (itthiyā cā) বলতে বোঝায়—যিনি পূর্বে মনুষ্যকালে নারী ছিলেন, তাঁর স্ত্রীলিঙ্গ প্রকট হয় এবং যিনি পূর্বে পুরুষ ছিলেন, তাঁর পুরুষলিঙ্গ প্রকট হয়। প্রকৃতপক্ষে, কোনো নারী যখন পুরুষত্ব লাভ করেন, তখন তিনি ক্রমান্বয়ে পুরুষত্ব অর্জনের হেতুস্বরূপ ধর্মসমূহ পূর্ণ করে তা লাভ করেন। আর কোনো পুরুষ যখন নারীত্ব লাভ করেন, তখন তিনি কামাচার বা ব্যভিচারের (কামেসুমিচ্ছাচার) কারণে তা লাভ করেন। কিন্তু সেই আদিমকালে স্বাভাবিকভাবেই নারীর স্ত্রীলিঙ্গ এবং পুরুষের পুরুষলিঙ্গ প্রকট হয়েছিল। 'উপনিজ্ঝায়ন্তং' (upanijjhāyantaṃ) বলতে নিবিড়ভাবে বা একদৃষ্টিতে তাকিয়ে থাকাকে বোঝায়। 'পরিলাহো' (pariḷāho) বলতে কামজ বা রাগজনিত তীব্র দাহকে বোঝায়। 'সেট্ঠিং' (seṭṭhiṃ) বলতে ভস্ম বা ছাইকে বোঝায়। 'নিব্বুয়্হমানায়া' (nibbuyhamānāyā) বলতে নিয়ে যাওয়ার সময়কে বোঝায়।


127. Adhammasammatanti taṃ paṃsukhipanādi adhammoti sammataṃ. Tadetarahi dhammasammatanti taṃ idāni dhammoti sammataṃ, dhammoti taṃ gahetvā vicaranti. Tathā hi ekaccesu jānapadesu kalahaṃ kurumānā itthiyo ‘‘tvaṃ kasmā kathesi? Yā gomayapiṇḍamattampi nālatthā’’ti vadanti. Pātabyatanti sevitabbataṃ. Sannidhikārakanti sannidhiṃ katvā. Apadānaṃ paññāyitthāti chinnaṭṭhānaṃ ūnameva hutvā paññāyittha. Saṇḍasaṇḍāti ekekasmiṃ ṭhāne kalāpabandhā viya gumbagumbā hutvā.

১২৭. 'অধম্মসম্মতিং' (adhammasammatanti) বলতে সেই ধূলি বা মাটি নিক্ষেপ করা ইত্যাদিকে অধর্ম বা অনুচিত বলে গণ্য করাকে বোঝায়। 'তদেতরহি ধম্মসম্মতিং' (tadetarahi dhammasammatanti) বলতে বর্তমানে সেই মাটি নিক্ষেপ করা ইত্যাদিকেই ধর্ম বা প্রথা বলে গণ্য করা হয় এবং তারা একে ধর্ম হিসেবে গ্রহণ করেই আচরণ করে। এই কারণেই কোনো কোনো জনপদে ঝগড়ারত নারীরা একে অপরকে বলে, "তুমি কেন কথা বলছ? তুমি তো বিয়ের সময় গোবরের দলা ছুঁড়ে মারার মতো আচারও পাওনি।" 'পাতব্যতং' (pātabyatanti) বলতে সেবনযোগ্যতা বা উপভোগযোগ্যতাকে বোঝায়। 'সন্নিধিকারকং' (sannidhikārakaṃ) বলতে সঞ্চয় বা মজুত করাকে বোঝায়। 'অপদানং পঞ্ঞায়িত্থা' (apadānaṃ paññāyitthā) বলতে কর্তনকৃত স্থানটি হ্রাসপ্রাপ্ত বা শূন্য রূপেই পরিদৃষ্ট হওয়াকে বোঝায়। 'সণ্ডসণ্ডা' (saṇḍasaṇḍā) বলতে প্রতিটি স্থানে আঁটি বাঁধার মতো ঝোপে ঝোপে বা গুচ্ছে গুচ্ছে পরিণত হওয়াকে বোঝায়।


128. Mariyādaṃ ṭhapeyyāmāti sīmaṃ ṭhapeyyāma. Yatra hi nāmāti yo hi nāma. Pāṇinā pahariṃsūti tayo vāre vacanaṃ agaṇhantaṃ pāṇinā pahariṃsu. Tadagge khoti taṃ aggaṃ katvā.

১২৮. 'মরিয়াদং ঠপেয্যামা' (mariyādaṃ ṭhapeyyāmā) বলতে সীমানা নির্ধারণ করাকে বোঝায়। 'যত্র হি নামা' (yatra hi nāmā) বলতে যে ব্যক্তি বা সত্ত্বাকে বোঝায়। 'পাণিনা পহরিংসু' (pāṇinā pahariṃsū) বলতে তিনবার নিষেধ করার পরেও কথা না শোনা ব্যক্তিকে হাত দিয়ে আঘাত করাকে বোঝায়। 'তদগ্গং খো' (tadagge kho) বলতে সেই পরস্ব বা অন্যের ভাগের শালিধান চুরি করাকে আরম্ভ করে বা ভিত্তি করে বোঝায়।


Mahāsammatarājavaṇṇanā

মহাসম্মত রাজার বর্ণনা।


130. Khīyitabbaṃ khīyeyyāti pakāsetabbaṃ pakāseyya khipitabbaṃ khipeyya, hāretabbaṃ hāreyyāti vuttaṃ hoti. Yo nesaṃ sattoti yo [Pg.54] tesaṃ satto. Ko pana soti? Amhākaṃ bodhisatto. Sālīnaṃ bhāgaṃ anupadassāmāti mayaṃ ekekassa khettato ambaṇambaṇaṃ āharitvā tuyhaṃ sālibhāgaṃ dassāma, tayā kiñci kammaṃ na kātabbaṃ, tvaṃ amhākaṃ jeṭṭhakaṭṭhāne tiṭṭhāti.

১৩০. 'খীয়িতব্বং খীয়েয্যা' (khīyitabbaṃ khīyeyyā) বলতে বোঝায়—যার নিন্দা বা দোষ প্রকাশ করা উচিত, তার দোষ প্রকাশ করবে; যাকে বর্জন বা বহিষ্কার করা উচিত, তাকে বহিষ্কার করবে; যাকে তাড়িয়ে দেওয়া উচিত, তাকে তাড়িয়ে দেবে। 'যো নেসং সত্তো' (yo nesaṃ satto) বলতে সেই আদিমকালের সত্ত্বদের মধ্যে যিনি শ্রেষ্ঠ রূপ ও গুণের অধিকারী ছিলেন, তাঁকে বোঝায়। তিনি কে ছিলেন? তিনি ছিলেন আমাদের বোধিসত্ত্ব। 'সালীনাং ভাগং অনুপদস্সামা' (sālīnaṃ bhāgaṃ anupadassāmā) বলতে বোঝায়—আমরা প্রত্যেকে আমাদের জমি থেকে এক এক 'অম্বণ' (পরিমাপ বিশেষ) পরিমাণ শালিধান এনে আপনাকে আপনার ভাগের শালিধান প্রদান করব, আপনাকে কোনো কাজ করতে হবে না, আপনি আমাদের প্রধান বা শ্রেষ্ঠ পদে অধিষ্ঠিত থাকুন—এই কথা তারা বলেছিল।


131. Akkharaṃ upanibbattanti saṅkhā samaññā paññatti vohāro uppanno. Khattiyo khattiyotveva dutiyaṃ akkharanti na kevalaṃ akkharameva, te panassa khettasāmino tīhi saṅkhehi abhisekampi akaṃsu. Rañjetīti sukheti pineti. Aggaññenāti agganti ñātena, agge vā ñātena lokuppattisamaye uppannena abhinibbatti ahosīti.

১৩১. 'অক্খরং উপনিবত্তং' (akkharaṃ upanibbattaṃ) বলতে সংজ্ঞা, সমজ্ঞা, প্রজ্ঞপ্তি বা লোকব্যবহারের উৎপত্তি হওয়াকে বোঝায়। 'ক্ষত্রিয় ক্ষত্রিয় ইতি দ্বিতীয়ং অক্খরং' (khattiyo khattiyotveva dutiyaṃ akkharaṃ) বলতে কেবল নাম বা উপাধি সৃষ্টি করাই নয়, বরং তারা সেই ভূমির মালিককে তিনটি শঙ্খের (যেমন—ক্ষত্রিয়, ব্রাহ্মণ ও গৃহপতিদের শঙ্খ অথবা গ্রাম, নিগম ও জনপদের শঙ্খ) দ্বারা অভিষেকও করেছিলেন। 'রঞ্জেতি' (rañjeti) বলতে সুখ প্রদান করা বা সন্তুষ্ট করাকে বোঝায়। 'অগ্গঞ্ঞেন' (aggaññena) বলতে শ্রেষ্ঠ বলে পরিচিত অথবা সৃষ্টির আদি লগ্নে উৎপন্ন নামের দ্বারা উৎপত্তি হওয়াকে বোঝায়।


Brāhmaṇamaṇḍalādivaṇṇanā

ব্রাহ্মণ মণ্ডলী ইত্যাদির বর্ণনা।


132. Vītaṅgārā vītadhūmāti pacitvā khāditabbābhāvato vigatadhūmaṅgārā. Pannamusalāti koṭṭetvā pacitabbābhāvato patitamusalā. Ghāsamesamānāti bhikkhācariyavasena yāgubhattaṃ pariyesantā. Tamenaṃ manussā disvāti te ete manussā passitvā. Anabhisambhuṇamānāti asahamānā asakkontā. Ganthe karontāti tayo vede abhisaṅkharontā ceva vācentā ca. Acchantīti vasanti, ‘‘acchentī’’tipi pāṭho. Esevattho. Hīnasammatanti ‘‘mante dhārenti mante vācentī’’ti kho, vāseṭṭha, idaṃ tena samayena hīnasammataṃ. Tadetarahi seṭṭhasammatanti taṃ idāni ‘‘ettake mante dhārenti ettake mante vācentī’’ti seṭṭhasammataṃ jātaṃ. Brāhmaṇamaṇḍalassāti brāhmaṇagaṇassa.

১৩২. 'বীতঙ্গারা বীতধੂমা' (vītaṅgārā vītadhūmā) বলতে রান্না করে খাওয়ার প্রয়োজন না থাকায় ধোঁয়া ও অঙ্গারহীন হওয়াকে বোঝায়। 'ပন্নமுসলা' (pannamusalā) বলতে ধান ভেনে রান্না করার প্রয়োজন না থাকায় ঢেঁকি বা মুষল ফেলে রাখাকে বোঝায়। 'ঘাসমেসমানা' (ghāsamesamānā) বলতে ভিক্ষাচর্যার মাধ্যমে জাউ বা অন্ন অন্বেষণ করাকে বোঝায়। 'তমেনং মনুস্সা দিস্বা' (tamenaṃ manussā disvā) বলতে মানুষ তাদের (ধ্যানমগ্নদের) দেখে। 'অনভিসম্ভুণমানা' (anabhisambhuṇamānā) বলতে অসমর্থ বা অক্ষম হওয়াকে বোঝায়। 'গন্থে করোন্তা' (ganthe karontā) বলতে বেদত্রয় সংকলন ও অধ্যাপনা করাকে বোঝায়। 'অচ্ছন্তি' (acchanti) বলতে বসবাস করাকে বোঝায়, 'অচ্ছেন্তি' (acchenti) পাঠও রয়েছে, অর্থ একই। 'হীনসম্মতং' (hīnasammatanti) বলতে—হে বাসেষ্ঠ, সেই আদিমকালে "তারা মন্ত্র ধারণ করে ও মন্ত্র পাঠ করায়" এই কাজটিকে হীন বা নিকৃষ্ট বলে গণ্য করা হতো। 'তদেতরহি সেট্ঠসম্মতং' (tadetarahi seṭṭhasammatanti) বলতে বর্তমানে "তারা এত মন্ত্র ধারণ করে ও এত মন্ত্র পাঠ করায়" এই কাজটিকে শ্রেষ্ঠ বা মর্যাদাপূর্ণ বলে গণ্য করা হয়। 'ব্রাহ্মণমণ্ডলস্স' (brāhmaṇamaṇḍalassa) বলতে ব্রাহ্মণ সম্প্রদায়কে বোঝায়।


133. Methunaṃ dhammaṃ samādāyāti methunadhammaṃ samādiyitvā. Visukammante payojesunti gorakkha vāṇijakammādike vissute uggate kammante payojesuṃ.

১৩৩. 'মেথুনং ধম্মং সমাদায়' (methunaṃ dhammaṃ samādāyā) বলতে মৈথুনধর্ম বা কামাচার গ্রহণ করে। 'বিসুকম্মন্তে পযোজেসুং' (visukammante payojesuṃ) বলতে পশুপালন, বাণিজ্য ইত্যাদি নানাবিধ বিখ্যাত ও উন্নত কর্মে লিপ্ত হওয়াকে বোঝায়।


134. Suddā suddāti tena luddācārakammakhuddācārakammunā suddaṃ suddaṃ lahuṃ lahuṃ kucchitaṃ gacchanti, vinassantīti attho. Ahu khoti hoti kho.

১৩৪. 'সুদ্দা সুদ্দা' (suddā suddā) বলতে সেই নিষ্ঠুর ও হীন আচরণের কারণে অতি দ্রুত নিন্দনীয় বা ঘৃণ্য অবস্থায় পতিত হওয়া এবং বিনাশপ্রাপ্ত হওয়াকে বোঝায়। 'অহু খো' (ahu kho) অর্থ—নিশ্চয়ই হয়েছিল।


135. Sakaṃ [Pg.55] dhammaṃ garahamānoti na setacchattaṃ ussāpanamattena sujjhituṃ sakkāti evaṃ attano khattiyadhammaṃ nindamāno. Esa nayo sabbattha. ‘‘Imehi kho, vāseṭṭha, catūhi maṇḍalehī’’ti iminā imaṃ dasseti ‘‘samaṇamaṇḍalaṃ nāma visuṃ natthi, yasmā pana na sakkā jātiyā sujjhituṃ, attano attano sammāpaṭipattiyā visuddhi hoti. Tasmā imehi catūhi maṇḍalehi samaṇamaṇḍalassa abhinibbatti hoti. Imāni maṇḍalāni samaṇamaṇḍalaṃ anuvattanti, anuvattantāni ca dhammeneva anuvattanti, no adhammena. Samaṇamaṇḍalañhi āgamma sammāpaṭipattiṃ pūretvā suddhiṃ pāpuṇantī’’ti.

১৩৫. 'সকং ধম্মং গরহমানো' (sakaṃ dhammaṃ garahamāno) বলতে—কেবল শ্বেতচ্ছত্র ধারণ করলেই পরিশুদ্ধ হওয়া যায় না, এই ভেবে নিজের ক্ষত্রিয়ধর্মের নিন্দা করাকে বোঝায়। সর্বত্র এই নিয়ম প্রযোজ্য। "হে বাসেষ্ঠ, এই চার মণ্ডলী বা বর্ণ থেকে..." এই বাক্যের দ্বারা এটিই প্রদর্শন করা হয়েছে যে, শ্রমণ মণ্ডলী নামে পৃথক কোনো জাতি নেই। যেহেতু কেবল জন্মের দ্বারা পরিশুদ্ধ হওয়া যায় না, বরং নিজের সম্যক প্রতিপত্তির (সদাচরণ) দ্বারাই পরিশুদ্ধি লাভ হয়, তাই এই চার মণ্ডলী থেকেই শ্রমণ মণ্ডলীর উৎপত্তি হয়। এই মণ্ডলীসমূহ শ্রমণ মণ্ডলীকে অনুসরণ করে এবং তারা ধর্মের দ্বারাই অনুসরণ করে, অধর্মের দ্বারা নয়। শ্রমণ মণ্ডলীকে আশ্রয় করে সম্যক প্রতিপত্তি পূর্ণ করার মাধ্যমেই তারা পরিশুদ্ধি লাভ করে।


Duccaritādikathāvaṇṇanā

দুশ্চরিত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


136. Idāni yathājātiyā na sakkā sujjhituṃ, sammāpaṭipattiyāva sujjhanti, tamatthaṃ pākaṭaṃ karonto khattiyopi kho, vāseṭṭhāti desanaṃ ārabhi. Tattha micchādiṭṭhikammasamādānahetūti micchādiṭṭhivasena samādinnakammahetu, micchādiṭṭhikammassa vā samādānahetu.

১৩৬. এখন, কেবল জন্মের দ্বারা পরিশুদ্ধ হওয়া যায় না, বরং সম্যক প্রতিপত্তির দ্বারাই মানুষ পরিশুদ্ধ হয়—এই বিষয়টি স্পষ্ট করার জন্য বুদ্ধ "হে বাসেষ্ঠ, ক্ষত্রিয়ও..." এই দেশনা আরম্ভ করেছিলেন। সেখানে 'মিচ্ছাদিট্ঠিলকম্মসমাদানহেতু' (micchādiṭṭhikammasamādānahetu) বলতে মিথ্যাদৃষ্টির বশবর্তী হয়ে কর্ম গ্রহণ করার কারণে অথবা মিথ্যাদৃষ্টিমূলক কর্ম সম্পাদনের কারণে বোঝায়।


137. Dvayakārīti kālena kusalaṃ karoti, kālena akusalanti evaṃ ubhayakārī. Sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotīti ekakkhaṇe ubhayavipākadānaṭṭhānaṃ nāma natthi. Yena pana akusalaṃ bahuṃ kataṃ hoti, kusalaṃ mandaṃ, so taṃ kusalaṃ nissāya khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattati. Atha naṃ akusalakammaṃ kāṇampi karoti khujjampi pīṭhasappimpi. So rajjassa vā anaraho hoti, abhisittakāle vā evaṃbhūto bhoge paribhuñjituṃ na sakkoti. Aparassa maraṇakāle dve balavamallā viya te dvepi kusalākusalakammāni upaṭṭhahanti. Tesu akusalaṃ balavataraṃ hoti, taṃ kusalaṃ paṭibāhitvā tiracchānayoniyaṃ nibbattāpeti. Kusalakammampi pavattivedanīyaṃ hoti. Tamenaṃ maṅgalahatthiṃ vā karonti maṅgalaassaṃ vā maṅgalausabhaṃ vā. So sampattiṃ anubhavati. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotī’’ti.

১৩৭. 'দ্বয়কারী' (dvayakārī) বলতে বোঝায়—যিনি কখনো কুশল কর্ম করেন এবং কখনো অকুশল কর্ম করেন, এভাবে উভয় প্রকার কর্ম সম্পাদনকারী। 'সুখদুঃখপ্পটিসংবেদী হোতি' (sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotī) বলতে বোঝায়—একই ক্ষণে উভয় প্রকার কর্মের ফল ভোগ করার মতো কোনো স্থান বা অবস্থা নেই। কিন্তু যে ব্যক্তি প্রচুর অকুশল কর্ম এবং সামান্য কুশল কর্ম করেছে, সে সেই কুশল কর্মের প্রভাবে ক্ষত্রিয় বা ব্রাহ্মণ কুলে জন্মগ্রহণ করতে পারে। অতঃপর তার সেই অকুশল কর্ম তাকে অন্ধ, কুঁজো বা পঙ্গু করে দিতে পারে। ফলে সে রাজপদের অযোগ্য হয় অথবা অভিষিক্ত হলেও রাজভোগ উপভোগ করতে সমর্থ হয় না। অন্য কোনো ব্যক্তির মৃত্যুর সময়ে দুজন শক্তিশালী মল্লযোদ্ধার মতো কুশল ও অকুশল উভয় কর্মই উপস্থিত হয়। তাদের মধ্যে অকুশল কর্মটি যদি অধিক শক্তিশালী হয়, তবে তা কুশল কর্মকে প্রতিহত করে তাকে তির্যক যোনিতে (পশুযোনি) উৎপন্ন করায়। কিন্তু তার কুশল কর্মটিও প্রবৃত্তি কালে (জীবনকালে) ফলদায়ক হয়। তখন সেই তির্যক যোনিভুক্ত প্রাণীকে মানুষ মাঙ্গলিক হস্তী, মাঙ্গলিক অশ্ব বা মাঙ্গলিক বৃষভে পরিণত করে। ফলে সে সেই সুখ-সম্পত্তি ভোগ করে। এই বিষয়টি লক্ষ্য করেই ভগবান বলেছেন—"সুখ ও দুঃখ উভয়ই অনুভব করে।"


Bodhipakkhiyabhāvanāvaṇṇanā

বোধিপক্ষীয় ভাবনার বর্ণনা।


138. Sattannaṃ bodhipakkhiyānanti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti ādikoṭṭhāsavasena sattannaṃ, paṭipāṭiyā pana sattatiṃsāya bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ[Pg.56]. Bhāvanamanvāyāti bhāvanaṃ anugantvā, paṭipajjitvāti attho. Parinibbāyatīti kilesaparinibbānena parinibbāyati. Iti bhagavā cattāro vaṇṇe dassetvā vinivattetvā paṭividdhacatusaccaṃ khīṇāsavameva devamanussesu seṭṭhaṃ katvā dassesi.

১৩৮. 'সত্তন্নং বোধিপক্খিয়ানং' (sattannaṃ bodhipakkhiyānaṃ) বলতে "চার স্মৃতিপ্রস্থান" ইত্যাদি সাতটি বিভাগের মাধ্যমে ক্রমান্বয়ে সাঁইত্রিশ প্রকার বোধিপক্ষীয় ধর্মকে বোঝায়। 'ভাবনমন্বায়' (bhāvanamanvāya) বলতে ভাবনার অনুশীলন করে বা প্রতিপন্ন হয়ে—এই অর্থ প্রকাশ করে। 'পরিনিব্বায়তি' (parinibbāyati) বলতে ক্লেশ-পরিনির্বাণের মাধ্যমে নির্বাণ লাভ করাকে বোঝায়। এভাবে ভগবান চার বর্ণকে প্রদর্শন ও খণ্ডন করে, চতুরার্য সত্য অনুধাবনকারী ক্ষীণাস্ত্রব (অরহৎ) পুদ্গলকেই দেব ও মানুষের মধ্যে শ্রেষ্ঠ হিসেবে প্রদর্শন করেছেন।


140. Idāni tamevatthaṃ lokasammatassa brahmunopi vacanadassanānusārena daḷhaṃ katvā dassento imesañhi vāseṭṭha catunnaṃ vaṇṇānantiādimāha. ‘‘Brahmunāpesā’’tiādi ambaṭṭhasutte vitthāritaṃ. Iti bhagavā ettakena iminā kathāmaggena seṭṭhacchedakavādameva dassetvā suttantaṃ vinivattetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Attamanā vāseṭṭhabhāradvājāti vāseṭṭhabhāradvāja sāmaṇerāpi hi sakamanā tuṭṭhamanā ‘‘sādhu, sādhū’’ti bhagavato bhāsitaṃ abhinandiṃsu. Idameva suttantaṃ āvajjantā anumajjantā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.

১৪০. এখন, সেই একই বিষয়কে লোকসম্মত ব্রহ্মার বচনের দৃষ্টান্তের মাধ্যমে দৃঢ়ভাবে প্রদর্শন করার জন্য বুদ্ধ "হে বাসেষ্ঠ, এই চার বর্ণের..." ইত্যাদি বলেছিলেন। "ব্রহ্মণাপেসো" ইত্যাদি বিষয় অম্বষ্ঠ সূত্রে বিস্তারিতভাবে বর্ণিত হয়েছে। এভাবে ভগবান এই দীর্ঘ আলোচনার মাধ্যমে শ্রেষ্ঠত্ব খণ্ডনকারী মতবাদ প্রদর্শন করে, সূত্রান্তের লৌকিক ধর্মকে অতিক্রম করে অর্হত্ত্বের চরম শিখরে দেশনা সমাপ্ত করেছিলেন। 'অত্তমনো বাসেট্ঠভারদ্বাজা' (attamanā vāseṭṭhabhāradvājā) বলতে বাসেষ্ঠ ও ভারদ্বাজ নামক সামণেরদ্বয়ও আনন্দিত ও সন্তুষ্ট চিত্তে "সাধু, সাধু" বলে ভগবানের ভাষিতকে অভিনন্দন জানিয়েছিলেন। তাঁরা এই সূত্রটি বারবার চিন্তা ও অনুধ্যান (বিপাসনা) করতে করতে প্রতিসম্ভিদাসহ অর্হত্ত্ব লাভ করেছিলেন।


Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

সুমঙ্গলবিলাসিনী নামক দীর্ঘনিকায় অট্ঠকথা।


Aggaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

অজ্ঞঞ সূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Sampasādanīyasuttavaṇṇanā

৫. সম্প্রসাদনীয় সূত্র বর্ণনা।


Sāriputtasīhanādavaṇṇanā

সারিপুত্র সিংহনাদ বর্ণনা।


141. Evaṃ [Pg.57] me sutanti sampasādanīyasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – nāḷandāyanti nāḷandāti evaṃnāmake nagare, taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. Pāvārikambavaneti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane. Taṃ kira tassa uyyānaṃ ahosi. So bhagavato dhammadesanaṃ sutvā bhagavati pasanno tasmiṃ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bhagavato vihāraṃ katvā niyyātesi. So vihāro jīvakambavanaṃ viya ‘‘pāvārikambavana’’ntveva saṅkhyaṃ gato, tasmiṃ pāvārikambavane viharatīti attho. Bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavatī’’ti. Kasmā evaṃ avoca? Attano uppannasomanassapavedanatthaṃ.

১৪১. 'এবং মে সুতং' (evaṃ me sutaṃ) বলতে সম্প্রসাদনীয় সূত্রকে বোঝায়। সেখানে অস্পষ্ট পদসমূহের ব্যাখ্যা নিম্নরূপ—'নালন্দায়ং' (nāḷandāyaṃ) বলতে নালন্দা নামক নগরে, সেই নগরকে গোচরগ্রাম (ভিক্ষাটন গ্রাম) করে। 'পাবারিকম্ববনে' (pāvārikambavane) বলতে দুষ্যপ্রাবারিক (বস্ত্র ব্যবসায়ী) শ্রেষ্ঠীর আম্রকাননে। সেটি নাকি তাঁর উদ্যান ছিল। তিনি ভগবানের ধর্মদেশনা শুনে ভগবানের প্রতি প্রসন্ন হয়ে সেই উদ্যানে কুটির, গুহা, মণ্ডপ ইত্যাদি দ্বারা সুসজ্জিত করে ভগবানের জন্য একটি বিহার নির্মাণ করে উৎসর্গ করেছিলেন। সেই বিহারটি জীবকাম্রবনের মতো "প্রাবারিকাম্রবন" নামেই পরিচিত হয়েছিল, সেই প্রাবারিকাম্রবনে অবস্থান করছিলেন—এই হলো অর্থ। ভগবানকে এই কথা বলেছিলেন—"ভন্তে, আমি ভগবানের প্রতি অত্যন্ত প্রসন্ন।" তিনি কেন এমন বলেছিলেন? নিজের মনে উৎপন্ন সোমনস্য বা পরম আনন্দ প্রকাশ করার জন্য।


Tatrāyamanupubbikathā – thero kira taṃdivasaṃ kālasseva sarīrappaṭijagganaṃ katvā sunivatthanivāsano pattacīvaramādāya pāsādikehi abhikkantādīhi devamanussānaṃ pasādaṃ āvahanto nāḷandavāsīnaṃ hitasukhamanubrūhayanto piṇḍāya pavisitvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto vihāraṃ gantvā satthu vattaṃ dassetvā satthari gandhakuṭiṃ paviṭṭhe satthāraṃ vanditvā attano divāṭṭhānaṃ agamāsi. Tattha saddhivihārikantevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā udakatumbato udakena hatthapāde sītale katvā tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā kālaparicchedaṃ katvā phalasamāpattiṃ samāpajji.

সেখানে এই হলো আনুপূর্বিক কথা— স্থবির নাকি সেই দিন অতি প্রত্যুষেই শরীর পরিচর্যা সম্পাদন করে, সুন্দরভাবে চীবর পরিধানপূর্বক পাত্র ও চীবর গ্রহণ করে চিত্তপ্রসাদকর গমনাদির দ্বারা দেব ও মানুষের চিত্তে প্রসন্নতা আনয়নপূর্বক এবং নালন্দাবাসীদের হিত ও সুখ বর্ধন করতে করতে পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশ করলেন। ভোজনোত্তর পিণ্ডপাত থেকে ফিরে এসে বিহারে গিয়ে শাস্ত্রার প্রতি কর্তব্য সম্পাদন করলেন। শাস্তা গন্ধকুটিতে প্রবেশ করলে শাস্তাকে বন্দনা করে নিজের দিবাবিহারের স্থানে গেলেন। সেখানে সার্ধবিহারিক ও অন্তেবাসিকগণ কর্তব্য সম্পাদন করে চলে গেলে দিবাবিহারের স্থানটি ঝাড়ু দিয়ে, চর্মখণ্ড বিছিয়ে, জলপাত্রের জল দিয়ে হাত ও পা শীতল করে, ত্রিসন্ধিযুক্ত পর্যঙ্ক আসন গ্রহণ করে এবং সময় নির্ধারণ করে ফলসমাপত্তিতে মগ্ন হলেন।


So yathāparicchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhāya attano guṇe anussaritumāraddho. Athassa guṇe anussarato sīlaṃ āpāthamāgataṃ. Tato paṭipāṭiyāva samādhi paññā vimutti vimuttiñāṇadassanaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ dutiyaṃ jhānaṃ tatiyaṃ jhānaṃ catutthaṃ jhānaṃ ākāsānañcāyatanasamāpatti viññānañcāyatanasamāpatti ākiñcaññāyatanasamāpatti nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti vipassanāñāṇaṃ manomayiddhiñāṇaṃ iddhividhañāṇaṃ dibbasotañāṇaṃ cetopariyañāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ…pe… sotāpattimaggo sotāpattiphalaṃ…pe… arahattamaggo arahattaphalaṃ atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidā sāvakapāramīñāṇaṃ. Ito paṭṭhāya kappasatasahassādhikassa asaṅkhyeyyassa upari anomadassībuddhassa pādamūle kataṃ abhinīhāraṃ ādiṃ katvā attano guṇe anussarato yāva nisinnapallaṅkā guṇā upaṭṭhahiṃsu.

তিনি যথানির্ধারিত সময়ের নিয়মে সমাপত্তি থেকে উঠে নিজের গুণসমূহ অনুস্মরণ করতে আরম্ভ করলেন। অতঃপর তাঁর গুণসমূহ অনুস্মরণ করার সময় শীল তাঁর স্মৃতির গোচরীভূত হলো। তারপর ক্রমানুসারে সমাধি, প্রজ্ঞা, বিমুক্তি, বিমুক্তিজ্ঞানদর্শন, প্রথম ধ্যান, দ্বিতীয় ধ্যান, তৃতীয় ধ্যান, চতুর্থ ধ্যান, আকাশানন্ত্যায়তন সমাপত্তি, বিজ্ঞানন্ত্যায়তন সমাপত্তি, আকিঞ্চন্যাযতন সমাপত্তি, নৈবসংজ্ঞানা সংজ্ঞায়তন সমাপত্তি, বিপশ্যনা জ্ঞান, মনোময় ঋদ্ধি জ্ঞান, ঋদ্ধিবিধ জ্ঞান, দিব্যশ্রোত্র জ্ঞান, পরচিত্ত জ্ঞান, পূর্বেনিবাসানুস্মৃতি জ্ঞান, দিব্যচক্ষু জ্ঞান... পে... স্রোত্যাপত্তি মার্গ, স্রোত্যাপত্তি ফল... পে... অর্হত্ত্ব মার্গ, অর্হত্ত্ব ফল, অর্থপ্রতিসম্ভিদা, ধর্মপ্রতিসম্ভিদা, নিরুক্তিপ্রতিসম্ভিদা, প্রতিভানপ্রতিসম্ভিদা এবং শ্রাবকপারমী জ্ঞান তাঁর স্মৃতিতে উদিত হলো। এখান থেকে শুরু করে এক লক্ষ কল্পের অধিক এক অসংখ্যেয় কাল পূর্বে অনোমদর্শী বুদ্ধের পাদমূলে কৃত প্রার্থনাকে আদি করে আসনে উপবিষ্ট থাকা পর্যন্ত নিজের গুণসমূহ অনুস্মরণ করতে করতে তাঁর গুণসমূহ তাঁর স্মৃতিতে প্রতিভাত হলো।


Evaṃ [Pg.58] thero attano guṇe anussaramāno guṇānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedaṃ vā daṭṭhuṃ nāsakkhi. So cintesi – ‘‘mayhaṃ tāva padesañāṇe ṭhitassa sāvakassa guṇānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedo vā natthi. Ahaṃ pana yaṃ satthāraṃ uddissa pabbajito, kīdisā nu kho tassa guṇā’’ti dasabalassa guṇe anussarituṃ āraddho. So bhagavato sīlaṃ nissāya, samādhiṃ paññaṃ vimuttiṃ vimuttiñāṇadassanaṃ nissāya, cattāro satipaṭṭhāne nissāya, cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde cattāro magge cattāri phalāni catasso paṭisambhidā catuyoniparicchedakañāṇaṃ cattāro ariyavaṃse nissāya dasabalassa guṇe anussaritumāraddho.

এভাবে স্থবির নিজের গুণসমূহ অনুস্মরণ করতে করতে গুণসমূহের কোনো পরিমাপ বা সীমা দেখতে পেলেন না। তিনি চিন্তা করলেন— 'আমার মতো আংশিক জ্ঞানে প্রতিষ্ঠিত শ্রাবকের গুণেরই যখন কোনো পরিমাপ বা সীমা নেই, তখন আমি যে শাস্তাকে উদ্দেশ্য করে প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছি, সেই শাস্তার গুণসমূহ না জানি কেমন!' এই বলে তিনি দশবলের গুণসমূহ অনুস্মরণ করতে আরম্ভ করলেন। তিনি ভগবানের শীলকে আশ্রয় করে, সমাধি, প্রজ্ঞা, বিমুক্তি ও বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনকে আশ্রয় করে, চার স্মৃতিপ্রস্থানকে আশ্রয় করে, চার সম্যকপ্রধান, চার ঋদ্ধিপাদ, চার মার্গ, চার ফল, চার প্রতিসম্ভিদা, চার যোনি-পরিচ্ছেদক জ্ঞান এবং চার আর্যবংশকে আশ্রয় করে দশবলের গুণসমূহ অনুস্মরণ করতে আরম্ভ করলেন।


Tathā pañca padhāniyaṅgāni, pañcaṅgikaṃsammāsamādhiṃ, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissaraṇiyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanāni, pañca vimuttiparipācaniyā paññā, cha sāraṇīye dhamme, cha anussatiṭṭhānāni, cha gārave, cha nissaraṇiyā dhātuyo, cha satatavihāre, cha anuttariyāni, cha nibbedhabhāgiyā paññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihāniye dhamme, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅge, satta sappurisadhamme, satta nijjaravatthūni, satta paññā, satta dakkhiṇeyyapuggale, satta khīṇāsavabalāni, aṭṭha paññāpaṭilābhahetū, aṭṭha sammattāni, aṭṭha lokadhammātikkame, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭha akkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakke, aṭṭha abhibhāyatanāni, aṭṭha vimokkhe, nava yonisomanasikāramūlake dhamme, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, nava sattāvāsadesanā, nava āghātappaṭivinaye, nava paññā, nava nānattāni, nava anupubbavihāre, dasa nāthakaraṇe dhamme, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathe, dasa tathāgatabalāni, dasa sammattāni, dasa ariyavāse, dasa asekkhadhamme, ekādasa mettānisaṃse, dvādasa dhammacakkākāre, terasa dhutaṅgaguṇe, cuddasa buddhañāṇāni, pañcadasa vimuttiparipācaniye dhamme, soḷasavidhaṃ ānāpānassatiṃ, aṭṭhārasa buddhadhamme, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni, paropaṇṇāsa kusaladhamme, sattasattati ñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcaramahāvajirañāṇaṃ nissāya dasabalassa guṇe anussarituṃ ārabhi.

তদ্রূপ পাঁচ প্রধানাঙ্গ, পঞ্চাঙ্গিক সম্যক সমাধি, পঞ্চ ইন্দ্রিয়, পঞ্চ বল, পাঁচ নিঃসরণীয় ধাতু, পাঁচ বিমুক্তায়তন, পাঁচ বিমুক্তি-পরিপাচনীয় প্রজ্ঞা, sechs স্মরণীয় ধর্ম, ছয় অনুস্মৃতিস্থান, ছয় গৌরব, ছয় নিঃসরণীয় ধাতু, ছয় সততবিহার, ছয় অনুত্তরীয়, can we say ছয় নির্ভেদভাগীয় প্রজ্ঞা, ছয় অভিজ্ঞা, ছয় অসাধারণ জ্ঞান, সাত অপরিহানীয় ধর্ম, সাত আর্যধন, সাত বোধ্যঙ্গ, সাত সৎপুরুষ ধর্ম, সাত নির্জরা বস্তু, সাত প্রজ্ঞা, সাত দক্ষিণীয় পুদ্গল, সাত ক্ষীণাস্ত্রব বল, আট প্রজ্ঞা লাভ করার হেতু, আট সম্যক্ত্ব, আট লোকধর্ম অতিক্রম, আট আরম্ভ বস্তু, আট অক্ষণ দেশনা, আট মহাপুরুষ বিতর্ক, আট অভিভায়তন, আট বিমোক্ষ, নয় যোনিসোমনসিকার-মূলক ধর্ম, নয় পারিশুদ্ধি-প্রধানাঙ্গ, নয় সত্ত্বাবাস দেশনা, নয় আঘাত-প্রতিবিনয়, নয় প্রজ্ঞা, নয় নানাত্ব ধর্ম, নয় আনুপূর্বিক বিহার, দশ নাথকরণ ধর্ম, দশ কৃৎস্নায়তন, দশ কুশল কর্মপথ, দশ তথাগত বল, দশ সম্যক্ত্ব, দশ আর্যবাস, দশ অশিক্ষ ধর্ম, এগারো মৈত্রী-শংসা, বারো ধর্মচক্রাকার, তেরো ধূতাঙ্গ গুণ, চৌদ্দ বুদ্ধজ্ঞান, পনেরো বিমুক্তি-পরিপাচনীয় ধর্ম, ষোলো প্রকার আনাপানস্মৃতি, আঠারো বুদ্ধধর্ম, উনিশ প্রত্যবেক্ষণ জ্ঞান, চুয়াল্লিশ জ্ঞানবস্তু, পঞ্চাশের অধিক কুশল ধর্ম, সাতাত্তর জ্ঞানবস্তু এবং চব্বিশ লক্ষ কোটি সমাপত্তিতে সঞ্চরণশীল মহাবজ্রজ্ঞানকে আশ্রয় করে দশবলের গুণসমূহ অনুস্মরণ করতে আরম্ভ করলেন।


Tasmiṃyeva [Pg.59] ca divāṭṭhāne nisinnoyeva upari ‘‘aparaṃ pana, bhante, etadānuttariya’’nti āgamissanti soḷasa aparampariyadhammā, tepi nissāya anussarituṃ ārabhi. So ‘‘kusalapaññattiyaṃ anuttaro mayhaṃ satthā, āyatanapaññattiyaṃ anuttaro, gabbhāvakkantiyaṃ anuttaro, ādesanāvidhāsu anuttaro, dassanasamāpattiyaṃ anuttaro, puggalapaññattiyaṃ anuttaro, padhāne anuttaro, paṭipadāsu anuttaro, bhassasamācāre anuttaro, purisasīlasamācāre anuttaro, anusāsanīvidhāsu anuttaro, parapuggalavimuttiñāṇe anuttaro, sassatavādesu anuttaro, pubbenivāsañāṇe anuttaro, dibbacakkhuñāṇe anuttaro, iddhividhe anuttaro, iminā ca iminā ca anuttaro’’ti evaṃ dasabalassa guṇe anussaranto bhagavato guṇānaṃ neva antaṃ, na pamāṇaṃ passi. Thero attanopi tāva guṇānaṃ antaṃ vā pamāṇaṃ vā nāddasa, bhagavato guṇānaṃ kiṃ passissati? Yassa yassa hi paññā mahatī ñāṇaṃ visadaṃ, so so buddhaguṇe mahantato saddahati. Lokiyamahājano ukkāsitvāpi khipitvāpi ‘‘namo buddhāna’’nti attano attano upanissaye ṭhatvā buddhānaṃ guṇe anussarati. Sabbalokiyamahājanato eko sotāpanno buddhaguṇe mahantato saddahati. Sotāpannānaṃ satatopi sahassatopi eko sakadāgāmī. Sakadāgāmīnaṃ satatopi sahassatopi eko anāgāmī. Anāgāmīnaṃ satatopi sahassatopi eko arahā buddhaguṇe mahantato saddahati. Avasesaarahantehi asīti mahātherā buddhaguṇe mahantato saddahanti. Asītimahātherehi cattāro mahātherā. Catūhi mahātherehi dve aggasāvakā. Tesupi sāriputtatthero, sāriputtattheratopi eko paccekabuddho buddhaguṇe mahantato saddahati. Sace pana sakalacakkavāḷagabbhe saṅghāṭikaṇṇena saṅghāṭikaṇṇaṃ pahariyamānā nisinnā paccekabuddhā buddhaguṇe anussareyyuṃ, tehi sabbehipi eko sabbaññubuddhova buddhaguṇe mahantato saddahati.

এবং সেই দিবাবিহারের স্থানে উপবিষ্ট থেকেই পরবর্তীতে 'ভন্তে, আরও একটি অনুত্তরীয় বিষয় আছে' এভাবে আগতব্য ষোলোটি অপরম্পরীয় ধর্মকে আশ্রয় করেও অনুস্মরণ করতে আরম্ভ করলেন। তিনি চিন্তা করলেন— 'আমার শাস্তা কুশল প্রজ্ঞপ্তিতে অনুত্তর, আয়তন প্রজ্ঞপ্তিতে অনুত্তর, গর্ভাক্রান্তিতে অনুত্তর, আদেশনা বিধিতে অনুত্তর, দর্শন সমাপত্তিতে অনুত্তর, পুদ্গল প্রজ্ঞপ্তিতে অনুত্তর, সম্যকপ্রধানে অনুত্তর, প্রতিপদায় অনুত্তর, বাচনিক আচরণে অনুত্তর, পুরুষের শীল আচরণে অনুত্তর, অনুশাসন বিধিতে অনুত্তর, পরপুদ্গলের বিমুক্তি জ্ঞানে অনুত্তর, শাশ্বতবাদে অনুত্তর, পূর্বেনিবাস জ্ঞানে অনুত্তর, দিব্যচক্ষু জ্ঞানে অনুত্তর, ঋদ্ধিবিধ জ্ঞানে অনুত্তর, এই এই কারণে তিনি অনুত্তর।' এভাবে দশবলের গুণসমূহ অনুস্মরণ করতে করতে তিনি ভগবানের গুণসমূহের কোনো অন্ত বা পরিমাপ দেখতে পেলেন না। স্থবির নিজের গুণেরই যখন কোনো অন্ত বা পরিমাপ দেখতে পাননি, তখন ভগবানের গুণের অন্ত কীভাবে দেখতে পাবেন? কারণ, যাঁর যাঁর প্রজ্ঞা মহতী এবং জ্ঞান নির্মল, তিনি তিনি বুদ্ধের গুণসমূহকে মহৎরূপে শ্রদ্ধা করেন। লৌকিক সাধারণ মানুষ কাশি দিয়ে বা হাঁচি দিয়েও 'নমো বুদ্ধানং' বলে নিজের নিজের উপনিষয় অনুযায়ী বুদ্ধদের গুণ অনুস্মরণ করে। সমগ্র লৌকিক সাধারণ মানুষের চেয়ে একজন স্রোতাপন্ন ব্যক্তি বুদ্ধের গুণসমূহকে মহৎরূপে শ্রদ্ধা করেন। শত বা সহস্র স্রোতাপন্ন ব্যক্তির চেয়ে একজন সকৃদাগামী ব্যক্তি। শত বা সহস্র সকৃদাগামীর চেয়ে একজন অনাগামী ব্যক্তি। শত বা সহস্র অনাগামীর চেয়ে একজন অর্হৎ বুদ্ধের গুণসমূহকে মহৎরূপে শ্রদ্ধা করেন। অবশিষ্ট সাধারণ অর্হৎদের চেয়ে আশিজন মহা স্থবির বুদ্ধের গুণসমূহকে মহৎরূপে শ্রদ্ধা করেন। আশিজন মহা স্থবিরের চেয়ে চারজন মহা স্থবির। চারজন মহা স্থবিরের চেয়ে দুই অগ্রশ্রাবক। তাঁদের মধ্যেও সারিপুত্র স্থবির। সারিপুত্র স্থবিরের চেয়েও একজন প্রত্যেকবুদ্ধ বুদ্ধের গুণসমূহকে মহৎরূপে শ্রদ্ধা করেন। কিন্তু যদি সমগ্র চক্রবাল জুড়ে চীবরের কোণ দিয়ে চীবরের কোণ স্পর্শ করে উপবিষ্ট প্রত্যেকবুদ্ধগণ বুদ্ধের গুণসমূহ অনুস্মরণ করেন, তবে তাঁদের সকলের চেয়েও একমাত্র সর্বজ্ঞ বুদ্ধই বুদ্ধের গুণসমূহকে মহৎরূপে শ্রদ্ধা করেন।


Seyyathāpi nāma mahājano ‘‘mahāsamuddo gambhīro uttāno’’ti jānanatthaṃ yottāni vaṭṭeyya, tattha koci byāmappamāṇaṃ yottaṃ vaṭṭeyya, koci dve byāmaṃ, koci dasabyāmaṃ, koci vīsatibyāmaṃ, koci tiṃsabyāmaṃ, koci cattālīsabyāmaṃ, koci paññāsabyāmaṃ, koci satabyāmaṃ, koci sahassabyāmaṃ[Pg.60], koci caturāsītibyāmasahassaṃ. Te nāvaṃ āruyha, samuddamajjhe uggatapabbatādimhi vā ṭhatvā attano attano yottaṃ otāreyyuṃ, tesu yassa yottaṃ byāmamattaṃ, so byāmamattaṭṭhāneyeva udakaṃ jānāti…pe… yassa caturāsītibyāmasahassaṃ, so caturāsītibyāmasahassaṭṭhāneyeva udakaṃ jānāti. Parato udakaṃ ettakanti na jānāti. Mahāsamudde pana na tattakaṃyeva udakaṃ, atha kho anantamaparimāṇaṃ. Caturāsītiyojanasahassaṃ gambhīro hi mahāsamuddo, evameva ekabyāmayottato paṭṭhāya navabyāmayottena ñātaudakaṃ viya lokiyamahājanena diṭṭhabuddhaguṇā veditabbā. Dasabyāmayottena dasabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya sotāpannena diṭṭhabuddhaguṇā. Vīsatibyāmayottena vīsatibyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya sakadāgāminā diṭṭhabuddhaguṇā. Tiṃsabyāmayottena tiṃsabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya anāgāminā diṭṭhabuddhaguṇā. Cattālīsabyāmayottena cattālīsabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya arahatā diṭṭhabuddhaguṇā. Paññāsabyāmayottena paññāsabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya asītimahātherehi diṭṭhabuddhaguṇā. Satabyāmayottena satabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya catūhi mahātherehi diṭṭhabuddhaguṇā. Sahassabyāmayottena sahassabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya mahāmoggallānattherena diṭṭhabuddhaguṇā. Caturāsītibyāmasahassayottena caturāsītibyāmasahassaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya dhammasenāpatinā sāriputtattherena diṭṭhabuddhaguṇā. Tattha yathā so puriso mahāsamudde udakaṃ nāma na ettakaṃyeva, anantamaparimāṇanti gaṇhāti, evameva āyasmā sāriputto dhammanvayena anvayabuddhiyā anumānena nayaggāhena sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā dasabalassa guṇe anussaranto ‘‘buddhaguṇā anantā aparimāṇā’’ti saddahi.

যেমন কোনো জনসমষ্টি 'মহাসমুদ্র গভীর নাকি অগভীর' তা জানার জন্য দড়ি পাকায়, সেখানে কেউ এক ব্যায়াম পরিমাণ দড়ি পাকায়, কেউ দুই ব্যায়াম, কেউ দশ ব্যায়াম, কেউ বিশ ব্যায়াম, কেউ ত্রিশ ব্যায়াম, কেউ চল্লিশ ব্যায়াম, কেউ পঞ্চাশ ব্যায়াম, কেউ একশত ব্যায়াম, কেউ এক হাজার ব্যায়াম, কেউ বা চুরাশি হাজার ব্যায়াম পরিমাণ দড়ি পাকায়। তারা নৌকায় আরোহণ করে অথবা সমুদ্রের মাঝে জেগে থাকা পর্বত ইত্যাদির ওপর দাঁড়িয়ে নিজ নিজ দড়ি পানিতে ফেলে, তাদের মধ্যে যার দড়ি এক ব্যায়াম মাত্র, সে কেবল এক ব্যায়াম গভীরতার জলই জানতে পারে... পে... যার দড়ি চুরাশি হাজার ব্যায়াম, সে কেবল চুরাশি হাজার ব্যায়াম গভীরতার জলই জানতে পারে। তার চেয়ে বেশি গভীরতার জল কতটুকু তা সে জানতে পারে না। কিন্তু মহাসমুদ্রে কেবল ততটুকুই জল থাকে না, বরং তা অনন্ত ও অপরিমিত। কারণ মহাসমুদ্র চুরাশি হাজার যোজন গভীর। ঠিক তেমনি, এক ব্যায়াম দড়ি থেকে শুরু করে নয় ব্যায়াম দড়ি দ্বারা পরিমাপকৃত জলের মতো লৌকিক সাধারণ মানুষের দ্বারা দৃষ্ট বুদ্ধের গুণসমূহ জানতে হবে। দশ ব্যায়াম দড়ি দ্বারা দশ ব্যায়াম গভীরতার পরিমাপকৃত জলের মতো স্রোতাপন্ন ব্যক্তির দ্বারা দৃষ্ট বুদ্ধের গুণসমূহ। বিশ ব্যায়াম দড়ি দ্বারা বিশ ব্যায়াম গভীরতার পরিমাপকৃত জলের মতো সকৃদাগামী ব্যক্তির দ্বারা দৃষ্ট বুদ্ধের গুণসমূহ। ত্রিশ ব্যায়াম দড়ি দ্বারা ত্রিশ ব্যায়াম গভীরতার পরিমাপকৃত জলের মতো অনাগামী ব্যক্তির দ্বারা দৃষ্ট বুদ্ধের গুণসমূহ। চল্লিশ ব্যায়াম দড়ি দ্বারা চল্লিশ ব্যায়াম গভীরতার পরিমাপকৃত জলের মতো অর্হৎ ব্যক্তির দ্বারা দৃষ্ট বুদ্ধের গুণসমূহ. পঞ্চাশ ব্যায়াম দড়ি দ্বারা পঞ্চাশ ব্যায়াম গভীরতার পরিমাপকৃত জলের মতো আশিজন মহা স্থবিরের দ্বারা দৃষ্ট বুদ্ধের গুণসমূহ। একশত ব্যায়াম দড়ি দ্বারা একশত ব্যায়াম গভীরতার পরিমাপকৃত জলের মতো চারজন মহা স্থবিরের দ্বারা দৃষ্ট বুদ্ধের গুণসমূহ। এক হাজার ব্যায়াম দড়ি দ্বারা এক হাজার ব্যায়াম গভীরতার পরিমাপকৃত জলের মতো মহা মৌদগল্যায়ন স্থবিরের দ্বারা দৃষ্ট বুদ্ধের গুণসমূহ। চুরাশি হাজার ব্যায়াম দড়ি দ্বারা চুরাশি হাজার ব্যায়াম গভীরতার পরিমাপকৃত জলের মতো ধর্মসেনাপতি সারিপুত্র স্থবিরের দ্বারা দৃষ্ট বুদ্ধের গুণসমূহ। সেখানে যেমন সেই ব্যক্তি মহাসমুদ্রের জল কেবল এইটুকুই নয়, বরং তা অনন্ত ও অপরিমিত বলে গ্রহণ করে, ঠিক তেমনি আয়ুষ্মান সারিপুত্র ধর্মান্বয়, অন্বয়বুদ্ধি, অনুমান ও নয়গ্রাহের দ্বারা শ্রাবকপারমী জ্ঞানে প্রতিষ্ঠিত হয়ে দশবলের গুণসমূহ অনুস্মরণ করতে করতে 'বুদ্ধের গুণসমূহ অনন্ত ও অপরিমিত' বলে শ্রদ্ধা করেছিলেন।


Therena hi diṭṭhabuddhaguṇehi dhammanvayena gahetabbabuddhaguṇāyeva bahutarā. Yathā kathaṃ viya? Yathā ito nava ito navāti aṭṭhārasa yojanāni avattharitvā gacchantiyā candabhāgāya mahānadiyā puriso sūcipāsena udakaṃ gaṇheyya, sūcipāsena gahitaudakato aggahitameva bahu hoti. Yathā vā pana puriso mahāpathavito aṅguliyā paṃsuṃ gaṇheyya, aṅguliyā gahitapaṃsuto avasesapaṃsuyeva bahu hoti. Yathā vā pana puriso mahāsamuddābhimukhiṃ aṅguliṃ kareyya, aṅguliabhimukhaudakato [Pg.61] avasesaṃ udakaṃyeva bahu hoti. Yathā ca puriso ākāsābhimukhiṃ aṅguliṃ kareyya, aṅguliabhimukhaākāsato sesaākāsappadesova bahu hoti. Evaṃ therena diṭṭhabuddhaguṇehi adiṭṭhā guṇāva bahūti veditabbā. Vuttampi cetaṃ –

স্থবির (সারিপুত্র) কর্তৃক প্রত্যক্ষকৃত বুদ্ধগুণসমূহের চেয়ে ধর্মের অনুমানের (নয়গ্রাহের) মাধ্যমে গ্রহণীয় বুদ্ধগুণসমূহ অনেক বেশি। তা কীভাবে? যেমন—এখান থেকে নয় যোজন এবং ওখান থেকে নয় যোজন, এভাবে আঠারো যোজন ব্যাপী প্রবাহিত চন্দ্রভাগা নামক মহানদী থেকে কোনো ব্যক্তি যদি সূঁচের ছিদ্র দিয়ে জল গ্রহণ করে, তবে সূঁচের ছিদ্র দিয়ে গৃহীত জলের চেয়ে অগৃহীত জলই অনেক বেশি থাকে। অথবা যেমন—কোনো ব্যক্তি যদি মহাপৃথিবী থেকে আঙুল দিয়ে ধূলিকণা গ্রহণ করে, তবে আঙুল দিয়ে গৃহীত ধূলিকণার চেয়ে অবশিষ্ট ধূলিকণাই অনেক বেশি থাকে। অথবা যেমন—কোনো ব্যক্তি যদি মহাসমুদ্রের দিকে আঙুল নির্দেশ করে, তবে আঙুলের সম্মুখবর্তী জলের চেয়ে অবশিষ্ট জলই অনেক বেশি থাকে। অথবা যেমন—কোনো ব্যক্তি যদি আকাশের দিকে আঙুল নির্দেশ করে, তবে আঙুলের সম্মুখবর্তী আকাশের চেয়ে অবশিষ্ট আকাশই অনেক বেশি থাকে। একইভাবে, স্থবির কর্তৃক প্রত্যক্ষকৃত বুদ্ধগুণসমূহের চেয়ে অপ্রত্যক্ষকৃত বুদ্ধগুণসমূহ অনেক বেশি—এরূপ জানা উচিত। এ বিষয়ে এটিও বলা হয়েছে—


‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.

“যদি একজন বুদ্ধ অন্য কোনো বিষয়ে কথা না বলে কল্পকাল ধরেও অন্য একজন বুদ্ধের গুণকীর্তন করেন, তবে দীর্ঘকাল অতিবাহিত হওয়ার পর কল্প শেষ হয়ে যাবে, তবুও তথাগতের গুণকীর্তন শেষ হবে না।”


Evaṃ therassa attano ca satthu ca guṇe anussarato yamakamahānadīmahogho viya abbhantare pītisomanassaṃ avattharamānaṃ vāto viya bhastaṃ, ubbhijjitvā uggataudakaṃ viya mahārahadaṃ sakalasarīraṃ pūreti. Tato therassa ‘‘supatthitā vata me patthanā, suladdhā me pabbajjā, yvāhaṃ evaṃvidhassa satthu santike pabbajito’’ti āvajjantassa balavataraṃ pītisomanassaṃ uppajji.

এভাবে স্থবিরের নিজের এবং শাস্ত্রার (বুদ্ধের) গুণসমূহ স্মরণ করার সময়, তাঁর অভ্যন্তরে প্রীতি ও সোমনস্য (আনন্দ) এমনভাবে প্লাবিত হতে লাগল যেমন যমক মহানদীর প্রবল জলস্রোত প্লাবিত হয়; এবং তা বায়ু দ্বারা চর্মথলি পূর্ণ করার মতো অথবা ভূগর্ভ থেকে উথলে ওঠা জল দ্বারা কোনো হ্রদ পূর্ণ করার মতো তাঁর সমগ্র শরীরকে পূর্ণ করে দিল। অতঃপর স্থবির যখন চিন্তা করলেন—‘আহা! আমার প্রার্থনা সুপ্রতিষ্ঠিত হয়েছে, আমার প্রব্রজ্যা লাভ সার্থক হয়েছে, যেহেতু আমি এই প্রকার শাস্ত্রার সমীপে প্রব্রজিত হয়েছি’, তখন তাঁর মনে আরও তীব্র প্রীতি ও সোমনস্য উৎপন্ন হলো।


Atha thero ‘‘kassāhaṃ imaṃ pītisomanassaṃ āroceyya’’nti cintento añño koci samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā mama imaṃ pasādaṃ anucchavikaṃ katvā paṭiggahetuṃ na sakkhissati, ahaṃ imaṃ somanassaṃ satthunoyeva pavedeyyāmi, satthāva me paṭiggaṇhituṃ sakkhissati, so hi tiṭṭhatu mama pītisomanassaṃ, mādisassa samaṇasatassa vā samaṇasahassassa vā samaṇasatasahassassa vā somanassaṃ pavedentassa sabbesaṃ manaṃ gaṇhanto paṭiggahetuṃ sakkoti. Seyyathāpi nāma aṭṭhārasa yojanāni avattharamānaṃ gacchantiṃ candabhāgamahānadiṃ kusumbhā vā kandarā vā sampaṭicchituṃ na sakkonti, mahāsamuddova taṃ sampaṭicchati. Mahāsamuddo hi tiṭṭhatu candabhāgā, evarūpānaṃ nadīnaṃ satampi sahassampi satasahassampi sampaṭicchati, na cassa tena ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā paññāyati, evameva satthā mādisassa samaṇasatassa samaṇasahassassa samaṇasatasahassassa vā pītisomanassaṃ pavedentassa sabbesaṃ manaṃ gaṇhanto paṭiggahetuṃ sakkoti. Sesā samaṇabrāhmaṇādayo candabhāgaṃ kusumbhakandarā viya mama somanassaṃ sampaṭicchituṃ na sakkonti[Pg.62]. Handāhaṃ mama pītisomanassaṃ satthunova ārocemīti pallaṅkaṃ vinibbhujitvā cammakkhaṇḍaṃ papphoṭetvā ādāya sāyanhasamaye pupphānaṃ vaṇṭato chijjitvā paggharaṇakāle satthāraṃ upasaṅkamitvā attano somanassaṃ pavedento evaṃpasanno ahaṃ, bhantetiādimāha. Tattha evaṃpasannoti evaṃ uppannasaddho, evaṃ saddahāmīti attho. Bhiyyobhiññataroti bhiyyataro abhiññāto, bhiyyatarābhiñño vā, uttaritarañāṇoti attho. Sambodhiyanti sabbaññutaññāṇe arahattamaggañāṇe vā, arahattamaggeneva hi buddhaguṇā nippadesā gahitā honti. Dve hi aggasāvakā arahattamaggeneva sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhanti. Paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ. Buddhā sabbaññutaññāṇañceva sakale ca buddhaguṇe. Sabbañhi nesaṃ arahattamaggeneva ijjhati. Tasmā arahattamaggañāṇaṃ sambodhi nāma hoti. Tena uttaritaro bhagavatā natthi. Tenāha ‘‘bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’’nti.

তখন স্থবির চিন্তা করলেন, ‘আমি কার কাছে এই প্রীতি ও সোমনস্য প্রকাশ করব?’ তিনি ভাবলেন, ‘অন্য কোনো শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার বা ব্রহ্মা আমার এই প্রসন্নতাকে যথাযথভাবে গ্রহণ করতে সমর্থ হবেন না। আমি এই সোমনস্য কেবল শাস্ত্রাকেই নিবেদন করব। শাস্ত্রাই আমার এই সোমনস্য গ্রহণ করতে সমর্থ হবেন। আমার প্রীতি ও সোমনস্যের কথা তো দূরে থাক, আমার মতো শত, সহস্র বা লক্ষ শ্রমণও যদি তাঁদের সোমনস্য নিবেদন করেন, তবে তিনি সকলের মন জয় করে তা গ্রহণ করতে পারেন। যেমন—আঠারো যোজন ব্যাপী প্রবাহিত চন্দ্রভাগা মহানদীকে কোনো ক্ষুদ্র জলাশয় বা গিরিখাত ধারণ করতে পারে না, কেবল মহাসমুদ্রই তা ধারণ করতে পারে। মহাসমুদ্রের ক্ষেত্রে চন্দ্রভাগা নদীর কথা তো দূরে থাক, এই প্রকার শত, সহস্র বা লক্ষ নদীকেও সে ধারণ করতে পারে, এবং এর ফলে মহাসমুদ্রের কোনো হ্রাস বা বৃদ্ধি পরিলক্ষিত হয় না। একইভাবে, শাস্ত্রাও আমার মতো শত, সহস্র বা লক্ষ শ্রমণ প্রীতি ও সোমনস্য নিবেদন করলে সকলের মন জয় করে তা গ্রহণ করতে পারেন। অবশিষ্ট শ্রমণ-ব্রাহ্মণগণ চন্দ্রভাগা নদীর সম্মুখে ক্ষুদ্র জলাশয় বা গিরিখাতের মতো আমার সোমনস্য গ্রহণ করতে অসমর্থ। অতএব, এখন আমি আমার প্রীতি ও সোমনস্য শাস্ত্রাকেই নিবেদন করব।’ এই ভেবে তিনি পদ্মাসন ত্যাগ করে, চর্মাসনটি ঝেড়ে নিয়ে তা সাথে নিলেন এবং সায়াহ্নকালে, যখন ফুলগুলো বোঁটা থেকে খসে পড়ে সুবাস ছড়ায়, তখন শাস্ত্রার সমীপে উপস্থিত হয়ে নিজের সোমনস্য নিবেদন করতে করতে বললেন—‘ভন্তে, আমি এভাবে প্রসন্ন হয়েছি...’ ইত্যাদি। সেখানে ‘এবং প্রসন্নো’ (evaṃpasanno) অর্থ—এভাবে উৎপন্নশ্রদ্ধ বা এভাবে বিশ্বাস করি। ‘ভিয়্যোভিঞ্ঞাতরো’ (bhiyyobhiññataro) অর্থ—অত্যন্ত সুবিদিত, অথবা বিশেষ অভিজ্ঞতাসম্পন্ন, অর্থাৎ শ্রেষ্ঠতর জ্ঞানসম্পন্ন। ‘সম্বোধিয়ং’ (sambodhiyaṃ) অর্থ—সর্বজ্ঞতা জ্ঞান অথবা অর্হত্ত্বমার্গ জ্ঞান; কারণ অর্হত্ত্বমার্গ দ্বারাই বুদ্ধগুণসমূহ সম্পূর্ণরূপে গৃহীত হয়। দুই প্রধান শ্রাবক অর্হত্ত্বমার্গ দ্বারাই শ্রাবকপারমী জ্ঞান লাভ করেন। প্রত্যেকবুদ্ধগণ প্রত্যেকবোধি জ্ঞান লাভ করেন। বুদ্ধগণ সর্বজ্ঞতা জ্ঞান এবং সমস্ত বুদ্ধগুণ লাভ করেন। তাঁদের এই সবকিছুই অর্হত্ত্বমার্গ দ্বারাই সিদ্ধ হয়। তাই অর্হত্ত্বমার্গ জ্ঞানকে ‘সম্বোধি’ বলা হয়। এর চেয়ে শ্রেষ্ঠতর জ্ঞান ভগবানের আর নেই। তাই বলা হয়েছে—‘ভগবতা ভিয়্যোভিঞ্ঞাতরো যদিদং সম্বোধিয়ং’ (ভগবান সম্বোধি বিষয়ে অত্যন্ত অভিজ্ঞ বা শ্রেষ্ঠতর জ্ঞানসম্পন্ন)।


142. Uḷārāti seṭṭhā. Ayañhi uḷārasaddo ‘‘uḷārāni khādanīyāni khādantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.366) madhure āgacchati. ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ, vacchāyano, samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’tiādīsu (ma. ni. 3.280) seṭṭhe. ‘‘Appamāṇo uḷāro obhāso’’tiādīsu (dī. ni. 2.32) vipule. Svāyamidha seṭṭhe āgato. Tena vuttaṃ – ‘‘uḷārāti seṭṭhā’’ti. Āsabhīti usabhassa vācāsadisī acalā asampavedhī. Ekaṃso gahitoti anussavena vā ācariyaparamparāya vā itikirāya vā piṭakasampadānena vā ākāraparivitakkena vā diṭṭhinijjhānakkhantiyā vā takkahetu vā nayahetu vā akathetvā paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viya ekaṃso gahito, sanniṭṭhānakathāva kathitāti attho.

১৪২. ‘উদার’ (uḷārā) অর্থ শ্রেষ্ঠ। এই ‘উদার’ (uḷāra) শব্দটি ‘উদারানি খাদনীযানি খাদন্তি’ (তারা সুস্বাদু খাদ্য আহার করে) ইত্যাদি বাক্যে ‘মধুর’ বা ‘সুস্বাদু’ অর্থে ব্যবহৃত হয়। ‘উদারায় খলু ভবং, বচ্ছায়নো, সমণং গোতমং পসংসায় পসংসতি’ (বচ্ছায়ন মহাশয় শ্রমণ গৌতমের শ্রেষ্ঠ প্রশংসায় প্রশংসা করছেন) ইত্যাদি বাক্যে ‘শ্রেষ্ঠ’ অর্থে ব্যবহৃত হয়। ‘অপ্পমাণো উদারো ওভাসো’ (অপ্রমাণ ও বিপুল আলো) ইত্যাদি বাক্যে ‘বিপুল’ বা ‘প্রচুর’ অর্থে ব্যবহৃত হয়। এখানে এই শব্দটি ‘শ্রেষ্ঠ’ অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে। তাই বলা হয়েছে—‘উদারাতি সেট্‌ঠা’ (উদার অর্থ শ্রেষ্ঠ)। ‘আসভী’ (āsabhī) অর্থ বৃষভের (বা সিংহের) গর্জনের মতো অটল ও অকম্পিত বাণী। ‘একংসো গহিতো’ (ekaṃso gahito) অর্থ—জনশ্রুতি, আচার্য-পরম্পরা, ঐতিহ্য (ইতি-কিরা), পিটক-সম্পত্তি, যুক্তি-তর্ক, দৃষ্টি-নিধ্যান-ক্ষান্তি (চিন্তাভাবনা করে মেনে নেওয়া), অনুমানের কারণ বা ন্যায়ের কারণের ওপর ভিত্তি করে কথা না বলে, বরং প্রত্যক্ষ জ্ঞানের মাধ্যমে অনুধাবন করার মতো নিশ্চিতভাবে গ্রহণ করা হয়েছে; অর্থাৎ এটি একটি সুনিশ্চিত বা সিদ্ধান্তমূলক বাণী—এই হলো অর্থ।


Sīhanādoti seṭṭhanādo, neva dandhāyantena na gaggarāyantena sīhena viya uttamanādo naditoti attho. Kiṃ te sāriputtāti imaṃ desanaṃ kasmā ārabhīti? Anuyogadāpanatthaṃ. Ekacco hi sīhanādaṃ naditvā attano sīhanāde anuyogaṃ dātuṃ na sakkoti, nighaṃsanaṃ nakkhamati, lepe patitamakkaṭo viya hoti. Yathā dhamamānaṃ aparisuddhalohaṃ jhāyitvā jhāmaaṅgāro hoti, evaṃ jhāmaṅgāro viya hoti[Pg.63]. Eko sīhanāde anuyogaṃ dāpiyamāno dātuṃ sakkoti, nighaṃsanaṃ khamati, dhamamānaṃ niddosajātarūpaṃ viya adhikataraṃ sobhati, tādiso thero. Tena naṃ bhagavā ‘‘anuyogakkhamo aya’’nti ñatvā sīhanāde anuyogadāpanatthaṃ imampi desanaṃ ārabhi.

‘সীহনাদো’ (sīhanādo) অর্থ শ্রেষ্ঠ গর্জন; কোনো দ্বিধা বা জড়তাহীন সিংহের মতো উত্তম গর্জন করা হয়েছে—এই হলো অর্থ। ‘কিং তে সারিপুত্ত’ (হে সারিপুত্র, তোমার কী...) এই দেশনা কেন আরম্ভ করা হয়েছিল? প্রশ্ন বা পরীক্ষার সম্মুখীন করার জন্য। কারণ, কেউ কেউ সিংহনাদ করার পর নিজের সিংহনাদের বিষয়ে প্রশ্নের উত্তর দিতে পারে না, সমালোচনা সহ্য করতে পারে না, এবং কাদার মধ্যে পড়া বানরের মতো হয়ে যায়। যেমন—কামারের হাঁপরের আগুনে পোড়ানো অপবিত্র লোহা পুড়ে ছাই বা কয়লা হয়ে যায়, তেমনি সেও কয়লার মতো হয়ে যায়। আবার কেউ সিংহনাদের বিষয়ে জিজ্ঞাসিত হলে উত্তর দিতে পারে, সমালোচনা সহ্য করতে পারে, এবং আগুনে পোড়ানো খাঁটি সোনার মতো আরও বেশি উজ্জ্বল হয়ে ওঠে; স্থবির ছিলেন সেই প্রকার ব্যক্তি। তাই ভগবান তাঁকে ‘জিজ্ঞাসার উত্তর দিতে সক্ষম’ (অনুপযোগক্ষম) জেনে তাঁর সিংহনাদের বিষয়ে প্রশ্ন করার উদ্দেশ্যে এই দেশনাও আরম্ভ করেছিলেন।


Tattha sabbe teti sabbe te tayā. Evaṃsīlātiādīsu lokiyalokuttaravasena sīlādīni pucchati. Tesaṃ vitthārakathā mahāpadāne kathitāva.

সেখানে ‘সব্বে তে’ (sabbe te) অর্থ—তোমার দ্বারা সেই সকল (অতীত বুদ্ধগণ)। ‘এবংসীলা’ (evaṃsīlā) ইত্যাদি পদে লৌকিক ও লোকোত্তর ভেদে শীল আদি সম্পর্কে জিজ্ঞাসা করা হয়েছে। তাঁদের বিস্তারিত বিবরণ মহাপদান সূত্রে বর্ণিত হয়েছে।


Kiṃ pana te, sāriputta, ye te bhavissantīti atītā ca tāva niruddhā, apaṇṇattikabhāvaṃ gatā dīpasikhā viya nibbutā, evaṃ niruddhe apaṇṇattikabhāvaṃ gate tvaṃ kathaṃ jānissasi, anāgatabuddhānaṃ pana guṇā kinti tayā attano cittena paricchinditvā viditāti pucchanto evamāha. Kiṃ pana te, sāriputta, ahaṃ etarahīti anāgatāpi buddhā ajātā anibbattā anuppannā, tepi kathaṃ tvaṃ jānissasi? Tesañhi jānanaṃ apade ākāse padadassanaṃ viya hoti. Idāni mayā saddhiṃ ekavihāre vasasi, ekato bhikkhāya carasi, dhammadesanākāle dakkhiṇapasse nisīdasi, kiṃ pana mayhaṃ guṇā attano cetasā paricchinditvā viditā tayāti anuyuñjanto evamāha.

‘হে সারিপুত্র, যাঁরা ভবিষ্যতে (বুদ্ধ) হবেন...’ এই বাক্যে—অতীত বুদ্ধগণ তো নিরুদ্ধ হয়েছেন, অপ্রজ্ঞপ্ত অবস্থায় চলে গেছেন, প্রদীপের শিখার মতো নির্বাপিত হয়েছেন; এভাবে নিরুদ্ধ ও অপ্রজ্ঞপ্ত অবস্থায় চলে যাওয়া বুদ্ধদের সম্পর্কে তুমি কীভাবে জানবে? আর অনাগত বুদ্ধদের গুণসমূহ কি তুমি নিজের চিত্ত দ্বারা পরিমাপ করে জেনেছ?—এরূপ জিজ্ঞাসা করে তিনি এ কথা বলেছিলেন। ‘হে সারিপুত্র, বর্তমান আমি...’ এই বাক্যে—অনাগত বুদ্ধগণ এখনও জন্মগ্রহণ করেননি, উৎপন্ন হননি, আবির্ভূত হননি; তাঁদের সম্পর্কেও তুমি কীভাবে জানবে? কারণ তাঁদের জানা তো চিহ্নহীন আকাশে পায়ের ছাপ দেখার মতো। ‘বর্তমানে তুমি আমার সাথে একই বিহারে বাস করছ, একসাথে ভিক্ষাচরণ করছ, ধর্মদেশনার সময় ডান পাশে বসছ; তাহলে আমার গুণসমূহ কি তুমি নিজের চিত্ত দ্বারা পরিমাপ করে জেনেছ?’—এরূপ প্রশ্ন করে তিনি এ কথা বলেছিলেন।


Thero pana pucchite pucchite ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipati. Therassa ca viditampi atthi aviditampi atthi, kiṃ so attano viditaṭṭhāne paṭikkhepaṃ karoti, aviditaṭṭhāneti? Viditaṭṭhāne na karoti, aviditaṭṭhāneyeva karotīti. Thero kira anuyoge āraddheyeva aññāsi. Na ayaṃ anuyogo sāvakapāramīñāṇe, sabbaññutaññāṇe ayaṃ anuyogoti attano sāvakapāramīñāṇe paṭikkhepaṃ akatvā aviditaṭṭhāne sabbaññutaññāṇe paṭikkhepaṃ karoti. Tena idampi dīpeti ‘‘bhagavā mayhaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ sīlasamādhipaññāvimuttikāraṇajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ natthī’’ti.

স্থবির কিন্তু প্রতিটি প্রশ্নের উত্তরে ‘ভন্তে, তা নয়’ (নো হেতং, ভন্তে) বলে অস্বীকার করেন। স্থবিরের জানা বিষয়ও আছে, আবার অজানা বিষয়ও আছে; তাহলে তিনি কি নিজের জানা বিষয়ে অস্বীকার করছেন, নাকি অজানা বিষয়ে? জানা বিষয়ে করছেন না, কেবল অজানা বিষয়েই করছেন। স্থবির নাকি প্রশ্ন শুরু হতেই বুঝতে পেরেছিলেন—‘এই প্রশ্ন শ্রাবকপারমী জ্ঞান নিয়ে নয়, বরং সর্বজ্ঞতা জ্ঞান নিয়ে করা হচ্ছে।’ তাই তিনি নিজের শ্রাবকপারমী জ্ঞানের ক্ষেত্রে অস্বীকার না করে, অজানা বিষয় অর্থাৎ সর্বজ্ঞতা জ্ঞানের ক্ষেত্রে অস্বীকার করছেন। এর দ্বারা এটিও প্রকাশ পায়—‘ভন্তে, অতীত, অনাগত ও বর্তমান বুদ্ধদের শীল, সমাধি, প্রজ্ঞা ও বিমুক্তি সংক্রান্ত কারণসমূহ জানতে সমর্থ যে সর্বজ্ঞতা জ্ঞান, তা আমার নেই।’


Etthāti etesu atītādibhedesu buddhesu. Atha kiñcarahīti atha kasmā evaṃ ñāṇe asati tayā evaṃ kathitanti vadati.

‘এখানে’ (এখ) অর্থ—এই অতীত আদি ভেদে বুদ্ধগণের বিষয়ে। ‘তাহলে কেন’ (অথ কিঞ্চরহি) অর্থ—তাহলে এই প্রকার জ্ঞান না থাকা সত্ত্বেও তুমি কেন এমন কথা বললে—এ কথা তিনি বলছেন।


143. Dhammanvayoti dhammassa paccakkhato ñāṇassa anuyogaṃ anugantvā uppannaṃ anumānañāṇaṃ nayaggāho vidito. Sāvakapāramīñāṇe ṭhatvāva imināva [Pg.64] ākārena jānāmi bhagavāti vadati. Therassa hi nayaggāho appamāṇo apariyanto. Yathā sabbaññutaññāṇassa pamāṇaṃ vā pariyanto vā natthi, evaṃ dhammasenāpatino nayaggāhassa. Tena so ‘‘iminā evaṃvidho, iminā anuttaro satthā’’ti jānāti. Therassa hi nayaggāho sabbaññutaññāṇagatiko eva. Idāni taṃ nayaggāhaṃ pākaṭaṃ kātuṃ upamāya dassento seyyathāpi, bhantetiādimāha. Tattha yasmā majjhimapadese nagarassa uddhāpapākārādīni thirāni vā hontu, dubbalāni vā, sabbaso vā pana mā hontu, corāsaṅkā na hoti, tasmā taṃ aggahetvā paccantimanagaranti āha. Daḷhuddhāpanti thirapākārapādaṃ. Daḷhapākāratoraṇanti thirapākārañceva thirapiṭṭhasaṅghāṭañca. Ekadvāranti kasmā āha? Bahudvāre hi nagare bahūhi paṇḍitadovārikehi bhavitabbaṃ. Ekadvāre ekova vaṭṭati. Therassa ca paññāya sadiso añño natthi. Tasmā attano paṇḍitabhāvassa opammatthaṃ ekaṃyeva dovārikaṃ dassetuṃ ekadvāra’’nti āha. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Byattoti veyyattiyena samannāgato visadañāṇo. Medhāvīti ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato. Anupariyāyapathanti anupariyāyanāmakaṃ pākāramaggaṃ. Pākārasandhinti dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ. Pākāravivaranti pākārassa chinnaṭṭhānaṃ.

১৪৩. ‘ধর্মান্বয়’ (dhammanvayo) অর্থ—ধর্মের প্রত্যক্ষ জ্ঞানের অনুগামী হয়ে উৎপন্ন অনুমান জ্ঞান বা নয়গ্রাহ (সিদ্ধান্ত) বিদিত হওয়া। ‘ভন্তে, আমি শ্রাবকপারমী জ্ঞানে অধিষ্ঠিত থেকেই এই উপায়ে তা জানি’—স্থবির এ কথা বলছেন। স্থবিরের এই নয়গ্রাহ (অনুমান জ্ঞান) অপ্রমাণ ও অপরিমিত। যেমন সর্বজ্ঞতা জ্ঞানের কোনো প্রমাণ বা সীমা নেই, তেমনি ধর্মসেনাপতি সারিপুত্রের নয়গ্রাহেরও কোনো সীমা নেই। এর দ্বারা তিনি জানেন—‘এই কারণে তিনি এই প্রকার, এই কারণে তিনি অনুত্তর শাস্ত্রা।’ স্থবিরের নয়গ্রাহ মূলত সর্বজ্ঞতা জ্ঞানের সমতুল্যই। এখন সেই নয়গ্রাহকে স্পষ্ট করার জন্য উপমার মাধ্যমে প্রদর্শন করতে গিয়ে ‘সেয্যথাপি, ভন্তে’ (যেমন, ভন্তে...) ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে যেহেতু মধ্যদেশের নগরের প্রাচীর বা ভিত্তি দৃঢ় হোক বা দুর্বল হোক, অথবা একেবারেই না থাকুক, চোরের কোনো আশঙ্কা থাকে না; তাই তা গ্রহণ না করে ‘প্রত্যন্ত নগর’ (সীমান্তবর্তী শহর) বলেছেন। ‘দळুদ্ধাপং’ (daḷhuddhāpaṃ) অর্থ—দৃঢ় প্রাচীরমূল বা ভিত্তি। ‘দळপাকারতোরনং’ (daḷhapākāratoraṇaṃ) অর্থ—দৃঢ় প্রাচীর এবং দৃঢ় তোরণদ্বার। ‘একদ্বার’ (ekadvāraṃ) কেন বলেছেন? কারণ বহুদ্বারবিশিষ্ট নগরে বহু পণ্ডিত দ্বাররক্ষী থাকা প্রয়োজন। কিন্তু একদ্বারবিশিষ্ট নগরে একজনই যথেষ্ট। আর স্থবিরের প্রজ্ঞার সমতুল্য অন্য কেউ ছিল না। তাই নিজের পণ্ডিতভাবের উপমা দেওয়ার জন্য কেবল একজন দ্বাররক্ষী দেখানোর উদ্দেশ্যে ‘একদ্বার’ বলেছেন। ‘পণ্ডিতো’ (paṇḍito) অর্থ—পাণ্ডিত্যে সমৃদ্ধ। ‘ব্যত্তো’ (byatto) অর্থ—ব্যুৎপত্তিসম্পন্ন ও নির্মল জ্ঞানযুক্ত। ‘মেধাবী’ (medhāvī) অর্থ—তৎক্ষণাৎ উৎপন্ন প্রজ্ঞাস্বরূপ মেধা দ্বারা সম্পন্ন। ‘অনুপরিযায়পথং’ (anupariyāyapathaṃ) অর্থ—অনুপরিয়ায় নামক প্রাচীরপথ (প্রাচীর বেষ্টনকারী পথ)। ‘পাকারসন্ধিং’ (pākārasandhiṃ) অর্থ—দুটি ইটের মধ্যবর্তী ফাঁকা স্থান। ‘পাকারবিবরং’ (pākāravivaraṃ) অর্থ—প্রাচীরের ভাঙা অংশ।


Cetaso upakkileseti pañca nīvaraṇāni cittaṃ upakkilesenti kiliṭṭhaṃ karonti upatāpenti vibādhenti, tasmā ‘‘cetaso upakkilesā’’ti vuccanti. Paññāya dubbalīkaraṇeti nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannāya paññāya vaḍḍhituṃ na denti, tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Suppatiṭṭhitacittāti catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittā hutvā. Satta bojjhaṅge yathābhūtanti satta bojjhaṅge yathāsabhāvena bhāvetvā. Anuttaraṃ sammāsambodhinti arahattaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vā paṭivijjhiṃsūti dasseti.

চিত্তের উপকিলেশ (মলিনতা) বলতে বোঝায়—পাঁচটি নীবারণ চিত্তকে মলিন করে, কলুষিত করে, উত্তপ্ত করে এবং পীড়িত করে; তাই এদের 'চিত্তের উপকিলেশ' বলা হয়। প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী বলতে বোঝায়—নীবারণসমূহ উৎপন্ন হওয়ার সময় অনুৎপন্ন প্রজ্ঞাকে উৎপন্ন হতে দেয় না এবং উৎপন্ন প্রজ্ঞাকে বৃদ্ধি পেতে দেয় না; তাই এদের 'প্রজ্ঞার দুর্বলকারী' বলা হয়। 'সুপ্রতিষ্ঠিত চিত্ত' বলতে বোঝায়—চারটি স্মৃতিপ্রস্থানে সুপ্রতিষ্ঠিত চিত্ত হয়ে। 'সপ্ত বোধ্যঙ্গকে যথাযথভাবে' বলতে বোঝায়—সপ্ত বোধ্যঙ্গকে স্বভাব অনুসারে ভাবনা করে। 'অনুত্তর সম্যকসম্বোধি' বলতে অরহত্ত্ব বা সর্বজ্ঞতা জ্ঞান লাভ করেছেন—এটি প্রদর্শন করে।


Apicettha satipaṭṭhānāti vipassanā. Sambojjhaṅgā maggo. Anuttarāsammāsambodhi arahattaṃ. Satipaṭṭhānāti vā maggāti vā bojjhaṅgamissakā. Sammāsambodhi arahattameva. Dīghabhāṇakamahāsīvatthero panāha ‘‘satipaṭṭhāne [Pg.65] vipassanāti gahetvā bojjhaṅge maggo ca sabbaññutaññāṇañcāti gahite sundaro pañho bhaveyya, na panevaṃ gahita’’nti. Iti thero sabbaññubuddhānaṃ nīvaraṇappahāne satipaṭṭhānabhāvanāya sambodhiyañca majjhe bhinnasuvaṇṇarajatānaṃ viya nānattābhāvaṃ dasseti.

তাছাড়া, এখানে 'স্মৃতিপ্রস্থান' বলতে বিপশ্যনা। 'সম্বোধ্যঙ্গ' বলতে মার্গ। 'অনুত্তর সম্যকসম্বোধি' বলতে অরহত্ত্ব। অথবা স্মৃতিপ্রস্থান বা মার্গ বলতে বোধ্যঙ্গ-মিশ্রিত ধর্মসমূহকে বোঝায়। 'সম্যকসম্বোধি' বলতে কেবল অরহত্ত্বই। দীঘভাণক মহাসীব স্থবির অবশ্য বলেন—'স্মৃতিপ্রস্থানকে বিপশ্যনা হিসেবে গ্রহণ করে এবং বোধ্যঙ্গকে মার্গ ও সর্বজ্ঞতা জ্ঞান হিসেবে গ্রহণ করলে প্রশ্নটি সুন্দর হতো, কিন্তু এভাবে গ্রহণ করা হয়নি।' এভাবে স্থবির সর্বজ্ঞ বুদ্ধগণের নীবারণ প্রহাণের ক্ষেত্রে, স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনার ক্ষেত্রে এবং সম্বোধির ক্ষেত্রে—ভগ্ন সোনা ও রূপার মধ্যে যেমন কোনো পার্থক্য থাকে না, তেমনই কোনো পার্থক্য নেই তা প্রদর্শন করেন।


Idha ṭhatvā upamā saṃsandetabbā – āyasmā hi sāriputto paccantanagaraṃ dassesi, pākāraṃ dassesi, pariyāyapathaṃ dassesi, dvāraṃ dassesi, paṇḍitadovārikaṃ dassesi, nagaraṃ pavesanakanikkhamanake oḷārike pāṇe dassesi, paṇḍitadovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvañca dassesi. Tattha kiṃ kena sadisanti ce. Nagaraṃ viya hi nibbānaṃ, pākāro viya sīlaṃ, pariyāyapatho viya hirī, dvāraṃ viya ariyamaggo, paṇḍitadovāriko viya dhammasenāpati, nagarappavisanakanikkhamanakaoḷārikapāṇā viya atītānāgatapaccuppannā buddhā, dovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvo viya āyasmato sāriputtassa atītānāgatapaccuppannabuddhānaṃ sīlasamathādīhi pākaṭabhāvo. Ettāvatā therena bhagavā evamahaṃ sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā dhammanvayena nayaggāhena jānāmīti attano sīhanādassa anuyogo dinno hoti.

এখানে অবস্থান করে উপমাটি তুলনা করতে হবে—আয়ুষ্মান সারিপুত্র প্রত্যন্ত নগর দেখিয়েছেন, প্রাচীর দেখিয়েছেন, পরিক্রমণ পথ দেখিয়েছেন, দ্বার দেখিয়েছেন, পণ্ডিত দ্বারপাল দেখিয়েছেন, নগরে প্রবেশকারী ও প্রস্থানকারী স্থূল প্রাণীদের দেখিয়েছেন এবং পণ্ডিত দ্বারপালের কাছে সেই প্রাণীদের স্পষ্টতা দেখিয়েছেন। সেখানে কোনটি কার সদৃশ, যদি জিজ্ঞাসা করা হয়—নগরের মতো হলো নির্বাণ, প্রাচীরের মতো হলো শীল, পরিক্রমণ পথের মতো হলো হিরী (পাপভীতি), দ্বারের মতো হলো আর্যমার্গ, পণ্ডিত দ্বারপালের মতো হলেন ধর্মসেনাপতি, নগরে প্রবেশকারী ও প্রস্থানকারী স্থূল প্রাণীদের মতো হলেন অতীত, অনাগত ও বর্তমান বুদ্ধগণ, দ্বারপালের কাছে সেই প্রাণীদের স্পষ্টতার মতো হলো আয়ুষ্মান সারিপুত্রের কাছে অতীত, অনাগত ও বর্তমান বুদ্ধগণের শীল, সমথ ইত্যাদির মাধ্যমে স্পষ্টতা। এতটুকু দ্বারা স্থবির কর্তৃক—'ভগবান! এভাবে আমি শ্রাবকপারমী জ্ঞানে অধিষ্ঠিত হয়ে ধর্মান্বয়ী নয়-গ্রহণের মাধ্যমে জানি'—এই বলে নিজের সিংহনাদের সমর্থন দেওয়া হয়েছে।


144. Idhāhaṃ, bhante, yena bhagavāti imaṃ desanaṃ kasmā ārabhi? Sāvakapāramīñāṇassa nipphattidassanatthaṃ. Ayañhettha adhippāyo, bhagavā ahaṃ sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhanto pañcanavutipāsaṇḍe na aññaṃ ekampi samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā sāvakapāramīñāṇampi paṭilabhiṃ, tumheyeva upasaṅkamitvā tumhe payirupāsanto paṭilabhinti. Tattha idhāti nipātamattaṃ. Upasaṅkamiṃ dhammasavanāyāti tumhe upasaṅkamanto panāhaṃ na cīvarādihetu upasaṅkamanto, dhammasavanatthāya upasaṅkamanto. Evaṃ upasaṅkamitvā sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhiṃ. Kadā pana thero dhammasavanatthāya upasaṅkamantoti. Sūkarakhataleṇe bhāgineyyadīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttantakathanadivase (ma. ni. 2.205) upasaṅkamanto, tadāyeva sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhīti. Taṃdivasañhi thero tālavaṇṭaṃ gahetvā bhagavantaṃ bījamāno ṭhito taṃ desanaṃ sutvā tattheva sāvakapāramīñāṇaṃ [Pg.66] hatthagataṃ akāsi. Uttaruttaraṃ paṇītapaṇītanti uttaruttarañceva paṇītapaṇītañca katvā desesi. Kaṇhasukkasappaṭibhāganti kaṇhañceva sukkañca. Tañca kho sappaṭibhāgaṃ savipakkhaṃ katvā. Kaṇhaṃ paṭibāhitvā sukkaṃ, sukkaṃ paṭibāhitvā kaṇhanti evaṃ sappaṭibhāgaṃ katvā kaṇhasukkaṃ desesi, kaṇhaṃ desentopi ca saussāhaṃ savipākaṃ desesi, sukkaṃ desentopi saussāhaṃ savipākaṃ desesi.

১৪৪. 'ভন্তে, এখানে আমি যেখানে ভগবান...' এই দেশনা কেন আরম্ভ করেছেন? শ্রাবকপারমী জ্ঞানের পরিপক্বতা প্রদর্শনের জন্য। এখানে অভিপ্রায় এই যে—'ভগবান, আমি শ্রাবকপারমী জ্ঞান লাভ করার জন্য পঁচানব্বই প্রকার পাষণ্ডীদের মধ্যে অন্য কোনো একজন শ্রমণ বা ব্রাহ্মণের কাছে গিয়েও শ্রাবকপারমী জ্ঞান লাভ করতে পারিনি; কেবল আপনার কাছেই এসে, আপনার সেবা-উপাসনা করেই তা লাভ করেছি।' সেখানে 'ইধ' (এখানে) শব্দটি কেবল নিপাত মাত্র। 'ধর্ম শ্রবণের জন্য উপগত হয়েছিলাম' বলতে—আমি যখন আপনার কাছে উপগত হয়েছিলাম, তখন চীবর ইত্যাদির উদ্দেশ্যে নয়, বরং ধর্ম শ্রবণের উদ্দেশ্যেই উপগত হয়েছিলাম। এভাবে উপগত হয়ে আমি শ্রাবকপারমী জ্ঞান লাভ করেছি। স্থবির কখন ধর্ম শ্রবণের জন্য উপগত হয়েছিলেন? শূকরখত গুহায় ভাগিনেয় দীর্ঘনখ পরিব্রাজকের প্রতি 'বেদনাপরিগ্রহ সূত্র' দেশনা করার দিনে উপগত হয়েছিলেন এবং তখনই শ্রাবকপারমী জ্ঞান লাভ করেছিলেন। কারণ সেই দিন স্থবির তালপাতার পাখা হাতে নিয়ে ভগবানকে বাতাস করতে করতে দাঁড়িয়ে সেই দেশনা শুনে সেখানেই শ্রাবকপারমী জ্ঞান লাভ করেছিলেন। 'উত্তরোত্তর প্রণীত থেকে প্রণীততর' বলতে উত্তরোত্তর এবং প্রণীত থেকে প্রণীততর করে দেশনা করেছেন। 'কৃষ্ণ ও শুক্ল প্রতিভাগ সহকারে' বলতে কৃষ্ণ ও শুক্ল এবং তাদের প্রতিভাগ (বিপরীত পক্ষ) সহকারে। কৃষ্ণকে প্রতিহত করে শুক্ল, শুক্লকে প্রতিহত করে কৃষ্ণ—এভাবে প্রতিভাগ সহকারে কৃষ্ণ-শুক্ল ধর্ম দেশনা করেছেন। কৃষ্ণ ধর্ম দেশনা করার সময়ও তা উৎসাহ ও বিপাক (ফল) সহকারে দেশনা করেছেন, শুক্ল ধর্ম দেশনা করার সময়ও তা উৎসাহ ও বিপাক সহকারে দেশনা করেছেন।


Tasmiṃ dhamme abhiññā idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhamagamanti tasmiṃ desite dhamme ekaccaṃ dhammaṃ nāma sāvakapāramīñāṇaṃ sañjānitvā dhammesu niṭṭhamagamaṃ. Katamesu dhammesūti? Catusaccadhammesu. Etthāyaṃ therasallāpo, kāḷavallavāsī sumatthero tāva vadati ‘‘catusaccadhammesu idāni niṭṭhagamanakāraṇaṃ natthi. Assajimahāsāvakassa hi diṭṭhadivaseyeva so paṭhamamaggena catusaccadhammesu niṭṭhaṃ gato, aparabhāge sūkarakhataleṇadvāre upari tīhi maggehi catusaccadhammesu niṭṭhaṃ gato, imasmiṃ pana ṭhāne ‘dhammesū’ti buddhaguṇesu niṭṭhaṃ gato’’ti. Lokantaravāsī cūḷasīvatthero pana ‘‘sabbaṃ tatheva vatvā imasmiṃ pana ṭhāne ‘dhammesū’ti arahatte niṭṭhaṃ gato’’ti āha. Dīghabhāṇakatipiṭakamahāsīvatthero pana ‘‘tatheva purimavādaṃ vatvā imasmiṃ pana ṭhāne ‘dhammesū’ti sāvakapāramīñāṇe niṭṭhaṃ gato’’ti vatvā ‘‘buddhaguṇā pana nayato āgatā’’ti āha.

'সেই ধর্মে অভিজ্ঞ হয়ে এখানে কোনো কোনো ধর্মে নিষ্ঠা লাভ করেছি' বলতে—সেই দেশিত ধর্মে 'একক ধর্ম' নামক শ্রাবকপারমী জ্ঞানকে বিশেষভাবে জেনে ধর্মসমূহে নিষ্ঠা লাভ করেছি। কোন ধর্মসমূহে? চতুরার্যসত্য ধর্মে। এখানে স্থবিরদের আলোচনা এই যে—কালবল্লবাসী সুম স্থবির বলেন: 'চতুরার্যসত্য ধর্মে এখন নিষ্ঠা লাভ করার কোনো কারণ নেই। কারণ অশ্বজিৎ মহাস্রাবককে দর্শনের দিনেই তিনি প্রথম মার্গের মাধ্যমে চতুরার্যসত্য ধর্মে নিষ্ঠা লাভ করেছিলেন; পরবর্তী সময়ে শূকরখত গুহার দ্বারে ওপরের তিনটি মার্গের মাধ্যমে চতুরার্যসত্য ধর্মে নিষ্ঠা লাভ করেছিলেন। কিন্তু এই স্থানে ধর্মসমূহে বলতে বুদ্ধগুণসমূহে নিষ্ঠা লাভ করেছেন।' লোকান্তরবাসী চূড়সীব স্থবির অবশ্য সবকিছু একইভাবে বলে বলেন: 'এই স্থানে ধর্মসমূহে বলতে অরহত্ত্বে নিষ্ঠা লাভ করেছেন।' দীঘভাণক ত্রিপিটক মহাসীব স্থবির অবশ্য পূর্বের মতটি একইভাবে বলে বলেন: 'এই স্থানে ধর্মসমূহে বলতে শ্রাবকপারমী জ্ঞানে নিষ্ঠা লাভ করেছেন' এবং আরও বলেন, 'বুদ্ধগুণসমূহ অবশ্য সংক্ষেপে এসেছে।'


Satthari pasīdinti evaṃ sāvakapāramīñāṇadhammesu niṭṭhaṃ gantvā bhiyyosomattāya ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti satthari pasīdiṃ. Svākkhāto bhagavatā dhammoti suṭṭhu akkhāto sukathito niyyāniko maggo phalatthāya niyyāti rāgadosamohanimmadanasamattho.

'শাস্তার প্রতি প্রসন্ন হয়েছি' বলতে—এভাবে শ্রাবকপারমী জ্ঞানরূপ ধর্মে নিষ্ঠা লাভ করে অতিশয় মাত্রায় 'ভগবান আসলেই সম্যকসম্বুদ্ধ' এই বলে শাস্তার প্রতি প্রসন্ন হয়েছি। 'ভগবান কর্তৃক ধর্ম সুখ্যাত' বলতে—সুষ্ঠুভাবে আখ্যাত, সুন্দরভাবে কথিত, নৈর্যাণিক মার্গ ফলের জন্য নির্গত হয়, যা রাগ, দ্বেষ ও মোহ দমনে সমর্থ।


Suppaṭipanno saṅghoti buddhassa bhagavato sāvakasaṅghopi vaṅkādidosavirahitaṃ sammāpaṭipadaṃ paṭipannattā suppaṭipannoti pasannomhi bhagavatīti dasseti.

'সংঘ সুপ্রতিপন্ন' বলতে—বুদ্ধ ভগবানের শ্রাবকসংঘও কুটিলতা আদি দোষ বর্জিত সম্যক প্রতিপদায় প্রতিপন্ন হওয়ার কারণে সুপ্রতিপন্ন; 'আমি ভগবানের প্রতি প্রসন্ন হয়েছি'—এটি প্রদর্শন করে।


Kusaladhammadesanāvaṇṇanā

কুশলধর্ম দেশনা বর্ণনা


145. Idāni divāṭṭhāne nisīditvā samāpajjite soḷasa aparāpariyadhamme dassetuṃ aparaṃ pana bhante etadānuttariyanti desanaṃ ārabhi. Tattha [Pg.67] anuttariyanti anuttarabhāvo. Yathā bhagavā dhammaṃ desetīti yathā yenākārena yāya desanāya bhagavā dhammaṃ deseti, sā tumhākaṃ desanā anuttarāti vadati. Kusalesu dhammesūti tāya desanāya desitesu kusalesu dhammesupi bhagavāva anuttaroti dīpeti. Yā vā sā desanā, tassā bhūmiṃ dassentopi ‘‘kusalesu dhammesū’’ti āha. Tatrime kusalā dhammāti tatra kusalesu dhammesūti vuttapade ime kusalā dhammā nāmāti veditabbā. Tattha ārogyaṭṭhena, anavajjaṭṭhena, kosallasambhūtaṭṭhena, niddarathaṭṭhena, sukhavipākaṭṭhenāti pañcadhā kusalaṃ veditabbaṃ. Tesu jātakapariyāyaṃ patvā ārogyaṭṭhena kusalaṃ vaṭṭati. Suttantapariyāyaṃ patvā anavajjaṭṭhena. Abhidhammapariyāyaṃ patvā kosallasambhūtaniddarathasukhavipākaṭṭhena. Imasmiṃ pana ṭhāne bāhitikasuttantapariyāyena (ma. ni. 2.358) anavajjaṭṭhena kusalaṃ daṭṭhabbaṃ.

১৪৫. এখন দিবা-স্থানে উপবেশন করে সমাপত্তি লাভ করে ষোলোটি উত্তরোত্তর ধর্ম প্রদর্শন করার জন্য 'ভন্তে, আরও একটি অনুত্তর বিষয় আছে...' এই দেশনা আরম্ভ করেছেন। সেখানে 'অনুত্তর' বলতে অনুত্তর ভাব (অতুলনীয়তা)। 'যেভাবে ভগবান ধর্ম দেশনা করেন' বলতে—যেভাবে, যে আকারে, যে দেশনার মাধ্যমে ভগবান ধর্ম দেশনা করেন, আপনার সেই দেশনা অনুত্তর—এটি বলেন। 'কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে' বলতে—সেই দেশনার মাধ্যমে দেশিত কুশল ধর্মসমূহের মধ্যেও ভগবানই অনুত্তর—এটি প্রকাশ করেন। অথবা যে দেশনা রয়েছে, তার ভূমি (বিষয়বস্তু) প্রদর্শন করার জন্যও 'কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে' এটি বলেছেন। 'সেখানে এই কুশল ধর্মসমূহ' বলতে—সেখানে 'কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে' এই উক্ত পদে এইগুলো কুশল ধর্ম নামে জ্ঞাতব্য। সেখানে আরোগ্য অর্থে, অনবদ্য (নির্দোষ) অর্থে, কৌশল-সম্ভূত (দক্ষতা থেকে উৎপন্ন) অর্থে, নির্দরথ (পরিতাপহীন) অর্থে এবং সুখবিপাক (সুখময় ফলদায়ী) অর্থে—এই vanished পাঁচভাবে কুশলকে জানতে হবে। তাদের মধ্যে জাতক-পর্যায়ে আরোগ্য অর্থে কুশল বলা সংগত। সূত্রান্ত-পর্যায়ে অনবদ্য অর্থে কুশল বলা সংগত। অভিধর্ম-পর্যায়ে কৌশল-সম্ভূত, নির্দরথ ও সুখবিপাক অর্থে কুশল বলা সংগত। কিন্তু এই স্থানে বাহীতিক সূত্রান্ত-পর্যায়ে অনবদ্য অর্থে কুশল দেখতে হবে।


Cattāro satipaṭṭhānāti cuddasavidhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, navavidhena vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, soḷasavidhena cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, pañcavidhena dhammānupassanāsatipaṭṭhānanti evaṃ nānānayehi vibhajitvā samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttaramissakā cattāro satipaṭṭhānā desitā. Phalasatipaṭṭhānaṃ pana idha anadhippetaṃ. Cattāro sammappadhānāti paggahaṭṭhena ekalakkhaṇā, kiccavasena nānākiccā. ‘‘Idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā’’tiādinā nayena samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttaramissakāva cattāro sammappadhānā desitā. Cattāro iddhipādāti ijjhanaṭṭhena ekasaṅgahā, chandādivasena nānāsabhāvā. ‘‘Idha bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvetī’’tiādinā nayena samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttaramissakāva cattāro iddhipādā desitā.

'চারটি স্মৃতিপ্রস্থান' বলতে—চৌদ্দ প্রকার কায়ানুপশ্যনা স্মৃতিপ্রস্থান, নয় প্রকার বেদনানুপশ্যনা স্মৃতিপ্রস্থান, ষোলো প্রকার চিত্তানুপশ্যনা স্মৃতিপ্রস্থান এবং পাঁচ প্রকার ধর্মানুপশ্যনা স্মৃতিপ্রস্থান—এভাবে নানা উপায়ে বিভক্ত করে সমথ ও বিপশ্যনা মার্গের বশে লৌকিক ও লোকোত্তর মিশ্রিত চারটি স্মৃতিপ্রস্থান দেশনা করা হয়েছে। ফল-স্মৃতিপ্রস্থান অবশ্য এখানে অনভিপ্রেত। 'চারটি সম্যক প্রধান' বলতে—প্রগ্রহ (উৎসাহ প্রদান) অর্থে একলক্ষণযুক্ত, কিন্তু কৃত্যের বশে নানাকৃত্যযুক্ত। 'এখানে ভিক্ষু অনুৎপন্ন পাপ অকুশল ধর্মসমূহের অনুৎপাদের জন্য...' ইত্যাদি উপায়ে সমথ ও বিপশ্যনা মার্গের বশে লৌকিক ও লোকোত্তর মিশ্রিত চারটি সম্যক প্রধান দেশনা করা হয়েছে। 'চারটি ঋদ্ধিপাদ' বলতে—ঋদ্ধি লাভ অর্থে এক সংগ্রহভুক্ত, কিন্তু ছন্দ ইত্যাদির বশে নানাস্বভাবযুক্ত। 'এখানে ভিক্ষু ছন্দসমাধি প্রধান সংস্কার সমন্বিত ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করেন...' ইত্যাদি উপায়ে সমথ ও বিপশ্যনা মার্গের বশে লৌকিক ও লোকোত্তর মিশ্রিত চারটি ঋদ্ধিপাদ দেশনা করা হয়েছে।


Pañcindriyānīti ādhipateyyaṭṭhena ekalakkhaṇāni, adhimokkhādisabhāvavasena nānāsabhāvāni. Samathavipassanāmaggavaseneva ca lokiyalokuttaramissakāni saddhādīni pañcindriyāni desitāni. Pañca balānīti upatthambhanaṭṭhena akampiyaṭṭhena vā ekasaṅgahāni, salakkhaṇena nānāsabhāvāni[Pg.68]. Samathavipassanāmaggavaseneva lokiyalokuttaramissakāni saddhādīni pañca balāni desitāni. Satta bojjhaṅgāti niyyānaṭṭhena ekasaṅgahā, upaṭṭhānādinā salakkhaṇena nānāsabhāvā. Samathavipassanā maggavaseneva lokiyalokuttaramissakā satta bojjhaṅgā desitā.

'পাঁচটি ইন্দ্রিয়' বলতে—আধিপত্য অর্থে একলক্ষণযুক্ত, কিন্তু অধিমোক্ষ আদি স্বভাবের বশে নানাস্বভাবযুক্ত। সমথ ও বিপশ্যনা মার্গের বশেই লৌকিক ও লোকোত্তর মিশ্রিত শ্রদ্ধা আদি পাঁচটি ইন্দ্রিয় দেশনা করা হয়েছে। 'পাঁচটি বল' বলতে—উপস্তম্ভন বা অকম্পীয় অর্থে এক সংগ্রহভুক্ত, কিন্তু স্বলক্ষণ অনুসারে নানাস্বভাবযুক্ত। সমথ ও বিপশ্যনা মার্গের বশেই লৌকিক ও লোকোত্তর মিশ্রিত শ্রদ্ধা আদি পাঁচটি বল দেশনা করা হয়েছে। 'সপ্ত বোধ্যঙ্গ' বলতে—নির্যাণ অর্থে এক সংগ্রহভুক্ত, কিন্তু উপস্থান আদি স্বলক্ষণ অনুসারে নানাস্বভাবযুক্ত। সমথ ও বিপশ্যনা মার্গের বশেই লৌকিক ও লোকোত্তর মিশ্রিত সপ্ত বোধ্যঙ্গ দেশনা করা হয়েছে।


Ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti hetuṭṭhena ekasaṅgaho, dassanādinā salakkhaṇena nānāsabhāvo. Samathavipassanāmaggavaseneva lokiyalokuttaramissako ariyo aṭṭhaṅgiko maggo desitoti attho.

'আর্য অষ্টাঙ্গিক মার্গ' বলতে—হেতু (নির্বাণে পৌঁছানোর কারণ) অর্থে এক সংগ্রহভুক্ত, কিন্তু দর্শন আদি স্বলক্ষণ অনুসারে নানাস্বভাবযুক্ত। সমথ ও বিপশ্যনা মার্গের বশেই লৌকিক ও লোকোত্তর মিশ্রিত আর্য অষ্টাঙ্গিক মার্গ দেশনা করা হয়েছে—এই অর্থ।


Idha, bhante, bhikkhu āsavānaṃ khayāti idaṃ kimatthaṃ āraddhaṃ? Sāsanassa pariyosānadassanatthaṃ. Sāsanassa hi na kevalaṃ maggeneva pariyosānaṃ hoti, arahattaphalena pana hoti. Tasmā taṃ dassetuṃ idamāraddhanti veditabbaṃ. Etadānuttariyaṃ, bhante, kusalesu dhammesūti bhante yā ayaṃ kusalesu dhammesu evaṃdesanā, etadānuttariyaṃ. Taṃ bhagavāti taṃ desanaṃ bhagavā asesaṃ sakalaṃ abhijānāti. Taṃ bhagavatoti taṃ desanaṃ bhagavato asesaṃ abhijānato. Uttari abhiññeyyaṃ natthīti taduttari abhijānitabbaṃ natthi, ayaṃ nāma ito añño dhammo vā puggalo vā yaṃ bhagavā na jānātīti idaṃ natthi. Yadabhijānaṃ añño samaṇo vāti yaṃ tumhehi anabhiññātaṃ, taṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā abhijānanto bhagavatā bhiyyobhiññataro assa, adhikatarapañño bhaveyya. Yadidaṃ kusalesu dhammesūti ettha yadidanti nipātamattaṃ, kusalesu dhammesu bhagavatā uttaritaro natthīti ayametthattho. Iti bhagavāva kusalesu dhammesu anuttaroti dassento ‘‘imināpi kāraṇena evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavatī’’ti dīpeti. Ito paresu aparaṃ panātiādīsu visesamattameva vaṇṇayissāma. Purimavārasadisaṃ pana vuttanayeneva veditabbaṃ.

হে ভন্তে, এখানে 'ভিক্ষু আসবসমূহের ক্ষয়প্রাপ্ত হন'—এই কথাটি কী উদ্দেশ্যে আরম্ভ করা হয়েছে? শাসনের (বুদ্ধশাসনের) অবসান প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে। কারণ শাসনের অবসান কেবল মার্গের দ্বারাই হয় না, বরং অর্হত্ত্বফলের দ্বারাই হয়। অতএব, তা প্রদর্শনের জন্যই এটি আরম্ভ করা হয়েছে—এরূপ বুঝতে হবে। 'ভন্তে, কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে এটিই অনুত্তর'—এর অর্থ হলো, হে ভন্তে, কুশল ধর্মসমূহের বিষয়ে যে এই প্রকার দেশনা রয়েছে, তা-ই অনুত্তর (সর্বোত্তম)। 'তাঁকে ভগবান'—এর অর্থ হলো, ভগবান সেই দেশনা অশেষ ও সমগ্রভাবে বিশেষভাবে জানেন। 'সেই ভগবানের'—এর অর্থ হলো, সেই দেশনা অশেষভাবে পরিজ্ঞাত ভগবানের। 'এর চেয়ে অধিক অভিজ্ঞেয় (জানার মতো) কিছু নেই'—এর অর্থ হলো, তাঁর জানার চেয়ে অধিক আর কোনো জ্ঞাতব্য বিষয় নেই; এই কুশল ধর্ম ছাড়া অন্য এমন কোনো পরমার্থ ধর্ম বা প্রজ্ঞপ্তি পুদ্গল নেই যা ভগবান জানেন না—এমনটি হতে পারে না। 'যা জেনে অন্য কোনো শ্রমণ বা...'—এর অর্থ হলো, আপনাদের দ্বারা যা অজ্ঞাত, তা অন্য কোনো শ্রমণ বা ব্রাহ্মণ জেনে ভগবানের চেয়ে অধিক অভিজ্ঞ বা অধিক প্রজ্ঞাবান হবেন—এমনটি হতে পারে না। 'কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে যা এই'—এখানে 'যদিদং' শব্দটি কেবল একটি নিপাত মাত্র। কুশল ধর্মসমূহের ক্ষেত্রে ভগবান অপেক্ষা শ্রেষ্ঠ আর কেউ নেই—এটাই এখানে অর্থ। এভাবে ভগবানই কুশল ধর্মসমূহের মধ্যে অনুত্তর (সর্বশ্রেষ্ঠ)—এটি প্রদর্শন করে 'হে ভন্তে, এই কারণেও আমি ভগবানের প্রতি এভাবে প্রসন্ন'—এটি প্রকাশ করছেন। এর পরের অংশগুলোতে 'অপরং পন' ইত্যাদি পদে কেবল বিশেষ অর্থটুকুই বর্ণনা করব। পূর্ববর্তী বারের সদৃশ অংশগুলো পূর্বোক্ত নিয়মেই বুঝতে হবে।


Āyatanapaṇṇattidesanāvaṇṇanā

আয়তন-প্রজ্ঞপ্তি দেশনার বর্ণনা


146. Āyatanapaṇṇattīsūti āyatanapaññāpanāsu. Idāni tā āyatanapaññattiyo dassento chayimāni, bhantetiādimāha. Āyatanakathā panesā visuddhimagge vitthārena kathitā, tena na taṃ vitthārayissāma, tasmā tattha vuttanayeneva sā vitthārato veditabbā.

১৪৬. 'আয়তন-প্রজ্ঞপ্তিসূ' বলতে আয়তনসমূহের প্রজ্ঞাপন বা প্রকাশের ক্ষেত্রে বোঝায়। এখন সেই আয়তন-প্রজ্ঞপ্তিসমূহ প্রদর্শন করতে গিয়ে 'হে ভন্তে, এই canটি...' ইত্যাদি বলেছেন। এই আয়তন-কথাটি বিশুদ্ধিমার্গে বিস্তারিতভাবে বলা হয়েছে, তাই আমরা এখানে তার বিস্তার করব না। অতএব, সেখানে যেভাবে বলা হয়েছে, সেই নিয়মেই এটি বিস্তারিতভাবে জানতে হবে।


Etadānuttariyaṃ[Pg.69], bhante, āyatanapaṇṇattīsūti yāyaṃ āyatanapaṇṇattīsu ajjhattikabāhiravavatthānādivasena evaṃ desanā, etadānuttariyaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

'ভন্তে, আয়তন-প্রজ্ঞপ্তিসমূহর মধ্যে এটিই অনুত্তর'—এর অর্থ হলো, আয়তন-প্রজ্ঞপ্তিসমূহর মধ্যে আধ্যাত্মিক (অভ্যন্তরীণ) ও বাহ্যিক আয়তনের ব্যবস্থাপন বা নির্ধারণ ইত্যাদির মাধ্যমে যে এই প্রকার দেশনা রয়েছে, তা-ই অনুত্তর। অবশিষ্ট অংশ পূর্বোক্ত নিয়মেই বুঝতে হবে।


Gabbhāvakkantidesanāvaṇṇanā

গর্ভাক্রান্তি (গর্ভে প্রবেশ) দেশনার বর্ণনা


147. Gabbhāvakkantīsūti gabbhokkamanesu. Tā gabbhāvakkantiyo dassento catasso imā, bhantetiādimāha. Tattha asampajānoti ajānanto sammūḷho hutvā. Mātukucchiṃ okkamatīti paṭisandhivasena pavisati. Ṭhātīti vasati. Nikkhamatīti nikkhamantopi asampajāno sammūḷhova nikkhamati. Ayaṃ paṭhamāti ayaṃ pakatilokiyamanussānaṃ paṭhamā gabbhāvakkanti.

১৪৭. 'গর্ভাক্রান্তিসূ' বলতে মাতৃগর্ভে প্রবেশের ক্ষেত্রে বোঝায়। সেই গর্ভাক্রান্তিসমূহ প্রদর্শন করতে গিয়ে 'হে ভন্তে, এই চার প্রকার...' ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে 'অসম্পজানো' অর্থ না জেনে, মোহগ্রস্ত বা বিভ্রান্ত হয়ে। 'মাতৃগর্ভে প্রবেশ করে' অর্থ প্রতিসন্ধি (পুনর্জন্ম) গ্রহণের মাধ্যমে প্রবেশ করে। 'অবস্থান করে' অর্থ বাস করে। 'ভূমিষ্ঠ হয়' অর্থ গর্ভ থেকে বের হওয়ার সময়ও অসম্প্রজ্ঞাত বা মোহগ্রস্ত হয়েই বের হয়। 'এটি প্রথম'—এটি হলো সাধারণ লৌকিক মানুষদের প্রথম প্রকার গর্ভাক্রান্তি।


Sampajāno mātukucchiṃ okkamatīti okkamanto sampajāno asammūḷho hutvā okkamati.

'সম্প্রজ্ঞাত হয়ে মাতৃগর্ভে প্রবেশ করে'—এর অর্থ হলো, গর্ভে প্রবেশ করার সময় সংজ্ঞাবান বা সচেতন হয়ে, মোহগ্রস্ত না হয়ে প্রবেশ করে।


Ayaṃ dutiyāti ayaṃ asītimahātherānaṃ sāvakānaṃ dutiyā gabbhāvakkanti. Te hi pavisantāva jānanti, vasantā ca nikkhamantā ca na jānanti.

'এটি দ্বিতীয়'—এটি হলো আশিজন মহাশ্রাবকের দ্বিতীয় প্রকার গর্ভাক্রান্তি। কারণ তাঁরা কেবল গর্ভে প্রবেশ করার সময়ই জানতে পারেন, কিন্তু গর্ভে অবস্থান করার সময় এবং গর্ভ থেকে বের হওয়ার সময় জানতে পারেন না।


Ayaṃ tatiyāti ayaṃ dvinnañca aggasāvakānaṃ paccekabodhisattānañca tatiyā gabbhāvakkanti. Te kira kammajehi vātehi adhosirā uddhaṃpādā anekasataporise papāte viya yonimukhe khittā tāḷacchiggaḷena hatthī viya sambādhena yonimukhena nikkhamamānā anantaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti. Tena nesaṃ ‘‘mayaṃ nikkhamamhā’’ti sampajānatā na hoti. Evaṃ pūritapāramīnampi ca sattānaṃ evarūpe ṭhāne mahantaṃ dukkhaṃ uppajjatīti alameva gabbhāvāse nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ.

'এটি তৃতীয়'—এটি হলো দুই প্রধান শ্রাবক (অগ্রশ্রাবক) এবং প্রত্যেকবোধিসত্ত্বদের তৃতীয় প্রকার গর্ভাক্রান্তি। কথিত আছে যে, তাঁরা কর্মজ বায়ুর দ্বারা অধোমুখী ও ঊর্ধ্বপাদ হয়ে, অনেক শত পুরুষ গভীর গিরিখাদে নিক্ষিপ্ত হওয়ার মতো যোনিদ্বারে নিক্ষিপ্ত হন এবং সংকীর্ণ যোনিদ্বার দিয়ে বের হওয়ার সময়—যেমন লোহার হুক বা সংকীর্ণ ছিদ্র দিয়ে হাতি বের হওয়ার মতো—অনন্ত দুঃখ লাভ করেন। সেই কারণে তাঁদের 'আমরা গর্ভ থেকে বের হচ্ছি'—এরূপ সংজ্ঞাবত্তা বা সচেতনতা থাকে না। এভাবে পারমী পূর্ণকারী সত্ত্বদেরও এই প্রকার স্থানে মহৎ দুঃখ উৎপন্ন হয়; অতএব মাতৃগর্ভে বসবাসের প্রতি নির্বেদ (উদ্বেগ বা বৈরাগ্য) লাভ করা এবং আসক্তিহীন হওয়া অত্যন্ত যুক্তিযুক্ত।


Ayaṃ catutthāti ayaṃ sabbaññubodhisattānaṃ vasena catutthā gabbhāvakkanti. Sabbaññubodhisattā hi mātukucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhantāpi jānanti, tattha vasantāpi jānanti, nikkhamantāpi jānanti, nikkhamanakālepi ca te kammajavātā uddhaṃpāde adhosire katvā khipituṃ na sakkonti, dve hatthe pasāretvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamanti. Bhavaggaṃ upādāya avīciantare añño tīsu kālesu sampajāno nāma natthi ṭhapetvā sabbaññubodhisatte. Teneva nesaṃ mātukucchiṃ okkamanakāle ca nikkhamanakāle [Pg.70] ca dasasahassilokadhātu kampatīti. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ.

'এটি quarto'—এটি হলো সর্বজ্ঞ বোধিসত্ত্বদের ক্ষেত্রে quarto প্রকার গর্ভাক্রান্তি। কারণ সর্বজ্ঞ বোধিসত্ত্বগণ মাতৃগর্ভে প্রতিসন্ধি গ্রহণ করার সময়ও জানতে পারেন, সেখানে অবস্থান করার সময়ও জানতে পারেন এবং গর্ভ থেকে বের হওয়ার সময়ও জানতে পারেন। তাছাড়া গর্ভ থেকে বের হওয়ার সময় কর্মজ বায়ু তাঁদের ঊর্ধ্বপাদ ও অধোমুখী করে নিক্ষেপ করতে পারে না; তাঁরা দুই হাত প্রসারিত করে এবং চোখ দুটি উন্মীলিত (খোলা) রেখে সোজা দাঁড়িয়ে থাকা অবস্থায় গর্ভ থেকে বের হন। ভবগ্র (অরূপলোকের সর্বোচ্চ স্তর) থেকে শুরু করে অবীচি মহানিরয় পর্যন্ত, সর্বজ্ঞ বোধিসত্ত্বগণ ছাড়া অন্য কোনো সত্ত্ব এই তিন কালেই (গর্ভে প্রবেশ, অবস্থান ও নির্গমন) সংজ্ঞাবান বা সচেতন থাকে না। এই কারণেই তাঁদের মাতৃগর্ভে প্রবেশের সময় এবং গর্ভ থেকে বের হওয়ার সময় দশসহস্র লোকধাতু কম্পিত হয়। এখানে অবশিষ্ট অংশ পূর্বোক্ত নিয়মেই বুঝতে হবে।


Ādesanavidhādesanāvaṇṇanā

আদেশনা-বিধি (পরচিত্তজ্ঞান বা মন-পড়ার পদ্ধতি) দেশনার বর্ণনা


148. Ādesanavidhāsūti ādesanakoṭṭhāsesu. Idāni tā ādesanavidhā dassento catasso imātiādimāha. Nimittena ādisatīti āgatanimittena gatanimittena ṭhitanimittena vā idaṃ nāma bhavissatīti katheti.

১৪৮. 'আদেশনা-বিধিসূ' বলতে আদেশনার (পরচিত্ত নির্দেশের) প্রকারসমূহের মধ্যে বোঝায়। এখন সেই আদেশনা-বিধিসমূহ প্রদর্শন করতে গিয়ে 'এই চার প্রকার...' ইত্যাদি বলেছেন। 'নিমিত্তের দ্বারা নির্দেশ করেন'—এর অর্থ হলো, আগত নিমিত্ত, গত নিমিত্ত অথবা স্থিত নিমিত্তের দ্বারা 'এইরূপ ঘটবে'—এভাবে বলেন।


Tatridaṃ vatthu – eko rājā tisso muttā gahetvā purohitaṃ pucchi ‘‘kiṃ me, ācariya, hatthe’’ti? So ito cito ca olokesi. Tena ca samayena ekā sarabū ‘‘makkhikaṃ gahessāmī’’ti pakkhandi, gahaṇakāle makkhikā palātā, so makkhikāya muttattā ‘‘muttā mahārājā’’ti āha. Muttā tāva hotu, kati muttāti? So puna nimittaṃ olokesi. Atha avidūre kukkuṭo tikkhattuṃ saddaṃ nicchāresi. Brāhmaṇo ‘‘tisso mahārājā’’ti āha. Evaṃ ekacco āgatanimittena katheti. Etenupāyena gataṭhitani mittehipi kathanaṃ veditabbaṃ.

সেখানে এই ঘটনাটি রয়েছে—এক রাজা তিনটি মুক্তা হাতে নিয়ে পুরোহিতকে জিজ্ঞাসা করলেন, 'আচার্য, আমার হাতে কী আছে?' তিনি এদিক-ওদিক তাকালেন। সেই সময় একটি টিকটিকি 'মাছি ধরব' বলে লাফিয়ে উঠল, কিন্তু ধরার সময় মাছিটি পালিয়ে গেল। মাছিটি মুক্ত (পালিয়ে যাওয়া) হওয়ার কারণে তিনি বললেন, 'মহারাজ, মুক্তা (মুক্ত)।' রাজা বললেন, 'মুক্তা তো বুঝলাম, কিন্তু কয়টি মুক্তা?' তিনি পুনরায় নিমিত্তের দিকে তাকালেন। তখন অদূরে একটি মোরগ তিনবার ডাকল। ব্রাহ্মণ বললেন, 'মহারাজ, তিনটি।' এভাবে কোনো কোনো ব্যক্তি আগত নিমিত্তের দ্বারা কথা বলেন। এই উপায়ে গত ও স্থিত নিমিত্তের দ্বারাও কথা বলা বা জানার বিষয়টি বুঝতে হবে।


Amanussānanti yakkhapisācādīnaṃ. Devatānanti cātumahārājikādīnaṃ. Saddaṃ sutvāti aññassa cittaṃ ñatvā kathentānaṃ saddaṃ sutvā. Vitakkavipphārasaddanti vitakkavipphāravasena uppannaṃ vippalapantānaṃ suttapamattādīnaṃ saddaṃ. Sutvāti taṃ saddaṃ sutvā. Yaṃ vitakkayato tassa so saddo uppanno, tassa vasena ‘‘evampi te mano’’ti ādisati. Manosaṅkhārā paṇihitāti cittasaṅkhārā suṭṭhapitā. Vitakkessatīti vitakkayissati pavattessatīti pajānāti. Jānanto ca āgamanena jānāti, pubbabhāgena jānāti, antosamāpattiyaṃ cittaṃ oloketvā jānāti. Āgamanena jānāti nāma kasiṇaparikammakāleyeva yenākārena esa kasiṇabhāvanaṃ āraddho paṭhamajjhānaṃ vā…pe… catutthajjhānaṃ vā aṭṭhasamāpattiyo vā nibbattessatīti jānāti. Pubbabhāgena jānāti nāma samathavipassanāya āraddhāyeva jānāti, yenākārena esa vipassanaṃ āraddho sotāpattimaggaṃ vā nibbattessati, sakadāgāmimaggaṃ vā nibbattessati, anāgāmimaggaṃ vā nibbattessati, arahattamaggaṃ vā nibbattessatīti jānāti. Antosamāpattiyaṃ cittaṃ oloketvā jānāti nāma yenākārena imassa manosaṅkhārā suṭṭhapitā, imassa nāma cittassa anantarā [Pg.71] imaṃ nāma vitakkaṃ vitakkessati. Ito vuṭṭhitassa etassa hānabhāgiyo vā samādhi bhavissati, ṭhitibhāgiyo vā visesabhāgiyo vā nibbedhabhāgiyo vā abhiññāyo vā nibbattessatīti jānāti.

'অমানুষদের' বলতে যক্ষ, পিশাচ ইত্যাদির। 'দেবতাদের' বলতে চাতুর্মহারাজিক ইত্যাদির। 'শব্দ শুনে' বলতে অন্যের চিত্ত জেনে যারা কথা বলে, তাদের শব্দ শুনে। 'বিতর্ক-বিস্ফোর শব্দ' বলতে বিতর্কের বিস্তারের কারণে উৎপন্ন প্রলাপকারী, নিদ্রিত বা অসচেতন ব্যক্তিদের শব্দ। 'শুনে' বলতে সেই শব্দ শুনে। যে চিন্তা করার কারণে তার সেই শব্দ উৎপন্ন হয়েছে, তার বশে 'তোমার মনও এই প্রকার'—এভাবে নির্দেশ করেন। 'মনঃসংস্কারসমূহ প্রণিহিত' বলতে চিত্তসংস্কারসমূহ (বেদনা ও সংজ্ঞা) সুপ্রতিষ্ঠিত। 'বিতর্ক করবে' অর্থ চিন্তা করবে বা উৎপন্ন করবে—এরূপ জানেন। আর জানার ক্ষেত্রে তিনি আগমনের দ্বারা জানেন, পূর্বভাগের দ্বারা জানেন এবং সমাপত্তির অভ্যন্তরে চিত্ত নিরীক্ষণ করে জানেন। 'আগমনের দ্বারা জানেন' বলতে কসিণ-পরিকর্মের কালেই যেভাবে এই পুদ্গল কসিণ-ভাবনা আরম্ভ করেছেন, সেইভাবে তিনি প্রথম ধ্যান... এবং... quarto ধ্যান বা অষ্ট সমাপত্তি উৎপন্ন করবেন—এরূপ জানেন। 'পূর্বভাগের দ্বারা জানেন' বলতে সমথ-বিপাসনা আরম্ভ করার সময়ই জানেন যে, যেভাবে এই ব্যক্তি বিপাসনা আরম্ভ করেছেন, সেইভাবে তিনি স্রোত আপত্তি মার্গ, সকদাগামী মার্গ, অনাগামী মার্গ বা অর্হত্ত্ব মার্গ উৎপন্ন করবেন—এরূপ জানেন। 'সমাপত্তির অভ্যন্তরে চিত্ত নিরীক্ষণ করে জানেন' বলতে যেভাবে এই ব্যক্তির মনঃসংস্কারসমূহ সুপ্রতিষ্ঠিত হয়েছে, এই নামের চিত্তের অব্যবহিত পরেই এই নামের বিতর্ক বা চিন্তা উৎপন্ন হবে—এরূপ জানেন। এই সমাপত্তি থেকে ব্যুত্থিত (উত্থিত) এই ব্যক্তির হানভাগীয় (ক্ষয়শীল) সমাধি হবে, নাকি স্থিতভাগীয়, বিশেষভাগীয়, নির্বেধভাগীয় সমাধি অথবা অভিজ্ঞাসমূহ উৎপন্ন হবে—তা জানেন।


Tattha puthujjano cetopariyañāṇalābhī puthujjanānaṃyeva cittaṃ jānāti, na ariyānaṃ. Ariyesupi heṭṭhimo heṭṭhimo uparimassa uparimassa cittaṃ na jānāti, uparimo pana heṭṭhimassa jānāti. Etesu ca sotāpanno sotāpattiphalasamāpattiṃ samāpajjati. Sakadāgāmī, anāgāmī, arahā, arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjati. Uparimo heṭṭhimaṃ na samāpajjati. Tesañhi heṭṭhimā heṭṭhimā samāpatti tatrupapattiyeva hoti. Tatheva taṃ hotīti idaṃ ekaṃsena tatheva hoti. Cetopariyañāṇavasena ñātañhi aññathābhāvī nāma natthi. Sesaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ.

সেখানে পরচিত্তজ্ঞান লাভকারী পৃথগ্জন কেবল পৃথগ্জনদেরই চিত্ত জানতে পারেন, আর্যদের চিত্ত জানতে পারেন না। আর্যদের মধ্যেও নিম্ন স্তরের আর্য উচ্চ স্তরের আর্যের চিত্ত জানতে পারেন না, কিন্তু উচ্চ স্তরের আর্য নিম্ন স্তরের আর্যের চিত্ত জানতে পারেন। তাঁদের মধ্যে স্রোতাপন্ন ব্যক্তি স্রোত আপত্তি ফল-সমাপত্তিতে সমাপন্ন হন। সকদাগামী, অনাগামী এবং অর্হৎ ব্যক্তি অর্হত্ত্ব ফল-সমাপত্তিতে সমাপন্ন হন। উচ্চ স্তরের আর্য নিম্ন স্তরের সমাপত্তিতে সমাপন্ন হন না। কারণ তাঁদের সেই নিম্ন স্তরের সমাপত্তিসমূহ সেই নিম্নতর ভূমিতেই প্রবৃত্ত বা লীন থাকে। 'তা ঠিক তেমনই হয়'—এর অর্থ হলো, এটি নিশ্চিতভাবেই ঠিক তেমনই ঘটে। কারণ পরচিত্তজ্ঞানের দ্বারা যা জানা যায়, তার অন্যথা বা ব্যতিক্রম হওয়া সম্ভব নয়। অবশিষ্ট অংশ পূর্বোক্ত নিয়মেই যুক্ত করতে হবে।


Dassanasamāpattidesanāvaṇṇanā

দর্শন-সমাপত্তি দেশনার বর্ণনা


149. Ātappamanvāyātiādi brahmajāle vitthāritameva. Ayaṃ panettha saṅkhepo, ātappanti vīriyaṃ. Tadeva padahitabbato padhānaṃ. Anuyuñjitabbato anuyogo. Appamādanti satiavippavāsaṃ. Sammāmanasikāranti anicce aniccantiādivasena pavattaṃ upāyamanasikāraṃ. Cetosamādhinti paṭhamajjhānasamādhiṃ. Ayaṃ paṭhamā dassanasamāpattīti ayaṃ dvattiṃ sākāraṃ paṭikūlato manasikatvā paṭikūladassanavasena uppāditā paṭhamajjhānasamāpatti paṭhamā dassanasamāpatti nāma, sace pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā sotāpanno hoti, ayaṃ nippariyāyeneva paṭhamā dassanasamāpatti.

১৪৯. 'আতপ্পমন্বায়' (আতপ বা বীর্য অবলম্বন করে) ইত্যাদি ব্রহ্মজাল সূত্রে বিস্তারিতভাবেই বলা হয়েছে। এখানে তার সংক্ষেপ হলো—'আতপ' বলতে বীর্য বা প্রচেষ্টা। তা-ই প্রচেষ্টা করার যোগ্য হওয়ার কারণে 'প্রধান' এবং বারবার যুক্ত হওয়ার কারণে 'অনুযোগ' নামে অভিহিত। 'অপ্রমাদ' বলতে স্মৃতির অবিপ্রবাস (স্মৃতি থেকে দূরে না থাকা)। 'সম্যক মনসিকার' বলতে অনিত্যের মধ্যে 'অনিত্য' ইত্যাদি ভাবনার মাধ্যমে প্রবর্তিত উপায়-মনসিকার (যথাযথ মনোযোগ)। 'চেতোসমাধি' বলতে প্রথম ধ্যানের সমাধি। 'এটি প্রথম দর্শন-সমাপত্তি'—এর অর্থ হলো, বত্রিশ প্রকার শারীরিক কোষ্ঠাসকে (অঙ্গসমূহকে) প্রতিকূল বা অপবিত্ররূপে মনসিকার করে প্রতিকূল দর্শনের মাধ্যমে উৎপাদিত এই প্রথম ধ্যানের সমাধিই প্রথম দর্শন-সমাপত্তি নামে পরিচিত। কিন্তু যদি কেউ সেই ধ্যানকে পাদ বা ভিত্তি করে স্রোতাপন্ন হন, তবে তা মুখ্যার্থেই প্রথম দর্শন-সমাপত্তি।


Atikkamma cāti atikkamitvā ca. Chavimaṃsalohitanti chaviñca maṃsañca lohitañca. Aṭṭhiṃ paccavekkhatīti aṭṭhi aṭṭhīti paccavekkhati. Aṭṭhi aṭṭhīti paccavekkhitvā uppāditā aṭṭhiārammaṇā dibbacakkhupādakajjhānasamāpatti dutiyā dassanasamāpatti nāma. Sace pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā sakadāgāmimaggaṃ nibbatteti. Ayaṃ nippariyāyena dutiyā dassanasamāpatti. Kāḷavallavāsī sumatthero pana ‘‘yāva tatiyamaggā vaṭṭatī’’ti āha.

'অতিক্রম করে' অর্থ অতিক্রম করার পর। 'ত্বক, মাংস ও রক্ত' বলতে ত্বক, মাংস ও রক্তকে। 'অস্থি প্রত্যবেক্ষণ করে' অর্থ 'অস্থি, অস্থি'—এভাবে প্রত্যবেক্ষণ করে। 'অস্থি, অস্থি'—এভাবে প্রত্যবেক্ষণ করে উৎপাদিত অস্থি-আলম্বনযুক্ত দিব্যচক্ষুর পাদ বা ভিত্তি স্বরূপ ধ্যান-সমাপত্তিই দ্বিতীয় দর্শন-সমাপত্তি নামে পরিচিত। কিন্তু যদি কেউ সেই ধ্যানকে পাদ করে সকদাগামী মার্গ উৎপন্ন করেন, তবে তা মুখ্যার্থেই দ্বিতীয় দর্শন-সমাপত্তি। তবে কালবল্লবাসী সুম স্থবির বলেছেন, 'তৃতীয় মার্গ পর্যন্ত এটি প্রযোজ্য বা সংগত হয়।'


Viññāṇasotanti [Pg.72] viññāṇameva. Ubhayato abbocchinnanti dvīhipi bhāgehi acchinnaṃ. Idha loke patiṭṭhitañcāti chandarāgavasena imasmiñca loke patiṭṭhitaṃ. Dutiyapadepi eseva nayo. Kammaṃ vā kammato upagacchantaṃ idha loke patiṭṭhitaṃ nāma. Kammabhavaṃ ākaḍḍhantaṃ paraloke patiṭṭhitaṃ nāma. Iminā kiṃ kathitaṃ? Sekkhaputhujjanānaṃ cetopariyañāṇaṃ kathitaṃ. Sekkhaputhujjanānañhi cetopariyañāṇaṃ tatiyā dassanasamāpatti nāma.

'বিজ্ঞানস্রোত' বলতে বিজ্ঞানকেই বোঝায়। 'উভয় দিক থেকে অবিচ্ছিন্ন' বলতে দুই ভাগ থেকেই অচ্ছিন্ন বা নিরবচ্ছিন্ন। 'ইহলোকে প্রতিষ্ঠিত' বলতে ছন্দরাগের (আসক্তির) কারণে এই ইহলোকেও প্রতিষ্ঠিত। দ্বিতীয় পদের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। অথবা কর্ম বা কর্মের দ্বারা উপনীত কর্মবিজ্ঞান ইহলোকে প্রতিষ্ঠিত নামে পরিচিত। কর্মভাবকে আকর্ষণকারী বিজ্ঞান পরলোকে প্রতিষ্ঠিত নামে পরিচিত। এর দ্বারা কী বলা হয়েছে? শৈক্ষ (শিক্ষাধীন আর্য) ও পৃথগ্জনদের পরচিত্তজ্ঞান বলা হয়েছে। কারণ শৈক্ষ ও পৃথগ্জনদের পরচিত্তজ্ঞানই তৃতীয় দর্শন-সমাপত্তি নামে পরিচিত।


Idha loke appatiṭṭhitañcāti nicchandarāgattā idhaloke ca appatiṭṭhitaṃ. Dutiyapadepi eseva nayo. Kammaṃ vā kammato na upagacchantaṃ idha loke appatiṭṭhitaṃ nāma. Kammabhavaṃ anākaḍḍhantaṃ paraloke appatiṭṭhitaṃ nāma. Iminā kiṃ kathitaṃ? Khīṇāsavassa cetopariyañāṇaṃ kathitaṃ. Khīṇāsavassa hi cetopariyañāṇaṃ catutthā dassanasamāpatti nāma.

"ইহলোকে অপ্রতিষ্ঠিত" বলতে তীব্র আসক্তি বা রাগ না থাকার কারণে ইহলোকেও অপ্রতিষ্ঠিত বোঝায়। দ্বিতীয় পদের ক্ষেত্রেও (পরলোকে অপ্রতিষ্ঠিত) একই নিয়ম প্রযোজ্য। অথবা, কর্মের দ্বারা বা কর্মের কারণে যে কর্মবিজ্ঞান ইহলোকে উপনীত হয় না, তাকে ইহলোকে অপ্রতিষ্ঠিত বলা হয়। যে বিজ্ঞান কর্মভবকে আকর্ষণ করে না, তাকে পরলোকে অপ্রতিষ্ঠিত বলা হয়। এর দ্বারা কী বলা হয়েছে? ক্ষীণাস্ত্রবের (অরহন্তের) চেতোপরিয়জ্ঞান (পরচিত্তজ্ঞান) বলা হয়েছে। কারণ ক্ষীণাস্ত্রবের চেতোপরিয়জ্ঞানই চতুর্থ দর্শনসমাপত্তি নামে অভিহিত।


Apica dvattiṃsākāre āraddhavipassanāpi paṭhamā dassanasamāpatti. Aṭṭhiārammaṇe āraddhavipassanā dutiyā dassanasamāpatti. Sekkhaputhujjanānaṃ cetopariyañāṇaṃ khīṇāsavassa cetopariyañāṇanti idaṃ padadvayaṃ niccalameva. Aparo nayo paṭhamajjhānaṃ paṭhamā dassanasamāpatti. Dutiyajjhānaṃ dutiyā. Tatiyajjhānaṃ tatiyā. Catutthajjhānaṃ catutthā dassanasamāpatti. Tathā paṭhamamaggo paṭhamā dassanasamāpatti. Dutiyamaggo dutiyā. Tatiyamaggo tatiyā. Catutthamaggo catutthā dassanasamāpattīti. Sesamettha purimanayeneva yojetabbaṃ.

তাছাড়া, বত্রিশ প্রকার আকারের (দ্বাত্রিংশদাকার) উপর আরব্ধ বিপশ্যনাও প্রথম দর্শনসমাপত্তি। অস্থি-আলম্বনের উপর আরব্ধ বিপশ্যনা দ্বিতীয় দর্শনসমাপত্তি। শৈক্ষ ও পৃথগ্জনদের চেতোপরিয়জ্ঞান এবং ক্ষীণাস্ত্রবের চেতোপরিয়জ্ঞান—এই পদদ্বয় অপরিবর্তনীয় বা স্থির। অন্য একটি ব্যাখ্যা অনুসারে, প্রথম ধ্যান হলো প্রথম দর্শনসমাপত্তি, দ্বিতীয় ধ্যান হলো দ্বিতীয়, তৃতীয় ধ্যান হলো তৃতীয় এবং চতুর্থ ধ্যান হলো চতুর্থ দর্শনসমাপত্তি। একইভাবে, প্রথম মার্গ হলো প্রথম দর্শনসমাপত্তি, দ্বিতীয় মার্গ হলো দ্বিতীয়, তৃতীয় মার্গ হলো তৃতীয় এবং চতুর্থ মার্গ হলো চতুর্থ দর্শনসমাপত্তি। এ বিষয়ে অবশিষ্ট অংশ পূর্ববর্তী নিয়ম অনুসারেই যুক্ত করতে হবে।


Puggalapaṇṇattidesanāvaṇṇanā

পুদ্গলপ্রজ্ঞপ্তি দেশনা বর্ণনা


150. Puggalapaṇṇattīsūti lokavohāravasena ‘‘satto puggalo naro poso’’ti evaṃ paññāpetabbāsu lokapaññattīsu. Buddhānañhi dve kathā sammutikathā, paramatthakathāti poṭṭhapādasutte (dī. ni. aṭṭha. 1.439-443) vitthāritā.

১৫০. "পুদ্গলপ্রজ্ঞপ্তিসু" বলতে লোকব্যবহার অনুসারে "সত্ত্ব, পুদ্গল, নর, পুরুষ" ইত্যাদি রূপে প্রজ্ঞাপনীয় লোকপ্রজ্ঞপ্তিসমূহে। বুদ্ধগণের দুই প্রকার দেশনা বা কথা রয়েছে—সম্মতি কথা (ব্যবহারিক সত্য) এবং পরমার্থ কথা (পরম সত্য); এটি পোষ্ঠপাদ সূত্রের ব্যাখ্যায় বিস্তারিতভাবে বলা হয়েছে।


Tattha puggalapaṇṇattīsūti ayaṃ sammutikathā. Idāni ye puggale paññapento puggalapaṇṇattīsu bhagavā anuttaro hoti, te dassento sattime bhante puggalā. Ubhatobhāgavimuttotiādimāha. Tattha ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto, arūpasamāpattiyā rūpakāyato [Pg.73] vimutto, maggena nāmakāyato. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattappattānaṃ, catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattappattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti.

সেখানে "পুদ্গলপ্রজ্ঞপ্তিসু" হলো সম্মতি কথা (ব্যবহারিক সত্য)। এখন, যে পুদ্গলদের প্রজ্ঞাপন করার ক্ষেত্রে ভগবান পুদ্গলপ্রজ্ঞপ্তিসমূহে অনুত্তর (সর্বশ্রেষ্ঠ) হন, তাঁদের প্রদর্শন করার জন্য তিনি "হে ভন্তে, এই সাত প্রকার পুদ্গল... উভয়তোভাগবিমুক্ত" ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে "উভয়তোভাগবিমুক্ত" বলতে দুই ভাগে বিমুক্ত বোঝায়—অরূপসমাপত্তির দ্বারা রূপকায় থেকে বিমুক্ত এবং মার্গের দ্বারা নামকায় থেকে বিমুক্ত। সেই উভয়তোভাগবিমুক্ত পুদ্গল চার প্রকার অরূপসমাপত্তির যেকোনো একটি থেকে ব্যুত্থিত হয়ে সংস্কারসমূহকে বিপশ্যনা জ্ঞানে দর্শন করে অর্হত্ত্বপ্রাপ্ত চার প্রকার পুদ্গল এবং নিরোধ সমাপত্তি থেকে ব্যুত্থিত হয়ে অর্হত্ত্বপ্রাপ্ত অনাগামী পুদ্গলের ভেদে পাঁচ প্রকার হন।


Pāḷi panettha ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭhavimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (dhātu. 24) evaṃ aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā. Paññāya vimuttoti paññāvimutto. So sukkhavipassako ca, catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidhova hoti.

এ বিষয়ে পালি পাঠটি হলো: "কোন পুদ্গল উভয়তোভাগবিমুক্ত? এখানে কোনো কোনো পুদ্গল কায় দ্বারা (নামকায় দ্বারা) অষ্ট বিমোক্ষ স্পর্শ করে অবস্থান করেন এবং প্রজ্ঞা দ্বারা দর্শন করে তাঁর আসবসমূহ ক্ষয়প্রাপ্ত হয়।" এভাবে অষ্ট বিমোক্ষ লাভকারী পুদ্গলের ভেদে উভয়তোভাগবিমুক্ত পুদ্গল বর্ণিত হয়েছে। প্রজ্ঞা দ্বারা বিমুক্ত বলে তিনি "প্রজ্ঞাবিমুক্ত"। তিনি শুষ্কবিপশ্যাক (ধ্যানহীন বিপশ্যনাকারী) এবং চার প্রকার রূপধ্যান থেকে ব্যুত্থিত হয়ে অর্হত্ত্বপ্রাপ্ত চার প্রকার পুদ্গল—এই পুদ্গলদের ভেদে পাঁচ প্রকারই হন।


Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā. Yathāha ‘‘na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti (dhātu. 25).

এ বিষয়ে পালি পাঠটি অষ্ট বিমোক্ষ প্রত্যাখ্যানের (না পাওয়ার) অর্থেই এসেছে। যেমন বলা হয়েছে: "তিনি কায় দ্বারা অষ্ট বিমোক্ষ স্পর্শ করে অবস্থান করেন না, কিন্তু প্রজ্ঞা দ্বারা দর্শন করে তাঁর আসবসমূহ ক্ষয়প্রাপ্ত হয়। এই পুদ্গলকে প্রজ্ঞাবিমুক্ত বলা হয়।"


Phuṭṭhantaṃ sacchi karotīti kāyasakkhi. So jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikaroti, so sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hotīti veditabbo. Tenevāha ‘‘idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī’’ti (dhātu. 26).

স্পর্শ করার পর (অরূপধ্যানের শেষে) সাক্ষাৎযোগ্য নির্বাণকে সাক্ষাৎ করেন বলে তিনি "কায়সাক্ষী"। তিনি প্রথমে ধ্যানস্পর্শ লাভ করেন, পরে নিরোধ বা নির্বাণ সাক্ষাৎ করেন। স্রোতআপত্তিফলস্থ পুদ্গল থেকে শুরু করে অর্হত্ত্বমার্গস্থ পুদ্গল পর্যন্ত তিনি ছয় প্রকার হন—এভাবে জানতে হবে। সেইজন্যই বলা হয়েছে: "এখানে কোনো কোনো পুদ্গল কায় দ্বারা অষ্ট বিমোক্ষ স্পর্শ করে অবস্থান করেন এবং প্রজ্ঞা দ্বারা দর্শন করে তাঁর কিছু আসব ক্ষয়প্রাপ্ত হয়। এই পুদ্গলকে কায়সাক্ষী বলা হয়।"


Diṭṭhantaṃ pattoti diṭṭhippatto. Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ, dukkhā saṅkhārā sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ passitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto. Vitthārato panesopi kāyasakkhi viya chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto’’ti (dhātu. 27).

যিনি দৃষ্টান্তে (নির্বাণ দর্শনকারী স্রোতআপত্তি মার্গের শেষে) পৌঁছেছেন, তিনি "দৃষ্টিপ্রাপ্ত"। সংক্ষেপে এর লক্ষণ হলো: "সংস্কারসমূহ দুঃখময় এবং নিরোধ (নির্বাণ) সুখময়"—এটি প্রজ্ঞা দ্বারা জ্ঞাত, দৃষ্ট, বিদিত, সাক্ষাৎকৃত ও দর্শিত হয়েছে বলে তিনি দৃষ্টিপ্রাপ্ত। বিস্তারিতভাবে এই দৃষ্টিপ্রাপ্ত পুদ্গলও কায়সাক্ষীর মতো can ছয় প্রকার হন। সেইজন্যই বলা হয়েছে: "এখানে কোনো কোনো পুদ্গল 'এটি দুঃখ'—এভাবে যথার্থরূপে জানেন...পে... 'এটি দুঃখ-নিরোধ-গামিনী প্রতিপদ'—এভাবে যথার্থরূপে জানেন। তথাগত-প্রবেদিত ধর্মসমূহ তাঁর প্রজ্ঞা দ্বারা সুদৃশ (উত্তমরূপে দৃষ্ট) ও সুচরিত (উত্তমরূপে অনুশীলিত) হয়েছে এবং প্রজ্ঞা দ্বারা দর্শন করে তাঁর কিছু আসব ক্ষয়প্রাপ্ত হয়েছে। এই পুদ্গলকে দৃষ্টিপ্রাপ্ত বলা হয়।"


Saddhāya [Pg.74] vimuttoti saddhāvimutto. Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti no ca kho yathā diṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto’’ti (dhātu. 28). Etesu hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya, okappentassa viya, adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti. Diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakaṃ ñāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti, asi na sīghaṃ vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti, evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana atinisitena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavataraṃ vāyāmakiccaṃ na hoti, evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā.

শ্রদ্ধা দ্বারা বিমুক্ত বলে তিনি "শ্রদ্ধাবিমুক্ত"। তিনিও পূর্বোক্ত নিয়মেই can ছয় প্রকার হন। সেইজন্যই বলা হয়েছে: "এখানে কোনো কোনো পুদ্গল 'এটি দুঃখ'—এভাবে যথার্থরূপে জানেন, 'এটি দুঃখ-সমুদয়'—এভাবে যথার্থরূপে জানেন, 'এটি দুঃখ-নিরোধ'—এভাবে যথার্থরূপে জানেন, 'এটি দুঃখ-নিরোধ-গামিনী প্রতিপদ'—এভাবে যথার্থরূপে জানেন। তথাগত-প্রবেদিত ধর্মসমূহ তাঁর প্রজ্ঞা দ্বারা সুদৃশ ও সুচরিত হয়েছে এবং প্রজ্ঞা দ্বারা দর্শন করে তাঁর কিছু আসব ক্ষয়প্রাপ্ত হয়েছে, কিন্তু দৃষ্টিপ্রাপ্ত পুদ্গলের মতো নয়। এই পুদ্গলকে শ্রদ্ধাবিমুক্ত বলা হয়।" এদের মধ্যে শ্রদ্ধাবিমুক্ত পুদ্গলের পূর্বভাগ মার্গক্ষণে শ্রদ্ধা করার মতো, বিশ্বাস স্থাপন করার মতো এবং আলম্বনে চিত্ত সমর্পণ করার মতো ক্লেশক্ষয় হয়। কিন্তু দৃষ্টিপ্রাপ্ত পুদ্গলের পূর্বভাগ মার্গক্ষণে ক্লেশচ্ছেদক জ্ঞানটি অনলস (দ্রুত), তীক্ষ্ণ ও বীরত্বপূর্ণ হয়ে কাজ করে। অতএব, যেমন অতি তীক্ষ্ণ নয় এমন তরবারি দিয়ে কলাগাছ কাটলে কাটার স্থানটি মসৃণ হয় না, তরবারি দ্রুত চলে না, শব্দ শোনা যায় এবং অধিকতর বলপ্রয়োগ করতে হয়; শ্রদ্ধাবিমুক্ত পুদ্গলের পূর্বভাগ মার্গভাবনাও ঠিক তদ্রূপ। পক্ষান্তরে, যেমন অত্যন্ত ধারালো তরবারি দিয়ে কলাগাছ কাটলে কাটার স্থানটি মসৃণ হয়, তরবারি দ্রুত চলে, শব্দ শোনা যায় না এবং অধিক বলপ্রয়োগের প্রয়োজন হয় না; প্রজ্ঞাবিমুক্ত পুদ্গলের পূর্বভাগ মার্গভাবনাও ঠিক তদ্রূপ বলে জানতে হবে।


Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī. Dhammoti paññā, paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho. Saddhānusārimhipi eseva nayo, ubhopete sotāpattimaggaṭṭhāyeva. Vuttampi cetaṃ ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī’’ti.

যিনি ধর্মের (প্রজ্ঞার) অনুগামী হন, তিনি "ধর্মানুসারী"। ধর্ম বলতে প্রজ্ঞা; প্রজ্ঞাকে অগ্রগামী করে যিনি মার্গ ভাবনা করেন—এটিই এর অর্থ। "শ্রদ্ধানুসারী" পদের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। এই উভয় পুদ্গলই কেবল স্রোতআপত্তি মার্গস্থ হন। এ বিষয়ে বলাও হয়েছে: "যে পুদ্গলের স্রোতআপত্তিফল সাক্ষাৎকারের জন্য প্রতিপন্ন হওয়ার সময় প্রজ্ঞেন্দ্রিয় প্রবল হয়, তিনি প্রজ্ঞাবান হয়ে প্রজ্ঞাকে অগ্রগামী করে আর্যমার্গ ভাবনা করেন। এই পুদ্গলকে ধর্মানুসারী বলা হয়।"


Tathā ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī’’ti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesā ubhatobhāgavimuttādikathā visuddhimagge paññābhāvanādhikāre vuttā. Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbā. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

তেমনি: "যে পুদ্গলের স্রোতআপত্তিফল সাক্ষাৎকারের জন্য প্রতিপন্ন হওয়ার সময় শ্রদ্ধেন্দ্রিয় প্রবল হয়, তিনি শ্রদ্ধাবান হয়ে শ্রদ্ধাকে অগ্রগামী করে আর্যমার্গ ভাবনা করেন। এই পুদ্গলকে শ্রদ্ধানুসারী বলা হয়।" এটিই এখানে সংক্ষেপ। বিস্তারিতভাবে এই উভয়তোভাগবিমুক্ত আদি পুদ্গলের আলোচনা বিশুদ্ধিমার্গের প্রজ্ঞাভাবনা অধ্যায়ে বলা হয়েছে। অতএব, সেখানে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই তা জানতে হবে। এ বিষয়ে অবশিষ্ট অংশও পূর্ববর্তী নিয়ম অনুসারেই যুক্ত করতে হবে।


Padhānadesanāvaṇṇanā

প্রধান দেশনা বর্ণনা


151. Padhānesūti idha padahanavasena ‘‘satta bojjhaṅgā padhānā’’ti vuttā. Tesaṃ vitthārakathā mahāsatipaṭṭhāne vuttanayeneva veditabbā. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

১৫১. "প্রধানেষু" বলতে এখানে সাধনা বা বীর্য প্রয়োগের অর্থে "সপ্ত বোধ্যঙ্গই প্রধান" বলা হয়েছে। তাদের বিস্তারিত আলোচনা মহাসতিপট্ঠান সূত্রে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে। এ বিষয়ে অবশিষ্ট অংশও পূর্ববর্তী নিয়ম অনুসারেই যুক্ত করতে হবে।


Paṭipadādesanāvaṇṇanā

প্রতিপদ দেশনা বর্ণনা


152. Dukkhapaṭipadādīsu [Pg.75] ayaṃ vitthāranayo – ‘‘tattha katamā dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā? Dukkhena kasirena samādhiṃ uppādentassa dandhaṃ taṃ ṭhānaṃ abhijānantassa yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, ayaṃ vuccati dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā. Tattha katamā dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā? Dukkhena kasirena samādhiṃ uppādentassa khippaṃ taṃ ṭhānaṃ abhijānantassa yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, ayaṃ vuccati dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā. Tattha katamā sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā? Akicchena akasirena samādhiṃ uppādentassa dandhaṃ taṃ ṭhānaṃ abhijānantassa yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, ayaṃ vuccati sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā. Tattha katamā sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā? Akicchena akasirena samādhiṃ uppādentassa khippaṃ taṃ ṭhānaṃ abhijānantassa yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, ayaṃ vuccati sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā’’ti (vibha. 801). Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vutto. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

১৫২. দুঃখপ্রতিপদ ইত্যাদির ক্ষেত্রে বিস্তারিত ব্যাখ্যা নিম্নরূপ: "সেখানে দুঃখপ্রতিপদ দন্ধাভিজ্ঞা (ধীর জ্ঞান) প্রজ্ঞা কোনটি? দুঃখ ও কষ্টের সাথে সমাধি উৎপন্নকারী এবং ধীর গতিতে সেই স্থান অনুধাবনকারী ব্যক্তির যে প্রজ্ঞা, প্রজানন...পে... অমোহ, ধর্মবিচয়, সম্যকদৃষ্টি—একে দুঃখপ্রতিপদ দন্ধাভিজ্ঞা প্রজ্ঞা বলা হয়। সেখানে দুঃখপ্রতিপদ ক্ষিপ্রাভিজ্ঞা (দ্রুত জ্ঞান) প্রজ্ঞা কোনটি? দুঃখ ও কষ্টের সাথে সমাধি উৎপন্নকারী এবং দ্রুত সেই স্থান অনুধাবনকারী ব্যক্তির যে প্রজ্ঞা, প্রজানন...পে... সম্যকদৃষ্টি—একে দুঃখপ্রতিপদ ক্ষিপ্রাভিজ্ঞা প্রজ্ঞা বলা হয়। সেখানে সুখপ্রতিপদ দন্ধাভিজ্ঞা প্রজ্ঞা কোনটি? অনায়াসে ও বিনা কষ্টে সমাধি উৎপন্নকারী এবং ধীর গতিতে সেই স্থান অনুধাবনকারী ব্যক্তির যে প্রজ্ঞা, প্রজানন...পে... সম্যকদৃষ্টি—একে সুখপ্রতিপদ দন্ধাভিজ্ঞা প্রজ্ঞা বলা হয়। সেখানে সুখপ্রতিপদ ক্ষিপ্রাভিজ্ঞা প্রজ্ঞা কোনটি? অনায়াসে ও বিনা কষ্টে সমাধি উৎপন্নকারী এবং দ্রুত সেই স্থান অনুধাবনকারী ব্যক্তির যে প্রজ্ঞা, প্রজানন...পে... সম্যকদৃষ্টি—একে সুখপ্রতিপদ ক্ষিপ্রাভিজ্ঞা প্রজ্ঞা বলা হয়।" এটিই এখানে সংক্ষেপ, বিস্তারিত বিবরণ বিশুদ্ধিমার্গে বলা হয়েছে। এ বিষয়ে অবশিষ্ট অংশও পূর্ববর্তী নিয়ম অনুসারেই যুক্ত করতে হবে।


Bhassasamācārādivaṇṇanā

ভাষ্যসমাচার আদি বর্ণনা


153. Na ceva musāvādūpasañhitanti bhassasamācāre ṭhitopi kathāmaggaṃ anupacchinditvā kathentopi idhekacco bhikkhu na ceva musāvādūpasañhitaṃ bhāsati. Aṭṭha anariyavohāre vajjetvā aṭṭha ariyavohārayuttameva bhāsati. Na ca vebhūtiyanti bhassasamācāre ṭhitopi bhedakaravācaṃ na bhāsati. Na ca pesuṇiyanti tassāyevetaṃ vevacanaṃ. Vebhūtiyavācā hi piyabhāvassa suññakaraṇato ‘‘pesuṇiya’’nti vuccati. Nāmamevassā etanti mahāsīvatthero avoca. Na ca sārambhajanti sārambhajā ca yā vācā, tañca na bhāsati. ‘‘Tvaṃ dussīlo’’ti vutte, ‘‘tvaṃ dussīlo tavācariyo dussīlo’’ti vā, ‘‘tuyhaṃ āpattī’’ti vutte, ‘‘ahaṃ piṇḍāya caritvā pāṭaliputtaṃ gato’’tiādinā nayena bahiddhā vikkhepakathāpavattaṃ vā karaṇuttariyavācaṃ na bhāsati. Jayāpekkhoti jayapurekkhāro hutvā, yathā hatthako sakyaputto titthiyā nāma dhammenapi adhammenapi jetabbāti saccālikaṃ yaṃkiñci bhāsati, evaṃ [Pg.76] jayāpekkho jayapurekkhāro hutvā na bhāsatīti attho. Mantā mantā ca vācaṃ bhāsatīti ettha mantāti vuccati paññā, mantāya paññāya. Puna mantāti upaparikkhitvā. Idaṃ vuttaṃ hoti, bhassasamācāre ṭhito divasabhāgampi kathento paññāya upaparikkhitvā yuttakathameva kathetīti. Nidhānavatinti hadayepi nidahitabbayuttaṃ. Kālenāti yuttapattakālena.

১৫৩. "মৃষাবাদ (মিথ্যাভাষণ) যুক্ত নয়" বলতে—কথোপকথন রূপ আচরণে স্থিত হয়ে কথার ধারা ছিন্ন না করে কথা বললেও, এ জগতে কোনো কোনো ভিক্ষু মিথ্যাভাষণযুক্ত কথা বলেন না। তিনি আট প্রকার অনার্য ব্যবহার বর্জন করে কেবল আট প্রকার আর্য ব্যবহার যুক্ত কথাই বলেন। "বিভেদ সৃষ্টিকারী নয়" বলতে—কথোপকথন রূপ আচরণে স্থিত হয়েও বিভেদ সৃষ্টিকারী বাক্য বলেন না। "পরনিন্দা বা চোগলখোরি নয়" এটি তারই সমার্থক শব্দ। কারণ বিভেদ সৃষ্টিকারী বাক্য প্রিয়ভাবকে বিনষ্ট বা শূন্য করে দেয় বলে একে "পৈশুন্য" (চোগলখোরি) বলা হয়। এটি তারই নাম মাত্র—এ কথা মহাসীব স্থবির বলেছেন। "সংরন্ত বা ক্রোধোদ্ভূত বাক্য নয়" বলতে—ক্রোধ বা অহংকার থেকে উৎপন্ন যে বাক্য, তাও তিনি বলেন না। যেমন "তুমি দুঃশীল" বললে, "তুমি দুঃশীল, তোমার আচার্য দুঃশীল" অথবা "তোমার আপত্তি (অপরাধ) হয়েছে" বললে, "আমি পিণ্ডের জন্য পরিভ্রমণ করে পাটলিপুত্র গিয়েছিলাম" ইত্যাদি উপায়ে অপ্রাসঙ্গিক বিক্ষেপমূলক কথা বা অতিশয়োক্তিপূর্ণ বাক্য বলেন না। "জয়াভিলাষী হয়ে" বলতে—বিজয়কে সামনে রেখে, যেমন শাক্যপুত্র হথক তীর্থিকদের ধর্মত বা অধর্মত জয় করতে হবে ভেবে সত্য-মিথ্যা মিশ্রিত যা কিছু বলেন, সেভাবে জয়াভিলাষী বা বিজয়কে সামনে রেখে কথা বলেন না—এটিই অর্থ। "চিন্তা করে করে কথা বলেন" এখানে 'মন্তা' বলতে প্রজ্ঞাকে বোঝায়, অর্থাৎ প্রজ্ঞার দ্বারা। পুনরায় 'মন্তা' অর্থ পরীক্ষা-নিরীক্ষা করে। এর অর্থ এই যে, কথোপকথন রূপ আচরণে স্থিত হয়ে সারাদিন কথা বললেও প্রজ্ঞার দ্বারা পরীক্ষা-নিরীক্ষা করে কেবল যুক্তিযুক্ত কথাই বলেন। "হৃদয়ে ধারণযোগ্য" বলতে—হৃদয়েও সঞ্চয় করে রাখার মতো উপযুক্ত কথা। "যথাকালে" বলতে—উপযুক্ত ও প্রাপ্ত সময়ে।


Evaṃ bhāsitā hi vācā amusā ceva hoti apisuṇā ca apharusā ca asaṭhā ca asamphappalāpā ca. Evarūpā ca ayaṃ vācā catusaccanissitātipi sikkhattayanissitātipi dasakathāvatthunissitātipi terasadhutaṅganissitātipi sattattiṃsabodhipakkhiyadhammanissitātipi magganissitātipi vuccati. Tenāha etadānuttariyaṃ, bhante, bhassasamācāreti taṃ purimanayeneva yojetabbaṃ.

এভাবে কথিত বাক্য মিথ্যা বর্জিত, চোগলখোরি মুক্ত, কর্কশতাহীন, শঠতাহীন এবং প্রলাপহীন (বৃথা বাক্যহীন) হয়। এই রূপ বাক্যকে চতুরার্য সত্য আশ্রিত, শিক্ষাত্রয় আশ্রিত, দশ কথাবস্তু আশ্রিত, তেরো প্রকার ধুতাঙ্গ আশ্রিত, সাঁইত্রিশ প্রকার বোধিপক্ষীয় ধর্ম আশ্রিত এবং মার্গ আশ্রিতও বলা হয়। এই কারণেই বলা হয়েছে—"ভন্তে, কথোপকথন রূপ আচরণের মধ্যে এটিই অনুত্তর (সর্বশ্রেষ্ঠ)"। তা পূর্ববর্তী নিয়মের মতোই যুক্ত করতে হবে।


Sacco cassa saddho cāti sīlācāre ṭhito bhikkhu sacco ca bhaveyya saccakatho saddho ca saddhāsampanno. Nanu heṭṭhā saccaṃ kathitameva, idha kasmā puna vuttanti? Heṭṭhā vācāsaccaṃ kathitaṃ. Sīlācāre ṭhito pana bhikkhu antamaso hasanakathāyapi musāvādaṃ na karotīti dassetuṃ idha vuttaṃ. Idāni so dhammena samena jīvitaṃ kappetīti dassanatthaṃ na ca kuhakotiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘kuhako’’tiādīni brahmajāle vitthāritāni.

"তিনি সত্যবাদী ও শ্রদ্ধাবান হবেন" বলতে—শীলাচরণে স্থিত ভিক্ষু সত্যবাদী হবেন, সত্যভাষী হবেন এবং শ্রদ্ধাবান ও শ্রদ্ধাসম্পন্ন হবেন। পূর্বে তো সত্যের কথা বলাই হয়েছে, এখানে পুনরায় কেন বলা হলো? পূর্বে বাক্যের সত্যতা বলা হয়েছে। কিন্তু শীলাচরণে স্থিত ভিক্ষু অন্তত পরিহাসচ্ছলেও মিথ্যা বলেন না—তা দেখানোর জন্য এখানে পুনরায় বলা হয়েছে। এখন তিনি ধর্ম ও সমতার সাথে জীবন অতিবাহিত করেন—তা দেখানোর জন্য "কুহক (প্রতারক) হবেন না" ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে "কুহক" ইত্যাদির ব্যাখ্যা ব্রহ্মজাল সূত্রে বিস্তারিতভাবে বলা হয়েছে।


Indriyesu guttadvāro, bhojane mattaññūti chasu indriyesu guttadvāro bhojanepi pamāṇaññū. Samakārīti samacārī, kāyena vācāya manasā ca kāyavaṅkādīni pahāya samaṃ caratīti attho. Jāgariyānuyogamanuyuttoti rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’ti vuttanayeneva jāgariyānuyogaṃ yuttappayutto viharati. Atanditoti nittandī kāyālasiyavirahito. Āraddhavīriyoti kāyikavīriyenāpi āraddhavīriyo hoti, gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārabbhavatthuvasena ekavihārī. Cetasikavīriyenāpi āraddhavīriyo hoti, kilesasaṅgaṇikaṃ pahāya vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekavihārī. Api ca yathā tathā kilesuppattiṃ nivārento cetasikavīriyena āraddhavīriyo hoti. Jhāyīti ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānavasena [Pg.77] jhāyī. Satimāti cirakatādianussaraṇasamatthāya satiyā samannāgato.

"ইন্দ্রিয়সমূহে সংযতদ্বার এবং ভোজনে মাত্রাজ্ঞ" বলতে—ছয় ইন্দ্রিয়ে সংযতদ্বার এবং ভোজনেও পরিমাপজ্ঞ। "সমকারী" বলতে—সমচারী, অর্থাৎ কায়, বাক্য ও মনের দ্বারা কায়িক কুটিলতা ইত্যাদি বর্জন করে সমতার সাথে আচরণ করেন—এটিই অর্থ। "জাগরণানুপালনে নিরত" বলতে—দিন ও রাতকে ছয় ভাগে বিভক্ত করে "দিনের বেলা চংক্রমণ ও উপবেশনের মাধ্যমে" ইত্যাদি উক্ত নিয়মেই জাগ্রত থাকার সাধনায় নিয়োজিত হয়ে বিহার করেন। "অতন্দ্রিত" বলতে—তন্দ্রাহীন বা অলসতাহীন, কায়িক অলসতা বর্জিত। "আরব্ধবীর্য" বলতে—কায়িক বীর্যের দ্বারাও আরব্ধবীর্য হন, জনাকীর্ণতা বা সঙ্গী-সাথীদের সঙ্গ পরিহার করে চার প্রকার ঈর্যাপথে আট প্রকার বীর্য আরম্ভের বস্তুর বশে একাকী বিহার করেন। মানসিক বীর্যের দ্বারাও আরব্ধবীর্য হন, ক্লেশ-সঙ্গ পরিহার ও দূর করে আট প্রকার সমাপত্তির বশে একাকী বিহার করেন। তাছাড়া, যেভাবে হোক ক্লেশের উৎপত্তি রোধ করে মানসিক বীর্যের দ্বারা আরব্ধবীর্য হন। "ধ্যানী" বলতে—আলম্বন ও লক্ষণ উপনিধ্যাসের বশে ধ্যানী। "স্মৃতিমান" বলতে—দীর্ঘকাল পূর্বে কৃত কাজ ইত্যাদি অনুস্মরণ করতে সমর্থ স্মৃতির দ্বারা সমন্বিত।


Kalyāṇapaṭibhānoti vākkaraṇasampanno ceva hoti paṭibhānasampanno ca. Yuttapaṭibhāno kho pana hoti no muttapaṭibhāno. Sīlasamācārasmiñhi ṭhitabhikkhu muttapaṭibhāno na hoti, yuttapaṭibhāno pana hoti vaṅgīsatthero viya. Gatimāti gamanasamatthāya paññāya samannāgato. Dhitimāti dhāraṇasamatthāya paññāya samannāgato. Matimāti ettha pana matīti paññāya nāmameva, tasmā paññavāti attho. Iti tīhipi imehi padehi paññāva kathitā. Tattha heṭṭhā samaṇadhammakaraṇavīriyaṃ kathitaṃ, idha buddhavacanagaṇhanavīriyaṃ. Tathā heṭṭhā vipassanāpaññā kathitā, idha buddhavacanagaṇhanapaññā. Na ca kāmesu giddhoti vatthukāmakilesakāmesu agiddho. Sato ca nipako cāti abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satiyā ceva ñāṇena ca samannāgato caratīti attho. Nepakkanti paññā, tāya samannāgatattā nipakoti vutto. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

"কল্যাণপ্রতিভান" বলতে—সুভাষী বা বাকপটু এবং প্রতিভাশালী (প্রজ্ঞাসম্পন্ন) হন। তিনি যুক্তিযুক্ত প্রতিভাশালী হন, কিন্তু অসংলগ্ন প্রতিভাশালী নন। শীলাচরণে স্থিত ভিক্ষু অসংলগ্ন প্রতিভাশালী হন না, বরং বঙ্গীস স্থবিরের মতো যুক্তিযুক্ত প্রতিভাশালী হন। "গতিমান" বলতে—অশ্রুত ধর্মে গমনের সমর্থ প্রজ্ঞার দ্বারা সমন্বিত। "ধৃতিমান" বলতে—ধারণ করতে সমর্থ প্রজ্ঞার দ্বারা সমন্বিত। "মতিমান" এখানে 'মতি' বলতে প্রজ্ঞারই নাম, তাই প্রজ্ঞাবান—এটিই অর্থ। এভাবে এই তিনটি পদের দ্বারা প্রজ্ঞার কথাই বলা হয়েছে। সেখানে পূর্বে শ্রমণধর্ম পালনের বীর্যের কথা বলা হয়েছে, এখানে বুদ্ধবচন গ্রহণের বীর্যের কথা বলা হয়েছে। তেমনি পূর্বে বিপশ্যনা প্রজ্ঞার কথা বলা হয়েছে, এখানে বুদ্ধবচন গ্রহণের প্রজ্ঞার কথা বলা হয়েছে। "কামসমূহে আসক্ত নন" বলতে—বস্তুকাম ও ক্লেশকামে অনাসক্ত। "স্মৃতিমান ও নিপুণ" বলতে—সম্মুখে গমন, পশ্চাতে গমন ইত্যাদি সাতটি স্থানে স্মৃতি ও জ্ঞান উভয়ের দ্বারা সমন্বিত হয়ে আচরণ করেন—এটিই অর্থ। 'নৈপক্য' বলতে প্রজ্ঞাকে বোঝায়, তার দ্বারা সমন্বিত হওয়ার কারণে 'নিপক' (নিপুণ) বলা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ এখানেও পূর্ববর্তী নিয়মের মতোই যুক্ত করতে হবে।


Anusāsanavidhādivaṇṇanā

অনুশাসন বিধি ইত্যাদির বর্ণনা।


154. Paccattaṃ yoniso manasikārāti attano upāyamanasikārena. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamānoti yathā mayā anusiṭṭhaṃ anusāsanī dinnā, tathā paṭipajjamāno. Tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayātiādi vuttatthameva. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

১৫৪. "প্রত্যেক ব্যক্তির যোনিশো মনসিক্কার" বলতে—নিজের উপায়-মনসিক্কারের দ্বারা। "যথা অনুশিষ্ট তথা প্রতিপন্ন হওয়া" বলতে—যেভাবে আমার দ্বারা অনুশাসন বা উপদেশ দেওয়া হয়েছে, সেভাবে প্রতিপন্ন বা আচরণ করা। "তিনটি সংযোজনের ক্ষয়" ইত্যাদি পদের অর্থ পূর্বেই বলা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ এখানেও পূর্ববর্তী নিয়মের মতোই যুক্ত করতে হবে।


155. Parapuggalavimuttiñāṇeti sotāpannādīnaṃ parapuggalānaṃ tena tena maggena kilesavimuttiñāṇe. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

১৫৫. "পরপুদগলের বিমুক্তি জ্ঞানে" বলতে—স্রোতাপন্ন আদি পরপুদগলদের সেই সেই মার্গের দ্বারা ক্লেশমুক্তি বিষয়ক জ্ঞানে। অবশিষ্ট অংশ এখানেও পূর্ববর্তী নিয়মের মতোই যুক্ত করতে হবে।


156. Amutrāsiṃ evaṃnāmoti eko pubbenivāsaṃ anussaranto nāmagottaṃ pariyādiyamāno gacchati. Eko suddhakhandheyeva anussarati, eko hi sakkoti, eko na sakkoti. Tattha yo sakkoti, tassa vasena aggahetvā asakkontassa vasena gahitaṃ. Asakkonto pana kiṃ karoti? Suddhakhandheyeva anussaranto gantvā anekajātisatasahassamatthake ṭhatvā nāmagottaṃ pariyādiyamāno otarati. Taṃ dassento evaṃnāmotiādimāha[Pg.78]. So evamāhāti so diṭṭhigatiko evamāha. Tattha kiñcāpi sassatoti vatvā ‘‘te ca sattā saṃsarantī’’ti vadantassa vacanaṃ pubbāparaviruddhaṃ hoti. Diṭṭhigatikattā panesa etaṃ na sallakkhesi. Diṭṭhigatikassa hi ṭhānaṃ vā niyamo vā natthi. Imaṃ gahetvā imaṃ vissajjeti, imaṃ vissajjetvā imaṃ gaṇhātīti brahmajāle vitthāritamevetaṃ. Ayaṃ tatiyo sassatavādoti thero lābhisseva vasena tayo sassatavāde āha. Bhagavatā pana takkīvādampi gahetvā brahmajāle cattāro vuttā. Etesaṃ pana tiṇṇaṃ vādānaṃ vitthārakathā brahmajāle (dī. ni. aṭṭha. 1.30) vuttanayeneva veditabbā. Sesamidhāpi purimanayeneva vitthāretabbaṃ.

১৫৬. "অমুক স্থানে আমি এই নামের ছিলাম" বলতে—কেউ পূর্বনিবাস স্মরণ করার সময় নাম ও গোত্র নিঃশেষ করে স্মরণ করতে পারেন। কেউ কেবল শুদ্ধ স্কন্ধসমূহ স্মরণ করেন; কারণ কেউ সমর্থ হন, কেউ সমর্থ হন না। সেখানে যিনি সমর্থ হন, তাঁর দিক থেকে গ্রহণ না করে, যিনি অসমর্থ তাঁর দিক থেকেই গ্রহণ করা হয়েছে। অসমর্থ ব্যক্তি তাহলে কী করেন? তিনি কেবল শুদ্ধ স্কন্ধসমূহ স্মরণ করতে করতে গিয়ে অনেক শতসহস্র জন্মের অতীতে অবস্থান করে নাম ও গোত্র নিঃশেষ করতে করতে অবতরণ করেন। তা দেখানোর জন্যই "এই নামের" ইত্যাদি বলা হয়েছে। "তিনি এরূপ বললেন" বলতে—সেই দৃষ্টিগত (মিথ্যাদৃষ্টিসম্পন্ন) ব্যক্তি এরূপ বললেন। সেখানে যদিও "শাশ্বত" বলে আবার "সেই সত্ত্বগণ সংসারচক্রে পরিভ্রমণ করছে" বলা ব্যক্তির বাক্য পূর্বাপর বিরোধী হয়, তবুও দৃষ্টিগত হওয়ার কারণে তিনি এই পূর্বাপর বিরোধিতা লক্ষ্য করতে পারেন না। কারণ দৃষ্টিগত ব্যক্তির কোনো নির্দিষ্ট স্থান বা নিয়মের স্থিরতা থাকে না। তিনি এটি গ্রহণ করে ওটি বর্জন করেন, আবার ওটি বর্জন করে এটি গ্রহণ করেন—এ কথা ব্রহ্মজাল সূত্রে বিস্তারিতভাবে বলা হয়েছে। "এটি তৃতীয় শাশ্বতবাদ" বলতে—স্থবির (সারিপুত্র) কেবল ধ্যান-অভিজ্ঞা লাভকারী ব্যক্তির বশেই তিনটি শাশ্বতবাদের কথা বলেছেন। কিন্তু ভগবান তর্কাভিলাষী ব্যক্তির মতবাদকেও গ্রহণ করে ব্রহ্মজাল সূত্রে চারটি শাশ্বতবাদের কথা বলেছেন। এই তিন প্রকার মতবাদের বিস্তারিত আলোচনা ব্রহ্মজাল সূত্রের (দীঘ নিকায় অট্ঠকথা ১.৩০) বর্ণিত নিয়মেই জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ এখানেও পূর্ববর্তী নিয়মের মতোই বিস্তারিত করতে হবে।


157. Gaṇanāya vāti piṇḍagaṇanāya. Saṅkhānenāti acchiddakavasena manogaṇanāya. Ubhayathāpi piṇḍagaṇanameva dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti, vassānaṃ satavasena sahassavasena satasahassavasena koṭivasena piṇḍaṃ katvāpi ettakāni vassasatānīti vā ettakā vassakoṭiyoti vā evaṃ saṅkhātuṃ na sakkā. Tumhe pana attano dasannaṃ pāramīnaṃ pūritattā sabbaññutaññāṇassa suppaṭividdhattā yasmā vo anāvaraṇañāṇaṃ sūraṃ vahati. Tasmā desanāñāṇakusalataṃ purakkhatvā vassagaṇanāyapi pariyantikaṃ katvā kappagaṇanāyapi paricchinditvā ettakanti dassethāti dīpeti. Pāḷiyattho panettha vuttanayoyeva. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

১৫৭. "গণনার দ্বারা" বলতে—সমষ্টি গণনার দ্বারা। "সংখ্যানের দ্বারা" বলতে—অবিচ্ছিন্নভাবে মনে মনে গণনার দ্বারা। উভয় প্রকারেই সমষ্টি গণনাই প্রদর্শন করে। এর অর্থ এই যে—শত বছর, সহস্র বছর, শতসহস্র বছর বা কোটি বছরের সমষ্টি করেও "এত শত বছর" বা "এত কোটি বছর" এভাবে গণনা করা সম্ভব নয়। কিন্তু আপনারা নিজের দশ পারমী পূর্ণ হওয়ার কারণে এবং সর্বজ্ঞতা জ্ঞান ভালোভাবে অনুবিদ্ধ হওয়ার কারণে যেহেতু আপনাদের অনাবরণ জ্ঞান বীর্যবত্তার সাথে কাজ করে, তাই দেশনা জ্ঞানের কুশলতাকে সামনে রেখে বছরের গণনার দ্বারাও সীমা নির্ধারণ করে এবং কল্প গণনার দ্বারাও পরিচ্ছেদ করে "এতটুকু" তা প্রদর্শন করেন—এ কথাই প্রকাশ করে। এখানে পালি গ্রন্থের অর্থ বর্ণিত নিয়মেই জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ এখানেও পূর্ববর্তী নিয়মের মতোই যুক্ত করতে হবে।


158. Etadānuttariyaṃ, bhante, sattānaṃ cutūpapātañāṇeti bhante yāpi ayaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhivasena ñāṇadesanā, sāpi tumhākaṃyeva anuttarā. Atītabuddhāpi evameva desesuṃ. Anāgatāpi evameva desessanti. Tumhe tesaṃ atītānāgatabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvāva desayittha. ‘‘Imināpi kāraṇena evaṃpasanno ahaṃ bhante bhagavatī’’ti dīpeti. Pāḷiyattho panettha vitthāritoyeva.

১৫৮. "ভন্তে, সত্ত্বগণের চ্যুতি ও উপপাত (পুনর্জন্ম) বিষয়ক জ্ঞানে এটিই অনুত্তর" বলতে—ভন্তে, সত্ত্বগণের চ্যুতি ও প্রতিসন্ধির বশে যে জ্ঞানের দেশনা রয়েছে, তাও কেবল আপনাদেরই অনুত্তর (সর্বশ্রেষ্ঠ)। অতীত বুদ্ধগণও এভাবেই দেশনা করেছেন। অনাগত বুদ্ধগণও এভাবেই দেশনা করবেন। আপনারা সেই অতীত ও অনাগত বুদ্ধগণের জ্ঞানের সাথে তুলনা করেই দেশনা করেছেন। "এই কারণেও আমি ভন্তে ভগবানের প্রতি এভাবে প্রসন্ন"—এটিই প্রকাশ করে। এখানে পালি গ্রন্থের অর্থ বিস্তারিতভাবেই বলা হয়েছে।


159. Sāsavā saupadhikāti sadosā saupārambhā. No ariyāti vuccatīti ariyiddhīti na vuccati. Anāsavā anupadhikāti niddosā anupārambhā. Ariyāti vuccatīti ariyiddhīti vuccati. Appaṭikūlasaññī [Pg.79] tattha viharatīti kathaṃ appaṭikūlasaññī tattha viharatīti? Paṭikūle satte mettaṃ pharati, saṅkhāre dhātusaññaṃ upasaṃharati. Yathāha ‘‘kathaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati (paṭi. ma. 3.97)? Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharatī’’ti. Paṭikūlasaññī tattha viharatīti appaṭikūle satte asubhasaññaṃ pharati, saṅkhāre aniccasaññaṃ upasaṃharati. Yathāha ‘‘kathaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati? Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharatī’’ti. Evaṃ sesapadesupi attho veditabbo.

১৫৯. "সাসব ও সোপধিক" বলতে—দোষযুক্ত ও নিন্দাযুক্ত। "আর্য নয় বলা হয়" বলতে—আর্য ঋদ্ধি বলা হয় না। "অনাসব ও অনুপধিক" বলতে—দোষহীন ও নিন্দাহীন। "আর্য বলা হয়" বলতে—আর্য ঋদ্ধি বলা হয়। "সেখানে অপ্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করেন" বলতে—কীভাবে সেখানে অপ্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করেন? প্রতিকূল সত্ত্বগণের প্রতি মৈত্রী বিস্তার করেন, সংস্কারসমূহে ধাতু সংজ্ঞা উপসংহার (প্রয়োগ) করেন। যেমন বলা হয়েছে—"কীভাবে প্রতিকূল বিষয়ে অপ্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করেন? অনিষ্ট বস্তুতে মৈত্রীর দ্বারা বিস্তার করেন অথবা ধাতুরূপে উপসংহার করেন।" "সেখানে প্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করেন" বলতে—অপ্রতিকূল সত্ত্বগণের প্রতি অশুভ সংজ্ঞা বিস্তার করেন, সংস্কারসমূহে অনিত্য সংজ্ঞা উপসংহার করেন। যেমন বলা হয়েছে—"কীভাবে অপ্রতিকূল বিষয়ে প্রতিকূল সংজ্ঞী হয়ে বিহার করেন? ইষ্ট বস্তুতে অশুভের দ্বারা বিস্তার করেন অথবা অনিত্যরূপে উপসংহার করেন।" এভাবে অবশিষ্ট পদসমূহের অর্থও জানতে হবে।


Upekkhako tattha viharatīti iṭṭhe arajjanto aniṭṭhe adussanto yathā aññe asamapekkhanena mohaṃ uppādenti, evaṃ anuppādento chasu ārammaṇesu chaḷaṅgupekkhāya upekkhako viharati. Etadānuttariyaṃ, bhante, iddhividhāsūti, bhante, yā ayaṃ dvīsu iddhīsu evaṃdesanā, etadānuttariyaṃ. Taṃ bhagavāti taṃ desanaṃ bhagavā asesaṃ sakalaṃ abhijānāti. Taṃ bhagavatoti taṃ desanaṃ bhagavato asesaṃ abhijānato. Uttari abhiññeyyaṃ natthīti uttari abhijānitabbaṃ natthi. Ayaṃ nāma ito añño dhammo vā puggalo vā yaṃ bhagavā na jānāti idaṃ natthi. Yadabhijānaṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vāti yaṃ tumhehi anabhiññātaṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā abhijānanto bhagavatā bhiyyobhiññataro assa, adhikatarapañño bhaveyya. Yadidaṃ iddhividhāsūti ettha yadidanti nipātamattaṃ. Iddhividhāsu bhagavatā uttaritaro natthi. Atītabuddhāpi hi imā dve iddhiyo desesuṃ, anāgatāpi imāva desessanti. Tumhepi tesaṃ ñāṇena saṃsanditvā imāva desayittha. Iti bhagavā iddhividhāsu anuttaroti dassento ‘‘imināpi kāraṇena evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavatī’’ti dīpeti. Ettāvatā ye dhammasenāpati divāṭṭhāne nisīditvā soḷasa aparampariyadhamme sammasi, teva dassitā honti.

সেখানে উপেক্ষক হয়ে বিহার করেন—প্রিয় বিষয়ে আসক্ত না হয়ে এবং অপ্রিয় বিষয়ে দ্বেষ না করে, যেমন অন্যেরা অসম্যক দর্শনের দ্বারা মোহ উৎপন্ন করে, তেমন মোহ উৎপন্ন না করে ছয়টি আলম্বনে ষড়ঙ্গ উপেক্ষার দ্বারা উপেক্ষক হয়ে বিহার করেন। 'ভন্তে, ঋদ্ধিবিধিসমূহের মধ্যে এটিই অনুত্তর'—হে ভন্তে, দুই প্রকার ঋদ্ধির বিষয়ে যে এই দেশনা, তা-ই অনুত্তর। 'ভগবান তা...'—ভগবান সেই দেশনা অশেষরূপে, সম্পূর্ণরূপে সম্যকভাবে জানেন। 'ভগবানের তা...'—অশেষরূপে সম্যকভাবে জ্ঞাত ভগবানের। 'এর চেয়ে অধিক অভিজ্ঞেয় কিছু নেই'—এর চেয়ে অধিক জানার মতো কিছু নেই। এই জ্ঞাত ধর্ম ছাড়া অন্য এমন কোনো ধর্ম বা পুদ্গল নেই যা ভগবান জানেন না, এমন কিছু নেই। 'যা জেনে অন্য কোনো শ্রমণ বা ব্রাহ্মণ...'—আপনাদের দ্বারা যা অনভিজ্ঞাত, তা জেনে অন্য কোনো শ্রমণ বা ব্রাহ্মণ ভগবানের চেয়ে অধিক অভিজ্ঞ বা অধিক প্রজ্ঞাবান হবেন, এমন কেউ নেই। 'ঋদ্ধিবিধিসমূহের মধ্যে যা এই...'—এখানে 'যদিদং' শব্দটি কেবল নিপাত মাত্র। ঋদ্ধিবিধিসমূহে ভগবানের চেয়ে শ্রেষ্ঠ আর কেউ নেই। অতীতের বুদ্ধগণও এই দুই ঋদ্ধি দেশনা করেছেন, অনাগত বুদ্ধগণও এই দুই ঋদ্ধিই দেশনা করবেন। আপনারাও তাঁদের জ্ঞানের সাথে তুলনা করে এই দুই ঋদ্ধিই দেশনা করেছেন। এভাবে ভগবান ঋদ্ধিবিধিসমূহে অনুত্তর—এটি প্রদর্শন করে 'ভন্তে, এই কারণেও আমি ভগবানের প্রতি এভাবে প্রসন্ন'—তা প্রকাশ করছেন। এর দ্বারা ধর্মসেনাপতি (সারিপুত্ত) দিবাবিহারের স্থানে বসে যে ষোলোটি উত্তরোত্তর ধর্মসমূহ অনুধ্যান করেছিলেন, সেগুলিই প্রদর্শিত হলো।


Aññathāsatthuguṇadassanādivaṇṇanā

অন্য প্রকারে শাস্ত্রার গুণ প্রদর্শন ইত্যাদির বর্ণনা


160. Idāni aparenapi ākārena bhagavato guṇe dassento yaṃ taṃ bhantetiādimāha. Tattha saddhena kulaputtenāti saddhā kulaputtā [Pg.80] nāma atītānāgatapaccuppannā bodhisattā. Tasmā yaṃ sabbaññubodhisattena pattabbanti vuttaṃ hoti. Kiṃ pana tena pattabbaṃ? Nava lokuttaradhammā. Āraddhavīriyenātiādīsu ‘‘vīriyaṃ thāmo’’tiādīni sabbāneva vīriyavevacanāni. Tattha āraddhavīriyenāti paggahitavīriyena. Thāmavatāti thāmasampannena thiravīriyena. Purisathāmenāti tena thāmavatā yaṃ purisathāmena pattabbanti vuttaṃ hoti. Anantarapadadvayepi eseva nayo. Purisadhorayhenāti yā asamadhurehi buddhehi vahitabbā dhurā, taṃ dhuraṃ vahanasamatthena mahāpurisena. Anuppattaṃ taṃ bhagavatāti taṃ sabbaṃ atītānāgatabuddhehi pattabbaṃ, sabbameva anuppattaṃ, bhagavato ekaguṇopi ūno natthīti dasseti. Kāmesu kāmasukhallikānuyoganti vatthukāmesu kāmasukhallikānuyogaṃ. Yathā aññe keṇiyajaṭilādayo samaṇabrāhmaṇā ‘‘ko jānāti paralokaṃ. Sukho imissā paribbājikāya mudukāya lomasāya bāhāya samphasso’’ti moḷibandhāhi paribbājikāhi paricārenti sampattaṃ sampattaṃ rūpādiārammaṇaṃ anubhavamānā kāmasukhamanuyuttā, na evamanuyuttoti dasseti.

১৬০. এখন অন্য প্রকারেও ভগবানের গুণ প্রদর্শন করে 'যং তং ভন্তে' ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে 'শ্রদ্ধাবান কুলপুত্র কর্তৃক' বলতে শ্রদ্ধাসম্পন্ন কুলপুত্র হলেন অতীত, অনাগত ও বর্তমানের বোধিসত্ত্বগণ। তাই সর্বজ্ঞ বোধিসত্ত্ব কর্তৃক যা প্রাপ্তব্য, তা-ই বলা হয়েছে। তাঁর দ্বারা কী প্রাপ্তব্য? নব লোকোত্তর ধর্ম। 'আরব্ধবীর্য' ইত্যাদিতে 'বীর্য', 'স্থাম' ইত্যাদি সমস্ত শব্দই বীর্যের সমার্থক শব্দ। সেখানে 'আরব্ধবীর্য' বলতে প্রগৃহীত বীর্যসম্পন্ন। 'স্থামবান' বলতে শক্তিসম্পন্ন, স্থির বীর্যসম্পন্ন। 'পুরুষ-শক্তি দ্বারা' বলতে সেই শক্তিসম্পন্ন বোধিসত্ত্ব কর্তৃক পুরুষ-শক্তি দ্বারা যা প্রাপ্তব্য, তা-ই বলা হয়েছে। পরবর্তী দুটি পদের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। 'পুরুষ-ধুরন্ধর দ্বারা' বলতে অতুলনীয় ভার বহনকারী বুদ্ধগণের দ্বারা যে ভার বহনযোগ্য, সেই ভার বহনে সমর্থ মহাপুরুষ কর্তৃক। 'ভগবান তা প্রাপ্ত হয়েছেন' বলতে অতীত ও অনাগত বুদ্ধগণের দ্বারা যা প্রাপ্তব্য, সেই সমস্ত লোকোত্তর ধর্মই ভগবান প্রাপ্ত হয়েছেন; ভগবানের একটি গুণও কম নেই—এটিই প্রদর্শন করছেন। 'কামসমূহে কামসুখল্লিকানুপাত' বলতে বস্তুকামসমূহে কামসুখল্লিকানুপাত। যেমন অন্য কেণিয় জটিল আদি শ্রমণ ও ব্রাহ্মণগণ বলেন, 'পরলোক কে জানে? এই কোমল ও লোমশ বাহুবিশিষ্ট পরিব্রাজিকার স্পর্শ কত সুখকর!' এই বলে জটাবদ্ধ পরিব্রাজিকাদের দ্বারা সেবা গ্রহণ করে, প্রাপ্ত রূপ আদি আলম্বনসমূহ উপভোগ করতে করতে কামসুখে লিপ্ত হয়ে বিহার করে; ভগবান সেভাবে লিপ্ত হয়ে বিহার করেন না—এটিই প্রদর্শন করছেন।


Hīnanti lāmakaṃ. Gammanti gāmavāsīnaṃ dhammaṃ. Pothujjanikanti puthujjanehi sevitabbaṃ. Anariyanti na niddosaṃ. Na vā ariyehi sevitabbaṃ. Anatthasañhitanti anatthasaṃyuttaṃ. Attakilamathānuyoganti attano ātāpanaparitāpanānuyogaṃ. Dukkhanti dukkhayuttaṃ, dukkhamaṃ vā. Yathā eke samaṇabrāhmaṇā kāmasukhallikānuyogaṃ parivajjessāmāti kāyakilamathaṃ anudhāvanti, tato muñcissāmāti kāmasukhaṃ anudhāvanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana ubho ete ante vajjetvā yā sā ‘‘atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī’’ti evaṃ vuttā sammāpaṭipatti, tameva paṭipanno. Tasmā ‘‘na ca attakilamathānuyoga’’ntiādimāha.

'হীন' বলতে নিকৃষ্ট। 'গ্রাম্য' বলতে গ্রাম্যবাসীদের আচরণ। 'পৃথগ্জনিক' বলতে পৃথগ্জনদের দ্বারা সেবনযোগ্য। 'অনর্য' বলতে নির্দোষ নয় এমন, অথবা আর্যদের দ্বারা অসেবনীয়। 'অনর্থসংহিত' বলতে অনর্থযুক্ত। 'আত্মক্লমথানুপাত' বলতে নিজের শরীরকে উত্তপ্ত ও ক্লিষ্ট করার অভ্যাস। 'দুঃখ' বলতে দুঃখযুক্ত বা কষ্টদায়ক। যেমন কোনো কোনো শ্রমণ ও ব্রাহ্মণ 'আমরা কামসুখল্লিকানুপাত বর্জন করব' এই ভেবে আত্মক্লেশের দিকে ধাবিত হয়, আবার 'তা থেকে মুক্ত হব' এই ভেবে কামসুখের দিকে ধাবিত হয়, ভগবান তেমন নন। কিন্তু ভগবান এই উভয় চরম পন্থা বর্জন করে, 'হে ভিক্ষুগণ, তথাগত কর্তৃক অভিসম্বুদ্ধ চক্ষুকারিণী মধ্যমা প্রতিপদা রয়েছে'—এভাবে কথিত যে সম্যক প্রতিপত্তি, তাতেই প্রতিপন্ন হয়েছেন। তাই 'আত্মক্লমথানুপাত নয়' ইত্যাদি বলেছেন।


Ābhicetasikānanti abhicetasikānaṃ, kāmāvacaracittāni atikkamitvā ṭhitānanti attho. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihārānaṃ. Poṭṭhapādasuttantasmiñhi sappītikadutiyajjhānaphalasamāpatti kathitā (dī. ni. 1.432). Pāsādikasuttante saha maggena vipassanāpādakajjhānaṃ. Dasuttarasuttante [Pg.81] catutthajjhānikaphalasamāpatti. Imasmiṃ sampasādanīye diṭṭhadhammasukhavihārajjhānāni kathitāni. Nikāmalābhīti yathākāmalābhī. Akicchalābhīti adukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī.

'আভিচেতসিক' বলতে অতি-চেতসিক বা উচ্চতর চিত্ত সম্বন্ধীয়, অর্থাৎ কামাবচর চিত্তসমূহকে অতিক্রম করে স্থিত—এই অর্থ। 'দৃষ্টধর্মসুখবিহার' বলতে এই বর্তমান আত্মভাবেই সুখবিহারের। কারণ পোষ্ঠপাদ সূত্রে প্রীতিসহগত দ্বিতীয় ধ্যান ও ফলসমাপত্তির কথা বলা হয়েছে। প্রাসাদিক সূত্রে মার্গের সাথে বিপশ্যনা-পাদক ধ্যান। দশোত্তর সূত্রে চতুর্থ ধ্যান ও ফলসমাপত্তি। এই সম্পসাদনীয় সূত্রে দৃষ্টধর্মসুখবিহার ধ্যানসমূহের কথা বলা হয়েছে। 'নিকামলাভী' বলতে ইচ্ছানুযায়ী লাভকারী। 'অকিচ্ছলাভী' বলতে অনায়াসে লাভকারী। 'অকসিরলাভী' বলতে কোনো ক্লেশ ছাড়াই লাভকারী।


Anuyogadānappakāravaṇṇanā

অনুযোগদান প্রকারের বর্ণনা


161. Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā. Tīṇi hi khettāni – jātikhettaṃ āṇākhettaṃ visayakhettaṃ. Tattha jātikhettaṃ nāma dasasahassī lokadhātu. Sā hi tathāgatassa mātukucchiṃ okkamanakāle nikkhamanakāle sambodhikāle dhammacakkappavattane āyusaṅkhārossajjane parinibbāne ca kampati. Koṭisatasahassacakkavāḷaṃ pana āṇākhettaṃ nāma. Āṭānāṭiyamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhi ettha āṇā vattati. Visayakhettassa pana parimāṇaṃ natthi, buddhānañhi ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ, yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyyaṃ, ñeyyapariyantikaṃ ñāṇa’’nti (mahāni. 55) vacanato avisayo nāma natthi.

১৬১. 'এক লোকধাতুতে' বলতে দশসহস্র লোকধাতুতে। ক্ষেত্র মূলত তিনটি—জাতিক্ষেত্র, আজ্ঞাক্ষেত্র ও বিষয়ক্ষেত্র। সেখানে 'জাতিক্ষেত্র' হলো দশসহস্র লোকধাতু। কারণ তা তথাগতের মাতৃগর্ভে অবতরণকালে, গর্ভ থেকে নিষ্ক্রমণকালে, সম্বোধিলাভকালে, ধর্মচক্র প্রবর্তনকালে, আয়ুসংস্কার বিসর্জনকালে এবং পরিনির্বাণকালে কম্পিত হয়। আর একশত সহস্র কোটি চক্রবাল হলো 'আজ্ঞাক্ষেত্র'। কারণ এখানে আটানাটিয় সূত্র, মোর পরিত্র, ধ্বজজ্ঞ পরিত্র, রতন পরিত্র ইত্যাদির আজ্ঞা বিস্তৃত হয়। কিন্তু বিষয়ক্ষেত্রের কোনো পরিমাপ নেই। কারণ বুদ্ধগণের 'যতটুকু জ্ঞান, ততটুকু জ্ঞেয়; যতটুকু জ্ঞেয়, ততটুকু জ্ঞান; জ্ঞানই জ্ঞেয়ের সীমা, জ্ঞেয়ই জ্ঞানের সীমা'—এই বচন অনুসারে তাঁদের অগোচর বলে কিছু নেই।


Imesu pana tīsu khettesu ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, nuppañjantīti pana atthi. Tīṇi piṭakāni vinayapiṭakaṃ, suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakaṃ. Tisso saṅgītiyo mahākassapattherassa saṅgīti, yasattherassa saṅgīti, moggaliputtatissattherassa saṅgītīti. Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane ‘‘imaṃ cakkavāḷaṃ muñcitvā aññattha buddhā uppajjantī’’ti suttaṃ natthi, nuppajjantīti pana atthi.

কিন্তু এই তিন ক্ষেত্রের মধ্যে, এই চক্রবাল বাদ দিয়ে অন্য চক্রবালে বুদ্ধগণ উৎপন্ন হন—এমন কোনো সূত্র নেই, বরং উৎপন্ন হন না—এমন পাঠ আছে। ত্রিপিটক হলো তিনটি—বিনয়পিটক, সূত্রপিটক ও অভিধর্মপিটক। সংগীতি তিনটি—মহাকাশ্যপ স্থবিরের সংগীতি, যশ স্থবিরের সংগীতি এবং মগ্গলিপুত্ত তিষ্য স্থবিরের সংগীতি। এই তিন সংগীতিতে আরূঢ় ত্রিপিটক বুদ্ধবচনে 'এই চক্রবাল ছেড়ে অন্য কোথাও বুদ্ধগণ উৎপন্ন হন'—এমন কোনো সূত্র নেই, বরং উৎপন্ন হন না—এমন পাঠই আছে।


Apubbaṃ acarimanti apure apacchā ekato nuppajjanti, pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti. Tattha bodhipallaṅke ‘‘bodhiṃ apatvā na uṭṭhahissāmī’’ti nisinnakālato paṭṭhāya yāva mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇaṃ, tāva pubbeti na veditabbaṃ. Bodhisattassa hi paṭisandhiggahaṇe dasasahassacakkavāḷakampaneneva khettapariggaho kato. Aññassa buddhassa uppattipi nivāritā hoti. Parinibbānato paṭṭhāya ca yāva sāsapamattāpi dhātuyo tiṭṭhanti, tāva pacchāti na veditabbaṃ. Dhātūsu hi ṭhitāsu [Pg.82] buddhāpi ṭhitāva honti. Tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Dhātuparinibbāne pana jāte aññassa buddhassa uppatti na nivāritā.

'অপূর্ব ও অচরিম' বলতে আগে-পরে নয়, একসাথে উৎপন্ন হন না; বরং আগে অথবা পরে উৎপন্ন হন—এটাই বলা হয়েছে। সেখানে বোধিপল্লঙ্কে 'সম্বোধি লাভ না করে উঠব না'—এই আসনে বসার সময় থেকে শুরু করে মাতৃগর্ভে প্রতিসন্ধি গ্রহণ পর্যন্ত সময়কে 'পূর্বে' বলে জানা উচিত নয়। কারণ বোধিসত্ত্বের প্রতিসন্ধি গ্রহণের সময় দশসহস্র চক্রবাল কম্পনের মাধ্যমেই ক্ষেত্র পরিগ্রহ করা হয়। অন্য বুদ্ধের উৎপত্তিও তখন নিবারিত হয়। এবং পরিনির্বাণ থেকে শুরু করে যাবৎ সর্ষপ পরিমাণ ধাতুও অবশিষ্ট থাকে, তাবৎ সময়কে 'পরে' বলে জানা উচিত নয়। কারণ ধাতুসমূহ বিদ্যমান থাকলে বুদ্ধগণও বিদ্যমান থাকেন। তাই এই অন্তর্বর্তী সময়ে অন্য বুদ্ধের উৎপত্তি নিবারিতই থাকে। কিন্তু ধাতু পরিনির্বাণ ঘটে গেলে অন্য বুদ্ধের উৎপত্তি নিবারিত হয় না।


Tipiṭakaantaradhānakathā

ত্রিপিটক অন্তর্ধানের কথা


Tīṇi antaradhānāni nāma pariyattiantaradhānaṃ, paṭivedhaantaradhānaṃ, paṭipattiantaradhānanti. Tattha pariyattīti tīṇi piṭakāni. Paṭivedhoti saccappaṭivedho. Paṭipattīti paṭipadā. Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Ekasmiñhi kāle paṭivedhakarā bhikkhū bahū honti, esa bhikkhu puthujjanoti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti. Imasmiṃyeva dīpe ekavāraṃ puthujjanabhikkhu nāma nāhosi. Paṭipattipūrakāpi kadāci bahū honti, kadāci appā. Iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Sāsanaṭṭhitiyā pana pariyatti pamāṇaṃ. Paṇḍito hi tepiṭakaṃ sutvā dvepi pūreti.

অন্তর্ধান মূলত তিনটি—পরিযত্তি অন্তর্ধান, প্রতিবেদ অন্তর্ধান এবং প্রতিপত্তি অন্তর্ধান। সেখানে 'পরিযত্তি' বলতে ত্রিপিটক। 'প্রতিবেদ' বলতে সত্য উপলব্ধি। 'প্রতিপত্তি' বলতে প্রতিপদা বা আচরণ। সেখানে প্রতিবেদ ও প্রতিপত্তি কখনো থাকে, আবার কখনো থাকে না. কারণ কোনো এক সময়ে প্রতিবেদকারী ভিক্ষু অনেক থাকেন, তখন 'এই ভিক্ষু পৃথগ্জন'—এভাবে আঙুল দিয়ে দেখিয়ে দিতে হয়। এই দ্বীপেই এক সময় পৃথগ্জন ভিক্ষু বলে কেউ ছিল না। প্রতিপত্তি পূরণকারীও কখনো অনেক হন, আবার কখনো অল্প। এভাবে প্রতিবেদ ও প্রতিপত্তি কখনো থাকে, আবার কখনো থাকে না। কিন্তু শাসনের স্থায়িত্বের জন্য পরিযত্তিই হলো প্রমাণ। কারণ পণ্ডিত ব্যক্তি ত্রিপিটক শ্রবণ করে উভয়ই পূরণ করেন।


Yathā amhākaṃ bodhisatto āḷārassa santike pañcābhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā parikammaṃ pucchi, so na jānāmīti āha. Tato udakassa santikaṃ gantvā adhigatavisesaṃ saṃsanditvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṃ pucchi, so ācikkhi, tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṃ jhānaṃ sampādesi, evameva paññavā bhikkhu pariyattiṃ sutvā dvepi pūreti. Tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti. Yadā pana sā antaradhāyati, tadā paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ nassati. Tattha paṭṭhānaṃ sabbapaṭhamaṃ antaradhāyati. Anukkamena pacchā dhammasaṅgaho, tasmiṃ antarahite itaresu dvīsu piṭakesu ṭhitesupi sāsanaṃ ṭhitameva hoti.

যেমন আমাদের বোধিসত্ত্ব আড়ার ঋষির সমীপে পঞ্চ অভিজ্ঞা ও সপ্ত সমাপত্তি উৎপন্ন করে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন সমাপত্তির পরিকর্ম জিজ্ঞাসা করেছিলেন, তিনি বলেছিলেন 'আমি জানি না'। তারপর উদক ঋষির সমীপে গিয়ে অর্জিত ধ্যানের তুলনা করে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তনের পরিকর্ম জিজ্ঞাসা করেছিলেন, তিনি তা বলে দিয়েছিলেন। তাঁর কথা শোনার সাথে সাথেই মহাসত্ত্ব সেই ধ্যান লাভ করেছিলেন। ঠিক তেমনই প্রজ্ঞাবান ভিক্ষু পরিযত্তি শ্রবণ করে উভয়ই পূরণ করেন। তাই পরিযত্তি বিদ্যমান থাকলে শাসনও বিদ্যমান থাকে। কিন্তু যখন তা অন্তর্হিত হয়, তখন প্রথমে অভিধর্মপিটক বিনষ্ট হয়। সেখানে প্রস্থান গ্রন্থ সর্বপ্রথমে অন্তর্হিত হয়। ক্রমানুসারে পরে ধর্মসঙ্গণি অন্তর্হিত হয়। তা অন্তর্হিত হলে অন্য দুটি পিটক বিদ্যমান থাকলেও শাসন বিদ্যমানই থাকে।


Tattha suttantapiṭake antaradhāyamāne paṭhamaṃ aṅguttaranikāyo ekādasakato paṭṭhāya yāva ekakā antaradhāyati, tadanantaraṃ saṃyuttanikāyo cakkapeyyālato paṭṭhāya yāva oghataraṇā antaradhāyati. Tadanantaraṃ majjhimanikāyo indriyabhāvanato paṭṭhāya yāva mūlapariyāyā antaradhāyati. Tadanantaraṃ dīghanikāyo dasuttarato paṭṭhāya yāva brahmajālā antaradhāyati. Ekissāpi dvinnampi gāthānaṃ pucchā addhānaṃ [Pg.83] gacchati, sāsanaṃ dhāretuṃ na sakkoti, sabhiyapucchā āḷavakapucchā viya ca. Etā kira kassapabuddhakālikā antarā sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhiṃsu.

সেখানে সূত্রপিটক অন্তর্হিত হওয়ার সময় প্রথমে অঙ্গুত্তরনিকায় একাদশক নিপাত থেকে শুরু করে একক নিপাত পর্যন্ত অন্তর্হিত হয়। তার পর সংযুক্তনিকায় চক্রপেয়্যাল থেকে শুরু করে ওঘতরণ সূত্র পর্যন্ত অন্তর্হিত হয়। তার পর মধ্যমনিকায় ইন্দ্রিয়ভাবনা সূত্র থেকে শুরু করে মূলপর্যায় সূত্র পর্যন্ত অন্তর্হিত হয়। তার পর দীর্ঘনিকায় দশোত্তর সূত্র থেকে শুরু করে ব্রহ্মজাল সূত্র পর্যন্ত অন্তর্হিত হয়। একটি বা দুটি গাথার প্রশ্ন দীর্ঘকাল স্থায়ী হয়, কিন্তু শাসনকে ধরে রাখতে পারে না, যেমন সভিয় প্রশ্ন ও আলবক প্রশ্ন। কথিত আছে যে, কশ্যপ বুদ্ধের সময়ে এই প্রশ্নগুলি অন্তর্বর্তী সময়ে শাসনকে ধরে রাখতে পারেনি।


Dvīsu pana piṭakesu antarahitesupi vinayapiṭake ṭhite sāsanaṃ tiṭṭhati. Parivārakkhandhakesu antarahitesu ubhatovibhaṅge ṭhite ṭhitameva hoti. Ubhatovibhaṅge antarahite mātikāyapi ṭhitāya ṭhitameva hoti. Mātikāya antarahitāya pātimokkhapabbajjāupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhati. Liṅgaṃ addhānaṃ gacchati. Setavatthasamaṇavaṃso pana kassapabuddhakālato paṭṭhāya sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhi. Paṭisambhidāpattehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi. Chaḷabhiññehi vassasahassaṃ. Tevijjehi vassasahassaṃ. Sukkhavipassakehi vassasahassaṃ. Pātimokkhehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi. Pacchimakassa pana saccappaṭivedhato pacchimakassa sīlabhedato paṭṭhāya sāsanaṃ osakkitaṃ nāma hoti. Tato paṭṭhāya aññassa buddhassa uppatti na nivāritā.

দুইটি পিটক (অভিধর্ম ও সূত্র পিটক) অন্তর্হিত হলেও বিনয়পিটক টিকে থাকলে শাসন (বুদ্ধশাসন) টিকে থাকে। পরিবার ও খন্ধকসমূহ অন্তর্হিত হলেও উভয়বিভঙ্গ (ভিক্ষু ও ভিক্ষুণী বিভঙ্গ) টিকে থাকলে শাসন টিকে থাকে। উভয়বিভঙ্গ অন্তর্হিত হলেও মাতৃকা (ভিক্ষু ও ভিক্ষুণী প্রাতিমোক্ষ) টিকে থাকলে শাসন টিকে থাকে। মাতৃকা অন্তর্হিত হলেও প্রাতিমোক্ষ, প্রব্রজ্যা ও উপসম্পদা টিকে থাকলে শাসন টিকে থাকে। লিঙ্গ (শ্রমণ-ভিক্ষুর বাহ্যিক রূপ বা বেশ) দীর্ঘকাল চলতে থাকে। কিন্তু শ্বেতবস্ত্রধারী শ্রমণদের বংশ কশ্যপ বুদ্ধের সময় থেকে শাসন ধারণ করতে সমর্থ হয়নি। প্রতিসংভিদাপ্রাপ্ত (অরহৎদের) দ্বারা শাসন এক হাজার বছর স্থায়ী হয়েছিল। ষড়অভিজ্ঞতাপ্রাপ্তদের দ্বারা এক হাজার বছর। ত্রিবিদ্য প্রাপ্তদের দ্বারা এক হাজার বছর। শুষ্কবিপশ্যকদের দ্বারা এক হাজার বছর। প্রাতিমোক্ষ পালনকারীদের দ্বারা এক হাজার বছর স্থায়ী হয়েছিল। কিন্তু সর্বশেষ ব্যক্তির সত্য অনুধাবন (আর্যত্ব লাভ) এবং সর্বশেষ ব্যক্তির শীলভঙ্গ হওয়ার সময় থেকে শাসন মূলত অবক্ষয়প্রাপ্ত (পিছু হটেছে) বলে গণ্য হয়। তারপর থেকে অন্য বুদ্ধের আবির্ভাব আর বাধাগ্রস্ত হয় না।


Sāsanaantarahitavaṇṇanā

শাসন-অন্তর্ধান বর্ণনা


Tīṇi parinibbānāni nāma kilesaparinibbānaṃ khandhaparinibbānaṃ dhātuparinibbānanti. Tattha kilesaparinibbānaṃ bodhipallaṅke ahosi. Khandhaparinibbānaṃ kusinārāyaṃ. Dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati. Sāsanassa kira osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṃ gamissanti. Mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ. Tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti. Nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti. Sāsapamattāpi dhātuyo na antarā nassissanti. Sabbadhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjessanti.

পরিনির্বাণ তিন প্রকার: ক্লেশ-পরিনির্বাণ, স্কন্ধ-পরিনির্বাণ এবং ধাতু-পরিনির্বাণ। তন্মধ্যে ক্লেশ-পরিনির্বাণ বোধিমূলে (বোধিপল্লঙ্কে) ঘটেছিল। স্কন্ধ-পরিনির্বাণ কুশীনগরে ঘটেছিল। ধাতু-পরিনির্বাণ ভবিষ্যতে ঘটবে। কথিত আছে, শাসনের অবক্ষয়কালে এই তাম্রপর্ণী দ্বীপে (শ্রীলঙ্কায়) ধাতুসমূহ (বুদ্ধের দেহাবশেষ) একত্রিত হয়ে মহাচৈত্যে গমন করবে। মহাচৈত্য থেকে নাগদ্বীপের রাজায়তন চৈত্যে যাবে। সেখান থেকে মহাবোধিপল্লঙ্কে গমন করবে। নাগলোক থেকে, দেবলোক থেকে এবং ব্রহ্মলোক থেকেও ধাতুসমূহ মহাবোধিপল্লঙ্কেই গমন করবে। সরিষাদানার মতো ক্ষুদ্র ধাতুসমূহও অন্তর্বর্তী পথে বিনষ্ট হবে না। সমস্ত ধাতু মহাবোধিপল্লঙ্কে পুঞ্জীভূত হয়ে স্বর্ণখণ্ডের মতো একীভূত নিরেট রূপ ধারণ করবে এবং ষড়বর্ণের রশ্মি বিকিরণ করবে।


Tā dasasahassilokadhātuṃ pharissanti, tato dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā ‘‘ajja satthā parinibbāti, ajja sāsanaṃ osakkati, pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhāka’’nti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti. Ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā [Pg.84] sakabhāvena sandhāretuṃ na sakkhissanti. Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati. Sāsapamattāyapi dhātuyā sati ekajālā bhavissati. Dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu upacchijjissati. Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti.

সেই রশ্মিসমূহ দশসহস্র লোকধাতুতে পরিব্যাপ্ত হবে। তখন দশসহস্র চক্রবালের দেবতারা একত্রিত হয়ে বলবেন, “আজ শাস্তা পরিনির্বাণ লাভ করছেন, আজ শাসন অবক্ষয়প্রাপ্ত হচ্ছে, এটিই আমাদের শেষ দর্শন।” এই বলে তাঁরা দশবলের (বুদ্ধের) পরিনির্বাণ দিবসের চেয়েও মহত্তর শোক প্রকাশ করবেন। অনাগামী ও ক্ষীণাস্ত্রবদের (অরহৎদের) বাদ দিয়ে অবশিষ্টরা নিজেদের সংবরণ করতে পারবে না। ধাতুসমূহ থেকে তেজোধাতু (অগ্নি) উৎপন্ন হয়ে ব্রহ্মলোক পর্যন্ত আরোহণ করবে। সরিষাদানার মতো ক্ষুদ্র ধাতুর অস্তিত্ব থাকা পর্যন্তও সেখানে একীভূত অগ্নিশিখা প্রজ্বলিত থাকবে। ধাতুসমূহ সম্পূর্ণরূপে নিঃশেষ হয়ে গেলে অগ্নিশিখাও নির্বাপিত হবে। এভাবে মহিমান্বিত প্রভাব প্রদর্শন করে ধাতুসমূহ অন্তর্হিত হলে শাসনও অন্তর্হিত হয়েছে বলে গণ্য হয়।


Yāva na evaṃ antaradhāyati, tāva acarimaṃ nāma hoti. Evaṃ apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ nuppajjantīti? Anacchariyattā. Buddhā hi acchariyamanussā. Yathāha – ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso. Katamo ekapuggalo? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.172). Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṃ, anacchariyā bhaveyyuṃ. Ekasmiñhi vihāre dvinnaṃ cetiyānampi lābhasakkāro uḷāro na hoti. Bhikkhūpi bahutāya na acchariyā jātā, evaṃ buddhāpi bhaveyyuṃ, tasmā nuppajjanti. Desanāya ca visesābhāvato. Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ eko deseti. Aññena uppajjitvāpi sova desetabbo siyā, tato anacchariyo siyā. Ekasmiṃ pana dhammaṃ desente desanāpi acchariyā hoti, vivādabhāvato ca. Bahūsu hi buddhesu uppannesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya amhākaṃ buddho pāsādiko, amhākaṃ buddho madhurassaro lābhī puññavāti vivadeyyuṃ. Tasmāpi evaṃ nuppajjanti. Api cetaṃ kāraṇaṃ milindaraññāpi puṭṭhena nāgasenattherena vitthāritameva. Vuttañhi tattha –

যতক্ষণ পর্যন্ত শাসন এভাবে অন্তর্হিত না হয়, ততক্ষণ পর্যন্ত তা সমসাময়িক (অচরিমা) বলে গণ্য হয়। এভাবে দুই বুদ্ধের যুগপৎ (একে অপরের আগে বা পরে না হয়ে একসাথে) উৎপন্ন হওয়া অসম্ভব। কিন্তু কেন বুদ্ধগণ যুগপৎ উৎপন্ন হন না? কারণ তা হলে তাঁদের অসাধারণত্ব (আশ্চর্যত্ব) থাকে না। বুদ্ধগণ হলেন অসাধারণ মানুষ। যেমন বলা হয়েছে— “হে ভিক্ষুগণ, জগতে একজন মাত্র ব্যক্তি উৎপন্ন হন যিনি অসাধারণ মানুষ হিসেবে আবির্ভূত হন। সেই একজন ব্যক্তি কে? তিনি হলেন তথাগত, অরহৎ, সম্যকসম্বুদ্ধ।” যদি দুই, চার, আট বা ষোলো জন বুদ্ধ একসাথে উৎপন্ন হতেন, তবে তাঁরা আর অসাধারণ থাকতেন না। যেমন একটি বিহারে দুটি চৈত্য থাকলে তাদের প্রতি লাভ-সৎকার ও সম্মান তেমন বিপুল হয় না। ভিক্ষুগণও সংখ্যায় অনেক হওয়ার কারণে যেমন অসাধারণ বলে গণ্য হন না, বুদ্ধদের ক্ষেত্রেও তেমনই হতো। তাই তাঁরা একসাথে উৎপন্ন হন না। তা drama, দেশনার মধ্যে কোনো বিশেষ পার্থক্য না থাকার কারণেও এমনটি হয়। কারণ একজন বুদ্ধ স্মৃতিপ্রস্থান (সতিপট্ঠান) আদি যে ধর্ম দেশনা করেন, অন্য বুদ্ধ উৎপন্ন হলেও তাঁকে সেই একই ধর্ম দেশনা করতে হতো; ফলে তাঁর কোনো অসাধারণত্ব থাকত না। কিন্তু যখন একজন মাত্র বুদ্ধ ধর্ম দেশনা করেন, তখন সেই দেশনাও অসাধারণ হয়। এবং বিবাদের আশঙ্কার কারণেও তাঁরা একসাথে উৎপন্ন হন না। বহু বুদ্ধের আবির্ভাব ঘটলে, বিভিন্ন আচার্যের শিষ্যদের মতো মানুষও বিবাদ করত যে, “আমাদের বুদ্ধ অধিক প্রসাদগুণসম্পন্ন, আমাদের বুদ্ধের কণ্ঠস্বর মধুর, তিনি লাভবান ও পুণ্যবান।” এই কারণেও তাঁরা একসাথে উৎপন্ন হন না। তা ছাড়া, রাজা মিলিন্দ কর্তৃক জিজ্ঞাসিত হয়ে স্থবির নাগসেনও এই কারণটি বিস্তারিতভাবে ব্যাখ্যা করেছেন। সেখানে বলা হয়েছে—


Bhante, nāgasena, bhāsitampi hetaṃ bhagavatā ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Desayantā ca, bhante nāgasena, sabbepi tathāgatā sattatiṃsa bodhipakkhiye dhamme desenti, kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti, sikkhāpentā ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti, anusāsamānā ca appamādappaṭipattiyaṃ anusāsanti. Yadi, bhante nāgasena, sabbesampi tathāgatānaṃ [Pg.85] ekā desanā ekā kathā ekasikkhā ekānusāsanī, kena kāraṇena dve tathāgatā ekakkhaṇe nuppajjanti. Ekenapi tāva buddhuppādena ayaṃ loko obhāsajāto, yadi dutiyo buddho bhaveyya, dvinnaṃ pabhāya ayaṃ loko bhiyyosomattāya obhāsajāto bhaveyya, ovadamānā ca dve tathāgatā sukhaṃ ovadeyyuṃ, anusāsamānā ca sukhaṃ anusāseyyuṃ, tattha me kāraṇaṃ desehi, yathāhaṃ nissaṃsayo bhaveyya’’nti.

“ভন্তে নাগসেন, ভগবান কর্তৃক এটিও বলা হয়েছে— ‘হে ভিক্ষুগণ, এটি অসম্ভব, এমন কোনো সুযোগ নেই যে, একটি লোকধাতুতে দুজন অরহৎ সম্যকসম্বুদ্ধ যুগপৎ (একসাথে) উৎপন্ন হবেন; এমনটি ঘটার কোনো অবকাশ নেই।’ অথচ, ভন্তে নাগসেন, সমস্ত তথাগতই ধর্ম দেশনা করার সময় সাইত্রিশ প্রকার বোধিপক্ষীয় ধর্ম দেশনা করেন, কথা বলার সময় চার আর্যসত্যের কথা বলেন, শিক্ষা দেওয়ার সময় ত্রিবিধ শিক্ষায় দীক্ষিত করেন এবং উপদেশ দেওয়ার সময় অপ্রমাদের সাথে সাধনা করার উপদেশ দেন। হে ভন্তে নাগসেন, যদি সমস্ত তথাগতের দেশনা এক হয়, কথা এক হয়, শিক্ষা এক হয় এবং উপদেশ এক হয়, তবে কী কারণে দুজন তথাগত একই ক্ষণে উৎপন্ন হন না? একজন বুদ্ধের আবির্ভাবেই এই জগৎ আলোকিত হয়; যদি দ্বিতীয় একজন বুদ্ধ থাকতেন, তবে দুজনের প্রভায় এই জগৎ আরও বেশি মাত্রায় আলোকিত হতো। তা ছাড়া, দুজন তথাগত উপদেশ দিলে সহজেই উপদেশ দিতে পারতেন এবং শাসন করলে সহজেই শাসন করতে পারতেন। অতএব, এ বিষয়ে আমাকে কারণটি বুঝিয়ে বলুন, যাতে আমি সংশয়মুক্ত হতে পারি।”


Ayaṃ, mahārāja, dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya, kampeyya, nameyya, oṇameyya, vinameyya, vikireyya, vidhameyya, viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya.

“মহারাজ, এই দশসহস্র লোকধাতু কেবল একজন বুদ্ধকেই ধারণ করতে পারে; এটি কেবল একজন তথাগতের গুণভারই বহন করতে সক্ষম। যদি দ্বিতীয় কোনো বুদ্ধ উৎপন্ন হন, তবে এই দশসহস্র লোকধাতু তা সহ্য করতে পারবে না; এটি প্রকম্পিত হবে, তীব্রভাবে কাঁপবে, হেলে পড়বে, অবনত হবে, বিপর্যস্ত হবে, ছিন্নভিন্ন হবে, ধ্বংস হবে, চূর্ণবিচূর্ণ হবে এবং নিজের অবস্থানে স্থির থাকতে পারবে না (ধ্বংসপ্রাপ্ত হবে)।”


Yathā, mahārāja, nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya, ekapurise abhirūḷhe sā nāvā samupādikā bhaveyya, atha dutiyo puriso āgaccheyya tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena, so taṃ nāvaṃ abhirūheyya, api nu sā, mahārāja, nāvā dvinnampi dhāreyyāti? Na hi, bhante, caleyya, kampeyya, nameyya, oṇameyya, vinameyya, vikireyya, vidhameyya, viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya osīdeyya udaketi. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya…pe… na ṭhānamupagaccheyya.

“যেমন, মহারাজ, কোনো নৌকা যদি কেবল একজন মানুষকে বহন করার উপযোগী হয়, তবে একজন মানুষ তাতে আরোহণ করলে নৌকাটি জলের ওপর সমতা রক্ষা করে চলে। এরপর যদি দ্বিতীয় একজন মানুষ আসে, যে বয়স, গায়ের রং, যৌবন, শারীরিক গঠন, স্থূলতা এবং সমস্ত অঙ্গপ্রত্যঙ্গে প্রথম ব্যক্তির মতোই, এবং সেও যদি সেই নৌকায় আরোহণ করে; তবে হে মহারাজ, সেই নৌকাটি কি উভয়কেই ধারণ করতে পারবে?” “না, ভন্তে। সেটি দুলতে থাকবে, কাঁপবে, হেলে পড়বে, অবনত হবে, কাত হবে, ভেঙে যাবে, ধ্বংস হবে, চূর্ণবিচূর্ণ হবে, স্থির থাকতে পারবে না এবং জলে ডুবে যাবে।” “ঠিক তেমনই, মহারাজ, এই দশসহস্র লোকধাতু কেবল একজন বুদ্ধকেই ধারণ করতে পারে; এটি কেবল একজন তথাগতের গুণভারই বহন করতে সক্ষম। যদি দ্বিতীয় কোনো বুদ্ধ উৎপন্ন হন, তবে এই দশসহস্র লোকধাতু তা সহ্য করতে পারবে না... (পেয়্যাল)... নিজের অবস্থানে স্থির থাকতে পারবে না।”


Yathā vā pana, mahārāja, puriso yāvadatthaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya chādentaṃ yāva kaṇṭhamabhipūrayitvā, so dhāto pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandīkato anoṇamitadaṇḍajāto punadeva tāvatakaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya, api nu kho so, mahārāja, puriso sukhito bhaveyyāti? Na hi, bhante[Pg.86], sakiṃ bhuttova mareyyāti; evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī …pe… na ṭhānamupagaccheyyāti.

“অথবা, মহারাজ, কোনো মানুষ যদি তার তৃপ্তিমতো কণ্ঠনালী পর্যন্ত পূর্ণ করে আহার করে এবং সে সম্পূর্ণ তৃপ্ত, পরিপুষ্ট, উদরপূর্ণ, অলস ও সোজা লাঠির মতো অনমনীয় হয়ে পড়ে; এরপর সে যদি পুনরায় সমপরিমাণ আহার গ্রহণ করে; তবে হে মহারাজ, সেই মানুষটি কি স্বস্তিতে থাকতে পারবে?” “না, ভন্তে। সে দ্বিতীয়বার আহার করার সাথে সাথেই মারা যাবে।” “ঠিক তেমনই, মহারাজ, এই দশসহস্র লোকধাতু কেবল একজন বুদ্ধকেই ধারণ করতে পারে... (পেয়্যাল)... নিজের অবস্থানে স্থির থাকতে পারবে না।”


Kiṃ nu kho, bhante nāgasena, atidhammabhārena pathavī calatīti? Idha, mahārāja, dve sakaṭā ratanapūritā bhaveyyuṃ yāva mukhasamā, ekasmā sakaṭato ratanaṃ gahetvā ekasmiṃ sakaṭe ākireyyuṃ, api nu kho taṃ, mahārāja, sakaṭaṃ dvinnampi sakaṭānaṃ ratanaṃ dhāreyyāti? Na hi, bhante, nābhipi tassa phaleyya, arāpi tassa bhijjeyyuṃ, nemipi tassa opateyya, akkhopi tassa bhijjeyyāti. Kiṃ nu kho, mahārāja, atiratanabhārena sakaṭaṃ bhijjatīti? Āma, bhante,ti. Evameva kho, mahārāja, atidhammabhārena pathavī calati.

“ভন্তে নাগসেন, ধর্মের অতিভারের কারণেই কি পৃথিবী প্রকম্পিত হয়?” “মহারাজ, মনে করুন এখানে রত্নে কানায় কানায় পূর্ণ দুটি গরুর গাড়ি আছে। এখন একটি গাড়ি থেকে রত্নগুলো নিয়ে যদি অন্য গাড়িটিতে ঢেলে দেওয়া হয়; তবে হে মহারাজ, সেই গাড়িটি কি উভয় গাড়ির রত্নভার ধারণ করতে পারবে?” “না, ভন্তে। সেটির নাভি (চক্রের মধ্যভাগ) ফেটে যাবে, স্পোকগুলো (অর) ভেঙে যাবে, চাকার বেড় (নেমি) খসে পড়বে এবং অক্ষদণ্ডও (ইশ) ভেঙে যাবে।” “মহারাজ, রত্নের অতিভারের কারণেই কি গাড়িটি ভেঙে যায়?” “হ্যাঁ, ভন্তে।” “ঠিক তেমনই, মহারাজ, ধর্মের অতিভারের কারণেই পৃথিবী প্রকম্পিত হয়।”


Apica, mahārāja, imaṃ kāraṇaṃ buddhabalaparidīpanāya osāritaṃ aññampi tattha atirūpaṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘‘tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho’’ti, ubhato pakkhajātā bhaveyyuṃ. Yathā, mahārāja, dvinnaṃ balavāmaccānaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘‘tumhākaṃ amacco amhākaṃ amacco’’ti, ubhato pakkhajātā honti; evameva kho, mahārāja, yadi dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘‘tumhākaṃ buddho, amhākaṃ buddho’’ti, ubhato pakkhajātā bhaveyyuṃ, idaṃ tāva, mahārāja, ekaṃ kāraṇaṃ, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.

“তা ছাড়া, মহারাজ, বুদ্ধের প্রভাব প্রদর্শন করার জন্য এই কারণটি উপস্থাপন করা হয়েছে। এ বিষয়ে আরও একটি উপযুক্ত কারণ শ্রবণ করুন, যে কারণে দুজন সম্যকসম্বুদ্ধ একই ক্ষণে উৎপন্ন হন না। মহারাজ, যদি দুজন সম্যকসম্বুদ্ধ একই ক্ষণে উৎপন্ন হতেন, তবে তাঁদের অনুসারীদের (পরিষদ) মধ্যে বিবাদ সৃষ্টি হতো যে, ‘তোমাদের বুদ্ধ, আমাদের বুদ্ধ’ এবং তারা দুটি দলে বিভক্ত হয়ে পড়ত। মহারাজ, যেমন দুজন শক্তিশালী অমাত্যের অনুসারীদের মধ্যে বিবাদ সৃষ্টি হয় যে, ‘তোমাদের অমাত্য, আমাদের অমাত্য’ এবং তারা দুটি দলে বিভক্ত হয়ে পড়ে; ঠিক তেমনই, মহারাজ, যদি দুজন সম্যকসম্বুদ্ধ একই ক্ষণে উৎপন্ন হতেন, তবে তাঁদের অনুসারীদের মধ্যে বিবাদ সৃষ্টি হতো যে, ‘তোমাদের বুদ্ধ, আমাদের বুদ্ধ’ এবং তারা দুটি দলে বিভক্ত হয়ে পড়ত। মহারাজ, এটি হলো প্রথম কারণ, যে কারণে দুজন সম্যকসম্বুদ্ধ একই ক্ষণে উৎপন্ন হন না।”


Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, ‘‘aggo buddho’’ti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya, ‘‘jeṭṭho buddho’’ti, seṭṭho buddhoti, visiṭṭho buddhoti, uttamo buddhoti, pavaro buddhoti, asamo buddhoti[Pg.87], asamasamo buddhoti, appaṭimo buddhoti, appaṭibhāgo buddhoti, appaṭipuggalo buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Imampi kho tvaṃ, mahārāja, kāraṇaṃ atthato sampaṭiccha, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.

“মহারাজ, আরও একটি উচ্চতর কারণ শ্রবণ করুন, যে কারণে দুজন সম্যকসম্বুদ্ধ একই ক্ষণে উৎপন্ন হন না। মহারাজ, যদি দুজন সম্যকসম্বুদ্ধ একই ক্ষণে উৎপন্ন হতেন, তবে ‘বুদ্ধ হলেন সর্বশ্রেষ্ঠ (অগ্র)’ এই বাক্যটি মিথ্যা হয়ে যেত। ‘বুদ্ধ হলেন জ্যেষ্ঠ (প্রধান)’, ‘বুদ্ধ হলেন শ্রেষ্ঠ’, ‘বুদ্ধ হলেন বিশিষ্ট’, ‘বুদ্ধ হলেন উত্তম’, ‘বুদ্ধ হলেন প্রবর (অনুপম)’, ‘বুদ্ধ হলেন অসম (অতুলনীয়)’, ‘বুদ্ধ হলেন অসমসম (অতুলনীয়দের সমকক্ষ)’, ‘বুদ্ধ হলেন অপ্রতীম (অনুপমেয়)’, ‘বুদ্ধ হলেন অপ্রতিভাগ (প্রতিদ্বন্দ্বীহীন)’, ‘বুদ্ধ হলেন অপ্রতিপুগ্গল (অনন্য ব্যক্তি)’—এই সমস্ত বাক্যই মিথ্যা হয়ে যেত। অতএব, হে মহারাজ, এই কারণটিও আপনি যথার্থভাবে গ্রহণ করুন, যে কারণে দুজন সম্যকসম্বুদ্ধ একই ক্ষণে উৎপন্ন হন না।”


Apica kho, mahārāja, buddhānaṃ bhagavantānaṃ sabhāvapakati esā, yaṃ ekoyeva buddho loke uppajjati. Kasmā kāraṇā? Mahantatāya sabbaññubuddhaguṇānaṃ, yaṃ aññampi, mahārāja, mahantaṃ hoti, taṃ ekaṃyeva hoti. Pathavī, mahārāja, mahantī, sā ekāyeva. Sāgaro mahanto, so ekoyeva. Sineru girirājā mahanto, so ekoyeva. Ākāso mahanto, so ekoyeva. Sakko mahanto, so ekoyeva. Māro mahanto, so ekoyeva. Mahābrahmā mahanto, so ekoyeva. Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho mahanto, so ekoyeva lokasmiṃ. Yattha te uppajjanti, tattha aññesaṃ okāso na hoti. Tasmā, mahārāja, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekoyeva loke uppajjatīti. Sukathito, bhante nāgasena, pañho opammehi kāraṇehīti (mi. pa. 5.1.1).

তাছাড়া, হে মহারাজ, বুদ্ধ ভগবানের স্বভাব-প্রকৃতিই এই যে, জগতে এক সময়ে কেবল একজন বুদ্ধই উৎপন্ন হন। কী কারণে? সর্বজ্ঞ বুদ্ধগুণের মহত্ত্বের কারণে। হে মহারাজ, অন্য যে কোনো মহৎ বস্তুও জগতে একটিই হয়ে থাকে। হে মহারাজ, পৃথিবী মহতী, তা একটিই। মহাসমুদ্র মহৎ, তা একটিই। পর্বতরাজ সিনেরু (সুমেরু) মহৎ, তা একটিই। আকাশ মহৎ, তা একটিই। শক্র (ইন্দ্র) মহৎ, তিনি একজনই। মার মহৎ, সে একজনই। মহাব্রহ্মা মহৎ, তিনি একজনই। তথাগত অর্হৎ সম্যকসম্বুদ্ধ মহৎ, তিনি জগতে একজনই। যেখানে তাঁরা উৎপন্ন হন, সেখানে অন্যদের অবকাশ থাকে না। অতএব, হে মহারাজ, তথাগত অর্হৎ সম্যকসম্বুদ্ধ জগতে এক সময়ে একজনই উৎপন্ন হন। ভন্তে নাগসেন, উপমাসহ কারণসমূহের দ্বারা আপনি এই প্রশ্নের সুন্দর সমাধান করেছেন।


Dhammassa cānudhammanti navavidhassa lokuttaradhammassa anudhammaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ. Sahadhammikoti sakāraṇo. Vādānuvādoti vādoyeva.

'ধম্মস্স চানুধম্মং' বলতে নয় প্রকার লোকোত্তর ধর্মের অনুগামী বা অনুরূপ পূর্বভাগের প্রতিপদাকে বোঝায়। 'সহধম্মিকো' বলতে কারণসহ বা যুক্তিযুক্ত। 'বাদানুবাদো' বলতে কেবল মতবাদকেই বোঝায়।


Acchariyaabbhutavaṇṇanā

আশ্চর্য ও অদ্ভুত সূত্রের বর্ণনা


162. Āyasmā udāyīti tayo therā udāyī nāma – lāḷudāyī, kāḷudāyī, mahāudāyīti. Idha mahāudāyī adhippeto. Tassa kira imaṃ suttaṃ ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā suṇantassa abbhantare pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā pādapiṭṭhito sīsamatthakaṃ gacchati, sīsamatthakato pādapiṭṭhiṃ āgacchati, ubhato paṭṭhāya majjhaṃ otarati, majjhato paṭṭhāya ubhato gacchati. So nirantaraṃ pītiyā phuṭasarīro balavasomanassena dasabalassa guṇaṃ kathento acchariyaṃ bhantetiādimāha. Appicchatāti nittaṇhatā. Santuṭṭhitāti catūsu paccayesu tīhākārehi [Pg.88] santoso. Sallekhatāti sabbakilesānaṃ sallikhitabhāvo. Yatra hi nāmāti yo nāma. Na attānaṃ pātukarissatīti attano guṇe na āvi karissati. Paṭākaṃ parihareyyunti ‘‘ko amhehi sadiso atthī’’ti vadantā paṭākaṃ ukkhipitvā nāḷandaṃ vicareyyuṃ.

১৬২. 'আয়স্মা উদায়ী' বলতে উদায়ী নামের তিনজন স্থবির আছেন—লালুদায়ী, কালুদায়ী এবং মহাউদায়ী। এখানে মহাউদায়ী অভিপ্রেত। কথিত আছে যে, এই সম্পাসাদনীয় সূত্রটি শুরু থেকে শেষ পর্যন্ত শোনার সময় সেই মহাউদায়ী স্থবিরের অন্তরে পঞ্চবর্ণের প্রীতি উৎপন্ন হয়ে পায়ের পাতা থেকে মাথার তালু পর্যন্ত ছড়িয়ে পড়েছিল, মাথার তালু থেকে পায়ের পাতা পর্যন্ত নেমে এসেছিল, উভয় দিক থেকে শরীরের মধ্যভাগে নেমে এসেছিল এবং মধ্যভাগ থেকে উভয় দিকে ছড়িয়ে পড়েছিল। তিনি নিরন্তর প্রীতি দ্বারা পরিব্যাপ্ত শরীর নিয়ে অত্যন্ত সোমনস্যের সাথে দশবলের গুণ কীর্তন করতে করতে 'আশ্চর্য, ভন্তে!' ইত্যাদি বলেছিলেন। 'অপ্পিচ্ছতা' বলতে তৃষ্ণাহীনতা। 'সন্তুঠিতা' বলতে চার প্রকার প্রত্যয়ের প্রতি তিন প্রকারে সন্তোষ। 'সল্লেখতা' বলতে সকল ক্লেশের উচ্ছেদ অবস্থা। 'যত্র হি নাম' বলতে যিনি। 'ন অত্তানং পাতুকরিস্সতি' বলতে নিজের গুণাবলী প্রকাশ না করা। 'পটাকং পরিহরেয্যুং' বলতে 'আমাদের সমান কে আছে?' এই কথা বলতে বলতে মানেরূপ পতাকা উত্তোলন করে নালন্দায় ঘুরে বেড়াত।


Passa kho tvaṃ, udāyi, tathāgatassa appicchatāti passa udāyi yādisī tathāgatassa appicchatāti therassa vacanaṃ sampaṭicchanto āha. Kiṃ pana bhagavā neva attānaṃ pātukaroti, na attano guṇaṃ kathetīti ce? Na, na katheti. Appicchatādīhi kathetabbaṃ, cīvarādihetuṃ na katheti. Tenevāha – ‘‘passa kho tvaṃ, udāyi, tathāgatassa appicchatā’’tiādi. Bujjhanakasattaṃ pana āgamma veneyyavasena katheti. Yathāha –

'পস্স খো ত্বং, উদায়ি, তথাগতস্স অপ্পিচ্ছতা' বলতে—হে উদায়ী, তথাগতের অল্পেচ্ছা কেমন তা দেখ—স্থবিরের এই বচন স্বীকার করে তিনি বলেছিলেন। তবে কি ভগবান নিজেকে প্রকাশ করেন না, নিজের গুণ কীর্তন করেন না? না, তা নয়, তিনি বলেন। কিন্তু পাপ ইচ্ছা ইত্যাদির বশবর্তী হয়ে চীবর আদি লাভের উদ্দেশ্যে তিনি তা বলেন না। সেইজন্যই বলা হয়েছে—'পস্স খো ত্বং, উদায়ি, তথাগতস্স অপ্পিচ্ছতা' ইত্যাদি। তবে তিনি বোধিপ্রাপ্ত হওয়ার যোগ্য প্রাণীদের কল্যাণের জন্য বিনেয়দের সামর্থ্য অনুযায়ী উপদেশ দেন। যেমন তিনি বলেছেন—


‘‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;

Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo’’ti. (mahāva. 11);

“আমার কোনো আচার্য নেই, আমার সদৃশ কেউ বিদ্যমান নেই; দেবলোকসহ এই জগতে আমার কোনো প্রতিপুগ্গল নেই।”


Evaṃ tathāgatassa guṇadīpikā bahū gāthāpi suttantāpi vitthāretabbā.

এভাবে তথাগতের গুণ প্রকাশক বহু গাথা এবং সূত্র বিস্তারিতভাবে বর্ণনা করতে হবে।


163. Abhikkhaṇaṃ bhāseyyāsīti punappunaṃ bhāseyyāsi. Pubbaṇhasamaye me kathitanti mā majjhanhikādīsu na kathayittha. Ajja vā me kathitanti mā paradivasādīsu na kathayitthāti attho. Pavedesīti kathesi. Imassa veyyākaraṇassāti niggāthakattā idaṃ suttaṃ ‘‘veyyākaraṇa’’nti vuttaṃ. Adhivacananti nāmaṃ. Idaṃ pana ‘‘iti hida’’nti paṭṭhāya padaṃ saṅgītikārehi ṭhapitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

১৬৩. 'অভিক্خণং ভাসেয্যাসি' বলতে বারবার বলবে। 'পূর্বাহ্ণ সময়ে আমি বলেছি' এই ভেবে যেন মধ্যাহ্ন প্রভৃতি সময়ে বলা বন্ধ না করো। অথবা 'আজ আমি বলেছি' এই ভেবে যেন পরবর্তী দিনগুলোতে বলা বন্ধ না করো—এই হলো অর্থ। 'পবেদেসি' বলতে বলেছেন। 'ইমস্স বেয্যাকরণস্স' বলতে গাথাহীন হওয়ার কারণে এই সূত্রটিকে 'ব্যাকরণ' বলা হয়েছে। 'অধিবচনং' বলতে নাম। 'ইতি হিদং' থেকে শুরু করে এই পদটি সংগীতি কারকগণ স্থাপন করেছেন। অবশিষ্ট সব অংশের অর্থ সর্বত্রই স্পষ্ট।


Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

দীঘনিকায়ের অট্ঠকথা সুমঙ্গলবিলাসিনীতে—


Sampasādanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সম্পাসাদনীয় সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Pāsādikasuttavaṇṇanā

৬. পাসাদিক সূত্রের বর্ণনা


Nigaṇṭhanāṭaputtakālaṅkiriyavaṇṇanā

নিগণ্ঠ নাটপুত্তের কালক্রিয়া বর্ণনা


164. Evaṃ [Pg.89] me sutanti pāsādikasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – vedhaññā nāma sakyāti dhanumhi katasikkhā vedhaññanāmakā eke sakyā. Tesaṃ ambavane pāsādeti tesaṃ ambavane sippaṃ uggaṇhatthāya kato dīghapāsādo atthi, tattha viharati. Adhunā kālaṅkatoti sampati kālaṅkato. Dvedhikajātāti dvejjhajātā, dvebhāgā jātā. Bhaṇḍanādīsu bhaṇḍanaṃ pubbabhāgakalaho, taṃ daṇḍādānādivasena paṇṇattivītikkamavasena ca vaḍḍhitaṃ kalaho. ‘‘Na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinā nayena viruddhavacanaṃ vivādo. Vitudantāti vijjhantā. Sahitaṃ meti mama vacanaṃ atthasañhitaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tava adhiciṇṇaṃ cirakālāsevanavasena paguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma nivattaṃ. Āropito te vādoti tuyhaṃ upari mayā doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti bhattapuṭaṃ ādāya taṃ taṃ upasaṅkamitvā vādappamokkhatthāya uttari pariyesamāno vicara. Nibbeṭhehi vāti atha vā mayā āropitadosato attānaṃ mocehi. Sace pahosīti sace sakkosi. Vadhoyevāti maraṇameva. Nāṭaputtiyesūti nāṭaputtassa antevāsikesu. Nibbinnarūpāti ukkaṇṭhitasabhāvā abhivādanādīnipi na karonti. Virattarūpāti vigatapemā. Paṭivānarūpāti tesaṃ sakkaccakiriyato nivattanasabhāvā. Yathā tanti yathā durakkhātādisabhāve dhammavinaye nibbinnavirattappaṭivānarūpehi bhavitabbaṃ, tatheva jātāti attho. Durakkhāteti dukkathite. Duppavediteti duviññāpite. Anupasamasaṃvattaniketi rāgādīnaṃ upasamaṃ kātuṃ asamatthe. Bhinnathūpeti bhindappatiṭṭhe. Ettha hi nāṭaputtova nesaṃ patiṭṭhaṭṭhena thūpo. So pana bhinno mato. Tena vuttaṃ ‘‘bhinnathūpe’’ti. Appaṭisaraṇeti tasseva abhāvena paṭisaraṇavirahite.

১৬৪. 'এবং মে সুতং' হলো পাসাদিক সূত্র। সেখানে অস্পষ্ট পদসমূহের ব্যাখ্যা নিম্নরূপ—'বেধঞ্ঞা নাম সক্যা' বলতে ধনুবিদ্যায় শিক্ষিত বেধঞ্ঞ নামক কতিপয় শাক্যপুত্র। 'তেসং অম্ববনে পাসাদে' বলতে তাদের আম্রবনে ধনুবিদ্যা শেখার জন্য নির্মিত একটি দীর্ঘ প্রাসাদ আছে, সেখানে তিনি বিহার করেন। 'অধুনা কালঙ্কতো' বলতে সম্প্রতি মৃত্যুবরণ করেছেন। 'দ্বেধিকজাতা' বলতে দ্বিধাবিভক্ত বা দুই ভাগে বিভক্ত হয়েছে। কলহ-বিবাদাদির মধ্যে 'ভণ্ডনং' হলো প্রাথমিক পর্যায়ের ঝগড়া বা বিবাদ, যা লাঠি বা দণ্ড ধারণ এবং নিয়ম লঙ্ঘনের মাধ্যমে বৃদ্ধি পেয়ে 'কলহ' নামে অভিহিত হয়। 'তুমি এই ধর্ম ও বিনয় জানো না' ইত্যাদি উপায়ে পরস্পরবিরোধী কথা বলাকে 'বিবাদ' বলে। 'বিতুদন্তা' বলতে আঘাত বা বিদ্ধ করতে করতে। 'সহিতাং মে' বলতে আমার কথা অর্থযুক্ত বা হিতকর। 'অধিচিণ্ণং তে বিপরবত্তন্তি' বলতে দীর্ঘকাল অনুশীলনের ফলে তোমার যা আয়ত্ত ছিল, তা আমার বাদের কারণে বিপর্যস্ত বা খণ্ডিত হয়েছে। 'আরোপিতো তে বাদো' বলতে তোমার ওপর আমি দোষারোপ করেছি। 'চর বাদপ্পমোক্খায়' বলতে পাথেয় বা খাদ্যসামগ্রী নিয়ে বিভিন্ন আচার্যের কাছে গিয়ে আমার দোষারোপ থেকে মুক্তির জন্য আরও উচ্চতর আচার্য সন্ধান করে ঘুরে বেড়াও। 'নিব্বেঠেহি বা' বলতে অথবা আমার আরোপিত দোষ থেকে নিজেকে মুক্ত করো। 'সচে পহোসি' বলতে যদি তুমি পারো। 'বধোযেব' বলতে মৃত্যুই। 'নাটপুত্তিয়েসু' বলতে নাটপুত্তের শিষ্যদের মধ্যে। 'নিব্বিন্নরূপা' বলতে বিরক্ত বা উদাসীন স্বভাবের হয়ে তারা অভিবাদন আদিও করে না। 'বিরত্তরূপা' বলতে বিগতপ্রেম বা অনুরাগহীন। 'পটিবানরূপা' বলতে তাদের প্রতি আদর-সম্মান প্রদর্শন থেকে বিরত হওয়া। 'যথা তং' বলতে যেমন মন্দভাবে ব্যাখ্যাত ধর্ম ও বিনয়ে বিরক্ত, অনুরাগহীন ও বিমুখ হতে হয়, ঠিক তেমনই হয়েছে—এই হলো অর্থ। 'দুরক্খাতে' বলতে মন্দভাবে কথিত। 'দুপ্পবেদিতে' বলতে মন্দভাবে বিজ্ঞাপিত। 'অনুপসমসংবত্তনিকে' বলতে রাগাদির উপশম করতে অসমর্থ। 'ভিন্নথূপে' বলতে ভগ্নস্তূপ বা বিনষ্ট আশ্রয়স্থল। এখানে নাটপুত্তই তাদের আশ্রয়ের স্থল হিসেবে 'স্তূপ' স্বরূপ ছিলেন। তিনি এখন ভগ্ন বা মৃত। তাই বলা হয়েছে 'ভিন্নথূপে'। 'অপ্পটিসরনে' বলতে তাঁরই অভাবে আশ্রয়হীন।


Nanu cāyaṃ nāṭaputto nāḷandavāsiko, so kasmā pāvāyaṃ kālaṅkatoti? So kira upālinā gahapatinā paṭividdhasaccena dasahi [Pg.90] gāthāhi bhāsite buddhaguṇe sutvā uṇhaṃ lohitaṃ chaḍḍesi. Atha naṃ aphāsukaṃ gahetvā pāvaṃ agamaṃsu. So tattha kālamakāsi. Kālaṃ kurumāno ca cintesi – ‘‘mama laddhi aniyyānikā sāravirahitā, mayaṃ tāva naṭṭhā, avasesajanopi mā apāyapūrako ahosi, sace panāhaṃ ‘mama sāsanaṃ aniyyānika’nti vakkhāmi, na saddahissanti, yaṃnūnāhaṃ dvepi jane na ekanīhārena uggaṇhāpeyyaṃ, te mamaccayena aññamaññaṃ vivadissanti, satthā taṃ vivādaṃ paṭicca ekaṃ dhammakathaṃ kathessati, tato te sāsanassa mahantabhāvaṃ jānissantī’’ti.

প্রশ্ন হতে পারে—এই নাটপুত্ত তো নালন্দার অধিবাসী ছিলেন, তবে তিনি কেন পাবা নগরীতে মৃত্যুবরণ করলেন? কথিত আছে যে, সত্য উপলব্ধি করা গৃহপতি উপালি কর্তৃক দশটি গাথায় বর্ণিত বুদ্ধের গুণাবলী শুনে তিনি উষ্ণ রক্ত বমি করেছিলেন। অতঃপর অসুস্থ অবস্থায় তাঁকে পাবা নগরীতে নিয়ে যাওয়া হয়। সেখানে তিনি মৃত্যুবরণ করেন। মৃত্যুর সময় তিনি চিন্তা করেছিলেন—'আমার মতবাদ নির্বাণদায়ক নয় এবং সারশূন্য। আমরা তো বিনষ্ট হয়েছিই, অবশিষ্ট মানুষ যেন অপায়গামী না হয়। কিন্তু আমি যদি বলি যে আমার শাসন নির্বাণদায়ক নয়, তবে কেউ বিশ্বাস করবে না। তাই আমি যদি দুজন শিষ্যকে ভিন্ন ভিন্ন মত শিক্ষা দিই, তবে আমার মৃত্যুর পর তারা পরস্পরের সাথে বিবাদ করবে। বুদ্ধ সেই বিবাদকে কেন্দ্র করে একটি ধর্মোপদেশ প্রদান করবেন, যার ফলে তারা বুদ্ধশাসনের মহত্ত্ব জানতে পারবে।'


Atha naṃ eko antevāsiko upasaṅkamitvā āha – ‘‘bhante tumhe dubbalā, mayhampi imasmiṃ dhamme sāraṃ ācikkhatha, ācariyappamāṇa’’nti. ‘‘Āvuso, tvaṃ mamaccayena sassatanti gaṇheyyāsī’’ti. Aparopi upasaṅkami, taṃ ucchedaṃ gaṇhāpesi. Evaṃ dvepi jane ekaladdhike akatvā bahū nānānīhārena uggaṇhāpetvā kālamakāsi. Te tassa sarīrakiccaṃ katvā sannipatitvā aññamaññaṃ pucchiṃsu – ‘‘kassāvuso, ācariyo sāraṃ ācikkhī’’ti? Eko uṭṭhahitvā mayhanti āha. Kiṃ ācikkhīti? Sassatanti. Aparo taṃ paṭibāhitvā ‘‘mayhaṃ sāraṃ ācikkhī’’ti āha. Evaṃ sabbe ‘‘mayhaṃ sāraṃ ācikkhi, ahaṃ jeṭṭhako’’ti aññamaññaṃ vivādaṃ vaḍḍhetvā akkose ceva paribhāse ca hatthapādappahārādīni ca pavattetvā ekamaggena dve agacchantā nānādisāsu pakkamiṃsu.

অতঃপর এক শিষ্য তাঁর কাছে এসে বলল—'ভন্তে, আপনি দুর্বল হয়ে পড়েছেন। আমাকেও এই ধর্মের সারবস্তু এবং আচার্যের প্রমাণস্বরূপ উপদেশটি প্রদান করুন।' তিনি বললেন—'আবুসো, আমার মৃত্যুর পর তুমি 'শাশ্বত' বলে গ্রহণ করবে।' অন্য এক শিষ্যও তাঁর কাছে এল, তাকে তিনি 'উচ্ছেদ' মতবাদ গ্রহণ করালেন। এভাবে দুজনকে এক মতাদর্শের না করে, বহু মানুষকে ভিন্ন ভিন্ন উপায়ে শিক্ষা দিয়ে তিনি মৃত্যুবরণ করলেন। তারা তাঁর অন্ত্যেষ্টিক্রিয়া সম্পন্ন করে একত্রিত হয়ে একে অপরকে জিজ্ঞাসা করল—'আবুসো, আচার্য কাকে সারবস্তু শিক্ষা দিয়েছেন?' একজন উঠে দাঁড়িয়ে বলল—'আমাকে দিয়েছেন।' তারা জিজ্ঞাসা করল—'কী শিক্ষা দিয়েছেন?' সে বলল—'শাশ্বতবাদ।' অন্যজন তা প্রত্যাখ্যান করে বলল—'আমাকে সারবস্তু শিক্ষা দিয়েছেন।' এভাবে সকলেই 'আমাকে সারবস্তু শিক্ষা দিয়েছেন, আমিই জ্যেষ্ঠ শিষ্য'—এই বলে পরস্পরের মধ্যে বিবাদ বাড়িয়ে তুলল এবং গালিগালাজ, তিরস্কার ও হাতাহাতি-মারামারি শুরু করল। অবশেষে একই পথে দুজন একসাথে না গিয়ে তারা ভিন্ন ভিন্ন দিকে চলে গেল।


165. Atha kho cundo samaṇuddesoti ayaṃ thero dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko. Taṃ bhikkhū anupasampannakāle ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti samudācaritvā therakālepi tatheva samudācariṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti.

১৬৫. 'অথ খো চুন্দো সমণুদ্দেসো' বলতে—এই স্থবির ধর্মসেনাপতি সারীপুত্রের কনিষ্ঠ ভ্রাতা। ভিক্ষুগণ তাঁর উপসম্পদা লাভের পূর্বে তাঁকে 'চুন্দ শ্রমণোদ্দেশ' বলে ডাকতেন এবং স্থবির হওয়ার পরও পূর্বের অভ্যাসবশত তাঁকে সেই নামেই ডাকতেন। সেইজন্যই বলা হয়েছে—'চুন্দো সমণুদ্দেসো'।


‘‘Pāvāyaṃ vassaṃvuṭṭho yena sāmagāmo, yenāyasmā ānando tenupasaṅkamī’’ti kasmā upasaṅkami? Nāṭaputte kira kālaṅkate jambudīpe manussā tattha tattha kathaṃ pavattayiṃsu ‘‘nigaṇṭho nāṭaputto eko satthāti paññāyittha, tassa kālaṅkiriyāya sāvakānaṃ evarūpo vivādo jāto. Samaṇo pana gotamo jambudīpe cando viya sūriyo viya ca pākaṭo, sāvakāpissa pākaṭāyeva. Kīdiso nu kho samaṇe gotame parinibbute sāvakānaṃ vivādo bhavissatī’’ti[Pg.91]. Thero taṃ kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘imaṃ kathaṃ gahetvā dasabalassa ārocessāmi, satthā etaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā ekaṃ desanaṃ kathessatī’’ti. So nikkhamitvā yena sāmagāmo, yenāyasmā ānando tenupasaṅkami.

“পাবায় বর্ষাবাস সম্পন্ন করে যেখানে সামগাম গ্রাম, যেখানে আয়ুষ্মান আনন্দ আছেন, সেখানে গমন করলেন”—তিনি কেন সেখানে গেলেন? কথিত আছে যে, নাটপুত্তের মৃত্যুর পর জম্বুদ্বীপের মানুষ স্থানে স্থানে এই আলোচনা শুরু করেছিল—'নিগণ্ঠ নাটপুত্ত একজন বিখ্যাত শাস্তা ছিলেন, তাঁর মৃত্যুর পর তাঁর শিষ্যদের মধ্যে এরূপ বিবাদ সৃষ্টি হয়েছে। কিন্তু শ্রমণ গৌতম জম্বুদ্বীপে চন্দ্র ও সূর্যের মতো দীপ্তিমান ও বিখ্যাত, তাঁর শিষ্যরাও অত্যন্ত সুপরিচিত। শ্রমণ গৌতমের পরিনির্বাণের পর তাঁর শিষ্যদের মধ্যেও কি এরূপ কোনো বিবাদ সৃষ্টি হবে?' স্থবির এই আলোচনা শুনে চিন্তা করলেন—'আমি এই বিষয়টি নিয়ে দশবলের কাছে নিবেদন করব। শাস্তা এই ঘটনাকে উপলক্ষ করে একটি ধর্মোপদেশ প্রদান করবেন।' তাই তিনি সেখান থেকে বের হয়ে যেখানে সামগাম গ্রাম এবং যেখানে আয়ুষ্মান আনন্দ ছিলেন, সেখানে গমন করলেন।


Sāmagāmoti sāmākānaṃ ussannattā tassa gāmassa nāmaṃ. Yenāyasmā ānandoti ujumeva bhagavato santikaṃ agantvā yenassa upajjhāyo āyasmā ānando tenupasaṅkami.

'সামগামো' বলতে শ্যামাক প্রচুর পরিমাণে জন্মানোর কারণে সেই গ্রামের এই নাম হয়েছে। 'যেনায়স্মা আনন্দো' বলতে তিনি সরাসরি ভগবানের কাছে না গিয়ে, যেখানে তাঁর উপাধ্যায় আয়ুষ্মান আনন্দ ছিলেন, সেখানে গমন করলেন।


Buddhakāle kira sāriputtatthero ca ānandatthero ca aññamaññaṃ mamāyiṃsu. Sāriputtatthero ‘‘mayā kātabbaṃ satthu upaṭṭhānaṃ karotī’’ti ānandattheraṃ mamāyi. Ānandatthero ‘‘bhagavato sāvakānaṃ aggo’’ti sāriputtattheraṃ mamāyi. Kuladārake ca pabbājetvā sāriputtattherassa santike upajjhaṃ gaṇhāpesi. Sāriputtattheropi tatheva akāsi. Evaṃ ekamekena attano pattacīvaraṃ datvā pabbājetvā upajjhaṃ gaṇhāpitāni pañca pañca bhikkhusatāni ahesuṃ. Āyasmā ānando paṇītāni cīvarādīnipi labhitvā therassa adāsi.

বুদ্ধের সময়ে স্থবির সারিপুত্র এবং স্থবির আনন্দ একে অপরকে অত্যন্ত স্নেহ করতেন। স্থবির সারিপুত্র 'আমার যা করা উচিত, সেই বুদ্ধের পরিচর্যা ইনি করছেন'—এই ভেবে স্থবির আনন্দকে স্নেহ করতেন। স্থবির আনন্দ 'ইনি ভগবানের শ্রাবকদের মধ্যে অগ্র'—এই ভেবে স্থবির সারিপুত্রকে শ্রদ্ধা করতেন। তিনি কুলপুত্রদের প্রব্রাজিত করে স্থবির সারিপুত্রের নিকট উপাধ্যায় গ্রহণ করাতেন। স্থবির সারিপুত্রও ঠিক তেমনই করতেন। এভাবে একে একে নিজের পাত্র-চীবর দিয়ে প্রব্রাজিত করে উপাধ্যায় গ্রহণ করানো ভিক্ষুর সংখ্যা পাঁচশত পাঁচশত করে হয়েছিল। আয়ুষ্মান আনন্দ উত্তম চীবরাদি লাভ করেও স্থবিরকে দান করতেন।


Dhammaratanapūjā

ধর্মরত্ন পূজা


Eko kira brāhmaṇo cintesi – ‘‘buddharatanassa ca saṅgharatanassa ca pūjā paññāyati, kathaṃ nu kho dhammaratanaṃ pūjitaṃ hotī’’ti? So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchi. Bhagavā āha – ‘‘sacepi brāhmaṇa dhammaratanaṃ pūjetukāmo, ekaṃ bahussutaṃ pūjehī’’ti. Bahussutaṃ, bhante, ācikkhathāti. Bhikkhusaṅghaṃ pucchāti. So bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā ‘‘bahussutaṃ, bhante, ācikkhathā’’ti āha. Ānandatthero brāhmaṇāti. Brāhmaṇo theraṃ sahassagghanikena ticīvarena pūjesi. Thero taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Bhagavā ‘‘kuto, ānanda, laddha’’nti āha? Ekena, bhante, brāhmaṇena dinnaṃ, idaṃ panāhaṃ āyasmato sāriputtassa dātukāmoti. Dehi, ānandāti. Cārikaṃ pakkanto bhanteti. Āgatakāle dehīti, sikkhāpadaṃ bhante, paññattanti. Kadā pana sāriputto āgamissatīti? Dasāhamattena bhanteti. ‘‘Anujānāmi, ānanda, dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ nikkhipitu’’nti sikkhāpadaṃ paññāpesi.

এক ব্রাহ্মণ নাকি চিন্তা করেছিলেন—'বুদ্ধরত্ন ও সংঘরত্নের পূজা তো দেখা যায়, কিন্তু ধর্মরত্ন কীভাবে পূজিত হয়?' তিনি ভগবানের সমীপে গিয়ে এই বিষয়ে জিজ্ঞাসা করলেন। ভগবান বললেন—'হে ব্রাহ্মণ, যদি তুমি ধর্মরত্ন পূজা করতে চাও, তবে একজন বহুশ্রুতকে পূজা করো।' 'ভন্তে, বহুশ্রুত কে, তা আমাকে বলুন।' 'ভিক্ষুসংঘকে জিজ্ঞাসা করো।' তিনি ভিক্ষুসংঘের সমীপে গিয়ে বললেন, 'ভন্তে, বহুশ্রুত কে, তা আমাকে বলুন।' ভিক্ষুসংঘ বলল, 'হে ব্রাহ্মণ, স্থবির আনন্দ হলেন বহুশ্রুত।' ব্রাহ্মণ স্থবিরকে এক সহস্র মূল্যের ত্রিচীবর দ্বারা পূজা করলেন। স্থবির তা গ্রহণ করে ভগবানের সমীপে গেলেন। ভগবান বললেন, 'আনন্দ, কোথা থেকে এটি পেয়েছ?' 'ভন্তে, এক ব্রাহ্মণ দিয়েছেন। তবে আমি এটি আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে দিতে চাই।' 'দাও, আনন্দ।' 'ভন্তে, তিনি চারিকায় (ভ্রমণে) গেছেন।' 'তিনি ফিরে এলে দিও।' 'ভন্তে, (অতিরিক্ত চীবর রাখার বিষয়ে) শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে।' 'সারিপুত্র কখন ফিরবেন?' 'ভন্তে, মাত্র দশ দিনের মধ্যে।' 'আনন্দ, আমি অনুমতি দিচ্ছি যে অনধিক দশ দিন পর্যন্ত অতিরিক্ত চীবর রাখা যাবে'—এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপন করলেন।


Sāriputtattheropi [Pg.92] tatheva yaṃkiñci manāpaṃ labhati, taṃ ānandattherassa deti. So imampi attano kaniṭṭhabhātikaṃ therasseva saddhivihārikaṃ adāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘yenassa upajjhāyo āyasmā ānando tenupasaṅkamī’’ti. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘upajjhāyo me mahāpañño, so imaṃ kathaṃ satthu ārocessati, atha satthā tadanurūpaṃ dhammaṃ desessatī’’ti. Kathāpābhatanti kathāya mūlaṃ. Mūlañhi ‘‘pābhata’’nti vuccati. Yathāha –

স্থবির সারিপুত্রও ঠিক একইভাবে যা কিছু মনোহর বস্তু লাভ করতেন, তা স্থবির আনন্দকে দিতেন। তিনি তাঁর এই কনিষ্ঠ ভ্রাতা চুন্দকেও স্থবির আনন্দেরই সদ্ধিবিহারিক (শিষ্য) করে দিয়েছিলেন। তাই বলা হয়েছে—'যার উপাধ্যায় আয়ুষ্মান আনন্দ, তাঁর সমীপে উপসংক্রান্ত হলেন।' তাঁর মনে এমন চিন্তা হয়েছিল—'আমার উপাধ্যায় মহাপাজ্ঞ। তিনি এই কথাটি শাস্তাকে জানাবেন, তারপর শাস্তা এর অনুরূপ ধর্মদেশনা করবেন।' 'কথাপাভাবত' (kathāpābhata) অর্থ কথার মূল বা উৎস। মূলকেই 'পাভাবত' বলা হয়। যেমন বলা হয়েছে—


‘‘Appakenāpi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

‘যেমন ফু দিয়ে ক্ষুদ্র অগ্নিকে প্রজ্বলিত করা হয়, তেমনি বুদ্ধিমান ও বিচক্ষণ ব্যক্তি অল্প পুঁজি দিয়েও নিজেকে প্রতিষ্ঠিত করেন।’


Bhagavantaṃ dassanāyāti bhagavantaṃ dassanatthāya. Kiṃ panānena bhagavā na diṭṭhapubboti? No na diṭṭhapubbo. Ayañhi āyasmā divā nava vāre, rattiṃ nava vāreti ekāhaṃ aṭṭhārasa vāre upaṭṭhānameva gacchati. Divasassa pana satavāraṃ vā sahassavāraṃ vā gantukāmo samānopi na akāraṇā gacchati, ekaṃ pañhuddhāraṃ gahetvāva gacchati. So taṃ divasaṃ tena kathāpābhatena gantukāmo evamāha.

‘ভগবন্তং দস্সনায়’ অর্থ ভগবানকে দর্শনের উদ্দেশ্যে। কিন্তু তিনি কি আগে ভগবানকে দেখেননি? না, এমন নয় যে তিনি আগে দেখেননি। কারণ এই আয়ুষ্মান দিনে নয় বার এবং রাতে নয় বার—এভাবে একদিনে আঠারো বার বুদ্ধের পরিচর্যার জন্য যেতেন। দিনে শতবার বা সহস্রবার যাওয়ার ইচ্ছা থাকলেও তিনি অকারণে যেতেন না; কোনো একটি প্রশ্নের সমাধান নিয়েই যেতেন। তিনি সেদিন সেই আলোচনার সূত্রপাত (কথাপাভাবত) নিয়ে যাওয়ার ইচ্ছা করে এভাবে বলেছিলেন।


Asammāsambuddhappaveditadhammavinayavaṇṇanā

অসম্যকসম্বুদ্ধ-প্রবেদিত ধর্ম-বিনয় বর্ণনা


166. Evañhetaṃ, cunda, hotīti bhagavā ānandattherena ārocitepi yasmā na ānandatthero imissā kathāya sāmiko, cundatthero pana sāmiko. Sova tassā ādimajjhapariyosānaṃ jānāti. Tasmā bhagavā tena saddhiṃ kathento ‘‘evañhetaṃ, cunda, hotī’’tiādimāha. Tassattho – cunda evañhetaṃ hoti durakkhātādisabhāve dhammavinaye sāvakā dvedhikajātā bhaṇḍanādīni katvā mukhasattīhi vitudantā viharanti.

১৬৬. ‘হে চুন্দ, এমনই ঘটে থাকে’—ভগবান স্থবির আনন্দ কর্তৃক নিবেদিত হওয়া সত্ত্বেও, যেহেতু স্থবির আনন্দ এই আলোচনার মূল অধিকারী নন, বরং স্থবির চুন্দই এর অধিকারী। তিনিই এর আদি, মধ্য ও অন্ত জানেন। তাই ভগবান তাঁর সাথে কথা বলতে গিয়ে ‘হে চুন্দ, এমনই ঘটে থাকে’ ইত্যাদি বলেছেন। এর অর্থ—হে চুন্দ, দুরাখ্যাত (মন্দভাবে কথিত) স্বভাবযুক্ত ধর্ম-বিনয়ে শ্রাবকেরা দ্বিধাবিভক্ত হয়ে, কলহ-বিবাদ করে বাক্যবাণ দ্বারা একে অপরকে আঘাত করতে করতে বাস করে।


Idāni yasmā aniyyānikasāsaneneva niyyānikasāsanaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā ādito aniyyānikasāsanameva dassento idha cunda satthā ca hoti asammāsambuddhotiādimāha. Tattha vokkamma ca tamhā dhammā vattatīti na nirantaraṃ pūreti, okkamitvā okkamitvā antarantaraṃ katvā vattatīti attho. Tassa te, āvuso, lābhāti tassa tuyhaṃ ete [Pg.93] dhammānudhammappaṭipattiādayo lābhā. Suladdhanti manussattampi te suladdhaṃ. Tathā paṭipajjatūti evaṃ paṭipajjatu. Yathā te satthārā dhammo desitoti yena te ākārena satthārā dhammo kathito. Yo ca samādapetīti yo ca ācariyo samādapeti. Yañca samādapetīti yaṃ antevāsiṃ samādapeti. Yo ca samādapitoti yo ca evaṃ samādapito antevāsiko. Yathā ācariyena samādapitaṃ, tathatthāya paṭipajjati. Sabbe teti tayopi te. Ettha hi ācariyo samādapitattā apuññaṃ pasavati, samādinnantevāsiko samādinnattā, paṭipannako paṭipannattā. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbe te bahuṃ apuññaṃ pasavantī’’ti. Etenupāyena sabbavāresu attho veditabbo.

এখন যেহেতু অনৈর্য্যানিক শাসনের মাধ্যমেই নৈর্য্যানিক শাসন স্পষ্ট হয়, তাই প্রথমে অনৈর্য্যানিক শাসন প্রদর্শন করতে গিয়ে ‘হে চুন্দ, এখানে কোনো শাস্তা অসম্যকসম্বুদ্ধ হন’ ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে ‘বোক্কম্ম চ তন্হা ধম্মা বত্ততি’ অর্থ নিরবচ্ছিন্নভাবে পূর্ণ করে না, বরং বিচ্যুত হয়ে মাঝে মাঝে বিরতি দিয়ে আচরণ করে—এই অর্থ। ‘তস্স তে, আবুসো, লাভা’ অর্থ তোমার সেই ধর্মানুধর্ম প্রতিপত্তি আদি লাভ হয়েছে। ‘সুলদ্ধং’ অর্থ তোমার মনুষ্যত্ব লাভও সুদুর্লভ বা সুন্দরভাবে প্রাপ্ত হয়েছে। ‘তথা পটিপজ্জতু’ অর্থ এভাবে প্রতিপন্ন হোক। ‘যথা তে সত্থারা ধম্মো দেসিতো’ অর্থ শাস্তা তোমাকে যেভাবে ধর্মদেশনা করেছেন। ‘যো চ সমাদপেতি’ অর্থ যে আচার্য সমাদাপিত (উৎসাহিত) করেন। ‘যঞ্চ সমাদপেতি’ অর্থ যে অন্তেবাসীকে সমাদাপিত করেন। ‘যো চ সমাদপিতো’ অর্থ যে অন্তেবাসী এভাবে সমাদাপিত হয়েছে। আচার্য যেভাবে সমাদাপিত করেছেন, সেভাবে কল্যাণের জন্য প্রতিপন্ন হয়। ‘সব্বে তে’ অর্থ তারা তিনজনই। কারণ এখানে আচার্য সমাদাপন করার কারণে অপুণ্য (পাপ) অর্জন করেন, সমাদায়ী অন্তেবাসী সমাদানের কারণে এবং প্রতিপন্নকারী প্রতিপত্তির কারণে। তাই বলা হয়েছে—‘তারা সকলেই প্রচুর অপুণ্য অর্জন করে।’ এই উপায়ে সকল ক্ষেত্রে অর্থ বুঝতে হবে।


167. Apicettha ñāyappaṭipannoti kāraṇappaṭipanno. Ñāyamārādhessatīti kāraṇaṃ nipphādessati. Vīriyaṃ ārabhatīti attano dukkhanibbattakaṃ vīriyaṃ karoti. Vuttañhetaṃ ‘‘durakkhāte, bhikkhave, dhammavinaye yo āraddhavīriyo, so dukkhaṃ viharati. Yo kusīto, so sukhaṃ viharatī’’ti (a. ni. 1.318).

১৬৭. তাছাড়া, এখানে ‘ন্যায়প্রতিপন্ন’ অর্থ কারণপ্রতিপন্ন (যথাযথা আচরণকারী)। ‘ন্যায়মারাধেষ্যতি’ অর্থ কারণ বা ফল নিষ্পন্ন করবে। ‘বীর্য আরম্ভ করে’ অর্থ নিজের দুঃখ উৎপাদনকারী বীর্য প্রয়োগ করে। তাই বলা হয়েছে—‘হে ভিক্ষুগণ, দুরাখ্যাত ধর্ম-বিনয়ে যে বীর্যবান (উদ্যোগী), সে দুঃখের সাথে বাস করে; আর যে অলস, সে সুখের সাথে বাস করে।’


Sammāsambuddhappaveditadhammavinayādivaṇṇanā

সম্যকসম্বুদ্ধ-প্রবেদিত ধর্ম-বিনয় আদি বর্ণনা


168. Evaṃ aniyyānikasāsanaṃ dassetvā idāni niyyānikasāsanaṃ dassento idha pana, cunda, satthā ca hoti sammāsambuddhotiādimāha. Tattha niyyānikoti maggatthāya phalatthāya ca niyyāti.

১৬৮. এভাবে অনৈর্য্যানিক শাসন প্রদর্শন করে, এখন নৈর্য্যানিক শাসন প্রদর্শন করতে গিয়ে ‘হে চুন্দ, এখানে শাস্তা সম্যকসম্বুদ্ধ হন’ ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে ‘নৈর্য্যানিক’ অর্থ যা মার্গ ও ফলের জন্য সংসার থেকে নিষ্ক্রান্ত (মুক্ত) করে।


169. Vīriyaṃ ārabhatīti attano sukhanipphādakaṃ vīriyaṃ ārabhati. Vuttañhetaṃ ‘‘svākkhāte, bhikkhave, dhammavinaye yo kusīto, so dukkhaṃ viharati. Yo āraddhavīriyo, so sukhaṃ viharatī’’ti (a. ni. 1.319).

১৬৯. ‘বীর্য আরম্ভ করে’ অর্থ নিজের সুখ উৎপাদনকারী বীর্য আরম্ভ করে। তাই বলা হয়েছে—‘হে ভিক্ষুগণ, স্বাখ্যাত ধর্ম-বিনয়ে যে অলস, সে দুঃখের সাথে বাস করে; আর যে বীর্যবান (উদ্যোগী), সে সুখের সাথে বাস করে।’


170. Iti bhagavā niyyānikasāsane sammāpaṭipannassa kulaputtassa pasaṃsaṃ dassetvā puna desanaṃ vaḍḍhento idha, cunda, satthā ca loke udapādītiādimāha. Tattha aviññāpitatthāti abodhitatthā. Sabbasaṅgāhapadakatanti sabbasaṅgahapadehi kataṃ, sabbasaṅgāhikaṃ kataṃ na hotīti attho. ‘‘Sabbasaṅgāhapadagata’’ntipi pāṭho, na sabbasaṅgāhapadesu gataṃ, na ekasaṅgahajātanti attho. Sappāṭihīrakatanti niyyānikaṃ. Yāva [Pg.94] devamanussehīti devalokato yāva manussalokā suppakāsitaṃ. Anutappo hotīti anutāpakaro hoti. Satthā ca no loketi idaṃ tesaṃ anutāpakāradassanatthaṃ vuttaṃ. Nānutappo hotīti satthāraṃ āgamma sāvakehi yaṃ pattabbaṃ, tassa pattattā anutāpakaro na hoti.

১৭০. এভাবে ভগবান নৈর্য্যানিক শাসনে সম্যক প্রতিপন্ন কুলপুত্রের প্রশংসা প্রদর্শন করে, পুনরায় দেশনা বর্ধিত করতে গিয়ে ‘হে চুন্দ, জগতে শাস্তার প্রাদুর্ভাব হয়েছে’ ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে ‘অবিজ্ঞাপিতার্থ’ অর্থ অবোধিতার্থ (যা বোঝানো হয়নি)। ‘সর্বসংগ্রাহপদকৃত’ অর্থ সর্বসংগ্রহ পদের দ্বারা কৃত, অর্থাৎ সর্বসংগ্রাহক করা হয়নি—এই অর্থ। ‘সর্বসংগ্রাহপদগত’ রূপ পাঠও রয়েছে, যার অর্থ সর্বসংগ্রাহক পদসমূহের অন্তর্গত নয়, একসংগ্রহে পরিণত হয়নি—এই অর্থ। ‘সপ্রাতিহার্যকৃত’ অর্থ নৈর্য্যানিক (মুক্তিদায়ক)। ‘যাব দেবমনুষ্যেহি’ অর্থ দেবলোক থেকে মনুষ্যলোক পর্যন্ত সুপ্রকাশিত। ‘অনুতাপী হয়’ অর্থ অনুতাপকারী হয়। ‘আমাদের জগতে শাস্তা’—এটি তাদের অনুতাপের অবস্থা প্রদর্শনের জন্য বলা হয়েছে। ‘অনুতাপী হয় না’ অর্থ শাস্তাকে আশ্রয় করে শ্রাবকদের যা প্রাপ্ত হওয়া উচিত, তা প্রাপ্ত হওয়ার কারণে তিনি অনুতাপকারী হন না।


172. Theroti thiro therakārakehi dhammehi samannāgato. ‘‘Rattaññū’’tiādīni vuttatthāneva. Etehi ce pīti etehi heṭṭhā vuttehi.

১৭২. ‘স্থবির’ অর্থ যিনি স্থির, স্থবিরত্ব উৎপাদনকারী গুণাবলী দ্বারা সমন্বিত। ‘রক্তজ্ঞ’ (বহুদর্শী) ইত্যাদি পদের অর্থ পূর্বেই বলা হয়েছে। ‘এদের দ্বারাও’ অর্থ পূর্বে উল্লেখিত এই কারণগুলোর দ্বারা।


173. Pattayogakkhemāti catūhi yogehi khemattā arahattaṃ idha yogakkhemaṃ nāma, taṃ pattāti attho. Alaṃ samakkhātuṃ saddhammassāti sammukhā gahitattā assa saddhammaṃ sammā ācikkhituṃ samatthā.

১৭৩. ‘প্রাপ্তযোগক্ষেম’ অর্থ চার প্রকার যোগ থেকে ক্ষেম হওয়ার কারণে এখানে অর্হত্ত্বকেই যোগক্ষেম বলা হয়েছে, তা প্রাপ্ত হয়েছেন—এই অর্থ। ‘সদ্ধর্ম সম্যকভাবে ব্যাখ্যা করতে সমর্থ’ অর্থ বুদ্ধের সম্মুখে সদ্ধর্ম গ্রহণ করার কারণে তিনি তা সম্যকভাবে শিক্ষা দিতে সমর্থ।


174. Brahmacārinoti brahmacariyavāsaṃ vasamānā ariyasāvakā. Kāmabhoginoti gihisotāpannā. ‘‘Iddhañcevā’’tiādīni mahāparinibbāne vitthāritāneva. Lābhaggayasaggapattanti lābhaggañceva yasaggañca pattaṃ.

১৭৪. ‘ব্রহ্মচারী’ অর্থ ব্রহ্মচর্যবাসে রত আর্যশ্রাবকগণ। ‘কামভোগী’ অর্থ গৃহী শ্রোতাপন্নগণ। ‘ইদ্ধঞ্চেব’ ইত্যাদি পদসমূহ মহাপরিনির্বাণ সূত্রে বিস্তারিতভাবে ব্যাখ্যা করা হয়েছে। ‘লাভার্থ-যশার্থ প্রাপ্ত’ অর্থ শ্রেষ্ঠ লাভ ও শ্রেষ্ঠ যশ প্রাপ্ত হয়েছেন।


175. Santi kho pana me, cunda, etarahi therā bhikkhū sāvakāti sāriputtamoggallānādayo therā. Bhikkhuniyoti khemātherīuppalavaṇṇatherīādayo. Upāsakā sāvakā gihī odātavatthavasanā brahmacārinoti cittagahapatihatthakaāḷavakādayo. Kāmabhoginoti cūḷaanāthapiṇḍikamahāanāthapiṇḍikādayo. Brahmacāriniyoti nandamātādayo. Kāmabhoginiyoti khujjuttarādayo.

১৭৫. ‘হে চুন্দ, বর্তমানে আমার স্থবির ভিক্ষু শ্রাবকগণ আছেন’—এখানে স্থবির বলতে সারিপুত্র, মগ্গল্লান প্রমুখ স্থবিরগণ। ‘ভিক্ষুণীগণ’ বলতে খেমা থেরী, উৎপলবর্ণা থেরী প্রমুখ। ‘শ্বেতবস্ত্র পরিহিত ব্রহ্মচারী গৃহী উপাসক শ্রাবকগণ’ বলতে চিত্ত গৃহপতি, হস্তক আলবক প্রমুখ। ‘কামভোগী’ বলতে চূল অনাতপিণ্ডিক, মহা অনাতপিণ্ডিক প্রমুখ। ‘ব্রহ্মচারিণীগণ’ বলতে নন্দের মাতা প্রমুখ। ‘কামভোগিণীগণ’ বলতে খুজ্জুত্তরা প্রমুখ।


176. Sabbākārasampannanti sabbakāraṇasampannaṃ. Idameva tanti idameva brahmacariyaṃ, imameva dhammaṃ sammā hetunā nayena vadamāno vadeyya. Udakāssudanti udako sudaṃ. Passaṃ na passatīti passanto na passati. So kira imaṃ pañhaṃ mahājanaṃ pucchi. Tehi ‘‘na jānāma, ācariya, kathehi no’’ti vutto so āha – ‘‘gambhīro ayaṃ pañho āhārasappāye sati thokaṃ cintetvā sakkā kathetu’’nti. Tato tehi cattāro māse [Pg.95] mahāsakkāre kate taṃ pañhaṃ kathento kiñca passaṃ na passatītiādimāha. Tattha sādhunisitassāti suṭṭhunisitassa tikhiṇassa, sunisitakhurassa kira talaṃ paññāyati, dhārā na paññāyatīti ayamettha attho.

১৭৬. ‘সর্বাকারসম্পন্ন’ অর্থ সর্বকারণসম্পন্ন। ‘এটাই তা’ অর্থ এই ব্রহ্মচর্যকেই, এই ধর্মকেই সম্যক হেতু ও ন্যায়ের দ্বারা বক্তা বলবেন। ‘উদকাস্সুদং’ অর্থ উদক রামপুত্র। ‘দেখেও দেখে না’ অর্থ দর্শন করেও দেখতে পায় না। তিনি নাকি এই প্রশ্নটি জনগণকে জিজ্ঞাসা করেছিলেন। তারা যখন বলল, ‘আচার্য, আমরা জানি না, আমাদের বলুন’, তখন তিনি বললেন, ‘এই প্রশ্নটি অত্যন্ত গভীর; অনুকূল আহার লাভ হলে একটু চিন্তা করে বলা সম্ভব।’ তারপর তাদের দ্বারা চার মাস ধরে মহাসৎকার লাভ করার পর, সেই প্রশ্নের উত্তর দিতে গিয়ে ‘কী দেখেও দেখে না’ ইত্যাদি বলেছিলেন। সেখানে ‘সাধুনিশিতস্য’ অর্থ সুতীক্ষ্ণভাবে শাণিত ক্ষুরের তলদেশ দেখা যায়, কিন্তু তার ধার দেখা যায় না—এখানে এটাই অর্থ।


Saṅgāyitabbadhammādivaṇṇanā

সংগীতিযোগ্য ধর্ম আদি বর্ণনা


177. Saṅgamma samāgammāti saṅgantvā samāgantvā. Atthena atthaṃ, byañjanena byañjananti atthena saha atthaṃ, byañjanenapi saha byañjanaṃ samānentehīti attho. Saṅgāyitabbanti vācetabbaṃ sajjhāyitabbaṃ. Yathayidaṃ brahmacariyanti yathā idaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ.

১৭৭. ‘সংগম্য সমাগম্য’ অর্থ একত্রিত হয়ে, সমবেত হয়ে। ‘অর্থের সাথে অর্থ, ব্যঞ্জনের সাথে ব্যঞ্জন’ অর্থ অর্থের সাথে অর্থকে এবং ব্যঞ্জনের সাথে ব্যঞ্জনকে সমতা বিধান করে—এই অর্থ। ‘সংগীতি করতে হবে’ অর্থ পাঠ করতে হবে, স্বাধ্যায় করতে হবে। ‘যথাযিদং ব্রহ্মচর্যং’ অর্থ যেভাবে এই সমগ্র শাসন-ব্রহ্মচর্য (স্থায়িত্ব লাভ করে)।


178. Tatra ceti tatra saṅghamajjhe, tassa vā bhāsite. Atthañceva micchā gaṇhāti, byañjanāni ca micchā ropetīti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti ettha ārammaṇaṃ ‘‘satipaṭṭhāna’’nti atthaṃ gaṇhāti. ‘‘Satipaṭṭhānānī’’ti byañjanaṃ ropeti. Imassa nu kho, āvuso, atthassāti ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti. Atthassa ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti kiṃ nu kho imāni byañjanāni, udāhu cattāri satipaṭṭhānānī’’ti etāni vā byañjanāni. Katamāni opāyikatarānīti imassa atthassa katamāni byañjanāni upapannatarāni allīnatarāni. Imesañca byañjanānanti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti byañjanānaṃ ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti kiṃ nu kho ayaṃ attho, udāhu ‘‘ārammaṇaṃ satipaṭṭhāna’’nti eso atthoti? Imassa kho, āvuso, atthassāti ‘‘ārammaṇaṃ satipaṭṭhāna’’nti imassa atthassa. Yā ceva etānīti yāni ceva etāni mayā vuttāni. Yā ceva esoti yo ceva esa mayā vutto. So neva ussādetabboti tumhehi tāva sammā atthe ca sammā byañjane ca ṭhātabbaṃ. So pana neva ussādetabbo, na apasādetabbo. Saññāpetabboti jānāpetabbo. Tassa ca atthassāti ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti atthassa ca. Tesañca byañjanānanti ‘‘satipaṭṭhānā’’ti byañjanānaṃ. Nisantiyāti nisāmanatthaṃ dhāraṇatthaṃ. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.

১৭৮. ‘তত্র’ বলতে সেখানে সংঘের মধ্যে অথবা তাঁর ভাষণে। ‘অর্থ ভুলভাবে গ্রহণ করে এবং ব্যঞ্জন ভুলভাবে আরোপ করে’ বলতে—‘চারটি স্মৃতিপ্রস্থান’ (চত্তারো সতিপট্ঠানা)—এখানে আলম্বনকে ‘স্মৃতিপ্রস্থান’ বলে অর্থ গ্রহণ করে এবং ‘স্মৃতিপ্রস্থানসমূহ’ (সতিপট্ঠানানি) বলে ব্যঞ্জন (শব্দ) আরোপ করে। ‘হে আবসো, এই অর্থের কি...’ বলতে ‘স্মৃতিই স্মৃতিপ্রস্থান’—এই অর্থের জন্য ‘চারটি স্মৃতিপ্রস্থান’ এই ব্যঞ্জনগুলো কি উপযুক্ত, নাকি ‘চারটি স্মৃতিপ্রস্থানসমূহ’ এই ব্যঞ্জনগুলো উপযুক্ত? ‘কোনটি অধিকতর উপায়যুক্ত (উপযুক্ত)?’ বলতে এই অর্থের জন্য কোন ব্যঞ্জনগুলো অধিকতর সংগত ও ঘনিষ্ঠ? ‘এবং এই ব্যঞ্জনগুলোর...’ বলতে ‘চারটি স্মৃতিপ্রস্থান’ এই ব্যঞ্জনগুলোর কি ‘স্মৃতিই স্মৃতিপ্রস্থান’ এই অর্থ, নাকি ‘আলম্বনই স্মৃতিপ্রস্থান’ এই অর্থ? ‘হে আবসো, এই অর্থের...’ বলতে ‘আলম্বনই স্মৃতিপ্রস্থান’—এই অর্থের। ‘যা কিছু এগুলো’ বলতে যা কিছু আমার দ্বারা বলা হয়েছে। ‘যা কিছু এটি’ বলতে যা কিছু আমার দ্বারা বলা হয়েছে। ‘তাকে প্রশংসাও করা উচিত নয়’ বলতে তোমাদের প্রথমে সম্যক অর্থে এবং সম্যক ব্যঞ্জনে প্রতিষ্ঠিত থাকতে হবে। কিন্তু তাকে প্রশংসাও করা উচিত নয়, নিন্দাও করা উচিত নয়। ‘বুঝিয়ে দেওয়া উচিত’ বলতে তাকে জ্ঞানদান করা বা জানানো উচিত। ‘এবং সেই অর্থের’ বলতে ‘স্মৃতিই স্মৃতিপ্রস্থান’ এই অর্থের। ‘এবং সেই ব্যঞ্জনগুলোর’ বলতে ‘স্মৃতিপ্রস্থান’ এই ব্যঞ্জনগুলোর। ‘নিশান্তি’ বলতে হৃদয়ে ধারণ করার জন্য বা মনে রাখার জন্য। এই নিয়মে সকল ক্ষেত্রে অর্থ বুঝতে হবে।


181. Tādisanti tumhādisaṃ. Atthupetanti atthena upetaṃ atthassa viññātāraṃ. Byañjanupetanti byañjanehi upetaṃ byañjanānaṃ viññātāraṃ. Evaṃ etaṃ bhikkhuṃ [Pg.96] pasaṃsatha. Eso hi bhikkhu na tumhākaṃ sāvako nāma, buddho nāma esa cundāti. Iti bhagavā bahussutaṃ bhikkhuṃ attano ṭhāne ṭhapesi.

১৮১. ‘তাদিসং’ বলতে আপনাদের মতো। ‘অর্থোপেতং’ বলতে অর্থের সাথে যুক্ত বা অর্থ অনুধাবনকারী। ‘ব্যঞ্জনোপেতং’ বলতে ব্যঞ্জনের সাথে যুক্ত বা ব্যঞ্জন অনুধাবনকারী। ‘এভাবে এই ভিক্ষুর প্রশংসা করো।’ ‘হে চুন্দ, এই ভিক্ষু তোমাদের কেবল শ্রাবক মাত্র নন, ইনি তোমাদের বুদ্ধস্বরূপ।’ এভাবে ভগবান বহুশ্রুত ভিক্ষুকে নিজের স্থানে প্রতিষ্ঠিত করলেন।


Paccayānuññātakāraṇādivaṇṇanā

প্রত্যয় (চীবরাদি) অনুমোদনের কারণ ইত্যাদির বর্ণনা।


182. Idāni tatopi uttaritaraṃ desanaṃ vaḍḍhento na vo ahaṃ, cundātiādimāha. Tattha diṭṭhadhammikā āsavā nāma idhaloke paccayahetu uppajjanakā āsavā. Samparāyikā āsavā nāma paraloke bhaṇḍanahetu uppajjanakā āsavā. Saṃvarāyāti yathā te na pavisanti, evaṃ pidahanāya. Paṭighātāyāti mūlaghātena paṭihananāya. Alaṃ vo taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāyāti taṃ tumhākaṃ sītassa paṭighātāya samatthaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti, yaṃ vo mayā cīvaraṃ anuññātaṃ, taṃ pārupitvā dappaṃ vā mānaṃ vā kurumānā viharissathāti na anuññātaṃ, taṃ pana pārupitvā sītappaṭighātādīni katvā sukhaṃ samaṇadhammaṃ yoniso manasikāraṃ karissathāti anuññātaṃ. Yathā ca cīvaraṃ, evaṃ piṇḍapātādayopi. Anupadasaṃvaṇṇanā panettha visuddhimagge vuttanayeneva veditabbā.

১৮২. এখন তার চেয়েও উত্তরোত্তর দেশনা বৃদ্ধি করে ‘হে চুন্দ, আমি তোমাদের জন্য নয়...’ ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে ‘দিঠঠধম্মিকা আসবা’ (ঐহিক আস্রব) বলতে ইহলোকে প্রত্যয়ের কারণে উৎপন্ন আস্রবসমূহ। ‘সাম্পরায়িকা আসবা’ (পারত্রিক আস্রব) বলতে পরলোকে বিবাদের কারণে উৎপন্ন আস্রবসমূহ। ‘সংবরায়’ বলতে যেভাবে সেগুলো প্রবেশ করতে না পারে, সেভাবে বন্ধ করার জন্য। ‘প্রতিঘাতায়’ বলতে মূল উৎপাটনের মাধ্যমে প্রতিহত করার জন্য। ‘তোমাদের শীত নিবারণের জন্য তা যথেষ্ট’ বলতে তা তোমাদের শীত নিবারণে সমর্থ। এখানে এটি বলা হয়েছে—আমি তোমাদের যে চীবর অনুমোদন করেছি, তা পরিধান করে তোমরা দর্প বা অহংকার করে বিহার করবে—এজন্য তা অনুমোদিত হয়নি; বরং তা পরিধান করে শীত ইত্যাদি নিবারণপূর্বক সুখে যোনিশো মনসিকারে লিপ্ত হয়ে শ্রমণধর্ম পালন করবে—এজন্যই তা অনুমোদিত হয়েছে। চীবরের মতো পিণ্ডপাত ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই রূপ। এখানকার অনুপদ-বর্ণনা বিশুদ্ধিমার্গে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে।


Sukhallikānuyogādivaṇṇanā

সুখল্লিকানুপাত (কামসুখল্লিকানুগতি) ইত্যাদির বর্ণনা।


183. Sukhallikānuyoganti sukhalliyanānuyogaṃ, sukhasevanādhimuttanti attho. Sukhetīti sukhitaṃ karoti. Pīṇetīti pīṇitaṃ thūlaṃ karoti.

১৮৩. ‘সুখল্লিকানুপাত’ বলতে সুখের প্রতি আসক্তি বা সুখভোগে নিমগ্নতা—এই অর্থ। ‘সুখেতি’ বলতে সুখী করে। ‘পীণেতি’ বলতে তৃপ্ত বা স্থূল (পুষ্ট) করে।


186. Aṭṭhitadhammāti naṭṭhitasabhāvā. Jivhā no atthīti yaṃ yaṃ icchanti, taṃ taṃ kathenti, kadāci maggaṃ kathenti, kadāci phalaṃ kadāci nibbānanti adhippāyo. Jānatāti sabbaññutaññāṇena jānantena. Passatāti pañcahi cakkhūhi passantena. Gambhīranemoti gambhīrabhūmiṃ anupaviṭṭho. Sunikhātoti suṭṭhu nikhāto. Evameva kho, āvusoti evaṃ khīṇāsavo abhabbo nava ṭhānāni ajjhācarituṃ. Tasmiṃ anajjhācāro acalo asampavedhī. Tattha sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropanādīsu sotāpannādayopi abhabbā. Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitunti vatthukāme ca kilesakāme [Pg.97] ca sannidhiṃ katvā paribhuñjituṃ. Seyyathāpi pubbe agārikabhūtoti yathā pubbe gihibhūto paribhuñjati, evaṃ paribhuñjituṃ abhabbo.

১৮৬. ‘অট্ঠিতধম্মা’ বলতে অস্থির স্বভাবযুক্ত। ‘আমাদের জিহ্বা আছে’ বলতে তারা যা ইচ্ছা তা-ই বলে; কখনো মার্গ নিয়ে কথা বলে, কখনো ফল নিয়ে, কখনো নির্বাণ নিয়ে—এই হলো অভিপ্রায়। ‘জানতা’ বলতে সর্বজ্ঞতা জ্ঞানের দ্বারা জাননেওয়ালা। ‘পস্সতা’ বলতে পঞ্চ চক্ষুর দ্বারা দর্শনকারী। ‘গম্ভীরনেমো’ বলতে গভীর ভূমিতে প্রবেশকারী। ‘সুনিখাতো’ বলতে সুপ্রতিষ্ঠিত বা ভালোভাবে প্রোথিত। ‘হে আবসো, ঠিক তেমনই’ বলতে ক্ষীণাস্ত্রব (অরহন্ত) ব্যক্তি এই নয়টি স্থান লঙ্ঘন করতে অসমর্থ। তাঁর ক্ষেত্রে অলঙ্ঘনতা অটল ও অবিচল। সেখানে জেনেশুনে প্রাণীবধ করা ইত্যাদি বিষয়ে স্রোতাপন্ন ব্যক্তিরাও অসমর্থ। ‘সঞ্চয় করে কাম উপভোগ করা’ বলতে বস্তুকাম ও ক্লেশকাম সঞ্চয় করে তা উপভোগ করা। ‘যেমন পূর্বে গৃহী অবস্থায় ছিল’ বলতে পূর্বে গৃহী থাকা অবস্থায় যেভাবে ভোগ করত, সেভাবে ভোগ করতে তিনি অসমর্থ।


Pañhabyākaraṇavaṇṇanā

প্রশ্ন-ব্যাকরণ (প্রশ্নের উত্তর প্রদান) বর্ণনা।


187. Agāramajjhe vasantā hi sotāpannādayo yāvajīvaṃ gihibyañjanena tiṭṭhanti. Khīṇāsavo pana arahattaṃ patvāva manussabhūto parinibbāti vā pabbajati vā. Cātumahārājikādīsu kāmāvacaradevesu muhuttampi na tiṭṭhati. Kasmā? Vivekaṭṭhānassa abhāvā. Bhummadevattabhāve pana ṭhito arahattaṃ patvāpi tiṭṭhati. Tassa vasena ayaṃ pañho āgato. Bhinnadosattā panassa bhikkhubhāvo veditabbo. Atīrakanti atīraṃ aparicchedaṃ mahantaṃ. No ca kho anāgatanti anāgataṃ pana addhānaṃ ārabbha evaṃ na paññapeti, atītameva maññe samaṇo gotamo jānāti, na anāgataṃ. Tathā hissa atīte aḍḍhachaṭṭhasatajātakānussaraṇaṃ paññāyati. Anāgate evaṃ bahuṃ anussaraṇaṃ na paññāyatīti imamatthaṃ maññamānā evaṃ vadeyyuṃ. Tayidaṃ kiṃ sūti anāgate apaññāpanaṃ kiṃ nu kho? Kathaṃsūti kena nu kho kāraṇena ajānantoyeva nu kho anāgataṃ nānussarati, ananussaritukāmatāya nānussaratīti. Aññavihitakena ñāṇadassanenāti paccakkhaṃ viya katvā dassanasamatthatāya dassanabhūtena ñāṇena aññatthavihitakena ñāṇena aññaṃ ārabbha pavattena, aññavihitakaṃ aññaṃ ārabbha pavattamānaṃ ñāṇadassanaṃ saṅgāhetabbaṃ paññāpetabbaṃ maññanti. Te hi carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ maññanti, tādisañca ñāṇaṃ nāma natthi. Tasmā yathariva bālā abyattā, evaṃ maññantīti veditabbo.

১৮৭. গৃহের মধ্যে বসবাসকারী স্রোতাপন্ন আদি ব্যক্তিগণ যাবজ্জীবন গৃহীবেশে অবস্থান করেন। কিন্তু ক্ষীণাস্ত্রব (অরহন্ত) ব্যক্তি অর্হত্ত্ব লাভ করার পর মনুষ্যরূপে পরিনির্বাণ লাভ করেন অথবা প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেন। চাতুর্মহারাজিক আদি কামাবচর দেবলোকে তিনি মুহূর্তকালও অবস্থান করেন না। কেন? বিবেকস্থানের (নির্জন স্থানের) অভাবের কারণে। তবে ভূম্যদেব (পৃথিবীর দেবতা) রূপে অধিষ্ঠিত ব্যক্তি অর্হত্ত্ব লাভ করেও অবস্থান করতে পারেন। তাঁর প্রেক্ষিতেই এই প্রশ্নটি এসেছে। দোষ বিনষ্ট হওয়ার কারণে তাঁর ভিক্ষুভাব বুঝতে হবে। ‘অতীরকং’ বলতে তীরহীন, সীমাহীন, বিশাল। ‘ভবিষ্যৎ সম্পর্কে নয়’ বলতে ভবিষ্যৎ কালকে লক্ষ্য করে এভাবে প্রজ্ঞাপন করেন না; শ্রমণ গৌতম কেবল অতীতকালই জানেন, ভবিষ্যৎ নয়—এমন মনে করা হয়। কারণ তাঁর অতীতে সাড়ে পাঁচশত জাতক অনুস্মরণ করার কথা জানা যায়। ভবিষ্যতে এভাবে বহু অনুস্মরণ করার কথা জানা যায় না—এই অর্থ মনে করে তারা এরূপ বলতে পারে। ‘তা কেমন?’ বলতে ভবিষ্যতে প্রজ্ঞাপন না করা কেমন? ‘কীভাবে?’ বলতে কী কারণে না জেনে কি তিনি ভবিষ্যৎ স্মরণ করেন না, নাকি স্মরণ করার অনিচ্ছার কারণে স্মরণ করেন না? ‘অন্যমনস্ক জ্ঞানদর্শনের দ্বারা’ বলতে প্রত্যক্ষের মতো করে দেখার সামর্থ্য থাকায় দর্শনস্বরূপ জ্ঞানের দ্বারা, অন্য বিষয়ে প্রযুক্ত জ্ঞানের দ্বারা, অন্য বিষয়কে অবলম্বন করে প্রবর্তিত জ্ঞানের দ্বারা, অন্যমনস্ক অন্য বিষয়কে অবলম্বন করে প্রবর্তিত জ্ঞানদর্শনকে গ্রহণ করা বা প্রজ্ঞাপন করা উচিত বলে তারা মনে করে। তারা মনে করে যে—চলমান, দণ্ডায়মান, সুপ্ত বা জাগ্রত অবস্থায় সর্বদা নিরবচ্ছিন্নভাবে জ্ঞানদর্শন উপস্থিত থাকে; কিন্তু এরূপ কোনো জ্ঞান নেই। তাই মূর্খ ও অনভিজ্ঞ ব্যক্তিরা যেভাবে মনে করে, তারাও সেভাবে মনে করে—এরূপ বুঝতে হবে।


Satānusārīti pubbenivāsānussatisampayuttakaṃ. Yāvatakaṃ ākaṅkhatīti yattakaṃ ñātuṃ icchati, tattakaṃ jānissāmīti ñāṇaṃ pesesi. Athassa dubbalapattapuṭe pakkhandanārāco viya appaṭihataṃ anivāritaṃ ñāṇaṃ gacchati, tena yāvatakaṃ ākaṅkhati tāvatakaṃ anussarati. Bodhijanti bodhimūle jātaṃ. Ñāṇaṃ uppajjatīti catumaggañāṇaṃ uppajjati. Ayamantimā jātīti [Pg.98] tena ñāṇena jātimūlassa pahīnattā puna ayamantimā jāti. Natthidāni punabbhavoti aparampi ñāṇaṃ uppajjati. Anatthasaṃhitanti na idhalokatthaṃ vā paralokatthaṃ vā nissitaṃ. Na taṃ tathāgato byākarotīti taṃ bhāratayuddhasītāharaṇasadisaṃ aniyyānikakathaṃ tathāgato na katheti. Bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitanti rājakathāditiracchānakathaṃ. Kālaññū tathāgato hotīti kālaṃ jānāti. Sahetukaṃ sakāraṇaṃ katvā yuttapattakāleyeva katheti.

‘স্মৃতি-অনুসারী’ বলতে পূর্বনিবাসানুস্মৃতিযুক্ত। ‘যতটুকু ইচ্ছা করেন’ বলতে যতটুকু জানতে চান, ‘ততটুকু জানব’ বলে জ্ঞান প্রেরণ করেন। তখন তাঁর দুর্বল পত্রপুটে নিক্ষিপ্ত তীরের মতো অপ্রতিহত ও অনিরুদ্ধ জ্ঞান গমন করে, যার দ্বারা তিনি যতটুকু ইচ্ছা করেন ততটুকু স্মরণ করতে পারেন। ‘বোধিজং’ বলতে বোধিমূলে উৎপন্ন। ‘জ্ঞান উৎপন্ন হয়’ বলতে চতুরমার্গ জ্ঞান উৎপন্ন হয়। ‘এটিই শেষ জন্ম’ বলতে সেই জ্ঞানের দ্বারা জন্মমূল (অবিদ্যা-তৃষ্ণা) ক্ষয় হওয়ার কারণে পুনরায় এটিই শেষ জন্ম। ‘এখন আর পুনর্জন্ম নেই’—এরূপ অপর প্রত্যবেক্ষণ জ্ঞানও উৎপন্ন হয়। ‘অনর্থসংহিতং’ বলতে ইহলোকের হিত বা পরলোকের হিতের সাথে যুক্ত নয়। ‘তথাগত তা ব্যাখ্যা করেন না’ বলতে মহাভারতের যুদ্ধ বা সীতা হরণের কাহিনীর মতো মোক্ষহীন (অনৈর্যাণিক) কথা তথাগত বলেন না। ‘ভূতং তচ্ছং অনর্থসংহিতং’ বলতে রাজকথা আদি তির্যক কথা (বৃথা আলাপ)। ‘তথাগত কালজ্ঞ’ বলতে তিনি উপযুক্ত সময় জানেন। তিনি হেতু ও কারণসহ উপযুক্ত সময়েই কথা বলেন।


188. Tasmā tathāgatoti vuccatīti yathā yathā gaditabbaṃ, tathā tatheva gadanato dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti vuccatīti attho. Diṭṭhanti rūpāyatanaṃ. Sutanti saddāyatanaṃ. Mutanti mutvā patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ. Viññātanti sukhadukkhādidhammāyatanaṃ. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā apattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. ‘‘Tathāgatena abhisambuddha’’nti iminā etaṃ dasseti, yañhi aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa nīlaṃ pītakantiādi rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa bherisaddo mudiṅgasaddotiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthamāgacchati. Mūlagandho tacagandhotiādi gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthamāgacchati. Mūlaraso khandharasotiādi rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthamāgacchati. Kakkhaḷaṃ mudukantiādi pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthamāgacchati. ‘‘Ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvārassa āpāthamāgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe idaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ.

১৮৮. ‘তাই তথাগত বলা হয়’ বলতে যেভাবে যেভাবে বলা উচিত, ঠিক সেভাবেই বলার কারণে ‘দ’ কারের স্থানে ‘ত’ কার করে ‘তথাগত’ বলা হয়—এই অর্থ। ‘দৃষ্ট’ বলতে রূপায়তন। ‘শ্রুত’ বলতে শব্দায়তন। ‘মুত’ বলতে স্পর্শ করে বা লাভ করে গ্রহণ করার কারণে গন্ধায়তন, রসায়তন ও স্পৃষ্টব্য বা স্পর্শায়তন। ‘বিজ্ঞাত’ বলতে সুখ-দুঃখ আদি ধর্মায়তন। ‘প্রাপ্ত’ বলতে অন্বেষণ করে বা অন্বেষণ না করে প্রাপ্ত। ‘অন্বেষিত’ বলতে প্রাপ্ত বা অপ্রাপ্ত অন্বেষিত বিষয়। ‘মনসা অনুবিচরিতং’ বলতে চিত্তের দ্বারা অনুবিচরণ করা বা চিন্তা করা। ‘তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং’ এর দ্বারা এটি প্রদর্শন করে যে—অসংখ্য লোকধাতুতে দেবমনুষ্যসহ এই জগতের নীল, পীত আদি যে রূপালম্বন চক্ষুর দ্বারে আপতিত হয়, ‘এই সত্ত্ব এই ক্ষণে এই রূপালম্বন দেখে আনন্দিত, দুঃখিত বা উদাসীন হয়েছে’—সেসবই তথাগতের এভাবে অভিসম্বুদ্ধ (পূর্ণরূপে জ্ঞাত)। তেমনি অসংখ্য লোকধাতুতে দেবমনুষ্যসহ এই জগতের ভেরীধ্বনি, মৃদঙ্গধ্বনি আদি যে শব্দালম্বন শ্রোত্রদ্বারে আপতিত হয়; মূলগন্ধ, ত্বকগন্ধ আদি যে গন্ধালম্বন ঘ্রাণদ্বারে আপতিত হয়; মূলরস, স্কন্ধরস আদি যে রসালম্বন জিহ্বাদ্বারে আপতিত হয়; কর্কশ, মৃদু আদি পৃথিবীধাতু, তেজোধাতু ও বায়ুধাতু ভেদে যে স্পর্শালম্বন কায়দ্বারে আপতিত হয়, ‘এই সত্ত্ব এই ক্ষণে এই স্পর্শালম্বন স্পর্শ করে আনন্দিত, দুঃখিত বা উদাসীন হয়েছে’—সেসবই তথাগতের এভাবে অভিসম্বুদ্ধ। তেমনি অসংখ্য লোকধাতুতে দেবমনুষ্যসহ এই জগতের সুখ-দুঃখ আদি ভেদে যে ধর্মালম্বন মনোদ্বারে আপতিত হয়, ‘এই সত্ত্ব এই ক্ষণে এই ধর্মালম্বন জেনে আনন্দিত, দুঃখিত বা উদাসীন হয়েছে’—সেসবই তথাগতের এভাবে অভিসম্বুদ্ধ।


Yañhi[Pg.99], cunda, imesaṃ sattānaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ tattha tathāgatena adiṭṭhaṃ vā asutaṃ vā amutaṃ vā aviññātaṃ vā natthi. Imassa mahājanassa pariyesitvā pattampi atthi, pariyesitvā appattampi atthi. Apariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā appattampi atthi. Sabbampi taṃ tathāgatassa appattaṃ nāma natthi, ñāṇena asacchikataṃ nāma. ‘‘Tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti. Yaṃ yathā lokena gataṃ tassa tatheva gatattā ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Pāḷiyaṃ pana abhisambuddhanti vuttaṃ, taṃ gatasaddena ekatthaṃ. Iminā nayena sabbavāresu ‘‘tathāgato’’ti nigamanassa attho veditabbo, tassa yutti brahmajāle tathāgatasaddavitthāre vuttāyeva.

হে চুন্দ, এই সত্ত্বগণের যা কিছু দৃষ্ট, শ্রুত, অনুভূত ও বিজ্ঞাত হয়েছে, তার মধ্যে তথাগত কর্তৃক অদৃষ্ট, অশ্রুত, অননুভূত বা অবিজ্ঞাত কিছুই নেই। এই সাধারণ মানুষের অনুসন্ধান করে প্রাপ্ত বিষয়ও আছে, আবার অনুসন্ধান করেও অপ্রাপ্ত বিষয়ও আছে; অনুসন্ধান না করেও প্রাপ্ত বিষয় আছে, আবার অনুসন্ধান না করেও অপ্রাপ্ত বিষয় আছে। কিন্তু তথাগতের নিকট অপ্রাপ্ত বা জ্ঞানের দ্বারা সাক্ষাৎকৃত হয়নি এমন কিছুই নেই। 'তাই তাঁকে তথাগত বলা হয়।' জগৎ যেভাবে জেনেছে (গমন করেছে), তথাগতও সেভাবেই জানার কারণে তাঁকে 'তথাগত' বলা হয়। পালিতে অবশ্য 'অভিসম্বুদ্ধ' বলা হয়েছে, যা 'গত' শব্দের সাথে একার্থবোধক। এই নিয়মে সকল ক্ষেত্রে 'তথাগত' এই উপসংহারের অর্থ বুঝতে হবে। এর যুক্তি ব্রহ্মজাল সূত্রের তথাগত শব্দের বিস্তারিত ব্যাখ্যায় বলা হয়েছে।


Abyākataṭṭhānavaṇṇanā

অব্যাকৃত স্থান বর্ণনা


189. Evaṃ attano asamataṃ anuttarataṃ sabbaññutaṃ dhammarājabhāvaṃ kathetvā idāni ‘‘puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ laddhīsu mayā aññātaṃ adiṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ mama ñāṇassa antoyeva parivattatī’’ti sīhanādaṃ nadanto ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjatītiādimāha. Tattha tathāgatoti satto. Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitanti idhalokaparalokaatthasaṃhitaṃ na hoti. Na ca dhammasaṃhitanti navalokuttaradhammanissitaṃ na hoti. Na ādibrahmacariyakanti sikkhattayasaṅgahitassa sakalasāsanabrahmacariyassa ādibhūtaṃ na hoti.

১৮৯. এভাবে নিজের অসমতা (অতুলনীয়তা), অনুত্তরতা (সর্বোত্তমতা), সর্বজ্ঞতা ও ধর্মরাজত্ব প্রকাশ করে, এখন 'নানা শ্রমণ-ব্রাহ্মণদের মতবাদের মধ্যে আমার অজানা বা অদৃষ্ট বলে কিছু নেই, সমস্তই আমার জ্ঞানের সীমানার মধ্যেই আবর্তিত হয়'—এইরূপ সিংহনাদ করে 'হে চুন্দ, এটি সম্ভব...' ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে 'তথাগত' বলতে সত্ত্বকে বোঝানো হয়েছে। 'হে আবসো, এটি অর্থসংহিত নয়' বলতে এটি ইহলোক ও পরলোকের কল্যাণকর নয়। 'ধর্মসংহিত নয়' বলতে এটি নব লোকোত্তর ধর্মের আশ্রিত নয়। 'আদি ব্রহ্মচর্য নয়' বলতে শিক্ষা ত্রয়ের (ত্রিশিক্ষা) অন্তর্ভুক্ত সমগ্র শাসন-ব্রাহ্মচর্যের আদি বা ভিত্তি নয়।


190. Idaṃ dukkhanti khotiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā avasesā tebhummakā dhammā idaṃ dukkhanti byākataṃ. Tasseva dukkhassa pabhāvikā janikā taṇhā dukkhasamudayoti byākataṃ. Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti byākataṃ. Dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhasacchikaraṇo ariyamaggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti byākataṃ. ‘‘Etañhi, āvuso, atthasaṃhita’’ntiādīsu etaṃ idhalokaparalokaatthanissitaṃ navalokuttaradhammanissitaṃ sakalasāsanabrahmacariyassa ādi padhānaṃ pubbaṅgamanti ayamattho.

১৯০. 'এটি দুঃখ' ইত্যাদি বাক্যে তৃষ্ণাকে বাদ দিয়ে অবশিষ্ট ত্রিভূমিক ধর্মসমূহকে 'এটি দুঃখ' (দুঃখ সত্য) বলে ব্যাখ্যা করা হয়েছে। সেই দুঃখেরই উৎপাদক ও জন্মদাত্রী তৃষ্ণাকে 'দুঃখ সমুদয়' (সমুদয় সত্য) বলে ব্যাখ্যা করা হয়েছে। উভয়ের অপ্রবৃত্তি (অনুৎপত্তি) 'দুঃখ নিরোধ' (নিরোধ সত্য) বলে ব্যাখ্যা করা হয়েছে। দুঃখ পরিজ্ঞাতকারী, সমুদয় বর্জনকারী এবং নিরোধ সাক্ষাৎকারী আর্য অষ্টাঙ্গিক মার্গকে 'দুঃখ নিরোধগামিনী প্রতিপদ' (মার্গ সত্য) বলে ব্যাখ্যা করা হয়েছে। 'হে আবসো, এটিই অর্থসংহিত' ইত্যাদি বাক্যে এটি ইহলোক ও পরলোকের কল্যাণ-আশ্রিত, নব লোকোত্তর ধর্ম-আশ্রিত এবং সমগ্র শাসন-ব্রাহ্মচর্যের আদি, প্রধান ও অগ্রগামী—এটাই অর্থ।


Pubbantasahagatadiṭṭhinissayavaṇṇanā

পূর্বান্তসহগত দৃষ্টি-আশ্রয় বর্ণনা


191. Idāni yaṃ taṃ mayā na byākataṃ, taṃ ajānantena na byākatanti mā evaṃ saññamakaṃsu. Jānantova ahaṃ evaṃ ‘‘etasmiṃ byākatepi attho natthī’’ti [Pg.100] na byākariṃ. Yaṃ pana yathā byākātabbaṃ, taṃ mayā byākatamevāti sīhanādaṃ nadanto puna yepi te, cundātiādimāha. Tattha diṭṭhiyova diṭṭhinissayā, diṭṭhinissitakā diṭṭhigatikāti attho. Idameva saccanti idameva dassanaṃ saccaṃ. Moghamaññanti aññesaṃ vacanaṃ moghaṃ. Asayaṃkāroti asayaṃ kato.

১৯১. এখন, 'যা আমার দ্বারা ব্যাখ্যাত হয়নি, তা না জানার কারণে ব্যাখ্যাত হয়নি'—এমন ধারণা যেন কেউ না করে। আমি জেনেবুঝেই 'এটি ব্যাখ্যা করলেও কোনো কল্যাণ নেই' ভেবে তা ব্যাখ্যা করিনি। কিন্তু যা যেভাবে ব্যাখ্যা করা উচিত, তা আমার দ্বারা ব্যাখ্যাত হয়েছে—এইরূপ সিংহনাদ করে পুনরায় 'হে চুন্দ, যারা তারা...' ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে 'দৃষ্টিসমূহ' (ভুল ধারণা) বলতে দৃষ্টির আশ্রয়, দৃষ্টির আশ্রিত বা দৃষ্টির গতিকে বোঝায়। 'এটাই সত্য' বলতে এই দর্শন বা মতটিই সত্য। 'অন্যান্য মিথ্যা' বলতে অন্যদের কথা নিরর্থক বা শূন্য। 'অস্বয়ংকার' বলতে নিজের দ্বারা করা হয়নি।


192. Tatrāti tesu samaṇabrāhmaṇesu. Atthi nu kho idaṃ āvuso vuccatīti, āvuso, yaṃ tumhehi sassato attā ca loko cāti vuccati, idamatthi nu kho udāhu natthīti evamahaṃ te pucchāmīti attho. Yañca kho te evamāhaṃsūti yaṃ pana te ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti vadanti, taṃ tesaṃ nānujānāmi. Paññattiyāti diṭṭhipaññattiyā. Samasamanti samena ñāṇena samaṃ. Yadidaṃ adhipaññattīti yā ayaṃ adhipaññatti nāma. Ettha ahameva bhiyyo uttaritaro na mayā samo atthi. Tattha yañca vuttaṃ ‘‘paññattiyāti yañca adhipaññattī’’ti ubhayametaṃ atthato ekaṃ. Bhedato hi paññatti adhipaññattīti dvayaṃ hoti. Tattha paññatti nāma diṭṭhipaññatti. Adhipaññatti nāma khandhapaññatti dhātupaññatti āyatanapaññatti indriyapaññatti saccapaññatti puggalapaññattīti evaṃ vuttā cha paññattiyo. Idha pana paññattiyāti etthāpi paññatti ceva adhipaññatti ca adhippetā, adhipaññattīti etthāpi. Bhagavā hi paññattiyāpi anuttaro, adhipaññattiyāpi anuttaro. Tenāha – ‘‘ahameva tattha bhiyyo yadidaṃ adhipaññattī’’ti.

১৯২. সেখানে বলতে সেই শ্রমণ-ব্রাহ্মণদের মধ্যে। 'হে আবসো, এটি কি আছে?' বলতে—হে আবসো, তোমরা যে বলছ 'আত্মা ও জগৎ শাশ্বত', তা কি আসলেই আছে নাকি নেই, এভাবে আমি তাদের জিজ্ঞাসা করছি—এটাই অর্থ। 'তারা যা এভাবে বলেছে' বলতে তারা যে বলে 'এটাই সত্য, অন্য সব মিথ্যা', তা আমি অনুমোদন করি না। 'প্রজ্ঞপ্তি দ্বারা' বলতে দৃষ্টি-প্রজ্ঞপ্তি দ্বারা (ভুল মতবাদ প্রতিষ্ঠা)। 'সমসম' বলতে সমান জ্ঞানের দ্বারা সমান। 'যা এই অধিপ্ৰজ্ঞপ্তি' বলতে যা এই অধিপ্ৰজ্ঞপ্তি নামে পরিচিত। এখানে আমিই শ্রেষ্ঠ ও উত্তরতর (উচ্চতর), আমার সমান কেউ নেই। সেখানে যা বলা হয়েছে 'প্রজ্ঞপ্তি' এবং 'অধিপ্ৰজ্ঞপ্তি'—এই উভয়ই অর্থগতভাবে এক। তবে ভেদ বা প্রকারভেদে প্রজ্ঞপ্তি ও অধিপ্ৰজ্ঞপ্তি—এই দুটি ভেদ রয়েছে। সেখানে প্রজ্ঞপ্তি বলতে দৃষ্টি-প্রজ্ঞপ্তি। অধিপ্ৰজ্ঞপ্তি বলতে স্কন্ধ-প্রজ্ঞপ্তি, ধাতু-প্রজ্ঞপ্তি, আয়তন-প্রজ্ঞপ্তি, ইন্দ্রিয়-প্রজ্ঞপ্তি, সত্য-প্রজ্ঞপ্তি ও পুদ্গল-প্রজ্ঞপ্তি—এই ছয়টি প্রজ্ঞপ্তিকে বোঝায়। কিন্তু এখানে 'প্রজ্ঞপ্তি' বলতে প্রজ্ঞপ্তি ও অধিপ্ৰজ্ঞপ্তি উভয়কেই বোঝানো হয়েছে, এবং 'অধিপ্ৰজ্ঞপ্তি' বলতেও উভয়কেই বোঝানো হয়েছে। কারণ ভগবান প্রজ্ঞপ্তিতেও অনুত্তর (অতুলনীয়) এবং অধিপ্ৰজ্ঞপ্তিতেও অনুত্তর। তাই তিনি বলেছেন—'সেখানে আমিই শ্রেষ্ঠ, যা এই অধিপ্ৰজ্ঞপ্তি'।


196. Pahānāyāti pajahanatthaṃ. Samatikkamāyāti tasseva vevacanaṃ. Desitāti kathitā. Paññattāti ṭhapitā. Satipaṭṭhānabhāvanāya hi ghanavinibbhogaṃ katvā sabbadhammesu yāthāvato diṭṭhesu ‘‘suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ nayidha sattūpalabbhatī’’ti sanniṭṭhānato sabbadiṭṭhinissayānaṃ pahānaṃ hotīti. Tena vuttaṃ. Diṭṭhinissayānaṃ pahānāya samatikkamāya evaṃ mayā ime cattāro satipaṭṭhānā desitā paññattā’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

১৯৬. 'প্রহাণায়' বলতে বর্জনের উদ্দেশ্যে। 'সমতিক্রমায়' বলতে তারই সমার্থক শব্দ। 'দেশিতা' বলতে কথিত বা প্রচারিত। 'প্রজ্ঞপ্তা' বলতে স্থাপিত বা নির্ধারিত। স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনার দ্বারা ঘনীভূত মোহকে ছিন্ন করে যখন সমস্ত ধর্মকে যথাযথভাবে দর্শন করা হয়, তখন 'এটি কেবলই শুদ্ধ সংস্কারের পুঞ্জ, এখানে কোনো সত্ত্ব পাওয়া যায় না'—এইরূপ সিদ্ধান্তের মাধ্যমে সমস্ত দৃষ্টি-আশ্রয়ের প্রহাণ (বর্জন) ঘটে। তাই বলা হয়েছে—'দৃষ্টি-আশ্রয়সমূহের প্রহাণ ও সমতিক্রমে (অতিক্রমের) জন্য আমার দ্বারা এই চার স্মৃতিপ্রস্থান দেশিত ও প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে।' অবশিষ্ট অংশ সর্বত্রই স্পষ্টার্থ।


Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

দীঘনিকায়-অট্ঠকথা সুমঙ্গলবিলাসিনীতে


Pāsādikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

পাসাদিক সূত্রের ব্যাখ্যা সমাপ্ত।


7. Lakkhaṇasuttavaṇṇanā

৭. লক্ষণ সূত্রের ব্যাখ্যা


Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā

দ্বাত্রিংশৎ মহাপুরুষ লক্ষণের ব্যাখ্যা


199. Evaṃ [Pg.101] me sutanti lakkhaṇasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā. Dvattiṃsimānīti dvattiṃsa imāni. Mahāpurisalakkhaṇānīti mahāpurisabyañjanāni mahāpurisanimittāni ‘‘ayaṃ mahāpuriso’’ti sañjānanakāraṇāni. ‘‘Yehi samannāgatassa mahāpurisassā’’tiādi mahāpadāne vitthāritanayeneva veditabbaṃ.

১৯৯. 'এবং মে সুতং' (এরূপ আমি শুনেছি) হলো লক্ষণ সূত্র। সেখানে অস্পষ্ট পদসমূহের ব্যাখ্যা নিম্নরূপ: 'দ্বাত্রিংশিমানি' বলতে এই বত্রিশটি। 'মহাপুরুষলক্ষণানি' বলতে মহাপুরুষের ব্যঞ্জন বা চিহ্নসমূহ, যা দেখে 'ইনি মহাপুরুষ' বলে চেনা যায়। 'যেসব লক্ষণে সমন্বিত মহাপুরুষের...' ইত্যাদি মহাপদান সূত্রে বিস্তারিতভাবে যেভাবে বর্ণিত হয়েছে, সেভাবেই বুঝতে হবে।


‘‘Bāhirakāpi isayo dhārenti, no ca kho jānanti ‘imassa kammassa katattā imaṃ lakkhaṇaṃ paṭilabhatī’ti’’ kasmā āha? Aṭṭhuppattiyā anurūpattā. Idañhi suttaṃ saaṭṭhuppattikaṃ. Sā panassa aṭṭhuppatti kattha samuṭṭhitā? Antogāme manussānaṃ antare. Tadā kira sāvatthivāsino attano attano gehesu ca gehadvāresu ca santhāgārādīsu ca nisīditvā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘bhagavato asītianubyañjanāni byāmappabhā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, yehi ca bhagavato kāyo, sabbaphāliphullo viya pāricchattako, vikasitamiva kamalavanaṃ, nānāratanavicittaṃ viya suvaṇṇatoraṇaṃ, tārāmaricivirocamiva gaganatalaṃ, ito cito ca vidhāvamānā vipphandamānā chabbaṇṇarasmiyo muñcanto ativiya sobhati. Bhagavato ca iminā nāma kammena idaṃ lakkhaṇaṃ nibbattanti kathitaṃ natthi, yāguuḷuṅkamattampi pana kaṭacchubhattamattaṃ vā pubbe dinnapaccayā evaṃ uppajjatīti bhagavatā vuttaṃ. Kiṃ nu kho satthā kammaṃ akāsi, yenassa imāni lakkhaṇāni nibbattantī’’ti.

'বাহিরের (অন্যান্য মতাবলম্বী) ঋষিগণও এই লক্ষণসমূহ ধারণ করেন, কিন্তু তারা জানেন না যে—কোন কর্ম করার কারণে এই লক্ষণ লাভ হয়'—এটি কেন বলা হয়েছে? ঘটনার উৎপত্তির (প্রেক্ষাপটের) সাথে সামঞ্জস্যপূর্ণ হওয়ার কারণে। কারণ এই সূত্রটি একটি প্রেক্ষাপটসহ উৎপন্ন হয়েছে। সেই প্রেক্ষাপটটি কোথায় উৎপন্ন হয়েছিল? গ্রামের অভ্যন্তরে মানুষের মাঝে। তখন শ্রাবস্তীবাসীগণ নিজ নিজ ঘরে, ঘরের দরজায় এবং বিশ্রামাগার ইত্যাদিতে বসে এই আলোচনা উত্থাপন করেছিলেন—'ভগবানের আশিটি অনুব্যঞ্জন, ব্যায়ামপ্রভা (এক ব্যায়াম বা চার হাত পরিমাণ বিস্তৃত প্রভা) এবং বত্রিশটি মহাপুরুষ লক্ষণ রয়েছে, যার দ্বারা ভগবানের শরীর সম্পূর্ণ প্রস্ফুটিত পারিজাত বৃক্ষের মতো, বিকশিত পদ্মবনের মতো, নানাবিধ রত্নখচিত স্বর্ণতোরণের মতো এবং তারকারাজি ও বিদ্যুতের আলোয় উদ্ভাসিত আকাশমণ্ডলের মতো শোভা পায়; এদিক-ওদিক ধাবমান ও স্পন্দিত ষড়বর্ণের রশ্মি নির্গত করে তা অত্যন্ত শোভিত হয়। কিন্তু ভগবানের অমুক কর্মের কারণে এই লক্ষণ উৎপন্ন হয়েছে—এমন কোনো কথা বলা হয়নি। তবে পূর্বে সামান্য যবূ বা এক হাতা অন্ন দানের কারণেও এরূপ ফল উৎপন্ন হয় বলে ভগবান বলেছেন। শাস্তা (বুদ্ধ) অতীতে এমন কী কর্ম করেছিলেন, যার কারণে তাঁর এই লক্ষণসমূহ উৎপন্ন হয়েছে?'


Athāyasmā ānando antogāme caranto imaṃ kathāsallāpaṃ sutvā katabhattakicco vihāraṃ āgantvā satthu vattaṃ katvā vanditvā ṭhito ‘‘mayā, bhante, antogāme ekā kathā sutā’’ti āha. Tato bhagavatā ‘‘kiṃ te, ānanda, suta’’nti vutte sabbaṃ ārocesi. Satthā therassa vacanaṃ sutvā parivāretvā nisinne bhikkhū āmantetvā ‘‘dvattiṃsimāni, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇānī’’ti paṭipāṭiyā lakkhaṇāni dassetvā yena kammena yaṃ nibbattaṃ, tassa dassanatthaṃ evamāha.

অতঃপর আয়ুষ্মান আনন্দ গ্রামে বিচরণকালে এই কথোপকথন শুনে, আহারকৃত্য শেষ করে বিহারে ফিরে এলেন এবং বুদ্ধের পরিচর্যা করে বন্দনাপূর্বক দাঁড়িয়ে বললেন, 'ভন্তে, আমি গ্রামে একটি আলোচনা শুনেছি।' তখন ভগবান বললেন, 'হে আনন্দ, তুমি কী শুনেছ?' তা জিজ্ঞাসা করায় তিনি সমস্ত বিষয় নিবেদন করলেন। শাস্তা স্থবির আনন্দের কথা শুনে, পরিবেষ্টিত হয়ে উপবিষ্ট ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করে বললেন, 'হে ভিক্ষুগণ, মহাপুরুষের এই বত্রিশটি মহাপুরুষ লক্ষণ রয়েছে।' এভাবে ক্রমানুসারে লক্ষণসমূহ প্রদর্শন করে, কোন কর্মের দ্বারা কোনটি উৎপন্ন হয়েছে তা দেখানোর জন্য এভাবে বললেন।


Suppatiṭṭhitapādatālakkhaṇavaṇṇanā

সুপ্রতিষ্ঠিত পাদতা (সমতল পদতল) লক্ষণের ব্যাখ্যা


201. Purimaṃ [Pg.102] jātintiādīsu pubbe nivutthakkhandhā jātavasena ‘‘jātī’’ti vuttā. Tathā bhavanavasena ‘‘bhavo’’ti, nivutthavasena ālayaṭṭhena vā ‘‘niketo’’ti. Tiṇṇampi padānaṃ pubbe nivutthakkhandhasantāne ṭhitoti attho. Idāni yasmā taṃ khandhasantānaṃ devalokādīsupi vattati. Lakkhaṇanibbattanasamatthaṃ pana kusalakammaṃ tattha na sukaraṃ, manussabhūtasseva sukaraṃ. Tasmā yathābhūtena yaṃ kammaṃ kataṃ, taṃ dassento pubbe manussabhūto samānoti āha. Akāraṇaṃ vā etaṃ. Hatthiassamigamahiṃsavānarādibhūtopi mahāpuriso pāramiyo pūretiyeva. Yasmā pana evarūpe attabhāve ṭhitena katakammaṃ na sakkā sukhena dīpetuṃ, manussabhāve ṭhitena katakammaṃ pana sakkā sukhena dīpetuṃ. Tasmā ‘‘pubbe manussabhūto samāno’’ti āha.

২০১. 'পূর্বজন্ম' ইত্যাদি পদে পূর্বে অতিবাহিত স্কন্ধসমূহকে জন্মের দিক থেকে 'জাতি' বলা হয়েছে। একইভাবে উৎপত্তির দিক থেকে 'ভব' এবং বসবাসের স্থান বা আশ্রয়ের অর্থে 'নিকেত' বলা হয়েছে। এই তিনটি পদেরই অর্থ হলো—পূর্বে অতিবাহিত স্কন্ধ-সন্তানে স্থিত। এখন, যেহেতু সেই স্কন্ধ-সন্তান দেবলোক ইত্যাদিতেও বিদ্যমান থাকে, কিন্তু লক্ষণ উৎপাদনে সমর্থ কুশলকর্ম সেখানে করা সহজ নয়, কেবল মনুষ্যলোকেই তা সহজসাধ্য। তাই বোধিসত্ত্ব যেভাবে যে কর্ম করেছিলেন, তা দেখানোর জন্য 'পূর্বে মনুষ্যরূপে জন্মগ্রহণ করে'—এরূপ বলেছেন। অথবা এটি কোনো একমাত্র কারণ নয়। হাতি, ঘোড়া, হরিণ, মহিষ, বানর ইত্যাদি রূপে জন্মগ্রহণ করেও মহাপুরুষ পারমী পূর্ণ করেন। কিন্তু যেহেতু এই ধরনের পশু-যোনিতে অবস্থানকালে কৃত কর্ম সহজে প্রদর্শন করা যায় না, আর মনুষ্যরূপে অবস্থানকালে কৃত কর্ম সহজে প্রদর্শন করা যায়, তাই তিনি 'পূর্বে মনুষ্যরূপে জন্মগ্রহণ করে'—এরূপ বলেছেন।


Daḷhasamādānoti thiragahaṇo. Kusalesu dhammesūti dasakusalakammapathesu. Avatthitasamādānoti niccalagahaṇo anivattitagahaṇo. Mahāsattassa hi akusalakammato aggiṃ patvā kukkuṭapattaṃ viya cittaṃ paṭikuṭati, kusalaṃ patvā vitānaṃ viya pasāriyati. Tasmā daḷhasamādāno hoti avatthitasamādāno. Na sakkā kenaci samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kusalasamādānaṃ vissajjāpetuṃ.

'দৃঢ় সমাদান' বলতে দৃঢ়ভাবে গ্রহণ করা। 'কুশল ধর্মসমূহে' বলতে দশ কুশল কর্মপথে। 'অবস্থিত সমাদান' বলতে অবিচলভাবে গ্রহণ করা বা পিছু না হটে গ্রহণ করা। কারণ মহাসত্ত্বের চিত্ত অকুশল কর্ম থেকে অগ্নি স্পর্শে মুরগির পালকের মতো সংকুচিত হয়ে যায়, আর কুশল কর্মের প্রতি চাঁদোয়ার মতো প্রসারিত হয়। তাই তিনি দৃঢ় সমাদানকারী ও অবস্থিত সমাদানকারী হন। কোনো শ্রমণ, ব্রাহ্মণ, দেব, মার বা ব্রহ্মা কর্তৃক তাঁর কুশল সমাদান পরিত্যাগ করানো সম্ভব নয়।


Tatrimāni vatthūni – pubbe kira mahāpuriso kalandakayoniyaṃ nibbatti. Atha deve vuṭṭhe ogho āgantvā kulāvakaṃ gahetvā samuddameva pavesesi. Mahāpuriso ‘‘puttake nīharissāmī’’ti naṅguṭṭhaṃ temetvā temetvā samuddato udakaṃ bahi khipi. Sattame divase sakko āvajjitvā tattha āgamma ‘‘kiṃ karosī’’ti pucchi? So tassa ārocesi. Sakko mahāsamuddato udakassa dunnīharaṇīyabhāvaṃ kathesi. Bodhisatto tādisena kusītena saddhiṃ kathetumpi na vaṭṭati. ‘‘Mā idha tiṭṭhā’’ti apasāresi. Sakko ‘‘anomapurisena gahitagahaṇaṃ na sakkā vissajjāpetu’’nti tuṭṭho tassa puttake ānetvā adāsi. Mahājanakakālepi mahāsamuddaṃ taramāno ‘‘kasmā mahāsamuddaṃ tarasī’’ti devatāya puṭṭho ‘‘pāraṃ gantvā kulasantake raṭṭhe rajjaṃ gahetvā dānaṃ dātuṃ tarāmī’’ti āha. Tato devatāya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīro [Pg.103] ceva puthulo ca, kadā naṃ tarissatī’’ti vutte so āha ‘‘taveso mahāsamuddasadiso, mayhaṃ pana ajjhāsayaṃ āgamma khuddakamātikā viya khāyati. Tvaṃyeva maṃ dakkhissasi samuddaṃ taritvā samuddapārato dhanaṃ āharitvā kulasantakaṃ rajjaṃ gahetvā dānaṃ dadamāna’’nti. Devatā ‘‘anomapurisena gahitagahaṇaṃ na sakkā vissajjāpetu’’nti bodhisattaṃ āliṅgetvā haritvā uyyāne nipajjāpesi. So chattaṃ ussāpetvā divase divase pañcasatasahassapariccāgaṃ katvā aparabhāge nikkhamma pabbajito. Evaṃ mahāsatto na sakkā kenaci samaṇena vā…pe… brahmunā vā kusalasamādānaṃ vissajjāpetuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘daḷhasamādāno ahosi kusalesu dhammesu avatthitasamādāno’’ti.

এ বিষয়ে এই কাহিনীগুলো রয়েছে— অতীতে নাকি মহাপুরুষ কাঠবিড়ালিরূপে জন্মগ্রহণ করেছিলেন। অতঃপর বৃষ্টিপাত হলে বন্যার জল এসে তাঁর বাসাটি ভাসিয়ে নিয়ে সমুদ্রেই ফেলে দিল। মহাপুরুষ 'বাচ্চাদের উদ্ধার করব' এই ভেবে নিজের লেজটি বারবার ভিজিয়ে সমুদ্রের জল বাইরে ফেলতে লাগলেন। সপ্তম দিনে শক্র (ইন্দ্র) বিষয়টি চিন্তা করে সেখানে এসে জিজ্ঞাসা করলেন, 'তুমি কী করছ?' তিনি তাঁকে সব জানালেন। শক্র মহাসমুদ্র থেকে জল নিষ্কাশন করার দুঃসাধ্যতার কথা বললেন। বোধিসত্ত্ব ভাবলেন, এমন অলস ব্যক্তির সাথে কথা বলাও উচিত নয়। 'এখানে দাঁড়িয়ে থেকো না' বলে তাকে তাড়িয়ে দিলেন। শক্র 'এই মহান পুরুষের গৃহীত সংকল্প ত্যাগ করানো অসম্ভব' এই ভেবে সন্তুষ্ট হয়ে তাঁর বাচ্চাদের এনে দিলেন। মহাজনক রূপেও মহাসমুদ্র পার হওয়ার সময় 'কেন তুমি মহাসমুদ্র পার hচ্ছ?' দেবীর এমন প্রশ্নের উত্তরে তিনি বলেছিলেন, 'ওপারে গিয়ে বংশানুক্রমিক রাজ্যে রাজত্ব গ্রহণ করে দান করার জন্য আমি পার হচ্ছি।' তখন দেবী বললেন, 'এই মহাসমুদ্র গভীর ও বিশাল, কবে তুমি এটি পার হবে?' উত্তরে তিনি বললেন, 'এটি কেবল তোমার কাছেই মহাসমুদ্রের মতো, কিন্তু আমার সংকল্পের কাছে এটি একটি ছোট খালের মতো মনে হয়। তুমি নিজেই আমাকে সমুদ্র পার হয়ে, সমুদ্রের ওপার থেকে ধনসম্পদ এনে, বংশানুক্রমিক রাজ্য গ্রহণ করে দান করতে দেখবে।' দেবী 'এই মহান পুরুষের গৃহীত সংকল্প ত্যাগ করানো অসম্ভব' ভেবে বোধিসত্ত্বকে জড়িয়ে ধরে নিয়ে গিয়ে উদ্যানে শুইয়ে দিলেন। তিনি শ্বেতছত্র ধারণ করে প্রতিদিন পাঁচ লক্ষ (মুদ্রা) দান করে পরবর্তী সময়ে গৃহত্যাগ করে প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছিলেন। এভাবে কোনো শ্রমণ বা... পে... ব্রহ্মার পক্ষেও মহাসত্ত্বের কুশল সংকল্প ত্যাগ করানো সম্ভব নয়। তাই বলা হয়েছে— 'তিনি কুশল ধর্মে দৃঢ় সংকল্পবদ্ধ ও অবিচল সংকল্পের অধিকারী ছিলেন।'


Idāni yesu kusalesu dhammesu avatthitasamādāno ahosi, te dassetuṃ kāyasucaritetiādimāha. Dānasaṃvibhāgeti ettha ca dānameva diyyanavasena dānaṃ, saṃvibhāgakaraṇavasena saṃvibhāgo. Sīlasamādāneti pañcasīladasasīlacatupārisuddhisīlapūraṇakāle. Uposathūpavāseti cātuddasikādibhedassa uposathassa upavasanakāle. Matteyyatāyāti mātukātabbavatte. Sesapadesupi eseva nayo. Aññataraññataresu cāti aññesu ca evarūpesu. Adhikusalesūti ettha atthi kusalā, atthi adhikusalā. Sabbepi kāmāvacarā kusalā kusalā nāma, rūpāvacarā adhikusalā. Ubhopi te kusalā nāma, arūpāvacarā adhikusalā. Sabbepi te kusalā nāma, sāvakapāramīpaṭilābhapaccayā kusalā adhikusalā nāma. Tepi kusalā nāma, paccekabodhipaṭilābhapaccayā kusalā adhikusalā. Tepi kusalā nāma, sabbaññutaññāṇappaṭilābhapaccayā pana kusalā idha ‘‘adhikusalā’’ti adhippetā. Tesu adhikusalesu dhammesu daḷhasamādāno ahosi avatthitasamādāno.

এখন যেসকল কুশল ধর্মে তিনি অবিচল সংকল্পবদ্ধ ছিলেন, তা দেখানোর জন্য 'কায়সুচরিত' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'দানসংবিভাগ' পদে দান করার চেতনার বশেই তা 'দান' এবং অন্যকে ভাগ করে দেওয়ার বশে তা 'সংবিভাগ'। 'শীলসমাধান' বলতে পঞ্চশীল, দশশীল ও চতুপারিশুদ্ধিশীল পূরণের সময়কে বোঝায়। 'উপোসথ উপবাস' বলতে চতুর্দশী ইত্যাদি ভেদে উপোসথ পালনের সময়কে বোঝায়। 'মাতৃভক্তি' বলতে মাতার প্রতি कर्तव्य পালনকে বোঝায়। অবশিষ্ট পদগুলোতেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। 'অন্যতর অন্যতর বিষয়ে' বলতে এই রূপ অন্যান্য বিষয়ে। 'অধিকুশল' পদে কুশলও রয়েছে, আবার অতি-কুশলও রয়েছে। সকল কামাবচর কুশল হলো 'কুশল', আর রূপাবচর কুশল হলো 'অধিকুশল'। এই উভয়ই 'কুশল' নামে পরিচিত, আর অরূপাবচর কুশল হলো 'অধিকুশল'। এই সবগুলোই 'কুশল' নামে পরিচিত, আর শ্রাবক-পারমী লাভের প্রত্যয়স্বরূপ কুশল হলো 'অধিকুশল'। সেগুলোও 'কুশল' নামে পরিচিত, আর প্রত্যেকবোধি লাভের প্রত্যয়স্বরূপ কুশল হলো 'অধিকুশল'। সেগুলোও 'কুশল' নামে পরিচিত, তবে সর্বজ্ঞতা-জ্ঞান লাভের প্রত্যয়স্বরূপ কুশলকে এখানে 'অধিকুশল' হিসেবে অভিপ্রেত করা হয়েছে। সেই অধিকুশল ধর্মসমূহে তিনি দৃঢ় সংকল্পবদ্ধ ও অবিচল সংকল্পের অধিকারী ছিলেন।


Kaṭattā upacitattāti ettha sakimpi kataṃ katameva, abhiṇhakaraṇena pana upacitaṃ hoti. Ussannattāti piṇḍīkataṃ rāsīkataṃ kammaṃ ussannanti vuccati. Tasmā ‘‘ussannattā’’ti vadanto mayā katakammassa cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, bhavaggaṃ atinīcaṃ, evaṃ me ussannaṃ kammanti dasseti. Vipulattāti appamāṇattā. Iminā ‘‘anantaṃ aparimāṇaṃ mayā kataṃ kamma’’nti dasseti. Adhiggaṇhātīti [Pg.104] adhibhavati, aññehi devehi atirekaṃ labhatīti attho. Paṭilabhatīti adhigacchati.

‘কৃতত্বাৎ উপচিতত্বাৎ’ (করার কারণে ও সঞ্চয় করার কারণে) পদে একবার করা কাজও ‘কৃত’ (করা হয়েছে), কিন্তু বারবার করার মাধ্যমে তা ‘উপচিত’ (সঞ্চিত) হয়। ‘উৎসন্নত্বাৎ’ বলতে পুঞ্জীভূত বা রাশীকৃত কর্মকে ‘উৎসন্ন’ বলা হয়। তাই ‘উৎসন্নত্বাৎ’ বলার মাধ্যমে ভগবান দেখিয়েছেন যে, ‘আমার কৃত কর্মের তুলনায় চক্রবাল অত্যন্ত সংকীর্ণ এবং ভবগ্র অত্যন্ত নিচু; আমার কৃত কর্ম এমনই সুবিস্তৃত।’ ‘বিপুলত্বাৎ’ বলতে পরিমাপহীনতার কারণে। এর দ্বারা ‘আমি অনন্ত ও অপরিমিত কর্ম করেছি’ তা প্রদর্শন করা হয়েছে। ‘অধিগণহাতি’ বলতে অভিভূত বা অতিক্রম করে যায়, অর্থাৎ অন্যান্য দেবতাদের চেয়ে অতিরিক্ত ফল লাভ করে। ‘প্রতিলাভ করে’ বলতে লাভ করে বা প্রাপ্ত হয়।


Sabbāvantehi pādatalehīti idaṃ ‘‘samaṃ pādaṃ bhūmiyaṃ nikkhipatī’’ti etassa vitthāravacanaṃ. Tattha sabbāvantehīti sabbapadesavantehi, na ekena padesena paṭhamaṃ phusati, na ekena pacchā, sabbeheva pādatalehi samaṃ phusati, samaṃ uddharati. Sacepi hi tathāgato ‘‘anekasataporisaṃ narakaṃ akkamissāmī’’ti pādaṃ abhinīharati. Tāvadeva ninnaṭṭhānaṃ vātapūritā viya kammārabhastā unnamitvā pathavisamaṃ hoti. Unnataṭṭhānampi anto pavisati. ‘‘Dūre akkamissāmī’’ti abhinīharantassa sineruppamāṇopi pabbato suseditavettaṅkuro viya onamitvā pādasamīpaṃ āgacchati. Tathā hissa yamakapāṭihāriyaṃ katvā ‘‘yugandharapabbataṃ akkamissāmī’’ti pāde abhinīhaṭe pabbato onamitvā pādasamīpaṃ āgato. Sopi taṃ akkamitvā dutiyapādena tāvatiṃsabhavanaṃ akkami. Na hi cakkalakkhaṇena patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ visamaṃ bhavituṃ sakkoti. Khāṇu vā kaṇṭako vā sakkharā vā kathalā vā uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikādīni vā purimataraṃ vā apagacchanti, tattha tattheva vā pathaviṃ pavisanti. Tathāgatassa hi sīlatejena puññatejena dhammatejena dasannaṃ pāramīnaṃ ānubhāvena ayaṃ mahāpathavī sammā mudupupphābhikiṇṇā hoti.

‘সর্বাবন্ত পদতল দ্বারা’—এটি ‘সমভাবে পা ভূমিতে স্থাপন করেন’ এই পদের বিস্তারিত ব্যাখ্যা। সেখানে ‘সর্বাবন্ত’ বলতে সমস্ত অংশযুক্ত পদতল দ্বারা; পায়ের কোনো একটি অংশ প্রথমে স্পর্শ করে না এবং কোনো অংশ পরে স্পর্শ করে না, বরং সম্পূর্ণ পদতল দ্বারা সমভাবে স্পর্শ করে এবং সমভাবে উত্তোলন করে। যদি তথাগত ‘শত পুরুষ গভীর নরক বা খাদে পা রাখব’ বলে পা বাড়ান, তৎক্ষণাৎ নিচু স্থানটি কামারের বায়ুপূর্ণ চামড়ার থলের মতো ওপরে উঠে এসে ভূমির সমান হয়ে যায়। উঁচু স্থানটিও মাটির ভেতরে প্রবেশ করে সমান হয়ে যায়। ‘দূরে পা রাখব’ বলে পা বাড়ানো তথাগতের কাছে সুমেরু পর্বতের মতো বিশাল পর্বতও সেদ্ধ করা বেতগাছের ডগার মতো নুয়ে পড়ে তাঁর পায়ের কাছে চলে আসে। যেমন যমক প্রাতিহার্য প্রদর্শন করে ‘যুগন্ধর পর্বতে পা রাখব’ বলে পা বাড়ালে, পর্বতটি নুয়ে পড়ে তাঁর পায়ের কাছে চলে এসেছিল। তিনিও সেখানে পা রেখে দ্বিতীয় পদক্ষেপে তাবতিংস দেবলোকে গমন করেছিলেন। চক্রলক্ষণযুক্ত পায়ের স্পর্শ পাওয়ার স্থান কখনো অসম বা অসমান হতে পারে না। গাছের গুঁড়ি, কাঁটা, নুড়িপাথর, মাটির টুকরো কিংবা মলমূত্র, থুতু, শ্লেষ্মা ইত্যাদি পায়ের স্পর্শ পাওয়ার আগেই দূরে সরে যায় অথবা সেখানেই মাটির নিচে প্রবেশ করে। তথাগতের শীলতেজ, পুণ্যতেজ, ধর্মতেজ এবং দশ পারমীর প্রভাবে এই মহাপৃথিবী সুন্দরভাবে নরম ফুলে ছেয়ে যায়।


202. Sāgarapariyantanti sāgarasīmaṃ. Na hi tassa rajjaṃ karontassa antarā rukkho vā pabbato vā nadī vā sīmā hoti mahāsamuddova sīmā. Tena vuttaṃ ‘‘sāgarapariyanta’’nti. Akhilamanimittamakaṇṭakanti niccoraṃ. Corā hi kharasamphassaṭṭhena khilā, upaddavapaccayaṭṭhena nimittā, vijjhanaṭṭhena kaṇṭakāti vuccanti. Iddhanti samiddhaṃ. Phītanti sabbasampattiphāliphullaṃ. Khemanti nibbhayaṃ. Sivanti nirupaddavaṃ. Nirabbudanti abbudavirahitaṃ, gumbaṃ gumbaṃ hutvā carantehi corehi virahitanti attho. Akkhambhiyoti avikkhambhanīyo. Na naṃ koci ṭhānato cāletuṃ sakkoti. Paccatthikenāti paṭipakkhaṃ icchantena. Paccāmittenāti paṭiviruddhena amittena. Ubhayampetaṃ sapattavevacanaṃ. Abbhantarehīti anto uṭṭhitehi rāgādīhi.

২০২. ‘সাগরপর্যন্ত’ বলতে সাগরই যার সীমানা। তাঁর রাজত্বকালে কোনো গাছ, পর্বত বা নদী সীমানা হয় না, বরং মহাসমুদ্রই সীমানা হয়। তাই বলা হয়েছে ‘সাগরপর্যন্ত’। ‘অখিল-অনিমিত্ত-অকণ্টক’ বলতে চোর-ডাকাতহীন। চোরেরা কর্কশ স্পর্শের অর্থে ‘খিল’, উপদ্রবের কারণ হওয়ার অর্থে ‘নিমিত্ত’ এবং বিদ্ধ করার অর্থে ‘কণ্টক’ বলে অভিহিত হয়। ‘ঋদ্ধ’ বলতে সমৃদ্ধ। ‘স্ফীত’ বলতে সকল সম্পদে বিকশিত বা পরিপূর্ণ। ‘ক্ষেম’ বলতে ভয়হীন বা নিরাপদ। ‘শিব’ বলতে উপদ্রবহীন বা কল্যাণময়। ‘নিরর্বুদ’ বলতে দলবদ্ধ চোর-ডাকাতহীন; অর্থাৎ দল বেঁধে ঘুরে বেড়ানো চোরদের থেকে মুক্ত। ‘অক্ষোভ্য’ বলতে যা প্রতিরোধ করা যায় না। কেউ তাঁকে তাঁর স্থান থেকে বিচ্যুত করতে পারে না। ‘প্রত্যর্থিক’ বলতে অকল্যাণ বা ক্ষতি কামনাকারী শত্রু দ্বারা। ‘প্রত্যা মিত্র’ বলতে বিরোধী শত্রু দ্বারা। এই উভয় পদই ‘শত্রু’ শব্দের সমার্থক। ‘অভ্যন্তরীণ’ বলতে অন্তরে উৎপন্ন রাগ ইত্যাদি ক্লেশ দ্বারা।


Bāhirehīti [Pg.105] samaṇādīhi. Tathā hi naṃ bāhirā devadattakokālikādayo samaṇāpi soṇadaṇḍakūṭadaṇḍādayo brāhmaṇāpi sakkasadisā devatāpi satta vassāni anubandhamāno māropi bakādayo brahmānopi vikkhambhetuṃ nāsakkhiṃsu.

‘বাহ্যিক’ বলতে শ্রমণ ইত্যাদি দ্বারা। যেমন বাহ্যিক শত্রু হিসেবে দেবদত্ত, কোকালিক আদি শ্রমণগণ, সোণদণ্ড ও কূটদণ্ড আদি ব্রাহ্মণগণ, শক্রর মতো দেবতারা, সাত বছর ধরে পিছু লেগে থাকা মার এবং বক আদি ব্রহ্মাগণও তাঁকে বাধা দিতে বা বিচ্যুত করতে পারেননি।


Ettāvatā bhagavatā kammañca kammasarikkhakañca lakkhaṇañca lakkhaṇānisaṃso ca vutto hoti. Kammaṃ nāma satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni daḷhavīriyena hutvā kataṃ kammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma daḷhena hutvā katabhāvaṃ sadevako loko jānātūti suppatiṭṭhitapādamahāpurisalakkhaṇaṃ. Lakkhaṇaṃ nāma suppatiṭṭhitapādatā. Lakkhaṇānisaṃso nāma paccatthikehi avikkhambhanīyatā.

এ পর্যন্ত ভগবান কর্তৃক কর্ম, কর্মের অনুরূপ ফল, লক্ষণ এবং লক্ষণের মহিমা (আনিশংস) বর্ণিত হয়েছে। ‘কর্ম’ বলতে এক লক্ষ কল্পের অধিক চার অসংখ্যেয় কাল ধরে দৃঢ় বীর্যের সাথে সম্পাদিত কুশল কর্ম। ‘কর্মের অনুরূপ ফল’ বলতে—দেবতাসহ সমগ্র জগৎ জানুক যে এটি দৃঢ়ভাবে সম্পাদিত হয়েছে—এই অভিপ্রায়ে উৎপন্ন সুপ্রতিষ্ঠিত পদতলবিশিষ্ট মহাপুরুষ লক্ষণ। ‘লক্ষণ’ বলতে সুপ্রতিষ্ঠিত পদতল হওয়া। ‘লক্ষণের আনিশংস’ বলতে শত্রুদের দ্বারা অপ্রতিরোধ্য বা অবিচল হওয়া।


203. Tatthetaṃ vuccatīti tattha vutte kammādibhede aparampi idaṃ vuccati, gāthābandhaṃ sandhāya vuttaṃ. Etā pana gāthā porāṇakattherā ‘‘ānandattherena ṭhapitā vaṇṇanāgāthā’’ti vatvā gatā. Aparabhāge therā ‘‘ekapadiko atthuddhāro’’ti āhaṃsu.

২০৩. ‘তত্রৈতং বুচ্চতি’ (সেখানে এটি বলা হয়েছে) বলতে সেই বর্ণিত কর্ম ইত্যাদির ভেদে গাথাবদ্ধ বাণীকে লক্ষ্য করে এটি বলা হয়েছে। প্রাচীন স্থবিরগণ এই গাথাগুলোকে ‘স্থবির আনন্দ কর্তৃক স্থাপিত প্রশংসামূলক গাথা’ বলে উল্লেখ করেছেন। পরবর্তী সময়ে স্থবিরগণ একে ‘একপদিক অর্থোদ্ধার’ (চূর্ণী পদের অর্থ প্রকাশকারী বাক্য) বলেছেন।


Tattha sacceti vacīsacce. Dhammeti dasakusalakammapathadhamme. Dameti indriyadamane. Saṃyameti sīlasaṃyame. ‘‘Soceyyasīlālayuposathesu cā’’ti ettha kāyasoceyyādi tividhaṃ soceyyaṃ. Ālayabhūtaṃ sīlameva sīlālayo. Uposathakammaṃ uposatho. Ahiṃsāyāti avihiṃsāya. Samattamācarīti sakalaṃ acari.

সেখানে ‘সত্যে’ বলতে বাক্য সত্যে। ‘ধর্মে’ বলতে দশ কুশল কর্মপথ ধর্মে। ‘দমে’ বলতে ইন্দ্রিয় দমনে। ‘সংযমে’ বলতে শীল সংযমে। ‘শুচিতা, শীল আশ্রয় ও উপোসথে’ পদে কায়শুচিতা আদি ত্রিবিধ শুচিতা। আশ্রয়স্বরূপ শীলই হলো ‘শীলালয়’ (শীল আশ্রয়)। উপোসথ ব্রত পালনই হলো ‘উপোসথ’। ‘অহিংসায়’ বলতে অহিংসা বা অহিংস আচরণ দ্বারা। ‘সম্যকরূপে আচরণ করেছেন’ বলতে সম্পূর্ণভাবে আচরণ করেছেন।


Anvabhīti anubhavi. Veyyañjanikāti lakkhaṇapāṭhakā. Parābhibhūti pare abhibhavanasamattho. Sattubhīti sapattehi akkhambhiyo hoti.

‘অন্বভী’ বলতে অনুভব করেছিলেন। ‘বৈয়ঞ্জনিক’ বলতে লক্ষণ পাঠকগণ (লক্ষণবিদগণ)। ‘পরাভিভূ’ বলতে অন্যকে পরাভূত বা দমন করতে সমর্থ। ‘শত্রুভি’ বলতে শত্রুদের দ্বারা অপ্রতিরোধ্য বা অবিচল হন।


Na so gacchati jātu khambhananti so ekaṃseneva aggapuggalo vikkhambhetabbataṃ na gacchati. Esā hi tassa dhammatāti tassa hi esā dhammatā ayaṃ sabhāvo.

‘তিনি কখনো প্রতিরোধ বা বিচ্যুতির শিকার হন না’ বলতে সেই অগ্রপুদ্গল (বুদ্ধ) নিশ্চিতভাবেই অন্যের দ্বারা প্রতিরোধ বা বিচ্যুতির শিকার হন না। ‘এটিই তাঁর ধর্মতা’ বলতে এটিই তাঁর (সেই সুপ্রতিষ্ঠিত পদতলবিশিষ্ট মহাপুরুষের) ধর্মতা বা স্বভাব।


Pādatalacakkalakkhaṇavaṇṇanā

পদতলস্থ চক্রলক্ষণের বর্ণনা।


204. Ubbegauttāsabhayanti ubbegabhayañceva uttāsabhayañca. Tattha corato vā rājato vā paccatthikato vā vilopanabandhanādinissayaṃ bhayaṃ ubbego nāma, taṃmuhuttikaṃ caṇḍahatthiassādīni vā ahiyakkhādayo vā paṭicca lomahaṃsanakaraṃ bhayaṃ uttāsabhayaṃ nāma. Taṃ sabbaṃ apanuditā [Pg.106] vūpasametā. Saṃvidhātāti saṃvidahitā. Kathaṃ saṃvidahati? Aṭaviyaṃ sāsaṅkaṭṭhānesu dānasālaṃ kāretvā tattha āgate bhojetvā manusse datvā ativāheti, taṃ ṭhānaṃ pavisituṃ asakkontānaṃ manusse pesetvā paveseti. Nagarādīsupi tesu tesu ṭhānesu ārakkhaṃ ṭhapeti, evaṃ saṃvidahati. Saparivārañca dānaṃ adāsīti annaṃ pānanti dasavidhaṃ dānavatthuṃ.

২০৪. ‘উদ্বেগ-উত্ত্রাস ভয়’ বলতে উদ্বেগজনিত ভয় এবং উত্ত্রাসজনিত ভয়। সেখানে চোর, রাজা বা শত্রুর কারণে লুণ্ঠন ও বন্ধন ইত্যাদির আশঙ্কায় যে ভয় হয়, তা ‘উদ্বেগ ভয়’ নামে পরিচিত। আর সেই মুহূর্তে ক্ষিপ্ত হাতি, ঘোড়া ইত্যাদি অথবা সাপ, যক্ষ ইত্যাদির কারণে যে রোমহর্ষক ভয় উৎপন্ন হয়, তা ‘উত্ত্রাস ভয়’ নামে পরিচিত। তিনি সেই সমস্ত ভয় দূরকারী ও প্রশমনকারী। ‘সংবিধাতা’ বলতে সুব্যবস্থাপনাকারী। তিনি কীভাবে ব্যবস্থা করেন? অরণ্যের আশঙ্কাজনক স্থানসমূহে দানশালা নির্মাণ করে সেখানে আগতদের ভোজন করিয়ে এবং রক্ষী দিয়ে পার করে দিতেন; যারা সেই স্থানে প্রবেশ করতে ভয় পেত, তাদের জন্য রক্ষী পাঠিয়ে প্রবেশ করাতেন। নগর ইত্যাদির সেই সেই স্থানেও তিনি নিরাপত্তার ব্যবস্থা করতেন; এভাবে তিনি সুব্যবস্থা করতেন। ‘সপরিবারে দান দিয়েছিলেন’ বলতে অন্ন, পানীয় ইত্যাদি দশ প্রকার দানসামগ্রী দান করেছিলেন।


Tattha annanti yāgubhattaṃ. Taṃ dadanto na dvāre ṭhapetvā adāsi, atha kho antonivesane haritupalittaṭṭhāne lājā ceva pupphāni ca vikiritvā āsanaṃ paññapetvā vitānaṃ bandhitvā gandhadhūmādīhi sakkāraṃ katvā bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā yāguṃ adāsi. Yāguṃ dento ca sabyañjanaṃ adāsi. Yāgupānāvasāne pāde dhovitvā telena makkhetvā nānappakārakaṃ anantaṃ khajjakaṃ datvā pariyosāne anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ paṇītabhojanaṃ adāsi. Pānaṃ dento ambapānādiaṭṭhavidhaṃ pānaṃ adāsi, tampi yāgubhattaṃ datvā. Vatthaṃ dento na suddhavatthameva adāsi, ekapaṭṭadupaṭṭādipahonakaṃ pana datvā sucimpi adāsi, suttampi adāsi, suttaṃ vaṭṭesi, sūcikammakaraṇaṭṭhāne bhikkhūnaṃ āsanāni, yāgubhattaṃ, pādamakkhanaṃ, piṭṭhimakkhanaṃ, rajanaṃ, paṇḍupalāsaṃ, rajanadoṇikaṃ, antamaso cīvararajanakaṃ kappiyakārakampi adāsi.

সেখানে 'অন্ন' বলতে যবূ (জাউ) ও ভাতকে বোঝায়। তা দান করার সময় বোধিসত্ত্ব ঘরের দরজায় রেখে দান করেননি; বরং ঘরের ভেতরে গোবর ও মাটি দিয়ে লেপা পবিত্র স্থানে খই ও ফুল ছড়িয়ে দিয়ে, আসন প্রস্তুত করে, চাঁদোয়া খাটিয়ে, সুগন্ধি ও ধূপ আদি দ্বারা সৎকার করে ভিক্ষুসংঘকে বসিয়ে যবূ দান করেছিলেন। যবূ দান করার সময় তিনি ব্যঞ্জনসহ দান করেছিলেন। যবূ পান শেষ হওয়ার পর পা ধুইয়ে দিয়ে, তেল মালিশ করে দিয়ে, নানা প্রকারের প্রচুর খাজা (খাদ্যসামগ্রী) দান করে পরিশেষে অনেক প্রকারের ডাল ও অনেক প্রকারের ব্যঞ্জনযুক্ত উত্তম ভোজন দান করেছিলেন। পানীয় দান করার সময় তিনি আমপানীয় আদি আট প্রকারের পানীয় দান করেছিলেন, তাও যবূ ও ভাত দান করার পরেই দিয়েছিলেন। বস্ত্র দান করার সময় তিনি কেবল সাধারণ বস্ত্রই দান করেননি, বরং একপ্রস্থ বা দ্বিপ্ৰস্থ আদি পর্যাপ্ত বস্ত্র দান করার পাশাপাশি সূঁচ ও সুতাও দান করেছিলেন, সুতা পাকিয়ে দিয়েছিলেন এবং সেলাইয়ের কাজ করার স্থানে ভিক্ষুদের জন্য আসন, যবূ ও ভাত, পায়ের তেল, পিঠের তেল, রঞ্জক দ্রব্য, শুকনো পাতা, রং গোলানোর পাত্র এবং এমনকি চীবর রং করার জন্য কল্পকারকও (সহায়তাকারী) দান করেছিলেন।


Yānanti upāhanaṃ. Taṃ dadantopi upāhanatthavikaṃ upāhanadaṇḍakaṃ makkhanatelaṃ heṭṭhā vuttāni ca annādīni tasseva parivāraṃ katvā adāsi. Mālaṃ dentopi na suddhamālameva adāsi, atha kho naṃ gandhehi missetvā heṭṭhimāni cattāri tasseva parivāraṃ katvā adāsi. Bodhicetiyaāsanapotthakādipūjanatthāya ceva cetiyagharadhūpanatthāya ca gandhaṃ dentopi na suddhagandhameva adāsi, gandhapisanakanisadāya ceva pakkhipanakabhājanena ca saddhiṃ heṭṭhimāni pañca tassa parivāraṃ katvā adāsi. Cetiyapūjādīnaṃ atthāya haritālamanosilācīnapiṭṭhādivilepanaṃ dentopi na suddhavilepanameva adāsi, vilepanabhājanena saddhiṃ heṭṭhimāni cha tassa parivāraṃ katvā adāsi. Seyyāti mañcapīṭhaṃ. Taṃ dentopi na suddhakameva adāsi, kojavakambalapaccattharaṇamañcappaṭipādakehi saddhiṃ antamaso maṅgulasodhanadaṇḍakaṃ heṭṭhimāni ca satta tassa parivāraṃ katvā adāsi. Āvasathaṃ [Pg.107] dentopi na gehamattameva adāsi, atha kho naṃ mālākammalatākammapaṭimaṇḍitaṃ supaññattaṃ mañcapīṭhaṃ kāretvā heṭṭhimāni aṭṭha tassa parivāraṃ katvā adāsi. Padīpeyyanti padīpatelaṃ. Taṃ dento cetiyaṅgaṇe bodhiyaṅgaṇe dhammassavanagge vasanagehe potthakavācanaṭṭhāne iminā dīpaṃ jālāpethāti na suddhatelameva adāsi, vaṭṭi kapallakatelabhājanādīhi saddhiṃ heṭṭhimāni nava tassa parivāraṃ katvā adāsi. Suvibhattantarānīti suvibhattaantarāni.

‘যান’ বলতে পাদুকাকে বোঝায়। তা দান করার সময়ও তিনি পাদুকা রাখার থলি, পাদুকা ঝোলানোর লাঠি, মালিশের তেল এবং পূর্বে উল্লিখিত অন্ন আদি সেই পাদুকারই অনুগামী উপহার হিসেবে দান করেছিলেন। মালা দান করার সময়ও তিনি কেবল সাধারণ মালাই দান করেননি, বরং তা সুগন্ধির সাথে মিশ্রিত করে পূর্ববর্তী চারটি বস্তু সেই মালারই অনুগামী উপহার হিসেবে দান করেছিলেন। বোধিবৃক্ষ, চেতিয় (স্তূপ), আসন ও পুঁথি আদি পূজার জন্য এবং চেতিয়ঘর সুবাসিত করার জন্য সুগন্ধি দান করার সময়ও তিনি কেবল সাধারণ সুগন্ধিই দান করেননি, বরং সুগন্ধি পিষবার শিল-নোড়া এবং তা রাখার পাত্রসহ পূর্ববর্তী পাঁচটি বস্তু তার অনুগামী উপহার হিসেবে দান করেছিলেন। চেতিয় পূজা আদির উদ্দেশ্যে হরিতাল, মনঃশিলা, চীনাগুঁড়ো আদি অনুলেপন দান করার সময়ও তিনি কেবল সাধারণ অনুলেপনই দান করেননি, বরং অনুলেপন রাখার পাত্রসহ পূর্ববর্তী sechsটি বস্তু তার অনুগামী উপহার হিসেবে দান করেছিলেন। ‘শয্যা’ বলতে খাট ও আসনকে বোঝায়। তা দান করার সময়ও তিনি কেবল সাধারণ খাটই দান করেননি, বরং গালিচা, কম্বল, বিছানার চাদর ও খাটের পায়ার সাথে এমনকি ছারপোকা তাড়ানোর লাঠি এবং পূর্ববর্তী সাতটি বস্তুও তার অনুগামী উপহার হিসেবে দান করেছিলেন। বাসস্থান দান করার সময়ও তিনি কেবল ঘরটুকুই দান করেননি, বরং তা লতাপাতা ও ফুলের নকশায় সুসজ্জিত করে, সুন্দরভাবে সাজানো খাট ও আসন প্রস্তুত করিয়ে পূর্ববর্তী আটটি বস্তু তার অনুগামী উপহার হিসেবে দান করেছিলেন। ‘প্রদীপ’ বলতে প্রদীপের তেলকে বোঝায়। তা দান করার সময় চেতিয় প্রাঙ্গণে, বোধি প্রাঙ্গণে, ধর্ম শ্রবণালয়ে, বাসগৃহে ও পুঁথি পাঠের স্থানে 'এই তেল দিয়ে প্রদীপ জ্বালাও' বলে কেবল সাধারণ তেলই দান করেননি, বরং সলতে, মাটির প্রদীপ ও তেল রাখার পাত্র আদির সাথে পূর্ববর্তী নয়টি বস্তু তার অনুগামী উপহার হিসেবে দান করেছিলেন। ‘সুবিভক্তন্তরানি’ বলতে সুন্দরভাবে বিভক্ত অন্তরাল বা ব্যবধানযুক্ত।


Rājānoti abhisittā. Bhogiyāti bhojakā kumārāti rājakumārā. Idha kammaṃ nāma saparivāraṃ dānaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma saparivāraṃ katvā dānaṃ adāsīti iminā kāraṇena sadevako loko jānātūti nibbattaṃ cakkalakkhaṇaṃ. Lakkhaṇaṃ nāma tadeva cakkalakkhaṇaṃ. Ānisaṃso mahāparivāratā.

‘রাজা’ বলতে অভিষিক্ত রাজাদের বোঝায়। ‘ভোগী’ বলতে ভোগাধিকারী বা জমিদারদের এবং ‘কুমার’ বলতে রাজকুমারদের বোঝায়। এখানে ‘কর্ম’ বলতে অনুগামী উপহারসহ দান করার চেতনাকে বোঝায়। ‘কর্মের অনুরূপ ফল’ বলতে—তিনি অনুগামী উপহারসহ দান করেছিলেন, এই কারণে দেবলোকসহ মানবলোক তা জানুক—এই অভিপ্রায়ে যেন চক্রলক্ষণ উৎপন্ন হয়েছে। ‘লক্ষণ’ বলতে সেই চক্রলক্ষণকেই বোঝায়। ‘আনিশংস’ (সুফল) বলতে বিশাল অনুগামী বা পরিজন লাভ করাকে বোঝায়।


205. Tatthetaṃ vuccatīti imā tadatthaparidīpanā gāthā vuccanti. Duvidhā hi gāthā honti – tadatthaparidīpanā ca visesatthaparidīpanā ca. Tattha pāḷiāgatameva atthaṃ paridīpanā tadatthaparidīpanā nāma. Pāḷiyaṃ anāgataṃ paridīpanā visesatthaparidīpanā nāma. Imā pana tadatthaparidīpanā. Tattha pureti pubbe. Puratthāti tasseva vevacanaṃ. Purimāsu jātīsūti imissā jātiyā pubbekatakammapaṭikkhepadīpanaṃ. Ubbegauttāsabhayāpanūdanoti ubbegabhayassa ca uttāsabhayassa ca apanūdano. Ussukoti adhimutto.

২০৫. ‘সেখানে এই কথা বলা হয়েছে’ বলতে সেই পালি গ্রন্থের অর্থ প্রকাশকারী এই গাথাসমূহ বলা হয়েছে। গাথা দুই প্রকার হয়ে থাকে—পালি গ্রন্থের অর্থ প্রকাশকারী গাথা এবং বিশেষ অর্থ প্রকাশকারী গাথা। তার মধ্যে পালিতে আগত অর্থকেই যা প্রকাশ করে, তা ‘তদর্থপরিদীপনা’ (পালি গ্রন্থের অর্থ প্রকাশকারী গাথা) নামে পরিচিত। পালিতে যা আসেনি এমন অর্থ যা প্রকাশ করে, তা ‘বিশেষার্থপরিদীপনা’ (বিশেষ অর্থ প্রকাশকারী গাথা) নামে পরিচিত। আর এই গাথাসমূহ হলো পালি গ্রন্থের অর্থ প্রকাশকারী গাথা। সেখানে ‘পুরে’ বলতে পূর্বে। ‘পুরত্থা’ হলো সেই ‘পুরে’ শব্দেরই সমার্থক শব্দ। ‘পূর্ববর্তী জন্মসমূহে’ বলতে এই জন্মের পূর্বে কৃত কর্মকে নির্দেশ করে। ‘উদ্বেগ, ত্রাস ও ভয় দূরকারী’ বলতে উদ্বেগজনিত ভয় এবং ত্রাসজনিত ভয় দূরকারী। ‘উৎসুক’ বলতে অত্যন্ত উদ্যোগী বা নিয়োজিত।


Satapuññalakkhaṇanti satena satena puññakammena nibbattaṃ ekekaṃ lakkhaṇaṃ. Evaṃ sante yo koci buddho bhaveyyāti na rocayiṃsu, anantesu pana cakkavāḷesu sabbe sattā ekekaṃ kammaṃ satakkhattuṃ kareyyuṃ, ettakehi janehi kataṃ kammaṃ bodhisatto ekova ekekaṃ sataguṇaṃ katvā nibbatto. Tasmā ‘‘satapuññalakkhaṇo’’ti imamatthaṃ rocayiṃsu. Manussāsurasakkarakkhasāti manussā ca asurā ca sakkā ca rakkhasā ca.

‘শতপুণ্যলক্ষণ’ বলতে শত শত পুণ্যকর্মের দ্বারা উৎপন্ন এক একটি লক্ষণকে বোঝায়। এমন হলে যে কেউ বুদ্ধ হতে পারত, তাই আচার্যগণ তা পছন্দ করেননি। কিন্তু অনন্ত চক্রবালে সকল সত্ত্ব এক একটি কর্ম শতবার করতে পারে; এত সংখ্যক লোকের দ্বারা কৃত কর্মকে বোধিসত্ত্ব একাই এক একটি কর্ম শতগুণ করে উৎপন্ন হয়েছেন। তাই ‘শতপুণ্যলক্ষণযুক্ত’ (অনেক পুণ্যের ফলে উৎপন্ন লক্ষণযুক্ত)—এই অর্থটিই আচার্যগণ পছন্দ করেছেন। ‘মনুষ্যাসুরশক্ররক্ষস’ বলতে মানুষ, অসুর, শক্র (ইন্দ্র) এবং রাক্ষস।


Āyatapaṇhitāditilakkhaṇavaṇṇanā

দীর্ঘ গোড়ালি আদি তিন লক্ষণের বর্ণনা।


206. Antarāti paṭisandhito sarasacutiyā antare. Idha kammaṃ nāma pāṇātipātā virati. Kammasarikkhakaṃ nāma pāṇātipātaṃ karonto padasaddasavanabhayā [Pg.108] aggaggapādehi akkamantā gantvā paraṃ pātenti. Atha te iminā kāraṇena tesaṃ taṃ kammaṃ jano jānātūti antovaṅkapādā vā bahivaṅkapādā vā ukkuṭikapādā vā aggakoṇḍā vā paṇhikoṇḍā vā bhavanti. Aggapādehi gantvā parassa amāritabhāvaṃ pana tathāgatassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti āyatapaṇhi mahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Tathā paraṃ ghātentā unnatakāyena gacchantā aññe passissantīti onatā gantvā paraṃ ghātenti. Atha te evamime gantvā paraṃ ghātayiṃsūti nesaṃ taṃ kammaṃ iminā kāraṇena paro jānātūti khujjā vā vāmanā vā pīṭhasappi vā bhavanti. Tathāgatassa pana evaṃ gantvā paresaṃ aghātitabhāvaṃ iminā kāraṇena sadevako loko jānātūti brahmujugattamahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Tathā paraṃ ghātentā āvudhaṃ vā muggaraṃ vā gaṇhitvā muṭṭhikatahatthā paraṃ ghātenti. Te evaṃ tesaṃ parassa ghātitabhāvaṃ iminā kāraṇena jano jānātūti rassaṅgulī vā rassahatthā vā vaṅkaṅgulī vā phaṇahatthakā vā bhavanti. Tathāgatassa pana evaṃ paresaṃ aghātitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti dīghaṅgulimahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Idamettha kammasarikkhakaṃ. Idameva pana lakkhaṇattayaṃ lakkhaṇaṃ nāma. Dīghāyukabhāvo lakkhaṇānisaṃso.

২০৬. ‘অন্তরে’ বলতে প্রতিসন্ধি থেকে স্বাভাবিক মৃত্যুর মধ্যবর্তী সময়কে বোঝায়। এখানে ‘কর্ম’ বলতে প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকাকে বোঝায়। ‘কর্মের অনুরূপ ফল’ বলতে—যারা প্রাণিহত্যা করে, তারা পায়ের শব্দ শোনার ভয়ে পায়ের আঙুলের ডগায় ভর দিয়ে হেঁটে গিয়ে অন্যকে হত্যা করে। তখন তারা এই কারণে, মানুষ যেন তাদের সেই কর্ম জানতে পারে—এই অভিপ্রায়ে যেন ভেতরের দিকে বাঁকা পা-বিশিষ্ট, বাইরের দিকে বাঁকা পা-বিশিষ্ট, উবু হয়ে বসার মতো পা-বিশিষ্ট, পায়ের আঙুল খাটো-বিশিষ্ট বা গোড়ালি খাটো-বিশিষ্ট হয়ে থাকে। কিন্তু পায়ের ডগায় ভর দিয়ে গিয়ে অন্যকে হত্যা না করার বিষয়টি তথাগতের ক্ষেত্রে দেবলোকসহ মানবলোক এই কারণে (দীর্ঘ গোড়ালি থাকার কারণে) জানুক—এই অভিপ্রায়ে যেন দীর্ঘ গোড়ালিযুক্ত মহাপুরুষ লক্ষণ উৎপন্ন হয়। তদ্রূপ, অন্যকে হত্যা করার সময় সোজা শরীরে গেলে অন্যরা দেখে ফেলবে—এই ভয়ে শরীর নিচু করে গিয়ে অন্যকে হত্যা করে। তখন তারা 'এরা এভাবে গিয়ে অন্যকে হত্যা করেছে'—তাদের সেই কর্ম এই কারণে অন্যেরা জানুক—এই অভিপ্রায়ে যেন তারা কুঁজো, বামন বা পঙ্গু হয়ে থাকে। কিন্তু তথাগতের ক্ষেত্রে এভাবে গিয়ে অন্যকে হত্যা না করার বিষয়টি দেবলোকসহ মানবলোক এই কারণে (ব্রহ্মার মতো সোজা শরীর থাকার কারণে) জানুক—এই অভিপ্রায়ে যেন ব্রহ্মার মতো সোজা শরীরবিশিষ্ট মহাপুরুষ লক্ষণ উৎপন্ন হয়। তদ্রূপ, অন্যকে হত্যা করার সময় অস্ত্র বা মুগুর ধরে হাত মুষ্টিবদ্ধ করে অন্যকে হত্যা করে। তারা এভাবে তাদের অন্যকে হত্যা করার বিষয়টি মানুষ এই কারণে জানুক—এই অভিপ্রায়ে যেন তারা খাটো আঙুলবিশিষ্ট, খাটো হাতবিশিষ্ট, বাঁকা আঙুলবিশিষ্ট বা ফণার মতো হাতবিশিষ্ট হয়ে থাকে। কিন্তু তথাগতের ক্ষেত্রে এভাবে অন্যকে হত্যা না করার বিষয়টি দেবলোকসহ মানবলোক এই কারণে (দীর্ঘ আঙুল থাকার কারণে) জানুক—এই অভিপ্রায়ে যেন দীর্ঘ আঙুলবিশিষ্ট মহাপুরুষ লক্ষণ উৎপন্ন হয়। এটিই এখানে কর্মের অনুরূপ ফল। আর এই তিনটি লক্ষণই ‘লক্ষণ’ নামে পরিচিত। দীর্ঘায়ু হওয়া হলো লক্ষণের আনিশংস (সুফল)।


207. Maraṇavadhabhayattanoti ettha maraṇasaṅkhāto vadho maraṇavadho, maraṇavadhato bhayaṃ maraṇavadhabhayaṃ, taṃ attano jānitvā. Paṭivirato paraṃmāraṇāyāti yathā mayhaṃ maraṇato bhayaṃ mama jīvitaṃ piyaṃ, evaṃ paresampīti ñatvā paraṃ māraṇato paṭivirato ahosi. Sucaritenāti suciṇṇena. Saggamagamāti saggaṃ gato.

২০৭. ‘মরণবধভয়ত্তনো’ বলতে—এখানে মরণরূপ বধই হলো মরণবধ, মরণবধ থেকে ভয়ই হলো মরণবধভয়, তা নিজের ক্ষেত্রে জেনে। ‘অন্যকে হত্যা করা থেকে বিরত’ বলতে—'যেমন আমার মৃত্যুর ভয় আছে এবং আমার জীবন আমার কাছে প্রিয়, তদ্রূপ অন্যদেরও আছে'—এরূপ জেনে অন্যকে হত্যা করা থেকে বিরত হয়েছিলেন। ‘সুচরিতেন’ বলতে সুচরিত বা ভালোভাবে আচরিত কর্মের দ্বারা। ‘স্বর্গমগমা’ বলতে স্বর্গে গমন করেছিলেন।


Caviya punaridhāgatoti cavitvā puna idhāgato. Dīghapāsaṇhikoti dīghapaṇhiko. Brahmāva sujūti brahmā viya suṭṭhu uju.

‘চবিয় পুনরিধাগত’ বলতে চ্যুত হয়ে পুনরায় এখানে আগত। ‘দীর্ঘপাসণ্হিকো’ বলতে দীর্ঘ গোড়ালিবিশিষ্ট। ‘ব্রহ্মাব সুজু’ বলতে ব্রহ্মার মতো অত্যন্ত সোজা।


Subhujoti sundarabhujo. Susūti mahallakakālepi taruṇarūpo. Susaṇṭhitoti susaṇṭhānasampanno. Mudutalunaṅguliyassāti mudū ca talunā ca aṅguliyo assa. Tībhīti tīhi. Purisavaraggalakkhaṇehīti purisavarassa [Pg.109] aggalakkhaṇehi. Cirayapanāyāti ciraṃ yāpanāya, dīghāyukabhāvāya.

‘সুভুজো’ বলতে সুন্দর বাহুবিশিষ্ট। ‘সুসু’ বলতে বৃদ্ধকালেও তরুণ রূপসম্পন্ন। ‘সুসংস্থিতো’ বলতে সুগঠিত বা সুন্দর আকৃতিসম্পন্ন। ‘মৃদুতরুণাঙ্গুলিয়স্স’ বলতে যাঁর আঙুলগুলো কোমল ও সুকুমার। ‘তীহি’ বলতে তিনটির দ্বারা। ‘পুরুষবরগ্গলক্ষণেহি’ বলতে নরশ্রেষ্ঠের শ্রেষ্ঠ লক্ষণসমূহের দ্বারা। ‘চিরযাপনায়’ বলতে দীর্ঘকাল জীবন ধারণের জন্য বা দীর্ঘায়ু হওয়ার জন্য।


Ciraṃ yapetīti ciraṃ yāpeti. Cirataraṃ pabbajati yadi tatoti tato cirataraṃ yāpeti, yadi pabbajatīti attho. Yāpayati ca vasiddhibhāvanāyāti vasippatto hutvā iddhibhāvanāya yāpeti.

‘চিরং যপেতি’ বলতে দীর্ঘকাল জীবন ধারণ করেন। ‘চিরতরং পব্বজতি যদি ততো’ বলতে—যদি প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেন, তবে তার চেয়েও দীর্ঘকাল জীবন ধারণ করেন—এই অর্থ। ‘যাপয়তি চ বসিদ্ধিভাবনায়’ বলতে বশীভূত (ধ্যানাদিতে পারদর্শী) হয়ে ঋদ্ধিপাদ ভাবনার দ্বারা জীবন ধারণ করেন।


Sattussadatālakkhaṇavaṇṇanā

সপ্তোৎসেদ লক্ষণের বর্ণনা।


208. Rasitānanti rasasampannānaṃ. ‘‘Khādanīyāna’’ntiādīsu khādanīyāni nāma piṭṭhakhajjakādīni. Bhojanīyānīti pañca bhojanāni. Sāyanīyānīti sāyitabbāni sappinavanītādīni. Lehanīyānīti nillehitabbāni piṭṭhapāyāsādīni. Pānānīti aṭṭha pānakāni.

২০৮. ‘রসিতানং’ বলতে রসসম্পন্ন বা সুস্বাদু খাদ্যসমূহের। ‘খাদ্যসমূহের’ ইত্যাদি পদের মধ্যে ‘খাদ্য’ (খাজ্জক) বলতে পিঠা ও খাজা আদি। ‘ভোজনীয়’ বলতে পাঁচ প্রকার ভোজ্য অন্ন। ‘সায়নীয়’ বলতে আস্বাদনযোগ্য ঘৃত, মাখন আদি। ‘লেহনীয়’ বলতে চেটে খাওয়ার যোগ্য পায়েস আদি। ‘পানীয়’ বলতে আট প্রকার পানীয়।


Idha kammaṃ nāma kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnaṃ idaṃ paṇītabhojanadānaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma lūkhabhojane kucchigate lohitaṃ sussati, maṃsaṃ milāyati. Tasmā lūkhadāyakā sattā iminā kāraṇena nesaṃ lūkhabhojanassa dinnabhāvaṃ jano jānātūti appamaṃsā appalohitā manussapetā viya dullabhannapānā bhavanti. Paṇītabhojane pana kucchigate maṃsalohitaṃ vaḍḍhati, paripuṇṇakāyā pāsādikā abhirūpadassanā honti. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ paṇītabhojanadāyakattaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti sattussadamahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma sattussadalakkhaṇameva. Paṇītalābhitā ānisaṃso.

এখানে ‘কর্ম’ বলতে এক লক্ষ কল্পের অধিক চার অসংখ্যেয় কাল ধরে দান করা এই উত্তম ভোজন দানের চেতনাকে বোঝায়। ‘কর্মের অনুরূপ ফল’ বলতে—রুক্ষ বা নিকৃষ্ট ভোজন উদরস্থ হলে রক্ত শুকিয়ে যায়, মাংস শুষ্ক হয়ে যায়। তাই রুক্ষ ভোজন দানকারী সত্ত্বগণ এই কারণে, তাদের রুক্ষ ভোজন দানের বিষয়টি মানুষ জানুক—এই অভিপ্রায়ে যেন অল্প মাংস ও অল্প রক্তবিশিষ্ট এবং মনুষ্য-প্রেতের মতো অন্ন-পানীয় লাভে কষ্ট পেয়ে থাকে। কিন্তু উত্তম ভোজন উদরস্থ হলে মাংস ও রক্ত বৃদ্ধি পায়, শরীর পরিপুষ্ট হয়, প্রসাদগুণসম্পন্ন ও অত্যন্ত রূপবান হয়ে থাকে। তাই তথাগতের দীর্ঘকাল ধরে উত্তম ভোজন দানকারী হওয়ার বিষয়টি দেবলোকসহ মানবলোক এই কারণে (সাতটি স্থানে মাংসল হওয়ার কারণে) জানুক—এই অভিপ্রায়ে যেন সপ্তোৎসেদ মহাপুরুষ লক্ষণ উৎপন্ন হয়। ‘লক্ষণ’ বলতে সেই সপ্তোৎসেদ লক্ষণকেই বোঝায়। উত্তম ভোজন লাভ করা হলো আনিশংস (সুফল)।


209. Khajjabhojjamathaleyyasāyitanti khajjakañca bhojanañca lehanīyañca sāyanīyañca. Uttamaggarasadāyakoti uttamo aggarasadāyako, uttamānaṃ vā aggarasānaṃ dāyako.

২০৯. ‘খজ্জভোজ্জমথলেয্যসায়িতং’ বলতে খাজা (খাদ্য), ভোজ্য, লেহনীয় ও সায়নীয়। ‘উত্তমগ্গরসদায়ক’ বলতে উত্তম ও শ্রেষ্ঠ রস দানকারী, অথবা উত্তম ও শ্রেষ্ঠ রসযুক্ত খাদ্যের দাতা।


Satta cussadeti satta ca ussade. Tadatthajotakanti khajjabhojjādijotakaṃ, tesaṃ lābhasaṃvattanikanti attho. Pabbajampi cāti pabbajamānopi ca. Tadādhigacchatīti taṃ adhigacchati. Lābhiruttamanti lābhi uttamaṃ.

‘সত্ত চুস্ সদে’ বলতে সাতটি উন্নত বা মাংসল স্থান। ‘তদর্থজোতকং’ বলতে খাজা, ভোজ্য আদি লাভের প্রকাশক, অর্থাৎ তা লাভের অনুকূল—এই অর্থ। ‘পব্বজম্পি চ’ বলতে প্রব্রজিত হলেও। ‘তদাধিগচ্ছতি’ বলতে তা লাভ করেন। ‘লাভিরুত্তমং’ বলতে উত্তম লাভকারী।


Karacaraṇādilakkhaṇavaṇṇanā

হস্তপদ আদি লক্ষণের বর্ণনা।


210. Dānenātiādīsu [Pg.110] ekacco dāneneva saṅgaṇhitabbo hoti, taṃ dānena saṅgahesi. Pabbajitānaṃ pabbajitaparikkhāraṃ, gihīnaṃ gihiparikkhāraṃ adāsi.

২১০. ‘দানের দ্বারা’ ইত্যাদি পদের মধ্যে কোনো কোনো ব্যক্তিকে দানের দ্বারাই সংগ্রহ (সহায়তা) করতে হয়, তাকে দানের দ্বারা সংগ্রহ করেছিলেন। প্রব্রজিতদের প্রব্রজিতদের প্রয়োজনীয় সামগ্রী এবং গৃহীদের গৃহীদের প্রয়োজনীয় সামগ্রী দান করেছিলেন।


Peyyavajjenāti ekacco hi ‘‘ayaṃ dātabbaṃ nāma deti, ekena pana vacanena sabbaṃ makkhetvā nāseti, kiṃ etassa dāna’’nti vattā hoti. Ekacco ‘‘ayaṃ kiñcāpi dānaṃ na deti, kathento pana telena viya makkheti. Eso detu vā mā vā, vacanameva tassa sahassaṃ agghatī’’ti vattā hoti. Evarūpo puggalo dānaṃ na paccāsīsati, piyavacanameva paccāsīsati. Taṃ piyavacanena saṅgahesi.

‘পেয্যবজ্জেন’ (প্রিয়বচন দ্বারা) বলতে বোঝায়—কেউ কেউ এমন বলেন যে, “এই ব্যক্তি দান করার মতো বস্তু দান করে বটে, কিন্তু একটিমাত্র (কর্কশ) কথার দ্বারা সমস্ত গুণ নষ্ট করে দেয়; তার এই দানের কী মূল্য আছে?” আবার কেউ কেউ এমন বলেন যে, “এই ব্যক্তি যদিও কিছু দান করে না, তবুও কথা বলার সময় যেন তেল মাখিয়ে দেওয়ার মতো (নরম করে) কথা বলে। সে দান করুক বা না করুক, তার একটি কথাই সহস্র মুদ্রার সমতুল্য।” এই ধরনের ব্যক্তি দান প্রত্যাশা করে না, কেবল প্রিয়বচনই প্রত্যাশা করে। তাকে প্রিয়বচনের দ্বারা সংগ্রহ (আপ্যায়ন বা বশীভূত) করতে হয়।


Atthacariyāyāti atthasaṃvaḍḍhanakathāya. Ekacco hi neva dānaṃ, na piyavacanaṃ paccāsīsati. Attano hitakathaṃ vaḍḍhitakathameva paccāsīsati. Evarūpaṃ puggalaṃ ‘‘idaṃ te kātabbaṃ, idaṃ te na kātabbaṃ. Evarūpo puggalo sevitabbo, evarūpo puggalo na sevitabbo’’ti evaṃ atthacariyāya saṅgahesi.

‘অত্থচরিয়ায়’ (কল্যাণ আচরণ দ্বারা) বলতে বোঝায়—হিত বা কল্যাণবর্ধক কথার দ্বারা। কোনো কোনো ব্যক্তি দান বা প্রিয়বচন কোনোটিই প্রত্যাশা করে না। সে কেবল নিজের হিতকর কথা এবং উন্নতিমূলক কথাই প্রত্যাশা করে। এই ধরনের ব্যক্তিকে—“তোমার এটি করা উচিত, এটি করা উচিত নয়; এই ধরনের ব্যক্তির সেবা (সঙ্গ) করা উচিত, এই ধরনের ব্যক্তির সেবা করা উচিত নয়”—এভাবে কল্যাণ আচরণের (হিতসাধনের) মাধ্যমে সংগ্রহ করতে হয়।


Samānattatāyāti samānasukhadukkhabhāvena. Ekacco hi dānādīsu ekampi na paccāsīsati, ekāsane nisajjaṃ, ekapallaṅke sayanaṃ, ekato bhojananti evaṃ samānasukhadukkhataṃ paccāsīsati. Tattha jātiyā hīno bhogena adhiko dussaṅgaho hoti. Na hi sakkā tena saddhiṃ ekaparibhogo kātuṃ, tathā akariyamāne ca so kujjhati. Bhogena hīno jātiyā adhikopi dussaṅgaho hoti. So hi ‘‘ahaṃ jātimā’’ti bhogasampannena saddhiṃ ekaparibhogaṃ na icchati, tasmiṃ akariyamāne kujjhati. Ubhohipi hīno pana susaṅgaho hoti. Na hi so itarena saddhiṃ ekaparibhogaṃ icchati, na akariyamāne ca kujjhati. Ubhohi sadisopi susaṅgahoyeva. Bhikkhūsu dussīlo dussaṅgaho hoti. Na hi sakkā tena saddhiṃ ekaparibhogo kātuṃ, tathā akariyamāne ca kujjhati. Sīlavā susaṅgaho hoti. Sīlavā hi adīyamānepi akariyamānepi na kujjhati. Aññaṃ attanā [Pg.111] saddhiṃ paribhogaṃ akarontampi na pāpakena cittena passati. Paribhogopi tena saddhiṃ sukaro hoti. Tasmā evarūpaṃ puggalaṃ evaṃ samānattatāya saṅgahesi.

‘সমানত্ততায়’ (সমানাত্মতা বা সমবেদনা দ্বারা) বলতে বোঝায়—সুখ ও দুঃখে সমভাবাপন্ন হওয়া। কোনো কোনো ব্যক্তি দান ইত্যাদির কোনোটিই প্রত্যাশা করে না, বরং এক আসনে বসা, এক পালঙ্কে ঘুমানো, একসাথে ভোজন করা—এভাবে সুখ-দুঃখে সমভাগী হওয়া প্রত্যাশা করে। সেখানে বংশমর্যাদায় হীন কিন্তু ধনসম্পদে ধনী ব্যক্তিকে সংগ্রহ করা কঠিন হয়। কারণ তার সাথে একসাথে ভোগ-ব্যবহার করা সম্ভব হয় না, আর তা না করা হলে সে ক্রুদ্ধ হয়। আবার ধনসম্পদে হীন কিন্তু বংশমর্যাদায় উচ্চ ব্যক্তিকেও সংগ্রহ করা কঠিন। কারণ সে “আমি উচ্চবংশজাত” এই ভেবে ধনবান ব্যক্তির সাথে সমভাবে ভোগ-ব্যবহার করতে চায় না, আর তা না করা হলে ক্রুদ্ধ হয়। কিন্তু যে উভয় দিক থেকেই হীন (বংশ ও ধনসম্পদ), তাকে সহজে সংগ্রহ করা যায়। কারণ সে অন্যের সাথে সমভাবে ভোগ-ব্যবহার করতে চায় না এবং তা না করা হলেও ক্রুদ্ধ হয় না। যে উভয় দিক থেকেই সমান, সেও সহজে সংগ্রহযোগ্য। ভিক্ষুদের মধ্যে দুঃশীল ভিক্ষুকে সংগ্রহ করা কঠিন। কারণ তার সাথে সমভাবে ভোগ-ব্যবহার করা যায় না, আর তা না করা হলে সে ক্রুদ্ধ হয়। শীলবান ভিক্ষু সহজে সংগ্রহযোগ্য। কারণ শীলবান ভিক্ষু কিছু না দেওয়া হলেও বা সমভোগ না করা হলেও ক্রুদ্ধ হন না। অন্য কেউ নিজের সাথে ভোগ-ব্যবহার না করলেও তিনি তাকে খারাপ চোখে দেখেন না। তাঁর সাথে ভোগ-ব্যবহার করাও সহজ হয়। তাই এই ধরনের ব্যক্তিকে এভাবে সমানাত্মতার (সমভাবের) দ্বারা সংগ্রহ করতে হয়।


Susaṅgahitāssa hontīti susaṅgahitā assa honti. Detu vā mā vā detu, karotu vā mā vā karotu, susaṅgahitāva honti, na bhijjanti. ‘‘Yadāssa dātabbaṃ hoti, tadā deti. Idāni maññe natthi, tena na deti. Kiṃ mayaṃ dadamānameva upaṭṭhahāma? Adentaṃ akarontaṃ na upaṭṭhahāmā’’ti evaṃ cintenti.

‘সুসঙ্গহিতাस्स হোন্তী’তি বলতে বোঝায়—তার (সেই চক্রবর্ত্তী রাজার) দ্বারা তারা সুসংগৃহীত (সুসংগঠিত বা অনুগত) থাকে। তিনি দান করুন বা না করুন, কাজ করুন বা না করুন, তারা সুসংগৃহীতই থাকে, কখনো দলচ্যুত বা বিভক্ত হয় না। তারা এভাবে চিন্তা করে—“যখন তাঁর দেওয়ার মতো কিছু থাকে, তখন তিনি দেন। এখন মনে হয় তাঁর কাছে নেই, তাই দিচ্ছেন না। আমরা কি কেবল দিলেই তাঁর সেবা করব? না দিলে বা না করলে কি সেবা করব না?”


Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ kataṃ dānādisaṅgahakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma yo evaṃ asaṅgāhako hoti, so iminā kāraṇenassa asaṅgāhakabhāvaṃ jano jānātūti thaddhahatthapādo ceva hoti, visamaṭṭhitāvayavalakkhaṇo ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ saṅgāhakabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni dve lakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Susaṅgahitaparijanatā ānisaṃso.

এখানে ‘কর্ম’ বলতে দীর্ঘকাল ধরে করা দান আদি সংগ্রহ-কর্মকে বোঝায়। ‘কর্মের অনুরূপ’ বলতে বোঝায়—যে ব্যক্তি এরূপ অসংগ্রাহক (অসহযোগিতা বা উদাসীন) হয়, মানুষ যেন এই লক্ষণের দ্বারা তার অসংগ্রাহক ভাব জানতে পারে, এই উদ্দেশ্যে সে শক্ত হাত-পা বিশিষ্ট এবং অসম বা অসামঞ্জস্যপূর্ণ অঙ্গপ্রত্যঙ্গের লক্ষণযুক্ত হয়। পক্ষান্তরে, দেবলোকসহ সমগ্র জগৎ যেন তথাগতের দীর্ঘকালের সংগ্রাহক ভাব (জনকল্যাণমূলক স্বভাব) এই লক্ষণের দ্বারা জানতে পারে, এই উদ্দেশ্যে এই দুটি লক্ষণ উৎপন্ন হয়। ‘লক্ষণ’ বলতে এই দুটি লক্ষণকেই বোঝায়। ‘সুসংগৃহীত পরিজন লাভ’ হলো এর সুফল (শংসা)।


211. Kariyāti karitvā. Cariyāti caritvā. Anavamatenāti anavaññātena. ‘‘Anapamodenā’’tipi pāṭho, na appamodena, na dīnena na gabbhitenāti attho.

২১১. ‘করিয়া’ বলতে ‘করে’। ‘চরিয়া’ বলতে ‘আচরণ করে’। ‘অনবমতেন’ বলতে ‘অবজ্ঞাত না হয়ে’ বা ‘অমর্যাদা না করে’। ‘অনপমোদেন’ রূপ পাঠও রয়েছে, যার অর্থ—প্রমাদহীনভাবে, দীনতাহীনভাবে এবং অহংকারহীনভাবে।


Caviyāti cavitvā. Atirucira suvaggu dassaneyyanti atirucirañca supāsādikaṃ suvaggu ca suṭṭhu chekaṃ dassaneyyañca daṭṭhabbayuttaṃ. Susu kumāroti suṭṭhu sukumāro.

‘চবিয়া’ বলতে ‘চ্যুত হয়ে’ (মৃত্যুবরণ করে)। ‘অতিরুচির সুবগ্‌গু দস্সনেয্যং’ বলতে অত্যন্ত দীপ্তিময় ও পরম প্রসাদাদায়ক, অত্যন্ত মধুর ও অতি চমৎকার এবং দর্শনীয় ও দর্শনযোগ্য। ‘সুসু কুমারো’ বলতে অত্যন্ত সুকুমার বা অতিশয় কোমল।


Parijanassavoti parijano assavo vacanakaro. Vidheyyoti kattabbākattabbesu yathāruci vidhātabbo. Mahimanti mahiṃ imaṃ. Piyavadū hitasukhataṃ jigīsamānoti piyavado hutvā hitañca sukhañca pariyesamāno. Vacanapaṭikarassā bhippasannāti vacanapaṭikarā assa abhippasannā. Dhammānudhammanti dhammañca anudhammañca.

‘পরিজনস্সবো’ বলতে পরিজন বা অনুসারীগণ বাধ্য ও আজ্ঞাবহ। ‘বিধেয্যো’ বলতে করণীয় ও অকরণীয় কাজে ইচ্ছানুযায়ী নিয়োজিত করার যোগ্য। ‘মহিমং’ বলতে এই পৃথিবীকে। ‘পিয়বদূ হিতসুখতং জিগীসমানো’ বলতে প্রিয়ভাষী হয়ে হিত ও সুখ অন্বেষণকারী। ‘বচনপটিকরস্স অভিপ্সন্না’ বলতে তাঁর বচন পালনকারী ও অত্যন্ত শ্রদ্ধাশীল ব্যক্তিগণ। ‘ধম্মানুধম্মং’ বলতে লোকোত্তর ধর্ম এবং লোকোত্তর ধর্মের অনুকূল সমথ ও বিপশ্যনা ধর্মকে।


Ussaṅkhapādādilakkhaṇavaṇṇanā

উৎসঙ্খপাদ আদি লক্ষণের বর্ণনা (উচ্চ গোড়ালি বা গোড়ালি উপরে অবস্থিত হওয়া আদি লক্ষণের ব্যাখ্যা)


212. Atthūpasaṃhitanti [Pg.112] idhalokaparalokatthanissitaṃ. Dhammūpasaṃhitanti dasakusalakammapathanissitaṃ. Bahujanaṃ nidaṃsesīti bahujanassa nidaṃsanakathaṃ kathesi. Pāṇīnanti sattānaṃ. ‘‘Aggo’’tiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ bhāsitā uddhaṅgamanīyā atthūpasaṃhitā vācā. Kammasarikkhakaṃ nāma yo evarūpaṃ uggatavācaṃ na bhāsati, so iminā kāraṇena uggatavācāya abhāsanaṃ jano jānātūti adhosaṅkhapādo ca hoti adhonatalomo ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ evarūpāya uggatavācāya bhāsitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ussaṅkhapādalakkhaṇañca uddhaggalomalakkhaṇañca nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Uttamabhāvo ānisaṃso.

২১২. ‘অত্থূপসংহিতং’ বলতে ইহলোক ও পরলোকের হিত বা কল্যাণের সাথে যুক্ত। ‘ধম্মূপসংহিতং’ বলতে দশ কুশল কর্মপথের সাথে যুক্ত। ‘বহুজনং নিদংসেসি’ বলতে বহু মানুষকে উপদেশমূলক কথা বলেছিলেন। ‘পাণীনং’ বলতে সত্ত্বগণের। ‘অগ্গো’ ইত্যাদি সমস্ত শব্দই একে অপরের প্রতিশব্দ। এখানে ‘কর্ম’ বলতে দীর্ঘকাল ধরে বলা প্রগতিশীল (উন্নতিদায়ক) ও হিতকর বাক্যকে বোঝায়। ‘কর্মের অনুরূপ’ বলতে বোঝায়—যে ব্যক্তি এই ধরনের উন্নত বাক্য বলে না, মানুষ যেন এই লক্ষণের দ্বারা তার উন্নত বাক্য না বলার বিষয়টি জানতে পারে, এই উদ্দেশ্যে সে নিচু গোড়ালি বিশিষ্ট এবং নিচের দিকে ঝুঁকে থাকা লোমযুক্ত হয়। পক্ষান্তরে, দেবলোকসহ সমগ্র জগৎ যেন তথাগতের দীর্ঘকালের এই ধরনের উন্নত বাক্য বলার বিষয়টি এই লক্ষণের দ্বারা জানতে পারে, এই উদ্দেশ্যে ‘উৎসঙ্খপাদ’ (উচ্চ গোড়ালি বিশিষ্ট পা) লক্ষণ এবং ‘উদ্ধগ্গলোম’ (ঊর্ধ্বমুখী লোম) লক্ষণ উৎপন্ন হয়। ‘লক্ষণ’ বলতে এই দুটি লক্ষণকেই বোঝায়। ‘উত্তম ভাব’ (শ্রেষ্ঠত্ব লাভ) হলো এর সুফল।


213. Erayanti bhaṇanto. Bahujanaṃ nidaṃsayīti bahujanassa hitaṃ dasseti. Dhammayāganti dhammadānayaññaṃ.

২১৩. ‘এরয়ন্তি’ বলতে উচ্চারণ বা প্রকাশ করে। ‘বহুজনং নিদংসয়ী’ বলতে বহু মানুষের হিত বা কল্যাণ প্রদর্শন করেন। ‘ধম্মযাগং’ বলতে ধর্মদানরূপ যজ্ঞকে।


Ubbhamuppatitalomavā sasoti so esa uddhaggatalomavā hoti. Pādagaṇṭhirahūti pādagopphakā ahesuṃ. Sādhusaṇṭhitāti suṭṭhu saṇṭhitā. Maṃsalohitācitāti maṃsena ca lohitena ca ācitā. Tacotthatāti tacena pariyonaddhā niguḷhā. Vajatīti gacchati. Anomanikkamoti anomavihārī seṭṭhavihārī.

‘উব্ভমুಪ್ಪতিতলোমবা সসো’ বলতে তিনি ঊর্ধ্বমুখী লোমযুক্ত হন। ‘পাদগণ্ঠিরহূ’ বলতে পায়ের গোড়ালিগুলো হয়েছিল। ‘সাধুসণ্ঠিতা’ বলতে সুপ্রতিষ্ঠিত বা সুন্দরভাবে অবস্থিত। ‘মংসলোহিতাচিতা’ বলতে মাংস ও রক্তের দ্বারা সুসংগঠিত বা আবৃত হয়ে। ‘তচোত্থতা’ বলতে চামড়া দ্বারা আবৃত ও সুগুপ্ত (লুকানো)। ‘বজতী’ বলতে গমন করেন। ‘অনোমনিক্কমো’ বলতে অনিন্দ্য বা শ্রেষ্ঠ বিহারী (উত্তম আচরণকারী)।


Eṇijaṅghalakkhaṇavaṇṇanā

এণীজঙ্ঘ লক্ষণের বর্ণনা (হরিণের মতো জঙ্ঘা বা পায়ের ডিম্বাকৃতি পেশী হওয়ার লক্ষণের ব্যাখ্যা)


214. Sippaṃ vātiādīsu sippaṃ nāma dve sippāni – hīnañca sippaṃ, ukkaṭṭhañca sippaṃ. Hīnaṃ nāma sippaṃ naḷakārasippaṃ, kumbhakārasippaṃ pesakārasippaṃ nahāpitasippaṃ. Ukkaṭṭhaṃ nāma sippaṃ lekhā muddā gaṇanā. Vijjāti ahivijjādianekavidhā. Caraṇanti pañcasīlaṃ dasasīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ. Kammanti kammassakatājānanapaññā. Kilisseyyunti kilameyyuṃ. Antevāsikavattaṃ nāma dukkhaṃ, taṃ nesaṃ mā ciramahosīti cintesi.

২১৪. ‘সিপ্পং বা’ ইত্যাদি বাক্যে ‘শিল্প’ বলতে দুই প্রকার শিল্পকে বোঝায়—হীন শিল্প এবং উৎকৃষ্ট শিল্প। হীন শিল্প বলতে নলকার (ঝুড়ি তৈরি) শিল্প, কুম্ভকার (মাটির পাত্র তৈরি) শিল্প, তাঁতি বা বয়ন শিল্প এবং নাপিতের শিল্প। উৎকৃষ্ট শিল্প বলতে লিখন (লিপি), মুদ্রা (হস্ত গণনা) এবং গণনা (হিসাব)। ‘বিদ্যা’ বলতে সর্পবিদ্যা ইত্যাদি অনেক প্রকার বিদ্যা। ‘চরণ’ বলতে পঞ্চশীল, দশশীল এবং প্রাতিমোক্ষ সংবর শীল। ‘কর্ম’ বলতে কর্মস্বকীয়তা জ্ঞানরূপ প্রজ্ঞা। ‘কিলিস্সেয্যুং’ বলতে ক্লান্ত বা পরিশ্রান্ত হবে। ‘অন্তেবাসিক ব্রত’ (শিষ্যের কর্তব্য) অত্যন্ত কষ্টকর, তাই তিনি চিন্তা করেছিলেন—তাদের এই কষ্ট যেন দীর্ঘস্থায়ী না হয়।


Rājārahānīti rañño anurūpāni hatthiassādīni, tāniyeva rañño senāya aṅgabhūtattā rājaṅgānīti vuccanti. Rājūpabhogānīti rañño [Pg.113] upabhogaparibhogabhaṇḍāni, tāni ceva sattaratanāni ca. Rājānucchavikānīti rañño anucchavikāni. Tesaṃyeva sabbesaṃ idaṃ gahaṇaṃ. Samaṇārahānīti samaṇānaṃ anurūpāni cīvarādīni. Samaṇaṅgānīti samaṇānaṃ koṭṭhāsabhūtā catasso parisā. Samaṇūpabhogānīti samaṇānaṃ upabhogaparikkhārā. Samaṇānucchavikānīti tesaṃyeva adhivacanaṃ.

‘রাজারহানি’ বলতে রাজার উপযুক্ত হস্তী, অশ্ব ইত্যাদি; সেগুলো রাজার সেনাবাহিনীর অঙ্গ হওয়ার কারণে ‘রাজাঙ্গ’ বলেও অভিহিত হয়। ‘রাজূপভোগানি’ বলতে রাজার উপভোগ ও ব্যবহারের সামগ্রীসমূহ, অর্থাৎ সেই হস্তী-অশ্ব ইত্যাদি এবং সপ্তরত্ন। ‘রাজানুচ্ছবিকানি’ বলতে রাজার যোগ্য বা অনুরূপ। এই সমস্ত পদের দ্বারা পূর্বোক্ত হস্তী, অশ্ব ইত্যাদির অর্থই গ্রহণ করা হয়। ‘সমণারহানি’ বলতে শ্রমণদের উপযুক্ত চীবর ইত্যাদি। ‘শ্রমণাঙ্গ’ বলতে শ্রমণদের অংশস্বরূপ চার প্রকার পরিষদ। ‘সমণূপভোগানি’ বলতে শ্রমণদের ব্যবহার্য পরিষ্করণসমূহ (উপকরণ)। ‘সমণানুচ্ছবিকানি’ বলতে সেগুলোরই প্রতিশব্দ।


Idha pana kammaṃ nāma dīgharattaṃ sakkaccaṃ sippādivācanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma yo evaṃ sakkaccaṃ sippaṃ avācento antevāsike ukkuṭikāsanajaṅghapesanikādīhi kilameti, tassa jaṅghamaṃsaṃ likhitvā pātitaṃ viya hoti. Tathāgatassa pana sakkaccaṃ vācitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti anupubbauggatavaṭṭitaṃ eṇijaṅghalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Anucchavikalābhitā ānisaṃso.

এখানে ‘কর্ম’ বলতে দীর্ঘকাল ধরে যত্নসহকারে শিল্প বা বিদ্যা শিক্ষা দেওয়াকে বোঝায়। ‘কর্মের অনুরূপ’ বলতে বোঝায়—যে ব্যক্তি এভাবে যত্নসহকারে শিল্প শিক্ষা না দিয়ে শিষ্যদের উবু হয়ে বসা, জঙ্ঘা বা পায়ের পেশী ক্লান্ত করে ফাইফরমাশ খাটানো ইত্যাদির মাধ্যমে কষ্ট দেয়, তার জঙ্ঘার মাংস যেন কেটে ফেলে দেওয়ার মতো হয়ে যায়। পক্ষান্তরে, দেবলোকসহ সমগ্র জগৎ যেন তথাগতের যত্নসহকারে শিক্ষা দেওয়ার বিষয়টি এই লক্ষণের দ্বারা জানতে পারে, এই উদ্দেশ্যে ক্রমান্বয়ে উন্নত ও সুডৌল ‘এণীজঙ্ঘ’ (হরিণের মতো জঙ্ঘা) লক্ষণ উৎপন্ন হয়। ‘লক্ষণ’ বলতে এই লক্ষণটিকেই বোঝায়। ‘অনুরূপ লাভ’ (যোগ্য সামগ্রী প্রাপ্তি) হলো এর সুফল।


215. Yadūpaghātāyāti yaṃ sippaṃ kassaci upaghātāya na hoti. Kilissatīti kilamissati. Sukhumattacotthatāti sukhumattacena pariyonaddhā. Kiṃ pana aññena kammena aññaṃ lakkhaṇaṃ nibbattatīti? Na nibbattati. Yaṃ pana nibbattati, taṃ anubyañjanaṃ hoti, tasmā idha vuttaṃ.

২১৫. ‘যদূপঘাতায়’ বলতে যে শিল্প বা বিদ্যা কারও অনিষ্ট বা বিনাশের কারণ হয় না। ‘কিলিস্সতি’ বলতে ক্লান্ত হবে। ‘সুখুমত্তচোত্থতা’ বলতে সূক্ষ্ম বা কোমল ত্বক দ্বারা আবৃত। প্রশ্ন হতে পারে—অন্য কোনো কর্মের দ্বারা কি অন্য কোনো লক্ষণ উৎপন্ন হয়? উত্তর হলো—না, উৎপন্ন হয় না। তবে যা উৎপন্ন হয়, তা অনুব্যঞ্জন (অনুলক্ষণ) হয়, তাই এখানে তা বলা হয়েছে।


Sukhumacchavilakkhaṇavaṇṇanā

সূক্ষ্মচ্ছবি লক্ষণের বর্ণনা (সূক্ষ্ম বা অতি কোমল ত্বক হওয়ার লক্ষণের ব্যাখ্যা)


216. Samaṇaṃ vāti samitapāpaṭṭhena samaṇaṃ. Brāhmaṇaṃ vāti bāhitapāpaṭṭhena brāhmaṇaṃ.

২১৬. ‘সমণং বা’ বলতে পাপ প্রশমিত করার কারণে ‘শ্রমণ’। ‘ব্রাহ্মণং বা’ বলতে পাপ বর্জন বা দূরীভূত করার কারণে ‘ব্রাহ্মণ’।


Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgato hotīti attho. Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ.

‘মহাপঞ্ঞো’ ইত্যাদি পদে মহাপজ্ঞা (মহা প্রজ্ঞা) আদি গুণের দ্বারা সমন্বিত হন—এটাই অর্থ। এখানে মহাপজ্ঞা ইত্যাদির পার্থক্য বা বৈশিষ্ট্য তুলে ধরা হলো।


Tattha katamā mahāpaññā? Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante samādhikkhandhe paññākkhandhe vimuttikkhandhe vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā. Mahantāni ṭhānāṭhānāni mahantā vihārasamāpattiyo mahantāni ariyasaccāni mahante satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde mahantāni indriyāni balāni mahante bojjhaṅge mahante ariyamagge mahantāni sāmaññaphalāni mahantā abhiññāyo mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā.

সেখানে ‘মহাপজ্ঞা’ (মহা প্রজ্ঞা) কী? যা মহান শীলস্কন্ধকে গ্রহণ (অনুধাবন) করে, তা-ই মহাপজ্ঞা; যা মহান সমাধিস্কন্ধ, প্রজ্ঞাস্কন্ধ, বিমুক্তিস্কন্ধ এবং বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনস্কন্ধকে গ্রহণ করে, তা-ই মহাপজ্ঞা। যা মহান স্থান ও অস্থান (কারণ ও অকারণ), মহান বিহার-সমাপত্তি, মহান আর্যসত্য, মহান স্মৃতিপ্রস্থান, সম্যকপ্রধান, ঋদ্ধিপাদ, মহান ইন্দ্রিয়, বল, মহান বোধ্যঙ্গ, মহান আর্যমার্গ, মহান শ্রমণ্যফল, মহান অভিজ্ঞা এবং মহান পরমার্থ নির্বাণকে গ্রহণ করে, তা-ই মহাপজ্ঞা।


Katamā [Pg.114] puthupaññā? Puthunānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthunānādhātūsu puthunānāāyatanesu puthunānāpaṭiccasamuppādesu puthunānāsuññatamanupalabbhesu puthunānāatthesu dhammesu niruttīsu paṭibhānesu. Puthunānāsīlakkhandhesu puthunānāsamādhipaññāvimuttivimuttiñādassanakkhandhesu puthunānāṭhānāṭhānesu puthunānāvihārasamāpattīsu puthunānāariyasaccesu puthunānāsatipaṭṭhānesu sammappadhānesu iddhipādesu indriyesu balesu bojjhaṅgesu puthunānāariyamaggesu sāmaññaphalesu abhiññāsu puthujjanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā.

‘পুথুপজ্ঞা’ (পৃথু প্রজ্ঞা বা বিস্তৃত প্রজ্ঞা) কী? যা পৃথক ও নানাবিধ স্কন্ধসমূহে জ্ঞান প্রবর্তন করে, তা-ই পুথুপজ্ঞা। যা পৃথক ও নানাবিধ ধাতু, নানাবিধ আয়তন, নানাবিধ প্রতীত্যসমুৎপাদ, নানাবিধ শূন্যতা ও অলভ্য বিষয় (অনুপলব্ধ বিষয়), নানাবিধ অর্থ, ধর্ম, নিরুক্তি ও প্রতিভানে জ্ঞান প্রবর্তন করে; যা পৃথক ও নানাবিধ শীলস্কন্ধ, নানাবিধ সমাধিস্কন্ধ, প্রজ্ঞাস্কন্ধ, বিমুক্তিস্কন্ধ ও বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনস্কন্ধ, নানাবিধ স্থান ও অস্থান, নানাবিধ বিহার-সমাপত্তি, নানাবিধ আর্যসত্য, নানাবিধ স্মৃতিপ্রস্থান, সম্যকপ্রধান, ঋদ্ধিপাদ, ইন্দ্রিয়, বল, বোধ্যঙ্গ, নানাবিধ আর্যমার্গ, শ্রমণ্যফল ও অভিজ্ঞাসমূহে এবং পৃথগ্জনের সাধারণ ধর্মসমূহ অতিক্রম করে পরমার্থ নির্বাণে জ্ঞান প্রবর্তন করে, তা-ই পুথুপজ্ঞা।


Katamā hāsapaññā? Idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti indriyasaṃvaraṃ paripūreti bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ sīlakkhandhaṃ samādhikkhandhaṃ paññākkhandhaṃ vimuttikkhandhaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo…pe… pāmojjabahulo ṭhānāṭhānaṃ paṭivijjhatīti hāsapaññā. Hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhatīti hāsapaññā. Satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde indriyāni balāni bojjhaṅge ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā. Hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikarotīti hāsapaññā. Abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā. Hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā.

হাস্যপ্রজ্ঞা কী? এই লোকে কোনো ব্যক্তি হাস্যবহুল (আনন্দবহুল), বেদবহুল (জ্ঞানবহুল বা অনুভূতিবহুল), তুষ্টিবহুল (সন্তোষবহুল) ও প্রামোদবহুল (উচ্ছ্বাসবহুল) হয়ে শীল পরিপূরণ করেন, ইন্দ্রিয়সংবর পরিপূরণ করেন, ভোজনে মাত্রাজ্ঞতা, জাগরিয়ানুযোগ (সতর্কতা), শীলস্কন্ধ, সমাধিস্কন্ধ, প্রজ্ঞাস্কন্ধ, বিমুক্তিস্কন্ধ এবং বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনস্কন্ধ পরিপূরণ করেন—একে হাস্যপ্রজ্ঞা বলা হয়। হাস্যবহুল...পে... প্রামোদবহুল হয়ে স্থানাস্থান (কারণ ও অকারণ) প্রতিবেধ (ভেদ) করেন—একে হাস্যপ্রজ্ঞা বলা হয়। হাস্যবহুল হয়ে বিহারসমাপত্তি পরিপূরণ করেন—একে হাস্যপ্রজ্ঞা বলা হয়। হাস্যবহুল হয়ে আর্যসত্যসমূহ প্রতিবেধ করেন—একে হাস্যপ্রজ্ঞা বলা হয়। স্মৃতিপ্রস্থান, সম্যকপ্রধান, ঋদ্ধিপাদ, ইন্দ্রিয়, বল, বোধ্যঙ্গ ও আর্যমার্গ ভাবনা করেন—একে হাস্যপ্রজ্ঞা বলা হয়। হাস্যবহুল হয়ে শ্রামণ্যফলসমূহ সাক্ষাৎ করেন—একে হাস্যপ্রজ্ঞা বলা হয়। অভিজ্ঞাসমূহ প্রতিবেধ করেন—একে হাস্যপ্রজ্ঞা বলা হয়। হাস্যবহুল, বেদ-তুষ্টি-প্রামোদবহুল হয়ে পরমার্থ নির্বাণ সাক্ষাৎ করেন—একে হাস্যপ্রজ্ঞা বলা হয়।


Katamā javanapaññā? Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ taṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā. Dukkhato khippaṃ anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ, sabbaṃ taṃ viññāṇaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena dukkhaṃ bhayaṭṭhena anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena…pe… vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ[Pg.115]. Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā.

জবনপ্রজ্ঞা (দ্রুত প্রজ্ঞা) কী? অতীত, অনাগত ও প্রত্যুৎপন্ন (বর্তমান), দূরে বা নিকটে অবস্থিত যে কোনো রূপকে অনিত্যরূপে দ্রুত ধাবিত (প্রতিবেধ) করে—একে জবনপ্রজ্ঞা বলা হয়। দুঃখরূপে দ্রুত, অনাত্মরূপে দ্রুত ধাবিত করে—একে জবনপ্রজ্ঞা বলা হয়। যে কোনো বেদনা...পে... অতীত, অনাগত ও প্রত্যুৎপন্ন যে কোনো বিজ্ঞান, সেই সমস্ত বিজ্ঞানকে অনিত্যরূপে, দুঃখরূপে ও অনাত্মরূপে দ্রুত ধাবিত করে—একে জবনপ্রজ্ঞা বলা হয়। চক্ষু...পে... অতীত, অনাগত ও প্রত্যুৎপন্ন জরামরণকে অনিত্যরূপে, দুঃখরূপে ও অনাত্মরূপে দ্রুত ধাবিত করে—একে জবনপ্রজ্ঞা বলা হয়। অতীত, অনাগত ও প্রত্যুৎপন্ন রূপ ক্ষয় অর্থে অনিত্য, ভয় অর্থে দুঃখ এবং অসার অর্থে অনাত্ম—এভাবে তুলনা করে, বিচার করে, স্পষ্ট করে এবং বিভূত করে রূপনিরোধ নির্বাণে দ্রুত ধাবিত হয়—একে জবনপ্রজ্ঞা বলা হয়। বেদনা, সংজ্ঞা, সংস্কার, বিজ্ঞান, চক্ষু...পে... অতীত, অনাগত ও প্রত্যুৎপন্ন জরামরণ ক্ষয় অর্থে অনিত্য...পে... বিভূত করে জরামরণনিরোধ নির্বাণে দ্রুত ধাবিত হয়—একে জবনপ্রজ্ঞা বলা হয়। অতীত, অনাগত ও প্রত্যুৎপন্ন রূপ, চক্ষু...পে... জরামরণ অনিত্য, সংস্কৃত, প্রতীত্যসমুৎপন্ন, ক্ষয়ধর্মী, ব্যয়ধর্মী, বিরাগধর্মী ও নিরোধধর্মী—এভাবে তুলনা করে, বিচার করে, স্পষ্ট করে এবং বিভূত করে জরামরণনিরোধ নির্বাণে দ্রুত ধাবিত হয়—একে জবনপ্রজ্ঞা বলা হয়।


Katamā tikkhapaññā? Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ, uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ, uppannuppanne pāpake akusale dhamme uppannaṃ rāgaṃ dosaṃ mohaṃ kodhaṃ upanāhaṃ makkhaṃ paḷāsaṃ issaṃ macchariyaṃ māyaṃ sāṭheyyaṃ thambhaṃ sārambhaṃ mānaṃ atimānaṃ madaṃ pamādaṃ sabbe kilese sabbe duccarite sabbe abhisaṅkhāre sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantī karoti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā.

তীক্ষ্ণপ্রজ্ঞা কী? যা দ্রুত ক্লেশসমূহ ছেদন করে, তা-ই তীক্ষ্ণপ্রজ্ঞা। উৎপন্ন কামবিতর্ককে প্রশ্রয় দেয় না, উৎপন্ন ব্যাপাদবিতর্ককে, উৎপন্ন হিংসাবিতর্ককে, উৎপন্ন ক্ষতিকর অকুশল ধর্মসমূহকে, উৎপন্ন রাগ, দ্বেষ, মোহ, ক্রোধ, উপনাহ (শত্রুতা), মক্ষ (দোষ গোপন করা), পলাশ (অহংকার), ঈর্ষা, মাৎসর্য, মায়া, শাঠ্য (শঠতা), স্তম্ভ (জড়তা), সারম্ভ (উদ্ধতভাব), মান, অতিমান, মদ (মত্ততা), প্রমাদ, সমস্ত ক্লেশ, সমস্ত দুশ্চরিত্র, সমস্ত অভিসংস্কার এবং সমস্ত ভবগামী কর্মকে প্রশ্রয় দেয় না, বর্জন করে, দূর করে, বিনাশ করে এবং পুনরায় উৎপন্ন হতে দেয় না—একে তীক্ষ্ণপ্রজ্ঞা বলা হয়। এক আসনে চার আর্যমার্গ, চার শ্রামণ্যফল, চার প্রতিসংভিদা এবং ছয় অভিজ্ঞা প্রজ্ঞার দ্বারা অধিগত, সাক্ষাৎকৃত ও স্পৃষ্ট হয়—একে তীক্ষ্ণপ্রজ্ঞা বলা হয়।


Katamā nibbedhikapaññā? Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ kodhaṃ upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññāti (paṭi. ma. 3.3).

নির্ভেধিকপ্রজ্ঞা কী? এই লোকে কোনো ব্যক্তি সমস্ত সংস্কারের প্রতি উদ্বেগবহুল, ত্রাসবহুল, উৎকণ্ঠাবহুল, অরতিবহুল ও অনভিরতিবহুল হন, সংস্কারসমূহে বহির্মুখ হয়ে রমণ করেন না; তিনি পূর্বে অভিন্ন ও অবিদীর্ণ লোভস্কন্ধকে ভেদ করেন ও বিদীর্ণ করেন—একে নির্ভেধিকপ্রজ্ঞা বলা হয়। পূর্বে অভিন্ন ও অবিদীর্ণ দ্বেষস্কন্ধ, mohaskandha, ক্রোধ, উপনাহ...পে... সমস্ত ভবগামী কর্মকে ভেদ করেন ও বিদীর্ণ করেন—একে নির্ভেধিকপ্রজ্ঞা বলা হয়।


217. Pabbajitaṃ upāsitāti paṇḍitaṃ pabbajitaṃ upasaṅkamitvā payirupāsitā. Atthantaroti yathā eke randhagavesino upārambhacittatāya dosaṃ abbhantaraṃ karitvā nisāmayanti, evaṃ anisāmetvā atthaṃ abbhantaraṃ katvā atthayuttaṃ kathaṃ nisāmayi upadhārayi.

২১৭. 'প্রব্রজিতের উপাসনা করা' বলতে পণ্ডিত প্রব্রজিতের সমীপে গিয়ে সেবা করাকে বোঝায়। 'অর্থকে অন্তরে রেখে' বলতে—যেমন কোনো কোনো ছিদ্রান্বেষী ব্যক্তি দোষারোপের চিত্তে দোষকে অন্তরে রেখে শ্রবণ করে, সেভাবে শ্রবণ না করে, কল্যাণকে অন্তরে রেখে অর্থযুক্ত কথা শ্রবণ ও ধারণ করেছিল।


Paṭilābhagatenāti paṭilābhatthāya gatena. Uppādanimittakovidāti uppāde ca nimitte ca chekā. Avecca dakkhitīti ñatvā passissati.

'প্রতিলাভগতেন' বলতে প্রাপ্তির উদ্দেশ্যে গমনকারীকে বোঝায়। 'উৎপাদনিমিত্তকোবিদ' বলতে উৎপত্তি ও নিমিত্ত বিষয়ে দক্ষ ব্যক্তিদের বোঝায়। 'অবেচ্চ দক্খিতি' বলতে জেনে দর্শন করবে বোঝায়।


Atthānusiṭṭhīsu pariggahesu cāti ye atthānusāsanesu pariggahā atthānatthaṃ pariggāhakāni ñāṇāni, tesūti attho.

'অর্থানুশিষ্ট ও পরিগ্রহসমূহে' বলতে হিতোপদেশসমূহে যে পরিগ্রহ বা জ্ঞান রয়েছে, যা হিত ও অহিত পরিগ্রহণ (নির্ণয়) করে, সেগুলির মধ্যে—এই অর্থ।


Suvaṇṇavaṇṇalakkhaṇavaṇṇanā

সুবর্ণবর্ণলক্ষণ বর্ণনা।


218. Akkodhanoti [Pg.116] na anāgāmimaggena kodhassa pahīnattā, atha kho sacepi me kodho uppajjeyya, khippameva naṃ paṭivinodeyyanti evaṃ akkodhavasikattā. Nābhisajjīti kuṭilakaṇṭako viya tattha tattha mammaṃ tudanto viya na laggi. Na kuppi na byāpajjītiādīsu pubbuppattiko kopo. Tato balavataro byāpādo. Tato balavatarā patitthiyanā. Taṃ sabbaṃ akaronto na kuppi na byāpajji na patitthiyi. Appaccayanti domanassaṃ. Na pātvākāsīti na kāyavikārena vā vacīvikārena vā pākaṭamakāsi.

২১৮. 'অক্রোধন' বলতে অনাগামী মার্গের দ্বারা ক্রোধ প্রহীন হওয়ার কারণে নয়, বরং "যদি আমার ক্রোধ উৎপন্নও হয়, তবে আমি দ্রুত তা দূর করব"—এভাবে ক্রোধের বশীভূত না হওয়ার কারণে তিনি অক্রোধন। 'নাভিসজ্জী' বলতে কুটিল কাঁটার মতো যেখানে-সেখানে মর্মে আঘাত করার মতো লিপ্ত হননি। 'ন কুপ্পি ন ব্যাপাজ্জি' ইত্যাদিতে প্রথমে উৎপন্ন ক্রোধ হলো 'কোপ'। তা অপেক্ষা বলবান হলো 'ব্যাপাদ'। তা অপেক্ষা আরও বলবান হলো 'প্রতিস্তম্ভন'। সেই সমস্ত কিছু না করে তিনি ক্রুদ্ধ হননি, ব্যাপন্ন হননি এবং প্রতিস্তম্ভিত হননি। 'অপ্রত্যয়' বলতে দৌর্মনস্য (অপ্রীতি)। 'প্রকাশ করেননি' বলতে কায়িক বা বাচনিক বিকৃতির দ্বারা তা প্রকাশ করেননি।


Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ akkodhanatā ceva sukhumattharaṇādidānañca. Kammasarikkhakaṃ nāma kodhanassa chavivaṇṇo āvilo hoti mukhaṃ duddasiyaṃ vatthacchādanasadisañca maṇḍanaṃ nāma natthi. Tasmā yo kodhano ceva vatthacchādanānañca adātā, so iminā kāraṇenassa jano kodhanādibhāvaṃ jānātūti dubbaṇṇo hoti dussaṇṭhāno. Akkodhanassa pana mukhaṃ virocati, chavivaṇṇo vippasīdati. Sattā hi catūhi kāraṇehi pāsādikā honti āmisadānena vā vatthadānena vā sammajjanena vā akkodhanatāya vā. Imāni cattāripi kāraṇāni dīgharattaṃ tathāgatena katāneva. Tenassa imesaṃ katabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti suvaṇṇavaṇṇaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Sukhumattharaṇādilābhitā ānisaṃso.

এখানে 'कर्म' বলতে দীর্ঘকাল ধরে অক্রোধনভাব এবং সূক্ষ্ম আস্তরণ (শয্যা) আদি দান করাকে বোঝায়। 'কর্মের সদৃশ ফল' বলতে—ক্রুদ্ধ ব্যক্তির গাত্রবর্ণ মলিন হয়, মুখমণ্ডল কুৎসিত হয় এবং বস্ত্র আচ্ছাদনের মতো কোনো অলংকার থাকে না। তাই যে ব্যক্তি ক্রুদ্ধ এবং বস্ত্রাদি দান করে না, সে এই কারণে বিবর্ণ ও কুৎসিত আকৃতির হয়, যাতে মানুষ তার ক্রোধনভাব জানতে পারে। কিন্তু অক্রোধন ব্যক্তির মুখমণ্ডল দীপ্তিময় হয় এবং গাত্রবর্ণ অত্যন্ত প্রসন্ন হয়। প্রাণীরা চারটি কারণে দর্শনীয় (প্রসাদনীয়) হয়—খাদ্য দানের দ্বারা, বস্ত্র দানের দ্বারা, পরিমার্জনের (পরিষ্কার করার) দ্বারা অথবা অক্রোধনভাবের দ্বারা। এই চারটি কাজই তথাগত দীর্ঘকাল ধরে করেছিলেন। সেই কারণে দেবতাসহ মানবলোক যাতে তাঁর এই কর্মসমূহের কথা জানতে পারে, সেজন্য তাঁর 'সুবর্ণবর্ণ' নামক মহাপুরুষ লক্ষণ উৎপন্ন হয়। 'লক্ষণ' বলতে এই লক্ষণকেই বোঝায়। আর সূক্ষ্ম আস্তরণ আদি লাভ করা হলো এর 'আনিশংস' (সুফল)।


219. Abhivissajīti abhivissajjesi. Mahimiva suro abhivassanti suro vuccati devo, mahāpathaviṃ abhivassanto devo viya.

২১৯. 'অভিবস্সজী' বলতে বর্ষণ করেছিলেন (বা ত্যাগ করেছিলেন)। 'মহীমিব সুরো অভিবস্সন্তি'—এখানে 'সুর' বলতে দেব বা মেঘকে বোঝায়, যেমন মহাপൃথিবীর ওপর মুষলধারে বর্ষণকারী মেঘের মতো।


Suravarataroriva indoti surānaṃ varataro indo viya.

'সুরবরতরোরিব ইন্দো' বলতে দেবতাদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ ইন্দ্রের মতো।


Apabbajjamicchanti apabbajjaṃ gihibhāvaṃ icchanto. Mahatimahinti mahantiṃ pathaviṃ.

'অপ্রব্রজ্যা ইচ্ছা করে' বলতে অপ্রব্রজ্যা অর্থাৎ গৃহীভাব ইচ্ছা করে। 'মহতীমহীং' বলতে মহতী পৃথিবীকে।


Acchādanavatthamokkhapāvuraṇānanti acchādanānañceva vatthānañca uttamapāvuraṇānañca. Panāsoti vināso.

'আচ্ছাদনবস্ত্র মোক্ষপ্রাবরণানং' বলতে পরিধেয় বস্ত্র, শয্যা-আস্তরণ বস্ত্র এবং উত্তম প্রাবরণসমূহকে (চাদর) বোঝায়। 'পনাসো' বলতে বিনাশ।


Kosohitavatthaguyhalakkhaṇavaṇṇanā

কোষোহিতবস্ত্রগুহ্য লক্ষণ বর্ণনা।


220. Mātarampi [Pg.117] puttena samānetā ahosīti imaṃ kammaṃ rajje patiṭṭhitena sakkā kātuṃ. Tasmā bodhisattopi rajjaṃ kārayamāno antonagare catukkādīsu catūsu nagaradvāresu bahinagare catūsu disāsu imaṃ kammaṃ karothāti manusse ṭhapesi. Te mātaraṃ kuhiṃ me putto puttaṃ na passāmīti vilapantiṃ pariyesamānaṃ disvā ehi, amma, puttaṃ dakkhasīti taṃ ādāya gantvā nahāpetvā bhojetvā puttamassā pariyesitvā dassenti. Esa nayo sabbattha.

২২০. 'মাতাকেও পুত্রের সাথে মিলন ঘটাতেন'—এই কর্ম রাজ্যে প্রতিষ্ঠিত রাজার পক্ষেই করা সম্ভব। তাই বোধিসত্ত্বও রাজ্য পরিচালনা করার সময় নগরের অভ্যন্তরে চতুষ্পথ আদিতে, চার নগরদ্বারে এবং নগরের বাইরে চার দিকে "তোমরা এই কাজ করো" বলে মানুষ নিযুক্ত করেছিলেন। তারা "আমার পুত্র কোথায়? আমি পুত্রকে দেখতে পাচ্ছি না"—এভাবে বিলাপ করতে করতে সন্ধানকারী মাতাকে দেখে বলত, "আসুন মা, আপনার পুত্রকে দেখতে পাবেন।" তারপর তাকে নিয়ে গিয়ে, স্নান করিয়ে ও ভোজন করিয়ে, তার পুত্রের সন্ধান করে এনে তাকে দেখাত। সর্বত্র এই নিয়ম প্রযোজ্য।


Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ ñātīnaṃ samaṅgibhāvakaraṇaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma ñātayo hi samaṅgībhūtā aññamaññassa vajjaṃ paṭicchādenti. Kiñcāpi hi te kalahakāle kalahaṃ karonti, ekassa pana dose uppanne aññaṃ jānāpetuṃ na icchanti. Ayaṃ nāma etassa dosoti vutte sabbe uṭṭhahitvā kena diṭṭhaṃ kena sutaṃ, amhākaṃ ñātīsu evarūpaṃ kattā nāma natthīti. Tathāgatena ca taṃ ñātisaṅgahaṃ karontena dīgharattaṃ idaṃ vajjappaṭicchādanakammaṃ nāma kataṃ hoti. Athassa sadevako loko iminā kāraṇena evarūpassa kammassa katabhāvaṃ jānātūti kosohitavatthaguyhalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Pahūtaputtatā ānisaṃso.

এখানে 'কর্ম' বলতে দীর্ঘকাল ধরে আত্মীয়দের ঐক্যবদ্ধ করাকে বোঝায়। 'কর্মের সদৃশ ফল' বলতে—আত্মীয়রা ঐক্যবদ্ধ হয়ে একে অপরের দোষ গোপন করে। যদিও তারা কলহের সময় ঝগড়া করে, তবুও একজনের দোষ উৎপন্ন হলে তারা অন্যকে তা জানাতে চায় না। "এটি তার দোষ"—এ কথা বলা হলে, সবাই উঠে দাঁড়িয়ে বলে, "কে দেখেছে? কে শুনেছে? আমাদের আত্মীয়দের মধ্যে এমন কাজ করার মতো কেউ নেই।" তথাগতও আত্মীয়দের সেই কল্যাণ সাধন করতে গিয়ে দীর্ঘকাল ধরে এই 'দোষ গোপন করার কর্ম' করেছিলেন। অতঃপর দেবতাসহ মানবলোক যাতে তাঁর এই কর্মের কথা জানতে পারে, সেজন্য তাঁর 'কোষাবৃত গুপ্তাঙ্গ' (কোষোহিতবস্ত্রগুহ্য) লক্ষণ উৎপন্ন হয়। 'লক্ষণ' বলতে এই লক্ষণকেই বোঝায়। আর বহু পুত্র লাভ করা হলো এর 'আনিশংস' (সুফল)।


221. Vatthachādiyanti vatthena chādetabbaṃ vatthaguyhaṃ.

২২১. 'বস্ত্রছাদিয়ন্তি' বলতে বস্ত্র দ্বারা আচ্ছাদনযোগ্য গুপ্তাঙ্গকে বোঝায়।


Amittatāpanāti amittānaṃ patāpanā. Gihissa pītiṃ jananāti gihibhūtassa sato pītijananā.

'অমিত্ততাপনো' বলতে শত্রুদের সন্তপ্তকারী। 'গৃহীস পীতিং জননং' বলতে গৃহী অবস্থায় থাকাকালীন প্রীতি উৎপাদনকারী।


Parimaṇḍalādilakkhaṇavaṇṇanā

পরিমণ্ডল আদি লক্ষণ বর্ণনা।


222. Samaṃ jānātīti ‘‘ayaṃ tārukkhasamo ayaṃ pokkharasātisamo’’ti evaṃ tena tena samaṃ jānāti. Sāmaṃ jānātīti sayaṃ jānāti. Purisaṃ jānātīti ‘‘ayaṃ seṭṭhasammato’’ti purisaṃ jānāti. Purisavisesaṃ jānātīti muggaṃ māsena samaṃ akatvā guṇavisiṭṭhassa visesaṃ jānāti. Ayamidamarahatīti ayaṃ puriso idaṃ nāma dānasakkāraṃ arahati[Pg.118]. Purisavisesakaro ahosīti purisavisesaṃ ñatvā kārako ahosi. Yo yaṃ arahati, tasseva taṃ adāsi. Yo hi kahāpaṇārahassa aḍḍhaṃ deti, so parassa aḍḍhaṃ nāseti. Yo dve kahāpaṇe deti, so attano kahāpaṇaṃ nāseti. Tasmā idaṃ ubhayampi akatvā yo yaṃ arahati, tassa tadeva adāsi. Saddhādhanantiādīsu sampattipaṭilābhaṭṭhena saddhādīnaṃ dhanabhāvo veditabbo.

২২২. 'সমং জানাতি' বলতে "ইনি তারুক্ষ্য সদৃশ, ইনি পৌষ্করসাতি সদৃশ"—এভাবে তাঁর সাথে তাঁর তুলনা করে জানেন। 'সামং জানাতি' বলতে স্বয়ং জানেন। 'পুরুষং জানাতি' বলতে "ইনি শ্রেষ্ঠসম্মত"—এভাবে পুরুষকে জানেন। 'পুরুষবিশেষং জানাতি' বলতে মুগ ডালকে মাষকলাইয়ের সাথে সমান না করে, গুণবিশিষ্ট ব্যক্তির বৈশিষ্ট্য জানেন। 'অয়মিদমর্হতি' বলতে এই ব্যক্তি এই দান ও সৎকার পাওয়ার যোগ্য। 'পুরুষবিশেষকরো অহোসি' বলতে পুরুষের বৈশিষ্ট্য জেনে সমাদরকারী হয়েছিলেন। যে যা পাওয়ার যোগ্য, তাকে তা-ই দিয়েছিলেন। কারণ, যে ব্যক্তি এক কার্যাপণ পাওয়ার যোগ্য ব্যক্তিকে অর্ধেক দেয়, সে অন্যের অর্ধেক নষ্ট করে। আর যে দুই কার্যাপণ দেয়, সে নিজের এক কার্যাপণ নষ্ট করে। তাই এই উভয় কাজ না করে, যে যা পাওয়ার যোগ্য ছিল, তাকে ঠিক তা-ই দিয়েছিলেন। 'শ্রদ্ধাধন' ইত্যাদিতে সম্পত্তি প্রাপ্তি অর্থে শ্রদ্ধা আদির ধনস্বরূপতা বুঝতে হবে।


Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ purisavisesaṃ ñatvā kataṃ samasaṅgahakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma tadassa kammaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni dve lakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Dhanasampatti ānisaṃso.

এখানে 'কর্ম' বলতে দীর্ঘকাল ধরে বিশিষ্ট পুরুষকে জেনে সমাদর ও অনুগ্রহ করার কর্মকে বোঝায়। 'কর্মের সদৃশ' বলতে দেবলোকসহ সমগ্র জগৎ যেন তাঁর সেই সমাদর ও অনুগ্রহ করার কুশল কর্মকে এই লক্ষণের দ্বারা (অর্থাৎ ন্যগ্রোধ পরিমণ্ডলের মতো সুঠাম দেহের অধিকারী হয়ে সোজা দাঁড়িয়ে দুই হাতের তালু দিয়ে দুই হাঁটু স্পর্শ ও মর্দন করতে পারার কারণ দ্বারা) জানতে পারে—এই অভিপ্রায়ে এই দুটি লক্ষণ উৎপন্ন হয়। 'লক্ষণ' বলতে এই দুটি লক্ষণকেই বোঝায়। ধনসম্পত্তি লাভই হলো এর আনিশংস (সুফল)।


223. Tuliyāti tulayitvā. Paṭivicayāti paṭivicinitvā. Mahājanasaṅgāhakanti mahājanasaṅgahaṇaṃ. Samekkhamānoti samaṃ pekkhamāno. Atinipuṇā manujāti atinipuṇā sukhumapaññā lakkhaṇapāṭhakamanussā. Bahuvividhā gihīnaṃ arahānīti bahū vividhāni gihīnaṃ anucchavikāni paṭilabhati. Daharo susu kumāro ‘‘ayaṃ daharo kumāro paṭilabhissatī’’ti byākaṃsu mahīpatissāti rañño.

২২৩. তুলিয়া (tuliyā) অর্থ তুলনা করে (tulayitvā)। পটিবিচয়া (paṭivicayā) অর্থ অনুসন্ধান বা পরীক্ষা করে (paṭivicinitvā)। মহাজনসঙ্গাহকং (mahājanasaṅgāhakaṃ) অর্থ বহুজনকে অনুগ্রহ করা বা সমাদর করা। সমেক্ষমানো (samekkhamāno) অর্থ সম্যকভাবে বা সমানভাবে নিরীক্ষণ করে। অতিনিপুণা মনুজা (atinipuṇā manujā) অর্থ অতি নিপুণ, সূক্ষ্ম প্রজ্ঞাসম্পন্ন লক্ষণপাঠক মানুষগণ। বহুবিবিধা গিহীনং অরহানীতি (bahuvividhā gihīnaṃ arahānīti) অর্থ গৃহীদের জন্য উপযুক্ত বহু ও বিভিন্ন প্রকারের বস্তু লাভ করবেন। দহরো সুসু কুমারো (daharo susu kumāro) অর্থ 'এই তরুণ সুকুমার কুমার লাভ করবেন'—এভাবে রাজার (mahīpatissa) উদ্দেশ্যে ভবিষ্যদ্বাণী করেছিলেন।


Sīhapubbaddhakāyādilakkhaṇavaṇṇanā

সিংহের পূর্বার্ধ কায় সদৃশ লক্ষণাদির বর্ণনা।


224. Yogakkhemakāmoti yogato khemakāmo. Paññāyāti kammassakatapaññāya. Idha kammaṃ nāma mahājanassa atthakāmatā. Kammasarikkhakaṃ nāma taṃ mahājanassa atthakāmatāya vaḍḍhimeva paccāsīsitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni samantaparipūrāni aparihīnāni tīṇi lakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇattayaṃ. Dhanādīhi ceva saddhādīhi ca aparihāni ānisaṃso.

২২৪. যোগক্ষেমকামো (yogakkhemakāmo) অর্থ চার প্রকার যোগ থেকে ক্ষেম বা মুক্তি কামনাকারী। প্রজ্ঞয়া (paññāyā) অর্থ কর্মস্বকীয়তা প্রজ্ঞা দ্বারা। এখানে 'কর্ম' বলতে বহুজনের হিতকামনা করাকে বোঝায়। 'কর্মসদৃশ ফল' বলতে দেবলোকসহ মানবলোক যাতে এই লক্ষণের দ্বারা জানতে পারে যে তিনি বহুজনের হিতকামনায় কেবল প্রবৃদ্ধিই আকাঙ্ক্ষা করেন—এই কারণে এই সর্বতোভাবে পরিপূর্ণ ও অক্ষয় তিনটি লক্ষণ উৎপন্ন হয়। 'লক্ষণ' বলতে এই তিনটি লক্ষণকেই বোঝায়। ধনসম্পদ এবং শ্রদ্ধা আদি গুণের ক্ষয় না হওয়াই এর সুফল (আনিশংস)।


225. Saddhāyāti okappanasaddhāya pasādasaddhāya. Sīlenāti pañcasīlena dasasīlena. Sutenāti pariyattisavanena. Buddhiyāti etesaṃ buddhiyā[Pg.119], ‘‘kinti etehi vaḍḍheyyu’’nti evaṃ cintesīti attho. Dhammenāti lokiyadhammena. Bahūhi sādhūhīti aññehipi bahūhi uttamaguṇehi. Asahānadhammatanti aparihīnadhammaṃ.

২২৫. শ্রদ্ধয়া (saddhāyā) অর্থ দৃঢ় বিশ্বাসমূলক শ্রদ্ধা ও প্রসাদ শ্রদ্ধার দ্বারা। শীলেন (sīlena) অর্থ পঞ্চশীল ও দশশীলের দ্বারা। সুতেন (sutena) অর্থ পরিয়ত্তি (ধর্মশাস্ত্র) শ্রবণের দ্বারা। বুদ্ধিয়া (buddhiyā) অর্থ এগুলোর বৃদ্ধির দ্বারা, অর্থাৎ 'কীভাবে তারা এগুলোর দ্বারা বৃদ্ধি লাভ করবে'—এরূপ চিন্তা করা। ধম্মেন (dhammena) অর্থ লৌকিক ধর্মের দ্বারা। বহুহি সাধূহি (bahūhi sādhūhi) অর্থ অন্যান্য বহু উত্তম গুণের দ্বারা। অসহানধম্মতং (asahānadhammataṃ) অর্থ ক্ষয়হীন বা অক্ষয় স্বভাব।


Rasaggasaggitālakkhaṇavaṇṇanā

রসগ্রাহিকা শিরা বা রসোত্তম রসনা লক্ষণের বর্ণনা।


226. Samābhivāhiniyoti yathā tilaphalamattampi jivhagge ṭhapitaṃ sabbattha pharati, evaṃ samā hutvā vahanti. Idha kammaṃ nāma aviheṭhanakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma pāṇiādīhi pahāraṃ laddhassa tattha tattha lohitaṃ saṇṭhāti, gaṇṭhi gaṇṭhi hutvā antova pubbaṃ gaṇhāti, antova bhijjati, evaṃ so bahurogo hoti. Tathāgatena pana dīgharattaṃ imaṃ ārogyakaraṇakammaṃ kataṃ. Tadassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ārogyakaraṃ rasaggasaggilakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Appābādhatā ānisaṃso.

২২৬. সমাদভিবাহিনিয়ো (samābhivāhiniyo) অর্থ যেমন জিহ্বাগ্রে তিল পরিমাণ রস রাখলেও তা সর্বত্র ছড়িয়ে পড়ে, তেমনি সমানভাবে রস বহন করে। এখানে 'কর্ম' বলতে অহিংসা বা কাউকে পীড়ন না করার কর্মকে বোঝায়। 'কর্মসদৃশ ফল' বলতে হাত ইত্যাদি দ্বারা আঘাতপ্রাপ্ত ব্যক্তির শরীরে রক্ত জমে যায়, গ্রন্থি বা ফোড়া হয়ে ভেতরে পুঁজ জমে এবং ভেতরেই ফেটে যায়, এভাবে সে বহু রোগাক্রান্ত হয়। কিন্তু তথাগত দীর্ঘকাল ধরে এই আরোগ্যকর অহিংসা কর্ম সম্পাদন করেছেন। দেবলোকসহ মানবলোক যাতে এই লক্ষণের দ্বারা তা জানতে পারে, সেজন্য আরোগ্যকর রসগ্রাহিকা শিরা লক্ষণ উৎপন্ন হয়। 'লক্ষণ' বলতে এই লক্ষণকেই বোঝায়। অল্প-অসুস্থতা বা নীরোগতা (অপ্পাবাদতা) এর সুফল।


227. Maraṇavadhenāti ‘‘etaṃ māretha etaṃ ghātethā’’ti evaṃ āṇattena maraṇavadhena. Ubbādhanāyāti bandhanāgārappavesanena.

২২৭. মরণবধেন (maraṇavadhena) অর্থ 'একে মারো, একে হত্যা করো'—এরূপ আদেশের মাধ্যমে প্রাণদণ্ড বা বধ করার দ্বারা। উব্বাধনায় (ubbādhanāya) অর্থ কারাগারে বন্দি করার দ্বারা বা পীড়ন করার দ্বারা।


Abhinīlanettādilakkhaṇavaṇṇanā

অতি নীল নেত্র আদি লক্ষণের বর্ণনা।


228. Na ca visaṭanti kakkaṭako viya akkhīni nīharitvā na kodhavasena pekkhitā ahosi. Na ca visācīti vaṅkakkhikoṭiyā pekkhitāpi nāhosi. Na ca pana viceyya pekkhitāti viceyya pekkhitā nāma yo kujjhitvā yadā naṃ paro oloketi, tadā nimmīleti na oloketi, puna gacchantaṃ kujjhitvā oloketi, evarūpo nāhosi. ‘‘Vineyyapekkhitā’’tipi pāṭho, ayamevattho. Ujuṃ tathā pasaṭamujumanoti ujumano hutvā uju pekkhitā hoti, yathā ca ujuṃ, tathā pasaṭaṃ vipulaṃ vitthataṃ pekkhitā hoti. Piyadassanoti piyāyamānehi passitabbo.

২২৮. ন চ বিসটং (na ca visaṭaṃ) অর্থ কাঁকড়ার মতো চোখ বের করে ক্রোধের বশে তাকানো হয়নি। ন চ বিসাচী (na ca visācī) অর্থ বাঁকা চোখে বা আড়চোখে তাকানো হয়নি। ন চ পন বিচেয্য পেক্খিতা (na ca pana viceyya pekkhitā) অর্থ 'বিচেয্য পেক্খিতা' (বেছে বেছে তাকানো) বলতে বোঝায়—যে ব্যক্তি ক্রুদ্ধ হয়ে যখন অন্য কেউ তার দিকে তাকায় তখন চোখ বন্ধ করে নেয় বা তাকায় না, আবার সে চলে গেলে ক্রুদ্ধ হয়ে তাকায়, তথাগত এরূপ ছিলেন না। 'বিনেয্য পেক্খিতা' (vineyyapekkhitā) পাঠও রয়েছে, অর্থ একই। উজুং তথা পসটমুজুমনো (ujuṃ tathā pasaṭamujumano) অর্থ সরলমনা হয়ে সোজা তাকানো এবং যেভাবে সোজা তাকানো হয়, তেমনি চোখ প্রসারিত ও বিস্তৃত করে তাকানো। প্রিয়দসনো (piyadassano) অর্থ প্রিয়দর্শন, যা প্রিয়জনদের দ্বারা দর্শনযোগ্য।


Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ mahājanassa piyacakkhunā olokanakammaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma kujjhitvā olokento kāṇo viya kākakkhi viya hoti, vaṅkakkhi pana āvilakkhi ca hotiyeva. Pasannacittassa pana olokayato [Pg.120] akkhīnaṃ pañcavaṇṇo pasādo paññāyati. Tathāgato ca tathā olokesi. Athassa taṃ dīgharattaṃ piyacakkhunā olokitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni nettasampattikarāni dve mahāpurisalakkhaṇāni nibbattanti. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Piyadassanatā ānisaṃso. Abhiyoginoti lakkhaṇasatthe yuttā.

এখানে 'কর্ম' বলতে দীর্ঘকাল ধরে বহুজনকে প্রিয়চক্ষে (স্নেহপূর্ণ দৃষ্টিতে) অবলোকন করার কর্মকে বোঝায়। 'কর্মসদৃশ ফল' বলতে ক্রুদ্ধ হয়ে তাকালে মানুষ অন্ধের মতো বা কাকের চোখের মতো দেখায়, আর বাঁকা চোখ হলে তা ঘোলাটে বা আবিল দেখায়। কিন্তু প্রসন্ন চিত্তে তাকালে চোখের পঞ্চবর্ণের উজ্জ্বলতা প্রকাশ পায়। তথাগতও সেভাবেই তাকাতেন। দেবলোকসহ মানবলোক যাতে তথাগতের দীর্ঘকালের সেই প্রিয়চক্ষে অবলোকন করার বিষয়টি এই লক্ষণের দ্বারা জানতে পারে, সেজন্য নেত্রসম্পত্তিকারক এই দুটি মহাপুরুষ লক্ষণ উৎপন্ন হয়। 'লক্ষণ' বলতে এই দুটি লক্ষণকেই বোঝায়। প্রিয়দর্শন হওয়া (প্রিয়দসনতা) এর সুফল। অভিযোগিনো (abhiyogino) অর্থ লক্ষণশাস্ত্রে নিযুক্ত পণ্ডিতগণ।


Uṇhīsasīsalakkhaṇavaṇṇanā

উষ্ণীষ-শীর্ষ (উষ্ণীষ সদৃশ মস্তক) লক্ষণের বর্ণনা।


230. Bahujanapubbaṅgamo ahosīti bahujanassa pubbaṅgamo ahosi gaṇajeṭṭhako. Tassa diṭṭhānugatiṃ aññe āpajjiṃsu. Idha kammaṃ nāma pubbaṅgamatā. Kammasarikkhakaṃ nāma yo pubbaṅgamo hutvā dānādīni kusalakammāni karoti, so amaṅkubhūto sīsaṃ ukkhipitvā pītipāmojjena paripuṇṇasīso vicarati, mahāpuriso ca hoti. Tathāgato ca tathā akāsi. Athassa sadevako loko iminā kāraṇena idaṃ pubbaṅgamakammaṃ jānātūti uṇhīsasīsalakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Mahājanānuvattanatā ānisaṃso.

২৩০. বহুজনপুব্বঙ্গমো অহোসী (bahujanapubbaṅgamo ahosī) অর্থ বহুজনের অগ্রগামী বা নেতা হয়েছিলেন, অর্থাৎ গণপ্রধান বা দলের প্রধান ছিলেন। অন্যেরা তাঁর দৃষ্টান্ত অনুসরণ করত। এখানে 'কর্ম' বলতে নেতৃত্ব বা অগ্রগামিতাকে বোঝায়। 'কর্মসদৃশ ফল' বলতে যে ব্যক্তি অগ্রগামী হয়ে দান আদি কুশলকর্ম সম্পাদন করে, সে অপ্রস্তুত না হয়ে মাথা উঁচু করে প্রীতি ও প্রমোদে পরিপূর্ণ মস্তকে বিচরণ করে এবং মহাপুরুষ হয়। তথাগতও সেভাবেই করেছিলেন। দেবলোকসহ মানবলোক যাতে তথাগতের এই অগ্রগামিতা কর্মের কথা এই লক্ষণের দ্বারা জানতে পারে, সেজন্য উষ্ণীষ-শীর্ষ লক্ষণ উৎপন্ন হয়। 'লক্ষণ' বলতে এই লক্ষণকেই বোঝায়। বহুজনকে নিজের অনুগামী করতে পারা (মহাজনানুবর্তনতা) এর সুফল।


231. Bahujanaṃ hessatīti bahujanassa bhavissati. Paṭibhogiyāti veyyāvaccakarā, etassa bahū veyyāvaccakarā bhavissantīti attho. Abhiharanti tadāti daharakāleyeva tadā evaṃ byākaronti. Paṭihārakanti veyyāvaccakarabhāvaṃ. Visavīti ciṇṇavasī.

২৩১. বহুজনং হেস্সতী (bahujanaṃ hessatī) অর্থ বহুজনের (অগ্রগামী) হবেন। পটিভোগিয়া (paṭibhogiyā) অর্থ বৈয়াবৃত্যকারী বা সেবক, অর্থাৎ তাঁর বহু সেবক বা পরিচর্যাকারী থাকবে। অভিহরন্তি তদা (abhiharanti tadā) অর্থ শৈশবকালেই তখন এভাবে ভবিষ্যদ্বাণী করেছিলেন। পটিহারকং (paṭihārakaṃ) অর্থ বৈয়াবৃত্যকারীর ভাব বা সেবা-পরিচর্যা করা। বিসবী (visavī) অর্থ অভ্যস্ত বা বশীভূত।


Ekekalomatādilakkhaṇavaṇṇanā

একৈক-লোমতা (প্রতিটি লোমকূপে একটি করে লোম থাকা) আদি লক্ষণের বর্ণনা।


232. Upavattatīti ajjhāsayaṃ anuvattati, idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ saccakathanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma dīgharattaṃ advejjhakathāya parisuddhakathāya kathitabhāvamassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ekekalomalakkhaṇañca uṇṇālakkhaṇañca nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Mahājanassa ajjhāsayānukūlena anuvattanatā ānisaṃso. Ekekalomūpacitaṅgavāti ekekehi lomehi upacitasarīro.

২৩২. উপবত্ততী (upavattatī) অর্থ অভিপ্রায় বা ইচ্ছার অনুগামী হওয়া। এখানে 'কর্ম' বলতে দীর্ঘকাল ধরে সত্যভাষণ করাকে বোঝায়। 'কর্মসদৃশ ফল' বলতে তথাগতের দীর্ঘকালের দ্বিধাহীন ও পরিশুদ্ধ সত্যভাষণের কথা দেবলোকসহ মানবলোক যাতে এই লক্ষণের দ্বারা জানতে পারে, সেজন্য একৈক-লোম লক্ষণ এবং উর্ণা লক্ষণ উৎপন্ন হয়। 'লক্ষণ' বলতে এই দুটি লক্ষণকেই বোঝায়। বহুজনের অভিপ্রায়ের অনুকূলে অনুগমন করতে পারা (মহাজনস্স অজ্ঝাসয়ানুকূলেন অনুবত্তনতা) এর সুফল। একৈকলোমূপচিতঙ্গবা (ekekalomūpacitaṅgavā) অর্থ প্রতিটি লোমকূপে একটি করে লোম দ্বারা সুসজ্জিত শরীর।


Cattālīsādilakkhaṇavaṇṇanā

চত্বারিংশৎ-দন্ত (চল্লিশটি দাঁত থাকা) আদি লক্ষণের বর্ণনা।


234. Abhejjaparisoti [Pg.121] abhinditabbapariso. Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ apisuṇavācāya kathanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma pisuṇavācassa kira samaggabhāvaṃ bhindanato dantā aparipuṇṇā ceva honti viraḷā ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ apisuṇavācataṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti idaṃ lakkhaṇadvayaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Abhejjaparisatā ānisaṃso. Caturo dasāti cattāro dasa cattālīsaṃ.

২৩৪. অভেজ্জপরিসো (abhejjapariso) অর্থ অভেদ্য পরিষদ বা অনুগামী দল। এখানে 'কর্ম' বলতে দীর্ঘকাল ধরে পৈশুন্য বাক্য (পরনিন্দা) না বলাকে বোঝায়। 'কর্মসদৃশ ফল' বলতে পৈশুন্য বাক্য বা পরনিন্দাকারীর ঐক্য বিনষ্ট করার কারণে দাঁতগুলো নাকি অপূর্ণ এবং বিরল (ফাঁকা ফাঁকা) হয়। কিন্তু তথাগতের দীর্ঘকালের পৈশুন্যহীন বাক্যের কথা দেবলোকসহ মানবলোক যাতে এই লক্ষণের দ্বারা জানতে পারে, সেজন্য এই দুটি লক্ষণ উৎপন্ন হয়। 'লক্ষণ' বলতে এই দুটি লক্ষণকেই বোঝায়। অভেদ্য পরিষদ হওয়া (অভেজ্জপরিসতা) এর সুফল। চতুরো দসা (caturo dasā) অর্থ চার দশ অর্থাৎ চল্লিশ।


Pahūtajivhādilakkhaṇavaṇṇanā

প্রভূত-জিহ্বা (দীর্ঘ ও প্রসারিত জিহ্বা) আদি লক্ষণের বর্ণনা।


236. Ādeyyavāco hotīti gahetabbavacano hoti. Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ apharusavāditā. Kammasarikkhakaṃ nāma ye pharusavācā honti, te iminā kāraṇena nesaṃ jivhaṃ parivattetvā parivattetvā pharusavācāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti baddhajivhā vā honti, gūḷhajivhā vā dvijivhā vā mammanā vā. Ye pana jivhaṃ parivattetvā parivattetvā pharusavācaṃ na vadanti, te baddhajivhā gūḷhajivhā dvijivhā na honti. Mudu nesaṃ jivhā hoti rattakambalavaṇṇā. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ jivhaṃ parivattetvā pharusāya vācāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti pahūtajivhālakkhaṇaṃ nibbattati. Pharusavācaṃ kathentānañca saddo bhijjati. Te saddabhedaṃ katvā pharusavācāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti chinnassarā vā honti bhinnassarā vā kākassarā vā. Ye pana sarabhedakaraṃ pharusavācaṃ na kathenti, tesaṃ saddo madhuro ca hoti pemanīyo. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ sarabhedakarāya pharusavācāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti brahmassaralakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Ādeyyavacanatā ānisaṃso.

২৩৬. আদেয্যবাচো হোতী (ādeyyavāco hotī) অর্থ গ্রহণযোগ্য বা আদরণীয় বাক্যসম্পন্ন হন। এখানে 'কর্ম' বলতে দীর্ঘকাল ধরে কর্কশ বাক্য না বলাকে (অপরুষবাদিতা) বোঝায়। 'কর্মসদৃশ ফল' বলতে যারা কর্কশভাষী হয়, তারা সেই কারণে তাদের জিহ্বা ঘুরিয়ে ঘুরিয়ে কর্কশ বাক্য বলার ফলে মানুষ যাতে তা জানতে পারে, সেজন্য তাদের জিহ্বা আড়ষ্ট (বদ্ধজিহ্বা), লুকানো (গূঢ়জিহ্বা), দ্বিখণ্ডিত (দ্বিজিহ্বা) বা তোতলামিযুক্ত হয়। কিন্তু যারা জিহ্বা ঘুরিয়ে ঘুরিয়ে কর্কশ বাক্য বলে না, তাদের জিহ্বা আড়ষ্ট, লুকানো বা দ্বিখণ্ডিত হয় না। তাদের জিহ্বা মৃদু এবং লাল কম্বলের মতো বর্ণযুক্ত হয়। তাই তথাগতের দীর্ঘকাল ধরে জিহ্বা ঘুরিয়ে কর্কশ বাক্য না বলার বিষয়টি দেবলোকসহ মানবলোক যাতে এই লক্ষণের দ্বারা জানতে পারে, সেজন্য প্রভূত-জিহ্বা লক্ষণ উৎপন্ন হয়। এবং কর্কশ বাক্যভাষীদের কণ্ঠস্বর ভেঙে যায়। তারা কণ্ঠস্বর ভেঙে কর্কশ বাক্য বলার বিষয়টি মানুষ যাতে জানতে পারে, সেজন্য তারা ছিন্নস্বর, ভিন্নস্বর বা কাকস্বরযুক্ত হয়। কিন্তু যারা স্বরভঙ্গকারী কর্কশ বাক্য বলে না, তাদের কণ্ঠস্বর মধুর ও শ্রুতিমধুর (পেমণীয়) হয়। তাই তথাগতের দীর্ঘকাল ধরে স্বরভঙ্গকারী কর্কশ বাক্য না বলার বিষয়টি দেবলোকসহ মানবলোক যাতে এই লক্ষণের দ্বারা জানতে পারে, সেজন্য ব্রহ্মস্বর লক্ষণ উৎপন্ন হয়। 'লক্ষণ' বলতে এই দুটি লক্ষণকেই বোঝায়। বাক্য গ্রহণযোগ্য হওয়া (আদেয্যবচনতা) এর সুফল।


237. Ubbādhikanti akkosayuttattā ābādhakariṃ bahujanappamaddananti bahujanānaṃ pamaddaniṃ abāḷhaṃ giraṃ so na bhaṇi pharusanti ettha akāro parato bhaṇisaddena yojetabbo. Bāḷhanti balavaṃ atipharusaṃ. Bāḷhaṃ giraṃ so na abhaṇīti ayamettha attho. Susaṃhitanti suṭṭhu pemasañhitaṃ. Sakhilanti [Pg.122] mudukaṃ. Vācāti vācāyo. Kaṇṇasukhāti kaṇṇasukhāyo. ‘‘Kaṇṇasukha’’ntipi pāṭho, yathā kaṇṇānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ erayatīti attho. Vedayathāti vedayittha. Brahmassarattanti brahmassarataṃ. Bahuno bahunti bahujanassa bahuṃ. ‘‘Bahūnaṃ bahunti’’pi pāṭho, bahujanānaṃ bahunti attho.

২৩৭. উব্বাধিকং (ubbādhikaṃ) অর্থ আক্রোশযুক্ত হওয়ার কারণে পীড়াদায়ক। বহুজনপ্পমদ্দনং (bahujanappamaddanaṃ) অর্থ বহুজনকে নিপীড়নকারী। 'অবাড়্হং গিরং সো ন ভণি ফরুসং' (abāḷhaṃ giraṃ so na bhaṇi pharusanti)—এখানে 'অ' অক্ষরটি পরের 'ভণি' শব্দের সাথে যুক্ত করতে হবে। বাড়্হং (bāḷhaṃ) অর্থ প্রবল বা অতি কর্কশ। 'তিনি প্রবল বা অতি কর্কশ বাক্য বলেননি'—এটাই এখানে অর্থ। সুসংহিতং (susaṃhitaṃ) অর্থ অত্যন্ত প্রেমপূর্ণ। সখিলং (sakhilaṃ) অর্থ মৃদু বা কোমল। বাচা (vācā) অর্থ বাক্যসমূহ। কণ্ণসুখা (kaṇṇasukhā) অর্থ কর্ণসুখকর বা শ্রুতিমধুর। 'কণ্ণসুখং' (kaṇṇasukhaṃ) পাঠও রয়েছে, যার অর্থ যেভাবে কানে শুনলে সুখ হয়, সেভাবে উচ্চারণ করা। বেদয়থা (vedayathā) অর্থ অনুভব করেছিলেন। ব্রহ্মস্সরত্তং (brahmassarattaṃ) অর্থ ব্রহ্মস্বরতা বা উত্তম স্বরযুক্ত হওয়া। বহুনো বহুং (bahuno bahuṃ) অর্থ বহুজনের জন্য বহু। 'বহূনাং বহুং' (bahūnaṃ bahuṃ) পাঠও রয়েছে, যার অর্থ বহুজনদের জন্য বহু।


Sīhahanulakkhaṇavaṇṇanā

সিংহ-হনু (সিংহের চোয়ালের মতো চোয়াল থাকা) লক্ষণের বর্ণনা।


238. Appadhaṃsiko hotīti guṇato vā ṭhānato vā padhaṃsetuṃ cāvetuṃ asakkuṇeyyo. Idha kammaṃ nāma palāpakathāya akathanaṃ. Kammasarikkhakaṃ nāma ye taṃ kathenti, te iminā kāraṇena nesaṃ hanukaṃ cāletvā cāletvā palāpakathāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti antopaviṭṭhahanukā vā vaṅkahanukā vā pabbhārahanukā vā honti. Tathāgato pana tathā na kathesi. Tenassa hanukaṃ cāletvā cāletvā dīgharattaṃ palāpakathāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti sīhahanulakkhaṇaṃ nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇaṃ. Appadhaṃsikatā ānisaṃso.

২৩৮. অপ্পধংসিকো হোতী (appadhaṃsiko hotī) অর্থ গুণ বা স্থান থেকে ধ্বংস বা চ্যুত করতে অসমর্থ হওয়া। এখানে 'কর্ম' বলতে প্রলাপ বাক্য (অনর্থক কথা) না বলাকে বোঝায়। 'কর্মসদৃশ ফল' বলতে যারা প্রলাপ বাক্য বলে, তারা সেই কারণে তাদের চোয়াল নাড়িয়ে নাড়িয়ে প্রলাপ বাক্য বলার বিষয়টি মানুষ যাতে জানতে পারে, সেজন্য তাদের চোয়াল ভেতরের দিকে বসা (অন্তঃপ্রবিষ্ট হনু), বাঁকা চোয়াল বা নিচের দিকে ঝুলে পড়া চোয়াল হয়। কিন্তু তথাগত সেভাবে কথা বলেননি। তাই তথাগতের চোয়াল নাড়িয়ে দীর্ঘকাল ধরে প্রলাপ বাক্য না বলার বিষয়টি দেবলোকসহ মানবলোক যাতে এই লক্ষণের দ্বারা জানতে পারে, সেজন্য সিংহ-হনু লক্ষণ উৎপন্ন হয়। 'লক্ষণ' বলতে এই লক্ষণকেই বোঝায়। ধ্বংস বা চ্যুত না হওয়া (অপ্রধর্ষণীয়তা) এর সুফল।


239. Avikiṇṇavacanabyappatho cāti avikiṇṇavacanānaṃ viya purimabodhisattānaṃ vacanapatho assāti avikiṇṇavacanabyappatho. Dvidugamavaratarahanuttamalatthāti dvīhi dvīhi gacchatīti dvidugamo, dvīhi dvīhīti catūhi, catuppadānaṃ varatarassa sīhasseva hanubhāvaṃ alatthāti attho. Manujādhipatīti manujānaṃ adhipati. Tathattoti tathasabhāvo.

২৩৯. অবিকিণ্ণবচনব্যপথো চ (avikiṇṇavacanabyappatho ca) অর্থ অবিকীর্ণবচন (সংযত বাক্য) সম্পন্ন পূর্ববর্তী বোধিসত্ত্বদের মতো যাঁর বাক্যপথ ছিল, তাই তিনি অবিকীর্ণবচনব্যপথ। দ্বিদুগমবরতরহনুত্তমলত্থা (dvidugamavaratarahanuttamalatthā) অর্থ দুই দুই পা দিয়ে গমন করে বলে দ্বিদুগম (চতুষ্পদ), অর্থাৎ চতুষ্পদ প্রাণীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ সিংহের মতো চোয়ালের ভাব লাভ করেছিলেন। মনুজাধিপতী (manujādhipatī) অর্থ মানুষের অধিপতি বা রাজা। তথত্তো (tathatto) অর্থ তথা-স্বভাবসম্পন্ন বা সেইরূপ স্বভাবের।


Samadantādilakkhaṇavaṇṇanā

সম-দন্ত (সমান দাঁত থাকা) আদি লক্ষণের বর্ণনা।


240. Suciparivāroti parisuddhaparivāro. Idha kammaṃ nāma sammājīvatā. Kammasarikkhakaṃ nāma yo visamena saṃkiliṭṭhājīvena jīvitaṃ kappeti, tassa dantāpi visamā honti dāṭhāpi kiliṭṭhā. Tathāgatassa pana samena suddhājīvena jīvitaṃ kappitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti samadantalakkhaṇañca susukkadāṭhālakkhaṇañca nibbattati. Lakkhaṇaṃ nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Suciparivāratā ānisaṃso.

২৪০. ‘শুচিপরিবার’ (suciparivāro) বলতে অত্যন্ত পরিচ্ছন্ন বা পবিত্র অনুচর পরিবেষ্টিত হওয়াকে বোঝায়। এখানে ‘কর্ম’ বলতে সম্যক আজীবিকাকে বোঝানো হয়েছে। ‘কর্মের সদৃশ ফল’ বলতে বোঝায়—যে ব্যক্তি অসমান ও মলিন জীবিকার দ্বারা জীবন অতিবাহিত করে, তার দাঁতগুলোও অসমান হয় এবং কষদন্তগুলোও মলিন হয়। কিন্তু তথাগতের সম ও শুদ্ধ জীবিকার দ্বারা জীবন অতিবাহিত করার বিষয়টি যাতে দেবলোকসহ সমগ্র বিশ্ব এই লক্ষণের দ্বারা জানতে পারে, সেজন্য সমদন্ত লক্ষণ (সমান দাঁত থাকার লক্ষণ) এবং সুশুক্ল-দাঢ়া লক্ষণ (অত্যন্ত শুভ্র কষদন্ত থাকার লক্ষণ) উৎপন্ন হয়। লক্ষণ বলতে এই দুটি লক্ষণকেই বোঝায়। পবিত্র অনুচর পরিবেষ্টিত হওয়া হলো এর আনিশংস (সুফল)।


241. Avassajīti [Pg.123] pahāsi tidivapuravarasamoti tidivapuravarena sakkena samo. Lapanajanti mukhajaṃ, dantanti attho. Dijasamasukkasucisobhanadantoti dve vāre jātattā dijanāmakā sukkā suci sobhanā ca dantā assāti dijasamasukkasucisobhanadanto. Na ca janapadatudananti yo tassa cakkavāḷaparicchinno janapado, tassa aññena tudanaṃ pīḷā vā ābādho vā natthi. Hitamapi ca bahujana sukhañca carantīti bahujanā samānasukhadukkhā hutvā tasmiṃ janapade aññamaññassa hitañceva sukhañca caranti. Vipāpoti vigatapāpo. Vigatadarathakilamathoti vigatakāyikadarathakilamatho. Malakhilakalikilese panudehīti rāgādimalānañceva rāgādikhilānañca dosakalīnañca sabbakilesānañca apanudehi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

২৪১. ‘অবস্সজী’ (avassajī) বলতে পরিত্যাগ করেছেন। ‘তিদিবপুরবরসমো’ (tidivapuravarasamo) বলতে ত্রিদশপুরের (তাবতিংস দেবলোকের) শ্রেষ্ঠ শক্রের (ইন্দ্রের) সমান। ‘লপনজ’ (lapanaja) বলতে মুখ থেকে উৎপন্ন, অর্থাৎ দাঁত—এই অর্থ। ‘দ্বিজসম-শুক্ল-শুচি-শোভন-দন্ত’ (dijasamasukkasucisobhanadanto) বলতে দুইবার জন্ম নেওয়ার কারণে ‘দ্বিজ’ নামে অভিহিত, শুভ্র, পবিত্র ও সুন্দর দাঁত যার আছে, তিনি হলেন দ্বিজসম-শুক্ল-শুচি-শোভন-দন্ত। ‘ন চ জনপদতুদনং’ (na ca janapadatudanaṃ) বলতে চক্রবাল দ্বারা পরিবেষ্টিত তার যে জনপদ রয়েছে, অন্য কারও দ্বারা সেখানে কোনো উৎপীড়ন, পীড়ন বা উপদ্রব নেই। ‘হিতমপি চ বহুজন সুখঞ্চ চরন্তি’ (hitamapi ca bahujana sukhañca caranti) বলতে বহুজন সমান সুখ-দুঃখের অংশীদার হয়ে সেই জনপদে একে অপরের হিত ও সুখের জন্য আচরণ করে। ‘বিপাপো’ (vipāpo) বলতে পাপমুক্ত। ‘বিগতদরথকিলমথো’ (vigatadarathakilamatho) বলতে যার শারীরিক পরিদাহ ও ক্লান্তি দূর হয়েছে। ‘মলখিলকলিকিলেসে পনুদেহি’ (malakhilakalikilese panudehi) বলতে রাগ আদি মলসমূহ, রাগ আদি খিলসমূহ (কণ্টকসমূহ), দ্বেষরূপ কলি এবং সমস্ত ক্লেশ দূর করো। অবশিষ্ট অংশ সর্বত্রই স্পষ্ট অর্থযুক্ত।


Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

দীঘনিকায়ের অট্ঠকথা সুমঙ্গলবিলাসিনীতে


Lakkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

লক্ষণসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Siṅgālasuttavaṇṇanā

৮. শিঙ্গালসূত্রের বর্ণনা


Nidānavaṇṇanā

নিদান বর্ণনা


242. Evaṃ [Pg.124] me sutanti siṅgālasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – veḷuvane kalandakanivāpeti veḷuvananti tassa uyyānassa nāmaṃ. Taṃ kira veḷūhi parikkhittaṃ ahosi aṭṭhārasahatthena ca pākārena gopuraṭṭālakayuttaṃ nīlobhāsaṃ manoramaṃ, tena veḷuvananti vuccati. Kalandakānañcettha nivāpaṃ adaṃsu, tena kalandakanivāpoti vuccati.

২৪২. ‘এবং মে সুতং’ (এরূপ আমি শুনেছি) ইত্যাদি হলো শিঙ্গালসূত্র। সেখানে অস্পষ্ট পদসমূহের ব্যাখ্যা নিম্নরূপ—‘বেণুবনে কলন্দকনিবাপে’ (veḷuvane kalandakanivāpe) পদে ‘বেণুবন’ হলো সেই উদ্যানের নাম। শোনা যায়, সেটি বাঁশঝাড় দ্বারা পরিবেষ্টিত ছিল এবং আঠারো হাত উঁচু প্রাচীর, তোরণ ও অট্টালিকা যুক্ত ছিল। এটি ছিল নীল আভাযুক্ত ও মনোরম; সেই কারণে একে ‘বেণুবন’ বলা হয়। আর এখানে কাঠবিড়ালিদের খাদ্য দেওয়া হতো, সেই কারণে একে ‘কলন্দকনিবাপ’ বলা হয়।


Pubbe kira aññataro rājā tattha uyyānakīḷanatthaṃ āgato surāmadena matto divā niddaṃ okkami. Parijanopissa ‘‘sutto rājā’’ti pupphaphalādīhi palobhiyamāno ito cito ca pakkāmi. Atha surāgandhena aññatarasmā susirarukkhā kaṇhasappo nikkhamitvā rañño abhimukho āgacchati, taṃ disvā rukkhadevatā ‘‘rañño jīvitaṃ dammī’’ti kāḷakavesena āgantvā kaṇṇamūle saddamakāsi. Rājā paṭibujjhi. Kaṇhasappo nivatto. So taṃ disvā ‘‘imāya kāḷakāya mama jīvitaṃ dinna’’nti kāḷakānaṃ tattha nivāpaṃ paṭṭhapesi, abhayaghosañca ghosāpesi. Tasmā taṃ tato pabhuti ‘‘kalandakanivāpo’’ti saṅkhyaṃ gataṃ. Kalandakāti hi kāḷakānaṃ etaṃ nāmaṃ.

শোনা যায়, অতীতে কোনো এক রাজা সেখানে উদ্যান-ক্রীড়ার জন্য এসেছিলেন এবং মদ্যপানে মত্ত হয়ে দিনের বেলা ঘুমিয়ে পড়েছিলেন। তাঁর অনুচরবর্গও ‘রাজা ঘুমিয়ে পড়েছেন’ ভেবে ফুল ও ফল ইত্যাদির লোভে এদিক-ওদিক চলে গেল। তখন মদের গন্ধে কোনো এক কোটরযুক্ত গাছ থেকে একটি কালসাপ বের হয়ে রাজার দিকে আসতে লাগল। তা দেখে বৃক্ষদেবতা ‘রাজাকে জীবন দান করব’ ভেবে কাঠবিড়ালির রূপ ধারণ করে এসে কানের কাছে শব্দ করল। রাজা জেগে উঠলেন। কালসাপটি ফিরে গেল। তিনি তা দেখে ‘এই কাঠবিড়ালিটি আমাকে জীবন দান করেছে’ ভেবে সেখানে কাঠবিড়ালিদের জন্য খাদ্যের ব্যবস্থা করলেন এবং অভয় ঘোষণা করালেন। সেই কারণে তখন থেকে তা ‘কলন্দকনিবাপ’ নামে পরিচিতি লাভ করে। কারণ ‘কলন্দক’ হলো কাঠবিড়ালিদেরই নাম।


Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye bhagavā rājagahaṃ gocaragāmaṃ katvā veḷuvane kalandakanivāpe viharati, tena samayena. Siṅgālako gahapatiputtoti siṅgālakoti tassa nāmaṃ. Gahapatiputtoti gahapatissa putto gahapatiputto. Tassa kira pitā gahapatimahāsālo, nidahitvā ṭhapitā cassa gehe cattālīsa dhanakoṭiyo atthi. So bhagavati niṭṭhaṅgato upāsako sotāpanno, bhariyāpissa sotāpannāyeva. Putto panassa assaddho appasanno. Atha naṃ mātāpitaro abhikkhaṇaṃ evaṃ ovadanti – ‘‘tāta satthāraṃ upasaṅkama, dhammasenāpatiṃ mahāmoggallānaṃ mahākassapaṃ asītimahāsāvake upasaṅkamā’’ti. So evamāha – ‘‘natthi mama tumhākaṃ samaṇānaṃ upasaṅkamanakiccaṃ, samaṇānaṃ santikaṃ gantvā vanditabbaṃ hoti, onamitvā vandantassa piṭṭhi rujjati, jāṇukāni kharāni honti, bhūmiyaṃ nisīditabbaṃ [Pg.125] hoti, tattha nisinnassa vatthāni kilissanti jīranti, samīpe nisinnakālato paṭṭhāya kathāsallāpo hoti, tasmiṃ sati vissāso uppajjati, tato nimantetvā cīvarapiṇḍapātādīni dātabbāni honti. Evaṃ sante attho parihāyati, natthi mayhaṃ tumhākaṃ samaṇānaṃ upasaṅkamanakicca’’nti. Iti naṃ yāvajīvaṃ ovadantāpi mātāpitaro sāsane upanetuṃ nāsakkhiṃsu.

‘তেন খো পন সমযেন’ (সেই সময়ে) বলতে—যে সময়ে ভগবান রাজগৃহকে গোচরগ্রাম করে বেণুবন কলন্দকনিবাপে বিহার করছিলেন, সেই সময়ে। ‘সিঙ্গালক গৃহপতিপুত্র’ পদে ‘সিঙ্গালক’ হলো তার নাম। গৃহপতির পুত্র বিধায় সে ‘গৃহপতিপুত্র’। শোনা যায়, তার পিতা ছিলেন মহাসাল গৃহপতি (মহাধনী গৃহপতি), এবং তাঁর ঘরে সঞ্চিত চল্লিশ কোটি ধনসম্পদ ছিল। তিনি ভগবানের প্রতি অচলা শ্রদ্ধাসম্পন্ন উপাসক ও স্রোতাপন্ন ছিলেন, এবং তাঁর স্ত্রীও স্রোতাপন্ন ছিলেন। কিন্তু তাঁর পুত্র ছিল অশ্রদ্ধাশীল ও অপ্রসন্ন। তখন পিতা-মাতা তাকে বারবার এভাবে উপদেশ দিতেন—‘বৎস, শাস্ত্রার (বুদ্ধের) সমীপে যাও, ধর্মসেনাপতি (সারিপুত্র), মহামোদ্গল্যায়ন, মহাকাশ্যপ এবং আশিজন মহাস্রাবকের সমীপে যাও।’ সে এভাবে বলত—‘আপনাদের শ্রমণদের কাছে যাওয়ার আমার কোনো প্রয়োজন নেই। শ্রমণদের কাছে গেলে বন্দনা করতে হয়; মাথা নত করে বন্দনা করলে পিঠ ব্যথা করে, হাঁটু খসখসে হয়ে যায়, মাটিতে বসতে হয়; সেখানে বসলে কাপড়চোপড় ময়লা ও জীর্ণ হয়ে যায়। তাঁদের কাছে বসার সময় থেকে আলাপ-আলোচনা শুরু হয়, তা থেকে ঘনিষ্ঠতা তৈরি হয়, তারপর তাঁদের নিমন্ত্রণ করে চীবর, পিণ্ডপাত ইত্যাদি দান করতে হয়। এমন হলে ধনসম্পদ হ্রাস পায়। আপনাদের শ্রমণদের কাছে যাওয়ার আমার কোনো প্রয়োজন নেই।’ এভাবে পিতা-মাতা তাকে আজীবন উপদেশ দিলেও বুদ্ধশাসনে দীক্ষিত করতে পারলেন না।


Athassa pitā maraṇamañce nipanno ‘‘mama puttassa ovādaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā puna cintesi – ‘‘disā tāta namassāhī’’ti evamassa ovādaṃ dassāmi, so atthaṃ ajānanto disā namassissati, atha naṃ satthā vā sāvakā vā passitvā ‘‘kiṃ karosī’’ti pucchissanti. Tato ‘‘mayhaṃ pitā disā namassanaṃ karohīti maṃ ovadī’’ti vakkhati. Athassa te ‘‘na tuyhaṃ pitā etā disā namassāpeti, imā pana disā namassāpetī’’ti dhammaṃ desessanti. So buddhasāsane guṇaṃ ñatvā ‘‘puññakammaṃ karissatī’’ti. Atha naṃ āmantāpetvā ‘‘tāta, pātova uṭṭhāya cha disā namasseyyāsī’’ti āha. Maraṇamañce nipannassa kathā nāma yāvajīvaṃ anussaraṇīyā hoti. Tasmā so gahapatiputto taṃ pituvacanaṃ anussaranto tathā akāsi. Tasmā ‘‘kālasseva uṭṭhāya rājagahā nikkhamitvā’’tiādi vuttaṃ.

তারপর তার পিতা মৃত্যুশয্যায় শায়িত হয়ে ভাবলেন—‘আমার পুত্রকে উপদেশ দেওয়া উচিত।’ তিনি পুনরায় ভাবলেন—‘বৎস, দিকসমূহকে বন্দনা করো—এভাবে তাকে উপদেশ দেব। সে অর্থ না বুঝে দিকসমূহকে বন্দনা করবে। তখন বুদ্ধ বা তাঁর শ্রাবকগণ তাকে দেখে জিজ্ঞাসা করবেন, তুমি কী করছ?’ তখন সে বলবে, ‘আমার পিতা আমাকে দিকসমূহ বন্দনা করার উপদেশ দিয়েছেন।’ তখন তাঁরা তাকে বলবেন, ‘তোমার পিতা এই দিকসমূহ বন্দনা করতে বলেননি, বরং এই দিকসমূহ বন্দনা করতে বলেছেন’—এভাবে ধর্মদেশনা করবেন। সে বুদ্ধশাসনের গুণাবলী জেনে পুণ্যকর্ম করবে। তারপর তাকে ডেকে বললেন, ‘বৎস, খুব ভোরে উঠে ছয় দিক বন্দনা কোরো।’ মৃত্যুশয্যায় শায়িত ব্যক্তির কথা আজীবন স্মরণীয় হয়ে থাকে। তাই সেই গৃহপতিপুত্র পিতার কথা স্মরণ করে সেভাবেই করল। সেই কারণে ‘খুব ভোরে উঠে রাজগৃহ থেকে বের হয়ে’ ইত্যাদি বলা হয়েছে।


243. Puthudisāti bahudisā. Idāni tā dassento puratthimaṃ disantiādimāha. Pāvisīti na tāva paviṭṭho, pavisissāmīti nikkhantattā pana antarāmagge vattamānopi evaṃ vuccati. Addasā kho bhagavāti na idāneva addasa, paccūsasamayepi buddhacakkhunā lokaṃ volokento etaṃ disā namassamānaṃ disvā ‘‘ajja ahaṃ siṅgālassa gahapatiputtassa gihivinayaṃ siṅgālasuttantaṃ kathessāmi, mahājanassa sā kathā saphalā bhavissati, gantabbaṃ mayā etthā’’ti. Tasmā pātova nikkhamitvā rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi, pavisanto ca naṃ tatheva addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho bhagavā’’ti. Etadavocāti so kira avidūre ṭhitampi satthāraṃ na passati, disāyeva namassati. Athaṃ naṃ bhagavā sūriyarasmisamphassena vikasamānaṃ mahāpadumaṃ viya mukhaṃ vivaritvā ‘‘kiṃ nu kho tvaṃ, gahapatiputtā’’tiādikaṃ etadavoca.

২৪৩. ‘पृथুদিক’ (puthudisā) বলতে বহু দিক বা বিভিন্ন দিক। এখন তা প্রদর্শন করতে গিয়ে ‘পূর্ব দিক’ ইত্যাদি বলেছেন। ‘প্রবেশ করলেন’ (pāvisi) বলতে—তখনও প্রবেশ করেননি, বরং ‘প্রবেশ করব’ বলে বের হওয়ার কারণে পথিমধ্যে থাকা অবস্থাতেও এরূপ বলা হয়েছে। ‘ভগবান দেখলেন’ (addasā kho bhagavā) বলতে—কেবল এখনই দেখলেন তা নয়, প্রত্যুষকালেও বুদ্ধচক্ষু দ্বারা লোক অবলোকন করার সময় তাকে দিক বন্দনা করতে দেখে ভেবেছিলেন—‘আজ আমি সিঙ্গালক গৃহপতিপুত্রকে গৃহী বিনয়রূপ সিঙ্গালক সূত্র দেশনা করব। বহু মানুষের জন্য সেই দেশনা ফলপ্রসূ হবে। আমার সেখানে যাওয়া উচিত।’ তাই খুব ভোরে বের হয়ে রাজগৃহে পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশ করলেন এবং প্রবেশ করার সময়ও তাকে সেভাবেই দেখলেন। সেই কারণে বলা হয়েছে—‘ভগবান দেখলেন।’ ‘এরূপ বললেন’ (etadavoca) বলতে—সে নাকি অদূরে দাঁড়িয়ে থাকা সত্ত্বেও শাস্তাকে দেখছিল না, কেবল দিকসমূহকেই বন্দনা করছিল। তখন ভগবান সূর্যের কিরণস্পর্শে প্রস্ফুটিত মহাপদ্মের মতো মুখমণ্ডল উন্মোচন করে ‘গৃহপতিপুত্র, তুমি কেন...’ ইত্যাদি কথা বললেন।


Chadisādivaṇṇanā

ছয় দিক ইত্যাদির বর্ণনা


244. Yathā [Pg.126] kathaṃ pana, bhanteti so kira taṃ bhagavato vacanaṃ sutvāva cintesi ‘‘yā kira mama pitarā cha disā namassitabbā’’ti vuttā, na kira tā etā, aññā kira ariyasāvakena cha disā namassitabbā. Handāhaṃ ariyasāvakena namassitabbā disāyeva pucchitvā namassāmīti. So tā pucchanto yathā kathaṃ pana, bhantetiādimāha. Tattha yathāti nipātamattaṃ. Kathaṃ panāti idameva pucchāpadaṃ. Kammakilesāti tehi kammehi sattā kilissanti, tasmā kammakilesāti vuccanti. Ṭhānehīti kāraṇehi. Apāyamukhānīti vināsamukhāni. Soti so sotāpanno ariyasāvako. Cuddasa pāpakāpagatoti etehi cuddasahi pāpakehi lāmakehi apagato. Chaddisāpaṭicchādīti cha disā paṭicchādento. Ubholokavijayāyāti ubhinnaṃ idhalokaparalokānaṃ vijinanatthāya. Ayañceva loko āraddho hotīti evarūpassa hi idha loke pañca verāni na honti, tenassa ayañceva loko āraddho hoti paritosito ceva nipphādito ca. Paralokepi pañca verāni na honti, tenassa paro ca loko ārādhito hoti. Tasmā so kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati.

২৪৪. ‘ভন্তে, তবে কীভাবে...’ (yathā kathaṃ pana, bhante) পদে—সে নাকি ভগবানের সেই কথা শুনেই ভেবেছিল, ‘আমার পিতা যে abolition ছয় দিক বন্দনা করার কথা বলেছিলেন, তা নিশ্চয়ই এগুলো নয়। আর্যশ্রাবকের বন্দনা করার মতো নিশ্চয়ই অন্য কোনো ছয় দিক রয়েছে। তাহলে আমি আর্যশ্রাবকের বন্দনা করার মতো দিকসমূহ জিজ্ঞাসা করেই বন্দনা করব।’ সে তা জিজ্ঞাসা করতে গিয়ে ‘ভন্তে, তবে কীভাবে...’ ইত্যাদি বলেছিল। সেখানে ‘যথা’ (yathā) শব্দটি কেবল নিপাত মাত্র। ‘কথম পন’ (kathaṃ pana) পদটিই হলো প্রশ্নবোধক পদ। ‘কর্মক্লেশ’ (kammakilesā) বলতে—যেসব কর্মের দ্বারা সত্ত্বগণ ক্লিষ্ট হয়, তাই কর্মক্লেশ নামে অভিহিত। ‘স্থানসমূহ দ্বারা’ (ṭhānehi) বলতে কারণসমূহ দ্বারা। ‘অপায়মুখ’ (apāyamukhāni) বলতে বিনাশের পথ বা কারণসমূহ। ‘সে’ (so) বলতে সেই স্রোতাপন্ন আর্যশ্রাবক। ‘চৌদ্দটি পাপ থেকে মুক্ত’ (cuddasa pāpakāpagato) বলতে এই চৌদ্দটি নিকৃষ্ট পাপকর্ম থেকে মুক্ত। ‘ছয় দিক আচ্ছাদনকারী’ (chaddisāpaṭicchādī) বলতে ছয় দিক রক্ষা বা আবৃতকারী। ‘উভয় লোক বিজয়ের জন্য’ (ubholokavijayāya) বলতে ইহলোক ও পরলোক—উভয় লোক জয় করার জন্য। ‘এই লোকও আরাধিত হয়’ (ayañceva loko āraddho hoti) বলতে—এরূপ ব্যক্তির ইহলোকে পঞ্চ বৈর থাকে না, তাই তার এই লোক আরাধিত, পরিতোষিত ও নিষ্পাদিত হয়। পরলোকেও পঞ্চ বৈর থাকে না, তাই তার পরলোকও আরাধিত হয়। সেই কারণে সে কায়ভেদের পর, মৃত্যুর পর সুগতি স্বর্গলোকে উৎপন্ন হয়।


245. Iti bhagavā saṅkhepena mātikaṃ ṭhapetvā idāni tameva vitthārento katamassa cattāro kammakilesātiādimāha. Kammakilesoti kammañca taṃ kilesasampayuttattā kileso cāti kammakileso. Sakilesoyeva hi pāṇaṃ hanati, nikkileso na hanati, tasmā pāṇātipāto ‘‘kammakileso’’ti vutto. Adinnādānādīsupi eseva nayo. Athāparanti aparampi etadatthaparidīpakameva gāthābandhaṃ avocāti attho.

২৪৫. এভাবে ভগবান সংক্ষেপে মাতৃকা স্থাপন করে, এখন তা বিস্তারিতভাবে ব্যাখ্যা করতে গিয়ে ‘কোন চারটি কর্মক্লেশ...’ ইত্যাদি বলেছেন। ‘কর্মক্লেশ’ (kammakileso) বলতে—যা কর্ম এবং ক্লেশযুক্ত হওয়ার কারণে ক্লেশও বটে, তাই কর্মক্লেশ। কারণ ক্লেশযুক্ত ব্যক্তিই প্রাণিহত্যা করে, ক্লেশহীন ব্যক্তি হত্যা করে না; তাই প্রাণিহত্যাকে ‘কর্মক্লেশ’ বলা হয়েছে। অদত্তাদান (চুরি) ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। ‘অথাপরং’ (athāparaṃ) বলতে—এই অর্থকে প্রকাশ করার জন্য অন্য একটি গাথাবদ্ধ বাণীও বলেছেন—এই অর্থ।


Catuṭhānādivaṇṇanā

চারটি স্থান ইত্যাদির বর্ণনা


246. Pāpakammaṃ karotīti idaṃ bhagavā yasmā kārake dassite akārako pākaṭo hoti, tasmā ‘‘pāpakammaṃ na karotī’’ti mātikaṃ ṭhapetvāpi desanākusalatāya paṭhamataraṃ kārakaṃ dassento āha[Pg.127]. Tattha chandāgatiṃ gacchantoti chandena pemena agatiṃ gacchanto akattabbaṃ karonto. Parapadesupi eseva nayo. Tattha yo ‘‘ayaṃ me mitto vā sambhatto vā sandiṭṭho vā ñātako vā lañjaṃ vā pana me detī’’ti chandavasena assāmikaṃ sāmikaṃ karoti, ayaṃ chandāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma. Yo ‘‘ayaṃ me verī’’ti pakativeravasena taṅkhaṇuppannakodhavasena vā sāmikaṃ assāmikaṃ karoti, ayaṃ dosāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma. Yo pana mandattā momūhattā yaṃ vā taṃ vā vatvā assāmikaṃ sāmikaṃ karoti, ayaṃ mohāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma. Yo pana ‘‘ayaṃ rājavallabho vā visamanissito vā anatthampi me kareyyā’’ti bhīto assāmikaṃ sāmikaṃ karoti, ayaṃ bhayāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma. Yo pana yaṃkiñci bhājento ‘‘ayaṃ me sandiṭṭho vā sambhatto vā’’ti pemavasena atirekaṃ deti, ‘‘ayaṃ me verī’’ti dosavasena ūnakaṃ deti, momūhattā dinnādinnaṃ ajānamāno kassaci ūnaṃ kassaci adhikaṃ deti, ‘‘ayaṃ imasmiṃ adiyyamāne mayhaṃ anatthampi kareyyā’’ti bhīto kassaci atirekaṃ deti, so catubbidhopi yathānukkamena chandāgatiādīni gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma.

২৪৬. ভগবান যেহেতু পাপকর্মকারীকে প্রদর্শন করলে অ-পাপকর্মকারী (যে পাপ করে না) স্পষ্ট হয়ে যায়, তাই "পাপকর্ম করে না" - এই মাতৃকা স্থাপন করেও দেশনা-কুশলতার কারণে সর্বপ্রথমে পাপকর্মকারীকে প্রদর্শন করতে গিয়ে এই কথা বলেছেন। সেখানে 'ছন্দাগতি গমনকারী' বলতে ছন্দের দ্বারা, স্নেহের দ্বারা অগতিতে গমনকারী, অকরণীয় কাজ সম্পাদনকারী। পরবর্তী পদগুলোতেও এই একই নিয়ম। সেখানে যে ব্যক্তি "এ আমার মিত্র, অথবা সুহৃদ, অথবা পরিচিত, অথবা জ্ঞাতি, অথবা সে আমাকে উৎকোচ দেয়" - এভাবে ছন্দের বশে অ-স্বামীকে (অনধিকারীকে) স্বামী (অধিকারী) বানায়, সে ছন্দাগতি গমনপূর্বক পাপকর্ম করে থাকে। যে ব্যক্তি "এ আমার শত্রু" - এভাবে স্বাভাবিক শত্রুতার বশে অথবা সেই মুহূর্তে উৎপন্ন ক্রোধের বশে স্বামীকে অ-স্বামী করে, সে দ্বেষাগতি গমনপূর্বক পাপকর্ম করে থাকে। আর যে ব্যক্তি মন্দবুদ্ধিতা বা অতি-মোহগ্রস্ততার কারণে যা-তা বলে অ-স্বামীকে স্বামী করে, সে মোহাগতি গমনপূর্বক পাপকর্ম করে থাকে। আর যে ব্যক্তি "এ রাজার প্রিয়পাত্র অথবা অসাধু ব্যক্তির আশ্রয় গ্রহণকারী, সে আমার ক্ষতিও করতে পারে" - এভাবে ভীত হয়ে অ-স্বামীকে স্বামী করে, সে ভয়াগতি গমনপূর্বক পাপকর্ম করে থাকে। আর যে ব্যক্তি কোনো কিছু বণ্টন করার সময় "এ আমার পরিচিত অথবা সুহৃদ" - এভাবে স্নেহের বশে অতিরিক্ত দেয়, "এ আমার শত্রু" - এভাবে দ্বেষের বশে কম দেয়, মোহগ্রস্ততার কারণে কোনটি দেওয়া হয়েছে আর কোনটি দেওয়া হয়নি তা না জেনে কাউকে কম ও কাউকে বেশি দেয়, "এ বস্তু একে না দিলে সে আমার ক্ষতি করতে পারে" - এভাবে ভীত হয়ে কাউকে অতিরিক্ত দেয়, সে চার প্রকার ব্যক্তিই যথাক্রমে ছন্দাগতি ইত্যাদিতে গমনপূর্বক পাপকর্ম করে থাকে।


Ariyasāvako pana jīvitakkhayaṃ pāpuṇantopi chandāgatiādīni na gacchati. Tena vuttaṃ – ‘‘imehi catūhi ṭhānehi pāpakammaṃ na karotī’’ti.

কিন্তু আর্যশ্রাবক জীবনাবসান ঘটলেও ছন্দাগতি ইত্যাদিতে গমন করেন না। তাই বলা হয়েছে - "এই চার কারণে তিনি পাপকর্ম করেন না।"


Nihīyati yaso tassāti tassa agatigāmino kittiyasopi parivārayasopi nihīyati parihāyati.

"তার যশ হ্রাস পায়" বলতে সেই অগতিগামী ব্যক্তির কীর্তিযশ এবং পরিবারযশ (অনুগামীদের যশ) উভয়ই হ্রাস পায় ও বিনষ্ট হয়।


Chaapāyamukhādivaṇṇanā

ছয়টি অপায়মুখ (সম্পদ বিনাশের পথ) ইত্যাদির বর্ণনা


247. Surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyogoti ettha surāti piṭṭhasurā pūvasurā odanasurā kiṇṇapakkhittā sambhārasaṃyuttāti pañca surā. Merayanti pupphāsavo phalāsavo madhvāsavo guḷāsavo sambhārasaṃyuttoti pañca āsavā. Taṃ sabbampi madakaraṇavasena majjaṃ. Pamādaṭṭhānanti pamādakāraṇaṃ. Yāya cetanāya taṃ majjaṃ pivati, tassa etaṃ adhivacanaṃ. Anuyogoti tassa surāmerayamajjappamādaṭṭhānassa anuanuyogo punappunaṃ karaṇaṃ. Yasmā panetaṃ anuyuttassa uppannā ceva bhogā parihāyanti, anuppannā ca nuppajjanti, tasmā ‘‘bhogānaṃ apāyamukha’’nti [Pg.128] vuttaṃ. Vikālavisikhācariyānuyogoti avelāya visikhāsu cariyānuyuttatā.

২৪৭. "সুরামেরয়মজ্জপমাদট্ঠানানੂযোগ" (সুরা, মৈরেয় ও মাদকদ্রব্য সেবনজনিত প্রমাদের কারণসমূহে আসক্তি) - এখানে 'সুরা' বলতে পিষ্টসুরা (শস্যের গুঁড়ো দিয়ে তৈরি মদ), পূবসুরা (পিঠা দিয়ে তৈরি মদ), ওদনসুরা (ভাত দিয়ে তৈরি মদ), কিণ্ণপক্খিত্তা (খামির দিয়ে তৈরি মদ) এবং সম্ভারসংযুত্তা (নানা ভেষজ উপাদান মিশ্রিত মদ) - এই... পাঁচ প্রকার সুরা। 'মৈরেয়' বলতে পুষ্পাসব (ফুলের রস থেকে তৈরি মদ), ফলাসব (ফলের রস থেকে তৈরি মদ), মধ্বাসব (মধুর রস থেকে তৈরি মদ), গুড়াসব (গুড়ের রস থেকে তৈরি মদ) এবং সম্ভারসংযুত্ত (নানা ভেষজ উপাদান মিশ্রিত আসব) - এই পাঁচ প্রকার আসব। সেসবই মত্ততা সৃষ্টির কারণে 'মদ' (মাদকদ্রব্য)। 'প্রমাদস্থান' বলতে কুশলকর্মে প্রমাদের (অমনোযোগিতার) কারণ। যে চেতনার দ্বারা সেই মাদকদ্রব্য পান করা হয়, এটি তারই অধিবচন (নাম)। 'অনੂযোগ' বলতে সেই সুরা-মৈরেয়-মাদকদ্রব্য সেবনজনিত প্রমাদস্থানে বারবার লিপ্ত হওয়া বা পুনঃপুনঃ সম্পাদন করা। যেহেতু এতে লিপ্ত ব্যক্তির উৎপন্ন ভোগসম্পদও বিনষ্ট হয় এবং অনুৎপন্ন ভোগসম্পদও উৎপন্ন হয় না, তাই একে "ভোগসম্পদ বিনাশের পথ" বলা হয়েছে। "অকালে বিথীভ্রমণে আসক্তি" বলতে অসময়ে রাজপথ বা গলিপথসমূহে যাতায়াত বা ঘুরে বেড়ানোতে লিপ্ত থাকা।


Samajjābhicaraṇanti naccādidassanavasena samajjāgamanaṃ. Ālasyānuyogoti kāyālasiyatāya yuttappayuttatā.

"প্রমোদ-উৎসবে গমন" বলতে নৃত্য-গীতাদি দর্শনের উদ্দেশ্যে মেলা বা উৎসবে যাতায়াত করা। "আলস্যে আসক্তি" বলতে শারীরিক অলসতায় অত্যন্ত লিপ্ত থাকা।


Surāmerayassa chaādīnavādivaṇṇanā

সুরা ও মৈরেয় পানের ছয়টি আদিনব (অপকারিতা) ইত্যাদির বর্ণনা


248. Evaṃ channaṃ apāyamukhānaṃ mātikaṃ ṭhapetvā idāni tāni vibhajanto cha kho me, gahapatiputta ādīnavātiādimāha. Tattha sandiṭṭhikāti sāmaṃ passitabbā, idhalokabhāvinī. Dhanajānīti dhanahāni. Kalahappavaḍḍhanīti vācākalahassa ceva hatthaparāmāsādikāyakalahassa ca vaḍḍhanī. Rogānaṃ āyatananti tesaṃ tesaṃ akkhirogādīnaṃ khettaṃ. Akittisañjananīti suraṃ pivitvā hi mātarampi paharanti pitarampi, aññaṃ bahumpi avattabbaṃ vadanti, akattabbaṃ karonti. Tena garahampi daṇḍampi hatthapādādichedampi pāpuṇanti, idhalokepi paralokepi akittiṃ pāpuṇanti, iti tesaṃ sā surā akittisañjananī nāma hoti. Kopīnanidaṃsanīti guyhaṭṭhānañhi vivariyamānaṃ hiriṃ kopeti vināseti, tasmā ‘‘kopīna’’nti vuccati, surāmadamattā ca taṃ taṃ aṅgaṃ vivaritvā vicaranti, tena nesaṃ sā surā kopīnassa nidaṃsanato ‘‘kopīnanidaṃsanī’’ti vuccati. Paññāya dubbalikaraṇīti sāgatattherassa viya kammassakatapaññaṃ dubbalaṃ karoti, tasmā ‘‘paññāya dubbalikaraṇī’’ti vuccati. Maggapaññaṃ pana dubbalaṃ kātuṃ na sakkoti. Adhigatamaggānañhi sā antomukhameva na pavisati. Chaṭṭhaṃ padanti chaṭṭhaṃ kāraṇaṃ.

২৪৮. এভাবে ছয়টি অপায়মুখের মাতৃকা স্থাপন করে, এখন সেগুলোকে বিশ্লেষণ করতে গিয়ে "হে গৃহপতিপুত্র, এই অভিনয় বা ছয়টি আদিনব..." ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে 'সান্দৃষ্টি' (সন্দিট্ঠিক) বলতে নিজের চোখে প্রত্যক্ষ করার যোগ্য, ইহলোকেই উৎপন্ন হওয়া। 'ধনজানি' বলতে ধনের হানি (অর্থক্ষতি)। 'কলহপ্রবর্ধনী' বলতে বাক-কলহ এবং হাতাহাতি ইত্যাদি শারীরিক কলহ বৃদ্ধি করা। 'রোগের আযতন' বলতে সেই সেই চক্ষুরোগ ইত্যাদির ক্ষেত্র (উৎপত্তিস্থল)। 'অকীর্তি-উৎপাদিকা' বলতে সুরাপান করে মানুষ মাতাকেও প্রহার করে, পিতাকেও প্রহার করে, অন্য অনেক অকথ্য কথা বলে এবং অকরণীয় কাজ করে। এর ফলে তারা নিন্দা, দণ্ড এবং হাত-পা কাটা যাওয়ার মতো শাস্তি ভোগ করে, ইহলোকেও এবং পরলোকেও অকীর্তি (দুর্নাম) লাভ করে; তাই তাদের সেই সুরাপান 'অকীর্তি-উৎপাদিকা' নামে অভিহিত হয়। 'লজ্জা নিবারণকারী বস্ত্র উন্মোচনকারী' (কোপীননিদংসনী) বলতে গোপন স্থান উন্মুক্ত হলে তা লজ্জাবোধকে ক্ষুণ্ণ ও বিনষ্ট করে, তাই তাকে 'কোপীন' (লজ্জাস্থান) বলা হয়; আর সুরামত্ত ব্যক্তিরা নিজেদের সেই সেই অঙ্গ উন্মুক্ত করে ঘুরে বেড়ায়, তাই তাদের সেই সুরাপান লজ্জাস্থান প্রদর্শন করার কারণে 'কোপীননিদংসনী' (লজ্জা বিনাশকারী) বলা হয়। 'প্রজ্ঞার দুর্বলতাকারিণী' বলতে স্থবির সাগতের মতো কর্মস্বকতা প্রজ্ঞাকে দুর্বল করে দেয়, তাই একে 'প্রজ্ঞার দুর্বলতাকারিণী' বলা হয়। কিন্তু এটি মার্গপ্রজ্ঞাকে দুর্বল করতে সমর্থ নয়। কারণ মার্গ লাভকারী ব্যক্তিদের মুখে এটি প্রবেশই করে না। 'ষষ্ঠ পদ' বলতে ষষ্ঠ কারণ।


249. Attāpissa agutto arakkhito hotīti avelāya caranto hi khāṇukaṇṭakādīnipi akkamati, ahināpi yakkhādīhipi samāgacchati, taṃ taṃ ṭhānaṃ gacchatīti ñatvā verinopi naṃ nilīyitvā gaṇhanti vā hananti vā. Evaṃ attāpissa agutto hoti arakkhito. Puttadārāpi ‘‘amhākaṃ pitā amhākaṃ sāmi rattiṃ vicarati, kimaṅgaṃ pana maya’’nti itissa puttadhītaropi bhariyāpi bahi patthanaṃ katvā rattiṃ carantā anayabyasanaṃ pāpuṇanti. Evaṃ puttadāropissa agutto arakkhito hoti. Sāpateyyanti tassa puttadāraparijanassa rattiṃ caraṇakabhāvaṃ ñatvā corā suññaṃ [Pg.129] gehaṃ pavisitvā yaṃ icchanti, taṃ haranti. Evaṃ sāpateyyampissa aguttaṃ arakkhitaṃ hoti. Saṅkiyo ca hotīti aññehi katapāpakammesupi ‘‘iminā kataṃ bhavissatī’’ti saṅkitabbo hoti. Yassa yassa gharadvārena yāti, tattha yaṃ aññena corakammaṃ paradārikakammaṃ vā kataṃ, taṃ ‘‘iminā kata’’nti vutte abhūtaṃ asantampi tasmiṃ rūhati patiṭṭhāti. Bahūnañca dukkhadhammānanti ettakaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ domanassanti vattuṃ na sakkā, aññasmiṃ puggale asati sabbaṃ vikālacārimhi āharitabbaṃ hoti, iti so bahūnaṃ dukkhadhammānaṃ purakkhato puregāmī hoti.

২৪৯. "তার নিজের আত্মাও অরক্ষিত ও অগুপ্ত থাকে" বলতে অসময়ে ঘুরে বেড়ানো ব্যক্তি গাছের গোঁড়া, কাঁটা ইত্যাদিতে পা দেয়, সাপ ও যক্ষ ইত্যাদির সম্মুখীন হয়; সে অমুক অমুক স্থানে যায় তা জেনে শত্রুরাও ওত পেতে থেকে তাকে ধরে ফেলে অথবা হত্যা করে। এভাবে তার নিজের আত্মাও অগুপ্ত ও অরক্ষিত থাকে। তার স্ত্রী-পুত্ররাও "আমাদের পিতা, আমাদের স্বামী রাতে ঘুরে বেড়ায়, তাহলে আমাদের আর বাধা কী?" - এভাবে তার পুত্র-কন্যা ও স্ত্রী বাইরে পরপুরুষের আকাঙ্ক্ষা করে রাতে ঘুরে বেড়ায় এবং অনর্থ ও বিপদের সম্মুখীন হয়। এভাবে তার স্ত্রী-পুত্ররাও অগুপ্ত ও অরক্ষিত থাকে। 'সাপতেয়্য' (ধনসম্পদ) বলতে সেই ব্যক্তি এবং তার স্ত্রী-পুত্র ও পরিজনদের রাতে ঘুরে বেড়ানোর কথা জেনে চোরেরা শূন্য ঘরে প্রবেশ করে যা ইচ্ছা তা হরণ করে নিয়ে যায়। এভাবে তার ধনসম্পদও অগুপ্ত ও অরক্ষিত থাকে। "শঙ্কিত হয়" বলতে অন্যদের দ্বারা কৃত পাপকর্মেও "এ-ই হয়তো করেছে" - এভাবে সে সন্দেহভাজন হয়। সে যার যার ঘরের দরজার সামনে দিয়ে যায়, সেখানে অন্য কেউ যদি কোনো চুরি বা পরদারগমন করে থাকে, তবে "এ-ই করেছে" বললে সেই মিথ্যা ও অসত্য অপবাদও তার ওপর আরোপিত ও প্রতিষ্ঠিত হয়। "বহু দুঃখধর্মের সম্মুখীন হয়" বলতে এতটুকু দুঃখ, এতটুকু দৌর্মনস্য - তা মুখে বলা যায় না; অন্য কোনো ব্যক্তি না থাকলে সমস্ত দোষ সেই অকালচারীর ওপরই বর্তায়। এভাবে সে বহু দুঃখধর্মের সম্মুখীন ও অগ্রগামী হয়।


250. Kva naccanti ‘‘kasmiṃ ṭhāne naṭanāṭakādinaccaṃ atthī’’ti pucchitvā yasmiṃ gāme vā nigame vā taṃ atthi, tattha gantabbaṃ hoti, tassa ‘‘sve naccadassanaṃ gamissāmī’’ti ajja vatthagandhamālādīni paṭiyādentasseva sakaladivasampi kammacchedo hoti, naccadassanena ekāhampi dvīhampi tīhampi tattheva hoti, atha vuṭṭhisampattiyādīni labhitvāpi vappādikāle vappādīni akarontassa anuppannā bhogā nuppajjanti, tassa bahi gatabhāvaṃ ñatvā anārakkhe gehe corā yaṃ icchanti, taṃ karonti, tenassa uppannāpi bhogā vinassanti. Kva gītantiādīsupi eseva nayo. Tesaṃ nānākaraṇaṃ brahmajāle vuttameva.

২৫০. "কোথায় নৃত্য হচ্ছে?" - এভাবে "কোন স্থানে নট-নর্তক ইত্যাদির নৃত্য হচ্ছে?" তা জিজ্ঞাসা করে যে গ্রামে বা নগরে তা হচ্ছে, সেখানে তাকে যেতে হয়। "আগামীকাল নৃত্য দেখতে যাব" - এই ভেবে আজ থেকেই বস্ত্র, সুগন্ধি, mala ইত্যাদি প্রস্তুত করতে করতেই তার সারাদিনের কাজ নষ্ট হয়। নৃত্য দর্শনের কারণে একদিন, দুদিন বা তিনদিন সে সেখানেই অতিবাহিত করে। অতঃপর বৃষ্টিপাতের অনুকূল পরিবেশ পেয়েও বপনের সময়ে যে বপন ইত্যাদি কাজ করে না, তার অনুৎপন্ন ভোগসম্পদ উৎপন্ন হয় না। তার বাইরে যাওয়ার কথা জেনে অরক্ষিত ঘরে চোরেরা যা ইচ্ছা তা-ই করে, ফলে তার উৎপন্ন ভোগসম্পদও বিনষ্ট হয়। "কোথায় গীত হচ্ছে" ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। সেগুলোর পার্থক্য ব্রহ্মজাল সূত্রে বলা হয়েছে।


251. Jayaṃ veranti ‘‘jitaṃ mayā’’ti parisamajjhe parassa sāṭakaṃ vā veṭhanaṃ vā gaṇhāti, so ‘‘parisamajjhe me avamānaṃ karosi, hotu, sikkhāpessāmi na’’nti tattha veraṃ bandhati, evaṃ jinanto sayaṃ veraṃ pasavati. Jinoti aññena jito samāno yaṃ tena tassa veṭhanaṃ vā sāṭako vā aññaṃ vā pana hiraññasuvaṇṇādivittaṃ gahitaṃ, taṃ anusocati ‘‘ahosi vata me, taṃ taṃ vata me natthī’’ti tappaccayā socati. Evaṃ so jino vittaṃ anusocati. Sabhāgatassa vacanaṃ na rūhatīti vinicchayaṭṭhāne sakkhipuṭṭhassa sato vacanaṃ na rūhati, na patiṭṭhāti, ‘‘ayaṃ akkhasoṇḍo jūtakaro, mā tassa vacanaṃ gaṇhitthā’’ti vattāro bhavanti. Mittāmaccānaṃ paribhūto hotīti tañhi mitāmaccā evaṃ vadanti – ‘‘samma, tvampi nāma kulaputto jūtakaro chinnabhinnako hutvā vicarasi, na te idaṃ jātigottānaṃ anurūpaṃ, ito paṭṭhāya mā evaṃ kareyyāsī’’ti. So evaṃ vuttopi tesaṃ vacanaṃ na karoti. Tato tena saddhiṃ ekato na tiṭṭhanti [Pg.130] na nisīdanti. Tassa kāraṇā sakkhipuṭṭhāpi na kathenti. Evaṃ mittāmaccānaṃ paribhūto hoti.

২৫১. "জয়ী ব্যক্তি শত্রুতা উৎপন্ন করে" বলতে "আমি জয়ী হয়েছি" - এভাবে সভার মধ্যে অন্যের বস্ত্র বা পাগড়ি কেড়ে নেয়। সেই পরাজিত ব্যক্তি "সভার মধ্যে তুমি আমাকে অপমান করলে, আচ্ছা, তোমাকে শিক্ষা দেব" - এভাবে সেখানে শত্রুতা পোষণ করে। এভাবে জয়ী ব্যক্তি নিজে শত্রুতা বৃদ্ধি করে। "পরাজিত ব্যক্তি শোক করে" বলতে অন্যের দ্বারা পরাজিত হয়ে, বিজয়ী ব্যক্তি কর্তৃক তার যে পাগড়ি, বস্ত্র বা অন্য কোনো সোনা-রূপা আদি ধনসম্পদ কেড়ে নেওয়া হয়েছে, সে জন্য সে অনুশোচনা করে - "হায়! আমার তা ছিল, হায়! এখন আমার তা নেই।" সে কারণে সে শোক করে। এভাবে পরাজিত ব্যক্তি ধনসম্পদের জন্য শোক করে। "সভাস্থলে তার কথা গ্রাহ্য হয় না" বলতে বিচারালয়ে সাক্ষী হিসেবে জিজ্ঞাসিত হলেও তার কথা গ্রাহ্য হয় না, প্রতিষ্ঠিত হয় না। "এ অক্ষশৌণ্ড (পাশা খেলায় মত্ত), জুয়াড়ি; ওর কথা গ্রহণ করো না" - এমন কথা বলার লোক তৈরি হয়। "মিত্র ও অমাত্যদের দ্বারা পরিভূত (অবজ্ঞাত) হয়" বলতে তাকে মিত্র ও অমাত্যরা এভাবে বলে - "বন্ধু, তুমি কুলপুত্র হয়েও জুয়াড়ি ও নির্লজ্জ হয়ে ঘুরে বেড়াচ্ছ! এটি তোমার জাতি ও গোত্রের অনুরূপ নয়। আজ থেকে আর এমন করো না।" সে এভাবে বলার পরও তাদের কথা শোনে না। ফলে তারা তার সাথে একত্রে দাঁড়ায় না, বসে না। তার কারণে সাক্ষী হিসেবে জিজ্ঞাসিত হলেও তারা কিছু বলে না। এভাবে সে মিত্র ও অমাত্যদের দ্বারা অবজ্ঞাত হয়।


Āvāhavivāhakānanti āvāhakā nāma ye tassa gharato dārikaṃ gahetukāmā. Vivāhakā nāma ye tassa gehe dārikaṃ dātukāmā. Apatthito hotīti anicchito hoti. Nālaṃ dārabharaṇāyāti dārabharaṇāya na samattho. Etassa gehe dārikā dinnāpi etassa gehato āgatāpi amhehi eva positabbā bhavissatiyeva.

"আবাহ-বিবাহকারীদের নিকট" বলতে 'আবাহক' হলো তারা যারা তার ঘর থেকে কন্যা গ্রহণ করতে ইচ্ছুক। 'বিবাহক' হলো তারা যারা তার ঘরে কন্যা দান করতে ইচ্ছুক। "অপ্রার্থিত হয়" বলতে অনাকাঙ্ক্ষিত হয়। "স্ত্রী ভরণপোষণে অসমর্থ" বলতে সে স্ত্রীর ভরণপোষণ করতে সমর্থ নয়। "এর ঘরে কন্যা দান করলেও অথবা এর ঘর থেকে কন্যা এলেও আমাদেরই তাকে ভরণপোষণ করতে হবে।"


Pāpamittatāya chaādīnavādivaṇṇanā

অসৎসঙ্গের (পাপমিত্রতার) ছয়টি আদিনব ইত্যাদির বর্ণনা


252. Dhuttāti akkhadhuttā. Soṇḍāti itthisoṇḍā bhattasoṇḍā pūvasoṇḍā mūlakasoṇḍā. Pipāsāti pānasoṇḍā. Nekatikāti patirūpakena vañcanakā. Vañcanikāti sammukhāvañcanāhi vañcanikā. Sāhasikāti ekāgārikādisāhasikakammakārino. Tyāssa mittā hontīti te assa mittā honti. Aññehi sappurisehi saddhiṃ na ramati gandhamālādīhi alaṅkaritvā varasayanaṃ āropitasūkaro gūthakūpamiva, te pāpamitteyeva upasaṅkamati. Tasmā diṭṭhe ceva dhamme samparāyañca bahuṃ anatthaṃ nigacchati.

২৫২. 'ধূর্ত' বলতে অক্ষধূর্ত (জুয়াড়ি)। 'শৌণ্ড' বলতে স্ত্রীশৌণ্ড (নারীাসক্ত), ভক্তশৌণ্ড (খাদ্যাসক্ত), পূবশৌণ্ড (পিঠাসক্ত), মূলকশৌণ্ড (মূলজাতীয় খাদ্যাসক্ত)। 'পিপাসা' বলতে পানশৌণ্ড (মদ্যাসক্ত)। 'নৈকতিক' বলতে ছদ্মবেশে প্রতারণাকারী। 'বঞ্চনিক' বলতে সামনাসামনি প্রতারণাকারী। 'সাহসিক' বলতে গৃহদাহ বা ডাকাতি ইত্যাদি বলপ্রয়োগকারী দুষ্কর্মকারী। "তারা তার মিত্র হয়" বলতে তারা তার বন্ধু হয়। সে অন্য সৎপুরুষদের সাথে আনন্দ পায় না। সুগন্ধি ও মালা দিয়ে সাজিয়ে শ্রেষ্ঠ শয্যায় বসানো শূকর যেমন বিষ্ঠার গর্তের দিকেই ছুটে যায়, তেমনি সেও সেই পাপমিত্রদের কাছেই গমন করে। ফলে সে ইহলোকেও এবং পরলোকেও বহু অনর্থের সম্মুখীন হয়।


253. Atisītanti kammaṃ na karotīti manussehi kālasseva vuṭṭhāya ‘‘etha bho kammantaṃ gacchāmā’’ti vutto ‘‘atisītaṃ tāva, aṭṭhīni bhijjanti viya, gacchatha tumhe pacchā jānissāmī’’ti aggiṃ tapanto nisīdati. Te gantvā kammaṃ karonti. Itarassa kammaṃ parihāyati. Atiuṇhantiādīsupi eseva nayo.

২৫৩. "অত্যন্ত শীত" - এই বলে যে কাজ করে না, তাকে মানুষ ভোরে ঘুম থেকে উঠে "আসুন ভাই, কাজে যাই" বললে সে বলে - "এখন বড্ড শীত, হাড় যেন ভেঙে যাচ্ছে; আপনারা যান, আমি পরে দেখব" - এই বলে আগুন পোহাতে পোহাতে বসে থাকে। তারা গিয়ে কাজ করে। অন্য অলস ব্যক্তির কাজ নষ্ট হয়। "অত্যন্ত গরম" ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম।


Hoti pānasakhā nāmāti ekacco pānaṭṭhāne surāgeheyeva sahāyo hoti. ‘‘Pannasakhā’’tipi pāṭho, ayamevattho. Sammiyasammiyoti samma sammāti vadanto sammukheyeva sahāyo hoti, parammukhe verīsadiso otārameva gavesati. Atthesu jātesūti tathārūpesu kiccesu samuppannesu. Verappasavoti verabahulatā. Anatthatāti anatthakāritā. Sukadariyatāti suṭṭhu kadariyatā thaddhamacchariyabhāvo[Pg.131]. Udakamiva iṇaṃ vigāhatīti pāsāṇo udakaṃ viya saṃsīdanto iṇaṃ vigāhati.

‘পানসখা’ (মদ্যপানের বন্ধু) বলতে বোঝায়—কেউ কেউ কেবল মদ্যপানের স্থানে বা শুঁড়িখানাতেই বন্ধু হয়। ‘পণ্ণসখা’ রূপ পাঠও পাওয়া যায়, যার অর্থ একই। ‘সম্মিয়-সম্মিয়’ (প্রিয় বন্ধু, প্রিয় বন্ধু) বলতে বোঝায়—যে মুখে ‘বন্ধু বন্ধু’ বলে কেবল সামনেই বন্ধু ভাব দেখায়, কিন্তু পরোক্ষে শত্রুর মতো ক্ষতি করার সুযোগ খোঁজে। ‘প্রয়োজন উপস্থিত হলে’ (অট্থেসু জাতেসু) বলতে বোঝায়—সেই রূপ কোনো কাজ বা প্রয়োজন দেখা দিলে। ‘বেরপ্পসবো’ অর্থ শত্রুতার প্রাচুর্য। ‘অনত্থতা’ অর্থ অকল্যাণ বা অনিষ্ট করা। ‘সুকদরিয়তা’ অর্থ অত্যন্ত কৃপণতা বা কঠোর অনুদার ভাব। ‘জলে ডুবে যাওয়ার মতো ঋণে নিমজ্জিত হওয়া’ বলতে বোঝায়—পাথর যেমন জলে ডুবে যায়, তেমনি সে ঋণের মধ্যে ডুবে যায়।


Rattinuṭṭhānadessināti rattiṃ anuṭṭhānasīlena. Atisāyamidaṃ ahūti idaṃ atisāyaṃ jātanti ye evaṃ vatvā kammaṃ na karonti. Iti vissaṭṭhakammanteti evaṃ vatvā pariccattakammante. Atthā accenti māṇaveti evarūpe puggale atthā atikkamanti, tesu na tiṭṭhanti.

‘রাতে না ওঠার স্বভাবের কারণে’ (রত্তিনুট্ঠানদেসিনা) বলতে বোঝায়—রাতে ঘুম থেকে না ওঠার অলস স্বভাবের দ্বারা। ‘এখন অনেক রাত হয়ে গেছে’ (অতিসায়মিদং অহূতি) বলতে বোঝায়—‘এখন অনেক রাত হয়ে গেছে’ এইরূপ বলে যারা কাজ করে না। ‘কাজ পরিত্যাগকারী’ (ইতি বিস্সট্ঠকম্মন্তে) বলতে বোঝায়—এইরূপ বলে যারা কাজ ছেড়ে দেয়। ‘হে মানব, সম্পদ তাদের অতিক্রম করে চলে যায়’ বলতে বোঝায়—এইরূপ অলস ব্যক্তিদের থেকে সম্পদ বা সুযোগ চলে যায়, তাদের কাছে তা স্থায়ী হয় না।


Tiṇā bhiyyoti tiṇatopi uttari. So sukhaṃ na vihāyatīti so puriso sukhaṃ na jahāti, sukhasamaṅgīyeva hoti. Iminā kathāmaggena imamatthaṃ dasseti ‘‘gihibhūtena satā ettakaṃ kammaṃ na kātabbaṃ, karontassa vaḍḍhi nāma natthi. Idhaloke paraloke garahameva pāpuṇātī’’ti.

‘ঘাসের চেয়েও বেশি’ (তিণা ভিয্যো) বলতে বোঝায়—তৃণের চেয়েও উপরে। ‘সে সুখ ত্যাগ করে না’ বলতে বোঝায়—সেই ব্যক্তি সুখ বর্জন করে না, বরং সে সুখের অধিকারীই হয়। এই আলোচনার মাধ্যমে এই অর্থ প্রদর্শন করা হয়েছে যে—‘গৃহী হয়ে থাকা অবস্থায় এই চৌদ্দটি ক্ষতিকর কাজ করা উচিত নয়। যে ব্যক্তি এগুলো করে, তার কোনো উন্নতি বা বৃদ্ধি হয় না। সে ইহলোকে ও পরলোকে কেবল নিন্দাই লাভ করে।’


Mittapatirūpakādivaṇṇanā

মিত্রপ্রতিরূপক (ছদ্মবেশী বা কপট বন্ধু) ইত্যাদির বর্ণনা।


254. Idāni yo evaṃ karoto anattho uppajjati, aññāni vā pana yāni kānici bhayāni yekeci upaddavā yekeci upasaggā, sabbe te bālaṃ nissāya uppajjanti. Tasmā ‘‘evarūpā bālā na sevitabbā’’ti bāle mittapatirūpake amitte dassetuṃ cattārome, gahapatiputta amittātiādimāha. Tattha aññadatthuharoti sayaṃ tucchahattho āgantvā ekaṃsena yaṃkiñci haratiyeva. Vacīparamoti vacanaparamo vacanamatteneva dāyako kārako viya hoti. Anuppiyabhāṇīti anuppiyaṃ bhaṇati. Apāyasahāyoti bhogānaṃ apāyesu sahāyo hoti.

২৫৪. এখন, যে ব্যক্তি এইরূপ কাজ করে তার যে অনর্থ (ক্ষতি) ঘটে, এবং অন্য যে কোনো ভয়, উপদ্রব বা বিপর্যয় আসে, সে সমস্তই মূর্খকে আশ্রয় করে উৎপন্ন হয়। তাই, ‘এইরূপ মূর্খদের সঙ্গ করা উচিত নয়’—এই উদ্দেশ্যে কপট বন্ধু বা অমিত্রদের প্রদর্শন করার জন্য বুদ্ধ ‘হে গৃহপতিপুত্র, এই চার প্রকার অমিত্র...’ ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে ‘অঞ্ঞদত্থুহর’ (কেবল গ্রহণকারী) বলতে বোঝায়—যে নিজে শূন্যহাতে এসে নিশ্চিতভাবে অন্যের যা কিছু পায় তা হরণ করে নিয়ে যায়। ‘বচীপরম’ (মুখে প্রিয়ভাষী) বলতে বোঝায়—যার কেবল মুখের কথাই সার; মুখের কথাতেই সে দাতা বা হিতৈষীর মতো আচরণ করে। ‘অনুপ্পিয়ভাণী’ (চাটুকার) বলতে বোঝায়—যে কেবল প্রিয় ও চাটুকারিতাপূর্ণ কথা বলে। ‘অপায়সহায়’ (সর্বনাশকারী সঙ্গী) বলতে বোঝায়—যে ভোগ-সম্পদ বিনাশের কাজে সঙ্গী হয়।


255. Evaṃ cattāro amitte dassetvā puna tattha ekekaṃ catūhi kāraṇehi vibhajanto catūhi kho, gahapatiputtātiādimāha. Tattha aññadatthuharo hotīti ekaṃsena hārakoyeva hoti. Sahāyassa gehaṃ rittahattho āgantvā nivatthasāṭakādīnaṃ vaṇṇaṃ bhāsati, so ‘‘ativiya tvaṃ samma imassa vaṇṇaṃ bhāsasī’’ti aññaṃ nivāsetvā taṃ deti. Appena bahumicchatīti yaṃkiñci appakaṃ datvā tassa santikā bahuṃ pattheti. Bhayassa kiccaṃ karotīti attano bhaye uppanne tassa dāso viya hutvā taṃ taṃ kiccaṃ karoti, ayaṃ sabbadā na karoti, bhaye [Pg.132] uppanne karoti, na pemenāti amitto nāma jāto. Sevati atthakāraṇāti mittasanthavavasena na sevati, attano atthameva paccāsīsanto sevati.

২৫৫. এইভাবে চার প্রকার অমিত্রকে প্রদর্শন করে, পুনরায় তাদের প্রত্যেককে চার প্রকার কারণের দ্বারা বিশ্লেষণ করতে গিয়ে বুদ্ধ ‘হে গৃহপতিপুত্র, চার প্রকারে...’ ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে ‘অঞ্ঞদত্থuহর’ (কেবল গ্রহণকারী) বলতে বোঝায়—সে নিশ্চিতভাবেই কেবল হরণকারী হয়। সে বন্ধুর বাড়িতে শূন্যহাতে এসে বন্ধুর পরিহিত বস্ত্র ইত্যাদির প্রশংসা করে। তখন সেই বন্ধু বলে, ‘হে বন্ধু, তুমি এই বস্ত্রের খুব প্রশংসা করছ,’ এই বলে সে অন্য একটি বস্ত্র পরিধান করে সেই বস্ত্রটি তাকে দিয়ে দেয়। ‘অল্প দিয়ে বহু আকাঙ্ক্ষা করা’ (অপ্পেন বহুমিচ্ছতি) বলতে বোঝায়—সামান্য কিছু দিয়ে তার বিনিময়ে বন্ধুর কাছ থেকে অনেক বেশি কিছু পাওয়ার আকাঙ্ক্ষা করে। ‘ভয়ের কারণে কাজ করা’ (ভয়স্স কিচ্চং করোতি) বলতে বোঝায়—নিজের কোনো ভয় বা বিপদ উপস্থিত হলে বন্ধুর কাছে দাসের মতো হয়ে তার কাজ করে দেয়। সে সর্বদা তা করে না, কেবল নিজের বিপদের সময় করে, এবং তা ভালোবাসার কারণে করে না; তাই সে ‘অমিত্র’ (শত্রু) হিসেবে গণ্য হয়। ‘স্বার্থের কারণে মেলামেশা করা’ (সেবতি অত্থকারণো) বলতে বোঝায়—সে বন্ধুত্বের খাতিরে মেলামেশা করে না, বরং নিজের স্বার্থের আশা করেই মেলামেশা করে।


256. Atītena paṭisantharatīti sahāye āgate ‘‘hiyyo vā pare vā na āgatosi, amhākaṃ imasmiṃ vāre sassaṃ ativiya nipphannaṃ, bahūni sāliyavabījādīni ṭhapetvā maggaṃ olokentā nisīdimha, ajja pana sabbaṃ khīṇa’’nti evaṃ atītena saṅgaṇhāti. Anāgatenāti ‘‘imasmiṃ vāre amhākaṃ sassaṃ manāpaṃ bhavissati, phalabhārabharitā sāliādayo, sassasaṅgahe kate tumhākaṃ saṅgahaṃ kātuṃ samatthā bhavissāmā’’ti evaṃ anāgatena saṅgaṇhāti. Niratthakenāti hatthikkhandhe vā assapiṭṭhe vā nisinno sahāyaṃ disvā ‘‘ehi, bho, idha nisīdā’’ti vadati. Manāpaṃ sāṭakaṃ nivāsetvā ‘‘sahāyakassa vata me anucchaviko añño pana mayhaṃ natthī’’ti vadati, evaṃ niratthakena saṅgaṇhāti nāma. Paccuppannesu kiccesu byasanaṃ dassetīti ‘‘sakaṭena me attho’’ti vutte ‘‘cakkamassa bhinnaṃ, akkho chinno’’tiādīni vadati.

২৫৬. ‘অতীত বিষয় দিয়ে আপ্যায়ন করা’ (অতীতেন পটিসংথরতি) বলতে বোঝায়—বন্ধু আসলে বলে, ‘গতকাল বা পরশু তুমি আসলে না! আমাদের এবার শস্য খুব ভালো হয়েছিল। অনেক শালী ও যব বীজ রেখে তোমার পথ চেয়ে বসেছিলাম। কিন্তু আজ তো সব শেষ হয়ে গেছে।’ এইভাবে অতীত বিষয় দিয়ে আপ্যায়ন করে। ‘ভবিষ্যৎ বিষয় দিয়ে’ (অনাগতেন) বলতে বোঝায়—‘এবার আমাদের শস্য খুব ভালো হবে, শালীধান ইত্যাদি ফলে ভরে উঠবে। শস্য কাটার পর তোমাদের সাহায্য করতে পারব।’ এইভাবে ভবিষ্যৎ বিষয় দিয়ে আপ্যায়ন করে। ‘নিরর্থক বিষয় দিয়ে’ (নিরত্থকেন) বলতে বোঝায়—হাতি বা ঘোড়ার পিঠে বসে বন্ধুকে দেখে বলে, ‘আসুন বন্ধু, এখানে বসুন।’ অথবা সুন্দর বস্ত্র পরিধান করে বলে, ‘এটি আমার বন্ধুর জন্যই উপযুক্ত ছিল, কিন্তু আমার কাছে অন্য কোনো বস্ত্র নেই।’ এইভাবে নিরর্থক বিষয় দিয়ে আপ্যায়ন করে। ‘বর্তমান প্রয়োজনে নিজের অক্ষমতা বা ত্রুটি প্রদর্শন করা’ বলতে বোঝায়—‘আমার একটি গাড়ির প্রয়োজন’ বললে সে বলে, ‘গাড়ির চাকাটি ভেঙে গেছে, অক্ষদণ্ডটি ভেঙে গেছে’ ইত্যাদি অজুহাত দেখায়।


257. Pāpakampissa anujānātīti pāṇātipātādīsu yaṃkiñci karomāti vutte ‘‘sādhu samma karomā’’ti anujānāti. Kalyāṇepi eseva nayo. Sahāyo hotīti ‘‘asukaṭṭhāne suraṃ pivanti, ehi tattha gacchāmā’’ti vutte sādhūti gacchati. Esa nayo sabbattha. Iti viññāyāti ‘‘mittapatirūpakā ete’’ti evaṃ jānitvā.

২৫৭. ‘পাপকাজেও সম্মতি দেয়’ (পাপকম্পিস্স অনুজানাতি) বলতে বোঝায়—প্রাণিহত্যা ইত্যাদি কোনো পাপকাজ করার কথা বললে সে বলে, ‘খুব ভালো বন্ধু, চলো করি।’ কল্যাণকর কাজের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। ‘সহচর বা সঙ্গী হওয়া’ বলতে বোঝায়—‘অমুক জায়গায় মদ খাওয়া হচ্ছে, চলো সেখানে যাই’ বললে সে ‘আচ্ছা’ বলে চলে যায়। সর্বত্র এই নিয়ম প্রযোজ্য। ‘এইরূপ জেনে’ (ইতি বিজ্ঞায়) বলতে বোঝায়—‘এরা হলো কপট বন্ধু’—এইরূপ জেনে।


Suhadamittādivaṇṇanā

সুহৃদ মিত্র (প্রকৃত বন্ধু) ইত্যাদির বর্ণনা।


260. Evaṃ na sevitabbe pāpamitte dassetvā idāni sevitabbe kalyāṇamitte dassento puna cattārome, gahapatiputtātiādimāha. Tattha suhadāti sundarahadayā.

২৬০. এইভাবে অসঙ্গত পাপমিত্রদের প্রদর্শন করে, এখন সঙ্গত কল্যাণমিত্রদের প্রদর্শন করতে গিয়ে পুনরায় ‘হে গৃহপতিপুত্র, এই চার প্রকার...’ ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে ‘সুহদা’ অর্থ সুন্দর বা কল্যাণময় হৃদয়সম্পন্ন ব্যক্তি।


261. Pamattaṃ rakkhatīti majjaṃ pivitvā gāmamajjhe vā gāmadvāre vā magge vā nipannaṃ disvā ‘‘evaṃnipannassa kocideva nivāsanapārupanampi hareyyā’’ti samīpe nisīditvā pabuddhakāle gahetvā gacchati. Pamattassa sāpateyyanti sahāyo [Pg.133] bahigato vā hoti suraṃ pivitvā vā pamatto, gehaṃ anārakkhaṃ ‘‘kocideva yaṃkiñci hareyyā’’ti gehaṃ pavisitvā tassa dhanaṃ rakkhati. Bhītassāti kismiñcideva bhaye uppanne ‘‘mā bhāyi, mādise sahāye ṭhite kiṃ bhāyasī’’ti taṃ bhayaṃ haranto paṭisaraṇaṃ hoti. Taddiguṇaṃ bhoganti kiccakaraṇīye uppanne sahāyaṃ attano santikaṃ āgataṃ disvā vadati ‘‘kasmā āgatosī’’ti? Rājakule kammaṃ atthīti. Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatīti? Eko kahāpaṇoti. ‘‘Nagare kammaṃ nāma na ekakahāpaṇena nipphajjati, dve gaṇhāhī’’ti evaṃ yattakaṃ vadati, tato diguṇaṃ deti.

২৬১. ‘প্রমত্ত বা অসচেতন বন্ধুকে রক্ষা করা’ (পমত্তং রক্খতি) বলতে বোঝায়—মদ পান করে গ্রামের মাঝে, গ্রামের দ্বারে বা রাস্তায় পড়ে থাকতে দেখে, ‘এইভাবে পড়ে থাকলে কেউ হয়তো তার পরিধেয় বস্ত্রও নিয়ে যেতে পারে’—এই ভেবে পাশে বসে থাকে এবং জ্ঞান ফিরলে তাকে সাথে নিয়ে যায়। ‘প্রমত্ত বন্ধুর সম্পত্তি রক্ষা করা’ (পমত্তস্স সাপতেয্যং) বলতে বোঝায়—বন্ধু বাইরে গেলে বা মদ পান করে অসচেতন হলে, তার বাড়ি অরক্ষিত দেখে, ‘কেউ হয়তো কিছু চুরি করে নিয়ে যেতে পারে’—এই ভেবে তার ঘরে প্রবেশ করে তার ধন-সম্পদ রক্ষা করে। ‘ভীত বন্ধুকে অভয় দেওয়া’ (ভীতস্স) বলতে বোঝায়—কোনো ভয় বা বিপদ উপস্থিত হলে, ‘ভয় পেয়ো না, আমার মতো বন্ধু থাকতে তোমার কিসের ভয়?’—এই বলে তার ভয় দূর করে তার আশ্রয়স্থল হয়। ‘দ্বিগুণ সম্পদ দেওয়া’ (তদ্দিগুণং ভোগং) বলতে বোঝায়—কোনো কাজ বা প্রয়োজন উপস্থিত হলে বন্ধুকে নিজের কাছে আসতে দেখে জিজ্ঞাসা করে, ‘কেন এসেছ?’ বন্ধু বলে, ‘রাজদরবারে একটি কাজ আছে।’ তখন সে জিজ্ঞাসা করে, ‘সেজন্য কত প্রয়োজন?’ বন্ধু বলে, ‘এক কাহাপণ।’ তখন সে বলে, ‘শহরে এক কাহাপণে কোনো কাজ সম্পন্ন হয় না, তুমি দুই কাহাপণ নাও।’ এইভাবে বন্ধু যতটুকু চায়, তাকে তার দ্বিগুণ দেয়।


262. Guyhamassa ācikkhatīti attano guyhaṃ nigūhituṃ yuttakathaṃ aññassa akathetvā tasseva ācikkhati. Guyhamassa parigūhatīti tena kathitaṃ guyhaṃ yathā añño na jānāti, evaṃ rakkhati. Āpadāsu na vijahatīti uppanne bhaye na pariccajati. Jīvitampissa atthāyāti attano jīvitampi tassa sahāyassa atthāya pariccattameva hoti, attano jīvitaṃ agaṇetvāpi tassa kammaṃ karotiyeva.

২৬২. ‘নিজের গোপন কথা তাকে বলা’ (গুয্হমস্স আচিক্খতি) বলতে বোঝায়—নিজের গোপন রাখার মতো কথা অন্য কাউকে না বলে কেবল সেই বন্ধুকেই বলে। ‘বন্ধুর গোপন কথা গোপন রাখা’ (গুয্হমস্স পরিগুহতি) বলতে বোঝায়—বন্ধু কর্তৃক কথিত গোপন কথা যাতে অন্য কেউ জানতে না পারে, সেভাবে তা রক্ষা করে। ‘বিপদে ত্যাগ না করা’ (আপদাসু ন বিজহতি) বলতে বোঝায়—বিপদ বা ভয় উপস্থিত হলে তাকে পরিত্যাগ করে না। ‘বন্ধুর জন্য নিজের জীবনও উৎসর্গ করা’ বলতে বোঝায়—নিজের জীবনকে তুচ্ছ জ্ঞান করেও সেই বন্ধুর কাজ সম্পন্ন করে।


263. Pāpā nivāretīti amhesu passantesu passantesu tvaṃ evaṃ kātuṃ na labhasi, pañca verāni dasa akusalakammapathe mā karohīti nivāreti. Kalyāṇe nivesetīti kalyāṇakamme tīsu saraṇesu pañcasīlesu dasakusalakammapathesu vattassu, dānaṃ dehi puññaṃ karohi dhammaṃ suṇāhīti evaṃ kalyāṇe niyojeti. Assutaṃ sāvetīti assutapubbaṃ sukhumaṃ nipuṇaṃ kāraṇaṃ sāveti. Saggassa magganti idaṃ kammaṃ katvā sagge nibbattantīti evaṃ saggassa maggaṃ ācikkhati.

২৬৩. ‘পাপ থেকে নিবৃত্ত করা’ (পাপা নিবারেতি) বলতে বোঝায়—‘আমাদের চোখের সামনে তুমি এমন কাজ করতে পারো না; পঞ্চবৈর (পাঁচটি পাপকর্ম) এবং দশ অকুশল কর্মপথের কাজ কোরো না’—এই বলে নিবৃত্ত করে। ‘কল্যাণে নিয়োজিত করা’ (কল্যাণে নিবেসেতি) বলতে বোঝায়—‘কল্যাণকর কাজে, ত্রিসরণ, পঞ্চশীল এবং দশ কুশল কর্মপথে প্রতিষ্ঠিত হও; দান দাও, পুণ্য করো, ধর্ম শ্রবণ করো’—এইভাবে কল্যাণকর কাজে নিয়োজিত বা উৎসাহিত করে। ‘অশ্রুতপূর্ব বিষয় শোনানো’ (অস্সুতং সাবেতি) বলতে বোঝায়—আগে কখনো শোনেনি এমন সূক্ষ্ম ও নিপুণ তত্ত্ব বা বিষয় শোনায়। ‘স্বর্গের পথ’ (সগ্গস্স মগ্গং) বলতে বোঝায়—‘এই পুণ্যকর্ম করলে স্বর্গে উৎপন্ন হওয়া যায়’—এইভাবে স্বর্গের পথ প্রদর্শন করে।


264. Abhavenassa na nandatīti tassa abhavena avuḍḍhiyā puttadārassa vā parijanassa vā tathārūpaṃ pārijuññaṃ disvā vā sutvā vā na nandati, anattamano hoti. Bhavenāti vuḍḍhiyā tathārūpassa sampattiṃ vā issariyappaṭilābhaṃ vā disvā vā sutvā vā nandati, attamano hoti. Avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāretīti ‘‘asuko virūpo na pāsādiko dujjātiko dussīlo’’ti vā vutte ‘‘evaṃ mā bhaṇi, rūpavā ca so pāsādiko [Pg.134] ca sujāto ca sīlasampanno cā’’tiādīhi vacanehi paraṃ attano sahāyassa avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāreti. Vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsatīti ‘‘asuko rūpavā pāsādiko sujāto sīlasampanno’’ti vutte ‘‘aho suṭṭhu vadasi, subhāsitaṃ tayā, evametaṃ, esa puriso rūpavā pāsādiko sujāto sīlasampanno’’ti evaṃ attano sahāyakassa paraṃ vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati.

২৬৪. ‘বন্ধুর অবনতি বা ক্ষতিতে আনন্দিত না হওয়া’ (অভবেনস্স ন নন্দতি) বলতে বোঝায়—বন্ধুর সম্পদহানি বা অবনতি ঘটলে, অথবা তার স্ত্রী-পুত্র বা পরিজনদের ক্ষতি হতে দেখে বা শুনে আনন্দিত হয় না, বরং দুঃখিত হয়। ‘উন্নতি’ (ভবেন) বলতে বোঝায়—বন্ধুর উন্নতি, সম্পত্তি লাভ বা ঐশ্বর্য লাভ দেখে বা শুনে আনন্দিত ও সন্তুষ্ট হয়। ‘বন্ধুর নিন্দা করা থেকে অন্যকে নিবৃত্ত করা’ বলতে বোঝায়—কেউ যদি বলে, ‘অমুক ব্যক্তি কুৎসিত, অপ্রীতিকর, হীনকুলজাত বা দুশ্চরিত্র,’ তখন সে বলে, ‘এমন কথা বোলো না; সে রূপবান, দর্শনীয়, সৎকুলজাত এবং শীলবান।’ এইভাবে সে বন্ধুর নিন্দা করা থেকে অন্যকে নিবৃত্ত করে। ‘বন্ধুর প্রশংসা শুনলে তার প্রশংসা করা’ বলতে বোঝায়—কেউ যদি বলে, ‘অমুক ব্যক্তি রূপবান, দর্শনীয়, সৎকুলজাত এবং শীলবান,’ তখন সে বলে, ‘বাহ! তুমি খুব সুন্দর বলেছ, তোমার কথা সত্য। আসলেই সেই ব্যক্তি রূপবান, দর্শনীয়, সৎকুলজাত এবং শীলবান।’ এইভাবে সে বন্ধুর প্রশংসাকারীর প্রশংসা করে।


265. Jalaṃ aggīva bhāsatīti rattiṃ pabbatamatthake jalamāno aggi viya virocati.

২৬৫. ‘জ্বলন্ত আগুনের মতো দীপ্তি পায়’ বলতে বোঝায়—রাতে পর্বতের চূড়ায় জ্বলন্ত আগুনের মতো শোভা পায়।


Bhoge saṃharamānassāti attānampi parampi apīḷetvā dhammena samena bhoge sampiṇḍentassa rāsiṃ karontassa. Bhamarasseva irīyatoti yathā bhamaro pupphānaṃ vaṇṇagandhaṃ apothayaṃ tuṇḍenapi pakkhehipi rasaṃ āharitvā anupubbena cakkappamāṇaṃ madhupaṭalaṃ karoti, evaṃ anupubbena mahantaṃ bhogarāsiṃ karontassa. Bhogā sannicayaṃ yantīti tassa bhogā nicayaṃ gacchanti. Kathaṃ? Anupubbena upacikāhi saṃvaḍḍhiyamāno vammiko viya. Tenāha ‘‘vammikovupacīyatī’’ti. Yathā vammiko upaciyati, evaṃ nicayaṃ yantīti attho.

‘সম্পদ সংগ্রহকারীর’ (ভোগে সংহরমানেস্স) বলতে বোঝায়—নিজেকে বা অন্যকে পীড়িত না করে ধার্মিক ও ন্যায়সঙ্গত উপায়ে সম্পদ সংগ্রহ বা সঞ্চয়কারীর। ‘মৌমাছির মতো আচরণ করা’ বলতে বোঝায়—মৌমাছি যেমন ফুলের রূপ ও গন্ধ নষ্ট না করে তার শুঁড় ও ডানার সাহায্যে মধু সংগ্রহ করে ধীরে ধীরে চাকার মতো বড় মৌচাক তৈরি করে, তেমনি যে ব্যক্তি ধীরে ধীরে বিশাল সম্পদ সঞ্চয় করে। ‘সম্পদ সঞ্চিত হয়’ বলতে বোঝায়—তার সম্পদ বৃদ্ধি পায়। কীভাবে? উইপোকা দ্বারা ধীরে ধীরে গড়ে তোলা উইঢিবির মতো। তাই বলা হয়েছে—‘উইঢিবির মতো সঞ্চিত হয়।’ উইঢিবি যেমন ধীরে ধীরে বৃদ্ধি পায়, তেমনি তার সম্পদও বৃদ্ধি পায়—এটাই অর্থ।


Samāhatvāti samāharitvā. Alamatthoti yuttasabhāvo samattho vā pariyattarūpo gharāvāsaṃ saṇṭhāpetuṃ.

‘সমাহত্বা’ অর্থ সংগ্রহ করে। ‘অলমত্থো’ অর্থ উপযুক্ত স্বভাবসম্পন্ন বা গৃহস্থালি জীবন সুপ্রতিষ্ঠিত করতে সমর্থ বা সক্ষম।


Idāni yathā vā gharāvāso saṇṭhapetabbo, tathā ovadanto catudhā vibhaje bhogetiādimāha. Tattha sa ve mittāni ganthatīti so evaṃ vibhajanto mittāni ganthati nāma abhejjamānāni ṭhapeti. Yassa hi bhogā santi, so eva mitte ṭhapetuṃ sakkoti, na itaro.

এখন, কীভাবে গৃহস্থালি জীবন সুপ্রতিষ্ঠিত করতে হবে, সেই উপদেশ দিতে গিয়ে বুদ্ধ ‘সম্পদকে চার ভাগে বিভক্ত করবে...’ ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে ‘সে বন্ধুদের আবদ্ধ বা ঐক্যবদ্ধ করে’ বলতে বোঝায়—সে এইভাবে সম্পদ বিভক্ত করে বন্ধুদের ধরে রাখতে পারে, অর্থাৎ অটুট বন্ধুত্ব বজায় রাখতে পারে। কারণ যার সম্পদ আছে, কেবল সেই বন্ধুদের ধরে রাখতে পারে, অন্য কেউ নয়।


Ekena bhoge bhuñjeyyāti ekena koṭṭhāsena bhoge bhuñjeyya. Dvīhi kammaṃ payojayeti dvīhi koṭṭhāsehi kasivāṇijjādikammaṃ payojeyya. Catutthañca nidhāpeyyāti catutthaṃ koṭṭhāsaṃ nidhāpetvā ṭhapeyya. Āpadāsu bhavissatīti kulānañhi na sabbakālaṃ ekasadisaṃ vattati, kadāci rājādivasena āpadāpi uppajjanti, tasmā evaṃ āpadāsu uppannāsu bhavissatīti ‘‘ekaṃ koṭṭhāsaṃ nidhāpeyyā’’ti āha[Pg.135]. Imesu pana catūsu koṭṭhāsesu katarakoṭṭhāsaṃ gahetvā kusalaṃ kātabbanti? ‘‘Bhoge bhuñjeyyā’’ti vuttakoṭṭhāsaṃ. Tato gaṇhitvā bhikkhūnampi kapaṇaddhikādīnampi dātabbaṃ, pesakāranhāpitādīnampi vetanaṃ dātabbaṃ.

"এক অংশ দ্বারা ভোগ উপভোগ করবে" বলতে এক ভাগ দ্বারা সম্পদ ভোগ করবে। "দুই অংশ দ্বারা কর্মে নিয়োজিত করবে" বলতে দুই ভাগ দ্বারা কৃষি, বাণিজ্য প্রভৃতি কর্ম পরিচালনা করবে। "চতুর্থ অংশ সঞ্চয় করে রাখবে" বলতে চতুর্থ ভাগটি জমিয়ে রাখবে। "বিপদের সময় কাজে লাগবে" বলতে কুল বা পরিবারগুলোর অবস্থা সর্বদা একরকম থাকে না, কখনো কখনো রাজা ইত্যাদির কারণে বিপদও উপস্থিত হতে পারে; তাই এভাবে বিপদ উপস্থিত হলে কাজে লাগবে ভেবে "একটি অংশ সঞ্চয় করে রাখবে" বলা হয়েছে। কিন্তু এই চার ভাগের মধ্যে কোন ভাগটি নিয়ে কুশল কর্ম (দানাদি) করতে হবে? "ভোগ উপভোগ করবে" বলে যে ভাগের কথা বলা হয়েছে, তা থেকে। সেখান থেকে নিয়ে ভিক্ষুসংঘকে এবং দরিদ্র, পথিক প্রভৃতিকে দান করতে হবে, এবং তাঁতি, নাপিত প্রমুখের পারিশ্রমিকও দিতে হবে।


Chaddisāpaṭicchādanakaṇḍavaṇṇanā

ষড় দিক রক্ষা বা আবরণ সংক্রান্ত খণ্ডের বর্ণনা।


266. Iti bhagavā ettakena kathāmaggena evaṃ gahapatiputtassa ariyasāvako catūhi kāraṇehi akusalaṃ pahāya chahi kāraṇehi bhogānaṃ apāyamukhaṃ vajjetvā soḷasa mittāni sevanto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā dārabharaṇaṃ karonto dhammikena ājīvena jīvati, devamanussānañca antare aggikkhandho viya virocatīti vajjanīyadhammavajjanatthaṃ sevitabbadhammasevanatthañca ovādaṃ datvā idāni namassitabbā cha disā dassento kathañca gahapatiputtātiādimāha.

২৬৬. এভাবে ভগবান এই আলোচনার মাধ্যমে গৃহপতির পুত্রকে দেখিয়েছেন যে, আর্যশ্রাবক চার প্রকারে অকুশল বর্জন করে, can ছয় প্রকারে ভোগের অপচয় বা বিনাশের পথ পরিহার করে, ষোলো প্রকার মিত্রের (চার প্রকার অমিত্র বর্জন ও চার প্রকার সুহৃদ মিত্রের ষোলোটি লক্ষণের) সেবা করে, গৃহবাস সুপ্রতিষ্ঠিত করে, স্ত্রী-পুত্র ভরণপোষণ করে ধার্মিক জীবিকার মাধ্যমে জীবনযাপন করে এবং দেব ও মানুষের মাঝে জ্বলন্ত অগ্নিশিখার মতো শোভা পায়। বর্জনীয় ধর্ম বর্জন এবং সেবনীয় ধর্ম সেবনের উদ্দেশ্যে এই উপদেশ প্রদান করে, এখন নমস্য ছয়টি দিক প্রদর্শন করার জন্য "হে গৃহপতিপুত্র, কীভাবে..." ইত্যাদি কথা বলেছেন।


Tattha chaddisāpaṭicchādīti yathā chahi disāhi āgamanabhayaṃ na āgacchati, khemaṃ hoti nibbhayaṃ evaṃ viharanto ‘‘chaddisāpaṭicchādī’’ti vuccati. ‘‘Puratthimā disā mātāpitaro veditabbā’’tiādīsu mātāpitaro pubbupakāritāya puratthimā disāti veditabbā. Ācariyā dakkhiṇeyyatāya dakkhiṇā disāti. Puttadārā piṭṭhito anubandhanavasena pacchimā disāti. Mittāmaccā yasmā so mittāmacce nissāya te te dukkhavisese uttarati, tasmā uttarā disāti. Dāsakammakarā pādamūle patiṭṭhānavasena heṭṭhimā disāti. Samaṇabrāhmaṇā guṇehi upari ṭhitabhāvena uparimā disāti veditabbā.

সেখানে "ছয় দিক আবৃতকারী বা রক্ষাকারী" বলতে বোঝায়—যেভাবে জীবনযাপন করলে ছয় দিক থেকে কোনো ভয়ের আগমন ঘটে না, ক্ষেম বা নিরাপদ এবং ভয়হীন হওয়া যায়, সেভাবে বসবাসকারীকে "ছয় দিক রক্ষাকারী" বলা হয়। "পূর্ব দিক হিসেবে পিতামাতাকে জানতে হবে" ইত্যাদি বাক্যে—পূর্ব উপকার করার কারণে পিতামাতাকে পূর্ব দিক হিসেবে জানতে হবে। দক্ষিণার (পূজনীয় দানের) যোগ্য হওয়ার কারণে আচার্যগণ হলেন দক্ষিণ দিক। পেছনে পেছনে অনুগমন করার কারণে স্ত্রী ও পুত্রগণ হলেন পশ্চিম দিক। যেহেতু মানুষ বন্ধু ও অমাত্যদের আশ্রয় করে বিভিন্ন দুঃখ-কষ্ট অতিক্রম করে, তাই বন্ধু ও অমাত্যগণ হলেন উত্তর দিক। পদতলে বা অধীনে অধিষ্ঠিত থাকার কারণে দাস ও কর্মকারগণ হলেন অধঃ (নিচের) দিক। গুণের দিক থেকে উচ্চে অবস্থান করার কারণে শ্রমণ ও ব্রাহ্মণগণ হলেন ঊর্ধ্ব দিক।


267. Bhato ne bharissāmīti ahaṃ mātāpitūhi thaññaṃ pāyetvā hatthapāde vaḍḍhetvā mukhena siṅghāṇikaṃ apanetvā nahāpetvā maṇḍetvā bhato bharito jaggito, svāhaṃ ajja te mahallake pādadhovananhāpanayāgubhattadānādīhi bharissāmi.

২৬৭. "ভরণপোষণ পেয়েছি বিধায় তাঁদের ভরণপোষণ করব" বলতে—আমি পিতামাতা কর্তৃক স্তন্যদুগ্ধ পান করে, হাত-পা বর্ধিত করে, মুখ থেকে শ্লেষ্মা বা ময়লা দূর করে, স্নান করিয়ে ও অলঙ্কৃত করে লালিত-পালিত ও রক্ষিত হয়েছি; আজ আমি তাঁদের বার্ধক্যে পাদপ্রক্ষালন (পা ধুয়ে দেওয়া), স্নান করানো এবং যাগু ও অন্ন দান ইত্যাদির মাধ্যমে তাঁদের ভরণপোষণ করব।


Kiccaṃ nesaṃ karissāmīti attano kammaṃ ṭhapetvā mātāpitūnaṃ rājakulādīsu uppannaṃ kiccaṃ gantvā karissāmi. Kulavaṃsaṃ saṇṭhapessāmīti mātāpitūnaṃ santakaṃ khettavatthuhiraññasuvaṇṇādiṃ avināsetvā rakkhantopi kulavaṃsaṃ saṇṭhapeti nāma. Mātāpitaro adhammikavaṃsato hāretvā [Pg.136] dhammikavaṃse ṭhapentopi, kulavaṃsena āgatāni salākabhattādīni anupacchinditvā pavattentopi kulavaṃsaṃ saṇṭhapeti nāma. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kulavaṃsaṃ saṇṭhapessāmī’’ti.

"তাঁদের कर्तव्यকর্ম সম্পাদন করব" বলতে—নিজের কাজ পাশে রেখে রাজকুল (রাজদরবার) ইত্যাদিতে পিতামাতার কোনো কাজ উপস্থিত হলে সেখানে গিয়ে তা সম্পাদন করব। "কুলবংশ রক্ষা করব" বলতে—পিতামাতার সম্পত্তি যেমন জমিজমা, সোনাদানা ইত্যাদি নষ্ট না করে রক্ষা করাকেও কুলবংশ রক্ষা করা বলে। পিতামাতাকে অধার্মিক বংশধারা থেকে মুক্ত করে ধার্মিক বংশধারায় প্রতিষ্ঠিত করা, অথবা বংশানুক্রমে চলে আসা শলাকা-ভাত (টিকিট-অন্ন) দানাদি প্রথাকে নিরবচ্ছিন্নভাবে চালু রাখাও কুলবংশ রক্ষা করা বলে। এ উদ্দেশ্যেই বলা হয়েছে—"কুলবংশ রক্ষা করব"।


Dāyajjaṃ paṭipajjāmīti mātāpitaro attano ovāde avattamāne micchāpaṭipanne dārake vinicchayaṃ patvā aputte karonti, te dāyajjārahā na honti. Ovāde vattamāne pana kulasantakassa sāmike karonti, ahaṃ evaṃ vattissāmīti adhippāyena ‘‘dāyajjaṃ paṭipajjāmī’’ti vuttaṃ.

"উত্তরাধিকার লাভ করব" বলতে—পিতামাতার উপদেশ অমান্যকারী ও বিপথগামী সন্তানদের ক্ষেত্রে পিতামাতা সিদ্ধান্ত নিয়ে তাঁদের ত্যাজ্যপুত্র করেন, তখন তারা উত্তরাধিকারের যোগ্য হয় না। কিন্তু উপদেশে প্রতিষ্ঠিত থাকলে তাঁদের বংশীয় সম্পত্তির মালিক করেন। "আমি এভাবেই (উপদেশ মেনে) চলব"—এই অভিপ্রায়েই "উত্তরাধিকার লাভ করব" বলা হয়েছে।


Dakkhiṇaṃ anuppadassāmīti tesaṃ pattidānaṃ katvā tatiyadivasato paṭṭhāya dānaṃ anuppadassāmi. Pāpā nivārentīti pāṇātipātādīnaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ ādīnavaṃ vatvā, ‘‘tāta, mā evarūpaṃ karī’’ti nivārenti, katampi garahanti. Kalyāṇe nivesentīti anāthapiṇḍiko viya lañjaṃ datvāpi sīlasamādānādīsu nivesenti. Sippaṃ sikkhāpentīti attano ovāde ṭhitabhāvaṃ ñatvā vaṃsānugataṃ muddāgaṇanādisippaṃ sikkhāpenti. Patirūpenāti kulasīlarūpādīhi anurūpena.

"দক্ষিণা (পুণ্যফল) উৎসর্গ করব" বলতে—তাঁদের উদ্দেশ্যে পুণ্যদান (পত্তিদান) করে, মৃত্যুর তৃতীয় দিন থেকে শুরু করে দান উৎসর্গ করব। "পাপ থেকে নিবৃত্ত করেন" বলতে—প্রাণীহত্যা ইত্যাদির ইহলৌকিক ও পারলৌকিক কুফল বা অপকারিতা বর্ণনা করে, "বৎস, এমন কাজ করো না" বলে বারণ করেন এবং করা হয়ে গেলেও তার নিন্দা করেন। "কল্যাণে নিয়োজিত করেন" বলতে—অনাথপিণ্ডিকের মতো পুরস্কার বা অর্থ দিয়ে হলেও শীল গ্রহণ ইত্যাদিতে নিয়োজিত করেন। "শিল্প শিক্ষা দেন" বলতে—সন্তান নিজের উপদেশে প্রতিষ্ঠিত আছে জেনে বংশানুক্রমিক হস্তরেখা বিদ্যা, গণনা বিদ্যা ইত্যাদি শিল্প বা বিদ্যা শিক্ষা দেন। "যোগ্য পাত্রে" বলতে—কুল, শীল, রূপ ইত্যাদির দিক থেকে উপযুক্ত পাত্র বা পাত্রীর সাথে (বিবাহ দেন)।


Samaye dāyajjaṃ niyyādentīti samaye dhanaṃ denti. Tattha niccasamayo kālasamayoti dve samayā. Niccasamaye denti nāma ‘‘uṭṭhāya samuṭṭhāya imaṃ gaṇhitabbaṃ gaṇha, ayaṃ te paribbayo hotu, iminā kusalaṃ karohī’’ti denti. Kālasamaye denti nāma sikhāṭhapanaāvāhavivāhādisamaye denti. Apica pacchime kāle maraṇamañce nipannassa ‘‘iminā kusalaṃ karohī’’ti dentāpi samaye denti nāma. Paṭicchannā hotīti yaṃ puratthimadisato bhayaṃ āgaccheyya, yathā taṃ nāgacchati, evaṃ pihitā hoti. Sace hi puttā vippaṭipannā, assu, mātāpitaro daharakālato paṭṭhāya jagganādīhi sammā paṭipannā, ete dārakā, mātāpitūnaṃ appatirūpāti etaṃ bhayaṃ āgaccheyya. Puttā sammā paṭipannā, mātāpitaro vippaṭipannā, mātāpitaro puttānaṃ nānurūpāti etaṃ bhayaṃ āgaccheyya. Ubhosu vippaṭipannesu duvidhampi taṃ bhayaṃ hoti. Sammā paṭipannesu sabbaṃ na hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā’’ti.

"যথাসময়ে উত্তরাধিকার হস্তান্তর করেন" বলতে—উপযুক্ত সময়ে ধনসম্পদ দান করেন। সেখানে নিত্যকাল ও বিশেষ কাল—এই দুই প্রকার সময় রয়েছে। নিত্যকালে দান করা বলতে—"উঠে দাঁড়াও, গ্রহণ করার মতো এই সম্পদ গ্রহণ করো, এটি তোমার খরচ হোক, এটি দিয়ে কুশল কর্ম করো"—এভাবে দান করাকে বোঝায়। বিশেষ কালে দান করা বলতে—চূড়াকরণ (শিখাবন্ধন), আবাহ-বিবাহ (বিয়েশাদি) ইত্যাদির সময়ে দান করাকে বোঝায়। তাছাড়া, শেষ সময়ে মরণশয্যায় শায়িত অবস্থায় "এটি দিয়ে কুশল কর্ম করো" বলে দান করাকেও যথাসময়ে দান করা বলে। "আবৃত বা সুরক্ষিত থাকে" বলতে—পূর্ব দিক থেকে যে ভয়ের আগমন ঘটতে পারত, তা যাতে না আসে, সেভাবে বন্ধ বা সুরক্ষিত থাকে। কারণ, সন্তানরা যদি বিপথগামী হয়, অথচ পিতামাতা শৈশব থেকে লালন-পালন ইত্যাদির মাধ্যমে সঠিকভাবে দায়িত্ব পালন করে থাকেন, তবে "এই সন্তানরা পিতামাতার অনুপযুক্ত"—বিজ্ঞজনদের এই নিন্দারূপ ভয়ের আগমন ঘটবে। সন্তানরা যদি সঠিকভাবে চলে, কিন্তু পিতামাতা বিপথগামী হন, তবে "পিতামাতা সন্তানদের অনুপযুক্ত"—এই ভয়ের আগমন ঘটবে। উভয়েই বিপথগামী হলে উভয় প্রকার ভয়েরই সৃষ্টি হয়। উভয়েই সৎপথে চললে কোনো ভয়েরই সৃষ্টি হয় না। তাই বলা হয়েছে—"তা আবৃত, নিরাপদ ও ভয়হীন থাকে।"


Evañca pana vatvā bhagavā siṅgālakaṃ etadavoca – ‘‘na kho te, gahapatiputta, pitā lokasammataṃ puratthimaṃ disaṃ namassāpeti. Mātāpitaro pana [Pg.137] puratthimadisāsadise katvā namassāpeti. Ayañhi te pitarā puratthimā disā akkhātā, no aññā’’ti.

এ কথা বলে ভগবান শৃগালককে বললেন—"হে গৃহপতিপুত্র, তোমার পিতা তোমাকে লোক-স্বীকৃত ভৌত পূর্ব দিককে বন্দনা করাতেন না। বরং পিতামাতাকে পূর্ব দিকের সদৃশ করে বন্দনা করাতেন। তোমার পিতা কর্তৃক এই পিতামাতাই পূর্ব দিক হিসেবে আখ্যায়িত হয়েছেন, অন্য কোনো দিক নয়।"


268. Uṭṭhānenāti āsanā uṭṭhānena. Antevāsikena hi ācariyaṃ dūratova āgacchantaṃ disvā āsanā vuṭṭhāya paccuggamanaṃ katvā hatthato bhaṇḍakaṃ gahetvā āsanaṃ paññapetvā nisīdāpetvā bījanapādadhovanapādamakkhanāni kātabbāni. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘uṭṭhānenā’’ti. Upaṭṭhānenāti divasassa tikkhattuṃ upaṭṭhānagamanena. Sippuggahaṇakāle pana avassakameva gantabbaṃ hoti. Sussūsāyāti saddahitvā savanena. Asaddahitvā suṇanto hi visesaṃ nādhigacchati. Pāricariyāyāti avasesakhuddakapāricariyāya. Antevāsikena hi ācariyassa pātova vuṭṭhāya mukhodakadantakaṭṭhaṃ datvā bhattakiccakālepi pānīyaṃ gahetvā paccupaṭṭhānādīni katvā vanditvā gantabbaṃ. Kiliṭṭhavatthādīni dhovitabbāni, sāyaṃ nahānodakaṃ paccupaṭṭhapetabbaṃ. Aphāsukāle upaṭṭhātabbaṃ. Pabbajitenapi sabbaṃ antevāsikavattaṃ kātabbaṃ. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘pāricariyāyā’’ti. Sakkaccaṃ sippapaṭiggahaṇenāti sakkaccaṃ paṭiggahaṇaṃ nāma thokaṃ gahetvā bahuvāre sajjhāyakaraṇaṃ, ekapadampi visuddhameva gahetabbaṃ.

২৬৮. "উত্থান দ্বারা" বলতে আসন থেকে উঠে দাঁড়ানোকে বোঝায়। অন্তেবাসিক (ছাত্র) কর্তৃক আচার্যকে দূর থেকে আসতে দেখে আসন থেকে উঠে এগিয়ে গিয়ে অভ্যর্থনা করা, তাঁর হাত থেকে জিনিসপত্র নেওয়া, আসন প্রস্তুত করে বসানো এবং ব্যজন করা (বাতাস করা), পা ধুয়ে দেওয়া ও পায়ে তেল মালিশ করা উচিত। এ উদ্দেশ্যেই "উত্থান দ্বারা" বলা হয়েছে। "উপস্থান দ্বারা" বলতে দিনে তিনবার সেবা করার জন্য উপস্থিত হওয়াকে বোঝায়। তবে শিল্প বা বিদ্যা শিক্ষার সময় অবশ্যই যেতে হবে। "শুশ্রূষা দ্বারা" বলতে শ্রদ্ধাসহকারে শোনার মাধ্যমে। কারণ অশ্রদ্ধাভরে শুনলে কোনো বিশেষ জ্ঞান লাভ করা যায় না। "পরিচর্যা দ্বারা" বলতে অন্যান্য ছোটখাটো ব্যক্তিগত সেবাকার্য করাকে বোঝায়। অন্তেবাসিক কর্তৃক আচার্যের জন্য খুব ভোরে ঘুম থেকে উঠে মুখ ধোয়ার জল ও দাঁতনকাঠি দেওয়া, ভোজনের সময়েও পানীয় জল এনে দেওয়া, সেবা-শুশ্রূষা করা এবং বন্দনা করে যাওয়া উচিত। ময়লা কাপড় ধুয়ে দেওয়া উচিত, সন্ধ্যায় স্নানের জল প্রস্তুত রাখা উচিত। অসুস্থতার সময় সেবা করা উচিত। প্রব্রজিত (ভিক্ষু) শিষ্যেরও শিষ্যের সমস্ত कर्तव्य পালন করা উচিত। এ উদ্দেশ্যেই "পরিচর্যা দ্বারা" বলা হয়েছে। "আদরের সাথে শিল্প গ্রহণ দ্বারা" বলতে আদরের সাথে বা যত্নসহকারে শিক্ষা গ্রহণ করাকে বোঝায়, যার অর্থ হলো—অল্প অল্প করে গ্রহণ করে বহুবার আবৃত্তি (সজ্জায়) করা এবং একটি পদও অত্যন্ত বিশুদ্ধভাবে গ্রহণ করা।


Suvinītaṃ vinentīti ‘‘evaṃ te nisīditabbaṃ, evaṃ ṭhātabbaṃ, evaṃ khāditabbaṃ, evaṃ bhuñjitabbaṃ, pāpamittā vajjetabbā, kalyāṇamittā sevitabbā’’ti evaṃ ācāraṃ sikkhāpenti vinenti. Suggahitaṃ gāhāpentīti yathā suggahitaṃ gaṇhāti, evaṃ atthañca byañjanañca sodhetvā payogaṃ dassetvā gaṇhāpenti. Mittāmaccesu paṭiyādentīti ‘‘ayaṃ amhākaṃ antevāsiko byatto bahussuto mayā samasamo, etaṃ sallakkheyyāthā’’ti evaṃ guṇaṃ kathetvā mittāmaccesu patiṭṭhapenti.

"সুশিক্ষিত করে গড়ে তোলেন" বলতে—"তোমাকে এভাবে বসতে হবে, এভাবে দাঁড়াতে হবে, এভাবে আহার করতে হবে, এভাবে ভোগ করতে হবে, পাপমিত্র বর্জন করতে হবে, কল্যাণমিত্রের সেবা করতে হবে"—এভাবে আচার-আচরণ শিক্ষা দেন ও শাসন করেন। "ভালোভাবে শিক্ষা গ্রহণ করান" বলতে—যাতে ভালোভাবে হৃদয়ঙ্গম করতে পারে, সেভাবে অর্থ ও ব্যঞ্জন (শব্দরূপ) বিশোধন করে এবং প্রয়োগ দেখিয়ে শিক্ষা দান করেন। "বন্ধু ও অমাত্যদের কাছে পরিচয় করিয়ে দেন" বলতে—"এই আমাদের অন্তেবাসিক (শিষ্য) অত্যন্ত দক্ষ, বহুশ্রুত এবং আমার সমকক্ষ, আপনারা একে স্মরণ রাখবেন"—এভাবে গুণের প্রশংসা করে বন্ধু ও অমাত্যদের মাঝে প্রতিষ্ঠিত করেন।


Disāsu parittāṇaṃ karontīti sippasikkhāpanenevassa sabbadisāsu rakkhaṃ karonti. Uggahitasippo hi yaṃ yaṃ disaṃ gantvā sippaṃ dasseti, tattha tatthassa lābhasakkāro uppajjati. So ācariyena kato nāma hoti, guṇaṃ kathentopissa mahājano ācariyapāde dhovitvā vasitaantevāsiko [Pg.138] vata ayanti paṭhamaṃ ācariyasseva guṇaṃ kathenti, brahmalokappamāṇopissa lābho uppajjamāno ācariyasantakova hoti. Apica yaṃ vijjaṃ parijappitvā gacchantaṃ aṭaviyaṃ corā na passanti, amanussā vā dīghajātiādayo vā na viheṭhenti, taṃ sikkhāpentāpi disāsu parittāṇaṃ karonti. Yaṃ vā so disaṃ gato hoti, tato kaṅkhaṃ uppādetvā attano santikaṃ āgatamanusse ‘‘etissaṃ disāyaṃ amhākaṃ antevāsiko vasati, tassa ca mayhañca imasmiṃ sippe nānākaraṇaṃ natthi, gacchatha tameva pucchathā’’ti evaṃ antevāsikaṃ paggaṇhantāpi tassa tattha lābhasakkāruppattiyā parittāṇaṃ karonti nāma, patiṭṭhaṃ karontīti attho. Sesamettha purimanayeneva yojetabbaṃ.

"দিকসমূহে রক্ষা বা নিরাপত্তা প্রদান করেন" বলতে—শিল্প বা বিদ্যা শিক্ষা দেওয়ার মাধ্যমেই তাঁর সব দিকে নিরাপত্তা নিশ্চিত করেন। কারণ, শিক্ষিত শিষ্য যে যে দিকে গিয়ে নিজের শিল্প বা বিদ্যা প্রদর্শন করে, সেখানে সেখানে তাঁর লাভ ও সৎকার (সম্মান) উৎপন্ন হয়। তা মূলত আচার্য কর্তৃকই করা হয়েছে বলে গণ্য হয়। তাঁর গুণের প্রশংসা করার সময়ও সাধারণ মানুষ প্রথমে আচার্যেরই প্রশংসা করে বলে—"নিশ্চয়ই ইনি আচার্যের পাদপ্রক্ষালন করে তাঁর সান্নিধ্যে বাস করা অন্তেবাসিক।" তাঁর ব্রহ্মলোক পরিমাণ লাভ উৎপন্ন হলেও তা আচার্যের কল্যাণেই হয়। তাছাড়া, যে বিদ্যা জপ করে বনের মধ্য দিয়ে যাওয়ার সময় চোরেরা দেখতে পায় না, অথবা অমনুষ্য বা দীর্ঘজাতি (সাপ ইত্যাদি) প্রাণী ক্ষতি করতে পারে না, সেই বিদ্যা শিক্ষা দেওয়ার মাধ্যমেও দিকসমূহে রক্ষা প্রদান করেন। অথবা, শিষ্য যে দিকে গিয়েছে, সেখান থেকে কোনো বিষয়ে সংশয় নিয়ে নিজের কাছে আসা মানুষদের "ঐ দিকে আমাদের অন্তেবাসিক বাস করে, এই বিদ্যায় আমার ও তাঁর মধ্যে কোনো পার্থক্য নেই, তোমরা যাও তাঁর কাছেই জিজ্ঞাসা করো"—এভাবে অন্তেবাসিককে উচ্চাসনে বসিয়ে সেখানে তাঁর লাভ-সৎকার প্রাপ্তির ব্যবস্থা করার মাধ্যমেও রক্ষা বা প্রতিষ্ঠা প্রদান করেন—এটাই অর্থ। অবশিষ্ট অংশ এখানে পূর্ববর্তী নিয়ম অনুসারেই যোজনা করতে হবে।


269. Tatiyadisāvāre sammānanāyāti devamāte tissamāteti evaṃ sambhāvitakathākathanena. Anavamānanāyāti yathā dāsakammakarādayo pothetvā viheṭhetvā kathenti, evaṃ hīḷetvā vimānetvā akathanena. Anaticariyāyāti taṃ atikkamitvā bahi aññāya itthiyā saddhiṃ paricaranto taṃ aticarati nāma, tathā akaraṇena. Issariyavossaggenāti itthiyo hi mahālatāsadisampi ābharaṇaṃ labhitvā bhattaṃ vicāretuṃ alabhamānā kujjhanti, kaṭacchuṃ hatthe ṭhapetvā tava ruciyā karohīti bhattagehe vissaṭṭhe sabbaṃ issariyaṃ vissaṭṭhaṃ nāma hoti, evaṃ karaṇenāti attho. Alaṅkārānuppadānenāti attano vibhavānurūpena alaṅkāradānena. Susaṃvihitakammantāti yāgubhattapacanakālādīni anatikkamitvā tassa tassa sādhukaṃ karaṇena suṭṭhu saṃvihitakammantā. Saṅgahitaparijanāti sammānanādīhi ceva paheṇakapesanādīhi ca saṅgahitaparijanā. Idha parijano nāma sāmikassa ceva attano ca ñātijano. Anaticārinīti sāmikaṃ muñcitvā aññaṃ manasāpi na pattheti. Sambhatanti kasivāṇijjādīni katvā ābhatadhanaṃ. Dakkhā ca hotīti yāgubhattasampādanādīsu chekā nipuṇā hoti. Analasāti nikkosajjā. Yathā aññā kusītā nisinnaṭṭhāne nisinnāva honti ṭhitaṭṭhāne ṭhitāva, evaṃ ahutvā vipphāritena cittena sabbakiccāni nipphādeti. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

২৬৯. তৃতীয় দিক সংক্রান্ত বর্ণনায় (পশ্চিম দিক - স্ত্রী) 'সম্মাননায়া' (সম্মান প্রদর্শনের মাধ্যমে) বলতে বোঝায়—'ইনি দেবের মাতা', 'ইনি তিষ্যের মাতা'—এভাবে প্রশংসাসূচক কথা বলার মাধ্যমে। 'অনবমাননায়া' (অবজ্ঞা না করার মাধ্যমে) বলতে বোঝায়—যেমন দাস-কর্মচারীদের প্রহার বা উৎপীড়ন করে কথা বলা হয়, সেভাবে অবহেলা বা তুচ্ছতাচ্ছিল্য করে কথা না বলা। 'অনতিচর্যায়' (ব্যভিচার না করার মাধ্যমে) বলতে বোঝায়—নিজের স্ত্রীকে অতিক্রম করে বাইরে অন্য কোনো নারীর সাথে রমণ করাকে ব্যভিচার বা অতিচার বলা হয়, তেমনটি না করা। 'ঐশ্বর্য্যবোসগ্গেন' (কর্তৃত্ব হস্তান্তরের মাধ্যমে) বলতে বোঝায়—নারীরা মহালতা প্রসাদনের মতো মূল্যবান অলঙ্কার পেলেও যদি রান্নাঘরের কর্তৃত্ব না পায়, তবে তারা অসন্তুষ্ট হয়। তাই তাদের হাতে হাতা-খুন্তি তুলে দিয়ে 'তোমার ইচ্ছামতো করো' বলে রান্নাঘরের দায়িত্ব ছেড়ে দিলে সমস্ত কর্তৃত্ব অর্পণ করা হয়, এটাই এর অর্থ। 'অলঙ্কারানুপ্রদানেন' (অলঙ্কার প্রদানের মাধ্যমে) বলতে বোঝায়—নিজের সামর্থ্য অনুযায়ী অলঙ্কার দান করার মাধ্যমে। 'সুসংবিহিতকম্মন্তা' (সুসংগঠিত গৃহকর্ম সম্পাদনকারিণী) বলতে বোঝায়—যবূ (জাউ) ও ভাত রান্নার সময় অতিক্রম না করে প্রতিটি কাজ ভালোভাবে সম্পন্ন করার মাধ্যমে সুসংগঠিত গৃহকর্ম সম্পাদনকারিণী হওয়া। 'সংগৃহীত পরিজনা' (পরিজনদের প্রতি অনুকম্পাশীলা) বলতে বোঝায়—সম্মান প্রদর্শন এবং উপহার বা বার্তা প্রেরণের মাধ্যমে পরিজনদের আপন করে নেওয়া। এখানে 'পরিজন' বলতে স্বামীর এবং নিজের আত্মীয়স্বজনকে বোঝায়। 'অনতিচারিণী' বলতে বোঝায়—স্বামীকে ছেড়ে মনে মনেও অন্য কোনো পুরুষকে কামনা না করা। 'সম্ভতং' বলতে বোঝায়—কৃষি, বাণিজ্য ইত্যাদির মাধ্যমে অর্জিত ধনসম্পদ। 'দক্খা চ হোতি' (দক্ষ হওয়া) বলতে বোঝায়—যবূ ও ভাত প্রস্তুতকরণ ইত্যাদি কাজে চতুর ও নিপুণ হওয়া। 'অনলসা' (অলসতাহীনা) বলতে বোঝায়—অলসতাহীন বা উদ্যোগী। অন্যান্য অলস নারীরা যেমন যেখানে বসে থাকে সেখানেই বসে থাকে, যেখানে দাঁড়িয়ে থাকে সেখানেই দাঁড়িয়ে থাকে, তেমনটি না হয়ে প্রফুল্ল চিত্তে সমস্ত গৃহস্থালি কাজ সম্পন্ন করা। অবশিষ্ট অংশ এখানেও পূর্ববর্তী নিয়ম অনুসারেই যুক্ত করতে হবে।


270. Catutthadisāvāre [Pg.139] avisaṃvādanatāyāti yassa yassa nāmaṃ gaṇhāti, taṃ taṃ avisaṃvādetvā idampi amhākaṃ gehe atthi, idampi atthi, gahetvā gacchāhīti evaṃ avisaṃvādetvā dānena. Aparapajā cassa paṭipūjentīti sahāyassa puttadhītaro pajā nāma, tesaṃ pana puttadhītaro ca nattupanattakā ca aparapajā nāma. Te paṭipūjenti keḷāyanti mamāyanti maṅgalakālādīsu tesaṃ maṅgalādīni karonti. Sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṃ.

২৭০. চতুর্থ দিক সংক্রান্ত বর্ণনায় (উত্তর দিক - মিত্র ও অমাত্য) 'অবিসংবাদনতায়' (প্রতারণা না করার মাধ্যমে) বলতে বোঝায়—যে যে বস্তুর নাম নেওয়া হয়, সে বিষয়ে প্রতারণা না করে 'এটিও আমাদের ঘরে আছে, ওটিও আছে, নিয়ে যাও'—এভাবে সত্য কথা বলে দান করার মাধ্যমে। 'অপরপজা চস্স পটিপূজেন্তি' (তাদের বংশধরদেরও পূজা বা সমাদর করে) বলতে বোঝায়—বন্ধুর পুত্র-কন্যাদের 'প্রজা' বলা হয়, আর তাদের পুত্র-কন্যা এবং নাতি-পুতিদের 'অপরপ্রজা' বলা হয়। তারা তাদের সমাদর করে, স্নেহ করে, আপন মনে করে এবং মাঙ্গলিক অনুষ্ঠানাদিতে তাদের জন্য মঙ্গলানুষ্ঠান সম্পন্ন করে। অবশিষ্ট অংশ এখানেও পূর্ববর্তী নিয়ম অনুসারেই বুঝতে হবে।


271. Yathābalaṃ kammantasaṃvidhānenāti daharehi kātabbaṃ mahallakehi, mahallakehi vā kātabbaṃ daharehi, itthīhi kātabbaṃ purisehi, purisehi vā kātabbaṃ itthīhi akāretvā tassa tassa balānurūpeneva kammantasaṃvidhānena. Bhattavetanānuppadānenāti ayaṃ khuddakaputto, ayaṃ ekavihārīti tassa tassa anurūpaṃ sallakkhetvā bhattadānena ceva paribbayadānena ca. Gilānupaṭṭhānenāti aphāsukakāle kammaṃ akāretvā sappāyabhesajjādīni datvā paṭijagganena. Acchariyānaṃ rasānaṃ saṃvibhāgenāti acchariye madhurarase labhitvā sayameva akhāditvā tesampi tato saṃvibhāgakaraṇena. Samaye vossaggenāti niccasamaye ca kālasamaye ca vossajjanena. Niccasamaye vossajjanaṃ nāma sakaladivasaṃ kammaṃ karontā kilamanti. Tasmā yathā na kilamanti, evaṃ velaṃ ñatvā vissajjanaṃ. Kālasamaye vossaggo nāma chaṇanakkhattakīḷādīsu alaṅkārabhaṇḍakhādanīyabhojanīyādīni datvā vissajjanaṃ. Dinnādāyinoti corikāya kiñci agahetvā sāmikehi dinnasseva ādāyino. Sukatakammakarāti ‘‘kiṃ etassa kammena katena, na mayaṃ kiñci labhāmā’’ti anujjhāyitvā tuṭṭhahadayā yathā taṃ kammaṃ sukataṃ hoti, evaṃ kārakā. Kittivaṇṇaharāti parisamajjhe kathāya sampattāya ‘‘ko amhākaṃ sāmikehi sadiso atthi, mayaṃ attano dāsabhāvampi na jānāma, tesaṃ sāmikabhāvampi na jānāma, evaṃ no anukampantī’’ti guṇakathāhārakā. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

২৭১. পঞ্চম দিক সংক্রান্ত বর্ণনায় (অধো দিক - দাস ও কর্মচারী) 'যথাবলং কম্মন্তসংবিধানেন' (সামর্থ্য অনুযায়ী কাজ বণ্টন) বলতে বোঝায়—তরুণদের করণীয় কাজ বৃদ্ধদের দিয়ে, অথবা বৃদ্ধদের করণীয় কাজ তরুণদের দিয়ে, নারীদের করণীয় কাজ পুরুষদের দিয়ে, অথবা পুরুষদের করণীয় কাজ নারীদের দিয়ে না করিয়ে, প্রত্যেকের শারীরিক শক্তি ও সামর্থ্য অনুযায়ী কাজ বণ্টন করার মাধ্যমে। 'ভত্তবেতনানুপ্পদানেন' (খাদ্য ও বেতন প্রদানের মাধ্যমে) বলতে বোঝায়—'ইনি অল্পবয়সী বালক', 'ইনি আমাদের সাথে বসবাসকারী'—এভাবে প্রত্যেকের অবস্থা বিবেচনা করে খাদ্য ও আনুষঙ্গিক ভাতা প্রদানের মাধ্যমে। 'গিলানুপট্ঠানেন' (অসুস্থতায় সেবা করার মাধ্যমে) বলতে বোঝায়—অসুস্থতার সময় কাজ না করিয়ে উপযুক্ত পথ্য ও ঔষধাদি দিয়ে সেবা করার মাধ্যমে। 'আশ্চর্য্যনং রসানং সংবিভাগেন' (অসাধারণ সুস্বাদু খাবার ভাগ করে নেওয়ার মাধ্যমে) বলতে বোঝায়—কোনো চমৎকার সুস্বাদু খাবার পেলে তা একা না খেয়ে তাদেরও তা থেকে ভাগ দেওয়ার মাধ্যমে। 'সময়ে বোসগ্গেন' (উপযুক্ত সময়ে ছুটি বা অবসর প্রদানের মাধ্যমে) বলতে বোঝায়—নিয়মিত সময়ে এবং বিশেষ উৎসবের সময়ে ছুটি দেওয়ার মাধ্যমে। নিয়মিত সময়ে ছুটি দেওয়া বলতে বোঝায়—সারাদিন কাজ করলে তারা ক্লান্ত হয়ে পড়ে, তাই তারা যাতে ক্লান্ত না হয়, সেভাবে সময় বুঝে তাদের কাজ থেকে অব্যাহতি দেওয়া। বিশেষ সময়ে ছুটি দেওয়া বলতে বোঝায়—উৎসব, নক্ষত্রপূজা ও ক্রীড়ানুষ্ঠানের সময় অলঙ্কার, খাদ্য ও ভোজ্যসামগ্রী দিয়ে তাদের আমোদ-প্রমোদের জন্য ছুটি দেওয়া। 'দিন্নাদায়িনো' বলতে বোঝায়—চুরি করে কোনো কিছু না নিয়ে মালিকের দেওয়া জিনিসই কেবল গ্রহণ করা। 'সুকতকর্মকারা' বলতে বোঝায়—'তার এই কাজ করে আমাদের কী লাভ, আমরা তো কিছুই পাচ্ছি না'—এভাবে অসন্তুষ্ট না হয়ে, আনন্দিত চিত্তে কাজটি যাতে সুচারুরূপে সম্পন্ন হয় সেভাবে সম্পাদন করা। 'কীর্তিবর্ণহরা' বলতে বোঝায়—জনসমক্ষে কোনো আলোচনা উঠলে 'আমাদের মালিকের মতো আর কে আছে? আমরা যে দাস বা কর্মচারী তা আমরা নিজেরাও বুঝি না, আর তারাও যে আমাদের মালিক তাও বুঝতে দেন না, তারা আমাদের এতটাই অনুকম্পা করেন'—এভাবে মালিকের গুণকীর্তন করা। অবশিষ্ট অংশ এখানেও পূর্ববর্তী নিয়ম অনুসারেই যুক্ত করতে হবে।


272. Mettena kāyakammenātiādīsu mettacittaṃ paccupaṭṭhapetvā katāni kāyakammādīni mettāni nāma vuccanti. Tattha bhikkhū nimantessāmīti vihāragamanaṃ[Pg.140], dhamakaraṇaṃ gahetvā udakaparissāvanaṃ, piṭṭhiparikammapādaparikammādikaraṇañca mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Bhikkhū piṇḍāya paviṭṭhe disvā ‘‘sakkaccaṃ yāguṃ detha, bhattaṃ dethā’’tiādivacanañceva, sādhukāraṃ datvā dhammasavanañca sakkaccaṃ paṭisanthārakaraṇādīni ca mettaṃ vacīkammaṃ nāma. ‘‘Amhākaṃ kulūpakattherā averā hontu abyāpajjā’’ti evaṃ cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma. Anāvaṭadvāratāyāti apihitadvāratāya. Tattha sabbadvārāni vivaritvāpi sīlavantānaṃ adāyako akārako pihitadvāroyeva. Sabbadvārāni pana pidahitvāpi tesaṃ dāyako kārako vivaṭadvāroyeva. Iti sīlavantesu gehadvāraṃ āgatesu santaṃyeva natthīti avatvā dātabbaṃ. Evaṃ anāvaṭadvāratā nāma hoti.

২৭২. ষষ্ঠ দিক সংক্রান্ত বর্ণনায় (ঊর্ধ্ব দিক - শ্রমণ ও ব্রাহ্মণ) 'মেত্তেন কায়কম্মেন' (মৈত্রীপূর্ণ কায়িক কর্মের মাধ্যমে) ইত্যাদি পদে মৈত্রীভাব জাগ্রত করে সম্পাদিত কায়িক কর্মসমূহকে মৈত্রীপূর্ণ কর্ম বলা হয়। সেখানে 'ভিক্ষুদের নিমন্ত্রণ করব'—এই উদ্দেশ্যে বিহারে যাওয়া, জল ছাঁকার পাত্র নিয়ে জল ছেঁকে দেওয়া, পিঠ মালিশ করা ও পা ধুইয়ে দেওয়া ইত্যাদি মৈত্রীপূর্ণ কায়িক কর্মের অন্তর্ভুক্ত। ভিক্ষুদের পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশ করতে দেখে 'শ্রদ্ধা সহকারে যবূ (জাউ) দিন, ভাত দিন' ইত্যাদি বলা, সাধুবাদ জানিয়ে ধর্ম শ্রবণ করা এবং আদর-যত্নের সাথে কুশলাদি বিনিময় করা মৈত্রীপূর্ণ বাচনিক কর্মের অন্তর্ভুক্ত। 'আমাদের কুলেপক (কুলহিতৈষী) স্থবিরগণ বৈরহীন ও ব্যাধিমুক্ত হোন'—এভাবে চিন্তা করা মৈত্রীপূর্ণ মানসিক কর্মের অন্তর্ভুক্ত। 'অনাবটদ্বারতায়' (উন্মুক্ত দ্বার রাখার মাধ্যমে) বলতে বোঝায়—দ্বার উন্মুক্ত না রাখা বা অবারিত দানশীলতা। সেখানে সমস্ত দরজা খুলে রেখেও যদি শীলবানদের দান না করা হয়, তবে তার দ্বার বন্ধই থাকে। আবার সমস্ত দরজা বন্ধ রেখেও যদি তাদের দান করা হয়, তবে তার দ্বার উন্মুক্তই থাকে। অতএব, শীলবানগণ গৃহদ্বারে উপস্থিত হলে ঘরে যা কিছু আছে তা 'নেই' না বলে দান করা উচিত। এভাবেই 'অনাবৃতদ্বারতা' বা উন্মুক্ত দ্বার রাখা সম্পন্ন হয়।


Āmisānuppadānenāti purebhattaṃ paribhuñjitabbakaṃ āmisaṃ nāma, tasmā sīlavantānaṃ yāgubhattasampadānenāti attho. Kalyāṇena manasā anukampantīti ‘‘sabbe sattā sukhitā hontu averā arogā abyāpajjā’’ti evaṃ hitapharaṇena. Apica upaṭṭhākānaṃ gehaṃ aññe sīlavante sabrahmacārī gahetvā pavisantāpi kalyāṇena cetasā anukampanti nāma. Sutaṃ pariyodāpentīti yaṃ tesaṃ pakatiyā sutaṃ atthi, tassa atthaṃ kathetvā kaṅkhaṃ vinodenti, tathattāya vā paṭipajjāpenti. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

'আমিষানুপ্রদানেন' (ভৌতিক সামগ্রী বা আহার্য প্রদানের মাধ্যমে) বলতে বোঝায়—পূর্বাহ্ণে ভোজনযোগ্য খাদ্যসামগ্রীকে 'আমিষ' বলা হয়, তাই শীলবানদের যবূ ও ভাত প্রদানের মাধ্যমে সেবা করা—এটাই এর অর্থ। 'কল্যাণেন মনসা অনুকম্পন্তি' (কল্যাণময় চিত্তে অনুকম্পা করা) বলতে বোঝায়—'সকল প্রাণী সুখী হোক, বৈরহীন, রোগহীন ও ব্যাধিমুক্ত হোক'—এভাবে হিতৈষী মনোভাব পোষণ করা। তাছাড়া, উপাসকদের গৃহে অন্য শীলবান সব্রহ্মচারীদের সাথে নিয়ে প্রবেশ করার সময়ও কল্যাণময় চিত্তে অনুকম্পা করা হয়। 'সুতং পরিযোদাপেন্তি' (শ্রুত ধর্মকে পরিচ্ছন্ন বা স্পষ্ট করার মাধ্যমে) বলতে বোঝায়—তাদের স্বাভাবিকভাবে যে ধর্মজ্ঞান শ্রুত আছে, তার অর্থ ব্যাখ্যা করে তাদের সংশয় দূর করা অথবা সেই সত্যের পথে তাদের পরিচালিত করা। অবশিষ্ট অংশ এখানেও পূর্ববর্তী নিয়ম অনুসারেই যুক্ত করতে হবে।


273. Alamattoti puttadārabharaṇaṃ katvā agāraṃ ajjhāvasanasamattho. Paṇḍitoti disānamassanaṭṭhāne paṇḍito hutvā. Saṇhoti sukhumatthadassanena saṇhavācābhaṇanena vā saṇho hutvā. Paṭibhānavāti disānamassanaṭṭhāne paṭibhānavā hutvā nivātavuttīti nīcavutti. Atthaddhoti thambharahito. Uṭṭhānakoti uṭṭhānavīriyasampanno. Analasoti nikkosajjo. Acchinnavuttīti nirantarakaraṇavasena akhaṇḍavutti. Medhāvīti ṭhānuppattiyā paññāya samannāgato.

২৭৩. 'অলমত্তো' বলতে বোঝায়—স্ত্রী-পুত্রের ভরণপোষণ করে গৃহস্থালিতে বসবাস করতে সমর্থ ব্যক্তি। 'পণ্ডিতো' বলতে বোঝায়—দিকসমূহের বন্দনার ক্ষেত্রে পণ্ডিত বা বিজ্ঞ হওয়া। 'সণ্হো' (নম্র বা মৃদু) বলতে বোঝায়—সূক্ষ্ম অর্থ দর্শনে অথবা মৃদু ও মধুর বাক্য ভাষণে নম্র হওয়া। 'প্রতিভানবান' বলতে বোঝায়—দিকসমূহের বন্দনার ক্ষেত্রে প্রত্যুৎপন্নমতিত্ব বা প্রজ্ঞাসম্পন্ন হওয়া। 'নিবাতবুত্তি' বলতে বোঝায়—নম্র স্বভাব বা নিরহংকার আচরণ। 'অখদ্ধো' বলতে বোঝায়—অহংকার বা জড়তাহীন। 'উত্থানকো' বলতে বোঝায়—উত্থান বীর্য বা কর্মোদ্যোগে সম্পন্ন। 'অনলসো' বলতে বোঝায়—অলসতাহীন বা তৎপর। 'অচ্ছিন্নবুত্তি' বলতে বোঝায়—নিরন্তর কাজ করার কারণে নিরবচ্ছিন্ন বা অখণ্ড স্বভাবের অধিকারী। 'মেধাবী' বলতে বোঝায়—উপস্থিত বুদ্ধি বা তাৎক্ষণিক প্রজ্ঞাসম্পন্ন।


Saṅgāhakoti catūhi saṅgahavatthūhi saṅgahakaro. Mittakaroti mittagavesano. Vadaññūti pubbakārinā, vuttavacanaṃ jānāti. Sahāyakassa gharaṃ gatakāle ‘‘mayhaṃ sahāyakassa veṭhanaṃ detha, sāṭakaṃ detha, manussānaṃ bhattavetanaṃ dethā’’ti vuttavacanamanussaranto tassa attano gehaṃ [Pg.141] āgatassa tattakaṃ vā tato atirekaṃ vā paṭikattāti attho. Apica sahāyakassa gharaṃ gantvā imaṃ nāma gaṇhissāmīti āgataṃ sahāyakaṃ lajjāya gaṇhituṃ asakkontaṃ anicchāritampi tassa vācaṃ ñatvā yena atthena so āgato, taṃ nipphādento vadaññū nāma. Yena yena vā pana sahāyakassa ūnaṃ hoti, oloketvā taṃ taṃ dentopi vadaññūyeva. Netāti taṃ taṃ atthaṃ dassento paññāya netā. Vividhāni kāraṇāni dassento netīti vinetā. Punappunaṃ netīti anunetā.

'সংগাহকো' বলতে বোঝায়—চারটি সংগ্রহবস্তুর (দান, প্রিয়বচন, অর্থচর্যা ও সমানাত্মতা) মাধ্যমে লোক সংগ্রহকারী বা হিতকারী। 'মিত্তকরো' বলতে বোঝায়—মিত্র বা বন্ধু অন্বেষণকারী। 'বদঞ্ঞূ' (উদার বা দানশীল) বলতে বোঝায়—পূর্বে উপকারকারীর বলা কথা যে বোঝে। বন্ধুর ঘরে যাওয়ার সময় 'আমার বন্ধুকে পাগড়ি দিন, বস্ত্র দিন, তার লোকদের খাদ্য ও পারিশ্রমিক দিন'—এই বলা কথা স্মরণ করে, সেই বন্ধু যখন নিজের ঘরে আসে, তখন তাকে সমপরিমাণ বা তার চেয়েও বেশি প্রত্যুপকার করা—এটাই এর অর্থ। তাছাড়া, বন্ধুর ঘরে গিয়ে 'আমি অমুক বস্তু গ্রহণ করব'—এই উদ্দেশ্যে এসেও লজ্জাবশত তা গ্রহণ করতে অসমর্থ বন্ধুর না বলা মনের কথা বা ইঙ্গিত বুঝতে পেরে, সে যে উদ্দেশ্যে এসেছে তা পূরণ করে দেওয়াকেও 'বদঞ্ঞূ' বা উদার বলা হয়। অথবা বন্ধুর যে যে জিনিসের অভাব রয়েছে, তা দেখে দেখে তা পূরণ করে দেওয়া ব্যক্তিও 'বদঞ্ঞূ' বা উদার। 'নেতা' বলতে বোঝায়—সেই সেই অর্থ বা পথ প্রদর্শন করে প্রজ্ঞার দ্বারা পরিচালিত করা। বিভিন্ন কারণ বা যুক্তি দেখিয়ে পরিচালিত করেন বলে তিনি 'বিনেতা'। বারবার পরিচালিত করেন বলে তিনি 'অনুনেতা'।


Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ puggale. Rathassāṇīva yāyatoti yathā āṇiyā satiyeva ratho yāti, asati na yāti, evaṃ imesu saṅgahesu satiyeva loko vattati, asati na vattati. Tena vuttaṃ – ‘‘ete kho saṅgahā loke, rathassāṇīva yāyato’’ti.

সেখানে 'তত্থ তত্থা' বলতে বোঝায়—সেই সেই ব্যক্তিতে। 'রথস্সাণী ব যায়তো' (চলন্ত রথের চাকার কীলকের মতো) বলতে বোঝায়—যেমন কীলক বা পিন থাকলে তবেই রথ চলে, না থাকলে চলে না; তেমনই এই সংগ্রহধর্মসমূহ (সংগ্রহবস্তু) থাকলে তবেই লোকসমাজ চলে, না থাকলে চলে না। সেইজন্য বলা হয়েছে—'এই সংগ্রহধর্মসমূহ জগতে চলন্ত রথের চাকার কীলকের মতো'।


Na mātā puttakāraṇāti yadi mātā ete saṅgahe puttassa na kareyya, puttakāraṇā mānaṃ vā pūjaṃ vā na labheyya.

'ন মাতা পুত্তকারণা' বলতে বোঝায়—মাতা যদি পুত্রের প্রতি এই সংগ্রহধর্মসমূহ (স্নেহ-যত্ন ইত্যাদি) প্রদর্শন না করতেন, তবে তিনি পুত্রের কাছ থেকে সম্মান বা পূজা পেতেন না।


Saṅgahā eteti upayogavacane paccattaṃ. ‘‘Saṅgahe ete’’ti vā pāṭho. Sammapekkhantīti sammā pekkhanti. Pāsaṃsā ca bhavantīti pasaṃsanīyā ca bhavanti.

'সংগহা এতে'—এটি দ্বিতীয়ার অর্থে প্রথমা বিভক্তিযুক্ত পদ। অথবা 'সংগহে এতে'—এমন পাঠও রয়েছে। 'সম্মাপেক্খন্তি' বলতে বোঝায়—সম্যকভাবে বা ভালোভাবে দর্শন করেন। 'পাসংসা চ ভবন্তি' বলতে বোঝায়—প্রশংসনীয়ও হন।


274. Iti bhagavā yā disā sandhāya te gahapatiputta pitā āha ‘‘disā namasseyyāsī’’ti, imā tā cha disā. Yadi tvaṃ pitu vacanaṃ karosi, imā disā namassāti dassento siṅgālassa pucchāya ṭhatvā desanaṃ matthakaṃ pāpetvā rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Siṅgālakopi saraṇesu patiṭṭhāya cattālīsakoṭidhanaṃ buddhasāsane vikiritvā puññakammaṃ katvā saggaparāyaṇo ahosi. Imasmiñca pana sutte yaṃ gihīhi kattabbaṃ kammaṃ nāma, taṃ akathitaṃ natthi, gihivinayo nāmāyaṃ suttanto. Tasmā imaṃ sutvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānīti.

২৭৪. এভাবে ভগবান বুদ্ধ দেখিয়ে দিলেন যে—'হে গৃহপতিপুত্র! তোমার পিতা যে দিকসমূহের উদ্দেশ্যে বলেছিলেন যে—দিকসমূহ বন্দনা করো, এই সেই ছয়টি দিক। তুমি যদি পিতার কথা রক্ষা করতে চাও, তবে এই দিকসমূহ বন্দনা করো।' এভাবে শৃঙ্গালের প্রশ্নের উত্তর দিয়ে দেশনা সমাপ্ত করে তিনি রাজগৃহে পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশ করলেন। শৃঙ্গালকও ত্রিসরণে প্রতিষ্ঠিত হয়ে বুদ্ধশাসনে চল্লিশ কোটি ধনসম্পদ দান করে পুণ্যকর্ম সম্পাদনপূর্বক স্বর্গগামী হলেন। আর এই সূত্রে গৃহীদের করণীয় যা কিছু কাজ রয়েছে, তা না বলা অবস্থায় নেই; এই সূত্রটি 'গৃহীবিনয়' নামে পরিচিত। অতএব, এই সূত্র শ্রবণ করে উপদেশ অনুসারে প্রতিপন্ন বা আচরণকারী ব্যক্তির কেবল বৃদ্ধি বা উন্নতিই প্রত্যাশিত, কোনো অবনতি বা পরিহানি নয়।


Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

দীঘনিকায়ের অট্ঠকথা সুমঙ্গলবিলাসিনী


Siṅgālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

শৃঙ্গালসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Āṭānāṭiyasuttavaṇṇanā

৯. আটানাটিয়সূত্রের বর্ণনা


Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā

প্রথম ভাণবারের বর্ণনা


275. Evaṃ [Pg.142] me sutanti āṭānāṭiyasuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – catuddisaṃ rakkhaṃ ṭhapetvāti asurasenāya nivāraṇatthaṃ sakkassa devānamindassa catūsu disāsu ārakkhaṃ ṭhapetvā. Gumbaṃ ṭhapetvāti balagumbaṃ ṭhapetvā. Ovaraṇaṃ ṭhapetvāti catūsu disāsu ārakkhake ṭhapetvā. Evaṃ sakkassa devānamindassa ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ katvā āṭānāṭanagare nisinnā satta buddhe ārabbha imaṃ parittaṃ bandhitvā ‘‘ye satthu dhammaāṇaṃ amhākañca rājaāṇaṃ na suṇanti, tesaṃ idañcidañca karissāmā’’ti sāvanaṃ katvā attanopi catūsu disāsu mahatiyā ca yakkhasenāyātiādīhi catūhi senāhi ārakkhaṃ saṃvidahitvā abhikkantāya rattiyā…pe… ekamantaṃ nisīdiṃsu.

২৭৫. "এরূপ আমার শ্রুত"—এটি আটানাটিয় সূত্র। সেখানে এই অপূর্বপদবর্ণনা (পূর্বে ব্যাখ্যাত না হওয়া পদের ব্যাখ্যা) নিম্নরূপ: "চতুর্দিশং রক্ষং ঠপেত্বা" (চারিদিকে রক্ষা স্থাপন করে) অর্থাৎ অসুরসেনা নিবারণের উদ্দেশ্যে দেবরাজ শক্রের জন্য চার দিকে আরক্ষা (পাহারা) স্থাপন করে। "গুম্বং ঠপেত্বা" অর্থাৎ সৈন্যদল (বলগুম্ব) স্থাপন করে। "ওবরণং ঠপেত্বা" অর্থাৎ চার দিকে রক্ষী বা প্রহরী স্থাপন করে। এভাবে দেবরাজ শক্রের আরক্ষা সুব্যবস্থিত করে আটানাটানগরে উপবিষ্ট হয়ে সপ্ত বুদ্ধকে উদ্দেশ্য করে এই পরিত্রাণ রচনাপূর্বক—"যারা শাস্ত্রার ধর্ম-আজ্ঞা এবং আমাদের রাজ-আজ্ঞা মান্য করে না, তাদের আমরা এই এই শাস্তি দেব"—এরূপ ঘোষণা দিয়ে, নিজেদেরও চার দিকে বিশাল যক্ষসেনা ইত্যাদি চার প্রকার সৈন্যের দ্বারা আরক্ষা সুসংবিধান করে, রাত্রি অতিক্রান্ত হলে... একপাশে উপবেশন করলেন।


Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati. Tattha ‘‘abhikkantā, bhante ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti (a. ni. 8.20) evamādīsu khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro paṇītataro cā’’ti (a. ni. 4.100) evamādīsu sundare.

"অভিক্কন্তায় রত্তিযা" (রাত্রি অতিক্রান্ত হলে)—এখানে 'অভিক্কন্ত' শব্দটি ক্ষয় (শেষ হওয়া/অতিক্রান্ত হওয়া), সুন্দর, অভিরূপ (মনোহর রূপ) এবং অভিনন্দন (অনুমোদন) ইত্যাদি অর্থে দৃষ্ট হয়। তন্মধ্যে, "ভন্তে, রাত্রি অভিক্রান্ত (শেষ) হয়েছে, প্রথম প্রহর অতিবাহিত হয়েছে, ভিক্ষুসংঘ দীর্ঘক্ষণ উপবিষ্ট আছেন; ভন্তে, ভগবান ভিক্ষুদের প্রাতিমোক্ষ্য আবৃত্তি করুন"—ইত্যাদি স্থলে এটি 'ক্ষয়' (শেষ হওয়া) অর্থে দৃষ্ট হয়। "এই চার ব্যক্তির মধ্যে ইনি অধিকতর অভিক্রান্ত (শ্রেষ্ঠ) এবং অধিকতর প্রণীত (উত্তম)"—ইত্যাদি স্থলে 'সুন্দর' (শ্রেষ্ঠ/উত্তম) অর্থে দৃষ্ট হয়।


‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857);

"কে আমার চরণে বন্দনা করছে, যে ঋদ্ধি ও যশের দ্বারা জাজ্বল্যমান এবং অতি মনোহর বর্ণের (শরীরের দীপ্তির) দ্বারা সমস্ত দিক উদ্ভাসিত করছে?"


Evamādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotamāti (pārā. 15) evamādīsu abbhanumodane. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyā, parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti.

ইত্যাদি স্থলে 'অভিরূপ' (মনোহর রূপ) অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে। "হে গৌতম, অতি চমৎকার (অভিক্রান্ত)!" ইত্যাদি স্থলে 'অভিনন্দন' (অনুমোদন বা সন্তোষ প্রকাশ) অর্থে দৃষ্ট হয়। কিন্তু এখানে এটি 'ক্ষয়' (অবসান) অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে। সেই কারণে "অভিক্কন্তায় রত্তিযা" বলতে "রাত্রি অবসান হলে" বা "রাত্রি অতিবাহিত হলে" বোঝানো হয়েছে।


Abhikkantavaṇṇāti idha abhikkantasaddo abhirūpe. Vaṇṇasaddo pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti (ma. ni. 2.399) evamādīsu chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti (ma. ni. 2.77) evamādīsu thutiyaṃ. ‘‘Cattārome[Pg.143], bho gotama, vaṇṇā’’ti (dī. ni. 1.266) evamādīsu kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena gandhathenoti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti (saṃ. ni. 1.138) evamādīsu saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti (pārā. 602) evamādīsu pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo. Tena ‘‘abhikkantavaṇṇā abhirūpacchavī’’ti vuttaṃ hoti.

"অভিক্কন্তবণ্ণা" (মনোহর বর্ণবিশিষ্ট)—এখানে 'অভিক্কন্ত' শব্দটি 'অভিরূপ' (মনোহর) অর্থে ব্যবহৃত। আর 'বণ্ণ' (বর্ণ) শব্দটি ছবি (ত্বক/গাত্রবর্ণ), স্তুতি (প্রশংসা), কুলবর্গ (জাতি বা বর্ণভেদ), কারণ, সংস্থান (আকৃতি), প্রমাণ (পরিমাপ) এবং রূপায়তন (চাক্ষুষ রূপ) ইত্যাদি অর্থে দৃষ্ট হয়। তন্মধ্যে, "ভগবান সুবর্ণবর্ণবিশিষ্ট (সোনার মতো গাত্রবর্ণযুক্ত)"—ইত্যাদি স্থলে 'ছবি' (ত্বক বা গাত্রবর্ণ) অর্থে। "হে গৃহপতি, শ্রমণ গৌতমের এই গুণগান (প্রশংসা) আপনার দ্বারা কবে সংগৃহীত হয়েছে?"—ইত্যাদি স্থলে 'স্তুতি' (প্রশংসা) অর্থে। "হে গৌতম, এই চার প্রকার বর্ণ (জাতি) রয়েছে"—ইত্যাদি স্থলে 'কুলবর্গ' (জাতিভেদ) অর্থে। "তাহলে কী কারণে তাকে সুগন্ধ-চোর বলা হচ্ছে?"—ইত্যাদি স্থলে 'কারণ' অর্থে। "বিশাল হস্তীরাজের আকৃতি ধারণ করে"—ইত্যাদি স্থলে 'সংস্থান' (আকৃতি) অর্থে। "পাত্রের তিন প্রকার পরিমাপ রয়েছে"—ইত্যাদি স্থলে 'প্রমাণ' (পরিমাপ) অর্থে। "বর্ণ, গন্ধ, রস, ওজ"—ইত্যাদি স্থলে 'রূপায়তন' (চাক্ষুষ রূপ) অর্থে। এখানে এটি 'ছবি' (ত্বক বা গাত্রবর্ণ) অর্থে গ্রহণ করতে হবে। অতএব, "অভিক্কন্তবণ্ণা" বলতে "মনোহর গাত্রবর্ণযুক্ত" বোঝানো হয়েছে।


Kevalakappanti ettha kevalasaddo anavasesayebhuyyaabyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho. Tathā hissa ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti (pārā. 1) evamādīsu anavasesatā attho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamāgadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya abhikkamitukāmā hontī’’ti (mahāva. 43) evamādīsu yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (mahāva. 1) evamādīsu abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti (a. ni. 6.55) evamādīsu anatirekatā. ‘‘Āyasmato, bhante, anuruddhassa bāhiko nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti (a. ni. 4.243) evamādīsu daḷhatthatā. ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti (a. ni. 10.12) evamādīsu visaṃyogo. Idha panassa anavasesattho adhippeto.

"কেবলকপ্পং"—এখানে 'কেবল' শব্দটি অশেষ (সম্পূর্ণ/নিঃশেষ), যেভূয্য (অধিকাংশ), অব্যামিশ্র (অমিশ্রিত/বিশুদ্ধ), অনতিরেক (কেবলমাত্র/অনধিক), দৃঢ়ার্থ (দৃঢ়তা) এবং বিসংযোগ (আসক্তিহীনতা) ইত্যাদি অনেক অর্থে ব্যবহৃত হয়। যেমন—"কেবলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিয়ং" (সম্পূর্ণ পরিপূর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য)—ইত্যাদি স্থলে 'অশেষতা' (সম্পূর্ণতা) অর্থে। "অঙ্গ ও মগধ দেশের প্রায় সমস্ত অধিবাসী প্রচুর খাদ্য ও ভোজ্য সামগ্রী নিয়ে গমন করতে ইচ্ছুক হলেন"—ইত্যাদি স্থলে 'অধিকাংশ' (যেভূয্যতা) অর্থে। "কেবল দুঃখস্কন্ধের সমুদয় ঘটে" (সুখহীন কেবল দুঃখরাশির উৎপত্তি হয়)—ইত্যাদি স্থলে 'অমিশ্রতা' (অব্যামিশ্রতা) অর্থে। "এই আয়ুষ্মান নিশ্চয়ই কেবলমাত্র শ্রদ্ধাসম্পন্ন" (শ্রদ্ধাতিরিক্ত অন্য কিছু নয়)—ইত্যাদি স্থলে 'অনতিরেকতা' (কেবলমাত্র) অর্থে। "ভন্তে, আয়ুষ্মান অনিরুদ্ধের বাহিক নামক সদ্ধিবিহারিক (শিষ্য) সংঘভেদের জন্য দৃঢ়ভাবে নিয়োজিত আছেন"—ইত্যাদি স্থলে 'দৃঢ়ার্থতা' (দৃঢ়তা) অর্থে। "যিনি আসক্তিহীন (কেবলী), কৃতকৃত্য, তাঁকে উত্তম পুরুষ বলা হয়"—ইত্যাদি স্থলে 'বিসংযোগ' (আসক্তিহীনতা) অর্থে। কিন্তু এখানে এর 'অশেষ' (সম্পূর্ণ) অর্থটিই অভিপ্রেত।


Kappasaddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappaniyametaṃ bhoto gotamassa. Yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (ma. ni. 1.387) evamādīsu abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti (cūḷava. 250) evamādīsu vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387) evamādīsu kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti (su. ni. 1098) evamādīsu paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti (vi. va. 1094) evamādīsu chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti (cūḷava. 446) evamādīsu vikappo, atthi kappo nipajjitu’’nti (a. ni. 8.80) evamādīsu leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti (saṃ. ni. 1.94) evamādīsu [Pg.144] samantabhāvo. Idha pana samantabhāvo attho adhippeto. Tasmā ‘‘kevalakappaṃ gijjhakūṭa’’nti ettha anavasesaṃ samantato gijjhakūṭanti evamattho daṭṭhabbo.

আর এই 'কপ্প' (কল্প) শব্দটি বিশ্বাস (শ্রদ্ধা), ব্যবহার (সংজ্ঞা), কাল (সময়), প্রজ্ঞপ্তি (নামকরণ), ছেদন (কাটা), বিকল্প (কল্পনা/চিন্তা), লেশ (সামান্য অংশ/উপায়) এবং সমন্তভাব (চারিদিক/সর্বতোভাব) ইত্যাদি অনেক অর্থে ব্যবহৃত হয়। যেমন—"শ্রদ্ধেয় গৌতমের প্রতি এটি বিশ্বাসযোগ্য..."—ইত্যাদি স্থলে 'বিশ্বািস' (অভিসদ্দহন) অর্থে। "হে ভিক্ষুগণ, আমি শ্রমণদের উপযোগী পাঁচ প্রকার ব্যবহারের দ্বারা ফল ভোগ করার অনুমতি দিচ্ছি"—ইত্যাদি স্থলে 'ব্যবহার' (বহার) অর্থে। "যার দ্বারা আমি সর্বদা বিহার করি"—ইত্যাদি স্থলে 'কাল' (সময়) অর্থে। "এভাবে আয়ুষ্মান কপ্প"—ইত্যাদি স্থলে 'প্রজ্ঞপ্তি' (নামকরণ) অর্থে। "অলঙ্কৃত, ক্ষুরিত কেশ-শ্মশ্রুবিশিষ্ট (চুল ও দাড়ি কাটা)"—ইত্যাদি স্থলে 'ছেদন' অর্থে। "দ্ব্যঙ্গুল-কল্প (দুপুর গড়িয়ে দুই আঙুল পরিমাণ সময় পর্যন্ত ভোজন করা) কল্পনীয় বা বৈধ"—ইত্যাদি স্থলে 'বিকল্প' (চিন্তা) অর্থে। "শয়ন করার মতো উপায় (অবকাশ) আছে"—ইত্যাদি স্থলে 'লেশ' (উপায়) অর্থে। "সমগ্র বেণুবন চারিদিকে উদ্ভাসিত করে"—ইত্যাদি স্থলে 'সমন্তভাব' (সর্বতোভাব) অর্থে। কিন্তু এখানে 'সমন্তভাব' (সর্বতোভাব) অর্থটিই অভিপ্রেত। অতএব, "কেবলকপ্পং গিজ্ঝকূটং" বলতে "নিঃশেষভাবে চারিদিকের সমগ্র গৃধ্রকূট পর্বত"—এরূপ অর্থ বুঝতে হবে।


Obhāsetvāti vatthamālālaṅkārasarīrasamuṭṭhitāya ābhāya pharitvā, candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. Ekamantaṃ nisīdiṃsūti devatānaṃ dasabalassa santike nisinnaṭṭhānaṃ nāma na bahu, imasmiṃ pana sutte parittagāravavasena nisīdiṃsu.

"ওভাসেত্বা" (উদ্ভাসিত করে) অর্থাৎ বস্ত্র, পুষ্পমাল্য, অলঙ্কার ও শরীর থেকে উৎপন্ন প্রভা দ্বারা ব্যাপ্ত করে, চন্দ্র ও সূর্যের মতো একযোগে দীপ্তিমান ও একযোগে আলোকোজ্জ্বল করে—এইরূপ অর্থ। "একমন্তং নিসীদিংসু" (একপাশে উপবেশন করলেন) অর্থাৎ দশবলের (বুদ্ধের) সমীপে দেবতাদের উপবেশনের স্থান সাধারণত বেশি থাকে না, কিন্তু এই সূত্রে পরিত্রাণের প্রতি গৌরববশত তাঁরা (সংকুচিত হয়ে) উপবেশন করেছিলেন।


276. Vessavaṇoti kiñcāpi cattāro mahārājāno āgatā, vessavaṇo pana dasabalassa vissāsiko kathāpavattane byatto susikkhito, tasmā vessavaṇo mahārājā bhagavantaṃ etadavoca. Uḷārāti mahesakkhānubhāvasampannā. Pāṇātipātā veramaṇiyāti pāṇātipāte diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ ādīnavaṃ dassetvā tato veramaṇiyā dhammaṃ deseti. Sesesupi eseva nayo. Tattha santi uḷārā yakkhā nivāsinoti tesu senāsanesu santi uḷārā yakkhā nibaddhavāsino. Āṭānāṭiyanti āṭānāṭanagare baddhattā evaṃnāmaṃ. Kiṃ pana bhagavato apaccakkhadhammo nāma atthīti, natthi. Atha kasmā vessavaṇo ‘‘uggaṇhātu, bhante, bhagavā’’tiādimāha? Okāsakaraṇatthaṃ. So hi bhagavantaṃ imaṃ parittaṃ sāvetuṃ okāsaṃ kārento evamāha. Satthu kathite imaṃ parittaṃ garu bhavissatītipi āha. Phāsuvihārāyāti gamanaṭṭhānādīsu catūsu iriyāpathesu sukhavihārāya.

২৭৬. "বেস্সবণো" (বৈশ্রবণ) অর্থাৎ যদিও চারজন মহারাজই এসেছিলেন, তবুও বৈশ্রবণ মহারাজ দশবলের অত্যন্ত বিশ্বাসভাজন, কথোপকথনে অত্যন্ত চতুর ও সুশিক্ষিত ছিলেন; তাই মহারাজ বৈশ্রবণ ভগবানকে এই কথা বলেছিলেন। "উিলারা" অর্থাৎ মহাবলশালী ও মহানুভবতাসম্পন্ন। "পাণাতিপাতা বেরমণিয়া" অর্থাৎ প্রাণিহত্যা করার ইহলৌকিক ও পারলৌকিক কুফল বা দোষ প্রদর্শন করে তা থেকে বিরত থাকার জন্য ধর্মদেশনা করেন। অবশিষ্ট পদগুলোতেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। "তত্থ সন্তি উিলারা যক্খা নিবাসিনো" অর্থাৎ সেই সব শয্যাসনে (আবাসস্থলে) স্থায়ীভাবে বসবাসকারী মহাবলশালী যক্ষরা রয়েছেন। "আটানাটিয়ং" অর্থাৎ আটানাটানগরে রচিত হওয়ার কারণে এই নামকরণ হয়েছে। ভগবানের কি কোনো অগোচর ধর্ম আছে? না, নেই। তাহলে বৈশ্রবণ কেন বললেন—"ভন্তে, ভগবান এটি গ্রহণ (শিক্ষা) করুন"? সুযোগ সৃষ্টির জন্য। তিনি ভগবানকে এই পরিত্রাণ শোনানোর সুযোগ পাওয়ার জন্য এরূপ বলেছিলেন। অথবা, "শাস্তা কর্তৃক কথিত হলে এই পরিত্রাণ অত্যন্ত গুরুত্ব লাভ করবে"—এজন্যও তিনি এরূপ বলেছিলেন। "ফাসুবিহারায়" (সুখে বিহারের জন্য) অর্থাৎ গমনাদি চার প্রকার ঈর্যাপথে সুখে অবস্থানের জন্য।


277. Cakkhumantassāti na vipassīyeva cakkhumā, sattapi buddhā cakkhumanto, tasmā ekekassa buddhassa etāni satta satta nāmāni honti. Sabbepi buddhā cakkhumanto, sabbe sabbabhūtānukampino, sabbe nhātakilesattā nhātakā. Sabbe mārasenāpamaddino, sabbe vusitavanto, sabbe vimuttā, sabbe aṅgato rasmīnaṃ nikkhantattā aṅgīrasā. Na kevalañca buddhānaṃ etāneva satta nāmāni asaṅkhyeyyāni nāmāni saguṇena mahesinoti vuttaṃ.

২৭৭. "চক্কুমন্তস্স" (চক্ষুষ্মানকে) অর্থাৎ কেবল বিপস্সী বুদ্ধই চক্ষুষ্মান নন, সপ্ত বুদ্ধই চক্ষুষ্মান; তাই প্রত্যেক বুদ্ধেরই এই সাতটি করে নাম রয়েছে। সকল বুদ্ধই চক্ষুষ্মান, সকলেই সর্বভূতের প্রতি অনুকম্পাশীল, ক্লেশ ধৌত করার কারণে সকলেই 'স্নাতক' (নহাতক)। সকলেই মারসেনা মর্দনকারী, সকলেই কৃতকৃত্য (উত্তম আচরণ সম্পন্নকারী), সকলেই বিমুক্ত এবং শরীর থেকে রশ্মি নির্গত হওয়ার কারণে সকলেই 'অঙ্গীরস'। কেবল বুদ্ধগণের এই সাতটি নামই নয়, মহর্ষিদের স্বীয় গুণের কারণে অসংখ্য নাম রয়েছে—এরূপ বলা হয়েছে।


Vessavaṇo pana attano pākaṭanāmavasena evamāha. Te janāti idha khīṇāsavā janāti adhippetā. Apisuṇāthāti desanāsīsamattametaṃ, amusā apisuṇā apharusā mantabhāṇinoti attho. Mahattāti [Pg.145] mahantabhāvaṃ pattā. ‘‘Mahantā’’tipi pāṭho, mahantāti attho. Vītasāradāti nissāradā vigatalomahaṃsā.

বৈশ্রবণ স্বীয় সুপরিচিত নামের প্রভাবে এরূপছিলেন। "তে জনা" (সেই ব্যক্তিগণ)—এখানে ক্ষীণাশ্রব (অরহৎ) ব্যক্তিগণ অভিপ্রেত। "অপিসুণাথ" (পরনিন্দাহীন)—এটি দেশনার প্রধান অংশমাত্র; এর অর্থ হলো: তাঁরা মিথ্যা বলেন না, পরনিন্দা করেন না, কঠোর বাক্য বলেন না এবং প্রজ্ঞাপূর্বক কথা বলেন। "মহত্তা" অর্থাৎ মহত্ত্ব লাভ করেছেন। "মহন্তা" রূপ পাঠও রয়েছে, যার অর্থ মহান। "বীতসারদা" অর্থাৎ ভীতিহীন ও রোমহর্ষণহীন (ভয়ে গায়ের লোম খাড়া হওয়া থেকে মুক্ত)।


Hitanti mettāpharaṇena hitaṃ. Yaṃ namassantīti ettha yanti nipātamattaṃ. Mahattanti mahantaṃ. Ayameva vā pāṭho, idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ye cāpi loke kilesanibbānena nibbutā yathābhūtaṃ vipassisuṃ, vijjādiguṇasampannañca hitaṃ devamanussānaṃ gotamaṃ namassanti, te janā apisuṇā, tesampi namatthū’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana te janā apisuṇāti te buddhā apisuṇāti evaṃ paṭhamagāthāya buddhānaṃyeva vaṇṇo kathito, tasmā paṭhamagāthā sattannaṃ buddhānaṃ vasena vuttā. Dutiyagāthāya ‘‘gotama’’nti desanāmukhamattametaṃ. Ayampi hi sattannaṃyeva vasena vuttāti veditabbā. Ayañhettha attho – loke paṇḍitā devamanussā yaṃ namassanti gotamaṃ, tassa ca tato purimānañca buddhānaṃ namatthūti.

"হিতং" (হিতকারী) অর্থাৎ মৈত্রীভাব বিস্তারের মাধ্যমে হিতসাধনকারী। "যং নমস্সন্তি"—এখানে 'যং' শব্দটি কেবল নিপাতমাত্র। "মহত্তং" অর্থাৎ মহান। এই পাঠও রয়েছে। এর দ্বারা এটি বলা হয়েছে—"জগতে যারা ক্লেশ-নির্বাণের দ্বারা নির্বাপিত হয়েছেন, যারা যথার্থভাবে দর্শন করেছেন এবং বিদ্যাদি গুণসম্পন্ন ও দেব-মনুষ্যগণের হিতকারী গৌতমকে বন্দনা করেন, সেই ব্যক্তিগণ পরনিন্দাহীন; তাঁদের প্রতিও বন্দনা হোক।" কিন্তু অট্ঠকথা বা টীকায় "তে জনা অপিসুণা" বলতে "সেই বুদ্ধগণ পরনিন্দাহীন"—এভাবে প্রথম গাথায় কেবল বুদ্ধগণেরই প্রশংসা করা হয়েছে। তাই প্রথম গাথাটি সপ্ত বুদ্ধের উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে। দ্বিতীয় গাথায় "গোতমং" শব্দটি দেশনার মুখ বা প্রতীক মাত্র। এটিও সপ্ত বুদ্ধের উদ্দেশ্যেই বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। এখানে অর্থ এই—"জগতের পণ্ডিত দেব ও মনুষ্যগণ যে গৌতমকে বন্দনা করেন, তাঁর প্রতি এবং তাঁর পূর্ববর্তী বুদ্ধগণের প্রতি বন্দনা হোক।"


278. Yato uggacchatīti yato ṭhānato udeti. Ādiccoti aditiyā putto, vevacanamattaṃ vā etaṃ sūriyasaddassa. Mahantaṃ maṇḍalaṃ assāti maṇḍalīmahā. Yassa cuggacchamānassāti yamhi uggacchamāne. Saṃvarīpi nirujjhatīti ratti antaradhāyati. Yassa cuggateti yasmiṃ uggate.

২৭৮. "যতো উগ্গচ্ছতি" (যেখান থেকে উদিত হয়) অর্থাৎ যে স্থান থেকে উদিত হয়। "আদিচ্চো" (আদিত্য) অর্থাৎ অদিতির পুত্র, অথবা এটি 'সূর্য' শব্দের প্রতিশব্দ মাত্র। "মণ্ডলী" অর্থাৎ যার বিশাল মণ্ডল (বৃত্তাকার পরিধি) রয়েছে। "যস্স চুগ্গচ্ছমানস্স" অর্থাৎ যা উদিত হওয়ার সময়। "সংবরীপি নিরুজ্জতি" অর্থাৎ রাত্রি অন্তর্হিত হয়। "যস্স চুগ্গতে" অর্থাৎ যা উদিত হলে।


Rahadoti udakarahado. Tatthāti yato uggacchati sūriyo, tasmiṃ ṭhāne. Samuddoti yo so rahadoti vutto, so na añño, atha kho samuddo. Saritodakoti visaṭodako, saritā nānappakārā nadiyo assa udake paviṭṭhāti vā saritodako. Evaṃ taṃ tattha jānantīti taṃ rahadaṃ tattha evaṃ jānanti. Kinti jānanti? Samuddo saritodakoti evaṃ jānanti.

"রহদো" (হ্রদ) অর্থাৎ জলাশয় বা জলের আধার। "তত্থা" (সেখানে) অর্থাৎ যে স্থানে সূর্য উদিত হয়, সেই স্থানে। "সমুদ্দো" (সমুদ্র) অর্থাৎ যাকে 'হ্রদ' বলা হয়েছে, তা অন্য কিছু নয়, বরং সমুদ্রই। "সরিতোদকো" অর্থাৎ প্রবহমান জলবিশিষ্ট, অথবা যার জলে নানা প্রকার নদী প্রবাহিত হয়ে পতিত হয়েছে, তাই 'সরিতোদক'। "এবং তং তত্থ জানন্তি" অর্থাৎ সেই হ্রদকে সেখানে এভাবে জানে। কীভাবে জানে? "প্রবহমান জলবিশিষ্ট সমুদ্র"—এভাবে জানে।


Itoti sineruto vā tesaṃ nisinnaṭṭhānato vā. Janoti ayaṃ mahājano. Ekanāmāti indanāmena ekanāmā. Sabbesaṃ kira tesaṃ sakkassa devarañño nāmameva nāmamakaṃsu. Asīti dasa eko cāti ekanavutijanā. Indanāmāti indoti evaṃnāmā. Buddhaṃ ādiccabandhunanti kilesaniddāpagamanenāpi buddhaṃ. Ādiccena samānagottatāyapi ādiccabandhunaṃ. Kusalena samekkhasīti anavajjena nipuṇena vā sabbaññutaññāṇena mahājanaṃ olokesi. Amanussāpi taṃ vandantīti amanussāpi taṃ ‘‘sabbaññutaññāṇena [Pg.146] mahājanaṃ olokesī’’ti vatvā vandanti. Sutaṃ netaṃ abhiṇhasoti etaṃ amhehi abhikkhaṇaṃ sutaṃ. Jinaṃ vandatha gotamaṃ, jinaṃ vandāma gotamanti amhehi puṭṭhā jinaṃ vandāma gotamanti vadanti.

‘ইতো’ বলতে সুমেরু পর্বত থেকে অথবা তাদের উপবেশন স্থান (আটানাটা নগর) থেকে। ‘জনো’ বলতে এই মহাজন বা জনসমষ্টিকে বোঝায়। ‘একনামা’ বলতে ইন্দ্র নামে তারা একনাম বিশিষ্ট। কথিত আছে যে, দেবরাজ শক্রের নামানুসারেই তাদের সকলের নাম রাখা হয়েছিল। ‘অসীতি দস একো চ’ বলতে একানব্বই জন। ‘ইন্দ্রনামা’ বলতে ইন্দ্র নামক। ‘বুদ্ধং আদিস্সবন্ধুনং’ বলতে ক্লেশরূপ নিদ্রা থেকে অপগত হওয়ার কারণে ‘বুদ্ধ’ এবং আদিত্যের (সূর্যের) সাথে সমগোত্রীয় হওয়ার কারণে ‘আদিত্যবন্ধু’। ‘কুসলেন সমেক্খতি’ বলতে অনবদ্য বা নিপুণ সর্বজ্ঞতা জ্ঞানের দ্বারা মহাজনকে অবলোকন করেছেন। ‘অমনুস্সাপি তং বন্দন্তি’ বলতে অমনুষ্যগণও (দেবতারাও) তাঁকে বন্দনা করেন—এই কথা বলে যে, ‘তিনি সর্বজ্ঞতা জ্ঞানের দ্বারা মহাজনকে অবলোকন করেছেন’। ‘সুতং নেতি অভিণ্হসো’ বলতে এটি আমাদের দ্বারা বারবার শ্রুত হয়েছে। ‘জিনং বন্দথ গোতমং, জিনং বন্দাম গোতমং’ বলতে আমাদের দ্বারা জিজ্ঞাসিত হয়ে তারা বলেন, ‘আমরা জিন গৌতমকে বন্দনা করি’।


279. Yena petā pavuccantīti petā nāma kālaṅkatā, te yena disābhāgena nīhariyantūti vuccanti. Pisuṇā piṭṭhimaṃsikāti pisuṇāvācā ceva piṭṭhimaṃsaṃ khādantā viya parammukhā garahakā ca. Ete ca yena nīhariyantūti vuccanti, sabbepi hete dakkhiṇadvārena nīharitvā dakkhiṇato nagarassa ḍayhantu vā chijjantu vā haññantu vāti evaṃ vuccanti. Ito sā dakkhiṇā disāti yena disābhāgena te petā ca pisuṇādikā ca nīhariyantūti vuccanti, ito sā dakkhiṇā disā. Itoti sineruto vā tesaṃ nisinnaṭṭhānato vā. Kumbhaṇḍānanti te kira devā mahodarā honti, rahassaṅgampi ca nesaṃ kumbho viya mahantaṃ hoti. Tasmā kumbhaṇḍāti vuccanti.

২৭৯. ‘যোন পেতা পবুচ্চন্তি’ বলতে প্রেত অর্থাৎ মৃত ব্যক্তিগণ, তাদেরকে যে দিক দিয়ে বের করে নিয়ে যাওয়া হয় বলা হয়। ‘পিসুণা পিটঠিমংসিকা’ বলতে পিশুনভাষী (পরনিন্দাকারী) এবং পিঠের মাংস খাওয়ার মতো অসাক্ষাতে নিন্দাকারী ব্যক্তিগণ। এদেরকেও যে দিক দিয়ে বের করে নিয়ে যাওয়া হয় বলা হয়—তাদের সকলকে দক্ষিণ দ্বার দিয়ে বের করে নগরের দক্ষিণে দাহ করা হোক, অথবা অঙ্গচ্ছেদ করা হোক, অথবা হত্যা করা হোক—এরূপ বলা হয়। ‘ইতো সা দক্খিণা দিসা’ বলতে যে দিক দিয়ে সেই প্রেতদের এবং পিশুনভাষী প্রভৃতিদের বের করে নিয়ে যাওয়া হয় বলা হয়, এখান থেকে সেটিই দক্ষিণ দিক। ‘ইতো’ বলতে সুমেরু পর্বত থেকে অথবা তাদের উপবেশন স্থান থেকে। ‘কুম্ভণ্ডানং’ বলতে সেই দেবতারা নাকি বৃহৎ উদরযুক্ত হন এবং তাদের গুপ্তাঙ্গও কলসির মতো বৃহৎ হয়। তাই তাদেরকে ‘কুম্ভাণ্ড’ বলা হয়।


280. Yattha coggacchati sūriyoti yasmiṃ disābhāge sūriyo atthaṃ gacchati.

২৮০. ‘যত্থ চোগ্গচ্ছতি সুরিযো’ বলতে যে দিকে সূর্য অস্ত যায়।


281. Yenāti yena disābhāgena. Mahānerūti mahāsineru pabbatarājā. Sudassanoti sovaṇṇamayattā sundaradassano. Sinerussa hi pācīnapassaṃ rajatamayaṃ, dakkhiṇapassaṃ maṇimayaṃ, pacchimapassaṃ phalikamayaṃ, uttarapassaṃ sovaṇṇamayaṃ, taṃ manuññadassanaṃ hoti. Tasmā yena disābhāgena sineru sudassanoti ayametthattho. Manussā tattha jāyantīti tattha uttarakurumhi manussā jāyanti. Amamāti vatthābharaṇapānabhojanādīsupi mamattavirahitā. Apariggahāti itthipariggahena apariggahā. Tesaṃ kira ‘‘ayaṃ mayhaṃ bhariyā’’ti mamattaṃ na hoti, mātaraṃ vā bhaginiṃ vā disvā chandarāgo nuppajjati.

২৮১. ‘যেনা’ বলতে যে দিকে। ‘মহানেরু’ বলতে মহাসেরু পর্বতরাজ। ‘সুদস্সনো’ বলতে সুবর্ণময় হওয়ার কারণে সুন্দর দর্শনযুক্ত। সুমেরুর পূর্বপার্শ্ব রৌপ্যময়, দক্ষিণপার্শ্ব মণিময়, পশ্চিমপার্শ্ব স্ফটিকময় এবং উত্তরপার্শ্ব সুবর্ণময়; তা মনোহর দর্শনযুক্ত হয়। তাই যে দিকে সুমেরু সুন্দর দর্শনযুক্ত—এটিই এখানে অর্থ। ‘মনুস্সা তত্থ জাযন্তি’ বলতে সেখানে উত্তরকুরুতে মানুষ জন্মগ্রহণ করে। ‘অমমা’ বলতে বস্ত্র, অলঙ্কার, পানীয় ও ভোজনাদিতেও মমত্বহীন। ‘অপরিগ্গহা’ বলতে স্ত্রী-পরিগ্রহে পরিগ্রহহীন। কথিত আছে যে, তাদের ‘এ আমার স্ত্রী’—এরূপ মমত্ববোধ থাকে না; মাতা বা ভগিনীকে দেখেও তীব্র কামরাগ উৎপন্ন হয় না।


Napi nīyanti naṅgalāti naṅgalānipi tattha ‘‘kasikammaṃ karissāmā’’ti na khettaṃ nīyanti. Akaṭṭhapākimanti akaṭṭhe bhūmibhāge araññe sayameva jātaṃ. Taṇḍulapphalanti taṇḍulāva tassa phalaṃ hoti.

‘নাপি নীযন্তি নংগলা’ বলতে লাঙ্গলও সেখানে ‘আমরা চাষাবাদ করব’ বলে মাঠে নিয়ে যাওয়া হয় না। ‘অকটঠপাকিমং’ বলতে কর্ষণহীন ভূমিতে, অরণ্যে নিজে নিজেই উৎপন্ন হওয়া। ‘তণ্ডুলপ্ফলং’ বলতে চালই তার ফল হয়।


Tuṇḍikīre pacitvānāti ukkhaliyaṃ ākiritvā niddhumaṅgārena agginā pacitvā. Tattha kira jotikapāsāṇā nāma honti. Atha [Pg.147] kho te tayo pāsāṇe ṭhapetvā taṃ ukkhaliṃ āropenti. Pāsāṇehi tejo samuṭṭhahitvā taṃ pacati. Tato bhuñjanti bhojananti tato ukkhalito bhojanameva bhuñjanti, añño sūpo vā byañjanaṃ vā na hoti, bhuñjantānaṃ cittānukūloyevassa raso hoti. Te taṃ ṭhānaṃ sampattānaṃ dentiyeva, macchariyacittaṃ nāma na hoti. Buddhapaccekabuddhādayopi mahiddhikā tattha gantvā piṇḍapātaṃ gaṇhanti.

‘তুণ্ডিকীরে পচিত্বানা’ বলতে হাঁড়িতে ঢেলে ধোঁয়াহীন জ্বলন্ত কয়লার আগুনে রান্না করে। সেখানে নাকি ‘জ্যোতিক পাষাণ’ নামক পাথর থাকে। তারা তিনটি পাথর স্থাপন করে তার ওপর হাঁড়িটি চড়ায়। পাথর থেকে তেজ (আগুন) নির্গত হয়ে তা রান্না করে। ‘ততো ভুঞ্জন্তি ভোজনং’ বলতে তারপর সেই হাঁড়ি থেকে ভোজনই গ্রহণ করে; অন্য কোনো ঝোল বা ব্যঞ্জন থাকে না। ভোজনকারীদের চিত্তের অনুকূলই তার স্বাদ হয়। তারা সেই স্থানে আগতদের তা দানই করে থাকে, তাদের মনে কোনো মাৎসর্য (কৃপণতা) থাকে না। মহাবীর্যবান বুদ্ধ ও প্রত্যেকবুদ্ধগণও সেখানে গিয়ে পিণ্ডপাত গ্রহণ করেন।


Gāviṃ ekakhuraṃ katvāti gāviṃ gahetvā ekakhuraṃ vāhanameva katvā. Taṃ abhiruyha vessavaṇassa paricārakā yakkhā. Anuyanti disodisanti tāya tāya disāya caranti. Pasuṃ ekakhuraṃ katvāti ṭhapetvā gāviṃ avasesacatuppadajātikaṃ pasuṃ ekakhuraṃ vāhanameva katvā disodisaṃ anuyanti.

‘গাভিং একখুরং কত্বা’ বলতে গাভী ধরে একখুরবিশিষ্ট বাহন বানিয়ে। তাতে আরোহণ করে বৈশ্রবণের অনুচর যক্ষগণ ‘অনুষন্তি দিসোদিসং’ অর্থাৎ সেই সেই দিকে বিচরণ করে। ‘পসুং একখুরং কত্বা’ বলতে গাভী ছাড়া অবশিষ্ট চতুষ্পদ জাতীয় পশুকে একখুরবিশিষ্ট বাহন বানিয়ে দিকে দিকে গমন করে।


Itthiṃ vā vāhanaṃ katvāti yebhuyyena gabbhiniṃ mātugāmaṃ vāhanaṃ karitvā. Tassā piṭṭhiyā nisīditvā caranti. Tassā kira piṭṭhi onamituṃ sahati. Itarā pana itthiyo yāne yojenti. Purisaṃ vāhanaṃ katvāti purise gahetvā yāne yojenti. Gaṇhantā ca sammādiṭṭhike gahetuṃ na sakkonti. Yebhuyyena paccantimamilakkhuvāsike gaṇhanti. Aññataro kirettha jānapado ekassa therassa samīpe nisīditvā niddāyati, thero ‘‘upāsaka ativiya niddāyasī’’ti pucchi. ‘‘Ajja, bhante, sabbarattiṃ vessavaṇadāsehi kilamitomhī’’ti āha.

‘ইত্থিং বা বাহনং কত্বা’ বলতে সাধারণত গর্ভবতী নারীকে বাহন বানিয়ে তার পিঠে বসে বিচরণ করে। কথিত আছে যে, তার পিঠ নুয়ে পড়া সহ্য করতে পারে। অন্য নারীদের যানে যুক্ত করে। ‘পুরিসং বাহনং কত্বা’ বলতে পুরুষদের ধরে যানে যুক্ত করে। ধরার সময় তারা সম্যকদৃষ্টিসম্পন্ন ব্যক্তিদের ধরতে পারে না। সাধারণত প্রত্যন্ত অঞ্চলের ম্লেচ্ছবাসীদের ধরে থাকে। কথিত আছে যে, এ দেশে কোনো এক জনপদবাসী এক স্থবিরের নিকটে বসে ঘুমাচ্ছিল। স্থবির জিজ্ঞেস করলেন, ‘উপাসক, তুমি এত ঘুমাচ্ছ কেন?’ সে বলল, ‘ভন্তে, আজ সারারাত বৈশ্রবণের দাসেরা আমাকে খাটিয়েছে (ক্লান্ত করেছে)।’


Kumāriṃ vāhanaṃ katvāti kumāriyo gahetvā ekakhuraṃ vāhanaṃ katvā rathe yojenti. Kumāravāhanepi eseva nayo. Pacārā tassa rājinoti tassa rañño paricārikā. Hatthiyānaṃ assayānanti na kevalaṃ goyānādīniyeva, hatthiassayānādīnipi abhiruhitvā vicaranti. Dibbaṃ yānanti aññampi nesaṃ bahuvidhaṃ dibbayānaṃ upaṭṭhitameva hoti, etāni tāva nesaṃ upakappanayānāni. Te pana pāsāde varasayanamhi nipannāpi pīṭhasivikādīsu ca nisinnāpi vicaranti. Tena vuttaṃ ‘‘pāsādā sivikā cevā’’ti. Mahārājassa yasassinoti evaṃ ānubhāvasampannassa yasassino mahārājassa etāni yānāni nibbattanti.

‘কুমারীং বাহনং কত্বা’ বলতে কুমারীদের ধরে একখুরবিশিষ্ট বাহন বানিয়ে রথে যুক্ত করে। কুমারদের বাহন বানানোর ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। ‘পচারা তস্স রাজিনো’ বলতে সেই রাজার অনুচরগণ। ‘হত্থিযানং অস্সযানং’ বলতে কেবল গো-যান প্রভৃতিই নয়, হস্তীযান, অশ্বযান প্রভৃতিতেও আরোহণ করে বিচরণ করে। ‘দিব্বং যানং’ বলতে তাদের অন্যান্য বহুবিধ দিব্যযানও উপস্থিত থাকে; এগুলো তাদের আরোহণের উপযোগী যান। তারা প্রাসাদে শ্রেষ্ঠ শয্যায় শয়ান অবস্থায় অথবা আসন ও শিবিকা (পালকি) প্রভৃতিতে উপবিষ্ট অবস্থায়ও বিচরণ করে। তাই বলা হয়েছে—‘প্রাসাদ ও শিবিকা সমূহ’। ‘মহারাজস্স যসস্সিনো’ বলতে এরূপ প্রভাবসম্পন্ন ও যশস্বী মহারাজের এই যানসমূহ উৎপন্ন হয়।


Tassa [Pg.148] ca nagarā ahu antalikkhe sumāpitāti tassa rañño ākāse suṭṭhu māpitā ete āṭānāṭādikā nagarā ahesuṃ, nagarāni bhaviṃsūti attho. Ekañhissa nagaraṃ āṭānāṭā nāma āsi, ekaṃ kusināṭā nāma, ekaṃ parakusināṭā nāma, ekaṃ nāṭasūriyā nāma, ekaṃ parakusiṭanāṭā nāma.

‘তস্স চ নগরা অহু অন্তলিক্খে সুমাপিতা’ বলতে সেই রাজার আকাশে সুনির্মিত এই আটানাটা প্রভৃতি নগরসমূহ ছিল, অর্থাৎ নগরসমূহ উৎপন্ন হয়েছিল—এই অর্থ। তার একটি নগরের নাম ছিল আটানাটা, একটি কুসিনাটা, একটি পরকুসিনাটা, একটি নাটাসুরিয়া এবং একটি পরকুসিটনাট।


Uttarena kasivantoti tasmiṃ ṭhatvā ujuṃ uttaradisāya kasivanto nāma aññaṃ nagaraṃ. Janoghamaparena cāti etassa aparabhāge janoghaṃ nāma aññaṃ nagaraṃ. Navanavatiyoti aññampi navanavatiyo nāma ekaṃ nagaraṃ. Aparaṃ ambaraambaravatiyo nāma. Āḷakamandāti aparampi āḷakamandā nāma rājadhānī.

‘উত্তরেণ কসিবন্তো’ বলতে সেখানে দাঁড়িয়ে সোজা উত্তর দিকে কসিবন্ত নামক অন্য একটি নগর। ‘জনোঘমপরেণ চ’ বলতে এর অপর ভাগে (পশ্চিমে) জনৌঘ নামক অন্য একটি নগর। ‘নবনবতিযো’ বলতে অন্য আরেকটি নবনবতি নামক নগর। অপরটি অম্বর-অম্বরবতী নামক। ‘আড়কমন্দা’ বলতে অপর আরেকটি অলকমন্দা নামক রাজধানী।


Tasmā kuvero mahārājāti ayaṃ kira anuppanne buddhe kuvero nāma brāhmaṇo hutvā ucchuvappaṃ kāretvā satta yantāni yojesi. Ekissāya yantasālāya uṭṭhitaṃ āyaṃ āgatāgatassa mahājanassa datvā puññaṃ akāsi. Avasesasālāhi tattheva bahutaro āyo uṭṭhāsi, so tena pasīditvā avasesasālāsupi uppajjanakaṃ gahetvā vīsati vassasahassāni dānaṃ adāsi. So kālaṃ katvā cātumahārājikesu kuvero nāma devaputto jāto. Aparabhāge visāṇāya rājadhāniyā rajjaṃ kāresi. Tato paṭṭhāya vessavaṇoti vuccati.

‘তস্মা কুভেরো মহারাজা’—কথিত আছে যে, বুদ্ধের অনুৎপত্তি কালে ইনি কুভের নামক এক ব্রাহ্মণ হয়ে ইক্ষুক্ষেত (আখের ক্ষেত) চাষ করিয়ে সাতটি আখ মাড়াইয়ের যন্ত্র স্থাপন করেছিলেন। একটি যন্ত্রশালার অর্জিত আয় তিনি আগত সমস্ত মহাজনকে দান করে পুণ্য অর্জন করেছিলেন। অবশিষ্ট শালাগুলোর চেয়ে সেখানেই অনেক বেশি আয় হয়েছিল। তিনি তাতে প্রসন্ন হয়ে অবশিষ্ট শালাগুলোরও আয় গ্রহণ করে বিশ হাজার বছর ধরে দান দিয়েছিলেন। তিনি কালগত হয়ে চাতুর্মহারাজিক দেবলোকে কুভের নামক দেবপুত্র হিসেবে জন্মগ্রহণ করেন। পরবর্তী সময়ে বিশাণা নামক রাজধানীতে রাজত্ব করেন। তখন থেকে তাঁকে বৈশ্রবণ বলা হয়।


Paccesanto pakāsentīti paṭiesanto visuṃ visuṃ atthe upaparikkhamānā anusāsamānā aññe dvādasa yakkharaṭṭhikā pakāsenti. Te kira yakkharaṭṭhikā sāsanaṃ gahetvā dvādasannaṃ yakkhadovārikānaṃ nivedenti. Yakkhadovārikā taṃ sāsanaṃ mahārājassa nivedenti. Idāni tesaṃ yakkharaṭṭhikānaṃ nāmaṃ dassento tatolātiādimāha. Tesu kira eko tatolā nāma, eko tattalā nāma, eko tatotalā nāma, eko ojasi nāma, eko tejasi nāma, eko tatojasī nāma. Sūro rājāti eko sūro nāma, eko rājā nāma, eko sūrorājā nāma, ariṭṭho nemīti eko ariṭṭho nāma, eko nemi nāma, eko ariṭṭhanemi nāma.

‘পচ্চেসন্তো পকাসেন্তি’ বলতে পৃথক পৃথকভাবে বিষয়সমূহ অনুসন্ধান করে ও উপদেশ দিয়ে অন্য বারোজন যক্ষ-রাষ্ট্রিক (রাষ্ট্রের প্রধান যক্ষ) প্রকাশ করেন। সেই যক্ষ-রাষ্ট্রিকগণ বার্তা গ্রহণ করে বারোজন যক্ষ-দ্বারপালকে জানান। যক্ষ-দ্বারপালগণ সেই বার্তা মহারাজকে জানান। এখন সেই যক্ষ-রাষ্ট্রিকদের নাম দেখানোর জন্য ‘ততোলা’ ইত্যাদি বলেছেন। তাদের মধ্যে একজন ততোলা নামক, একজন তত্তলা নামক, একজন ততোতলা নামক, একজন ওজসী নামক, একজন তেজসী নামক, একজন ততোজসী নামক। ‘সূরো রাজা’ বলতে একজন সূর নামক, একজন রাজা নামক, একজন সূররাজা নামক। ‘অরিটঠো নেমি’ বলতে একজন অরিষ্ট নামক, একজন নেমি নামক, একজন অরিষ্টনেমি নামক।


Rahadopi [Pg.149] tattha dharaṇī nāmāti tattha paneko nāmena dharaṇī nāma udakarahado atthi, paṇṇāsayojanā mahāpokkharaṇī atthīti vuttaṃ hoti. Yato meghā pavassantīti yato pokkharaṇito udakaṃ gahetvā meghā pavassanti. Vassā yato patāyantīti yato vuṭṭhiyo avattharamānā nigacchanti. Meghesu kira uṭṭhitesu tato pokkharaṇito purāṇaudakaṃ bhassati. Upari megho uṭṭhahitvā taṃ pokkharaṇiṃ navodakena pūreti. Purāṇodakaṃ heṭṭhimaṃ hutvā nikkhamati. Paripuṇṇāya pokkharaṇiyā valāhakā vigacchanti. Sabhāpīti sabhā. Tassā kira pokkharaṇiyā tīre sālavatiyā nāma latāya parikkhitto dvādasayojaniko ratanamaṇḍapo atthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

‘রহদোপি তত্থ ধরণী নামা’ বলতে সেখানে ধরণী নামে একটি জলাশয় (হ্রদ) আছে; পঞ্চাশ যোজন বিস্তৃত একটি মহাশালিনী পুষ্করিণী আছে—এরূপ বলা হয়েছে। ‘যতো মেঘা পবস্সন্তি’ বলতে যে পুষ্করিণী থেকে জল নিয়ে মেঘেরা বর্ষণ করে। ‘বস্সা যতো পতযন্তি’ বলতে যেখান থেকে বৃষ্টিসমূহ পরিব্যাপ্ত হয়ে নির্গত হয়। মেঘ উঠলে নাকি সেই পুষ্করিণী থেকে পুরাতন জল ঝরে পড়ে। উপরে মেঘ উঠে সেই পুষ্করিণীকে নতুন জলে পূর্ণ করে। পুরাতন জল নিচে দিয়ে প্রবাহিত হয়ে চলে যায়। পুষ্করিণী পূর্ণ হলে মেঘসমূহ অপসারিত হয়। ‘সভাপি’ বলতে সভা (মণ্ডপ)। সেই পুষ্করিণীর তীরে শালবতী নামক লতা দ্বারা পরিবেষ্টিত বারো যোজন বিস্তৃত একটি রত্নমণ্ডপ আছে, তা লক্ষ্য করেই এটি বলা হয়েছে।


Payirupāsantīti nisīdanti. Tattha niccaphalā rukkhāti tasmiṃ ṭhāne taṃ maṇḍapaṃ parivāretvā sadā phalitā ambajambuādayo rukkhā niccapupphitā ca campakamālādayoti dasseti. Nānādijagaṇāyutāti vividhapakkhisaṅghasamākulā. Mayūrakoñcābhirudāti mayūrehi koñcasakuṇehi ca abhirudā upagītā.

‘পযিরুপাসন্তি’ বলতে উপবেশন করে। ‘তত্থ নিচ্চফলা রুক্খা’ বলতে সেই স্থানে সেই মণ্ডপকে পরিবেষ্টিত করে সর্বদা ফলবান আম্র, জম্বু (জাম) প্রভৃতি বৃক্ষ এবং সর্বদা প্রস্ফুটিত চম্পকমালা প্রভৃতি বৃক্ষ রয়েছে—তা দেখায়। ‘নানাদিজগণাযুতা’ বলতে নানা পক্ষীসংঘে সমাকুল। ‘ময়ূরকোঞ্চাভিরুদা’ বলতে ময়ূর ও ক্রৌঞ্চ (সারস) পক্ষী দ্বারা কূজিত ও গীত।


Jīvañjīvakasaddetthāti ‘‘jīva jīvā’’ti evaṃ viravantānaṃ jīvañjīvakasakuṇānampi ettha saddo atthi. Oṭṭhavacittakāti ‘‘uṭṭhehi, citta, uṭṭhehi cittā’’ti evaṃ vassamānā uṭṭhavacittakasakuṇāpi tattha vicaranti. Kukkuṭakāti vanakukkuṭakā. Kuḷīrakāti suvaṇṇakakkaṭakā. Vaneti padumavane. Pokkharasātakāti pokkharasātakā nāma sakuṇā.

‘জীবঞ্জীবকসদ্দেত্থা’ বলতে ‘জীব জীব’ (দীর্ঘজীবী হও) এভাবে রবকারী জীবঞ্জীবক পাখিদের শব্দও এখানে আছে। ‘ওটঠবচিত্তকা’ বলতে ‘ওঠো চিত্ত, ওঠো চিত্ত’ এভাবে ডাককারী ওটঠবচিত্তক নামক পাখিও সেখানে বিচরণ করে। ‘কুক্কুটকা’ বলতে বনমোরগ। ‘কুড়ীরকা’ বলতে সুবর্ণ কাঁকড়া। ‘বনে’ বলতে পদ্মবনে। ‘পোক্খরসাতকা’ বলতে পোক্ষর সাতক নামক পাখি।


Sukasāḷikasaddetthāti sukānañca sāḷikānañca saddo ettha. Daṇḍamāṇavakāni cāti manussamukhasakuṇā. Te kira dvīhi hatthehi suvaṇṇadaṇḍaṃ gahetvā ekaṃ pokkharapattaṃ akkamitvā anantare pokkharapatte suvaṇṇadaṇḍaṃ nikkhipantā vicaranti. Sobhati sabbakālaṃ sāti sā pokkharaṇī sabbakālaṃ sobhati. Kuveranaḷinīti kuverassa naḷinī padumasarabhūtā, sā dharaṇī nāma pokkharaṇī sadā nirantaraṃ sobhati.

‘সুকসালিকসদ্দেত্থা’ বলতে এখানে শুক (টিয়া) ও শালিখ পাখিদের শব্দকে বোঝানো হয়েছে। ‘দণ্ডমাণবকা’ বলতে মানুষের মতো মুখবিশিষ্ট পাখিদের (কিন্নরদের) বোঝানো হয়েছে। তারা নাকি দুই হাতে সোনার দণ্ড ধরে একটি পদ্মপাতার ওপর দাঁড়িয়ে, পাশের পদ্মপাতায় সোনার দণ্ডটি স্থাপন করে বিচরণ করে। ‘সোভেতি সব্বকালং সা’ বলতে সেই পুষ্করিণীটি সব সময় শোভা পায়। ‘কুবেরনলিনী’ বলতে কুবেরের নলিনী বা পদ্মসরোবরস্বরূপ ধরণী নামক সেই পুষ্করিণীকে বোঝানো হয়েছে, যা সর্বদা নিরন্তর শোভা পায়।


282. Yassa kassacīti idaṃ vessavaṇo āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ niṭṭhapetvā tassā parikammaṃ dassento āha. Tattha suggahitāti atthañca byañjanañca parisodhetvā suṭṭhu uggahitā. Samattā pariyāputāti padabyañjanāni ahāpetvā [Pg.150] paripuṇṇaṃ uggahitā. Atthampi pāḷimpi visaṃvādetvā sabbaso vā pana appaguṇaṃ katvā bhaṇantassa hi parittaṃ tejavantaṃ na hoti, sabbaso paguṇaṃ katvā bhaṇantasseva tejavantaṃ hoti. Lābhahetu uggahetvā bhaṇantassāpi atthaṃ na sādheti, nissaraṇapakkhe ṭhatvā mettaṃ purecārikaṃ katvā bhaṇantasseva atthāya hotīti dasseti. Yakkhapacāroti yakkhaparicārako.

২৮২. ‘যস্স কস্সচি’—এটি বৈশ্রবণ আটানাটিয় রক্ষা সমাপ্ত করে তার পূর্বপ্রস্তুতি বা করণীয় প্রদর্শন করতে গিয়ে বলেছেন। সেখানে ‘সুগ্গহিতা’ বলতে অর্থ ও ব্যঞ্জন পরিশোধন করে ভালোভাবে শিক্ষা করাকে বোঝায়। ‘সমত্তা পরিয়াপুতা’ বলতে পদ ও ব্যঞ্জনসমূহ বাদ না দিয়ে পরিপূর্ণভাবে শিক্ষা করাকে বোঝায়। কারণ, অর্থ ও পালি উভয়কেই বিকৃত করে অথবা সম্পূর্ণ অনভ্যস্তভাবে আবৃত্তি করলে সেই পরিত্রাণ তেজস্বী হয় না; বরং সম্পূর্ণ আয়ত্ত করে আবৃত্তি করলেই তা তেজস্বী হয়। লাভের উদ্দেশ্যে শিক্ষা করে আবৃত্তি করলেও তা কল্যাণ সাধন করে না। পক্ষান্তরে, সংসার-মুক্তির পক্ষে অবস্থান করে, মৈত্রীভাবকে অগ্রবর্তী করে আবৃত্তি করলেই তা হিতকর বা কল্যাণকর হয়—এটাই প্রদর্শন করছেন। ‘যক্খপচারো’ বলতে যক্ষ-পরিচারককে বোঝায়।


Vatthuṃ vāti gharavatthuṃ vā. Vāsaṃ vāti tattha nibaddhavāsaṃ vā. Samitinti samāgamaṃ. Anāvayhanti na āvāhayuttaṃ. Avivayhanti na vivāhayuttaṃ. Tena saha āvāhavivāhaṃ na kareyyunti attho. Attāhipi paripuṇṇāhīti ‘‘kaḷārakkhi kaḷāradantā’’ti evaṃ etesaṃ attabhāvaṃ upanetvā vuttāhi paripuṇṇabyañjanāhi paribhāsāhi paribhāseyyuṃ yakkhaakkosehi nāma akkoseyyunti attho. Rittampissa pattanti bhikkhūnaṃ pattasadisameva lohapattaṃ hoti. Taṃ sīse nikkujjitaṃ yāva galavāṭakā bhassati. Atha naṃ majjhe ayokhīlena ākoṭenti.

‘বত্থুং বা’ বলতে গৃহবাস্তু বা বসতভিটা। ‘বাসং বা’ বলতে সেখানে স্থায়ী বসবাস। ‘সমিতিং’ বলতে সভা বা সমাবেশ। ‘অনাবহন্তি’ বলতে কন্যা গ্রহণ করার অযোগ্য। ‘অবিবহন্তি’ বলতে কন্যা দান করার অযোগ্য। এর দ্বারা তার সাথে বিবাহ-সম্পর্ক করবে না—এই অর্থ প্রকাশ পায়। ‘অত্তাহিপি পরিপুণ্ণাহি’ বলতে ‘কটা চোখবিশিষ্ট যক্ষ, কটা দাঁতবিশিষ্ট যক্ষ’ ইত্যাদিভাবে তাদের রূপ বা অবয়বকে তুলে ধরে প্রযুক্ত পরিপূর্ণ ব্যঞ্জনযুক্ত তিরস্কারের দ্বারা তিরস্কার করবে, অর্থাৎ যক্ষদের গালিগালাজ দ্বারা গালি দেবে—এই অর্থ। ‘রিত্তম্পিস্স পত্তং’ বলতে ভিক্ষুদের পাত্রের মতোই লোহার পাত্র থাকে। তা মাথায় উপুড় করে দিলে কণ্ঠনালী পর্যন্ত নেমে যায়। তারপর তার মাঝখানে লোহার পেরেক দিয়ে আঘাত করা হয়।


Caṇḍāti kodhanā. Ruddhāti viruddhā. Rabhasāti karaṇuttariyā. Neva mahārājānaṃ ādiyantīti vacanaṃ na gaṇhanti, āṇaṃ na karonti. Mahārājānaṃ purisakānanti aṭṭhavīsatiyakkhasenāpatīnaṃ. Purisakānanti yakkhasenāpatīnaṃ ye manassā tesaṃ. Avaruddhā nāmāti paccāmittā verino. Ujjhāpetabbanti parittaṃ vatvā amanusse paṭikkamāpetuṃ asakkontena etesaṃ yakkhānaṃ ujjhāpetabbaṃ, ete jānāpetabbāti attho.

‘চণ্ডা’ বলতে ক্রোধী বা উগ্র। ‘রুদ্ধা’ বলতে বিরোধী বা প্রতিকূল। ‘রভসা’ বলতে উৎপীড়ক বা হিংস্র। ‘নেব মহারাজানং আদিয়ন্তি’ বলতে মহারাজদের কথা শোনে না, তাদের আদেশ পালন করে না। ‘মهارাজানং পুরিসকানং’ বলতে আটাশ জন যক্ষ-সেনাপতির। ‘পুরিসকানং’ বলতে যক্ষ-সেনাপতিদের অনুগত যারা, তাদের। ‘অবরুদ্ধা নামা’ বলতে শত্রু বা বৈরী। ‘উজ্জ্বাপেতব্বং’ বলতে পরিত্রাণ পাঠ করে অমনুষ্যদের দূর করতে অসমর্থ ভিক্ষু কর্তৃক এই যক্ষদের কাছে নালিশ জানাতে হবে বা তাদের জানাতে হবে—এই অর্থ।


Parittaparikammakathā

পরিত্রাণ-পূর্বপ্রস্তুতি সংক্রান্ত আলোচনা


Idha pana ṭhatvā parittassa parikammaṃ kathetabbaṃ. Paṭhamameva hi āṭānāṭiyasuttaṃ na bhaṇitabbaṃ, mettasuttaṃ dhajaggasuttaṃ ratanasuttanti imāni sattāhaṃ bhaṇitabbāni. Sace muñcati, sundaraṃ. No ce muñcati, āṭānāṭiyasuttaṃ bhaṇitabbaṃ, taṃ bhaṇantena bhikkhunā piṭṭhaṃ vā maṃsaṃ vā na khāditabbaṃ, susāne na vasitabbaṃ. Kasmā? Amanussā okāsaṃ labhanti. Parittakaraṇaṭṭhānaṃ haritupalittaṃ kāretvā tattha parisuddhaṃ āsanaṃ paññapetvā nisīditabbaṃ.

এখানে অবস্থান করে পরিত্রাণের পূর্বপ্রস্তুতি বা করণীয় আলোচনা করতে হবে। প্রথমেই আটানাটিয় সূত্র পাঠ করা উচিত নয়; বরং মৈত্রী সূত্র, ধ্বজগ্র সূত্র ও রতন সূত্র—এই সূত্রগুলো সাত দিন ধরে পাঠ করতে হবে। যদি ছেড়ে দেয়, তবে ভালো। যদি না ছাড়ে, তবে আটানাটিয় সূত্র পাঠ করতে হবে। তা পাঠকারী ভিক্ষু কর্তৃক পিঠা বা মাংস খাওয়া উচিত নয় এবং শ্মশানে বাস করা উচিত নয়। কেন? কারণ অমনুষ্যরা সুযোগ পেয়ে যায়। পরিত্রাণ পাঠের স্থানটি কাঁচা গোবর দিয়ে লেপন করিয়ে সেখানে পবিত্র আসন প্রস্তুত করে বসতে হবে।


Parittakārako [Pg.151] bhikkhu vihārato gharaṃ nentehi phalakāvudhehi parivāretvā netabbo. Abbhokāse nisīditvā na vattabbaṃ, dvāravātapānāni pidahitvā nisinnena āvudhahatthehi saṃparivāritena mettacittaṃ purecārikaṃ katvā vattabbaṃ. Paṭhamaṃ sikkhāpadāni gāhāpetvā sīle patiṭṭhitassa parittaṃ kātabbaṃ. Evampi mocetuṃ asakkontena vihāraṃ ānetvā cetiyaṅgaṇe nipajjāpetvā āsanapūjaṃ kāretvā dīpe jālāpetvā cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā maṅgalakathā vattabbā. Sabbasannipāto ghosetabbo. Vihārassa upavane jeṭṭhakarukkho nāma hoti, tattha bhikkhusaṅgho tumhākaṃ āgamanaṃ paṭimānetīti pahiṇitabbaṃ. Sabbasannipātaṭṭhāne anāgantuṃ nāma na labbhati. Tato amanussagahitako ‘‘tvaṃ ko nāmā’’ti pucchitabbo. Nāme kathite nāmeneva ālapitabbo. Itthannāma tuyhaṃ mālāgandhādīsu patti āsanapūjāya patti piṇḍapāte patti, bhikkhusaṅghena tuyhaṃ paṇṇākāratthāya mahāmaṅgalakathā vuttā, bhikkhusaṅghe gāravena etaṃ muñcāhīti mocetabbo. Sace na muñcati, devatānaṃ ārocetabbaṃ ‘‘tumhe jānātha, ayaṃ amanusso amhākaṃ vacanaṃ na karoti, mayaṃ buddhaāṇaṃ karissāmā’’ti parittaṃ kātabbaṃ. Etaṃ tāva gihīnaṃ parikammaṃ. Sace pana bhikkhu amanussena gahito hoti, āsanāni dhovitvā sabbasannipātaṃ ghosāpetvā gandhamālādīsu pattiṃ datvā parittaṃ bhaṇitabbaṃ. Idaṃ bhikkhūnaṃ parikammaṃ.

পরিত্রাণ পাঠকারী ভিক্ষুকে বিহার থেকে গৃহস্থের বাড়িতে নিয়ে যাওয়ার সময় ঢাল ও অস্ত্রধারী লোকদের দ্বারা পরিবেষ্টিত করে নিয়ে যেতে হবে। খোলা জায়গায় বসে পাঠ করা উচিত নয়; বরং দরজা ও জানালা বন্ধ করে উপবিষ্ট হয়ে, হাতে অস্ত্রধারী লোকদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে এবং মৈত্রীভাবকে অগ্রবর্তী করে পাঠ করতে হবে। প্রথমে শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করিয়ে শীলে প্রতিষ্ঠিত ব্যক্তির জন্য পরিত্রাণ পাঠ করতে হবে। এভাবেও যদি মুক্ত করতে অসমর্থ হয়, তবে রোগীকে বিহারে নিয়ে এসে চৈত্য প্রাঙ্গণে শুইয়ে দিয়ে, আসনের পূজা করিয়ে, প্রদীপ জ্বালিয়ে, চৈত্য প্রাঙ্গণ ঝাড়ু দিয়ে মঙ্গলকথা বলতে হবে। সর্বসাধারণের সমাবেশের ঘোষণা দিতে হবে। বিহারের নিকটবর্তী বনে যে বড় বৃক্ষ থাকে, সেখানে ‘ভিক্ষুসংঘ আপনাদের আগমনের প্রতীক্ষা করছেন’—এই বলে দূত পাঠাতে হবে। সর্বসমাবেশের স্থানে না আসা সম্ভব নয়। তারপর অমনুষ্য-আক্রান্ত ব্যক্তিকে ‘তোমার নাম কী?’—এভাবে জিজ্ঞাসা করতে হবে। নাম বললে সেই নাম ধরেই সম্বোধন করতে হবে। ‘হে অমুক! মাল্য-গন্ধ ইত্যাদিতে তোমার পুণ্যভাগ রয়েছে, আসন পূজায় পুণ্যভাগ রয়েছে, পিণ্ডপাতে পুণ্যভাগ রয়েছে; ভিক্ষুসংঘ কর্তৃক তোমাকে উপহারস্বরূপ মহামঙ্গলগাথা শোনানো হয়েছে। ভিক্ষুসংঘের প্রতি গৌরবের খাতিরে একে ছেড়ে দাও’—এই বলে মুক্ত করাতে হবে। যদি না ছাড়ে, তবে দেবতাদের জানাতে হবে—‘আপনারা জানুন, এই অমনুষ্যটি আমাদের কথা শুনছে না, আমরা বুদ্ধের আজ্ঞা প্রয়োগ করব’—এই বলে পরিত্রাণ পাঠ করতে হবে। এটি গৃহীদের জন্য পূর্বপ্রস্তুতি। কিন্তু যদি কোনো ভিক্ষু অমনুষ্য দ্বারা আক্রান্ত হন, তবে আসনসমূহ ধুয়ে, সর্বসমাবেশের ঘোষণা দিয়ে, গন্ধ-মাল্য ইত্যাদিতে পুণ্যদান করে পরিত্রাণ পাঠ করতে হবে। এটি ভিক্ষুদের জন্য পূর্বপ্রস্তুতি।


Vikkanditabbanti sabbasannipātaṃ ghosāpetvā aṭṭhavīsati yakkhasenāpatayo kanditabbā. Viravitabbanti ‘‘ayaṃ yakkho gaṇhātī’’tiādīni bhaṇantena tehi saddhiṃ kathetabbaṃ. Tattha gaṇhātīti sarīre adhimuccati. Āvisatīti tasseva vevacanaṃ. Atha vā laggati na apetīti vuttaṃ hoti. Heṭhetīti uppannaṃ rogaṃ vaḍḍhento bādhati. Viheṭhetīti tasseva vevacanaṃ. Hiṃsatīti appamaṃsalohitaṃ karonto dukkhāpeti. Vihiṃsatīti tasseva vevacanaṃ. Na muñcatīti appamādagāho hutvā muñcituṃ na icchati, evaṃ etesaṃ viravitabbaṃ.

‘বিক্কন্দিতব্বং’ বলতে সর্বসমাবেশের ঘোষণা দিয়ে আটাশ জন যক্ষ-সেনাপতির নাম ধরে উচ্চস্বরে ডাকতে হবে। ‘বিরবিতব্বং’ বলতে ‘এই যক্ষটি একে ধরেছে’ ইত্যাদি বলে তাদের সাথে কথা বলতে হবে। সেখানে ‘ধরেছে’ বলতে শরীরে ভর করে অবস্থান করাকে বোঝায়। ‘আবিসতি’ (আবেশ করে) শব্দটি তারই সমার্থক শব্দ। অথবা লেগে থাকে, সরে যায় না—এটাই বলা হয়েছে। ‘হেঠেতি’ (পীড়ন করে) বলতে উৎপন্ন রোগকে বাড়িয়ে দিয়ে কষ্ট দেওয়াকে বোঝায়। ‘বিহেঠেতি’ শব্দটি তারই সমার্থক শব্দ। ‘হিংসতি’ (হিংসা করে) বলতে মাংস ও রক্ত ক্ষয় করে দুঃখ দেওয়াকে বোঝায়। ‘বিহিংসতি’ শব্দটি তারই সমার্থক শব্দ। ‘ন মুঞ্চতি’ (ছাড়ছে না) বলতে দৃঢ়ভাবে ধরেছে এবং ছাড়তে চাইছে না—এভাবে তাদের উদ্দেশ্যে উচ্চস্বরে বলতে হবে।


283. Idāni yesaṃ evaṃ viravitabbaṃ, te dassetuṃ katamesaṃ yakkhānantiādimāha. Tattha indo somotiādīni tesaṃ nāmāni. Tesu vessāmittoti [Pg.152] vessāmittapabbatavāsī eko yakkho. Yugandharopi yugandharapabbatavāsīyeva. Hiri netti ca mandiyoti hiri ca netti ca mandiyo ca. Maṇi māṇi varo dīghoti maṇi ca māṇi ca varo ca dīgho ca. Atho serīsako sahāti tehi saha añño serīsako nāma. ‘‘Imesaṃ yakkhānaṃ…pe… ujjhāpetabba’’nti ayaṃ yakkho imaṃ heṭheti viheṭheti na muñcatīti evaṃ etesaṃ yakkhasenāpatīnaṃ ārocetabbaṃ. Tato te bhikkhusaṅgho attano dhammaāṇaṃ karoti, mayampi amhākaṃ yakkharājaāṇaṃ karomāti ussukkaṃ karissanti. Evaṃ amanussānaṃ okāso na bhavissati, buddhasāvakānaṃ phāsuvihāro ca bhavissatīti dassento ‘‘ayaṃ kho sā, mārisa, āṭānāṭiyā rakkhā’’tiādimāha. Taṃ sabbaṃ, tato parañca uttānatthamevāti.

২৮৩. এখন যাদের উদ্দেশ্যে এভাবে উচ্চস্বরে বলতে হবে, তাদের দেখানোর জন্য ‘কতমেসং যক্খানং’ ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে ইন্দ্র, সোম ইত্যাদি হলো তাদের নাম। তাদের মধ্যে ‘বেস্সামিত্তো’ হলো বৈশ্বামিত্র পর্বতে বসবাসকারী এক যক্ষ। ‘যুগন্ধরো’ও যুগন্ধর পর্বতে বসবাসকারী এক যক্ষ। ‘হিরি নেত্তি চ মন্দিয়ো’ বলতে হিরি, নেত্তি এবং মন্দিয়। ‘মণি মাণি বরো দীঘো’ বলতে মণি, মাণি, বর এবং দীর্ঘ। ‘অথো সেরিষকো সহা’ বলতে তাদের সাথে অন্য একজন সেরিষক নামক যক্ষ। ‘ইমেসং যক্খানং...পে... উজ্জ্বাপেতব্বং’ বলতে—এই যক্ষটি একে পীড়ন করছে, বিশেষভাবে পীড়ন করছে, ছাড়ছে না—এভাবে এই যক্ষ-সেনাপতিদের জানাতে হবে। তারপর তারা ‘ভিক্ষুসংঘ নিজের ধর্ম-আজ্ঞা পালন করছেন, আমরাও আমাদের যক্ষরাজের আজ্ঞা পালন করব’—এই বলে উদ্যোগ গ্রহণ করবে। এভাবে অমনুষ্যদের কোনো সুযোগ থাকবে না এবং বুদ্ধ-শ্রাবকদের সুখ-বিহার হবে—এটি প্রদর্শন করতে গিয়ে ‘অয়ং খো সা, মারিস, আটানাটিয়া রক্খা’ ইত্যাদি বলেছেন। তার সবটুকু এবং তার পরবর্তী অংশ স্পষ্টার্থই।


Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

সুমঙ্গলবিলাসিনী নামক দীর্ঘনিকায়-অট্ঠকথা বা ভাষ্যের


Āṭānāṭiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

আটানাটিয় সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Saṅgītisuttavaṇṇanā

১০. সঙ্গীতি সূত্রের বর্ণনা


296. Evaṃ [Pg.153] me sutanti saṅgītisuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – cārikaṃ caramānoti nibaddhacārikaṃ caramāno. Tadā kira satthā dasasahassacakkavāḷe ñāṇajālaṃ pattharitvā lokaṃ volokayamāno pāvānagaravāsino mallarājāno disvā ime rājāno mayhaṃ sabbaññutaññāṇajālassa anto paññāyanti, kiṃ nu khoti āvajjanto ‘‘rājāno ekaṃ sandhāgāraṃ kāresuṃ, mayi gate maṅgalaṃ bhaṇāpessanti, ahaṃ tesaṃ maṅgalaṃ vatvā uyyojetvā ‘bhikkhusaṅghassa dhammakathaṃ kathehī’ti sāriputtaṃ vakkhāmi, sāriputto tīhi piṭakehi sammasitvā cuddasapañhādhikena pañhasahassena paṭimaṇḍetvā bhikkhusaṅghassa saṅgītisuttaṃ nāma kathessati, suttantaṃ āvajjetvā pañca bhikkhusatāni saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇissantī’’ti imamatthaṃ disvā cārikaṃ pakkanto. Tena vuttaṃ – ‘‘mallesu cārikaṃ caramāno’’ti.

২৯৬. ‘এবং মে সুতং’ হলো সঙ্গীতি সূত্র। সেখানে এই নতুন পদসমূহের ব্যাখ্যা নিম্নরূপ—‘চারিকং চরমানো’ বলতে নিয়মিত চারিকা বা ধর্মপ্রচার যাত্রা করা। তখন নাকি শাস্তা দশ সহস্র চক্রবালে জ্ঞানজাল বিস্তার করে জগৎ অবলোকন করতে গিয়ে পাবা নগরবাসী মল্ল রাজাদের দেখে ‘এই রাজারা আমার সর্বজ্ঞতা জ্ঞানজালের মধ্যে প্রতিভাত হচ্ছেন, ব্যাপারটি কী?’—এভাবে চিন্তা করতে গিয়ে দেখলেন যে, ‘রাজারা একটি সন্থাকার (রাজকীয় সভাগৃহ) নির্মাণ করেছেন। আমি সেখানে গেলে তারা আমাকে দিয়ে মাঙ্গলিক ভাষণ দেওয়াবেন। আমি তাদের মঙ্গলকথা বলে বিদায় দিয়ে সারিপুত্রকে বলব—ভিক্ষুসংঘের উদ্দেশ্যে ধর্মকথা বলো। সারিপুত্র ত্রিপিটক থেকে সারসংক্ষেপ করে চৌদ্দটি প্রশ্নের অতিরিক্ত পাঁচ হাজার প্রশ্ন দ্বারা অলঙ্কৃত করে ভিক্ষুসংঘের উদ্দেশ্যে সঙ্গীতি সূত্র নামক সূত্রটি দেশনা করবেন। এই সূত্রটি অনুধ্যান করে পাঁচশত ভিক্ষু প্রতিসম্ভিদাসহ অর্হত্ত্ব লাভ করবেন।’—এই বিষয়টি দেখে তিনি চারিকায় যাত্রা করেছিলেন। তাই বলা হয়েছে—‘মল্লদের দেশে চারিকায় বিচরণ করতে গিয়ে’।


Ubbhatakanavasandhāgāravaṇṇanā

উব্ভতক নামক নতুন সন্থাকার বা সভাগৃহের বর্ণনা


297. Ubbhatakanti tassa nāmaṃ, uccattā vā evaṃ vuttaṃ. Sandhāgāranti nagaramajjhe sandhāgārasālā. Samaṇena vāti ettha yasmā gharavatthupariggahakāleyeva devatā attano vasanaṭṭhānaṃ gaṇhanti. Tasmā devena vāti avatvā ‘‘samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtenā’’ti vuttaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti bhagavato āgamanaṃ sutvā ‘‘amhehi gantvāpi na bhagavā ānīto, dūtaṃ pesetvāpi na pakkosāpito, sayameva pana mahābhikkhusaṅghaparivāro amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto, amhehi ca sandhāgārasālā kāritā, ettha mayaṃ dasabalaṃ ānetvā maṅgalaṃ bhaṇāpessāmā’’ti cintetvā upasaṅkamiṃsu.

২৯৭. ‘উব্ভতক’ হলো তার নাম, অথবা উচ্চতার কারণে এরূপ বলা হয়েছে। ‘সন্থাকার’ বলতে নগরের মধ্যস্থলে অবস্থিত রাজকীয় সভাগৃহ বা সন্থাকার শালা। ‘শ্রমণ কর্তৃক’—এখানে যেহেতু গৃহবাস্তু গ্রহণের সময়ই দেবতারা নিজেদের বাসস্থান গ্রহণ করে নেয়, তাই ‘দেবতা কর্তৃক’ না বলে ‘শ্রমণ কর্তৃক, ব্রাহ্মণ কর্তৃক বা অন্য কোনো মনুষ্যজাতীয় ব্যক্তি কর্তৃক’ বলা হয়েছে। ‘যেনে ভগবা তেনুপসংকমিংসু’ বলতে ভগবানের আগমন সংবাদ শুনে ‘আমরা গিয়েও ভগবানকে নিয়ে আসিনি, দূত পাঠিয়েও তাঁকে আমন্ত্রণ জানাইনি, কিন্তু তিনি নিজেই বিশাল ভিক্ষুসংঘ পরিবেষ্টিত হয়ে আমাদের বাসস্থানে এসে উপস্থিত হয়েছেন। আর আমরাও সন্থাকার শালা নির্মাণ করেছি। এখানে আমরা দশবলকে নিয়ে এসে মঙ্গলকথা দেশনা করাব’—এই চিন্তা করে তাঁরা ভগবানের সমীপে উপস্থিত হয়েছিলেন।


298. Yena sandhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti taṃ divasaṃ kira sandhāgāre cittakammaṃ niṭṭhapetvā aṭṭakā muttamattā honti, buddhā ca nāma araññajjhāsayā araññārāmā, antogāme vaseyyuṃ vā no vā. Tasmā bhagavato manaṃ jānitvāva paṭijaggissāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Idāni pana manaṃ labhitvā paṭijaggitukāmā yena sandhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu[Pg.154]. Sabbasantharinti yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, evaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti ettha pana te mallarājāno sandhāgāraṃ paṭijaggitvā nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe ca kadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṃ dīpamālādīhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā khīrapāyake dārake khīraṃ pāyyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojāpetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mā karittha, ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontīti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍadīpikaṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu.

২৯৮. ‘যেখানে সন্থাকার ছিল, সেখানে গমন করলেন’—শোনা যায়, সেদিন সন্থাকারে চিত্রকর্মের কাজ শেষ করে মাচা বা খুঁটিগুলো মাত্রই খুলে ফেলা হয়েছিল। বুদ্ধগণ সাধারণত অরণ্যপ্রিয় ও অরণ্যচারী হয়ে থাকেন; তাঁরা গ্রামের ভেতরে অবস্থান করবেন কি করবেন না (তা নিশ্চিত নয়)। তাই ভগবানের মনোভাব জেনে নিয়ে তাঁর সেবা করব—এই চিন্তা করে সেই মল্লরাজগণ ভগবানের সমীপে গমন করলেন। এখন ভগবানের সম্মতি বা মনোভাব জেনে নিয়ে তাঁর সেবা করার ইচ্ছায় যেখানে সন্থাকার ছিল, সেখানে তাঁরা গমন করলেন। ‘সর্বসন্থরি’ বলতে বোঝায়—যেভাবে সমস্ত স্থানটি সুন্দরভাবে আচ্ছাদিত বা বিছানো হয়, সেভাবে। ‘যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে গমন করলেন’—এখানে সেই মল্লরাজগণ সন্থাকারটি পরিষ্কার-পরিচ্ছন্ন করে, নগরের পথসমূহ ঝাড়ু দিয়ে, পতাকা উত্তোলন করে, ঘরের দরজায় দরজায় পূর্ণঘট ও কলাগাছ স্থাপন করে এবং সমগ্র নগরকে প্রদীপমালা দিয়ে তারকাময় আকাশের মতো সুসজ্জিত করে ঢোল পিটিয়ে ঘোষণা করলেন: ‘দুগ্ধপোষ্য শিশুদের দুধ খাইয়ে দাও, ছোট ছোট বালকদের দ্রুত খাইয়ে ঘুম পাড়িয়ে দাও, কেউ উচ্চৈঃস্বরে শব্দ করো না; আজ এক রাতের জন্য শাস্তা গ্রামের ভেতরে অবস্থান করবেন, বুদ্ধগণ নীরবতা পছন্দ করেন।’ এরপর তাঁরা নিজেরা হাতে মশাল নিয়ে যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে গমন করলেন।


299. Bhagavantaṃyeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā. Tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno ativiya virocati, samantapāsādiko suvaṇṇavaṇṇo abhirūpo dassanīyo. Purimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Pacchimakāyato. Dakkhiṇahatthato. Vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Upari kesantato paṭṭhāya sabbakesāvaṭṭehi moragīvavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Evaṃ samantā asīti hatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānā vidhāvanti. Sabbe disābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakaṇikārapupphacuṇṇasamākiṇṇā viya ca vippakāsanti.

২৯৯. ‘ভগবানকে সামনে রেখে’ বলতে ভগবানকে অগ্রবর্তী করে। সেখানে ভগবান ভিক্ষু ও উপাসকদের মাঝে উপবিষ্ট হয়ে অত্যন্ত শোভা পাচ্ছিলেন; তিনি ছিলেন সর্বতোভাবে চিত্তপ্রসাদকর, সুবর্ণবর্ণ, পরম রূপবান ও দর্শনীয়। তাঁর দেহের সম্মুখভাগ থেকে সুবর্ণবর্ণের রশ্মি নির্গত হয়ে আশি হাত স্থান জুড়ে বিস্তৃত হয়েছিল। অনুরূপভাবে দেহের পশ্চাৎভাগ থেকে, ডান হাত থেকে এবং বাম হাত থেকে সুবর্ণবর্ণের রশ্মি নির্গত হয়ে আশি হাত স্থান জুড়ে বিস্তৃত হয়েছিল। উপরের কেশের প্রান্ত থেকে শুরু করে সমস্ত কুঞ্চিত কেশরাশি থেকে ময়ূরের কণ্ঠের মতো নীলবর্ণের রশ্মি নির্গত হয়ে আকাশমণ্ডলে আশি হাত স্থান জুড়ে বিস্তৃত হয়েছিল। নিচে পায়ের তলদেশ থেকে প্রবালের মতো রক্তবর্ণের রশ্মি নির্গত হয়ে ঘন পৃথিবীর অভ্যন্তরে আশি হাত স্থান জুড়ে বিস্তৃত হয়েছিল। এভাবে চারদিকে প্রায় আশি হাত স্থান জুড়ে ষড়বর্ণের বুদ্ধ-রশ্মি প্রদীপ্ত ও স্পন্দিত হয়ে ছড়িয়ে পড়ছিল। সমস্ত দিকসমূহ যেন সুবর্ণ চম্পক ফুলে ছেয়ে গিয়েছিল, যেন সুবর্ণ ঘট থেকে নির্গত সুবর্ণরসের ধারায় সিক্ত হচ্ছিল, যেন প্রসারিত সুবর্ণ বস্ত্রে আবৃত ছিল এবং বৈরম্ভ বায়ু দ্বারা উড্ডীন কিংশুক ও কর্ণিকার ফুলের রেণু দ্বারা পরিব্যাপ্ত হয়ে দীপ্তি পাচ্ছিল।


Bhagavatopi asītianubyañjanabyāmappabhādvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalaṃ sarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ, vikasitamiva padumavanaṃ, sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsacandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattirājānaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocati. Parivāretvā nisinnā bhikkhūpi sabbeva appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahino sīlasampannā samādhisampannā [Pg.155] paññāvimutti vimuttiñāṇadassanasampannā. Tehi parivārito bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho, rattapadumavanasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikāparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha.

ভগবানের আশিটি অনুব্যঞ্জন, ব্যায়ামপ্রভা (এক গজ পরিমিত প্রভা) এবং বত্রিশটি মহাপুরুষ লক্ষণে সমুজ্জ্বল শরীরটি নক্ষত্রখচিত আকাশমণ্ডলের মতো, প্রস্ফুটিত পদ্মবনের মতো, অথবা একশত যোজন বিস্তৃত সম্পূর্ণ প্রস্ফুটিত পারিজাত বৃক্ষের মতো শোভা পাচ্ছিল। তা যেন সারিবদ্ধভাবে স্থাপিত বত্রিশটি চন্দ্র, বত্রিশটি সূর্য, বত্রিশজন চক্রবর্তী রাজা, বত্রিশজন দেবরাজ এবং বত্রিশজন মহাব্রহ্মার শোভাকে নিজের শ্রী দ্বারা পরাভূত করে দীপ্তি পাচ্ছিল। ভগবানকে পরিবেষ্টন করে উপবিষ্ট ভিক্ষুগণও সকলেই ছিলেন অল্পেচ্ছ, সন্তুষ্টচিত্ত, নির্জনতাপ্রিয়, আসক্তিহীন, উদ্যমী, হিতোপদেশক, সহনশীল, সংশোধনকারী, পাপের নিন্দাকারী, শীলসম্পন্ন, সমাধিসম্পন্ন এবং প্রজ্ঞাবিমুক্তি ও বিমুক্তিজ্ঞানদর্শনসম্পন্ন। তাঁদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে ভগবান লাল কম্বলে আবৃত সুবর্ণখণ্ডের মতো, লোহিত পদ্মবনের মধ্য দিয়ে চলমান সুবর্ণ নৌকার মতো এবং প্রবালবেদী দ্বারা পরিবেষ্টিত সুবর্ণ প্রাসাদের মতো শোভা পাচ্ছিলেন।


Asītimahātherāpi naṃ meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ pārupitvā maṇivammavammitā viya mahānāgā parivārayiṃsu vantarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā. Iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, vītadoso vītadosehi, vītamoho vītamohehi, nittaṇho nittaṇhehi, nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho bahussutabuddhehi parivārito pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā, marugaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hārito mahābrahmā, asamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena tassaṃ parisati nisinno pāveyyake malle bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya sandassetvā uyyojesi.

আশিজন মহাস্থবিরও মেঘবর্ণের পাংশুকুল চীবর পরিধান করে, মণি-বর্ম পরিহিত মহাবীরদের মতো ভগবানকে পরিবেষ্টন করে ছিলেন; তাঁরা ছিলেন বীতরাগ, ছিন্নক্লেশ, তৃষ্ণার জটামুক্ত, বন্ধনহীন এবং কোনো কুল বা গণের প্রতি আসক্তিহীন। এভাবে ভগবান নিজে বীতরাগ হয়ে বীতরাগগণের দ্বারা, নিজে বীতদ্বেষ হয়ে বীতদ্বেষগণের দ্বারা, নিজে বীতমোহ হয়ে বীতমোহগণের দ্বারা, নিজে তৃষ্ণাহীন হয়ে তৃষ্ণাহীনগণের দ্বারা, নিজে নিষ্ক্্লেশ হয়ে নিষ্ক্্লেশগণের দ্বারা এবং নিজে বুদ্ধ হয়ে বহুশ্রুত বুদ্ধগণের দ্বারা পরিবেষ্টিত ছিলেন—যেমন পাপড়ি দ্বারা পরিবেষ্টিত পরাগ রেণু, অথবা পরাগ রেণু দ্বারা পরিবেষ্টিত পদ্মের বীজকোষ; যেমন আশি হাজার হস্তী দ্বারা পরিবেষ্টিত ষড়দন্ত হস্তীরাজ, নব্বই হাজার হংস দ্বারা পরিবেষ্টিত ধৃতরাষ্ট্র হংসরাজ, চতুরنگ সেনা দ্বারা পরিবেষ্টিত চক্রবর্তী রাজা, দেবগণ দ্বারা পরিবেষ্টিত দেবরাজ শক্র, অথবা ব্রহ্মগণ দ্বারা পরিবেষ্টিত হারিত মহাব্রহ্মা; তেমনি ভগবান অতুলনীয় বুদ্ধবেশে ও অপরিমিত বুদ্ধবিলাসে সেই সভায় উপবিষ্ট হয়ে পাবা নগরের মল্লরাজগণকে রাত্রির বহু প্রহর পর্যন্ত ধর্মালোচনার মাধ্যমে উপদেশ দিয়ে বিদায় দিলেন।


Ettha ca dhammikathā nāma sandhāgāraanumodanappaṭisaṃyuttā pakiṇṇakakathā veditabbā. Tadā hi bhagavā ākāsagaṅgaṃ otārento viya pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya mahājambuṃ matthake gahetvā cālento viya yojaniyamadhugaṇḍaṃ cakkayantena pīḷetvā madhupānaṃ pāyamāno viya ca pāveyyakānaṃ mallānaṃ hitasukhāvahaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathesi.

এখানে ‘ধর্মকথা’ বলতে সন্থাকার বা সভাগৃহের অনুমোদন-সংক্রান্ত বিবিধ উপদেশমূলক কথা বুঝতে হবে। তখন ভগবান যেন আকাশগঙ্গাকে মর্ত্যে নামিয়ে আনছিলেন, যেন পৃথিবীর সারভাগ আকর্ষণ করছিলেন, যেন বিশাল জাম্বু বৃক্ষের মস্তক ধরে নাড়া দিচ্ছিলেন, অথবা যেন এক যোজন বিস্তৃত মৌচাককে চক্রযন্ত্রে পিষ্ট করে মধু পান করাচ্ছিলেন—সেভাবে পাবা নগরের মল্লরাজগণের হিত ও সুখের জন্য বিবিধ উপদেশমূলক কথা বললেন।


300. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yaṃ yaṃ disaṃ anuviloketi, tattha tattha tuṇhībhūtameva. Anuviloketvāti maṃsacakkhunā dibbacakkhunāti dvīhi cakkhūhi tato tato viloketvā. Maṃsacakkhunā hi nesaṃ bahiddhā iriyāpathaṃ pariggahesi. Tattha ekabhikkhussāpi neva hatthakukkuccaṃ na pādakukkuccaṃ ahosi, na koci sīsamukkhipi, na kathaṃ kathesi, na niddāyanto nisīdi. Sabbepi tīhi sikkhāhi sikkhitā nivāte padīpasikhā viya niccalā nisīdiṃsu. Iti nesaṃ imaṃ iriyāpathaṃ maṃsacakkhunā pariggahesi. Ālokaṃ pana [Pg.156] vaḍḍhayitvā dibbacakkhunā hadayarūpaṃ disvā abbhantaragataṃ sīlaṃ olokesi. So anekasatānaṃ bhikkhūnaṃ antokumbhiyaṃ jalamānaṃ padīpaṃ viya arahattupagaṃ sīlaṃ addasa. Āraddhavipassakā hi te bhikkhū. Iti nesaṃ sīlaṃ disvā ‘‘imepi bhikkhū mayhaṃ anucchavikā, ahampi imesaṃ anucchaviko’’ti cakkhutalesu nimittaṃ ṭhapetvā bhikkhusaṅghaṃ oloketvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi ‘‘piṭṭhi me āgilāyatī’’ti. Kasmā āgilāyati? Bhagavato hi chabbassāni mahāpadhānaṃ padahantassa mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi. Athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajji.

৩০০. ‘নীরব, নীরব’ বলতে তিনি যে যে দিকেই দৃষ্টিপাত করছিলেন, সেখানে সেখানে কেবল নীরবতাই বিরাজ করছিল। ‘দৃষ্টিপাত করে’ বলতে মাংসচক্ষু ও দিব্যচক্ষu—এই দুই চক্ষুর সাহায্যে এদিক-ওদিক অবলোকন করে। মাংসচক্ষুর দ্বারা তিনি তাঁদের বাহ্যিক ঈর্যাপথ পর্যবেক্ষণ করলেন। সেখানে একজন ভিক্ষুরও হাত বা পায়ের কোনো চঞ্চলতা ছিল না, কেউ মাথা তোলেনি, কেউ কথা বলেনি এবং কেউ ঘুমে ঢুলতে ঢুলতে বসেনি। সকলেই ত্রিসিক্ষায় শিক্ষিত হয়ে বাতাসহীন স্থানে প্রদীপের শিখার মতো নিশ্চল হয়ে বসেছিলেন। এভাবে তিনি মাংসচক্ষুর দ্বারা তাঁদের এই ঈর্যাপথ পর্যবেক্ষণ করলেন। অতঃপর আলোক বৃদ্ধি করে দিব্যচক্ষুর দ্বারা তাঁদের হৃদয়ের রূপ দেখে অভ্যন্তরীণ শীল অবলোকন করলেন। তিনি শত শত ভিক্ষুর ঘটের অভ্যন্তরে জ্বলন্ত প্রদীপের মতো অর্হত্ত্ব লাভের উপযোগী শীল দেখতে পেলেন। কারণ সেই ভিক্ষুগণ ছিলেন আরব্ধ-বিপাসক। এভাবে তাঁদের শীল দেখে—‘এই ভিক্ষুগণও আমার উপযুক্ত এবং আমিও এই ভিক্ষুগণের উপযুক্ত’—এই ভেবে এবং তাঁদের শান্ত ইন্দ্রিয়ের লক্ষণ হৃদয়ে ধারণ করে ভিক্ষুসংঘের দিকে তাকিয়ে আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে সম্বোধন করে বললেন, ‘আমার পিঠ ব্যথা করছে।’ কেন ব্যথা করছিল? ভগবান যখন ছয় বছর ধরে কঠোর তপস্যা করছিলেন, তখন তাঁর শরীরে তীব্র শারীরিক কষ্ট হয়েছিল। পরবর্তীতে বার্ধক্যে তাঁর পিঠে বায়ুরোগ উৎপন্ন হয়েছিল।


Saṅghāṭiṃ paññāpetvāti sandhāgārassa kira ekapasse te rājāno kappiyamañcakaṃ paññapesuṃ ‘‘appeva nāma satthā nipajjeyyā’’ti. Satthāpi catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ imesaṃ mahapphalaṃ bhavissatīti tattha saṅghāṭiṃ paññāpetvā nipajji.

‘সংঘাটি বিছিয়ে’ বলতে—শোনা যায়, সন্থাকারের একপাশে সেই রাজারা একটি উপযুক্ত খাট প্রস্তুত করেছিলেন এই ভেবে যে, ‘হয়তো শাস্তা এখানে শয়ন করতে পারেন’। শাস্তাও ভাবলেন, ‘চারটি ঈর্যাপথের মাধ্যমে এটি ব্যবহৃত হলে এদের মহাফল লাভ হবে’—এই ভেবে সেখানে সংঘাটি বিছিয়ে শয়ন করলেন।


Bhinnanigaṇṭhavatthuvaṇṇanā

ভিন্ননিগণ্ঠ কাহিনীর বর্ণনা।


301. Tassa kālaṅkiriyāyātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttameva.

৩০১. ‘তাঁর কালক্রিয়া হওয়াতে’ ইত্যাদি বিষয়ে যা কিছু বলার আছে, তা সবই পূর্বে বলা হয়েছে।


302. Āmantesīti bhaṇḍanādivūpasamakaraṃ svākhyātaṃ dhammaṃ desetukāmo āmantesi.

৩০২. ‘সম্বোধন করলেন’ বলতে কলহ-বিবাদ প্রশমনকারী সুখ্যাত ধর্ম দেশনা করার ইচ্ছায় তিনি সম্বোধন করলেন।


Ekakavaṇṇanā

একক-এর বর্ণনা।


303. Tatthāti tasmiṃ dhamme. Saṅgāyitabbanti samaggehi gāyitabbaṃ, ekavacanehi aviruddhavacanehi bhaṇitabbaṃ. Na vivaditabbanti atthe vā byañjane vā vivādo na kātabbo. Eko dhammoti ekakadukatikādivasena bahudhā sāmaggirasaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva ‘‘eko dhammo’’ti āha. Sabbe sattāti kāmabhavādīsu saññābhavādīsu ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. Āhāraṭṭhitikāti āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā. Iti sabbasattānaṃ ṭhiti hetu āhāro nāma eko dhammo amhākaṃ satthārā yāthāvato ñatvā sammadakkhāto āvusoti dīpeti.

৩০৩. ‘সেখানে’ বলতে সেই ধর্মে। ‘সঙ্গীতি করতে হবে’ বলতে ঐক্যবদ্ধ হয়ে সম্মিলিতভাবে আবৃত্তি করতে হবে, একবাক্যে ও অবিরোধ বাক্যে বলতে হবে। ‘বিবাদ করা চলবে না’ বলতে অর্থে বা ব্যঞ্জনে কোনো বিবাদ করা যাবে না। ‘এক ধর্ম’ বলতে একক, দ্বিক, ত্রিক ইত্যাদির মাধ্যমে বহুভাবে ঐক্যের রস প্রদর্শন করার ইচ্ছায় প্রথমে ‘এক ধর্ম’ কথাটি বলেছেন। ‘সকল সত্ত্ব’ বলতে কামভব ইত্যাদি, সংজ্ঞাভাব ইত্যাদি এবং একবকারভব ইত্যাদি সমস্ত ভবে বিদ্যমান সকল প্রাণী। ‘আহারস্থিতিক’ বলতে আহারের কারণে যাদের স্থিতি বা অস্তিত্ব বজায় থাকে, তারা আহারস্থিতিক। ‘হে বন্ধুগণ, সকল প্রাণীর স্থিতির কারণস্বরূপ আহার নামক এই এক ধর্ম আমাদের শাস্তা যথার্থভাবে জেনে সম্যকভাবে প্রকাশ করেছেন’—এটিই প্রকাশ করছে।


Nanu [Pg.157] ca evaṃ sante yaṃ vuttaṃ ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā’’tiādi, (vibha. 1017) taṃ vacanaṃ virujjhatīti, na virujjhati. Tesañhi jhānaṃ āhāro hoti. Evaṃ santepi ‘‘cattārome, bhikkhave, āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāya. Katame cattāro? Kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catuttha’’nti (saṃ. ni. 2.11) idampi virujjhatīti, idampi na virujjhati. Etasmiñhi sutte nippariyāyena āhāralakkhaṇāva dhammā āhārāti vuttā. Idha pana pariyāyena paccayo āhāroti vutto. Sabbadhammānañhi paccayo laddhuṃ vaṭṭati. So ca yaṃ yaṃ phalaṃ janeti, taṃ taṃ āharati nāma, tasmā āhāroti vuccati. Tenevāha ‘‘avijjampāhaṃ, bhikkhave, sāhāraṃ vadāmi, no anāhāraṃ. Ko ca, bhikkhave, avijjāya āhāro? Pañcanīvaraṇātissa vacanīyaṃ. Pañcanīvaraṇepāhaṃ, bhikkhave, sāhāre vadāmi, no anāhāre. Ko ca, bhikkhave, pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ āhāro? Ayonisomanasikārotissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61). Ayaṃ idha adhippeto.

যদি এমন হয়, তবে ‘অসংজ্ঞীসত্ত্ব দেবগণ অহেতুক, অনাহার ও অস্পর্শক’ ইত্যাদি যে কথা বলা হয়েছে, তার সাথে কি এই কথাটি সাংঘর্ষিক হয় না? না, সাংঘর্ষিক হয় না। কারণ তাঁদের ধ্যানই আহারস্বরূপ। যদি তাই হয়, তবে ‘হে ভিক্ষুগণ, উৎপন্ন প্রাণীদের স্থিতির জন্য অথবা উৎপন্ন হতে ইচ্ছুক প্রাণীদের অনুকূলতার জন্য এই চার প্রকার আহার রয়েছে। কোন চারটি? স্থূল বা সূক্ষ্ম কবলীকার আহার, দ্বিতীয় স্পর্শাহার, তৃতীয় মনঃসঞ্চেতনাহার এবং quarto বিজ্ঞানাহার’—এই কথার সাথেও কি এটি সাংঘর্ষিক হয় না? না, এটিও সাংঘর্ষিক হয় না। কারণ এই সূত্রে মুখ্য অর্থে আহারের লক্ষণযুক্ত ধর্মসমূহকেই আহার বলা হয়েছে। কিন্তু এখানে গৌণ অর্থে প্রত্যয় বা কারণকে আহার বলা হয়েছে। সকল ধর্মেরই প্রত্যয় বা কারণ পাওয়া যায়। আর সেই কারণ যে যে ফল উৎপন্ন করে, তা তা সে বহন বা আহরণ করে আনে; তাই একে আহার বলা হয়। এইজন্যই বলা হয়েছে—‘হে ভিক্ষুগণ, আমি অবিদ্যাকেও কারণযুক্ত বলি, কারণহীন বলি না। হে ভিক্ষুগণ, অবিদ্যার আহার কী? উত্তর হবে—পঞ্চ নীবাণ। হে ভিক্ষুগণ, আমি পঞ্চ নীবাণকেও কারণযুক্ত বলি, কারণহীন বলি না। হে ভিক্ষুগণ, পঞ্চ নীবাণের আহার কী? উত্তর হবে—অযোনিশো মনসিকার।’ এখানে এই অর্থই অভিপ্রেত।


Etasmiñhi paccayāhāre gahite pariyāyāhāropi nippariyāyāhāropi sabbo gahitova hoti. Tattha asaññabhave paccayāhāro labbhati. Anuppanne hi buddhe titthāyatane pabbajitā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya dhī cittaṃ, dhibbatetaṃ cittaṃ cittassa nāma abhāvoyeva sādhu, cittañhi nissāyeva vadhabandhādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati. Citte asati natthetanti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṅkatvā asaññabhave nibbattanti. Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi, so tena iriyāpathena nibbattitvā pañca kappasatāni ṭhito vā nisinno vā nipanno vā hoti. Evarūpānampi sattānaṃ paccayāhāro labbhati. Te hi yaṃ jhānaṃ bhāvetvā nibbattā, tadeva nesaṃ paccayo hoti. Yathā jiyāvegena khittasaro yāva jiyāvego atthi, tāva gacchati, evaṃ yāva jhānapaccayo atthi, tāva tiṭṭhanti. Tasmiṃ niṭṭhite khīṇavego saro viya patanti. Ye pana te nerayikā neva uṭṭhānaphalūpajīvī na puññaphalūpajīvīti vuttā, tesaṃ ko āhāroti[Pg.158]? Tesaṃ kammameva āhāro. Kiṃ pañca āhārā atthīti ce. Pañca, na pañcāti idaṃ na vattabbaṃ. Nanu paccayo āhāroti vuttametaṃ. Tasmā yena kammena te niraye nibbattā, tadeva tesaṃ ṭhitipaccayattā āhāro hoti. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘na ca tāva kālaṅkaroti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250).

এই প্রত্যয়-আহার (কারণরূপ আহার) গ্রহণ করলে পরোক্ষ আহার এবং প্রত্যক্ষ আহার উভয় প্রকার আহারই গৃহীত হয়। সেখানে অসংজ্ঞীভূমে প্রত্যয়-আহার লাভ হয়। প্রকৃতপক্ষে, বুদ্ধের অনুৎপত্তির পূর্বে তীর্থিকদের আশ্রমে প্রব্রজিত ব্যক্তিরা বায়ুকসিণে পরিকর্ম করে চতুর্থ ধ্যান উৎপন্ন করে এবং তা থেকে ব্যুত্থিত হয়ে চিত্তকে ধিক্কার দিয়েছিলেন—"ধিক এই চিত্তকে! চিত্তের অভাবই (অনস্তিত্বই) উত্তম।" কারণ চিত্তকে আশ্রয় করেই বধ, বন্ধন ইত্যাদি প্রত্যয়জনিত দুঃখ উৎপন্ন হয়। চিত্ত না থাকলে এই দুঃখ থাকে না—এরূপ ক্ষান্তি ও রুচি উৎপন্ন করে ধ্যান থেকে পরিহীন না হয়ে মৃত্যুবরণ করে অসংজ্ঞীভূমে উৎপন্ন হয়। মনুষ্যলোকে যার যে ঈর্যাপথ (অবস্থান) প্রতিষ্ঠিত ছিল, সে সেই ঈর্যাপথেই উৎপন্ন হয়ে পাঁচশত মহাকল্পকাল দাঁড়িয়ে, বসে বা শুয়ে থাকে। এইরূপ সত্ত্বাদেরও প্রত্যয়-আহার লাভ হয়। কারণ তারা যে ধ্যান ভাবনা করে উৎপন্ন হয়েছে, সেই ধ্যানই তাদের প্রত্যয় (কারণ) হয়। যেমন ধনুকের জ্যা-এর বেগে নিক্ষিপ্ত তীর যতক্ষণ জ্যা-এর বেগ থাকে ততক্ষণ গমন করে, তেমনই যতক্ষণ ধ্যান-প্রত্যয় থাকে ততক্ষণ তারা অবস্থান করে। তা শেষ হলে বেগহীন তীরের মতো তারা পতিত হয়। আর যে নরকবাসী সত্ত্বাদের সম্পর্কে বলা হয়েছে যে তারা উত্থানফল-উপজীবী (উদ্যোগের ফলভোগী) নয় এবং পুণ্যফল-উপজীবীও নয়, তাদের আহার কী? তাদের কর্মই আহার। যদি বলা হয়, 'তবে কি পাঁচটি আহার আছে?' 'পাঁচটি' বা 'পাঁচটি নয়'—এরূপ বলা উচিত নয়। কারণ প্রত্যয়ই আহার—একথা কি বলা হয়নি? অতএব, যে কর্মের দ্বারা তারা নরকে উৎপন্ন হয়েছে, তাদের স্থিতির প্রত্যয় হওয়ার কারণে সেই কর্মই তাদের আহার হয়। যা লক্ষ্য করে এই কথা বলা হয়েছে—"এবং সে ততক্ষণ পর্যন্ত মৃত্যুবরণ করে না, যতক্ষণ না তার সেই পাপকর্ম ক্ষয়প্রাপ্ত হয়।"


Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ ārabbha cettha vivādo na kātabbo. Mukhe uppanno kheḷopi hi tesaṃ āhārakiccaṃ sādheti. Kheḷopi hi niraye dukkhavedaniyo hutvā paccayo hoti, sagge sukhavedaniyo. Iti kāmabhave nippariyāyena cattāro āhārā. Rūpārūpabhavesu ṭhapetvā asaññaṃ sesānaṃ tayo. Asaññānañceva avasesānañca paccayāhāroti iminā āhārena ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti etaṃ pañhaṃ kathetvā ‘‘ayaṃ kho āvuso’’ti evaṃ niyyātanampi ‘‘atthi kho āvuso’’ti puna uddharaṇampi akatvā ‘‘sabbe sattā saṅkhāraṭṭhitikā’’ti dutiyapañhaṃ vissajjesi.

কবলীকার আহারকে কেন্দ্র করে এখানে কোনো বিবাদ করা উচিত নয়। কারণ মুখে উৎপন্ন লালাও তাদের আহারের কাজ সম্পন্ন করে। লালাও নরকে দুঃখবেদনীয় হয়ে প্রত্যয় হয় এবং স্বর্গে সুখবেদনীয় হয়ে। এভাবে কামভবে মুখ্যরূপে চারটি আহার রয়েছে। রূপ ও অরূপ ভবে অসংজ্ঞী ব্যতীত অবশিষ্টদের জন্য তিনটি আহার রয়েছে। অসংজ্ঞী সত্ত্বদের এবং অবশিষ্টদের প্রত্যয়-আহাররূপ এই আহারের দ্বারা "সকল সত্ত্ব আহারস্থিতিক"—এই প্রশ্নের ব্যাখ্যা করে, "হে আবসো, এই..." এভাবে উপসংহার না করে এবং "হে আবসো, আছে..." এভাবে পুনরায় উত্থাপন না করে, "সকল সত্ত্ব সংস্কারস্থিতিক"—এই দ্বিতীয় প্রশ্নের উত্তর দিয়েছেন।


Kasmā pana na niyyātesi na uddharittha? Tattha tattha niyyātiyamānepi uddhariyamānepi pariyāpuṇituṃ vācetuṃ dukkhaṃ hoti, tasmā dve ekābaddhe katvā vissajjesi. Imasmimpi vissajjane heṭṭhā vuttapaccayova attano phalassa saṅkharaṇato saṅkhāroti vutto. Iti heṭṭhā āhārapaccayo kathito, idha saṅkhārapaccayoti ayamettha heṭṭhimato viseso. ‘‘Heṭṭhā nippariyāyāhāro gahito, idha pariyāyāhāroti evaṃ gahite viseso pākaṭo bhaveyya, no ca gaṇhiṃsū’ti mahāsīvatthero āha. Indriyabaddhassapi hi anindriyabaddhassapi paccayo laddhuṃ vaṭṭati. Vinā paccayena dhammo nāma natthi. Tattha anindriyabaddhassa tiṇarukkhalatādino pathavīraso āporaso ca paccayo hoti. Deve avassante hi tiṇādīni milāyanti, vassante ca pana haritāni honti. Iti tesaṃ pathavīraso āporaso ca paccayo hoti. Indriyabaddhassa avijjā taṇhā kammaṃ āhāroti evamādayo paccayā, iti heṭṭhā paccayoyeva āhāroti kathito, idha saṅkhāroti. Ayamevettha viseso.

কিন্তু কেন তিনি উপসংহার করেননি এবং পুনরায় উত্থাপন করেননি? সেখানে সেখানে উপসংহার করলে বা পুনরায় উত্থাপন করলে তা শিক্ষা করা বা পাঠ করানো কষ্টকর হয়, তাই দুটিকে একসাথে যুক্ত করে উত্তর দিয়েছেন। এই দ্বিতীয় উত্তরেও পূর্বে উল্লিখিত প্রত্যয়ই নিজের ফলকে সংস্কার (গঠন) করার কারণে 'সংস্কার' বলে অভিহিত হয়েছে। এভাবে পূর্বে আহার-প্রত্যয় বলা হয়েছে, আর এখানে সংস্কার-প্রত্যয় বলা হয়েছে—পূর্বের উত্তরের সাথে এটাই এর পার্থক্য। মহাসীব স্থবির বলেছেন—"পূর্বে মুখ্য আহার গৃহীত হয়েছে, এখানে পরোক্ষ আহার গৃহীত হয়েছে—এভাবে গ্রহণ করলে পার্থক্যটি স্পষ্ট হতো, কিন্তু অট্ঠকথাচার্যগণ তা গ্রহণ করেননি।" কারণ ইন্দ্রিয়যুক্ত এবং ইন্দ্রিয়হীন উভয়ের জন্যই প্রত্যয় পাওয়া যুক্তিযুক্ত। প্রত্যয় ব্যতীত কোনো ধর্মই নেই। সেখানে ইন্দ্রিয়হীন ঘাস, বৃক্ষ, লতা ইত্যাদির জন্য পৃথিবী-রস এবং অপ-রস প্রত্যয় হয়। কারণ বৃষ্টি না হলে ঘাস ইত্যাদি শুকিয়ে যায়, আর বৃষ্টি হলে তা সবুজ ও সতেজ হয়। এভাবে তাদের জন্য পৃথিবী-রস ও অপ-রস প্রত্যয় হয়। ইন্দ্রিয়যুক্ত সত্ত্বদের জন্য অবিদ্যা, তৃষ্ণা, কর্ম ও আহার ইত্যাদি প্রত্যয় হয়। এভাবে পূর্বে প্রত্যয়কেই 'আহার' বলা হয়েছে, আর এখানে 'সংস্কার' বলা হয়েছে। এটাই এখানে বিশেষ পার্থক্য।


Ayaṃ [Pg.159] kho, āvusoti āvuso amhākaṃ satthārā mahābodhimaṇḍe nisīditvā sayaṃ sabbaññutaññāṇena sacchikatvā ayaṃ ekadhammo desito. Tattha ekadhamme tumhehi sabbeheva saṅgāyitabbaṃ na vivaditabbaṃ. Yathayidaṃ brahmacariyanti yathā saṅgāyamānānaṃ tumhākaṃ idaṃ sāsanabrahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa. Ekena hi bhikkhunā ‘‘atthi, kho āvuso, eko dhammo sammadakkhāto. Katamo eko dhammo? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Sabbe sattā saṅkhāraṭṭhitikā’’ti kathite tassa kathaṃ sutvā añño kathessati. Tassapi aññoti evaṃ paramparakathāniyamena idaṃ brahmacariyaṃ ciraṃ tiṭṭhamānaṃ sadevakassa lokassa atthāya hitāya bhavissatīti ekakavasena dhammasenāpati sāriputtatthero sāmaggirasaṃ dassesīti.

"হে আবসো, এই..." এর অর্থ—হে আবসো, আমাদের শাস্তা মহাবোধিমণ্ডে উপবেশন করে স্বয়ং সর্বজ্ঞতা জ্ঞানের দ্বারা সাক্ষাৎ করে এই এক-ধর্ম দেশনা করেছেন। সেই এক-ধর্মের বিষয়ে আপনাদের সকলের সংগীতি করা উচিত, বিবাদ করা উচিত নয়। "যথা ইদং ব্রহ্মচর্যং" এর অর্থ—যাতে সংগীতি সম্পাদনকারী আপনাদের এই শাসন-ব্রহ্মচর্য দীর্ঘস্থায়ী হয়। কারণ কোনো এক ভিক্ষু কর্তৃক—"হে আবসো, সম্যকভাবে আখ্যাত একটি ধর্ম আছে। সেই একটি ধর্ম কী? সকল সত্ত্ব আহারস্থিতিক, সকল সত্ত্ব সংস্কারস্থিতিক"—এরূপ বলা হলে, তার কথা শুনে অন্য ভিক্ষু তা বলবেন, তার কথা শুনে আবার অন্য ভিক্ষু বলবেন। এভাবে পরম্পরাগত কথন-নিয়মে এই ব্রহ্মচর্য দীর্ঘকাল স্থায়ী হয়ে দেবমনুষ্যসহ জগতের হিত ও মঙ্গলের জন্য হবে—এভাবে এককের মাধ্যমে ধর্মসেনাপতি সারিপুত্র স্থবির সামগ্রীরস (ঐক্যের স্বাদ) প্রদর্শন করেছেন।


Ekakavaṇṇanā niṭṭhitā.

একক-বর্ণনা সমাপ্ত।


Dukavaṇṇanā

দুক-বর্ণনা


304. Iti ekakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni dukavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha nāmarūpaduke nāmanti cattāro arūpino khandhā nibbānañca. Tattha cattāro khandhā nāmanaṭṭhena nāmaṃ. Nāmanaṭṭhenāti nāmakaraṇaṭṭhena. Yathā hi mahājanasammatattā mahāsammatassa ‘‘mahāsammato’’ti nāmaṃ ahosi, yathā mātāpitaro ‘‘ayaṃ tisso nāma hotu, phusso nāma hotū’’ti evaṃ puttassa kittimanāmaṃ karonti, yathā vā ‘‘dhammakathiko vinayadharo’’ti guṇato nāmaṃ āgacchati, na evaṃ vedanādīnaṃ. Vedanādayo hi mahāpathavīādayo viya attano nāmaṃ karontāva uppajjanti. Tesu uppannesu tesaṃ nāmaṃ uppannameva hoti. Na hi vedanaṃ uppannaṃ ‘‘tvaṃ vedanā nāma hohī’’ti, koci bhaṇati, na cassā yena kenaci kāraṇena nāmaggahaṇakiccaṃ atthi, yathā pathaviyā uppannāya ‘‘tvaṃ pathavī nāma hohī’’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, cakkavāḷasinerumhi candimasūriyanakkhattesu uppannesu ‘‘tvaṃ cakkavāḷaṃ nāma, tvaṃ nakkhattaṃ nāma hohī’’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, nāmaṃ uppannameva hoti, opapātikā paññatti nipatati, evaṃ vedanāya uppannāya ‘‘tvaṃ vedanā nāma hohī’’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, tāya uppannāya vedanāti [Pg.160] nāmaṃ uppannameva hoti. Saññādīsupi eseva nayo atītepi hi vedanā vedanāyeva. Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṃ viññāṇameva. Anāgatepi. Paccuppannepi. Nibbānaṃ pana sadāpi nibbānamevāti. Nāmanaṭṭhena nāmaṃ. Namanaṭṭhenāpi cettha cattāro khandhā nāmaṃ. Te hi ārammaṇābhimukhaṃ namanti. Nāmanaṭṭhena sabbampi nāmaṃ. Cattāro hi khandhā ārammaṇe aññamaññaṃ nāmenti, nibbānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāya attani anavajjadhamme nāmeti.

৩০৪. এভাবে এককের মাধ্যমে ঐক্যের স্বাদ প্রদর্শন করে এখন দুকের (দ্বিকের) মাধ্যমে তা প্রদর্শনের জন্য পুনরায় দেশনা আরম্ভ করেছেন। সেখানে নামরূপ-দুকে 'নাম' বলতে চারটি অরূপী স্কন্ধ এবং নির্বাণকে বোঝায়। সেখানে চারটি স্কন্ধ নাম-করণের অর্থে 'নাম'। নাম-করণের অর্থ হলো নাম তৈরি করার অর্থ। যেমন বহুজন কর্তৃক সম্মত হওয়ার কারণে মহাসম্মত রাজার নাম "মহাসম্মত" হয়েছিল, যেমন পিতা-মাতা "এই পুত্র তিষ্য নামে হোক, পুষ্য নামে হোক" এভাবে পুত্রের কীর্তিময় নাম রাখেন, অথবা যেমন "ধর্মকথিক, বিনয়ধর" এভাবে গুণের কারণে নাম আসে, বেদনা ইত্যাদির ক্ষেত্রে তেমন নয়। কারণ বেদনা ইত্যাদি ধর্মসমূহ মহাপ্রথিবী ইত্যাদির মতো নিজেদের নাম ধারণ করেই উৎপন্ন হয়। সেগুলো উৎপন্ন হলে তাদের নাম উৎপন্নই থাকে। কারণ উৎপন্ন বেদনাকে কেউ বলে না যে, "তুমি বেদনা নামে হও", এবং কোনো কারণে তার নাম গ্রহণের প্রয়োজনও হয় না। যেমন পৃথিবী উৎপন্ন হলে "তুমি পৃথিবী নামে হও"—এরূপ নাম গ্রহণের প্রয়োজন হয় না; চক্রবাল, সুমেরু पर्वत, চন্দ্র, সূর্য ও নক্ষত্রসমূহ উৎপন্ন হলে "তুমি চক্রবাল নাম হও, তুমি নক্ষত্র নাম হও"—এরূপ নাম গ্রহণের প্রয়োজন হয় না, নাম উৎপন্নই থাকে এবং ঔপপাতিক প্রজ্ঞপ্তি পতিত হয়; তেমনই বেদনা উৎপন্ন হলে "তুমি বেদনা নামে হও"—এরূপ নাম গ্রহণের প্রয়োজন হয় না, তা উৎপন্ন হওয়ার সাথে সাথেই "বেদনা" নাম উৎপন্নই থাকে। সংজ্ঞা ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। অতীতেও বেদনা বেদনাই ছিল, সংজ্ঞা সংজ্ঞাই ছিল, সংস্কার সংস্কারই ছিল, বিজ্ঞান বিজ্ঞানই ছিল। অনাগতেও এবং প্রত্যুৎপন্নকালেও (বর্তমানেও) তাই। নির্বাণ কিন্তু সর্বদা নির্বাণই। এভাবে নাম-করণের অর্থে 'নাম'। আবার নমন (ঝোঁকা) অর্থেও এখানে চারটি স্কন্ধ 'নাম'। কারণ তারা আলম্বনের (বিষয়ের) দিকে নমিত হয়। নামন (নমিত করা) অর্থেও সমস্তই 'নাম'। কারণ চারটি স্কন্ধ আলম্বনে একে অপরকে নমিত করে, আর নির্বাণ আলম্বনাধিপতি-প্রত্যয় হওয়ার কারণে অনবদ্য ধর্মসমূহকে নিজের দিকে নমিত করে।


Rūpanti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ, taṃ sabbampi ruppanaṭṭhena rūpaṃ. Tassa vitthārakathā visuddhimagge vuttanayeneva veditabbā.

"রূপ" বলতে চারটি মহাভূত এবং চার মহাভূতকে আশ্রয় করে উৎপন্ন উপাদায় রূপকে বোঝায়। সেই সমস্তই রূপন (বিকারগ্রস্ত বা পরিবর্তিত হওয়ার) অর্থে "রূপ"। এর বিস্তারিত ব্যাখ্যা বিশুদ্ধিমার্গে বর্ণিত নিয়মেই জানা উচিত।


Avijjāti dukkhādīsu aññāṇaṃ. Ayampi vitthārato visuddhimagge kathitāyeva. Bhavataṇhāti bhavapatthanā. Yathāha ‘‘tattha katamā bhavataṇhā? Yo bhavesu bhavacchando’’tiādi (dha. sa. 1319).

"অবিদ্যা" হলো দুঃখ ইত্যাদিতে অজ্ঞানতা। এটিও বিস্তারিতভাবে বিশুদ্ধিমার্গে বর্ণিত হয়েছে। "ভবতৃষ্ণা" হলো ভবের আকাঙ্ক্ষা। যেমন বলা হয়েছে—"সেখানে ভবতৃষ্ণা কোনটি? যা ভবসমূহে ভবচ্ছন্দ (ভবের প্রতি ইচ্ছা বা আসক্তি)..." ইত্যাদি।


Bhavadiṭṭhīti bhavo vuccati sassataṃ, sassatavasena uppajjanakadiṭṭhi. Sā ‘‘tattha katamā bhavadiṭṭhi? ‘Bhavissati attā ca loko cā’ti yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigata’’ntiādinā (dha. sa. 1320) nayena abhidhamme vitthāritā. Vibhavadiṭṭhīti vibhavo vuccati ucchedaṃ, ucchedavasena uppajjanakadiṭṭhi. Sāpi ‘‘tattha katamā vibhavadiṭṭhi? ‘Na bhavissati attā ca loko cā’ti (dha. sa. 285). Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigata’’ntiādinā (dha. sa. 1321) nayena tattheva vitthāritā.

"ভবদৃষ্টি" বলতে ভবকে শাশ্বত বলা হয়, শাশ্বতভাবে উৎপন্ন হওয়া দৃষ্টিই ভবদৃষ্টি। তা—"সেখানে ভবদৃষ্টি কোনটি? আত্মা ও লোক শাশ্বত থাকবে—এরূপ যে দৃষ্টি বা দৃষ্টিগত..." ইত্যাদি নিয়মে অভিধর্মে বিস্তারিতভাবে বর্ণিত হয়েছে। "বিভবদৃষ্টি" বলতে বিভবকে উচ্ছেদ বলা হয়, উচ্ছেদভাবে উৎপন্ন হওয়া দৃষ্টিই বিভবদৃষ্টি। তাও—"সেখানে বিভবদৃষ্টি কোনটি? আত্মা ও লোক থাকবে না (উচ্ছেদ হবে)—এরূপ যে দৃষ্টি বা দৃষ্টিগত..." ইত্যাদি নিয়মে সেখানেই বিস্তারিতভাবে বর্ণিত হয়েছে।


Ahirikanti ‘‘yaṃ na hirīyati hirīyitabbenā’’ti (dha. sa. 1328) evaṃ vitthāritā nillajjatā. Anottappanti ‘‘yaṃ na ottappati ottappitabbenā’’ti (dha. sa. 1329) evaṃ vitthārito abhāyanakaākāro.

"অহীরিক" বলতে "যা লজ্জাজনক বিষয়ে লজ্জিত হয় না"—এভাবে বিস্তারিতভাবে বর্ণিত নির্লজ্জতা। "অনোট্টপ্প" বলতে "যা ভয়াবহ বা পাপকর্মে ভয় পায় না"—এভাবে বিস্তারিতভাবে বর্ণিত ভয়হীন অবস্থা।


Hirī ca ottappañcāti ‘‘yaṃ hirīyati hirīyitabbena, ottappati ottappitabbenā’’ti (dha. sa. 1330-31) evaṃ vitthāritāni hiriottappāni. Api cettha ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipateyyā hirī, lokādhipateyyaṃ ottappaṃ. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Vitthārakathā panettha sabbākārena visuddhimagge vuttā.

"হিরী ও ওত্তপ্প" বলতে "যা লজ্জাজনক বিষয়ে লজ্জিত হয় এবং ভয়াবহ বিষয়ে ভয় পায়"—এভাবে বিস্তারিতভাবে বর্ণিত হিরী ও ওত্তপ্প। আরও এখানে, হিরী হলো আধ্যাত্মিক (অভ্যন্তরীণ) কারণে উৎপন্ন এবং ওত্তপ্প হলো বাহ্যিক কারণে উৎপন্ন। হিরী হলো আত্ম-অধিপতি (নিজেকে প্রাধান্য দিয়ে উৎপন্ন) এবং ওত্তপ্প হলো লোক-অধিপতি (লোকনিন্দাকে প্রাধান্য দিয়ে উৎপন্ন)। হিরী লজ্জাস্বভাবের ওপর প্রতিষ্ঠিত এবং ওত্তপ্প ভয়স্বভাবের ওপর প্রতিষ্ঠিত। এর বিস্তারিত ব্যাখ্যা এখানে সর্বতোভাবে বিশুদ্ধিমার্গে বর্ণিত হয়েছে।


Dovacassatāti [Pg.161] dukkhaṃ vaco etasmiṃ vippaṭikūlagāhimhi vipaccanīkasāte anādare puggaleti dubbaco, tassa kammaṃ dovacassaṃ, tassa bhāvo dovacassatā. Vitthārato panesā ‘‘tattha katamā dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāya’’nti (dha. sa. 1332) abhidhamme āgatā. Sā atthato saṅkhārakkhandho hoti. ‘‘Catunnañca khandhānaṃ etenākārena pavattānaṃ etaṃ adhivacana’’nti vadanti. Pāpamittatāti pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā. Vitthārato panesā – ‘‘tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā. Yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā saṃbhajanā bhatti saṃbhatti taṃsampavaṅkatā’’ti (dha. sa. 1333) evaṃ āgatā. Sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā.

"দোভচস্সতা" (অবাধ্যতা বা দুর্বচনীয়তা) বলতে—যে ব্যক্তি প্রতিকূলগ্রাহী (বিরুদ্ধ মত পোষণকারী), বিপক্ষ আচরণকারী এবং অনাদরকারী, তার প্রতি বাক্য প্রয়োগ করা কঠিন বা দুঃখজনক হওয়ায় সে "দুর্বচ" (অবাধ্য), তার কাজ হলো "দোভচস্স" এবং তার ভাবই হলো "দোভচস্সতা"। বিস্তারিতভাবে এটি—"সেখানে দোভচস্সতা কোনটি? সহধর্মী কর্তৃক উপদেশ দেওয়া হলে অবাধ্য হওয়া..." ইত্যাদি রূপে অভিধর্মে এসেছে। তা পরমার্থত সংস্কার স্কন্ধ। "এইভাবে প্রবর্তিত চারটি স্কন্ধের এটি অধিবচন (নাম)"—এরূপ পণ্ডিতগণ বলেন। "পাপমিত্রতা" বলতে—পাপী, অশ্রদ্ধাশীল ব্যক্তিরাই যার মিত্র, সে "পাপমিত্র", এবং তার ভাবই হলো "পাপমিত্রতা"। বিস্তারিতভাবে এটি—"সেখানে পাপমিত্রতা কোনটি? যে সকল ব্যক্তি অশ্রদ্ধাশীল, দুঃশীল, অল্পশ্রুত, মাৎসর্যশীল ও দুষ্প্রাজ্ঞ; তাদের সেবা করা, অনুসরণ করা, ভজনা করা, উপাসনা করা, ভক্তি করা এবং তাদের প্রতি অনুগত হওয়া..." এভাবে এসেছে। এটিও পরমার্থত দোভচস্সতার মতোই দ্রষ্টব্য।


Sovacassatā ca kalyāṇamittatā ca vuttappaṭipakkhanayena veditabbā. Ubhopi panetā idha lokiyalokuttaramissakā kathitā.

সুবচস্বতা (নম্রতা বা উপদেশগ্রাহিতা) এবং কল্যাণমিত্রতা—এই দুটিকে পূর্বে বর্ণিত বিষয়ের বিপরীত উপায়ে বুঝতে হবে। এখানে এই উভয় ধর্মকেই লৌকিক ও লোকোত্তর মিশ্রিত রূপে বলা হয়েছে।


Āpattikusalatāti ‘‘pañcapi āpattikkhandhā āpattiyo, sattapi āpattikkhandhā āpattiyo. Yā tāsaṃ āpattīnaṃ āpattikusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1336) evaṃ vutto āpattikusalabhāvo.

আপত্তিকুশলতা (আপত্তি বা অপরাধ বিষয়ে দক্ষতা) বলতে আপত্তিতে দক্ষ হওয়ার ভাবকে বোঝায়, যা এভাবে বলা হয়েছে: 'পাঁচটি আপত্তি-স্কন্ধও আপত্তি এবং সাতটি আপত্তি-স্কন্ধও আপত্তি। সেই আপত্তিগুলোর বিষয়ে যে কুশলতা, প্রজ্ঞা ও সম্যক জ্ঞান রয়েছে, তাকেই আপত্তিকুশলতা বলা হয়।'


Āpattivuṭṭhānakusalatāti ‘‘yā tāhi āpattīhi vuṭṭhānakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1337) evaṃ vuttā saha kammavācāya āpattīhi vuṭṭhānaparicchedajānanā paññā.

আপত্তিবুট্ঠানকুশলতা (আপত্তি বা অপরাধ থেকে মুক্ত হওয়ার বিষয়ে দক্ষতা) বলতে এভাবে বলা হয়েছে: 'সেই আপত্তিগুলো থেকে মুক্ত হওয়ার বিষয়ে যে কুশলতা, প্রজ্ঞা ও সম্যক জ্ঞান রয়েছে।' এটি হলো কর্মবাচাসহ আপত্তিগুলো থেকে মুক্ত হওয়ার সীমা নির্ধারণকারী প্রজ্ঞা।


Samāpattikusalatāti ‘‘atthi savitakkasavicārā samāpatti, atthi avitakkavicāramattā samāpatti, atthi avitakkaavicārā samāpatti. Yā tāsaṃ samāpattīnaṃ kusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1338) evaṃ vuttā saha parikammena appanāparicchedajānanā paññā. Samāpattivuṭṭhānakusalatāti ‘‘yā tāhi samāpattīhi vuṭṭhānakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1339) evaṃ vuttā yathāparicchinnasamayavaseneva samāpattito vuṭṭhānasamatthā ‘‘ettakaṃ gate sūriye uṭṭhahissāmī’’ti vuṭṭhānakālaparicchedakā paññā.

সমাপত্তিকুশলতা (ধ্যান-সমাপত্তি বিষয়ে দক্ষতা) বলতে এভাবে বলা হয়েছে: 'সবিতর্ক-সবিচার সমাপত্তি আছে, অবিতর্ক-বিচারমাত্র সমাপত্তি আছে এবং অবিতর্ক-অবিচার সমাপত্তি আছে। সেই সমাপত্তিগুলোর বিষয়ে যে কুশলতা, প্রজ্ঞা ও সম্যক জ্ঞান রয়েছে।' এটি হলো পরিকর্মসহ অর্পণা (ধ্যান)-এর সীমা নির্ধারণকারী প্রজ্ঞা। সমাপত্তিবুট্ঠানকুশলতা (সমাপত্তি থেকে উত্থান বা বের হওয়ার বিষয়ে দক্ষতা) বলতে এভাবে বলা হয়েছে: 'সেই সমাপত্তিগুলো থেকে উত্থানের বিষয়ে যে কুশলতা, প্রজ্ঞা ও সম্যক জ্ঞান রয়েছে।' এটি হলো পূর্বনির্ধারিত সময় অনুযায়ী সমাপত্তি থেকে উত্থান হতে সমর্থ এবং উত্থানের সময় নির্ধারণকারী প্রজ্ঞা, যেমন—'সূর্য এই অবস্থানে পৌঁছালে আমি ধ্যান থেকে উত্থান করব।'


Dhātukusalatāti ‘‘aṭṭhārasa dhātuyo cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātu. Yā tāsaṃ dhātūnaṃ kusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1340) evaṃ vuttā aṭṭhārasannaṃ [Pg.162] dhātūnaṃ sabhāvaparicchedakā savanadhāraṇasammasanapaṭivedhapaññā. Manasikārakusalatāti ‘‘yā tāsaṃ dhātūnaṃ manasikārakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1341) evaṃ vuttā tāsaṃyeva dhātūnaṃ sammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇapaññā.

ধাতুকুশলতা (ধাতু বিষয়ে দক্ষতা) বলতে এভাবে বলা হয়েছে: 'আঠারোটি ধাতু রয়েছে, যথা—চক্ষুধাতু...পে... মনোবিজ্ঞানধাতু। সেই ধাতুগুলোর বিষয়ে যে কুশলতা, প্রজ্ঞা ও সম্যক জ্ঞান রয়েছে।' এটি হলো আঠারোটি ধাতুর স্বভাব নির্ধারণকারী শ্রবণ, ধারণ, সমীক্ষণ ও প্রতিবেধের প্রজ্ঞা। মনসিকারকুশলতা (মনোযোগ বা মনন বিষয়ে দক্ষতা) বলতে এভাবে বলা হয়েছে: 'সেই ধাতুগুলোর মনসিকার বিষয়ে যে কুশলতা, প্রজ্ঞা ও সম্যক জ্ঞান রয়েছে।' এটি হলো সেই ধাতুগুলোরই সমীক্ষণ, প্রতিবেধ ও প্রত্যবেক্ষণকারী প্রজ্ঞা।


Āyatanakusalatāti ‘‘dvādasāyatanāni cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatanaṃ. Yā tesaṃ āyatanānaṃ āyatanakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1342) evaṃ vuttā dvādasannaṃ āyatanānaṃ uggahamanasikārapajānanā paññā. Apica dhātukusalatāpi uggahamanasikārasavanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇesu vattati manasikārakusalatāpi āyatanakusalatāpi. Ayaṃ panettha viseso, savanauggahapaccavekkhaṇā lokiyā, paṭivedho lokuttaro, sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā. Paṭiccasamuppādakusalatāti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… samudayo hotīti yā tattha paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1343) evaṃ vuttā dvādasannaṃ paccayākārānaṃ uggahādivasena pavattā paññā.

আয়তনকুশলতা (আয়তন বিষয়ে দক্ষতা) বলতে এভাবে বলা হয়েছে: 'বারোটি আয়তন রয়েছে, যথা—চক্ষু-আয়তন...পে... ধর্ম-আয়তন। সেই আয়তনগুলোর বিষয়ে যে কুশলতা, প্রজ্ঞা ও সম্যক জ্ঞান রয়েছে।' এটি হলো বারোটি আয়তনের শিক্ষণ, মনসিকার ও সম্যক জ্ঞান সংক্রান্ত প্রজ্ঞা। অধিকন্তু, ধাতুকুশলতা, মনসিকারকুশলতা এবং আয়তনকুশলতা—এগুলো শিক্ষণ, মনসিকার, শ্রবণ, সমীক্ষণ, প্রতিবেধ ও প্রত্যবেক্ষণের ক্ষেত্রেও প্রযোজ্য হয়। তবে এখানে বিশেষ পার্থক্য এই যে—শ্রবণ, শিক্ষণ ও প্রত্যবেক্ষণ হলো লৌকিক; প্রতিবেধ হলো লোকোত্তর; এবং সমীক্ষণ ও মনসিকার হলো লৌকিক ও লোকোত্তর মিশ্রিত। প্রতীত্যসমুৎপাদকুশলতা (প্রতীত্যসমুৎপাদ বিষয়ে দক্ষতা) বলতে এভাবে বলা হয়েছে: 'অবিদ্যা প্রত্যয়ে সংস্কার...পে... এভাবে সমুদয় (উৎপত্তি) ঘটে। সেখানে যে প্রজ্ঞা ও সম্যক জ্ঞান রয়েছে।' এটি হলো শিক্ষণ ইত্যাদির মাধ্যমে বারোটি প্রত্যয়াকারের (প্রতীত্যসমুৎপাদের দ্বাদশ অঙ্গের) বিষয়ে প্রবর্তিত প্রজ্ঞা।


Ṭhānakusalatāti ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetupaccayā uppādāya taṃ taṃ ṭhānanti yā tattha paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1344) evaṃ vuttā ‘‘cakkhuṃ vatthuṃ katvā rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannassa cakkhuviññāṇassa cakkhurūpaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1344) ṭhānañceva kāraṇañcā’’ti evaṃ ṭhānaparicchindanasamatthā paññā. Aṭṭhānakusalatāti ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya taṃ taṃ aṭṭhānanti yā tattha paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1345) evaṃ vuttā ‘‘cakkhuṃ vatthuṃ katvā rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā sotaviññāṇādīni nuppajjanti, tasmā tesaṃ cakkhurūpaṃ na ṭhānaṃ na kāraṇa’’nti evaṃ aṭṭhānaparicchindanasamatthā paññā apica etasmiṃ duke ‘‘kittāvatā pana, bhante, ṭhānāṭhānakusalo bhikkhūti alaṃ vacanāyāti. Idhānanda, bhikkhu aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho etaṃ vijjati, yaṃ puthujjano kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyyā’’ti (ma. ni. 3.127) imināpi suttena attho veditabbo.

স্থানকুশলতা (যুক্তিসঙ্গত কারণ বা সম্ভাবনা বিষয়ে দক্ষতা) বলতে এভাবে বলা হয়েছে: 'যে যে ধর্ম যে যে ধর্মের উৎপত্তির জন্য হেতু ও প্রত্যয় হয়, তা-ই হলো তাদের জন্য স্থান (সম্ভাবনা বা কারণ); সেখানে যে প্রজ্ঞা ও সম্যক জ্ঞান রয়েছে।' এটি হলো কারণ নির্ধারণে সমর্থ প্রজ্ঞা, যেমন—'চক্ষুকে আশ্রয় করে এবং রূপকে আলম্বন করে উৎপন্ন চক্ষুবিজ্ঞানের জন্য চক্ষু ও রূপই হলো স্থান এবং কারণ।' অস্থানকুশলতা (অসম্ভব বা অকারণ বিষয়ে দক্ষতা) বলতে এভাবে বলা হয়েছে: 'যে যে ধর্ম যে যে ধর্মের উৎপত্তির জন্য হেতু বা প্রত্যয় হয় না, তা-ই হলো তাদের জন্য অস্থান (অসম্ভব বা অকারণ); সেখানে যে প্রজ্ঞা ও সম্যক জ্ঞান রয়েছে।' এটি হলো অকারণ নির্ধারণে সমর্থ প্রজ্ঞা, যেমন—'চক্ষুকে আশ্রয় করে এবং রূপকে আলম্বন করে শ্রোত্রবিজ্ঞান আদি উৎপন্ন হয় না; অতএব, তাদের জন্য চক্ষু ও রূপ স্থানও নয় এবং কারণও নয়।' অধিকন্তু, এই দ্বিকে (যুগলে) এই সূত্রের মাধ্যমেও অর্থ বুঝতে হবে: 'ভন্তে, কতটুকু জানলে একজন ভিক্ষুকে স্থান ও অস্থান বিষয়ে কুশল বলা যেতে পারে? আনন্দ, এখানে ভিক্ষু জানেন যে—এটি অসম্ভব, এর কোনো সুযোগ নেই যে, সম্যকদৃষ্টিসম্পন্ন কোনো ব্যক্তি কোনো সংস্কারকে নিত্য বলে গ্রহণ করবেন—এমন কোনো সম্ভাবনা নেই। কিন্তু এটি সম্ভব যে, কোনো পৃথগ্জন কোনো সংস্কারকে নিত্য বলে গ্রহণ করতে পারেন—এই সম্ভাবনা রয়েছে।'


Ajjavanti [Pg.163] gomuttavaṅkatā candavaṅkatā naṅgalakoṭivaṅkatāti tayo anajjavā. Ekacco hi bhikkhu paṭhamavaye ekavīsatiyā anesanāsu chasu ca agocaresu carati, majjhimapacchimavayesu lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, ayaṃ gomuttavaṅkatā nāma. Eko paṭhamavayepi pacchimavayepi catupārisuddhisīlaṃ pūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, majjhimavaye purimasadiso, ayaṃ candavaṅkatā nāma. Eko paṭhamavayepi majjhimavayepi catupārisuddhisīlaṃ pūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, pacchimavaye purimasadiso ayaṃ naṅgalakoṭivaṅkatā nāma. Eko sabbametaṃ vaṅkataṃ pahāya tīsupi vayesu pesalo lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti. Tassa yo so ujubhāvo, idaṃ ajjavaṃ nāma. Abhidhammepi vuttaṃ – ‘‘tattha katamo ajjavo. Yā ajjavatā ajimhatā avaṅkatā akuṭilatā, ayaṃ vuccati ajjavo’’ti (dha. sa. 1346). Lajjavanti ‘‘tattha katamo lajjavo? Yo hirīyati hirīyitabbena hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ayaṃ vuccati lajjavo’’ti evaṃ vutto lajjībhāvo.

আর্জব (সরলতা) হলো তিন প্রকার কুটিলতার বিপরীত: গোমূত্র-কুটিলতা (গরুর মূত্রত্যাগের পথের মতো আঁকাবাঁকা), চন্দ্র-কুটিলতা (চন্দ্রকলার মতো বাঁকা) এবং লাঙ্গলকোটি-কুটিলতা (লাঙ্গলের ফলার মতো বাঁকা)। কোনো কোনো ভিক্ষু প্রথম বয়সে (যৌবনে) একুশ প্রকার অন্বেষণ (অসদুপায়) এবং sechs প্রকার অগোচরে (অনুপযুক্ত স্থানে) বিচরণ করেন, কিন্তু মধ্যম ও শেষ বয়সে লজ্জাশীল, কুক্কুচ্চক (পাপভীতিসম্পন্ন) ও শিক্ষাকামী হন; একে 'গোমূত্র-কুটিলতা' বলা হয়। অন্য এক ভিক্ষু প্রথম বয়সে এবং শেষ বয়সেও চতুঃপারিশুদ্ধি শীল পূর্ণ করেন, লজ্জাশীল, কুক্কুচ্চক ও শিক্ষাকামী হন, কিন্তু মধ্যম বয়সে প্রথমোক্ত ভিক্ষুর মতো আচরণ করেন; একে 'চন্দ্র-কুটিলতা' বলা হয়। অন্য এক ভিক্ষু প্রথম বয়সে এবং মধ্যম বয়সেও চতুঃপারিশুদ্ধি শীল পূর্ণ করেন, লজ্জাশীল, কুক্কুচ্চক ও শিক্ষাকামী হন, কিন্তু শেষ বয়সে প্রথমোক্ত ভিক্ষুর মতো আচরণ করেন; একে 'লাঙ্গলকোটি-কুটিলতা' বলা হয়। আর এক ভিক্ষু এই সমস্ত কুটিলতা বর্জন করে জীবনের তিন বয়সেই শীলবান, লজ্জাশীল, কুক্কুচ্চক ও শিক্ষাকামী হন। তাঁর যে এই ঋজুভাব (সরলতা), তাকেই 'আর্জব' বলা হয়। অভিধর্মেও বলা হয়েছে—'সেখানে আর্জব কোনটি? যা ঋজুতা, অকুটিলতা, অবক্রতা ও অদ্বিধাভাব; একেই আর্জব বলা হয়।' লাজ্জব (লজ্জাশীলতা) বলতে লজ্জাশীল হওয়ার ভাবকে বোঝায়, যা এভাবে বলা হয়েছে: 'সেখানে লাজ্জব কোনটি? যিনি লজ্জাজনক বিষয়ে লজ্জা বোধ করেন, পাপ ও অকুশল ধর্মে পতিত হতে লজ্জা বোধ করেন; একেই লাজ্জব বলা হয়।'


Khantīti ‘‘tattha katamā khanti? Yā khanti khamanatā adhivāsanatā acaṇḍikkaṃ anassuropo attamanatā cittassā’’ti (dha. sa. 1348) evaṃ vuttā adhivāsanakhanti. Soraccanti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo. Idaṃ vuccati soraccaṃ. Sabbopi sīlasaṃvaro soracca’’nti (dha. sa. 1349) evaṃ vutto suratabhāvo.

ক্ষান্তি (সহিষ্ণুতা) বলতে অধিবাসনা-ক্ষান্তি (সহনশীলতা)-কে বোঝায়, যা এভাবে বলা হয়েছে: 'সেখানে ক্ষান্তি কোনটি? যা ক্ষান্তি, সহনশীলতা, সহিষ্ণুতা, অক্রোধভাব, চিত্তের অনুদ্বেগ ও সন্তোষ।' সৌরত্ম্য (ভদ্রতা বা মৃদুতা) বলতে সুশীল হওয়ার ভাবকে বোঝায়, যা এভাবে বলা হয়েছে: 'সেখানে সৌরত্ম্য কোনটি? যা কায়িক অতিক্ৰম না করা (সংযম), বাচনিক অতিক্ৰম না করা এবং কায়িক ও বাচনিক অতিক্ৰম না করা। একেই সৌরত্ম্য বলা হয়। সমস্ত শীলসংবরই হলো সৌরত্ম্য।'


Sākhalyanti ‘‘tattha katamaṃ sākhalyaṃ? Yā sā vācā aṇḍakā kakkasā parakaṭukā parābhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā, tathārūpiṃ vācaṃ pahāya yā sā vācā neḷā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā apharusavācatā. Idaṃ vuccati sākhalya’’nti (dha. sa. 1350) evaṃ vutto sammodakamudukabhāvo. Paṭisanthāroti ayaṃ lokasannivāso āmisena dhammena cāti dvīhi chiddo, tassa taṃ chiddaṃ yathā na paññāyati, evaṃ pīṭhassa viya paccattharaṇena āmisena dhammena ca paṭisantharaṇaṃ. Abhidhammepi vuttaṃ ‘‘tattha katamo paṭisanthāro[Pg.164]? Āmisapaṭisanthāro ca dhammapaṭisanthāro ca. Idhekacco paṭisanthārako hoti āmisapaṭisanthārena vā dhammapaṭisanthārena vā. Ayaṃ vuccati paṭisanthāro’’ti (dha. sa. 1351). Ettha ca āmisena saṅgaho āmisapaṭisanthāro nāma. Taṃ karontena mātāpitūnaṃ bhikkhugatikassa veyyāvaccakarassa rañño corānañca aggaṃ aggahetvāpi dātuṃ vaṭṭati. Āmasitvā dinne hi rājāno ca corā ca anatthampi karonti jīvitakkhayampi pāpenti, anāmasitvā dinne attamanā honti. Coranāgavatthuādīni cettha vatthūni kathetabbāni. Tāni samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 185-7) vitthāritāni. Sakkaccaṃ uddesadānaṃ pāḷivaṇṇanā dhammakathākathananti evaṃ dhammena saṅgaho dhammapaṭisanthāro nāma.

সাখল্য (মধুরভাষিতা) বলতে প্রীতিপূর্ণ ও মৃদু স্বভাবকে বোঝায়, যা এভাবে বলা হয়েছে: 'সেখানে সাখল্য কোনটি? যে বাক্য কর্কশ, কঠোর, অপরের প্রতি কটু, পরপীড়াদায়ক, ক্রোধের নিকটবর্তী এবং সমাধির পরিপন্থী—এইরূপ বাক্য বর্জন করে যে বাক্য নির্দোষ, কর্ণসুখকর, প্রেমময়, হৃদয়গ্রাহী, শিষ্ট, বহুজনপ্রিয় ও বহুজনমনোহর—এইরূপ বাক্য বলা। সেখানে যে মৃদুভাষিতা, মধুরভাষিতা ও অকঠোরভাষিতা রয়েছে; একেই সাখল্য বলা হয়।' প্রতিসংস্থার (আতিথেয়তা বা সৌজন্য) বলতে বোঝায়—এই লোকসংসার আমীষ (বস্তুগত) ও ধর্ম—এই দুই কারণে ছিদ্রযুক্ত (ত্রুটিপূর্ণ)। সেই ছিদ্র যাতে দেখা না যায়, সেজন্য যেমন একটি পিঁড়ি বা আসনের ওপর আচ্ছাদন দেওয়া হয়, তেমনি আমীষ ও ধর্মের দ্বারা প্রতিসংস্তরণ করা হয়। অভিধর্মেও বলা হয়েছে—'সেখানে প্রতিসংস্থার কোনটি? আমীষ-প্রতিসংস্থার এবং ধর্ম-প্রতিসংস্থার। এখানে কোনো কোনো ব্যক্তি আমীষ-প্রতিসংস্থার অথবা ধর্ম-প্রতিসংস্থার দ্বারা প্রতিসংস্থারকারী হন। একেই প্রতিসংস্থার বলা হয়।' এর মধ্যে আমীষের দ্বারা অনুগ্রহ করাকে 'আমীষ-প্রতিসংস্থার' বলা হয়। তা করার সময় পিতা-মাতা, সমধর্মী ভিক্ষু, সেবক, রাজা এবং চোরদেরও নিজের জন্য শ্রেষ্ঠ অংশ না রেখে দান করা উচিত। কারণ, দ্বিধাদ্বন্দ্বের সাথে দান করলে রাজা ও চোরেরা অনিষ্ট করতে পারে, এমনকি প্রাণহানিও ঘটাতে পারে; কিন্তু দ্বিধাদ্বন্দ্ব ছাড়া দান করলে তারা সন্তুষ্ট হয়। এখানে চোর নাগের গল্প ইত্যাদি বর্ণনা করা উচিত। এগুলো বিনয়-অট্ঠকথা 'সমন্তপাসাদিকা'-তে বিস্তারিতভাবে বর্ণিত হয়েছে। যত্নসহকারে উপদেশ দান, পালি ব্যাখ্যা এবং ধর্মকথা প্রচারের মাধ্যমে ধর্মের দ্বারা অনুগ্রহ করাকে 'ধর্ম-প্রতিসংস্থার' বলা হয়।


Avihiṃsāti karuṇāpi karuṇāpubbabhāgopi. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamā avihiṃsā? Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti, ayaṃ vuccati avihiṃsā’’ti. Soceyyanti mettāya ca mettāpubbabhāgassa ca vasena sucibhāvo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ soceyyaṃ? Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti, idaṃ vuccati soceyya’’nti.

অহিংসა বলতে করুণা এবং করুণার পূর্বভাগকেও (উপচার-ধ্যান) বোঝায়। এ বিষয়ে বলাও হয়েছে—'সেখানে অহিংসা কোনটি? সত্ত্বদের প্রতি যে করুণা, করুণা প্রকাশ, করুণাময় ভাব এবং করুণা-চেতোবিমুক্তি; একেই অহিংসা বলা হয়।' শৌচেয় (পবিত্রতা) বলতে মৈত্রী এবং মৈত্রীর পূর্বভাগের প্রভাবে পবিত্র হওয়াকে বোঝায়। এ বিষয়ে বলাও হয়েছে—'সেখানে শৌচেয় কোনটি? সত্ত্বদের প্রতি যে মৈত্রী, মৈত্রী প্রকাশ, মৈত্রীময় ভাব এবং মৈত্রী-চেতোবিমুক্তি; একেই শৌচেয় বলা হয়।'


Muṭṭhassaccanti sativippavāso, yathāha ‘‘tattha katamaṃ muṭṭhassaccaṃ? Yā asati ananussati appaṭissati assaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammussanatā, idaṃ vuccati muṭṭhassaccaṃ’’ (dha. sa. 1356). Asampajaññanti, ‘‘tattha katamaṃ asampajaññaṃ? Yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūla’’nti evaṃ vuttā avijjāyeva. Sati satiyeva. Sampajaññaṃ ñāṇaṃ.

মুঠসচ্চ (স্মৃতিহীনতা বা প্রমাদ) হলো স্মৃতির অনুপস্থিতি, যেমন বলা হয়েছে—'সেখানে মুঠসচ্চ কোনটি? যা অস্মৃতি (স্মৃতিহীনতা), অনুস্মরণ না করা, প্রত্যনুস্মরণ না করা, স্মরণ করতে না পারা, ধারণ করতে না পারা, ভাসাভাসা ভাব এবং বিস্মৃতি; একেই মুঠসচ্চ বলা হয়।' অসম্প্রজন্য (সম্যকজ্ঞানের অভাব) বলতে অবিদ্যাকেই বোঝায়, যা এভাবে বলা হয়েছে: 'সেখানে অসম্প্রজন্য কোনটি? যা অজ্ঞানতা, অদর্শন, অবিদ্যারূপ অর্গল, মোহ এবং অকুশল মূল।' স্মৃতি হলো স্মৃতিই। আর সংপ্রজন্য হলো জ্ঞান।


Indriyesu aguttadvāratāti ‘‘tattha katamā indriyesu aguttadvāratā? Idhekacco cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hotī’’tiādinā (dha. sa. 1352) nayena vitthārito indriyasaṃvarabhedo. Bhojane amattaññutāti ‘‘tattha katamā bhojane amattaññutā? Idhekacco appaṭisaṅkhā ayoniso āhāraṃ āhāreti davāya madāya maṇḍanāya vibhūsanāya. Yā tattha asantuṭṭhitā amattaññutā appaṭisaṅkhā bhojane’’ti evaṃ āgato bhojane amattaññubhāvo. Anantaraduko vuttappaṭipakkhanayena veditabbo.

ইন্দ্রিয়সমূহে অগুপ্তদ্বারতা (ইন্দ্রিয় সংযমের অভাব) হলো ইন্দ্রিয়সংবর শীলের বিনাশ, যা এভাবে বিস্তারিতভাবে বলা হয়েছে: 'সেখানে ইন্দ্রিয়সমূহে অগুপ্তদ্বারতা কোনটি? এখানে কোনো কোনো ব্যক্তি চক্ষু দ্বারা রূপ দর্শন করে নিমিত্তগ্রাহী হন...'। ভোজনে অমাত্রজ্ঞতা (ভোজনে পরিমাপ না জানা) বলতে ভোজনের ক্ষেত্রে পরিমিতি না জানার ভাবকে বোঝায়, যা এভাবে এসেছে: 'সেখানে ভোজনে অমাত্রজ্ঞতা কোনটি? এখানে কোনো কোনো ব্যক্তি প্রত্যবেক্ষণ না করে এবং অযোনিশঃ ক্রীড়া-কৌতুক, মদ-মত্ততা, অঙ্গ-সৌষ্ঠব ও সৌন্দর্য বর্ধনের জন্য আহার গ্রহণ করেন। সেখানে ভোজনের ক্ষেত্রে যে অসন্তুষ্টি, অমাত্রজ্ঞতা এবং অপ্রত্যবেক্ষণ রয়েছে...'। পরবর্তী দ্বিকটি (ইন্দ্রিয়সমূহে গুপ্তদ্বারতা ও ভোজনে মাত্রজ্ঞতা) পূর্বে বর্ণিত বিষয়ের বিপরীত উপায়ে বুঝতে হবে।


Paṭisaṅkhānabalanti [Pg.165] ‘‘tattha katamaṃ paṭisaṅkhānabalaṃ? Yā paññā pajānanā’’ti evaṃ vitthāritaṃ appaṭisaṅkhāya akampanañāṇaṃ. Bhāvanābalanti bhāventassa uppannaṃ balaṃ. Atthato vīriyasambojjhaṅgasīsena satta bojjhaṅgā honti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ bhāvanābalaṃ? Yā kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, idaṃ vuccati bhāvanābalaṃ. Sattabojjhaṅgā bhāvanābala’’nti.

‘প্রতিসংখ্যান বল’ (বিচার-বুদ্ধির বল) বলতে—‘সেখানে প্রতিসংখ্যান বল কোনটি? যা প্রজ্ঞা, প্রজানন (সম্যক জ্ঞান)’—এভাবে বিস্তারিতভাবে বর্ণিত, বিচার না করে যা প্রকম্পিত হয় না এমন অকম্পন জ্ঞানকে বোঝায়। ‘ভাবনা বল’ বলতে ভাবনাকারীর উৎপন্ন বলকে বোঝায়। অর্থগতভাবে, বীর্য-সম্বোঝঙ্গের নেতৃত্বে সপ্ত বোধ্যঙ্গই ভাবনা বল হয়। এ বিষয়ে বলাও হয়েছে—‘সেখানে ভাবনা বল কোনটি? কুশল ধর্মসমূহের যে অনুশীলন, ভাবনা ও বহুলীকরণ (বারংবার অনুশীলন), একে বলা হয় ভাবনা বল। সপ্ত বোধ্যঙ্গই ভাবনা বল।’


Satibalanti assatiyā akampanavasena satiyeva. Samādhibalanti uddhacce akampanavasena samādhiyeva. Samatho samādhi. Vipassanā paññā. Samathova taṃ ākāraṃ gahetvā puna pavattetabbassa samathassa nimittavasena samathanimittaṃ paggāhanimittepi eseva nayo. Paggāho vīriyaṃ. Avikkhepo ekaggatā. Imehi pana sati ca sampajaññañca paṭisaṅkhānabalañca bhāvanābalañca satibalañca samādhibalañca samatho ca vippassanā ca samathanimittañca paggāhanimittañca paggāho ca avikkhepo cāti chahi dukehi parato sīladiṭṭhisampadādukena ca lokiyalokuttaramissakā dhammā kathitā.

‘স্মৃতি বল’ বলতে অস্মৃতির (স্মৃতিহীনতার) দ্বারা প্রকম্পিত না হওয়ার কারণে স্মৃতিকেই বোঝায়। ‘সমাধি বল’ বলতে ঔদ্ধত্যের (বিক্ষিপ্ততার) দ্বারা প্রকম্পিত না হওয়ার কারণে সমাধিকেই বোঝায়। শমথ হলো সমাধি। বিপশ্যনা হলো প্রজ্ঞা। শমথই সেই আকার গ্রহণ করে পুনরায় প্রবর্তিত করার মতো শমথের নিমিত্ত হওয়ার কারণে ‘শমথনিমিত্ত’ বলা হয়; প্রগ্রহনিমিত্তের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। প্রগ্রহ হলো বীর্য। অবিক্ষেপ হলো একাগ্রতা। এই স্মৃতি ও সম্প্রজ্ঞান, প্রতিসংখ্যান বল ও ভাবনা বল, স্মৃতি বল ও সমাধি বল, শমথ ও বিপশ্যনা, শমথনিমিত্ত ও প্রগ্রহনিমিত্ত, প্রগ্রহ ও অবিক্ষেপ—এই হয়তো দ্বিক (যুগল) এবং পরবর্তীতে শীলসম্পদা ও দৃষ্টিসম্পদা দ্বিকের দ্বারা লৌকিক ও লোকোত্তর মিশ্রিত ধর্মসমূহ বর্ণিত হয়েছে।


Sīlavipattīti ‘‘tattha katamā sīlavipatti? Kāyiko vītikkamo…pe… sabbampi dussīlyaṃ sīlavipattī’’ti evaṃ vutto sīlavināsako asaṃvaro. Diṭṭhivipattīti ‘‘tattha katamā diṭṭhivipatti? Natthi dinnaṃ natthi yiṭṭha’’nti evaṃ āgatā sammādiṭṭhivināsikā micchādiṭṭhi.

‘শীলবিপত্তি’ বলতে—‘সেখানে শীলবিপত্তি কোনটি? কায়িক অতিক্ৰমণ (পাপাচরণ)... ইত্যাদি... সমস্ত দুঃশীলতাই শীলবিপত্তি’—এভাবে বর্ণিত শীলবিনাশকারী অসংযমকে বোঝায়। ‘দৃষ্টিবিপত্তি’ বলতে—‘সেখানে দৃষ্টিবিপত্তি কোনটি? দানের কোনো ফল নেই, যজ্ঞের কোনো ফল নেই’—এভাবে বর্ণিত সম্যকদৃষ্টি-বিনাশকারী মিথ্যাদৃষ্টিকে বোঝায়।


Sīlasampadāti ‘‘tattha katamā sīlasampadā? Kāyiko avītikkamo’’ti evaṃ pubbe vuttasoraccameva sīlassa sampādanato paripūraṇato ‘‘sīlasampadā’’ti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘sabbopi sīlasaṃvaro sīlasampadā’’ti idaṃ mānasikapariyādānatthaṃ vuttaṃ. Diṭṭhisampadāti ‘‘tattha katamā diṭṭhisampadā? Atthi dinnaṃ atthi yiṭṭhaṃ…pe… sacchikatvā pavedentīti yā evarūpā paññā pajānanā’’ti evaṃ āgataṃ diṭṭhipāripūribhūtaṃ ñāṇaṃ.

‘শীলসম্পদা’ বলতে—‘সেখানে শীলসম্পদা কোনটি? কায়িক অনতিক্রমণ (পাপ থেকে বিরত থাকা)’—এভাবে পূর্বে বর্ণিত সুশীলতা বা সংযমকেই শীলের সম্পাদন ও পরিপূরণের কারণে ‘শীলসম্পদা’ বলা হয়েছে। আর এখানে ‘সকল শীলসংযমই শীলসম্পদা’—এটি মানসিক সংযমকে গ্রহণ করার উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে। ‘দৃষ্টিসম্পদা’ বলতে—‘সেখানে দৃষ্টিসম্পদা কোনটি? দানের ফল আছে, যজ্ঞের ফল আছে... ইত্যাদি... সাক্ষাৎ উপলব্ধি করে প্রচার করেন—এরূপ যে প্রজ্ঞা বা প্রজানন (সম্যক জ্ঞান)’—এভাবে বর্ণিত দৃষ্টির পরিপূরণকারী জ্ঞানকে বোঝায়।


Sīlavisuddhīti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ sīlaṃ. Abhidhamme panāyaṃ ‘‘tattha katamā sīlavisuddhi? Kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo kāyikavācasiko avītikkamo, ayaṃ vuccati sīlavisuddhī’’ti evaṃ vibhattā. Diṭṭhivisuddhīti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ dassanaṃ. Abhidhamme panāyaṃ ‘‘tattha katamā diṭṭhivisuddhi? Kammassakatañāṇaṃ saccānulomikañāṇaṃ maggasamaṅgissañāṇaṃ phalasamaṅgissañāṇa’’nti evaṃ vuttā. Ettha ca tividhaṃ duccaritaṃ attanā [Pg.166] katampi parena katampi sakaṃ nāma na hoti atthabhañjanato. Sucaritaṃ sakaṃ nāma atthajananatoti evaṃ jānanaṃ kammassakatañāṇaṃ nāma. Tasmiṃ ṭhatvā bahuṃ vaṭṭagāmikammaṃ āyūhitvā sukhato sukheneva arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ vītivattā. Vipassanāñāṇaṃ pana vacīsaccañca anulometi, paramatthasaccañca na vilometīti saccānulomikaṃ ñāṇanti vuttaṃ.

‘শীলবিশুদ্ধি’ বলতে বিশুদ্ধি (নির্বাণ) প্রাপ্ত করাতে সমর্থ শীলকে বোঝায়। অভিধর্মে অবশ্য একে—‘সেখানে শীলবিশুদ্ধি কোনটি? কায়িক অনতিক্রমণ, বাচনিক অনতিক্রমণ, কায়িক ও বাচনিক অনতিক্রমণ—একে শীলবিশুদ্ধি বলা হয়’—এভাবে বিভক্ত করা হয়েছে। ‘দৃষ্টিবিশুদ্ধি’ বলতে বিশুদ্ধি প্রাপ্ত করাতে সমর্থ দর্শন বা জ্ঞানকে বোঝায়। অভিধর্মে অবশ্য একে—‘সেখানে দৃষ্টিবিশুদ্ধি কোনটি? কর্মস্বকতা জ্ঞান, সত্যানুলোমিক জ্ঞান, মার্গসমঙ্গী ব্যক্তির জ্ঞান, ফলসমঙ্গী ব্যক্তির জ্ঞান’—এভাবে বলা হয়েছে। আর এখানে, নিজের দ্বারা কৃত বা অপরের দ্বারা কৃত ত্রিবিধ দুশ্চরিত্রই (পাপ আচরণ) নিজের কর্ম বলে গণ্য হয় না, কারণ তা হিত বা কল্যাণ ধ্বংস করে। সুচরিতই (সদাচরণ) নিজের কর্ম বলে গণ্য হয়, কারণ তা হিত বা কল্যাণ উৎপন্ন করে—এরূপ জানাকে ‘কর্মস্বকতা জ্ঞান’ বলা হয়। সেই জ্ঞানে প্রতিষ্ঠিত হয়ে বহু সংসারগামী কর্ম সম্পাদন করে সুখ থেকে সুখের মাধ্যমেই অর্হত্ত্ব লাভ করেছেন এমন ব্যক্তিদের সংখ্যা গণনা করা যায় না। অন্যদিকে, বিপশ্যনা জ্ঞান বাচনিক সত্যের অনুগামী হয় এবং পরমার্থ সত্যের অবিরোধী হয়, তাই একে ‘সত্যানুলোমিক জ্ঞান’ বলা হয়েছে।


‘‘Diṭṭhivisuddhi kho pana yathādiṭṭhissa ca padhāna’’nti ettha diṭṭhivisuddhīti ñāṇadassanaṃ kathitaṃ. Yathādiṭṭhissa ca padhānanti taṃsampayuttameva vīriyaṃ. Api ca purimapadena catumaggañāṇaṃ. Pacchimapadena taṃsampayuttaṃ vīriyaṃ. Abhidhamme pana ‘‘diṭṭhivisuddhi kho panāti yā paññā pajānanā amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Yathādiṭṭhissa ca padhānanti yo cetasiko vīriyārambho sammāvāyāmo’’ti evaṃ ayaṃ duko vibhatto.

‘দৃষ্টিবিশুদ্ধি এবং দৃষ্টানুযায়ী প্রধান (প্রচেষ্টা)’—এখানে ‘দৃষ্টিবিশুদ্ধি’ বলতে জ্ঞানদর্শনকে বোঝানো হয়েছে। ‘দৃষ্টানুযায়ী প্রধান’ বলতে সেই জ্ঞানদর্শনের সাথে সম্প্রযুক্ত বীর্যকে বোঝানো হয়েছে। তাছাড়া, প্রথম পদের দ্বারা চতুর্মার্থ জ্ঞান এবং শেষ পদের দ্বারা তার সাথে সম্প্রযুক্ত বীর্যকে বোঝানো হয়েছে। অভিধর্মে অবশ্য—‘দৃষ্টিবিশুদ্ধি বলতে যা প্রজ্ঞা, প্রজানন, অমোহ, ধর্মবিচয়, সম্যকদৃষ্টি। দৃষ্টানুযায়ী প্রধান বলতে যে মানসিক বীর্যারম্ভ বা সম্যক ব্যায়াম’—এভাবে এই দ্বিকটি বিভক্ত করা হয়েছে।


‘‘Saṃvego ca saṃvejanīyesu ṭhānesū’’ti ettha ‘‘saṃvegoti jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhaya’’nti evaṃ jātiādīni bhayato dassanañāṇaṃ. Saṃvejanīyaṃ ṭhānanti jātijarābyādhimaraṇaṃ. Etāni hi cattāri jāti dukkhā, jarā dukkhā, byādhi dukkho, maraṇaṃ dukkhanti evaṃ saṃveguppattikāraṇattā saṃvejanīyaṃ ṭhānanti vuttāni. Saṃviggassa ca yoniso padhānanti evaṃ saṃvegajātassa upāyapadhānaṃ. ‘‘Idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janetī’’ti evaṃ āgatavīriyassetaṃ adhivacanaṃ.

‘সংবেগ এবং সংবেদনীয় স্থানসমূহে’—এখানে ‘সংবেগ’ বলতে জাতিভয় (জন্মের ভয়), জরাভয় (বার্ধক্যের ভয়), ব্যাধিভয় (রোগের ভয়), মরণভয় (মৃত্যুর ভয়)—এভাবে জন্ম ইত্যাদিকে ভয় হিসেবে দেখার জ্ঞানকে বোঝায়। ‘সংবেদনীয় স্থান’ বলতে জন্ম, জরা, ব্যাধি ও মৃত্যুকে বোঝায়। এই চারটি—জন্ম দুঃখ, জরা দুঃখ, ব্যাধি দুঃখ, মৃত্যু দুঃখ—এভাবে সংবেগ উৎপন্ন হওয়ার কারণ হওয়ার দরুণ এদের ‘সংবেদনীয় স্থান’ বলা হয়েছে। ‘সংবিগ্ন ব্যক্তির যোনিশ প্রধান (যথোপযুক্ত প্রচেষ্টা)’ বলতে এভাবে সংবেগপ্রাপ্ত ব্যক্তির উপায়যুক্ত প্রচেষ্টাকে বোঝায়। ‘এখানে ভিক্ষু অনুৎপন্ন পাপময় অকুশল ধর্মসমূহের অনুৎপাদের জন্য ছন্দ (ইচ্ছা) জাগ্রত করেন’—এভাবে বর্ণিত বীর্যেরই এটি একটি প্রতিশব্দ।


Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesūti yā kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, tāya hi samaṅgībhūto puggalo sīlaṃ pūretvā jhānaṃ uppādeti. Jhānaṃ labhitvā vipassanaṃ ārabhati. Āraddhavipassako arahattaṃ agahetvā antarā vosānaṃ nāpajjati. Appaṭivānitā ca padhānasminti ‘‘kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya sakkaccakiriyatā sātaccakiriyatā aṭṭhitakiriyatā anolīnavuttitā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā āsevanā bhāvanā bahulīkamma’’nti evaṃ vuttā rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā jāgariyānuyogavasena āraddhe padhānasmiṃ arahattaṃ apatvā anivattanatā.

‘কুশল ধর্মসমূহে অসন্তুষ্টি’ বলতে কুশল ধর্মসমূহের ভাবনায় অসন্তুষ্ট ব্যক্তির যে আরও অধিক লাভের আকাঙ্ক্ষা, তার দ্বারা যুক্ত হয়ে ব্যক্তি শীল পূর্ণ করে ধ্যান উৎপন্ন করেন। ধ্যান লাভ করে বিপশ্যনা আরম্ভ করেন। বিপশ্যনা আরম্ভকারী ব্যক্তি অর্হত্ত্ব লাভ না করে অন্তরালে বা মাঝপথে থেমে যান না। ‘প্রচেষ্টায় অপ্রতিনিবৃত্ততা (অদম্য ভাব)’ বলতে—‘কুশল ধর্মসমূহের ভাবনায় সৎকারপূর্বক আচরণ, সতত আচরণ, অবিরাম আচরণ, অসংকুচিত আচরণ, অপরিত্যক্ত ছন্দ, অপরিত্যক্ত ধুর (ভার), অনুশীলন, ভাবনা ও বহুলীকরণ’—এভাবে বর্ণিত দিন ও রাতকে sechs ভাগে বিভক্ত করে জাগরণানুযোগের (সতর্কতার) মাধ্যমে বীর্য আরম্ভ করার পর অর্হত্ত্ব লাভ না করা পর্যন্ত পিছু না হটার ভাবকে বোঝায়।


Vijjāti [Pg.167] tisso vijjā. Vimuttīti dve vimuttiyo, cittassa ca adhimutti, nibbānañca. Ettha ca aṭṭha samāpattiyo nīvaraṇādīhi suṭṭhu muttattā adhimutti nāma. Nibbānaṃ sabbasaṅkhatato muttattā vimuttīti veditabbaṃ.

‘বিদ্যা’ বলতে ত্রিমাত্রিক বিদ্যা (ত্রিবিদ্যা)। ‘বিমুক্তি’ বলতে দুই প্রকার বিমুক্তি—চিত্তের অধিমুক্তি (মুক্তি) এবং নির্বাণ। এখানে অষ্টাঙ্গ সমাপত্তিকে নীবরণ ইত্যাদি থেকে ভালোভাবে মুক্ত হওয়ার কারণে ‘অধিমুক্তি’ বলা হয়। আর নির্বাণ সমস্ত সংস্কৃত (গঠিত) ধর্ম থেকে মুক্ত হওয়ার কারণে ‘বিমুক্তি’ বলে জানতে হবে।


Khaye ñāṇanti kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇaṃ. Anuppāde ñāṇanti paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ vā anuppādapariyosāne uppanne ariyaphale ñāṇaṃ. Tenevāha ‘‘khaye ñāṇanti maggasamaṅgissa ñāṇaṃ. Anuppāde ñāṇanti phalasamaṅgissa ñāṇa’’nti. Ime kho, āvusotiādi ekake vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti pañcatiṃsāya dukānaṃ vasena thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

‘ক্ষয় জ্ঞান’ বলতে ক্লেশক্ষয়কারী আর্যমার্গের জ্ঞানকে বোঝায়। ‘অনুৎপাদ জ্ঞান’ বলতে প্রতিসন্ধি (পুনর্জন্ম) না হওয়ার কারণে অনুৎপন্ন হওয়া সেই সেই মার্গ দ্বারা বর্জনীয় ক্লেশসমূহের অনুৎপাদের পরিসমাপ্তিতে উৎপন্ন আর্যফলের জ্ঞানকে বোঝায়। সেইজন্যই বলা হয়েছে—‘ক্ষয় জ্ঞান হলো মার্গসমঙ্গী ব্যক্তির জ্ঞান। অনুৎপাদ জ্ঞান হলো ফলসমঙ্গী ব্যক্তির জ্ঞান।’ ‘হে আবসো, এই সকল...’ ইত্যাদি অংশ এককের (একক নিপাত) বর্ণিত নিয়মানুসারেই যুক্ত করতে হবে। এভাবে স্থবির (সারিপুত্র) পঁয়ত্রিশটি দ্বিকের মাধ্যমে সামগ্রীরস (ঐক্যের রস) প্রদর্শন করেছেন।


Dukavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিক-বর্ণনা সমাপ্ত।


Tikavaṇṇanā

ত্রিক-বর্ণনা


305. Iti dukavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni tikavasena dassetuṃ puna ārabhi. Tattha lubbhatīti lobho. Akusalañca taṃ mūlañca, akusalānaṃ vā mūlanti akusalamūlaṃ. Dussatīti doso. Muyhatīti moho. Tesaṃ paṭipakkhanayena alobhādayo veditabbā.

৩০৫. এভাবে দ্বিকসমূহের মাধ্যমে সামগ্রীরস প্রদর্শন করে এখন ত্রিকসমূহের মাধ্যমে তা প্রদর্শন করার জন্য পুনরায় আরম্ভ করছেন। সেখানে যা লুব্ধ করে তা ‘লোভ’। যা অকুশল এবং তার মূল, অথবা অকুশলসমূহের মূল—তা ‘অকুশলমূল’। যা দূষিত বা ক্রুদ্ধ করে তা ‘দ্বেষ’। যা মোহাচ্ছন্ন বা বিভ্রান্ত করে তা ‘মোহ’। এদের প্রতিপক্ষের (বিপরীতের) নিয়মে অলোভ ইত্যাদিকে জানতে হবে।


Duṭṭhu caritāni, virūpāni vā caritānīti duccaritāni. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Sesesupi eseva nayo. Suṭṭhu caritāni, sundarāni vā caritānīti sucaritāni. Dvepi cete tikā paṇṇattiyā vā kammapathehi vā kathetabbā. Paññattiyā tāva kāyadvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo kāyaduccaritaṃ. Avītikkamo kāyasucaritaṃ. Vacīdvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo vacīduccaritaṃ, avītikkamo vacīsucaritaṃ. Ubhayattha paññattassa sikkhāpadassa vītikkamova manoduccaritaṃ, avītikkamo manosucaritaṃ. Ayaṃ paṇṇattikathā. Pāṇātipātādayo pana tisso cetanā kāyadvārepi vacīdvārepi uppannā kāyaduccaritaṃ. Catasso musāvādādicetanā vacīduccaritaṃ. Abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manoduccaritaṃ. Pāṇātipātādīhi viramantassa uppannā tisso [Pg.168] cetanāpi viratiyopi kāyasucaritaṃ. Musāvādādīhi viramantassa catasso cetanāpi viratiyopi vacīsucaritaṃ. Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manosucaritanti ayaṃ kammapathakathā.

মন্দভাবে আচরিত অথবা বিরূপ আচরণসমূহকে ‘দুশ্চরিত্র’ (মন্দ আচরণ) বলা হয়। কায় দ্বারা দুশ্চরিত্র অথবা কায় থেকে প্রবর্তিত দুশ্চরিত্রকে ‘কায়দুশ্চরিত্র’ বলা হয়। অবশিষ্টগুলোর ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। সুন্দরভাবে আচরিত অথবা উত্তম আচরণসমূহকে ‘সুচরিত’ (উত্তম আচরণ) বলা হয়। এই উভয় ত্রিকই প্রজ্ঞপ্তি (নিয়ম) অথবা কর্মপথের মাধ্যমে বর্ণনা করতে হবে। প্রজ্ঞপ্তির দিক থেকে—কায়দ্বারে প্রজ্ঞাপিত শিক্ষাপদের অতিক্ৰমণ হলো কায়দুশ্চরিত্র। অনতিক্রমণ হলো কায়সুচরিত। বাচীদ্বারে (বাক্যদ্বারে) প্রজ্ঞাপিত শিক্ষাপদের অতিক্ৰমণ হলো বাচীদুশ্চরিত্র, অনতিক্রমণ হলো বাচীসুচরিত। উভয় স্থানে প্রজ্ঞাপিত শিক্ষাপদের অতিক্ৰমণই হলো মনোদুশ্চরিত্র, অনতিক্রমণ হলো মনোহুচরিত। এটি হলো প্রজ্ঞপ্তি-কথা। অন্যদিকে, প্রাণাতিপাত (জীবহত্যা) ইত্যাদি ত্রিবিধ চেতনা কায়দ্বারে ও বাচীদ্বারে উৎপন্ন হলে তা কায়দুশ্চরিত্র। মৃষাবাদ (মিথ্যাচার) ইত্যাদি চার প্রকার চেতনা হলো বাচীদুশ্চরিত্র। অভিধ্যা (লোভ), ব্যাপাদ (হিংসা) ও মিথ্যাদৃষ্টি—এই তিনটি চেতনা-সম্প্রযুক্ত ধর্ম হলো মনোদুশ্চরিত্র। প্রাণাতিপাত ইত্যাদি থেকে বিরত থাকা ব্যক্তির উৎপন্ন ত্রিবিধ চেতনা ও বিরতিসমূহ হলো কায়সুচরিত। মৃষাবাদ ইত্যাদি থেকে বিরত থাকা ব্যক্তির চার প্রকার চেতনা ও বিরতিসমূহ হলো বাচীসুচরিত। অনভিধ্যা, অব্যাপাদ ও সম্যকদৃষ্টি—এই তিনটি চেতনা-সম্প্রযুক্ত ধর্ম হলো মনোহুচরিত। এটি হলো কর্মপথ-কথা।


Kāmapaṭisaṃyutto vitakko kāmavitakko. Byāpādapaṭisaṃyutto vitakko byāpādavitakko. Vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko vihiṃsāvitakko. Tesu dve sattesupi saṅkhāresupi uppajjanti. Kāmavitakko hi piye manāpe satte vā saṅkhāre vā vitakkentassa uppajjati. Byāpādavitakko appiye amanāpe satte vā saṅkhāre vā kujjhitvā olokanakālato paṭṭhāya yāva vināsanā uppajjati. Vihiṃsāvitakko saṅkhāresu nuppajjati. Saṅkhāro hi dukkhāpetabbo nāma natthi. Ime sattā haññantu vā ucchijjantu vā vinassantu vā mā vā ahesunti cintanakāle pana sattesu uppajjati.

কাম-সংযুক্ত বিতর্ক হলো ‘কামবিতর্ক’। ব্যাপাদ-সংযুক্ত (হিংসা-সংযুক্ত) বিতর্ক হলো ‘ব্যাপাদবিতর্ক’। হিংসা-সংযুক্ত (পীড়ন-সংযুক্ত) বিতর্ক হলো ‘হিংসাবিতর্ক’। এদের মধ্যে প্রথম দুটি সত্ত্ব এবং সংস্কার উভয়ের ক্ষেত্রেই উৎপন্ন হয়। প্রিয় ও মনোহর সত্ত্ব অথবা সংস্কারের বিষয়ে চিন্তা করার সময় কামবিতর্ক উৎপন্ন হয়। অপ্রিয় ও অমনোহর সত্ত্ব অথবা সংস্কারের প্রতি ক্রুদ্ধ হয়ে তাকানোর সময় থেকে শুরু করে তার বিনাশ হওয়া পর্যন্ত ব্যাপাদবিতর্ক উৎপন্ন হয়। হিংসাবিতর্ক সংস্কারের ক্ষেত্রে উৎপন্ন হয় না। কারণ সংস্কারকে দুঃখ দেওয়ার মতো কিছু নেই। ‘এই সত্ত্বগণ নিহত হোক, উচ্ছেদ হোক, ধ্বংস হোক বা অস্তিত্বহীন হয়ে যাক’—এরূপ চিন্তা করার সময় সত্ত্বদের ক্ষেত্রেই এটি উৎপন্ন হয়।


Nekkhammapaṭisaṃyutto vitakko nekkhammavitakko. So asubhapubbabhāge kāmāvacaro hoti. Asubhajjhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Abyāpādapaṭisaṃyutto vitakko abyāpādavitakko. So mettāpubbabhāge kāmāvacaro hoti. Mettājhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko avihiṃsāvitakko. So karuṇāpubbabhāge kāmāvacaro. Karuṇājhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Yadā alobho sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā mettā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā karuṇā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavantīti. Kāmasaṅkappādayo vuttanayeneva veditabbā. Desanāmattameva hetaṃ. Atthato pana kāmavitakkādīnañca kāmasaṅkappādīnañca nānākaraṇaṃ natthi.

নৈষ্ক্রম্য-সংযুক্ত বিতর্ক হলো নৈষ্ক্রম্য-বিতর্ক। তা অশুভ ভাবনার পূর্বভাগে কামাবচর হয়। অশুভ ধ্যানে তা রূপাবচর হয়। সেই ধ্যানকে পাদভূমি (ভিত্তি) করে উৎপন্ন মার্গ ও ফলের সময়ে তা লোকোত্তর হয়। অব্যাপাদ-সংযুক্ত বিতর্ক হলো অব্যাপাদ-বিতর্ক। তা মৈত্রী ভাবনার পূর্বভাগে কামাবচর হয়। মৈত্রী ধ্যানে তা রূপাবচর হয়। সেই ধ্যানকে পাদভূমি করে উৎপন্ন মার্গ ও ফলের সময়ে তা লোকোত্তর হয়। অবিহিংসা-সংযুক্ত বিতর্ক হলো অবিহিংসা-বিতর্ক। তা করুণা ভাবনার পূর্বভাগে কামাবচর হয়। করুণা ধ্যানে তা রূপাবচর হয়। সেই ধ্যানকে পাদভূমি করে উৎপন্ন মার্গ ও ফলের সময়ে তা লোকোত্তর হয়। যখন অলোভ প্রধান হয়, তখন অপর দুটি তার অনুগামী হয়। যখন মৈত্রী প্রধান হয়, তখন অপর দুটি তার অনুগামী হয়। যখন করুণা প্রধান হয়, তখন অপর দুটি তার অনুগামী হয়। কামসংকল্প প্রভৃতি উক্ত নিয়মেই জানতে হবে। এটি কেবল দেশনামাত্র। কিন্তু অর্থগতভাবে কামবিতর্ক প্রভৃতি এবং কামসংকল্প প্রভৃতির মধ্যে কোনো পার্থক্য নেই।


Kāmapaṭisaṃyuttā saññā kāmasaññā. Byāpādapaṭisaṃyuttā saññā byāpādasaññā. Vihiṃsāpaṭisaṃyuttā saññā vihiṃsāsaññā. Tāsampi kāmavitakkādīnaṃ [Pg.169] viya uppajjanākāro veditabbo. Taṃsampayuttāyeva hi etā. Nekkhammasaññādayopi nekkhammavitakkādisampayuttāyeva. Tasmā tāsampi tatheva kāmāvacarādibhāvo veditabbo.

কাম-সংযুক্ত সংজ্ঞা হলো কামসংজ্ঞা। ব্যাপাদ-সংযুক্ত সংজ্ঞা হলো ব্যাপাদসংজ্ঞা। বিহিংসা-সংযুক্ত সংজ্ঞা হলো বিহিংসাসংজ্ঞা। তাদেরও কামবিতর্ক প্রভৃতির মতোই উৎপত্তির প্রকার জানতে হবে। কারণ এগুলো তাদের সাথে সম্প্রযুক্তই থাকে। নৈষ্ক্রম্যসংজ্ঞা প্রভৃতিও নৈষ্ক্রম্যবিতর্ক প্রভৃতির সাথে সম্প্রযুক্তই থাকে। অতএব তাদেরও একইভাবে কামাবচরত্ব প্রভৃতি ভাব জানতে হবে।


Kāmadhātuādīsu ‘‘kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati kāmadhātu. Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātū’’ti ayaṃ kāmadhātu. ‘‘Byāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati byāpādadhātu. Dasasu āghātavatthūsu cittassa āghāto paṭighāto anattamanatā cittassā’’ti ayaṃ byāpādadhātu. ‘‘Vihiṃsā paṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati vihiṃsādhātu. Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena vā satte viheṭhetī’’ti ayaṃ vihiṃsādhātu. Tattha dve kathā sabbasaṅgāhikā ca asambhinnā ca. Tattha kāmadhātuyā gahitāya itarā dve gahitāva honti, tato pana nīharitvā ayaṃ byāpādadhātu ayaṃ vihiṃsādhātūti dassetīti ayaṃ sabbasaṅgāhikakathā nāma. Kāmadhātuṃ kathento pana bhagavā byāpādadhātuṃ byāpādadhātuṭṭhāne, vihiṃsādhātuṃ vihiṃsādhātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesaṃ kāmadhātu nāmāti kathesīti ayaṃ asambhinnakathā nāma.

কামধাতু প্রভৃতিতে—'কাম-সংযুক্ত তর্ক, বিতর্ক, মিথ্যা সংকল্প—একে বলা হয় কামধাতু। সমস্ত অকুশল ধর্মও কামধাতু'—এটি হলো কামধাতু। 'ব্যাপাদ-সংযুক্ত তর্ক, বিতর্ক, মিথ্যা সংকল্প—একে বলা হয় ব্যাপাদধাতু। দশটি আঘাতবস্তুতে চিত্তের আঘাত (ক্রোধ), প্রতিঘাত, চিত্তের অপ্রসন্নতা'—এটি হলো ব্যাপাদধাতু। 'বিহিংসা-সংযুক্ত তর্ক, বিতর্ক, মিথ্যা সংকল্প—একে বলা হয় বিহিংসাধাতু। এখানে কেউ হাত দিয়ে, মাটির ঢেলা দিয়ে, লাঠি দিয়ে, অস্ত্র দিয়ে, দড়ি দিয়ে বা অন্য কোনো উপায়ে প্রাণীদের উৎপীড়ন করে'—এটি হলো বিহিংসাধাতু। সেখানে দুটি ব্যাখ্যা রয়েছে—সর্বসংগ্রাহিকা এবং অসম্ভিন্না। সেখানে কামধাতু গ্রহণ করলে অপর দুটিও গৃহীত হয়ে যায়, কিন্তু তা থেকে পৃথক করে 'এটি ব্যাপাদধাতু, এটি বিহিংসাধাতু' এভাবে প্রদর্শন করাকে 'সর্বসংগ্রাহিকা কথা' বলা হয়। কিন্তু ভগবান কামধাতু বর্ণনা করার সময় ব্যাপাদধাতুকে ব্যাপাদধাতুর স্থানে এবং বিহিংসাধাতুকে বিহিংসাধাতুর স্থানে রেখে অবশিষ্ট অংশকে 'কামধাতু' নামে অভিহিত করেছেন—একে 'অসম্ভিন্না কথা' বলা হয়।


Nekkhammadhātuādīsu ‘‘nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko sammāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati nekkhammadhātu. Sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū’’ti ayaṃ nekkhammadhātu. ‘‘Abyāpādapaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Yā sattesu metti…pe… mettācetovimuttī’’ti ayaṃ abyāpādadhātu. ‘‘Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu. Yā sattesu karuṇā…pe… karuṇācetovimuttī’’ti ayaṃ avihiṃsādhātu. Idhāpi vuttanayeneva dve kathā veditabbā.

নৈষ্ক্রম্যধাতু প্রভৃতিতে—'নৈষ্ক্রম্য-সংযুক্ত তর্ক, বিতর্ক, সম্যক সংকল্প—একে বলা হয় নৈষ্ক্রম্যধাতু। সমস্ত কুশল ধর্মও নৈষ্ক্রম্যধাতু'—এটি হলো নৈষ্ক্রম্যধাতু। 'অব্যাপাদ-সংযুক্ত তর্ক... পে... একে বলা হয় অব্যাপাদধাতু। প্রাণীদের প্রতি যে মৈত্রী... পে... মৈত্রী-চেতোবিমুক্তি'—এটি হলো অব্যাপাদধাতু। 'অবিহিংসা-সংযুক্ত তর্ক... পে... একে বলা হয় অবিহিংসাধাতু। প্রাণীদের প্রতি যে করুণা... পে... করুণা-চেতোবিমুক্তি'—এটি হলো অবিহিংসাধাতু। এখানেও উক্ত নিয়মেই দুটি ব্যাখ্যা জানতে হবে।


Aparāpi tisso dhātuyoti aññāpi suññataṭṭhena tisso dhātuyo. Tāsu ‘‘tattha katamā kāmadhātu? Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’ti evaṃ vitthārito kāmabhavo kāmadhātu nāma. ‘‘Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā ākāsānañcāyatanupage deve pariyantaṃ karitvā’’ti evaṃ vitthāritā pana rūpārūpabhavā itarā dve dhātuyo. Dhātuyā āgataṭṭhānamhi hi bhavena paricchinditabbā. Bhavassa āgataṭṭhāne dhātuyā paricchinditabbā. Idha bhavena paricchedo kathito. Rūpadhātuādīsu [Pg.170] rūpārūpadhātuyo rūpārūpabhavāyeva. Nirodhadhātuyā nibbānaṃ kathitaṃ.

'অপর তিনটি ধাতু' বলতে শূন্যতার্থে অন্য তিনটি ধাতু। তাদের মধ্যে, 'সেখানে কামধাতু কোনটি? নিচে অবীচি নিরয় পর্যন্ত সীমা নির্ধারণ করে...' এভাবে বিস্তারিত কামভব-ই হলো কামধাতু। 'নিচে ব্রহ্মলোক পর্যন্ত সীমা নির্ধারণ করে এবং (উপরে) আকাশানন্ত্যায়তনোপগ দেবগণ পর্যন্ত সীমা নির্ধারণ করে...' এভাবে বিস্তারিত রূপ ও অরূপ ভব হলো অপর দুটি ধাতু। কারণ যেখানে 'ধাতু' শব্দ এসেছে, সেখানে 'ভব' দ্বারা পরিচ্ছেদ করতে হবে। যেখানে 'ভব' শব্দ এসেছে, সেখানে 'ধাতু' দ্বারা পরিচ্ছেদ করতে হবে। এখানে ভব দ্বারা পরিচ্ছেদ বলা হয়েছে। রূপধাতু প্রভৃতিতে রূপ ও অরূপ ধাতু হলো রূপ ও অরূপ ভব-ই। নিরোধধাতু দ্বারা নির্বাণ বলা হয়েছে।


Hīnādīsu hīnā dhātūti dvādasa akusalacittuppādā. Avasesā tebhūmakadhammā majjhimadhātu. Nava lokuttaradhammā paṇītadhātu.

হীন প্রভৃতিতে—হীন ধাতু হলো দ্বাদশ অকুশল চিত্তোৎপাদ। অবশিষ্ট ত্রৈভূমিক ধর্মসমূহ হলো মধ্যম ধাতু। নব লোকোত্তর ধর্ম হলো প্রণীত ধাতু।


Kāmataṇhāti pañcakāmaguṇiko rāgo. Rūpārūpabhavesu pana rāgo jhānanikantisassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavavasena patthanā bhavataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo vibhavataṇhā. Apica ṭhapetvā pacchimaṃ taṇhādvayaṃ sesataṇhā kāmataṇhā nāma. Yathāha ‘‘tattha katamā bhavataṇhā? Bhavadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo. Ayaṃ vuccati bhavataṇhā. Tattha katamā vibhavataṇhā? Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo, ayaṃ vuccati vibhavataṇhā. Avasesā taṇhā kāmataṇhā’’ti. Puna kāmataṇhādīsu pañcakāmaguṇiko rāgo kāmataṇhā. Rūpārūpabhavesu chandarāgo itarā dve taṇhā. Abhidhamme panetā ‘‘kāmadhātupaṭisaṃyutto…pe… arūpadhātupaṭisaṃyutto’’ti evaṃ vitthāritā. Iminā vārena kiṃ dasseti? Sabbepi tebhūmakā dhammā rajanīyaṭṭhena taṇhāvatthukāti sabbataṇhā kāmataṇhāya pariyādiyitvā tato nīharitvā itarā dve taṇhā dasseti. Rūpataṇhādīsu rūpabhave chandarāgo rūpataṇhā. Arūpabhave chandarāgo arūpataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo nirodhataṇhā.

কামতৃষ্ণা হলো পঞ্চকামগুণ-সংক্রান্ত রাগ। রূপ ও অরূপ ভবের প্রতি রাগ, ধ্যান-নিকান্তি (ধ্যানের প্রতি আসক্তি), শাশ্বতদৃষ্টি-সহগত রাগ এবং ভবের আকাঙ্ক্ষা হলো ভবতৃষ্ণা। উচ্ছেদদৃষ্টি-সহগত রাগ হলো বিভবতৃষ্ণা। তাছাড়া, শেষোক্ত তৃষ্ণাদ্বয়কে বাদ দিয়ে অবশিষ্ট তৃষ্ণাকে কামতৃষ্ণা বলা হয়। যেমন বলা হয়েছে—'সেখানে ভবতৃষ্ণা কোনটি? ভবদৃষ্টি-সহগত রাগ, তীব্র আসক্তি, চিত্তের তীব্র আসক্তি—একে বলা হয় ভবতৃষ্ণা। সেখানে বিভবতৃষ্ণা কোনটি? উচ্ছেদদৃষ্টি-সহগত রাগ, তীব্র আসক্তি, চিত্তের তীব্র আসক্তি—একে বলা হয় বিভবতৃষ্ণা। অবশিষ্ট তৃষ্ণা হলো কামতৃষ্ণা।' পুনরায়, কামতৃষ্ণা প্রভৃতিতে পঞ্চকামগুণ-সংক্রান্ত রাগ হলো কামতৃষ্ণা। রূপ ও অরূপ ভবের প্রতি ছন্দরাগ হলো অপর দুটি তৃষ্ণা। অভিধর্মে এগুলো 'কামধাতু-সংযুক্ত... পে... অরূপধাতু-সংযুক্ত' এভাবে বিস্তারিত করা হয়েছে। এই বারের দ্বারা কী দেখানো হয়েছে? আসক্তিময় অর্থের কারণে সমস্ত ত্রৈভূমিক ধর্মই তৃষ্ণার বস্তু—এভাবে সমস্ত তৃষ্ণাকে কামতৃষ্ণার অন্তর্ভুক্ত করে, তা থেকে পৃথক করে অপর দুটি তৃষ্ণা প্রদর্শন করা হয়েছে। রূপতৃষ্ণা প্রভৃতিতে রূপভবের প্রতি ছন্দরাগ হলো রূপতৃষ্ণা। অরূপভবের প্রতি ছন্দরাগ হলো অরূপতৃষ্ণা। উচ্ছেদদৃষ্টি-সহগত রাগ হলো নিরোধতৃষ্ণা।


Saṃyojanattike vaṭṭasmiṃ saṃyojayanti bandhantīti saṃyojanāni. Sati rūpādibhede kāye diṭṭhi, vijjamānā vā kāye diṭṭhīti sakkāyadiṭṭhi. Vicinanto etāya kicchati, na sakkoti sanniṭṭhānaṃ kātunti vicikicchā. Sīlañca vatañca parāmasatīti sīlabbataparāmāso. Atthato pana ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā nayena āgatā vīsativatthukā diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi nāma. ‘‘Satthari kaṅkhatī’’tiādinā nayena āgatā aṭṭhavatthukā vimati vicikicchā nāma. ‘‘Idhekacco sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti sīlaṃ parāmasati, vataṃ parāmasati, sīlabbataṃ parāmasati. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigata’’ntiādinā nayena āgato vipariyesaggāho sīlabbataparāmāso nāma.

সংযোজন ত্রিক-এ—সংসারচক্রে যুক্ত করে বা বেঁধে রাখে বলে এগুলো 'সংযোজন'। বিদ্যমান রূপাদিভেদযুক্ত কায়ে যে দৃষ্টি, অথবা বিদ্যমান কায়ে যে দৃষ্টি—তা হলো 'সৎকায়দৃষ্টি'। এর দ্বারা বিচার-বিশ্লেষণ করতে গিয়ে মানুষ ক্লান্ত হয়, কোনো সিদ্ধান্তে পৌঁছাতে পারে না—তাই এটি 'বিচিকিৎসা'। শীল ও ব্রতকে ভুলভাবে স্পর্শ বা গ্রহণ করে—তাই এটি 'শীলব্রতপরামর্শ'। কিন্তু অর্থগতভাবে, 'রূপকে আত্মা হিসেবে দর্শন করে' ইত্যাদি নিয়মে আগত বিশ প্রকার বস্তু-সংক্রান্ত দৃষ্টিই হলো 'সৎকায়দৃষ্টি'। 'শাস্তার প্রতি শঙ্কা করে' ইত্যাদি নিয়মে আগত আট প্রকার বস্তু-সংক্রান্ত সংশয়ই হলো 'বিচিকিৎসা'। 'এখানে কেউ শীলের দ্বারা শুদ্ধি, ব্রতের দ্বারা শুদ্ধি, শীলব্রতের দ্বারা শুদ্ধি—এভাবে শীলকে স্পর্শ করে, ব্রতকে স্পর্শ করে, শীলব্রতকে স্পর্শ করে। এই প্রকার যে দৃষ্টি বা দৃষ্টিগত...' ইত্যাদি নিয়মে আগত বিপরীত গ্রহণই হলো 'শীলব্রতপরামর্শ'।


Tayo [Pg.171] āsavāti ettha cirapārivāsiyaṭṭhena vā āsavanaṭṭhena vā āsavā. Tattha ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’’ti, ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāya bhavadiṭṭhiyā, ito pubbe bhavadiṭṭhi nāhosi, atha pacchā samabhavī’’ti evaṃ tāva cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā veditabbā. Cakkhuto rūpe savati āsavati sandati pavattati. Sotato sadde. Ghānato gandhe. Jivhāto rase. Kāyato phoṭṭhabbe. Manato dhamme savati āsavati sandati pavattatīti evaṃ āsavanaṭṭhena āsavāti veditabbā.

'তিনটি আসব'—এখানে দীর্ঘকাল ধরে সঞ্চিত থাকার অর্থে অথবা ক্ষরিত হওয়ার অর্থে এগুলো 'আসব'। সেখানে, 'হে ভিক্ষুগণ, অবিদ্যার পূর্বসীমা জানা যায় না যে, এর পূর্বে অবিদ্যা ছিল না, পরে তা উৎপন্ন হয়েছে', 'হে ভিক্ষুগণ, ভবতৃষ্ণার ও ভবদৃষ্টির পূর্বসীমা জানা যায় না যে, এর পূর্বে ভবদৃষ্টি ছিল না, পরে তা উৎপন্ন হয়েছে'—এভাবে প্রথমে দীর্ঘকাল ধরে সঞ্চিত থাকার অর্থে 'আসব' জানতে হবে। চক্ষুদ্বার থেকে রূপের দিকে ক্ষরিত হয়, প্রবাহিত হয়, নিঃসৃত হয়, প্রবৃত্ত হয়। শ্রোত্রদ্বার থেকে শব্দে, ঘ্রাণদ্বার থেকে গন্ধে, জিহ্বাদ্বার থেকে রসে, কায়দ্বার থেকে স্পৃষ্টব্যে এবং মনদ্বার থেকে ধর্মে ক্ষরিত হয়, প্রবাহিত হয়, নিঃসৃত হয়, প্রবৃত্ত হয়—এভাবে ক্ষরিত হওয়ার অর্থে 'আসব' জানতে হবে।


Pāḷiyaṃ pana katthaci dve āsavā āgatā ‘‘diṭṭhadhammikā ca āsavā samparāyikā ca āsavā’’ti, katthaci ‘‘tayome, bhikkhave, āsavā. Kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo’’ti tayo. Abhidhamme teyeva diṭṭhāsavena saddhiṃ cattāro. Nibbedhikapariyāye ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā nirayagāminiyā, atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā, atthi āsavā pettivisayagāminiyā, atthi āsavā manussalokagāminiyā atthi āsavā devalokagāminiyā’’ti evaṃ pañca. Chakkanipāte āhuneyyasutte ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbā, atthi āsavā paṭisevanā pahātabbā, atthi āsavā parivajjanā pahātabbā, atthi āsavā adhivāsanā pahātabbā, atthi āsavā vinodanā pahātabbā, atthi āsavā bhāvanā pahātabbā’’ti evaṃ cha. Sabbāsavapariyāye teyeva dassanāpahātabbehi saddhiṃ satta. Imasmiṃ pana saṅgītisutte tayo. Tattha ‘‘yo kāmesu kāmacchando’’ti evaṃ vutto pañcakāmaguṇiko rāgo kāmāsavo nāma. ‘‘Yo bhavesu bhavacchando’’ti evaṃ vutto sassatadiṭṭhisahagato rāgo, bhavavasena vā patthanā bhavāsavo nāma. ‘‘Dukkhe aññāṇa’’ntiādinā nayena āgatā avijjā avijjāsavo nāmāti. Kāmabhavādayo kāmadhātuādivasena vuttāyeva.

কিন্তু পালিতে কোথাও দুটি আসব এসেছে—'ঐহিক আসব এবং পারত্রিক আসব'। কোথাও তিনটি—'হে ভিক্ষুগণ, এই তিনটি আসব রয়েছে: কামাসব, ভবাসব ও অবিদ্যাসব'। অভিধর্মে সেগুলোই দৃষ্ট্যাসবের সাথে যুক্ত হয়ে চারটি হয়েছে। নির্ভেদ-পর্যায়ে পাঁচটি এসেছে—'হে ভিক্ষুগণ, নরকগামী আসব রয়েছে, তির্যকযোনিগামী আসব রয়েছে, পেতযোনিগামী আসব রয়েছে, মনুষ্যলোকগামী আসব রয়েছে এবং দেবলোকগামী আসব রয়েছে।' ছক্কনিপাতে আহুনেয্য সূত্রে ছয়টি এসেছে—'হে ভিক্ষুগণ, সংবর দ্বারা প্রহেতব্য আসব রয়েছে, প্রতিসেবনা দ্বারা প্রহেতব্য আসব রয়েছে, পরিবর্জনা দ্বারা প্রহেতব্য আসব রয়েছে, অধিবাসনা দ্বারা প্রহেতব্য আসব রয়েছে, বিনোদন দ্বারা প্রহেতব্য আসব রয়েছে এবং ভাবনা দ্বারা প্রহেতব্য আসব রয়েছে।' সর্বাসব-পর্যায়ে সেগুলোই দর্শনা-প্রহেতব্যের সাথে যুক্ত হয়ে সাতটি হয়েছে। কিন্তু এই সংগীতি সূত্রে তিনটি এসেছে। সেখানে, 'কামসমূহে যে কামচ্ছন্দ' এভাবে উক্ত পঞ্চকামগুণ-সংক্রান্ত রাগই হলো 'কামাসব'। 'ভবসমূহে যে ভবচ্ছন্দ' এভাবে উক্ত শাশ্বতদৃষ্টি-সহগত রাগ অথবা ভবের আকাঙ্ক্ষাই হলো 'ভবাসব'। 'দুঃখে অজ্ঞানতা' ইত্যাদি নিয়মে আগত অবিদ্যাই হলো 'অবিদ্যাসব'। কামভব প্রভৃতি কামধাতু প্রভৃতির নিয়মেই বলা হয়েছে।


Kāmesanādīsu ‘‘tattha katamā kāmesanā? Yo kāmesu kāmacchando kāmajjhosānaṃ, ayaṃ vuccati kāmesanā’’ti evaṃ vutto kāmagavesanarāgo kāmesanā nāma. ‘‘Tattha katamā bhavesanā? Yo bhavesu [Pg.172] bhavacchando bhavajjhosānaṃ, ayaṃ vuccati bhavesanā’’ti evaṃ vutto bhavagavesanarāgo bhavesanā nāma. ‘‘Tattha katamā brahmacariyesanā? Sassato lokoti vā…pe… neva hoti na nahoti tathāgato parammaraṇāti vā, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ vipariyesaggāho, ayaṃ vuccati brahmacariyesanā’’ti evaṃ vuttā diṭṭhigatikasammatassa brahmacariyassa gavesanadiṭṭhi brahmacariyesanā nāma. Na kevalañca bhavarāgadiṭṭhiyova, tadekaṭṭhaṃ kammampi esanāyeva. Vuttañhetaṃ ‘‘tattha katamā kāmesanā? Kāmarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati kāmesanā. Tattha katamā bhavesanā? Bhavarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati bhavesanā. Tattha katamā brahmacariyesanā? Antaggāhikā diṭṭhi tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati brahmacariyesanā’’ti.

কামেষণা ইত্যাদির ক্ষেত্রে সিদ্ধান্ত এভাবে জানা উচিত—'সেখানে কামেষণা কোনটি? কামসমূহে যে কামচ্ছন্দ ও কাম-আসক্তি (অধ্যাবসান), একে বলা হয় কামেষণা'—এভাবে উক্ত কাম-অন্বেষণমূলক রাগই হলো 'কামেষণা'। 'সেখানে ভবেষণা কোনটি? ভবসমূহে যে ভবচ্ছন্দ ও ভব-আসক্তি, একে বলা হয় ভবেষণা'—এভাবে উক্ত ভব-অন্বেষণমূলক রাগই হলো 'ভবেষণা'। 'সেখানে ব্রহ্মচর্যােষণা কোনটি? লোক শাশ্বত অথবা...পে... তথাগত মৃত্যুর পর থাকেনও না, আবার থাকেন না তাও নয়—এই রূপ যে দৃষ্টি, দৃষ্টিগত বিভ্রান্তি বা বিপরীত গ্রহণ, একে বলা হয় ব্রহ্মচর্যােষণা'—এভাবে উক্ত মিথ্যাদৃষ্টিসম্পন্নদের দ্বারা সম্মত ব্রহ্মচর্যের অন্বেষণমূলক দৃষ্টিই হলো 'ব্রহ্মচর্যােষণা'। কেবল রাগ ও দৃষ্টিই এষণা নয়, তাদের সাথে একনিষ্ঠ (একত্র উৎপন্ন) কর্মও এষণাই। কারণ এটি বলা হয়েছে—'সেখানে কামেষণা কোনটি? কামরাগ এবং তার সাথে একত্র উৎপন্ন অকুশল কায়কর্ম, বাচীকর্ম ও মনোকর্ম—একে বলা হয় কামেষণা। সেখানে ভবেষণা কোনটি? ভবরাগ এবং তার সাথে একত্র উৎপন্ন অকুশল কায়কর্ম, বাচীকর্ম ও মনোকর্ম—একে বলা হয় ভবেষণা। সেখানে ব্রহ্মচর্যােষণা কোনটি? অন্তগ্রাহিকা দৃষ্টি এবং তার সাথে একত্র উৎপন্ন অকুশল কায়কর্ম, বাচীকর্ম ও মনোকর্ম—একে বলা হয় ব্রহ্মচর্যােষণা'।


Vidhāsu ‘‘kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) ākārasaṇṭhānaṃ vidhā nāma. ‘‘Ekavidhena ñāṇavatthu duvidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751) koṭṭhāso. ‘‘Seyyohamasmīti vidhā’’tiādīsu (vibha. 920) māno vidhā nāma. Idha so adhippeto. Māno hi seyyādivasena vidahanato vidhāti vuccati. Seyyohamasmīti iminā seyyasadisahīnānaṃ vasena tayo mānā vuttā. Sadisahīnesupi eseva nayo.

'বিধা' (প্রকার বা মান) সমূহের ক্ষেত্রে সিদ্ধান্ত এভাবে জানা উচিত—'কেমন স্বভাবের (আকারের) ব্যক্তিকে শীলবান বলেন, কেমন স্বভাবের ব্যক্তিকে প্রজ্ঞাবান বলেন' ইত্যাদি বাক্যে আকার বা অবস্থাকে 'বিধা' বলা হয়। 'এক প্রকারে জ্ঞানবস্তু, দুই প্রকারে জ্ঞানবস্তু' ইত্যাদি বাক্যে অংশ বা ভাগকে 'বিধা' বলা হয়। 'আমি শ্রেষ্ঠ—এই হলো বিধা' ইত্যাদি বাক্যে মান-কে (অহংকার) 'বিধা' বলা হয়। এখানে সেই 'মান'-ই অভিপ্রেত। কারণ মান শ্রেষ্ঠত্ব ইত্যাদির মাধ্যমে নিজেকে স্থাপন বা বিন্যস্ত করে বলে একে 'বিধা' বলা হয়। 'আমি শ্রেষ্ঠ'—এর দ্বারা শ্রেষ্ঠ, সদৃশ ও হীন ভেদে তিন প্রকার মান বলা হয়েছে। সদৃশ ও হীনের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম।


Ayañhi māno nāma seyyassa tividho, sadisassa tividho, hīnassa tividhoti navavidho hoti. Tattha ‘‘seyyassa seyyohamasmī’’ti māno rājūnañceva pabbajitānañca uppajjati.

এই মান মূলত শ্রেষ্ঠ ব্যক্তির তিন প্রকার, সদৃশ ব্যক্তির তিন প্রকার এবং হীন ব্যক্তির তিন প্রকার—এভাবে নয় প্রকার হয়। সেখানে, শ্রেষ্ঠ ব্যক্তির ক্ষেত্রে 'আমি শ্রেষ্ঠ'—এই মান রাজা এবং প্রব্রজিতদের (সন্ন্যাসীদের) উৎপন্ন হয়।


Rājā hi raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā ‘‘ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi sīladhutaṅgādīhi ‘‘ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti. ‘‘Seyyassa sadisohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Rājā hi raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā aññarājūhi saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇanti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi sīladhutaṅgādīhipi aññena bhikkhunā mayhaṃ kiṃ nānākaraṇanti etaṃ mānaṃ karoti. ‘‘Seyyassa hīnohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Yassa [Pg.173] hi rañño raṭṭhaṃ vā dhanavāhanādīni vā nātisampannāni honti, so mayhaṃ rājāti vohāramukhamattameva, kiṃ rājā nāma ahanti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi appalābhasakkāro ahaṃ dhammakathiko bahussuto mahātheroti kathāmattakameva, kiṃ dhammakathiko nāmāhaṃ kiṃ bahussuto kiṃ mahāthero yassa me lābhasakkāro natthīti etaṃ mānaṃ karoti.

রাজা রাষ্ট্র বা ধন-বাহনের দ্বারা 'আমার সদৃশ কে আছে?'—এভাবে এই মান করেন। প্রব্রজিতও শীল, ধূতাঙ্গ ইত্যাদির দ্বারা 'আমার সদৃশ কে আছে?'—এভাবে এই মান করেন। 'শ্রেষ্ঠ ব্যক্তির ক্ষেত্রে আমি সদৃশ'—এই মানও তাদেরই উৎপন্ন হয়। রাজা রাষ্ট্র বা ধন-বাহনের দ্বারা অন্য রাজাদের সাথে 'আমার কী পার্থক্য আছে?'—এভাবে এই মান করেন। প্রব্রজিতও শীল, ধূতাঙ্গ ইত্যাদির দ্বারা অন্য ভিক্ষুর সাথে 'আমার কী পার্থক্য আছে?'—এভাবে এই মান করেন। 'শ্রেষ্ঠ ব্যক্তির ক্ষেত্রে আমি হীন'—এই মানও তাদেরই উৎপন্ন হয়। যে রাজার রাষ্ট্র বা ধন-বাহন ইত্যাদি অতি সমৃদ্ধ নয়, সে 'আমার তো কেবল রাজা এই নামমাত্রই আছে, আমি আবার কেমন রাজা?'—এভাবে এই মান করে। অল্প লাভ-সৎকার প্রাপ্ত প্রব্রজিতও 'আমি ধর্মকথিক, বহুশ্রুত, মহাস্থবির—এসব কেবল কথামাত্রই, আমি আবার কেমন ধর্মকথিক, কেমন বহুশ্রুত বা কেমন মহাস্থবির, যার কোনো লাভ-সৎকার নেই?'—এভাবে এই মান করে।


‘‘Sadisassa seyyohamasmī’’ti mānādayo amaccādīnaṃ uppajjanti. Amacco vā hi raṭṭhiyo vā bhogayānavāhanādīhi ko mayā sadiso añño rājapuriso atthīti vā mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇanti vā amaccoti nāmameva mayhaṃ, ghāsacchādanamattampi me natthi, kiṃ amacco nāmāhanti vā ete māne karoti.

'সদৃশ ব্যক্তির ক্ষেত্রে আমি শ্রেষ্ঠ' ইত্যাদি মান অমাত্য (মন্ত্রী) ইত্যাদির উৎপন্ন হয়। অমাত্য বা রাষ্ট্রপ্রধান ভোগ, যান-বাহন ইত্যাদির দ্বারা 'আমার সদৃশ অন্য কোন রাজপুরুষ আছে?' অথবা 'অন্যদের সাথে আমার কী পার্থক্য আছে?' অথবা 'আমার তো কেবল অমাত্য এই নামটুকুই আছে, আমার তো গ্রাসাচ্ছাদন (খাদ্য ও বস্ত্র) মাত্রও নেই, আমি আবার কেমন অমাত্য?'—এভাবে এই মানসমূহ করে।


‘‘Hīnassa seyyohamasmī’’ti mānādayo dāsādīnaṃ uppajjanti. Dāso hi mātito vā pitito vā ko mayā sadiso añño dāso nāma atthi, aññe jīvituṃ asakkontā kucchihetu dāsā jātā, ahaṃ pana paveṇīāgatattā seyyoti vā paveṇīāgatabhāvena ubhatosuddhikadāsattena asukadāsena nāma saddhiṃ kiṃ mayhaṃ nānākaraṇanti vā kucchivasenāhaṃ dāsabya upagato, mātāpitukoṭiyā pana me dāsaṭṭhānaṃ natthi, kiṃ dāso nāma ahanti vā ete māne karoti. Yathā ca dāso, evaṃ pukkusacaṇḍālādayopi ete māne karontiyeva.

'হীন ব্যক্তির ক্ষেত্রে আমি শ্রেষ্ঠ' ইত্যাদি মান দাস ইত্যাদির উৎপন্ন হয়। দাস মাতৃকুল বা পিতৃকুল থেকে 'আমার সদৃশ অন্য কোন দাস আছে? অন্যরা জীবিকা নির্বাহ করতে না পেরে উদরের দায়ে দাস হয়েছে, কিন্তু আমি বংশানুক্রমিক হওয়ায় শ্রেষ্ঠ' অথবা বংশানুক্রমিকতা ও উভয়কুলের শুদ্ধ দাসত্বের কারণে 'অমুক দাসের সাথে আমার কী পার্থক্য আছে?' অথবা 'আমি কেবল উদরের দায়ে দাসত্বে উপনীত হয়েছি, কিন্তু পিতামাতার দিক থেকে আমার দাসত্ব নেই, আমি আবার কেমন দাস?'—এভাবে এই মানসমূহ করে। দাসের মতো পুক্কুস (মেথর) ও চণ্ডাল আদিও এই মানসমূহ করেই থাকে।


Ettha ca seyyassa seyyohamasmīti, ca sadisassa sadisohamasmīti ca hīnassa hīnohamasmīti ca ime tayo mānā yāthāvamānā nāma arahattamaggavajjhā. Sesā cha mānā ayāthāvamānā nāma paṭhamamaggavajjhā.

এবং এখানে, শ্রেষ্ঠের ক্ষেত্রে 'আমি শ্রেষ্ঠ', সদৃশের ক্ষেত্রে 'আমি সদৃশ' এবং হীনের ক্ষেত্রে 'আমি হীন'—এই তিন প্রকার মান হলো 'যথাভূত মান' (বাস্তবসম্মত মান), যা অর্হত্ত্বমার্গ দ্বারা বর্জনীয়। অবশিষ্ট resignation ছয় প্রকার মান হলো 'অযথাভূত মান' (বাস্তবতাবিরোধী মান), যা প্রথম মার্গ (স্রোতাত্তি মার্গ) দ্বারা বর্জনীয়।


Tayo addhāti tayo kālā. Atīto addhātiādīsu dvepariyāyā suttantapariyāyo ca abhidhammapariyāyo ca. Suttantapariyāyena paṭisandhito pubbe atīto addhā nāma. Cutito pacchā anāgato addhā nāma. Saha cutipaṭisandhīhi tadantaraṃ paccuppanno addhā nāma. Abhidhammapariyāyena tīsu khaṇesu bhaṅgato uddhaṃ atīto addhā nāma. Uppādato pubbe anāgato addhā nāma. Khaṇattaye paccuppanno addhā nāma. Atītādibhedo ca nāma ayaṃ dhammānaṃ hoti, na kālassa. Atītādibhede [Pg.174] pana dhamme upādāya idha paramatthato avijjamānopi kālo teneva vohārena vuttoti veditabbo.

'তিনটি অধ্বা' মানে তিন কাল। 'অতীত অধ্বা' ইত্যাদির ক্ষেত্রে দুটি পর্যায় রয়েছে—সূত্রান্ত পর্যায় এবং অভিধর্ম পর্যায়। সূত্রান্ত পর্যায় অনুসারে, প্রতিসন্ধির পূর্বের সময় হলো 'অতীত অধ্বা'। চ্যুতির পরের সময় হলো 'অনাগত অধ্বা'। চ্যুতি ও প্রতিসন্ধির মধ্যবর্তী সময়সহ বর্তমান সময় হলো 'প্রত্যুৎপন্ন অধ্বা'। অভিধর্ম পর্যায় অনুসারে, তিন ক্ষণের মধ্যে ভঙ্গ ক্ষণের পরের সময় হলো 'অতীত অধ্বা'। উৎপাদ ক্ষণের পূর্বের সময় হলো 'অনাগত অধ্বা'। তিন ক্ষণব্যাপী সময় হলো 'প্রত্যুৎপন্ন অধ্বা'। আর এই অতীত আদি ভেদ ধর্মসমূহেরই হয়, কালের নয়। কিন্তু অতীত আদি ভেদে ধর্মসমূহকে অবলম্বন করে, পরমার্থত বিদ্যমান না থাকলেও, কালকে সেই ব্যবহারিক নামেই এখানে বলা হয়েছে—এভাবে জানা উচিত।


Tayo antāti tayo koṭṭhāsā. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīratī’’tiādīsu (cūḷava. 278) hi antoyeva anto. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) parabhāgo anto. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’nti (saṃ. ni. 3.80) ettha lāmakabhāvo anto. ‘‘Sakkāyo kho, āvuso, paṭhamo anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) koṭṭhāso anto. Idha koṭṭhāso adhippeto. Sakkāyoti pañcupādānakkhandhā. Sakkāyasamudayoti tesaṃ nibbattikā purimataṇhā. Sakkāyanirodhoti ubhinnaṃ appavattibhūtaṃ nibbānaṃ. Maggo pana nirodhādhigamassa upāyattā nirodhe gahite gahitovāti veditabbo.

'তিনটি অন্ত' মানে তিনটি অংশ (ভাগ)। 'কটিবন্ধনের প্রান্ত জীর্ণ হয়' ইত্যাদিতে প্রান্ত বা শেষভাগই হলো 'অন্ত'। 'এ-ই দুঃখের অন্ত (শেষ সীমা)' ইত্যাদিতে পরবর্তী অংশ বা শেষ সীমা হলো 'অন্ত'। 'হে ভিক্ষুগণ, জীবিকাসমূহের মধ্যে এটি অন্ত (নিকৃষ্ট)'—এখানে নিকৃষ্ট ভাবই হলো 'অন্ত'। 'হে আবসো, সৎকার্যই প্রথম অন্ত (অংশ)' ইত্যাদিতে অংশ বা ভাগ হলো 'অন্ত'। এখানে অংশ বা ভাগই অভিপ্রেত। সৎকার্য (সক্কায়) বলতে পঞ্চ উপাদান স্কন্ধ। সৎকার্য-সমুদয় বলতে তাদের উৎপাদিকা পূর্বতন তৃষ্ণা। সৎকার্য-নিরোধ বলতে উভয়ের অপ্রবৃত্তি স্বরূপ নির্বাণ। আর মার্গ নিরোধ-অধিগমের উপায় হওয়ায়, নিরোধ গৃহীত হলে মার্গও গৃহীতই হয়—এভাবে জানা উচিত।


Dukkhadukkhatāti dukkhabhūtā dukkhatā. Dukkhavedanāyetaṃ nāmaṃ. Saṅkhāradukkhatāti saṅkhārabhāvena dukkhatā. Adukkhamasukhāvedanāyetaṃ nāmaṃ. Sā hi saṅkhatattā uppādajarābhaṅgapīḷitā, tasmā aññadukkhasabhāvavirahato saṅkhāradukkhatāti vuttā. Vipariṇāmadukkhatāti vipariṇāme dukkhatā. Sukhavedanāyetaṃ nāmaṃ. Sukhassa hi vipariṇāme dukkhaṃ uppajjati, tasmā sukhaṃ vipariṇāmadukkhatāti vuttaṃ. Apica ṭhapetvā dukkhavedanaṃ sukhavedanañca sabbepi tebhūmakā dhammā ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti vacanato saṅkhāradukkhatāti veditabbā.

দুঃখদুঃখতা হলো দুঃখস্বরূপ দুঃখময়তা। এটি দুঃখবেদনার নাম। সংস্কারদুঃখতা হলো সংস্কারভাবের কারণে দুঃখময়তা। এটি অদুঃখ-অসুখ বেদনার (উপেক্ষা বেদনার) নাম। কারণ তা সংস্কৃত (হেতু-প্রত্যয় দ্বারা গঠিত) হওয়ায় উৎপাদ, জরা ও ভঙ্গ দ্বারা পীড়িত; তাই অন্য দুঃখস্বভাবের অভাব সত্ত্বেও একে 'সংস্কারদুঃখতা' বলা হয়েছে। পরিণামদুঃখতা হলো পরিবর্তনের (বিপরিণামের) ফলে দুঃখময়তা। এটি সুখবেদনার নাম। কারণ সুখের পরিবর্তনে দুঃখ উৎপন্ন হয়, তাই সুখকে 'পরিণামদুঃখতা' বলা হয়েছে। তাছাড়া, দুঃখবেদনা ও সুখবেদনা বাদ দিয়ে ত্রৈভূমিক সমস্ত ধর্মই 'সব সংস্কারই দুঃখ'—এই বচন অনুসারে 'সংস্কারদুঃখতা' বলে জানা উচিত।


Micchattaniyatoti micchāsabhāvo hutvā niyato. Niyatamicchādiṭṭhiyā saddhiṃ ānantariyakammassetaṃ nāmaṃ. Sammāsabhāve niyato sammattaniyato. Catunnaṃ ariyamaggānametaṃ nāmaṃ. Na niyatoti aniyato. Avasesānaṃ dhammānametaṃ nāmaṃ.

মিথ্যাত্বনিয়ত হলো মিথ্যা স্বভাব হয়ে নির্ধারিত হওয়া। এটি নিয়ত মিথ্যাদৃষ্টির সাথে আনন্তর্য কর্মের নাম। সম্যক স্বভাবে নির্ধারিত হলো সম্যকত্বনিয়ত। এটি চার আর্যমার্গের নাম। যা নির্ধারিত নয়, তা অনিয়ত। এটি অবশিষ্ট ধর্মসমূহের নাম।


Tayo tamāti ‘‘tamandhakāro sammoho avijjogho mahābhayo’’ti vacanato avijjā tamo nāma. Idha pana avijjāsīsena vicikicchā vuttā. Ārabbhāti āgamma. Kaṅkhatīti kaṅkhaṃ uppādeti. Vicikicchatīti vicinanto kicchaṃ āpajjati, sanniṭṭhātuṃ na sakkoti. Nādhimucchatīti tattha adhimucchituṃ na sakkoti. Na sampasīdatīti taṃ ārabbha pasādaṃ āropetuṃ na sakkoti.

'তিনটি তম' বলতে—'তম, অন্ধকার, সম্মোহ, অবিদ্যৌঘ, মহাভয়' এই বচন অনুসারে অবিদ্যাই হলো 'তম' (অন্ধকার)। কিন্তু এখানে অবিদ্যার শীর্ষে বিচিকিৎসা (সংশয়) বলা হয়েছে। 'আরম্ভ করে' মানে অবলম্বন করে। 'কাঙ্ক্ষা করে' মানে কাঙ্ক্ষা (সংশয়) উৎপন্ন করে। 'বিচিকিৎসা করে' মানে অনুসন্ধান করতে গিয়ে কষ্টে পতিত হয়, সিদ্ধান্ত নিতে পারে না। 'অধিমুক্তি লাভ করে না' মানে সেখানে বিশ্বাস স্থাপন করতে পারে না। 'প্রসন্ন হয় না' মানে তাকে অবলম্বন করে প্রসাদ (শ্রদ্ধা) উৎপন্ন করতে পারে না।


Arakkheyyānīti [Pg.175] na rakkhitabbāni. Tīsu dvāresu paccekaṃ rakkhaṇakiccaṃ natthi, sabbāni satiyā eva rakkhitānīti dīpeti. Natthi tathāgatassāti. ‘‘Idaṃ nāma me sahasā uppannaṃ kāyaduccaritaṃ, imāhaṃ yathā me paro na jānāti, tathā rakkhāmi, paṭicchādemī’’ti evaṃ rakkhitabbaṃ natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ. Sesesupi eseva nayo. Kiṃ pana sesakhīṇāsavānaṃ kāyasamācārādayo aparisuddhāti? No aparisuddhā. Na pana tathāgatassa viya parisuddhā. Appassutakhīṇāsavo hi kiñcāpi lokavajjaṃ nāpajjati, paṇṇattiyaṃ pana akovidattā vihārakāraṃ kuṭikāraṃ sahagāraṃ sahaseyyanti evarūpā kāyadvāre āpattiyo āpajjati. Sañcarittaṃ padasodhammaṃ uttarichappañcavācaṃ bhūtārocananti evarūpā vacīdvāre āpattiyo āpajjati. Upanikkhittasādiyanavasena manodvāre rūpiyappaṭiggāhaṇāpattiṃ āpajjati, dhammasenāpatisadisassāpi hi khīṇāsavassa manodvāre saupārambhavasena manoduccaritaṃ uppajjati eva.

'অরক্ষীয়' মানে যা রক্ষা করার প্রয়োজন নেই। তিন দ্বারে পৃথকভাবে রক্ষা করার কোনো কাজ নেই, সবগুলি স্মৃতির দ্বারাই রক্ষিত—এটি প্রকাশ করে। 'তথাগতের নেই' বলতে—'আমার এই কায়দুশ্চরিত্র হঠাৎ উৎপন্ন হয়েছে, এটি যাতে অন্য কেউ না জানতে পারে, সেভাবে রক্ষা করি, গোপন করি'—এভাবে রক্ষা করার মতো কোনো কায়দুশ্চরিত্র তথাগতের নেই। অবশিষ্টগুলির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। তাহলে কি অন্যান্য ক্ষীণাস্ত্রবদের কায়িক আচরণাদি অপরিশুদ্ধ? অপরিশুদ্ধ নয়। তবে তথাগতের মতো পরিশুদ্ধ নয়। কারণ অল্পশ্রুত ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু যদিও লোকবর্জ্য পাপে পতিত হন না, তবুও প্রজ্ঞপ্তিতে (বিনয় নিয়মে) অনভিজ্ঞতার কারণে বিহার নির্মাণ, কুটির নির্মাণ, সহাগার, সহশয্যা ইত্যাদিরূপ কায়দ্বারের আপত্তি প্রাপ্ত হন। সঞ্চরিত্র (ঘটকালি), পদশোধন, উত্তর-ছয়-পাঁচ বাক্য, ভূত আরোচন ইত্যাদিরূপ বাচীদ্বারের আপত্তি প্রাপ্ত হন। কাছে রাখা সোনা-রুপা গ্রহণের অনুমোদনের মাধ্যমে মনোদ্বারে রূপ্য-প্রতিগ্রহণ আপত্তি প্রাপ্ত হন। এমনকি ধর্মসেনাপতির (সারিপুত্রের) মতো ক্ষীণাস্ত্রবেরও মনোদ্বারে দোষারোপের যোগ্য মনোদুশ্চরিত্র (অপ্রশস্ত চিন্তা) উৎপন্ন হয়েই থাকে।


Cātumavatthusmiñhi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ sāriputtamoggallānānaṃ paṇāmitakāle tesaṃ atthāya cātumeyyakehi sakyehi bhagavati khamāpite thero bhagavatā ‘‘kinti te sāriputta ahosi mayā bhikkhusaṅghe paṇāmite’’ti puṭṭho ahaṃ parisāya abyattabhāvena satthārā paṇāmito. Ito dāni paṭṭhāya paraṃ na ovadissāmīti cittaṃ uppādetvā āha ‘‘evaṃ kho me, bhante, ahosi bhagavatā bhikkhusaṅgho paṇāmito, appossukko dāni bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharissati, mayampi dāni appossukkā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyuttā viharissāmā’’ti.

কারণ চাতুম নামক স্থানে পাঁচশত ভিক্ষুর সাথে সারিপুত্র ও মোগ্গল্লায়নকে বহিষ্কার করার সময়, তাদের কল্যাণে চাতুমের শাক্যরা ভগবানের কাছে ক্ষমা প্রার্থনা করলে, স্থবির (সারিপুত্র) ভগবান কর্তৃক জিজ্ঞাসিত হলেন—'হে সারিপুত্র, আমার দ্বারা ভিক্ষুসংঘ বিতাড়িত হলে তোমার কেমন মনে হয়েছিল?' জিজ্ঞাসিত হয়ে তিনি—'আমি পরিষদের অযোগ্যতার কারণে শাস্তা কর্তৃক বিতাড়িত হয়েছি। এখন থেকে আর অন্য কাউকে উপদেশ দেব না'—এইরূপ চিন্তা উৎপন্ন করে বললেন: 'ভন্তে, আমার এমন মনে হয়েছিল—ভগবান কর্তৃক ভিক্ষুসংঘ বিতাড়িত হয়েছে, এখন ভগবান নিরুদ্বেগ হয়ে দৃষ্টধর্মসুখবিহারে রত থাকবেন, আমরাও এখন নিরুদ্বেগ হয়ে দৃষ্টধর্মসুখবিহারে রত থাকব।'


Athassa tasmiṃ manoduccarite upārambhaṃ āropento satthā āha – ‘‘āgamehi tvaṃ, sāriputta na kho te, sāriputta, punapi evarūpaṃ cittaṃ uppādetabba’’nti. Evaṃ paraṃ na ovadissāmi nānusāsissāmīti vitakkitamattampi therassa manoduccaritaṃ nāma jātaṃ. Bhagavato pana ettakaṃ nāma natthi, anacchariyañcetaṃ. Sabbaññutaṃ pattassa duccaritaṃ na bhaveyya. Bodhisattabhūmiyaṃ ṭhitassa chabbassāni padhānaṃ anuyuñjantassāpi panassa nāhosi. Udaracchaviyā piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnāya ‘‘kālaṅkato samaṇo gotamo’’ti devatānaṃ vimatiyā uppajjamānāyapi ‘‘siddhattha kasmā kilamasi? Sakkā bhoge [Pg.176] ca bhuñjituṃ puññāni ca kātu’’nti mārena pāpimatā vuccamānassa ‘‘bhoge bhuñjissāmī’’ti vitakkamattampi nuppajjati. Atha naṃ māro bodhisattakāle chabbassāni buddhakāle ekaṃ vassaṃ anubandhitvā kiñci vajjaṃ apassitvā idaṃ vatvā pakkāmi –

অতঃপর সেই মনোদুশ্চরিতের উপর দোষারোপ করতে ইচ্ছুক হয়ে শাস্তা (বুদ্ধ) বললেন—'অপেক্ষা করো সারিপুত্র, তোমার পুনরায় এই প্রকার চিত্ত উৎপন্ন করা উচিত নয়।' 'আমি অন্যকে এভাবে উপদেশ দেব না, অনুশাসন করব না'—স্থবিরের এই প্রকার সামান্য চিন্তাও মনোদুশ্চরিত নামে অভিহিত হয়েছিল। কিন্তু ভগবানের এই প্রকার সামান্যতম মনোদুশ্চরিতও নেই, এবং এটি আশ্চর্যজনক নয়। সর্বজ্ঞতা প্রাপ্ত বুদ্ধের কোনো দুশ্চরিত থাকবে না, এটাই স্বাভাবিক। এমনকি বোধিসত্ত্ব অবস্থায় অধিষ্ঠিত থেকে ছয় বছর ধরে কঠোর তপস্যা করার সময়েও তাঁর কোনো দুশ্চরিত ছিল না। যখন তাঁর উদরের ত্বক পিঠের মেরুদণ্ডের সাথে লেগে গিয়েছিল এবং দেবতাদের মনে সংশয় উৎপন্ন হয়েছিল যে 'শ্রমণ গৌতম মৃত্যুবরণ করেছেন', তখন পাপী মার কর্তৃক 'হে সিদ্ধার্থ, কেন নিজেকে কষ্ট দিচ্ছ? ভোগ উপভোগ করা এবং পুণ্যকর্ম করাও তো সম্ভব'—এভাবে বলা সত্ত্বেও, 'আমি ভোগ উপভোগ করব'—এই প্রকার সামান্যতম চিন্তাও তাঁর মনে উৎপন্ন হয়নি। অতঃপর মার বোধিসত্ত্ব অবস্থায় ছয় বছর এবং বুদ্ধত্ব লাভের পর এক বছর তাঁর পেছনে লেগে থেকেও কোনো দোষ দেখতে না পেয়ে এই কথা বলে চলে গেল—


‘‘Sattavassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;

Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448);

'সাত বছর ধরে আমি ভগবানের পদচিহ্ন অনুসরণ করে তাঁর পেছনে পেছনে ঘুরেছি; কিন্তু সেই স্মৃতিমান সম্যকসম্বুদ্ধের কোনো ছিদ্র (সুযোগ বা দোষ) খুঁজে পাইনি।'


Apica aṭṭhārasannaṃ buddhadhammānaṃ vasenāpi bhagavato duccaritābhāvo veditabbo. Aṭṭhārasa buddhadhammā nāma natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ, natthi vacīduccaritaṃ, natthi manoduccaritaṃ, atīte buddhassa appaṭihatañāṇaṃ, anāgate, paccuppanne buddhassa appaṭihatañāṇaṃ, sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ, sabbaṃ manokammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, natthi chandassa hāni, natthi vīriyassa hāni, natthi satiyā hāni, natthi davā, natthi ravā, natthi calitaṃ natthi sahasā, natthi abyāvaṭo mano, natthi akusalacittanti.

তাছাড়া, আঠারোটি বুদ্ধধর্মের (বুদ্ধের গুণাবলীর) মাধ্যমেও ভগবানের দুশ্চরিতের অভাব জানা যায়। আঠারোটি বুদ্ধধর্ম হলো—তথাগতের কোনো কায়দুশ্চরিত নেই, বাক্যদুশ্চরিত নেই, মনোদুশ্চরিত নেই; অতীতে বুদ্ধের অপ্রতিহত জ্ঞান ছিল, অনাগতেও এবং প্রত্যুৎপন্ন (বর্তমান) কালেও বুদ্ধের অপ্রতিহত জ্ঞান রয়েছে; ভগবান বুদ্ধের সমস্ত কায়কর্ম জ্ঞানের অনুগামী, সমস্ত বাক্যকর্ম এবং সমস্ত মনঃকর্ম জ্ঞানের অনুগামী; ছন্দের (কল্যাণময় আকাঙ্ক্ষার) কোনো হানি নেই, বীর্যের (প্রচেষ্টার) কোনো হানি নেই, স্মৃতির কোনো হানি নেই; কোনো কৌতুক বা পরিহাস নেই, কোনো তাড়াহুড়ো বা কোলাহল নেই, কোনো স্খলন নেই, কোনো অবিবেচনাপ্রসূত কাজ নেই, কোনো অপ্রয়োজনীয় বা নিষ্ক্রিয় মন নেই, এবং কোনো অকুশল চিত্ত নেই।


Kiñcanāti palibodhā. Rāgo kiñcananti rāgo uppajjamāno satte bandhati palibundhati tasmā kiñcananti vuccati. Itaresupi dvīsu eseva nayo.

'কিঞ্চন' মানে হলো পরিবোধ (বাধা বা আসক্তি)। রাগ হলো কিঞ্চন, কারণ রাগ উৎপন্ন হয়ে সত্ত্বদের বন্ধন করে ও অবরুদ্ধ করে, তাই একে 'কিঞ্চন' বলা হয়। অপর দুটি পদের (দ্বেষ ও মোহ) ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য।


Aggīti anudahanaṭṭhena aggi. Rāgaggīti rāgo uppajjamāno satte anudahati jhāpeti, tasmā aggīti vuccati. Itaresupi eseva nayo. Tattha vatthūni ekā daharabhikkhunī cittalapabbatavihāre uposathāgāraṃ gantvā dvārapālarūpakaṃ olokayamānā ṭhitā. Athassā anto rāgo uppanno. Sā teneva jhāyitvā kālamakāsi. Bhikkhuniyo gacchamānā ‘‘ayaṃ daharā ṭhitā, pakkosatha, na’’nti āhaṃsu. Ekā gantvā kasmā ṭhitāsīti hatthe gaṇhi. Gahitamattā parivattitvā papatā. Idaṃ tāva rāgassa anudahanatāya vatthu. Dosassa pana anudahanatāya manopadosikā devā. Mohassa anudahanatāya khiḍḍāpadosikā devā daṭṭhabbā. Mohavasena hi tāsaṃ satisammoso hoti. Tasmā khiḍḍāvasena āhārakālaṃ ativattitvā kālaṅkaronti.

দহন করার অর্থে 'অগ্নি' বলা হয়। রাগাগ্নি হলো—রাগ উৎপন্ন হয়ে সত্ত্বদের দহন করে ও পুড়িয়ে ফেলে, তাই একে 'অগ্নি' বলা হয়। অপর দুটির (দ্বেষাগ্নি ও মোহাগ্নি) ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। এই বিষয়ে একটি কাহিনী রয়েছে: এক তরুণী ভিক্ষুণী চিত্তল পর্বত বিহারে উপোসথাগারে গিয়ে দ্বাররক্ষকের মূর্তির দিকে তাকিয়ে দাঁড়িয়ে ছিলেন। তখন তাঁর অন্তরে রাগের (কামাসক্তির) উদয় হলো। তিনি সেই রাগের দ্বারাই দগ্ধ হয়ে মৃত্যুবরণ করলেন। অন্যান্য ভিক্ষুণীরা যাওয়ার সময় বললেন, 'এই তরুণী দাঁড়িয়ে আছে, তাকে ডাকো।' একজন ভিক্ষুণী কাছে গিয়ে 'কেন দাঁড়িয়ে আছ?' বলে তাঁর হাত ধরলেন। হাত ধরার সাথে সাথেই তিনি মাটিতে লুটিয়ে পড়লেন। এটি হলো রাগের দহনশীলতার উদাহরণ। দ্বেষের দহনশীলতার উদাহরণ হিসেবে 'মনোপদোষিক' দেবতাদের এবং মোহের দহনশীলতার উদাহরণ হিসেবে 'খিড্ডাপদোষিক' দেবতাদের বুঝতে হবে। মোহের বশবর্তী হয়ে তাঁদের স্মৃতিবিভ্রম ঘটে। তাই ক্রীড়ামোদে মত্ত হয়ে আহারের সময় অতিক্রম করে তাঁরা মৃত্যুবরণ করেন।


Āhuneyyaggītiādīsu [Pg.177] āhunaṃ vuccati sakkāro, āhunaṃ arahantīti āhuneyyā. Mātāpitaro hi puttānaṃ bahūpakāratāya āhunaṃ arahanti. Tesu vippaṭipajjamānā puttā nirayādīsu nibbattanti. Tasmā kiñcāpi mātāpitaro nānudahanti, anudahanassa pana paccayā honti. Iti anudahanaṭṭhena āhuneyyaggīti vuccanti. Svāyamattho mittavindakavatthunā dīpetabbo –

'আহুনেয্যগ্নি' ইত্যাদি পদে 'আহুন' বলতে সৎকার বা পূজা বোঝায়। যারা পূজার যোগ্য, তারা হলেন 'আহুনেয্য'। পিতা-মাতা সন্তানদের প্রতি অত্যন্ত উপকারী হওয়ার কারণে পূজার যোগ্য। তাঁদের প্রতি অসদাচরণকারী সন্তানরা নরকাদিতে উৎপন্ন হয়। তাই যদিও পিতা-মাতা নিজেরা দহন করেন না, তবুও তাঁরা দহনের কারণ হয়ে থাকেন। এভাবে দহন করার অর্থে তাঁদের 'আহুনেয্যগ্নি' বলা হয়। এই বিষয়টি মিত্তবিন্দকের কাহিনীর মাধ্যমে স্পষ্ট করা যায়—


Mittavindako hi mātarā ‘‘tāta, ajja uposathiko hutvā vihāre sabbarattiṃ dhammassavanaṃ suṇa, sahassaṃ te dassāmī’’ti vutto dhanalobhena uposathaṃ samādāya vihāraṃ gantvā idaṃ ṭhānaṃ akutobhayanti sallakkhetvā dhammāsanassa heṭṭhā nipanno sabbarattiṃ niddāyitvā gharaṃ agamāsi. Mātā pātova yāguṃ pacitvā upanāmesi. So sahassaṃ gahetvāva pivi. Athassa etadahosi – ‘‘dhanaṃ saṃharissāmī’’ti. So nāvāya samuddaṃ pakkhanditukāmo ahosi. Atha naṃ mātā ‘‘tāta, imasmiṃ kule cattālīsakoṭidhanaṃ atthi, alaṃ gamanenā’’ti nivāresi. So tassā vacanaṃ anādiyitvā gacchati eva. Mātā purato aṭṭhāsi. Atha naṃ kujjhitvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ purato tiṭṭhatī’’ti pādena paharitvā patitaṃ antaraṃ katvā agamāsi.

মিত্তবিন্দক তাঁর মা কর্তৃক 'বাছা, আজ উপোসথ ব্রত পালন করে বিহারে সারারাত ধর্ম শ্রবণ করো, আমি তোমাকে এক হাজার মুদ্রা দেব'—এভাবে বলা হয়ে, ধনের লোভে উপোসথ গ্রহণ করে বিহারে গেল। 'এই স্থানটি নিরাপদ' ভেবে সে ধর্মাসনের নিচে শুয়ে সারারাত ঘুমিয়ে সকালে বাড়ি ফিরে এল। মা সকালেই যবূ (জাউ ভাত) রান্না করে তাঁর সামনে পরিবেশন করলেন। সে এক হাজার মুদ্রা গ্রহণ করেই তা পান করল (খেয়ে নিল)। তারপর তার মনে হলো—'আমি আরও ধন উপার্জন করব।' সে জাহাজে করে সমুদ্রে যাত্রা করতে চাইল। তখন মা তাকে বাধা দিয়ে বললেন, 'বাছা, আমাদের এই কুলে চল্লিশ কোটি ধনসম্পদ আছে, তোমার যাওয়ার প্রয়োজন নেই।' সে মায়ের কথা অগ্রাহ্য করে চলে যেতেই লাগল। মা তার সামনে গিয়ে দাঁড়ালেন। তখন সে মায়ের ওপর ক্রুদ্ধ হয়ে 'এই বুড়ি আমার সামনে দাঁড়িয়ে আছে' বলে লাথি মেরে মাকে ফেলে দিল এবং তাঁকে ডিঙিয়ে চলে গেল।


Mātā uṭṭhahitvā ‘‘mādisāya mātari evarūpaṃ kammaṃ katvā gatassa te gataṭṭhāne sukhaṃ bhavissatīti evaṃsaññī nāma tvaṃ puttā’’ti āha. Tassa nāvaṃ āruyha gacchato sattame divase nāvā aṭṭhāsi. Atha te manussā ‘‘addhā ettha pāpapuriso atthi salākaṃ dethā’’ti āhaṃsu. Salākā diyyamānā tasseva tikkhattuṃ pāpuṇāti. Te tassa uḷumpaṃ datvā taṃ samudde pakkhipiṃsu. So ekaṃ dīpaṃ gantvā vimānapetīhi saddhiṃ sampattiṃ anubhavanto tāhi ‘‘purato purato mā agamāsī’’ti vuccamānopi taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ sampattiṃ passanto anupubbena khuracakkadharaṃ ekaṃ addasa. Tassa taṃ cakkaṃ padumapupphaṃ viya upaṭṭhāsi. So taṃ āha – ‘‘ambho, idaṃ tayā piḷandhitaṃ padumaṃ mayhaṃ dehī’’ti. ‘‘Na idaṃ sāmi padumaṃ, khuracakkaṃ eta’’nti. So ‘‘vañcesi maṃ, tvaṃ kiṃ mayā padumaṃ adiṭṭhapubba’’nti vatvā tvaṃ lohitacandanaṃ vilimpitvā piḷandhanaṃ padumapupphaṃ mayhaṃ na dātukāmoti āha. So cintesi ‘‘ayampi mayā katasadisaṃ kammaṃ katvā tassa phalaṃ [Pg.178] anubhavitukāmo’’ti. Atha naṃ ‘‘handa re’’ti vatvā tassa matthake cakkaṃ pakkhipi. Tena vuttaṃ –

মা উঠে দাঁড়িয়ে বললেন, 'হে পুত্র! আমার মতো মায়ের প্রতি এই রূপ কর্ম করে যেখানে যাচ্ছ, সেখানে কি তুমি সুখী হবে বলে মনে করছ?' সে জাহাজে চড়ে যাওয়ার সময় সপ্তম দিনে জাহাজটি থেমে গেল। তখন জাহাজের মানুষরা বলল, 'নিশ্চয়ই এখানে কোনো পাপী ব্যক্তি আছে, লটারি (শলাকা) দাও।' লটারি দেওয়া হলে তিনবারই তার নাম উঠল। তারা তাকে একটি ভেলা দিয়ে সমুদ্রে ফেলে দিল। সে একটি দ্বীপে গিয়ে বিমানপ্রেত্নীদের সাথে সুখ ভোগ করতে লাগল। তারা তাকে 'সামনে আর যেও না' বলে বারণ করা সত্ত্বেও, সে দ্বিগুণ দ্বিগুণ সুখের লোভে দেখতে দেখতে ক্রমশ মাথায় ক্ষুরচক্রধারী এক ব্যক্তিকে দেখতে পেল। তার কাছে সেই চক্রটি পদ্মফুলের মতো মনে হলো। সে তাকে বলল, 'হে ভদ্রলোক, তোমার পরিহিত এই পদ্মফুলটি আমাকে দাও।' সে বলল, 'হে মহাশয়, এটি পদ্ম নয়, এটি ক্ষুরচক্র।' সে বলল, 'তুমি আমাকে ঠকাচ্ছ। আমি কি আগে কখনো পদ্মফুল দেখিনি?' 'তুমি রক্তচন্দন মেখে এই পদ্মফুলটি পরে আছ এবং এটি আমাকে দিতে চাচ্ছ না।' তখন সেই ব্যক্তি চিন্তা করল, 'এই ব্যক্তিও নিশ্চয়ই আমার মতো কর্ম করেছে এবং তার ফল ভোগ করতে ইচ্ছুক।' অতঃপর সে 'এই নাও' বলে তার মাথায় চক্রটি ছুড়ে দিল। এই কারণেই বলা হয়েছে—


‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhipi ca soḷasa;

Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;

'চারজন (প্রেত্নী) থেকে সে আটজনে গেল, আটজন থেকে ষোলোজনে; ষোলোজন থেকে বত্রিশজনে গেল। অতি-আকাঙ্ক্ষী হয়ে সে ক্ষুরচক্রের মুখোমুখি হলো।'


Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.1.104).

'তৃষ্ণায় বা অতি-আকাঙ্ক্ষায় পীড়িত ব্যক্তির মাথায় ক্ষুরচক্র ঘোরে।'


Gahapatīti pana gehasāmiko vuccati. So mātugāmassa sayanavatthālaṅkārādianuppadānena bahūpakāro. Taṃ aticaranto mātugāmo nirayādīsu nibbattati, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena gahapataggīti vutto.

'গৃহপতি' বলতে গৃহের স্বামীকে বোঝায়। তিনি স্ত্রীকে শয্যা, বস্ত্র, অলঙ্কারাদি প্রদানের মাধ্যমে অত্যন্ত উপকার করেন। সেই স্বামীকে অতিচার (ব্যভিচার) করলে স্ত্রী নরকাদিতে উৎপন্ন হয়। তাই তিনিও পূর্বোক্ত নিয়মে দহন করার অর্থে 'গৃহপত্যগ্নি' নামে অভিহিত হন।


Tattha vatthu – kassapabuddhassa kāle sotāpannassa upāsakassa bhariyā aticārinī ahosi. So taṃ paccakkhato disvā ‘‘kasmā tvaṃ evaṃ karosī’’ti āha. Sā ‘‘sacāhaṃ evarūpaṃ karomi, ayaṃ me sunakho viluppamāno khādatū’’ti vatvā kālaṅkatvā kaṇṇamuṇḍakadahe vemānikapetī hutvā nibbattā. Divā sampattiṃ anubhavati, rattiṃ dukkhaṃ. Tadā bārāṇasīrājā migavaṃ caranto araññaṃ pavisitvā anupubbena kaṇṇamuṇḍakadahaṃ sampatto tāya saddhiṃ sampattiṃ anubhavati. Sā taṃ vañcetvā rattiṃ dukkhaṃ anubhavati. So ñatvā ‘‘kattha nu kho gacchatī’’ti piṭṭhito piṭṭhito gantvā avidūre ṭhito kaṇṇamuṇḍakadahato nikkhamitvā taṃ ‘‘paṭapaṭa’’nti khādamānaṃ ekaṃ sunakhaṃ disvā asinā dvidhā chindi. Dve ahesuṃ. Puna chinne cattāro. Puna chinne aṭṭha. Puna chinne soḷasa ahesuṃ. Sā ‘‘kiṃ karosi sāmī’’ti āha. So ‘‘kiṃ ida’’nti āha. Sā ‘‘evaṃ akatvā kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsāhī’’ti āha. So tathā akāsi. Sunakhā antaradhāyiṃsu. Taṃ divasaṃ tassā kammaṃ khīṇaṃ. Rājā vippaṭisārī hutvā gantuṃ āraddho. Sā ‘‘mayhaṃ, sāmi, kammaṃ khīṇaṃ mā agamā’’ti āha. Rājā asutvāva gato.

এই বিষয়ে কাহিনীটি হলো: কশ্যপ বুদ্ধের সময়ে এক স্রোতাপন্ন উপাসকের স্ত্রী ব্যভিচারিণী ছিল। স্বামী তাকে হাতেনাতে ধরে জিজ্ঞেস করলেন, 'তুমি কেন এমন করছ?' সে বলল, 'আমি যদি এমন কাজ করে থাকি, তবে এই কুকুরটি যেন আমাকে কামড়ে কামড়ে খেয়ে ফেলে।' এভাবে মিথ্যা শপথ করে সে মৃত্যুবরণ করার পর কর্ণমুণ্ডক হ্রদে বিমানপ্রেত্নী হিসেবে উৎপন্ন হলো। সে দিনে সুখ ভোগ করত এবং রাতে দুঃখ ভোগ করত। সেই সময়ে বারাণসীর রাজা মৃগয়ায় গিয়ে অরণ্যে প্রবেশ করলেন এবং ক্রমশ কর্ণমুণ্ডক হ্রদে পৌঁছে সেই প্রেত্নীর সাথে সুখ ভোগ করতে লাগলেন। সে রাজাকে ফাঁকি দিয়ে রাতে দুঃখ ভোগ করতে যেত। রাজা তা জানতে পেরে 'সে কোথায় যায়?' তা দেখার জন্য তার পেছনে পেছনে গেলেন এবং অদূরে দাঁড়িয়ে রইলেন। তিনি দেখলেন, কর্ণমুণ্ডক হ্রদ থেকে একটি কুকুর উঠে এসে তাকে 'পটপট' শব্দে কামড়ে খাচ্ছে। রাজা তলোয়ার দিয়ে কুকুরটিকে কেটে দুই টুকরো করলেন। কিন্তু কুকুরটি দুটি হয়ে গেল। আবার কাটলে চারটি হলো। আবার কাটলে আটটি এবং পুনরায় কাটলে ষোলোটি কুকুর হয়ে গেল। সে বলল, 'হে স্বামী, আপনি একি করছেন?' রাজা বললেন, 'এটি কী?' সে বলল, 'এমন না করে মাটিতে থুতু ফেলে পা দিয়ে ঘষে দিন।' রাজা তা-ই করলেন। কুকুরগুলো অদৃশ্য হয়ে গেল। সেই দিন তার কর্মের (পাপের) অবসান হলো। রাজা অনুতপ্ত হয়ে চলে যেতে উদ্যত হলেন। সে বলল, 'হে স্বামী, আমার কর্মের অবসান হয়েছে, আপনি যাবেন না।' কিন্তু রাজা তার কথা না শুনেই চলে গেলেন।


Dakkhiṇeyyaggīti ettha pana dakkhiṇāti cattāro paccayā, bhikkhusaṅgho dakkhiṇeyyo. So gihīnaṃ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu dasasu sīlesu mātāpituupaṭṭhāne dhammikasamaṇabrāhmaṇaupaṭṭhāneti evamādīsu kalyāṇadhammesu niyojanena bahūpakāro, tasmiṃ micchāpaṭipannā gihī bhikkhusaṅghaṃ [Pg.179] akkositvā paribhāsitvā nirayādīsu nibbattanti, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena dakkhiṇeyyaggīti vutto. Imassa panatthassa vibhāvanatthaṃ vimānavatthusmiṃ revatīvatthu vitthāretabbaṃ.

'দক্ষিণৈয়াগ্নি' পদে 'দক্ষিণা' বলতে চার প্রকার প্রত্যয়কে বোঝায় এবং ভিক্ষুসংঘ হলেন 'দক্ষিণৈয়' (দান গ্রহণের যোগ্য)। সেই ভিক্ষুসংঘ গৃহীদের ত্রিসরণ, পঞ্চশীল, দশশীল, পিতা-মাতার সেবা, ধার্মিক শ্রমণ ও ব্রাহ্মণদের সেবা ইত্যাদি কল্যাণধর্মে নিয়োজিত করার মাধ্যমে অত্যন্ত উপকার করেন। তাঁদের প্রতি অসদাচরণকারী গৃহীরা ভিক্ষুসংঘকে আক্রোশ ও গালিগালাজ করে নরকাদিতে উৎপন্ন হয়। তাই তিনিও পূর্বোক্ত নিয়মে দহন করার অর্থে 'দক্ষিণৈয়াগ্নি' নামে অভিহিত হন। এই বিষয়টি বিস্তারিতভাবে বোঝার জন্য বিমানবত্থুর 'রেবতী কাহিনী' আলোচনা করা উচিত।


‘‘Tividhena rūpasaṅgaho’’ti ettha tividhenāti tīhi koṭṭhāsehi. Saṅgahoti jātisañjātikiriyagaṇanavasena catubbidho saṅgaho. Tattha sabbe khattiyā āgacchantūtiādiko (ma. ni. 1.462) jātisaṅgaho. Sabbe kosalakātiādiko sañjātisaṅgaho. Sabbe hatthārohātiādiko kiriyasaṅgaho. Cakkhāyatanaṃ katamaṃ khandhagaṇanaṃ gacchatīti? Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahitanti ayaṃ gaṇanasaṅgaho, so idha adhippeto. Tasmā tividhena rūpasaṅgahoti tīhi koṭṭhāsehi rūpagaṇanāti attho.

'ত্রিবিধ রূপসংগ্রহ' পদে 'ত্রিবিধ' বলতে তিনটি অংশ বা বিভাগের মাধ্যমে বোঝায়। 'সংগ্রহ' হলো জাতি, সংজাতি, ক্রিয়া এবং গণনা ভেদে চার প্রকার। তার মধ্যে 'সকল ক্ষত্রিয় আসুক' ইত্যাদি হলো জাতিসংগ্রহ। 'সকল কোশলবাসী আসুক' ইত্যাদি হলো সংজাতিসংগ্রহ। 'সকল হস্তীআরোহী আসুক' ইত্যাদি হলো ক্রিয়াসংগ্রহ। 'চক্ষুরায়তন কোন স্কন্ধ গণনার অন্তর্ভুক্ত?' - 'চক্ষুরায়তন রূপস্কন্ধ গণনার অন্তর্ভুক্ত।' যদি চক্ষুরায়তন রূপস্কন্ধের দ্বারা সংগৃহীত হয়, তবে এটি হলো গণনাসংগ্রহ; এখানে এটিই অভিপ্রেত। তাই 'ত্রিবিধ রূপসংগ্রহ' বলতে তিনটি অংশের মাধ্যমে রূপের গণনা করাকে বোঝায়—এটাই অর্থ।


Sanidassanādīsu attānaṃ ārabbha pavattena cakkhuviññāṇasaṅkhātena saha nidassanenāti sanidassanaṃ. Cakkhupaṭihananasamatthato saha paṭighenāti sappaṭighaṃ. Taṃ atthato rūpāyatanameva. Cakkhuviññāṇasaṅkhātaṃ nāssa nidassananti anidassanaṃ. Sotādipaṭihananasamatthato saha paṭighenāti sappaṭighaṃ. Taṃ atthato cakkhāyatanādīni nava āyatanāni. Vuttappakāraṃ nāssa nidassananti anidassanaṃ. Nāssa paṭighoti appaṭighaṃ. Taṃ atthato ṭhapetvā dasāyatanāni avasesaṃ sukhumarūpaṃ.

সনিদর্শন আদি বিষয়ে—নিজেকে আরম্ভ করে প্রবর্তিত চক্ষুবিজ্ঞান নামক প্রদর্শনের (দর্শনের) সাথে বর্তমান থাকে বলে তা 'সনিদর্শন' (visible)। চক্ষুর প্রতিঘাত করার সামর্থ্য থাকার কারণে প্রতিঘাতের সাথে বর্তমান থাকে বলে তা 'সপ্রতিঘ' (impinging)। তা পরমার্থত রূপায়তনই। চক্ষুবিজ্ঞান নামক প্রদর্শন এর নেই বলে তা 'অনিদর্শন' (invisible)। শ্রোত্রাদিতে প্রতিঘাত করার সামর্থ্য থাকার কারণে প্রতিঘাতের সাথে বর্তমান থাকে বলে তা 'সপ্রতিঘ'। তা পরমার্থত চক্ষায়তন আদি নয়টি আয়তন। উক্ত প্রকারের প্রদর্শন এর নেই বলে তা 'অনিদর্শন'। এর প্রতিঘাত নেই বলে তা 'অপ্রতিঘ' (non-impinging)। তা পরমার্থত দশটি আয়তন বাদ দিয়ে অবশিষ্ট সূক্ষ্মরূপ।


Tayo saṅkhārāti sahajātadhamme ceva samparāye phaladhamme ca saṅkharonti rāsī karontīti saṅkhārā. Abhisaṅkharotīti abhisaṅkhāro. Puñño abhisaṅkhāro puññābhisaṅkhāro.

তিনটি সংস্কার বলতে—যা সহজাত ধর্মসমূহকে এবং পরলোকে উৎপন্ন ফলধর্মসমূহকে সংস্কার করে বা পুঞ্জীভূত করে, তা-ই 'সংস্কার'। যা বিশেষভাবে অভিসংস্কার (প্রস্তুত) করে, তা 'অভিসংস্কার'। পুণ্যময় অভিসংস্কারই হলো 'পুণ্যাভিসংস্কার'।


‘‘Tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā rūpāvacarā dānamayā sīlamayā bhāvanāmayā’’ti evaṃ vuttānaṃ aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalamahācittacetanānaṃ, pañcannaṃ rūpāvacarakusalacetanānañcetaṃ adhivacanaṃ. Ettha ca dānasīlamayā aṭṭheva cetanā honti. Bhāvanāmayā terasāpi. Yathā hi paguṇaṃ dhammaṃ sajjhāyamāno ekaṃ dve anusandhiṃ gatopi na jānāti, pacchā āvajjanto jānāti, evameva kasiṇaparikammaṃ [Pg.180] karontassa paguṇajjhānaṃ paccavekkhantassa ñāṇavippayuttāpi bhāvanā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘bhāvanāmayā terasāpī’’ti.

“সেখানে পুণ্যাভিসংস্কার কোনটি? দানময়, শীলময় ও ভাবনাময় কামাবচর ও রূপাবচর কুশল চেতনা”—এভাবে উক্ত আটটি কামাবচর কুশল মহাচিত্তের চেতনা এবং পাঁচটি রূপাবচর কুশল চেতনার এটি একটি অধিবচন (নামান্তর)। এখানে দানময় ও শীলময় চেতনা কেবল আটটিই হয়। কিন্তু ভাবনাময় চেতনা তেরোটিও হতে পারে। যেমন কোনো অভ্যস্ত ধর্ম আবৃত্তি করার সময় এক বা দুই অনুসন্ধি (সংযোগস্থল) পার হয়ে গেলেও তা জানা যায় না, পরে আবর্তন (চিন্তা) করার সময় জানা যায়; ঠিক তেমনই, কসিণ-পরিকর্মকারী অথবা অভ্যস্ত ধ্যান প্রত্যবেক্ষণকারীর জ্ঞান-বিপ্রযুক্ত ভাবনালব্ধ চেতনাও উৎপন্ন হয়। সেইজন্য বলা হয়েছে—'भावनामय চেতনা তেরোটিও হয়'।


Tattha dānamayādīsu ‘‘dānaṃ ārabbha dānamadhikicca yā uppajjati cetanā sañcetanā cetayitattaṃ, ayaṃ vuccati dānamayo puññābhisaṅkhāro. Sīlaṃ ārabbha, bhāvanaṃ ārabbha, bhāvanamadhikicca yā uppajjati cetanā sañcetanā cetayitattaṃ, ayaṃ vuccati bhāvanāmayo puññābhisaṅkhāro’’ti ayaṃ saṅkhepadesanā.

সেখানে দানময় আদি বিষয়ে—'দানকে আরম্ভ করে, দানকে উদ্দেশ্য করে যে চেতনা, সংচেতনা বা চেতয়িতভাব উৎপন্ন হয়, তাকে দানময় পুণ্যাভিসংস্কার বলা হয়। শীলকে আরম্ভ করে, ভাবনাকে আরম্ভ করে, ভাবনাকে উদ্দেশ্য করে যে চেতনা, সংচেতনা বা চেতয়িতভাব উৎপন্ন হয়, তাকে ভাবনাময় পুণ্যাভিসংস্কার বলা হয়'—এটি হলো সংক্ষিপ্ত দেশনা।


Cīvarādīsu pana catūsu paccayesu rūpādīsu vā chasu ārammaṇesu annādīsu vā dasasu dānavatthūsu taṃ taṃ dentassa tesaṃ uppādanato paṭṭhāya pubbabhāge, pariccāgakāle, pacchā somanassacittena anussaraṇe cāti tīsu kālesu pavattā cetanā dānamayā nāma. Sīlapūraṇatthāya pana pabbajissāmīti vihāraṃ gacchantassa, pabbajantassa manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā pabbajito vatamhi sādhu sādhūti āvajjantassa, pātimokkhaṃ saṃvarantassa, cīvarādayo paccaye paccavekkhantassa, āpāthagatesu rūpādīsu cakkhudvārādīni saṃvarantassa, ājīvaṃ sodhentassa ca pavattā cetanā sīlamayā nāma.

পক্ষান্তরে, চীবর আদি চার প্রত্যয়, অথবা রূপ আদি ছয়টি আলম্বন, অথবা অন্ন আদি দশটি দানবস্তু—সেই সেই বস্তু দানকারীর সেগুলো সংগ্রহ করার সময় থেকে শুরু করে পূর্বভাগে (দানের পূর্বে), দান করার সময়ে এবং পরে সোমনস্য চিত্তে তা স্মরণ করার সময়ে—এই তিন কালে প্রবর্তিত চেতনাই হলো 'দানময় চেতনা'। শীল পূরণের উদ্দেশ্যে 'আমি প্রব্রজ্যা গ্রহণ করব' বলে বিহারে গমনকারীর, প্রব্রজ্যা গ্রহণকারীর, মনের অভিলাষ পূর্ণ করে 'আমি প্রব্রজিত হয়েছি, সাধু সাধু' এভাবে চিন্তা করতে থাকা ব্যক্তির, প্রাতিমোক্ষ সংবর শীল পালনকারীর, চীবর আদি প্রত্যয় প্রত্যবেক্ষণকারীর, ইন্দ্রিয়গোচর রূপ আদি বিষয়ে চক্ষুদ্বার আদি সংবরণকারীর এবং জীবিকা পরিশোধনকারীর প্রবর্তিত চেতনাই হলো 'শীলময় চেতনা'।


Paṭisambhidāyaṃ vuttena vipassanāmaggena ‘‘cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa…pe… manaṃ. Rūpe. Dhamme. Cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ. Cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ. Cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ. Rūpasaññaṃ, jarāmaraṇaṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa pavattā cetanā bhāvanāmayā nāmā’’ti ayaṃ vitthārakathā.

প্রতিসম্ভিদামার্গে উক্ত বিপশ্যনা মার্গের দ্বারা—'চক্ষুকে অনিত্য, দুঃখ ও অনাত্মা রূপে ভাবনাশীল ব্যক্তির... পে... মনকে; রূপসমূহকে; ধর্মসমূহকে; চক্ষুবিজ্ঞান... পে... মনোবিজ্ঞানকে; চক্ষুস্পর্শ... পে... মনঃস্পর্শকে; চক্ষুস্পর্শজাত বেদনা... পে... মনঃস্পর্শজাত বেদনাকে; রূপসংজ্ঞা ও জরামরণকে অনিত্য, দুঃখ ও অনাত্মা রূপে ভাবনাশীল ব্যক্তির প্রবর্তিত চেতনাই হলো ভাবনাময় চেতনা'—এটি হলো বিস্তারিত ব্যাখ্যা।


Apuñño ca so abhisaṅkhāro cāti apuññābhisaṅkhāro. Dvādasaakusalacittasampayuttānaṃ cetanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘tattha katamo apuññābhisaṅkhāro? Akusalacetanā kāmāvacarā, ayaṃ vuccati apuññābhisaṅkhāro’’ti. Āneñjaṃ niccalaṃ santaṃ vipākabhūtaṃ arūpameva abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro. Catunnaṃ arūpāvacarakusalacetanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Yathāha ‘‘tattha katamo āneñjābhisaṅkhāro? Kusalacetanā arūpāvacarā, ayaṃ vuccati āneñjābhisaṅkhāro’’ti.

যা অপুণ্য এবং অভিসংস্কার, তা-ই 'অপুণ্যাভিসংস্কার'। বারোটি অকুশল চিত্তের সাথে সম্প্রযুক্ত চেতনাগুলোর এটি একটি অধিবচন। এ বিষয়ে আরও বলা হয়েছে—'সেখানে অপুণ্যাভিসংস্কার কোনটি? কামাবচর অকুশল চেতনাই হলো অপুণ্যাভিসংস্কার'। যা অকম্প্য (স্থির), শান্ত ও বিপাকস্বরূপ অরূপকে অভিসংস্কার করে, তা 'আনেঞ্জাভিসংস্কার'। চারটি অরূপাবচর কুশল চেতনার এটি একটি অধিবচন। যেমন বলা হয়েছে—'সেখানে আনেঞ্জাভিসংস্কার কোনটি? অরূপাবচর কুশল চেতনাই হলো আনেঞ্জাভিসংস্কার'।


Puggalattike [Pg.181] sattavidho purisapuggalo, tisso sikkhā sikkhatīti sekkho. Khīṇāsavo sikkhitasikkhattā puna na sikkhissatīti asekkho. Puthujjano sikkhāhi paribāhiyattā nevasekkho nāsekkho.

পুদ্গলত্রিকে—সাত প্রকার আর্য ব্যক্তি তিন শিক্ষায় শিক্ষিত হচ্ছেন বলে 'শৈক্ষ'। ক্ষীণাস্ত্রব (অরহৎ) শিক্ষা সমাপ্ত করেছেন বলে পুনরায় শিক্ষা গ্রহণ করবেন না, তাই তিনি 'অশৈক্ষ'। পৃথগ্জন শিক্ষা থেকে বহির্ভূত হওয়ার কারণে 'নৈবশৈক্ষ-নাশৈক্ষ'।


Therattike jātimahallako gihī jātitthero nāma. ‘‘Cattārome, bhikkhave, therakaraṇā dhammā. Idha, bhikkhave, thero sīlavā hoti, bahussuto hoti, catunnaṃ jhānānaṃ lābhī hoti, āsavānaṃ khayā bahussuto hoti, catunnaṃ jhānānaṃ lābhī hoti, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ime kho, bhikkhave, cattāro therakaraṇā dhammā’’ti (a. ni. 4.22). Evaṃ vuttesu dhammesu ekena vā anekehi vā samannāgato dhammathero nāma. Aññataro theranāmako bhikkhūti evaṃ theranāmako vā, yaṃ vā pana mahallakakāle pabbajitaṃ sāmaṇerādayo disvā thero theroti vadanti, ayaṃ sammutithero nāma.

স্থবিরত্রিকে—বয়সে বৃদ্ধ গৃহী হলেন 'জাতিস্থবির'। 'হে ভিক্ষুগণ, স্থবিরত্ব প্রদানকারী ধর্ম চারটি। এখানে, হে ভিক্ষুগণ, স্থবির শীলবান হন, বহুশ্রুত হন, চার ধ্যানের লাভী হন, এবং আস্রব ক্ষয়ের মাধ্যমে আস্রবহীন চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি ইহলোকেই নিজে অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎ করে উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন। হে ভিক্ষুগণ, এই চারটিই হলো স্থবিরত্ব প্রদানকারী ধর্ম।' এভাবে উক্ত ধর্মসমূহের একটি বা একাধিক ধর্মের দ্বারা সমন্বিত ব্যক্তি হলেন 'ধর্মস্থবির'। কোনো স্থবির নামক ভিক্ষু, এভাবে স্থবির নামধারী ব্যক্তি, অথবা বৃদ্ধ বয়সে প্রব্রজিত কোনো ব্যক্তিকে শ্রামণের আদিরা দেখে যদি 'স্থবির, স্থবির' বলে সম্বোধন করে, তবে তিনি হলেন 'সম্মতিস্থবির'।


Puññakiriyavatthūsu dānameva dānamayaṃ. Puññakiriyā ca sā tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthu cāti puññakiriyavatthu. Itaresupi dvīsu eseva nayo. Atthato pana pubbe vuttadānamayacetanādivaseneva saddhiṃ pubbabhāgaaparabhāgacetanāhi imāni tīṇi puññakiriyavatthūni veditabbāni. Ekamekañcettha pubbabhāgato paṭṭhāya kāyena karontassa kāyakammaṃ hoti. Tadatthaṃ vācaṃ nicchārentassa vacīkammaṃ. Kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā manasā cintentassa manokammaṃ. Annādīni dentassa cāpi annadānādīni demīti vā dānapāramiṃ āvajjetvā vā dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Vattasīse ṭhatvā dadato sīlamayaṃ. Khayato vayato sammasanaṃ paṭṭhapetvā dadato bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu hoti.

পুণ্যক্রিয়াবস্তুসমূহের মধ্যে—দানই হলো 'দানময়'। তা পুণ্যক্রিয়াও বটে এবং সেই সেই সুফলের আধার বা বস্তুও বটে, তাই একে 'পুণ্যক্রিয়াবস্তু' বলা হয়। অপর দুটি (শীলময় ও ভাবনাময়) ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। পরমার্থত কিন্তু, পূর্বে উক্ত দানময় চেতনা আদির প্রভাবেই, পূর্বভাগ ও অপরভাগ চেতনার সাথে এই তিনটি পুণ্যক্রিয়াবস্তু জানতে হবে। এখানে প্রত্যেকটির পূর্বভাগ থেকে শুরু করে কায় দ্বারা সম্পাদনকারীর কায়কর্ম হয়। তার উদ্দেশ্যে বাক্য উচ্চারণকারীর বাক্যকর্ম হয়। কায় ও বাক্য সঞ্চালন না করে মনে মনে চিন্তা করতে থাকা ব্যক্তির মনঃকর্ম হয়। অন্ন আদি দানকারীরও 'আমি অন্ন আদি দান করছি' এভাবে, অথবা দানপারমী স্মরণ করে দানকালে 'দানময় পুণ্যক্রিয়াবস্তু' হয়। ব্রত বা কর্তব্যের শীর্ষে থেকে দানকারীর 'শীলময়' এবং ক্ষয় ও ব্যয়ের দ্বারা (অনিত্যতা) বিচার করে দানকারীর 'ভাবনাময়' পুণ্যক্রিয়াবস্তু হয়।


Aparānipi satta puññakiriyavatthūni apacitisahagataṃ puññakiriyavatthu, veyyāvaccasahagataṃ, pattānuppadānaṃ, pattabbhanumodanaṃ, desanāmayaṃ, savanamayaṃ, diṭṭhijugataṃ puññakiriyavatthūti. Tattha mahallakaṃ disvā paccuggamanapattacīvarappaṭiggahaṇaabhivādanamaggasampadānādivasena apacitisahagataṃ veditabbaṃ. Vuḍḍhatarānaṃ vattappaṭipattikaraṇavasena, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ disvā pattaṃ gahetvā gāme bhikkhaṃ samādapetvā upasaṃharaṇavasena, ‘‘gaccha bhikkhūnaṃ pattaṃ āharā’’ti sutvā vegena gantvā pattāharaṇādivasena ca veyyāvaccasahagataṃ [Pg.182] veditabbaṃ. Cattāro paccaye datvā sabbasattānaṃ patti hotūti pavattanavasena pattānuppadānaṃ veditabbaṃ. Parehi dinnāya pattiyā sādhu suṭṭhūti anumodanāvasena pattabbhanumodanaṃ veditabbaṃ. Eko ‘‘evaṃ maṃ ‘dhammakathiko’ti jānissantī’’ti icchāya ṭhatvā lābhagaruko hutvā deseti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko attano paguṇadhammaṃ apaccāsīsamāno paresaṃ deseti, idaṃ desanāmayaṃ puññakiriyavatthu nāma. Eko suṇanto ‘‘iti maṃ ‘saddho’ti jānissantī’’ti suṇāti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko ‘‘evaṃ me mahapphalaṃ bhavissatī’’ti hitappharaṇena muducittena dhammaṃ suṇāti, idaṃ savanamayaṃ puññakiriyavatthu. Diṭṭhijugataṃ pana sabbesaṃ niyamalakkhaṇaṃ. Yaṃkiñci puññaṃ karontassa hi diṭṭhiyā ujubhāveneva mahapphalaṃ hoti.

অপর সাতটি পুণ্যক্রিয়াবস্তু হলো—অপচিতি-সহগত পুণ্যক্রিয়াবস্তু, বৈয়াবৃত্য-সহগত পুণ্যক্রিয়াবস্তু, পত্তিদান, পত্তানুমোদন, দেশনাময়, শ্রবণময় এবং দৃষ্টিঋজুকরণ পুণ্যক্রিয়াবস্তু। সেখানে বয়োজ্যেষ্ঠ বা গুণজ্যেষ্ঠকে দেখে এগিয়ে যাওয়া, পাত্র-চীবর গ্রহণ করা, অভিবাদন করা, পথ ছেড়ে দেওয়া ইত্যাদির মাধ্যমে অপচিতি-সহগত পুণ্যক্রিয়াবস্তু জানতে হবে। গুরুজনদের প্রতি কর্তব্য সম্পাদনের মাধ্যমে, গ্রামে পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবিষ্ট ভিক্ষুকে দেখে পাত্র গ্রহণ করে গ্রামে ভিক্ষা সংগ্রহ করে দেওয়ার মাধ্যমে, অথবা 'যাও, ভিক্ষুদের পাত্র নিয়ে এসো' এটি শুনে দ্রুত গিয়ে পাত্র নিয়ে আসা ইত্যাদির মাধ্যমে বৈয়াবৃত্য-সহগত পুণ্যক্রিয়াবস্তু জানতে হবে। চার প্রত্যয় দান করে 'সকল সত্ত্ব পুণ্যভাগী হোক' এভাবে উৎসর্গ করার মাধ্যমে পত্তিদান জানতে হবে। অপরের দেওয়া পুণ্যভাগের প্রতি 'সাধু, উত্তম' এভাবে অনুমোদন করার মাধ্যমে পত্তানুমোদন জানতে হবে। কেউ 'এভাবে লোকে আমাকে ধর্মকথিক বলে জানবে' এই ইচ্ছায় প্রতিষ্ঠিত হয়ে, লাভ-সৎকারকে গুরুত্ব দিয়ে ধর্মদেশনা করে, তা মহাফলদায়ক হয় না। কিন্তু কেউ নিজের অভ্যস্ত ধর্মকে কোনো কিছুর প্রত্যাশা না করে অপরের উদ্দেশ্যে দেশনা করে, এটি হলো 'দেশনাময় পুণ্যক্রিয়াবস্তু'। কেউ ধর্ম শোনার সময় 'এভাবে লোকে আমাকে শ্রদ্ধাবান বলে জানবে' এই উদ্দেশ্যে শোনে, তা মহাফলদায়ক হয় না। কিন্তু কেউ 'এভাবে আমার মহাফল হবে' এই মনে করে হিতৈষী ও মৃদু চিত্তে ধর্ম শ্রবণ করে, এটি হলো 'শ্রবণময় পুণ্যক্রিয়াবস্তু'। দৃষ্টিঋজুকরণ কিন্তু সবগুলোরই নিয়ামক লক্ষণ। কারণ যে কোনো পুণ্যকর্ম সম্পাদনকারীর দৃষ্টির সরলতার (সঠিকতার) কারণেই তা মহাফলদায়ক হয়।


Iti imesaṃ sattannaṃ puññakiriyavatthūnaṃ purimeheva tīhi saṅgaho veditabbo. Ettha hi apacitiveyyāvaccāni sīlamaye. Pattidānapattabbhanumodanāni dānamaye. Desanāsavanāni bhāvanāmaye. Diṭṭhijugataṃ tīsupi saṅgahaṃ gacchati.

এভাবে এই সাতটি পুণ্যক্রিয়াবস্তুর পূর্বের তিনটি পুণ্যক্রিয়াবস্তুর মধ্যেই অন্তর্ভুক্তি জানতে হবে। কারণ এখানে অপচিতি ও বৈয়াবৃত্য শীলময়ের অন্তর্ভুক্ত; পত্তিদান ও পত্তানুমোদন দানময়ের অন্তর্ভুক্ত; দেশনা ও শ্রবণ ভাবনাময়ের অন্তর্ভুক্ত; এবং দৃষ্টিঋজুকরণ তিনটির মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত হয়।


Codanāvatthūnīti codanākāraṇāni. Diṭṭhenāti maṃsacakkhunā vā dibbacakkhunā vā vītikkamaṃ disvā codeti. Sutenāti pakatisotena vā dibbasotena vā parassa saddaṃ sutvā codeti. Parisaṅkāya vāti diṭṭhaparisaṅkitena vā sutaparisaṅkitena vā mutaparisaṅkitena vā codeti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo.

'চোদনা-বস্তু' বলতে চোদনার (অভিযোগের) কারণসমূহকে বোঝায়। 'দর্শনের দ্বারা' বলতে—মাংসচক্ষু বা বিজ্ঞানচক্ষুর (দিব্যচক্ষুর) দ্বারা কোনো নিয়ম লঙ্ঘন করতে দেখে অভিযোগ করা। 'শ্রুতির দ্বারা' বলতে—প্রাকৃত শ্রোত্র বা দিব্য শ্রোত্রের দ্বারা অপরের শব্দ শুনে অভিযোগ করা। 'আশঙ্কার দ্বারা' বলতে—দর্শনজনিত আশঙ্কা, শ্রুতিজনিত আশঙ্কা অথবা অনুভূতিজনিত আশঙ্কার দ্বারা অভিযোগ করা। এটি এখানে সংক্ষিপ্ত বিবরণ, বিস্তারিত বিবরণ কিন্তু সমন্তপাসাদিকায় উক্ত নিয়মানুসারেই জানতে হবে।


Kāmūpapattiyoti kāmūpasevanā kāmappaṭilābhā vā. Paccupaṭṭhitakāmāti nibaddhakāmā nibaddhārammaṇā. Seyyathāpi manussāti yathā manussā. Manussā hi nibaddheyeva vatthusmiṃ vasaṃ vattenti. Yattha paṭibaddhacittā honti, satampi sahassampi datvā mātugāmaṃ ānetvā nibaddhabhogaṃ bhuñjanti. Ekacce devā nāma catudevalokavāsino. Tepi nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti. Ekacce vinipātikā nāma nerayike ṭhapetvā avasesā macchakacchapādayopi hi nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti. Maccho attano macchiyā kacchapo kacchapiyāti[Pg.183]. Nimminitvā nimminitvāti nīlapītādivasena yādisaṃ yādisaṃ attano rūpaṃ icchanti, tādisaṃ tādisaṃ nimminitvā āyasmato anuruddhassa purato manāpakāyikā devatā viya. Nimmānaratīti evaṃ sayaṃ nimmite nimmite nimmāne rati etesanti nimmānaratī. Paranimmitakāmāti parehi nimmitakāmā. Tesañhi manaṃ ñatvā pare yathārucitaṃ kāmabhogaṃ nimminanti, te tattha vasaṃ vattenti. Kathaṃ parassa manaṃ jānantīti? Pakatisevanavasena. Yathā hi kusalo sūdo rañño bhuñjantassa yaṃ yaṃ so bahuṃ gaṇhāti, taṃ taṃ tassa ruccatīti jānāti, evaṃ pakatiyā abhirucitārammaṇaṃ ñatvā tādisakaṃyeva nimminanti. Te tattha vasaṃ vattenti, methunaṃ sevanti. Keci pana therā ‘‘hasitamattena olokitamattena āliṅgitamattena ca tesaṃ kāmakiccaṃ ijjhatī’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘etaṃ pana natthī’’ti paṭikkhittaṃ. Na hi kāyena aphusantassa phoṭṭhabbaṃ kāmakiccaṃ sādheti. Channampi hi kāmāvacarānaṃ kāmā pākatikā eva. Vuttampi cetaṃ –

‘কামূপপত্তি’ বলতে কাম উপভোগ করা অথবা কাম লাভ করাকে বোঝায়। ‘পচ্চুপট্ঠিতকামা’ বলতে বোঝায় যাদের কাম ও কামের আলম্বন সর্বদা বিদ্যমান থাকে। ‘সেয্যথাপি মনুস্সা’ বলতে যেমন মানুষেরা। মানুষেরা সর্বদা নির্দিষ্ট বস্তুর বশীভূত হয়ে থাকে। যেখানে তাদের চিত্ত আসক্ত হয়, সেখানে তারা একশত বা একসহস্র মুদ্রা দিয়েও নারীকে নিয়ে এসে সর্বদা কামভোগ উপভোগ করে। কোনো কোনো দেবতাকে চাতুর্মহারাজিকাদি চার দেবলোকের অধিবাসী বলা হয়। তারাও নির্দিষ্ট বস্তুর বশীভূত হয়ে থাকে। নরকবাসীদের বাদ দিয়ে অবশিষ্ট কিছু বিনিপাতিক প্রাণী, যেমন মৎস্য, কচ্ছপ প্রভৃতিও নির্দিষ্ট বস্তুর বশীভূত হয়ে থাকে। মৎস্য তার মৎস্যকন্যার প্রতি এবং কচ্ছপ তার কচ্ছপকন্যার প্রতি বশীভূত থাকে। ‘নিম্মিনিত্বা নিম্মিনিত্বা’ বলতে নীল, পীত প্রভৃতি বর্ণের মাধ্যমে নিজের রূপ যেমন যেমন ইচ্ছা করে, তেমন তেমন রূপ সৃষ্টি করে, যেমন আয়ুষ্মান অনিরুদ্ধের সম্মুখে মনোহর কায়িক দেবতারা রূপ ধারণ করেছিলেন। ‘নিম্মানরতী’ বলতে এভাবে নিজের দ্বারা সৃষ্ট সৃষ্ট কামবস্তুতে যাদের আনন্দ বা আসক্তি থাকে, তারা হলো নির্মাণরতি দেবগণ। ‘পরনিম্মিতকামা’ বলতে অন্যের দ্বারা সৃষ্ট কামবস্তু ভোগকারী। তাদের মনের ইচ্ছা জেনে অন্য দেবতারা তাদের রুচি অনুযায়ী কামভোগ সৃষ্টি করে দেন এবং তারা সেখানে আধিপত্য বিস্তার করে। তারা কীভাবে অন্যের মন জানতে পারে? স্বাভাবিক সেবার মাধ্যমে। যেমন একজন দক্ষ পাচক ভোজনরত রাজার ক্ষেত্রে, রাজা যে যে খাদ্য বেশি গ্রহণ করেন, তা তাঁর পছন্দ হয়েছে বলে জানতে পারে; তেমনই তারা স্বাভাবিকভাবে অভিরুচিসম্পন্ন আলম্বন জেনে সেই রূপই সৃষ্টি করে। তারা সেখানে আধিপত্য বিস্তার করে এবং মৈথুন ধর্ম সেবা করে। কোনো কোনো স্থবির অবশ্য বলেন, “কেবল হাসির দ্বারা, দর্শনের দ্বারা এবং আলিঙ্গনের দ্বারা তাদের কামকার্য সম্পন্ন হয়।” কিন্তু অট্ঠকথা বা টীকাগ্রন্থে তা “এটি সত্য নয়” বলে প্রত্যাখ্যান করা হয়েছে। কারণ কায়িক স্পর্শ ছাড়া কেবল স্পর্শেন্দ্রিয়ের দ্বারা কামকার্য সম্পন্ন হতে পারে না। ছয়টি কামাবচর দেবলোকের দেবতাদের কামভোগ স্বাভাবিকই হয়ে থাকে। এ বিষয়ে বলাও হয়েছে—


‘‘Cha ete kāmāvacarā, sabbakāmasamiddhino;

Sabbesaṃ ekasaṅkhātaṃ, āyu bhavati kittaka’’nti. (vibha. 1023);

“এই ছয়টি কামাবচর দেবলোক সর্বপ্রকার কামভোগে সমৃদ্ধ; এদের সকলের আয়ুষ্কাল কত তা সংক্ষেপে বলা হচ্ছে।”


Sukhūpapattiyoti sukhappaṭilābhā. Uppādetvā uppādetvā sukhaṃ viharantīti te heṭṭhā paṭhamajjhānasukhaṃ nibbattetvā upari vipākajjhānasukhaṃ anubhavantīti attho. Sukhena abhisannāti dutiyajjhānasukhena tintā. Parisannāti samantato tintā. Paripūrāti paripuṇṇā. Paripphuṭāti tasseva vevacanaṃ. Idampi vipākajjhānasukhameva sandhāya vuttaṃ. Ahosukhaṃ ahosukhanti tesaṃ kira bhavalobho mahā uppajjati. Tasmā kadāci karahaci evaṃ udānaṃ udānenti. Santamevāti paṇītameva. Tusitāti tato uttariṃ sukhassa apatthanato santuṭṭhā hutvā. Sukhaṃ paṭivedentīti tatiyajjhānasukhaṃ anubhavanti.

‘সুখূপপত্তি’ বলতে সুখ লাভ করাকে বোঝায়। ‘উৎপন্ন করে করে সুখে বিহার করে’ বলতে তারা নিচে প্রথম ধ্যানের সুখ উৎপন্ন করে উপরে বিপাক ধ্যানের সুখ অনুভব করে—এই অর্থ। ‘সুখে অভিষিক্ত’ বলতে দ্বিতীয় ধ্যানের সুখে সিক্ত হওয়া। ‘পরিসিক্ত’ বলতে চারদিক থেকে সিক্ত হওয়া। ‘পরিপূরিত’ বলতে পরিপূর্ণ হওয়া। ‘পরিস্ফুট’ বলতে তারই সমার্থক শব্দ। এটিও বিপাক ধ্যানের সুখকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে। ‘আহো সুখ! আহো সুখ!’—তাদের নাকি ভবের প্রতি তীব্র লোভ উৎপন্ন হয়। তাই তারা কখনো কখনো এভাবে উদাত্ত বাণী উচ্চারণ করে। ‘শান্তই’ বলতে প্রণীত বা উত্তম ধ্যানসুখকেই বোঝায়। ‘তুষিত’ বলতে তার চেয়ে উচ্চতর সুখের আকাঙ্ক্ষা না থাকায় সন্তুষ্ট হয়ে। ‘সুখ প্রতিসংবেদন করে’ বলতে তৃতীয় ধ্যানের সুখ অনুভব করে।


Sekkhā paññāti satta ariyapaññā. Arahato paññā asekkhā. Avasesā paññā nevasekkhānāsekkhā.

‘শৈক্ষ প্রজ্ঞা’ বলতে সাত প্রকার আর্য প্রজ্ঞাকে বোঝায়। অর্হতের প্রজ্ঞা হলো ‘অশৈক্ষ প্রজ্ঞা’। অবশিষ্ট প্রজ্ঞা হলো ‘নৈবশৈক্ষ-নাশৈক্ষ প্রজ্ঞা’ (যা শৈক্ষও নয়, অশৈক্ষও নয়)।


Cintāmayādīsu [Pg.184] ayaṃ vitthāro – ‘‘tattha katamā cintāmayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā…pe… viññāṇaṃ aniccanti vā yaṃ evarūpaṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ muttiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakkhantiṃ parato asutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati cintāmayā paññā. Tattha katamā sutamayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu…pe… dhammanijjhānakkhantiṃ parato sutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati sutamayā paññā. (Tattha katamā bhāvanāmayā paññā?) Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā’’ti (vibha. 768-69).

চিন্তাময়ী প্রজ্ঞা ইত্যাদির বিস্তারিত বিবরণ নিম্নরূপ— “সেখানে চিন্তাময়ী প্রজ্ঞা কোনটি? যুক্তিযুক্তভাবে অনুষ্ঠিত কৃষিকর্মাদি কর্মস্থানে, অথবা যুক্তিযুক্তভাবে অনুষ্ঠিত শিল্পকর্মে, অথবা যুক্তিযুক্তভাবে অনুষ্ঠিত বিদ্যাস্থানে, কর্মস্বকতা জ্ঞান অথবা আর্যসত্যের অনুকুল জ্ঞান, ‘রূপ অনিত্য’ অথবা...পে... ‘বিজ্ঞান অনিত্য’—এরূপ যে সত্যের অনুকুল ক্ষান্তি (সহনশীলতা), দৃষ্টি, রুচি, মুক্তি (ধারণা), প্রেক্ষা (দর্শন) এবং ধর্মনিধ্যানক্ষান্তি (ধর্মের গভীর চিন্তা) অন্যের কাছ থেকে না শুনে নিজে লাভ করে, তাকে চিন্তাময়ী প্রজ্ঞা বলা হয়। সেখানে শ্রুতময়ী প্রজ্ঞা কোনটি? যুক্তিযুক্তভাবে অনুষ্ঠিত কর্মস্থানে...পে... ধর্মনিধ্যানক্ষান্তি অন্যের কাছ থেকে শুনে লাভ করে, তাকে শ্রুতময়ী প্রজ্ঞা বলা হয়। (সেখানে ভাবনাময়ী প্রজ্ঞা কোনটি?) সমাপত্তি লাভকারী ব্যক্তির সর্বপ্রকার প্রজ্ঞাই হলো ভাবনাময়ী প্রজ্ঞা।”


Sutāvudhanti sutameva āvudhaṃ. Taṃ atthato tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Tañhi nissāya bhikkhu paññāvudhaṃ nissāya sūro yodho avikampamāno mahākantāraṃ viya saṃsārakantāraṃ atikkamati avihaññamāno. Teneva vuttaṃ – ‘‘sutāvudho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67).

‘শ্রুতায়ুধ’ বলতে শ্রুত বা বহুশ্রুত ধর্মজ্ঞানই হলো অস্ত্র। অর্থগতভাবে তা হলো ত্রিপিটক রূপ বুদ্ধবচন। কারণ সেই শ্রুতায়ুধকে আশ্রয় করে এবং প্রজ্ঞারূপ অস্ত্রকে আশ্রয় করে বীর যোদ্ধার মতো ভিক্ষু অবিচলিতভাবে, কোনো প্রকার কষ্ট না পেয়ে মহাকান্তারের ন্যায় সংসারকান্তার অতিক্রম করতে পারেন। সেইজন্যই বলা হয়েছে— “হে ভিক্ষুগণ, শ্রুতায়ুধধারী আর্যশ্রাবক অকুশল বর্জন করেন, কুশল ভাবনা করেন, সাবদ্য (দোষযুক্ত) বর্জন করেন, অনবদ্য (দোষহীন) ভাবনা করেন এবং নিজেকে অত্যন্ত পরিশুদ্ধভাবে রক্ষা করেন।”


Pavivekāvudhanti ‘‘kāyaviveko cittaviveko upadhiviveko’’ti ayaṃ tividhopi vivekova āvudhaṃ. Tassa nānākaraṇaṃ kāyaviveko vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ. Imasmiñhi tividhe viveke abhirato, na kutoci bhāyati. Tasmā ayampi avassayaṭṭhena āvudhanti vutto. Lokiyalokuttarapaññāva āvudhaṃ paññāvudhaṃ. Yassa sā atthi, so na kutoci bhāyati, na cassa koci bhāyati. Tasmā sāpi avassayaṭṭheneva āvudhanti vuttā.

‘প্রবিবেকায়ুধ’ বলতে ‘কায়বিবেক, চিত্তবিবেক ও উপধিবিবেক’—এই ত্রিবিধ বিবেকই হলো অস্ত্র। তাদের পার্থক্য হলো—সঙ্গ বর্জন করে নির্জনে অবস্থানকারী এবং নৈষ্ক্রম্যে অভিরত ব্যক্তিদের কায়বিবেক হয়। পরিশুদ্ধ চিত্ত এবং পরম বিশুদ্ধি লাভকারী ব্যক্তিদের চিত্তবিবেক হয়। আর উপধিমুক্ত (ক্লেশমুক্ত) পুদ্গলদের উপধিবিবেক (নির্বাণ) হয়। এই ত্রিবিধ বিবেকে যিনি অভিরত থাকেন, তিনি কোনো কিছুতেই ভয় পান না। তাই আশ্রয় অর্থে একেও ‘অস্ত্র’ বলা হয়েছে। লৌকিক ও লোকোত্তর প্রজ্ঞাই হলো প্রজ্ঞারূপ অস্ত্র। যার এই অস্ত্র আছে, তিনি কাউকে ভয় পান না এবং কেউ তাকে ভয় দেখাতে পারে না। তাই আশ্রয় অর্থেই একে ‘অস্ত্র’ বলা হয়েছে।


Anaññātaññassāmītindriyanti ito pubbe anaññātaṃ aviditaṃ dhammaṃ jānissāmīti paṭipannassa uppannaṃ indriyaṃ. Sotāpattimaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Aññindriyanti aññābhūtaṃ ājānanabhūtaṃ indriyaṃ. Sotāpattiphalato paṭṭhāya chasu ṭhānesu ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Aññātāvindriyanti aññātāvīsu jānanakiccapariyosānappattesu dhammesu indriyaṃ. Arahattaphalañāṇassetaṃ adhivacanaṃ.

‘অনজ্ঞাতজ্ঞস্সামীতিন্দ্রিয়’ বলতে এর পূর্বে যা জানা যায়নি বা অজ্ঞাত ছিল, সেই ধর্মকে (আর্যসত্যকে) জানব—এভাবে প্রতিপন্ন (সাধনরত) ব্যক্তির উৎপন্ন ইন্দ্রিয়। এটি স্রোত আপত্তি মার্গজ্ঞানের নামান্তর। ‘অজ্ঞিন্দ্রিয়’ বলতে যা জানা হয়েছে বা জ্ঞাত হয়েছে এমন ইন্দ্রিয়। স্রোত আপত্তি ফল থেকে শুরু করে পরবর্তী coyote স্থানে উৎপন্ন জ্ঞানের এটি নামান্তর। ‘অজ্ঞাতাবিন্দ্রিয়’ বলতে আর্যসত্যসমূহ যিনি সম্যকভাবে জেনেছেন এবং জানার কাজ সমাপ্ত করেছেন, এমন ব্যক্তিদের ধর্মে উৎপন্ন ইন্দ্রিয়। এটি অর্হত্ত্ব ফলজ্ঞানের নামান্তর।


Maṃsacakkhu [Pg.185] cakkhupasādo. Dibbacakkhu ālokanissitaṃ ñāṇaṃ. Paññācakkhu lokiyalokuttarapaññā.

মাংসচক্ষু হলো চোখের প্রসাদরূপ (চক্ষুরিন্দ্রিয়)। দিব্যচক্ষু হলো আলোককে আশ্রয় করে উৎপন্ন জ্ঞান। প্রজ্ঞাচক্ষু হলো লৌকিক ও লোকোত্তর প্রজ্ঞা।


Adhisīlasikkhādīsu adhisīlañca taṃ sikkhitabbato sikkhā cāti adhisīlasikkhā. Itarasmiṃ dvayepi eseva nayo. Tattha sīlaṃ adhisīlaṃ, cittaṃ adhicittaṃ, paññā adhipaññāti ayaṃ pabhedo veditabbo –

অধিশীল শিক্ষা ইত্যাদির মধ্যে যা অধিশীল এবং শিক্ষণীয় হওয়ার কারণে শিক্ষা, তা-ই হলো ‘অধিশীল শিক্ষা’। অপর দুটির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। সেখানে শীল ও অধিশীল, চিত্ত ও অধিচিত্ত, প্রজ্ঞা ও অধিপ্রজ্ঞা—এই বিভাজনটি এভাবে বুঝতে হবে—


Sīlaṃ nāma pañcasīladasasīlāni, pātimokkhasaṃvaro adhisīlaṃ nāma. Aṭṭha samāpattiyo cittaṃ, vipassanāpādakajjhānaṃ adhicittaṃ. Kammassakatañāṇaṃ paññā, vipassanāpaññā adhipaññā. Anuppannepi hi buddhuppāde pavattatīti pañcasīladasasīlāni sīlameva, pātimokkhasaṃvarasīlaṃ buddhuppādeyeva pavattatīti adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayo. Apica nibbānaṃ patthayantena samādinnaṃ pañcasīlampi dasasīlampi adhisīlameva. Samāpannā aṭṭha samāpattiyopi adhicittameva. Sabbaṃ vā lokiyaṃ sīlameva, lokuttaraṃ adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayo.

শীল বলতে পঞ্চশীল ও দশশীলকে বোঝায়, আর প্রাতিমোক্ষ সংবর শীল হলো ‘অধিশীল’। অষ্ট সমাপত্তি হলো ‘চিত্ত’, এবং বিপশ্যনার আধারভূত ধ্যান হলো ‘অধিচিত্ত’। কর্মস্বকতা জ্ঞান হলো ‘প্রজ্ঞা’, এবং বিপশ্যনা প্রজ্ঞা হলো ‘অধিপ্রজ্ঞা’। বুদ্ধের আবির্ভাব না হলেও পঞ্চশীল ও দশশীল প্রচলিত থাকে, তাই তা কেবলই ‘শীল’; কিন্তু প্রাতিমোক্ষ সংবর শীল কেবল বুদ্ধের আবির্ভাবকালেই প্রচলিত হয়, তাই তা ‘অধিশীল’। চিত্ত ও প্রজ্ঞার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। তাছাড়া, নির্বাণ প্রত্যাশী ব্যক্তি কর্তৃক সমাদানকৃত পঞ্চশীল ও দশশীলও ‘অধিশীল’-ই বটে। সমাপন্ন অষ্ট সমাপত্তিও ‘অধিচিত্ত’-ই। অথবা সর্বপ্রকার লৌকিক শীলই হলো ‘শীল’, এবং লোকোত্তর শীল হলো ‘অধিশীল’। চিত্ত ও প্রজ্ঞার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম।


Bhāvanāsu khīṇāsavassa pañcadvārikakāyo kāyabhāvanā nāma. Aṭṭha samāpattiyo cittabhāvanā nāma. Arahattaphalapaññā paññābhāvanā nāma. Khīṇāsavassa hi ekanteneva pañcadvārikakāyo subhāvito hoti. Aṭṭha samāpattiyo cassa na aññesaṃ viya dubbalā, tasseva ca paññā bhāvitā nāma hoti paññāvepullapattiyā. Tasmā evaṃ vuttaṃ.

ভাবনাসমূহের মধ্যে ক্ষীণাস্ত্রব (অর্হৎ) ব্যক্তির পঞ্চদ্বারিক কায় হলো ‘কায়ভাবনা’। অষ্ট সমাপত্তি হলো ‘চিত্তভাবনা’। অর্হত্ত্ব ফলপ্রজ্ঞা হলো ‘প্রজ্ঞাভাবনা’। কারণ ক্ষীণাস্ত্রব ব্যক্তির পঞ্চদ্বারিক কায় নিশ্চিতভাবেই সুভাবিত (উত্তমরূপে বিকশিত) হয়। তাঁর অষ্ট সমাপত্তি অন্যদের মতো দুর্বল নয়, এবং প্রজ্ঞার বিপুলতা প্রাপ্তির কারণে কেবল তাঁর প্রজ্ঞাই প্রকৃত ভাবিত প্রজ্ঞা নামে অভিহিত হয়। সেইজন্যই এরূপ বলা হয়েছে।


Anuttariyesu vipassanā dassanānuttariyaṃ maggo paṭipadānussariyaṃ. Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ. Phalaṃ vā dassanānuttariyaṃ. Maggo paṭipadānuttariyaṃ. Nibbānaṃ vimuttānuttariyaṃ. Nibbānaṃ vā dassanānuttariyaṃ, tato uttariñhi daṭṭhabbaṃ nāma natthi. Maggo paṭipadānuttariyaṃ. Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ. Anuttariyanti uttamaṃ jeṭṭhakaṃ.

অনুক্তরীয়সমূহের (সর্বোত্তম বিষয়সমূহের) মধ্যে বিপশ্যনা হলো ‘দর্শনানুত্তরীয়’ (দর্শন শ্রেষ্ঠ), মার্গ হলো ‘প্রতিপদানুত্তরীয়’ (প্রতিপদ শ্রেষ্ঠ)। ফল হলো ‘বিমুক্তানুত্তরীয়’ (বিমুক্তি শ্রেষ্ঠ)। অথবা ফল হলো ‘দর্শনানুত্তরীয়’। মার্গ হলো ‘প্রতিপদানুত্তরীয়’। নির্বাণ হলো ‘বিমুক্তানুত্তরীয়’। অথবা নির্বাণ হলো ‘দর্শনানুত্তরীয়’, কারণ তার চেয়ে শ্রেষ্ঠ আর কোনো দর্শনীয় বিষয় নেই। মার্গ হলো ‘প্রতিপদানুত্তরীয়’। ফল হলো ‘বিমুক্তানুত্তরীয়’। ‘অনুত্তরীয়’ বলতে উত্তম বা সর্বশ্রেষ্ঠ।


Samādhīsu paṭhamajjhānasamādhi savitakkasavicāro. Pañcakanayena dutiyajjhānasamādhi avitakkavicāramatto. Seso avitakkaavicāro.

সমাধিসমূহের মধ্যে প্রথম ধ্যানের সমাধি হলো সবিতর্ক-সবিচার (বিতর্ক ও বিচারসহ)। পঞ্চক নয় অনুসারে দ্বিতীয় ধ্যানের সমাধি হলো অবিতর্ক-বিচারমাত্র (বিতর্কহীন কিন্তু বিচারযুক্ত)। অবশিষ্ট ধ্যানসমূহ অবিতর্ক-অবিচার (বিতর্ক ও বিচারহীন)।


Suññatādīsu tividhā kathā āgamanato, saguṇato, ārammaṇatoti. Āgamanato nāma eko bhikkhu anattato abhinivisitvā anattato disvā anattato vuṭṭhāti, tassa vipassanā suññatā nāma hoti. Kasmā? Asuññatattakārakānaṃ kilesānaṃ abhāvā. Vipassanāgamanena [Pg.186] maggasamādhi suññato nāma hoti. Maggāgamanena phalasamādhi suññato nāma. Aparo aniccato abhinivisitvā aniccato disvā aniccato vuṭṭhāti. Tassa vipassanā animittā nāma hoti. Kasmā? Nimittakārakakilesābhāvā. Vipassanāgamanena maggasamādhi animitto nāma hoti. Maggāgamanena phalaṃ animittaṃ nāma. Aparo dukkhato abhinivisitvā dukkhato disvā dukkhato vuṭṭhāti, tassa vipassanā appaṇihitā nāma hoti. Kasmā? Paṇidhikārakakilesābhāvā. Vipassanāgamanena maggasamādhi appaṇihito nāma. Maggāgamanena phalaṃ appaṇihitaṃ nāmāti ayaṃ āgamanato kathā. Maggasamādhi pana rāgādīhi suññatattā suññato, rāganimittādīnaṃ abhāvā animitto, rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvā appaṇihitoti ayaṃ saguṇato kathā. Nibbānaṃ rāgādīhi suññatattā rāgādinimittapaṇidhīnañca abhāvā suññatañceva animittañca appaṇihitañca. Tadārammaṇo maggasamādhi suññato animitto appaṇihito. Ayaṃ ārammaṇato kathā.

শূন্যতা ইত্যাদি বিষয়ে ত্রিবিধ আলোচনা রয়েছে—আগমনত (উৎপত্তি অনুসারে), স্বগুণত (নিজ গুণ অনুসারে) এবং আলম্বনত (আলম্বন অনুসারে)। আগমনত বলতে—কোনো ভিক্ষু অনাত্মা রূপে চিত্ত নিবেশ করে, অনাত্মা রূপে দর্শন করে এবং অনাত্মা রূপে ধ্যান থেকে ব্যুত্থিত হন, তাঁর বিপশ্যনা ‘শূন্যতা’ নামে অভিহিত হয়। কেন? কারণ অনাত্মা না হওয়ার কারণস্বরূপ ক্লেশসমূহের অভাব ঘটে। বিপশ্যনার আগমনের দ্বারা মার্গসমাধি ‘শূন্য’ নামে অভিহিত হয়। মার্গের আগমনের দ্বারা ফলসমাধি ‘শূন্য’ নামে অভিহিত হয়। অন্য একজন অনিত্য রূপে চিত্ত নিবেশ করে, অনিত্য রূপে দর্শন করে এবং অনিত্য রূপে ব্যুত্থিত হন। তাঁর বিপশ্যনা ‘অনিমিত্ত’ নামে অভিহিত হয়। কেন? কারণ নিত্যতার নিমিত্ত সৃষ্টিকারী ক্লেশসমূহের অভাব ঘটে। বিপশ্যনার আগমনের দ্বারা মার্গসমাধি ‘অনিমিত্ত’ নামে অভিহিত হয়। মার্গের আগমনের দ্বারা ফল ‘অনিমিত্ত’ নামে অভিহিত হয়। অপর একজন দুঃখ রূপে চিত্ত নিবেশ করে, দুঃখ রূপে দর্শন করে এবং দুঃখ রূপে ব্যুত্থিত হন, তাঁর বিপশ্যনা ‘অপ্রণিহিত’ নামে অভিহিত হয়। কেন? কারণ আকাঙ্ক্ষা সৃষ্টিকারী ক্লেশসমূহের অভাব ঘটে। বিপশ্যনার আগমনের দ্বারা মার্গসমাধি ‘অপ্রণিহিত’ নামে অভিহিত হয়। মার্গের আগমনের দ্বারা ফল ‘অপ্রণিহিত’ নামে অভিহিত হয়—এটি হলো আগমনত আলোচনা। মার্গসমাধি রাগ প্রভৃতি থেকে শূন্য হওয়ার কারণে ‘শূন্য’, রাগের নিমিত্ত প্রভৃতির অভাবের কারণে ‘অনিমিত্ত’, এবং রাগের আকাঙ্ক্ষা প্রভৃতির অভাবের কারণে ‘অপ্রণিহিত’—এটি হলো স্বগুণত আলোচনা। নির্বাণ রাগ প্রভৃতি থেকে শূন্য হওয়ার কারণে এবং রাগাদির নিমিত্ত ও আকাঙ্ক্ষার অভাবের কারণে শূন্য, অনিমিত্ত ও অপ্রণিহিত। সেই নির্বাণকে আলম্বনকারী মার্গসমাধিও শূন্য, অনিমিত্ত ও অপ্রণিহিত। এটি হলো আলম্বনত আলোচনা।


Soceyyānīti sucibhāvakarā soceyyappaṭipadā dhammā. Vitthāro panettha ‘‘tattha katamaṃ kāyasoceyyaṃ? Pāṇātipātā veramaṇī’’tiādinā nayena vuttānaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vasena veditabbo.

‘শৌচেয়’ বলতে শুচিতা বা পবিত্রতা সৃষ্টিকারী শৌচ প্রতিপদা ধর্মসমূহ। এর বিস্তারিত বিবরণ এখানে “সেখানে কায়শৌচ কোনটি? প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকা” ইত্যাদি নিয়মে বর্ণিত ত্রিবিধ সুচরিতের মাধ্যমে বুঝতে হবে।


Moneyyānīti munibhāvakarā moneyyappaṭipadā dhammā. Tesaṃ vitthāro ‘‘tattha katamaṃ kāyamoneyyaṃ? Tividhakāyaduccaritassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ, kāyapariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāyasmiṃ chandarāgappahānaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyasaṅkhāranirodhā catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Tattha katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhavacīduccaritassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ vācāpariññā vacīmoneyyaṃ pariññāsahagato maggo, vācāya chandarāgappahānaṃ, vacīsaṅkhāranirodhā dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Tattha katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhamanoduccaritassa pahānaṃ manomoneyyaṃ, tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, manārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, manopariññā manomoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo, manasmiṃ chandarāgappahānaṃ[Pg.187], cittasaṅkhāranirodhā saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyya’’nti (mahāni. 14).

মৌনেয়্য (moneyya) বলতে মুনিভাব উৎপাদনকারী এবং মুনির আচরণীয় প্রতিপদাস্বরূপ ধর্মসমূহকে বোঝায়। তাদের বিস্তারিত বিবরণ এই প্রকার: 'সেখানে কায়মৌনেয়্য কোনটি? ত্রিবিধ কায়দুশ্চরিত্রের প্রহাণের নাম কায়মৌনেয়্য, ত্রিবিধ কায়সুচরিত কায়মৌনেয়্য, কায়রূপ আলম্বনে উৎপন্ন জ্ঞান কায়মৌনেয়্য, কায়পরিজ্ঞা কায়মৌনেয়্য, কায়পরিজ্ঞাসহগত মার্গ কায়মৌনেয়্য, কায়ের প্রতি ছন্দরাগের প্রহাণের নাম কায়মৌনেয়্য এবং কায়সংস্কারের নিরোধস্বরূপ quarto ধ্যান সমাপত্তি কায়মৌনেয়্য। সেখানে বাক্যমৌনেয়্য কোনটি? চতুর্বিধ বাক্যদুশ্চরিত্রের প্রহাণের নাম বাক্যমৌনেয়্য, চতুর্বিধ বাক্যসুচরিত বাক্যমৌনেয়্য, বাক্যরূপ আলম্বনে উৎপন্ন জ্ঞান বাক্যমৌনেয়্য, বাক্যপরিজ্ঞা বাক্যমৌনেয়্য, পরিজ্ঞাসহগত মার্গ বাক্যমৌনেয়্য, বাক্যের প্রতি ছন্দরাগের প্রহাণের নাম বাক্যমৌনেয়্য এবং বাক্যসংস্কারের নিরোধস্বরূপ দ্বিতীয় ধ্যান সমাপত্তি বাক্যমৌনেয়্য। সেখানে মনমৌনেয়্য কোনটি? ত্রিবিধ মনোদুশ্চরিত্রের প্রহাণের নাম মনমৌনেয়্য, ত্রিবিধ মনঃসুচরিত মনমৌনেয়্য, মনোরূপ আলম্বনে উৎপন্ন জ্ঞান মনমৌনেয়্য, মনঃপরিজ্ঞা মনমৌনেয়্য, পরিজ্ঞাসহগত মার্গ মনমৌনেয়্য, মনের প্রতি ছন্দরাগের প্রহাণের নাম মনমৌনেয়্য এবং চিত্তসংস্কারের নিরোধস্বরূপ সংজ্ঞা-বেদনা-নিরোধ সমাপত্তি মনমৌনেয়্য'।


Kosallesu āyoti vuḍḍhi. Apāyoti avuḍḍhi. Tassa tassa kāraṇaṃ upāyo. Tesaṃ pajānanā kosallaṃ. Vitthāro pana vibhaṅge vuttoyeva.

কৌশলসমূহের মধ্যে 'আয়' (āya) বলতে কুশলধর্মের বৃদ্ধিকে বোঝায়। 'অপায়' (apāya) বলতে কুশলধর্মের অবৃদ্ধি বা হ্রাসকে বোঝায়। সেই সেই বৃদ্ধি ও হ্রাসের কারণকে 'উপায়' (upāya) বলা হয়। সেই বৃদ্ধি, হ্রাস এবং তাদের কারণসমূহকে বিশেষভাবে জানাই হলো 'কৌশল' (kosalla)। এর বিস্তারিত বিবরণ বিভঙ্গে বলা হয়েছে।


Vuttañhetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ āyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā nuppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā nirujjhanti. Ime vā pana me dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi. Idaṃ vuccati āyakosallaṃ. Tattha katamaṃ apāyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā na uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā nirujjhanti. Ime vā pana me dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi. Idaṃ vuccati apāyakosallaṃ. Sabbāpi tatrupāyā paññā upāyakosalla’’nti (vibha. 771). Idaṃ pana accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyā kāraṇajānanavaseneva veditabbaṃ.

এই কথাই বলা হয়েছে— 'সেখানে আয়কৌশল কোনটি? এই সকল ধর্মকে মনস্কার করলে আমার অনুৎপন্ন অকুশল ধর্মসমূহ উৎপন্ন হয় না এবং উৎপন্ন অকুশল ধর্মসমূহ নিরুদ্ধ হয়। অথবা, এই সকল ধর্মকে মনস্কার করলে আমার অনুৎপন্ন কুশল ধর্মসমূহ উৎপন্ন হয় এবং উৎপন্ন কুশল ধর্মসমূহ ভূয়োভাবের (অधिकতর বৃদ্ধির), বিপুলতার, ভাবনার ও পরিপূর্ণতার দিকে পরিচালিত হয়। সেখানে যে প্রজ্ঞা, প্রজানন... ইত্যাদি... সম্যকদৃষ্টি রয়েছে, তাকে বলা হয় আয়কৌশল। সেখানে অপায়কৌশল কোনটি? এই সকল ধর্মকে মনস্কার করলে আমার অনুৎপন্ন কুশল ধর্মসমূহ উৎপন্ন হয় না এবং উৎপন্ন কুশল ধর্মসমূহ নিরুদ্ধ হয়। অথবা, এই সকল ধর্মকে মনস্কার করলে আমার অনুৎপন্ন অকুশল ধর্মসমূহ উৎপন্ন হয় এবং উৎপন্ন অকুশল ধর্মসমূহ ভূয়োভাবের, বিপুলতার, ভাবনার ও পরিপূর্ণতার দিকে পরিচালিত হয়। সেখানে যে প্রজ্ঞা, প্রজানন... ইত্যাদি... সম্যকদৃষ্টি রয়েছে, তাকে বলা হয় অপায়কৌশল। সেই সেই বিষয়ে উপায়ভূত সকল প্রজ্ঞাই হলো উপায়কৌশল।' এই উপায়কৌশলকে কিন্তু কোনো জরুরি কাজ বা ভয় উৎপন্ন হলে, তার প্রতিকার বা দূরীকরণের উদ্দেশ্যে তাৎক্ষণিকভাবে উৎপন্ন প্রজ্ঞার দ্বারা কারণ জানার সামর্থ্য হিসেবেই জানতে হবে।


Madāti majjanākāravasena pavattamānā. Tesu ‘‘ahaṃ nirogo saṭṭhi vā sattati vā vassāni atikkantāni, na me harītakīkhaṇḍampi khāditapubbaṃ, ime panaññe asukaṃ nāma ṭhānaṃ rujjati, bhesajjaṃ khādāmāti vicaranti, ko añño mādiso nirogo nāmā’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ ārogyamado. ‘‘Mahallakakāle puññaṃ karissāma, daharamha tāvā’’ti yobbane ṭhatvā mānakaraṇaṃ yobbanamado. ‘‘Ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi; sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ jīvitamado.

মদ (mada) বলতে মত্ততার আকারে প্রবহমান মানসমূহকে বোঝায়। তাদের মধ্যে— 'আমি নীরোগ, আমার ষাট বা সত্তর বছর পার হয়ে গেছে, আমি কখনো একটি হরিতকীর টুকরোও খাইনি। কিন্তু অন্যেরা অমুক স্থানে ব্যথা করছে, ওষুধ খাচ্ছি—এই বলে ঘুরে বেড়ায়। আমার মতো নীরোগ আর কে আছে?'—এইভাবে মান করা হলো আরোগ্যমদ। 'বার্ধক্যে পুণ্য করব, এখন তো আমরা তরুণ'—এইভাবে যৌবনে স্থিত হয়ে মান করা হলো যৌবনমদ। 'আমি দীর্ঘকাল বেঁচেছি, দীর্ঘকাল বাঁচছি, দীর্ঘকাল বাঁচব; সুখে বেঁচেছি, সুখে বাঁচছি, সুখে বাঁচব'—এইভাবে মান করা হলো জীবিতমদ।


Ādhipateyyesu adhipatito āgataṃ ādhipateyyaṃ. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā, na me etaṃ patirūpa’’nti evaṃ attānaṃ adhipattiṃ [Pg.188] jeṭṭhakaṃ katvā pāpassa akaraṇaṃ attādhipateyyaṃ nāma. Lokaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ lokādhipateyyaṃ nāma. Lokuttaradhammaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ dhammādhipateyyaṃ nāma.

আধিপত্যসমূহের মধ্যে অধিপতি বা প্রধান থেকে যা এসেছে তা-ই আধিপত্য। 'আমি শীল, সমাধি, প্রজ্ঞা ও বিমুক্তির দিক থেকে এই পর্যায়ের; আমার জন্য এই পাপকর্ম করা শোভন নয়'—এইভাবে নিজেকে অধিপতি বা প্রধান করে পাপকর্ম না করাকে আত্মাধিপত্য বলা হয়। জগৎকে অধিপতি করে পাপকর্ম না করাকে লোকাধিপত্য বলা হয়। লোকোত্তর ধর্মকে অধিপতি করে পাপকর্ম না করাকে ধর্মাধিপত্য বলা হয়।


Kathāvatthūnīti kathākāraṇāni. Atītaṃ vā addhānanti atītaṃ dhammaṃ, atītakkhandheti attho. Apica ‘‘yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ, ‘ahosī’ti tassa saṅkhā, ‘ahosī’ti tassa paññatti ‘ahosī’ti tassa samaññā, na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’ti (saṃ. ni. 3.62) evaṃ āgatena niruttipathasuttenapettha attho dīpetabbo.

কথাবস্তু (kathāvatthu) বলতে আলোচনার বিষয়সমূহকে বোঝায়। 'অতীত অধ্বা' বলতে অতীত ধর্ম বা অতীত স্কন্ধসমূহকে বোঝায়। তাছাড়া, 'হে ভিক্ষুগণ, যে রূপ অতীত, নিরুদ্ধ ও পরিবর্তিত হয়েছে, তার সংজ্ঞা হলো— ছিল, তার প্রজ্ঞপ্তি হলো— ছিল, তার সমাখ্যা হলো— ছিল; তার সংজ্ঞা— আছে বা হবে নয়'—এইভাবে আগত নিরুক্তিপথ সূত্রের দ্বারাও এখানে অর্থ প্রকাশ করতে হবে।


Vijjāti tamavijjhanaṭṭhena vijjā. Viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā. Pubbenivāsānussatiñāṇañhi uppajjamānaṃ pubbenivāsaṃ chādetvā ṭhitaṃ tamaṃ vijjhati, pubbenivāsañca viditaṃ karotīti vijjā. Cutūpapātañāṇaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vijjhati, tañca viditaṃ karotīti vijjā. Āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ catusaccacchādakaṃ tamaṃ vijjhati, catusaccadhammañca viditaṃ karotīti vijjā.

অন্ধকারকে ভেদ করার অর্থে বিদ্যা (vijjā) বলা হয়। জ্ঞাত বা স্পষ্ট করার অর্থেও একে বিদ্যা বলা হয়। পূর্বনিবাসানুস্মৃতি জ্ঞান উৎপন্ন হওয়ার সময় পূর্বনিবাসকে আবৃত করে রাখা অন্ধকারকে ভেদ করে এবং পূর্বনিবাসকে স্পষ্ট করে, তাই একে বিদ্যা বলা হয়। চ্যুতি-উৎপাদ জ্ঞান চ্যুতি ও প্রতিসন্ধিকে আবৃত করে রাখা অন্ধকারকে ভেদ করে এবং তাকে স্পষ্ট করে, তাই একে বিদ্যা বলা হয়। আসবক্ষয় জ্ঞান চতুরার্য সত্যকে আবৃত করে রাখা অন্ধকারকে ভেদ করে এবং চতুরার্য সত্য ধর্মকে স্পষ্ট করে, তাই একে বিদ্যা বলা হয়।


Vihāresu aṭṭha samāpattiyo dibbo vihāro. Catasso appamaññā brahmā vihāro. Phalasamāpatti ariyo vihāro.

বিহারসমূহের মধ্যে অষ্ট সমাপত্তি হলো দিব্য বিহার। চার প্রকার অপ্রমাণ্য হলো ব্রহ্মবিহার। ফলসমাপত্তি হলো আর্য বিহার।


Pāṭihāriyāni kevaṭṭasutte vitthāritāneva.

প্রাতিহার্যসমূহ কেবট্ট সূত্রে বিস্তারিতভাবেই ব্যাখ্যা করা হয়েছে।


‘‘Ime kho, āvuso’’tiādīsu vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti samasaṭṭhiyā tikānaṃ vasena asītisatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

'ইমে খো, আবুসো' ইত্যাদি বাক্যে পূর্বোক্ত নিয়মেই যুক্ত করতে হবে। এইভাবে ষাটটি ত্রিকের মাধ্যমে একশত আশিটি প্রশ্নের আলোচনা করে স্থবির সামগ্রীরস (ঐক্যের রস) প্রদর্শন করেছেন।


Tikavaṇṇanā niṭṭhitā.

ত্রিক-বর্ণনা সমাপ্ত।


Catukkavaṇṇanā

চতুষ্ক-বর্ণনা


306. Iti tikavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni catukkavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha ‘‘satipaṭṭhānacatukkaṃ’’ pubbe vitthāritameva.

৩০৬. এইভাবে ত্রিকের মাধ্যমে সামগ্রীরস প্রদর্শন করে এখন চতুষ্কের মাধ্যমে তা প্রদর্শন করার জন্য পুনরায় দেশনা আরম্ভ করলেন। সেখানে 'স্মৃতিপ্রস্থান চতুষ্ক' পূর্বে বিস্তারিতভাবেই ব্যাখ্যা করা হয়েছে।


Sammappadhānacatukke [Pg.189] chandaṃ janetīti ‘‘yo chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando’’ti evaṃ vuttaṃ kattukamyataṃ janeti. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ janeti. Cittaṃ paggaṇhātīti cittaṃ upatthambheti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sammappadhānavibhaṅge āgatoyeva.

সম্যকপ্রধান চতুষ্কে 'ছন্দ উৎপন্ন করে' বলতে— 'যে ইচ্ছা, ইচ্ছাভাব, কিছু করার ইচ্ছা, কুশল ধর্মচ্ছন্দ'—এইভাবে বলা হয়েছে, যা কিছু করার ইচ্ছাকে উৎপন্ন করে। 'ব্যায়াম করে' বলতে প্রচেষ্টা করে। 'বীর্য আরম্ভ করে' বলতে বীর্য উৎপন্ন করে। 'চিত্ত প্রগ্রহ করে' বলতে চিত্তকে অবলম্বন বা সমর্থন যোগায়। এটি এখানে সংক্ষেপ। বিস্তারিত বিবরণ সম্যকপ্রধান বিভঙ্গে এসেছে।


Iddhipādesu chandaṃ nissāya pavatto samādhi chandasamādhi. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā. Samannāgatanti tehi dhammehi upetaṃ. Iddhiyā pādaṃ, iddhibhūtaṃ vā pādanti iddhipādaṃ. Sesesupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana iddhipādavibhaṅge āgato eva. Visuddhimagge panassa attho dīpito. Jhānakathāpi visuddhimagge vitthāritāva.

ঋদ্ধিপাদসমূহের মধ্যে ছন্দকে আশ্রয় করে প্রবর্তিত যে সমাধি তা-ই ছন্দসমাধি। প্রধান বা প্রধাণভূত সংস্কারসমূহ হলো প্রধাণসংস্কার। 'সমন্বিত' বলতে সেই ধর্মসমূহের দ্বারা যুক্ত। ঋদ্ধির পাদ (ভিত্তি) অথবা ঋদ্ধিস্বরূপ পাদ হওয়ার কারণে একে ঋদ্ধিপাদ বলা হয়। অবশিষ্টাংশেও এই একই নিয়ম। এটি এখানে সংক্ষেপ, বিস্তারিত বিবরণ ঋদ্ধিপাদ বিভঙ্গে এসেছে। বিশুদ্ধিমার্গে এর অর্থ প্রকাশ করা হয়েছে। ধ্যানকথাও বিশুদ্ধিমার্গে আমার দ্বারা বিস্তারিতভাবেই ব্যাখ্যা করা হয়েছে।


307. Diṭṭhadhammasukhavihārāyāti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihāratthāya. Idha phalasamāpattijhānāni, khīṇāsavassa aparabhāge nibbattitajhānāni ca kathitāni.

৩০৭. 'দৃষ্টধর্মসুখবিহারের জন্য' বলতে এই বর্তমান আত্মভাবেই সুখে বসবাসের জন্য। এখানে ফলসমাপত্তি ধ্যানসমূহ এবং ক্ষীণাস্ত্রবের পরবর্তী সময়ে উৎপন্ন রূপাবচর ও অরূপাবচর ধ্যানসমূহের কথা বলা হয়েছে।


Ālokasaññaṃ manasikarotīti divā vā rattiṃ vā sūriyacandapajjotamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ālokoti manasikaroti. Divāsaññaṃ adhiṭṭhātīti evaṃ manasi katvā divātisaññaṃ ṭhapeti. Yathā divā tathā rattinti yathā divā diṭṭho āloko, tatheva taṃ rattiṃ manasikaroti. Yathā rattiṃ tathā divāti yathā rattiṃ āloko diṭṭho, evameva divā manasikaroti. Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena. Apariyonaddhenāti samantato anaddhena. Sappabhāsanti saobhāsaṃ. Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti ñāṇadassanapaṭilābhatthāya. Iminā kiṃ kathitaṃ? Middhavinodanaāloko kathito parikammaāloko vā. Iminā kiṃ kathitaṃ hoti? Khīṇāsavassa dibbacakkhuñāṇaṃ. Tasmiṃ vā āgatepi anāgatepi pādakajjhānasamāpattimeva sandhāya ‘‘sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetī’’ti vuttaṃ.

'আলোকসংজ্ঞা মনস্কার করে' বলতে দিনে বা রাতে সূর্য, চন্দ্র, প্রদীপ, মণি ইত্যাদির আলোককে 'আলোক' বলে মনস্কার করে। 'দিবাসংজ্ঞা অধিষ্ঠান করে' বলতে এইভাবে মনস্কার করে 'দিন'—এইরূপ সংজ্ঞাকে স্থাপন করে। 'যেমন দিনে, তেমনি রাতে' বলতে দিনে যেমন আলোক দেখা যায়, ঠিক তেমনি রাতেও আলোককে মনস্কার করে। 'যেমন রাতে, তেমনি দিনে' বলতে রাতে যেমন আলোক দেখা যায়, ঠিক তেমনি দিনেও আলোককে মনস্কার করে। 'এইভাবে উন্মুক্ত চিত্তের দ্বারা' বলতে থিন-মিদ্ধ (তন্দ্রা-আলস্য) দ্বারা আবৃত না হওয়া চিত্তের দ্বারা। 'অনাবৃত চিত্তের দ্বারা' বলতে চারপাশ থেকে থিন-মিদ্ধ দ্বারা আচ্ছন্ন না হওয়া। 'সপ্রভাস' বলতে জ্ঞানালোকের সহিত। 'জ্ঞানদর্শন লাভের জন্য' বলতে দিব্যচক্ষু জ্ঞানরূপ দর্শন লাভের জন্য। এর দ্বারা কী বলা হয়েছে? মিদ্ধ (তন্দ্রা) দূরকারী আলোক অথবা দিব্যচক্ষু জ্ঞানের জন্য পরিকর্মের প্রভাবে উৎপন্ন আলোকের কথা বলা হয়েছে। এর দ্বারা কী বোঝানো হয়েছে? ক্ষীণাস্ত্রবের দিব্যচক্ষু জ্ঞানকে বোঝানো হয়েছে। অথবা, সেই দিব্যচক্ষু জ্ঞান লাভ হোক বা না হোক, পাদকা ধ্যানসমাপত্তিকেই লক্ষ্য করে 'সপ্রভাস চিত্ত ভাবনা করে' বলা হয়েছে।


Satisampajaññāyāti sattaṭṭhānikassa satisampajaññassa atthāya. Viditā vedanā uppajjantītiādīsu khīṇāsavassa vatthu viditaṃ hoti ārammaṇaṃ viditaṃ vatthārammaṇaṃ viditaṃ. Vatthārammaṇaviditatāya evaṃ vedanā uppajjanti, evaṃ tiṭṭhanti, evaṃ nirujjhanti. Na kevalañca vedanā eva idha vuttā saññādayopi[Pg.190], avuttā cetanādayopi, viditā ca uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca nirujjhanti ca. Api ca vedanāya uppādo vidito hoti, upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Avijjāsamudayā vedanāsamudayo, taṇhāsamudayā kammasamudayo, phassasamudayā vedanāyasamudayo. Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa samudayaṃ passati. Evaṃ vedanāya uppādo vidito hoti. Kathaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti? Aniccato manasikaroto khayatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Dukkhato manasikaroto bhayatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Anattato manasikaroto suññatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Evaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti, khayato bhayato suññato jānāti. Kathaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti? Avijjānirodhā vedanānirodho.…Pe… evaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti. Imināpi nayenettha attho veditabbo.

'স্মৃতি-সম্প্ৰজন্যের জন্য' বলতে সপ্তস্থানে উৎপন্ন স্মৃতি-সম্প্ৰজন্যের জন্য। 'বেদনা স্পষ্ট হয়ে উৎপন্ন হয়' ইত্যাদি বাক্যে— ক্ষীণাস্ত্রবের বস্তু স্পষ্ট হয়, আলম্বন স্পষ্ট হয়, বস্তু ও আলম্বন স্পষ্ট হয়। বস্তু ও আলম্বন স্পষ্ট হওয়ার কারণে এইভাবে বেদনা উৎপন্ন হয়, এইভাবে স্থিত থাকে, এইভাবে নিরুদ্ধ হয়। কেবল বেদনাই নয়, এখানে উক্ত সংজ্ঞা ইত্যাদি এবং অনুক্ত চেতনা ইত্যাদিও স্পষ্ট হয়েই উৎপন্ন হয়, স্থিত থাকে এবং নিরুদ্ধ হয়। তাছাড়া, বেদনার উৎপত্তি স্পষ্ট হয়, উপস্থান (উপস্থিতি) স্পষ্ট হয়। অবিদ্যার উদয় থেকে বেদনার উদয় হয়, তৃষ্ণার উদয় থেকে কর্মের উদয় হয়, স্পর্শের উদয় থেকে বেদনার উদয় হয়। উৎপত্তি-লক্ষণ দর্শন করলেও বেদনা-স্কন্ধের উদয় দর্শন করে। এইভাবে বেদনার উৎপত্তি স্পষ্ট হয়। কীভাবে বেদনার উপস্থান স্পষ্ট হয়? অনিত্যরূপে মনস্কারকারীর নিকট ক্ষয়-উপস্থান স্পষ্ট হয়। দুঃখরূপে মনস্কারকারীর নিকট ভয়-উপস্থান স্পষ্ট হয়। অনাত্মরূপে মনস্কারকারীর নিকট শূন্য-উপস্থান স্পষ্ট হয়। এইভাবে বেদনার উপস্থান স্পষ্ট হয়; ক্ষয় হিসেবে, ভয় হিসেবে ও শূন্য হিসেবে জানে। কীভাবে বেদনার অস্তগমন স্পষ্ট হয়? অবিদ্যার নিরোধ থেকে বেদনার নিরোধ হয়... ইত্যাদি... এইভাবে বেদনার অস্তগমন স্পষ্ট হয়। এই নিয়মেও এখানে অর্থ জানতে হবে।


Iti rūpantiādi vuttanayameva. Ayaṃ āvuso samādhibhāvanāti ayaṃ āsavānaṃ khayañāṇassa pādakajjhānasamādhibhāvanā.

'ইতি রূপং' ইত্যাদি পূর্বোক্ত নিয়মেই বুঝতে হবে। 'হে বন্ধুগণ, এই সমাধি ভাবনা' বলতে আসবসমূহের ক্ষয়কারী জ্ঞানের (অর্হত্ত্বমার্গজ্ঞানের) পাদকা ধ্যানসমাধি ভাবনা।


308. Appamaññāti pamāṇaṃ agahetvā anavasesapharaṇavasena appamaññāva. Anupadavaṇṇanā pana bhāvanāsamādhividhānañca etāsaṃ visuddhimagge vitthāritameva. Arūpakathāpi visuddhimagge vitthāritāva.

৩০৮. 'অপ্রমাণ্য' (appamaññā) বলতে সীমা গ্রহণ না করে অবশিষ্টাংশ না রেখে সর্বত্র পরিব্যাপ্ত করার প্রভাবে অপ্রমাণ্য বলা হয়। সেই অপ্রমাণ্যসমূহের অনুপদ-বর্ণনা (আনুপূর্বিক পদের ব্যাখ্যা) এবং ভাবনা-সমাধির বিধান বিশুদ্ধিমার্গে বিস্তারিতভাবেই ব্যাখ্যা করা হয়েছে। অরূপ-কথাও বিশুদ্ধিমার্গে বিস্তারিতভাবেই ব্যাখ্যা করা হয়েছে।


Apassenānīti apassayāni. Saṅkhāyāti ñāṇena ñatvā. Paṭisevatīti ñāṇena ñatvā sevitabbayuttakameva sevati. Tassa ca vitthāro ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paribhuñjatī’’tiādinā nayena veditabbo. Saṅkhāyekaṃ adhivāsetīti ñāṇena ñatvā adhivāsetabbayuttakameva adhivāseti. Vitthāro panettha ‘‘paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassā’’tiādinā nayena veditabbo. Parivajjetīti ñāṇena ñatvā parivajjetuṃ yuttameva parivajjeti. Tassa vitthāro ‘‘paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī’’tiādinā nayena veditabbo. Vinodetīti ñāṇena ñatvā vinodetabbameva vinodeti, nudati nīharati anto pavisituṃ na deti. Tassa vitthāro ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā nayena veditabbo.

‘অপস্সেনানি’ (apassenāni) বলতে আশ্রয় বা অবলম্বনযোগ্য ধর্মসমূহকে বোঝায়। ‘সঙ্খায়’ (saṅkhāya) বলতে জ্ঞানের দ্বারা জেনে বোঝায়। ‘পটিসেবতি’ (paṭisevati) বলতে জ্ঞানের দ্বারা জেনে কেবল সেবন বা ব্যবহার করার যোগ্য প্রত্যয়ই সেবন করে। এর বিস্তারিত বিবরণ “পটিসঙ্খা যোনিসো চীবরং পরিভুঞ্জতি” (প্রজ্ঞাপূর্বক বিবেচনা করে যথাযথভাবে চীবর পরিভোগ করে) ইত্যাদি নিয়মে জানা উচিত। ‘সঙ্খায়েকং অধিভাসেতি’ (saṅkhāyekaṃ adhivāseti) বলতে জ্ঞানের দ্বারা জেনে কেবল সহ্য করার যোগ্য শীত-উষ্ণাদিই সহ্য করে। এখানে বিস্তারিত বিবরণ “পটিসঙ্খা যোনিসো খমো হোতি সীতস্স” (প্রজ্ঞাপূর্বক বিবেচনা করে শীত সহ্য করে) ইত্যাদি নিয়মে জানা উচিত। ‘পরিভজ্জেতি’ (parivajjeti) বলতে জ্ঞানের দ্বারা জেনে কেবল বর্জন করার যোগ্য হিংস্র হস্তী প্রভৃতি বর্জন করে। এর বিস্তারিত বিবরণ “পটিসঙ্খা যোনিসো চণ্ডং হত্থিং পরিবজ্জেতি” (প্রজ্ঞাপূর্বক বিবেচনা করে হিংস্র হস্তী বর্জন করে) ইত্যাদি নিয়মে জানা উচিত। ‘বিনোদেতি’ (vinodeti) বলতে জ্ঞানের দ্বারা জেনে কেবল দূরীকরণযোগ্য কামবিতর্কাদি দূর করে, তাড়িয়ে দেয়, বের করে দেয় এবং মনের ভেতরে প্রবেশ করতে দেয় না। এর বিস্তারিত বিবরণ “উಪ್ಪন্নং কামবিতক্কং নাধিভাসেতি” (উৎপন্ন কামবিতর্ককে প্রশ্রয় দেয় না) ইত্যাদি নিয়মে জানা উচিত।


Ariyavaṃsacatukkavaṇṇanā

আর্যবংশ চতুষ্ক বর্ণনা


309. Ariyavaṃsāti [Pg.191] ariyānaṃ vaṃsā. Yathā hi khattiyavaṃso, brāhmaṇavaṃso, vessavaṃso, suddavaṃso, samaṇavaṃso, kulavaṃso, rājavaṃso, evaṃ ayampi aṭṭhamo ariyavaṃso ariyatanti ariyapaveṇī nāma hoti. So kho panāyaṃ ariyavaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kāḷānusāritagandhādayo viya aggamakkhāyati. Ke pana te ariyā yesaṃ ete vaṃsāti? Ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, etesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Ito pubbe hi satasahassakappādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā uppannā, te ariyā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato aparabhāge asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma buddho uppanno…pe… imasmiṃ kappe kakusandho, koṇāgamano, kassapo, amhākaṃ bhagavā gotamoti cattāro buddhā uppannā. Tesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Apica atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Te kho panete aggaññā aggāti jānitabbā. Rattaññā dīgharattaṃ pavattāti jānitabbā. Vaṃsaññā vaṃsāti jānitabbā.

৩০৯. ‘আর্যবংশ’ (ariyavaṃsā) বলতে আর্যদের বংশ বা আর্যদের গুণাবলীর পরম্পরাকে বোঝায়। যেমন ক্ষত্রিয় বংশ, ব্রাহ্মণ বংশ, বৈশ্য বংশ, শূদ্র বংশ, শ্রমণ বংশ, কুল বংশ ও রাজ বংশ রয়েছে, তেমনি এই অষ্টম আর্যবংশও আর্যদের ঐতিহ্য বা আর্যদের পরম্পরা নামে পরিচিত হয়। সেই এই আর্যবংশ এই সকল বংশের মধ্যে, যেমন মূলগন্ধাদির মধ্যে কালানুসারী গন্ধ (কালো অগুরু বা চন্দন গন্ধ) শ্রেষ্ঠ বলে আখ্যাত হয়, তেমনি শ্রেষ্ঠ বলে আখ্যাত হয়। কিন্তু তাঁরা কারা, যাঁদের এই বংশকে আর্যবংশ বলা হয়? বুদ্ধগণ, প্রত্যেকবুদ্ধগণ এবং তথাগত-শ্রাবকগণকে আর্য বলা হয়। এই আর্যদের বংশ বা পরম্পরা হওয়ার কারণে একে আর্যবংশ বলা হয়। প্রকৃতপক্ষে, এই কল্পের পূর্বে এক লক্ষাধিক চার অসংখ্য কল্প পূর্বে তণহঙ্কর, মেধঙ্কর, শরণঙ্কর এবং দীপঙ্কর নামক চারজন বুদ্ধ উৎপন্ন হয়েছিলেন। তাঁরা আর্য ছিলেন এবং সেই আর্যদের বংশ হওয়ার কারণে তা আর্যবংশ। সেই বুদ্ধগণের পরিনির্বাণের পর এক অসংখ্য কল্প অতিক্রম করে কোণ্ডঞ্ঞ নামক বুদ্ধ উৎপন্ন হয়েছিলেন...পে... এই ভদ্রকল্পে ককুসন্ধ, কোণাগমন, কস্সপ এবং আমাদের ভগবান গোতম নামক চারজন বুদ্ধ উৎপন্ন হয়েছেন। সেই আর্যগণের বংশ হওয়ার কারণে তা আর্যবংশ। তাছাড়া, অতীত, অনাগত ও বর্তমানের সকল বুদ্ধ, প্রত্যেকবুদ্ধ এবং বুদ্ধ-শ্রাবক আর্যগণের বংশ হওয়ার কারণে তা আর্যবংশ। তাঁদেরকে শ্রেষ্ঠ বলে জানা উচিত। দীর্ঘকাল ধরে প্রবর্তিত হওয়ার কারণে তাঁদেরকে চিরন্তন বা প্রাচীন বলে জানা উচিত। আর্যদের বংশ হওয়ার কারণে তাঁদেরকে বংশজ্ঞ বা বংশ পরম্পরা বলে জানা উচিত।


Porāṇāti na adhunuppattikā. Asaṃkiṇṇā avikiṇṇā anapanītā. Asaṃkiṇṇapubbā atītabuddhehi na saṃkiṇṇapubbā. ‘‘Kiṃ imehī’’ti na apanītapubbā? Na saṅkīyantīti idānipi na apanīyanti. Na saṅkīyissantīti anāgatabuddhehipi na apanīyissanti, ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā, tehi appaṭikuṭṭhā, samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi aninditā agarahitā.

‘পুরাতন’ (porāṇā) বলতে কেবল অধুনা বা বর্তমানে উৎপন্ন নয়। যা অবিমিশ্র, অবিকীর্ণ এবং যা বর্জন করা হয়নি। অতীত বুদ্ধগণের দ্বারা যা কখনো কলুষিত বা বর্জিত হয়নি। “এগুলো দিয়ে কী হবে?” এই ভেবে অতীতে কখনো বর্জন করা হয়নি। ‘ন সঙ্কীয়ন্তি’ (na saṅkīyanti) বলতে বর্তমানেও বর্জন করা হচ্ছে না। ‘ন সঙ্কীয়িস্সন্তি’ (na saṅkīyissantī) বলতে অনাগত বুদ্ধগণের দ্বারাও বর্জিত হবে না। জগতে যে সকল বিজ্ঞ শ্রমণ ও ব্রাহ্মণ আছেন, তাঁদের দ্বারা যা অগ্রাহ্য নয় এবং বিজ্ঞ শ্রমণ ও ব্রাহ্মণদের দ্বারা অনিন্দিত ও অগর্হিত।


Santuṭṭho hotīti paccayasantosavasena santuṭṭho hoti. Itarītarena cīvarenāti thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena kenaci. Atha kho yathāladdhādīnaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā – yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Tesaṃ vitthārakathā sāmaññaphale vuttanayeneva veditabbā. Ime tayo santose sandhāya ‘‘santuṭṭho hoti, itarītarena yathāladdhādīsu yena kenaci cīvarena santuṭṭho hotī’’ti vuttaṃ.

‘সন্তুষ্ট হয়’ (santuṭṭho hoti) বলতে প্রত্যয়-সন্তুষ্টির মাধ্যমে সন্তুষ্ট হওয়াকে বোঝায়। ‘ইতরীতরেণ চীবরেণ’ (itarītarena cīvarena) বলতে স্থূল, সূক্ষ্ম, রুক্ষ, প্রণীত, মজবুত বা জীর্ণ চীবরের মধ্যে যেকোনো একটির দ্বারা সন্তুষ্ট হওয়াকে বোঝায়। প্রকৃতপক্ষে, যেভাবে লাভ হয়েছে সেই অনুযায়ী যেকোনো সাধারণ চীবরের দ্বারা সন্তুষ্ট হওয়া—এটাই অর্থ। চীবরের ক্ষেত্রে তিন প্রকার সন্তোষ রয়েছে—যথালাভ সন্তোষ, যথাবল সন্তোষ এবং যথাসারূপ্য সন্তোষ। পিণ্ডপাত ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। সেগুলোর বিস্তারিত আলোচনা সামঞ্ঞফল সূত্রে বর্ণিত নিয়ম অনুযায়ী জানা উচিত। এই তিন প্রকার সন্তোষকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে: “সন্তুষ্ট হয়, যেভাবে লাভ হয়েছে সেই অনুযায়ী যেকোনো সাধারণ চীবরের দ্বারা সন্তুষ্ট হয়।”


Ettha [Pg.192] ca cīvaraṃ jānitabbaṃ, cīvarakkhettaṃ jānitabbaṃ, paṃsukūlaṃ jānitabbaṃ, cīvarasantoso jānitabbo, cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni jānitabbāni. Tattha cīvaraṃ jānitabbanti khomādīni cha cīvarāni dukūlādīni cha anulomacīvarāni jānitabbāni. Imāni dvādasa kappiyacīvarāni. Kusacīraṃ vākacīraṃ phalakacīraṃ kesakambalaṃ vāḷakambalaṃ potthako cammaṃ ulūkapakkhaṃ rukkhadussaṃ latādussaṃ erakadussaṃ kadalidussaṃ veḷudussanti evamādīni pana akappiyacīvarāni. Cīvarakkhettanti ‘‘saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā’’ti evaṃ uppajjanato cha khettāni, aṭṭhannañca mātikānaṃ vasena aṭṭha khettāni jānitabbāni. Paṃsukūlanti sosānikaṃ, pāpaṇikaṃ, rathiyaṃ saṅkārakūṭakaṃ, sotthiyaṃ, sinānaṃ, titthaṃ, gatapaccāgataṃ, aggidaḍḍhaṃ, gokhāyitaṃ upacikakhāyitaṃ, undūrakhāyitaṃ, antacchinnaṃ, dasācchinnaṃ, dhajāhaṭaṃ, thūpaṃ, samaṇacīvaraṃ, sāmuddiyaṃ, ābhisekiyaṃ, panthikaṃ, vātāhaṭaṃ, iddhimayaṃ, devadattiyanti tevīsati paṃsukūlāni veditabbāni.

এখানে চীবর সম্পর্কে জানা উচিত, চীবর প্রাপ্তির ক্ষেত্র সম্পর্কে জানা উচিত, পাংশুকুল চীবর সম্পর্কে জানা উচিত, চীবর-সন্তোষ সম্পর্কে জানা উচিত এবং চীবর-সংযুক্ত ধূতাঙ্গসমূহ সম্পর্কে জানা উচিত। সেখানে চীবর সম্পর্কে জানা উচিত বলতে ক্ষৌম আদি ছয় প্রকার চীবর এবং দুকূল আদি ছয় প্রকার অনুলোম চীবরকে বোঝায়। এই বারো প্রকার হলো কল্পিত (গ্রহণযোগ্য) চীবর। কুশচীবর (কুশ ঘাস দিয়ে বোনা), বাকচীবর (গাছের ছাল বা আঁশ দিয়ে বোনা), ফলকচীবর (কাঠের তক্তা দিয়ে তৈরি), কেশকম্বল (মানুষের চুল দিয়ে বোনা), বালকম্বল (পশুর লেজের চুল দিয়ে তৈরি), পোত্থক (শণ বা পাট দিয়ে তৈরি), চর্ম (পশুর চামড়া), উলূকপক্ষ (পেঁচার পালক দিয়ে তৈরি), বৃক্ষদুষ্য (গাছের ছাল), লতাদুষ্য (লতা দিয়ে তৈরি), এরকদুষ্য (এক প্রকার ঘাস দিয়ে তৈরি), কদলীদুষ্য (কলাগাছের আঁশ দিয়ে তৈরি) এবং বেণুদুষ্য (বাঁশের কঞ্চি বা বাঁশ দিয়ে তৈরি)—এইসব হলো অকল্পিত (অগ্রহণযোগ্য) চীবর। চীবর প্রাপ্তির ক্ষেত্র বলতে: “সংঘ থেকে, গণ থেকে, জ্ঞাতি থেকে, মিত্র থেকে, নিজের ধনের দ্বারা অথবা পাংশুকুল থেকে”—এভাবে উৎপন্ন হওয়ার কারণে ছয়টি ক্ষেত্র এবং আটটি মাতৃকার নিয়মে আটটি ক্ষেত্র জানা উচিত। পাংশুকুল বলতে তেইশ প্রকার পাংশুকুল চীবরকে বোঝায়, যথা: শ্মশানে পতিত, হাটে বা দোকানের দরজায় পতিত, রাস্তায় পরিত্যক্ত, আবর্জনার স্তূপে পরিত্যক্ত, গর্ভমল দূরীকরণের কাপড়, স্নান করে পরিত্যক্ত, ঘাটে পরিত্যক্ত, মৃতদেহ ঢেকে শ্মশানে নিয়ে যাওয়ার পর পুনরায় ফেরত আনা, অগ্নিদগ্ধ, গরুর কামড়ানো, উইপোকার খাওয়া, ইঁদুরের কাটা, প্রান্ত কাটা, পাড় কাটা, পতাকার স্থান থেকে আনা, উইঢিবিতে পূজিত, শ্রমণদের চীবর, সমুদ্রের ঢেউয়ে তীরে ভেসে আসা, অভিষেক অনুষ্ঠানে পরিত্যক্ত, পথিকদের পরিত্যক্ত, বাতাসে উড়ে আসা, ঋদ্ধিময় (অলৌকিক উপায়ে প্রাপ্ত) এবং দেবদত্ত (দেবতাদের দেওয়া)।


Ettha ca sotthiyanti gabbhamalaharaṇaṃ. Gatapaccāgatanti matakasarīraṃ pārupitvā susānaṃ netvā ānītacīvaraṃ. Dhajāhaṭanti dhajaṃ ussāpetvā tato ānītaṃ. Thūpanti vammike pūjitacīvaraṃ. Sāmuddiyanti samuddavīcīhi thalaṃ pāpitaṃ. Panthikanti panthaṃ gacchantehi corabhayena pāsāṇehi koṭṭetvā pārutacīvaraṃ. Iddhimayanti ehibhikkhucīvaraṃ. Sesaṃ pākaṭameva.

এখানে ‘সোত্থিয়’ (sotthiya) বলতে গর্ভমল দূরীকরণের কাপড়কে বোঝায়। ‘গতপচ্চাগত’ (gatapaccāgata) বলতে মৃতদেহ ঢেকে শ্মশানে নিয়ে যাওয়ার পর পুনরায় ফেরত আনা চীবরকে বোঝায়। ‘ধজাহট’ (dhajāhaṭa) বলতে পতাকা টাঙানোর স্থান থেকে নিয়ে আসা চীবরকে বোঝায়। ‘থূপ’ (thūpa) বলতে উইঢিবিতে পূজিত চীবরকে বোঝায়। ‘সামুদ্দিক’ (sāmuddiya) বলতে সমুদ্রের ঢেউয়ের মাধ্যমে তীরে ভেসে আসা চীবরকে বোঝায়। ‘পন্থিক’ (panthika) বলতে চোরের ভয়ে পাথর দিয়ে পিটিয়ে পরিধান করা চীবরকে বোঝায়, যা পথচারীরা ফেলে গেছে। ‘ইদ্ধিময়’ (iddhimaya) বলতে ‘এহি ভিক্ষু’ চীবরকে বোঝায়। অবশিষ্টগুলো স্পষ্টই।


Cīvarasantosoti vīsati cīvarasantosā, vitakkasantoso, gamanasantoso, pariyesanasantoso, paṭilābhasantoso, mattappaṭiggahaṇasantoso, loluppavivajjanasantoso, yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantoso, udakasantoso, dhovanasantoso, karaṇasantoso, parimāṇasantoso, suttasantoso, sibbanasantoso, rajanasantoso, kappasantoso, paribhogasantoso, sannidhiparivajjanasantoso, vissajjanasantosoti.

চীবর-সন্তোষ বলতে বিশ প্রকার চীবর-সন্তোষকে বোঝায়, যথা: বিতর্ক সন্তোষ, গমন সন্তোষ, পর্যেষণ (সন্ধান) সন্তোষ, প্রতিলাভ (প্রাপ্তি) সন্তোষ, মাত্রা-প্রতিগ্রহণ (পরিমাণমতো গ্রহণ) সন্তোষ, লোলুপতা-বর্জন সন্তোষ, যথালাভ সন্তোষ, যথাবল সন্তোষ, যথাসারূপ্য সন্তোষ, udakasantoso (জল সন্তোষ), ধাবন (ধৌতকরণ) সন্তোষ, করণ (তৈরি করা) সন্তোষ, পরিমাণ সন্তোষ, সূত্র (সুতা) সন্তোষ, সীবন (সেলাই করা) সন্তোষ, রঞ্জন (রং করা) সন্তোষ, কল্প (চিহ্ন দেওয়া) সন্তোষ, পরিভোগ সন্তোষ, সন্নিধি-বর্জন (সঞ্চয় বর্জন) সন্তোষ এবং বিসর্জন (দান করা) সন্তোষ।


Tattha sādakabhikkhunā temāsaṃ nibaddhavāsaṃ vasitvā ekamāsamattaṃ vitakketuṃ vaṭṭati. So hi pavāretvā cīvaramāse cīvaraṃ karoti. Paṃsukūliko [Pg.193] aḍḍhamāseneva karoti. Iti māsaḍḍhamāsamattaṃ vitakkanaṃ vitakkasantoso. Vitakkasantosena pana santuṭṭhena bhikkhunā pācīnakkhaṇḍarājivāsikapaṃsukūlikattherasadisena bhavitabbaṃ.

সেখানে গৃহীদের দেওয়া চীবর গ্রহণকারী ভিক্ষুর পক্ষে তিন মাস বর্ষাবাস যাপন করে এক মাস পর্যন্ত চীবর তৈরির বিষয়ে চিন্তা করা বা পরিকল্পনা করা উচিত। কারণ তিনি প্রবারণা করে চীবর মাসে চীবর তৈরি করেন। আর পাংশুকুলধারী ভিক্ষু অর্ধমাসের (পনেরো দিন) মধ্যেই চীবর তৈরি করেন। এভাবে এক মাস বা অর্ধমাস পর্যন্ত চিন্তা করাকে বিতর্ক সন্তোষ বলা হয়। বিতর্ক সন্তোষের দ্বারা সন্তুষ্ট ভিক্ষুর প্রাচীনখণ্ডরাজি-বাসী পাংশুকুলধারী স্থবিরের মতো হওয়া উচিত।


Thero kira cetiyapabbatavihāre cetiyaṃ vandissāmīti āgato cetiyaṃ vanditvā cintesi ‘‘mayhaṃ cīvaraṃ jiṇṇaṃ bahūnaṃ vasanaṭṭhāne labhissāmī’’ti. So mahāvihāraṃ gantvā saṅghattheraṃ disvā vasanaṭṭhānaṃ pucchitvā tattha vuttho punadivase cīvaraṃ ādāya āgantvā theraṃ vandi. Thero kiṃ āvusoti āha. Gāmadvāraṃ, bhante, gamissāmīti. Ahampāvuso, gamissāmīti. Sādhu, bhanteti gacchanto mahābodhidvārakoṭṭhake ṭhatvā puññavantānaṃ vasanaṭṭhāne manāpaṃ labhissāmīti cintetvā aparisuddho me vitakkoti tatova paṭinivatti. Punadivase ambaṅgaṇasamīpato, punadivase mahācetiyassa uttaradvārato, tatheva paṭinivattitvā catutthadivase therassa santikaṃ agamāsi. Thero imassa bhikkhuno vitakko na parisuddho bhavissatīti cīvaraṃ gahetvā tena saddhiṃyeva pañhaṃ pucchamāno gāmaṃ pāvisi. Tañca rattiṃ eko manusso uccārapalibuddho sāṭakeyeva vaccaṃ katvā taṃ saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesi. Paṃsukūlikatthero taṃ nīlamakkhikāhi samparikiṇṇaṃ disvā añjaliṃ paggahesi. Mahāthero ‘‘kiṃ, āvuso, saṅkāraṭṭhānassa añjaliṃ paggaṇhāsī’’ti? ‘‘Nāhaṃ, bhante, saṅkāraṭṭhānassa añjaliṃ paggaṇhāmi, mayhaṃ pitu dasabalassa paggaṇhāmi, puṇṇadāsiyā sarīraṃ pārupitvā chaḍḍitaṃ paṃsukūlaṃ tumbamatte pāṇake vidhunitvā susānato gaṇhantena dukkaraṃ kataṃ, bhante’’ti. Mahāthero ‘‘parisuddho vitakko paṃsukūlikassā’’ti cintesi. Paṃsukūlikattheropi tasmiṃyeva ṭhāne ṭhito vipassanaṃ vaḍḍhetvā tīṇi phalāni patto taṃ sāṭakaṃ gahetvā cīvaraṃ katvā pārupitvā pācīnakkhaṇḍarājiṃ gantvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi.

কথিত আছে, সেই স্থবির চেতিয়পর্বত বিহারে চৈত্য বন্দনা করার উদ্দেশ্যে এসে চৈত্য বন্দনা করে চিন্তা করলেন, “আমার চীবর জীর্ণ হয়ে গেছে, বহু লোকের বাসস্থানে গেলে চীবর লাভ করতে পারব।” তিনি মহাবিহারে গিয়ে সংঘস্থবিরকে দেখে থাকার জায়গা জিজ্ঞেস করে সেখানে বাস করলেন। পরদিন চীবর নিয়ে এসে স্থবিরকে বন্দনা করলেন। স্থবির বললেন, “কী ব্যাপার, আয়ুষ্মান?” তিনি বললেন, “ভন্তে, আমি গ্রামের দ্বারে যাব।” স্থবির বললেন, “আয়ুষ্মান, আমিও যাব।” “উত্তম, ভন্তে” বলে যাওয়ার সময় মহাবোধি বৃক্ষের তোরণদ্বারে দাঁড়িয়ে তিনি চিন্তা করলেন, “পুণ্যবানদের বাসস্থানে আমি মনোহর চীবর লাভ করব।” এ চিন্তা করে তিনি ভাবলেন, “আমার এই বিতর্ক (চিন্তা) অপবিশুদ্ধ।” এই ভেবে তিনি সেখান থেকেই ফিরে এলেন। পরদিন আম্রপ্রাঙ্গণের নিকট থেকে, তার পরদিন মহাচৈত্যের উত্তরদ্বার থেকে একইভাবে ফিরে এসে চতুর্থ দিনে স্থবিরের নিকট গেলেন। স্থবির ভাবলেন, “এই ভিক্ষুর বিতর্ক হয়তো বিশুদ্ধ হয়নি।” তাই তিনি চীবর নিয়ে তাঁর সাথেই প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করতে করতে গ্রামে প্রবেশ করলেন। সেই রাতে এক ব্যক্তি মলত্যাগের বেগে পীড়িত হয়ে নিজের পরিধেয় বস্ত্রেই মলত্যাগ করে তা আবর্জনার স্তূপে ফেলে দিয়েছিল। পাংশুকুলধারী স্থবির নীলমাছি দ্বারা পরিবেষ্টিত সেই বস্ত্রটি দেখে অঞ্জলিবদ্ধ হলেন। মহাস্থবির বললেন, “আয়ুষ্মান, তুমি কি আবর্জনার স্তূপকে অঞ্জলি প্রদান করছ?” তিনি বললেন, “ভন্তে, আমি আবর্জনার স্তূপকে অঞ্জলি প্রদান করছি না। আমি আমার পিতা দশবলের উদ্দেশ্যে অঞ্জলি প্রদান করছি। ভন্তে, পুণ্ণা নামক দাসীর মৃতদেহ ঢেকে ফেলে দেওয়া পাংশুকুল চীবরটি থেকে লাউয়ের আকারের পোকাগুলো ঝেড়ে ফেলে শ্মশান থেকে গ্রহণ করার সময় বুদ্ধ অত্যন্ত দুষ্কর কাজ করেছিলেন।” মহাস্থবির চিন্তা করলেন, “এই পাংশুকুলধারী ভিক্ষুর বিতর্ক অত্যন্ত বিশুদ্ধ।” পাংশুকুলধারী স্থবিরও সেই স্থানেই দাঁড়িয়ে বিপশ্যনা ভাবনা বৃদ্ধি করে তিনটি ফল লাভ করলেন। তিনি সেই বস্ত্রটি নিয়ে চীবর তৈরি করে তা পরিধান করলেন এবং প্রাচীনখণ্ডরাজিতে গিয়ে অগ্রফল অর্হত্ত্ব লাভ করলেন।


Cīvaratthāya gacchantassa pana ‘‘kattha labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīseneva gamanaṃ gamanasantoso nāma.

চীবরের উদ্দেশ্যে যাওয়ার সময় “কোথায় লাভ করব?” তা চিন্তা না করে কর্মস্থানকে (ভাবনাকে) প্রধান করে গমন করাকে গমন সন্তোষ বলা হয়।


Pariyesantassa pana yena vā tena vā saddhiṃ apariyesitvā lajjiṃ pesalaṃ bhikkhuṃ gahetvā pariyesanaṃ pariyesanasantoso nāma.

চীবর অন্বেষণ করার সময় যেকোনো ভিক্ষুর সাথে অন্বেষণ না করে, লজ্জাশীল ও প্রিয়শীল (লজ্জী ও পেশল) ভিক্ষুকে সাথে নিয়ে অন্বেষণ করাকে পর্যেষণ (সন্ধান) সন্তোষ বলা হয়।


Evaṃ [Pg.194] pariyesantassa āhariyamānaṃ cīvaraṃ dūrato disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ bhavissati, etaṃ amanāpa’’nti evaṃ avitakketvā thūlasukhumādīsu yathāladdheneva santussanaṃ paṭilābhasantoso nāma.

এভাবে অন্বেষণ করার সময় আনা চীবর দূর থেকে দেখে “এটি মনোহর হবে, এটি অমনোহর হবে”—এরূপ চিন্তা না করে, স্থূল বা সূক্ষ্ম চীবরের মধ্যে যেভাবে লাভ হয়েছে তাতেই সন্তুষ্ট হওয়াকে প্রতিলাভ (প্রাপ্তি) সন্তোষ বলা হয়।


Evaṃ laddhaṃ gaṇhantassāpi ‘‘ettakaṃ dupaṭṭassa bhavissati, ettakaṃ ekapaṭṭassā’’ti attano pahonakamatteneva santussanaṃ mattappaṭiggahaṇasantoso nāma.

এভাবে প্রাপ্ত চীবর গ্রহণ করার সময়ও “এতটুকু দ্বিপট্ট (দোতাক) চীবরের জন্য হবে, এতটুকু একপট্ট (একতাক) চীবরের জন্য হবে”—এরূপ চিন্তা না করে নিজের প্রয়োজনটুকুর দ্বারা সন্তুষ্ট হওয়াকে মাত্রা-প্রতিগ্রহণ (পরিমাণমতো গ্রহণ) সন্তোষ বলা হয়।


Cīvaraṃ pariyesantassa pana ‘‘asukassa gharadvāre manāpaṃ labhissāmī’’ti acintetvā dvārapaṭipāṭiyā caraṇaṃ loluppavivajjanasantoso nāma.

চীবর অন্বেষণ করার সময় “অমুকের ঘরের দ্বারে মনোহর চীবর লাভ করব” তা চিন্তা না করে ক্রমানুসারে দ্বারে দ্বারে গমন করাকে লোলুপতা-বর্জন সন্তোষ বলা হয়।


Lūkhapaṇītesu yena kenaci yāpetuṃ sakkontassa yathāladdheneva yāpanaṃ yathālābhasantoso nāma.

রুক্ষ বা প্রণীত চীবরের মধ্যে যেকোনো একটির দ্বারা জীবনযাপন করতে সমর্থ ভিক্ষুর যেভাবে লাভ হয়েছে তাতেই জীবনযাপন করাকে যথালাভ সন্তোষ বলা হয়।


Attano thāmaṃ jānitvā yena yāpetuṃ sakkoti, tena yāpanaṃ yathābalasantoso nāma.

নিজের সামর্থ্য বা শক্তি জেনে যে চীবরের দ্বারা জীবনযাপন করতে সমর্থ হয়, তার দ্বারা জীবনযাপন করাকে যথাবল সন্তোষ বলা হয়।


Manāpaṃ aññassa datvā attano yena kenaci yāpanaṃ yathāsāruppasantoso nāma.

অন্যকে প্রিয় বস্তু দান করে নিজের জন্য যেকোনো কিছু দিয়ে জীবনযাপন করাকে 'যথাসারূপ্য সন্তোষ' (যোগ্যতায় সন্তুষ্টি) বলা হয়।


‘‘Kattha udakaṃ manāpaṃ, kattha amanāpa’’nti avicāretvā yena kenaci dhovanupagena udakena dhovanaṃ udakasantoso nāma. Paṇḍumattikagerukapūtipaṇṇarasakiliṭṭhāni pana udakāni vajjetuṃ vaṭṭati.

"কোথায় জল মনোরম, কোথায় মনোরম নয়?"—এরূপ বিচার না করে ধৌত করার উপযোগী যেকোনো জল দিয়ে ধৌত করাকে 'উদক সন্তোষ' (জলে সন্তুষ্টি) বলা হয়। তবে ফ্যাকাশে মাটি, গেরু মাটি এবং পচা পাতার রস দ্বারা দূষিত জল বর্জন করা উচিত।


Dhovantassa pana muggarādīhi apaharitvā hatthehi madditvā dhovanaṃ dhovanasantoso nāma. Tathā asujjhantaṃ paṇṇāni pakkhipitvā tāpitaudakenāpi dhovituṃ vaṭṭati.

ধৌত করার সময় মুগুর বা লাঠি ইত্যাদি দিয়ে আঘাত না করে হাত দিয়ে রগড়ে ধৌত করাকে 'ধাবন সন্তোষ' (ধৌতকরণে সন্তুষ্টি) বলা হয়। এভাবে পরিষ্কার না হলে, পাতা দিয়ে গরম করা জল দিয়েও ধৌত করা উচিত।


Evaṃ dhovitvā karontassa idaṃ thūlaṃ, idaṃ sukhumanti akopetvā pahonakanīhāreneva karaṇaṃ karaṇasantoso nāma.

এভাবে ধৌত করার পর চীবর তৈরি করার সময় "এটি মোটা, এটি সূক্ষ্ম"—এরূপ চিন্তা করে নিজের সন্তুষ্টি নষ্ট না করে, কেবল চীবর তৈরির উপযোগী পদ্ধতিতেই তৈরি করাকে 'করণ সন্তোষ' (তৈরিতে সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Timaṇḍalappaṭicchādanamattasseva karaṇaṃ parimāṇasantoso nāma.

কেবল ত্রিমণ্ডল (নাভি ও দুই হাঁটু) আবৃত করার মতো পরিমাপে তৈরি করাকে 'পরিমাপ সন্তোষ' (পরিমাপে সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Cīvarakaraṇatthāya pana manāpasuttaṃ pariyesissāmīti avicāretvā rathikādīsu vā devaṭṭhāne vā āharitvā pādamūle vā ṭhapitaṃ yaṃkiñcideva suttaṃ gahetvā karaṇaṃ suttasantoso nāma.

চীবর তৈরির জন্য "আমি সুন্দর সুতো খুঁজব"—এরূপ ঘুরে ঘুরে সন্ধান না করে, রাস্তাঘাট বা দেবস্থান ইত্যাদি থেকে এনে পায়ের কাছে রাখা যেকোনো সুতো গ্রহণ করে চীবর তৈরি করাকে 'সূত্র সন্তোষ' (সুতোয় সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Kusibandhanakāle [Pg.195] pana aṅgulamatte sattavāre na vijjhitabbaṃ, evaṃ karontassa hi yo bhikkhu sahāyo na hoti, tassa vattabhedopi natthi. Tivaṅgulamatte pana sattavāre vijjhitabbaṃ, evaṃ karontassa maggapaṭipannenāpi sahāyena bhavitabbaṃ. Yo na hoti, tassa vattabhedo. Ayaṃ sibbanasantoso nāma.

চীবরের সীমানা সেলাই করার সময় (কুসিবন্ধন কালে) এক আঙুল পরিমাপের জায়গায় সাতবার সুই ফোটানো উচিত নয়। যে ভিক্ষু এরূপ করেন, তাঁর যদি কোনো সঙ্গী ভিক্ষু না থাকে, তবে তাঁর কর্তব্যচ্যুতি (ব্রতভঙ্গ) হয় না। কিন্তু তিন আঙুল পরিমাপের জায়গায় সাতবার সুই ফোটানো উচিত। যে ভিক্ষু এরূপ করেন, পথচারী ভিক্ষুরও তাঁর সঙ্গী হওয়া উচিত। যদি কেউ সঙ্গী না হয়, তবে তাঁর কর্তব্যচ্যুতি হয়। একে 'সীবন সন্তোষ' (সেলাইয়ে সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Rajantena pana kāḷakacchakādīni pariyesantena na rajitabbaṃ. Somavakkalādīsu yaṃ labhati, tena rajitabbaṃ. Alabhantena pana manussehi araññe vākaṃ gahetvā chaḍḍitarajanaṃ vā bhikkhūhi pacitvā chaḍḍitakasaṭaṃ vā gahetvā rajitabbaṃ, ayaṃ rajanasantoso nāma.

চীবর রঞ্জন (রং) করার সময় কালো মোম ইত্যাদি খুঁজে রঞ্জন করা উচিত নয়। সোম গাছের ছাল ইত্যাদির মধ্যে যা পাওয়া যায়, তা দিয়েই রঞ্জন করা উচিত। তা না পাওয়া গেলে, বনে মানুষেরা আঁশ নেওয়ার পর ফেলে দেওয়া রঞ্জক ছাল অথবা ভিক্ষুদের ফুটিয়ে ফেলে দেওয়া রঞ্জক অবশিষ্টাংশ (ছিবড়ে) সংগ্রহ করে রঞ্জন করা উচিত। একে 'রঞ্জন সন্তোষ' (রঞ্জনে সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Nīlakaddamakāḷasāmesu yaṃkiñci gahetvā hatthipiṭṭhe nisinnassa paññāyamānakapakaraṇaṃ kappasantoso nāma.

নীল (গাঢ় নীল বা সবুজ), কাদা বা কালো-শ্যামল রঙের যেকোনো একটি নিয়ে হাতির পিঠে বসা ব্যক্তির কাছেও স্পষ্ট দেখা যায় এমন 'কপ্পবিন্দু' (অঙ্কন বা দাগ) দেওয়াকে 'কপ্প সন্তোষ' (কপ্পকরণে সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Hirikopīnapaṭicchādanamattavasena paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma.

কেবল লজ্জা নিবারণ ও গুপ্তাঙ্গ আবৃত করার উদ্দেশ্যে চীবর ব্যবহার করাকে 'পরিভোগ সন্তোষ' (ব্যবহারে সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Dussaṃ pana labhitvā suttaṃ vā sūciṃ vā kārakaṃ vā alabhantena ṭhapetuṃ vaṭṭati, labhantena na vaṭṭati. Katampi sace antevāsikādīnaṃ dātukāmo hoti, te ca asannihitā yāva āgamanā ṭhapetuṃ vaṭṭati. Āgatamattesu dātabbaṃ. Dātuṃ asakkontena adhiṭṭhātabbaṃ. Aññasmiṃ cīvare sati paccattharaṇampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati. Anadhiṭṭhitameva hi sannidhi hoti. Adhiṭṭhitaṃ na hotīti mahāsīvatthero āha. Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma.

কাপড় পাওয়ার পর যদি সুতো, সুই বা দর্জি (তৈরি করার লোক) না পাওয়া যায়, তবে তা রেখে দেওয়া উচিত; কিন্তু সেগুলো পাওয়া গেলে রেখে দেওয়া অনুচিত। চীবর তৈরি হয়ে গেলেও যদি তা অন্তেবাসিক (শিষ্য) প্রমুখকে দান করার ইচ্ছা থাকে এবং তারা নিকটে না থাকে, তবে তাদের আসা পর্যন্ত তা রেখে দেওয়া উচিত। তারা আসামাত্রই তা দান করা উচিত। দান করতে অসমর্থ হলে তা অধিষ্ঠান (সংকল্পবদ্ধ ব্যবহার) করা উচিত। অন্য চীবর থাকলে বিছানার চাদরও (প্রত্যাস্তরণ) অধিষ্ঠান করা উচিত। কারণ অধিষ্ঠান না করা চীবরই সঞ্চয় (সন্নিধি) বলে গণ্য হয়, অধিষ্ঠান করা চীবর সঞ্চয় নয়—স্থবির মহাসীব এরূপ বলেছেন। একে 'সন্নিধি পরিবর্জন সন্তোষ' (সঞ্চয় বর্জন সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Vissajjantena pana na mukhaṃ oloketvā dātabbaṃ. Sāraṇīyadhamme ṭhatvā vissajjitabbanti ayaṃ vissajjanasantoso nāma.

চীবর ত্যাগ বা দান করার সময় কারও মুখ চেয়ে (পক্ষপাতিত্ব করে) দান করা উচিত নয়। সারণীয় ধর্মে (পারস্পরিক সৌহার্দ্যপূর্ণ নীতিতে) প্রতিষ্ঠিত থেকে দান করা উচিত। একে 'বিসর্জন সন্তোষ' (দানে সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni nāma paṃsukūlikaṅgañceva tecīvarikaṅgañca. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimaggato veditabbā. Iti cīvarasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni dve dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento cīvarasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti.

চীবর সংক্রান্ত ধূতাঙ্গগুলো হলো—পাংশুকুলিকঙ্গ (পাংশুকুল চীবর ধারণ) এবং ত্রিচীবরিকঙ্গ (তিন চীবর ধারণ)। এগুলোর বিস্তারিত বিবরণ বিশুদ্ধিমার্গ থেকে জানা উচিত। এভাবে চীবর সন্তোষরূপ মহা আর্যবংশ পূর্ণকারী ভিক্ষু এই দুটি ধূতাঙ্গ রক্ষা করেন। এগুলো রক্ষা করার মাধ্যমে তিনি চীবর সন্তোষরূপ মহা আর্যবংশে সন্তুষ্ট হন।


Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti, eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti, eko [Pg.196] neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti, eko santuṭṭho ceva hoti, santosassa ca vaṇṇaṃ katheti, taṃ dassetuṃ ‘‘itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti vuttaṃ.

'গুণকীর্তনকারী' (বর্ণবাদী)—এক প্রকার ভিক্ষু নিজে সন্তুষ্ট কিন্তু সন্তোষের গুণকীর্তন করেন না; এক প্রকার ভিক্ষু নিজে সন্তুষ্ট নন কিন্তু সন্তোষের গুণকীর্তন করেন; এক প্রকার ভিক্ষু নিজেও সন্তুষ্ট নন এবং সন্তোষের গুণকীর্তনও করেন না; এবং এক প্রকার ভিক্ষু নিজেও সন্তুষ্ট এবং সন্তোষের গুণকীর্তনও করেন। সেই quarto প্রকার ভিক্ষুকে দেখানোর জন্যই বলা হয়েছে—"যেকোনো চীবরে সন্তুষ্ট এবং তার গুণকীর্তনকারী"।


Anesananti dūteyyapahinagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. Appatirūpanti ayuttaṃ. Aladdhā cāti alabhitvā. Yathā ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti. Puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritasati, santuṭṭho bhikkhu evaṃ aladdhā cīvaraṃ na paritasati. Laddhā cāti dhammena samena labhitvā. Agadhitoti vigatalobhagiddho. Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchaṃ anāpanno. Anajjhāpannoti taṇhāya anotthato apariyonaddho. Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gedhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. Nissaraṇapaññoti ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti vuttaṃ nissaraṇameva pajānanto.

'অনেষণা' (অসদুপায়) বলতে দূতগিরি করা, ফরমাশ খাটা ইত্যাদি বিভিন্ন প্রকারের অনুচিত অন্বেষণকে বোঝায়। 'অপ্রতিরূপ' বলতে অযোগ্য বা অনুচিত বোঝায়। 'অলদ্ধা চ' বলতে না পেয়ে। যেমন কোনো কোনো ভিক্ষু "কীভাবে আমি চীবর পাব?"—এরূপ চিন্তা করে পুণ্যবান ভিক্ষুদের সাথে মিলিত হয়ে ভণ্ডামি (কোহঞ্ঞ) প্রদর্শনপূর্বক ব্যাকুল ও লালায়িত হয়; কিন্তু সন্তুষ্ট ভিক্ষু চীবর না পেয়েও এভাবে লালায়িত হন না। 'লদ্ধা চ' বলতে ধর্মত ও সমতার সাথে লাভ করে। 'অগধিত' বলতে লোভ ও আসক্তিহীন হওয়া। 'অমুচ্ছিত' বলতে অতিরিক্ত তৃষ্ণার কারণে মোহগ্রস্ত না হওয়া। 'অনঝাপন্ন' বলতে তৃষ্ণা দ্বারা অভিভূত বা আচ্ছন্ন না হওয়া। 'আদিনবদর্শী' বলতে অসদুপায়ে অন্বেষণজনিত আপত্তি এবং আসক্তিসহকারে পরিভোগের মধ্যে দোষ বা অপকার দর্শন করা। 'নিস্সরণপ্রাজ্ঞ' বলতে তৃষ্ণা থেকে মুক্তির উদ্দেশ্যকে জানা, যেমন বলা হয়েছে—"কেবল শীত নিবারণের জন্য" ইত্যাদি।


Itarītaracīvarasantuṭṭhiyāti yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā. Nevattānukkaṃsetīti ‘‘ahaṃ paṃsukūliko mayā upasampadamāḷeyeva paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ, ko mayā sadiso atthī’’ti attukkaṃsanaṃ na karoti. Na paraṃ vambhetīti ‘‘ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikā’’ti vā ‘‘paṃsukūlikaṅgamattampi etesaṃ natthī’’ti vā evaṃ paraṃ na vambheti. Yo hi tattha dakkhoti yo tasmiṃ cīvarasantose, vaṇṇavādādīsu vā dakkho cheko byatto. Analasoti sātaccakiriyāya ālasiyavirahito. Sampajāno paṭissatoti sampajānapaññāya ceva satiyā ca yutto. Ariyavaṃse ṭhitoti ariyavaṃse patiṭṭhito.

'ইতরীতরচীবরসন্তুষ্টি' বলতে যেকোনো চীবরে সন্তুষ্ট হওয়াকে বোঝায়। 'নেবত্তানুক্কংসেতি' বলতে তিনি নিজের প্রশংসা করেন না, যেমন—"আমি পাংশুকুলিক, আমি উপসম্পদা মঞ্চেই পাংশুকুলিকঙ্গ গ্রহণ করেছি, আমার সমান কে আছে?"—এরূপ আত্মশ্লাঘা করেন না। 'ন পরং বম্ভেতি' বলতে তিনি অন্যকে অবজ্ঞা করেন না, যেমন—"অন্যান্য ভিক্ষুরা তো পাংশুকুলিক নয়" অথবা "তাদের তো সামান্য পাংশুকুলিকঙ্গও নেই"—এভাবে পরনিন্দা করেন না। 'যো হি তত্থ দক্খো' বলতে যিনি সেই চীবর সন্তোষে অথবা গুণকীর্তন ইত্যাদিতে দক্ষ, চতুর ও বিজ্ঞ। 'অনলসো' বলতে নিরন্তর সাধনায় অলসতাহীন। 'সম্পজানো পটিস্মতো' বলতে সম্পজ্ঞান প্রজ্ঞা এবং স্মৃতি (সচেতনতা) উভয়যুক্ত। 'আর্যবংশে স্থিত' বলতে আর্যবংশে প্রতিষ্ঠিত।


Itarītarena piṇḍapātenāti yena kenaci piṇḍapātena. Etthāpi piṇḍapāto jānitabbo. Piṇḍapātakkhettaṃ jānitabbaṃ, piṇḍapātasantoso jānitabbo, piṇḍapātapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha piṇḍapātoti ‘‘odano, kummāso, sattu, maccho, maṃsaṃ, khīraṃ, dadhi, sappi, navanītaṃ, telaṃ, madhu, phāṇitaṃ, yāgu, khādanīyaṃ, sāyanīyaṃ, lehanīya’’nti soḷasa piṇḍapātā.

'ইতরীতরপিণ্ডপাতে' বলতে যেকোনো পিণ্ডপাত (ভিক্ষান্ন) বোঝায়। এখানেও পিণ্ডপাত জানতে হবে, পিণ্ডপাতের ক্ষেত্র জানতে হবে, পিণ্ডপাত সন্তোষ জানতে হবে এবং পিণ্ডপাত সংক্রান্ত ধূতাঙ্গ জানতে হবে। সেখানে 'পিণ্ডপাত' বলতে ষোলো প্রকার পিণ্ডপাতকে বোঝায়, যথা—ভাত (ওদন), যব বা ছাতুর পিঠা (কুম্মাস), ছাতু (সত্তু), মাছ (মচ্ছ), মাংস, দুধ (খীর), দই (দধি), ঘি (সপ্পি), মাখন (নবনীত), তেল, মধু, গুড় বা ঝোলা গুড় (ফাণিত), জাউ বা কাঞ্জি (যাগু), খাদ্য (খাদ্যদ্রব্য), স্বাদ্য (আস্বাদনযোগ্য খাদ্য) এবং লেহ্য (চেটে খাওয়ার যোগ্য খাদ্য)।


Piṇḍapātakkhettanti [Pg.197] saṅghabhattaṃ, uddesabhattaṃ, nimantanaṃ, salākabhattaṃ, pakkhikaṃ, uposathikaṃ, pāṭipadikaṃ, āgantukabhattaṃ, gamikabhattaṃ, gilānabhattaṃ, gilānupaṭṭhākabhattaṃ, dhurabhattaṃ, kuṭibhattaṃ, vārabhattaṃ, vihārabhattanti pannarasa piṇḍapātakkhettāni.

'পিণ্ডপাত ক্ষেত্র' বলতে পনেরো প্রকার পিণ্ডপাত ক্ষেত্রকে বোঝায়, যথা—সংঘভাত (সংঘের উদ্দেশ্যে নিবেদিত অন্ন), উদ্দেশ্যভাত (নির্দিষ্ট ভিক্ষুর উদ্দেশ্যে নিবেদিত অন্ন), নিমন্ত্রণভাত, শলাকাভাত (লটারি বা টিকিটের মাধ্যমে প্রাপ্ত অন্ন), পক্ষিকভাত (পক্ষকাল অন্তর প্রদত্ত অন্ন), উপোসথিকভাত (উপোসথ দিবসের অন্ন), প্রাতিপদিকভাত (প্রতিপদের অন্ন), আগন্তুকভাত (অতিথি ভিক্ষুর অন্ন), গমিকভাত (ভ্রমণকারী ভিক্ষুর অন্ন), গ্লানভাত (অসুস্থ ভিক্ষুর অন্ন), গ্লানোপস্থাপকভাত (অসুস্থের সেবাকারী ভিক্ষুর অন্ন), ধুরভাত (প্রধান গৃহ থেকে প্রাপ্ত অন্ন), কুটিভাত (কুটিরের উদ্দেশ্যে নিবেদিত অন্ন), বারভাত (পর্যায়ক্রমে প্রাপ্ত অন্ন) এবং বিহারভাত (বিহারের উদ্দেশ্যে নিবেদিত অন্ন)।


Piṇḍapātasantosoti piṇḍapāte vitakkasantoso, gamanasantoso, pariyesanasantoso paṭilābhasantoso, paṭiggahaṇasantoso, mattappaṭiggahaṇasantoso, loluppavivajjanasantoso, yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantoso, upakārasantoso, parimāṇasantoso, paribhogasantoso, sannidhiparivajjanasantoso, vissajjanasantosoti pannarasa santosā.

'পিণ্ডপাত সন্তোষ' বলতে পনেরো প্রকার সন্তোষকে বোঝায়, যথা—বিতর্ক সন্তোষ (চিন্তায় সন্তুষ্টি), গমন সন্তোষ (যাওয়ায় সন্তuষ্টি), অন্বেষণ সন্তোষ (খোঁজ করায় সন্তুষ্টি), প্রতিলাভ সন্তোষ (প্রাপ্তিতে সন্তুষ্টি), প্রতিগ্রহণ সন্তোষ (গ্রহণে সন্তুষ্টি), মাত্রাপ্রতিগ্রহণ সন্তোষ (পরিমিত গ্রহণে সন্তুষ্টি), লোলুপতা পরিবর্জন সন্তোষ (লোভ বর্জনে সন্তুষ্টি), যথালব্ধ সন্তোষ (যা পাওয়া যায় তাতেই সন্তুষ্টি), যথাবল সন্তোষ (সামর্থ্য অনুযায়ী সন্তুষ্টি), যথাসারূপ্য সন্তোষ (যোগ্যতায় সন্তুষ্টি), উপকার সন্তোষ (উপকারিতায় সন্তুষ্টি), পরিমাপ সন্তোষ (পরিমাপে সন্তুষ্টি), পরিভোগ সন্তোষ (ব্যবহারে সন্তুষ্টি), সন্নিধি পরিবর্জন সন্তোষ (সঞ্চয় বর্জনে সন্তুষ্টি) এবং বিসর্জন সন্তোষ (দানে সন্তুষ্টি)।


Tattha sādako bhikkhu mukhaṃ dhovitvā vitakketi. Piṇḍapātikena pana gaṇena saddhiṃ caratā sāyaṃ therūpaṭṭhānakāle ‘‘sve kattha piṇḍāya carissāmāti asukagāme, bhante’’ti, ettakaṃ cintetvā tato paṭṭhāya na vitakketabbaṃ. Ekacārikena vitakkamāḷake ṭhatvā vitakketabbaṃ. Tato paraṃ vitakkento ariyavaṃsā cuto hoti paribāhiro. Ayaṃ vitakkasantoso nāma.

সেগুলোর মধ্যে, সুস্বাদু খাদ্যে আসক্ত ভিক্ষু মুখ ধুয়ে [খাদ্য নিয়ে] চিন্তা করেন। কিন্তু দলের সাথে ভ্রমণকারী পিণ্ডপাতিক ভিক্ষু সন্ধ্যায় স্থবিরের সেবার সময় "আগামীকাল আমরা কোথায় পিণ্ডচর্য করব?"—এরূপ জিজ্ঞাসিত হলে কেবল এতটুকুই চিন্তা করবেন: "অমুক গ্রামে, ভন্তে।" এরপর আর তা নিয়ে চিন্তা করা উচিত নয়। একাকী ভ্রমণকারী ভিক্ষু চিন্তা করার স্থানে (বিতর্কমণ্ডপে) দাঁড়িয়ে চিন্তা করবেন। এর বাইরে চিন্তা করলে তিনি আর্যবংশ থেকে চ্যুত ও বহিষ্কৃত হন। একে 'বিতর্ক সন্তোষ' (চিন্তায় সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Piṇḍāya pavisantena ‘‘kuhiṃ labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīsena gantabbaṃ. Ayaṃ gamanasantoso nāma.

পিণ্ডচর্যার্থ প্রবেশের সময় "কোথায় [খাদ্য] পাব?"—এরূপ চিন্তা না করে কর্মস্থানকে (ধ্যানকে) প্রধান করে যাওয়া উচিত। একে 'গমন সন্তোষ' (যাওয়ায় সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Pariyesantena yaṃ vā taṃ vā agahetvā lajjiṃ pesalameva gahetvā pariyesitabbaṃ. Ayaṃ pariyesanasantoso nāma.

পিণ্ডপাত অন্বেষণ করার সময় যেকোনো ভিক্ষুকে সাথে না নিয়ে, পাপকর্মে লজ্জাশীল ও শীলবান ভিক্ষুকেই সঙ্গী হিসেবে নিয়ে অন্বেষণ করা উচিত। একে 'অন্বেষণ সন্তোষ' (খোঁজ করায় সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Dūratova āhariyamānaṃ disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ, etaṃ amanāpa’’nti cittaṃ na uppādetabbaṃ. Ayaṃ paṭilābhasantoso nāma.

দূর থেকে খাদ্য নিয়ে আসতে দেখে "এটি মনোরম, এটি মনোরম নয়"—এরূপ চিত্ত উৎপন্ন করা উচিত নয়। একে 'প্রতিলাভ সন্তোষ' (প্রাপ্তিতে সন্তুষ্টি) বলা হয়।


‘‘Imaṃ manāpaṃ gaṇhissāmi, imaṃ amanāpaṃ na gaṇhissāmī’’ti acintetvā yaṃkiñci yāpanamattaṃ gahetabbameva, ayaṃ paṭiggahaṇasantoso nāma.

"আমি এই মনোরম খাদ্য গ্রহণ করব, এই মনোরম নয় এমন খাদ্য গ্রহণ করব না"—এরূপ চিন্তা না করে জীবনধারণের উপযোগী যেকোনো খাদ্যই গ্রহণ করা উচিত। একে 'প্রতিগ্রহণ সন্তোষ' (গ্রহণে সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Ettha pana deyyadhammo bahu, dāyako appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, pamāṇeneva gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyakopi appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyako pana bahuṃ dātukāmo, pamāṇena gahetabbaṃ. Paṭiggahaṇasmiñhi [Pg.198] mattaṃ ajānanto manussānaṃ pasādaṃ makkheti, saddhādeyyaṃ vinipāteti, sāsanaṃ na karoti, vijātamātuyāpi cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Iti mattaṃ jānitvāva paṭiggahetabbanti ayaṃ mattappaṭiggahaṇasantoso nāma.

এখানে যদি দানসামগ্রী প্রচুর হয় কিন্তু দাতা অল্প দিতে চান, তবে অল্পই গ্রহণ করা উচিত। যদি দানসামগ্রী প্রচুর হয় এবং দাতাও প্রচুর দিতে চান, তবে পরিমিতভাবেই গ্রহণ করা উচিত। যদি দানসামগ্রী প্রচুর না হয় এবং দাতাও অল্প দিতে চান, তবে অল্পই গ্রহণ করা উচিত। যদি দানসামগ্রী প্রচুর না হয় কিন্তু দাতা প্রচুর দিতে চান, তবে পরিমিতভাবেই গ্রহণ করা উচিত। কারণ গ্রহণে মাত্রা বা পরিমাপ না জানা ভিক্ষু মানুষের শ্রদ্ধা বিনষ্ট করেন, শ্রদ্ধাদেয় বস্তু নষ্ট করেন, শাসন (ধর্মশাসন) পালন করেন না এবং নিজের জন্মদাত্রী মাতার চিত্তও জয় করতে পারেন না। অতএব, মাত্রা জেনে নিয়েই গ্রহণ করা উচিত। একে 'মাত্রাপ্রতিগ্রহণ সন্তোষ' (পরিমিত গ্রহণে সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Saddhakulāniyeva agantvā dvārappaṭipāṭiyā gantabbaṃ. Ayaṃ loluppavivajjanasantoso nāma. Yathālābhasantosādayo cīvare vuttanayā eva.

কেবল শ্রদ্ধাবান পরিবারগুলোর কাছে না গিয়ে পর্যায়ক্রমে দ্বারে দ্বারে যাওয়া উচিত। একে 'লোলুপতা পরিবর্জন সন্তোষ' (লোভ বর্জন সন্তুষ্টি) বলা হয়। 'যথালব্ধ সন্তোষ' ইত্যাদি চীবরের ক্ষেত্রে যেভাবে বলা হয়েছে, তেমনই জানতে হবে।


Piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ anupālessāmīti evaṃ upakāraṃ ñatvā paribhuñjanaṃ upakārasantoso nāma.

"এই পিণ্ডপাত পরিভোগ করে আমি শ্রমণধর্ম রক্ষা করব"—এভাবে উপকারিতা জেনে পরিভোগ করাকে 'উপকার সন্তোষ' (উপকারিতায় সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Pattaṃ pūretvā ānītaṃ na paṭiggahetabbaṃ, anupasampanne sati tena gāhāpetabbaṃ, asati harāpetvā paṭiggahaṇamattaṃ gahetabbaṃ. Ayaṃ parimāṇasantoso nāma.

পাত্র পূর্ণ করে আনা পিণ্ডপাত গ্রহণ করা উচিত নয়। যদি কোনো অনুপসম্পন্ন (গৃহী বা শ্রামণের) থাকে, তবে তাকে দিয়ে তা গ্রহণ করানো উচিত। যদি কেউ না থাকে, তবে তা সরিয়ে রেখে কেবল পরিমিত পরিমাণ গ্রহণ করা উচিত। একে 'পরিমাপ সন্তোষ' (পরিমাপে সন্তুষ্টি) বলা হয়।


‘‘Jighacchāya paṭivinodanaṃ idamettha nissaraṇa’’nti evaṃ paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma.

"ক্ষুধা নিবারণই এখানে মুক্তি (নিস্সরণ)"—এরূপ চিন্তা করে পরিভোগ করাকে 'পরিভোগ সন্তোষ' (ব্যবহারে সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Nidahitvā na paribhuñjitabbanti ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma.

সঞ্চয় করে রেখে পরিভোগ করা উচিত নয়। একে 'সন্নিধি পরিবর্জন সন্তোষ' (সঞ্চয় বর্জন সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Mukhaṃ anoloketvā sāraṇīyadhamme ṭhitena vissajjetabbaṃ. Ayaṃ vissajjanasantoso nāma.

কারও মুখ চেয়ে (পক্ষপাতিত্ব করে) নয়, বরং সারণীয় ধর্মে প্রতিষ্ঠিত থেকে দান করা উচিত। একে 'বিসর্জন সন্তোষ' (দানে সন্তুষ্টি) বলা হয়।


Piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni – piṇḍapātikaṅgaṃ, sapadānacārikaṅgaṃ, ekāsanikaṅgaṃ, pattapiṇḍikaṅgaṃ, khalupacchābhattikaṅganti. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttā. Iti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni pañca dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti. ‘‘Vaṇṇavādī’’tiādīni vuttanayeneva veditabbāni.

পিণ্ডপাত সংক্রান্ত পাঁচটি ধূতাঙ্গ রয়েছে – পিণ্ডপাতিকঙ্গ, সপদানচারিকঙ্গ, একাসনিকঙ্গ, পত্তপিণ্ডিকঙ্গ এবং খলুপাচ্ছাভাবত্তিকঙ্গ। এগুলোর বিস্তারিত আলোচনা বিশুদ্ধিমার্গে বলা হয়েছে। এভাবে পিণ্ডপাত-সন্তোষ নামক মহা আর্যবংশ পূর্ণকারী ভিক্ষু এই পাঁচটি ধূতাঙ্গ রক্ষা করেন। এগুলো রক্ষা করার মাধ্যমে তিনি পিণ্ডপাত-সন্তোষ মহা আর্যবংশের দ্বারা সন্তুষ্ট হন। 'বর্ণবাদী' ইত্যাদি বিষয়গুলো পূর্বে বর্ণিত নিয়মেই বুঝতে হবে।


Senāsanenāti idha senāsanaṃ jānitabbaṃ, senāsanakkhettaṃ jānitabbaṃ, senāsanasantoso jānitabbo, senāsanapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha senāsananti mañco, pīṭhaṃ, bhisi, bimbohanaṃ, vihāro, aḍḍhayogo, pāsādo, hammiyaṃ, guhā, leṇaṃ, aṭṭo, māḷo[Pg.199], veḷugumbo, rukkhamūlaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti imāni pannarasa senāsanāni.

'সেনাসন' শব্দের দ্বারা এখানে সেনাসন জানতে হবে, সেনাসনক্ষেত্র জানতে হবে, senāsanasantoso (সেনাসন-সন্তোষ) জানতে হবে এবং সেনাসন-সংক্রান্ত ধূতাঙ্গ জানতে হবে। সেখানে 'সেনাসন' বলতে – খাট, পিঁড়ি, গদি, বালিশ, বিহার (উভয় ঢালু ছাদবিশিষ্ট বিহার), অড্ডযোগ (এক ঢালু ছাদবিশিষ্ট কুটির), প্রাসাদ, হম্মিয় (সমতল ছাদবিশিষ্ট প্রাসাদ), গুহা, লেণ (পাথর বা ইটের তৈরি গুহা), অট্ট (প্রহরী মঞ্চ), মাড় (মণ্ডপ), বাঁশঝাড়, বৃক্ষমূল, অথবা যেখানে ভিক্ষুগণ গমন বা অবস্থান করেন – এই পনেরোটি সেনাসনকে বোঝায়।


Senāsanakkhettanti ‘‘saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā’’ti cha khettāni.

'সেনাসনক্ষেত্র' বলতে – 'সংঘ থেকে, গণ থেকে, জ্ঞাতি থেকে, মিত্র থেকে, নিজের ধন দ্বারা অথবা পাংশুকূল' – এই ছয়টি ক্ষেত্রকে জানতে হবে।


Senāsanasantosoti senāsane vitakkasantosādayo pannarasa santosā. Te piṇḍapāte vuttanayeneva veditabbā. Senāsanapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni – āraññikaṅgaṃ, rukkhamūlikaṅgaṃ, abbhokāsikaṅgaṃ, sosānikaṅgaṃ, yathāsantatikaṅganti. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttā. Iti senāsanasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni pañca dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento senāsanasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti.

'সেনাসন-সন্তোষ' বলতে সেনাসনের ক্ষেত্রে বিতর্ক-সন্তোষ ইত্যাদি পনেরো প্রকার সন্তোষকে বোঝায়। সেগুলো পিণ্ডপাতের ক্ষেত্রে বর্ণিত নিয়মেই জানতে হবে। সেনাসন-সংক্রান্ত পাঁচটি ধূতাঙ্গ রয়েছে – আরণ্যিকঙ্গ, বৃক্ষমূলিকঙ্গ, অভ্রবকাশিকঙ্গ, শ্মশানিকঙ্গ এবং যথাসংস্ততিকঙ্গ। এগুলোর বিস্তারিত আলোচনা বিশুদ্ধিমার্গে বলা হয়েছে। এভাবে সেনাসন-সন্তোষ মহা আর্যবংশ পূর্ণকারী ভিক্ষু এই পাঁচটি ধূতাঙ্গ রক্ষা করেন। এগুলো রক্ষা করার মাধ্যমে তিনি সেনাসন-সন্তোষ মহা আর্যবংশের দ্বারা সন্তুষ্ট হন।


Gilānapaccayo pana piṇḍapāteyeva paviṭṭho. Tattha yathālābhayathābalayathāsāruppasantoseneva santussitabbaṃ. Nesajjikaṅgaṃ bhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajati. Vuttampi cetaṃ –

গ্লানপ্রত্যয় কিন্তু পিণ্ডপাতের মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত। সেখানে যথালব্ধ, যথাবল এবং যথাসারূপ্য সন্তোষের মাধ্যমেই সন্তুষ্ট হতে হবে। নৈষাজিকঙ্গ ভাবনা-রাম আর্যবংশকে ভজনা করে। এ বিষয়ে এটিও বলা হয়েছে –


‘‘Pañca senāsane vuttā, pañca āhāranissitā;

Eko vīriyasaṃyutto, dve ca cīvaranissitā’’ti.

“পাঁচটি ধূতাঙ্গ সেনাসনে বলা হয়েছে, পাঁচটি আহার আশ্রিত; একটি বীর্য সংযুক্ত এবং দুটি চীবর আশ্রিত।”


Iti āyasmā dhammasenāpati sāriputtatthero pathaviṃ pattharamāno viya sāgarakucchiṃ pūrayamāno viya ākāsaṃ vitthārayamāno viya ca paṭhamaṃ cīvarasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā candaṃ uṭṭhāpento viya sūriyaṃ ullaṅghento viya ca dutiyaṃ piṇḍapātasantosaṃ kathetvā sineruṃ ukkhipento viya tatiyaṃ senāsanasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā idāni sahassanayappaṭimaṇḍitaṃ catutthaṃ bhāvanārāmaṃ ariyavaṃsaṃ kathetuṃ puna caparaṃ āvuso bhikkhu pahānārāmo hotīti desanaṃ ārabhi.

এভাবে আয়ুষ্মান ধর্মসেনাপতি সারিপুত্র স্থবির যেন পৃথিবীকে বিস্তৃত করে, সমুদ্রের গর্ভ পূর্ণ করে এবং আকাশকে প্রসারিত করে প্রথম চীবর-সন্তোষ আর্যবংশ বর্ণনা করলেন। এরপর যেন চন্দ্রকে উদিত করে এবং সূর্যকে আকাশে আরোহণ করিয়ে দ্বিতীয় পিণ্ডপাত-সন্তোষ আর্যবংশ বর্ণনা করলেন। অতঃপর যেন সুমেরু পর্বতকে উত্তোলন করে তৃতীয় সেনাসন-সন্তোষ আর্যবংশ বর্ণনা করলেন। এখন সহস্র নয় দ্বারা অলঙ্কৃত চতুর্থ ভাবনা-রাম আর্যবংশ বর্ণনা করার জন্য পুনরায় 'হে আবসো, ভিক্ষু প্রহান-রাম হন' এই দেশনা আরম্ভ করলেন।


Tattha āramanaṃ ārāmo, abhiratīti attho. Pañcavidhe pahāne ārāmo assāti pahānārāmo. Kāmacchandaṃ pajahanto ramati, nekkhammaṃ bhāvento ramati, byāpādaṃ pajahanto ramati…pe… sabbakilese pajahanto ramati, arahattamaggaṃ bhāvento ramatīti evaṃ pahāne ratoti pahānarato[Pg.200]. Vuttanayeneva bhāvanāya ārāmo assāti bhāvanārāmo. Bhāvanāya ratoti bhāvanārato.

সেখানে 'আরমণ' বা 'আরাম' শব্দের অর্থ হলো অভিরতি। যার can-vidhe (পাঁচ প্রকার) প্রহাণে আরাম রয়েছে, তিনি হলেন 'প্রহান-রাম'। তিনি কামচ্ছন্দ বর্জন করে আনন্দ পান, নৈষ্ক্রম্য ভাবনা করে আনন্দ পান, ব্যাপাদ বর্জন করে আনন্দ পান...পে... সমস্ত ক্লেশ বর্জন করে আনন্দ পান, অর্হত্ত্বমার্গ ভাবনা করে আনন্দ পান – এভাবে প্রহাণে রত থাকার কারণে তিনি 'প্রহান-রত'। পূর্বে বর্ণিত নিয়মেই যার ভাবনায় আরাম রয়েছে, তিনি হলেন 'ভাবনা-রাম'। ভাবনায় রত থাকার কারণে তিনি 'ভাবনা-রত'।


Imesu pana catūsu ariyavaṃsesu purimehi tīhi terasannaṃ dhutaṅgānaṃ catupaccayasantosassa ca vasena sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitaṃ hoti. Bhāvanārāmena avasesaṃ piṭakadvayaṃ. Imaṃ pana bhāvanārāmataṃ ariyavaṃsaṃ kathentena bhikkhunā paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyā kathetabbo. Dīghanikāye dasuttarasuttantapariyāyena kathetabbo. Majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyena kathetabbo. Abhidhamme niddesapariyāyena kathetabbo.

এই চার প্রকার আর্যবংশের মধ্যে পূর্ববর্তী তিনটির দ্বারা তেরোটি ধূতাঙ্গ এবং চার প্রকার প্রত্যয়-সন্তোষের মাধ্যমে সমগ্র বিনয়পিটক বলা হয়েছে। ভাবনা-রামের দ্বারা অবশিষ্ট দুটি পিটক বলা হয়েছে। এই ভাবনা-রামতা আর্যবংশ বর্ণনা করার সময় ভিক্ষু কর্তৃক প্রতিসম্ভিদামার্গের নৈষ্ক্রম্যপালির মাধ্যমে তা বর্ণনা করতে হবে। দীঘনিকায়ের দশোত্তরসূত্তান্ত পদ্ধতি অনুযায়ী বর্ণনা করতে হবে। মজ্ঝিমনিকায়ের সতিপট্ঠানসূত্তান্ত পদ্ধতি অনুযায়ী বর্ণনা করতে হবে। অভিধর্মের নির্দেশ পদ্ধতি অনুযায়ী বর্ণনা করতে হবে।


Tattha paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyāti so nekkhammaṃ bhāvento ramati, kāmacchandaṃ pajahanto ramati. Abyāpādaṃ byāpādaṃ. Ālokasaññaṃ, thinamiddhaṃ. Avikkhepaṃ uddhaccaṃ. Dhammavavatthānaṃ, vicikicchaṃ. Ñāṇaṃ, avijjaṃ. Pāmojjaṃ, aratiṃ. Paṭhamaṃ jhānaṃ, pañca nīvaraṇe. Dutiyaṃ jhānaṃ, vitakkavicāre. Tatiyaṃ jhānaṃ, pītiṃ. Catutthaṃ jhānaṃ, sukhadukkhe. Ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ bhāvento ramati, rūpasaññaṃ paṭighasaññaṃ nānattasaññaṃ pajahanto ramati. Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ bhāvento ramati, ākiñcaññāyatanasaññaṃ pajahanto ramati.

সেখানে প্রতিসম্ভিদামার্গের নৈষ্ক্রম্যপালির মাধ্যমে এভাবে বর্ণনা করতে হবে – 'তিনি নৈষ্ক্রম্য ভাবনা করে আনন্দ পান, কামচ্ছন্দ বর্জন করে আনন্দ পান। অব্যাপাদ ভাবনা করে আনন্দ পান, ব্যাপাদ বর্জন করে আনন্দ পান। আলোকসংজ্ঞা ভাবনা করে আনন্দ পান, থীনমিদ্ধ বর্জন করে আনন্দ পান। অবিক্ষেপ ভাবনা করে আনন্দ পান, ঔদ্ধত্য বর্জন করে আনন্দ পান। ধর্মব্যবস্থান ভাবনা করে আনন্দ পান, বিচিকিৎসা বর্জন করে আনন্দ পান। জ্ঞান ভাবনা করে আনন্দ পান, অবিদ্যা বর্জন করে আনন্দ পান। প্রামোদ্য ভাবনা করে আনন্দ পান, অরতি বর্জন করে আনন্দ পান। প্রথম ধ্যান ভাবনা করে আনন্দ পান, পঞ্চ নীবরণ বর্জন করে আনন্দ পান। দ্বিতীয় ধ্যান ভাবনা করে আনন্দ পান, বিতর্ক ও বিচার বর্জন করে আনন্দ পান। তৃতীয় ধ্যান ভাবনা করে আনন্দ পান, প্রীতি বর্জন করে আনন্দ পান। চতুর্থ ধ্যান ভাবনা করে আনন্দ পান, সুখ ও দুঃখ বর্জন করে আনন্দ পান। আকাশানন্ত্যায়তন সমাপত্তি ভাবনা করে আনন্দ পান, রূপসংজ্ঞা, প্রতিঘসংজ্ঞা ও নানাত্বসংজ্ঞা বর্জন করে আনন্দ পান। বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন সমাপত্তি...পে... নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তন সমাপত্তি ভাবনা করে আনন্দ পান, আকিঞ্চন্যাযতনসংজ্ঞা বর্জন করে আনন্দ পান।'


Aniccānupassanaṃ bhāvento ramati, niccasaññaṃ pajahanto ramati. Dukkhānupassanaṃ, sukhasaññaṃ. Anattānupassanaṃ, attasaññaṃ. Nibbidānupassanaṃ, nandiṃ. Virāgānupassanaṃ, rāgaṃ. Nirodhānupassanaṃ, samudayaṃ. Paṭinissaggānupassanaṃ, ādānaṃ. Khayānupassanaṃ, ghanasaññaṃ. Vayānupassanaṃ, āyūhanaṃ. Vipariṇāmānupassanaṃ, dhuvasaññaṃ. Animittānupassanaṃ, nimittaṃ. Apaṇihitānupassanaṃ, paṇidhiṃ. Suññatānupassanaṃ abhinivesaṃ. Adhipaññādhammavipassanaṃ, sārādānābhinivesaṃ. Yathābhūtañāṇadassanaṃ, sammohābhinivesaṃ. Ādīnavānupassanaṃ, ālayābhinivesaṃ. Paṭisaṅkhānupassanaṃ, appaṭisaṅkhaṃ. Vivaṭṭānupassanaṃ, saṃyogābhinivesaṃ. Sotāpattimaggaṃ, diṭṭhekaṭṭhe kilese. Sakadāgāmimaggaṃ, oḷārike kilese. Anāgāmimaggaṃ, aṇusahagate kilese. Arahattamaggaṃ bhāvento ramati, sabbakilese pajahanto ramatīti evaṃ paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyā kathetabbo.

তিনি অনিত্যানুপশ্যনা ভাবনা করে আনন্দ পান, নিত্যসংজ্ঞা বর্জন করে আনন্দ পান। দুঃখানুপশ্যনা, সুখসংজ্ঞা। অনাত্মানুপশ্যনা, আত্মসংজ্ঞা। নির্বিদানুপশ্যনা, নন্দী। বিরাগানুপশ্যনা, রাগ। নিরোধানুপশ্যনা, সমুদয়। প্রতিনিলসর্গানুপশ্যনা, আদান। ক্ষয়ানুপশ্যনা, ঘনসংজ্ঞা। ব্যয়ানুপশ্যনা, আয়ূহন। বিপরিণামানুপশ্যনা, ধ্রুবসংজ্ঞা। অনিমিত্তানুপশ্যনা, নিমিত্ত। অপ্রণিহিতানুপশ্যনা, প্রণিধি। শূন্যতানুপশ্যনা, অভিনিবেশ। অধিপজ্ঞা-ধর্মবিপশ্যনা, সারাদান-অভিনিবেশ। যথাভূত-জ্ঞানদর্শন, সম্মোহ-অভিনিবেশ। আদীনবানুপশ্যনা, আলয়-অভিনিবেশ। প্রতিসংখ্যানুপশ্যনা, অপ্রতিসংখ্যা। বিবর্তানুপশ্যনা, সংযোগ-অভিনিবেশ। স্রোতআপত্তি মার্গ, দৃষ্টির সাথে একীভূত ক্লেশসমূহ। সকৃদাগামী মার্গ, স্থূল ক্লেশসমূহ। অনাগামী মার্গ, সূক্ষ্ম ক্লেশসমূহ। অর্হত্ত্বমার্গ ভাবনা করে আনন্দ পান, সমস্ত ক্লেশ বর্জন করে আনন্দ পান – এভাবে প্রতিসম্ভিদামার্গের নৈষ্ক্রম্যপালির মাধ্যমে তা বর্ণনা করতে হবে।


Dīghanikāye [Pg.201] dasuttarasuttantapariyāyenāti ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati, ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati…pe… dasa dhamme bhāvento ramati, dasa dhamme pajahanto ramati. Katamaṃ ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati? Kāyagatāsatiṃ sātasahagataṃ. Imaṃ ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati. Katamaṃ ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati? Asmimānaṃ. Imaṃ ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati. Katame dve dhamme…pe… katame dasa dhamme bhāvento ramati? Dasa kasiṇāyatanāni. Ime dasa dhamme bhāvento ramati. Katame dasa dhamme pajahanto ramati? Dasa micchatte. Ime dasa dhamme pajahanto ramati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ dīghanikāye dasuttarasuttantapariyāyena kathetabbo.

দীঘনিকায়ের দশোত্তরসূত্তান্ত পদ্ধতি অনুযায়ী এভাবে বর্ণনা করতে হবে – 'একটি ধর্ম ভাবনা করে আনন্দ পান, একটি ধর্ম বর্জন করে আনন্দ পান...পে... দশটি ধর্ম ভাবনা করে আনন্দ পান, দশটি ধর্ম বর্জন করে আনন্দ পান। কোন একটি ধর্ম ভাবনা করে আনন্দ পান? প্রীতি সহগত কায়গতাস্মৃতি। এই একটি ধর্ম ভাবনা করে আনন্দ পান। কোন একটি ধর্ম বর্জন করে আনন্দ পান? অস্মিমান। এই একটি ধর্ম বর্জন করে আনন্দ পান। কোন দুটি ধর্ম...পে... কোন দশটি ধর্ম ভাবনা করে আনন্দ পান? দশটি কৃৎস্নায়তন। এই দশটি ধর্ম ভাবনা করে আনন্দ পান। কোন দশটি ধর্ম বর্জন করে আনন্দ পান? দশটি মিথ্যাত্ব। এই দশটি ধর্ম বর্জন করে আনন্দ পান। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু ভাবনা-রাম হন।' এভাবে দীঘনিকায়ের দশোত্তরসূত্তান্ত পদ্ধতি অনুযায়ী বর্ণনা করতে হবে।


Majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyenāti ekāyano, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā, sokaparidevānaṃ samatikkamāya, dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya, ñāyassa adhigamāya, nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati… vedanāsu vedanānupassī… citte cittānupassī… dhammesu dhammānupassī… ‘atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati na ca kiñci loke upādiyati. Evampi, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hoti bhāvanārato, pahānārāmo hoti pahānarato. Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā gacchāmīti pajānāti…pe… puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ…pe… pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṃ upasaṃharati, ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyena kathetabbo.

Majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyena (মজ্ঝিমনিকায়ের সতিপট্ঠানসূত্তান্ত পদ্ধতি) অনুযায়ী এভাবে বর্ণনা করতে হবে – 'হে ভিক্ষুগণ, সত্ত্বগণের বিশুদ্ধির জন্য, শোক-পরিদেব অতিক্রম করার জন্য, দুঃখ-দৌর্মনস্যের অবসানের জন্য, আর্যমার্গ লাভের জন্য এবং নির্বাণ সাক্ষাৎকারের জন্য এই একটিই পথ রয়েছে, যা হলো চার স্মৃতিপ্রস্থান। চার প্রকার কী কী? হে ভিক্ষুগণ, এখানে ভিক্ষু কায়-এ কায়ানুপশ্যী হয়ে বিহার করেন... বেদনায় বেদনানুপশ্যী... চিত্তে চিত্তানুপশ্যী... ধর্মে ধর্মানুপশ্যী হয়ে বিহার করেন... অথবা তাঁর কাছে 'ধর্মসমূহ আছে' বলে স্মৃতি জাগ্রত থাকে, যা কেবল জ্ঞান ও স্মৃতির পরিমাপের জন্য এবং তিনি অনাসক্ত হয়ে বিহার করেন এবং জগতের কোনো কিছুতেই আসক্ত হন না। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু ভাবনা-রাম ও ভাবনা-রত হন, প্রহান-রাম ও প্রহান-রত হন। পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু চলার সময় জানেন যে আমি চলছি...পে... পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু শ্মশানে ফেলে দেওয়া মৃতদেহ যেন দেখেন...পে... পচে যাওয়া চূর্ণ-বিচূর্ণ হাড়সমূহ দেখেন। তিনি নিজের শরীরের সাথে তুলনা করে ভাবেন যে, আমার এই শরীরও এই ধর্মবিশিষ্ট, এরূপ স্বভাবযুক্ত এবং এই অবস্থাকে অতিক্রম করতে অসমর্থ। এভাবে তিনি নিজের অভ্যন্তরে কায়-এ কায়ানুপশ্যী হয়ে বিহার করেন...পে... হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই ভিক্ষু ভাবনা-রাম হন।' এভাবে মজ্ঝিমনিকায়ের সতিপট্ঠানসূত্তান্ত পদ্ধতি অনুযায়ী বর্ণনা করতে হবে।


Abhidhamme niddesapariyāyenāti sabbepi saṅkhate aniccato dukkhato rogato gaṇḍato…pe… saṃkilesikadhammato passanto ramati. Ayaṃ, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ niddesapariyāyena kathetabbo.

অভিধর্মের নির্দেশ পদ্ধতি অনুযায়ী এভাবে বর্ণনা করতে হবে – 'সমস্ত সংস্কৃত ধর্মকে অনিত্য হিসেবে, দুঃখ হিসেবে, রোগ হিসেবে, ফোড়া হিসেবে...পে... সংক্লেশধর্ম হিসেবে দেখে আনন্দ পান। হে ভিক্ষুগণ, এই ভিক্ষুই ভাবনা-রাম হন।' এভাবে নির্দেশ পদ্ধতি অনুযায়ী বর্ণনা করতে হবে।


Neva attānukkaṃsetīti ajja me saṭṭhi vā sattati vā vassāni aniccaṃ dukkhaṃ anattāti vipassanāya kammaṃ karontassa, ko mayā sadiso atthīti evaṃ attukkaṃsanaṃ na karoti. Na paraṃ vambhetīti aniccaṃ dukkhanti vipassanāmattakampi natthi, kiṃ ime vissaṭṭhakammaṭṭhānā carantīti evaṃ paraṃ vambhanaṃ na karoti. Sesaṃ vuttanayameva.

'নিজের প্রশংসা করেন না' বলতে – 'আজ আমার ষাট বা সত্তর বছর ধরে অনিত্য, দুঃখ, অনাত্মা হিসেবে বিপশ্যনা কর্ম করার পর, আমার সমান আর কে আছে?' এভাবে নিজের প্রশংসা করেন না। 'অন্যের নিন্দা করেন না' বলতে – 'এদের সামান্যতম অনিত্য বা দুঃখের বিপশ্যনাও নেই, কেন এরা কর্মস্থান ত্যাগ করে ঘুরে বেড়াচ্ছে?' এভাবে অন্যের নিন্দা করেন না। অবশিষ্ট অংশ পূর্বে বর্ণিত নিয়মেই বুঝতে হবে।


310. Padhānānīti [Pg.202] uttamavīriyāni. Saṃvarapadhānanti cakkhādīni saṃvarantassa uppannavīriyaṃ. Pahānapadhānanti kāmavitakkādayo pajahantassa uppannavīriyaṃ. Bhāvanāpadhānanti bojjhaṅge bhāventassa uppannavīriyaṃ. Anurakkhaṇāpadhānanti samādhinimittaṃ anurakkhantassa uppannavīriyaṃ.

৩১০. 'প্রধান' বলতে উত্তম বীর্যকে বোঝায়। 'সংवर-প্রধান' বলতে চক্ষু আদি ইন্দ্রিয়সমূহ সংযত করার সময় উৎপন্ন বীর্যকে বোঝায়। 'প্রহান-প্রধান' বলতে কামবিতর্ক ইত্যাদি বর্জন করার সময় উৎপন্ন বীর্যকে বোঝায়। 'ভাবনা-প্রধান' বলতে বোধ্যঙ্গসমূহ ভাবনা করার সময় উৎপন্ন বীর্যকে বোঝায়। 'অনুরক্ষণ-প্রধান' বলতে সমাধির নিমিত্ত রক্ষা করার সময় উৎপন্ন বীর্যকে বোঝায়।


Vivekanissitantiādīsu viveko virāgo nirodhoti tīṇipi nibbānassa nāmāni. Nibbānañhi upadhivivekattā viveko. Taṃ āgamma rāgādayo virajjantīti virāgo. Nirujjhantīti nirodho. Tasmā ‘‘vivekanissita’’ntiādīsu ārammaṇavasena adhigantabbavasena vā nibbānanissitanti attho. Vossaggapariṇāminti ettha dve vossaggā pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo ca. Tattha vipassanā tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca pariccajatīti pariccāgavossaggo. Maggo ārammaṇavasena nibbānaṃ pakkhandatīti pakkhandanavossaggo. Tasmā vossaggapariṇāminti yathā bhāviyamāno satisambojjhaṅgo vossaggatthāya pariṇamati, vipassanābhāvañca maggabhāvañca pāpuṇāti, evaṃ bhāvetīti ayamettha attho. Sesapadesupi eseva nayo.

‘বিবেকনিশ্চিত’ ইত্যাদি পদে বিবেক, বিরাগ ও নিরোধ—এই তিনটিই নির্বাণের নাম। নির্বাণ উপধি-বিবেক (উপধি থেকে মুক্তি) হওয়ার কারণে ‘বিবেক’ নামে অভিহিত হয়। তা অবলম্বন করে রাগ প্রভৃতি দূরীভূত হয় বলে একে ‘বিরাগ’ বলা হয়। নিরুদ্ধ হয় বলে একে ‘নিরোধ’ বলা হয়। অতএব, ‘বিবেকনিশ্চিত’ ইত্যাদি পদে আলম্বন হিসেবে অথবা প্রাপ্তব্য হিসেবে ‘নির্বাণ-আশ্রিত’—এই অর্থ বুঝতে হবে। ‘উৎসর্গপরিণামী’ পদে দুই প্রকার উৎসর্গ রয়েছে—পরিত্যাগ-উৎসর্গ এবং প্রখন্দন-উৎসর্গ (প্রবেশ বা নিমজ্জন)। সেখানে বিপশ্যনা তদঙ্গ-ভাবে ক্লেশ ও স্কন্ধসমূহকে পরিত্যাগ করে বলে একে ‘পরিত্যাগ-উৎসর্গ’ বলা হয়। মার্গ আলম্বন হিসেবে নির্বাণে প্রবেশ করে বলে একে ‘প্রখন্দন-উৎসর্গ’ বলা হয়। অতএব, ‘উৎসর্গপরিণামী’ বলতে বোঝায়—যেভাবে ভাবিত স্মৃতি-সম্বোধ্যঙ্গ উৎসর্গের জন্য পরিণত হয় এবং বিপশ্যনা-ভাব ও মার্গ-ভাব প্রাপ্ত হয়, সেভাবে ভাবনা করা—এটাই এখানে অর্থ। অবশিষ্ট পদসমূহের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য।


Bhadrakanti bhaddakaṃ. Samādhinimittaṃ vuccati aṭṭhikasaññādivasena adhigato samādhiyeva. Anurakkhatīti samādhiparibandhakadhamme rāgadosamohe sodhento rakkhati. Ettha ca aṭṭhikasaññādikā pañceva saññā vuttā. Imasmiṃ pana ṭhāne dasapi asubhāni vitthāretvā kathetabbāni. Tesaṃ vitthāro visuddhimagge vuttoyeva.

‘ভদ্রক’ বলতে কল্যাণকর বা উত্তম বোঝায়। অস্থি-সংজ্ঞা ইত্যাদির মাধ্যমে অর্জিত সমাধিকেই ‘সমাধিনিমিত্ত’ বলা হয়। ‘অনুরক্ষা করে’ বলতে সমাধির অন্তরায়স্বরূপ ধর্মসমূহ—রাগ, দ্বেষ ও মোহকে দূরীভূত করে রক্ষা করাকে বোঝায়। এখানে অস্থি-সংজ্ঞা ইত্যাদি কেবল পাঁচটি সংজ্ঞার কথা বলা হয়েছে। কিন্তু এই স্থানে দশটি অশুভ ভাবনারই বিস্তারিত ব্যাখ্যা করা উচিত। সেগুলোর বিস্তারিত বিবরণ বিশুদ্ধিমার্গে বলা হয়েছে।


Dhamme ñāṇanti ekapaṭivedhavasena catusaccadhamme ñāṇaṃ catusaccabbhantare nirodhasacce dhamme ñāṇañca. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ dhamme ñāṇaṃ? Catūsu maggesu catūsu phalesu ñāṇa’’nti (vibha. 796). Anvaye ñāṇanti cattāri saccāni paccakkhato disvā yathā idāni, evaṃ atītepi anāgatepi imeva pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ, ayameva taṇhā samudayasaccaṃ, ayameva nirodho nirodhasaccaṃ, ayameva maggo maggasaccanti evaṃ tassa ñāṇassa anugatiyaṃ ñāṇaṃ. Tenāha – ‘‘so iminā dhammena ñātena diṭṭhena pattena viditena pariyogāḷhena atītānāgatena nayaṃ netī’’ti. Pariye ñāṇanti paresaṃ cittaparicchede [Pg.203] ñāṇaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ pariye ñāṇaṃ? Idha bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca jānātī’’ti (vibha. 796) vitthāretabbaṃ. Ṭhapetvā pana imāni tīṇi ñāṇāni avasesaṃ sammutiñāṇaṃ nāma. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ sammutiñāṇaṃ? Ṭhapetvā dhamme ñāṇaṃ ṭhapetvā anvaye ñāṇaṃ ṭhapetvā paricchede ñāṇaṃ avasesaṃ sammutiñāṇa’’nti (vibha. 796).

‘ধর্মে জ্ঞান’ বলতে এক প্রতিবেধের (উপলব্ধির) মাধ্যমে চতুরার্য সত্য ধর্মে জ্ঞান এবং চতুরার্য সত্যের অন্তর্গত নিরোধ সত্য ধর্মে জ্ঞানকে বোঝায়। যেমন বলা হয়েছে— ‘সেখানে ধর্মে জ্ঞান কোনটি? চার মার্গ ও চার ফলে যে জ্ঞান।’ ‘অন্বয়ে জ্ঞান’ বলতে চারটি সত্যকে प्रत्यक्षভাবে দর্শন করে, যেমন বর্তমানে, তেমনই অতীতে ও অনাগতেও এই পঞ্চস্কন্ধই দুঃখ সত্য, এই তৃষ্ণাই সমুদয় সত্য, এই নিরোধই নিরোধ সত্য, এই মার্গই মার্গ সত্য—এভাবে সেই জ্ঞানের অনুগামী যে জ্ঞান, তাকে বোঝায়। এইজন্য বলা হয়েছে— ‘তিনি জ্ঞাত, দৃষ্ট, প্রাপ্ত, বিদিত ও অবগাহনকৃত এই ধর্মের দ্বারা অতীত ও অনাগত বিষয়ে সিদ্ধান্ত গ্রহণ করেন।’ ‘পরচিত্তজ্ঞানে জ্ঞান’ বলতে অপরের চিত্তের পরিচ্ছেদে (চিত্তের অবস্থা নির্ধারণে) জ্ঞানকে বোঝায়। যেমন বলা হয়েছে— ‘সেখানে পরচিত্তজ্ঞান কোনটি? এখানে ভিক্ষু পরসত্ত্ব ও পরপুদগলের চিত্তকে নিজের চিত্ত দ্বারা পরিচ্ছেদ করে জানেন।’ এটি বিস্তারিতভাবে আলোচনা করতে হবে। কিন্তু এই তিনটি জ্ঞান বাদ দিয়ে অবশিষ্ট জ্ঞানকে ‘সম্মতি জ্ঞান’ (লোকব্যবহারিক জ্ঞান) বলা হয়। যেমন বলা হয়েছে— ‘সেখানে সম্মতি জ্ঞান কোনটি? ধর্মে জ্ঞান বাদ দিয়ে, অন্বয়ে জ্ঞান বাদ দিয়ে, পরচিত্ত পরিচ্ছেদ জ্ঞান বাদ দিয়ে অবশিষ্ট জ্ঞানই সম্মতি জ্ঞান।’


Dukkhe ñāṇādīhi arahattaṃ pāpetvā ekassa bhikkhuno niggamanaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ kathitaṃ. Tattha dve saccāni vaṭṭaṃ, dve vivaṭṭaṃ, vaṭṭe abhiniveso hoti, no vivaṭṭe. Dvīsu saccesu ācariyasantike pariyattiṃ uggahetvā kammaṃ karoti, dvīsu saccesu ‘‘nirodhasaccaṃ nāma iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ, maggasaccaṃ nāma iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti savanavasena kammaṃ karoti. Dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho vaṭṭati, dvīsu savanapaṭivedho vaṭṭati. Tīṇi kiccavasena paṭivijjhati, ekaṃ ārammaṇavasena. Dve saccāni duddasattā gambhīrāni, dve gambhīrattā duddasāni.

দুঃখ জ্ঞান ইত্যাদির মাধ্যমে অর্হত্ত্ব লাভ করিয়ে একজন ভিক্ষুর সংসার থেকে নিষ্ক্রমণের জন্য চতুরার্য সত্য কর্মস্থান বলা হয়েছে। সেখানে দুটি সত্য হলো বৃত্ত (সংসারচক্র) এবং দুটি হলো বিবৃত্ত (সংসারমুক্তি)। বৃত্তে অভিনিবেশ ঘটে, বিবৃত্তে নয়। দুটি সত্যের ক্ষেত্রে আচার্যের সমীপে পরিযত্তি (শাস্ত্র) শিক্ষা করে সাধনা করেন। অন্য দুটি সত্যের ক্ষেত্রে ‘নিরোধ সত্য হলো ইষ্ট, কান্ত ও মনোহর; মার্গ সত্য হলো ইষ্ট, কান্ত ও মনোহর’—এভাবে শ্রবণের মাধ্যমে সাধনা করেন। দুটি সত্যের ক্ষেত্রে উদ্গহ (শিক্ষা), পরিপৃচ্ছা (জিজ্ঞাসা), শ্রবণ, ধারণ, সমর্শন ও প্রতিবেধ প্রযোজ্য; অন্য দুটির ক্ষেত্রে শ্রবণ ও প্রতিবেধ প্রযোজ্য। তিনটি সত্যকে কৃত্যের (কর্তব্যের) মাধ্যমে প্রতিবেধ করেন, একটিকে আলম্বনের মাধ্যমে। দুটি সত্য দুর্দর্শ (দুর্জ্ঞেয়) হওয়ার কারণে গম্ভীর, অন্য দুটি গম্ভীর হওয়ার কারণে দুর্দর্শ।


Sotāpattiyaṅgādicatukkavaṇṇanā

স্রোত্যাপত্তি-অঙ্গ ইত্যাদি চতুষ্কের বর্ণনা


311. Sotāpattiyaṅgānīti sotāpattiyā aṅgāni, sotāpattimaggassa paṭilābhakāraṇānīti attho. Sappurisasaṃsevoti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ upasaṅkamitvā sevanaṃ. Saddhammassavananti sappāyassa tepiṭakadhammassa savanaṃ. Yonisomanasikāroti aniccādivasena manasikāro. Dhammānudhammappaṭipattīti lokuttaradhammassa anudhammabhūtāya pubbabhāgapaṭipattiyā paṭipajjanaṃ.

৩১১. ‘স্রোত্যাপত্তি-অঙ্গ’ বলতে স্রোত্যাপত্তি মার্গের অঙ্গসমূহ, অর্থাৎ স্রোত্যাপত্তি মার্গ লাভের কারণসমূহ—এই অর্থ। ‘সৎপুরুষ-সেবা’ বলতে বুদ্ধ আদি সৎপুরুষদের সমীপে গিয়ে তাঁদের সেবা বা সঙ্গ করা। ‘সদ্ধর্ম শ্রবণ’ বলতে উপযুক্ত ত্রিপিটক ধর্ম শ্রবণ করা। ‘যোনিশো মনসিক্কার’ বলতে অনিত্য আদি ভাবনার মাধ্যমে মনন করা। ‘ধর্মানুধর্ম প্রতিপত্তি’ বলতে লোকোত্তর ধর্মের অনুগামী পূর্বভাগ প্রতিপত্তি বা বিপশ্যনা সাধনা করা।


Aveccappasādenāti acalappasādena. ‘‘Itipi so bhagavā’’tiādīni visuddhimagge vitthāritāni. Phaladhātuāhāracatukkāni uttānatthāneva. Apicettha lūkhapaṇītavatthuvasena oḷārikasukhumatā veditabbā.

‘অবেচ্চপ্রসাদ’ বলতে অচল বা অবিচল শ্রদ্ধা বা প্রসন্নতা। ‘ইতিপি সো ভগবা’ ইত্যাদি বিষয়সমূহ বিশুদ্ধিমার্গে বিস্তারিতভাবে ব্যাখ্যা করা হয়েছে। ফল, ধাতু ও আহার চতুষ্কসমূহের অর্থ অত্যন্ত স্পষ্ট। তবুও এখানে রুক্ষ ও প্রণীত (উত্তম) বস্তুর ভেদে ঔদারিকতা (স্থূলতা) ও সূক্ষ্মতা বুঝতে হবে।


Viññāṇaṭṭhitiyoti viññāṇaṃ etāsu tiṭṭhatīti viññāṇaṭṭhitiyo. Ārammaṇaṭṭhitivasenetaṃ vuttaṃ. Rūpūpāyanti rūpaṃ upagataṃ hutvā. Pañcavokārabhavasmiñhi abhisaṅkhāraviññāṇaṃ rūpakkhandhaṃ nissāya tiṭṭhati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Rūpārammaṇanti rūpakkhandhagocaraṃ rūpapatiṭṭhitaṃ hutvā. Nandūpasecananti [Pg.204] lobhasahagataṃ sampayuttanandiyāva upasittaṃ hutvā. Itaraṃ upanissayakoṭiyā. Vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjatīti saṭṭhipi sattatipi vassāni evaṃ pavattamānaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Vedanūpāyādīsupi eseva nayo. Imehi pana tīhi padehi catuvokārabhave abhisaṅkhāraviññāṇaṃ vuttaṃ. Tassa yāvatāyukaṃ pavattanavasena vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanā veditabbā. Catukkavasena pana desanāya āgatattā viññāṇūpāyanti na vuttaṃ. Evaṃ vuccamāne ca ‘‘katamaṃ nu kho ettha kammaviññāṇaṃ, katamaṃ vipākaviññāṇa’’nti sammoho bhaveyya, tasmāpi na vuttaṃ. Agatigamanāni vitthāritāneva.

‘বিজ্ঞানস্থিতি’ বলতে বিজ্ঞান এগুলোতে অবস্থান করে বলে এগুলো বিজ্ঞানস্থিতি। আলম্বনে স্থিতির কারণে এটি বলা হয়েছে। ‘রূপোপায়’ বলতে রূপে উপগত (আশ্রিত) হয়ে। পঞ্চবোকার ভবে (পঞ্চস্কন্ধবিশিষ্ট অস্তিত্বে) অভিসংস্কার বিজ্ঞান রূপস্কন্ধকে আশ্রয় করে অবস্থান করে। তা লক্ষ্য করেই এটি বলা হয়েছে। ‘রূপালম্বন’ বলতে রূপস্কন্ধকে গোচর (বিষয়) করে এবং রূপস্কন্ধে প্রতিষ্ঠিত হয়ে। ‘নন্দ্যুপসেচন’ বলতে লোভসহগত বিজ্ঞান সম্প্রযুক্ত নন্দী (তৃষ্ণা) দ্বারা সিক্ত হয়ে। অন্যটি উপনিশ্রয় কোটির দ্বারা সিক্ত হয়ে। ‘বৃদ্ধি, বিরূঢ়ি ও বিপুলতা প্রাপ্ত হয়’ বলতে ষাট বা সত্তর বছর ধরে এভাবে প্রবহমান বিজ্ঞান বৃদ্ধি, বিরূঢ়ি ও বিপুলতা লাভ করে। বেদনা-উপায় ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। এই তিনটি পদের দ্বারা চতুর্বোকার ভবে (চার স্কন্ধবিশিষ্ট অরূপ ভবে) অভিসংস্কার বিজ্ঞানকে বোঝানো হয়েছে। তার আয়ুষ্কাল পর্যন্ত প্রবহমান থাকার কারণে বৃদ্ধি, বিরূঢ়ি ও বিপুলতা প্রাপ্তি বুঝতে হবে। চতুষ্ক হিসেবে দেশনায় আসার কারণে ‘বিজ্ঞানোপায়’ বলা হয়নি। এবং এভাবে বলা হলে ‘এখানে কর্মবিজ্ঞান কোনটি এবং বিপাক বিজ্ঞান কোনটি?’—এমন মোহ বা বিভ্রান্তি সৃষ্টি হতে পারত, সেই কারণেও তা বলা হয়নি। অগতিগমনসমূহ বিস্তারিতভাবেই ব্যাখ্যা করা হয়েছে।


Cīvarahetūti tattha manāpaṃ cīvaraṃ labhissāmīti cīvarakāraṇā uppajjati. Iti bhavābhavahetūti ettha itīti nidassanatthe nipāto. Yathā cīvarādihetu, evaṃ bhavābhavahetūpīti attho. Bhavābhavoti cettha paṇītapaṇītatarāni telamadhuphāṇitādīni adhippetāni. Imesaṃ pana catunnaṃ taṇhuppādānaṃ pahānatthāya paṭipāṭiyāva cattāro ariyavaṃsā desitāti veditabbā. Paṭipadācatukkaṃ heṭṭhā vuttameva. Akkhamādīsu padhānakaraṇakāle sītādīni na khamatīti akkhamā. Khamatīti khamā. Indriyadamanaṃ damā. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā nayena vitakkasamanaṃ samā.

‘চীবর হেতু’ বলতে সেখানে মনোহর চীবর লাভ করব—এই চীবরের কারণে তৃষ্ণা উৎপন্ন হয়। ‘ইতি ভবাভব হেতু’ পদে ‘ইতি’ শব্দটি নিদর্শনার্থে ব্যবহৃত নিপাত। যেমন চীবর আদি কারণে, তেমনই ভবাভব (উত্তম বস্তু) কারণেও—এই অর্থ বুঝতে হবে। আর এখানে ‘ভবাভব’ বলতে অতি উত্তম তেল, মধু, গুড় ইত্যাদিকে বোঝানো হয়েছে। এই চার প্রকার তৃষ্ণা-উৎপত্তির প্রহাণের জন্য ক্রমানুসারে চার প্রকার আর্যবংশ দেশনা করা হয়েছে—এটি বুঝতে হবে। প্রতিপদা চতুষ্ক নিচে (পূর্বে) বলা হয়েছে। অক্ষমা ইত্যাদির মধ্যে—প্রধান (সাধনা) করার সময় শীত আদি সহ্য করতে পারে না বলে ‘অক্ষমা’। সহ্য করতে পারে বলে ‘ক্ষমা’। ইন্দ্রিয় দমন করাকে ‘দমা’ বলে। ‘উৎপন্ন কামবিতর্ক সহ্য করে না’ ইত্যাদি নিয়মে বিতর্ক শান্ত করাকে ‘শমা’ বলে।


Dhammapadānīti dhammakoṭṭhāsāni. Anabhijjhā dhammapadaṃ nāma alobho vā alobhasīsena adhigatajjhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā. Abyāpādo dhammapadaṃ nāma akopo vā mettāsīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsati dhammapadaṃ nāma suppaṭṭhitasati vā satisīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsamādhi dhammapadaṃ nāma samāpatti vā aṭṭhasamāpattivasena adhigatajjhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā. Dasāsubhavasena vā adhigatajjhānādīni anabhijjhā dhammapadaṃ. Catubrahmavihāravasena adhigatāni abyāpādo dhammapadaṃ. Dasānussatiāhārepaṭikūlasaññāvasena adhigatāni sammāsati dhammapadaṃ. Dasakasiṇaānāpānavasena adhigatāni sammāsamādhi dhammapadanti.

‘ধর্মপদসমূহ’ বলতে ধর্মের অংশসমূহ। ‘অনভিধ্যা ধর্মপদ’ বলতে অলোভ অথবা অলোভকে প্রধান করে অর্জিত ধ্যান, বিপশ্যনা, মার্গ, ফল ও নির্বাণ। ‘অব্যপাদ ধর্মপদ’ বলতে অক্রোধ অথবা মৈত্রীভাবনাকে প্রধান করে অর্জিত ধ্যান আদি। ‘সম্যক স্মৃতি ধর্মপদ’ বলতে সুপ্রতিষ্ঠিত স্মৃতি অথবা স্মৃতিকে প্রধান করে অর্জিত ধ্যান আদি। ‘সম্যক সমাধি ধর্মপদ’ বলতে সমাপত্তি অথবা অষ্ট সমাপত্তির মাধ্যমে অর্জিত ধ্যান, বিপশ্যনা, মার্গ, ফল ও নির্বাণ। অথবা দশ অশুভ ভাবনার মাধ্যমে অর্জিত ধ্যান আদি হলো ‘অনভিধ্যা ধর্মপদ’। চার ব্রহ্মবিহারের মাধ্যমে অর্জিত ধ্যানসমূহ হলো ‘অব্যপাদ ধর্মপদ’। দশ অনুস্মৃতি ও আহারে প্রতিকূল সংজ্ঞা ভাবনার মাধ্যমে অর্জিত ধ্যানসমূহ হলো ‘সম্যক স্মৃতি ধর্মপদ’। দশ কৃৎস্ন ও আনাপানস্মৃতির মাধ্যমে অর্জিত ধ্যানসমূহ হলো ‘সম্যক সমাধি ধর্মপদ’।


Dhammasamādānesu paṭhamaṃ acelakapaṭipadā. Dutiyaṃ tibbakilesassa arahattaṃ gahetuṃ asakkontassa assumukhassāpi rudato parisuddhabrahmacariyacaraṇaṃ. Tatiyaṃ kāmesu pātabyatā. Catutthaṃ cattāro paccaye alabhamānassāpi [Pg.205] jhānavipassanāvasena sukhasamaṅgino sāsanabrahmacariyaṃ.

ধর্ম-সমাদানসমূহের (ধর্ম পালনের) মধ্যে প্রথমটি হলো অচেলক (নগ্ন) প্রতিপদা। দ্বিতীয়টি হলো তীব্র ক্লেশযুক্ত ব্যক্তির অর্হত্ত্ব লাভ করতে অসমর্থ হয়ে অশ্রুমুখী হয়ে ক্রন্দন করা সত্ত্বেও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য আচরণ করা। তৃতীয়টি হলো কামসমূহে নিমজ্জিত হওয়া (ভোগ করা)। চতুর্থটি হলো চার প্রত্যয় লাভ না করলেও ধ্যান ও বিপশ্যনার মাধ্যমে সুখের অধিকারী হয়ে শাসন-ব্রহ্মচর্য পালন করা।


Dhammakkhandhāti ettha guṇaṭṭho khandhaṭṭho. Sīlakkhandhoti sīlaguṇo. Ettha ca phalasīlaṃ adhippetaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Iti catūsupi ṭhānesu phalameva vuttaṃ.

‘ধর্মস্কন্ধ’ পদে গুণের অর্থই স্কন্ধের অর্থ। ‘শীলস্কন্ধ’ বলতে শীলের গুণ। আর এখানে ফল-শীল অভিপ্রেত। অবশিষ্ট পদসমূহের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। এভাবে চারটি স্থানেই ফলকেই বলা হয়েছে।


Balānīti upatthambhanaṭṭhena akampiyaṭṭhena ca balāni. Tesaṃ paṭipakkhehi kosajjādīhi akampaniyatā veditabbā. Sabbānipi samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttarāneva kathitāni.

‘বলসমূহ’ বলতে উপস্তম্ভন (সমর্থন বা দৃঢ়করণ) অর্থে এবং অকম্প্য (অবিচল) অর্থে বলসমূহ। তাদের প্রতিপক্ষ আলস্য আদি দ্বারা অকম্পনীয়তা বুঝতে হবে। সবগুলোই শমথ, বিপশ্যনা ও মার্গের মাধ্যমে লৌকিক ও লোকোত্তর হিসেবেই বলা হয়েছে।


Adhiṭṭhānānīti ettha adhīti upasaggamattaṃ. Atthato pana tena vā tiṭṭhanti, tattha vā tiṭṭhanti, ṭhānameva vā taṃtaṃguṇādhikānaṃ purisānaṃ adhiṭṭhānaṃ, paññāva adhiṭṭhānaṃ paññādhiṭṭhānaṃ. Ettha ca paṭhamena aggaphalapaññā. Dutiyena vacīsaccaṃ. Tatiyena āmisapariccāgo. Catutthena kilesūpasamo kathitoti veditabbo. Paṭhamena ca kammassakatapaññaṃ vipassanāpaññaṃ vā ādiṃ katvā phalapaññā kathitā. Dutiyena vacīsaccaṃ ādiṃ katvā paramatthasaccaṃ nibbānaṃ. Tatiyena āmisapariccāgaṃ ādiṃ katvā aggamaggena kilesapariccāgo. Catutthena samāpattivikkhambhite kilese ādiṃ katvā aggamaggena kilesavūpasamo. Paññādhiṭṭhānena vā ekena arahattaphalapaññā kathitā. Sesehi paramatthasaccaṃ. Saccādhiṭṭhānena vā ekena paramatthasaccaṃ kathitaṃ. Sesehi arahattapaññāti mūsikābhayatthero āha.

‘অধিষ্ঠানসমূহ’ পদে ‘অধি’ কেবল একটি উপসর্গ মাত্র। কিন্তু অর্থগতভাবে—যার দ্বারা প্রতিষ্ঠিত থাকে, অথবা যাতে প্রতিষ্ঠিত থাকে, অথবা সেই সেই গুণাধিক পুরুষদের প্রতিষ্ঠাই হলো অধিষ্ঠান; প্রজ্ঞাই অধিষ্ঠান—এটি প্রজ্ঞা-অধিষ্ঠান। আর এখানে প্রথমটির দ্বারা অগ্রফল প্রজ্ঞা (অর্হত্ত্বফল প্রজ্ঞা), দ্বিতীয়টির দ্বারা বাচনিক সত্য, তৃতীয়টির দ্বারা আমিষ-পরিত্যাগ এবং চতুর্থটির দ্বারা ক্লেশ-উপশম বলা হয়েছে—এটি বুঝতে হবে। প্রথমটির দ্বারা কর্মস্বকতা প্রজ্ঞা অথবা বিপশ্যনা প্রজ্ঞাকে আদি করে ফল প্রজ্ঞা বলা হয়েছে। দ্বিতীয়টির দ্বারা বাচনিক সত্যকে আদি করে পরমার্থ সত্য নির্বাণ বলা হয়েছে। তৃতীয়টির দ্বারা আমিষ-পরিত্যাগকে আদি করে অগ্রমার্গের দ্বারা ক্লেশ-পরিত্যাগ বলা হয়েছে। চতুর্থটির দ্বারা সমাপত্তি দ্বারা বিক্ষম্ভিত (দূরীভূত) ক্লেশসমূহকে আদি করে অগ্রমার্গের দ্বারা ক্লেশ-উপশম বলা হয়েছে। অথবা একমাত্র প্রজ্ঞা-অধিষ্ঠানের দ্বারা অর্হত্ত্বফল প্রজ্ঞা বলা হয়েছে, অবশিষ্টগুলোর দ্বারা পরমার্থ সত্য। অথবা একমাত্র সত্য-অধিষ্ঠানের দ্বারা পরমার্থ সত্য বলা হয়েছে, অবশিষ্টগুলোর দ্বারা অর্হত্ত্ব প্রজ্ঞা—এটি মূষিক অভয় থের বলেছেন।


Pañhabyākaraṇādicatukkavaṇṇanā

প্রশ্ন-ব্যাকরণ ইত্যাদি চতুষ্কের বর্ণনা


312. Pañhabyākaraṇāni mahāpadesakathāya vitthāritāneva.

৩১২. প্রশ্ন-ব্যাকরণসমূহ মহাপদেশ কথায় বিস্তারিতভাবেই ব্যাখ্যা করা হয়েছে।


Kaṇhanti kāḷakaṃ dasaakusalakammapathakammaṃ. Kaṇhavipākanti apāye nibbattanato kāḷakavipākaṃ. Sukkanti paṇḍaraṃ kusalakammapathakammaṃ. Sukkavipākanti sagge nibbattanato paṇḍaravipākaṃ. Kaṇhasukkanti missakakammaṃ. Kaṇhasukkavipākanti sukhadukkhavipākaṃ. Missakakammañhi katvā akusalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthiṭṭhānādīsu uppanno kusalena pavatte sukhaṃ vedayati. Kusalena rājakulepi nibbatto akusalena pavatte dukkhaṃ vedayati. Akaṇhaasukkanti kammakkhayakaraṃ catumaggañāṇaṃ adhippetaṃ. Tañhi [Pg.206] yadi kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Yadi sukkaṃ bhaveyya, sukkavipākaṃ dadeyya. Ubhayavipākassa pana adānato akaṇhāsukkavipākattā akaṇhaṃ asukkanti ayamettha attho.

'কৃষ্ণ' বলতে কালো বা মন্দ দশ অকুশল কর্মপথের কর্মকে বোঝায়। 'কৃষ্ণ বিপাক' বলতে অপায়ে (নরকাদিতে) উৎপন্ন হওয়ার কারণে কৃষ্ণ বা মন্দ ফলকে বোঝায়। 'শুক্ল' বলতে শুভ্র বা শুভ কুশল কর্মপথের কর্মকে বোঝায়। 'শুক্ল বিপাক' বলতে স্বর্গে উৎপন্ন হওয়ার কারণে শুভ্র বা শুভ ফলকে বোঝায়। 'কৃষ্ণ-শুক্ল' বলতে মিশ্র কর্মকে বোঝায়। 'কৃষ্ণ-শুক্ল বিপাক' বলতে সুখ-দুঃখ মিশ্রিত ফলকে বোঝায়। মিশ্র কর্ম করে অকুশলের প্রভাবে তির্যক যোনিতে মাঙ্গলিক হস্তী ইত্যাদির স্থানে উৎপন্ন হয়েও কুশলের প্রভাবে প্রবৃত্তি কালে সুখ ভোগ করে। আবার কুশলের প্রভাবে রাজকুলেও উৎপন্ন হয়ে অকুশলের প্রভাবে প্রবৃত্তি কালে দুঃখ ভোগ করে। 'অকৃষ্ণ-অশুক্ল' বলতে কর্মক্ষয়কারী চতুরমার্গ জ্ঞানকে বোঝানো হয়েছে। কারণ সেই মার্গজ্ঞান যদি কৃষ্ণ হতো, তবে কৃষ্ণ বিপাক দিত; যদি শুক্ল হতো, তবে শুক্ল বিপাক দিত। কিন্তু উভয় প্রকার বিপাক দান না করার কারণে এবং অকৃষ্ণ-অশুক্ল বিপাক হওয়ার কারণে তা 'অকৃষ্ণ-অশুক্ল'—এটিই এখানে অর্থ।


Sacchikaraṇīyāti paccakkhakaraṇena ceva paṭilābhena ca sacchikātabbā. Cakkhunāti dibbacakkhunā. Kāyenāti sahajātanāmakāyena. Paññāyāti arahattaphalañāṇena.

'সাক্ষাৎকরণীয়' বলতে প্রত্যক্ষকরণ এবং প্রতিলাভের (প্রাপ্তির) মাধ্যমে সাক্ষাৎ করতে হবে। 'চক্ষুর দ্বারা' বলতে দিব্যচক্ষুর দ্বারা। 'কায়ার দ্বারা' বলতে সহজাত নাম-কায় (চিত্ত ও চৈতসিক সমষ্টি) দ্বারা। 'প্রজ্ঞার দ্বারা' বলতে অর্হত্ত্বফল জ্ঞানের দ্বারা।


Oghāti vaṭṭasmiṃ satte ohananti osīdāpentīti oghā. Tattha pañcakāmaguṇiko rāgo kāmogho. Rūpārūpabhavesu chandarāgo bhavogho. Tathā jhānanikanti sassatadiṭṭhisahagato ca rāgo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhogho.

'ওঘ' বলতে যা সংসারাবর্তে সত্ত্বদের নিমজ্জিত করে বা ডুবিয়ে দেয়, তাই ওঘ। তাদের মধ্যে পঞ্চকামগুণ-বিষয়ক রাগ হলো 'কামৌঘ'। রূপ ও অরূপ ভবে ছন্দরাগ হলো 'ভবৌঘ'। তদ্রূপ ধ্যানে আসক্তি এবং শাশ্বতদৃষ্টি-সহগত রাগও ভবৌঘ। বাষট্টি প্রকার দৃষ্টি হলো 'দৃষ্ট্যৌঘ'।


Vaṭṭasmiṃ yojentīti yogā. Te oghā viya veditabbā.

যা সংসারাবর্তে যুক্ত করে, তা হলো 'যোগ'। তাদের ওঘের মতোই জানতে হবে।


Visaṃyojentīti visaññogā. Tattha asubhajjhānaṃ kāmayogavisaṃyogo. Taṃ pādakaṃ katvā adhigato anāgāmimaggo ekanteneva kāmayogavisaññogo nāma. Arahattamaggo bhavayogavisaññogo nāma. Sotāpattimaggo diṭṭhiyogavisaññogo nāma. Arahattamaggo avijjāyogavisaññogo nāma.

যা যুক্ত করে না বা মুক্ত করে, তা হলো 'বিসংযোগ'। তাদের মধ্যে অশুভ ধ্যান হলো 'কামযোগ-বিসংযোগ'। তাকে ভিত্তি করে প্রাপ্ত অনাগামী মার্গ একান্তভাবেই 'কামযোগ-বিসংযোগ' নামে অভিহিত। অর্হত্ত্ব মার্গ হলো 'ভবযোগ-বিসংযোগ'। স্রোতআপত্তি মার্গ হলো 'দৃষ্টিযোগ-বিসংযোগ'। অর্হত্ত্ব মার্গ হলো 'অবিদ্যাযোগ-বিসংযোগ'।


Ganthanavasena ganthā. Vaṭṭasmiṃ nāmakāyañceva rūpakāyañca ganthati bandhati palibundhatīti kāyagantho. Idaṃsaccābhinivesoti idameva saccaṃ, moghamaññanti evaṃ pavatto diṭṭhābhiniveso.

গ্রন্থন বা বন্ধন করার কারণে এগুলোকে 'গ্রন্থ' বলা হয়। যা সংসারাবর্তে নাম-কায় ও রূপ-কায়কে গ্রন্থন করে, বন্ধন করে এবং আবদ্ধ করে, তা হলো 'কায়গ্রন্থ'। 'ইদংসচ্চাভিনিবেশ' বলতে 'এটাই সত্য, অন্য সব মিথ্যা'—এরূপ প্রবর্তিত দৃষ্টি-অভিনিবেশকে (ভুল ধারণায় দৃঢ় বিশ্বাস) বোঝায়।


Upādānānīti ādānaggahaṇāni. Kāmoti rāgo, soyeva gahaṇaṭṭhena upādānanti kāmupādānaṃ. Diṭṭhīti micchādiṭṭhi, sāpi gahaṇaṭṭhena upādānanti diṭṭhupādānaṃ. Iminā suddhīti evaṃ sīlavatānaṃ gahaṇaṃ sīlabbatupādānaṃ. Attāti etena vadati ceva upādiyati cāti attavādupādānaṃ.

'উপাদান' বলতে দৃঢ়ভাবে গ্রহণ করাকে বোঝায়। 'কাম' বলতে রাগ বা আসক্তি, তা গ্রহণের অর্থে উপাদান হওয়ায় তা 'কামোপাদান'। 'দৃষ্টি' বলতে মিথ্যাদৃষ্টি, তাও গ্রহণের অর্থে উপাদান হওয়ায় তা 'দৃষ্ট্যুপাদান'। 'এর দ্বারা (কুকুর-ব্রত ইত্যাদির দ্বারা) মুক্তি লাভ হয়'—এরূপ শীল ও ব্রত গ্রহণ করা হলো 'শীলব্রত-উপাদান'। 'এটি আত্মা'—এরূপ বলা এবং দৃঢ়ভাবে গ্রহণ করা হলো 'আত্মবাদ-উপাদান'।


Yoniyoti koṭṭhāsā. Aṇḍe jātāti aṇḍajā. Jalābumhi jātāti jalābujā. Saṃsede jātāti saṃsedajā. Sayanasmiṃ pūtimacchādīsu ca nibbattānametaṃ adhivacanaṃ. Vegena āgantvā upapatitā viyāti opapātikā. Tattha devamanussesu saṃsedajaopapātikānaṃ ayaṃ [Pg.207] viseso. Saṃsedajā mandā daharā hutvā nibbattanti. Opapātikā soḷasavassuddesikā hutvā. Manussesu hi bhummadevesu ca imā catassopi yoniyo labbhanti. Tathā tiracchānesu supaṇṇanāgādīsu. Vuttañhetaṃ – ‘‘tattha, bhikkhave, aṇḍajā supaṇṇā aṇḍajeva nāge haranti, na jalābuje na saṃsedaje na opapātike’’ti (saṃ. ni. 3.393). Cātumahārājikato paṭṭhāya uparidevā opapātikāyeva. Tathā nerayikā. Petesu catassopi labbhanti. Gabbhāvakkantiyo sampasādanīye kathitā eva.

'যোনি' বলতে উৎপত্তির প্রকারসমূহকে বোঝায়। ডিম থেকে উৎপন্নরা হলো 'অণ্ডজ'। জরায়ু থেকে উৎপন্নরা হলো 'জরায়ুজ'। সংস্বেদ (ঘাম, পচা মাছ, ফুলশয্যা ইত্যাদির আর্দ্রতা) থেকে উৎপন্নরা হলো 'সংস্বেদজ'। দ্রুত এসে পতিত হওয়ার মতো পূর্ণাঙ্গরূপে আবির্ভূত হওয়া হলো 'ঔপপাতিক'। সেখানে দেব ও মানুষের ক্ষেত্রে সংস্বেদজ ও ঔপপাতিকদের মধ্যে এই পার্থক্য রয়েছে: সংস্বেদজরা দুর্বল ও ক্ষুদ্র হয়ে উৎপন্ন হয়, আর ঔপপাতিকরা ষোলো বছর বয়সের মতো পূর্ণাঙ্গ রূপ নিয়ে উৎপন্ন হয়। মানুষের মধ্যে এবং ভূম্য দেবতাদের মধ্যে এই চার প্রকার যোনিই পাওয়া যায়। তদ্রূপ তির্যক প্রাণীদের মধ্যে সুপর্ণ (গরুড়), নাগ ইত্যাদির ক্ষেত্রেও চার প্রকার যোনিই পাওয়া যায়। যেমনটি বলা হয়েছে—'হে ভিক্ষুগণ, সেখানে অণ্ডজ সুপর্ণরা অণ্ডজ নাগদেরই হরণ (বধ) করে, জরায়ুজদের নয়, সংস্বেদজদের নয়, ঔপপাতিকদের নয়।' চাতুর্মহারাজিক থেকে শুরু করে উচ্চতর দেবতারা কেবল ঔপপাতিকই হন। তদ্রূপ নরকবাসীরাও কেবল ঔপপাতিক। প্রেতদের মধ্যে চার প্রকার যোনিই পাওয়া যায়। গর্ভাক্রান্তি সংক্রান্ত বিষয় 'সম্পসাদনীয় সূত্রে' বিস্তারিত বলা হয়েছে।


Attabhāvapaṭilābhesu paṭhamo khiḍḍāpadosikavasena veditabbo. Dutiyo orabbhikādīhi ghātiyamānaurabbhādivasena. Tatiyo manopadosikāvasena. Catuttho cātumahārājike upādāya uparisesadevatāvasena. Te hi devā neva attasañcetanāya maranti, na parasañcetanāya.

আত্মভাব প্রতিলাভের (দেহ ধারণের) মধ্যে প্রথমটি 'ক্রীড়াপ্রদোষিক' (ক্রীড়ামত্ততার কারণে বিনাশপ্রাপ্ত) দেবতাদের মাধ্যমে জানতে হবে। দ্বিতীয়টি কসাইদের দ্বারা বধকৃত মেষ ইত্যাদির মাধ্যমে জানতে হবে। তৃতীয়টি 'মনঃপ্রদোষিক' (মন কলুষিত হওয়ার কারণে বিনাশপ্রাপ্ত) দেবতাদের মাধ্যমে জানতে হবে। চতুর্থটি চাতুর্মহারাজিক থেকে শুরু করে উচ্চতর অবশিষ্ট দেবতাদের মাধ্যমে জানতে হবে। কারণ সেই দেবতারা নিজের চেতনার দ্বারাও মৃত্যুবরণ করেন না, অন্যের চেতনার দ্বারাও মৃত্যুবরণ করেন না।


Dakkhiṇāvisuddhādicatukkavaṇṇanā

দক্ষিণাবিশুদ্ধি আদি চতুষ্ক বর্ণনা


313. Dakkhiṇāvisuddhiyoti dānasaṅkhātā dakkhiṇā visujjhanti mahapphalā honti etāhīti dakkhiṇāvisuddhiyo.

৩১৩. 'দক্ষিণাবিশুদ্ধি' বলতে দান নামক দক্ষিণা যার দ্বারা বিশুদ্ধ হয় এবং মহাফলাদায়ক হয়, তাকে দক্ষিণাবিশুদ্ধি বলে।


Dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakatoti yattha dāyako sīlavā hoti, dhammenuppannaṃ deyyadhammaṃ deti, paṭiggāhako dussīlo. Ayaṃ dakkhiṇā vessantaramahārājassa dakkhiṇāsadisā. Paṭiggāhakato visujjhati, no dāyakatoti yattha paṭiggāhako sīlavā hoti, dāyako dussīlo, adhammenuppannaṃ deti, ayaṃ dakkhiṇā coraghātakassa dakkhiṇāsadisā. Neva dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakatoti yattha ubhopi dussīlā deyyadhammopi adhammena nibbatto. Vipariyāyena catutthā veditabbā.

'দাতার কারণে বিশুদ্ধ হয়, প্রতিগ্রাহকের (গ্রহীতার) কারণে নয়' বলতে—যেখানে দাতা শীলবান হন এবং ধার্মিক উপায়ে অর্জিত দানসামগ্রী দান করেন, কিন্তু গ্রহীতা দুঃশীল হন। এই দক্ষিণা মহারাজ বিশ্বন্তরের দক্ষিণার সদৃশ। 'প্রতিগ্রাহকের কারণে বিশুদ্ধ হয়, দাতার কারণে নয়' বলতে—যেখানে গ্রহীতা শীলবান হন, কিন্তু দাতা দুঃশীল হন এবং অধার্মিক উপায়ে অর্জিত দানসামগ্রী দান করেন। এই দক্ষিণা চোরঘাতকের (জল্লাদের) দক্ষিণার সদৃশ। 'দাতার কারণেও বিশুদ্ধ হয় না, প্রতিগ্রাহকের কারণেও নয়' বলতে—যেখানে উভয়ই দুঃশীল এবং দানসামগ্রীও অধার্মিক উপায়ে অর্জিত। এর বিপরীতভাবে চতুর্থটি (উভয়ের কারণেই বিশুদ্ধ হয়) জানতে হবে।


Saṅgahavatthūnīti saṅgahakāraṇāni. Tāni heṭṭhā vibhattāneva.

'সংগ্রহবস্তু' বলতে সংগ্রহের (অনুকম্পা বা অনুগ্রহের) কারণসমূহকে বোঝায়। সেগুলো পূর্বে (লক্ষণ সূত্রের ব্যাখ্যায়) বিস্তারিত বর্ণনা করা হয়েছে।


Anariyavohārāti anariyānaṃ lāmakānaṃ vohārā.

'অনার্য ব্যবহার' বলতে অনার্য বা হীন ব্যক্তিদের কথাবার্তা বা আচরণকে বোঝায়।


Ariyavohārāti ariyānaṃ sappurisānaṃ vohārā.

'আর্য ব্যবহার' বলতে আর্য বা সৎপুরুষদের কথাবার্তা বা আচরণকে বোঝায়।


Diṭṭhavāditāti [Pg.208] diṭṭhaṃ mayāti evaṃ vāditā. Ettha ca taṃtaṃsamuṭṭhāpakacetanāvasena attho veditabbo.

'দৃষ্টবাদিতা' বলতে 'আমি দেখেছি'—এরূপ বলাকে বোঝায়। এখানে সেই সেই কথা উৎপন্নকারী চেতনার প্রভাবে অর্থ বুঝতে হবে।


Attantapādicatukkavaṇṇanā

আত্মন্তপাদ চতুষ্ক বর্ণনা


314. Attantapādīsu paṭhamo acelako. Dutiyo orabbhikādīsu aññataro. Tatiyo yaññayājako. Catuttho sāsane sammāpaṭipanno.

৩১৪. নিজেকে কষ্ট দেওয়া ইত্যাদি ব্যক্তিদের মধ্যে প্রথমজন হলেন নগ্ন তপস্বী (অচেলক)। দ্বিতীয়জন হলেন কসাই ইত্যাদির মধ্যে অন্যতর (অন্যকে কষ্ট দেওয়া ব্যক্তি)। তৃতীয়জন হলেন যজ্ঞ সম্পাদনকারী (নিজেকে ও অন্যকে কষ্ট দেওয়া ব্যক্তি)। চতুর্থজন হলেন বুদ্ধশাসনে সম্যক প্রতিপন্ন ব্যক্তি (যিনি নিজেকেও কষ্ট দেন না, অন্যকেও কষ্ট দেয় না)।


Attahitāya paṭipannādīsu paṭhamo yo sayaṃ sīlādisampanno, paraṃ sīlādīsu na samādapeti āyasmā vakkalitthero viya. Dutiyo yo attanā na sīlādisampanno, paraṃ sīlādīsu samādapeti āyasmā upanando viya. Tatiyo yo nevattanā sīlādisampanno, paraṃ sīlādīsu na samādapeti devadatto viya. Catuttho yo attanā ca sīlādisampanno parañca sīlādīsu samādapeti āyasmā mahākassapo viya.

আত্মহিতের জন্য আচরণকারী ইত্যাদি ব্যক্তিদের মধ্যে প্রথমজন হলেন তিনি, যিনি নিজে শীল ইত্যাদিতে সম্পন্ন কিন্তু অন্যকে শীল ইত্যাদিতে নিয়োজিত করেন না, যেমন—আয়ুষ্মান বক্কলি স্থবির। দ্বিতীয়জন হলেন তিনি, যিনি নিজে শীল ইত্যাদিতে সম্পন্ন নন কিন্তু অন্যকে শীল ইত্যাদিতে নিয়োজিত করেন, যেমন—আয়ুষ্মান উপনন্দ স্থবির। তৃতীয়জন হলেন তিনি, যিনি নিজেও শীল ইত্যাদিতে সম্পন্ন নন এবং অন্যকেও শীল ইত্যাদিতে নিয়োজিত করেন না, যেমন—দেবদত্ত। চতুর্থজন হলেন তিনি, যিনি নিজেও শীল ইত্যাদিতে সম্পন্ন এবং অন্যকেও শীল ইত্যাদিতে নিয়োজিত করেন, যেমন—আয়ুষ্মান মহাকাশ্যপ স্থবির।


Tamādīsu tamoti andhakārabhūto. Tamaparāyaṇoti tamameva paraṃ ayanaṃ gati assāti tamaparāyaṇo. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Ettha ca paṭhamo nīce caṇḍālādikule dujjīvite hīnattabhāve nibbattitvā tīṇi duccaritāni paripūreti. Dutiyo tathāvidho hutvā tīṇi sucaritāni paripūreti. Tatiyo uḷāre khattiyakule bahuannapāne sampannattabhāve nibbattitvā tīṇi duccaritāni paripūreti. Catuttho tādisova hutvā tīṇi sucaritāni paripūreti.

তমঃ (অন্ধকার) ইত্যাদি পদের মধ্যে 'তমঃ' বলতে অন্ধকারস্বরূপ। 'তমঃপরায়ণ' বলতে যার অন্ধকারই পরম গতি বা আশ্রয়। এভাবে সব পদের অর্থ বুঝতে হবে। এখানে প্রথম ব্যক্তি নিচ চণ্ডাল আদি কুলে, কষ্টকর জীবিকায় ও হীন শরীরে উৎপন্ন হয়ে তিন প্রকার দুশ্চরিত্র (কায়িক, বাচনিক ও মানসিক দুশ্চরিত্র) পূর্ণ করে। দ্বিতীয় ব্যক্তি তদ্রূপ নিচ কুলে উৎপন্ন হয়েও তিন প্রকার সুচরিত পূর্ণ করে। তৃতীয় ব্যক্তি উচ্চ ক্ষত্রিয় কুলে, প্রচুর অন্নপানযুক্ত ও সমৃদ্ধ শরীরে উৎপন্ন হয়ে তিন প্রকার দুশ্চরিত্র পূর্ণ করে। চতুর্থ ব্যক্তি তদ্রূপ উচ্চ কুলে উৎপন্ন হয়ে তিন প্রকার সুচরিত পূর্ণ করে।


Samaṇamacaloti samaṇaacalo. Ma-kāro padasandhimattaṃ. So sotāpanno veditabbo. Sotāpanno hi catūhi vātehi indakhīlo viya parappavādehi akampiyo. Acalasaddhāya samannāgatoti samaṇamacalo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘katamo ca puggalo samaṇamacalo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’ti (pu. pa. 190) vitthāro. Rāgadosānaṃ pana tanubhūtattā sakadāgāmī samaṇapadumo nāma. Tenāha – ‘‘katamo pana puggalo samaṇapadumo? Idhekacco puggalo sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ vuccati puggalo [Pg.209] samaṇapadumo’’ti (pu. pa. 190). Rāgadosānaṃ abhāvā khippameva pupphissatīti anāgāmī samaṇapuṇḍarīko nāma. Tenāha – ‘‘katamo ca puggalo samaṇapuṇḍarīko? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ…pe… ayaṃ vuccati puggalo samaṇapuṇḍarīko’’ti (pu. pa. 190). Arahā pana sabbesampi ganthakārakilesānaṃ abhāvā samaṇesu samaṇasukhumālo nāma. Tenāha – ‘‘katamo ca puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo? Idhekacco āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo’’ti.

'শ্রমণ-অচল' বলতে শ্রমণ-অচল। 'ম' কারটি কেবল পদসন্ধির জন্য। তাঁকে স্রোতাপন্ন হিসেবে জানতে হবে। স্রোতাপন্ন ব্যক্তি চার দিকের বায়ু দ্বারা ইন্দ্রখীল (দ্বারস্তম্ভ) যেমন অকম্পিত থাকে, তদ্রূপ অন্যের মিথ্যা মতবাদ দ্বারা অকম্পিত থাকেন। অচল শ্রদ্ধার অধিকারী হওয়ার কারণে তিনি 'শ্রমণ-অচল'। যেমনটি বলা হয়েছে—'কোন ব্যক্তি শ্রমণ-অচল? এখানে কোনো কোনো ব্যক্তি তিনটি সংযোজনের ক্ষয় হওয়ায়...' ইত্যাদি বিস্তারিত। রাগ ও দ্বেষ হ্রাস পাওয়ার কারণে সকদাগামী হলেন 'শ্রমণ-পদ্ম'। তাই বলা হয়েছে—'কোন ব্যক্তি শ্রমণ-পদ্ম? এখানে কোনো কোনো ব্যক্তি একবার মাত্র এই লোকে ফিরে এসে দুঃখের অন্ত করেন, এই ব্যক্তিকে বলা হয় শ্রমণ-পদ্ম।' রাগ ও দ্বেষের অভাবের কারণে শীঘ্রই প্রস্ফুটিত হবেন বলে অনাগামী হলেন 'শ্রমণ-পুণ্ডরীক' (শ্বেতপদ্ম)। তাই বলা হয়েছে—'কোন ব্যক্তি শ্রমণ-পুণ্ডরীক? এখানে কোনো কোনো ব্যক্তি পাঁচটি অধোভাগীয় (ওরম্ভাগীয়)... পে... এই ব্যক্তিকে বলা হয় শ্রমণ-পুণ্ডরীক।' অর্হৎ হলেন সমস্ত বন্ধনকারী ক্লেশের অভাবের কারণে শ্রমণদের মধ্যে 'শ্রমণ-সুকুমার'। তাই বলা হয়েছে—'কোন ব্যক্তি শ্রমণদের মধ্যে শ্রমণ-সুকুমার? এখানে কোনো কোনো ব্যক্তি আসবসমূহের ক্ষয় হওয়ায়... পে... উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন। এই ব্যক্তিকে বলা হয় শ্রমণদের মধ্যে শ্রমণ-সুকুমার।'


‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti samapaññāsāya catukkānaṃ vasena dvepañhasatāni kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

'হে আবসো, এই...' ইত্যাদি পূর্বোক্ত নিয়মেই যুক্ত করতে হবে। এভাবে পঞ্চাশটি চতুষ্কের মাধ্যমে দুইশত পঞ্চাশটি প্রশ্নের বর্ণনা করে স্থবির (সারিপুত্র) ঐক্যের রস (সামগ্রীরস) প্রদর্শন করেছেন।


Catukkavaṇṇanā niṭṭhitā.

চতুষ্ক বর্ণনা সমাপ্ত।


Pañcakavaṇṇanā

পঞ্চক বর্ণনা


315. Iti catukkavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni pañcakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha pañcasu khandhesu rūpakkhandho lokiyo. Sesā lokiyalokuttarā. Upādānakkhandhā lokiyāva. Vitthārato pana khandhakathā visuddhimagge vuttā. Kāmaguṇā heṭṭhā vitthāritāva.

৩১৫. এভাবে চতুষ্কের মাধ্যমে ঐক্যের রস প্রদর্শন করে এখন পঞ্চকের মাধ্যমে তা প্রদর্শন করার জন্য পুনরায় দেশনা আরম্ভ করলেন। সেখানে পাঁচ স্কন্ধের মধ্যে রূপস্কন্ধ লৌকিক। অবশিষ্ট স্কন্ধগুলো লৌকিক ও লোকোত্তর। উপাদানস্কন্ধগুলো কেবল লৌকিকই। বিস্তারিতভাবে স্কন্ধের কথা বিশুদ্ধিমার্গে বলা হয়েছে। কামগুণ পূর্বে বিস্তারিত বর্ণনা করা হয়েছে।


Sukatadukkaṭādīhi gantabbāti gatiyo. Nirayoti nirassādo. Sahokāsena khandhā kathitā. Tato paresu tīsu nibbattā khandhāva vuttā. Catutthe okāsopi.

সুকৃত ও দুষ্কৃত ইত্যাদির দ্বারা যেখানে গমন করতে হয়, তা হলো 'গতি'। 'নিরয়' বলতে যা আস্বাদহীন (সুখহীন)। এখানে স্থানের সাথে স্কন্ধসমূহ বলা হয়েছে। তারপরের তিনটিতে কেবল উৎপন্ন স্কন্ধসমূহই বলা হয়েছে। চতুর্থটিতে স্থানও বলা হয়েছে।


Āvāse macchariyaṃ āvāsamacchariyaṃ. Tena samannāgato bhikkhu āgantukaṃ disvā ‘‘ettha cetiyassa vā saṅghassa vā parikkhāro ṭhapito’’tiādīni vatvā saṅghikampi āvāsaṃ nivāreti. So kālaṅkatvā peto vā ajagaro vā hutvā nibbattati. Kule macchariyaṃ kulamacchariyaṃ. Tena samannāgato bhikkhu tehi kāraṇehi attano upaṭṭhākakule aññesaṃ [Pg.210] pavesanampi nivāreti. Lābhe macchariyaṃ lābhamacchariyaṃ. Tena samannāgato bhikkhu saṅghikampi lābhaṃ maccharāyanto yathā aññe na labhanti, evaṃ karoti. Vaṇṇe macchariyaṃ vaṇṇamacchariyaṃ. Vaṇṇoti cettha sarīravaṇṇopi guṇavaṇṇopi veditabbo. Pariyattidhamme macchariyaṃ dhammamacchariyaṃ. Tena samannāgato bhikkhu ‘‘imaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā eso maṃ abhibhavissatī’’ti aññassa na deti. Yo pana dhammānuggahena vā puggalānuggahena vā na deti, na taṃ macchariyaṃ.

আবাসের প্রতি মাৎসর্যই হলো আবাস-মাৎসর্য। সেই মাৎসর্যযুক্ত ভিক্ষু কোনো আগন্তুক ভিক্ষুকে দেখে “এখানে চৈত্যের অথবা সংঘের পরিষ্খার (উপকরণসমূহ) রাখা আছে” ইত্যাদি বলে সাংঘিক আবাসেও তাকে প্রবেশ করতে বাধা দেয়। সে মৃত্যুবরণ করে প্রেত অথবা অজগর সাপ হয়ে জন্মগ্রহণ করে। কুলের (উপাসক পরিবারের) প্রতি মাৎসর্যই হলো কুল-মাৎসর্য। সেই মাৎসর্যযুক্ত ভিক্ষু বিভিন্ন কারণে নিজের উপাসক পরিবারে অন্য ভিক্ষুদের প্রবেশ করতেও বাধা দেয়। লাভের প্রতি মাৎসর্যই হলো লাভ-মাৎসর্য। সেই মাৎসর্যযুক্ত ভিক্ষু সাংঘিক লাভকেও মাৎসর্যবশত এমনভাবে কাজ করে যাতে অন্য কেউ তা না পায়। বর্ণের প্রতি মাৎসর্যই হলো বর্ণ-মাৎসর্য। এখানে 'বর্ণ' বলতে শরীরের সৌন্দর্য এবং গুণের প্রশংসা—উভয়কেই বুঝতে হবে। পরিযত্তি ধর্মের (শাস্ত্রজ্ঞানের) প্রতি মাৎসর্যই হলো ধর্ম-মাৎসর্য। সেই মাৎসর্যযুক্ত ভিক্ষু “এই ধর্ম শিক্ষা করে সে আমাকে ছাড়িয়ে যাবে” এই ভেবে অন্যকে তা দেয় না। কিন্তু যিনি ধর্মের প্রতি অনুগ্রহবশত কিংবা ব্যক্তির প্রতি অনুগ্রহবশত দেন না, তা মাৎসর্য নয়।


Cittaṃ nivārenti pariyonandhantīti nīvaraṇāni. Kāmacchando nīvaraṇapatto arahattamaggavajjho. Kāmarāgānusayo kāmarāgasaṃyojanapatto anāgāmimaggavajjho. Thinaṃ cittagelaññaṃ. Middhaṃ khandhattayagelaññaṃ. Ubhayampi arahattamaggavajjhaṃ. Tathā uddhaccaṃ. Kukkuccaṃ anāgāmimaggavajjhaṃ. Vicikicchā paṭhamamaggavajjhā.

যা চিত্তকে নিবারণ করে এবং আচ্ছন্ন করে, তা-ই নিবারণ (নীকরণ)। কামচ্ছন্দ যখন নিবারণ অবস্থায় পৌঁছায়, তখন তা অর্হত্ত্বমার্গ দ্বারা বিনাশযোগ্য হয়। কামরাগ অনুশয় যখন কামরাগ সংযোজন অবস্থায় পৌঁছায়, তখন তা অনাগামী মার্গ দ্বারা বিনাশযোগ্য হয়। থীন (স্ত্যান) হলো চিত্তের রুগ্নতা। মিদ্ধ হলো তিন স্কন্ধের (বেদনা, সংজ্ঞা ও সংস্কার) রুগ্নতা। উভয়ই অর্হত্ত্বমার্গ দ্বারা বিনাশযোগ্য। তদ্রূপ উদ্ধত্যও (অর্হত্ত্বমার্গ দ্বারা বিনাশযোগ্য)। কৌকূত্য অনাগামী মার্গ দ্বারা বিনাশযোগ্য। বিচিকিৎসা প্রথম মার্গ (স্রোতাপত্তি মার্গ) দ্বারা বিনাশযোগ্য।


Saṃyojanānīti bandhanāni. Tehi pana baddhesu puggalesu rūpārūpabhave nibbattā sotāpannasakadāgāmino antobaddhā bahisayitā nāma. Tesañhi kāmabhave bandhanaṃ. Kāmabhave anāgāmino bahibaddhā antosayitā nāma. Tesañhi rūpārūpabhave bandhanaṃ. Kāmabhave sotāpannasakadāgāmino antobaddhā antosayitā nāma. Rūpārūpabhave anāgāmino bahibaddhā bahisayitā nāma. Khīṇāsavo sabbattha abandhano.

সংযোজন মানে বন্ধন। সেগুলির দ্বারা আবদ্ধ পুদ্গলদের মধ্যে রূপ ও অরূপ ভবে উৎপন্ন স্রোতাপন্ন ও সকদাগামী পুদ্গলগণ 'অভ্যন্তরে আবদ্ধ এবং বাহিরে অনুশায়িত' নামে অভিহিত হন। কারণ কামভবে তাদের বন্ধন রয়েছে। কামভবে উৎপন্ন অনাগামী পুদ্গলগণ 'বাহিরে আবদ্ধ এবং অভ্যন্তরে অনুশায়িত' নামে অভিহিত হন। কারণ রূপ ও অরূপ ভবে তাদের বন্ধন রয়েছে। কামভবে স্রোতাপন্ন ও সকদাগামী পুদ্গলগণ 'অভ্যন্তরে আবদ্ধ এবং অভ্যন্তরে অনুশায়িত' নামে অভিহিত হন। রূপ ও অরূপ ভবে অনাগামী পুদ্গলগণ 'বাহিরে আবদ্ধ এবং বাহিরে অনুশায়িত' নামে অভিহিত হন। ক্ষীণাস্রব (অর্হৎ) পুদ্গল সর্বত্রই বন্ধনহীন।


Sikkhitabbaṃ padaṃ sikkhāpadaṃ, sikkhākoṭṭhāsoti attho. Sikkhāya vā padaṃ sikkhāpadaṃ, adhicittaadhipaññāsikkhāya adhigamupāyoti attho. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana sikkhāpadakathā vibhaṅgappakaraṇe sikkhāpadavibhaṅge āgatā eva.

শিক্ষণীয় পদ বা বিষয়ই হলো শিক্ষাপদ, এর অর্থ শিক্ষার অংশ বা সমষ্টি। অথবা শিক্ষার পদ বা কারণই হলো শিক্ষাপদ, এর অর্থ অধিচিত্ত ও অধিপজ্ঞা শিক্ষা লাভের উপায়। এটিই এখানে সংক্ষেপ। বিস্তারিতভাবে কিন্তু শিক্ষাপদ সংক্রান্ত আলোচনা বিভঙ্গ প্রকরণের শিক্ষাপদ বিভঙ্গে বর্ণিত হয়েছে।


Abhabbaṭṭhānādipañcakavaṇṇanā

অভব্যস্থান আদি পঞ্চক বর্ণনা


316. ‘‘Abhabbo, āvuso, khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇa’’ntiādi desanāsīsameva, sotāpannādayopi pana abhabbā. Puthujjanakhīṇāsavānaṃ nindāpasaṃsatthampi evaṃ vuttaṃ. Puthujjano nāma gārayho, mātughātādīnipi karoti[Pg.211]. Khīṇāsavo pana pāsaṃso, kunthakipillikaghātādīnipi na karotīti.

৩১৬. “হে আয়ুষ্মানগণ, ক্ষীণাস্রব ভিক্ষু জেনেশুনে প্রাণীবধ করতে অসমর্থ (অভব্য)” ইত্যাদি বাক্য দেশনার প্রধান অংশ বা একদেশ মাত্র; কিন্তু স্রোতাপন্ন আদি আর্যগণও এরূপ করতে অসমর্থ। পৃথগ্জন ও ক্ষীণাস্রবদের নিন্দা ও প্রশংসার উদ্দেশ্যেও এরূপ বলা হয়েছে। পৃথগ্জন ব্যক্তি নিন্দনীয়, সে মাতৃহত্যা আদিও করে থাকে। কিন্তু ক্ষীণাস্রব পুদ্গল প্রশংসনীয়, তিনি উইপোকা বা পিঁপড়ের মতো ক্ষুদ্র প্রাণী হত্যাও করেন না।


Byasanesu viyassatīti byasanaṃ, hitasukhaṃ khipati viddhaṃsetīti attho. Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ, corarogabhayādīhi ñātivināsoti attho. Bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ, rājacorādivasena bhogavināsoti attho. Rogo eva byasanaṃ rogabyasanaṃ. Rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ, sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ. Dussīlyassetaṃ nāmaṃ. Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhi eva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ. Ettha ca ñātibyasanādīni tīṇi neva akusalāni na tilakkhaṇāhatāni. Sīladiṭṭhibyasanadvayaṃ akusalaṃ tilakkhaṇāhataṃ. Teneva ‘‘nāvuso, sattā ñātibyasanahetu vā’’tiādimāha.

ব্যসনসমূহের মধ্যে যা হিত ও সুখকে বিনষ্ট বা ধ্বংস করে, তা-ই ব্যসন। জ্ঞাতিদের বিনাশই হলো জ্ঞাতিব্যসন; এর অর্থ চোর, রোগ, ভয় ইত্যাদির কারণে জ্ঞাতিদের বিনাশ। সম্পদের বিনাশই হলো ভোগব্যসন; এর অর্থ রাজা, চোর ইত্যাদির কারণে সম্পদের বিনাশ। রোগই হলো ব্যসন অর্থাৎ রোগব্যসন; কারণ রোগ আরোগ্যকে বিনষ্ট করে, তাই তা ব্যসন। শীলের বিনাশই হলো শীলব্যসন; এটি দুঃশীলতারই নাম। সম্যক দৃষ্টিকে বিনষ্ট করে যে মিথ্যা দৃষ্টি উৎপন্ন হয়, তা-ই হলো দৃষ্টিব্যসন। এই ব্যসনসমূহের মধ্যে জ্ঞাতিব্যসন আদি তিনটি ব্যসন অকুশলও নয় এবং ত্রিলক্ষণ দ্বারা প্রহতও নয়। শীলব্যসন ও দৃষ্টিব্যসন—এই দুটি অকুশল এবং ত্রিলক্ষণ দ্বারা প্রহত। সেইজন্যই বলা হয়েছে—'হে আয়ুষ্মানগণ, সত্ত্বগণ জ্ঞাতিব্যসনের কারণে...' ইত্যাদি।


Ñātisampadāti ñātīnaṃ sampadā pāripūrī bahubhāvo. Bhogasampadāyapi eseva nayo. Ārogyassa sampadā ārogyasampadā. Pāripūrī dīgharattaṃ arogatā. Sīladiṭṭhisampadāsupi eseva nayo. Idhāpi ñātisampadādayo no kusalā, na tilakkhaṇāhatā. Sīladiṭṭhisampadā kusalā, tilakkhaṇāhatā. Teneva ‘‘nāvuso, sattā ñātisampadāhetu vā’’tiādimāha.

জ্ঞাতিসম্পদা হলো জ্ঞাতিদের সমৃদ্ধি, পরিপূর্ণতা বা প্রাচুর্য। ভোগসম্পদার ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। আরোগ্যের সমৃদ্ধিই হলো আরোগ্যসম্পদা; এর অর্থ দীর্ঘকাল রোগহীনতার পরিপূর্ণতা। শীলসম্পদা ও দৃষ্টিসম্পদার ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। এখানেও জ্ঞাতিসম্পদা আদি কুশল নয় এবং ত্রিলক্ষণ দ্বারা প্রহত নয়। শীলসম্পদা ও দৃষ্টিসম্পদা কুশল এবং ত্রিলক্ষণ দ্বারা প্রহত। সেইজন্যই বলা হয়েছে—'হে আয়ুষ্মানগণ, সত্ত্বগণ জ্ঞাতিসম্পদার কারণে...' ইত্যাদি।


Sīlavipattisīlasampattikathā mahāparinibbāne vitthāritāva.

শীলবিপত্তি ও শীলসম্পত্তি সংক্রান্ত আলোচনা মহাপরিনির্বাণ সূত্রে বিস্তারিতভাবে বর্ণিত হয়েছে।


Codakenāti vatthusaṃsandassanā, āpattisaṃsandassanā, saṃvāsappaṭikkhepo, sāmīcippaṭikkhepoti catūhi codanāvatthūhi codayamānena. Kālena vakkhāmi no akālenāti ettha cuditakassa kālo kathito, na codakassa. Paraṃ codentena hi parisamajjhe vā uposathapavāraṇagge vā āsanasālābhojanasālādīsu vā na codetabbaṃ. Divāṭṭhāne nisinnakāle ‘‘karotāyasmā okāsaṃ, ahaṃ āyasmantaṃ vattukāmo’’ti evaṃ okāsaṃ kāretvā codetabbaṃ. Puggalaṃ pana upaparikkhitvā yo lolapuggalo abhūtaṃ vatvā bhikkhūnaṃ ayasaṃ āropeti, so okāsakammaṃ vināpi codetabbo. Bhūtenāti tacchena sabhāvena. Saṇhenāti maṭṭhena mudukena. Atthasañhitenāti atthakāmatāya hitakāmatāya upetena.

'চোদক (অভিযোগকারী) কর্তৃক' বলতে—ঘটনা প্রদর্শন, আপত্তি প্রদর্শন, সহবাস প্রত্যাখ্যান এবং সামীচী (সম্মান) প্রত্যাখ্যান—এই চারটি অভিযোগের বিষয় দ্বারা অভিযুক্ত করার সময়কে বোঝায়। 'আমি উপযুক্ত সময়ে বলব, অসময়ে নয়'—এখানে অভিযুক্ত ব্যক্তির সময় বলা হয়েছে, অভিযোগকারীর নয়। কারণ অন্যকে অভিযুক্ত করার সময় পরিষদের মধ্যে, উপোসথ বা প্রবারণা গৃহে, আসনশালা বা ভোজনশালা ইত্যাদিতে অভিযুক্ত করা উচিত নয়। দিবাভাগে বিশ্রামের স্থানে বসে থাকার সময় 'আয়ুষ্মান আমাকে সুযোগ দিন, আমি আয়ুষ্মানকে কিছু বলতে চাই'—এভাবে অনুমতি নিয়ে অভিযুক্ত করা উচিত। কিন্তু পুদ্গলকে পরীক্ষা করে, যে চঞ্চল ব্যক্তি অসত্য কথা বলে ভিক্ষুদের অপবাদ দেয়, তাকে অনুমতি নেওয়া ছাড়াই অভিযুক্ত করা উচিত। 'সত্য দ্বারা' বলতে যথার্থ সত্যের দ্বারা। 'মৃদু দ্বারা' বলতে মসৃণ ও কোমল কথার দ্বারা। 'অর্থযুক্ত দ্বারা' বলতে কল্যাণকামনা ও হিতকামনা যুক্ত হয়ে।


Padhāniyaṅgapañcakavaṇṇanā

প্রধানিয়াঙ্গ পঞ্চক বর্ণনা


317. Padhāniyaṅgānīti [Pg.212] padhānaṃ vuccati padahanaṃ, padhānamassa atthīti padhāniyo, padhāniyassa bhikkhuno aṅgāni padhāniyaṅgāni. Saddhoti saddhāya samannāgato. Saddhā panesā āgamanasaddhā, adhigamanasaddhā, okappanasaddhā, pasādasaddhāti catubbidhā. Tattha sabbaññubodhisattānaṃ saddhā abhinīhārato āgatattā āgamanasaddhā nāma. Ariyasāvakānaṃ paṭivedhena adhigatattā adhigamanasaddhā nāma. Buddho dhammo saṅghoti vutte acalabhāvena okappanaṃ okappanasaddhā nāma. Pasāduppatti pasādasaddhā nāma. Idha okappanasaddhā adhippetā. Bodhinti catutthamaggañāṇaṃ. Taṃ suppaṭividdhaṃ tathāgatenāti saddahati. Desanāsīsameva cetaṃ, iminā pana aṅgena tīsupi ratanesu saddhā adhippetā. Yassa hi buddhādīsu pasādo balavā, tassa padhānavīriyaṃ ijjhati. Appābādhoti arogo. Appātaṅkoti niddukkho. Samavepākiniyāti samavipācanīyā. Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā. Nātisītāya nāccuṇhāyāti atisītagahaṇiko sītabhīrū hoti, accuṇhagahaṇiko uṇhabhīrū hoti, tesaṃ padhānaṃ na ijjhati. Majjhimagahaṇikassa ijjhati. Tenāha – ‘‘majjhimāya padhānakkhamāyā’’ti. Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattāti yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā. Udayatthagāminiyāti udayañca atthaṅgamañca gantuṃ paricchindituṃ samatthāya, etena paññāsalakkhaṇapariggāhakaṃ udayabbayañāṇaṃ vuttaṃ. Ariyāyāti parisuddhāya. Nibbedhikāyāti anibbiddhapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhituṃ samatthāya. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti tadaṅgavasena kilesānaṃ pahīnattā yaṃ yaṃ dukkhaṃ khīyati, tassa tassa dukkhassa khayagāminiyā. Iti sabbehi imehi padehi vipassanāpaññāva kathitā. Duppaññassa hi padhānaṃ na ijjhati.

৩১৭. প্রধানিয়াঙ্গ বলতে—'প্রধান' বলা হয় সম্যক প্রচেষ্টাকে; যার সম্যক প্রচেষ্টা আছে, সে হলো 'প্রধানী'; সেই প্রধানী ভিক্ষুর অঙ্গসমূহ হলো 'প্রধানিয়াঙ্গ'। 'শ্রদ্ধাবান' বলতে শ্রদ্ধাযুক্ত। এই শ্রদ্ধা চার প্রকার: আগমন শ্রদ্ধা, অধিগমন শ্রদ্ধা, অবকল্পন শ্রদ্ধা ও প্রসাদ শ্রদ্ধা। তাদের মধ্যে সর্বজ্ঞ বোধিসত্ত্বদের শ্রদ্ধা বুদ্ধত্ব প্রার্থনার সময় থেকে আসার কারণে 'আগমন শ্রদ্ধা' নামে অভিহিত। আর্য শ্রাবকদের শ্রদ্ধা মার্গফল প্রত্যক্ষ করার মাধ্যমে লাভ করার কারণে 'অধিগমন শ্রদ্ধা' নামে অভিহিত। 'বুদ্ধ, ধর্ম, সংঘ'—এরূপ বললে দৃঢ়ভাবে বিশ্বাস স্থাপন করাকে 'অবকল্পন শ্রদ্ধা' বলা হয়। ভক্তি বা প্রসন্নতার উদয় হওয়াকে 'প্রসাদ শ্রদ্ধা' বলা হয়। এখানে অবকল্পন শ্রদ্ধাই অভিপ্রেত। 'বোধি' বলতে quarto মার্গজ্ঞান (অর্হত্ত্ব মার্গজ্ঞান)। তথাগত কর্তৃক তা সম্যকভাবে অনুভূদ হয়েছে—এরূপ বিশ্বাস করে। এটি দেশনার প্রধান অংশ মাত্র, কিন্তু এই অঙ্গের দ্বারা ত্রিরত্নেই শ্রদ্ধা অভিপ্রেত। কারণ বুদ্ধ আদিতে যার ভক্তি প্রবল, তার সম্যক প্রচেষ্টা সফল হয়। 'অল্প-আবাধ' বলতে রোগহীন। 'অল্প-আতঙ্ক' বলতে ক্লেশহীন। 'সমবিপakini' বলতে সম্যকভাবে পরিপাককারী। 'গহণী' বলতে কর্মজ তেজোধাতু (পাচক অগ্নি)। 'যা অতিশীতলও নয়, অতিউষ্ণও নয়'—অতিশীতল পাচক অগ্নিযুক্ত ব্যক্তি শীতকাতর হয়, অত্যন্ত উষ্ণ পাচক অগ্নিযুক্ত ব্যক্তি উষ্ণতাকাতর হয়; তাদের সম্যক প্রচেষ্টা সফল হয় না। মধ্যম পাচক অগ্নিযুক্ত ব্যক্তির তা সফল হয়। সেইজন্যই বলা হয়েছে—'যা মধ্যম এবং সম্যক প্রচেষ্টার উপযোগী'। 'যথার্থভাবে নিজেকে প্রকাশকারী' বলতে যথার্থভাবে নিজের দোষ বা ত্রুটি প্রকাশকারী। 'উদয়-অস্ত-গামিনী' বলতে উৎপত্তি ও বিনাশ জানতে ও নির্ধারণ করতে সমর্থ; এর দ্বারা পঞ্চাশটি লক্ষণ পরিগ্রাহক উদয়ব্যয় জ্ঞানকে বোঝানো হয়েছে। 'আর্যা' বলতে পরিশুদ্ধা। 'নির্ভেধিকা' বলতে পূর্বে যা ভেদ করা হয়নি এমন লোভ স্কন্ধ আদি ক্লেশসমূহকে ভেদ করতে সমর্থ। 'সম্যক দুঃখক্ষয়গামিনী' বলতে সেই সেই মার্গ-অঙ্গের দ্বারা ক্লেশসমূহের প্রমাণের কারণে যে যে দুঃখ ক্ষয়প্রাপ্ত হয়, সেই সেই দুঃখের ক্ষয় সাধনকারী। এভাবে এই সকল পদের দ্বারা বিপাসনা প্রজ্ঞাই বলা হয়েছে। কারণ প্রজ্ঞাহীন ব্যক্তির সম্যক প্রচেষ্টা সফল হয় না।


Suddhāvāsādipañcakavaṇṇanā

শুদ্ধাবাস আদি পঞ্চক বর্ণনা


318. Suddhāvāsāti suddhā idha āvasiṃsu āvasanti āvasissanti vāti suddhāvāsā. Suddhāti kilesamalarahitā anāgāmikhīṇāsavā. Avihātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāpadāne vuttameva.

৩১৮. শুদ্ধাবাস বলতে—শুদ্ধ পুদ্গলগণ এখানে বাস করেছেন, বাস করছেন অথবা বাস করবেন, তাই শুদ্ধাবাস। 'শুদ্ধ' বলতে ক্লেশরূপ মলহীন অনাগামী ও ক্ষীণাস্রব পুদ্গলগণ। অবিহা আদি শুদ্ধাবাস ভূমির বিষয়ে যা কিছু বলার আছে, তা মহাপদান সূত্রে বর্ণিত হয়েছে।


Anāgāmīsu [Pg.213] āyuno majjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānaṃ arahattaṃ patto antarāparinibbāyī nāma. Majjhaṃ upahacca atikkamitvā patto upahaccaparinibbāyī nāma. Asaṅkhārena appayogena akilamanto sukhena patto asaṅkhāraparinibbāyī nāma. Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena patto sasaṅkhāraparinibbāyī nāma. Ime cattāro pañcasupi suddhāvāsesu labbhanti. Uddhaṃsotoakaniṭṭhagāmīti ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi avihāto paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo avihāto dutiyaṃ vā tatiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo kāmabhavato akaniṭṭhesu nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāmāti.

অনাগামী পুদ্গলদের মধ্যে যিনি আয়ুর মধ্যভাগ অতিক্রম না করে অন্তরালে বা মধ্যপথেই ক্লেশ-পরিনির্বাণ অর্থাৎ অর্হত্ত্ব লাভ করেন, তিনি 'অন্তরা-পরিনির্বায়ী' নামে অভিহিত হন। যিনি আয়ুর মধ্যভাগ অতিক্রম করে অর্হত্ত্ব লাভ করেন, তিনি 'উপহচ্চ-পরিনির্বায়ী' নামে অভিহিত হন। যিনি অসংস্কার বা বিনা প্রচেষ্টায়, ক্লান্ত না হয়ে সুখে অর্হত্ত্ব লাভ করেন, তিনি 'অসংস্কার-পরিনির্বায়ী' নামে অভিহিত হন। যিনি সসংস্কার বা প্রচেষ্টা সহকারে, ক্লান্ত হয়ে দুঃখে অর্হত্ত্ব লাভ করেন, তিনি 'সসংস্কার-পরিনির্বায়ী' নামে অভিহিত হন। এই চার প্রকার অনাগামী পুদ্গলকে পাঁচটি শুদ্ধাবাস ভূমিতেই পাওয়া যায়। 'উদ্ধংস্রোত অকনিষ্ঠগামী'—এখানে কিন্তু একটি চতুষ্ক (চারটি বিকল্প) জানতে হবে। কারণ যে অনাগামী পুদ্গল অবিহা ভূমি থেকে শুরু করে অন্য চারটি দেবলোক (শুদ্ধাবাস ভূমি) অতিক্রম করে অকনিষ্ঠ ভূমিতে গিয়ে পরিনির্বাণ লাভ করেন, তিনি 'উদ্ধংস্রোত অকনিষ্ঠগামী' নামে অভিহিত হন। যিনি অবিহা থেকে দ্বিতীয়, তৃতীয় বা চতুর্থ দেবলোকে গিয়ে পরিনির্বাণ লাভ করেন, তিনি 'উদ্ধংস্রোত' বটে, কিন্তু 'অকনিষ্ঠগামী নন'। যিনি কামভব থেকে সরাসরি অকনিষ্ঠ ভূমিতে উৎপন্ন হয়ে পরিনির্বাণ লাভ করেন, তিনি 'উদ্ধংস্রোত নন', কিন্তু 'অকনিষ্ঠগামী'। যিনি নিচের চারটি দেবলোকের মধ্যে সেখানেই উৎপন্ন হয়ে পরিনির্বাণ লাভ করেন, তিনি 'উদ্ধংস্রোতও নন এবং অকনিষ্ঠগামীও নন'।


Cetokhilapañcakavaṇṇanā

চেতোখিল পঞ্চক বর্ণনা


319. Cetokhilāti cittassa thaddhabhāvā. Satthari kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno ‘‘dvattiṃsamahāpurisavaralakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Guṇe kaṅkhamāno ‘‘atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutañāṇaṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Ātappāyāti vīriyakaraṇatthāya. Anuyogāyāti punappunaṃ yogāya. Sātaccāyāti satatakiriyāya. Padhānāyāti padahanatthāya. Ayaṃ paṭhamo cetokhiloti ayaṃ satthari vicikicchāsaṅkhāto paṭhamo cittassa thaddhabhāvo. Dhammeti pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme ca. Pariyattidhamme kaṅkhamāno ‘‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassānīti vadanti, atthi nu kho etaṃ natthī’’ti kaṅkhati. Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno ‘‘vipassanānissando maggo nāma, magganissando phalaṃ nāma, sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṃ nāmāti vadanti, taṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Saṅghe kaṅkhatīti ‘‘ujuppaṭipannotiādīnaṃ padānaṃ vasena evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipanno cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭhannaṃ puggalānaṃ samūhabhūto saṅgho nāma atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Sikkhāya kaṅkhamāno ‘‘adhisīlasikkhā nāma, adhicittaadhipaññāsikkhā nāmāti vadanti[Pg.214], sā atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Ayaṃ pañcamoti ayaṃ sabrahmacārīsu kopasaṅkhāto pañcamo cittassa thaddhabhāvo kacavarabhāvo khāṇukabhāvo.

৩১৯. চেতোখিল বলতে চিত্তের কঠিন ভাব বা স্তব্ধতা। 'শাস্তার প্রতি সংশয় প্রকাশ করে' বলতে শাস্তার শরীরে অথবা গুণে সংশয় করে। শরীরে সংশয় প্রকাশ করে যে—'বত্রিশটি মহাপুরুষ লক্ষণে অলঙ্কৃত শরীর কি আসলেই আছে নাকি নেই?'—এরূপ সংশয় করে। গুণে সংশয় প্রকাশ করে যে—'অতীত, অনাগত ও প্রত্যুৎপন্ন জানতে সমর্থ সর্বজ্ঞতা জ্ঞান কি আসলেই আছে নাকি নেই?'—এরূপ সংশয় করে। 'আতাপের জন্য' বলতে বীর্য বা প্রচেষ্টা করার জন্য। 'অনুযোগের জন্য' বলতে বারংবার সাধনা করার জন্য। 'সাতত্যের জন্য' বলতে নিরন্তর ক্রিয়া করার জন্য। 'প্রধানের জন্য' বলতে সম্যক প্রচেষ্টার জন্য। 'এটি প্রথম চেতোখিল' বলতে শাস্তার প্রতি সংশয় নামক চিত্তের প্রথম কঠিন ভাব। 'ধর্মের প্রতি' বলতে পরিয়ত্তি ধর্মে এবং প্রতিবেধ ধর্মে। পরিয়ত্তি ধর্মে সংশয় প্রকাশ করে যে—'ত্রিপিটক রূপ বুদ্ধবচন চুরাশি হাজার ধর্মস্কন্ধ বলে যে বলা হয়, তা কি আসলেই আছে নাকি নেই?'—এরূপ সংশয় করে। প্রতিবেধ ধর্মে সংশয় প্রকাশ করে যে—'বিপাসনার ফলস্বরূপ মার্গ, মার্গের ফলস্বরূপ ফল এবং সর্বসংস্কার বর্জনরূপ নির্বাণ বলে যে বলা হয়, তা কি আসলেই আছে নাকি নেই?'—এরূপ সংশয় করে। 'সংঘের প্রতি সংশয় প্রকাশ করে' বলতে—'ঋজুপতিপন্ন' ইত্যাদি পদের দ্বারা বর্ণিত এইরূপ প্রতিপদায় প্রতিপন্ন চারজন মার্গস্থ ও চারজন ফলস্থ—এই আট প্রকার পুদ্গলের সমূহেরূপ সংঘ কি আসলেই আছে নাকি নেই?—এরূপ সংশয় করে। শিক্ষার প্রতি সংশয় প্রকাশ করে যে—'অধিশীল শিক্ষা এবং অধিচিত্ত ও অধিপজ্ঞা শিক্ষা বলে যে বলা হয়, তা কি আসলেই আছে নাকি নেই?'—এরূপ সংশয় করে। 'এটি পঞ্চম' বলতে সব্রহ্মচারীদের প্রতি ক্রোধ নামক চিত্তের পঞ্চম কঠিন ভাব, যা আবর্জনার মতো ভাব এবং গাছের গুঁড়ির মতো ভাব।


Cetasovinibandhādipañcakavaṇṇanā

চেতোবিনিবন্ধ আদি পঞ্চক বর্ণনা


320. Cetasovinibandhāti cittaṃ bandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetasovinibandhā. Kāmeti vatthukāmepi kilesakāmepi. Kāyeti attano kāye. Rūpeti bahiddhārūpe. Yāvadatthanti yattakaṃ icchati, tattakaṃ. Udarāvadehakanti udarapūraṃ. Tañhi udaraṃ avadehanato ‘‘udarāvadehaka’’nti vuccati. Seyyasukhanti mañcapīṭhasukhaṃ. Passasukhanti yathā samparivattakaṃ sayantassa dakkhiṇapassavāmapassānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ uppannaṃ sukhaṃ. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Anuyuttoti yuttappayutto viharati. Paṇidhāyāti patthayitvā. Brahmacariyenāti methunaviratibrahmacariyena. Devo vā bhavissāmīti mahesakkhadevo vā bhavissāmi. Devaññataro vāti appesakkhadevesu vā aññataro.

৩২০. ‘চেতোবিনিবন্ধ’ (চিত্তের বন্ধন) বলতে চিত্তকে বেঁধে হাতের মুঠোয় নেওয়ার মতো করে গ্রহণ করাকে বোঝায়। ‘কামে’ বলতে বস্তু-কাম ও ক্লেশ-কাম উভয়কেই বোঝায়। ‘কায়ে’ বলতে নিজের শরীরে। ‘রূপে’ বলতে বাহ্যিক রূপে। ‘যাবদত্থং’ বলতে যতটুকু ইচ্ছা ততটুকু। ‘উদারাবদেহকং’ বলতে উদর পূর্ণ করা; যেহেতু তা উদরকে পূর্ণ বা স্ফীত করে, তাই তাকে ‘উদারাবদেহক’ বলা হয়। ‘শয্যাসুখ’ বলতে মাচা ও আসনের সুখ। ‘পার্শ্বসুখ’ বলতে ঘুমানোর সময় ডানে বা বামে পাশ ফিরে শুলে যে সুখ উৎপন্ন হয়। ‘মিদ্ধসুখ’ বলতে নিদ্রার সুখ। ‘অনুপযুক্ত’ বলতে অতিশয় লিপ্ত হয়ে বিহার করা। ‘প্রণিধায়’ বলতে প্রার্থনা করে। ‘ব্রহ্মচর্যের দ্বারা’ বলতে মৈথুন-বিরতি রূপ ব্রহ্মচর্যের দ্বারা। ‘দেবতা হব’ বলতে মহা-প্রভাবশালী দেবতা হব। ‘অন্যতম দেবতা হব’ বলতে অল্প-প্রভাবশালী দেবতাদের মধ্যে কোনো একজন হব।


Indriyesu paṭhamapañcake lokiyāneva kathitāni. Dutiyapañcake paṭhamadutiyacatutthāni lokiyāni, tatiyapañcamāni lokiyalokuttarāni. Tatiyapañcake samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttarāni.

ইন্দ্রিয়সমূহের মধ্যে প্রথম পঞ্চকে কেবল লৌকিক ইন্দ্রিয়সমূহের কথাই বলা হয়েছে। দ্বিতীয় পঞ্চকে প্রথম, দ্বিতীয় ও চতুর্থটি লৌকিক; এবং তৃতীয় ও পঞ্চমটি লৌকিক ও লোকোত্তর উভয়ই। তৃতীয় পঞ্চকে শমথ, বিপশ্যনা ও মার্গের বশে লৌকিক ও লোকোত্তর উভয়ই বলা হয়েছে।


Nissaraṇiyapañcakavaṇṇanā

নিঃসরণীয় পঞ্চকের বর্ণনা (নিষ্ক্রমণের পাঁচটি উপায়ের ব্যাখ্যা)।


321. Nissaraṇiyāti nissaṭā visaññuttā. Dhātuyoti attasuññasabhāvā. Kāme manasikarototi kāme manasikarontassa, asubhajjhānato vuṭṭhāya agadaṃ gahetvā visaṃ vīmaṃsanto viya vīmaṃsanatthaṃ kāmābhimukhaṃ cittaṃ pesentassāti attho. Na pakkhandatīti na pavisati. Na pasīdatīti pasādaṃ nāpajjati. Na santiṭṭhatīti na patiṭṭhati. Na vimuccatīti nādhimuccati. Yathā pana kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati; evaṃ patilīyati na pasāriyati. Nekkhammaṃ kho panāti idha nekkhammaṃ nāma dasasu asubhesu paṭhamajjhānaṃ, tadassa manasikaroto cittaṃ pakkhandati. Tassa taṃ cittanti tassa taṃ [Pg.215] asubhajjhānacittaṃ. Sugatanti gocare gatattā suṭṭhu gataṃ. Subhāvitanti ahānabhāgiyattā suṭṭhu bhāvitaṃ. Suvuṭṭhitanti kāmato suṭṭhu vuṭṭhitaṃ. Suvimuttanti kāmehi suṭṭhu vimuttaṃ. Kāmapaccayā āsavā nāma kāmahetukā cattāro āsavā. Vighātāti dukkhā. Pariḷāhāti kāmarāgapariḷāhā. Na so taṃ vedanaṃ vedetīti so taṃ kāmavedanaṃ vighātapariḷāhavedanañca na vedayati. Idamakkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇanti idaṃ asubhajjhānaṃ kāmehi nissaṭattā kāmānaṃ nissaraṇanti akkhātaṃ. Yo pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tatiyaṃ maggaṃ patvā anāgāmiphalena nibbānaṃ disvā puna kāmā nāma natthīti jānāti, tassa cittaṃ accantanissaraṇameva. Sesapadesupi eseva nayo.

৩২১. ‘নিঃসরণীয়’ বলতে যা থেকে মুক্ত বা বিযুক্ত হওয়া যায়। ‘ধাতুসমূহ’ বলতে আত্ম-শূন্য স্বভাবযুক্ত। ‘কামে মনস্কারকারী’ বলতে যে ব্যক্তি অশুভ ধ্যান থেকে উঠে, বিষ পরীক্ষার জন্য ওষুধ হাতে নিয়ে বিষের মুখোমুখি হওয়ার মতো, কামের দিকে চিত্ত প্রেরণ করে। ‘প্রবেশ করে না’ বলতে প্রবেশ করে না। ‘প্রসন্ন হয় না’ বলতে প্রসন্নতা লাভ করে না। ‘প্রতিষ্ঠিত হয় না’ বলতে স্থির থাকে না। ‘মুক্ত হয় না’ বলতে অধিমুক্ত (আকৃষ্ট) হয় না। যেমন মুরগির পালক বা স্নায়ুর তন্তু আগুনে নিক্ষেপ করলে তা কুঁকড়ে যায়, গুটিয়ে যায়, ফিরে আসে এবং প্রসারিত হয় না; তেমনই তা কুঁকড়ে যায়, প্রসারিত হয় না। ‘নৈষ্ক্রম্য’ বলতে এখানে দশটি অশুভ বিষয়ের মধ্যে প্রথম ধ্যানকে বোঝায়, তা মনস্কার করলে চিত্ত তাতে প্রবেশ করে। ‘তার সেই চিত্ত’ বলতে তার সেই অশুভ ধ্যানচিত্ত। ‘সুগত’ বলতে ধ্যানের আলম্বনে ভালোভাবে গমন করার কারণে সুগত। ‘সুভাবিত’ বলতে ক্ষয়হীন হওয়ার কারণে ভালোভাবে ভাবিত। ‘সুউত্থিত’ বলতে কাম থেকে ভালোভাবে উত্থিত। ‘সুবিমুক্ত’ বলতে কামসমূহ থেকে ভালোভাবে মুক্ত। ‘কাম-প্রত্যয় আসব’ বলতে কাম-হেতু উৎপন্ন চারটি আসব। ‘বিঘাত’ বলতে দুঃখসমূহ। ‘পরিলাহ’ বলতে কামরাগের দাহ বা সন্তাপ। ‘সে সেই বেদনা অনুভব করে না’ বলতে সে সেই কামবেদনা এবং দুঃখ-দাহের বেদনা অনুভব করে না। ‘একে কামের নিঃসরণ বলা হয়েছে’ বলতে এই অশুভ ধ্যান কাম থেকে মুক্ত হওয়ার কারণে একে কামের নিঃসরণ (মুক্তি) বলা হয়েছে। কিন্তু যে ব্যক্তি সেই ধ্যানকে ভিত্তি করে সংস্কারসমূহকে দর্শন করে অনাগামী ফল লাভ করে নির্বাণ প্রত্যক্ষ করে এবং পুনরায় কাম বলতে কিছু নেই বলে জানে, তার চিত্ত অত্যন্ত নিঃসরণ (একান্ত মুক্তি) লাভ করে। অবশিষ্ট পদসমূহেও একই নিয়ম।


Ayaṃ pana viseso, dutiyavāre mettājhānāni byāpādassa nissaraṇaṃ nāma. Tatiyavāre karuṇājhānāni vihiṃsāya nissaraṇaṃ nāma. Catutthavāre arūpajjhānāni rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma. Accantanissaraṇe cettha arahattaphalaṃ yojetabbaṃ.

তবে বিশেষত্ব এই যে, দ্বিতীয় বারে মৈত্রী-ধ্যানসমূহ হলো ব্যাপাদের (ক্রোধের) নিঃসরণ। তৃতীয় বারে করুণা-ধ্যানসমূহ হলো হিংসার নিঃসরণ। চতুর্থ বারে অরূপ-ধ্যানসমূহ হলো রূপের নিঃসরণ। আর অত্যন্ত নিঃসরণের ক্ষেত্রে এখানে অর্হত্ত্বফল যুক্ত করতে হবে।


Pañcamavāre sakkāyaṃ manasikarototi suddhasaṅkhāre pariggaṇhitvā arahattaṃ pattassa sukkhavipassakassa phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ pañcupādānakkhandhābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. Idamakkhātaṃ sakkāyanissaraṇanti idaṃ arahattamaggena ca phalena ca nibbānaṃ disvā ṭhitassa bhikkhuno puna sakkāyo natthīti uppannaṃ arahattaphalasamāpatticittaṃ sakkāyassa nissaraṇanti akkhātaṃ.

পঞ্চম বারে ‘সৎকায় মনস্কারকারী’ বলতে শুদ্ধ সংস্কারসমূহকে পরিগ্রহ করে অর্হত্ত্ব প্রাপ্ত শুষ্ক-বিপশ্যকের ফলসমাপত্তি থেকে উঠে পরীক্ষার জন্য পঞ্চ উপাদান স্কন্ধের দিকে চিত্ত প্রেরণকারীকে বোঝায়। ‘একে সৎকায়ের নিঃসরণ বলা হয়েছে’ বলতে অর্হত্ত্ব মার্গ ও ফলের দ্বারা নির্বাণ প্রত্যক্ষ করে স্থিত ভিক্ষুর ‘পুনরায় সৎকায় (পঞ্চস্কন্ধ) নেই’—এই রূপ উৎপন্ন অর্হত্ত্বফল সমাপত্তি চিত্তকে সৎকায়ের নিঃসরণ বলা হয়েছে।


Vimuttāyatanapañcakavaṇṇanā

বিমুক্তায়তন পঞ্চকের বর্ণনা (মুক্তির পাঁচটি আয়তন বা কারণের ব্যাখ্যা)।


322. Vimuttāyatanānīti vimuccanakāraṇāni. Atthapaṭisaṃvedinoti pāḷiatthaṃ jānantassa. Dhammapaṭisaṃvedinoti pāḷiṃ jānantassa. Pāmojjanti taruṇapīti. Pītīti tuṭṭhākārabhūtā balavapīti. Kāyoti nāmakāyo paṭipassambhati. Sukhaṃ vedayatīti sukhaṃ paṭilabhati. Cittaṃ samādhiyatīti arahattaphalasamādhinā samādhiyati. Ayañhi taṃ dhammaṃ suṇanto āgatāgataṭṭhāne jhānavipassanāmaggaphalāni jānāti, tassa evaṃ jānato pīti uppajjati. So tassā pītiyā antarā osakkituṃ na dento upacārakammaṭṭhāniko hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘cittaṃ samādhiyatī’’ti. Sesesupi eseva nayo[Pg.216]. Ayaṃ pana viseso, samādhinimittanti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu aññataro samādhiyeva samādhinimittaṃ. Suggahitaṃ hotītiādīsu ācariyasantike kammaṭṭhānaṃ uggaṇhantena suṭṭhu gahitaṃ hoti. Suṭṭhu manasikatanti suṭṭhu upadhāritaṃ. Suppaṭividdhaṃ paññāyāti paññāya suṭṭhu paccakkhaṃ kataṃ. Tasmiṃ dhammeti tasmiṃ kammaṭṭhānapāḷidhamme.

৩২২. ‘বিমুক্তায়তন’ বলতে মুক্তির কারণসমূহ। ‘অর্থপ্রতিসংবেদী’ বলতে পালি গ্রন্থের অর্থ জ্ঞাত হওয়া। ‘ধর্মপ্রতিসংবেদী’ বলতে পালি গ্রন্থ জ্ঞাত হওয়া। ‘প্রামোদ’ বলতে তরুণ প্রীতি (মৃদু প্রীতি)। ‘প্রীতি’ বলতে সন্তোষজনক বলবান প্রীতি। ‘কায়’ বলতে নাম-কায় শান্ত হওয়া। ‘সুখ অনুভব করে’ বলতে সুখ লাভ করে। ‘চিত্ত সমাহিত হয়’ বলতে অর্হত্ত্বফল সমাধির দ্বারা সমাহিত হওয়া। এই ব্যক্তি সেই ধর্ম শ্রবণ করতে করতে যথাস্থানে ধ্যান, বিপশ্যনা, মার্গ ও ফলসমূহ জানতে পারে; এভাবে জানতে পেরে তার প্রীতি উৎপন্ন হয়। সে সেই প্রীতির অন্তরালে চিত্তকে পিছু হটতে না দিয়ে উপচার-কর্মস্থানিক হয়ে বিপশ্যনা বৃদ্ধি করে অর্হত্ত্ব লাভ করে। তাকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে—‘চিত্ত সমাহিত হয়’। অবশিষ্ট বিষয়গুলোতেও একই নিয়ম। তবে বিশেষত্ব এই যে, ‘সমাধিনিমিত্ত’ বলতে আটত্রিশটি আলম্বনের মধ্যে যেকোনো একটি সমাধিই হলো সমাধিনিমিত্ত। ‘সুগৃহীত হয়’ ইত্যাদি পদে আচার্যের নিকট কর্মস্থান গ্রহণ করার সময় তা ভালোভাবে গৃহীত হওয়াকে বোঝায়। ‘সুমনস্কৃত’ বলতে ভালোভাবে অবধারণ করা। ‘প্রজ্ঞার দ্বারা সুপ্রতিবিদ্ধ’ বলতে প্রজ্ঞার দ্বারা ভালোভাবে প্রত্যক্ষ করা। ‘সেই ধর্মে’ বলতে সেই কর্মস্থান রূপ পালি ধর্মে।


Vimuttiparipācanīyāti vimutti vuccati arahattaṃ, taṃ paripācentīti vimuttiparipācanīyā. Aniccasaññāti aniccānupassanāñāṇe uppannasaññā. Anicce dukkhasaññāti dukkhānupassanāñāṇe uppannasaññā. Dukkhe anattasaññāti anattānupassanāñāṇe uppannasaññā. Pahānasaññāti pahānānupassanāñāṇe uppannasaññā. Virāgasaññāti virāgānupassanāñāṇe uppannasaññā.

‘বিমুক্তিপরিপাচনীয়’ বলতে অর্হত্ত্বকে বিমুক্তি বলা হয়, যা তাকে পরিপক্ব করে তাকে বিমুক্তিপরিপাচনীয় বলা হয়। ‘অনিত্য সংজ্ঞা’ বলতে অনিত্যানুপশ্যনা জ্ঞানে উৎপন্ন সংজ্ঞা। ‘অনিত্যে দুঃখ সংজ্ঞা’ বলতে দুঃখানুপশ্যনা জ্ঞানে উৎপন্ন সংজ্ঞা। ‘দুঃখে অনাত্ম সংজ্ঞা’ বলতে অনাত্মানুপশ্যনা জ্ঞানে উৎপন্ন সংজ্ঞা। ‘প্রহাণ সংজ্ঞা’ বলতে প্রহাণানুপশ্যনা জ্ঞানে উৎপন্ন সংজ্ঞা। ‘বিরাগ সংজ্ঞা’ বলতে বিরাগানুপশ্যনা জ্ঞানে উৎপন্ন সংজ্ঞা।


‘‘Ime kho āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti chabbīsatiyā pañcakānaṃ vasena tiṃsasatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

‘হে আবসো, এইগুলো’ ইত্যাদি পদ পূর্বোক্ত নিয়মেই যুক্ত করতে হবে। এভাবে ছাব্বিশটি পঞ্চকের মাধ্যমে একশত ত্রিশটি প্রশ্নের উত্তর দিয়ে স্থবির (থের) সামগ্রীরস (ঐক্যের রস) প্রদর্শন করেছেন।


Pañcakavaṇṇanā niṭṭhitā.

পঞ্চক বর্ণনা সমাপ্ত।


Chakkavaṇṇanā

ষটক বর্ণনা (ছয়টি বিষয়ের ব্যাখ্যা)।


323. Iti pañcakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni chakkavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha ajjhattikānīti ajjhattajjhattikāni. Bāhirānīti tato ajjhattajjhattato bahibhūtāni. Vitthārato pana āyatanakathā visuddhimagge kathitāva. Viññāṇakāyāti viññāṇasamūhā. Cakkhuviññāṇanti cakkhupasādanissitaṃ kusalākusalavipākaviññāṇaṃ. Esa nayo sabbattha. Cakkhusamphassoti cakkhunissito samphasso. Sotasamphassādīsupi eseva nayo. Manosamphassoti ime dasa samphasse ṭhapetvā seso sabbo manosamphasso nāma. Vedanāchakkampi eteneva nayena veditabbaṃ. Rūpasaññāti rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannā saññā. Etenupāyena sesāpi veditabbā. Cetanāchakkepi eseva nayo. Tathā taṇhāchakke.

৩২৩. এভাবে পঞ্চকের মাধ্যমে সামগ্রীরস প্রদর্শন করে এখন ষটকের মাধ্যমে তা প্রদর্শন করার জন্য পুনরায় দেশনা আরম্ভ করলেন। সেখানে ‘আধ্যাত্মিক’ বলতে আধ্যাত্মিক-আধ্যাত্মিক বিষয়সমূহ। ‘বাহ্যিক’ বলতে সেই আধ্যাত্মিক থেকে বহির্ভূত বিষয়সমূহ। বিস্তারিতভাবে আয়তন-কথা বিশুদ্ধিমার্গে বর্ণিত হয়েছে। ‘বিজ্ঞানকায়’ বলতে বিজ্ঞানসমূহ। ‘চক্ষুবিজ্ঞান’ বলতে চক্ষুপ্রসাদ আশ্রিত কুশল ও অকুশল বিপাক বিজ্ঞান। সর্বত্র এই একই নিয়ম। ‘চক্ষুস্পর্শ’ বলতে চক্ষু আশ্রিত স্পর্শ। শ্রোত্রস্পর্শ ইত্যাদিতেও একই নিয়ম। ‘মনঃস্পর্শ’ বলতে এই দশটি স্পর্শ বাদ দিয়ে অবশিষ্ট সমস্ত স্পর্শই মনঃস্পর্শ নামে পরিচিত। বেদনা-ষটকও এই নিয়মেই জানতে হবে। ‘রূপসংজ্ঞা’ বলতে রূপকে আলম্বন করে উৎপন্ন সংজ্ঞা। এই উপায়ে অবশিষ্ট সংজ্ঞাসমূহও জানতে হবে। চেতনা-ষটকেও একই নিয়ম। তৃষ্ণা-ষটকেও তদ্রূপ।


Agāravoti [Pg.217] gāravavirahito. Appatissoti appatissayo anīcavutti. Ettha pana yo bhikkhu satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṃ na yāti. Satthari anupāhane caṅkamante saupāhano caṅkamati, nīce caṅkamante ucce caṅkamati, heṭṭhā vasante upari vasati, satthudassanaṭṭhāne ubho aṃse pārupati, chattaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, nahāyati, uccāraṃ vā passāvaṃ vā karoti. Parinibbute pana cetiyaṃ vandituṃ na gacchati, cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṃ sabbaṃ karoti, ayaṃ satthari agāravo nāma. Yo pana dhammassavane saṃghuṭṭhe sakkaccaṃ na gacchati, sakkaccaṃ dhammaṃ na suṇāti, samullapanto nisīdati, sakkaccaṃ na gaṇhāti, na vāceti, ayaṃ dhamme agāravo nāma. Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṃ deseti, nisīdati, pañhaṃ katheti, vuḍḍhe bhikkhū ghaṭṭento gacchati, tiṭṭhati, nisīdati, dussapallatthikaṃ vā hatthapallatthikaṃ vā karoti, saṅghamajjhe ubho aṃse pārupati, chattupāhanaṃ dhāreti, ayaṃ saṅghe agāravo nāma. Ekabhikkhusmimpi hi agārave kate saṅghe agāravo katova hoti. Tisso sikkhā pana apūrayamānova sikkhāya agāravo nāma. Appamādalakkhaṇaṃ ananubrūhayamāno appamāde agāravo nāma. Duvidhampi paṭisanthāraṃ akaronto paṭisanthāre agāravo nāma. Cha gāravā vuttappaṭipakkhavasena veditabbā.

‘অগৌরব’ বলতে গৌরবহীন। ‘অপ্রতীশ’ বলতে মান্যতাহীন ও অবিনীত আচরণ। এখানে যে ভিক্ষু বুদ্ধের জীবদ্দশায় তিন সময়ে তাঁর পরিচর্যায় উপস্থিত হয় না; বুদ্ধ জুতো ছাড়া চংক্রমণ করার সময় নিজে জুতো পরে চংক্রমণ করে, বুদ্ধ নিচু চংক্রমণে চংক্রমণ করার সময় নিজে উঁচু চংক্রমণে চংক্রমণ করে, বুদ্ধ নিচে অবস্থান করার সময় নিজে উপরে অবস্থান করে, বুদ্ধের দৃষ্টিগোচর স্থানে উভয় কাঁধ আবৃত করে না, ছাতা ধারণ করে, জুতো পরে, স্নান করে, মল বা মূত্র ত্যাগ করে; এবং বুদ্ধের পরিনির্বাণের পর চৈত্য বন্দনা করতে যায় না, চৈত্যের দৃষ্টিগোচর স্থানে বুদ্ধের সামনে করার মতো পূর্বোক্ত সমস্ত আচরণ করে—সে বুদ্ধের প্রতি ‘অগৌরব’ নামে পরিচিত। আর যে ব্যক্তি ধর্ম শ্রবণের ঘোষণা হওয়া সত্ত্বেও শ্রদ্ধার সাথে যায় না, শ্রদ্ধার সাথে ধর্ম শ্রবণ করে না, কথা বলতে বলতে বসে থাকে, শ্রদ্ধার সাথে ধর্ম গ্রহণ করে না, অন্যকে পাঠ করায় না—সে ধর্মের প্রতি ‘অগৌরব’ নামে পরিচিত। আর যে ব্যক্তি স্থবির ভিক্ষুর দ্বারা অনুরুদ্ধ না হয়েই ধর্ম দেশনা করে, বসে থাকে, প্রশ্নের উত্তর দেয়, বয়োজ্যেষ্ঠ ভিক্ষুদের স্পর্শ বা আঘাত করে চলে যায়, দাঁড়ায়, বসে, কাপড়ের বা হাতের বন্ধনী তৈরি করে বসে থাকে, সংঘের মধ্যে উভয় কাঁধ আবৃত করে না, ছাতা ও জুতো ব্যবহার করে—সে সংঘের প্রতি ‘অগৌরব’ নামে পরিচিত। কারণ একজন ভিক্ষুর প্রতি অগৌরব করা হলেও সংঘের প্রতি অগৌরব করাই হয়। তিন শিক্ষা পূরণ না করা ব্যক্তি শিক্ষার প্রতি ‘অগৌরব’ নামে পরিচিত। অপ্রমাদের লক্ষণ ভাবনা না করা ব্যক্তি অপ্রমাদে ‘অগৌরব’ নামে পরিচিত। দুই প্রকার প্রতিসংস্থার (আতিথেয়তা) না করা ব্যক্তি প্রতিসংস্থারে ‘অগৌরব’ নামে পরিচিত। can_be_translated_as_ছয় প্রকার গৌরবকে পূর্বোক্ত বিপরীত ভাবের দ্বারা জানতে হবে।


Somanassūpavicārāti somanassasampayuttā vicārā. Somanassaṭṭhāniyanti somanassakāraṇabhūtaṃ. Upavicaratīti vitakkena vitakketvā vicārena paricchindati. Esa nayo sabbattha. Domanassūpavicārāpi evameva veditabbā. Tathā upekkhūpavicārā. Sāraṇīyadhammā heṭṭhā vitthāritā. Diṭṭhisāmaññagatoti iminā pana padena kosambakasutte paṭhamamaggo kathito. Idha cattāropi maggā.

‘সৌমনস্য উপবিচার’ বলতে সৌমনস্যযুক্ত বিচারসমূহ। ‘সৌমনস্যস্থান’ বলতে সৌমনস্যের কারণস্বরূপ। ‘উপবিচার করে’ বলতে বিতর্ক দ্বারা বিতর্কিত করে বিচারের দ্বারা পরিচ্ছেদ (নির্ধারণ) করে। সর্বত্র এই একই নিয়ম। দৌর্মনস্য উপবিচারও একইভাবে জানতে হবে। তদ্রূপ উপেক্ষা উপবিচারও। সারণীয় ধর্মসমূহ নিচে বিস্তারিতভাবে বর্ণিত হয়েছে। ‘দৃষ্টিসামান্যগত’—এই পদের দ্বারা কোসম্বক সূত্রে প্রথম মার্গ বলা হয়েছে। এখানে চারটি মার্গই বোঝানো হয়েছে।


Vivādamūlachakkavaṇṇanā

বিবাদমূল ষটকের বর্ণনা (বিবাদের sechsটি মূলের ব্যাখ্যা)।


325. Vivādamūlānīti vivādassa mūlāni. Kodhanoti kujjhanalakkhaṇena kodhena samannāgato. Upanāhīti veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena samannāgato. Ahitāya dukkhāya devamanussānanti dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati. Kosambakakkhandhake viya dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre [Pg.218] tesaṃ antevāsikā vivadanti. Tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati. Tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti. Atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti. Tattha dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo. Tato ārakkhadevatānaṃ mittā bhummā devatā bhijjanti. Evaṃ paramparā yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti. Tato ‘‘yaṃ bahukehi gahitaṃ, taṃ taccha’’nti dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ purakkhatvā vadantā apāyesu nibbattanti. Evaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya hoti.

৩২৫. ‘বিবাদমূলসমূহ’ অর্থাৎ বিবাদের কারণসমূহ। ‘ক্রোধী’ অর্থাৎ ক্রোধের লক্ষণযুক্ত ক্রোধের সাথে সমন্বিত ব্যক্তি। ‘শত্রুতা পোষণকারী’ (উপনাহযুক্ত) অর্থাৎ বৈরিতা বা শত্রুতা ত্যাগ না করার লক্ষণযুক্ত উপনাহের (শত্রুতা পোষণের) সাথে সমন্বিত ব্যক্তি। ‘দেব ও মানুষের অহিত ও দুঃখের জন্য’ বলতে দুই ভিক্ষুর বিবাদ কীভাবে দেব ও মানুষের অহিত ও দুঃখের কারণ হয়? কৌশাম্বী স্কন্ধকের মতো, যখন দুই ভিক্ষু বিবাদে লিপ্ত হন, তখন সেই বিহারে তাদের অন্তেবাসীরা (শিষ্যরা) বিবাদ করে। তাদের উপদেশ গ্রহণকারী ভিক্ষুণীসংঘ বিবাদ করে। তারপর তাদের উপাসক-উপাসিকারা (সেবকেরা) বিবাদ করে। তারপর মানুষের আরক্ষক দেবতারা (রক্ষক দেবতারা) দুই ভাগে বিভক্ত হয়ে যায়। সেখানে ধর্মবাদীদের রক্ষক দেবতারা ধর্মবাদী হন এবং অধর্মবাদীদের রক্ষক দেবতারা অধর্মবাদী হন। তারপর রক্ষক দেবতাদের মিত্র ভূম্য দেবতারা বিভক্ত (বিবাদগ্রস্ত) হয়ে যান। এভাবে পরম্পরায় ব্রহ্মলোক পর্যন্ত আর্যশ্রাবকদের বাদ দিয়ে সমস্ত দেব ও মানুষ দুই ভাগে বিভক্ত হয়ে যায়। তবে ধর্মবাদীদের চেয়ে অধর্মবাদীরাই সংখ্যায় বেশি হয়। তারপর "যা বহু লোকে গ্রহণ করেছে, তা-ই সত্য"—এই মনে করে ধর্ম বর্জন করে অধিকাংশ লোকই অধর্ম গ্রহণ করে। তারা অধর্মকে অগ্রগণ্য করে কথা বলতে বলতে অপায়সমূহে (নরকে) উৎপন্ন হয়। এভাবে দুই ভিক্ষুর বিবাদ দেব ও মানুষের অহিত ও দুঃখের কারণ হয়।


Ajjhattaṃ vāti tumhākaṃ abbhantaraparisāya. Bahiddhā vāti paresaṃ parisāya.

‘অধ্যাত্মে’ (নিজের মধ্যে) বলতে তোমাদের অভ্যন্তরীণ পরিষদের মধ্যে। ‘বহির্দ্ধা’ (বাইরে) বলতে অন্যদের পরিষদের মধ্যে।


Makkhīti paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. Issukīti parasakkārādīni issāyanalakkhaṇāya issāya samannāgato. Maccharīti āvāsamacchariyādīhi samannāgato. Saṭhoti kerāṭiko. Māyāvīti katapāpapaṭicchādako. Pāpicchoti asantasambhāvanicchako dussīlo. Micchādiṭṭhīti natthikavādī ahetukavādī akiriyavādī. Sandiṭṭhiparāmāsīti sayaṃ diṭṭhimeva parāmasati. Ādhānaggāhīti daḷhaggāhī. Duppaṭinissaggīti na sakkā hoti gahitaṃ vissajjāpetuṃ.

‘মক্ষী’ (গুণনাশক) বলতে অন্যের গুণ বিনষ্ট করার লক্ষণযুক্ত মক্ষ (গুণনাশ) দ্বারা সমন্বিত ব্যক্তি। ‘পলাসী’ (প্রতিদ্বন্দ্বী) বলতে সমকক্ষতা প্রদর্শনের লক্ষণযুক্ত পলাসের (প্রতিদ্বন্দ্বিতার) সাথে সমন্বিত ব্যক্তি। ‘ঈর্ষাপরায়ণ’ বলতে অন্যের সৎকার ইত্যাদির প্রতি ঈর্ষা করার লক্ষণযুক্ত ঈর্ষার সাথে সমন্বিত ব্যক্তি। ‘মাৎসর্যশীল’ বলতে আবাস-মাৎসর্য ইত্যাদির সাথে সমন্বিত ব্যক্তি। ‘শঠ’ বলতে ধূর্ত বা কপট ব্যক্তি। ‘মায়াবী’ বলতে কৃত পাপ গোপনকারী ব্যক্তি। ‘পাপেচ্ছ’ বলতে নিজের মধ্যে অবর্তমান গুণের প্রশংসা প্রত্যাশী দুঃশীল ব্যক্তি। ‘মিথ্যাদৃষ্টিসম্পন্ন’ বলতে নাস্তিকবাদী, অহেতুকবাদী ও অক্রিয়াবাদী ব্যক্তি। ‘সন্দৃষ্টিপরামর্শী’ বলতে নিজের দৃষ্টিকেই (মতকেই) আঁকড়ে ধরে রাখা ব্যক্তি। ‘আধানগ্রাহী’ বলতে দৃঢ়ভাবে আঁকড়ে ধরা ব্যক্তি। ‘দুঃপ্রতিনিসর্গী’ বলতে গৃহীত মত সহজে বর্জন করতে না পারা ব্যক্তি।


Pathavīdhātūti patiṭṭhādhātu. Āpodhātūti ābandhanadhātu. Tejodhātūti paripācanadhātu. Vāyodhātūti vitthambhanadhātu. Ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātu. Viññāṇadhātūti vijānanadhātu.

‘পৃথিবী ধাতু’ বলতে প্রতিষ্ঠা ধাতু (সহজাত ধর্মসমূহের আধার)। ‘আপ ধাতু’ বলতে সংবন্ধন ধাতু (সহজাত ধর্মসমূহকে বেঁধে রাখার ধাতু)। ‘তেজ ধাতু’ বলতে পরিপাচন ধাতু (পরিপক্ক করার ধাতু)। ‘বায়ু ধাতু’ বলতে স্তম্ভন বা প্রসারণ ধাতু (সহজাত রূপসমূহকে ধারণ বা প্রসারিত করার ধাতু)। ‘আকাশ ধাতু’ বলতে অস্পৃষ্ট ধাতু (যা মহাভূত চতুষ্টয় দ্বারা স্পৃষ্ট হয় না)। ‘বিজ্ঞান ধাতু’ বলতে বিজানন ধাতু (বিশেষভাবে জানার ধাতু)।


Nissaraṇiyachakkavaṇṇanā

নিঃসরণীয়-ষটক বর্ণনা (নিষ্ক্রমণ বা মুক্তির ছয়টি বিষয়ের ব্যাখ্যা)।


326. Nissaraṇiyā dhātuyoti nissaṭadhātuyova. Pariyādāya tiṭṭhatīti pariyādiyitvā hāpetvā tiṭṭhati. ‘Mā hevantissa vacanīyo’ti yasmā abhūtaṃ byākaraṇaṃ byākaroti, tasmā mā evaṃ bhaṇīti [Pg.219] vattabbo. Yadidaṃ mettācetovimuttīti yā ayaṃ mettācetovimutti, idaṃ nissaraṇaṃ byāpādassa, byāpādato nissaṭāti attho. Yo pana mettāya tikacatukkajjhānato vuṭṭhito saṅkhāre sammasitvā tatiyamaggaṃ patvā ‘‘puna byāpādo natthī’’ti tatiyaphalena nibbānaṃ passati, tassa cittaṃ accantaṃ nissaraṇaṃ byāpādassa. Etenupāyena sabbattha attho veditabbo.

৩২৬. ‘নিঃসরণীয় ধাতুসমূহ’ বলতে নিঃসরণ বা মুক্ত হওয়ার ধাতুসমূহকেই বোঝায়। ‘পরিয়াদায় তিষ্ঠতি’ বলতে নিঃশেষ করে বা হ্রাস করে অবস্থান করে। ‘তাকে এমন বলা উচিত নয়’ (মা হেবন্তিস্স বচনীয়ো)—যেহেতু সে অসত্য ঘোষণা করছে, তাই তাকে বলা উচিত, "এমন বলো না।" ‘যে এই মৈত্রী-চেতোবিমুক্তি’ বলতে যে এই মৈত্রী-চেতোবিমুক্তি রয়েছে, তা হলো ব্যাপাদের (ক্রোধের) নিঃসরণ বা মুক্তি; অর্থাৎ ব্যাপাদ থেকে মুক্ত হওয়া। কিন্তু যে ব্যক্তি মৈত্রী ভাবনার মাধ্যমে তৃতীয় বা চতুর্থ ধ্যান থেকে উঠে সংস্কারসমূহকে বিপশ্যনা করে তৃতীয় মার্গ (অনাগামী মার্গ) লাভ করে এবং "পুনরায় আর ব্যাপাদ নেই"—এভাবে তৃতীয় ফলের (অনাগামী ফলের) দ্বারা নির্বাণ দর্শন করেন, তাঁর চিত্ত ব্যাপাদ থেকে অত্যন্ত মুক্ত বা নিঃসৃত হয়। এই উপায়ে সর্বত্র অর্থ বুঝতে হবে।


Animittā cetovimuttīti arahattaphalasamāpatti. Sā hi rāganimittādīnañceva rūpanimittādīnañca niccanimittādīnañca abhāvā ‘‘animittā’’ti vuttā. Nimittānusārīti vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaratīti nimittānusārī.

‘অনিমিত্ত চেতোবিমুক্তি’ বলতে অর্হত্ত্বফল সমাপত্তি। কারণ, রাগ-নিমিত্তাদি, রূপ-নিমিত্তাদি এবং নিত্য-নিমিত্তাদির অভাবের কারণে একে ‘অনিমিত্ত’ বলা হয়েছে। ‘নিমিত্তানুসারী’ বলতে উক্ত প্রকারের নিমিত্তকে অনুসরণ করে বলে তাকে নিমিত্তানুসারী বলা হয়।


Asmīti asmimāno. Ayamahamasmīti pañcasu khandhesu ayaṃ nāma ahaṃ asmīti ettāvatā arahattaṃ byākataṃ hoti. Vicikicchākathaṃkathāsallanti vicikicchābhūtaṃ kathaṃkathāsallaṃ. ‘Mā hevantissa vacanīyo’ti sace te paṭhamamaggavajjhā vicikicchā uppajjati, arahattabyākaraṇaṃ micchā hoti, tasmā mā abhūtaṃ bhaṇīti vāretabbo. Asmimānasamugghātoti arahattamaggo. Arahattamaggaphalavasena hi nibbāne diṭṭhe puna asmimāno natthīti arahattamaggo asmimānasamugghātoti vutto.

‘অস্মি’ বলতে অস্মিমান (আমি-বোধের অহংকার)। ‘এই আমি হই’ বলতে পঞ্চস্কন্ধে "এই আমি হই"—এতদ্বারা অর্হত্ত্ব ঘোষিত হয়। ‘বিচিকিৎসা-কথংকথ্যশল্য’ বলতে বিচিকিৎসা বা সংশয়রূপী দ্বিধাদ্বন্দ্বের শল্য (কাঁটা)। ‘তাকে এমন বলা উচিত নয়’—যদি তোমার প্রথম মার্গ (স্রোতপত্তি মার্গ) দ্বারা বর্জনীয় সংশয় উৎপন্ন হয়, তবে অর্হত্ত্বের ঘোষণা মিথ্যা প্রমাণিত হবে; তাই "অসত্য বলো না" বলে তাকে বারণ করতে হবে। ‘অস্মিমান সমুৎঘাত’ বলতে অর্হত্ত্ব মার্গ। কারণ অর্হত্ত্ব মার্গ ও ফলের প্রভাবে নির্বাণ দৃষ্ট হলে পুনরায় আর অস্মিমান থাকে না, তাই অর্হত্ত্ব মার্গকে ‘অস্মিমান সমুৎঘাত’ (অস্মিমান নির্মূলকারী) বলা হয়েছে।


Anuttariyādichakkavaṇṇanā

অনুত্তরীয়াদি-ষটক বর্ণনা (অনুপম বা শ্রেষ্ঠ ছয়টি বিষয়ের ব্যাখ্যা)।


327. Anuttariyānīti anuttarāni jeṭṭhakāni. Dassanesu anuttariyaṃ dassanānuttariyaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Tattha hatthiratanādīnaṃ dassanaṃ na dassanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena dasabalassa vā bhikkhusaṅghassa vā kasiṇāsubhanimittādīnaṃ vā aññatarassa dassanaṃ dassanānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇakathāsavanaṃ na savanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena tiṇṇaṃ vā ratanānaṃ guṇakathāsavanaṃ tepiṭakabuddhavacanasavanaṃ vā savanānuttariyaṃ nāma. Maṇiratanādilābho na lābhānuttariyaṃ, sattavidhaariyadhanalābho pana lābhānuttariyaṃ nāma. Hatthisippādisikkhanaṃ na sikkhānuttariyaṃ, sikkhattayapūraṇaṃ pana sikkhānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ pāricariyā na pāricariyānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ pāricariyā pāricariyānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇānussaraṇaṃ nānussatānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ guṇānussaraṇaṃ anussatānuttariyaṃ nāma.

৩২৭. ‘অনুত্তরীয়সমূহ’ বলতে অনুপম বা সর্বশ্রেষ্ঠ বিষয়সমূহ। দর্শনসমূহের মধ্যে যা অনুত্তর বা শ্রেষ্ঠ, তা হলো ‘দর্শনানুত্তরীয়’। অবশিষ্ট পদগুলোতেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। সেখানে হস্তীরত্ন ইত্যাদির দর্শন ‘দর্শনানুত্তরীয়’ নয়; বরং প্রতিষ্ঠিত শ্রদ্ধাসম্পন্ন ব্যক্তির গভীর শ্রদ্ধাবশত দশবল বুদ্ধের দর্শন, অথবা ভিক্ষুসংঘের দর্শন, অথবা কসিণ ও অশুভ নিমিত্তাদির যেকোনো একটির দর্শনই হলো ‘দর্শনানুত্তরীয়’। ক্ষত্রিয় ইত্যাদির গুণকীর্তন শ্রবণ করা ‘শ্রবণানুত্তরীয়’ নয়; বরং প্রতিষ্ঠিত শ্রদ্ধাসম্পন্ন ব্যক্তির গভীর শ্রদ্ধাবশত ত্রিরত্নের গুণকীর্তন শ্রবণ করা অথবা ত্রিপিটকীয় বুদ্ধবচন শ্রবণ করা হলো ‘শ্রবণানুত্তরীয়’। মণিরত্ন আদি লাভ করা ‘লাভানুত্তরীয়’ নয়; বরং সপ্তবিধ আর্যধন লাভ করাই হলো ‘লাভানুত্তরীয়’। হস্তীবিদ্যা আদি শিক্ষা করা ‘শিক্ষানুত্তরীয়’ নয়; বরং ত্রিসীমা বা ত্রিশিক্ষা (শীল, সমাধি, প্রজ্ঞা) পূরণ করাই হলো ‘শিক্ষানুত্তরীয়’। ক্ষত্রিয় ইত্যাদির পরিচর্যা করা ‘পরিচর্যানuত্তরীয়’ নয়; বরং ত্রিরত্নের পরিচর্যা করাই হলো ‘পরিচর্যানুত্তরীয়’। ক্ষত্রিয় ইত্যাদির গুণানুস্মরণ করা ‘অনুস্মরণানুত্তরীয়’ নয়; বরং ত্রিরত্নের গুণানুস্মরণ করাই হলো ‘অনুস্মরণানুত্তরীয়’।


Anussatiyova [Pg.220] anussatiṭṭhānāni nāma. Buddhānussatīti buddhassa guṇānussaraṇaṃ. Evaṃ anussarato hi pīti uppajjati. So taṃ pītiṃ khayato vayato paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Upacārakammaṭṭhānaṃ nāmetaṃ gihīnampi labbhati, esa nayo sabbattha. Vitthārakathā panettha visuddhimagge vuttanayeneva veditabbā.

অনুস্মৃতিসমূহকেই ‘অনুস্মৃতিস্থান’ বলা হয়। ‘বুদ্ধানুস্মৃতি’ বলতে বুদ্ধের গুণাবলীর অনুস্মরণ। এভাবে অনুস্মরণ করলে প্রীতি উৎপন্ন হয়। তিনি সেই প্রীতিকে ক্ষয় ও ব্যয়ের (অনিত্যতার) মাধ্যমে প্রতিষ্ঠিত করে অর্হত্ত্ব লাভ করেন। এটি উপচার কর্মস্থান নামে পরিচিত এবং গৃহীদের জন্যও এটি লাভ করা সম্ভব। সর্বত্র এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। এর বিস্তারিত আলোচনা বিশুদ্ধিমার্গে বর্ণিত নিয়ম অনুযায়ী জেনে নিতে হবে।


Satatavihārachakkavaṇṇanā

সততবিহার-ষটক বর্ণনা (সর্বদা বিহার বা অবস্থানের ছয়টি বিষয়ের ব্যাখ্যা)।


328. Satatavihārāti khīṇāsavassa niccavihārā. Cakkhunā rūpaṃ disvāti cakkhudvārārammaṇe āpāthagate taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇena disvā javanakkhaṇe iṭṭhe arajjanto neva sumano hoti, aniṭṭhe adussanto na dummano. Asamapekkhane mohaṃ anuppādento upekkhako viharati majjhatto, satiyā yuttattā sato, sampajaññena yuttattā sampajāno. Sesapadesupi eseva nayo. Iti chasupi dvāresu upekkhako viharatīti iminā chaḷaṅgupekkhā kathitā. Sampajānoti vacanato pana cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti. Satatavihārāti vacanato aṭṭhapi mahācittāni labbhanti arajjanto adussantoti vacanato dasapi cittāni labbhanti. Somanassaṃ kathaṃ labbhatīti ce āsevanato labbhati.

৩২৮. ‘সততবিহার’ বলতে ক্ষীণাস্ত্রব (অর্হৎ) ব্যক্তির নিত্যবিহার বা সর্বদা অবস্থান। ‘চক্ষু দ্বারা রূপ দর্শন করে’ বলতে চক্ষুদ্বারে রূপালম্বন আপতিত হলে, সেই রূপকে চক্ষুবিজ্ঞানের দ্বারা দর্শন করে জবন ক্ষণে ইষ্ট (প্রিয়) বিষয়ে আসক্ত না হয়ে অতিশয় আনন্দিত হন না, আবার অনিষ্ট (অপ্রিয়) বিষয়ে দ্বেষ না করে দুঃখিত হন না। অসম্যক দর্শনে মোহ উৎপন্ন না করে তিনি উপেক্ষক, মধ্যস্থ হয়ে বিহার করেন; স্মৃতির সাথে যুক্ত থাকায় তিনি স্মৃতিমান (সত) এবং প্রজ্ঞার সাথে যুক্ত থাকায় তিনি সম্প্রজ্ঞ (সম্পজানো)। অবশিষ্ট পদগুলোতেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। এভাবে ছয়টি দ্বারে উপেক্ষক হয়ে বিহার করেন—এর দ্বারা ‘ষড়ঙ্গ উপেক্ষা’ বলা হয়েছে। ‘সম্পজানো’ (সম্প্রজ্ঞ) বলার কারণে চারটি জ্ঞানসম্প্রযুক্ত চিত্ত লাভ হয়। ‘সততবিহার’ বলার কারণে আটটি মহাক্রিয়া চিত্ত লাভ হয়। ‘আসক্ত না হয়ে, দ্বেষ না করে’ বলার কারণে দশটি চিত্ত লাভ হয়। সোমনস্য কীভাবে লাভ হয়? আসেবন প্রত্যয়ের প্রভাবে লাভ হয়।


Abhijātichakkavaṇṇanā

অভিজাতি-ষটক বর্ণনা (জন্ম বা উৎপত্তির ছয়টি বিষয়ের ব্যাখ্যা)।


329. Abhijātiyoti jātiyo. Kaṇhābhijātiko samānoti kaṇhe nīcakule jāto hutvā. Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kāḷakaṃ dasadussīlyadhammaṃ pasavati karoti. So taṃ abhijāyitvā niraye nibbattati. Sukkaṃ dhammanti ahaṃ pubbepi puññānaṃ akatattā nīcakule nibbatto. Idāni puññaṃ karomīti puññasaṅkhātaṃ paṇḍaraṃ dhammaṃ abhijāyati. So tena sagge nibbattati. Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānanti nibbānañhi sace kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Sace sukkaṃ, sukkavipākaṃ dadeyya. Dvinnampi appadānato pana ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Nibbānañca nāma imasmiṃ atthe arahattaṃ adhippetaṃ. Tañhi kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ nāma. Taṃ esa abhijāyati pasavati karoti. Sukkābhijātiko samānoti sukke uccakule jāto hutvā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

৩২৯. ‘অভিজাতিসমূহ’ বলতে জন্ম বা উৎপত্তিসমূহ। ‘কৃষ্ণ-অভিজাতিক হয়ে’ বলতে কৃষ্ণ বা নিচ কুলে জন্মগ্রহণ করে। ‘কৃষ্ণ ধর্ম উৎপন্ন করে’ বলতে কৃষ্ণবর্ণ বা মলিন দশ-দুঃশীলতারূপ ধর্ম উৎপন্ন বা সম্পাদন করে। সে তা উৎপন্ন করে নরকে উৎপন্ন হয়। ‘শুক্ল ধর্ম’ বলতে "আমি পূর্বে পুণ্য না করার কারণে নিচ কুলে উৎপন্ন হয়েছি, এখন পুণ্য করব"—এভাবে পুণ্য নামক নির্মল বা শুক্ল ধর্ম উৎপন্ন করে। সে তার দ্বারা স্বর্গে উৎপন্ন হয়। ‘অকৃষ্ণ-অশুক্ল নির্বাণ’ বলতে নির্বাণ যদি কৃষ্ণ হতো, তবে কৃষ্ণ বিপাক (ফল) দিত। যদি শুক্ল হতো, তবে শুক্ল বিপাক দিত। উভয়ের কোনোটিই প্রদান না করার কারণে একে ‘অকৃষ্ণ-অশুক্ল’ বলা হয়েছে। আর এই প্রসঙ্গে ‘নির্বাণ’ বলতে অর্হত্ত্ব ফলকে বোঝানো হয়েছে। কারণ ক্লেশ নির্বাণের অন্তে উৎপন্ন হওয়ার কারণে একে নির্বাণ বলা হয়। তা এই ব্যক্তি উৎপন্ন বা সম্পাদন করে। ‘শুক্ল-অভিজাতিক হয়ে’ বলতে শুক্ল বা উচ্চ কুলে জন্মগ্রহণ করে। অবশিষ্ট অংশ পূর্বে বর্ণিত নিয়ম অনুযায়ী জেনে নিতে হবে।


Nibbedhabhāgiyachakkavaṇṇanā

নির্ভেধভাগীয়-ষটক বর্ণনা (ভেদন বা প্রজ্ঞার অংশীদারী ছয়টি বিষয়ের ব্যাখ্যা)।


Nibbedhabhāgiyāti [Pg.221] nibbedho vuccati nibbānaṃ, taṃ bhajanti upagacchantīti nibbedhabhāgiyā. Aniccasaññādayo pañcake vuttā. Nirodhānupassanāñāṇe saññā nirodhasaññā nāma.

‘নির্ভেদভাগীয়’ বলতে নির্ভেদ বা ভেদনকে নির্বাণ বলা হয়, তা যারা ভজনা করেন বা লাভ করেন, তারা নির্ভেদভাগীয়। অনিত্য সংজ্ঞা ইত্যাদি পঞ্চক অধ্যায়ে বলা হয়েছে। নিরোধানুপশ্যনা জ্ঞানে যে সংজ্ঞা রয়েছে, তা ‘নিরোধ সংজ্ঞা’ নামে পরিচিত।


‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti dvāvīsatiyā chakkānaṃ vasena bāttiṃsasatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

"হে আবসো, এইগুলো..." ইত্যাদি পদ পূর্বে বর্ণিত নিয়ম অনুযায়ী যুক্ত করতে হবে। এভাবে বাইশটি ষটকের মাধ্যমে একশত বত্রিশটি প্রশ্নের উত্তর দিয়ে স্থবির (থের) সামগ্রীরস (ঐক্যের রস) প্রদর্শন করেছেন।


Chakkavaṇṇanā niṭṭhitā.

ষটক বর্ণনা সমাপ্ত।


Sattakavaṇṇanā

সপ্তক বর্ণনা (সাতটি বিষয়ের ব্যাখ্যা)।


330. Iti chakkavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni sattakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi.

৩৩০. এভাবে ষটকের মাধ্যমে সামগ্রীরস প্রদর্শন করে এখন সপ্তকের মাধ্যমে তা প্রদর্শন করার জন্য পুনরায় দেশনা আরম্ভ করলেন।


Tattha sampattipaṭilābhaṭṭhena saddhāva dhanaṃ saddhādhanaṃ. Esa nayo sabbattha. Paññādhanaṃ panettha sabbaseṭṭhaṃ. Paññāya hi ṭhatvā tīṇi sucaritāni pañcasīlāni dasasīlāni pūretvā saggūpagā honti, sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabodhiñāṇaṃ, sabbaññutaññāṇañca paṭivijjhanti. Imāsaṃ sampattīnaṃ paṭilābhakāraṇato paññā ‘‘dhana’’nti vuttā. Sattapi cetāni lokiyalokuttaramissakāneva kathitāni. Bojjhaṅgakathā kathitāva.

সেখানে সম্পদ লাভের অর্থে শ্রদ্ধাই হলো ধন, তাই তা ‘শ্রদ্ধাধন’। সর্বত্র এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। তবে এগুলোর মধ্যে ‘প্রজ্ঞাধন’ সর্বশ্রেষ্ঠ। কারণ প্রজ্ঞায় প্রতিষ্ঠিত হয়ে মানুষ তিনটি সুচরিত, পঞ্চশীল ও দশশীল পূরণ করে স্বর্গগামী হয় এবং শ্রাবকপারমী জ্ঞান, প্রত্যেকবোধি জ্ঞান ও সর্বজ্ঞতা জ্ঞান লাভ করে। এই সকল সম্পদ লাভের কারণ হওয়ার দরুন প্রজ্ঞাকে ‘ধন’ বলা হয়েছে। এই সাতটি ধনই লোকোত্তর ও লৌকিক মিশ্রিত করে বলা হয়েছে। বোধ্যঙ্গ কথা পূর্বেই বলা হয়েছে।


Samādhiparikkhārāti samādhiparivārā. Sammādiṭṭhādīni vuttatthāneva. Imepi satta parikkhārā lokiyalokuttarāva kathitā.

‘সমাধি পরিষ্খার’ বলতে সমাধির পরিবার বা সহায়ক ধর্মসমূহ। সম্যকদৃষ্টি ইত্যাদি পদগুলোর অর্থ পূর্বেই বলা হয়েছে। এই সাতটি পরিষ্খারও লৌকিক ও লোকোত্তর মিশ্রিত করেই বলা হয়েছে।


Asataṃ dhammā asantā vā dhammā lāmakā dhammāti asaddhammā. Vipariyāyena saddhammā veditabbā. Sesamettha uttānatthameva. Saddhammesu pana saddhādayo sabbepi vipassakasseva kathitā. Tesupi paññā lokiyalokuttarā. Ayaṃ viseso.

অসৎ ব্যক্তিদের ধর্ম, অথবা অবর্তমান ধর্ম, অথবা নিকৃষ্ট ধর্মই হলো ‘অসদ্ধর্ম’। এর বিপরীত ধর্মকে ‘সদ্ধর্ম’ বলে জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ এখানে সহজবোধ্য। তবে সদ্ধর্মসমূহের মধ্যে শ্রদ্ধা ইত্যাদি সমস্ত ধর্মই কেবল বিপশ্যনাকারীর জন্যই বলা হয়েছে। সেগুলোর মধ্যেও প্রজ্ঞা হলো লৌকিক ও লোকোত্তর। এটাই বিশেষত্ব।


Sappurisānaṃ dhammāti sappurisadhammā. Tattha suttageyyādikaṃ dhammaṃ jānātīti dhammaññū. Tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānātīti atthaññū. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāyā’’ti evaṃ attānaṃ jānātīti attaññū. Paṭiggahaṇaparibhogesu mattaṃ jānātīti mattaññū. Ayaṃ [Pg.222] kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa adhigamāyāti evaṃ kālaṃ jānātīti kālaññū. Ettha ca pañca vassāni uddesassa kālo. Dasa paripucchāya. Idaṃ atisambādhaṃ. Dasa vassāni pana uddesassa kālo. Vīsati paripucchāya. Tato paraṃ yoge kammaṃ kātabbaṃ. Aṭṭhavidhaṃ parisaṃ jānātīti parisaññū. Sevitabbāsevitabbaṃ puggalaṃ jānātīti puggalaññū.

সৎপুরুষদের ধর্মই হলো সৎপুরুষধর্ম। সেখানে সূত্র, গেয় আদি ধর্মকে যিনি জানেন, তিনি ‘ধর্মজ্ঞ’। সেই সেই ভাষিত বাণীর অর্থ যিনি জানেন, তিনি ‘অর্থজ্ঞ’। “আমি শীল, সমাধি ও প্রজ্ঞায় এই পরিমাণ উন্নত আছি”—এভাবে নিজেকে যিনি জানেন, তিনি ‘আত্মজ্ঞ’। দান গ্রহণ ও পরিভোগের ক্ষেত্রে যিনি মাত্রা (পরিমাপ) জানেন, তিনি ‘মাত্রাজ্ঞ’। “এটি পাঠের সময়, এটি জিজ্ঞাসার (অর্থ আলোচনার) সময়, এটি সাধনা বা অধিগত করার সময়”—এভাবে যিনি সময়কে জানেন, তিনি ‘কালজ্ঞ’। এখানে পাঁচ বছর হলো পাঠের সময় এবং দশ বছর জিজ্ঞাসার সময়; কিন্তু এটি অত্যন্ত সংকীর্ণ। পক্ষান্তরে, দশ বছর হলো পাঠের সময় এবং বিশ বছর জিজ্ঞাসার সময়; তারপর সাধনায় ব্রতী হতে হবে। আট প্রকার পরিষদকে যিনি জানেন, তিনি ‘পরিষদজ্ঞ’। সেবনীয় ও অসেবনীয় ব্যক্তিকে যিনি জানেন, তিনি ‘পুদ্গলজ্ঞ’।


331. Niddasavatthūnīti niddasādivatthūni. Niddaso bhikkhu, nibbīso, nittiṃso, niccattālīso, nippaññāso bhikkhūti evaṃ vacanakāraṇāni. Ayaṃ kira pañho titthiyasamaye uppanno. Titthiyā hi dasavassakāle mataṃ nigaṇṭhaṃ niddasoti vadanti. So kira puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavassova. Navavassopi…pe… ekavassopi na hoti. Eteneva nayena vīsativassādikālepi mataṃ nibbīso, nittiṃso, niccattālīso, nippaññāsoti vadanti. Āyasmā ānando gāme vicaranto taṃ kathaṃ sutvā vihāraṃ gantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā āha –

৩৩১. ‘নিদ্দস-বস্তুসমূহ’ বলতে নিদ্দস আদি বিষয়সমূহকে বোঝায়। ‘নিদ্দস ভিক্ষু’, ‘নিব্বীস’, ‘নিত্তিংস’, ‘নিচ্চত্তালীস’, ‘নিপ্পঞ্ঞাস ভিক্ষু’—এরূপ বলার কারণসমূহ। এই প্রশ্নটি নাকি তীর্থিকদের সম্প্রদায়ে উৎপন্ন হয়েছিল। তীর্থিকেরা নাকি দশ বছর বয়সে মৃত নিগ্রন্থকে ‘নিদ্দস’ (দশ বছর পূর্ণ না হওয়া) বলে অভিহিত করত। সে নাকি পুনরায় দশ বছর বয়স্ক হয় না। কেবল দশ বছর বয়স্কই নয়, নয় বছর বয়স্ক... পে... এক বছর বয়স্কও হয় না। এই নিয়মেই বিশ বছর আদি বয়সে মৃতকে ‘নিব্বীস’, ‘নিত্তিংস’, ‘নিচ্চত্তালীস’, ‘নিপ্পঞ্ঞাস’ বলে অভিহিত করত। আয়ুষ্মান আনন্দ গ্রামে বিচরণ করার সময় সেই কথা শুনে বিহারে গিয়ে ভগবানকে জানালেন। ভগবান বললেন—


‘‘Na idaṃ, ānanda, titthiyānaṃ adhivacanaṃ mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ. Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavassova, navavassopi…pe… ekavassopi. Na kevalañca ekavassova, dasamāsikopi…pe… ekamāsikopi. Ekadivasikopi. Ekamuhuttopi na hoti eva. Kasmā? Puna paṭisandhiyā abhāvā. Nibbīsādīsupi eseva nayo. Iti bhagavā mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacana’’nti –

“হে আনন্দ, এটি তীর্থিকদের সংজ্ঞা নয়, আমার শাসনে এটি ক্ষীণাস্ত্রবের (অরহন্তের) সংজ্ঞা। কেননা, ক্ষীণাস্ত্রব যদি দশ বছর বয়সে পরিনির্বাণ লাভ করেন, তবে তিনি পুনরায় দশ বছর বয়স্ক হন না। কেবল দশ বছর বয়স্কই নয়, নয় বছর বয়স্ক... পে... এক বছর বয়স্কও হন না। কেবল এক বছর বয়স্কই নয়, দশ মাস বয়স্ক... পে... এক মাস বয়স্কও হন না। একদিন বয়স্ক বা এক মুহূর্ত বয়স্কও হন না। কেন? কারণ পুনরায় প্রতিসন্ধি (পুনর্জন্ম) না হওয়ার কারণে। নিব্বীস আদি শব্দের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। এভাবে ভগবান বললেন, ‘আমার শাসনে এটি ক্ষীণাস্ত্রবেরই সংজ্ঞা’।”


Vatvā yehi kāraṇehi so niddaso hoti, tāni dassetuṃ satta niddasavatthūni deseti. Theropi tameva desanaṃ uddharitvā satta niddasavatthūni idhāvuso, bhikkhu, sikkhāsamādānetiādimāha. Tattha idhāti imasmiṃ sāsane. Sikkhāsamādāne tibbacchando hotīti sikkhattayapūraṇe bahalacchando hoti. Āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemoti [Pg.223] anāgate punadivasādīsupi sikkhāpūraṇe avigatapemena samannāgato hoti. Dhammanisantiyāti dhammanisāmanāya. Vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Icchāvinayeti taṇhāvinayane. Paṭisallāneti ekībhāve. Vīriyārambheti kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe. Satinepakketi satiyañceva nepakkabhāve ca. Diṭṭhipaṭivedheti maggadassane. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

এ কথা বলে, যে সকল কারণে তিনি ‘নিদ্দস’ হন, তা দেখানোর জন্য তিনি সাতটি নিদ্দস-বস্তু দেশনা করলেন। স্থবিরও সেই দেশনা উদ্ধৃত করে ‘হে আবসো, এখানে ভিক্ষু শিক্ষাসমাদানে...’ ইত্যাদি সাতটি নিদ্দস-বস্তুর কথা বললেন। সেখানে ‘এখানে’ (ইধ) বলতে এই শাসনে। ‘শিক্ষাসমাদানে তীব্র ছন্দযুক্ত হন’ বলতে ত্রিমুখী শিক্ষা পূরণে গভীর আগ্রহযুক্ত হন। ‘ভবিষ্যতেও শিক্ষাসমাদানে অবিগতপ্রেম’ বলতে ভবিষ্যতে আগামী দিনগুলোতেও শিক্ষা পূরণে অবিচলিত শ্রদ্ধার সাথে যুক্ত থাকেন। ‘ধর্মনিসান্তি’ বলতে ধর্ম-অনুধ্যান। এটি বিপশ্যনারই সংজ্ঞা। ‘ইচ্ছা-বিনয়’ বলতে তৃষ্ণা দূরীকরণ। ‘প্রতিসংলয়ন’ বলতে নির্জনতা অবলম্বন। ‘বীর্যারম্ভ’ বলতে কায়িক ও মানসিক বীর্য পূরণ করা। ‘স্মৃতি-নৈপক্ক্য’ বলতে স্মৃতি এবং প্রজ্ঞার পরিপক্বতা। ‘দৃষ্টি-প্রতিভেদ’ বলতে মার্গদর্শন। অবশিষ্ট সবকিছু পূর্বে বর্ণিত নিয়মেই বুঝতে হবে।


Saññāsu asubhānupassanāñāṇe saññā asubhasaññā. Ādīnavānupassanāñāṇe saññā ādīnavasaññā nāma. Sesā heṭṭhā vuttā eva. Balasattakaviññāṇaṭṭhitisattakapuggalasattakāni vuttanayāneva. Appahīnaṭṭhena anusayantīti anusayā. Thāmagato kāmarāgo kāmarāgānusayo. Esa nayo sabbattha. Saṃyojanasattakaṃ uttānatthameva.

সংজ্ঞাসমূহের মধ্যে অশুভানুদর্শন জ্ঞানে যে সংজ্ঞা, তা ‘অশুভসংজ্ঞা’। আদিনবানুদর্শন জ্ঞানে যে সংজ্ঞা, তা ‘আদিনবসংজ্ঞা’ নামে পরিচিত। অবশিষ্ট সংজ্ঞাসমূহ নিচে বর্ণিত হয়েছে। বল-সপ্তক, বিজ্ঞানস্থিতি-সপ্তক এবং পুদ্গল-সপ্তক পূর্বে বর্ণিত নিয়মেই বুঝতে হবে। অপ্রহীন (দূরীভূত না হওয়া) অর্থে যা সুপ্ত থাকে, তা-ই ‘অনুশয়’। দৃঢ়ভাবে প্রতিষ্ঠিত কামরাগই হলো ‘কামরাগানুশয়’। সর্বত্র এই একই নিয়ম। সংযোজন-সপ্তকের অর্থ অত্যন্ত স্পষ্ট।


Adhikaraṇasamathasattakavaṇṇanā

অধিকরণ-শমথ-সপ্তক বর্ণনা


Adhikaraṇasamathesu adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā. Uppannuppannānanti uppannānaṃ uppannānaṃ. Adhikaraṇānanti vivādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ. Samathāya vūpasamāyāti samathatthañceva vūpasamanatthañca. Sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā.

অধিকরণ-শমথসমূহের মধ্যে, যা অধিকরণসমূহকে শান্ত বা উপশমিত করে, তা-ই ‘অধিকরণ-শমথ’। ‘উৎপন্নোৎপন্ন’ বলতে উৎপন্ন উৎপন্ন। ‘অধিকরণসমূহের’ বলতে বিবাদাধিকরণ, অনুবাদাধিকরণ, আপত্ত্যাধিকরণ ও কৃত্যাধিকরণ—এই চারটির। ‘শমথ ও উপশমের জন্য’ বলতে শমথের উদ্দেশ্যে এবং বিশেষভাবে উপশমিত করার উদ্দেশ্যে। ‘সম্মুখবিনয় দিতে হবে... পে... তৃণবিস্তারক’—এই সাতটি শমথ প্রয়োগ করতে হবে।


Tatrāyaṃ vinicchayanayo. Adhikaraṇesu tāva dhammoti vā adhammoti vā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāya āgatā pañca, vibhaṅge dveti sattapi āpattikkhandhā, idaṃ āpattādhikaraṇaṃ nāma. Saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma.

সেখানে এই হলো মীমাংসার নিয়ম। অধিকরণসমূহের মধ্যে প্রথমত, “এটি ধর্ম” অথবা “এটি অধর্ম”—এভাবে আঠারোটি বিষয়ে বিবাদকারী ভিক্ষুদের যে বিবাদ, তা ‘বিবাদাধিকরণ’ নামে পরিচিত। শীল-বিপত্তি অথবা আচার, দৃষ্টি ও আজীব-বিপত্তির কারণে অভিযুক্তকারীদের যে অভিযোগ, অপবাদ ও চোদনা (দোষারোপ), তা ‘অনুবাদাধিকরণ’ নামে পরিচিত। মাতৃকায় আগত পাঁচটি এবং বিভঙ্গে আগত দুটি—এই সাতটি আপত্তি-স্কন্ধই হলো ‘আপত্ত্যাধিকরণ’। সংঘের অপলোকন আদি চার প্রকার কর্ম সম্পাদন করা হলো ‘কৃত্যাধিকরণ’।


Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ tasmiṃyeva vā aññattha vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ tattha saṅghena vā saṅghe vūpasametuṃ asakkonte tattheva [Pg.224] ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati. Evaṃ sammamāne ca panetasmiṃ yā saṅghasammukhatā dhammasammukhatā vinayasammukhatā puggalasammukhatā, ayaṃ sammukhāvinayo nāma.

সেখানে বিবাদাধিকরণ দুটি শমথ দ্বারা শান্ত হয়—সম্মুখবিনয় এবং যেভূয়সিকতা (বহুমত)। সম্মুখবিনয় দ্বারাই শান্ত করার সময়, যে বিহারে এটি উৎপন্ন হয়েছে সেখানেই, অথবা অন্য কোথাও উপশম করার জন্য যাওয়ার পথে অন্তর্বর্তী স্থানে, অথবা যেখানে গিয়ে সংঘের নিকট সমর্পণ করা হয়েছে সেখানে সংঘ দ্বারা, অথবা সংঘ উপশম করতে অসমর্থ হলে সেখানেই উদ্বাহিকা (কমিটি) দ্বারা মনোনীত ব্যক্তিদের দ্বারা মীমাংসিত হয়ে শান্ত হয়। এভাবে শান্ত করার সময় এতে যে সংঘ-সম্মুখতা, ধর্ম-সম্মুখতা, বিনয়-সম্মুখতা ও পুদ্গল-সম্মুখতা থাকে, তা-ই ‘সম্মুখবিনয়’ নামে পরিচিত।


Tattha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhībhāvo saṅghasammukhatā. Sametabbassa vatthuno bhūtatā dhammasammukhatā. Yathā taṃ sametabbaṃ, tatheva sammanaṃ vinayasammukhatā. Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati. Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati.

এবং সেখানে কার্যনির্বাহী সংঘের সংঘ-ঐক্য অনুসারে সম্মুখ উপস্থিতিই হলো ‘সংঘ-সম্মুখতা’। মীমাংসাযোগ্য বিষয়ের সত্যতাই হলো ‘ধর্ম-সম্মুখতা’। যেভাবে তা মীমাংসা করা উচিত, ঠিক সেভাবেই মীমাংসা করা হলো ‘বিনয়-সম্মুখতা’। যিনি বিবাদ করছেন এবং যার সাথে বিবাদ করছেন, সেই উভয় বাদী-প্রতিবাদীর সম্মুখ উপস্থিতিই হলো ‘পুদ্গল-সম্মুখতা’। তবে উদ্বাহিকা দ্বারা উপশম করার ক্ষেত্রে এখানে সংঘ-সম্মুখতা বাদ পড়ে। এভাবে প্রথমত সম্মুখবিনয় দ্বারাই শান্ত হয়।


Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti, tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhāpakaṃ sammannati. Tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesu aññataravasena salākaṃ gāhāpetvā sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti.

কিন্তু যদি এভাবেও শান্ত না হয়, তবে উদ্বাহিকা দ্বারা মনোনীত ভিক্ষুগণ “আমরা উপশম করতে সমর্থ নই” বলে তা সংঘের নিকটই সমর্পণ করেন। তখন সংঘ পঞ্চাঙ্গ-সমন্বিত এক ভিক্ষুকে শলাকা-গ্রাহক (ভোট গ্রহণকারী) হিসেবে মনোনীত করে। তাঁর দ্বারা গুপ্ত, প্রকাশ্য ও কর্ণে জল্পন—এই তিন প্রকার শলাকা গ্রহণের মধ্যে যেকোনো একটি উপায়ে শলাকা গ্রহণ করিয়ে, সমবেত পরিষদে ধর্মবাদীদের সংখ্যাগরিষ্ঠতার ভিত্তিতে সেই ধর্মবাদীরা যেভাবে বলেন, সেভাবে উপশমিত অধিকরণটি সম্মুখবিনয় এবং যেভূয়সিকতা দ্বারা উপশমিত হয়।


Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva. Yaṃ pana yebhuyyasikākammassa karaṇaṃ, ayaṃ yebhuyyasikā nāma. Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati. Anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati – sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi, ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati. Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva. Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati.

সেখানে সম্মুখবিনয় পূর্বে বর্ণিত নিয়মেই বুঝতে হবে। আর যেভূয়সিকতা কর্ম সম্পাদন করা হয়, তা-ই ‘যেভূয়সিকতা’ নামে পরিচিত। এভাবে বিবাদাধিকরণ দুটি শমথ দ্বারা শান্ত হয়। অনুবাদাধিকরণ চারটি শমথ দ্বারা শান্ত হয়—সম্মুখবিনয়, স্মৃতিবিনয়, অমূঢ়বিনয় এবং তস্যপাপীয়সিকা। সম্মুখবিনয় দ্বারাই শান্ত করার সময়, যিনি অভিযোগ করছেন এবং যার বিরুদ্ধে অভিযোগ করা হচ্ছে, তাঁদের কথা শুনে যদি কোনো আপত্তি না থাকে, তবে উভয়কে ক্ষমা করিয়ে, আর যদি আপত্তি থাকে, তবে “এখানে এই নামের আপত্তি রয়েছে”—এভাবে মীমাংসিত হয়ে শান্ত হয়। সেখানে সম্মুখবিনয়ের লক্ষণ পূর্বে বর্ণিত নিয়মেই বুঝতে হবে। কিন্তু যখন কোনো ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষুকে অমূলক শীল-বিপত্তির অভিযোগে অভিযুক্ত করা হয় এবং তিনি স্মৃতিবিনয় প্রার্থনা করেন, তখন সংঘ জ্ঞপ্তিকতুর্থ কর্ম দ্বারা তাঁকে স্মৃতিবিনয় প্রদান করে, তখন তা সম্মুখবিনয় এবং স্মৃতিবিনয় দ্বারা উপশমিত হয়। স্মৃতিবিনয় প্রদান করা হলে, পুনরায় সেই ব্যক্তির বিরুদ্ধে কারো অভিযোগ গ্রাহ্য হয় না।


Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi codiyamāno ‘‘ummattakena me[Pg.225], āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati.

যখন কোনো উন্মাদ ভিক্ষু উন্মাদের মতো অশ্রমণোচিত আচরণ করার পর, ভিক্ষুগণ কর্তৃক “আয়ুষ্মান এই প্রকার আপত্তি স্মরণ করুন” বলে অভিযুক্ত হন, তখন তিনি “হে আবসো, উন্মাদ অবস্থায় আমার দ্বারা এটি করা হয়েছে, আমি তা স্মরণ করতে পারছি না” বললেও ভিক্ষুগণ কর্তৃক অভিযুক্ত হতে থাকায়, পুনরায় অভিযোগ না করার জন্য তিনি অমূঢ়বিনয় প্রার্থনা করেন, এবং সংঘ তাঁকে জ্ঞপ্তিকতুর্থ কর্ম দ্বারা অমূঢ়বিনয় প্রদান করে, তখন তা সম্মুখবিনয় এবং অমূঢ়বিনয় দ্বারা উপশমিত হয়। অমূঢ়বিনয় প্রদান করা হলে, পুনরায় সেই ব্যক্তির বিরুদ্ধে সেই কারণে কারো অভিযোগ গ্রাহ্য হয় না।


Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenaññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati. Sace chinnamūlo ayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassapāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hotīti. Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati. Āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi. Yadā pana ekassa vā bhikkhuno santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati.

কিন্তু যখন পারাজিক বা পারাজিকের সমীপবর্তী আপত্তির অভিযোগে অভিযুক্ত হওয়ার পর, এক কথার বদলে অন্য কথা বলে এড়িয়ে যান, পাপের আধিক্যের কারণে সেই পাপী ব্যক্তির প্রতি, “যদি সে ছিন্নমূল না হয়, তবে সম্যক আচরণ করে পুনরায় সংঘে প্রবেশাধিকার লাভ করবে। আর যদি ছিন্নমূল হয়, তবে এটিই তার বিনাশ হবে”—এরূপ মনে করে সংঘ জ্ঞপ্তিকতুর্থ কর্ম দ্বারা তার প্রতি তস্যপাপীয়সিকা কর্ম সম্পাদন করে, তখন তা সম্মুখবিনয় এবং তস্যপাপীয়সিকা দ্বারা উপশমিত হয়। এভাবে অনুবাদাধিকরণ চারটি শমথ দ্বারা শান্ত হয়। আপত্ত্যাধিকরণ তিনটি শমথ দ্বারা শান্ত হয়—সম্মুখবিনয়, প্রতিজ্ঞাতকরণ (স্বীকারোক্তি) এবং তৃণবিস্তারক। কেবল সম্মুখবিনয় দ্বারাই এর উপশম হয় না। কিন্তু যখন কোনো ভিক্ষু একজন ভিক্ষুর নিকট অথবা সংঘ বা গণ-এর মধ্যে লঘু আপত্তি দেশনা করেন, তখন আপত্ত্যাধিকরণ সম্মুখবিনয় এবং প্রতিজ্ঞাতকরণ দ্বারা উপশমিত হয়।


Tattha sammukhāvinaye tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Sesaṃ vuttanayameva.

সেখানে সম্মুখবিনয়ের ক্ষেত্রে প্রথমত, যিনি দেশনা করছেন এবং যার নিকট দেশনা করছেন, তাঁদের সম্মুখ উপস্থিতিই হলো ‘পুদ্গল-সম্মুখতা’। অবশিষ্ট সবকিছু পূর্বে বর্ণিত নিয়মেই বুঝতে হবে।


Puggalassa gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhatā parihāyati. Yā panettha ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpannoti ca āma, passāmīti ca paṭiññā, tāya paṭiññāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ, taṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese hi parivāsādiyācanā paṭiññā. Parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Dve pakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācaritvā puna lajjidhamme uppanne sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya saṃvatteyyāti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati.

ব্যক্তি এবং গণের দেশনাকালে সংঘ-সম্মুখতা বর্জিত হয়। কিন্তু এখানে, "ভন্তে, আমি অমুক নামের আপত্তি প্রাপ্ত হয়েছি" এবং "হ্যাঁ, আমি তা দেখছি (স্বীকার করছি)"—এইরূপ যে প্রতিজ্ঞা রয়েছে, সেই প্রতিজ্ঞার ভিত্তিতে "ভবিষ্যতে সংযত হবে"—এইরূপ যে কাজ করা হয়, তাকে 'প্রতিজ্ঞাতকরণ' বলা হয়। কারণ, সংঘাদিশেষ আপত্তির ক্ষেত্রে পরিবাস আদি যাচনা করা হলো 'প্রতিজ্ঞা'। আর পরিবাস আদি দান করা হলো 'প্রতিজ্ঞাতকরণ'। আবার, কলহকারী ভিক্ষুগণ দুই পক্ষে বিভক্ত হয়ে বহু অ-শামণ্য (ভিক্ষুর অনুপযুক্ত) আচরণ করার পর, পুনরায় তাদের মধ্যে লজ্জাধর্ম উৎপন্ন হলে যদি তারা চিন্তা করে—"যদি আমরা এই সকল আপত্তির দ্বারা একে অপরকে অভিযুক্ত করি, তবে সেই অধিকরণটি আরও কঠোর রূপ ধারণ করতে পারে"—এইরূপ একে অপরের আপত্তি শোধনের ক্ষেত্রে দোষ দেখে যখন তারা 'তৃণবিস্তারক কর্ম' (তৃণ দিয়ে ঢাকা দেওয়ার মতো মীমাংসা) করে, তখন সেই আপত্ত্যধিকরণ সম্মুখবিনয় ও তৃণবিস্তারকের দ্বারা শমিত হয়।


Tattha hi yattakā hatthapāsūpagatā ‘‘na metaṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā niddampi okkantā honti, sabbesaṃ ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca [Pg.226] sabbāpattiyo vuṭṭhahanti, evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati. Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. Imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti. Tena vuttaṃ – uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti. Ayamettha vinicchayanayo. Vitthāro pana samathakkhandhake āgatoyeva. Vinicchayopissa samantapāsādikāyaṃ vutto.

সেখানে হস্তপাশে (নিকটে) উপস্থিত যতজন ভিক্ষু "এটি আমার পছন্দ নয়"—এইরূপ নিজের মত প্রকাশ না করে এমনকি ঘুমিয়েও পড়েছেন, তাদের সকলেরই স্থূলাত্যয় (গুরুতর অপরাধ) এবং গৃহী-সংশ্লিষ্ট আপত্তি বাদ দিয়ে অন্য সকল আপত্তি থেকে মুক্তি ঘটে। এইভাবে আপত্ত্যধিকরণ তিনটি সমথের দ্বারা শমিত হয়। কৃত্যাধিকরণ কেবল একটি সমথের দ্বারা শমিত হয়, তা হলো সম্মুখবিনয়। এই চারটি অধিকরণ যথোপযুক্তভাবে এই সাতটি সমথের দ্বারা শমিত হয়। তাই বলা হয়েছে—"উৎপন্ন উৎপন্ন অধিকরণসমূহের শমন ও উপশমের জন্য সম্মুখবিনয় প্রদান করতে হবে...পে... তৃণবিস্তারক।" এটিই এখানে মীমাংসার নিয়ম। এর বিস্তারিত বিবরণ সমথখন্ধকে এসেছে। আর এর মীমাংসাও সমন্তপাসাদিকায় বর্ণিত হয়েছে।


‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti cuddasannaṃ sattakānaṃ vasena aṭṭhanavuti pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

"হে আবসো (বন্ধুগণ), এই সকল..." ইত্যাদি অংশটি পূর্বে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই যুক্ত করতে হবে। এইভাবে চৌদ্দটি সপ্তকের মাধ্যমে আটানব্বইটি প্রশ্ন আলোচনা করে স্থবির ঐক্যের রস (সামগ্রীরস) প্রদর্শন করেছেন।


Sattakavaṇṇanā niṭṭhitā.

সপ্তক-বর্ণনা সমাপ্ত।


Aṭṭhakavaṇṇanā

অষ্টক-বর্ণনা


333. Iti sattakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni aṭṭhakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha micchattāti ayāthāvā micchāsabhāvā. Sammattāti yāthāvā sammāsabhāvā.

৩৩৩. এইভাবে সপ্তকের মাধ্যমে ঐক্যের রস প্রদর্শন করে এখন অষ্টকের মাধ্যমে তা প্রদর্শন করার জন্য পুনরায় দেশনা আরম্ভ করলেন। সেখানে 'মিথ্যাত্ব' বলতে অযথার্থ বা মিথ্যা স্বভাবসমূহকে বোঝায়। 'সম্যকত্ব' বলতে যথার্থ বা সম্যক স্বভাবসমূহকে বোঝায়।


334. Kusītavatthūnīti kusītassa alasassa vatthūni patiṭṭhā kosajjakāraṇānīti attho. Kammaṃ kattabbaṃ hotīti cīvaravicāraṇādikammaṃ kātabbaṃ hoti. Na vīriyaṃ ārabhatīti duvidhampi vīriyaṃ nārabhati. Appattassāti jhānavipassanāmaggaphaladhammassa appattassa pattiyā. Anadhigatassāti tasseva anadhigatassa adhigamatthāya. Asacchikatassāti tasseva apaccakkhakatassa sacchikaraṇatthāya. Idaṃ paṭhamanti idaṃ handāhaṃ nipajjāmīti evaṃ osīdanaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. ‘‘Māsācitaṃ maññe’’ti ettha pana māsācitaṃ nāma tintamāso. Yathā tintamāso garuko hoti, evaṃ garukoti adhippāyo. Gilānā vuṭṭhito hotīti gilāno hutvā pacchā vuṭṭhito hoti.

৩৩৪. 'কুসীদবস্তু' (আলস্যের কারণ) বলতে অলস ব্যক্তির আলস্যের ভিত্তি বা কারণসমূহ—এই অর্থ। 'কাজ করতে হবে' বলতে চীবর প্রস্তুতকরণ বা গোছানো আদি কাজ করতে হবে। 'বীর্য আরম্ভ করে না' বলতে উভয় প্রকার বীর্যই আরম্ভ করে না। 'অপ্রাপ্তের' বলতে ধ্যান, বিপশ্যনা, মার্গ ও ফলরূপ অপ্রাপ্ত ধর্মের প্রাপ্তির জন্য। 'অনধিগতের' বলতে তারই অনধিগত বিষয়ের অধিগমের (লাভের) জন্য। 'অসাক্ষাৎকৃতের' বলতে তারই অপ্রত্যক্ষ বিষয়ের সাক্ষাৎকারের জন্য। 'এটি প্রথম' বলতে "এখন আমি শুয়ে পড়ব"—এইরূপ উদ্যমহীনতা হলো প্রথম কুসীদবস্তু। এই নিয়মে সর্বত্র অর্থ বুঝতে হবে। "মাষাচিতের মতো মনে করি" এখানে 'মাষাচিত' বলতে ভেজা মাষকলাইকে বোঝায়। যেমন ভেজা মাষকলাই ভারী হয়, তেমনি ভারী—এইরূপ অভিপ্রায়। 'রোগ থেকে মুক্ত হয়েছে' বলতে অসুস্থ হওয়ার পর সুস্থ হয়ে উঠেছে।


335. Ārambhavatthūnīti vīriyakāraṇāni. Tesampi imināva nayena attho veditabbo.

৩৩৫. 'আরম্ভবস্তু' বলতে বীর্য বা উদ্যোগের কারণসমূহকে বোঝায়। সেগুলোর অর্থও এই নিয়মেই বুঝতে হবে।


336. Dānavatthūnīti [Pg.227] dānakāraṇāni. Āsajja dānaṃ detīti patvā dānaṃ deti. Āgataṃ disvāva muhuttaṃyeva nisīdāpetvā sakkāraṃ katvā dānaṃ deti, dassāmi dassāmīti na kilameti. Iti ettha āsādanaṃ dānakāraṇaṃ nāma hoti. Bhayā dānaṃ detītiādīsupi bhayādīni dānakāraṇānīti veditabbāni. Tattha bhayaṃ nāma ayaṃ adāyako akārakoti garahābhayaṃ vā apāyabhayaṃ vā. Adāsi meti mayhaṃ pubbe esa idaṃ nāma adāsīti deti. Dassati meti anāgate idaṃ nāma dassatīti deti. Sāhu dānanti dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ, buddhādīhi paṇḍitehi pasatthanti deti. Cittālaṅkāracittaparikkhāratthaṃ dānaṃ detīti samathavipassanācittassa alaṅkāratthañceva parivāratthañca deti. Dānañhi cittaṃ mudukaṃ karoti. Yena laddhaṃ hoti, sopi laddhaṃ meti muducitto hoti, yena dinnaṃ, sopi dinnaṃ mayāti muducitto hoti, iti ubhinnampi cittaṃ mudukaṃ karoti, teneva ‘‘adantadamanaṃ dāna’’nti vuccati. Yathāha –

৩৩৬. 'দানবস্তু' বলতে দানের কারণসমূহকে বোঝায়। 'আসন্ন হয়ে দান করে' বলতে (গ্রহীতাকে) কাছে পেয়ে দান করে। আগত ব্যক্তিকে দেখেই ক্ষণকালের জন্য বসিয়ে, আদর-যত্ন করে দান করে; "দেব, দেব" বলে তাকে ক্লান্ত বা অপেক্ষমাণ রাখে না। এইভাবে এখানে গ্রহীতার আগমনই দানের কারণ হয়। 'ভয় পেয়ে দান করে' ইত্যাদির ক্ষেত্রেও ভয় আদি বিষয়কে দানের কারণ বলে জানতে হবে। সেখানে 'ভয়' বলতে "এই ব্যক্তি অদাতা, দান করে না"—এইরূপ নিন্দার ভয় অথবা অপায়ের (নরকের) ভয়। 'আমাকে দিয়েছিল' বলতে "পূর্বে এই ব্যক্তি আমাকে অমুক বস্তু দিয়েছিল"—এইরূপ চিন্তা করে দান করে। 'আমাকে দেবে' বলতে "ভবিষ্যতে এই ব্যক্তি আমাকে অমুক বস্তু দেবে"—এইরূপ চিন্তা করে দান করে। 'দান করা উত্তম' বলতে দান হলো উত্তম ও সুন্দর এবং বুদ্ধ আদি পণ্ডিতগণ কর্তৃক প্রশংসিত—এইরূপ চিন্তা করে দান করে। 'চিত্তের অলংকার ও চিত্তের উপকরণের জন্য দান করে' বলতে শমথ ও বিপশ্যনা চিত্তের অলংকার ও সহায়কের জন্য দান করে। কারণ দান চিত্তকে কোমল করে। যে লাভ করেছে, সেও "আমি লাভ করেছি" ভেবে কোমল চিত্তের হয়; আবার যে দান করেছে, সেও "আমি দান করেছি" ভেবে কোমল চিত্তের হয়। এইভাবে দান উভয়েরই চিত্তকে কোমল করে, সেইজন্যই বলা হয়—"দান হলো অদান্তের (অসংযত ব্যক্তির) দমনকারী।" যেমন বলা হয়েছে—


‘‘Adantadamanaṃ dānaṃ, adānaṃ dantadūsakaṃ;

Dānena piyavācāya, unnamanti namanti cā’’ti.

"দান হলো অসংযত ব্যক্তির দমনকারী, আর অদান (দান না করা) হলো florist বা সংযত ব্যক্তির চিত্তের দূষক; দানের দ্বারা এবং প্রিয় বাক্যের দ্বারা মানুষ নিজেরা উন্নত হয় এবং অন্যরাও বশীভূত হয়।"


Imesu pana aṭṭhasu dānesu cittālaṅkāradānameva uttamaṃ.

এই আট প্রকার দানের মধ্যে চিত্তের অলংকারস্বরূপ দানই সর্বোত্তম।


337. Dānūpapattiyoti dānapaccayā upapattiyo. Dahatīti ṭhapeti. Adhiṭṭhātīti tasseva vevacanaṃ. Bhāvetīti vaḍḍheti. Hīne vimuttanti hīnesu pañcakāmaguṇesu vimuttaṃ. Uttari abhāvitanti tato uttari maggaphalatthāya abhāvitaṃ. Tatrūpapattiyā saṃvattatīti yaṃ patthetvā kusalaṃ kataṃ, tattha tattha nibbattanatthāya saṃvattati.

৩৩৭. 'দানোপপত্তি' বলতে দানের কারণে পুনর্জন্ম লাভ করাকে বোঝায়। 'স্থাপন করে' বলতে স্থাপন করে। 'অধিষ্ঠান করে' হলো তারই প্রতিশব্দ। 'ভাবনা করে' বলতে বৃদ্ধি করে। 'হীনে বিমুক্ত' বলতে হীন পঞ্চকামগুণে আসক্ত বা নিয়োজিত। 'উত্তরে অভাবিত' বলতে তার চেয়ে ঊর্ধ্বে মার্গ ও ফলের জন্য ভাবনা না করা। 'সেখানে উৎপত্তির জন্য সংবর্তিত হয়' বলতে যা প্রার্থনা করে কুশল কর্ম করা হয়েছে, সেই সেই স্থানে উৎপন্ন হওয়ার জন্য পরিচালিত হওয়া।


Vītarāgassāti maggena vā samucchinnarāgassa samāpattiyā vā vikkhambhitarāgassa. Dānamatteneva hi brahmaloke nibbattituṃ na sakkā. Dānaṃ pana samādhivipassanācittassa alaṅkāro parivāro hoti. Tato dānena muducitto brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattati. Tena vuttaṃ ‘‘vītarāgassa no sarāgassā’’ti.

'বীতরাগের' বলতে মার্গের দ্বারা সম্পূর্ণরূপে রাগ বিনাশকারী ব্যক্তির অথবা সমাপত্তির দ্বারা রাগকে দমনকারী ব্যক্তির। কারণ কেবল দানের দ্বারাই ব্রহ্মলোকে উৎপন্ন হওয়া যায় না। কিন্তু দান হলো সমাধি ও বিপশ্যনা চিত্তের অলংকার ও সহায়ক। তারপর দানের দ্বারা কোমল চিত্তের হয়ে ব্রহ্মবিহার ভাবনা করার মাধ্যমে ব্রহ্মলোকে উৎপন্ন হওয়া যায়। সেইজন্য বলা হয়েছে—"এটি বীতরাগেরই হয়, সরাগের (রাগযুক্ত ব্যক্তির) নয়।"


Khattiyānaṃ parisā khattiyaparisā, samūhoti attho. Esa nayo sabbattha.

ক্ষত্রিয়দের পরিষদ হলো 'ক্ষত্রিয়পরিষদ', এর অর্থ হলো সমূহ বা দল। এই নিয়ম সর্বত্র প্রযোজ্য।


Lokassa [Pg.228] dhammā lokadhammā. Etehi mutto nāma natthi, buddhānampi hontiyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattatī’’ti (a. ni. 8.5). Lābho alābhoti lābhe āgate alābho āgato evāti veditabbo. Yasādīsupi eseva nayo.

জগতের ধর্মসমূহ হলো 'লোকধর্ম'। এগুলো থেকে মুক্ত কেউ নেই, বুদ্ধগণেরও এগুলো হয়ে থাকে। এটিও বলা হয়েছে—"হে ভিক্ষুগণ, এই আটটি লোকধর্ম জগতের অনুবর্তন করে এবং জগৎও এই আটটি লোকধর্মের অনুবর্তন করে।" 'লাভ ও অলাভ' বলতে লাভ আসলে অলাভও এসেছে বলেই জানতে হবে। যশ আদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম।


338. Abhibhāyatanavimokkhakathā heṭṭhā kathitā eva.

৩৩৮. অভিভায়তন ও বিমোক্ষ সংক্রান্ত আলোচনা পূর্বেই করা হয়েছে।


‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti ekādasannaṃ aṭṭhakānaṃ vasena aṭṭhāsīti pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

"হে আবসো, এই সকল..." ইত্যাদি অংশটি পূর্বে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই যুক্ত করতে হবে। এইভাবে এগারোটি অষ্টকের মাধ্যমে আটাশিটি প্রশ্ন আলোচনা করে স্থবির ঐক্যের রস প্রদর্শন করেছেন।


Aṭṭhakavaṇṇanā niṭṭhitā.

অষ্টক-বর্ণনা সমাপ্ত।


Navakavaṇṇanā

নবক-বর্ণনা


340. Iti aṭṭhakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni navakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha āghātavatthūnīti āghātakāraṇāni. Āghātaṃ bandhatīti kopaṃ bandhati karoti uppādeti.

৩৪০. এইভাবে অষ্টকের মাধ্যমে ঐক্যের রস প্রদর্শন করে এখন নবকের মাধ্যমে তা প্রদর্শন করার জন্য পুনরায় দেশনা আরম্ভ করলেন। সেখানে 'আঘাতবস্তু' বলতে ক্রোধ বা শত্রুতার কারণসমূহকে বোঝায়। 'আঘাত বা শত্রুতা পোষণ করে' বলতে ক্রোধ পোষণ করে, সৃষ্টি করে বা উৎপন্ন করে।


Taṃ kutettha labbhāti taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosīti etasmiṃ puggale kuto labbhā, kena kāraṇena sakkā laddhuṃ? Paro nāma parassa attano cittaruciyā anatthaṃ karotīti evaṃ cintetvā āghātaṃ paṭivinodeti. Atha vā sacāhaṃ paṭikopaṃ kareyyaṃ, taṃ kopakaraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā, kena kāraṇena laddhabbanti attho. Kuto lābhātipi pāṭho, sacāhaṃ ettha kopaṃ kareyyaṃ, tasmiṃ me kopakaraṇe kuto lābhā, lābhā nāma ke siyunti attho. Imasmiñca atthe tanti nipātamattameva hoti.

'তা এখানে কোথায় পাওয়া যাবে' বলতে "সেই অনর্থ আচরণ যেন না হয়"—এইরূপ এই ব্যক্তির ক্ষেত্রে তা কোথায় পাওয়া যাবে, কোন কারণে তা পাওয়া সম্ভব? "অন্য ব্যক্তি তো অন্যের নিজের ইচ্ছানুসারে অনর্থ করেই থাকে"—এইরূপ চিন্তা করে ক্রোধ দূর করে। অথবা, "যদি আমি প্রতি-ক্রোধ করি, তবে সেই ক্রোধের কারণ এই ব্যক্তির ক্ষেত্রে কোথায় পাওয়া যাবে, কোন কারণে তা পাওয়া যাবে"—এই অর্থ। 'কুতো লাভা' (কী লাভ হবে) রূপ পাঠও রয়েছে; "যদি আমি এখানে ক্রোধ করি, তবে সেই ক্রোধ করার ক্ষেত্রে আমার কী লাভ হবে, লাভ বলতে কী হতে পারে"—এই অর্থ। আর এই অর্থে 'তং' শব্দটি কেবল নিপাত মাত্র।


341. Sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tattha suddhāvāsāpi sattāvāsova, asabbakālikattā pana na gahitā. Suddhāvāsā hi buddhānaṃ khandhāvārasadisā. Asaṅkhyeyyakappe buddhesu anibbattantesu [Pg.229] taṃ ṭhānaṃ suññaṃ hotīti asabbakālikattā na gahitā. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

৩৪১. 'সত্তাবাস' বলতে সত্ত্বদের আবাস বা বাসস্থান—এই অর্থ। সেখানে শুদ্ধাবাসও সত্ত্বদের আবাসই, কিন্তু সর্বকালীন না হওয়ার কারণে তা গৃহীত হয়নি। কারণ শুদ্ধাবাস হলো বুদ্ধগণের অস্থায়ী শিবিরের মতো। অসংখ্য কল্প পর্যন্ত বুদ্ধগণ উৎপন্ন না হলে সেই স্থান শূন্য থাকে; তাই সর্বকালীন না হওয়ার কারণে তা গৃহীত হয়নি। এখানে অবশিষ্ট যা বলার আছে, তা পূর্বেই বলা হয়েছে।


342. Akkhaṇesu dhammo ca desiyatīti catusaccadhammo desiyati. Opasamikoti kilesūpasamakaro. Parinibbānikoti kilesaparinibbānena parinibbānāvaho. Sambodhagāmīti catumaggañāṇapaṭivedhagāmī. Aññataranti asaññabhavaṃ vā arūpabhavaṃ vā.

৩৪২. অক্ষণসমূহের মধ্যে 'ধর্ম দেশিত হয়' বলতে চতুরার্যসত্য ধর্ম দেশিত হয়। 'ঔপশমিক' বলতে ক্লেশ উপশমকারী। 'পরিনির্বাণিক' বলতে ক্লেশ পরিনির্বাণের মাধ্যমে পরিনির্বাণ বহনকারী। 'সম্বোধিগামী' বলতে চতুর্মার্থজ্ঞানের প্রতিবেধের (উপলব্ধির) দিকে নিয়ে যাওয়া। 'অন্যতর' বলতে অসংজ্ঞীভবন অথবা অরূপভবন।


343. Anupubbavihārāti anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārā.

৩৪৩. 'অনুপূর্ববিহার' বলতে পর্যায়ক্রমে সমাপত্তি লাভ করার যোগ্য বিহারসমূহ।


344. Anupubbanirodhāti anupaṭipāṭiyā nirodhā.

৩৪৪. 'অনুপূর্বনিরোধ' বলতে পর্যায়ক্রমে নিরোধসমূহ।


‘‘Ime, kho āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti channaṃ navakānaṃ vasena catupaṇṇāsa pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

"হে আবসো, এই সকল..." ইত্যাদি অংশটি পূর্বে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই যুক্ত করতে হবে। এইভাবে ছয়টি নবকের মাধ্যমে চুয়ান্নটি প্রশ্ন আলোচনা করে স্থবির ঐক্যের রস প্রদর্শন করেছেন।


Navakavaṇṇanā niṭṭhitā.

নবক-বর্ণনা সমাপ্ত।


Dasakavaṇṇanā

দশক-বর্ণনা


345. Iti navakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni dasakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha nāthakaraṇāti ‘‘sanāthā, bhikkhave, viharatha mā anāthā, dasa ime, bhikkhave, dhammā nāthakaraṇā’’ti (a. ni. 10.18) evaṃ akkhātā attano patiṭṭhākarā dhammā.

৩৪৫. এইভাবে নবকের মাধ্যমে ঐক্যের রস প্রদর্শন করে এখন দশকের মাধ্যমে তা প্রদর্শন করার জন্য পুনরায় দেশনা আরম্ভ করলেন। সেখানে 'নাথকরণ' বলতে—"হে ভিক্ষুগণ, তোমরা সনাথ (আশ্রয়যুক্ত) হয়ে বিহার করো, অনাথ (আশ্রয়হীন) হয়ে নয়; হে ভিক্ষুগণ, এই দশটি ধর্ম হলো নাথকরণ"—এইভাবে বর্ণিত নিজের আশ্রয় প্রদানকারী ধর্মসমূহ।


Kalyāṇamittotiādīsu sīlādiguṇasampannā kalyāṇā assa mittāti kalyāṇamitto. Te cassa ṭhānanisajjādīsu saha ayanato sahāyāti kalyāṇasahāyo. Cittena ceva kāyena ca kalyāṇamittesu eva sampavaṅko onatoti kalyāṇasampavaṅko. Suvaco hotīti sukhena vattabbo hoti sukhena anusāsitabbo. Khamoti gāḷhena pharusena kakkhaḷena vuccamāno khamati, na kuppati. Padakkhiṇaggāhī anusāsaninti yathā ekacco ovadiyamāno vāmato gaṇhāti, paṭippharati vā asuṇanto vā gacchati, evaṃ akatvā ‘‘ovadatha, bhante[Pg.230], anusāsatha, tumhesu anovadantesu ko añño ovadissatī’’ti padakkhiṇaṃ gaṇhāti.

'কল্যাণমিত্র' ইত্যাদির ক্ষেত্রে—শীল আদি গুণসম্পন্ন কল্যাণময় মিত্র যার আছে, সে হলো 'কল্যাণমিত্র'। দাঁড়ানো, বসা ইত্যাদিতে তারা একত্রে চলার কারণে তারা তার সহায় বা সঙ্গী, তাই সে 'কল্যাণসহায়'। মনে ও শরীরে কেবল কল্যাণমিত্রদের প্রতিই যে ঝুঁকে থাকে, সে 'কল্যাণসম্পবঙ্ক'। 'সুবচ (সহজেই উপদেশ গ্রহণকারী) হয়' বলতে তাকে সহজেই বলা যায় এবং সহজেই উপদেশ দেওয়া যায়। 'ক্ষমাশীল' বলতে তীব্র, কর্কশ ও কঠোর বাক্য বলা হলেও সে তা সহ্য করে, ক্রুদ্ধ হয় না। 'উপদেশকে সম্যকভাবে গ্রহণ করে' বলতে—যেমন কেউ কেউ উপদেশ দেওয়ার সময় তা উল্টোভাবে গ্রহণ করে, অথবা বিরোধিতা করে, কিংবা না শুনেই চলে যায়; তেমনটি না করে—"ভন্তে, আপনারা আমাকে উপদেশ দিন, শাসন করুন; আপনারা উপদেশ না দিলে অন্য কে আমাকে উপদেশ দেবে?"—এইভাবে শ্রদ্ধার সাথে সম্যকভাবে উপদেশ গ্রহণ করে।


Uccāvacānīti uccāni ca avacāni ca. Kiṃ karaṇīyānīti kiṃ karomīti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammāni nāma cīvarassa karaṇaṃ rajanaṃ cetiye sudhākammaṃ uposathāgāracetiyagharabodhiyagharesu kattabbanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādikhuddakakammaṃ. Tatrupāyāyāti tatrupagamanīyā. Alaṃ kātunti kātuṃ samattho hoti. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samattho.

‘উচ্চাবচানি’ বলতে উচ্চ (গুরুত্বপূর্ণ) এবং অবচ (ক্ষুদ্র) কাজসমূহকে বোঝায়। ‘কিং করণীয়ানি’ বলতে ‘আমি কী করব?’ এভাবে বলে করণীয় কাজসমূহকে বোঝায়। সেখানে ‘উচ্চকর্ম’ বলতে চীবর তৈরি করা, চীবর রং করা, চৈত্যে চুনকাম করা এবং উপোসথাগার, চৈত্যগৃহ ও বোধিঘোরে করণীয় কাজ ইত্যাদিকে বোঝায়। ‘অবচকর্ম’ বলতে পা ধোয়া, পায়ে তেল মালিশ করা ইত্যাদি ক্ষুদ্র কাজকে বোঝায়। ‘তত্রুপায়ায়া’ বলতে সেই সেই কাজের সমাপ্তি বা উপগমনের যোগ্য। ‘অলং কাতুং’ বলতে করতে সমর্থ হওয়া। ‘অলং সংবিধাতুং’ বলতে পরিচালনা বা ব্যবস্থা করতে সমর্থ হওয়া।


Dhamme assa kāmo sinehoti dhammakāmo, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho. Piyasamudāhāroti parasmiṃ kathente sakkaccaṃ suṇāti, sayañca paresaṃ desetukāmo hotīti attho. ‘‘Abhidhamme abhivinaye’’ti ettha dhammo abhidhammo, vinayo abhivinayoti catukkaṃ veditabbaṃ. Tattha dhammoti suttantapiṭakaṃ. Abhidhammoti satta pakaraṇāni. Vinayoti ubhatovibhaṅgā. Abhivinayoti khandhakaparivārā. Atha vā suttantapiṭakampi abhidhammapiṭakampi dhammo eva. Maggaphalāni abhidhammo. Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ vinayo. Kilesavūpasamakāraṇaṃ abhivinayo. Iti sabbasmimpi ettha dhamme abhidhamme vinaye abhivinaye ca. Uḷārapāmojjoti bahulapāmojjo hotīti attho.

ধর্মের প্রতি যার আকাঙ্ক্ষা বা স্নেহ রয়েছে, সে ‘ধম্মকামো’ (ধর্মকামী); অর্থাৎ সে ত্রিপিটক রূপ বুদ্ধবচনকে ভালোবাসে। ‘প্রিয়সমুদাহারো’ বলতে বোঝায়—অন্য কেউ কথা বললে তা শ্রদ্ধার সাথে শ্রবণ করে এবং নিজেও অন্যদের কাছে তা দেশনা করতে ইচ্ছুক হয়। ‘অভিধম্মে অভিভিনয়ে’—এখানে ধর্ম, অভিধর্ম, বিনয় ও অভিবিনয়—এই চতুষ্টয় জানতে হবে। সেখানে ‘ধর্ম’ বলতে সূত্রপিটক। ‘অভিধর্ম’ বলতে সপ্ত প্রকরণ। ‘বিনয়’ বলতে উভয় বিভঙ্গ (ভিক্ষু ও ভিক্ষুণী বিভঙ্গ)। ‘অভিবিনয়’ বলতে খন্ধক ও পরিবার। অথবা, সূত্রপিটক ও অভিধর্মপিটক উভয়ই ‘ধর্ম’। মার্গ ও ফলসমূহ হলো ‘অভিধর্ম’। সমগ্র বিনয়পিটক হলো ‘বিনয়’। ক্লেশ উপশমের কারণসমূহ হলো ‘অভিবিনয়’। এভাবে এই সমস্ত ধর্ম, অভিধর্ম, বিনয় ও অভিবিনয়ে যে অত্যন্ত আনন্দিত হয়, সে ‘উলারপামোজ্জো’ অর্থাৎ তার প্রচুর প্রীতি বা প্রমোদ উৎপন্ন হয়।


Kusalesu dhammesūti kāraṇatthe bhummaṃ, catubhūmakakusaladhammakāraṇā, tesaṃ adhigamatthāya anikkhittadhuro hotīti attho.

‘কুসলেসু ধম্মেসু’ (কুশল ধর্মসমূহে)—এখানে অধিকরণ কারকটি (সপ্তমী বিভক্তি) কারণ অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে; অর্থাৎ চতুর্ভূমিক কুশল ধর্মের কারণে, সেগুলো অধিগত করার জন্য যে নিজের দায়িত্ব বা জোয়াল নামিয়ে রাখে না (অনিক্ষিপ্তধুর), এটাই অর্থ।


346. Kasiṇadasake sakalaṭṭhena kasiṇāni. Tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena vā adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanāni. Uddhanti upari gaganatalābhimukhaṃ. Adhoti heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṃ. Tiriyanti khettamaṇḍalamiva samantā paricchinditvā. Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti, ekacco adho, ekacco samantato. Tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo. Tena vuttaṃ ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriya’’nti. Advayanti idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti, na aññaṃ, evameva pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti[Pg.231], natthi tassa añño kasiṇasambhedoti. Esa nayo sabbattha. Appamāṇanti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ. Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati, na ‘‘ayamassa ādi, idaṃ majjha’’nti pamāṇaṃ gaṇhātīti. Viññāṇakasiṇanti cettha kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇaṃ. Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃ adho tiriyatā veditabbā. Ayamettha saṅkhepo. Kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato visuddhimagge vuttāneva.

৩৪৬. কসিণ দশকে সমগ্র অর্থে ‘কসিণ’ বলা হয়। সেই কসিণকে আলম্বনকারী ধর্মসমূহের ক্ষেত্র অর্থে বা অধিষ্ঠান অর্থে ‘আয়তন’ বলা হয়। ‘উদ্ধং’ বলতে উপরের আকাশমণ্ডলের অভিমুখে পরিচ্ছিন্ন করে। ‘অধো’ বলতে নিচের ভূমণ্ডলের অভিমুখে পরিচ্ছিন্ন করে। ‘তিরিয়ং’ বলতে ক্ষেত্রের পরিধির মতো চারদিকে পরিচ্ছিন্ন করে। কোনো কোনো ব্যক্তি কেবল উপরের দিকেই কসিণ বর্ধিত করে, কেউ নিচের দিকে, কেউ চারদিকে। সেই সেই কারণে রূপ দর্শনে ইচ্ছুক ব্যক্তি যেমন আলো বিস্তার করে, তেমনি কসিণ বিস্তার করে। তাই বলা হয়েছে—‘কেউ পৃথিবী কসিণকে উপরে, নিচে ও আড়াআড়িভাবে (চারদিকে) সংজ্ঞায়িত করে’। ‘অদ্বয়ং’ (অদ্বয়) কথাটি একটি কসিণের অন্য কসিণে রূপান্তরিত না হওয়ার অর্থ প্রকাশের জন্য বলা হয়েছে। যেমন জলে প্রবেশকারী ব্যক্তির জন্য সবদিকে জলই থাকে, অন্য কিছু থাকে না; তেমনি পৃথিবী কসিণ কেবল পৃথিবী কসিণই থাকে, অন্য কোনো কসিণের সাথে তার মিশ্রণ ঘটে না। সর্বত্র এই একই নিয়ম। ‘অপ্রমাণ’ কথাটি সেই সেই ব্যক্তির কসিণ বিস্তারের সীমাহীনতার অর্থে বলা হয়েছে। কারণ চিত্ত দ্বারা তা বিস্তার করার সময় সে সমগ্র অংশেই বিস্তার করে, ‘এটি এর আদি, এটি এর মধ্য’—এভাবে কোনো সীমা নির্ধারণ করে না। এখানে ‘বিজ্ঞান কসিণ’ বলতে কসিণ অপসারিত আকাশের (কসিণুগঘাটীমাকাশ) ওপর প্রবর্তিত বিজ্ঞানকে বোঝায়। সেখানে কসিণ হিসেবে কসিণ অপসারিত আকাশে এবং কসিণ অপসারিত আকাশের মাধ্যমে সেখানে প্রবর্তিত বিজ্ঞানে উপরে, নিচে ও আড়াআড়ি ভাব জানতে হবে। এটিই এখানকার সংক্ষেপ। কর্মস্থান ভাবনার প্রণালী অনুসারে এই পৃথিবী কসিণ ইত্যাদির বিস্তারিত বিবরণ বিশুদ্ধিমার্গে বলা হয়েছে।


Akusalakammapathadasakavaṇṇanā

দশ অকুশল কর্মপথের বর্ণনা


347. Kammapathesu kammāneva sugatiduggatīnaṃ pathabhūtattā kammapathā nāma. Tesu pāṇātipāto adinnādānaṃ musāvādādayo ca cattāro brahmajāle vitthāritā eva. Kāmesumicchācāroti ettha pana kāmesūti methunasamācāresu methunavatthūsu vā. Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro.

৩৪৭. কর্মপথসমূহের মধ্যে কর্মসমূহ সুগতি ও দুর্গতির পথ বা কারণ হওয়ার কারণে ‘কর্মপথ’ নামে অভিহিত। সেগুলোর মধ্যে প্রাণাতিপাত, অদিন্নাদান এবং মৃষাবাদ আদি চারটি ব্রহ্মজাল সূত্রে বিস্তারিতভাবে বর্ণিত হয়েছে। ‘কামে সুমিচ্ছাচার’—এখানে ‘কামে’ বলতে মৈথুন সমাচার বা মৈথুনের বিষয়বস্তুসমূহে। ‘মিচ্ছাচার’ বলতে একান্ত নিন্দনীয় ও হীন আচরণ। লক্ষণ অনুসারে, অসদ্ধর্মের অভিপ্রায়ে কায়দ্বারে প্রবর্তিত অগমনীয় স্থানে (অগম্য নারীতে) অতিবর্তন করার যে চেতনা, তাকে ‘কামে সুমিচ্ছাচার’ (কামাচার ব্যভিচার) বলে।


Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā, piturakkhitā, mātāpiturakkhitā, bhāturakkhitā, bhaginirakkhitā, ñātirakkhitā, gottarakkhitā, dhammarakkhitā, sārakkhā, saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa. Dhanakkītā, chandavāsinī, bhogavāsinī, paṭavāsinī, odapattakinī, obhatacumbaṭā, dāsī ca bhariyā ca, kammakārī ca bhariyā ca, dhajāhaṭā, muhuttikāti etā dhanakkītādayo dasāti vīsati. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā. Idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma. So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo. Sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanappayogo, maggenamaggappaṭipattiadhivāsananti. Eko payogo sāhatthiko eva.

সেখানে পুরুষদের জন্য ‘অগমনীয় স্থান’ (অগম্য নারী) বলতে প্রথমত—মাতৃরক্ষিতা, পিতৃরক্ষিতা, মাতাপিতৃরক্ষিতা, ভ্রাতৃরক্ষিতা, ভগিনীরক্ষিতা, জ্ঞাতিরক্ষিতা, গোত্ররক্ষিতা, ধর্মরক্ষিতা, সারক্ষা (বাগদত্তা) এবং সপরিদণ্ডা (রাজদণ্ড বা আইন দ্বারা সুরক্ষিত)—এই মাতৃরক্ষিতা আদি দশ প্রকার নারী। এবং ধনক্রীতা (অর্থ দিয়ে কেনা), ছন্দবাসিনী (স্বেচ্ছায় বসবাসকারী), ভোগবাসিনী (ভোগের উদ্দেশ্যে বসবাসকারী), পটবাসিনী (বস্ত্রের বিনিময়ে বসবাসকারী), ওদপত্তকিনী (জলপাত্রে হাত রেখে বিবাহিতা), ওভতচুম্বটা (ভার নামিয়ে দিয়ে গৃহীত), দাসী ও ভার্যা, কর্মকারী ও ভার্যা, ধ্বজাহৃতা (যুদ্ধবন্দী নারী) এবং মুহূর্তিকা (ক্ষণকালের জন্য ক্রীত)—এই ধনক্রীতা আদি দশ প্রকার নারী; মোট বিশ প্রকার নারী। এই নারীদের মধ্যে সারক্ষা ও সপরিদণ্ডা—এই দুই প্রকার এবং ধনক্রীতা আদি দশ প্রকার—এই বারো প্রকার নারীর ক্ষেত্রে তাদের স্বামী ছাড়া অন্য পুরুষদের জন্য এরা ‘অগমনীয় স্থান’ (অগম্য নারী)। এই কামে মিচ্ছাচার শীল আদি গুণহীন অগম্য নারীর ক্ষেত্রে অল্প অপরাধযুক্ত (অল্প-সাবদ্য) হয় এবং শীল আদি গুণসম্পন্ন অগম্য নারীর ক্ষেত্রে মহা অপরাধযুক্ত (মহা-সাবদ্য) হয়। এর চারটি অঙ্গ (সম্ভার) রয়েছে—অগম্য বস্তু (নারী), তাতে সেবনের চিত্ত, সেবনের প্রয়োগ এবং মার্গের দ্বারা মার্গে প্রবেশের আস্বাদন বা অনুমোদন। এর প্রয়োগ কেবল সাহস্তিক (নিজের দ্বারা কৃত) হয়ে থাকে।


Abhijjhāyatīti abhijjhā, parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho. Sā ‘‘aho vata idaṃ mamassā’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassā dve sambhārā parabhaṇḍaṃ, attano pariṇāmanañca. Parabhaṇḍavatthuke hi [Pg.232] lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatīdaṃ mamassā’’ti attano na pariṇāmeti.

পরের দ্রব্যের প্রতি লোভ করার কারণে তা ‘অভিধ্যা’ (অভিজ্জা); পরের দ্রব্যের অভিমুখী হয়ে তদানুযায়ী প্রবর্তিত হওয়া—এটাই অর্থ। ‘আহা! এটি যদি আমার হতো!’—এভাবে পরের দ্রব্যের প্রতি অভিধ্যা করার লক্ষণযুক্ত এই অভিধ্যা অদিন্নাদানের মতো অল্প অপরাধযুক্ত এবং মহা অপরাধযুক্ত হয়ে থাকে। এর দুটি অঙ্গ রয়েছে—পরের দ্রব্য এবং তা নিজের দিকে নমিত করা। পরের দ্রব্যের ওপর লোভ উৎপন্ন হলেও যতক্ষণ পর্যন্ত ‘আহা! এটি যদি আমার হতো!’ এভাবে নিজের দিকে নমিত না করা হয়, ততক্ষণ পর্যন্ত কর্মপথ ভঙ্গ হয় না।


Hitasukhaṃ byāpādayatīti byāpādo. So paraṃ vināsāya manopadosalakkhaṇo pharusāvācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā parasatto ca, tassa vināsacintā ca. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatāyaṃ ucchijjheyya vinasseyyā’’ti tassa vināsaṃ na cinteti.

হিত ও সুখকে বিনাশ করার কারণে তা ‘ব্যাপাদ’ (ক্রোধ বা হিংসা)। তা অন্যকে বিনাশ করার জন্য মনের প্রদোষ (দূষিত হওয়া) লক্ষণযুক্ত এবং পরুষবচনের মতো অল্প অপরাধযুক্ত ও মহা অপরাধযুক্ত হয়ে থাকে। এর দুটি অঙ্গ রয়েছে—অন্য সত্ত্ব (প্রাণী) এবং তার বিনাশের চিন্তা। অন্য সত্ত্বকে কেন্দ্র করে ক্রোধ উৎপন্ন হলেও যতক্ষণ পর্যন্ত ‘আহা! এই সত্ত্বটি যদি উচ্ছিন্ন বা বিনষ্ট হতো!’ এভাবে তার বিনাশ চিন্তা না করা হয়, ততক্ষণ পর্যন্ত কর্মপথ ভঙ্গ হয় না।


Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi. Sā ‘‘natthi dinna’’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā. Samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Apica aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā. Tassā dve sambhārā vatthuno ca gahitākāraviparītatā, yathā ca taṃ gaṇhāti, tathābhāvena tassūpaṭṭhānanti.

যথার্থভাবে গ্রহণ না করার কারণে মিথ্যা দর্শন করাকে ‘মিথ্যাদৃষ্টি’ বলে। তা ‘দানের কোনো ফল নেই’ ইত্যাদি নিয়মে বিপরীত দর্শনের লক্ষণযুক্ত। তা সম্প্রলাপের (বৃথালাপ) মতো অল্প অপরাধযুক্ত ও মহা অপরাধযুক্ত হয়ে থাকে। তাছাড়া, অনিয়ত মিথ্যাদৃষ্টি অল্প অপরাধযুক্ত এবং নিয়ত মিথ্যাদৃষ্টি মহা অপরাধযুক্ত হয়। এর দুটি অঙ্গ রয়েছে—বস্তুর গৃহীত আকারের বিপরীততা এবং যেভাবে তা গ্রহণ করে, সেইভাবে তা মনের সামনে উপস্থিত হওয়া।


Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo.

এই দশ অকুশল কর্মপথের বিচার ধর্মত (স্বভাবত), কোষ্ঠাশত (অংশত), আলম্বনত (বিষয়ত), বেদনাত (অনুভূতি অনুসারে) এবং মূলত (মূল বা হেতু অনুসারে)—এই পাঁচ প্রকারে জানতে হবে।


Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanādhammāva honti. Abhijjhādayo tayo cetanāsampayuttā.

সেখানে ‘ধর্মত’ বলতে—এগুলোর মধ্যে ক্রমানুসারে প্রথম সাতটি কেবল চেতনাধর্মী। অভিধ্যা আদি শেষ তিনটি চেতনার সাথে সম্প্রযুক্ত।


Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta, micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti, no mūlāni. Abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca. Abhijjhā hi mūlaṃ patvā lobho akusalamūlaṃ hoti. Byāpādo doso akusalamūlaṃ hoti.

‘কোষ্ঠাশত’ বলতে—ক্রমানুসারে প্রথম সাতটি এবং মিথ্যাদৃষ্টি—এই আটটি কেবল কর্মপথই হয়, মূল বা হেতু নয়। অভিধ্যা ও ব্যাপাদ কর্মপথও এবং মূলও। কারণ অভিধ্যা মূল অবস্থায় পৌঁছে লোভ অকুশলমূল হয় এবং ব্যাপাদ দ্বেষ অকুশলমূল হয়।


Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti. Adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā, micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo. ‘‘Sattārammaṇo’’tipi eke. Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, tathā pisuṇavācā. Pharusavācā sattārammaṇāva. Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā. Tathā abhijjhā. Byāpādo sattārammaṇova. Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇā.

‘আলম্বনত’ বলতে—প্রাণাতিপাত জীবিতেন্দ্রিয় আলম্বন হওয়ার কারণে সংস্কারালম্বন হয়। অদিন্নাদান সত্ত্বালম্বন বা সংস্কারালম্বন হয়। কামে মিচ্ছাচার স্পৃষ্টব্য (স্পর্শ) হওয়ার কারণে সংস্কারালম্বন হয়; কেউ কেউ একে ‘সত্ত্বালম্বন’ও বলেন। মৃষাবাদ সত্ত্বালম্বন বা সংস্কারালম্বন হয়, পিশুনবচনও তদ্রূপ। পরুষবচন কেবল সত্ত্বালম্বনই হয়। সম্প্রলাপ দৃষ্ট, শ্রুত, মত ও বিজ্ঞাত হওয়ার কারণে সত্ত্বালম্বন বা সংস্কারালম্বন হয়; অভিধ্যাও তদ্রূপ। ব্যাপাদ কেবল সত্ত্বালম্বনই হয়। মিথ্যাদৃষ্টি ত্রৈভূমিক ধর্মের কারণে সংস্কারালম্বন হয়।


Vedanātoti [Pg.233] pāṇātipāto dukkhavedano hoti. Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘gacchatha naṃ ghātethā’’ti vadanti, sanniṭṭhāpakacetanā pana dukkhasampayuttāva hoti. Adinnādānaṃ tivedanaṃ. Micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano. Sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti. Musāvādo tivedano. Tathā pisuṇavācā. Pharusavācā dukkhavedanā. Samphappalāpo tivedano. Abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā tathā micchādiṭṭhi. Byāpādo dukkhavedano.

‘বেদনাত’ বলতে—প্রাণাতিপাত দুঃখবেদনাময় হয়। যদিও রাজারা চোরকে দেখে হাসতে হাসতেও বলেন—‘যাও, একে হত্যা করো’, তবুও তাদের সমাপ্তি ঘটানো চেতনা (সংনিষ্ঠাপক চেতনা) দুঃখের সাথেই সম্প্রযুক্ত থাকে। অদিন্নাদান ত্রিবেদনাময় (সুখ, দুঃখ ও উপেক্ষাবেদনা)। কামে মিচ্ছাচার সুখ ও উপেক্ষার কারণে দ্বিবেদনাময়; তবে সংনিষ্ঠাপক চিত্তে উপেক্ষাবেদনা থাকে না। মৃষাবাদ ত্রিবেদনাময়, পিশুনবচনও তদ্রূপ। পরুষবচন দুঃখবেদনাময়। সম্প্রলাপ ত্রিবেদনাময়। অভিধ্যা সুখ ও উপেক্ষার কারণে দ্বিবেদনাময়, মিথ্যাদৃষ্টিও তদ্রূপ। ব্যাপাদ দুঃখবেদনাময়।


Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti. Adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā. Micchācāro lobhamohavasena. Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā tathā pisuṇavācā samphappalāpo ca. Pharusavācā dosamohavasena. Abhijjhā mohavasena ekamūlā. Tathā byāpādo. Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti.

‘মূলত’ বলতে—প্রাণাতিপাত দ্বেষ ও মোহের কারণে দ্বিমূলক হয়। অদিন্নাদান দ্বেষ ও মোহের কারণে অথবা লোভ ও মোহের কারণে দ্বিমূলক হয়। কামে মিচ্ছাচার লোভ ও মোহের কারণে দ্বিমূলক হয়। মৃষাবাদ দ্বেষ ও মোহের কারণে অথবা লোভ ও মোহের কারণে দ্বিমূলক হয়; পিশুনবচন ও সম্প্রলাপও তদ্রূপ। পরুষবচন দ্বেষ ও মোহের কারণে দ্বিমূলক হয়। অভিধ্যা মোহের কারণে একমূলক হয়, ব্যাপাদও তদ্রূপ। মিথ্যাদৃষ্টি লোভ ও মোহের কারণে দ্বিমূলক হয়—এভাবে জানতে হবে।


Kusalakammapathadasakavaṇṇanā

দশ কুশল কর্মপথের বর্ণনা


Pāṇātipātā veramaṇiādīni samādānasampattasamucchedavirativasena veditabbāni.

প্রাণাতিপাত থেকে বিরতি ইত্যাদি সমাদান-বিরতি, সম্পত্ত-বিরতি এবং সমুচ্ছেদ-বিরতির মাধ্যমে জানতে হবে।


Dhammato pana etesupi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vattanti viratiyopi. Ante tayo cetanāsampayuttāva.

‘ধর্মত’ বলতে—এগুলোর মধ্যেও ক্রমানুসারে প্রথম সাতটি চেতনাও হতে পারে আবার বিরতিও হতে পারে। শেষ তিনটি কেবল চেতনার সাথে সম্প্রযুক্ত।


Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva, no mūlāni. Ante tayo kammapathā ceva mūlāni ca. Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā alobho kusalamūlaṃ hoti. Abyāpādo adoso kusalamūlaṃ. Sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ.

‘কোষ্ঠাশত’ বলতে—ক্রমানুসারে প্রথম সাতটি কেবল কর্মপথই হয়, মূল নয়। শেষ তিনটি কর্মপথও এবং মূলও। কারণ অনভিধ্যা মূল অবস্থায় পৌঁছে অলোভ কুশলমূল হয়, অব্যাপাদ অদ্বেষ কুশলমূল হয় এবং সম্যকদৃষ্টি অমোহ কুশলমূল হয়।


Ārammaṇatoti pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni. Vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hoti. Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati, evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā.

‘আলম্বনত’ বলতে—প্রাণাতিপাত আদির আলম্বনসমূহেই এগুলোর আলম্বন হয়। কারণ অতিবর্তনযোগ্য বস্তু থেকেই বিরতি (বিরমণ) ঘটে থাকে। যেমন নির্বাণালম্বনধারী আর্যমার্গ ক্লেশসমূহকে প্রহাৎ করে, তেমনি জীবিতেন্দ্রিয় আদি আলম্বনযুক্ত এই কর্মপথসমূহ প্রাণাতিপাত আদি দুঃশীলতাকে প্রহাৎ করে—এভাবে জানতে হবে।


Vedanātoti [Pg.234] sabbe sukhavedanā honti majjhattavedanā vā. Kusalaṃ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi.

‘বেদনাত’ বলতে—সবগুলোই সুখবেদনাময় অথবা উপেক্ষাবেদনাময় (মধ্যস্থবেদনা) হয়ে থাকে। কারণ কুশল প্রাপ্ত হলে দুঃখবেদনা বলে কিছু থাকে না।


Mūlatoti paṭipāṭiyā satta ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlāni honti, ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlāni. Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa dvimūlā, ñāṇavippayuttacittena ekamūlā. Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti. Abyāpādepi eseva nayo. Sammādiṭṭhi alobhādosavasena dvimūlā evāti.

মূলত (মূলের দিক থেকে) অনুক্রম অনুসারে, জ্ঞান-সম্পযুক্ত চিত্তের দ্বারা বিরত হওয়া ব্যক্তির সাতটি কুশল কর্মপথ অলোভ, অদ্বেষ ও অমোহের কারণে ত্রিমূল (তিনটি মূলযুক্ত) হয়; জ্ঞান-বিপ্রযুক্ত চিত্তের দ্বারা বিরত হওয়া ব্যক্তির দ্বিমূল (দুটি মূলযুক্ত) হয়। অনভিধ্যা জ্ঞান-সম্পযুক্ত চিত্তের দ্বারা বিরত হওয়া ব্যক্তির দ্বিমূল এবং জ্ঞান-বিপ্রযুক্ত চিত্তের দ্বারা একমূল হয়। কিন্তু অলোভ নিজেই নিজের মূল হয় না। অব্যাপাদের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। সম্যকদৃষ্টি অলোভ ও অদ্বেষের কারণে দ্বিমূলই হয়ে থাকে—এভাবে জানা উচিত।


Ariyavāsadasakavaṇṇanā

আর্যবাস দশক বর্ণনা


348. Ariyavāsāti ariyā eva vasiṃsu vasanti vasissanti etesūti ariyavāsā. Pañcaṅgavippahīnoti pañcahi aṅgehi vippayuttova hutvā khīṇāsavo avasi vasati vasissatīti tasmā ayaṃ pañcaṅgavippahīnatā, ariyassa vāsattā ariyavāsoti vutto. Esa nayo sabbattha.

৩৪৮. 'আর্যবাস' বলতে আর্যগণই এতে বাস করেছেন, বাস করছেন এবং বাস করবেন, তাই একে 'আর্যবাস' বলা হয়। 'পঞ্চাঙ্গবিপ্রহীন' বলতে ক্ষীণাস্ত্রব (অরহৎ) ব্যক্তি পাঁচটি অঙ্গ থেকে বিপ্রযুক্ত (মুক্ত) হয়ে বাস করেছেন, বাস করছেন এবং বাস করবেন; তাই এই পঞ্চাঙ্গবিপ্রহীনতা আর্যের বাস হওয়ার কারণে 'আর্যবাস' বলে কথিত হয়েছে। সর্বত্রই এই একই নিয়ম।


Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hotīti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti. Chaḷaṅgupekkhā nāma keti? Ñāṇādayo. ‘‘Ñāṇa’’nti vutte kiriyato cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti. ‘‘Satatavihāro’’ti vutte aṭṭha mahācittāni. ‘‘Rajjanadussanaṃ natthī’’ti vutte dasa cittāni labbhanti. Somanassaṃ āsevanavasena labbhati.

'হে আবসো, এভাবে ভিক্ষু ষড়ঙ্গসমন্বাগত হন' বলতে তিনি ষড়ঙ্গ-উপেক্ষার দ্বারা সমন্বাগত হন। ষড়ঙ্গ-উপেক্ষা বলতে কী বোঝায়? জ্ঞান ইত্যাদি। 'জ্ঞান' বলা হলে ক্রিয়া-চিত্ত থেকে চারটি জ্ঞান-সম্পযুক্ত চিত্ত পাওয়া যায়। 'সততবিহারী' বলা হলে আটটি মহাক্রিয়া চিত্ত পাওয়া যায়। 'রাগ ও দ্বেষ নেই' বলা হলে দশটি চিত্ত (মনোদ্বারাবর্জন, হসিতুপ্পাদ এবং আটটি মহাক্রিয়া চিত্ত) পাওয়া যায়। সোমনস্য আসেবন-প্রত্যয়ের প্রভাবে লাভ হয়।


Satārakkhena cetasāti khīṇāsavassa hi tīsu dvāresu sabbakālaṃ sati ārakkhakiccaṃ sādheti. Tenevassa ‘‘carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ hotī’’ti vuccati.

'সদারক্ষী চিত্তের দ্বারা' বলতে ক্ষীণাস্ত্রব ব্যক্তির তিনটি দ্বারে সর্বদা স্মৃতি রক্ষার কাজ সম্পন্ন করে। এই কারণেই তাঁর সম্বন্ধে বলা হয়—'চলতে, দাঁড়াতে, ঘুমাতে এবং জেগে থাকতে তাঁর সর্বদা ও নিরন্তর জ্ঞানদর্শন উপস্থিত থাকে'।


Puthusamaṇabrāhmaṇānanti bahūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Ettha ca samaṇāti pabbajjupagatā. Brāhmaṇāti bhovādino. Puthupaccekasaccānīti bahūni pāṭekkasaccāni, idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva dassanaṃ saccanti evaṃ pāṭiyekkaṃ gahitāni bahūni saccānīti attho. Nunnānīti nihatāni. Paṇunnānīti suṭṭhu nihatāni. Cattānīti vissaṭṭhāni. Vantānīti vamitāni. Muttānīti chinnabandhanāni [Pg.235] katāni. Pahīnānīti pajahitāni. Paṭinissaṭṭhānīti yathā na puna cittaṃ āruhanti, evaṃ paṭinissajjitāni. Sabbāneva tāni gahitaggahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni.

'পৃথক শ্রমণ-ব্রাহ্মণদের' বলতে বহু শ্রমণ ও ব্রাহ্মণদের। এখানে 'শ্রমণ' বলতে প্রব্রজ্যা গ্রহণকারীদের এবং 'ব্রাহ্মণ' বলতে 'ভো-বাদী' ব্রাহ্মণদের বোঝায়। 'পৃথক পৃথক সত্যসমূহ' বলতে বহু ব্যক্তিগত সত্য; 'এই দর্শনই সত্য, অন্য দর্শন অসত্য'—এভাবে পৃথকভাবে গৃহীত বহু সত্যকে বোঝায়। 'নুন্নানি' বলতে অপসারিত। 'পণুন্নানি' বলতে সুচারুভাবে অপসারিত। 'চত্তানি' বলতে পরিত্যক্ত। 'বন্তানি' বলতে উদগীর্ণ। 'মুত্তানি' বলতে বন্ধন ছিন্ন করা হয়েছে এমন। 'প্রহীনানি' বলতে পরিত্যক্ত। 'প্রতিনিসৃষ্টানি' বলতে এমনভাবে বর্জন করা হয়েছে যাতে তা পুনরায় চিত্তে আরোহণ না করে। এই সমস্ত শব্দই গৃহীত মতবাদ বর্জনের সমার্থক শব্দ।


Samavayasaṭṭhesanoti ettha avayāti anūnā. Saṭṭhāti vissaṭṭhā. Sammā avayā saṭṭhā esanā assāti samavayasaṭṭhesano. Sammā vissaṭṭhasabbaesanoti attho. Rāgā cittaṃ vimuttantiādīhi maggassa kiccanipphatti kathitā.

'সমবযসষ্টেষণ' শব্দে 'অবয়' বলতে অভগ্ন বা সম্পূর্ণ এবং 'সষ্ট' বলতে পরিত্যক্ত। যাঁর অন্বেষণসমূহ সম্যকভাবে সম্পূর্ণ ও পরিত্যক্ত হয়েছে, তিনি 'সমবযসষ্টেষণ'। এর অর্থ হলো—যাঁর সমস্ত এষণা সম্যকভাবে পরিত্যক্ত হয়েছে। 'রাগ থেকে চিত্ত বিমুক্ত হয়েছে' ইত্যাদি পদের দ্বারা মার্গের কার্যসম্পাদন বর্ণিত হয়েছে।


Rāgo me pahīnotiādīhi paccavekkhaṇāya phalaṃ kathitaṃ.

'আমার রাগ প্রহীন হয়েছে' ইত্যাদি পদের দ্বারা প্রত্যবেক্ষণ জ্ঞানের ফল বর্ণিত হয়েছে।


Asekkhadhammadasakavaṇṇanā

অশৈক্ষধর্ম দশক বর্ণনা


Asekkhā sammādiṭṭhītiādayo sabbepi phalasampayuttadhammā eva. Ettha ca sammādiṭṭhi, sammāñāṇanti dvīsu ṭhānesu paññāva kathitā. Sammāvimuttīti iminā padena vuttāvasesā. Phalasamāpattidhammā saṅgahitāti veditabbā.

'অশৈক্ষ সম্যকদৃষ্টি' ইত্যাদি সমস্ত ধর্মই ফল-সম্পযুক্ত ধর্ম। এখানে 'সম্যকদৃষ্টি' ও 'সম্যকজ্ঞান'—এই দুটি স্থানে প্রজ্ঞার কথাই বলা হয়েছে। 'সম্যকবিমুক্তি' এই পদের দ্বারা অবশিষ্ট ফলসমাপত্তি ধর্মসমূহকে সংগৃহীত করা হয়েছে বলে জানতে হবে।


‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti channaṃ dasakānaṃ vasena samasaṭṭhi pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.

'হে আবসো, এই সমস্ত...' ইত্যাদি অংশ পূর্বে বর্ণিত নিয়মে যুক্ত করতে হবে। এভাবে ছয়টি দশকের মাধ্যমে ষাটটি প্রশ্নের ব্যাখ্যা করে স্থবির সামগ্রীরস প্রদর্শন করেছেন।


Dasakavaṇṇanā niṭṭhitā.

দশক বর্ণনা সমাপ্ত।


Pañhasamodhānavaṇṇanā

প্রশ্ন-সমবধান বর্ণনা


349. Idha pana ṭhatvā pañhā samodhānetabbā. Imasmiñhi sutte ekakavasena dve pañhā kathitā. Dukavasena sattati. Tikavasena asītisataṃ. Catukkavasena dvesatāni. Pañcakavasena tiṃsasataṃ. Chakkavasena bāttiṃsasataṃ. Sattakavasena aṭṭhanavuti. Aṭṭhakavasena aṭṭhāsīti. Navakavasena catupaṇṇāsa. Dasakavasena samasaṭṭhīti evaṃ sahassaṃ cuddasa pañhā kathitā.

৩৪৯. এখানে অবস্থান করে প্রশ্নসমূহ সংকলন করতে হবে। এই সূত্রে এককের নিয়মে দুটি প্রশ্ন বলা হয়েছে। দ্বিকের নিয়মে সত্তরটি। ত্রিকের নিয়মে একশত আশিটি। চতুষ্কের নিয়মে দুইশতটি। পঞ্চকের নিয়মে একশত ত্রিশটি। ষট্কের নিয়মে একশত বত্রিশটি। সপ্তকের নিয়মে আটանব্বইটি। অষ্টকের নিয়মে আটাশিটি। নবকের নিয়মে চুয়ান্নটি। দশকের নিয়মে ষাটটি। এভাবে মোট এক হাজার চৌদ্দটি প্রশ্ন বলা হয়েছে।


Imañhi suttantaṃ ṭhapetvā tepiṭake buddhavacane añño suttanto evaṃ bahupañhapaṭimaṇḍito natthi. Bhagavā imaṃ suttantaṃ ādito paṭṭhāya sakalaṃ [Pg.236] sutvā cintesi – ‘‘dhammasenāpati sāriputto buddhabalaṃ dīpetvā appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadati. Sāvakabhāsitoti vutte okappanā na hoti, jinabhāsitoti vutte hoti, tasmā jinabhāsitaṃ katvā devamanussānaṃ okappanaṃ imasmiṃ suttante uppādessāmī’’ti. Tato vuṭṭhāya sādhukāraṃ adāsi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā vuṭṭhahitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi, sādhu, sādhu, sāriputta, sādhu kho tvaṃ sāriputta, bhikkhūnaṃ saṅgītipariyāyaṃ abhāsī’’ti.

প্রকৃতপক্ষে, এই সূত্রটি বাদ দিলে ত্রিপিটকের বুদ্ধবচনে এত অধিক প্রশ্নে অলঙ্কৃত অন্য কোনো সূত্র নেই। ভগবান এই সূত্রটি শুরু থেকে শেষ পর্যন্ত সম্পূর্ণ শুনে চিন্তা করলেন—'ধর্মসেনাপতি সারিপুত্র বুদ্ধবল প্রকাশ করে অপ্রতিরোধ্য সিংহনাদ করেছেন। যদি একে শ্রাবক-ভাষিত বলা হয়, তবে মানুষের মনে গভীর বিশ্বাস জন্মাবে না; কিন্তু যদি জিন-ভাষিত বলা হয়, তবে বিশ্বাস জন্মাবে। তাই একে জিন-ভাষিত করে এই সূত্রে দেব ও মানুষদের মনে গভীর বিশ্বাস উৎপন্ন করব।' এরপর তিনি আসন থেকে উঠে সাধুবাদ দিলেন। এই কারণেই বলা হয়েছে—'অতঃপর ভগবান আসন থেকে উঠে আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে সম্বোধন করে বললেন—সাধু, সাধু, সারিপুত্র! সাধু সারিপুত্র, তুমি ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে সঙ্গীতি-পর্যায় ভাষণ করেছ।'


Tattha saṅgītipariyāyanti sāmaggiyā kāraṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sādhu, kho tvaṃ, sāriputta, mama sabbaññutaññāṇena saṃsanditvā bhikkhūnaṃ sāmaggirasaṃ abhāsī’’ti. Samanuñño satthā ahosīti anumodanena samanuñño ahosi. Ettakena ayaṃ suttanto jinabhāsito nāma jāto. Desanāpariyosāne imaṃ suttantaṃ manasikarontā te bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.

সেখানে 'সঙ্গীতি-পর্যায়' বলতে ঐক্যের কারণ। এর অর্থ হলো—'সাধু সারিপুত্র, তুমি আমার সর্বজ্ঞতা-জ্ঞানের সাথে সামঞ্জস্য রেখে ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে ঐক্যের রস ভাষণ করেছ।' 'শাস্তা সম্মত হলেন' বলতে তিনি অনুমোদনের মাধ্যমে সম্মত হলেন। এর দ্বারা এই সূত্রটি 'জিন-ভাষিত' নামে পরিচিত হলো। দেশনার শেষে এই সূত্রটি মনন করতে করতে সেই ভিক্ষুগণ অর্হত্ত্ব লাভ করলেন।


Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

দীঘনিকায়-অট্ঠকথা সুমঙ্গলবিলাসিনীতে


Saṅgītisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সঙ্গীতি সূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


11. Dasuttarasuttavaṇṇanā

১১. দশুত্তর সূত্র বর্ণনা


350. Evaṃ [Pg.237] me sutanti dasuttarasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – āvuso bhikkhaveti sāvakānaṃ ālapanametaṃ. Buddhā hi parisaṃ āmantayamānā ‘bhikkhave’ti vadanti. Sāvakā satthāraṃ uccaṭṭhāne ṭhapessāmāti satthu ālapanena anālapitvā āvusoti ālapanti. Te bhikkhūti te dhammasenāpatiṃ parivāretvā nisinnā bhikkhū. Ke pana te bhikkhūti? Anibaddhavāsā disāgamanīyā bhikkhū. Buddhakāle dve vāre bhikkhū sannipatanti – upakaṭṭhavassūpanāyikakāle ca pavāraṇakāle ca. Upakaṭṭhavassūpanāyikāya dasapi vīsatipi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi bhikkhū vaggā vaggā kammaṭṭhānatthāya āgacchanti. Bhagavā tehi saddhiṃ sammoditvā kasmā, bhikkhave, upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya vicarathāti pucchati. Atha te ‘‘bhagavā kammaṭṭhānatthaṃ āgatamha, kammaṭṭhānaṃ no dethā’’ti yācanti.

৩৫০. 'এভাবে আমি শুনেছি'—এটি দশুত্তর সূত্র। সেখানে এই নতুন পদের ব্যাখ্যা—'হে আবসো, ভিক্ষুগণ' এটি শ্রাবকদের পারস্পরিক সম্বোধন। বুদ্ধগণ যখন পরিষদকে সম্বোধন করেন, তখন 'ভিক্ষুগণ' বলে সম্বোধন করেন। শ্রাবকগণ শাস্তাকে উচ্চ স্থানে স্থাপন করার উদ্দেশ্যে শাস্তার সম্বোধন ব্যবহার না করে 'হে আবসো' বলে সম্বোধন করেন। 'সেই ভিক্ষুগণ' বলতে ধর্মসেনাপতিকে পরিবেষ্টন করে উপবিষ্ট ভিক্ষুগণ। 'কিন্তু সেই ভিক্ষুগণ কারা?' তাঁরা হলেন অনিবদ্ধবাসী এবং অন্য দেশে গমনকারী ভিক্ষুগণ। বুদ্ধের সময়ে ভিক্ষুগণ বছরে দুবার সমবেত হতেন—বর্ষাবাসের নিকটবর্তী সময়ে এবং প্রবারণার সময়ে। বর্ষাবাসের নিকটবর্তী সময়ে দশ, বিশ, ত্রিশ, চল্লিশ বা পঞ্চাশ জন ভিক্ষু দলে দলে কর্মস্থানের উদ্দেশ্যে আসতেন। ভগবান তাঁদের সাথে কুশল বিনিময় করে জিজ্ঞাসা করতেন—'ভিক্ষুগণ, বর্ষাবাস নিকটবর্তী হওয়া সত্ত্বেও তোমরা কেন ঘুরে বেড়াচ্ছ?' তখন তাঁরা প্রার্থনা করতেন—'ভগবান, আমরা কর্মস্থানের উদ্দেশ্যে এসেছি, দয়া করে আমাদের কর্মস্থান প্রদান করুন।'


Satthā tesaṃ cariyavasena rāgacaritassa asubhakammaṭṭhānaṃ deti. Dosacaritassa mettākammaṭṭhānaṃ, mohacaritassa uddeso paripucchā – ‘kālena dhammassavanaṃ, kālena dhammasākacchā, idaṃ tuyhaṃ sappāya’nti ācikkhati. Vitakkacaritassa ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ deti. Saddhācaritassa pasādanīyasuttante buddhasubodhiṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiñca pakāseti. Ñāṇacaritassa aniccatādipaṭisaṃyutte gambhīre suttante katheti. Te kammaṭṭhānaṃ gahetvā sace sappāyaṃ hoti, tattheva vasanti. No ce hoti, sappāyaṃ senāsanaṃ pucchitvā gacchanti. Te tattha vasantā temāsikaṃ paṭipadaṃ gahetvā ghaṭetvā vāyamantā sotāpannāpi honti sakadāgāminopi anāgāminopi arahantopi.

শাস্তা তাঁদের চরিত্রের অনুসারী হয়ে রাগ-চরিত ব্যক্তির জন্য অশুভ-কর্মস্থান প্রদান করেন। দ্বেষ-চরিত ব্যক্তির জন্য মৈত্রী-কর্মস্থান এবং মোহ-চরিত ব্যক্তির জন্য উপদেশ ও পরিপৃচ্ছা—'যথাসময়ে ধর্ম শ্রবণ, যথাসময়ে ধর্ম আলোচনা, এটি তোমার জন্য অনুকূল'—এভাবে নির্দেশ দেন। বিতর্ক-চরিত ব্যক্তির জন্য আনাপানস্মৃতি-কর্মস্থান প্রদান করেন। শ্রদ্ধা-চরিত ব্যক্তির জন্য চিত্তপ্রসাদকারী সূত্রসমূহে বুদ্ধের সুবোধি, ধর্মের সুধর্মতা এবং সংঘের সুপ্রতিপত্তি প্রকাশ করেন। জ্ঞান-চরিত ব্যক্তির জন্য অনিত্যতা আদি সম্পর্কিত গভীর সূত্রসমূহ আলোচনা করেন। তাঁরা কর্মস্থান গ্রহণ করে যদি তা অনুকূল হয়, তবে সেখানেই বাস করেন। আর যদি অনুকূল না হয়, তবে অনুকূল সেনাসন জিজ্ঞাসা করে চলে যান। তাঁরা সেখানে বাস করে তিন মাসের প্রতিপদা গ্রহণ করে অধ্যবসায়ের সাথে চেষ্টা করতে করতে কেউ স্রোতাপন্ন, কেউ সকৃদাগামী, কেউ অনাগামী এবং কেউ অর্হৎ হন।


Tato vutthavassā pavāretvā satthu santikaṃ gantvā ‘‘bhagavā ahaṃ tumhākaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sotāpattiphalaṃ patto…pe… ahaṃ aggaphalaṃ arahatta’’nti paṭiladdhaguṇaṃ ārocenti. Tattha ime bhikkhū upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya āgatā. Evaṃ āgantvā gacchante pana bhikkhū [Pg.238] bhagavā aggasāvakānaṃ santikaṃ peseti, yathāha ‘‘apaloketha pana, bhikkhave, sāriputtamoggallāne’’ti. Bhikkhū ca vadanti ‘‘kiṃ nu kho mayaṃ, bhante, apalokema sāriputtamoggallāne’’ti (saṃ. ni. 3.2). Atha ne bhagavā tesaṃ dassane uyyojesi. ‘‘Sevatha, bhikkhave, sāriputtamoggallāne; bhajatha, bhikkhave, sāriputtamoggallāne. Paṇḍitā bhikkhū anuggāhakā sabrahmacārīnaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, janetā evaṃ sāriputto. Seyyathāpi jātassa āpādetā evaṃ moggallāno. Sāriputto, bhikkhave, sotāpattiphale vineti, moggallāno uttamatthe’’ti (ma. ni. 3.371).

অতঃপর বর্ষাবাস শেষ করে এবং প্রবারণা সম্পন্ন করে তাঁরা শাস্তার সমীপে গিয়ে—'ভগবান, আমি আপনার নিকট কর্মস্থান গ্রহণ করে স্রোতপত্তিফল লাভ করেছি...পে... আমি অগ্রফল অর্হত্ত্ব লাভ করেছি'—এভাবে অর্জিত গুণের কথা নিবেদন করতেন। সেখানে এই ভিক্ষুগণ বর্ষাবাসের নিকটবর্তী সময়ে এসেছিলেন। এভাবে এসে ফিরে যাওয়ার সময় ভগবান ভিক্ষুদের অগ্রশ্রাবকদের সমীপে পাঠাতেন, যেমন তিনি বলেছেন—' can you take leave of Sariputta and Moggallana?' (ভিক্ষুগণ, তোমরা সারিপুত্র ও মগ্গল্লানের কাছ থেকে বিদায় নাও।) ভিক্ষুগণ বলতেন—'ভন্তে, আমরা কীভাবে সারিপুত্র ও মগ্গল্লানের কাছ থেকে বিদায় নেব?' তখন ভগবান তাঁদের সাথে সাক্ষাতের জন্য উৎসাহিত করতেন—'ভিক্ষুগণ, তোমরা সারিপুত্র ও মগ্গল্লানের সেবা করো; ভিক্ষুগণ, তোমরা সারিপুত্র ও মগ্গল্লানের ভজনা করো। পণ্ডিত ভিক্ষুগণ সহব্রহ্মচারীদের অনুগ্রহকারী হন। ভিক্ষুগণ, জন্মদাত্রী মাতার মতো হলেন সারিপুত্র। আর নবজাতককে লালন-পালনকারী ধাত্রীর মতো হলেন মগ্গল্লান। ভিক্ষুগণ, সারিপুত্র স্রোতপত্তিফলে শিক্ষা দেন এবং মগ্গল্লান উত্তম অর্থে (পরম লক্ষ্যে) শিক্ষা দেন।'


Tadāpi bhagavā imehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā tesaṃ bhikkhūnaṃ āsayaṃ upaparikkhanto ‘‘ime bhikkhū sāvakavineyyā’’ti addasa. Sāvakavineyyā nāma ye buddhānampi dhammadesanāya bujjhanti sāvakānampi. Buddhavineyyā pana sāvakā bodhetuṃ na sakkonti. Sāvakavineyyabhāvaṃ pana etesaṃ ñatvā katarassa bhikkhuno desanāya bujjhissantīti olokento sāriputtassāti disvā therassa santikaṃ pesesi. Thero te bhikkhū pucchi ‘‘satthu santikaṃ gatattha āvuso’’ti. ‘‘Āma, gatamha satthārā pana amhe tumhākaṃ santikaṃ pesitā’’ti. Tato thero ‘‘ime bhikkhū mayhaṃ desanāya bujjhissanti, kīdisī nu kho tesaṃ desanā vaṭṭatī’’ti cintento ‘‘ime bhikkhū samaggārāmā, sāmaggirasassa dīpikā nesaṃ desanā vaṭṭatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā tathārūpaṃ desanaṃ desetukāmo dasuttaraṃ pavakkhāmītiādimāha. Tattha dasadhā mātikaṃ ṭhapetvā vibhattoti dasuttaro, ekakato paṭṭhāya yāva dasakā gatotipi dasuttaro, ekekasmiṃ pabbe dasa dasa pañhā visesitātipi dasuttaro, taṃ dasuttaraṃ. Pavakkhāmīti kathessāmi. Dhammanti suttaṃ. Nibbānapattiyāti nibbānapaṭilābhatthāya. Dukkhassantakiriyāyāti sakalassa vaṭṭadukkhassa pariyantakaraṇatthaṃ. Sabbaganthappamocananti abhijjhākāyaganthādīnaṃ sabbaganthānaṃ pamocanaṃ.

তখনও ভগবান এই ভিক্ষুদের সাথে কুশল বিনিময় করে, সেই ভিক্ষুদের অভিপ্রায় পরীক্ষা করে দেখলেন যে, 'এই ভিক্ষুগণ শ্রাবক-বিনেয় (শ্রাবকের উপদেশে অনুশাসনযোগ্য)।' শ্রাবক-বিনেয় বলতে তাদের বোঝায় যারা বুদ্ধের ধর্মদেশনা দ্বারাও সত্য উপলব্ধি করতে পারে এবং শ্রাবকদের ধর্মদেশনা দ্বারাও পারে। কিন্তু বুদ্ধ-বিনেয়দের শ্রাবকেরা বোঝাতে সক্ষম হন না। তাদের শ্রাবক-বিনেয় ভাব জেনে, 'কোন ভিক্ষুর দেশনা দ্বারা এরা বুঝতে পারবে?' তা অবলোকন করে এবং 'সারিপুত্রের দেশনা দ্বারা' তা দেখে স্থবিরের (সারিপুত্রের) সমীপে পাঠালেন। স্থবির সেই ভিক্ষুদের জিজ্ঞাসা করলেন, 'হে বন্ধুগণ, তোমরা কি শাস্ত্রার সমীপে গিয়েছিলে?' তারা বলল, 'হ্যাঁ, গিয়েছিলাম। কিন্তু শাস্তা আমাদের আপনার সমীপে পাঠিয়েছেন।' তখন স্থবির চিন্তা করলেন, 'এই ভিক্ষুগণ আমার দেশনা দ্বারা বুঝতে পারবে; কিন্তু তাদের জন্য কেমন দেশনা উপযুক্ত হবে?' তিনি সিদ্ধান্ত নিলেন, 'এই ভিক্ষুগণ একতা-প্রিয়, তাই তাদের জন্য একতার রস প্রকাশকারী দেশনাই উপযুক্ত।' এই সিদ্ধান্ত নিয়ে সেইরূপ দেশনা দেওয়ার ইচ্ছায় তিনি 'দসুত্তরং পবক্খামি' (দশোত্তর সূত্র বলব) ইত্যাদি বললেন। সেখানে দশ প্রকারে মাতৃকা স্থাপন করে বিভক্ত করা হয়েছে বলে একে 'দশোত্তর' বলা হয়; এক থেকে শুরু করে দশ পর্যন্ত বিস্তৃত হয়েছে বলেও এটি 'দশোত্তর'; আবার প্রতিটি পর্বে দশটি করে প্রশ্ন বিশদভাবে ব্যাখ্যা করা হয়েছে বলেও এটি 'দশোত্তর'। সেই দশোত্তর সূত্র। 'পবক্খামি' অর্থ বলব। 'ধম্মং' অর্থ সূত্র। 'নর্বাণপত্তিয়া' অর্থ নির্বাণ লাভের জন্য। 'দুঃখস্সন্তকিরিয়ায়' অর্থ সমস্ত সংসার-দুঃখের অবসান করার জন্য। 'সব্বগন্থপ্পমোচনং' অর্থ অভিধ্যা-কায়গ্রন্থি আদি সমস্ত বন্ধন থেকে মুক্তি।


Iti thero desanaṃ uccaṃ karonto bhikkhūnaṃ tattha pemaṃ janento evametaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ dhāretabbaṃ vācetabbaṃ maññissantīti catūhi padehi vaṇṇaṃ kathesi, ‘‘ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo’’tiādinā nayena tesaṃ tesaṃ suttānaṃ bhagavā viya.

এভাবে স্থবির দেশনাকে মহিমান্বিত করে এবং ভিক্ষুদের মনে তার প্রতি প্রীতি উৎপন্ন করে, 'এভাবে এটি গ্রহণ করা উচিত, শিক্ষা করা উচিত, ধারণ করা উচিত এবং পাঠ করা উচিত'—এই মনে করে চারটি পদের মাধ্যমে এর প্রশংসা করলেন; যেমন ভগবান 'হে ভিক্ষুগণ, এই পথই একমাত্র পথ...' ইত্যাদি উপায়ে বিভিন্ন সূত্রের প্রশংসা করেছিলেন।


Ekadhammavaṇṇanā

এক-ধর্ম বর্ণনা


351. (Ka) tattha [Pg.239] bahukāroti bahūpakāro.

৩৫১. (ক) সেখানে 'বহুকারো' অর্থ বহু উপকার বা মহা কল্যাণকর।


(Kha) bhāvetabboti vaḍḍhetabbo.

(খ) 'ভাবেতব্বো' অর্থ ভাবনা করা উচিত বা বৃদ্ধি করা উচিত।


(Ga) pariññeyyoti tīhi pariññāhi parijānitabbo.

(গ) 'পরিঞ্ঞেয্যো' অর্থ তিন প্রকার পরিজ্ঞা দ্বারা পরিজ্ঞাত বা জানা উচিত।


(Gha) pahātabboti pahānānupassanāya pajahitabbo.

(ঘ) 'পহাতব্বো' অর্থ প্রহান-অনুপশ্যনা দ্বারা বর্জন বা প্রহান করা উচিত।


(Ṅa) hānabhāgiyoti apāyagāmiparihānāya saṃvattanako.

(ঙ) 'হানভাগিয়ো' অর্থ যা অপায়গামী এবং শীল আদির হানির দিকে নিয়ে যায়।


(Ca) visesabhāgiyoti visesagāmivisesāya saṃvattanako.

(চ) 'বিশেষভাগিয়ো' অর্থ যা ধ্যান আদি বিশেষ স্তরে পৌঁছাতে এবং বিশেষ গুণের বিকাশে সহায়ক।


(Cha) duppaṭivijjhoti duppaccakkhakaro.

(ছ) 'দুপ্পটিবিজ্ঝো' অর্থ যা প্রত্যক্ষ করা বা উপলব্ধি করা কঠিন।


(Ja) uppādetabboti nipphādetabbo.

(জ) 'উಪ್ಪাদেতব্বো' অর্থ উৎপন্ন বা সম্পাদন করা উচিত।


(Jha) abhiññeyyoti ñātapariññāya abhijānitabbo.

(ঝ) 'অভিঞ্ঞেয্যো' অর্থ জ্ঞাত-পরিজ্ঞা দ্বারা বিশেষভাবে জানা উচিত।


(Ña) sacchikātabboti paccakkhaṃ kātabbo.

(ঞ) 'সচ্ছিকাতব্বো' অর্থ প্রত্যক্ষ বা সাক্ষাৎ করা উচিত।


Evaṃ sabbattha mātikāsu attho veditabbo. Iti āyasmā sāriputto yathā nāma dakkho veḷukāro sammukhībhūtaṃ veḷuṃ chetvā niggaṇṭhiṃ katvā dasadhā khaṇḍe katvā ekamekaṃ khaṇḍaṃ hīraṃ hīraṃ karonto phāleti, evameva tesaṃ bhikkhūnaṃ sappāyaṃ desanaṃ upaparikkhitvā dasadhā mātikaṃ ṭhapetvā ekekakoṭṭhāse ekekapadaṃ vibhajanto ‘‘katamo eko dhammo bahukāro, appamādo kusalesu dhammesūti’’tiādinā nayena desanaṃ vitthāretuṃ āraddho.

এভাবে সমস্ত মাতৃকার অর্থ জানা উচিত। আয়ুষ্মান সারিপুত্র, যেমন কোনো দক্ষ বাঁশশিল্পী তার সামনে থাকা বাঁশ কেটে, তার গিটগুলো দূর করে, দশটি খণ্ডে বিভক্ত করে এবং প্রতিটি খণ্ডকে ফালি ফালি করে চিরে ফেলে; ঠিক তেমনই সেই ভিক্ষুদের জন্য উপযুক্ত দেশনা পরীক্ষা করে, দশ প্রকারে মাতৃকা স্থাপন করে এবং প্রতিটি অংশে একটি করে পদ বিভক্ত করে—'কোন একটি ধর্ম বহু কল্যাণকর? কুশল ধর্মসমূহের প্রতি অপ্রমাদ...' ইত্যাদি উপায়ে দেশনা বিস্তারিতভাবে বলতে শুরু করলেন।


Tattha appamādo kusalesu dhammesūti sabbatthakaṃ upakārakaṃ appamādaṃ kathesi. Ayañhi appamādo nāma sīlapūraṇe, indriyasaṃvare, bhojane mattaññutāya, jāgariyānuyoge, sattasu saddhammesu, vipassanāgabbhaṃ gaṇhāpane, atthapaṭisambhidādīsu, sīlakkhandhādipañcadhammakkhandhesu, ṭhānāṭṭhānesu, mahāvihārasamāpattiyaṃ, ariyasaccesu, satipaṭṭhānādīsu, bodhipakkhiyesu, vipassanāñāṇādīsu aṭṭhasu vijjāsūti sabbesu anavajjaṭṭhena kusalesu dhammesu bahūpakāro.

সেখানে 'কুশল ধর্মসমূহের প্রতি অপ্রমাদ' পদের দ্বারা সর্বার্থসাধক ও পরম উপকারী অপ্রমাদের কথা বলা হয়েছে। এই অপ্রমাদ মূলত শীল পালনে, ইন্দ্রিয় সংবরে, ভোজনে মাত্রাজ্ঞতায়, জাগরণ-অভ্যাসে, সাতটি সদ্ধর্মে, বিপশ্যনা অনুশীলনে, অর্থপ্রতিসম্ভিদা আদিতে, শীলস্কন্ধ আদি পঞ্চ ধর্মস্কন্ধে, স্থান-অস্থানে, মহাবিহার সমাপত্তিতে, আর্যসত্যসমূহে, স্মৃতিপ্রস্থান আদি বোধিপক্ষীয় ধর্মে এবং বিপশ্যনা জ্ঞান আদি আট প্রকার বিদ্যায়—অনিন্দ্য বা নির্দোষ অর্থে সমস্ত কুশল ধর্মে বহু কল্যাণকর বা পরম উপকারী।


Teneva [Pg.240] naṃ bhagavā ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati. Evameva kho, bhikkhave, ye keci kusalā dhammā, sabbete appamādamūlakā appamādasamosaraṇā, appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.139) nayena hatthipadādīhi opammehi opamento saṃyuttanikāye appamādavagge nānappakāraṃ thometi. Taṃ sabbaṃ ekapadeneva saṅgahetvā thero appamādo kusalesu dhammesūti āha. Dhammapade appamādavaggenāpissa bahūpakāratā dīpetabbā. Asokavatthunāpi dīpetabbā –

সেইজন্যই ভগবান একে 'হে ভিক্ষুগণ, যত প্রকার অপদ প্রাণী আছে... তথাগত তাদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ বলে কথিত হন। ঠিক তেমনই, হে ভিক্ষুগণ, যত প্রকার কুশল ধর্ম আছে, সে সমস্তই অপ্রমাদ-মূলক এবং অপ্রমাদে সমবেত হয়; অপ্রমাদই সেই ধর্মসমূহের মধ্যে শ্রেষ্ঠ বলে কথিত হয়' ইত্যাদি উপায়ে হাতির পায়ের ছাপ আদি উপমার সাথে তুলনা করে সংযুক্ত নিকায়ের অপ্রমাদ বর্গে নানাভাবে প্রশংসা করেছেন। স্থবির সেই সমস্ত বিষয়কে একটি পদের মধ্যে সংগ্রহ করে 'কুশল ধর্মসমূহের প্রতি অপ্রমাদ' বলেছেন। ধম্মপদের অপ্রমাদ বর্গ দ্বারাও এর বহু উপকারিতা প্রকাশ করা উচিত এবং অশোকের কাহিনী দ্বারাও তা প্রকাশ করা উচিত—


(Ka) asokarājā hi nigrodhasāmaṇerassa ‘‘appamādo amatapada’’nti gāthaṃ sutvā eva ‘‘tiṭṭha, tāta, mayhaṃ tayā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ kathita’’nti sāmaṇere pasīditvā caturāsītivihārasahassāni kāresi. Iti thāmasampannena bhikkhunā appamādassa bahūpakāratā tīhi piṭakehi dīpetvā kathetabbā. Yaṃkiñci suttaṃ vā gāthaṃ vā appamādadīpanatthaṃ āharanto ‘‘aṭṭhāne ṭhatvā āharasi, atitthena pakkhando’’ti na vattabbo. Dhammakathikassevettha thāmo ca balañca pamāṇaṃ.

(ক) রাজা অশোক নিগ্রোধ শ্রামণরের মুখে 'অপ্রমাদ অমৃতের পথ' এই গাথাটি শুনেই, 'বৎস, থামো! তুমি আমাকে সমগ্র ত্রিপিটক বুদ্ধবচন শুনিয়েছ'—এই বলে শ্রামণরের প্রতি প্রসন্ন হয়ে চুরাশি হাজার বিহার নির্মাণ করিয়েছিলেন। এভাবে সামর্থ্যবান ভিক্ষুর দ্বারা অপ্রমাদের বহু উপকারিতা তিন পিটকের মাধ্যমে প্রকাশ করে বলা উচিত। অপ্রমাদ প্রকাশের উদ্দেশ্যে যেকোনো সূত্র বা গাথা উদ্ধৃতকারী ভিক্ষুকে 'তুমি অনুপযুক্ত স্থানে দাঁড়িয়ে উদ্ধৃত করছ, অঘাট দিয়ে জলে নামছ'—এমন বলা উচিত নয়। এক্ষেত্রে ধর্মকথকের সামর্থ্য ও বলই প্রমাণ।


(Kha) kāyagatāsatīti ānāpānaṃ catuiriyāpatho satisampajaññaṃ dvattiṃsākāro catudhātuvavatthānaṃ dasa asubhā nava sivathikā cuṇṇikamanasikāro kesādīsu cattāri rūpajjhānānīti ettha uppannasatiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sātasahagatāti ṭhapetvā catutthajjhānaṃ aññattha sātasahagatā hoti sukhasampayuttā, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

(খ) 'কায়গতাস্মৃতি' বলতে আনাপান, চার ঈর্যাপথ, স্মৃতি-সম্প্ৰজন্য, বত্রিশ প্রকার আকার, চার ধাতু ব্যবস্থান, দশ অশুভ, নয় শ্মশান ভাবনা, চূর্ণ অস্থি মনসিকার এবং কেশ আদিতে চার রূপধ্যান—এগুলোতে উৎপন্ন স্মৃতির এটি অধিবচন। 'সাতসহগতা' (সুখসহগত) বলতে চতুর্থ ধ্যান বাদ দিয়ে অন্য ধ্যানসমূহে উৎপন্ন সুখের সাথে যুক্ত হওয়াকে বোঝায়, তা লক্ষ্য করেই এটি বলা হয়েছে।


(Ga) sāsavo upādāniyoti āsavānañceva upādānānañca paccayabhūto. Iti tebhūmakadhammameva niyameti.

(গ) 'সাস্রব উপাদানীয়' বলতে যা আস্রব এবং উপাদানের কারণস্বরূপ। এর দ্বারা ত্রৈভূমিক ধর্মকেই নির্দেশ করা হয়েছে।


(Gha) asmimānoti rūpādīsu asmīti māno.

(ঘ) 'অস্মিমান' বলতে রূপ আদিতে 'আমি আছি'—এইরূপ অহংকার বা মান।


(Ṅa) ayoniso manasikāroti anicce niccantiādinā nayena pavatto uppathamanasikāro.

(ঙ) 'অযোনিশ মনস্কার' বলতে অনিত্যকে নিত্য ইত্যাদি মনে করে বিপথগামী মনন বা অযথা চিন্তা করা।


(Ca) vipariyāyena yoniso manasikāro veditabbo.

(চ) এর বিপরীতে 'যোনিশ মনস্কার' বুঝতে হবে।


(Cha) ānantariko [Pg.241] cetosamādhīti aññattha maggānantaraṃ phalaṃ ānantariko cetosamādhi nāma. Idha pana vipassanānantaro maggo vipassanāya vā anantarattā attano vā anantaraṃ phaladāyakattā ānantariko cetosamādhīti adhippeto.

(ছ) 'আনন্তরিক চেতোসমাধি' বলতে অন্য স্থানে মার্গের অব্যবহিত পরের ফলকে আনন্তরিক চেতোসমাধি বলা হয়। কিন্তু এখানে বিপশ্যনার অব্যবহিত পরের মার্গকে, বিপশ্যনার অব্যবহিত পরে হওয়ার কারণে অথবা নিজের অব্যবহিত পরেই ফল প্রদান করার কারণে 'আনন্তরিক চেতোসমাধি' হিসেবে গণ্য করা হয়েছে।


(Ja) akuppaṃ ñāṇanti aññattha phalapaññā akuppañāṇaṃ nāma. Idha paccavekkhaṇapaññā adhippetā.

(জ) 'অকোপ্য জ্ঞান' বলতে অন্য স্থানে ফল-প্রজ্ঞাকে অকোপ্য জ্ঞান বলা হয়। কিন্তু এখানে প্রত্যবেক্ষণ-প্রজ্ঞাকে অভিপ্রেত করা হয়েছে।


(Jha) āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā. Ayaṃ eko dhammoti yena paccayena tiṭṭhanti, ayaṃ eko dhammo ñātapariññāya abhiññeyyo.

(ঝ) 'আহারস্থিতিক' অর্থ প্রত্যয়স্থিতিক (কারণের ওপর নির্ভরশীল)। 'এই এক ধর্ম' বলতে যে প্রত্যয় বা কারণের দ্বারা তারা অবস্থান করে, সেই এক ধর্মকে জ্ঞাত-পরিজ্ঞা দ্বারা বিশেষভাবে জানা উচিত।


(Ña) akuppā cetovimuttīti arahattaphalavimutti.

(ঞ) 'অকোপ্য চেতোবিমুক্তি' বলতে অর্হত্ত্বফলবিমুক্তি।


Imasmiṃ vāre abhiññāya ñātapariññā kathitā. Pariññāya tīraṇapariññā. Pahātabbasacchikātabbehi pahānapariññā. Duppaṭivijjhoti ettha pana maggo kathito. Sacchikātabboti phalaṃ kathitaṃ, maggo ekasmiṃyeva pade labbhati. Phalaṃ pana anekesupi labbhatiyeva.

এই অধ্যায়ে 'অভিজ্ঞা' দ্বারা জ্ঞাত-পরিজ্ঞার কথা বলা হয়েছে। 'পরিজ্ঞা' দ্বারা তীরণ-পরিজ্ঞার কথা বলা হয়েছে। 'প্রহাতব্য' ও 'সাক্ষাৎকরণীয়' পদের দ্বারা প্রহান-পরিজ্ঞার কথা বলা হয়েছে। 'দুপ্পটিবিজ্ঝো' পদের দ্বারা মার্গকে বলা হয়েছে। 'সচ্ছিকাতব্বো' পদের দ্বারা ফলকে বলা হয়েছে; মার্গ কেবল একটি পদেই লাভ করা যায়, কিন্তু ফল অনেক পদের মধ্যেও লাভ করা যায়।


Bhūtāti sabhāvato vijjamānā. Tacchāti yāthāvā. Tathāti yathā vuttā tathāsabhāvā. Avitathāti yathā vuttā na tathā na honti. Anaññathāti vuttappakārato na aññathā. Sammā tathāgatena abhisambuddhāti tathāgatena bodhipallaṅke nisīditvā hetunā kāraṇena sayameva abhisambuddhā ñātā viditā sacchikatā. Iminā thero ‘‘ime dhammā tathāgatena abhisambuddhā, ahaṃ pana tumhākaṃ rañño lekhavācakasadiso’’ti jinasuttaṃ dassento okappanaṃ janesi.

'ভূত' অর্থ স্বভাবত বিদ্যমান। 'তচ্ছ' অর্থ যথার্থ। 'তথা' অর্থ যেমন বলা হয়েছে সেইরূপ স্বভাবযুক্ত। 'অবিতথা' অর্থ যেমন বলা হয়েছে তার অন্যথা না হওয়া। 'অনন্যথা' অর্থ উক্ত প্রকার থেকে ভিন্ন না হওয়া। 'তথাগত কর্তৃক সম্যক অভিসম্বুদ্ধ' বলতে তথাগত বোধিমূলে উপবিষ্ট হয়ে উপযুক্ত কারণের দ্বারা নিজেই অভিসম্বুদ্ধ, জ্ঞাত, বিদিত ও সাক্ষাৎ করেছেন। এর দ্বারা স্থবির 'এই ধর্মসমূহ তথাগত কর্তৃক অভিসম্বুদ্ধ হয়েছে, আর আমি আপনাদের রাজার রাজকীয় ফরমান পাঠকারীর মতো'—এই বলে জিন-সূত্র প্রদর্শনপূর্বক তাদের মনে গভীর বিশ্বাস উৎপন্ন করলেন।


Ekadhammavaṇṇanā niṭṭhitā.

এক-ধর্ম বর্ণনা সমাপ্ত।


Dvedhammavaṇṇanā

দ্বি-ধর্ম বর্ণনা


352. (Ka) ime dve dhammā bahukārāti ime dve satisampajaññā dhammā sīlapūraṇādīsu appamādo viya sabbattha upakārakā hitāvahā.

৩৫২. (ক) 'এই দুই ধর্ম বহু কল্যাণকর' বলতে এই স্মৃতি ও সম্প্রজন্য নামক দুটি ধর্ম শীল পালন আদিতে অপ্রমাদের মতো সর্বত্র উপকারী ও হিতকর।


(Kha) samatho [Pg.242] ca vipassanā cāti ime dve saṅgītisutte lokiyalokuttarā kathitā. Imasmiṃ dasuttarasutte pubbabhāgā kathitā.

(খ) 'শমথ ও বিপশ্যনা' বলতে এই দুটি সংগীতি সূত্রে লৌকিক ও লোকোত্তর হিসেবে বর্ণিত হয়েছে। কিন্তু এই দশোত্তর সূত্রে পূর্বভাগীয় হিসেবে বর্ণিত হয়েছে।


(Cha) sattānaṃ saṃkilesāya sattānaṃ visuddhiyāti ayoniso manasikāro hetu ceva paccayo ca sattānaṃ saṃkilesāya, yoniso manasikāro visuddhiyā. Tathā dovacassatā pāpamittatā saṃkilesāya; sovacassatā kalyāṇamittatā visuddhiyā. Tathā tīṇi akusalamūlāni; tīṇi kusalamūlāni. Cattāro yogā cattāro visaṃyogā. Pañca cetokhilā pañcindriyāni. Cha agāravā cha gāravā. Satta asaddhammā satta saddhammā. Aṭṭha kusītavatthūni aṭṭha ārambhavatthūni. Nava āghātavatthūni nava āghātappaṭivinayā. Dasa akusalakammapathā dasa kusalakammapathāti evaṃ pabhedā ime dve dhammā duppaṭivijjhāti veditabbā.

(ছ) 'সত্ত্বদের সংক্লেশের জন্য এবং সত্ত্বদের বিশুদ্ধির জন্য' বলতে অযোনিশ মনস্কার সত্ত্বদের সংক্লেশের হেতু ও প্রত্যয়, এবং যোনিশ মনস্কার বিশুদ্ধির হেতু ও প্রত্যয়। তেমনই অবাধ্যতা ও পাপমিত্রতা সংক্লেশের জন্য; সুবাচ্যতা ও কল্যাণমিত্রতা বিশুদ্ধির জন্য। তেমনই তিন অকুশল মূল ও তিন কুশল মূল; চার যোগ ও চার বিসংযোগ; পাঁচ চেতোখিল ও পাঁচ ইন্দ্রিয়; ছয় অগৌরব ও ছয় গৌরব; সাত অসদ্ধর্ম ও সাত সদ্ধর্ম; আট আলস্যের কারণ ও আট উদ্যোগের কারণ; নয় ক্রোধের কারণ ও নয় ক্রোধ দূর করার উপায়; দশ অকুশল কর্মপথ ও দশ কুশল কর্মপথ—এভাবে বিভিন্ন প্রকারের এই দুই ধর্ম উপলব্ধি করা কঠিন বলে জানতে হবে।


(Jha) saṅkhatā dhātūti paccayehi katā pañcakkhandhā. Asaṅkhatā dhātūti paccayehi akataṃ nibbānaṃ.

(ঝ) 'সংস্কৃত ধাতু' বলতে প্রত্যয় বা কারণ দ্বারা গঠিত পঞ্চস্কন্ধ। 'অসংস্কৃত ধাতু' বলতে প্রত্যয় দ্বারা অগঠিত নির্বাণ।


(Ña) vijjā ca vimutti cāti ettha vijjāti tisso vijjā. Vimuttīti arahattaphalaṃ.

(ঞ) 'বিদ্যা ও বিমুক্তি' বলতে এখানে 'বিদ্যা' অর্থ তিন প্রকার বিদ্যা এবং 'বিমুক্তি' অর্থ অর্হত্ত্বফল।


Imasmiṃ vāre abhiññādīni ekakasadisāneva, uppādetabbapade pana maggo kathito, sacchikātabbapade phalaṃ.

এই অধ্যায়ে অভিজ্ঞতা আদি এককের মতোই; তবে 'উৎপাদনীয়' পদে মার্গ এবং 'সাক্ষাৎকরণীয়' পদে ফলের কথা বলা হয়েছে।


Dvedhammavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বি-ধর্ম বর্ণনা সমাপ্ত।


Tayodhammavaṇṇanā

ত্রৈ-ধর্ম বর্ণনা


353. (Cha) kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhammanti ettha nekkhammanti anāgāmimaggo adhippeto. So hi sabbaso kāmānaṃ nissaraṇaṃ. Rūpānaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ āruppanti ettha āruppepi arahattamaggo. Puna uppattinivāraṇato sabbaso rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma. Nirodho tassa nissaraṇanti idha arahattaphalaṃ nirodhoti [Pg.243] adhippetaṃ. Arahattaphalena hi nibbāne diṭṭhe puna āyatiṃ sabbasaṅkhārā na hontīti arahattaṃ saṅkhatanirodhassa paccayattā nirodhoti vuttaṃ.

৩৫৩. (ছ) 'কামসমূহের এই যে নিঃশরণ (মুক্তি), যা এই নৈষ্ক্রম্য'—এখানে 'নৈষ্ক্রম্য' বলতে অনাগামী মার্গ অভিপ্রেত। কারণ তা সর্বতোভাবে কামসমূহের নিঃশরণ। 'রূপসমূহের নিঃশরণ যা এই অরূপ'—এখানে অরূপ বলতেও অর্হত্ত্বমার্গকে বোঝানো হয়েছে। পুনরায় উৎপত্তি নিবারণ করার কারণে তা সর্বতোভাবে রূপসমূহের নিঃশরণ নামে অভিহিত। 'নিরোধ তার নিঃশরণ'—এখানে অর্হত্ত্বফলকে 'নিরোধ' হিসেবে অভিপ্রেত করা হয়েছে। কারণ অর্হত্ত্বফলের দ্বারা নির্বাণ দৃষ্ট হলে ভবিষ্যতে পুনরায় সমস্ত সংস্কার উৎপন্ন হয় না; তাই অর্হত্ত্বফল সংস্কৃত ধর্মের নিরোধের কারণ হওয়ায় একে 'নিরোধ' বলা হয়েছে।


(Ja) atītaṃse ñāṇanti atītaṃsārammaṇaṃ ñāṇaṃ itaresupi eseva nayo.

(জ) 'অতীত অংশে জ্ঞান' বলতে অতীতকে আলম্বন করা জ্ঞানকে বোঝায়। অন্যান্যগুলোর (অনাগত ও প্রত্যুৎপন্ন) ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য।


Imasmimpi vāre abhiññādayo ekakasadisāva. Duppaṭivijjhapade pana maggo kathito, sacchikātabbe phalaṃ.

এই বারেও অভিজ্ঞা প্রভৃতি এককের মতোই। তবে 'দুঃপ্রতিবেধ্য' পদে মার্গ এবং 'সাক্ষাৎকরণীয়' পদে ফল বলা হয়েছে।


Tayodhammavaṇṇanā niṭṭhitā.

ত্রিক-ধর্মের বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


Cattārodhammavaṇṇanā

চতুষ্ক-ধর্মের বর্ণনা


354. (Ka) cattāri cakkānīti ettha cakkaṃ nāma dārucakkaṃ, ratanacakkaṃ, dhammacakkaṃ, iriyāpathacakkaṃ, sampatticakkanti pañcavidhaṃ. Tattha ‘‘yaṃ panidaṃ samma, rathakāra, cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ, chārattūnehī’’ti (a. ni. 3.15) idaṃ dārucakkaṃ. ‘‘Pitarā pavattitaṃ cakkaṃ anuppavattetī’’ti (a. ni. 5.132) idaṃ ratanacakkaṃ. ‘‘Pavattitaṃ cakka’’nti (ma. ni. 2.399) idaṃ dhammacakkaṃ. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) idaṃ iriyāpathacakkaṃ. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ pavattatī’’ti (a. ni. 4.31) idaṃ sampatticakkaṃ. Idhāpi etadeva adhippetaṃ.

৩৫৪. (ক) 'চারটি চক্র'—এখানে চক্র বলতে দারুচক্র (কাঠের চাকা), রত্নচক্র, ধর্মচক্র, ইর্যাপথচক্র এবং সম্পত্তিচক্র—এই পাঁচ প্রকার বোঝায়। তার মধ্যে, 'হে সৌম্য রথকার, যে চাকাটি ছয় মাসে সমাপ্ত হয়েছে এবং যাতে ছয় রাত কম আছে...'—এটি হলো দারুচক্র। 'পিতা কর্তৃক প্রবর্তিত চক্রকে অনুবর্তন করে...'—এটি হলো রত্নচক্র। 'প্রবর্তিত চক্র...'—এটি হলো ধর্মচক্র। 'চার চক্র ও নয় দ্বারবিশিষ্ট...'—এটি হলো ইর্যাপথচক্র। 'হে ভিক্ষুগণ, এই চারটি চক্র রয়েছে, যা দ্বারা সমন্বিত দেব ও মানুষের চার চক্র প্রবর্তিত হয়...'—এটি হলো সম্পত্তিচক্র। এখানেও এই সম্পত্তিচক্রই অভিপ্রেত।


Patirūpadesavāsoti yattha catasso parisā sandissanti, evarūpe anucchavike dese vāso. Sappurisūpanissayoti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ avassayanaṃ sevanaṃ bhajanaṃ. Attasammāpaṇidhīti attano sammā ṭhapanaṃ, sace pana pubbe assaddhādīhi samannāgato hoti, tāni pahāya saddhādīsu patiṭṭhāpanaṃ. Pubbe ca katapuññatāti pubbe upacitakusalatā. Idamevettha pamāṇaṃ. Yena hi ñāṇasampayuttacittena kusalaṃ kataṃ hoti, tadeva kusalaṃ taṃ purisaṃ patirūpadese upaneti, sappurise bhajāpesi[Pg.244]. So eva ca puggalo attānaṃ sammā ṭhapeti. Catūsu āhāresu paṭhamo lokiyova. Sesā pana tayo saṅgītisutte lokiyalokuttaramissakā kathitā. Idha pubbabhāge lokiyā.

'প্রতিরূপদেশবাস' বলতে যেখানে চার প্রকার পরিষদ বিদ্যমান থাকে, এরূপ উপযুক্ত স্থানে বসবাস করাকে বোঝায়। 'সৎপুরুষোপনিশ্রয়' বলতে বুদ্ধ আদি সৎপুরুষদের আশ্রয় গ্রহণ, সেবা ও ভজনা করা। 'আত্মসম্যকপ্রণিধি' বলতে নিজেকে সম্যকভাবে প্রতিষ্ঠিত করা; যদি পূর্বে অশ্রদ্ধা প্রভৃতিতে যুক্ত হয়ে থাকে, তবে তা ত্যাগ করে শ্রদ্ধা প্রভৃতিতে নিজেকে প্রতিষ্ঠিত করা। 'পূর্বে কৃতপুণ্যতা' বলতে পূর্বে সঞ্চিত কুশলকর্ম। এখানে এটিই প্রধান পরিমাপক। কারণ যার দ্বারা জ্ঞানসম্প্রযুক্ত চিত্তে কুশলকর্ম করা হয়েছে, সেই কুশলকর্মই সেই ব্যক্তিকে প্রতিরূপদেশে উপনীত করে এবং সৎপুরুষদের ভজনা করায়। এবং সেই ব্যক্তিই নিজেকে সম্যকভাবে প্রতিষ্ঠিত করতে পারে। চার প্রকার আহারের মধ্যে প্রথমটি কেবল লৌকিক। কিন্তু অবশিষ্ট তিনটি আহার সংগীতি সূত্রে লৌকিক ও লোকোত্তর মিশ্রিতভাবে বলা হয়েছে। এখানে পূর্বভাগে লৌকিক হিসেবে বলা হয়েছে।


(Ca) kāmayogavisaṃyogādayo anāgāmimaggādivasena veditabbā.

(চ) কামযোগ-বিসংযোগ প্রভৃতি অনাগামী মার্গ প্রভৃতির মাধ্যমে জানতে হবে।


(Cha) hānabhāgiyādīsu paṭhamassa jhānassa lābhī kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāgiyo samādhi. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāgiyo samādhi. Vitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāgiyo samādhi. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhito nibbedhabhāgiyo samādhīti iminā nayena sabbasamāpattiyo vitthāretvā attho veditabbo. Visuddhimagge panassa vinicchayakathā kathitāva.

(ছ) হানভাগীয় প্রভৃতিতে—প্রথম ধ্যান লাভকারী ব্যক্তির যদি কাম-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার আবির্ভূত হয়, তবে তা হানভাগীয় সমাধি। যদি তার অনুরূপ স্মৃতি প্রতিষ্ঠিত থাকে, তবে তা স্থিতিভাগীয় সমাধি। যদি বিতর্ক-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার আবির্ভূত হয়, তবে তা বিশেষভাগীয় সমাধি। যদি নির্বেদ-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার আবির্ভূত হয়, তবে তা বিরাগ-সংশ্লিষ্ট নির্ভেদভাগীয় সমাধি। এই নিয়মে সমস্ত সমাপত্তির বিস্তারিত অর্থ জানতে হবে। বিশুদ্ধিমার্গে এর বিনিশ্চয়-কথা বলা হয়েছে।


Imasmimpi vāre abhiññādīni ekakasadisāneva. Abhiññāpade panettha maggo kathito. Sacchikātabbapade phalaṃ.

এই বারেও অভিজ্ঞা প্রভৃতি এককের মতোই। তবে এখানে অভিজ্ঞা পদে মার্গ এবং সাক্ষাৎকরণীয় পদে ফল বলা হয়েছে।


Cattārodhammavaṇṇanā niṭṭhitā.

চতুষ্ক-ধর্মের বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


Pañcadhammavaṇṇanā

পঞ্চক-ধর্মের বর্ণনা


355. (Kha) pītipharaṇatādīsu pītiṃ pharamānā uppajjatīti dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā nāma. Sukhaṃ pharamānaṃ uppajjatīti tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā nāma. Paresaṃ ceto pharamānā uppajjatīti cetopariyapaññā cetopharaṇatā nāma. Ālokapharaṇe uppajjatīti dibbacakkhupaññā ālokapharaṇatā nāma. Paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā, tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā. Paracitte paññā cetopharaṇatā, dibbacakkhu ālokapharaṇatā. Tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimitta’’nti (vibha. 804).

৩৫৫. (খ) প্রীতিস্ফুরণতা প্রভৃতিতে—প্রীতি স্ফুরিত হয়ে উৎপন্ন হয় বলে প্রথম দুই ধ্যানে প্রজ্ঞা হলো 'প্রীতিস্ফুরণতা'। সুখ স্ফুরিত হয়ে উৎপন্ন হয় বলে প্রথম তিন ধ্যানে প্রজ্ঞা হলো 'সুখস্ফুরণতা'। অপরের চিত্ত ব্যাপ্ত করে উৎপন্ন হয় বলে চেতোপরিয় প্রজ্ঞা হলো 'চিত্তস্ফুরণতা'। আলোকের স্ফুরণে উৎপন্ন হয় বলে দিব্যচক্ষু প্রজ্ঞা হলো 'আলোকস্ফুরণতা'। প্রত্যবেক্ষণ জ্ঞান হলো 'প্রত্যবেক্ষণ নিমিত্ত'। এ বিষয়ে বলাও হয়েছে: 'দুই ধ্যানে প্রজ্ঞা হলো প্রীতিস্ফুরণতা, তিন ধ্যানে প্রজ্ঞা হলো সুখস্ফুরণতা। পরচিত্তে প্রজ্ঞা হলো চিত্তস্ফুরণতা, দিব্যচক্ষু হলো আলোকস্ফুরণতা। সেই সেই সমাধি থেকে ব্যুত্থিত ব্যক্তির প্রত্যবেক্ষণ জ্ঞান হলো প্রত্যবেক্ষণ নিমিত্ত।'


Tattha pītipharaṇatā sukhapharaṇatā dve pādā viya. Cetopharaṇatā ālokapharaṇatā dve hatthā viya. Abhiññāpādakajjhānaṃ majjhimakāyo viya[Pg.245]. Paccavekkhaṇanimittaṃ sīsaṃ viya. Iti āyasmā sāriputtatthero pañcaṅgikaṃ sammāsamādhiṃ aṅgapaccaṅgasampannaṃ purisaṃ katvā dassesi.

তার মধ্যে প্রীতিস্ফুরণতা ও সুখস্ফুরণতা যেন দুটি পা। চিত্তস্ফুরণতা ও আলোকস্ফুরণতা যেন দুটি হাত। অভিজ্ঞার পাদভূমি ধ্যান যেন মধ্যশরীর। প্রত্যবেক্ষণ নিমিত্ত যেন মস্তক। এভাবে আয়ুষ্মান সারিপুত্র স্থবির পঞ্চাঙ্গিক সম্যক সমাধিকে অঙ্গ-প্রত্যঙ্গ সম্পন্ন পুরুষের মতো করে প্রদর্শন করেছেন।


(Ja) ayaṃ samādhi paccuppannasukho ce vātiādīsu arahattaphalasamādhi adhippeto. So hi appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho. Purimo purimo pacchimassa pacchimassa samādhisukhassa paccayattā āyatiṃ sukhavipāko.

(জ) 'এই সমাধি প্রত্যুৎপন্ন সুখদায়ক...' ইত্যাদি বাক্যে অর্হত্ত্বফল সমাধি অভিপ্রেত। কারণ তা সমাপত্তিতে প্রবেশ করার প্রতি ক্ষণে সুখদায়ক হওয়ায় প্রত্যুৎপন্ন সুখদায়ক। পূর্ব পূর্ব সমাধি-সুখ পরবর্তী পরবর্তী সমাধি-সুখের কারণ হওয়ায় ভবিষ্যতে সুখবিপাকদায়ক।


Kilesehi ārakattā ariyo. Kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā nirāmiso. Buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā akāpurisasevito. Aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesadarathasantatāya ca santo. Atappanīyaṭṭhena paṇīto. Kilesapaṭippassaddhiyā laddhattā kilesapaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā paṭippassaddhaladdho. Paṭippassaddhaṃ paṭippassaddhīti hi idaṃ atthato ekaṃ. Paṭippassaddhakilesena vā arahatā laddhattā paṭippassaddhaladdho. Ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvameva vā adhigatattā ekodibhāvādhigato. Appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena cittena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā nasasaṅkhāraniggayhavāritagato. Tañca samādhiṃ samāpajjanto tato vā vuṭṭhahanto sativepullapattattā. Satova samāpajjati sato vuṭṭhahati. Yathāparicchinnakālavasena vā sato samāpajjati sato vuṭṭhahati. Tasmā yadettha ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’’ti evaṃ paccavekkhamānassa paccattaṃyeva aparappaccayaṃ ñāṇaṃ uppajjati, taṃ ekamaṅgaṃ. Esa nayo sesesupi. Evamimehi pañcahi paccavekkhaṇañāṇehi ayaṃ samādhi ‘‘pañcañāṇiko sammāsamādhī’’ti vutto.

ক্লেশসমূহ থেকে দূরে থাকার কারণে তা 'আর্য'। কাম-আমিষ, বর্ত-আমিষ ও লোক-আমিষের অভাবের কারণে তা 'নিরামিষ'। বুদ্ধ আদি মহাপুরুষদের দ্বারা সেবিত হওয়ার কারণে তা 'অকাপুরুষসেবিত'। অঙ্গের শান্ততার কারণে, আলম্বনের শান্ততার কারণে এবং সমস্ত ক্লেশ-পরিতাপের শান্ততার কারণে তা 'শান্ত'। পরিতাপহীন হওয়ার অর্থে তা 'প্রণীত'। ক্লেশ প্রশমিত হওয়ার কারণে অথবা ক্লেশ প্রশমিত অবস্থা লাভ করার কারণে তা 'প্রতিপ্রতিপ্রস্রব্ধিলব্ধ'। কারণ 'প্রতিপ্রস্রব্ধ' ও 'প্রতিপ্রস্রব্ধি' অর্থগতভাবে এক। অথবা প্রশমিত-ক্লেশ অর্হৎ কর্তৃক লাভ করার কারণে তা 'প্রতিপ্রস্রব্ধিলব্ধ'। একোদীভাবের দ্বারা অধীগত হওয়ার কারণে অথবা একোদীভাবই লাভ করার কারণে তা 'একোদীভাবাধীগত'। অল্পগুণসম্পন্ন ও সাস্রব সমাধির মতো সসংস্কার ও সপ্রয়োগ চিত্তের দ্বারা প্রতিকূল ধর্মসমূহকে নিগৃহীত করে এবং ক্লেশসমূহকে বারণ করে অধীগত না হওয়ার কারণে তা 'ন-সসংস্কার-নিগ্রহ-বারিত-গত'। এবং সেই সমাধিতে সমাপন্ন হওয়ার সময় অথবা তা থেকে ব্যুত্থিত হওয়ার সময় স্মৃতির প্রাচুর্য লাভ করার কারণে, স্মৃতিমান হয়েই সমাপন্ন হন এবং স্মৃতিমান হয়েই ব্যুত্থিত হন। অথবা যথানির্ধারিত সময়ের বশে স্মৃতিমান হয়ে সমাপন্ন হন এবং স্মৃতিমান হয়ে ব্যুত্থিত হন। তাই এখানে 'এই সমাধি প্রত্যুৎপন্ন সুখদায়ক এবং ভবিষ্যতেও সুখবিপাকদায়ক'—এভাবে প্রত্যবেক্ষণকারী ব্যক্তির নিজের চিত্তেই অন্য নিরপেক্ষ যে জ্ঞান উৎপন্ন হয়, তা হলো একটি অঙ্গ। অবশিষ্টগুলোর ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। এভাবে এই পাঁচ প্রকার প্রত্যবেক্ষণ জ্ঞানের দ্বারা এই সমাধিকে 'পঞ্চজ্ঞানিক সম্যক সমাধি' বলা হয়েছে।


Imasmiṃ vāre visesabhāgiyapade maggo kathito. Sacchikātabbapade phalaṃ. Sesaṃ purimasadisameva.

এই বারে বিশেষভাগীয় পদে মার্গ এবং সাক্ষাৎকরণীয় পদে ফল বলা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ পূর্বের মতোই।


Chadhammavaṇṇanā

ষট্ক-ধর্মের বর্ণনা


356. Chakkesu sabbaṃ uttānatthameva. Duppaṭivijjhapade panettha maggo kathito. Sesaṃ purimasadisaṃ.

৩৫৬. ষট্কসমূহে সবকিছুই স্পষ্টার্থ। তবে এখানে 'দুঃপ্রতিবেধ্য' পদে মার্গ বলা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ পূর্বের মতোই।


Sattadhammavaṇṇanā

সপ্তক-ধর্মের বর্ণনা


357. (Ña) sammappaññāya [Pg.246] sudiṭṭhā hontīti hetunā nayena vipassanāñāṇena sudiṭṭhā honti. Kāmāti vatthukāmā ca kilesakāmā ca, dvepi sapariḷāhaṭṭhena aṅgārakāsu viya sudiṭṭhā honti. Vivekaninnanti nibbānaninnaṃ. Poṇaṃ pabbhāranti ninnassetaṃ vevacanaṃ. Byantībhūtanti niyatibhūtaṃ. Nittaṇhanti attho. Kuto? Sabbaso āsavaṭṭhānīyehi dhammehi tebhūmakadhammehīti attho. Idha bhāvetabbapade maggo kathito. Sesaṃ purimasadisameva.

৩৫৭. (ঞ) 'সম্যক প্রজ্ঞার দ্বারা সুদৃষ্ট হয়' বলতে উপযুক্ত কারণে বিপশ্যনা জ্ঞানের দ্বারা সুদৃষ্ট হওয়াকে বোঝায়। 'কাম' বলতে বস্তুকাম ও ক্লেশকাম—উভয়ই পরিতাপযুক্ত হওয়ার কারণে জ্বলন্ত অঙ্গারকুন্ডের মতো সুদৃষ্ট হয়। 'বিবেকনিম্ন' বলতে নির্বাণাভিমুখী। 'প্রবণ' ও 'প্রভার' হলো 'নিম্ন' শব্দেরই প্রতিশব্দ। 'ব্যান্তীভুত' বলতে অপগত হওয়া, অর্থাৎ তৃষ্ণাহীন হওয়া—এই অর্থ। কোথা থেকে? সর্বতোভাবে আস্রবস্থানীয় ধর্মসমূহ থেকে, অর্থাৎ ত্রিভূমিক ধর্মসমূহ থেকে—এই অর্থ। এখানে ভাবনাকরণীয় পদে মার্গ বলা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ পূর্বের মতোই।


Aṭṭhadhammavaṇṇanā

অষ্টক-ধর্মের বর্ণনা


358. (Ka) ādibrahmacariyikāya paññāyāti sikkhattayasaṅgahassa maggabrahmacariyassa ādibhūtāya pubbabhāge taruṇasamathavipassanāpaññāya. Aṭṭhaṅgikassa vā maggassa ādibhūtāya sammādiṭṭhipaññāya. Tibbanti balavaṃ. Hirottappanti hirī ca ottappañca. Pemanti gehassitapemaṃ. Gāravoti garucittabhāvo. Garubhāvanīyañhi upanissāya viharato kilesā nuppajjanti ovādānusāsaniṃ labhati. Tasmā taṃ nissāya vihāro paññāpaṭilābhassa paccayo hoti.

৩৫৮. (ক) 'আদিব্রহ্মচর্যের প্রজ্ঞার দ্বারা' বলতে ত্রিসিক্ষা-সংগৃহীত মার্গ-ব্রহ্মচর্যের আদিভূত পূর্বভাগের মৃদু সমথ ও বিপশ্যনা প্রজ্ঞাকে বোঝায়। অথবা অষ্টাঙ্গিক মার্গের আদিভূত সম্যকদৃষ্টি প্রজ্ঞাকে বোঝায়। 'তীব্র' বলতে বলবান। 'হিরোত্তাপ' বলতে হিরী ও ওত্তাপ্প। 'প্রেম' বলতে গৃহাশ্রিত প্রেম। 'গৌরব' বলতে গুরুচিত্তভাব। কারণ শ্রদ্ধেয় ব্যক্তিকে আশ্রয় করে বসবাস করলে ক্লেশসমূহ উৎপন্ন হয় না এবং উপদেশ ও অনুশাসন লাভ করা যায়। তাই তাঁকে আশ্রয় করে বসবাস করা প্রজ্ঞা লাভের কারণ হয়।


(Cha) akkhaṇesu yasmā petā asurānaṃ āvāhanaṃ gacchanti, vivāhanaṃ gacchanti, tasmā pettivisayeneva asurakāyo gahitoti veditabbo.

(ছ) অক্ষণসমূহে—যেহেতু প্রেতরা অসুরদের আবাহনে (কন্যা গ্রহণ করতে) যায় এবং বিবাহনে (কন্যা দান করতে) যায়, তাই প্রেতযোনির মাধ্যমেই অসুরকায় গৃহীত হয়েছে বলে জানতে হবে।


(Ja) appicchassāti ettha paccayaappiccho, adhigamaappiccho, pariyattiappiccho, dhutaṅgaappicchoti cattāro appicchā. Tattha paccayaappiccho bahuṃ dente appaṃ gaṇhāti, appaṃ dente appataraṃ vā gaṇhāti, na vā gaṇhāti, na anavasesagāhī hoti. Adhigamaappiccho majjhantikatthero viya attano adhigamaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti. Pariyattiappiccho tepiṭakopi samāno na bahussutabhāvaṃ jānāpetukāmo hoti sāketatissatthero viya. Dhutaṅgaappiccho dhutaṅgapariharaṇabhāvaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti dvebhātikattheresu jeṭṭhakatthero viya. Vatthu visuddhimagge kathitaṃ. Ayaṃ dhammoti evaṃ santaguṇanigūhanena ca paccayapaṭiggahaṇe [Pg.247] mattaññutāya ca appicchassa puggalassa ayaṃ navalokuttaradhammo sampajjati, no mahicchassa. Evaṃ sabbattha yojetabbaṃ.

(জ) 'অল্পেচ্ছুর'—এখানে প্রত্যয়-অল্পেচ্ছা, অধিগম-অল্পেচ্ছা, পর্যাপত্তি-অল্পেচ্ছা এবং ধুতঙ্গ-অল্পেচ্ছা—এই চার প্রকার অল্পেচ্ছা রয়েছে। তার মধ্যে, প্রত্যয়-অল্পেচ্ছা সম্পন্ন ব্যক্তি প্রচুর পরিমাণে দিলে অল্প গ্রহণ করেন, অল্প দিলে আরও অল্প গ্রহণ করেন অথবা একেবারেই গ্রহণ করেন না, এবং তিনি অবশিষ্ট না রেখে সবকিছু গ্রহণকারী হন না। অধিগম-অল্পেচ্ছা সম্পন্ন ব্যক্তি মধ্যান্তিক স্থবিরের মতো নিজের অধীগত গুণাবলী অন্যদের জানতে দেন না। পর্যাপত্তি-অল্পেচ্ছা সম্পন্ন ব্যক্তি ত্রিপিটকধারী হওয়া সত্ত্বেও সাকেততিষ্য স্থবিরের মতো নিজের বহুশ্রুত ভাব অন্যদের জানাতে চান না। ধুতঙ্গ-অল্পেচ্ছা সম্পন্ন ব্যক্তি দুই ভ্রাতা স্থবিরের মধ্যে জ্যেষ্ঠ স্থবিরের মতো নিজের ধুতঙ্গ পালনের বিষয়টি অন্যদের জানতে দেন না। এই কাহিনী বিশুদ্ধিমার্গে বলা হয়েছে। 'এই ধর্ম...'—এভাবে বিদ্যমান গুণাবলী গোপন করার মাধ্যমে এবং প্রত্যয় গ্রহণে মাত্রাভিজ্ঞতার কারণে অল্পেচ্ছা সম্পন্ন ব্যক্তির এই নব লোকোত্তর ধর্ম অর্জিত হয়, মহেচ্ছা সম্পন্ন ব্যক্তির নয়। এভাবে সর্বত্র যোজনা করতে হবে।


Santuṭṭhassāti catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭhassa. Pavivittassāti kāyacittaupadhivivekehi vivittassa. Tattha kāyaviveko nāma gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā aṭṭhaārambhavatthuvasena ekībhāvo. Ekībhāvamattena pana kammaṃ na nipphajjatīti kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbatteti, ayaṃ cittaviveko nāma. Samāpattimatteneva kammaṃ na nipphajjatīti jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ upadhiviveko nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 49).

‘সন্তুষ্টস্য’ বলতে চার প্রকার প্রত্যয়ে তিন প্রকার সন্তোষের দ্বারা সন্তুষ্ট ব্যক্তিকে বোঝায়। ‘প্রবিবিক্তস্য’ বলতে কায়বিবেক, চিত্তবিবেক ও উপধিবিবেকের দ্বারা নির্জন বা বিবিক্ত ব্যক্তিকে বোঝায়। সেখানে কায়বিবেক বলতে গণসঙ্গ (জনাকীর্ণতা) দূর করে আট প্রকার আরম্ভ-বস্তুর বশে একাকী হওয়াকে বোঝায়। কিন্তু কেবল একাকী হওয়ার দ্বারাই সাধনার কাজ সম্পন্ন হয় না বলে কসিণ-পরিকর্ম করে আট প্রকার সমাপত্তি উৎপন্ন করেন; একে চিত্তবিবেক বলা হয়। কেবল সমাপত্তির দ্বারাই সাধনার কাজ সম্পন্ন হয় না বলে ধ্যানকে পাদভূমি (ভিত্তি) করে সংস্কারসমূহকে বিদর্শন করে প্রতিসম্ভিদার সাথে অর্হত্ত্ব লাভ করেন; একে উপধিবিবেক বলা হয়। সেইজন্য ভগবান বলেছেন—‘বিবেকনিষ্ঠ কায়বিশিষ্ট ও নৈষ্ক্রম্য-অভিলাষী ব্যক্তিদের কায়বিবেক; পরিশুদ্ধচিত্ত ও পরম বিশুদ্ধিপ্রাপ্ত ব্যক্তিদের চিত্তবিবেক; এবং নিরুপধি ও বিসংস্কারগত (নির্বাণপ্রাপ্ত) পুদ্গলদের উপধিবিবেক।’


Saṅgaṇikārāmassāti gaṇasaṅgaṇikāya ceva kilesasaṅgaṇikāya ca ratassa. Āraddhavīriyassāti kāyikacetasikavīriyavasena āraddhavīriyassa. Upaṭṭhitasatissāti catusatipaṭṭhānavasena upaṭṭhitasatissa. Samāhitassāti ekaggacittassa. Paññavatoti kammassakatapaññāya paññavato. Nippapañcassāti vigatamānataṇhādiṭṭhipapañcassa.

‘সঙ্গণিকোরামস্য’ বলতে গণসঙ্গ ও ক্লেশসঙ্গে রত ব্যক্তির ক্ষেত্রে বোঝায়। ‘আরব্ধবীর্যস্য’ বলতে কায়িক ও চৈতসিক বীর্যের বশে বীর্য আরম্ভকারী (উদ্যোগী) ব্যক্তির ক্ষেত্রে বোঝায়। ‘উপস্থিতস্মৃতিস্য’ বলতে চার স্মৃতিপ্রস্থানের বশে উপস্থিতস্মৃতি (সচেতন) ব্যক্তির ক্ষেত্রে বোঝায়। ‘সমাহিতস্য’ বলতে একাগ্রচিত্ত ব্যক্তির ক্ষেত্রে বোঝায়। ‘প্রজ্ঞাবতো’ বলতে কর্মস্বকীয়তা প্রজ্ঞার দ্বারা প্রজ্ঞাবান ব্যক্তির ক্ষেত্রে বোঝায়। ‘নিপ্রপঞ্চস্য’ বলতে মান, তৃষ্ণা ও দৃষ্টিরূপ প্রপঞ্চ বিগত হয়েছে এমন প্রপঞ্চহীন ব্যক্তির ক্ষেত্রে বোঝায়।


Idha bhāvetabbapade maggo kathito. Sesaṃ purimasadisameva.

এখানে ভাবনার পদে মার্গ (পথ) বলা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ পূর্বের মতোই।


Navadhammavaṇṇanā

নবম ধর্ম-বর্ণনা


359. (Kha) sīlavisuddhīti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ catupārisuddhisīlaṃ. Pārisuddhipadhāniyaṅganti parisuddhabhāvassa padhānaṅgaṃ. Cittavisuddhīti vipassanāya padaṭṭhānabhūtā aṭṭha paguṇasamāpattiyo. Diṭṭhivisuddhīti sapaccayanāmarūpadassanaṃ. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhīti paccayākārañāṇaṃ. Addhattayepi hi paccayavaseneva dhammā pavattantīti passato kaṅkhaṃ vitarati. Maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti obhāsādayo na maggo, vīthippaṭipannaṃ udayabbayañāṇaṃ maggoti evaṃ maggāmagge ñāṇaṃ. Paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti rathavinīte vuṭṭhānagāminivipassanā kathitā, idha taruṇavipassanā. Ñāṇadassanavisuddhīti rathavinīte maggo kathito, idha vuṭṭhānagāminivipassanā. Etā pana sattapi visuddhiyo vitthārena [Pg.248] visuddhimagge kathitā. Paññāti arahattaphalapaññā. Vimuttipi arahattaphalavimuttiyeva.

৩৫৯. (খ) ‘শীলবিশুদ্ধি’ বলতে বিশুদ্ধি (নির্বাণ) প্রাপ্তিতে সমর্থ চার প্রকার পারিশুদ্ধি শীলকে বোঝায়। ‘পারিশুদ্ধিপ্রধানিয়াঙ্গ’ বলতে পরিশুদ্ধ ভাবের প্রধান অঙ্গকে বোঝায়। ‘চিত্তবিশুদ্ধি’ বলতে বিদর্শনের নিকটতম কারণস্বরূপ আট প্রকার অভ্যস্ত সমাপত্তিকে বোঝায়। ‘দৃষ্টিবিশুদ্ধি’ বলতে সপ্রত্যয় (কারণসহ) নাম-রূপ দর্শনকে বোঝায়। ‘কাঙ্ক্ষাবিতরণবিশুদ্ধি’ বলতে প্রত্যয়াকার জ্ঞান (কার্যকারণ সম্পর্কের জ্ঞান) বোঝায়। কারণ, তিন কালেই প্রত্যয়ের (কারণের) বশেই ধর্মসমূহ প্রবর্তিত হয়—এরূপ দর্শনকারী ব্যক্তির কাঙ্ক্ষা (সন্দেহ) দূরীভূত হয়। ‘মার্গামargজ্ঞানদর্শনবিশুদ্ধি’ বলতে অবভাস (আলো) প্রভৃতি মার্গ নয়, কিন্তু বিদর্শন-বীথিতে প্রতিপন্ন উদয়ব্যয় জ্ঞানই মার্গ—এরূপ মার্গা মার্গ বিষয়ক জ্ঞানকে বোঝায়। ‘প্রতিপদাজ্ঞানদর্শনবিশুদ্ধি’ বলতে রথবিনীত সূত্রে বুত্থানগামিনী বিদর্শন বলা হয়েছে, এখানে তরুণ বিদর্শন বলা হয়েছে। ‘জ্ঞানদর্শনবিশুদ্ধি’ বলতে রথবিনীত সূত্রে মার্গ বলা হয়েছে, এখানে বুত্থানগামিনী বিদর্শন বলা হয়েছে। এই সাত প্রকার বিশুদ্ধিই বিস্তারিতভাবে ‘বিশুদ্ধিমার্গ’ গ্রন্থে বলা হয়েছে। ‘প্রজ্ঞা’ বলতে অর্হত্ত্বফল প্রজ্ঞা। ‘বিমুক্তি’ বলতেও অর্হত্ত্বফল বিমুক্তিই।


(Cha) dhātunānattaṃ paṭicca uppajjati phassanānattanti cakkhādidhātunānattaṃ paṭicca cakkhusamphassādinānattaṃ uppajjatīti attho. Phassanānattaṃ paṭiccāti cakkhusamphassādinānattaṃ paṭicca. Vedanānānattanti cakkhusamphassajādivedanānānattaṃ. Saññānānattaṃ paṭiccāti kāmasaññādinānattaṃ paṭicca. Saṅkappanānattanti kāmasaṅkappādinānattaṃ. Saṅkappanānattaṃ paṭicca uppajjati chandanānattanti saṅkappanānattatāya rūpe chando sadde chandoti evaṃ chandanānattaṃ uppajjati. Pariḷāhanānattanti chandanānattatāya rūpapariḷāho saddapariḷāhoti evaṃ pariḷāhanānattaṃ uppajjati. Pariyesanānānattanti pariḷāhanānattatāya rūpapariyesanādinānattaṃ uppajjati. Lābhanānattanti pariyesanānānattatāya rūpapaṭilābhādinānattaṃ uppajjati.

(ছ) ‘ধাতুনানাত্বং প্রতীত্য উৎপাদ্যতে স্পর্শনানাত্বং’ বলতে চক্ষু আদি ধাতুর নানাত্বকে (ভিন্নতাকে) নির্ভর করে চক্ষুঃসংস্পর্শ আদি নানাত্ব উৎপন্ন হয়—এই অর্থ বোঝায়। ‘স্পর্শনানাত্বং প্রতীত্য’ বলতে চক্ষুঃসংস্পর্শ আদি নানাত্বকে নির্ভর করে। ‘বেদনানানাত্বং’ বলতে চক্ষুঃসংস্পর্শজাত আদি বেদনার নানাত্ব। ‘সংজ্ঞানানাত্বং প্রতীত্য’ বলতে কামসংজ্ঞা আদি নানাত্বকে নির্ভর করে। ‘সংকল্পনানাত্বং’ বলতে কামসংকল্প আদি নানাত্ব। ‘সংকল্পনানাত্বং প্রতীত্য উৎপাদ্যতে ছন্দনানাত্বং’ বলতে সংকল্পের নানাত্বের কারণে রূপে ছন্দ (তৃষ্ণা), শব্দে ছন্দ—এভাবে ছন্দের নানাত্ব উৎপন্ন হয়। ‘পরিদাহনানাত্বং’ বলতে ছন্দের নানাত্বের কারণে রূপ-পরিদাহ, শব্দ-পরিদাহ—এভাবে পরিদাহের নানাত্ব উৎপন্ন হয়। ‘পর্যেষণানানাত্বং’ বলতে পরিদাহের নানাত্বের কারণে রূপ-পর্যেষণা (খোঁজা) আদি নানাত্ব উৎপন্ন হয়। ‘লাভনানাত্বং’ বলতে পর্যেষণার নানাত্বের কারণে রূপ-প্রতিলাভ (প্রাপ্তি) আদি নানাত্ব উৎপন্ন হয়।


(Ja) saññāsu maraṇasaññāti maraṇānupassanāñāṇe saññā. Āhārepaṭikūlasaññāti āhāraṃ pariggaṇhantassa uppannasaññā. Sabbalokeanabhiratisaññāti sabbasmiṃ vaṭṭe ukkaṇṭhantassa uppannasaññā. Sesā heṭṭhā kathitā eva. Idha bahukārapade maggo kathito. Sesaṃ purimasadisameva.

(জ) সংজ্ঞাসমূহের মধ্যে ‘মরণসংজ্ঞা’ বলতে মরণানুদর্শন জ্ঞানে উৎপন্ন সংজ্ঞা। ‘আহারে প্রতিকূলসংজ্ঞা’ বলতে আহার গ্রহণকারীর মনে উৎপন্ন সংজ্ঞা। ‘সর্বলোকে অনভিরাতসংজ্ঞা’ বলতে সমগ্র সংসারে (সংসারচক্রে) উদাসীন বা বিরক্ত ব্যক্তির মনে উৎপন্ন সংজ্ঞা। অবশিষ্ট সংজ্ঞাসমূহ পূর্বেই (নিচে) বলা হয়েছে। এখানে বহুকার পদে মার্গ বলা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ পূর্বের মতোই।


Dasadhammavaṇṇanā

দশম ধর্ম-বর্ণনা


360. (Jha) nijjaravatthūnīti nijjarakāraṇāni. Micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti ayaṃ heṭṭhā vipassanāyapi nijjiṇṇā eva pahīnā. Kasmā puna gahitāti asamucchinnattā. Vipassanāya hi kiñcāpi jiṇṇā, na pana samucchinnā, maggo pana uppajjitvā taṃ samucchindati, na puna vuṭṭhātuṃ deti. Tasmā puna gahitā. Evaṃ sabbapadesu nayo netabbo.

৩৬০. (ঝ) ‘নির্ জরাবস্তুনি’ বলতে নির্জরার (ক্ষয়ের/প্রহানের) কারণসমূহ। ‘মিথ্যাদৃষ্টি নির্জীর্ণা ভবতি’ বলতে এটি পূর্বে বিদর্শনের দ্বারাও নির্জীর্ণ বা প্রহীন হয়েছে। তবে কেন পুনরায় গ্রহণ করা হয়েছে? যেহেতু তা সমুলোৎপাটিত (অসমুচ্ছিন্ন) হয়নি। কারণ, বিদর্শনের দ্বারা যদিও বা জীর্ণ (প্রহীন) হয়, কিন্তু সমুলোৎপাটিত হয় না; মার্গ উৎপন্ন হয়ে তা সমুলোৎপাটিত করে এবং পুনরায় উৎপন্ন হতে দেয় না। সেইজন্য পুনরায় গ্রহণ করা হয়েছে। এভাবে সকল পদের ক্ষেত্রে নিয়ম অনুধাবন করতে হবে।


Ettha ca sammādiṭṭhipaccayā catusaṭṭhi dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Katame catusaṭṭhi? Sotāpattimaggakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃ paripūreti, paggahaṭṭhena vīriyindriyaṃ paripūreti, anussaraṇaṭṭhena satindriyaṃ paripūreti, avikkhepaṭṭhena samādhindriyaṃ paripūreti, dassanaṭṭhena paññindriyaṃ paripūreti, vijānanaṭṭhena [Pg.249] manindriyaṃ, abhinandanaṭṭhena somanassindriyaṃ, pavattasantatiadhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūreti…pe… arahattaphalakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃ, pavattasantatiadhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūretīti evaṃ catūsu maggesu catūsu phalesu aṭṭha aṭṭha hutvā catusaṭṭhi dhammā pāripūriṃ gacchanti. Idha abhiññeyyapade maggo kathito. Sesaṃ purimasadisameva.

এখানে সম্যকদৃষ্টির প্রত্যয়ে চৌষট্টিটি ধর্ম ভাবনা-পরিপূরি লাভ করে। সেই চৌষট্টিটি কী কী? স্রোত্যাপত্তি-মার্গক্ষণে অধিমোক্ষ অর্থে শ্রদ্ধেন্দ্রিয় পরিপূরণ করে, প্রগ্রহ (উদ্যোগ) অর্থে বীর্যেন্দ্রিয় পরিপূরণ করে, অনুস্মরণ অর্থে স্মৃতীন্দ্রিয় পরিপূরণ করে, avikkhepa (একাগ্রতা) অর্থে সমাধীন্দ্রিয় পরিপূরণ করে, দর্শন অর্থে প্রজ্ঞেন্দ্রিয় পরিপূরণ করে, বিজানন (বিশেষভাবে জানা) অর্থে মনিন্দ্রিয়, অভিনন্দন অর্থে সৌমনস্যেন্দ্রিয় এবং প্রবৃত্তি-সন্ততি-অধিপত্য অর্থে জীবিতেন্দ্রিয় পরিপূরণ করে...পে... অর্হত্ত্বফলক্ষণে অধিমোক্ষ অর্থে শ্রদ্ধেন্দ্রিয়, প্রবৃত্তি-সন্ততি-অধিপত্য অর্থে জীবিতেন্দ্রিয় পরিপূরণ করে—এভাবে চার মার্গে ও চার ফলে আটটি আটটি করে চৌষট্টিটি ধর্ম পরিপূরি লাভ করে। এখানে অভিজ্ঞেয় পদে মার্গ বলা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ পূর্বের মতোই।


Idha ṭhatvā pañhā samodhānetabbā. Dasake sataṃ pañhā kathitā. Ekake ca navake ca sataṃ, duke ca aṭṭhake ca sataṃ, tike ca sattake ca sataṃ, catukke ca chakke ca sataṃ, pañcake paññāsāti aḍḍhachaṭṭhāni pañhasatāni kathitāni honti.

এখানে অবস্থান করে প্রশ্নসমূহ সমন্বিত করতে হবে। দশকে একশত প্রশ্ন বলা হয়েছে। এককে ও নবকে একশত, দুইয়ে ও অষ্টকে একশত, তিনে ও সপ্তকে একশত, চারে ও ছয়ে একশত, পাঁচে পঞ্চাশ—এভাবে সাড়ে পাঁচশত (৫৫০) প্রশ্ন বলা হয়েছে।


‘‘Idamavoca āyasmā sāriputto, attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandu’’nti sādhu, sādhūti abhinandantā sirasā sampaṭicchiṃsu. Tāya ca pana attamanatāya imameva suttaṃ āvajjamānā pañcasatāpi te bhikkhū saha paṭisambhidāhi aggaphale arahatte patiṭṭhahiṃsūti.

‘আয়ুষ্মান সারিপুত্র এই কথা বললেন, সন্তুষ্টচিত্তে সেই ভিক্ষুগণ আয়ুষ্মান সারিপুত্রের ভাষণকে অভিনন্দন জানালেন’—এভাবে ‘সাধু, সাধু’ বলে অভিনন্দন জানিয়ে তাঁরা মস্তক অবনত করে তা গ্রহণ করলেন। এবং সেই সন্তুষ্টচিত্তে এই সূত্রটিই মনন করতে করতে সেই পাঁচশত ভিক্ষুই প্রতিসম্ভিদার সাথে অগ্রফল অর্হত্ত্বে প্রতিষ্ঠিত হলেন।


Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya

সুমঙ্গলবিলাসিনী নামক দীর্ঘনিকায়-অট্ঠকথা


Dasuttarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

দসুত্তরসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Niṭṭhitā ca pāthikavaggassa vaṇṇanāti.

পাথিকবর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


Pāthikavaggaṭṭhakathā niṭṭhitā.

পাথিকবর্গ-অট্ঠকথা সমাপ্ত।


Nigamanakathā

নিগমন কথা


Ettāvatā [Pg.250] ca –

এবং এই পর্যন্ত—


Āyācito sumaṅgala, pariveṇanivāsinā thiraguṇena;

Dāṭhānāgasaṅghattherena, theravaṃsanvayena.

স্থিরগুণসম্পন্ন, থেরবংশজাত এবং সুমঙ্গল পরিবেণে (বিহারে) নিবাসী সংঘথের দাঠানাগ কর্তৃক প্রার্থিত হয়ে,


Dīghāgamavarassa dasabala, guṇagaṇaparidīpanassa aṭṭhakathaṃ;

Yaṃ ārabhiṃ sumaṅgala, vilāsiniṃ nāma nāmena.

দশবলের গুণরাশি প্রকাশকারী শ্রেষ্ঠ দীর্ঘাগমের (দীর্ঘনিকায়ের) যে অট্ঠকথা আমি আরম্ভ করেছিলাম, যার নাম সুমঙ্গলবিলাসিনী;


Sā hi mahāṭṭhakathāya, sāramādāya niṭṭhitā;

Esā ekāsītipamāṇāya, pāḷiyā bhāṇavārehi.

তা মহা-অট্ঠকথার সার গ্রহণ করে সমাপ্ত হয়েছে; এটি একাশি (৮১) ভাণবার পরিমিত পালি দ্বারা রচিত।


Ekūnasaṭṭhimatto, visuddhimaggopi bhāṇavārehi;

Atthappakāsanatthāya, āgamānaṃ kato yasmā.

যেহেতু আগমসমূহের অর্থ প্রকাশের জন্য প্রায় ঊনষাট (৫৯) ভাণবার পরিমিত বিশুদ্ধিমার্গও রচিত হয়েছে,


Tasmā tena sahā’yaṃ, aṭṭhakathā bhāṇavāragaṇanāya;

Suparimitaparicchinnaṃ, cattālīsasataṃ hoti.

তাই সেই গ্রন্থের সাথে এই অট্ঠকথা ভাণবার গণনায় সুপরিমিতভাবে পরিচ্ছিন্ন হয়ে একশত চল্লিশ (১৪০) ভাণবার হয়।


Sabbaṃ cattālīsādhikasata, parimāṇaṃ bhāṇavārato evaṃ;

Samayaṃ pakāsayantiṃ, mahāvihāre nivāsinaṃ.

এভাবে ভাণবার হিসেবে সর্বমোট একশত চল্লিশ পরিমিত এই গ্রন্থ মহাবিহারবাসী থেরদের সিদ্ধান্ত প্রকাশ করে।


Mūlakaṭṭhakathāsāra, mādāya mayā imaṃ karontena;

Yaṃ puññamupacitaṃ tena, hotu sabbo sukhī lokoti.

মূল অট্ঠকথার সার গ্রহণ করে আমার দ্বারা এটি রচনা করার মাধ্যমে যে পুণ্য অর্জিত হয়েছে, তার দ্বারা সমগ্র লোক সুখী হোক।


Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ sumaṅgalavilāsinī nāma dīghanikāyaṭṭhakathā –

পরম বিশুদ্ধ শ্রদ্ধা, বুদ্ধি ও বীর্যে অলঙ্কৃত; শীল, আচার, ঋজুতা (সরলতা), মৃদুতা আদি গুণসমূহে ভূষিত; স্বীয় সিদ্ধান্ত ও পর-সিদ্ধান্তের গহন তত্ত্ব অনুধাবনে সমর্থ; প্রজ্ঞা ও বিচক্ষণতাসম্পন্ন; অট্ঠকথাসহ ত্রিপিটক পরিযত্তি বিভাগে এবং শাস্ত্রশাসনে অপ্রতিহত জ্ঞানপ্রভাবসম্পন্ন; মহাবৈয়াকরণ; বাগ্যন্ত্রের সৌষ্ঠবজনিত অতি মধুর ও উদার বচনমাধুর্যযুক্ত; যুক্তিসঙ্গত ও মুক্তভাষী; শ্রেষ্ঠ তার্কিক ও মহাকবি; প্র ভিন্ন প্রতিসম্ভিদা পরিবারভুক্ত এবং ষড়ভিজ্ঞাদি গুণসমূহে অলঙ্কৃত; উত্তরমনুষ্যধর্মে সুপ্রতিষ্ঠিত বুদ্ধিসম্পন্ন থেরবংশের প্রদীপস্বরূপ মহাবিহারবাসী থেরদের বংশের অলঙ্কারস্বরূপ; বিপুল ও বিশুদ্ধ বুদ্ধিসম্পন্ন এবং গুরুজনদের দ্বারা ‘বুদ্ধঘোষ’ নামে অভিহিত থের কর্তৃক রচিত এই সুমঙ্গলবিলাসিনী নামক দীর্ঘনিকায়-অট্ঠকথা—


Tāva [Pg.251] tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ diṭṭhivisuddhiyā.

সংসার-উত্তরণকামী কুলপুত্রদের দৃষ্টিবিশুদ্ধির পথ প্রদর্শন করতে করতে এই লোকে ততদিন পর্যন্ত টিকে থাকুক,


Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

যতদিন পর্যন্ত শুদ্ধচিত্ত, তাদী (অকম্পিত), লোকজ্যেষ্ঠ ও মহর্ষি বুদ্ধের ‘বুদ্ধ’ এই নামটিও লোকে প্রচলিত থাকবে।


Sumaṅgalavilāsinī nāma

সুমঙ্গলবিলাসিনী নামক


Dīghanikāyaṭṭhakathā niṭṭhitā.

দীর্ঘনিকায়-অট্ঠকথা সমাপ্ত।


中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi