Tipiṭaka Translation

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

ဒီဃနိကာယေ

ในทีฆนิกาย

ပါထိကဝဂ္ဂဋ္ဌကထာ

อรรถกถาปาฏิกวรรค

၁. ပါထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. วรรณนาปาฏิกสูตร

သုနက္ခတ္တဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

วรรณนาเรื่องสุนักขัตตะ

၁. ဧဝံ [Pg.1] မေ သုတံ…ပေ… မလ္လေသု ဝိဟရတီတိ ပါထိကသုတ္တံ. တတြာယံ အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ. မလ္လေသု ဝိဟရတီတိ မလ္လာ နာမ ဇာနပဒိနော ရာဇကုမာရာ, တေသံ နိဝါသော ဧကောပိ ဇနပဒေါ ရုဠှီသဒ္ဒေန ‘‘မလ္လာ’’တိ ဝုစ္စတိ, တသ္မိံ မလ္လေသု ဇနပဒေ. ‘‘အနုပိယံ နာမ မလ္လာနံ နိဂမော’’တိ အနုပိယန္တိ ဧဝံနာမကော မလ္လာနံ ဇနပဒဿ ဧကော နိဂမော, တံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ ဧကသ္မိံ ဆာယူဒကသမ္ပန္နေ ဝနသဏ္ဍေ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော. အနောပိယန္တိပိ ပါဌော. ပါဝိသီတိ ပဝိဋ္ဌော. ဘဂဝါ ပန န တာဝ ပဝိဋ္ဌော, ပဝိသိဿာမီတိ နိက္ခန္တတ္တာ ပန ပါဝိသီတိ ဝုတ္တော. ယထာ ကိံ, ယထာ ‘‘ဂါမံ ဂမိဿာမီ’’တိ နိက္ခန္တော ပုရိသော တံ ဂါမံ အပတ္တောပိ ‘‘ကုဟိံ ဣတ္ထန္နာမော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဂါမံ ဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ. ဧတဒဟောသီတိ ဂါမသမီပေ ဌတွာ သူရိယံ ဩလောကေန္တဿ ဧတဒဟောသိ. အတိပ္ပဂေါ ခေါတိ အတိဝိယ ပဂေါ ခေါ, န တာဝ ကုလေသု ယာဂုဘတ္တံ နိဋ္ဌိတန္တိ. ကိံ ပန ဘဂဝါ ကာလံ အဇာနိတွာ နိက္ခန္တောတိ? န အဇာနိတွာ. ပစ္စူသကာလေယေဝ ဟိ ဘဂဝါ ဉာဏဇာလံ ပတ္ထရိတွာ လောကံ ဝေါလောကေန္တော ဉာဏဇာလဿ အန္တော ပဝိဋ္ဌံ ဘဂ္ဂဝဂေါတ္တံ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကံ ဒိသွာ ‘‘အဇ္ဇာဟံ ဣမဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ မယာ ပုဗ္ဗေ ကတကာရဏံ သမာဟရိတွာ ဓမ္မံ ကထေဿာမိ, သာ ဓမ္မကထာ [Pg.2] အဿ မယိ ပသာဒပ္ပဋိလာဘဝသေန သဖလာ ဘဝိဿတီ’’တိ ဉတွာဝ ပရိဗ္ဗာဇကာရာမံ ပဝိသိတုကာမော အတိပ္ပဂေါဝ နိက္ခမိ. တသ္မာ တတ္ထ ပဝိသိတုကာမတာယ ဧဝံ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ.

๑. พระสูตรชื่อปาฏิกสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) ...เป... ประทับอยู่ ณ แคว้นของเจ้ามัลละทั้งหลาย. ในพระสูตรนั้น นี้เป็นการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อน. ในบทว่า มลฺเลสุ วิหรติ (ประทับอยู่ ณ แคว้นของเจ้ามัลละทั้งหลาย) นั้น, ชื่อว่ามัลละ ได้แก่พระราชกุมารผู้เป็นเจ้าของชนบท. แม้ชนบทหนึ่งอันเป็นที่อยู่ของพระราชกุมารเหล่านั้น ก็เรียกว่า 'มัลละ' ด้วยรูฬหิศัพท์ (ศัพท์ที่ใช้ตามความนิยม). ในชนบทชื่อมัลละนั้น. บทว่า 'อนุปิยํ นาม มลฺลานํ นิคม' (นิคมของพวกมัลละชื่อว่าอนุปิยะ) ความว่า นิคมแห่งหนึ่งในชนบทของพวกมัลละ ชื่ออย่างนี้ว่า อนุปิยะ, (พระผู้มีพระภาค) ทรงทำนิคมนั้นให้เป็นโคจรคามแล้ว ประทับอยู่ ณ ป่าละเมาะแห่งหนึ่งที่สมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ. มีบทอ่านว่า อโนปิยํ ก็มี. บทว่า ปาวิสิ คือ เสด็จเข้าไปแล้ว. แต่พระผู้มีพระภาคยังมิได้เสด็จเข้าไป, แต่เพราะเสด็จออกไปโดยมีพระประสงค์ว่า 'เราจักเข้าไป' จึงตรัสว่า ปาวิสิ. เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนบุรุษผู้ออกไปโดยตั้งใจว่า 'เราจักไปบ้าน' แม้ยังไม่ถึงบ้านนั้น เมื่อถูกถามว่า 'นายชื่อโน้นอยู่ที่ไหน' ก็มีผู้ตอบว่า 'ไปบ้านแล้ว' ฉันใด ก็ฉันนั้น. บทว่า เอตทโหสิ คือ เมื่อประทับยืนทอดพระเนตรดวงอาทิตย์อยู่ใกล้บ้าน ได้มีความคิดนี้เกิดขึ้น. บทว่า อติปฺปโค โข คือ เช้าเกินไปนักหนอ, ข้าวต้มและภัตตาหารในตระกูลทั้งหลายยังไม่เสร็จ. ก็พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบกาลเวลาแล้วเสด็จออกไปหรือ? มิใช่ไม่ทรงทราบแล้ว (เสด็จออกไป). ความจริง ในเวลาใกล้รุ่งนั่นเอง พระผู้มีพระภาคทรงแผ่ข่ายคือพระญาณตรวจดูโลก ทอดพระเนตรเห็นฉันนปริพาชกผู้มีโคตรว่าภัคควะ เข้ามาสู่ภายในข่ายคือพระญาณแล้ว ทรงทราบว่า 'วันนี้ เราจักนำเหตุที่เคยทำไว้ในกาลก่อนแก่ปริพาชกนี้มาแสดงแล้ว จักกล่าวธรรม, ธรรมกถานั้นจักมีผลแก่ปริพาชกนั้น ด้วยอำนาจแห่งการได้ความเลื่อมใสในเรา' ดังนี้แล้ว จึงทรงมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปสู่อารามของปริพาชก จึงเสด็จออกไปแต่เช้าตรู่นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงยังจิตให้เกิดขึ้นอย่างนี้ ด้วยความที่ทรงประสงค์จะเสด็จเข้าไปในที่นั้น.

၂. ဧတဒဝေါစာတိ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ မာနထဒ္ဓတံ အကတွာ သတ္ထာရံ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ဧတံ ဧတု ခေါ, ဘန္တေတိအာဒိကံ ဝစနံ အဝေါစ. ဣမံ ပရိယာယန္တိ ဣမံ ဝါရံ, အဇ္ဇ ဣမံ အာဂမနဝါရန္တိ အတ္ထော. ကိံ ပန ဘဂဝါ ပုဗ္ဗေပိ တတ္ထ ဂတပုဗ္ဗောတိ? န ဂတပုဗ္ဗော, လောကသမုဒါစာရဝသေန ပန ဧဝမာဟ. လောကိယာ ဟိ စိရဿံ အာဂတမ္ပိ အနာဂတပုဗ္ဗမ္ပိ မနာပဇာတိကံ အာဂတံ ဒိသွာ ‘‘ကုတော ဘဝံ အာဂတော, စိရဿံ ဘဝံ အာဂတော, ကထံ တေ ဣဓာဂမနမဂ္ဂေါ ဉာတော, ကိံ မဂ္ဂမူဠှောသီ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တိ. တသ္မာ အယမ္ပိ လောကသမုဒါစာရဝသေန ဧဝမာဟာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒမာသနန္တိ အတ္တနော နိသိန္နာသနံ ပပ္ဖောဋေတွာ သမ္ပာဒေတွာ ဒဒမာနော ဧဝမာဟ. သုနက္ခတ္တော လိစ္ဆဝိပုတ္တောတိ သုနက္ခတ္တော နာမ လိစ္ဆဝိရာဇပုတ္တော. သော ကိရ တဿ ဂိဟိသဟာယော ဟောတိ, ကာလေန ကာလံ တဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆတိ. ပစ္စက္ခာတောတိ ‘‘ပစ္စက္ခာမိ ဒါနာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ န ဒါနာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ ဝိဟရိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဋိအက္ခာတော နိဿဋ္ဌော ပရိစ္စတ္တော.

๒. บทว่า เอตทโวจ คือ (ปริพาชก) เห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว ไม่ทำความกระด้างด้วยมานะ เดินเข้าไปต้อนรับพระศาสดาแล้ว ได้กล่าวคำนี้อันมีอาทิว่า 'ขอเชิญพระองค์เสด็จมาเถิด พระเจ้าข้า'. บทว่า อิมํ ปริยายํ คือ วาระนี้, ความว่า วันนี้เป็นวาระที่เสด็จมานี้. ก็พระผู้มีพระภาคเคยเสด็จไปในที่นั้นแม้ในกาลก่อนหรือ? ไม่เคยเสด็จไป, แต่กล่าวอย่างนี้ด้วยอำนาจแห่งธรรมเนียมของชาวโลก. จริงอยู่ ชาวโลกทั้งหลายเห็นผู้ที่น่าพอใจมา แม้จะมาหลังจากเวลาผ่านไปนาน หรือไม่เคยมามาก่อน ก็กล่าวคำมีอาทิว่า 'ท่านมาจากไหน, ท่านมาหลังจากเวลาผ่านไปนาน, ท่านรู้จักทางมาที่นี่ได้อย่างไร, ท่านหลงทางหรือ'. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า แม้ปริพาชกนี้ก็กล่าวอย่างนี้ด้วยอำนาจแห่งธรรมเนียมของชาวโลก. บทว่า อิทมาสนํ คือ ปัดอาสนะที่ตนนั่งแล้วจัดถวาย พลางกล่าวอย่างนี้. บทว่า สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต คือ เจ้าลิจฉวีพระองค์หนึ่งนามว่าสุนักขัตตะ. ได้ยินว่า ท่านผู้นั้นเป็นสหายคฤหัสถ์ของปริพาชกนั้น, ไปสู่สำนักของปริพาชกนั้นเป็นครั้งคราว. บทว่า ปจฺจกฺขาโต คือ ถูกบอกคืนอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ข้าพเจ้าขอคืนพระผู้มีพระภาค, ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ข้าพเจ้าจักไม่อยู่อุทิศพระผู้มีพระภาค' คือ ถูกสละแล้ว ถูกปล่อยแล้ว ถูกทิ้งแล้ว.

၃. ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿာတိ ဘဂဝါ မေ သတ္ထာ ‘‘ဘဂဝတော အဟံ ဩဝါဒံ ပဋိကရောမီ’’တိ ဧဝံ အပဒိသိတွာ. ကော သန္တော ကံ ပစ္စာစိက္ခသီတိ ယာစကော ဝါ ယာစိတကံ ပစ္စာစိက္ခေယျ, ယာစိတကော ဝါ ယာစကံ. တွံ ပန နေဝ ယာစကော န ယာစိတကော, ဧဝံ သန္တေ, မောဃပုရိသ, ကော သန္တော ကော သမာနော ကံ ပစ္စာစိက္ခသီတိ ဒဿေတိ. ပဿ မောဃပုရိသာတိ ပဿ တုစ္ဆပုရိသ. ယာဝဉ္စ တေ ဣဒံ အပရဒ္ဓန္တိ ယတ္တကံ ဣဒံ တဝ အပရဒ္ဓံ, ယတ္တကော တေ အပရာဓော တတ္တကော ဒေါသောတိ ဧဝါဟံ ဘဂ္ဂဝ တဿ ဒေါသံ အာရောပေသိန္တိ ဒဿေတိ.

๓. บทว่า ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส คือ ไม่อ้างอิงอย่างนี้ว่า 'พระผู้มีพระภาคเป็นพระศาสดาของเรา, เราจักปฏิบัติตามโอวาทของพระผู้มีพระภาค'. บทว่า โก สนฺโต กํ ปจฺจาจิกฺขสิ (ท่านเป็นอะไร จึงบอกคืนแก่ใคร) คือ ผู้ขอพึงบอกคืนแก่ผู้ถูกขอ หรือผู้ถูกขอพึงบอกคืนแก่ผู้ขอ. แต่ท่านไม่ใช่ทั้งผู้ขอและผู้ถูกขอ, เมื่อเป็นเช่นนั้น, โมฆบุรุษ, ท่านเป็นอะไร เป็นใคร จึงบอกคืนแก่ใคร ดังนี้ ทรงแสดง (ความหมายนี้). บทว่า ปสฺส โมฆปุริส คือ จงดูเถิด บุรุษผู้ว่างเปล่า. บทว่า ยาวญฺจ เต อิทํ อปรทฺธํ (ความผิดพลาดของเธอนี้มีเพียงใด) คือ ความผิดพลาดของเธอนี้มีประมาณเท่าใด, ความผิดของเธอมีประมาณเท่าใด โทษก็มีประมาณเท่านั้น, ดูก่อนภัคควะ เราย่อมยกโทษของเธอนั้นขึ้นแสดงอย่างนี้ ดังนี้ ทรงแสดง (ความหมายนี้).

၄. ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာတိ ပဉ္စသီလဒသသီလသင်္ခါတာ မနုဿဓမ္မာဥတ္တရိ. ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယန္တိ ဣဒ္ဓိဘူတံ ပါဋိဟာရိယံ. ကတေ ဝါတိ ကတမှိ ဝါ. ယဿတ္ထာယာတိ ယဿ ဒုက္ခက္ခယဿ အတ္ထာယ. သော နိယျာတိ တက္ကရဿာတိ [Pg.3] သော ဓမ္မော တက္ကရဿ ယထာ မယာ ဓမ္မော ဒေသိတော, တထာ ကာရကဿ သမ္မာ ပဋိပန္နဿ ပုဂ္ဂလဿ သဗ္ဗဝဋ္ဋဒုက္ခက္ခယာယ အမတနိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ ဂစ္ဆတိ, န ဂစ္ဆတိ, သံဝတ္တတိ, န သံဝတ္တတီတိ ပုစ္ဆတိ. တတြ သုနက္ခတ္တာတိ တသ္မိံ သုနက္ခတ္တ မယာ ဒေသိတေ ဓမ္မေ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ သံဝတ္တမာနေ ကိံ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ ကတံ ကရိဿတိ, ကော တေန ကတေန အတ္ထော. တသ္မိဉှိ ကတေပိ အကတေပိ မမ သာသနဿ ပရိဟာနိ နတ္ထိ, ဒေဝမနုဿာနဉှိ အမတနိဗ္ဗာနသမ္ပာပနတ္ထာယ အဟံ ပါရမိယော ပူရေသိံ, န ပါဋိဟာရိယကရဏတ္ထာယာတိ ပါဋိဟာရိယဿ နိရတ္ထကတံ ဒဿေတွာ ‘‘ပဿ, မောဃပုရိသာ’’တိ ဒုတိယံ ဒေါသံ အာရောပေသိ.

๔. บทว่า อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา คือ ยิ่งกว่ามนุสสธรรม อันได้แก่ ปัญจศีลและทสศีล. บทว่า อิทฺธิปาฏิหาริยํ คือ ปาฏิหาริย์อันเป็นฤทธิ์. บทว่า กเต วา คือ หรือเมื่อได้ทำแล้ว. บทว่า ยสฺสตฺถาย คือ เพื่อประโยชน์แก่ความสิ้นทุกข์ใด. บทว่า โส นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส คือ ธรรมนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง เพื่อการกระทำให้แจ้งซึ่งอมตนิพพาน แก่บุคคลผู้กระทำตามนั้น ผู้ปฏิบัติดีแล้ว ตามที่ธรรมอันเราแสดงแล้ว หรือไม่เป็นไป, ย่อมมีผล หรือไม่ย่อมมีผล ดังนี้ ทรงตรัสถาม. บทว่า ตตฺร สุนกฺขตฺต คือ ดูก่อนสุนักขัตตะ ในเมื่อธรรมที่เราแสดงแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้กระทำตามนั้น, อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นอุตตริมนุสสธรรมที่ทำแล้ว จักทำอะไรได้, ประโยชน์อะไรด้วยปาฏิหาริย์ที่ทำแล้วนั้น. ความจริง เมื่อปาฏิหาริย์นั้นทำแล้วก็ดี ไม่ได้ทำแล้วก็ดี ความเสื่อมแห่งศาสนาของเราย่อมไม่มี, เพราะเราบำเพ็ญบารมีทั้งหลายเพื่อยังเทวดาและมนุษย์ให้ถึงอมตนิพพาน, มิใช่เพื่อกระทำปาฏิหาริย์ ดังนี้ ทรงแสดงความไม่มีประโยชน์ของปาฏิหาริย์แล้ว ทรงยกโทษครั้งที่สองว่า 'จงดูเถิด โมฆบุรุษ'.

၅. အဂ္ဂညန္တိ လောကပညတ္တိံ. ‘‘ဣဒံ နာမ လောကဿ အဂ္ဂ’’န္တိ ဧဝံ ဇာနိတဗ္ဗမ္ပိ အဂ္ဂံ မရိယာဒံ န တံ ပညပေတီတိ ဝဒတိ. သေသမေတ္ထ အနန္တရဝါဒါနုသာရေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๕. บทว่า อคฺคญฺญํ คือ โลกบัญญัติ. เขากล่าวว่า (พระผู้มีพระภาค) ไม่ทรงบัญญัติแม้ซึ่งขอบเขตอันเป็นเลิศที่พึงทราบอย่างนี้ว่า 'สิ่งนี้ชื่อว่าเป็นที่สุดของโลก'. ส่วนที่เหลือในวาระนี้ พึงทราบโดยนัยแห่งวาระที่ติดกันนั่นเทียว.

၆. အနေကပရိယာယေန ခေါတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဒ္ဓံ. သုနက္ခတ္တော ကိရ ‘‘ဘဂဝတော ဂုဏံ မက္ခေဿာမိ, ‘‘ဒေါသံ ပညပေဿာမီ’’တိ ဧတ္တကံ ဝိပ္ပလပိတွာ ဘဂဝတော ကထံ သုဏန္တော အပ္ပတိဋ္ဌော နိရဝေါ အဋ္ဌာသိ.

๖. บทว่า อเนกปริยาเยน โข นี้ ทรงปรารภขึ้นเพราะเหตุไร? ได้ยินว่า สุนักขัตตะคร่ำครวญเพียงเท่านั้นว่า 'เราจักลบหลู่คุณของพระผู้มีพระภาค, จักประกาศโทษ' แล้ว เมื่อฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอยู่ ก็ได้ยืนนิ่ง ไม่มีที่พึ่ง ไม่มีเสียง.

အထ ဘဂဝါ – ‘‘သုနက္ခတ္တ, ဧဝံ တွံ မက္ခိဘာဝေ ဌိတော သယမေဝ ဂရဟံ ပါပုဏိဿသီ’’တိ မက္ခိဘာဝေ အာဒီနဝဒဿနတ္ထံ အနေကပရိယာယေနာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနေကပရိယာယေနာတိ အနေကကာရဏေန. ဝဇ္ဇိဂါမေတိ ဝဇ္ဇိရာဇာနံ ဂါမေ, ဝေသာလီနဂရေ နော ဝိသဟီတိ နာသက္ခိ. သော အဝိသဟန္တောတိ သော သုနက္ခတ္တော ယဿ ပုဗ္ဗေ တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တဿ မုခံ နပ္ပဟောတိ, သော ဒါနိ တေနေဝ မုခေန အဝဏ္ဏံ ကထေတိ, အဒ္ဓါ အဝိသဟန္တော အသက္ကောန္တော ဗြဟ္မစရိယံ စရိတုံ အတ္တနော ဗာလတာယ အဝဏ္ဏံ ကထေတွာ ဟီနာယာဝတ္တော. ဗုဒ္ဓေါ ပန သုဗုဒ္ဓေါဝ, ဓမ္မော သွာက္ခာတောဝ, သံဃော သုပ္ပဋိပန္နောဝ. ဧဝံ တီဏိ ရတနာနိ ထောမေန္တာ မနုဿာ တုယှေဝ ဒေါသံ ဒဿေဿန္တီတိ. ဣတိ ခေါ တေတိ ဧဝံ ခေါ တေ, သုနက္ခတ္တ, ဝတ္တာရော ဘဝိဿန္တိ. တတော ဧဝံ ဒေါသေ ဥပ္ပန္နေ သတ္ထာ အတီတာနာဂတေ အပ္ပဋိဟတဉာဏော, မယှံ ဧဝံ ဒေါသော ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ ဇာနန္တောပိ ပုရေတရံ န ကထေသီတိ ဝတ္တုံ န လစ္ဆသီတိ ဒဿေတိ. အပက္ကမေဝါတိ [Pg.4] အပက္ကမိယေဝ, အပက္ကန္တော ဝါ စုတောတိ အတ္ထော. ယထာ တံ အာပါယိကောတိ ယထာ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တနာရဟော သတ္တော အပက္ကမေယျ, ဧဝမေဝ အပက္ကမီတိ အတ္ထော.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อจะทรงแสดงโทษในการลบหลู่คุณ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอดำรงอยู่ในการลบหลู่คุณอย่างนี้ จักถึงความติเตียนได้ด้วยตนเอง” ดังนี้ โดยอเนกปริยาย ในบทเหล่านั้น บทว่า อเนกปริยาเยน คือ โดยเหตุเป็นอันมาก บทว่า วชฺชิคาเม คือ ในคามของพระราชาวัชชีทั้งหลาย ได้แก่ ในกรุงเวสาลี บทว่า โน วิสหิ คือ ไม่สามารถ บทว่า โส อวิสหันโต คือ สุนักขัตตะนั้น ผู้ใดเมื่อก่อนกล่าวคุณของพระรัตนตรัย ปากก็ไม่เพียงพอ บัดนี้ เขากลับกล่าวคำติเตียนด้วยปากนั้นเอง แน่แท้ เขาไม่สามารถ ไม่มีความสามารถที่จะประพฤติพรหมจรรย์ได้ เพราะความเป็นคนพาลของตน จึงกล่าวคำติเตียนแล้วกลับไปสู่ภาวะที่เลวทราม ส่วนพระพุทธเจ้าเป็นพระพุทธเจ้าที่ดีแล้ว พระธรรมเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว มนุษย์ทั้งหลายเมื่อสรรเสริญพระรัตนตรัยทั้งสามอย่างนี้ จักแสดงโทษของเธอผู้เดียวเท่านั้น บทว่า อิติ โข เต คือ ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็โดยประการอย่างนี้แล ชนผู้กล่าว (อย่างนี้) จักมีแก่เธอ เมื่อโทษเกิดขึ้นอย่างนี้แล้ว พระศาสดาทรงมีพระญาณอันไม่ติดขัดในอดีตและอนาคต ทรงแสดงว่า “เธอย่อมไม่ได้เพื่อจะกล่าวว่า ‘พระศาสดาทรงทราบอยู่ว่า โทษเช่นนี้จักเกิดขึ้นแก่เรา ก็มิได้ตรัสไว้ก่อน’ ดังนี้” บทว่า อปกฺกเมว คือ หลีกไปแล้วนั่นเทียว หรือหมายความว่า หลีกไปแล้ว จุติแล้ว บทว่า ยถา ตํ อาปายิโก คือ สัตว์ผู้ควรเกิดในอบายพึงหลีกไปฉันใด ก็หลีกไปแล้วฉันนั้นเหมือนกัน ความว่าดังนี้

ကောရက္ခတ္တိယဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาเรื่องโกรักขัตติยะ

၇. ဧကမိဒါဟန္တိ ဣမိနာ ကိံ ဒဿေတိ? ဣဒံ သုတ္တံ ဒွီဟိ ပဒေဟိ အာဗဒ္ဓံ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ န ကရောတီတိ စ အဂ္ဂညံ န ပညပေတီတိ စ. တတ္ထ ‘‘အဂ္ဂညံ န ပညပေတီ’’တိ ဣဒံ ပဒံ သုတ္တပရိယောသာနေ ဒဿေဿတိ. ‘‘ပါဋိဟာရိယံ န ကရောတီ’’တိ ဣမဿ ပန ပဒဿ အနုသန္ဓိဒဿနဝသေန အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ.

๗. ด้วยบทว่า เอกมิทาหํ นี้ ทรงแสดงอะไร? พระสูตรนี้เนื่องด้วยบท ๒ บท คือ อิทฺธิปาฏิหาริยํ น กโรติ (ไม่ทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์) และ อคฺคญฺญํ น ปญฺญเปติ (ไม่ทรงบัญญัติอคัญญะ) ในบททั้งสองนั้น บทว่า “อคฺคญฺญํ น ปญฺญเปติ” นี้ จักทรงแสดงไว้ในตอนท้ายพระสูตร ส่วนพระเทศนานี้ ทรงปรารภขึ้นด้วยสามารถแห่งการแสดงความเชื่อมต่อของบทว่า “ปาฏิหาริยํ น กโรติ” นี้

တတ္ထ ဧကမိဒါဟန္တိ ဧကသ္မိံ အဟံ. သမယန္တိ သမယေ, ဧကသ္မိံ ကာလေ အဟန္တိ အတ္ထော. ထူလူသူတိ ထူလူ နာမ ဇနပဒေါ, တတ္ထ ဝိဟရာမိ. ဥတ္တရကာ နာမာတိ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန ဥတ္တရကာတိ ဧဝံနာမကော ထူလူနံ ဇနပဒဿ နိဂမော, တံ နိဂမံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာတိ အတ္ထော. အစေလောတိ နဂ္ဂေါ. ကောရက္ခတ္တိယောတိ အန္တောဝင်္ကပါဒေါ ခတ္တိယော. ကုက္ကုရဝတိကောတိ သမာဒိန္နကုက္ကုရဝတော သုနခေါ ဝိယ ဃာယိတွာ ခါဒတိ, ဥဒ္ဓနန္တရေ နိပဇ္ဇတိ, အညမ္ပိ သုနခကိရိယမေဝ ကရောတိ. စတုက္ကုဏ္ဍိကောတိ စတုသံဃဋ္ဋိတော ဒွေ ဇာဏူနိ ဒွေ စ ကပ္ပရေ ဘူမိယံ ဌပေတွာ ဝိစရတိ. ဆမာနိကိဏ္ဏန္တိ ဘူမိယံ နိကိဏ္ဏံ ပက္ခိတ္တံ ဌပိတံ. ဘက္ခသန္တိ ဘက္ခံ ယံကိဉ္စိ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ. မုခေနေဝါတိ ဟတ္ထေန အပရာမသိတွာ ခါဒနီယံ မုခေနေဝ ခါဒတိ, ဘောဇနီယမ္ပိ မုခေနေဝ ဘုဉ္ဇတိ. သာဓုရူပေါတိ သုန္ဒရရူပေါ. အယံ သမဏောတိ အယံ အရဟတံ သမဏော ဧကောတိ. တတ္ထ ဝတာတိ ပတ္ထနတ္ထေ နိပါတော. ဧဝံ ကိရဿ ပတ္ထနာ အဟောသိ ‘‘ဣမိနာ သမဏေန သဒိသော အညော သမဏော နာမ နတ္ထိ, အယဉှိ အပ္ပိစ္ဆတာယ ဝတ္ထံ န နိဝါသေတိ, ‘ဧသ ပပဉ္စော’တိ မညမာနော ဘိက္ခာဘာဇနမ္ပိ န ပရိဟရတိ, ဆမာနိကိဏ္ဏမေဝ ခါဒတိ, အယံ သမဏော နာမ. မယံ ပန ကိံ သမဏာ’’တိ? ဧဝံ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဿ ပစ္ဆတော စရန္တောဝ ဣမံ ပါပကံ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေသိ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เอกมิทาหํ คือ เอกสฺมึ อหํ (เราในสมัยหนึ่ง) บทว่า สมยํ คือ สมเย (ในสมัย) ความว่า เราในกาลหนึ่ง บทว่า ถูลูสู คือ ถูลูเป็นชื่อชนบท เราอยู่ในชนบทนั้น บทว่า อุตฺตรกา นาม คือ นิคมของพวกเจ้าถูลู ชื่อว่าอุตตรกา โดยเป็นอิตถีลิงค์ ความว่า กระทำนิคมนั้นให้เป็นโคจรคามอยู่ บทว่า อเจโล คือ เปลือยกาย บทว่า โกรกฺขตฺติโย คือ กษัตริย์ผู้มีเท้าคดเข้าข้างใน บทว่า กุกฺกุรวติโก คือ ผู้สมาทานสุนัขวัตร ย่อมกินโดยการดมเหมือนสุนัข ย่อมนอนในระหว่างเตาไฟ ย่อมกระทำกิริยาของสุนัขอย่างอื่นด้วย บทว่า จตุกฺกุณฺฑิโก คือ ผู้เดินด้วยสี่ข้าง คือ วางเข่าทั้งสองและข้อศอกทั้งสองไว้บนพื้นดินแล้วเที่ยวไป บทว่า ฉมานิกิณฺณํ คือ ของที่ทิ้งไว้ วางไว้ บนพื้นดิน บทว่า ภกฺขสนฺติ คือ ย่อมกินของเคี้ยวของฉันอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า มุเขเนว คือ ไม่จับต้องของเคี้ยวด้วยมือ ย่อมเคี้ยวด้วยปากเท่านั้น แม้ของฉันก็ฉันด้วยปากเท่านั้น บทว่า สาธุรูโป คือ มีรูปงาม บทว่า อยํ สมโณ คือ สมณะผู้นี้เป็นอรหันต์องค์หนึ่ง ในบทนั้น วต ศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถว่าปรารถนา (สรรเสริญ) ได้ยินว่า เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า “สมณะอื่นที่เสมอด้วยสมณะนี้ไม่มีเลย เพราะว่าท่านผู้นี้มีความปรารถนาน้อยจึงไม่นุ่งผ้า, ท่านสำคัญว่า ‘นี่เป็นเรื่องเนิ่นช้า’ จึงไม่ใช้บาตร, ย่อมบริโภคแต่ของที่วางไว้บนพื้นดิน, ผู้นี้สิชื่อว่าสมณะ ส่วนพวกเราจะเป็นสมณะอะไรกัน” (สุนักขัตตะ) เดินตามหลังพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอยู่แท้ๆ ได้ตรึกถึงวิตกอันลามกนี้อย่างนี้

ဧတဒဝေါစာတိ ဘဂဝါ ကိရ စိန္တေသိ ‘‘အယံ သုနက္ခတ္တော ပါပဇ္ဈာသယော, ကိံ နု ဣမံ ဒိသွာ စိန္တေသီ’’တိ? အထေဝံ စိန္တေန္တော တဿ အဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ ‘‘အယံ မောဃပုရိသော မာဒိသဿ သဗ္ဗညုနော ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တော [Pg.5] အစေလံ အရဟာတိ မညတိ, ဣဓေဝ ဒါနာယံ ဗာလော နိဂ္ဂဟံ အရဟတီ’’တိ အနိဝတ္တိတွာဝ ဧတံ တွမ္ပိ နာမာတိအာဒိဝစနမဝေါစ. တတ္ထ တွမ္ပိ နာမာတိ ဂရဟတ္ထေ ပိကာရော. ဂရဟန္တော ဟိ နံ ဘဂဝါ ‘‘တွမ္ပိ နာမာ’’တိ အာဟ. ‘‘တွမ္ပိ နာမ ဧဝံ ဟီနဇ္ဈာသယော, အဟံ သမဏော သကျပုတ္တိယောတိ ဧဝံ ပဋိဇာနိဿသီ’’တိ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. ကိံ ပန မံ, ဘန္တေတိ မယှံ, ဘန္တေ, ကိံ ဂါရယှံ ဒိသွာ ဘဂဝါ ‘‘ဧဝမာဟာ’’တိ ပုစ္ဆတိ. အထဿ ဘဂဝါ အာစိက္ခန္တော ‘‘နနု တေ’’တိအာဒိမာဟ. မစ္ဆရာယတီတိ ‘‘မာ အညဿ အရဟတ္တံ ဟောတူ’’တိ ကိံ ဘဂဝါ ဧဝံ အရဟတ္တဿ မစ္ဆရာယတီတိ ပုစ္ဆတိ. န ခေါ အဟန္တိ အဟံ, မောဃပုရိသ, သဒေဝကဿ လောကဿ အရဟတ္တပ္ပဋိလာဘမေဝ ပစ္စာသီသာမိ, ဧတဒတ္ထမေဝ မေ ဗဟူနိ ဒုက္ကရာနိ ကရောန္တေန ပါရမိယော ပူရိတာ, န ခေါ အဟံ, မောဃပုရိသ, အရဟတ္တဿ မစ္ဆရာယာမိ. ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ န အရဟန္တံ အရဟာတိ, အရဟန္တေ စ အနရဟန္တောတိ ဧဝံ တဿ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပန္နာ. တံ သန္ဓာယ ‘‘ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတ’’န္တိ အာဟ. ယံ ခေါ ပနာတိ ယံ ဧတံ အစေလံ ဧဝံ မညသိ. သတ္တမံ ဒိဝသန္တိ သတ္တမေ ဒိဝသေ. အလသကေနာတိ အလသကဗျာဓိနာ. ကာလင်္ကရိဿတီတိ ဥဒ္ဓုမာတဥဒရော မရိဿတိ.

บทว่า เอตทโวจ คือ ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระดำริว่า “สุนักขัตตะนี้มีอัธยาศัยเลวทราม หนอแล เธอเห็นผู้นี้แล้วคิดอะไร” ลำดับนั้น เมื่อทรงพระดำริอย่างนี้ ทรงทราบอัธยาศัยของเขาแล้ว (จึงทรงพระดำริว่า) “โมฆบุรุษนี้เดินตามหลังพระสัพพัญญูเช่นเราอยู่ กลับสำคัญคนเปลือยว่าเป็นพระอรหันต์ บัดนี้ คนพาลผู้นี้สมควรแก่การข่ม ณ ที่นี้เอง” จึงมิได้ทรงเหลียวกลับ ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า ตฺวมฺปิ นาม ในบทนั้น ปิ อักษรในบทว่า ตฺวมฺปิ นาม มีอรรถว่าติเตียน จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงติเตียนเขา จึงตรัสว่า “ตฺวมฺปิ นาม” ในบทนี้มีความหมายว่า “เธอนี้มีอัธยาศัยเลวทรามอย่างนี้ ยังจะปฏิญญาณตนว่า ‘เราเป็นสมณะศากยบุตร’ ดังนี้” บทว่า กึ ปน มํ ภนฺเต คือ (สุนักขัตตะ) ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นความผิดที่ควรติเตียนอะไรของข้าพระองค์ จึงตรัสอย่างนี้” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะตรัสบอกแก่เขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “นนุ เต” บทว่า มจฺฉรายติ คือ (สุนักขัตตะ) ทูลถามว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตระหนี่ในความเป็นพระอรหันต์อย่างนี้ว่า ‘ความเป็นพระอรหันต์อย่าได้มีแก่ผู้อื่นเลย’ ดังนี้หรือ” บทว่า น โข อหํ คือ ดูก่อนโมฆบุรุษ เราย่อมหวังเฉพาะการได้บรรลุอรหัตผลของโลกพร้อมทั้งเทวโลก, เราผู้กระทำทุกกรกิริยามากมาย ก็เพื่อประโยชน์นี้เท่านั้น บารมีทั้งหลายจึงเต็มแล้ว, ดูก่อนโมฆบุรุษ เราหาได้ตระหนี่ในความเป็นพระอรหันต์ไม่ บทว่า ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ คือ ทิฏฐิเกิดขึ้นแก่เขาอย่างนี้ว่า (สำคัญ) ผู้ที่ไม่ใช่พระอรหันต์ว่าเป็นพระอรหันต์ และ (สำคัญ) พระอรหันต์ทั้งหลายว่าไม่ใช่พระอรหันต์ ทรงหมายถึงทิฏฐินั้นจึงตรัสว่า “ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ” บทว่า ยํ โข ปน คือ เธอสำคัญคนเปลือยคนใดอย่างนี้ บทว่า สตฺตมํ ทิวสํ คือ ในวันที่เจ็ด บทว่า อลสเกน คือ ด้วยโรคอหิวาตกโรค (โรคอาหารไม่ย่อย) บทว่า กาลํกริสฺสติ คือ จักตายมีท้องพองขึ้น

ကာလကဉ္စိကာတိ တေသံ အသုရာနံ နာမံ. တေသံ ကိရ တိဂါဝုတော အတ္တဘာဝေါ အပ္ပမံသလောဟိတော ပုရာဏပဏ္ဏသဒိသော ကက္ကဋကာနံ ဝိယ အက္ခီနိ နိက္ခမိတွာ မတ္ထကေ တိဋ္ဌန္တိ, မုခံ သူစိပါသကသဒိသံ မတ္ထကသ္မိံယေဝ ဟောတိ, တေန ဩဏမိတွာ ဂေါစရံ ဂဏှန္တိ. ဗီရဏတ္ထမ္ဗကေတိ ဗီရဏတိဏတ္ထမ္ဗော တသ္မိံ သုသာနေ အတ္ထိ, တသ္မာ တံ ဗီရဏတ္ထမ္ဗကန္တိ ဝုစ္စတိ.

คำว่า กาฬกัญจิกะ เป็นชื่อของอสูรเหล่านั้น. ได้ยินว่า อัตภาพของอสูรเหล่านั้นสูงประมาณ ๓ คาวุต มีเนื้อและเลือดน้อย เหมือนใบไม้เก่า ดวงตาทั้งหลายถลนออกมาตั้งอยู่ที่กระหม่อมเหมือนดวงตาของปูทั้งหลาย ปากก็เหมือนรูเข็ม มีอยู่ที่กระหม่อมเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงต้องก้มตัวลงกินอาหาร. คำว่า พีรณัตถัมพกะ เพราะในป่าช้านั้นมีกอหญ้าแฝกอยู่ ฉะนั้น ป่าช้านั้นจึงถูกเรียกว่า พีรณัตถัมพกะ.

တေနုပသင်္ကမီတိ ဘဂဝတိ ဧတ္တကံ ဝတွာ တသ္မိံ ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဝိဟာရံ ဂတေ ဝိဟာရာ နိက္ခမိတွာ ဥပသင်္ကမိ. ယေန တွန္တိ ယေန ကာရဏေန တွံ. ယသ္မာပိ ဘဂဝတာ ဗျာကတော, တသ္မာတိ အတ္ထော. မတ္တံ မတ္တန္တိ ပမာဏယုတ္တံ ပမာဏယုတ္တံ. ‘‘မန္တာ မန္တာ’’တိပိ ပါဌော, ပညာယ ဥပပရိက္ခိတွာ ဥပပရိက္ခိတွာတိ အတ္ထော. ယထာ သမဏဿ ဂေါတမဿာတိ ယထာ သမဏဿ ဂေါတမဿ မိစ္ဆာ ဝစနံ အဿ, တထာ ကရေယျာသီတိ အာဟ. ဧဝံ ဝုတ္တေ အစေလော သုနခေါ ဝိယ ဥဒ္ဓနဋ္ဌာနေ နိပန္နော သီသံ ဥက္ခိပိတွာ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဩလောကေန္တော ကိံ ကထေသိ ‘‘သမဏော နာမ [Pg.6] ဂေါတမော အမှာကံ ဝေရီ ဝိသဘာဂေါ, သမဏဿ ဂေါတမဿ ဥပ္ပန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ မယံ သူရိယေ ဥဂ္ဂတေ ခဇ္ဇောပနကာ ဝိယ ဇာတာ. သမဏော ဂေါတမော အမှေ, ဧဝံ ဝါစံ ဝဒေယျ အညထာ ဝါ. ဝေရိနော ပန ကထာ နာမ တစ္ဆာ န ဟောတိ, ဂစ္ဆ တွံ အဟမေတ္ထ ကတ္တဗ္ဗံ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဝတွာ ပုနဒေဝ နိပဇ္ဇိ.

บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสคำเพียงเท่านี้แล้ว เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในบ้านนั้นแล้วเสด็จถึงวิหาร (สุนักขัตตะ) จึงออกจากวิหารเข้าไปเฝ้า. บทว่า เยน ตฺวํ ความว่า เพราะเหตุใด ท่าน. อธิบายว่า เพราะเหตุที่ท่านแม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงพยากรณ์แล้ว เพราะเหตุนั้น. บทว่า มตฺตํ มตฺตํ คือ พอประมาณๆ. อีกอย่างหนึ่งมีบทว่า มนฺตา มนฺตา อธิบายว่า ใคร่ครวญแล้วๆ ด้วยปัญญา. บทว่า ยถา สมณสฺส โคตมสฺส ความว่า (สุนักขัตตะ) กล่าวว่า ท่านจงทำโดยประการที่คำของพระสมณโคดมจะเป็นคำผิดไป. เมื่อสุนักขัตตะกล่าวอย่างนี้แล้ว อเจลกะผู้นอนอยู่ที่เตาไฟเหมือนสุนัข ก็ยกศีรษะขึ้น ลืมตา แลดูแล้ว กล่าวว่า "พระสมณโคดมเป็นศัตรูของเรา เป็นคนต่างพวกกัน, จำเดิมแต่กาลที่พระสมณโคดมอุบัติขึ้น พวกเราเป็นเหมือนหิ่งห้อยเมื่อพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว. พระสมณโคดมจะกล่าวคำอย่างนี้หรืออย่างอื่นแก่เราก็ตามที. แต่ว่า คำของศัตรูย่อมไม่เป็นจริง ท่านจงไปเถิด เราจักรู้กิจที่ควรทำในเรื่องนี้เอง" กล่าวดังนี้แล้ว ก็นอนลงอีก.

၈. ဧကဒွီဟိကာယာတိ ဧကံ ဒွေတိ ဝတွာ ဂဏေသိ. ယထာ တန္တိ ယထာ အသဒ္ဒဟမာနော ကောစိ ဂဏေယျ, ဧဝံ ဂဏေသိ. ဧကဒိဝသဉ္စ တိက္ခတ္တုံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧကော ဒိဝသော အတီတော, ဒွေ ဒိဝသာ အတီတာတိ အာရောစေသိ. သတ္တမံ ဒိဝသန္တိ သော ကိရ သုနက္ခတ္တဿ ဝစနံ သုတွာ သတ္တာဟံ နိရာဟာရောဝ အဟောသိ. အထဿ သတ္တမေ ဒိဝသေ ဧကော ဥပဋ္ဌာကော ‘‘အမှာကံ ကုလူပကသမဏဿ အဇ္ဇ သတ္တမော ဒိဝသော ဂေဟံ အနာဂစ္ဆန္တဿ အဖာသု နု ခေါ ဇာတ’’န္တိ သူကရမံသံ ပစာပေတွာ ဘတ္တမာဒါယ ဂန္တွာ ပုရတော ဘူမိယံ နိက္ခိပိ. အစေလော ဒိသွာ စိန္တေသိ ‘‘သမဏဿ ဂေါတမဿ ကထာ တစ္ဆာ ဝါ အတစ္ဆာ ဝါ ဟောတု, အာဟာရံ ပန ခါဒိတွာ သုဟိတဿ မေ မရဏမ္ပိ သုမရဏ’’န္တိ ဒွေ ဟတ္ထေ ဇဏ္ဏုကာနိ စ ဘူမိယံ ဌပေတွာ ကုစ္ဆိပူရံ ဘုဉ္ဇိ. သော ရတ္တိဘာဂေ ဇီရာပေတုံ အသက္ကောန္တော အလသကေန ကာလမကာသိ. သစေပိ ဟိ သော ‘‘န ဘုဉ္ဇေယျ’’န္တိ စိန္တေယျ, တထာပိ တံ ဒိဝသံ ဘုဉ္ဇိတွာ အလသကေန ကာလံ ကရေယျ. အဒွေဇ္ဈဝစနာ ဟိ တထာဂတာတိ.

๘. บทว่า เอกทฺวีหิกาย ความว่า (สุนักขัตตะ) กล่าวว่า หนึ่ง สอง แล้วนับ. บทว่า ยถา ตํ ความว่า นับเหมือนคนไม่เชื่อถือจะพึงนับ ฉันใด ก็ฉันนั้น. และเข้าไปหาวันละสามครั้งแล้วแจ้งว่า "วันหนึ่งผ่านไปแล้ว สองวันผ่านไปแล้ว". บทว่า สตฺตมํ ทิวสํ ความว่า ได้ยินว่า โกรกขัตติยะนั้นฟังคำของสุนักขัตตะแล้ว ไม่บริโภคอาหารอยู่เจ็ดวัน. ครั้งนั้น ในวันที่เจ็ด อุปัฏฐากคนหนึ่งของเขาคิดว่า "วันนี้เป็นวันที่เจ็ดแล้วที่สมณะอุปัฏฐากของตระกูลเราไม่มาบ้าน ไม่สบายหรือหนอ" จึงให้คนปรุงเนื้อสุกร ถือภัตตาหารไปแล้ววางไว้ข้างหน้าที่พื้น. อเจลกะเห็นแล้วคิดว่า "คำของพระสมณโคดมจะจริงหรือไม่จริงก็ตามที แต่การที่เราบริโภคอาหารอิ่มแล้วตาย ก็ยังเป็นการตายดี" แล้วใช้มือทั้งสองและเข่าทั้งสองยันพื้น บริโภคจนเต็มท้อง. เขาไม่สามารถย่อยอาหารได้ในตอนกลางคืน จึงทำกาละด้วยโรคอาหารไม่ย่อย. เพราะหากว่าเขาคิดว่า "เราจักไม่บริโภค" ถึงอย่างนั้น เขาก็ต้องบริโภคในวันนั้นแล้วทำกาละด้วยโรคอาหารไม่ย่อย. เพราะว่า พระตถาคตทั้งหลายมีพระวาจาไม่เป็นสอง.

ဗီရဏတ္ထမ္ဗကေတိ တိတ္ထိယာ ကိရ ‘‘ကာလင်္ကတော ကောရက္ခတ္တိယော’’တိ သုတွာ ဒိဝသာနိ ဂဏေတွာ ဣဒံ တာဝ သစ္စံ ဇာတံ, ဣဒါနိ နံ အညတ္ထ ဆဍ္ဍေတွာ ‘‘မုသာဝါဒေန သမဏံ ဂေါတမံ နိဂ္ဂဏှိဿာမာ’’တိ ဂန္တွာ တဿ သရီရံ ဝလ္လိယာ ဗန္ဓိတွာ အာကဍ္ဎန္တာ ‘‘ဧတ္ထ ဆဍ္ဍေဿာမ, ဧတ္ထ ဆဍ္ဍေဿာမာ’’တိ ဂစ္ဆန္တိ. ဂတဂတဋ္ဌာနံ အင်္ဂဏမေဝ ဟောတိ. တေ ကဍ္ဎမာနာ ဗီရဏတ္ထမ္ဗကသုသာနံယေဝ ဂန္တွာ သုသာနဘာဝံ ဉတွာ ‘‘အညတ္ထ ဆဍ္ဍေဿာမာ’’တိ အာကဍ္ဎိံသု. အထ နေသံ ဝလ္လိ ဆိဇ္ဇိတ္ထ, ပစ္ဆာ စာလေတုံ နာသက္ခိံသု. တေ တတောဝ ပက္ကန္တာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဗီရဏတ္ထမ္ဗကေ သုသာနေ ဆဍ္ဍေသု’’န္တိ.

บทว่า พีรณตฺถมฺพเก ความว่า ได้ยินว่า พวกเดียรถีย์ได้ฟังว่า "โกรกขัตติยะทำกาละแล้ว" จึงนับวันดู (แล้วรู้ว่า) เรื่องนี้เป็นจริงแล้วเบื้องต้น บัดนี้ พวกเราจะทิ้งเขาไว้ในที่อื่นแล้ว "จักข่มพระสมณโคดมด้วยมุสาวาท" คิดดังนี้แล้วจึงไป เอาเถาวัลย์ผูกสรีระของเขาแล้วลากไป พลางกล่าวว่า "เราจะทิ้งไว้ที่นี่ เราจะทิ้งไว้ที่นี่". สถานที่ที่ไปๆ ก็กลายเป็นเพียงลานโล่ง. พวกเขาลากไปๆ ก็ไปถึงป่าช้าพีรณัตถัมพกะนั่นเอง เมื่อรู้ว่าเป็นป่าช้า จึงลาก (กลับ) ด้วยคิดว่า "เราจะทิ้งไว้ที่อื่น". ครั้งนั้น เถาวัลย์ของพวกเขาก็ขาด ภายหลังก็ไม่สามารถทำให้เคลื่อนไหวได้. พวกเขาจึงหลีกไปจากที่นั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "พวกเขาได้ทิ้งไว้ในป่าช้าพีรณัตถัมพกะ".

၉. တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမိ? သော ကိရ စိန္တေသိ ‘‘အဝသေသံ တာဝ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝစနံ သမေတိ, မတဿ ပန ဥဋ္ဌာယ အညေန သဒ္ဓိံ ကထနံ နာမ နတ္ထိ, ဟန္ဒာဟံ ဂန္တွာ ပုစ္ဆာမိ. သစေ ကထေတိ, သုန္ဒရံ. နော [Pg.7] စေ ကထေတိ, သမဏံ ဂေါတမံ မုသာဝါဒေန နိဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဥပသင်္ကမိ. အာကောဋေသီတိ ပဟရိ. ဇာနာမိ အာဝုသောတိ မတသရီရံ ဥဋ္ဌဟိတွာ ကထေတုံ သမတ္ထံ နာမ နတ္ထိ, ဣဒံ ကထံ ကထေသီတိ? ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန. ဘဂဝါ ကိရ ကောရက္ခတ္တိယံ အသုရယောနိတော အာနေတွာ သရီရေ အဓိမောစေတွာ ကထာပေသိ. တမေဝ ဝါ သရီရံ ကထာပေသိ, အစိန္တေယျော ဟိ ဗုဒ္ဓဝိသယော.

๙. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า ทำไมจึงเข้าไปเฝ้า? ได้ยินว่า สุนักขัตตะนั้นคิดว่า "คำของพระสมณโคดมส่วนที่เหลือย่อมลงกันได้อยู่ แต่การที่คนตายแล้วจะลุกขึ้นมาพูดกับคนอื่นนั้นย่อมไม่มี เอาล่ะ เราจะไปถามดู. ถ้าพูดได้ ก็ดีไป. ถ้าพูดไม่ได้ เราจักข่มพระสมณโคดมด้วยมุสาวาท" เขาเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุนี้. บทว่า อาโฏเสสิ คือ เคาะ. บทว่า ชานามิ อาวุโส (เป็นคำถามว่า) สรีระที่ตายแล้วจะลุกขึ้นพูดได้นั้นย่อมไม่มี สรีระนี้พูดได้อย่างไร? (ตอบว่า) พูดได้ด้วยพุทธานุภาพ. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงนำโกรกขัตติยะมาจากอสูรโยนิแล้วทรงอธิษฐานให้สิงสถิตในสรีระแล้วให้พูด. หรืออีกนัยหนึ่ง ทรงทำให้สรีระนั้นเองพูดได้. เพราะว่า พุทธวิสัยเป็นอจินไตย.

၁၀. တထေဝ တံ ဝိပါကန္တိ တဿ ဝစနဿ ဝိပါကံ တထေဝ, ဥဒါဟု နောတိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသော ကတော, တထေဝ သော ဝိပါကောတိ အတ္ထော. ကေစိ ပန ‘‘ဝိပက္က’’န္တိပိ ပဌန္တိ, နိဗ္ဗတ္တန္တိ အတ္ထော.

๑๐. บทว่า ตเถว ตํ วิปากํ ความว่า วิบากของคำนั้นเป็นเช่นนั้นจริง หรือว่าไม่เป็น? ในบทนี้มีการสับเปลี่ยนลิงค์ (จากปุงลิงค์เป็นนปุงสกลิงค์). อธิบายว่า วิบากนั้นเป็นเช่นนั้นจริง. ส่วนบางอาจารย์อ่านว่า "วิปกฺกํ" ก็มี อธิบายว่า บังเกิดแล้วหรือ?

ဧတ္ထ ဌတွာ ပါဋိဟာရိယာနိ သမာနေတဗ္ဗာနိ. သဗ္ဗာနေဝ ဟေတာနိ ပဉ္စ ပါဋိဟာရိယာနိ ဟောန္တိ. ‘‘သတ္တမေ ဒိဝသေ မရိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ, သော တထေဝ မတော, ဣဒံ ပဌမံ ပါဋိဟာရိယံ. ‘‘အလသကေနာ’’တိ ဝုတ္တံ, အလသကေနေဝ မတော, ဣဒံ ဒုတိယံ. ‘‘ကာလကဉ္စိကေသု နိဗ္ဗတ္တိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထေဝ နိဗ္ဗတ္တော, ဣဒံ တတိယံ. ‘‘ဗီရဏတ္ထမ္ဗကေ သုသာနေ ဆဍ္ဍေဿန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထေဝ ဆဍ္ဍိတော, ဣဒံ စတုတ္ထံ. ‘‘နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနတော အာဂန္တွာ သုနက္ခတ္တေန သဒ္ဓိံ ကထေဿတီ’’တိ ဝုတ္တော, သော ကထေသိယေဝ, ဣဒံ ပဉ္စမံ ပါဋိဟာရိယံ.

ในที่นี้ พึงรวบรวมปาฏิหาริย์ทั้งหลาย. ปาฏิหาริย์เหล่านี้ทั้งหมดมี ๕ อย่าง. ตรัสว่า "จักตายในวันที่เจ็ด" เขาก็ตายเช่นนั้นจริง นี้เป็นปาฏิหาริย์ข้อที่หนึ่ง. ตรัสว่า "ด้วยโรคอาหารไม่ย่อย" เขาก็ตายด้วยโรคอาหารไม่ย่อยจริง นี้เป็นปาฏิหาริย์ข้อที่สอง. ตรัสว่า "จักบังเกิดในหมู่กาฬกัญจิกาสูร" เขาก็บังเกิดในที่นั้นจริง นี้เป็นปาฏิหาริย์ข้อที่สาม. ตรัสว่า "เขาจักถูกทิ้งไว้ในป่าช้าพีรณัตถัมพกะ" เขาก็ถูกทิ้งไว้ในที่นั้นจริง นี้เป็นปาฏิหาริย์ข้อที่สี่. ตรัสว่า "จักมาจากที่ที่บังเกิดแล้วพูดกับสุนักขัตตะ" เขาก็ได้พูดจริง นี้เป็นปาฏิหาริย์ข้อที่ห้า.

အစေလကဠာရမဋ္ဋကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาเรื่องอเจลกฬารมัฏฏกะ

၁၁. ကဠာရမဋ္ဋကောတိ နိက္ခန္တဒန္တမတ္တကော. နာမမေဝ ဝါ တဿေတံ. လာဘဂ္ဂပ္ပတ္တောတိ လာဘဂ္ဂံ ပတ္တော, အဂ္ဂလာဘံ ပတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယသဂ္ဂပ္ပတ္တောတိ ယသဂ္ဂံ အဂ္ဂပရိဝါရံ ပတ္တော. ဝတပဒါနီတိ ဝတာနိယေဝ, ဝတကောဋ္ဌာသာ ဝါ. သမတ္တာနီတိ ဂဟိတာနိ. သမာဒိန္နာနီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပုရတ္ထိမေန ဝေသာလိန္တိ ဝေသာလိတော အဝိဒူရေ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ. စေတိယန္တိ ယက္ခစေတိယဋ္ဌာနံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

๑๑. บทว่า กฬารมัฏฐโก คือ ผู้มีฟันยื่นออกมา หรือว่า นั่นเป็นเพียงชื่อของอเจลกนั้น บทว่า ลาภัคคัปปัตโต คือ ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้มีลาภอันเลิศ อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งลาภอย่างยอดเยี่ยม บทว่า ยสัคคัปปัตโต คือ ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้มียศอันเลิศ คือมีบริวารอันเลิศ บทว่า วตปทานิ คือ วัตรทั้งหลายนั่นเอง หรือส่วนแห่งวัตร บทว่า สมาทานิ คือ ถือเอาแล้ว บทว่า สมาทินฺนานิ เป็นไวพจน์ของบทว่า สมาทานิ นั้นนั่นเอง บทว่า ปุรัตถิเมน เวสาลิง คือ ในทิศตะวันออก ไม่ไกลจากเมืองเวสาลี บทว่า เจติยัง คือ สถานที่ตั้งแห่งยักขเจดีย์ นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง

၁၂. ယေန အစေလကောတိ ဘဂဝတော ဝတ္တံ ကတွာ ယေန အစေလော ကဠာရမဋ္ဋကော တေနုပသင်္ကမိ. ပဉှံ အပုစ္ဆီတိ ဂမ္ဘီရံ တိလက္ခဏာဟတံ ပဉှံ ပုစ္ဆိ. န သမ္ပာယာသီတိ န သမ္မာ ဉာဏဂတိယာ ပါယာသိ, အန္ဓော ဝိယ ဝိသမဋ္ဌာနေ တတ္ထ တတ္ထေဝ ပက္ခလိ. နေဝ အာဒိံ, န ပရိယောသာနမဒ္ဒသ. အထ [Pg.8] ဝါ ‘‘န သမ္ပာယာသီ’’တိ န သမ္ပာဒေသိ, သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ နာသက္ခိ. အသမ္ပာယန္တောတိ ကဗရက္ခီနိ ပရိဝတ္တေတွာ ဩလောကေန္တော ‘‘အသိက္ခိတကဿ သန္တိကေ ဝုဋ္ဌောသိ, အနောကာသေပိ ပဗ္ဗဇိတော ပဉှံ ပုစ္ဆန္တော ဝိစရသိ, အပေဟိ မာ ဧတသ္မိံ ဌာနေ အဋ္ဌာသီ’’တိ ဝဒန္တော. ကောပဉ္စ ဒေါသဉ္စ အပ္ပစ္စယဉ္စ ပါတွာကာသီတိ ကုပ္ပနာကာရံ ကောပံ, ဒုဿနာကာရံ ဒေါသံ, အတုဋ္ဌာကာရဘူတံ ဒေါမနဿသင်္ခါတံ အပ္ပစ္စယဉ္စ ပါကဋမကာသိ. အာသာဒိမှသေတိ အာသာဒိယိမှ ဃဋ္ဋယိမှ. မာ ဝတ နော အဟောသီတိ အဟော ဝတ မေ န ဘဝေယျ. မံ ဝတ နော အဟောသီတိပိ ပါဌော. တတ္ထ မန္တိ သာမိဝစနတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ, အဟောသိ ဝတ နု မမာတိ အတ္ထော. ဧဝဉ္စ ပန စိန္တေတွာ ဥက္ကုဋိကံ နိသီဒိတွာ ‘‘ခမထ မေ, ဘန္တေ’’တိ တံ ခမာပေသိ. သောပိ ဣတော ပဋ္ဌာယ အညံ ကိဉ္စိ ပဉှံ နာမ န ပုစ္ဆိဿသီတိ. အာမ န ပုစ္ဆိဿာမီတိ. ယဒိ ဧဝံ ဂစ္ဆ, ခမာမိ တေတိ တံ ဥယျောဇေသိ.

๑๒. บทว่า เยน อเจโล ความว่า ทำวัตรต่อพระผู้มีพระภาคแล้ว เข้าไปหาอเจลกชื่อกฬารมัฏฐกะ ณ ที่ซึ่งเขาอยู่ บทว่า ปัญหํ อปุจฉิ คือ ได้ทูลถามปัญหาอันลึกซึ้ง ซึ่งเกี่ยวเนื่องกับไตรลักษณ์ บทว่า น สมฺปายาสิ คือ ไม่สามารถเข้าถึงได้โดยชอบด้วยทางแห่งญาณ ย่อมพลาดไปในที่นั้นๆ นั่นเอง เหมือนคนตาบอดในที่ที่ไม่สม่ำเสมอ ไม่เห็นทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'น สมฺปายาสิ' คือ ไม่สามารถทำให้สำเร็จได้ ไม่สามารถอธิบายให้สำเร็จได้ บทว่า อสมฺปายนฺโต คือ เมื่อมองดูโดยกลอกนัยน์ตาที่ด่างไปมา พลางกล่าวว่า 'ท่านลุกขึ้นในสำนักของผู้ที่ไม่มีการศึกษา เป็นบรรพชิตแล้วยังเที่ยวถามปัญหาในที่ไม่ใช่โอกาส จงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ในที่นี้' บทว่า โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตฺวากาสิ คือ ได้กระทำให้ปรากฏซึ่งความโกรธคืออาการแห่งความขุ่นเคือง ซึ่งโทสะคืออาการแห่งการประทุษร้าย และซึ่งความไม่พอใจอันได้แก่โทมนัสซึ่งเป็นอาการแห่งความไม่ยินดี บทว่า อาสาทิมฺหเส คือ เราได้ล่วงเกินแล้ว เราได้กระทบกระทั่งแล้ว บทว่า มา วต โน อโหสิ คือ โอหนอ ขออย่าได้มีแก่เราเลย แม้บทว่า มํ วต โน อโหสิ ก็มี ในบทนั้น บทว่า มํ เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถแห่งสามีวิภัตติ มีความหมายว่า 'โอหนอ ได้มีแก่เราแล้วหรือ' ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงนั่งกระโหย่งแล้วขอขมาเขาว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงอดโทษให้แก่ข้าพเจ้าเถิด' แม้ผู้นั้นก็กล่าวว่า 'จำเดิมแต่นี้ไป ท่านจักไม่ถามปัญหาอะไรๆ อีกหรือ' (สุนักขัตตะตอบว่า) 'ใช่แล้ว ข้าพเจ้าจักไม่ถามอีก' (กฬารมัฏฐกะกล่าวว่า) 'ถ้าเช่นนั้น ท่านจงไปเถิด เราอดโทษให้ท่าน' แล้วจึงส่งเขาไป

၁၄. ပရိဟိတောတိ ပရိဒဟိတော နိဝတ္ထဝတ္ထော. သာနုစာရိကောတိ အနုစာရိကာ ဝုစ္စတိ ဘရိယာ, သဟ အနုစာရိကာယ သာနုစာရိကော, တံ တံ ဗြဟ္မစရိယံ ပဟာယ သဘရိယောတိ အတ္ထော. ဩဒနကုမ္မာသန္တိ သုရာမံသတော အတိရေကံ ဩဒနမ္ပိ ကုမ္မာသမ္ပိ ဘုဉ္ဇမာနော. ယသာ နိဟီနောတိ ယံ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂံ ပတ္တော, တတော ပရိဟီနော ဟုတွာ. ‘‘ကတံ ဟောတိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဣဓ သတ္တဝတပဒါတိက္ကမဝသေန သတ္တ ပါဋိဟာရိယာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

๑๔. บทว่า ปริหิโต คือ นุ่งห่มแล้ว เป็นผู้มีผ้าอันนุ่งแล้ว บทว่า สานุจาริโก คือ ภรรยาเรียกว่า อนุจาริกา ผู้ที่เป็นไปพร้อมกับอนุจาริกา ชื่อว่า สานุจาริโก ความว่า ละพรหมจรรย์นั้นๆ แล้ว อยู่ร่วมกับภรรยา บทว่า โภชนกุมฺมาสงฺติ คือ บริโภคทั้งข้าวสุกและขนมกุมมาสที่นอกเหนือไปจากสุราและเนื้อ บทว่า ยสา นิหีโนติ คือ เสื่อมแล้วจากความเป็นผู้มีลาภและยศอันเลิศที่ตนได้บรรลุแล้วนั้น ในคำว่า 'กตํ โหติ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริยํ' นี้ พึงทราบปาฏิหาริย์ ๗ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการล่วงละเมิดวตบท ๗ ประการ

အစေလပါထိကပုတ္တဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาเรื่องอเจลกปาฏิกบุตร

၁၅. ပါထိကပုတ္တောတိ ပါထိကဿ ပုတ္တော. ဉာဏဝါဒေနာတိ ဉာဏဝါဒေန သဒ္ဓိံ. ဥပဍ္ဎပထန္တိ ယောဇနံ စေ, နော အန္တရေ ဘဝေယျ, ဂေါတမော အဍ္ဎယောဇနံ, အဟံ အဍ္ဎယောဇနံ. ဧသ နယော အဍ္ဎယောဇနာဒီသု. ဧကပဒဝါရမ္ပိ အတိက္ကမ္မ ဂစ္ဆတော ဇယော ဘဝိဿတိ, အနာဂစ္ဆတော ပရာဇယောတိ. တေ တတ္ထာတိ တေ မယံ တတ္ထ သမာဂတဋ္ဌာနေ. တဒ္ဒိဂုဏံ တဒ္ဒိဂုဏာဟန္တိ တတော တတော ဒိဂုဏံ ဒိဂုဏံ အဟံ ကရိဿာမိ, ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ ပါဋိဟာရိယံ ကာတုံ အသမတ္ထဘာဝံ ဇာနန္တောပိ ‘‘ဥတ္တမပုရိသေန သဒ္ဓိံ ပဋ္ဌပေတွာ အသက္ကုဏန္တဿာပိ ပါသံသော ဟောတီ’’တိ ဉတွာ ဧဝမာဟ. နဂရဝါသိနောပိ [Pg.9] တံ သုတွာ ‘‘အသမတ္ထော နာမ ဧဝံ န ဂဇ္ဇတိ, အဒ္ဓါ အယမ္ပိ အရဟာ ဘဝိဿတီ’’တိ တဿ မဟန္တံ သက္ကာရမကံသု.

๑๕. บทว่า ปาฏิกปุตฺโต คือ บุตรของปาฏิกปริพาชก บทว่า ญาณวาเทนาติ คือ พร้อมกับเราผู้มีวาทะว่าด้วยญาณ (คืออ้างตนว่าเป็นสัพพัญญู) บทว่า อุปฑฺฒปถนฺติ คือ หากว่าระยะทางระหว่างเรามี ๑ โยชน์ พระโคดมพึงเสด็จมาครึ่งโยชน์ เราพึงไปครึ่งโยชน์ นัยนี้พึงทราบในระยะทางครึ่งโยชน์เป็นต้น ผู้ที่ก้าวล่วงไปแม้เพียงก้าวเดียวจะเป็นผู้ชนะ ผู้ที่ไม่มาจะเป็นผู้แพ้ บทว่า เต ตตฺถาติ คือ เราทั้งหลายเหล่านั้น ณ ที่ที่มาประชุมกันนั้น บทว่า ตทฺทิคุณํ ตทฺทิคุณาหนฺติ คือ เราจักกระทำปาฏิหาริย์ให้เป็นสองเท่าๆ ยิ่งกว่าปาฏิหาริย์ที่พระโคดมนั้นๆ ทรงกระทำ แม้จะรู้ว่าตนไม่สามารถกระทำปาฏิหาริย์ร่วมกับพระผู้มีพระภาคได้ แต่ก็กล่าวอย่างนั้นเพราะทราบว่า 'แม้ผู้ที่ไม่สามารถ (กระทำได้) แต่เมื่อได้ตั้งตนทัดเทียมกับอุดมบุรุษแล้ว ก็ย่อมเป็นที่น่าสรรเสริญ' แม้ชาวเมืองได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็ได้กระทำสักการะอย่างยิ่งใหญ่แก่เขา ด้วยคิดว่า 'ผู้ที่ไม่มีความสามารถย่อมไม่บันลืออย่างนี้เป็นแน่ แท้จริง แม้ท่านผู้นี้ก็จักเป็นพระอรหันต์'

၁၆. ယေနာဟံ တေနုပသင်္ကမီတိ ‘‘သုနက္ခတ္တော ကိရ ပါထိကပုတ္တော ဧဝံ ဝဒတီ’’တိ အဿောသိ. အထဿ ဟီနဇ္ဈာသယတ္တာ ဟီနဒဿနာယ စိတ္တံ ဥဒပါဒိ.

๑๖. บทว่า เยนาหํ เตนุปสงฺกมีติ ความว่า สุนักขัตตะได้ยินมาว่า 'ปาฏิกบุตรกล่าวอย่างนี้' ครั้งนั้น จิตเพื่อจะเห็นคนเลวได้เกิดขึ้นแก่สุนักขัตตะนั้น เพราะความเป็นผู้มีอัธยาศัยเลวทราม

သော ဘဂဝတော ဝတ္တံ ကတွာ ဘဂဝတိ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိဋ္ဌေ ပါထိကပုတ္တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပုစ္ဆိ ‘‘တုမှေ ကိရ ဧဝရူပိံ ကထံ ကထေထာ’’တိ? ‘‘အာမ, ကထေမာ’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘မာ ဘာယိတ္ထ ဝိဿတ္ထာ ပုနပ္ပုနံ ဧဝံ ဝဒထ, အဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဥပဋ္ဌာကော, တဿ ဝိသယံ ဝိဇာနာမိ, တုမှေဟိ သဒ္ဓိံ ပါဋိဟာရိယံ ကာတုံ န သက္ခိဿတိ, အဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ကထေတွာ ဘယံ ဥပ္ပာဒေတွာ တံ အညတော ဂဟေတွာ ဂမိဿာမိ, တုမှေ မာ ဘာယိတ္ထာ’’တိ တံ အဿာသေတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဂတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယေနာဟံ တေနုပသင်္ကမီ’’တိ. တံ ဝါစန္တိအာဒီသု ‘‘အဟံ အဗုဒ္ဓေါဝ သမာနော ဗုဒ္ဓေါမှီတိ ဝိစရိံ, အဘူတံ မေ ကထိတံ နာဟံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဝဒန္တော တံ ဝါစံ ပဇဟတိ နာမ. ရဟော နိသီဒိတွာ စိန္တယမာနော ‘‘အဟံ ‘ဧတ္တကံ ကာလံ အဗုဒ္ဓေါဝ သမာနော ဗုဒ္ဓေါမှီ’တိ ဝိစရိံ, ဣတော ဒါနိ ပဋ္ဌာယ နာဟံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ စိန္တယန္တော တံ စိတ္တံ ပဇဟတိ နာမ. ‘‘အဟံ ‘ဧတ္တကံ ကာလံ အဗုဒ္ဓေါဝ သမာနော ဗုဒ္ဓေါမှီ’တိ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိံ ဂဟေတွာ ဝိစရိံ, ဣတော ဒါနိ ပဋ္ဌာယ ဣမံ ဒိဋ္ဌိံ ပဇဟာမီ’’တိ ပဇဟန္တော တံ ဒိဋ္ဌိံ ပဋိနိဿဇ္ဇတိ နာမ. ဧဝံ အကရောန္တော ပန တံ ဝါစံ အပ္ပဟာယ တံ စိတ္တံ အပ္ပဟာယ တံ ဒိဋ္ဌိံ အပ္ပဋိနိဿဇ္ဇိတွာတိ ဝုစ္စတိ. ဝိပတေယျာတိ ဗန္ဓနာ မုတ္တတာလပက္ကံ ဝိယ ဂီဝတော ပတေယျ, သတ္တဓာ ဝါ ပန ဖလေယျ.

สุนักขัตตะนั้นทำวัตรต่อพระผู้มีพระภาคแล้ว เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎีแล้ว จึงไปสู่สำนักของปาฏิกบุตรแล้วถามว่า 'ได้ยินว่า ท่านทั้งหลายกล่าวคำเช่นนี้หรือ?' (ปาฏิกบุตรตอบว่า) 'ใช่แล้ว เรากล่าว' (สุนักขัตตะกล่าวว่า) 'ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายอย่ากลัวเลย จงเป็นผู้เบาใจ กล่าวอย่างนี้บ่อยๆ เถิด เราเป็นอุปัฏฐากของพระสมณโคดม เรารู้ถึงวิสัยของท่าน ท่านจักไม่สามารถกระทำปาฏิหาริย์ร่วมกับพวกท่านได้ เราจักกราบทูลพระสมณโคดม ทำให้เกิดความกลัวแล้ว พาพระองค์ไปเสียที่อื่น พวกท่านอย่ากลัวเลย' ดังนี้แล้ว ปลอบโยนปาฏิกบุตรนั้นแล้ว จึงไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ' ในบทว่า ตํ วาจํ เป็นต้น ผู้ที่กล่าวว่า 'เรายังมิได้เป็นพระพุทธเจ้า แต่เที่ยวกล่าวอ้างว่า เราเป็นพระพุทธเจ้า, คำที่เรากล่าวเป็นคำไม่จริง เรามิได้เป็นพระพุทธเจ้า' ชื่อว่าย่อมละวาจานั้น ผู้ที่นั่งในที่ลับแล้วคิดว่า 'เรายังมิได้เป็นพระพุทธเจ้า แต่เที่ยวกล่าวอ้างตลอดกาลเพียงเท่านี้ว่า เราเป็นพระพุทธเจ้า, บัดนี้จำเดิมแต่นี้ไป เรามิได้เป็นพระพุทธเจ้า' ชื่อว่าย่อมละจิตนั้น ผู้ที่ละทิฏฐิโดยคิดว่า 'เรายังมิได้เป็นพระพุทธเจ้า แต่ยึดถือทิฏฐิอันลามกเที่ยวกล่าวอ้างตลอดกาลเพียงเท่านี้ว่า เราเป็นพระพุทธเจ้า, บัดนี้จำเดิมแต่นี้ไป เราจักละทิฏฐินี้' ชื่อว่าย่อมสละคืนทิฏฐินั้น ส่วนผู้ที่ไม่กระทำอย่างนี้ ย่อมถูกเรียกว่า เป็นผู้ไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้น บทว่า วิปเตยฺยาติ คือ พึงตกจากคอ เหมือนผลตาลสุกที่หลุดจากขั้ว หรือมิฉะนั้นก็พึงแตกออกเป็น ๗ เสี่ยง

၁၇. ရက္ခတေတန္တိ ရက္ခတု ဧတံ. ဧကံသေနာတိ နိပ္ပရိယာယေန. ဩဓာရိတာတိ ဘာသိတာ. အစေလော စ, ဘန္တေ, ပါထိကပုတ္တောတိ ဧဝံ ဧကံသေန ဘဂဝတော ဝါစာယ ဩဓာရိတာယ သစေ အစေလော ပါထိကပုတ္တော. ဝိရူပရူပေနာတိ ဝိဂတရူပေန ဝိဂစ္ဆိတသဘာဝေန ရူပေန အတ္တနော ရူပံ ပဟာယ အဒိဿမာနေန ကာယေန. သီဟဗျဂ္ဃာဒိဝသေန ဝါ ဝိဝိဓရူပေန သမ္မုခီဘာဝံ အာဂစ္ဆေယျ. တဒဿ ဘဂဝတော မုသာတိ ဧဝံ သန္တေ ဘဂဝတော တံ ဝစနံ မုသာ ဘဝေယျာတိ မုသာဝါဒေန နိဂ္ဂဏှာတိ. ဌပေတွာ ကိရ ဧတံ န အညေန ဘဂဝါ မုသာဝါဒေန နိဂ္ဂဟိတပုဗ္ဗောတိ.

๑๗. บทว่า รกฺขเตตนฺติ ความว่า ท่านจงรักษาวาจานี้ไว้. บทว่า เอกํเสนาติ ความว่า โดยส่วนเดียว. บทว่า โอธาริตาติ ความว่า ตรัสไว้แล้ว. บทว่า อเจโล จ ภนฺเต ปาถิกปุตฺโตติ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระวาจาที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยส่วนเดียวอย่างนี้ว่า ถ้าอเจลปาถิกบุตรพึงมาสู่ความเป็นผู้พร้อมหน้าด้วยรูปอันแปลก คือด้วยรูปอันมีสภาวะปราศจากไป ละรูปของตนเสีย ด้วยกายที่มองไม่เห็น หรือด้วยรูปต่างๆ มีราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น. บทว่า ตทสฺส ภควโต มุสาติ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น คำนั้นของพระผู้มีพระภาคพึงเป็นคำเท็จ ดังนี้ (สุนักขัตตะ) ย่อมข่มด้วยมุสาวาท. ได้ยินว่า เว้นสุนักขัตตะนี้เสีย พระผู้มีพระภาคไม่เคยถูกผู้อื่นข่มด้วยมุสาวาทเลย.

၁၈. ဒွယဂါမိနီတိ [Pg.10] သရူပေန အတ္ထိဘာဝံ, အတ္ထေန နတ္ထိဘာဝန္တိ ဧဝံ ဒွယဂါမိနီ. အလိကတုစ္ဆနိပ္ဖလဝါစာယ ဧတံ အဓိဝစနံ.

๑๘. บทว่า ทวยคามินีติ ความว่า เป็นคำไปสู่ส่วนสองอย่างนี้ คือ โดยสรูป มีความเป็นอยู่ โดยอรรถ ไม่มีความเป็นอยู่. นี้เป็นชื่อของวาจาเท็จ ว่างเปล่า ไม่มีผล.

၁၉. အဇိတောပိ နာမ လိစ္ဆဝီနံ သေနာပတီတိ သော ကိရ ဘဂဝတော ဥပဋ္ဌာကော အဟောသိ, သော ကာလမကာသိ. အထဿ သရီရကိစ္စံ ကတွာ မနုဿာ ပါထိကပုတ္တံ ပုစ္ဆိံသု ‘‘ကုဟိံ နိဗ္ဗတ္တော သေနာပတီ’’တိ? သော အာဟ – ‘‘မဟာနိရယေ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ. ဣဒဉ္စ ပန ဝတွာ ပုန အာဟ ‘‘တုမှာကံ သေနာပတိ မမ သန္တိကံ အာဂမ္မ အဟံ တုမှာကံ ဝစနမကတွာ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ ပတိဋ္ဌပေတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တောမှီ’’တိ ပရောဒိတ္ထာတိ. တေနုပသင်္ကမိ ဒိဝါဝိဟာရာယာတိ ဧတ္ထ ‘‘ပါဋိဟာရိယကရဏတ္ထာယာ’’တိ ကသ္မာ န ဝဒတိ? အဘာဝါ. သမ္မုခီဘာဝေါပိ ဟိဿ တေန သဒ္ဓိံ နတ္ထိ, ကုတော ပါဋိဟာရိယကရဏံ, တသ္မာ တထာ အဝတွာ ‘‘ဒိဝါဝိဟာရာယာ’’တိ အာဟ.

๑๙. บทว่า อชิโตปิ นาม ลิจฺฉวีนํ เสนาปตีติ ความว่า ได้ยินว่า เสนาบดีของเจ้าลิจฉวีชื่ออชิตะ ได้เป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาค ท่านได้ทำกาละแล้ว. ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายทำสรีรกิจของท่านแล้ว ได้ถามปาถิกบุตรว่า "เสนาบดีบังเกิดที่ไหน". เขากล่าวว่า "บังเกิดในมหานรก". อนึ่ง ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้กล่าวอีกว่า "เสนาบดีของพวกท่านมาสู่สำนักของข้าพเจ้าแล้วกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าไม่ทำตามคำของท่านทั้งหลาย ไปตั้งมั่นวาทะของพระสมณโคดม จึงบังเกิดในนรก' แล้วได้ร้องไห้". ในบทว่า เตนุปสงฺกมิ ทิวาวิหารายาติ นี้ เหตุไรจึงไม่ตรัสว่า "ปาฏิหาริยกรณตฺถายา" (เพื่อกระทำปาฏิหาริย์)? เพราะไม่มี. เพราะแม้ความเป็นผู้พร้อมหน้าของเขากับพระองค์ก็ไม่มี, การทำปาฏิหาริย์จะมีแต่ที่ไหน, เพราะเหตุนั้น จึงไม่ตรัสอย่างนั้น แต่ตรัสว่า "ทิวาวิหารายา" (เพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน).

ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอิทธิปาฏิหาริยกถา

၂၀. ဂဟပတိနေစယိကာတိ ဂဟပတိ မဟာသာလာ. တေသဉှိ မဟာဓနဓညနိစယော, တသ္မာ ‘‘နေစယိကာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. အနေကသဟဿာတိ သဟဿေဟိပိ အပရိမာဏဂဏနာ. ဧဝံ မဟတိံ ကိရ ပရိသံ ဌပေတွာ သုနက္ခတ္တံ အညော သန္နိပါတေတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ. တေနေဝ ဘဂဝါ ဧတ္တကံ ကာလံ သုနက္ခတ္တံ ဂဟေတွာ ဝိစရိ.

๒๐. บทว่า คหปติเนจยิกาติ ได้แก่ คหบดีมหาศาล. เพราะว่า คหบดีเหล่านั้นมีกองทรัพย์และข้าวเปลือกมาก เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "เนจยิกา". บทว่า อเนกสหสฺสาติ มีจำนวนนับประมาณมิได้แม้ด้วยพันทั้งหลาย. ได้ยินว่า เว้นสุนักขัตตะเสียแล้ว ผู้อื่นไม่สามารถจะประชุมบริษัทใหญ่ถึงเพียงนี้ได้. ด้วยเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคจึงทรงพาสุนักขัตตะเที่ยวไปตลอดกาลเพียงเท่านี้.

၂၁. ဘယန္တိ စိတ္တုတြာသဘယံ. ဆမ္ဘိတတ္တန္တိ သကလသရီရစလနံ. လောမဟံသောတိ လောမာနံ ဥဒ္ဓဂ္ဂဘာဝေါ. သော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ အတိမဟန္တံ ကထံ ကထေတွာ သဒေဝကေ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလေန သဒ္ဓိံ ပဋိဝိရုဒ္ဓေါ, မယှံ ခေါ ပနဗ္ဘန္တရေ အရဟတ္တံ ဝါ ပါဋိဟာရိယကရဏဟေတု ဝါ နတ္ထိ, သမဏော ပန ဂေါတမော ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿတိ, အထဿ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ မဟာဇနော ‘တွံ ဒါနိ ပါဋိဟာရိယံ ကာတုံ အသက္ကောန္တော ကသ္မာ အတ္တနော ပမာဏမဇာနိတွာ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလေန သဒ္ဓိံ ပဋိမလ္လော ဟုတွာ ဂဇ္ဇသီ’တိ ကဋ္ဌလေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီဟိ ဝိဟေဌေဿတီ’’တိ. တေနဿ မဟာဇနသန္နိပါတဉ္စေဝ တေန ဘဂဝတော စ အာဂမနံ သုတွာ ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ လောမဟံသော ဝါ ဥဒပါဒိ. သော တတော ဒုက္ခာ မုစ္စိတုကာမော တိန္ဒုကခါဏုကပရိဗ္ဗာဇကာရာမံ အဂမာသိ. တမတ္ထံ ဒဿေတုံ အထ ခေါ ဘဂဝါတိအာဒိမာဟ[Pg.11]. တတ္ထ ဥပသင်္ကမီတိ န ကေဝလံ ဥပသင်္ကမိ, ဥပသင်္ကမိတွာ ပန ဒူရံ အဍ္ဎယောဇနန္တရံ ပရိဗ္ဗာဇကာရာမံ ပဝိဋ္ဌော. တတ္ထပိ စိတ္တဿာဒံ အလဘမာနော အန္တန္တေန အာဝိဇ္ဈိတွာ အာရာမပစ္စန္တေ ဧကံ ဂဟနဋ္ဌာနံ ဥပဓာရေတွာ ပါသာဏဖလကေ နိသီဒိ. အထ ဘဂဝါ စိန္တေသိ – ‘‘သစေ အယံ ဗာလော ကဿစိဒေဝ ကထံ ဂဟေတွာ ဣဓာဂစ္ဆေယျ, မာ နဿတု ဗာလော’’တိ ‘‘နိသိန္နပါသာဏဖလကံ တဿ သရီရေ အလ္လီနံ ဟောတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. သဟ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တေန တံ တဿ သရီရေ အလ္လီယိ. သော မဟာအဒ္ဒုဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ ဝိယ ဆိန္နပါဒေါ ဝိယ စ အဟောသိ.

๒๑. บทว่า ภยนฺติ ได้แก่ ความกลัวคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต. บทว่า ฉมฺภิตตฺตนฺติ ได้แก่ ความสั่นแห่งสรีระทั้งสิ้น. บทว่า โลมหํโสติ ได้แก่ ความเป็นผู้มีขนชูชัน. ได้ยินว่า เขาคิดว่า "เราพูดคำที่ใหญ่โตเกินไป เป็นปฏิปักษ์กับอัครบุคคลในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ก็ภายในของเราไม่มีพระอรหัตหรือเหตุแห่งการทำปาฏิหาริย์เลย ส่วนพระสมณโคดมจักทรงทำปาฏิหาริย์ ครั้งนั้น มหาชนเห็นปาฏิหาริย์ของพระองค์แล้ว จักเบียดเบียนด้วยท่อนไม้ ก้อนดิน และท่อนไม้เป็นต้นว่า 'บัดนี้ ท่านไม่สามารถทำปาฏิหาริย์ได้ เหตุไรจึงไม่รู้ประมาณของตน เป็นคู่ต่อสู้กับอัครบุคคลในโลกแล้วยังบันลืออยู่' ดังนี้". เพราะเหตุนั้น เมื่อเขาได้ฟังการประชุมของมหาชนและการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคพร้อมกับมหาชนนั้นแล้ว ความกลัวก็ดี ความสะท้านก็ดี หรือความขนพองสยองเกล้าก็ดี ได้เกิดขึ้นแล้ว. เขาปรารถนาจะพ้นจากทุกข์นั้น จึงได้ไปยังปริพาชการามชื่อตินทุกขานุ. เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข ภควา. ในบทเหล่านั้น บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า มิใช่เพียงเข้าไปเฝ้าเท่านั้น แต่ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้เข้าไปสู่ปริพาชการามซึ่งอยู่ไกลออกไปในระยะทางกึ่งโยชน์. แม้ในที่นั้น ก็ไม่ได้ความสบายใจ จึงเดินวนเวียนไปตามชายขอบ กำหนดที่รกแห่งหนึ่งในท้ายอารามแล้ว นั่งบนแผ่นหิน. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "ถ้าคนพาลนี้ถือเอาคำของใครๆ มาที่นี่ไซร้ คนพาลอย่าได้พินาศเลย" จึงทรงอธิษฐานว่า "ขอแผ่นหินที่นั่งจงติดแนบสนิทกับสรีระของเขา". พร้อมกับจิตที่อธิษฐาน แผ่นหินนั้นก็ได้ติดแนบสนิทกับสรีระของเขา. เขาได้เป็นเหมือนถูกผูกด้วยเครื่องพันธนาการคือขื่อคาใหญ่อย่างดี และเป็นเหมือนคนเท้าขาด.

အဿောသီတိ ဣတော စိတော စ ပါထိကပုတ္တံ ပရိယေသမာနာ ပရိသာ တဿ အနုပဒံ ဂန္တွာ နိသိန္နဋ္ဌာနံ ဉတွာ အာဂတေန အညတရေန ပုရိသေန ‘‘တုမှေ ကံ ပရိယေသထာ’’တိ ဝုတ္တေ ပါထိကပုတ္တန္တိ. သော ‘‘တိန္ဒုကခါဏုကပရိဗ္ဗာဇကာရာမေ နိသိန္နော’’တိ ဝုတ္တဝစနေန အဿောသိ.

บทว่า อสฺโสสีติ ความว่า บริษัทที่กำลังแสวงหาปาถิกบุตรในที่นั้นๆ ได้ไปตามรอยเท้าของเขา รู้ที่นั่งแล้ว เมื่อบุรุษคนหนึ่งผู้มาแล้วถามว่า "พวกท่านแสวงหาใคร" (และเมื่อบริษัทตอบว่า) "ปาถิกบุตร" เขาได้ฟังด้วยคำที่บุรุษนั้นกล่าวว่า "ท่านนั่งอยู่ในตินทุกขานุปริพาชการาม".

၂၂. သံသပ္ပတီတိ ဩသီဒတိ. တတ္ထေဝ သဉ္စရတိ. ပါဝဠာ ဝုစ္စတိ အာနိသဒဋ္ဌိကာ.

๒๒. บทว่า สํสปฺปตีติ ความว่า ย่อมจมลง. ย่อมเคลื่อนไปในที่นั้นนั่นเอง. กระดูกสะโพก เรียกว่า ปาวฬา.

၂၃. ပရာဘူတရူပေါတိ ပရာဇိတရူပေါ, ဝိနဋ္ဌရူပေါ ဝါ.

๒๓. บทว่า ปราภูตรูโปติ ความว่า มีรูปพ่ายแพ้ หรือมีรูปอันพินาศแล้ว.

၂၅. ဂေါယုဂေဟီတိ ဂေါယုတ္တေဟိ သတမတ္တေဟိ ဝါ သဟဿမတ္တေဟိ ဝါ ယုဂေဟိ. အာဝိဉ္ဆေယျာမာတိ အာကဍ္ဎေယျာမ. ဆိဇ္ဇေယျုန္တိ ဆိန္ဒေယျုံ. ပါထိကပုတ္တော ဝါ ဗန္ဓဋ္ဌာနေ ဆိဇ္ဇေယျ.

๒๕. บทว่า โคยุเคหีติ ความว่า ด้วยแอกทั้งหลายที่เทียมด้วยโค ประมาณร้อยหรือประมาณพัน. บทว่า อาวิญฺเฉยฺยามาติ ความว่า เราพึงฉุด. บทว่า ฉิชฺเชยฺยุนฺติ ความว่า พึงขาด. หรือปาถิกบุตรพึงขาด ณ ที่ที่ถูกผูก.

၂၆. ဒါရုပတ္တိကန္တေဝါသီတိ ဒါရုပတ္တိကဿ အန္တေဝါသီ. တဿ ကိရ ဧတဒဟောသိ ‘‘တိဋ္ဌတု တာဝ ပါဋိဟာရိယံ, သမဏော ဂေါတမော ‘အစေလော ပါထိကပုတ္တော အာသနာပိ န ဝုဋ္ဌဟိဿတီ’တိ အာဟ. ဟန္ဒာဟံ ဂန္တွာ ယေန ကေနစိ ဥပါယေန တံ အာသနာ ဝုဋ္ဌာပေမိ. ဧတ္တာဝတာ စ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပရာဇယော ဘဝိဿတီ’’တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

๒๖. บทว่า ทารุปตฺติกนฺเตวาสีติ ได้แก่ อันเตวาสิกของทารุปัตติกะ. ได้ยินว่า เขามีความคิดอย่างนี้ว่า "ปาฏิหาริย์จงยกไว้ก่อน พระสมณโคดมตรัสว่า 'อเจลปาถิกบุตรจักไม่ลุกขึ้นจากอาสนะได้' เอาล่ะ เราจะไปแล้วให้อเจลปาถิกบุตรนั้นลุกขึ้นจากอาสนะด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความพ่ายแพ้ของพระสมณโคดมจักมี". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้.

၂၇. သီဟဿာတိ စတ္တာရော သီဟာ တိဏသီဟော စ ကာဠသီဟော စ ပဏ္ဍုသီဟော စ ကေသရသီဟော စ. တေသံ စတုန္နံ သီဟာနံ ကေသရသီဟော အဂ္ဂတံ ဂတော, သော ဣဓာဓိပ္ပေတော. မိဂရညောတိ သဗ္ဗစတုပ္ပဒါနံ ရညော. အာသယန္တိ နိဝါသံ. သီဟနာဒန္တိ အဘီတနာဒံ. ဂေါစရာယ [Pg.12] ပက္ကမေယျန္တိ အာဟာရတ္ထာယ ပက္ကမေယျံ. ဝရံ ဝရန္တိ ဥတ္တမုတ္တမံ, ထူလံ ထူလန္တိ အတ္ထော. မုဒုမံသာနီတိ မုဒူနိ မံသာနိ. ‘‘မဓုမံသာနီ’’တိပိ ပါဌော, မဓုရမံသာနီတိ အတ္ထော. အဇ္ဈုပေယျန္တိ ဥပဂစ္ဆေယျံ. သီဟနာဒံ နဒိတွာတိ ယေ ဒုဗ္ဗလာ ပါဏာ, တေ ပလာယန္တူတိ အတ္တနော သူရဘာဝသန္နိဿိတေန ကာရုညေန နဒိတွာ.

๒๗. ในคำว่า สีหสฺส นั้น ราชสีห์มี ๔ จำพวก คือ ติณสีหะ (ราชสีห์กินหญ้า) ๑ กาฬสีหะ (ราชสีห์สีดำ) ๑ ปัณฑุสีหะ (ราชสีห์สีซีด) ๑ และเกสรีสีหะ (ราชสีห์มีสร้อยคอ) ๑ บรรดาราชสีห์ ๔ จำพวกนั้น เกสรีสีหะถึงความเป็นเลิศ ในที่นี้ประสงค์ถึงเกสรีสีหะนั้น บทว่า มิครญฺโญ ความว่า เป็นราชาของสัตว์สี่เท้าทั้งปวง บทว่า อาสยํ ความว่า ที่อยู่ บทว่า สีหนาทํ ความว่า เสียงที่ไม่หวาดกลัว บทว่า โคจราย ปกฺกเมยฺยํ ความว่า พึงหลีกไปเพื่ออาหาร บทว่า วรํ วรํ ความว่า ดีเยี่ยมที่สุด บทว่า ถูลํ ถูลํ ก็มีความหมายเดียวกัน บทว่า มุทุมํสานิ ความว่า เนื้อที่อ่อนนุ่ม อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า มธุรสํสานิ ก็มี ความว่า เนื้อที่มีรสหวาน บทว่า อชฺฌุเปยฺยํ ความว่า พึงเข้าไปใกล้ บทว่า สีหนาทํ นทิตฺวา ความว่า บันลือสีหนาทด้วยความกรุณาอันอาศัยความเป็นผู้กล้าหาญของตนว่า สัตว์เหล่าใดที่อ่อนแอ สัตว์เหล่านั้นจงหนีไป

၂၈. ဝိဃာသသံဝဍ္ဎောတိ ဝိဃာသေန သံဝဍ္ဎော, ဝိဃာသံ ဘက္ခိတာ တိရိတ္တမံသံ ခါဒိတွာ ဝဍ္ဎိတော. ဒိတ္တောတိ ဒပ္ပိတော ထူလသရီရော. ဗလဝါတိ ဗလသမ္ပန္နော. ဧတဒဟောသီတိ ကသ္မာ အဟောသိ? အသ္မိမာနဒေါသေန.

๒๘. บทว่า วิฆาสสํวฑฺโฒ ความว่า เจริญด้วยเดน คือเจริญเพราะกินเนื้อที่เป็นเดนที่เขากินแล้ว บทว่า ทิตฺโต ความว่า ทะนงตัว มีร่างกายอ้วนพี บทว่า พลวา ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลัง บทว่า เอตทโหสิ ความว่า ความคิดนั้นได้เกิดขึ้น (แก่สุนัขจิ้งจอกนั้น) เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) เพราะโทษคืออัสมิมานะ (ความถือตัวว่าเป็นเรา)

တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ – ဧကဒိဝသံ ကိရ သော သီဟော ဂေါစရတော နိဝတ္တမာနော တံ သိင်္ဂါလံ ဘယေန ပလာယမာနံ ဒိသွာ ကာရုညဇာတော ဟုတွာ ‘‘ဝယသ, မာ ဘာယိ, တိဋ္ဌ ကော နာမ တွ’’န္တိ အာဟ. ဇမ္ဗုကော နာမာဟံ သာမီတိ. ဝယသ, ဇမ္ဗုက, ဣတော ပဋ္ဌာယ မံ ဥပဋ္ဌာတုံ သက္ခိဿသီတိ. ဥပဋ္ဌဟိဿာမီတိ. သော တတော ပဋ္ဌာယ ဥပဋ္ဌာတိ. သီဟော ဂေါစရတော အာဂစ္ဆန္တော မဟန္တံ မဟန္တံ မံသခဏ္ဍံ အာဟရတိ. သော တံ ခါဒိတွာ အဝိဒူရေ ပါသာဏပိဋ္ဌေ ဝသတိ. သော ကတိပါဟစ္စယေနေဝ ထူလသရီရော မဟာခန္ဓော ဇာတော. အထ နံ သီဟော အဝေါစ – ‘‘ဝယသ, ဇမ္ဗုက, မမ ဝိဇမ္ဘနကာလေ အဝိဒူရေ ဌတွာ ‘ဝိရောစ သာမီ’တိ ဝတ္တုံ သက္ခိဿသီ’’တိ. သက္ကောမိ သာမီတိ. သော တဿ ဝိဇမ္ဘနကာလေ တထာ ကရောတိ. တေန သီဟဿ အတိရေကော အသ္မိမာနော ဟောတိ.

ในเรื่องนั้น มีลำดับเรื่องดังนี้ - ได้ยินว่า วันหนึ่ง ราชสีห์นั้นเมื่อกลับจากที่หาอาหาร ได้เห็นสุนัขจิ้งจอกนั้นกำลังหนีไปด้วยความกลัว จึงเกิดความสงสารแล้วกล่าวว่า "สหาย อย่ากลัวเลย จงหยุดก่อน ท่านชื่ออะไร" (สุนัขจิ้งจอกตอบว่า) "ข้าแต่นาย ข้าพเจ้าชื่อชัมพุกะ" (ราชสีห์ถามว่า) "สหายชัมพุกะ ตั้งแต่นี้ไป ท่านจะสามารถรับใช้เราได้หรือไม่" (สุนัขจิ้งจอกตอบว่า) "ข้าพเจ้าจะรับใช้" ตั้งแต่นั้นมา สุนัขจิ้งจอกนั้นก็คอยรับใช้ ราชสีห์เมื่อกลับจากที่หาอาหาร ก็นำชิ้นเนื้อใหญ่ๆ มาให้ สุนัขจิ้งจอกนั้นกินเนื้อนั้นแล้ว ก็อาศัยอยู่บนแผ่นหินไม่ไกลนัก เพียงไม่กี่วันผ่านไป สุนัขจิ้งจอกนั้นก็มีร่างกายอ้วนพี มีคอใหญ่ ครั้งนั้น ราชสีห์ได้กล่าวกับสุนัขจิ้งจอกนั้นว่า "สหายชัมพุกะ ในเวลาที่เราบิดกาย ท่านจะสามารถยืนอยู่ไม่ไกลแล้วกล่าวว่า 'ขอจงรุ่งเรืองเถิด นาย' ได้หรือไม่" (สุนัขจิ้งจอกตอบว่า) "ข้าพเจ้าสามารถ นาย" ในเวลาที่ราชสีห์นั้นบิดกาย สุนัขจิ้งจอกนั้นก็ทำเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ราชสีห์จึงมีอัสมิมานะ (ความถือตัว) ยิ่งขึ้น

အထေကဒိဝသံ ဇရသိင်္ဂါလော ဥဒကသောဏ္ဍိယံ ပါနီယံ ပိဝန္တော အတ္တနော ဆာယံ ဩလောကေန္တော အဒ္ဒသ အတ္တနော ထူလသရီရတဉ္စေဝ မဟာခန္ဓတဉ္စ. ဒိသွာ ‘ဇရသိင်္ဂါလောသ္မီ’တိ မနံ အကတွာ ‘‘အဟမ္ပိ သီဟော ဇာတော’’တိ မညိ. တတော အတ္တနာဝ အတ္တာနံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝယသ, ဇမ္ဗုက, ယုတ္တံ နာမ တဝ ဣမိနာ အတ္တဘာဝေန ပရဿ ဥစ္ဆိဋ္ဌမံသံ ခါဒိတုံ, ကိံ တွံ ပုရိသော န ဟောသိ, သီဟဿာပိ စတ္တာရော ပါဒါ ဒွေ ဒါဌာ ဒွေ ကဏ္ဏာ ဧကံ နင်္ဂုဋ္ဌံ, တဝပိ သဗ္ဗံ တထေဝ, ကေဝလံ တဝ ကေသရဘာရမတ္တမေဝ နတ္ထီ’’တိ. တဿေဝံ စိန္တယတော အသ္မိမာနော ဝဍ္ဎိ. အထဿ တေန အသ္မိမာနဒေါသေန ဧတံ ‘‘ကော စာဟ’’န္တိအာဒိ မညိတမဟောသိ. တတ္ထ ကော စာဟန္တိ အဟံ ကော, သီဟော မိဂရာဇာ ကော, န မေ ဉာတိ, န သာမိကော, ကိမဟံ [Pg.13] တဿ နိပစ္စကာရံ ကရောမီတိ အဓိပ္ပာယော. သိင်္ဂါလကံယေဝါတိ သိင်္ဂါလရဝမေဝ. ဘေရဏ္ဍကံယေဝါတိ အပ္ပိယအမနာပသဒ္ဒမေဝ. ကေ စ ဆဝေ သိင်္ဂါလေတိ ကော စ လာမကော သိင်္ဂါလော. ကေ ပန သီဟနာဒေတိ ကော ပန သီဟနာဒေါ သိင်္ဂါလဿ စ သီဟနာဒဿ စ ကော သမ္ဗန္ဓောတိ အဓိပ္ပာယော. သုဂတာပဒါနေသူတိ သုဂတလက္ခဏေသု. သုဂတဿ သာသနသမ္ဘူတာသု တီသု သိက္ခာသု. ကထံ ပနေသ တတ္ထ ဇီဝတိ? ဧတဿ ဟိ စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒဒမာနာ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နာနံ သမ္ဗုဒ္ဓါနံ ဒေမာတိ ဒေန္တိ, တေန ဧသ အဗုဒ္ဓေါ သမာနော ဗုဒ္ဓါနံ နိယာမိတပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တော သုဂတာပဒါနေသု ဇီဝတိ နာမ. သုဂတာတိရိတ္တာနီတိ တေသံ ကိရ ဘောဇနာနိ ဒဒမာနာ ဗုဒ္ဓါနဉ္စ ဗုဒ္ဓသာဝကာနဉ္စ ဒတွာ ပစ္ဆာ အဝသေသံ သာယနှသမယေ ဒေန္တိ. ဧဝမေသ သုဂတာတိရိတ္တာနိ ဘုဉ္ဇတိ နာမ. တထာဂတေတိ တထာဂတံ အရဟန္တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အာသာဒေတဗ္ဗံ ဃဋ္ဋယိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ‘‘တထာဂတေ’’တိအာဒီနိ ဥပယောဂဗဟုဝစနာနေဝ. အာသာဒေတဗ္ဗန္တိ ဣဒမ္ပိ ဗဟုဝစနမေဝ ဧကဝစနံ ဝိယ ဝုတ္တံ. အာသာဒနာတိ အဟံ ဗုဒ္ဓေန သဒ္ဓိံ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမီတိ ဃဋ္ဋနာ.

ครั้งนั้น วันหนึ่ง สุนัขจิ้งจอกแก่ขณะดื่มน้ำในบ่อน้ำ มองดูเงาของตน ก็ได้เห็นความที่ตนมีร่างกายอ้วนพีและมีคอใหญ่ ครั้นเห็นแล้ว ไม่ได้ใส่ใจว่า "เราเป็นสุนัขจิ้งจอกแก่" แต่กลับสำคัญตนว่า "แม้เราก็ได้เป็นราชสีห์แล้ว" จากนั้น มันจึงกล่าวกับตนเองดังนี้ว่า "สหายชัมพุกะ สมควรแล้วหรือที่ท่านซึ่งมีอัตภาพเช่นนี้ จะกินเนื้อเดนของผู้อื่น ท่านไม่ใช่บุรุษหรือไร แม้ราชสีห์ก็มีเท้า ๔ เท้า เขี้ยว ๒ เขี้ยว หู ๒ หู หาง ๑ หาง แม้ท่านก็มีทั้งหมดเหมือนกัน เพียงแต่ท่านไม่มีภาระคือสร้อยคอเท่านั้น" เมื่อมันคิดอย่างนั้น อัสมิมานะของมันก็เจริญขึ้น ครั้งนั้น เพราะโทษคืออัสมิมานะ ความคิดนี้คือ "เราเป็นใคร" เป็นต้น ได้เกิดขึ้นแก่มัน ในบทเหล่านั้น บทว่า โก จาหํ ความว่า เราเป็นใคร ราชสีห์ผู้เป็นราชาของสัตว์เป็นใคร เขาไม่ใช่ญาติของเรา ไม่ใช่เจ้านายของเรา ทำไมเราจะต้องทำการนอบน้อมต่อเขา นี่คือความหมาย บทว่า สิงฺคาลกํเยว ความว่า เสียงของสุนัขจิ้งจอกนั่นเอง บทว่า เภรณฺฑกํเยว ความว่า เสียงที่ไม่น่ารัก ไม่น่าพอใจนั่นเอง บทว่า เก จ ฉเว สิงฺคาเล ความว่า สุนัขจิ้งจอกที่เลวทรามคืออะไร บทว่า เก ปน สีหนาเท ความว่า ก็สีหนาทคืออะไร ความเกี่ยวข้องระหว่างสุนัขจิ้งจอกกับสีหนาทคืออะไร นี่คือความหมาย บทว่า สุคตาปทาเนสุ ความว่า ในลักษณะของพระสุคต ในสิกขา ๓ ที่เกิดขึ้นในศาสนาของพระสุคต ก็ปริพาชกนั้นดำรงชีพอยู่ในสิกขา ๓ นั้นได้อย่างไร จริงอยู่ ชนทั้งหลายผู้ให้ปัจจัย ๔ แก่ปริพาชกนั้น ย่อมให้ด้วยคิดว่า "เราถวายแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น" เพราะเหตุนั้น ปริพาชกนั้นแม้ไม่ใช่พระพุทธเจ้า แต่เมื่อบริโภคปัจจัยที่เขาอุทิศถวายแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย จึงชื่อว่าดำรงชีพอยู่ในสุคตาปทาน (คือสิกขา ๓) บทว่า สุคตาติริตฺตานิ ความว่า ได้ยินว่า ชนทั้งหลายผู้ให้โภชนะแก่ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นถวายแด่พระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกทั้งหลายแล้ว ภายหลังจึงให้ส่วนที่เหลือในเวลาเย็น ด้วยเหตุนี้ ปริพาชกนั้นจึงชื่อว่าบริโภคอาหารอันเป็นเดนของพระสุคต บทว่า ตถาคเต ความว่า พึงล่วงเกิน พึงกระทบกระทั่งพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตถาคเต เป็นต้น เป็นอุปโยคพหูพจนะ (พหูพจนะที่ใช้ในความหมายของเอกพจนะ) แม้บทว่า อาสาเทตพฺพํ นี้ก็เป็นพหูพจนะ แต่กล่าวไว้เหมือนเป็นเอกพจนะ บทว่า อาสทนา ความว่า การกระทบกระทั่งด้วยคิดว่า "เราจะทำปาฏิหาริย์ร่วมกับพระพุทธเจ้า"

၂၉. သမေက္ခိယာနာတိ သမေက္ခိတွာ, မညိတွာတိ အတ္ထော. အမညီတိ ပုန အမညိတ္ထ ကောတ္ထူတိ သိင်္ဂါလော.

๒๙. บทว่า สเมกฺขิยาน ความว่า พิจารณาแล้ว, สำคัญผิดแล้ว, นี้คือความหมาย บทว่า อมญฺญิ ความว่า ได้สำคัญผิดอีก บทว่า โกฏฺฐุ คือ สุนัขจิ้งจอก

၃၀. အတ္တာနံ ဝိဃာသေ သမေက္ခိယာတိ သောဏ္ဍိယံ ဥစ္ဆိဋ္ဌောဒကေ ထူလံ အတ္တဘာဝံ ဒိသွာ. ယာဝ အတ္တာနံ န ပဿတီတိ ယာဝ အဟံ သီဟဝိဃာသသံဝဍ္ဎိတကော ဇရသိင်္ဂါလောတိ ဧဝံ ယထာဘူတံ အတ္တာနံ န ပဿတိ. ဗျဂ္ဃောတိ မညတီတိ သီဟောဟမသ္မီတိ မညတိ, သီဟေန ဝါ သမာနဗလော ဗျဂ္ဃောယေဝ အဟန္တိ မညတိ.

๓๐. บทว่า อตฺตานํ วิฆาเส สเมกฺขิย ความว่า ได้เห็นอัตภาพที่อ้วนพีของตนในน้ำเดนในบ่อน้ำ บทว่า ยาว อตฺตานํ น ปสฺสติ ความว่า ตราบใดที่ยังไม่เห็นตนตามความเป็นจริงว่า "เราเป็นเพียงสุนัขจิ้งจอกแก่ที่เจริญเติบโตด้วยเดนของราชสีห์" บทว่า พฺยคฺโฆติ มญฺญติ ความว่า สำคัญว่า "เราเป็นราชสีห์" หรือสำคัญว่า "เราเป็นเสือโคร่งผู้มีกำลังเสมอด้วยราชสีห์"

၃၁. ဘုတွာန ဘေကေတိ အာဝါဋမဏ္ဍူကေ ခါဒိတွာ. ခလမူသိကာယောတိ ခလေသု မူသိကာယော စ ခါဒိတွာ. ကဋသီသု ခိတ္တာနိ စ ကောဏပါနီတိ သုသာနေသု ဆဍ္ဍိတကုဏပါနိ စ ခါဒိတွာ. မဟာဝနေတိ မဟန္တေ ဝနသ္မိံ. သုညဝနေတိ တုစ္ဆဝနေ. ဝိဝဍ္ဎောတိ ဝဍ္ဎိတော. တထေဝ သော သိင်္ဂါလကံ အနဒီတိ ဧဝံ သံဝဍ္ဎောပိ မိဂရာဇာဟမသ္မီတိ မညိတွာပိ ယထာ ပုဗ္ဗေ ဒုဗ္ဗလသိင်္ဂါလကာလေ, တထေဝ သော သိင်္ဂါလရဝံယေဝ အရဝီတိ[Pg.14]. ဣမာယပိ ဂါထာယ ဘေကာဒီနိ ဘုတွာ ဝဍ္ဎိတသိင်္ဂါလော ဝိယ လာဘသက္ကာရဂိဒ္ဓေါ တွန္တိ ပါထိကပုတ္တမေဝ ဃဋ္ဋေသိ.

๓๑. บทว่า ภุตฺวาน เภเก ความว่า กินกบในบ่อ บทว่า ขลมูสิกาโย ความว่า และกินหนูในลานนวดข้าว บทว่า กฏสีสุ ขิตฺตานิ จ โกณปานิ ความว่า และกินซากศพที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า บทว่า มหาวเน ความว่า ในป่าใหญ่ บทว่า สุญฺญวเน ความว่า ในป่าที่ว่างเปล่า บทว่า วิวฑฺโฒ ความว่า เจริญเติบโตแล้ว บทว่า ตเถว โส สิงฺคาลกํ อนทิ ความว่า แม้จะเจริญเติบโตขึ้นอย่างนั้น และแม้จะสำคัญตนว่า "เราเป็นราชาของสัตว์" ก็ยังคงส่งเสียงร้องอย่างสุนัขจิ้งจอกเหมือนเมื่อครั้งยังเป็นสุนัขจิ้งจอกที่อ่อนแอในกาลก่อน แม้ด้วยคาถานี้ พระผู้มีพระภาคก็ทรงกระทบกระทั่งปาถิกบุตรนั่นเองว่า "ท่านเป็นผู้ละโมบในลาภและสักการะ เหมือนสุนัขจิ้งจอกที่เติบโตเพราะกินกบเป็นต้น"

နာဂေဟီတိ ဟတ္ထီဟိ. မဟာဗန္ဓနာတိ မဟတာ ကိလေသဗန္ဓနာ မောစေတွာ. မဟာဝိဒုဂ္ဂါတိ မဟာဝိဒုဂ္ဂံ နာမ စတ္တာရော ဩဃာ. တတော ဥဒ္ဓရိတွာ နိဗ္ဗာနထလေ ပတိဋ္ဌပေတွာ.

บทว่า นาเคหิ ความว่า ด้วยช้างทั้งหลาย บทว่า มหาพนฺธนา ความว่า ทรงให้พ้นแล้วจากเครื่องผูกอันยิ่งใหญ่คือกิเลส บทว่า มหาวิคุคฺคา ความว่า ที่ชื่อว่า มหาวิคุคฺคะ (ทางที่ไปได้ยากยิ่ง) ได้แก่ โอฆะ ๔ ทรงยกขึ้นจากโอฆะ ๔ นั้นแล้ว ให้ประดิษฐานอยู่บนพื้นดินคือพระนิพพาน

အဂ္ဂညပညတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องบัญญัติสิ่งที่เลิศ

၃၆. ဣတိ ‘‘ဘဂဝါ ဧတ္တကေန ကထာမဂ္ဂေန ပါဋိဟာရိယံ န ကရောတီ’’တိ ပဒဿ အနုသန္ဓိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ‘‘န အဂ္ဂညံ ပညာပေတီ’’တိ ဣမဿ အနုသန္ဓိံ ဒဿေန္တော အဂ္ဂညဉ္စာဟန္တိ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ အဂ္ဂညဉ္စာဟန္တိ အဟံ, ဘဂ္ဂဝ, အဂ္ဂညဉ္စ ပဇာနာမိ လောကုပ္ပတ္တိစရိယဝံသဉ္စ. တဉ္စ ပဇာနာမီတိ န ကေဝလံ အဂ္ဂညမေဝ, တဉ္စ အဂ္ဂညံ ပဇာနာမိ. တတော စ ဥတ္တရိတရံ သီလသမာဓိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သဗ္ဗညုတညာဏာ ပဇာနာမိ. တဉ္စ ပဇာနံ န ပရာမသာမီတိ တဉ္စ ပဇာနန္တောပိ အဟံ ဣဒံ နာမ ပဇာနာမီတိ တဏှာဒိဋ္ဌိမာနဝသေန န ပရာမသာမိ. နတ္ထိ တထာဂတဿ ပရာမာသောတိ ဒီပေတိ. ပစ္စတ္တညေဝ နိဗ္ဗုတိ ဝိဒိတာတိ အတ္တနာယေဝ အတ္တနိ ကိလေသနိဗ္ဗာနံ ဝိဒိတံ. ယဒဘိဇာနံ တထာဂတောတိ ယံ ကိလေသနိဗ္ဗာနံ ဇာနန္တော တထာဂတော. နော အနယံ အာပဇ္ဇတီတိ အဝိဒိတနိဗ္ဗာနာ တိတ္ထိယာ ဝိယ အနယံ ဒုက္ခံ ဗျသနံ နာပဇ္ဇတိ.

๓๖. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความสืบต่อแห่งบทว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงกระทำปาฏิหาริย์ด้วยแนวแห่งถ้อยคำเพียงเท่านี้' ดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความสืบต่อแห่งบทว่า 'ไม่ทรงบัญญัติอัคคัญญะ' จึงทรงเริ่มเทศนาว่า 'อัคคัญญัญจาหัง' เป็นต้น ในเทศนานั้น บทว่า 'อัคคัญญัญจาหัง' ความว่า ดูก่อนภัคควะ เราย่อมรู้แจ้งซึ่งอัคคัญญะและวงศ์แห่งความเป็นไปในการเกิดขึ้นแห่งโลก บทว่า 'ตัญจ ปชานามิ' ความว่า เรามิใช่รู้แจ้งเพียงแต่อัคคัญญะเท่านั้น แต่เรารู้แจ้งซึ่งอัคคัญญะนั้นด้วย และเรารู้แจ้งซึ่งธรรมที่ยิ่งกว่านั้นขึ้นไป เริ่มตั้งแต่ศีลสมาธิไปจนถึงสัพพัญญุตญาณ บทว่า 'ตัญจ ปชานัง น ปรามสามิ' ความว่า แม้เรารู้แจ้งซึ่งธรรมนั้นอยู่ ก็ไม่ลูบคลำด้วยอำนาจแห่งตัณหา ทิฏฐิ และมานะว่า 'เรารู้แจ้งธรรมชื่อนี้' ทรงแสดงว่า การลูบคลำของตถาคตไม่มี บทว่า 'ปัจจัตตัญเญว นิพพุติ วิติทา' ความว่า ความดับกิเลสเป็นสิ่งที่ตนรู้ได้ด้วยตนเองในตน บทว่า 'ยทภิชานัง ตถาคโต' ความว่า ตถาคตผู้รู้แจ้งซึ่งความดับกิเลสใด บทว่า 'โน อนยัง อาปัชชติ' ความว่า ย่อมไม่ถึงความพินาศ คือ ทุกข์และความเสื่อม เหมือนพวกเดียรถีย์ผู้ไม่รู้แจ้งนิพพาน

၃၇. ဣဒါနိ ယံ တံ တိတ္ထိယာ အဂ္ဂညံ ပညပေန္တိ, တံ ဒဿေန္တော သန္တိ ဘဂ္ဂဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣဿရကုတ္တံ ဗြဟ္မကုတ္တန္တိ ဣဿရကတံ ဗြဟ္မကတံ, ဣဿရနိမ္မိတံ ဗြဟ္မနိမ္မိတန္တိ အတ္ထော. ဗြဟ္မာ ဧဝ ဟိ ဧတ္ထ အာဓိပစ္စဘာဝေန ဣဿရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာစရိယကန္တိ အာစရိယဘာဝံ အာစရိယဝါဒံ. တတ္ထ အာစရိယဝါဒေါ အဂ္ဂညံ. အဂ္ဂညံ ပန ဧတ္ထ ဒေသိတန္တိ ကတွာ သော အဂ္ဂညံ တွေဝ ဝုတ္တော. ကထံ ဝိဟိတကန္တိ ကေန ဝိဟိတံ ကိန္တိ ဝိဟိတံ. သေသံ ဗြဟ္မဇာလေ ဝိတ္ထာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๓๗. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอัคคัญญะที่พวกเดียรถีย์บัญญัติกันนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'สันติ ภัคควะ' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'อิสฺสรกุตฺตํ พฺรหฺมกุตฺตํ' ความว่า อันอิศวรสร้าง อันพรหมสร้าง อันอิศวรเนรมิต อันพรหมเนรมิต จริงอยู่ ในที่นี้ พึงทราบว่าพรหมเท่านั้นชื่อว่าอิศวร เพราะมีภาวะเป็นใหญ่ บทว่า 'อาจริยกัง' ได้แก่ ภาวะแห่งอาจารย์ หรือวาทะของอาจารย์ ในบทนั้น วาทะของอาจารย์ชื่อว่าอัคคัญญะ แต่เพราะทรงแสดงอัคคัญญะในวาทะของอาจารย์นี้ ฉะนั้น วาทะนั้นจึงถูกเรียกว่าอัคคัญญะนั่นเอง บทว่า 'กถํ วิหิตกัง' ความว่า อันใครจัดแจง อย่างไรจัดแจง ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่ขยายไว้แล้วในพรหมชาลสูตรนั่นเทียว

၄၁. ခိဍ္ဍာပဒေါသိကန္တိ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကမူလံ.

๔๑. บทว่า 'ขิฑฺฑาปโทสิกา' ได้แก่ มีพวกขิฑฑาปโทสิกเทวดาเป็นต้นเหตุ

၄၇. အသတာတိ [Pg.15] အဝိဇ္ဇမာနေန, အသံဝိဇ္ဇမာနဋ္ဌေနာတိ အတ္ထော. တုစ္ဆာတိ တုစ္ဆေန အန္တောသာရဝိရဟိတေန. မုသာတိ မုသာဝါဒေန. အဘူတေနာတိ ဘူတတ္ထဝိရဟိတေန. အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ အဘိအာစိက္ခန္တိ. ဝိပရီတောတိ ဝိပရီတသညော ဝိပရီတစိတ္တော. ဘိက္ခဝေါ စာတိ န ကေဝလံ သမဏော ဂေါတမောယေဝ, ယေ စ အဿ အနုသိဋ္ဌိံ ကရောန္တိ, တေ ဘိက္ခူ စ ဝိပရီတာ. အထ ယံ သန္ဓာယ ဝိပရီတောတိ ဝဒန္တိ, တံ ဒဿေတုံ သမဏော ဂေါတမောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. သုဘံ ဝိမောက္ခန္တိ ဝဏ္ဏကသိဏံ. အသုဘန္တွေဝါတိ သုဘဉ္စ အသုဘဉ္စ သဗ္ဗံ အသုဘန္တိ ဧဝံ ပဇာနာတိ. သုဘန္တွေဝ တသ္မိံ သမယေတိ သုဘန္တိ ဧဝ စ တသ္မိံ သမယေ ပဇာနာတိ, န အသုဘံ. ဘိက္ခဝေါ စာတိ ယေ တေ ဧဝံ ဝဒန္တိ, တေသံ ဘိက္ခဝေါ စ အန္တေဝါသိကသမဏာ ဝိပရီတာ. ပဟောတီတိ သမတ္ထော ပဋိဗလော.

๔๗. บทว่า 'อสตา' ความว่า ด้วยสิ่งไม่มีอยู่ คือมีเนื้อหาที่ไม่มีอยู่จริง บทว่า 'ตุจฺฉา' ความว่า ด้วยคำว่างเปล่า คือปราศจากสาระภายใน บทว่า 'มุสา' ความว่า ด้วยคำเท็จ บทว่า 'อภูเตน' ความว่า ด้วยสิ่งที่ไม่เป็นจริง คือปราศจากเนื้อหาที่เป็นจริง บทว่า 'อพฺภาจิกฺขนฺติ' คือ กล่าวตู่ บทว่า 'วิปรีโต' คือ มีสัญญาคลาดเคลื่อน มีจิตคลาดเคลื่อน บทว่า 'ภิกฺขโว จ' ความว่า มิใช่เพียงพระสมณโคดมเท่านั้น แม้ภิกษุเหล่าใดปฏิบัติตามคำสอนของท่าน ภิกษุเหล่านั้นก็มีความเห็นคลาดเคลื่อน บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงเรื่องที่พวกเขากล่าวอ้างว่า 'มีความเห็นคลาดเคลื่อน' จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'สมโณ โคตโม' บทว่า 'สุภํ วิโมกฺขํ' ได้แก่ วรรณกสิณ บทว่า 'อสุภนฺเตฺวว' ความว่า รู้แจ้งทั้งสุภะและอสุภะทั้งหมดว่าเป็นอสุภะ บทว่า 'สุภนฺเตฺวว ตสฺมึ สมเย' ความว่า ในสมัยนั้น ย่อมรู้แจ้งว่าเป็นสุภะเท่านั้น ไม่รู้แจ้งว่าเป็นอสุภะ บทว่า 'ภิกฺขโว จ' ความว่า ภิกษุทั้งหลาย คือสมณะผู้เป็นอันเตวาสิกของสมณพราหมณ์เหล่านั้นที่กล่าวอย่างนี้ ย่อมมีความเห็นคลาดเคลื่อน บทว่า 'ปโหติ' คือ สามารถ อาจหาญ

၄၈. ဒုက္ကရံ ခေါတိ အယံ ပရိဗ္ဗာဇကော ယဒိဒံ ‘‘ဧဝံပသန္နော အဟံ, ဘန္တေ’’တိအာဒိမာဟ, တံ သာဌေယျေန ကောဟညေန အာဟ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော မယှံ ဧတ္တကံ ဓမ္မကထံ ကထေသိ, တမဟံ သုတွာပိ ပဗ္ဗဇိတုံ န သက္ကောမိ, မယာ ဧတဿ သာသနံ ပဋိပန္နသဒိသေန ဘဝိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. တတော သော သာဌေယျေန ကောဟညေန ဧဝမာဟ. တေနဿ ဘဂဝါ မမ္မံ ဃဋ္ဋေန္တော ဝိယ ‘‘ဒုက္ကရံ ခေါ ဧတံ, ဘဂ္ဂဝ တယာ အညဒိဋ္ဌိကေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. သာဓုကမနုရက္ခာတိ သုဋ္ဌု အနုရက္ခ.

๔๘. บทว่า ทุกฺกรํ โข... ปริพาชกนี้กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสอย่างนี้' ใด เขากล่าวคำนั้นด้วยความโอ้อวด ด้วยความหลอกลวง ได้ยินว่า เขามีความคิดอย่างนี้ว่า 'พระสมณโคดมได้ตรัสธรรมกถาแก่เราเพียงเท่านี้ แม้เราฟังแล้วก็ไม่สามารถจะบวชได้ เราควรเป็นผู้เป็นเสมือนปฏิบัติตามศาสนาของท่าน' ลำดับนั้น เขาจึงกล่าวอย่างนั้นด้วยความโอ้อวด ด้วยความหลอกลวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภัคควะ การที่ท่านผู้มีความเห็นอื่นจะทำเช่นนั้น เป็นการทำได้ยาก' แก่เขา ประหนึ่งว่าทรงกระทบมรรฆ (แผลร้าย) คำนั้นมีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในโปฏฐปาทสูตรนั่นเอง บทว่า สาธุกมนุรกฺขา คือ จงรักษาไว้ให้ดี

ဣတိ ဘဂဝါ ပသာဒမတ္တာနုရက္ခဏေ ပရိဗ္ဗာဇကံ နိယောဇေသိ. သောပိ ဧဝံ မဟန္တံ သုတ္တန္တံ သုတွာပိ နာသက္ခိ ကိလေသက္ခယံ ကာတုံ. ဒေသနာ ပနဿ အာယတိံ ဝါသနာယ ပစ္စယော အဟောသိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชักชวนปริพาชกในการรักษาไว้ซึ่งความเลื่อมใสเพียงเท่านั้น แม้ปริพาชกนั้น ฟังพระสูตรที่ยิ่งใหญ่อย่างนี้แล้ว ก็ไม่สามารถกระทำความสิ้นไปแห่งกิเลสได้ แต่เทศนาได้เป็นปัจจัยเพื่ออบรมวาสนาในอนาคตแก่เขา ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง ดังนี้แล

သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี

ပါထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปาฏิกสูตร จบแล้ว

၂. ဥဒုမ္ဗရိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาอุทุมพริกสูตร

နိဂြောဓပရိဗ္ဗာဇကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

พรรณนาเรื่องนิโครธปริพาชก

၄၉. ဧဝံ [Pg.16] မေ သုတန္တိ ဥဒုမ္ဗရိကသုတ္တံ. တတြာယမပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ – ပရိဗ္ဗာဇကောတိ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော. ဥဒုမ္ဗရိကာယ ပရိဗ္ဗာဇကာရာမေတိ ဥဒုမ္ဗရိကာယ ဒေဝိယာ သန္တကေ ပရိဗ္ဗာဇကာရာမေ. သန္ဓာနောတိ တဿ နာမံ. အယံ ပန မဟာနုဘာဝေါ ပရိဝါရေတွာ ဝိစရန္တာနံ ပဉ္စန္နံ ဥပါသကသတာနံ အဂ္ဂပုရိသော အနာဂါမီ ဘဂဝတာ မဟာပရိသမဇ္ဈေ ဧဝံ သံဝဏ္ဏိတော –

๔๙. พระสูตรว่า 'เอวํ เม สุตํ' คือ อุทุมพริกสูตร ในพระสูตรนั้น การพรรณนาบทตามลำดับมีดังนี้ บทว่า 'ปริพฺพาชโก' ได้แก่ ฉันนปริพาชก บทว่า 'อุทุมฺพริกาย ปริพฺพาชการาเม' คือ ในอารามของปริพาชก อันเป็นสมบัติของพระนางอุทุมพริกาเทวี บทว่า 'สนฺธาโน' เป็นชื่อของเขา ส่วนท่านผู้นี้เป็นผู้มีอานุภาพมาก เป็นบุรุษผู้เลิศในบรรดาอุบาสก ๕๐๐ คนผู้แวดล้อมเที่ยวไป เป็นพระอนาคามี ได้รับการสรรเสริญจากพระผู้มีพระภาคเจ้าท่ามกลางมหาบริษัทอย่างนี้ว่า –

‘‘ဆဟိ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော သန္ဓာနော ဂဟပတိ တထာဂတေ နိဋ္ဌင်္ဂတော သဒ္ဓမ္မေ ဣရိယတိ. ကတမေဟိ ဆဟိ? ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန ဓမ္မေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သံဃေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန အရိယေန သီလေန အရိယေန ဉာဏေန အရိယာယ ဝိမုတ္တိယာ. ဣမေဟိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဆဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော သန္ဓာနော ဂဟပတိ တထာဂတေ နိဋ္ဌင်္ဂတော သဒ္ဓမ္မေ ဣရိယတီ’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၂၀-၁၃၉).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สันธานคหบดีผู้ประกอบด้วยองค์ ๖ ประการ เป็นผู้ถึงความเชื่อมั่นในพระตถาคต ย่อมดำเนินอยู่ในพระสัทธรรม. ประกอบด้วยองค์ ๖ ประการอะไรบ้าง? คือ (ประกอบด้วย) ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า, (ประกอบด้วย) ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม, (ประกอบด้วย) ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์, (ประกอบด้วย) ศีลอันเป็นอริยะ, (ประกอบด้วย) ญาณอันเป็นอริยะ, (ประกอบด้วย) วิมุตติอันเป็นอริยะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สันธานคหบดีผู้ประกอบด้วยองค์ ๖ ประการเหล่านี้แล เป็นผู้ถึงความเชื่อมั่นในพระตถาคต ย่อมดำเนินอยู่ในพระสัทธรรม ดังนี้ (อํ. ฉกฺก. ๖.๑๒๐-๑๓๙)

သော ပါတောယေဝ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ ပုဗ္ဗဏှသမယေ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ ဒါနံ ဒတွာ ဘိက္ခူသု ဝိဟာရံ ဂတေသု ဃရေ ခုဒ္ဒကမဟလ္လကာနံ ဒါရကာနံ သဒ္ဒေန ဥဗ္ဗာဠှော သတ္ထု သန္တိကေ ‘‘ဓမ္မံ သောဿာမီ’’တိ နိက္ခန္တော. တေန ဝုတ္တံ ဒိဝါ ဒိဝဿ ရာဇဂဟာ နိက္ခမီတိ. တတ္ထ ဒိဝါ ဒိဝဿာတိ ဒိဝသဿ ဒိဝါ နာမ မဇ္ဈနှာတိက္ကမော, တသ္မိံ ဒိဝသဿာပိ ဒိဝါဘူတေ အတိက္ကန္တမတ္တေ မဇ္ဈနှိကေ နိက္ခမီတိ အတ္ထော. ပဋိသလ္လီနောတိ တတော တတော ရူပါဒိဂေါစရတော စိတ္တံ ပဋိသံဟရိတွာ နိလီနော ဈာနရတိသေဝနာဝသေန ဧကီဘာဝံ ဂတော. မနောဘာဝနီယာနန္တိ မနဝဍ္ဎကာနံ. ယေ စ အာဝဇ္ဇတော မနသိကရောတော စိတ္တံ ဝိနီဝရဏံ ဟောတိ ဥန္နမတိ ဝဍ္ဎတိ.

สันธานคฤหบดีนั้น สมาทานองค์อุโบสถแต่เช้าตรู่ ในเวลาเช้าได้ถวายทานแก่หมู่ภิกษุมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว เมื่อภิกษุทั้งหลายไปสู่วิหารแล้ว ตนเองถูกเสียงของเด็กทั้งเล็กทั้งใหญ่ในบ้านรบกวน จึงออกจากบ้านไปด้วยคิดว่า "เราจักฟังธรรมในสำนักของพระศาสดา" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ออกไปจากกรุงราชคฤห์ในเวลากลางวันแสกๆ" ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิวา ทิวสฺส ความว่า ชื่อว่าทิวาของวัน คือเวลาที่ล่วงเที่ยงไปแล้ว อธิบายว่า ออกไปในเวลาเที่ยงนั้นที่ล่วงไปเพียงเล็กน้อย ซึ่งเป็นเวลากลางวันของวันนั้น บทว่า ปฏิสลฺลีโน ความว่า ทรงรวบรวมจิตจากอารมณ์มีรูปเป็นต้นนั้นๆ แล้วหลีกเร้นอยู่ ทรงถึงความเป็นผู้เดียวดายด้วยอำนาจแห่งการเสพความยินดีในฌาน บทว่า มโนภาวนียานํ ความว่า ธรรมทั้งหลายที่ทำให้จิตเจริญ และธรรมเหล่าใด ที่เมื่อบุคคลรำพึงถึง ใส่ใจอยู่ จิตย่อมปราศจากนิวรณ์ ย่อมรุ่งเรือง ย่อมเจริญ

၅၀. ဥန္နာဒိနိယာတိအာဒီနိ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

๕๐. บททั้งหลายมีคำว่า อุนฺนาทินิยา เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่ท่านขยายไว้แล้วในโปฏฐปาทสูตรนั่นเทียว

၅၁. ယာဝတာတိ [Pg.17] ယတ္တကာ. အယံ တေသံ အညတရောတိ အယံ တေသံ အဗ္ဘန္တရော ဧကော သာဝကော, ဘဂဝတော ကိရ သာဝကာ ဂိဟိအနာဂါမိနောယေဝ ပဉ္စသတာ ရာဇဂဟေ ပဋိဝသန္တိ. ယေသံ ဧကေကဿ ပဉ္စ ပဉ္စ ဥပါသကသတာနိ ပရိဝါရာ, တေ သန္ဓာယ ‘‘အယံ တေသံ အညတရော’’တိ အာဟ. အပ္ပေဝ နာမာတိ တဿ ဥပသင်္ကမနံ ပတ္ထယမာနော အာဟ. ပတ္ထနာကာရဏံ ပန ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ ဝုတ္တမေဝ.

๕๑. บทว่า ยาวตา ความว่า มีประมาณเท่าใด บทว่า อยํ เตสํ อญฺญตโร ความว่า สันธานคฤหบดีนี้เป็นสาวกคนหนึ่งในบรรดาสาวกเหล่านั้น ได้ยินว่า สาวกของพระผู้มีพระภาคที่เป็นคฤหัสถ์อนาคามีเท่านั้น ๕๐๐ คน อาศัยอยู่ในกรุงราชคฤห์ ในบรรดาสาวกเหล่านั้น แต่ละคนๆ มีอุบาสก ๕๐๐ คน ๕๐๐ คนเป็นบริวาร พระองค์ทรงหมายถึงอุบาสกเหล่านั้นจึงตรัสว่า "ผู้นี้เป็นคนหนึ่งในบรรดาชนเหล่านั้น" พระองค์ทรงปรารถนาการเข้าไปหาของเขา จึงตรัสคำว่า อปฺเปว นาม ส่วนเหตุแห่งการปรารถนานั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในโปฏฐปาทสูตรนั่นเอง

၅၂. ဧတဒဝေါစာတိ အာဂစ္ဆန္တော အန္တရာမဂ္ဂေယေဝ တေသံ ကထာယ သုတတ္တာ ဧတံ အညထာ ခေါ ဣမေတိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. တတ္ထ အညတိတ္ထိယာတိ ဒဿနေနပိ အာကပ္ပေနပိ ကုတ္တေနပိ အာစာရေနပိ ဝိဟာရေနပိ ဣရိယာပထေနပိ အညေ တိတ္ထိယာတိ အညတိတ္ထိယာ. သင်္ဂမ္မ သမာဂမ္မာတိ သင်္ဂန္တွာ သမာဂန္တွာ ရာသိ ဟုတွာ နိသိန္နဋ္ဌာနေ. အရညဝနပတ္ထာနီတိ အရညဝနပတ္ထာနိ ဂါမူပစာရတော မုတ္တာနိ ဒူရသေနာသနာနိ. ပန္တာနီတိ ဒူရတရာနိ မနုဿူပစာရဝိရဟိတာနိ. အပ္ပသဒ္ဒါနီတိ ဝိဟာရူပစာရေန ဂစ္ဆတော အဒ္ဓိကဇနဿပိ သဒ္ဒေန မန္ဒသဒ္ဒါနိ. အပ္ပနိဂ္ဃောသာနီတိ အဝိဘာဝိတတ္ထေန နိဂ္ဃောသေန မန္ဒနိဂ္ဃောသာနိ. ဝိဇနဝါတာနီတိ အန္တောသဉ္စာရိနော ဇနဿ ဝါတေန ဝိဂတဝါတာနိ. မနုဿရာဟဿေယျကာနီတိ မနုဿာနံ ရဟဿကရဏဿ ယုတ္တာနိ အနုစ္ဆဝိကာနိ. ပဋိသလ္လာနသာရုပ္ပာနီတိ ဧကီဘာဝဿ အနုရူပါနိ. ဣတိ သန္ဓာနော ဂဟပတိ ‘‘အဟော မမ သတ္ထာ ယော ဧဝရူပါနိ သေနာသနာနိ ပဋိသေဝတီ’’တိ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ဥတ္တမင်္ဂေ သိရသ္မိံ ပတိဋ္ဌပေတွာ ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တော နိသီဒိ.

๕๒. บทว่า เอตทโวจ ความว่า เมื่อสันธานคฤหบดีมาอยู่ ได้ฟังคำพูดของปริพาชกเหล่านั้นในระหว่างทางนั่นเอง จึงกล่าวคำนี้มีอาทิว่า อญฺญถา โข อิเม ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญติตฺถิยา ความว่า เป็นเดียรถีย์อื่น คือแปลกกัน ทั้งโดยทิฏฐิ โดยเครื่องแต่งกาย โดยกิริยา โดยอาจาระ โดยความเป็นอยู่ โดยอิริยาบถ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อัญญติตถิยะ บทว่า สงฺคมฺม สมาคมฺม ความว่า ประชุมกันแล้ว มาพร้อมกันแล้ว เป็นกลุ่มก้อนในที่ที่นั่งอยู่ บทว่า อรญฺญวนปตฺถานิ ความว่า เสนาสนะอันเป็นป่าและป่าทึบ เป็นเสนาสนะไกล พ้นจากเขตหมู่บ้าน บทว่า ปนฺตานิ ความว่า เสนาสนะที่ไกลยิ่งขึ้นไป ปราศจากเขตที่มนุษย์สัญจร บทว่า อปฺปสทฺทานิ ความว่า มีเสียงน้อย แม้ด้วยเสียงของคนเดินทางที่เดินผ่านเขตวัด บทว่า อปฺปนิคฺโฆสานิ ความว่า มีเสียงกึกก้องน้อย ด้วยเสียงกึกก้องที่มีเนื้อความไม่ปรากฏชัด บทว่า วิชนวาตานิ ความว่า ปราศจากเสียงลมปากของคนที่สัญจรอยู่ภายใน บทว่า มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ความว่า เหมาะสม สมควรแก่การทำกิจลับของมนุษย์ บทว่า ปฏิสลฺลานสารุปฺปานิ ความว่า เหมาะสมแก่ความเป็นผู้เดียวดาย ด้วยเหตุนี้ สันธานคฤหบดีจึงประคองอัญชลีไว้บนศีรษะอันเป็นอวัยวะสูงสุดแล้วเปล่งอุทานนี้ว่า "โอหนอ พระศาสดาของเราผู้เสพเสนาสนะเช่นนี้" แล้วได้นั่งลง

၅၃. ဧဝံ ဝုတ္တေတိ ဧဝံ သန္ဓာနေန ဂဟပတိနာ ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တေန ဝုတ္တေ. နိဂြောဓော ပရိဗ္ဗာဇကော အယံ ဂဟပတိ မမ သန္တိကေ နိသိန္နောပိ အတ္တနော သတ္ထာရံယေဝ ထောမေတိ ဥက္ကံသတိ, အမှေ ပန အတ္ထီတိပိ န မညတိ, ဧတသ္မိံ ဥပ္ပန္နကောပံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဥပရိ ပါတေဿာမီတိ သန္ဓာနံ ဂဟပတိံ ဧတဒဝေါစ.

๕๓. บทว่า เอวํ วุตฺเต ความว่า เมื่อสันธานคฤหบดีผู้เปล่งอุทานอยู่ กล่าวอย่างนี้แล้ว นิโครธปริพาชกคิดว่า "คฤหบดีผู้นี้ แม้นั่งอยู่ในสำนักของเรา ก็ยังสรรเสริญ ยกย่องแต่พระศาสดาของตนเท่านั้น ส่วนพวกเรา เขากลับไม่สำคัญว่ามีอยู่ เราจักให้ความโกรธที่เกิดขึ้นในคฤหบดีนี้ ตกไปเหนือพระสมณโคดม" (คิดดังนี้แล้ว) จึงได้กล่าวคำนี้กะสันธานคฤหบดี

ယဂ္ဃေတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော. ဇာနေယျာသီတိ ဗုဇ္ဈေယျာသိ ပဿေယျာသိ. ကေန သမဏော ဂေါတမော သဒ္ဓိံ သလ္လပတီတိ ကေန ကာရဏေန ကေန ပုဂ္ဂလေန သဒ္ဓိံ သမဏော ဂေါတမော သလ္လပတိ ဝဒတိ ဘာသတိ. ကိံ [Pg.18] ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ယဒိ ကိဉ္စိ သလ္လာပကာရဏံ ဘဝေယျ, ယဒိ ဝါ ကောစိ သမဏဿ ဂေါတမဿ သန္တိကံ သလ္လာပတ္ထိကော ဂစ္ဆေယျ, သလ္လပေယျ, န ပန ကာရဏံ အတ္ထိ, န တဿ သန္တိကံ ကောစိ ဂစ္ဆတိ, သွာယံ ကေန သမဏော ဂေါတမော သဒ္ဓိံ သလ္လပတိ, အသလ္လပန္တော ကထံ ဥန္နာဒီ ဘဝိဿတီ’’တိ.

บทว่า ยคฺเฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน บทว่า ชาเนยฺยาสิ ความว่า ท่านพึงรู้ ท่านพึงเห็น บทว่า เกน สมโณ โคตโม สทฺธึ สลฺลปติ ความว่า พระสมณโคดมจะสนทนา ปราศรัย พูดคุยกับใคร ด้วยเหตุอะไร ท่านกล่าวหมายความว่า "ถ้าหากจะมีเหตุแห่งการสนทนาอะไรบ้าง หรือถ้าหากจะมีใครผู้ต้องการสนทนาไปสู่สำนักของพระสมณโคดม ก็พึงได้สนทนา แต่เหตุ(ที่จะสนทนา)ก็ไม่มี ไม่มีใครไปสู่สำนักของท่าน พระสมณโคดมนั้นจะสนทนากับใคร เมื่อไม่สนทนา จะมีเสียงกึกก้องได้อย่างไร"

သာကစ္ဆန္တိ သံသန္ဒနံ. ပညာဝေယျတ္တိယန္တိ ဥတ္တရပစ္စုတ္တရနယေန ဉာဏဗျတ္တဘာဝံ. သုညာဂါရဟတာတိ သုညာဂါရေသု နဋ္ဌာ, သမဏေန ဟိ ဂေါတမေန ဗောဓိမူလေ အပ္ပမတ္တိကာ ပညာ အဓိဂတာ, သာပိဿ သုညာဂါရေသု ဧကကဿ နိသီဒတော နဋ္ဌာ. ယဒိ ပန မယံ ဝိယ ဂဏသင်္ဂဏိကံ ကတွာ နိသီဒေယျ, နာဿ ပညာ နဿေယျာတိ ဒဿေတိ. အပရိသာဝစရောတိ အဝိသာရဒတ္တာ ပရိသံ ဩတရိတုံ န သက္ကောတိ. နာလံ သလ္လာပါယာတိ န သမတ္ထော သလ္လာပံ ကာတုံ. အန္တမန္တာနေဝါတိ ကောစိ မံ ပဉှံ ပုစ္ဆေယျာတိ ပဉှာဘီတော အန္တမန္တာနေဝ ပန္တသေနာသနာနိ သေဝတိ. ဂေါကာဏာတိ ဧကက္ခိဟတာ ကာဏဂါဝီ. သာ ကိရ ပရိယန္တစာရိနီ ဟောတိ, အန္တမန္တာနေဝ သေဝတိ. သာ ကိရ ကာဏက္ခိဘာဝေန ဝနန္တာဘိမုခီပိ န သက္ကောတိ ဘဝိတုံ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ပတ္တေန ဝါ သာခါယ ဝါ ကဏ္ဋကေန ဝါ ပဟာရဿ ဘာယတိ. ဂုန္နံ အဘိမုခီပိ န သက္ကောတိ ဘဝိတုံ. ကသ္မာ? ယသ္မာ သိင်္ဂေန ဝါ ကဏ္ဏေန ဝါ ဝါလေန ဝါ ပဟာရဿ ဘာယတိ. ဣင်္ဃာတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော. သံသာဒေယျာမာတိ ဧကပဉှပုစ္ဆနေနေဝ သံသာဒနံ ဝိသာဒမာပန္နံ ကရေယျာမ. တုစ္ဆကုမ္ဘီဝ နန္တိ ရိတ္တဃဋံ ဝိယ နံ. ဩရောဓေယျာမာတိ ဝိနန္ဓေယျာမ. ပူရိတဃဋော ဟိ ဣတော စိတော စ ပရိဝတ္တေတွာ န သုဝိနန္ဓနီယော ဟောတိ. ရိတ္တကော ယထာရုစိ ပရိဝတ္တေတွာ သက္ကာ ဟောတိ ဝိနန္ဓိတုံ, ဧဝမေဝ ဟတပညတာယ ရိတ္တကုမ္ဘိသဒိသံ သမဏံ ဂေါတမံ ဝါဒဝိနန္ဓနေန သမန္တာ ဝိနန္ဓိဿာမာတိ ဝဒတိ.

บทว่า สากจฺฉํ ได้แก่ การสนทนาปราศรัย บทว่า ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ได้แก่ ความเป็นผู้มีญาณเฉียบแหลมโดยนัยแห่งการถามตอบ บทว่า สุญฺญาคารหตา ความว่า ปัญญาของท่านหายไปในเรือนว่าง จริงอยู่ พระสมณโคดมได้บรรลุปัญญาเพียงเล็กน้อยที่โคนต้นโพธิ์ ปัญญานั้นของท่านก็หายไปเมื่อท่านนั่งอยู่ผู้เดียวในเรือนว่าง (นิโครธ) แสดงว่า "แต่ถ้าท่านนั่งคลุกคลีด้วยหมู่คณะเหมือนพวกเรา ปัญญาของท่านก็จะไม่เสื่อม" บทว่า อปริสาวจโร ความว่า เพราะไม่แกล้วกล้า จึงไม่สามารถเข้าสู่บริษัทได้ บทว่า นาลํ สลฺลาปาย ความว่า ไม่สามารถที่จะสนทนาได้ บทว่า อนฺตมนฺตาเนว ความว่า กลัวว่า "ใครๆ จะถามปัญหาเรา" จึงเสพแต่เสนาสนะอันสงัดที่เป็นที่สุดขอบเท่านั้น เหมือนแม่โคตาบอดข้างเดียว ได้ยินว่า แม่โคตัวนั้นย่อมเที่ยวไปตามชายขอบ ย่อมเสพแต่ที่สุดขอบเท่านั้น ได้ยินว่า แม่โคตัวนั้นเพราะตาบอดข้างเดียว จึงไม่สามารถจะหันหน้าเข้าสู่ป่าได้ เพราะเหตุไร? เพราะมันกลัวการถูกกระทบด้วยใบไม้ก็ดี กิ่งไม้ก็ดี หนามก็ดี แม้จะหันหน้าเข้าหาฝูงโคก็ไม่สามารถ เพราะเหตุไร? เพราะมันกลัวการถูกกระทบด้วยเขาก็ดี หูก็ดี หางก็ดี บทว่า อิงฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน บทว่า สํสาเทยฺยาม ความว่า เราจะทำให้ท่านจมลง คือถึงความท้อแท้ ด้วยการถามปัญหาเพียงข้อเดียวเท่านั้น (จะทำให้) ท่านเป็นเหมือนหม้อเปล่า บทว่า โอโรเธยฺยาม ความว่า เราจะร้อยรัดท่านไว้ จริงอยู่ หม้อที่เต็ม (ด้วยน้ำ) เมื่อพลิกไปมาทางโน้นทางนี้ ย่อมร้อยรัดได้ไม่ดี ส่วนหม้อเปล่า เมื่อพลิกไปมาตามชอบใจ ย่อมสามารถร้อยรัดได้ (นิโครธ) กล่าวว่า "ฉันใดก็ฉันนั้น เราจะร้อยรัดพระสมณโคดมผู้เปรียบเหมือนหม้อเปล่าเพราะมีปัญญาเสื่อมแล้ว ด้วยเครื่องร้อยรัดคือวาทะโดยรอบ"

ဣတိ ပရိဗ္ဗာဇကော သတ္ထု သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ နလာဋမဏ္ဍလံ အပဿန္တော ဒသဗလဿ ပရမ္မုခါ အတ္တနော ဗလံ ဒီပေန္တော အသမ္ဘိန္နံ ခတ္တိယကုမာရံ ဇာတိယာ ဃဋ္ဋယန္တော စဏ္ဍာလပုတ္တော ဝိယ အသမ္ဘိန္နကေသရသီဟံ မိဂရာဇာနံ ထာမေန ဃဋ္ဋေန္တော ဇရသိင်္ဂါလော ဝိယ စ နာနပ္ပကာရံ တုစ္ဆဂဇ္ဇိတံ ဂဇ္ဇိ. ဥပါသကောပိ စိန္တေသိ ‘‘အယံ ပရိဗ္ဗာဇကော အတိ ဝိယ ဂဇ္ဇတိ, အဝီစိဖုသနတ္ထာယ ပါဒံ, ဘဝဂ္ဂဂ္ဂဟဏတ္ထာယ ဟတ္ထံ ပသာရယန္တော ဝိယ နိရတ္ထကံ ဝါယမတိ. သစေ မေ သတ္ထာ ဣမံ ဌာနမာဂစ္ဆေယျ, ဣမဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ [Pg.19] ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ဥဿိတံ မာနဒ္ဓဇံ ဌာနသောဝ ဩပါတေယျာ’’တိ.

ด้วยประการฉะนี้ นิโครธปริพาชกเมื่อไม่ได้เห็นพระนลาฏมณฑลอันมีวรรณะเพียงดังทองของพระศาสดา จึงแสดงกำลังของตนในที่ลับหลังพระทศพล เป็นประดุจบุตรของคนจัณฑาลผู้กระทบกระทั่งกษัตริย์กุมารผู้มีชาติไม่ระคนกันด้วยชาติ และเป็นประดุจสุนัขจิ้งจอกแก่ผู้กระทบกระทั่งพญาราชสีห์ชื่อเกสรีผู้มีชาติไม่ระคนกันด้วยกำลัง ได้บันลือเสียงอันเปล่าประโยชน์นานาประการ แม้สันธานอุบาสกก็คิดว่า “ปริพาชกนี้บันลือเสียงเหลือเกิน เป็นประดุจผู้เหยียดเท้าเพื่อจะสัมผัสอเวจี เหยียดมือเพื่อจะยึดเอาภวัคคพรหม ย่อมพยายามโดยไร้ประโยชน์ ถ้าหากพระศาสดาของเราพึงเสด็จมาสู่ที่นี้ไซร้ ก็พึงทรงทำลายธงคือมานะของปริพาชกนี้ที่ยกขึ้นสูงเพียงภวัคคพรหม ให้ตกไปโดยพลันทีเดียว”

၅၄. ဘဂဝါပိ တေသံ တံ ကထာသလ္လာပံ အဿောသိယေဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဿောသိ ခေါ ဣမံ ကထာသလ္လာပ’’န္တိ.

๕๔. แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนั้นของคนเหล่านั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ได้ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนี้แล”

သုမာဂဓာယာတိ သုမာဂဓာ နာမ ပေါက္ခရဏီ, ယဿာ တီရေ နိသိန္နော အညတရော ပုရိသော ပဒုမနာဠန္တရေဟိ အသုရဘဝနံ ပဝိသန္တံ အသုရသေနံ အဒ္ဒသ. မောရနိဝါပေါတိ နိဝါပေါ ဝုစ္စတိ ဘတ္တံ, ယတ္ထ မောရာနံ အဘယေန သဒ္ဓိံ နိဝါပေါ ဒိန္နော, တံ ဌာနန္တိ အတ္ထော. အဗ္ဘောကာသေတိ အင်္ဂဏဋ္ဌာနေ. အဿာသပတ္တာတိ တုဋ္ဌိပတ္တာ သောမနဿပတ္တာ. အဇ္ဈာသယန္တိ ဥတ္တမနိဿယဘူတံ. အာဒိဗြဟ္မစရိယန္တိ ပုရာဏဗြဟ္မစရိယသင်္ခါတံ အရိယမဂ္ဂံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ကော နာမ သော, ဘန္တေ, ဓမ္မော ယေန ဘဂဝတာ သာဝကာ ဝိနီတာ အဇ္ဈာသယာဒိဗြဟ္မစရိယဘူတံ အရိယမဂ္ဂံ ပူရေတွာ အရဟတ္တာဓိဂမဝသေန အဿာသပတ္တာ ပဋိဇာနန္တီ’’တိ.

ในบทว่า สุมาคธายา นั้น สระโบกขรณีชื่อว่าสุมาคธา ซึ่งบุรุษคนหนึ่งนั่งอยู่ที่ฝั่งของสระนั้น ได้เห็นเสนาอสูรเข้าไปสู่อสูรภพโดยระหว่างแห่งสายบัวหลวง ในบทว่า โมรนิวาโป นั้น เหยื่อเรียกว่านิวาปะ อธิบายว่า ที่ใดที่เขาให้เหยื่อแก่นกยูงทั้งหลายพร้อมด้วยความไม่มีภัย ที่นั้นเรียกว่าโมรนิวาปะ ในบทว่า อพฺโภกาเส คือ ในที่แจ้ง ในบทว่า อสฺสาสปตฺตา คือ ถึงความยินดี ถึงความโสมนัส ในบทว่า อชฺฌาสยํ คือ เป็นที่อาศัยอันสูงสุด ในบทว่า อาทิพรหฺมจริยํ คือ อริยมรรค อันนับว่าเป็นพรหมจรรย์เบื้องต้น ความนี้ท่านกล่าวไว้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมนั้นชื่ออะไร ที่พระสาวกทั้งหลายอันพระผู้มีพระภาคทรงแนะนำแล้วด้วยธรรมใด บำเพ็ญอริยมรรคอันเป็นที่อาศัยและเป็นพรหมจรรย์เบื้องต้นให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมปฏิญาณว่าเป็นผู้ถึงความเบาใจด้วยสามารถแห่งการบรรลุพระอรหัต”

တပေါဇိဂုစ္ဆာဝါဒဝဏ္ဏနာ

พรรณนาวาทะว่าด้วยการรังเกียจบาปด้วยตบะ

၅၅. ဝိပ္ပကတာတိ မမာဂမနပစ္စယာ အနိဋ္ဌိတာ, ဝ ဟုတွာ ဌိတာ, ကထေဟိ, အဟမေတံ နိဋ္ဌပေတွာ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေမီတိ သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေသိ.

๕๕. ในบทว่า วิปฺปกตา ความว่า เรื่องยังไม่จบสิ้นเพราะเหตุแห่งการมาของเรา ยังค้างอยู่ ท่านจงกล่าวเถิด เราจักทำเรื่องนั้นให้จบสิ้น ให้ถึงที่สุด แล้วจักแสดง ดังนี้ พระองค์ได้ทรงปวารณาด้วยสัพพัญญูปวารณา

၅၆. ဒုဇ္ဇာနံ ခေါတိ ဘဂဝါ ပရိဗ္ဗာဇကဿ ဝစနံ သုတွာ ‘‘အယံ ပရိဗ္ဗာဇကော မယာ သာဝကာနံ ဒေသေတဗ္ဗံ ဓမ္မံ တေဟိ ပူရေတဗ္ဗံ ပဋိပတ္တိံ ပုစ္ဆတိ, သစဿာဟံ အာဒိတောဝ တံ ကထေဿာမိ, ကထိတမ္ပိ နံ န ဇာနိဿတိ, အယံ ပန ဝီရိယေန ပါပဇိဂုစ္ဆနဝါဒေါ, ဟန္ဒာဟံ ဧတဿေဝ ဝိသယေ ပဉှံ ပုစ္ဆာပေတွာ ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနံ လဒ္ဓိယာ နိရတ္ထကဘာဝံ ဒဿေမိ. အထ ပစ္ဆာ ဣမံ ပဉှံ ဗျာကရိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဒုဇ္ဇာနံ ခေါ ဧတန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သကေ အာစရိယကေတိ အတ္တနော အာစရိယဝါဒေ. အဓိဇေဂုစ္ဆေတိ ဝီရိယေန ပါပဇိဂုစ္ဆနဘာဝေ. ကထံ သန္တာတိ ကထံ ဘူတာ. တပေါဇိဂုစ္ဆာတိ ဝီရိယေန ပါပဇိဂုစ္ဆာ ပါပဝိဝဇ္ဇနာ. ပရိပုဏ္ဏာတိ ပရိသုဒ္ဓါ. ကထံ အပရိပုဏ္ဏာတိ ကထံ အပရိသုဒ္ဓါ ဟောတီတိ ဧဝံ ပုစ္ဆာတိ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော နာမ.

๕๖. พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำของปริพาชกแล้วทรงดำริว่า “ปริพาชกนี้ถามถึงธรรมอันเราพึงแสดงแก่สาวกทั้งหลาย และปฏิปทาอันสาวกเหล่านั้นพึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์ ถ้าหากเราจักกล่าวเรื่องนั้นแก่เขาตั้งแต่ต้น แม้เมื่อกล่าวแล้ว เขาก็จักไม่รู้ ก็ปริพาชกนี้มีวาทะว่าด้วยการรังเกียจบาปด้วยความเพียร เอาเถิด เราจักให้ถามปัญหาในเรื่องของเขานั่นแหละ แล้วจักแสดงความไร้สาระแห่งลัทธิของสมณพราหมณ์จำนวนมาก ต่อจากนั้น เราจักพยากรณ์ปัญหานี้” ดังนี้แล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ทุชฺชานํ โข เอตํ (ข้อนั้นท่านผู้... รู้ได้ยากแล) ในบทเหล่านั้น บทว่า สเก อาจริยเก คือ ในวาทะของอาจารย์ของตน บทว่า อธิเชคุจฺเฉ คือ ในภาวะที่รังเกียจบาปด้วยความเพียร บทว่า กถํ สนฺตา คือ เป็นอย่างไร บทว่า ตโปชิคุจฺฉา คือ การรังเกียจบาป การเว้นจากบาปด้วยความเพียร บทว่า ปริปุณฺณา คือ บริสุทธิ์ บทว่า กถํ อปริปุณฺณา คือ ไม่บริสุทธิ์อย่างไร ดังนี้ ย่อมถามอย่างนี้ บทว่า ยตฺร หิ นาม คือ ผู้ใดแล

၅၇. အပ္ပသဒ္ဒေ [Pg.20] ကတွာတိ နိရဝေ အပ္ပသဒ္ဒေ ကတွာ. သော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော ဧကံ ပဉှမ္ပိ န ကထေတိ, သလ္လာပကထာပိဿ အတိဗဟုကာ နတ္ထိ, ဣမေ ပန အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သမဏံ ဂေါတမံ အနုဝတ္တန္တိ စေဝ ပသံသန္တိ စ, ဟန္ဒာဟံ ဣမေ နိဿဒ္ဒေ ကတွာ သယံ ကထေမီ’’တိ. သော တထာ အကာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပသဒ္ဒေ ကတွာ’’တိ. ‘‘တပေါဇိဂုစ္ဆဝါဒါ’’တိအာဒီသု တပေါဇိဂုစ္ဆံ ဝဒါမ, မနသာပိ တမေဝ သာရတော ဂဟေတွာ ဝိစရာမ, ကာယေနပိမှာ တမေဝ အလ္လီနာ, နာနပ္ပကာရကံ အတ္တကိလမထာနုယောဂမနုယုတ္တာ ဝိဟရာမာတိ အတ္ထော.

๕๗. ในบทว่า อปฺปสทฺเท กตฺวา คือ ทำให้ไม่มีเสียง ทำให้เสียงน้อย ได้ยินว่า เขาคิดว่า “พระสมณโคดมไม่ตรัสตอบแม้สักปัญหาหนึ่ง แม้การสนทนาปราศรัยของพระองค์ก็มีไม่มากนัก ส่วนคนเหล่านี้ ประพฤติตามและสรรเสริญพระสมณโคดมตั้งแต่ต้น เอาเถิด เราจักทำให้คนเหล่านี้เงียบเสียง แล้วกล่าวเอง” เขาได้ทำเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อปฺปสทฺเท กตฺวา” ในบทเป็นต้นว่า ตโปชิคุจฺฉาวาทา มีเนื้อความว่า เรากล่าวการรังเกียจบาปด้วยตบะ แม้ด้วยใจ ก็ยึดถือเอากรรมนั้นนั่นแหละโดยความเป็นสาระเที่ยวไป แม้ด้วยกาย เราทั้งหลายก็แนบสนิทอยู่กับกรรมนั้นนั่นแหละ เราทั้งหลายประกอบอัตตกิลมถานุโยคนานาประการอยู่

ဥပက္ကိလေသဝဏ္ဏနာ

พรรณนาอุปกิเลส

၅၈. တပဿီတိ တပနိဿိတကော. ‘‘အစေလကော’’တိအာဒီနိ သီဟနာဒေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၉၃) ဝိတ္ထာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တပံ သမာဒိယတီတိ အစေလကဘာဝါဒိကံ တပံ သမ္မာ အာဒိယတိ, ဒဠှံ ဂဏှာတိ. အတ္တမနော ဟောတီတိ ကော အညော မယာ သဒိသော ဣမသ္မိံ တပေ အတ္ထီတိ တုဋ္ဌမနော ဟောတိ. ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပောတိ အလမေတ္တာဝတာတိ ဧဝံ ပရိယောသိတသင်္ကပ္ပော, ဣဒဉ္စ တိတ္ထိယာနံ ဝသေန အာဂတံ. သာသနာဝစရေနာပိ ပန ဒီပေတဗ္ဗံ. ဧကစ္စော ဟိ ဓုတင်္ဂံ သမာဒိယတိ, သော တေနေဝ ဓုတင်္ဂေန ကော အညော မယာ သဒိသော ဓုတင်္ဂဓရောတိ အတ္တမနော ဟောတိ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပော. တပဿိနော ဥပက္ကိလေသော ဟောတီတိ ဒုဝိဓဿာပေတဿ တပဿိနော အယံ ဥပက္ကိလေသော ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာယံ တပေါ ဥပက္ကိလေသော ဟောတီတိ ဝဒါမိ.

๕๘. ในบทว่า ตปสฺสี คือ ผู้เนื่องด้วยตบะ บททั้งหลายมีคำว่า อเจลโก เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่ท่านขยายไว้แล้วในสีหนาทสูตรนั่นเทียว ในบทว่า ตปํ สมาทิยติ คือ สมาทานตบะมีภาวะแห่งอเจลกะเป็นต้นโดยชอบ คือ ยึดถือมั่น ในบทว่า อตฺตมโน โหติ คือ มีใจยินดีว่า “ใครอื่นที่เหมือนเราในตบะนี้จะมีอยู่หรือ” ในบทว่า ปริปุณฺณสงฺกปฺโป คือ มีความดำริอันจบสิ้นแล้วอย่างนี้ว่า “พอแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้” และคำนี้มาโดยสามารถแห่งพวกเดียรถีย์ แต่พึงแสดงแม้โดยภิกษุผู้เที่ยวไปในพระศาสนา จริงอยู่ ภิกษุบางรูปสมาทานธุดงค์ ภิกษุนั้นด้วยธุดงค์นั้นนั่นแหละ ย่อมเป็นผู้มีใจยินดี เป็นผู้มีความดำริบริบูรณ์ว่า “ใครอื่นผู้ทรงธุดงค์ที่เหมือนเราจะมีอยู่หรือ” ในบทว่า ตปสฺสิโน อุปกฺกิเลโส โหติ คือ นี้เป็นอุปกิเลสของตปัสสีแม้ทั้งสองประเภทนั้น เรากล่าวว่า ตบะนี้เป็นอุปกิเลสด้วยเหตุเพียงเท่านี้

အတ္တာနုက္ကံသေတီတိ ‘‘ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီ’’တိ အတ္တာနံ ဥက္ကံသတိ ဥက္ခိပတိ. ပရံ ဝမ္ဘေတီတိ ‘‘အယံ န မာဒိသော’’တိ ပရံ သံဟာရေတိ အဝက္ခိပတိ.

ในบทว่า อตฺตานุกฺกํเสติ คือ ยกตนขึ้น คือ ตั้งตนไว้เหนือผู้อื่นว่า “ใครที่เหมือนเราจะมีอยู่” ในบทว่า ปรํ วมฺเภติ คือ ข่มผู้อื่น คือ ดูหมิ่นผู้อื่นว่า “ผู้นี้ไม่เหมือนเรา”

မဇ္ဇတီတိ မာနမဒကရဏေန မဇ္ဇတိ. မုစ္ဆတီတိ မုစ္ဆိတော ဟောတိ ဂဓိတော အဇ္ဈာပန္နော. ပမာဒမာပဇ္ဇတီတိ ဧတဒေဝ သာရန္တိ ပမာဒမာပဇ္ဇတိ. သာသနေ ပဗ္ဗဇိတောပိ ဓုတင်္ဂသုဒ္ဓိကော ဟောတိ, န ကမ္မဋ္ဌာနသုဒ္ဓိကော. ဓုတင်္ဂမေဝ အရဟတ္တံ ဝိယ သာရတော ပစ္စေတိ.

ในบทว่า มชฺชติ คือ ย่อมมัวเมาด้วยการกระทำมานะและความเมา ในบทว่า มุจฺฉติ คือ ย่อมเป็นผู้มัวเมา หมกมุ่น ถูกครอบงำ ในบทว่า ปมาทมาปชฺชติ คือ ย่อมถึงความประมาทว่า “สิ่งนี้เท่านั้นเป็นสาระ” แม้ผู้บวชในพระศาสนาก็เป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยธุดงค์ แต่ไม่เป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยกรรมฐาน ย่อมเชื่อถือธุดงค์นั่นแหละโดยความเป็นสาระประดุจพระอรหัต

၅၉. လာဘသက္ကာရသိလောကန္တိ [Pg.21] ဧတ္ထ စတ္တာရော ပစ္စယာ လဗ္ဘန္တီတိ လာဘာ, တေယေဝ သုဋ္ဌု ကတွာ ပဋိသင်္ခရိတွာ လဒ္ဓါ သက္ကာရော, ဝဏ္ဏဘဏနံ သိလောကော. အဘိနိဗ္ဗတ္တေတီတိ အစေလကာဒိဘာဝံ တေရသဓုတင်္ဂသမာဒါနံ ဝါ နိဿာယ မဟာလာဘော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘အဘိနိဗ္ဗတ္တေတီ’’တိ ဝုတ္တော. သေသမေတ္ထ ပုရိမဝါရနယေနေဝ ဒုဝိဓဿာပိ တပဿိနော ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๕๙. ในบทว่า ลาภสกฺการสิโลกํ นั้น ปัจจัย ๔ อันบุคคลย่อมได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ลาภ ปัจจัย ๔ เหล่านั้นนั่นแหละ อันบุคคลกระทำดีแล้ว ตกแต่งแล้ว ได้แล้ว ชื่อว่า สักการะ การกล่าวคุณ ชื่อว่า สิโลกะ ในบทว่า อภินิพฺพตฺเตติ นั้น ลาภใหญ่ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยภาวะแห่งอเจลกะเป็นต้น หรือการสมาทานธุดงค์ ๑๓ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อภินิพฺพตฺเตติ” ส่วนที่เหลือในวาระนี้ พึงทราบโดยนัยแห่งวาระก่อนโดยสามารถแห่งตปัสสีแม้ทั้งสองประเภท

၆၀. ဝေါဒါသံ အာပဇ္ဇတီတိ ဒွေဘာဂံ အာပဇ္ဇတိ, ဒွေ ဘာဂေ ကရောတိ. ခမတီတိ ရုစ္စတိ. နက္ခမတီတိ န ရုစ္စတိ. သာပေက္ခော ပဇဟတီတိ သတဏှော ပဇဟတိ. ကထံ? ပါတောဝ ခီရဘတ္တံ ဘုတ္တော ဟောတိ. အထဿ မံသဘောဇနံ ဥပနေတိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘ဣဒါနိ ဧဝရူပံ ကဒါ လဘိဿာမ, သစေ ဇာနေယျာမ, ပါတောဝ ခီရဘတ္တံ န ဘုဉ္ဇေယျာမ, ကိံ မယာ သက္ကာ ကာတုံ, ဂစ္ဆ ဘော, တွမေဝ ဘုဉ္ဇာ’’တိ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇန္တော ဝိယ သာပေက္ခော ပဇဟတိ. ဂဓိတောတိ ဂေဓဇာတော. မုစ္ဆိတောတိ ဗလဝတဏှာယ မုစ္ဆိတော သံမုဋ္ဌဿတီ ဟုတွာ. အဇ္ဈာပန္နောတိ အာမိသေ အတိလဂ္ဂေါ, ‘‘ဘုဉ္ဇိဿထ, အာဝုသော’’တိ ဓမ္မနိမန္တနမတ္တမ္ပိ အကတွာ မဟန္တေ မဟန္တေ ကဗဠေ ကရောတိ. အနာဒီနဝဒဿာဝီတိအာဒီနဝမတ္တမ္ပိ န ပဿတိ. အနိဿရဏပညောတိ ဣဓ မတ္တညုတာနိဿရဏပစ္စဝေက္ခဏပရိဘောဂမတ္တမ္ပိ န ကရောတိ. လာဘသက္ကာရသိလောကနိကန္တိဟေတူတိ လာဘာဒီသု တဏှာဟေတု.

๖๐. บทว่า Vodāsaṃ āpajjati ความว่า ย่อมถึงการแบ่งเป็น ๒ ส่วน คือ ทำเป็น ๒ ส่วน บทว่า Khamati ความว่า ย่อมชอบใจ บทว่า Nakkhamati ความว่า ย่อมไม่ชอบใจ บทว่า Sāpekkho pajahati ความว่า เป็นผู้มีความอยากแล้วจึงสละไป ถามว่า อย่างไร? ตอบว่า ฉันข้าวมธุปายาสแต่เช้าตรู่แล้ว ต่อมามีคนนำโภชนะมีเนื้อมาถวาย เขาย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า "บัดนี้ เราจะได้โภชนะเช่นนี้เมื่อไหร่หนอ ถ้าเรารู้แต่แรก ก็จะไม่ฉันข้าวมธุปายาสแต่เช้าตรู่ เราจะทำอะไรได้ ไปเถิด ท่านผู้เจริญ ท่านนั่นแหละจงฉันเถิด" ดังนี้แล้ว เป็นผู้มีความอาลัยสละไป เหมือนสละชีวิต บทว่า Gadhito ความว่า เป็นผู้เกิดความละโมบ บทว่า Mucchito ความว่า เป็นผู้มัวเมาด้วยตัณหาอย่างแรงกล้า หลงลืมสติ บทว่า Ajjhāpanno ความว่า เป็นผู้ติดข้องอย่างยิ่งในอามิส ไม่ทำการนิมนต์ตามธรรมแม้เพียงว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านจะฉันไหม" แล้วทำคำข้าวใหญ่ๆ บทว่า Anādīnavadassāvī ความว่า ย่อมไม่เห็นโทษแม้แต่น้อย บทว่า Anissaraṇapañño ความว่า ในปัจจัยนี้ ย่อมไม่กระทำการบริโภคพร้อมด้วยการพิจารณาเพื่อเป็นทางออกจากทุกข์ด้วยความเป็นผู้รู้จักประมาณแม้แต่น้อย บทว่า Lābhasakkārasilokanikantihetu ความว่า เพราะเหตุแห่งตัณหาในลาภเป็นต้น

၆၁. သံဘက္ခေတီတိ သံခါဒတိ. အသနိဝိစက္ကန္တိ ဝိစက္ကသဏ္ဌာနာ အသနိယေဝ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘အသနိဝိစက္ကံ ဣမဿ ဒန္တကူဋံ မူလဗီဇာဒီသု န ကိဉ္စိ န သံဘုဉ္ဇတိ. အထ စ ပန နံ သမဏပ္ပဝါဒေန သမဏောတိ သဉ္ဇာနန္တီ’’တိ. ဧဝံ အပသာဒေတိ အဝက္ခိပတိ. ဣဒံ တိတ္ထိယဝသေန အာဂတံ. ဘိက္ခုဝသေန ပနေတ္ထ အယံ ယောဇနာ, အတ္တနာ ဓုတင်္ဂဓရော ဟောတိ, သော အညံ ဧဝံ အပသာဒေတိ ‘‘ကိံ သမဏာ နာမ ဣမေ သမဏမှာတိ ဝဒန္တိ, ဓုတင်္ဂမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, ဥဒ္ဒေသဘတ္တာဒီနိ ပရိယေသန္တာ ပစ္စယဗာဟုလ္လိကာ ဝိစရန္တီ’’တိ. လူခါဇီဝိန္တိ အစေလကာဒိဝသေန ဝါ ဓုတင်္ဂဝသေန ဝါ လူခါဇီဝိံ. ဣဿာမစ္ဆရိယန္တိ ပရဿ သက္ကာရာဒိသမ္ပတ္တိခီယနလက္ခဏံ ဣဿံ, သက္ကာရာဒိကရဏအက္ခမနလက္ခဏံ မစ္ဆရိယဉ္စ.

๖๑. บทว่า Saṃbhakkheti ความว่า ย่อมเคี้ยวกิน บทว่า Asanivicakkaṃ ความว่า คือ อสนีบาตที่มีสัณฐานเป็นวงกลมกว้าง คำอธิบายมีดังนี้ "ค้อนคือฟันของภิกษุนี้เปรียบดังจักรสายฟ้า ย่อมไม่เว้นที่จะไม่เคี้ยวกินสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาพืชมีรากเป็นต้น แต่ถึงกระนั้น ชนทั้งหลายก็ยังรู้จักเธอว่าเป็นสมณะด้วยคำเรียกว่าสมณะ" ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าย่อมคัดค้าน ย่อมทับถม คำนี้มาโดยนัยของพวกเดียรถีย์ ส่วนโดยนัยของภิกษุในศาสนานี้ มีการประกอบความดังนี้ ตนเองเป็นผู้ทรงธุดงค์ ย่อมคัดค้านภิกษุอื่นอย่างนี้ว่า "ภิกษุเหล่านี้ชื่อว่าเป็นสมณะอะไรกัน กล่าวอยู่ว่า 'พวกเราเป็นสมณะ' แม้เพียงธุดงค์ก็ไม่มี เที่ยวแสวงหาอุทเทสภัตเป็นต้น เป็นผู้มีความพากเพียรเพื่อปัจจัยมาก" บทว่า Lūkhājīviṃ ความว่า มีความเป็นอยู่เศร้าหมอง ด้วยความเป็นอเจลกเป็นต้น หรือด้วยธุดงค์ บทว่า Issāmacchariyaṃ ความว่า คือ ความริษยาซึ่งมีลักษณะดูหมิ่นความถึงพร้อมด้วยสักการะเป็นต้นของผู้อื่น และความตระหนี่ซึ่งมีลักษณะไม่ทนต่อการที่ผู้อื่นได้รับการกระทำสักการะเป็นต้น

၆၂. အာပါထကနိသာဒီ [Pg.22] ဟောတီတိ မနုဿာနံ အာပါထေ ဒဿနဋ္ဌာနေ နိသီဒတိ. ယတ္ထ တေ ပဿန္တိ, တတ္ထ ဌိတော ဝဂ္ဂုလိဝတံ စရတိ, ပဉ္စာတပံ တပ္ပတိ, ဧကပါဒေန တိဋ္ဌတိ, သူရိယံ နမဿတိ. သာသနေ ပဗ္ဗဇိတောပိ သမာဒိန္နဓုတင်္ဂေါ သဗ္ဗရတ္တိံ သယိတွာ မနုဿာနံ စက္ခုပထေ တပံ ကရောတိ, မဟာသာယနှေယေဝ စီဝရကုဋိံ ကရောတိ, သူရိယေ ဥဂ္ဂတေ ပဋိသံဟရတိ, မနုဿာနံ အာဂတဘာဝံ ဉတွာ ဃဏ္ဍိံ ပဟရိတွာ စီဝရံ မတ္ထကေ ဌပေတွာ စင်္ကမံ ဩတရတိ, သမ္မုဉ္ဇနိံ ဂဟေတွာ ဝိဟာရင်္ဂဏံ သမ္မဇ္ဇတိ.

๖๒. บทว่า Āpāthakanisādī hoti ความว่า ย่อมนั่งในที่ปรากฏ ในสถานที่เป็นที่มองเห็นของพวกมนุษย์ พวกมนุษย์เห็นในที่ใด เขาก็ยืนอยู่ในที่นั้น ประพฤติวัตรของค้างคาว ทำปัญจาตปะ (บำเพ็ญตบะด้วยไฟ ๕ กอง) ยืนด้วยเท้าข้างเดียว นมัสการพระอาทิตย์ แม้ผู้บวชในพระศาสนา สมาทานธุดงค์แล้ว นอนตลอดทั้งคืน พอถึงที่ซึ่งเป็นวิสัยแห่งจักษุของมนุษย์ ก็ทำตบะ คือ ในเวลาเย็นมากจึงทำกุฏิจีวร พอพระอาทิตย์ขึ้นก็รื้อเก็บ เมื่อรู้ว่าพวกมนุษย์มาแล้ว ก็ตีระฆัง เอาจีวรวางไว้บนศีรษะ ลงสู่ที่จงกรม ถือไม้กวาดกวาดลานวัด

အတ္တာနန္တိ အတ္တနော ဂုဏံ အဒဿယမာနောတိ ဧတ္ထ အ-ကာရော နိပါတမတ္တံ, ဒဿယမာနောတိ အတ္ထော. ဣဒမ္ပိ မေ တပသ္မိန္တိ ဣဒမ္ပိ ကမ္မံ မမေဝ တပသ္မိံ, ပစ္စတ္တေ ဝါ ဘုမ္မံ, ဣဒမ္ပိ မမ တပေါတိ အတ္ထော. သော ဟိ အသုကသ္မိံ ဌာနေ အစေလကော အတ္ထိ မုတ္တာစာရောတိအာဒီနိ သုတွာ အမှာကံ ဧသ တပေါ, အမှာကံ သော အန္တေဝါသိကောတိအာဒီနိ ဘဏတိ. အသုကသ္မိံ ဝါ ပန ဌာနေ ပံသုကူလိကော ဘိက္ခု အတ္ထီတိအာဒီနိ သုတွာ အမှာကံ ဧသ တပေါ, အမှာကံ သော အန္တေဝါသိကောတိအာဒီနိ ဘဏတိ.

บทว่า Attānaṃ อธิบายว่า attano guṇaṃ adassayamāno ในบทว่า adassayamāno นี้ อ-อักษร เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า แสดงอยู่ บทว่า Idampi me tapasmiṃ ความว่า กรรมแม้นี้เป็นของเราเท่านั้นในตบะ หรือ สัตตมีวิภัตติลงในอรรถปฐมาวิภัตติ มีความหมายว่า แม้นี้ก็เป็นตบะของเรา จริงอยู่ บุคคลนั้นได้ฟังคำเป็นต้นว่า "ในสถานที่โน้น มีอเจลก (ชีเปลือย) มีผู้ประพฤติเยี่ยงโค" ดังนี้แล้ว ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า "นั่นเป็นตบะของพวกเรา เขาเป็นอันเตวาสิกของพวกเรา" หรืออีกอย่างหนึ่ง ได้ฟังคำเป็นต้นว่า "ในสถานที่โน้น มีภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุล" ดังนี้แล้ว ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า "นั่นเป็นตบะของพวกเรา เขาเป็นอันเตวาสิกของพวกเรา"

ကိဉ္စိဒေဝါတိ ကိဉ္စိ ဝဇ္ဇံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဝါ. ပဋိစ္ဆန္နံ သေဝတီတိ ယထာ အညေ န ဇာနန္တိ, ဧဝံ သေဝတိ. အက္ခမမာနံ အာဟ ခမတီတိ အရုစ္စမာနံယေဝ ရုစ္စတိ မေတိ ဝဒတိ. အတ္တနာ ကတံ အတိမဟန္တမ္ပိ ဝဇ္ဇံ အပ္ပမတ္တကံ ကတွာ ပညပေတိ, ပရေန ကတံ ဒုက္ကဋမတ္တံ ဝီတိက္ကမမ္ပိ ပါရာဇိကသဒိသံ ကတွာ ဒဿေတိ. အနုညေယျန္တိ အနုဇာနိတဗ္ဗံ အနုမောဒိတဗ္ဗံ.

บทว่า Kiñcideva ความว่า โทษหรือทิฏฐิอะไรบางอย่าง บทว่า Paṭicchannaṃ sevati ความว่า ย่อมเสพโดยอาการที่คนอื่นไม่รู้ บทว่า Akkhamamānaṃ āha khamati ความว่า ย่อมกล่าวว่า "สิ่งที่ไม่น่าชอบใจนั่นแหละ เป็นที่ชอบใจของเรา" โทษที่ตนทำแม้ใหญ่หลวง ก็ทำให้เป็นเรื่องเล็กน้อยแล้วประกาศให้ทราบ ส่วนความผิดเพียงทุกกฏหรือความล่วงละเมิดทางความคิดที่ผู้อื่นทำ ก็ทำให้เสมอด้วยอาบัติปาราชิกแล้วแสดงให้ปรากฏ บทว่า Anuññeyyaṃ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงอนุญาต พึงอนุโมทนา

၆၃. ကောဓနော ဟောတိ ဥပနာဟီတိ ကုဇ္ဈနလက္ခဏေန ကောဓေန, ဝေရအပ္ပဋိနိဿဂ္ဂလက္ခဏေန ဥပနာဟေန စ သမန္နာဂတော. မက္ခီ ဟောတိ ပဠာသီတိ ပရဂုဏမက္ခနလက္ခဏေန မက္ခေန, ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏေန ပဠာသေန စ သမန္နာဂတော.

๖๓. บทว่า Kodhano hoti upanāhī ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความโกรธซึ่งมีลักษณะคือความขัดเคือง และความผูกโกรธซึ่งมีลักษณะคือการไม่สละเวร บทว่า Makkhī hoti paḷāsī ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความลบหลู่คุณท่านซึ่งมีลักษณะคือการลบหลู่คุณของผู้อื่น และความตีเสมอซึ่งมีลักษณะคือการถือตัวเทียมเท่า

ဣဿုကီ ဟောတိ မစ္ဆရီတိ ပရသက္ကာရာဒီသု ဥသူယနလက္ခဏာယ ဣဿာယ, အာဝါသကုလလာဘဝဏ္ဏဓမ္မေသု မစ္ဆရာယနလက္ခဏေန ပဉ္စဝိဓမစ္ဆေရေန စ သမန္နာဂတော ဟောတိ. သဌော ဟောတိ မာယာဝီတိ ကေရာဋိကလက္ခဏေန သာဌေယျေန, ကတပ္ပဋိစ္ဆာဒနလက္ခဏာယ မာယာယ စ သမန္နာဂတော [Pg.23] ဟောတိ. ထဒ္ဓေါ ဟောတိ အတိမာနီတိ နိဿိနေဟနိက္ကရုဏထဒ္ဓလက္ခဏေန ထမ္ဘေန, အတိက္ကမိတွာ မညနလက္ခဏေန အတိမာနေန စ သမန္နာဂတော ဟောတိ. ပါပိစ္ဆော ဟောတီတိ အသန္တသမ္ဘာဝနပတ္ထနလက္ခဏာယ ပါပိစ္ဆတာယ သမန္နာဂတော ဟောတိ. ပါပိကာနန္တိ တာသံယေဝ လာမကာနံ ဣစ္ဆာနံ ဝသံ ဂတော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကောတိ နတ္ထိ ဒိန္နန္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ အယာထာဝဒိဋ္ဌိယာ ဥပေတော. အန္တဂ္ဂါဟိကာယာတိ သာယေဝ ဒိဋ္ဌိ ဥစ္ဆေဒန္တဿ ဂဟိတတ္တာ ‘‘အန္တဂ္ဂါဟိကာ’’တိ ဝုစ္စတိ, တာယ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီတိအာဒီသု သယံ ဒိဋ္ဌိ သန္ဒိဋ္ဌိ, သန္ဒိဋ္ဌိမေဝ ပရာမသတိ ဂဟေတွာ ဝဒတီတိ သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီ. အာဓာနံ ဝုစ္စတိ ဒဠှံ သုဋ္ဌု ဌပိတံ, တထာ ကတွာ ဂဏှာတီတိ အာဓာနဂ္ဂါဟီ. အရိဋ္ဌော ဝိယ န သက္ကာ ဟောတိ ပဋိနိဿဇ္ဇာပေတုန္တိ ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ. ယဒိမေတိ ယဒိ ဣမေ.

บทว่า Issukī hoti maccharī ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความริษยาซึ่งมีลักษณะคือความไม่อยากเห็นผู้อื่นได้ดีในสักการะเป็นต้น และด้วยมัจฉริยะ ๕ ประการซึ่งมีลักษณะคือความตระหนี่ในอาวาส ตระกูล ลาภ วรรณะ และธรรม บทว่า Saṭho hoti māyāvī ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความโอ้อวดซึ่งมีลักษณะคือความเจ้าเล่ห์ และด้วยมายาซึ่งมีลักษณะคือการปกปิดสิ่งที่ทำแล้ว บทว่า Thaddho hoti atimānī ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความกระด้างซึ่งมีลักษณะคือความไม่มีความรัก ไม่มีความกรุณา และความแข็งกระด้าง และด้วยความดูหมิ่นท่านซึ่งมีลักษณะคือการสำคัญตนโดยก้าวล่วง บทว่า Pāpiccho hoti ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความปรารถนาลามกซึ่งมีลักษณะคือการปรารถนาการยกย่องในคุณที่ไม่มีอยู่จริง บทว่า Pāpikānaṃ ความว่า ตกอยู่ในอำนาจของความปรารถนาลามกเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า Micchādiṭṭhiko ความว่า เป็นผู้เข้าถึงมิจฉาทิฏฐิอันไม่เป็นจริง ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "ผลแห่งทานไม่มี" บทว่า Antaggāhikāya ความว่า ทิฏฐินั้นนั่นแหละ เพราะยึดถือเอาที่สุดคืออุจเฉททิฏฐิ จึงเรียกว่า "อันตคาหิกา" ความหมายคือ เป็นผู้ประกอบด้วยทิฏฐินั้น ในบทว่า Sandiṭṭhiparāmāsī เป็นต้น ทิฏฐิของตน ชื่อว่า สันทิฏฐิ, ยึดถือเอาแต่สันทิฏฐิของตนแล้วกล่าว จึงชื่อว่า สันทิฏฐิปรามาสี การตั้งไว้มั่นคงดีแล้ว เรียกว่า อาธาน, กระทำเช่นนั้นแล้วยึดถือ จึงชื่อว่า อาธานคาหี ไม่สามารถทำให้สละคืนได้เหมือนพระอริฏฐะ จึงชื่อว่า ทุปปฏินิสสัคคี บทว่า Yadime คือ yadi ime (ถ้าว่า...เหล่านี้)

ပရိသုဒ္ဓပပဋိကပ္ပတ္တကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาปริสุทธปาปฏิกัปปัตตกถา

၆၄. ဣဓ, နိဂြောဓ, တပဿီတိ ဧဝံ ဘဂဝါ အညတိတ္ထိယေဟိ ဂဟိတလဒ္ဓိံ တေသံ ရက္ခိတံ တပံ သဗ္ဗမေဝ သံကိလိဋ္ဌန္တိ ဥပက္ကိလေသပါဠိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပရိသုဒ္ဓပါဠိဒဿနတ္ထံ ဒေသနမာရဘန္တော ဣဓ, နိဂြောဓာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘န အတ္တမနော’’တိအာဒီနိ ဝုတ္တဝိပက္ခဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သဗ္ဗဝါရေသု စ လူခတပဿိနော စေဝ ဓုတင်္ဂဓရဿ စ ဝသေန ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သော တသ္မိံ ဌာနေ ပရိသုဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ဧဝံ သော တေန န အတ္တမနတာ န ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပဘာဝသင်္ခါတေန ကာရဏေန ပရိသုဒ္ဓေါ နိရုပက္ကိလေသော ဟောတိ, ဥတ္တရိ ဝါယမမာနော ကမ္မဋ္ဌာနသုဒ္ဓိကော ဟုတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๖๔. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุปกิเลสบาลีว่า “ดูก่อนนิโครธ ในศาสนานี้ ตบะที่พวกอัญเดียรถีย์ผู้มีลัทธิอันยึดถือไว้แล้ว รักษาไว้ทั้งหมดล้วนเศร้าหมอง” ดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงเริ่มเทศนาเพื่อแสดงปริสุทธิบาลี จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนนิโครธ ในศาสนานี้” ในบทเหล่านั้น บทว่า “น อตฺตมโน” เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้วนั่นเทียว และในวาระทั้งปวง พึงทราบการประกอบความโดยนัยแห่งผู้บำเพ็ญตบะอย่างเศร้าหมองและผู้ทรงธุดงค์ ความว่า ภิกษุนั้นย่อมบริสุทธิ์ในฐานะนั้นอย่างนี้ คือ ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ ไม่มีอุปกิเลส ด้วยเหตุนั้น คือด้วยความเป็นผู้ไม่มีใจยินดี ด้วยความเป็นผู้ไม่มีความดำริบริบูรณ์ เมื่อพยายามยิ่งขึ้นไป เป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยกรรมฐานแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้

၆၉. အဒ္ဓါ ခေါ, ဘန္တေတိ ဘန္တေ ဧဝံ သန္တေ ဧကံသေနေဝ ဝီရိယေန ပါပဇိဂုစ္ဆနဝါဒေါ ပရိသုဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အနုဇာနာတိ. ဣတော ပရဉ္စ အဂ္ဂဘာဝံ ဝါ သာရဘာဝံ ဝါ အဇာနန္တော အဂ္ဂပ္ပတ္တာ သာရပ္ပတ္တာ စာတိ အာဟ. အထဿ ဘဂဝါ သာရပ္ပတ္တဘာဝံ ပဋိသေဓေန္တော န ခေါ နိဂြောဓာတိအာဒိမာဟ. ပပဋိကပ္ပတ္တာ ဟောတီတိ သာရဝတော ရုက္ခဿ သာရံ ဖေဂ္ဂုံ တစဉ္စ အတိက္ကမ္မ ဗဟိပပဋိကသဒိသာ ဟောတီတိ ဒဿေတိ.

๖๙. (นิโครธปริพาชก) ทูลยอมรับว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ วาทะว่าด้วยการรังเกียจบาปย่อมบริสุทธิ์ด้วยความเพียรโดยส่วนเดียวแน่นอน” แต่เพราะไม่รู้ภาวะอันเลิศหรือภาวะอันเป็นสาระยิ่งไปกว่านี้ จึงกราบทูลว่า “ถึงที่สุดแล้ว ถึงแก่นสารแล้ว” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงปฏิเสธภาวะที่ถึงแก่นสารของเขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนนิโครธ ยังมิใช่” ความว่า “ถึงเพียงเปลือกนอก” นั้น ทรงแสดงว่า เป็นเช่นกับเปลือกนอกของต้นไม้มีแก่น เพราะล่วงเลยแก่น กระพี้ และเปลือกในไปแล้ว อยู่ภายนอก

ပရိသုဒ္ဓတစပ္ပတ္တာဒိကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องการถึงเปลือกในอันบริสุทธิ์เป็นต้น

၇၀. အဂ္ဂံ [Pg.24] ပါပေတူတိ ဒေသနာဝသေန အဂ္ဂံ ပါပေတွာ ဒေသေတု, သာရံ ပါပေတွာ ဒေသေတူတိ ဒသဗလံ ယာစတိ. စာတုယာမသံဝရသံဝုတောတိ စတုဗ္ဗိဓေန သံဝရေန ပိဟိတော. န ပါဏံ အတိပါတေတီတိ ပါဏံ န ဟနတိ. န ဘာဝိတမာသီသတီတိ ဘာဝိတံ နာမ တေသံ သညာယ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ, တေ န အာသီသတိ န သေဝတီတိ အတ္ထော.

๗๐. บทว่า “ขอพระองค์ทรงโปรดให้ถึงที่สุด” คือ ขอพระองค์ทรงแสดงธรรมโดยให้ถึงที่สุด ขอทรงแสดงธรรมโดยให้ถึงแก่นสาร ดังนี้ เป็นการทูลขอพระทศพล บทว่า “ผู้สำรวมแล้วด้วยจาตุยามสังวร” คือ ผู้ปิดกั้นแล้วด้วยสังวร ๔ ประการ บทว่า “ไม่ยังสัตว์มีปราณให้ตกล่วงไป” คือ ไม่ฆ่าสัตว์ ในบทว่า “ไม่หวังสิ่งที่อบรมแล้ว” นั้น คำว่า “สิ่งที่อบรมแล้ว” ได้แก่ กามคุณ ๕ ตามสัญญาของพวกเดียรถีย์เหล่านั้น ความว่า ไม่ปรารถนา ไม่เสพกามคุณ ๕ เหล่านั้น

အဒုံ စဿ ဟောတီတိ ဧတဉ္စဿ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနံ ‘‘သော အဘိဟရတီ’’တိအာဒိလက္ခဏံ. တပဿိတာယာတိ တပဿိဘာဝေန ဟောတိ. တတ္ထ သော အဘိဟရတီတိ သော တံ သီလံ အဘိဟရတိ, ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎေတိ. သီလံ မေ ပရိပုဏ္ဏံ, တပေါ အာရဒ္ဓေါ, အလမေတ္တာဝတာတိ န ဝီရိယံ ဝိဿဇ္ဇေတိ. နော ဟီနာယာဝတ္တတီတိ ဟီနာယ ဂိဟိဘာဝတ္ထာယ န အာဝတ္တတိ. သီလတော ဥတ္တရိ ဝိသေသာဓိဂမတ္ထာယ ဝီရိယံ ကရောတိယေဝ, ဧဝံ ကရောန္တော သော ဝိဝိတ္တံ သေနာသနံ ဘဇတိ. ‘‘အရည’’န္တိအာဒီနိ သာမညဖလေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၁၆) ဝိတ္ထာရိတာနေဝ. ‘‘မေတ္တာသဟဂတေနာ’’တိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝဏ္ဏိတာနိ. တစပ္ပတ္တာတိ ပပဋိကတော အဗ္ဘန္တရံ တစံ ပတ္တာ. ဖေဂ္ဂုပ္ပတ္တာတိ တစတော အဗ္ဘန္တရံ ဖေဂ္ဂုံ ပတ္တာ, ဖေဂ္ဂုသဒိသာ ဟောတီတိ အတ္ထော.

บทว่า “อทุํ จสฺส โหติ” คือ ลักษณะนี้ของบุคคลนั้นที่กำลังจะกล่าวต่อไป อันมีคำว่า “โส อภิหรติ” เป็นต้น บทว่า “ตปสฺสิตาย” คือ ย่อมมีได้เพราะความเป็นผู้มีตบะ ในบทนั้น บทว่า “โส อภิหรติ” คือ ภิกษุนั้นย่อมนำศีลนั้นไปให้ยิ่งขึ้น คือทำให้เจริญยิ่งๆ ขึ้นไป ไม่ละความเพียรด้วยคิดว่า “ศีลของเราบริบูรณ์แล้ว ตบะเราปรารภแล้ว พอแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้” บทว่า “โน หีนายาวตฺตติ” คือ ไม่เวียนมาเพื่อภาวะอันเลว คือความเป็นคฤหัสถ์ ย่อมทำความเพียรเพื่อบรรลุคุณวิเศษที่สูงกว่าศีลขึ้นไปนั่นเทียว เมื่อทำอย่างนั้น ภิกษุนั้นย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด บทว่า “อรญฺญ” เป็นต้น พิสดารแล้วในสามัญญผลสูตรนั่นเทียว บทว่า “เมตฺตาสหคเตน” เป็นต้น พรรณนาไว้แล้วในวิสุทธิมรรค บทว่า “ตจปฺปตฺตา” คือ ถึงเปลือกในซึ่งอยู่ถัดจากเปลือกนอกเข้าไป บทว่า “เผคฺคุปฺปตฺตา” ความว่า ถึงกระพี้ซึ่งอยู่ถัดจากเปลือกในเข้าไป คือ เป็นเช่นกับกระพี้

၇၄. ‘‘ဧတ္တာဝတာ, ခေါ နိဂြောဓ, တပေါဇိဂုစ္ဆာ အဂ္ဂပ္ပတ္တာ စ ဟောတိ သာရပ္ပတ္တာ စာ’’တိ ဣဒံ ဘဂဝါ တိတ္ထိယာနံ ဝသေနာဟ. တိတ္ထိယာနဉှိ လာဘသက္ကာရော ရုက္ခဿ သာခါပလာသသဒိသော. ပဉ္စသီလမတ္တကံ ပပဋိကသဒိသံ. အဋ္ဌသမာပတ္တိမတ္တံ တစသဒိသံ. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏာဝသာနာ အဘိညာ ဖေဂ္ဂုသဒိသာ. ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ပနေတေ အရဟတ္တန္တိ ဂဟေတွာ ဝိစရန္တိ. တေန နေသံ တံ ရုက္ခဿ သာရသဒိသံ. သာသနေ ပန လာဘသက္ကာရော သာခါပလာသသဒိသော. သီလသမ္ပဒါ ပပဋိကသဒိသာ. ဈာနသမာပတ္တိယော တစသဒိသာ. လောကိယာဘိညာ ဖေဂ္ဂုသဒိသာ. မဂ္ဂဖလံ သာရော. ဣတိ ဘဂဝတာ အတ္တနော သာသနံ ဩနတဝိနတဖလဘာရဘရိတရုက္ခူပမာယ ဥပမိတံ. သော ဒေသနာကုသလတာယ တတော တစသာရသမ္ပတ္တိတော မမ သာသနံ ဥတ္တရိတရဉ္စေဝ ပဏီတတရဉ္စ, တံ တုဝံ ကဒါ ဇာနိဿသီတိ အတ္တနောဒေသနာယ ဝိသေသဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣတိ ခေါ နိဂြောဓာ’’တိ ဒေသနံ အာရဘိ[Pg.25]. တေ ပရိဗ္ဗာဇကာတိ တေ တဿ ပရိဝါရာ တိံသသတသင်္ချာ ပရိဗ္ဗာဇကာ. ဧတ္ထ မယံ အနဿာမာတိ ဧတ္ထ အစေလကပါဠိအာဒီသု, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘အမှာကံ အစေလကပါဠိမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, ကုတော ပရိသုဒ္ဓပါဠိ. အမှာကံ ပရိသုဒ္ဓပါဠိမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, ကုတော စာတုယာမသံဝရာဒီနိ. စာတုယာမသံဝရောပိ နတ္ထိ, ကုတော အရညဝါသာဒီနိ. အရညဝါသောပိ နတ္ထိ, ကုတော နီဝရဏပ္ပဟာနာဒီနိ. နီဝရဏပ္ပဟာနမ္ပိ နတ္ထိ, ကုတော ဗြဟ္မဝိဟာရာဒီနိ. ဗြဟ္မဝိဟာရမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, ကုတော ပုဗ္ဗေနိဝါသာဒီနိ. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, ကုတော အမှာကံ ဒိဗ္ဗစက္ခု. ဧတ္ထ မယံ သအာစရိယကာ နဋ္ဌာ’’တိ. ဣတော ဘိယျော ဥတ္တရိတရန္တိ ဣတော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏာဓိဂမတော ဘိယျော အညံ ဥတ္တရိတရံ ဝိသေသာဓိဂမံ မယံ သုတိဝသေနာပိ န ဇာနာမာတိ ဝဒန္တိ.

๗๔. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระดำรัสนี้ว่า “ดูก่อนนิโครธ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ตบะและข้อปฏิบัติในการรังเกียจบาปย่อมถึงที่สุดและถึงแก่นสาร” โดยนัยของพวกเดียรถีย์ ด้วยว่า ลาภสักการะของพวกเดียรถีย์เปรียบเหมือนกิ่งและใบของต้นไม้ เพียงศีล ๕ เปรียบเหมือนเปลือกนอก เพียงสมาบัติ ๘ เปรียบเหมือนเปลือกใน อภิญญาทั้งหลายมีปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นที่สุด เปรียบเหมือนกระพี้ ส่วนพวกเดียรถีย์เหล่านั้นยึดถือทิพพจักขุว่าเป็นพระอรหัตแล้วเที่ยวไป เพราะเหตุนั้น ทิพพจักขุนั้นของพวกเขาจึงเปรียบเหมือนแก่นของต้นไม้ แต่ในพระศาสนานี้ ลาภสักการะเปรียบเหมือนกิ่งและใบ ศีลสมบัติเปรียบเหมือนเปลือกนอก ฌานสมาบัติทั้งหลายเปรียบเหมือนเปลือกใน โลกิยอภิญญาเปรียบเหมือนกระพี้ มรรคผลเป็นแก่นสาร ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเปรียบเทียบพระศาสนาของพระองค์ด้วยอุปมาต้นไม้ที่น้อมกิ่งลงและเต็มไปด้วยภาระคือผล พระองค์ผู้ทรงฉลาดในเทศนา เพื่อจะทรงแสดงความพิเศษแห่งเทศนาของพระองค์ว่า “ศาสนาของเราประเสริฐกว่าและประณีตกว่าความถึงพร้อมด้วยเปลือกในและแก่นสารนั้น ท่านจะรู้ได้เมื่อไร” จึงทรงเริ่มเทศนาว่า “ดูก่อนนิโครธ ด้วยเหตุอย่างนี้แล” บทว่า “เต ปริพฺพาชกา” คือ ปริพาชก ๓๐๐ คนผู้เป็นบริวารของนิโครธนั้น บทว่า “เอตฺถ มยํ อนสฺสาม” คือ ในอเจลกบาลีเป็นต้นนี้ มีความหมายดังนี้ว่า “แม้เพียงอเจลกบาลีก็ไม่มีแก่พวกเรา ปริสุทธิบาลีจะมีแต่ที่ไหน แม้เพียงปริสุทธิบาลีก็ไม่มีแก่พวกเรา จาตุยามสังวรเป็นต้นจะมีแต่ที่ไหน แม้จาตุยามสังวรก็ไม่มี จะมีอรัญญวาสเป็นต้นแต่ที่ไหน แม้การอยู่ป่าก็ไม่มี จะมีการละนีวรณ์เป็นต้นแต่ที่ไหน แม้การละนีวรณ์ก็ไม่มี จะมีพรหมวิหารเป็นต้นแต่ที่ไหน แม้เพียงพรหมวิหารก็ไม่มี จะมีปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้นแต่ที่ไหน แม้เพียงปุพเพนิวาสานุสสติญาณก็ไม่มี ทิพพจักขุจะมีแก่พวกเราแต่ที่ไหน ในข้อนี้ พวกเราพร้อมทั้งอาจารย์พินาศแล้ว” บทว่า “อิโต ภิยฺโย อุตฺตริตรํ” คือ พวกเขากล่าวว่า “พวกเราไม่รู้คุณวิเศษอื่นที่ยิ่งขึ้นไปกว่าการบรรลุทิพพจักขุญาณนี้ แม้โดยการได้ยินได้ฟัง”

နိဂြောဓဿပဇ္ဈာယနဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยการครุ่นคิดของนิโครธ

၇၅. အထ နိဂြောဓံ ပရိဗ္ဗာဇကန္တိ ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ ‘‘ဣမေ ပရိဗ္ဗာဇကာ ဣဒါနိ ဘဂဝတော ဘာသိတံ သုဿူသန္တိ, ဣမိနာ စ နိဂြောဓေန ဘဂဝတော ပရမ္မုခါ ကက္ခဠံ ဒုရာသဒဝစနံ ဝုတ္တံ, ဣဒါနိ အယမ္ပိ သောတုကာမော ဇာတော, ကာလော ဒါနိ မေ ဣမဿ မာနဒ္ဓဇံ နိပါတေတွာ ဘဂဝတော သာသနံ ဥက္ခိပိတု’’န္တိ. အထ နိဂြောဓံ ပရိဗ္ဗာဇကံ ဧတဒဝေါစ. အပရမ္ပိဿ အဟောသိ ‘‘အယံ မယိ အကထေန္တေ သတ္ထာရံ န ခမာပေဿတိ, တဒဿ အနာဂတေ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တိဿတိ, မယာ ပန ကထိတေ ခမာပေဿတိ, တဒဿ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’တိ. အထ နိဂြောဓံ ပရိဗ္ဗာဇကံ ဧတဒဝေါစ. အပရိသာဝစရံ ပန နံ ကရောထာတိ ဧတ္ထ ပနာတိ နိပါတော, အထ နံ အပရိသာဝစရံ ကရောထာတိ အတ္ထော. ‘‘အပရိသာဝစရေတ’’န္တိပိ ပါဌော, အပရိသာဝစရံ ဝါ ဧတံ ကရောထ, ဂေါကာဏာဒီနံ ဝါ အညတရန္တိ အတ္ထော.

๗๕. ครั้งนั้น ได้ยินว่า สันธานคฤหบดีได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “บัดนี้ ปริพาชกเหล่านี้กำลังตั้งใจฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาค และนิโครธปริพาชกผู้นี้ก็ได้กล่าววาจาที่หยาบคาย อันไม่ควรกล่าว ลับหลังพระผู้มีพระภาค บัดนี้ แม้เขาก็เกิดความต้องการจะฟังขึ้นมาแล้ว บัดนี้เป็นเวลาที่เราจะทำลายธงคือมานะของเขาผู้นี้แล้วยกย่องพระศาสนาของพระผู้มีพระภาค” ลำดับนั้น เขาจึงได้กล่าวคำนี้แก่นิโครธปริพาชก. อนึ่ง เขายังมีความคิดอีกอย่างหนึ่งว่า “ถ้าเราไม่พูด ปริพาชกผู้นี้ก็จักไม่ทูลขอขมาพระศาสดา การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เขาในอนาคต แต่ถ้าเราพูด เขาก็จักทูลขอขมา การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่เขาสิ้นกาลนาน” ลำดับนั้น เขาจึงได้กล่าวคำนี้แก่นิโครธปริพาชก. ในคำว่า ‘อปริสาวจรํ ปน นํ กโรถ’ (แต่ท่านทั้งหลายจงทำให้ท่านผู้นั้นเป็นผู้ไม่เข้าสู่บริษัทเถิด) นี้ คำว่า ‘ปน’ เป็นนิบาต ความว่า ‘อถ นํ อปริสาวจรํ กโรถ’ (อนึ่ง ท่านทั้งหลายจงทำให้ท่านผู้นั้นเป็นผู้ไม่เข้าสู่บริษัทเถิด) ก็มีบทว่า ‘อปริสาวจเรตํ’ บ้าง ความว่า ท่านทั้งหลายจงทำให้ท่านผู้นั้นเป็นผู้ไม่เข้าสู่บริษัท หรือเป็นเช่นโคบอดเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง.

ဂေါကာဏန္တိ ဧတ္ထာပိ ဂေါကာဏံ ပရိယန္တစာရိနိံ ဝိယ ကရောထာတိ အတ္ထော. တုဏှီဘူတောတိ တုဏှီဘာဝံ ဥပဂတော. မင်္ကုဘူတောတိ နိတ္တေဇတံ အာပန္နော. ပတ္တက္ခန္ဓောတိ ဩနတဂီဝေါ. အဓောမုခေါတိ ဟေဋ္ဌာမုခေါ.

แม้ในคำว่า ‘โคกาณํ’ นี้ ก็มีความหมายว่า ท่านทั้งหลายจงทำให้เป็นเหมือนโคบอดที่เดินอยู่ตามชายขอบ. คำว่า ‘ตุณฺหีภูโต’ คือ ถึงความเป็นผู้นิ่ง. คำว่า ‘มงฺกุภูโต’ คือ ถึงความเป็นผู้หมดสง่าราศี. คำว่า ‘ปตฺตขนฺโธ’ คือ มีคอตก. คำว่า ‘อโธมุโข’ คือ มีหน้าก้ม.

၇၆. ဗုဒ္ဓေါ [Pg.26] သော ဘဂဝါ ဗောဓာယာတိ သယံ ဗုဒ္ဓေါ သတ္တာနမ္ပိ စတုသစ္စဗောဓတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ဒန္တောတိ စက္ခုတောပိ ဒန္တော…ပေ… မနတောပိ ဒန္တော. ဒမထာယာတိ အညေသမ္ပိ ဒမနတ္ထာယ ဧဝ, န ဝါဒတ္ထာယ. သန္တောတိ ရာဂသန္တတာယ သန္တော, ဒေါသမောဟသန္တတာယ သဗ္ဗ အကုသလသဗ္ဗာဘိသင်္ခါရသန္တတာယ သန္တော. သမထာယာတိ မဟာဇနဿ ရာဂါဒိသမနတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တိဏ္ဏောတိ စတ္တာရော ဩဃေ တိဏ္ဏော. တရဏာယာတိ မဟာဇနဿ ဩဃနိတ္ထရဏတ္ထာယ. ပရိနိဗ္ဗုတောတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော. ပရိနိဗ္ဗာနာယာတိ မဟာဇနဿာပိ သဗ္ဗကိလေသပရိနိဗ္ဗာနတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ.

๗๖. ในคำว่า ‘พุทฺโธ โส ภควา โพธาย’ (พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเป็นพุทโธ เพื่อตรัสรู้) ความว่า พระองค์ทรงเป็นผู้ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความตรัสรู้ในอริยสัจ ๔ แม้แก่เหล่าสัตว์. คำว่า ‘ทนฺโต’ (ทรงเป็นผู้ฝึกแล้ว) คือ ทรงฝึกแล้วแม้ทางจักษุ...ฯลฯ...ทรงฝึกแล้วแม้ทางใจ. คำว่า ‘ทมถาย’ (เพื่อการฝึก) คือ ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่การฝึกแม้ผู้อื่นเท่านั้น ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แก่วาทะ. คำว่า ‘สนฺโต’ (ทรงเป็นผู้สงบแล้ว) คือ ทรงสงบแล้วเพราะความสงบแห่งราคะ ทรงสงบแล้วเพราะความสงบแห่งโทสะและโมหะ เพราะความสงบแห่งอกุศลทั้งปวงและอภิสังขารทั้งปวง. คำว่า ‘สมถาย’ (เพื่อความสงบ) คือ ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ความสงบระงับราคะเป็นต้นของมหาชน. คำว่า ‘ติณฺโณ’ (ทรงเป็นผู้ข้ามแล้ว) คือ ทรงข้ามโอฆะ ๔ ได้แล้ว. คำว่า ‘ตรณาย’ (เพื่อการข้าม) คือ เพื่อประโยชน์แก่การข้ามโอฆะของมหาชน. คำว่า ‘ปรินิพฺพุโต’ (ทรงเป็นผู้ปรินิพพานแล้ว) คือ ทรงดับแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน. คำว่า ‘ปรินิพฺพานาย’ (เพื่อปรินิพพาน) คือ ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่การดับสิ้นกิเลสทั้งปวงแม้ของมหาชน.

ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยที่สุดแห่งพรหมจรรย์เป็นต้น

၇၇. အစ္စယောတိအာဒီနိ သာမညဖလေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၅၀) ဝုတ္တာနိ. ဥဇုဇာတိကောတိ ကာယဝင်္ကာဒိဝိရဟိတော ဥဇုသဘာဝေါ. အဟမနုသာသာမီတိ အဟံ တာဒိသံ ပုဂ္ဂလံ အနုသာသာမိ, ဓမ္မံ အဿ ဒေသေမိ. သတ္တာဟန္တိ သတ္တဒိဝသာနိ, ဣဒံ သဗ္ဗမ္ပိ ဘဂဝါ ဒန္ဓပညံ ပုဂ္ဂလံ သန္ဓာယာဟ အသဌော ပန အမာယာဝီ ဥဇုဇာတိကော တံမုဟုတ္တေနေဝ အရဟတ္တံ ပတ္တုံ သက္ခိဿတိ. ဣတိ ဘဂဝါ ‘‘အသဌ’’န္တိအာဒိဝစနေန သဌော ဟိ ဝင်္ကဝင်္ကော, မယာပိ န သက္ကာ အနုသာသိတုန္တိ ဒီပေန္တော ပရိဗ္ဗာဇကံ ပါဒေသု ဂဟေတွာ မဟာမေရုပါဒတလေ ဝိယ ခိပိတ္ထ. ကသ္မာ? အယဉှိ အတိသဌော, ကုဋိလစိတ္တော သတ္ထရိ ဧဝံ ကထေန္တေပိ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃေသု နာဓိမုစ္စတိ, အဓိမုစ္စနတ္ထာယ သောတံ န ဩဒဟတိ, ကောဟညေ ဌိတော သတ္ထာရံ ခမာပေတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ တဿဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ ‘‘ဧတု ဝိညူ ပုရိသော အသဌော’’တိအာဒိမာဟ. သဌံ ပနာဟံ အနုသာသိတုံ န သက္ကောမီတိ.

๗๗. คำว่า ‘อจฺจโย’ เป็นต้น มีกล่าวไว้แล้วในสามัญญผลสูตร. คำว่า ‘อุชุชาติโก’ คือ ผู้มี स्वभावตรง ปราศจากความคดทางกายเป็นต้น. คำว่า ‘อหํ อนุสาสามิ’ คือ เราจะพร่ำสอนบุคคลเช่นนั้น เราจะแสดงธรรมแก่เขา. คำว่า ‘สตฺตาหํ’ คือ ตลอดเจ็ดวัน, พระผู้มีพระภาคตรัสคำทั้งหมดนี้โดยทรงหมายถึงบุคคลผู้มีปัญญาทึบ แต่ว่าบุคคลผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา มี स्वभावตรง จะสามารถบรรลุพระอรหัตได้ในชั่วขณะนั้นเอง. ด้วยพระดำรัสว่า ‘อสโฐ’ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงให้เห็นว่า “อันที่จริง คนโอ้อวด คนคดโกง แม้เราก็ไม่สามารถพร่ำสอนได้” ดังนี้แล้ว ได้ทรงขว้างปริพาชกนั้นไปประหนึ่งว่าทรงจับที่เท้าแล้วขว้างไปที่เชิงเขามหาเมรุ. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะว่าปริพาชกผู้นี้เป็นคนโอ้อวดยิ่งนัก มีจิตคดโกง แม้เมื่อพระศาสดาตรัสอยู่อย่างนี้ ก็ยังไม่เลื่อมใสในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ไม่เงี่ยโสตลงเพื่อจะเลื่อมใส ตั้งอยู่ในการโอ้อวดแล้วทูลขอขมาพระศาสดา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบอัธยาศัยของเขาแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘เอตุ วิญฺญู ปุริโส อสโฐ’ (ขอเชิญวิญญูชนผู้ไม่โอ้อวดมาเถิด). ความว่า แต่เราไม่สามารถพร่ำสอนคนโอ้อวดได้.

၇၈. အန္တေဝါသိကမျတာတိ အန္တေဝါသိကမျတာယ, အမှေ အန္တေဝါသိကေ ဣစ္ဆန္တော. ဧဝမာဟာတိ ‘‘ဧတု ဝိညုပုရိသော’’တိအာဒိမာဟ. ယော ဧဝ ဝေါ အာစရိယောတိ ယော ဧဝ တုမှာကံ ပကတိယာ အာစရိယော. ဥဒ္ဒေသာ နော စာဝေတုကာမောတိ အတ္တနော အနုသာသနိံ ဂါဟာပေတွာ အမှေ အမှာကံ ဥဒ္ဒေသတော စာဝေတုကာမော. သော ဧဝ ဝေါ ဥဒ္ဒေသော ဟောတူတိ ယော တုမှာကံ ပကတိယာ ဥဒ္ဒေသော, သော တုမှာကံယေဝ ဟောတု[Pg.27], န မယံ တုမှာကံ ဥဒ္ဒေသေန အတ္ထိကာ. အာဇီဝါတိ အာဇီဝတော. အကုသလသင်္ခါတာတိ အကုသလာတိ ကောဋ္ဌာသံ ပတ္တာ. အကုသလာ ဓမ္မာတိ ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒဓမ္မာ တဏှာယေဝ ဝါ ဝိသေသေန. သာ ဟိ ပုနဗ္ဘဝကရဏတော ‘‘ပေါနောဗ္ဘဝိကာ’’တိ ဝုတ္တာ. သဒရထာတိ ကိလေသဒရထသမ္ပယုတ္တာ. ဇာတိဇရာမရဏိယာတိ ဇာတိဇရာမရဏာနံ ပစ္စယဘူတာ. သံကိလေသိကာ ဓမ္မာတိ ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ. ဝေါဒါနိယာတိ, သမထဝိပဿနာ ဓမ္မာ. တေ ဟိ သတ္တေ ဝေါဒါပေန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဝေါဒါနိယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ပညာပါရိပူရိန္တိ မဂ္ဂပညာပါရိပူရိံ. ဝေပုလ္လတ္တဉ္စာတိ ဖလပညာဝေပုလ္လတံ, ဥဘောပိ ဝါ ဧတာနိ အညမညဝေဝစနာနေဝ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘တတော တုမှေ မဂ္ဂပညဉ္စေဝ ဖလပညဉ္စ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿထာ’’တိ. ဧဝံ ဘဂဝါ ပရိဗ္ဗာဇကေ အာရဗ္ဘ အတ္တနော ဩဝါဒါနုသာသနိယာ ဖလံ ဒဿေန္တော အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသိ.

๗๘. คำว่า ‘อนฺเตวาสิกมฺยตา’ คือ ด้วยความปรารถนาในอันเตวาสิก คือปรารถนาพวกเราเป็นอันเตวาสิก. คำว่า ‘เอวมาห’ คือ ตรัสคำเป็นต้นว่า ‘เอตุ วิญฺญู ปุริโส’. คำว่า ‘โย เอว โว อาจริโย’ คือ อาจารย์ใดของพวกท่านที่เป็นอยู่โดยปกติ. คำว่า ‘อุทฺเทสา โน จาเวตุกาโม’ คือ ประสงค์จะให้พวกเราเคลื่อนจากอุเทศ (การเล่าเรียน) ของพวกเรา โดยให้รับเอาคำสั่งสอนของตน. คำว่า ‘โส เอว โว อุทฺเทโส โหตุ’ คือ อุเทศใดของพวกท่านที่มีอยู่โดยปกติ อุเทศนั้นจงเป็นของพวกท่านเท่านั้นเถิด เราไม่มีความต้องการด้วยอุเทศของพวกท่าน. คำว่า ‘อาชีวา’ คือ จากอาชีวะ. คำว่า ‘อกุสลสงฺขาตา’ คือ ถึงส่วนที่เรียกว่าอกุศล. คำว่า ‘อกุสลา ธมฺมา’ คือ ธรรมคืออกุศลจิตตุปบาท ๑๒ หรือโดยเฉพาะอย่างยิ่งคือตัณหานั่นเอง. จริงอยู่ ตัณหานั้นท่านเรียกว่า ‘โปนพฺภวิกา’ เพราะกระทำภพใหม่. คำว่า ‘สทรถา’ คือ ประกอบด้วยความเร่าร้อนคือกิเลส. คำว่า ‘ชาติชรามรณิยา’ คือ เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะ. คำว่า ‘สํกิเลสิกา ธมฺมา’ คือ อกุศลจิตตุปบาท ๑๒. คำว่า ‘โวทานิยา’ คือ ธรรมคือสมถะและวิปัสสนา. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นย่อมยังสัตว์ทั้งหลายให้บริสุทธิ์ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ‘โวทานิยา’. คำว่า ‘ปญฺญาปาริปูรึ’ คือ ความเต็มเปี่ยมแห่งมรรคปัญญา. คำว่า ‘เวปุลฺลตฺตญฺจ’ คือ ความไพบูลย์แห่งผลปัญญา หรือทั้งสองบทนี้เป็นไวพจน์ของกันและกัน. ความที่ตรัสไว้มีดังนี้ว่า “เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจักเข้าถึงพร้อมอยู่ ซึ่งมรรคปัญญาและผลปัญญา โดยทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน)” ดังนี้. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงปรารภเหล่าปริพาชก ทรงแสดงผลแห่งโอวาทานุสาสนีของพระองค์ จึงทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต.

၇၉. ယထာ တံ မာရေနာတိ ယထာ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တာ နိသီဒန္တိ ဧဝမေဝ တုဏှီဘူတာ…ပေ… အပ္ပဋိဘာနာ နိသိန္နာ.

๗๙. ในคำว่า ‘ยถา ตํ มาเรน’ ความว่า พวกเขานั่งนิ่ง...ฯลฯ...หมดปฏิภาณ เหมือนดังพวกที่มีจิตถูกมารครอบงำนั่งอยู่อย่างไร ก็อย่างนั้นทีเดียว.

မာရော ကိရ သတ္ထာ အတိဝိယ ဂဇ္ဇန္တော ဗုဒ္ဓဗလံ ဒီပေတွာ ဣမေသံ ပရိဗ္ဗာဇကာနံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ကဒါစိ ဓမ္မာဘိသမယော ဘဝေယျ, ဟန္ဒာဟံ ပရိယုဋ္ဌာမီတိ သော တေသံ စိတ္တာနိ ပရိယုဋ္ဌာသိ. အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသာနဉှိ စိတ္တံ မာရဿ ယထာကာမကရဏီယံ ဟောတိ. တေပိ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တာ ထဒ္ဓင်္ဂပစ္စင်္ဂါ ဝိယ တုဏှီ အပ္ပဋိဘာနာ နိသီဒိံသု. အထ သတ္ထာ ဣမေ ပရိဗ္ဗာဇကာ အတိဝိယ နိရဝါ ဟုတွာ နိသိန္နာ, ကိံ နု ခေါတိ အာဝဇ္ဇန္တော မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတဘာဝံ အညာသိ. သစေ ပန တေသံ မဂ္ဂဖလုပ္ပတ္တိဟေတု ဘဝေယျ, မာရံ ပဋိဗာဟိတွာပိ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေယျ, သော ပန တေသံ နတ္ထိ. ‘‘သဗ္ဗေပိ မေ တုစ္ဆပုရိသာ’’တိ အညာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အထ ခေါ ဘဂဝတော ဧတဒဟောသိ သဗ္ဗေပိ မေ မောဃပုရိသာ’’တိအာဒိ.

ได้ยินว่า มารคิดว่า 'พระศาสดาทรงบันลืออย่างยิ่ง แสดงพุทธานุภาพแล้ว ทรงแสดงธรรมแก่ปริพาชกเหล่านี้, บางทีการบรรลุธรรมพึงมีแก่ปริพาชกเหล่านี้, เอาล่ะ เราจะครอบงำจิตของปริพาชกเหล่านี้' ดังนี้แล้ว ได้ครอบงำจิตของปริพาชกเหล่านั้น. จริงอยู่ จิตของสัตว์ทั้งหลายผู้ยังละวิปลาสไม่ได้ ย่อมเป็นสิ่งที่มารจะกระทำได้ตามความปรารถนา. แม้ปริพาชกเหล่านั้น มีจิตถูกมารครอบงำแล้ว จึงได้นั่งนิ่ง ไม่สามารถกล่าวอะไรได้ เหมือนคนมีอวัยวะน้อยใหญ่แข็งทื่อไป. ครั้งนั้น พระศาสดาทรงพิจารณาว่า 'ปริพาชกเหล่านี้นั่งนิ่งเงียบอย่างยิ่งหนอ เพราะเหตุอะไรกันหนอ' ดังนี้ ก็ทรงทราบภาวะที่ปริพาชกเหล่านั้นถูกมารครอบงำแล้ว. ก็ถ้าว่าเหตุแห่งการเกิดมรรคผลพึงมีแก่ปริพาชกเหล่านั้น, แม้พระผู้มีพระภาคก็พึงทรงห้ามมารแล้วแสดงธรรม, แต่เหตุนั้นไม่มีแก่ปริพาชกเหล่านั้น. ทรงทราบว่า 'ปริพาชกทั้งหมดเหล่านี้เป็นบุรุษเปล่า'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ทรงมีความดำริว่า ปริพาชกทั้งหมดเหล่านี้เป็นโมฆบุรุษ'.

တတ္ထ ဖုဋ္ဌာ ပါပိမတာတိ ပါပိမတာ မာရေန ဖုဋ္ဌာ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယေသု နာမ. အညာဏတ္ထမ္ပီတိ ဇာနနတ္ထမ္ပိ. ကိံ ကရိဿတိ သတ္တာဟောတိ သမဏေန ဂေါတမေန ပရိစ္ဆိန္နသတ္တာဟော အမှာကံ ကိံ ကရိဿတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘သမဏေန ဂေါတမေန ‘သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿတိ သတ္တာဟ’န္တိ ဝုတ္တံ, သော သတ္တာဟော အမှာကံ ကိံ အပ္ဖာသုကံ ကရိဿတိ. [Pg.28] ဟန္ဒ မယံ သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ ဧတံ ဓမ္မံ သစ္ဆိကာတုံ သက္ကာ, န သက္ကာတိ အညာဏတ္ထမ္ပိ ဗြဟ္မစရိယံ စရိဿာမာ’’တိ. အထ ဝါ ဇာနာမ တာဝဿ ဓမ္မန္တိ ဧကဒိဝသေ ဧကဝါရံ အညာဏတ္ထမ္ပိ ဧတေသံ စိတ္တံ နုပ္ပန္နံ, သတ္တာဟော ပန ဧတေသံ ကုသီတာနံ ကိံ ကရိဿတိ, ကိံ သက္ခိဿန္တိ တေ သတ္တာဟံ ပူရေတုန္တိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. သီဟနာဒန္တိ ပရဝါဒဘိန္ဒနံ သကဝါဒသမုဿာပနဉ္စ အဘီတနာဒံ နဒိတွာ. ပစ္စုပဋ္ဌာသီတိ ပတိဋ္ဌိတော. တာဝဒေဝါတိ တသ္မိညေဝ ခဏေ. ရာဇဂဟံ ပါဝိသီတိ ရာဇဂဟမေဝ ပဝိဋ္ဌော. တေသံ ပန ပရိဗ္ဗာဇကာနံ ကိဉ္စာပိ ဣဒံ သုတ္တန္တံ သုတွာ ဝိသေသော န နိဗ္ဗတ္တော, အာယတိံ ပန နေသံ ဝါသနာယ ပစ္စယော ဘဝိဿတီတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า phuṭṭhā pāpimatā ความว่า ถูกมารผู้มีบาปครอบงำแล้ว. บทว่า yatra hi nāma คือ yesu nāma (ในปริพาชกเหล่าใด). บทว่า aññāṇatthampi คือ jānanatthampi (แม้เพื่อประโยชน์แก่การรู้). บทว่า kiṃ karissati sattāho ความว่า สัตตาหะ (เจ็ดวัน) ที่พระสมณโคดมกำหนดแล้ว จักทำอะไรแก่เราได้. อธิบายว่า 'สัตตาหะที่พระสมณโคดมกล่าวไว้ว่า 'จักอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ด้วยการเข้าถึง ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองตลอดเจ็ดวัน' นั้น จักทำความไม่ผาสุกอะไรแก่พวกเราได้. เอาล่ะ พวกเราจะประพฤติพรหมจรรย์แม้เพื่อจะรู้ว่า 'พวกเราสามารถทำให้แจ้งธรรมนี้ภายในเจ็ดวันได้หรือไม่' ดังนี้'. หรืออีกนัยหนึ่ง จิตของปริพาชกเหล่านั้นที่คิดว่า 'เราจะลองรู้ธรรมของท่านผู้นี้ดู' แม้เพียงครั้งเดียวในวันหนึ่ง ก็ไม่เคยเกิดขึ้นเลย, ก็สัตตาหะจักทำอะไรแก่ปริพาชกผู้เกียจคร้านเหล่านั้นได้, ปริพาชกเหล่านั้นจักสามารถประพฤติพรหมจรรย์ให้บริบูรณ์ตลอดเจ็ดวันได้อย่างไร. นี้เป็นความหมายในบทนี้. บทว่า sīhanādaṃ คือ ทรงบันลือพระสุรเสียงอันไม่หวาดหวั่น ซึ่งทำลายล้างปรวาทและยกย่องสวาทของพระองค์. บทว่า paccupaṭṭhāsi คือ ประดิษฐานอยู่. บทว่า tāvadeva คือ ในขณะนั้นนั่นเอง. บทว่า rājagahaṃ pāvisi คือ เสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์นั่นเอง. ก็แม้ว่าคุณวิเศษจะมิได้บังเกิดแก่ปริพาชกเหล่านั้นเพราะได้ฟังพระสูตรนี้ แต่ในอนาคต จักเป็นปัจจัยแก่วาสนาของปริพาชกเหล่านั้น. ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งนั่นเทียว.

သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี

ဥဒုမ္ဗရိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอุทุมพริกสูตร จบ.

၃. စက္ကဝတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาจักกวัตติสูตร

အတ္တဒီပသရဏတာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยการมีตนเป็นเกาะเป็นที่พึ่ง

၈၀. ဧဝံ [Pg.29] မေ သုတန္တိ စက္ကဝတ္တိသုတ္တံ. တတြာယမနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – မာတုလာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. တံ နဂရံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ အဝိဒူရေ ဝနသဏ္ဍေ ဝိဟရတိ. ‘‘တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသီ’’တိ ဧတ္ထ အယမနုပုဗ္ဗိကထာ –

๘๐. พระสูตรว่า evaṃ me sutaṃ คือ จักกวัตติสูตร. ในพระสูตรนั้น นี้เป็นคำอธิบายบทที่ไม่ปรากฏชัด – บทว่า mātulāyaṃ คือ ในนครชื่อมาตุลา. (พระผู้มีพระภาค) ทรงทำนครนั้นให้เป็นโคจรคามแล้ว ประทับอยู่ในป่าที่ไม่ไกล. ในบทว่า 'tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesī' นี้เป็นอนุบุพพิกถา –

ဘဂဝါ ကိရ ဣမဿ သုတ္တဿ သမုဋ္ဌာနသမယေ ပစ္စူသကာလေ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ လောကံ ဝေါလောကေန္တော ဣမာယ အနာဂတဝံသဒီပိကာယ သုတ္တန္တကထာယ မာတုလနဂရဝါသီနံ စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယံ ဒိသွာ ပါတောဝ ဝီသတိဘိက္ခုသဟဿပရိဝါရော မာတုလနဂရံ သမ္ပတ္တော. မာတုလနဂရဝါသိနော ခတ္တိယာ ‘‘ဘဂဝါ အာဂတော’’တိ သုတွာ ပစ္စုဂ္ဂမ္မ ဒသဗလံ နိမန္တေတွာ မဟာသက္ကာရေန နဂရံ ပဝေသေတွာ နိသဇ္ဇဋ္ဌာနံ သံဝိဓာယ ဘဂဝန္တံ မဟာရဟေ ပလ္လင်္ကေ နိသီဒါပေတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ အဒံသု. ဘဂဝါ ဘတ္တကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေတွာ စိန္တေသိ – ‘‘သစာဟံ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဣမေသံ မနုဿာနံ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ, အယံ ပဒေသော သမ္ဗာဓော, မနုဿာနံ ဌာတုံ ဝါ နိသီဒိတုံ ဝါ ဩကာသော န ဘဝိဿတိ, မဟတာ ခေါ ပန သမာဂမေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ.

ได้ยินว่า ในสมัยที่เป็นสมุฏฐานแห่งพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงออกจากมหากรุณาสมาบัติในเวลาใกล้รุ่ง ทรงตรวจดูโลก ทรงเห็นการบรรลุธรรมของสัตว์แปดหมื่นสี่พันผู้เป็นชาวนครมาตุลา ด้วยพระสูตรกถานี้อันเป็นเครื่องส่องอนาคตวงศ์ จึงเสด็จถึงนครมาตุลาพร้อมด้วยภิกษุสองหมื่นรูปเป็นบริวารแต่เช้าตรู่. กษัตริย์ชาวนครมาตุลาได้สดับว่า 'พระผู้มีพระภาคเสด็จมาแล้ว' ดังนี้ จึงเสด็จออกไปต้อนรับ ทูลนิมนต์พระทศพลแล้ว นำเสด็จเข้าสู่พระนครด้วยสักการะอันยิ่งใหญ่ จัดเตรียมที่ประทับ ให้พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนบัลลังก์อันสมควรแก่ผู้ประเสริฐ แล้วได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. พระผู้มีพระภาคทรงเสร็จภัตกิจแล้ว ทรงดำริว่า 'ถ้าเราจะแสดงธรรมแก่มนุษย์เหล่านี้ในที่นี้ สถานที่นี้ก็คับแคบ โอกาสที่มนุษย์จะยืนหรือจะนั่งย่อมไม่มี, ก็การประชุมใหญ่น่าจะพึงมี'.

အထ ရာဇကုလာနံ ဘတ္တာနုမောဒနံ အကတွာဝ ပတ္တံ ဂဟေတွာ နဂရတော နိက္ခမိ. မနုဿာ စိန္တယိံသု – ‘‘သတ္ထာ အမှာကံ အနုမောဒနမ္ပိ အကတွာ ဂစ္ဆတိ, အဒ္ဓါ ဘတ္တဂ္ဂံ အမနာပံ အဟောသိ, ဗုဒ္ဓါနံ နာမ န သက္ကာ စိတ္တံ ဂဟေတုံ, ဗုဒ္ဓေဟိ သဒ္ဓိံ ဝိဿာသကရဏံ နာမ သမုဿိတဖဏံ အာသီဝိသံ ဂီဝါယ ဂဟဏသဒိသံ ဟောတိ; ဧထ ဘော, တထာဂတံ ခမာပေဿာမာ’’တိ. သကလနဂရဝါသိနော ဘဂဝတာ သဟေဝ နိက္ခန္တာ. ဘဂဝါ ဂစ္ဆန္တောဝ မဂဓက္ခေတ္တေ ဌိတံ သာခါဝိဋပသမ္ပန္နံ သန္ဒစ္ဆာယံ ကရီသမတ္တဘူမိပတ္ထဋံ ဧကံ မာတုလရုက္ခံ ဒိသွာ ဣမသ္မိံ ရုက္ခမူလေ နိသီဒိတွာ ဓမ္မေ ဒေသိယမာနေ ‘‘မဟာဇနဿ ဌာနနိသဇ္ဇနောကာသော ဘဝိဿတီ’’တိ. နိဝတ္တိတွာ [Pg.30] မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ ရုက္ခမူလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကံ အာနန္ဒတ္ထေရံ ဩလောကေသိ. ထေရော ဩလောကိတသညာယ ဧဝ ‘‘သတ္ထာ နိသီဒိတုကာမော’’တိ ဉတွာ သုဂတမဟာစီဝရံ ပညပေတွာ အဒါသိ. နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ. အထဿ ပုရတော မနုဿာ နိသီဒိံသု. ဥဘောသု ပဿေသု ပစ္ဆတော စ ဘိက္ခုသံဃော, အာကာသေ ဒေဝတာ အဋ္ဌံသု, ဧဝံ မဟာပရိသမဇ္ဈဂတော တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ.

ครั้งนั้น พระองค์มิได้ทรงกระทำภัตตานุโมทนาแก่ราชตระกูลทั้งหลาย ทรงถือบาตรแล้วเสด็จออกจากพระนคร. มนุษย์ทั้งหลายคิดกันว่า 'พระศาสดามิได้ทรงกระทำแม้ซึ่งอนุโมทนาแก่พวกเรา เสด็จไปเสียแล้ว, แน่นอนว่าโรงฉันคงไม่เป็นที่พอพระทัย, อันว่าพระทัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่อาจจะหยั่งถึงได้, การทำความคุ้นเคยกับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เปรียบเหมือนการจับงูเห่ามีพิษร้ายที่แผ่พังพานอยู่ที่คอ; มาเถิด ท่านทั้งหลาย เราจะไปทูลขอขมาพระตถาคตกัน'. ชาวนครทั้งหมดได้ออกไปพร้อมกับพระผู้มีพระภาคนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคขณะเสด็จไป ทอดพระเนตรเห็นต้นมาตุลพฤกษ์ต้นหนึ่ง ซึ่งตั้งอยู่ในมคธเขต สมบูรณ์ด้วยกิ่งก้านสาขา มีเงาร่มเย็น แผ่ไปทั่วพื้นดินประมาณหนึ่งกรีส ทรงดำริว่า 'เมื่อเรานั่งแสดงธรรมอยู่ที่โคนต้นไม้นี้ โอกาสสำหรับมหาชนที่จะยืนและนั่งจักมี'. จึงเสด็จกลับจากทาง เสด็จลงแล้วเข้าไปยังโคนต้นไม้ ทอดพระเนตรพระอานนทเถระผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริก. พระเถระทราบด้วยสัญญาณที่ทอดพระเนตรนั่นเองว่า 'พระศาสดาทรงประสงค์จะประทับนั่ง' จึงปูลาดมหาจีวรของพระสุคตถวาย. พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้. ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายได้นั่งอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระองค์. ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่ทั้งสองข้างและเบื้องหลัง, เทวดาทั้งหลายยืนอยู่ในอากาศ, พระผู้มีพระภาคผู้เสด็จเข้าสู่ท่ามกลางมหาบริษัทอย่างนี้แล้ว ได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายในที่นั้น.

တေ ဘိက္ခူတိ တတြ ဥပဝိဋ္ဌာ ဓမ္မပ္ပဋိဂ္ဂါဟကာ ဘိက္ခူ. အတ္တဒီပါတိ အတ္တာနံ ဒီပံ တာဏံ လေဏံ ဂတိံ ပရာယဏံ ပတိဋ္ဌံ ကတွာ ဝိဟရထာတိ အတ္ထော. အတ္တသရဏာတိ ဣဒံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အနညသရဏာတိ ဣဒံ အညသရဏပဋိက္ခေပဝစနံ. န ဟိ အညော အညဿ သရဏံ ဟောတိ, အညဿ ဝါယာမေန အညဿ အသုဇ္ဈနတော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အတ္တာ ဟိ အတ္တနော နာထော, ကော ဟိ နာထော ပရော သိယာ’’တိ (ဓ. ပ. ၁၆၀). တေနာဟ ‘‘အနညသရဏာ’’တိ. ကော ပနေတ္ထ အတ္တာ နာမ, လောကိယလောကုတ္တရော ဓမ္မော. တေနာဟ – ‘‘ဓမ္မဒီပါ ဓမ္မသရဏာ အနညသရဏာ’’တိ. ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿီ’’တိအာဒီနိ မဟာသတိပဋ္ဌာနေ ဝိတ္ထာရိတာနိ.

บทว่า เต ภิกขู ได้แก่ ภิกษุผู้รับธรรมะ นั่งอยู่ในที่นั้น. บทว่า อัตตทีปา มีความว่า ท่านทั้งหลายจงทำตนให้เป็นเกาะ เป็นที่ต้านทาน เป็นที่หลีกเร้น เป็นคติ เป็นที่ไปในเบื้องหน้า เป็นที่พึ่งอยู่เถิด. บทว่า อัตตสรณา นี้ เป็นไวพจน์ของบทว่า อัตตทีปา นั้นนั่นเอง. บทว่า อนัญญสรณา นี้ เป็นคำปฏิเสธที่พึ่งอื่น. จริงอยู่ คนอื่นจะเป็นที่พึ่งของคนอื่นไม่ได้ เพราะคนอื่นจะไม่บริสุทธิ์ได้ด้วยความพยายามของคนอื่น. คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วว่า "ตนแลเป็นที่พึ่งของตน คนอื่นใครเล่าจะเป็นที่พึ่งได้". เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "อนัญญสรณา". ในบทนี้ อะไรเล่าชื่อว่า อัตตา (ตน)? คือ โลกิยธรรมและโลกุตรธรรม. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง". คำเป็นต้นว่า "กายานุปัสสีในกาย" พระองค์ทรงแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในมหาสติปัฏฐานสูตร.

ဂေါစရေတိ စရိတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနေ. သကေတိ အတ္တနော သန္တကေ. ပေတ္တိကေ ဝိသယေတိ ပိတိတော အာဂတဝိသယေ. စရတန္တိ စရန္တာနံ. ‘‘စရန္တ’’န္တိပိ ပါဌော, အယမေဝတ္ထော. န လစ္ဆတီတိ န လဘိဿတိ န ပဿိဿတိ. မာရောတိ ဒေဝပုတ္တမာရောပိ, မစ္စုမာရောပိ, ကိလေသမာရောပိ. ဩတာရန္တိ ရန္ဓံ ဆိဒ္ဒံ ဝိဝရံ. အယံ ပနတ္ထော လေဍ္ဍုဋ္ဌာနတော နိက္ခမ္မ တောရဏေ နိသီဒိတွာ ဗာလာတပံ တပန္တံ လာပံ သကုဏံ ဂဟေတွာ. ပက္ခန္ဒသေနသကုဏဝတ္ထုနာ ဒီပေတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ –

บทว่า โคจเร ได้แก่ ในสถานที่อันสมควรเพื่อจะเที่ยวไป. บทว่า สเก ได้แก่ อันเป็นสมบัติของตน. บทว่า เปตฺติเก วิสเย ได้แก่ ในแดนที่มาจากบิดา. บทว่า จรตํ ได้แก่ ของสัตว์ผู้เที่ยวไป. แม้ "จรนฺต" ก็เป็นปาฐะ มีความหมายอย่างนี้เหมือนกัน. บทว่า น ลจฺฉติ ได้แก่ จักไม่ได้ จักไม่เห็น. บทว่า มาโร ได้แก่ เทวปุตตมารก็ดี มัจจุมารก็ดี กิเลสมารก็ดี. บทว่า โอตารํ ได้แก่ ช่อง โพรง ช่องว่าง. ส่วนเนื้อความนี้ พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยเรื่องของนกเหยี่ยวที่บินโฉบจับนกกระทา ซึ่งออกจากที่ที่มีก้อนดินแล้วไปเกาะอยู่ที่ซุ้มประตูผิงแดดอ่อน. คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า

‘‘ဘူတပုဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေ, သကုဏဂ္ဃိ လာပံ သကုဏံ သဟသာ အဇ္ဈပ္ပတ္တာ အဂ္ဂဟေသိ. အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, လာပေါ သကုဏော သကုဏဂ္ဃိယာ ဟရိယမာနော ဧဝံ ပရိဒေဝသိ ‘မယမေဝမှ အလက္ခိကာ, မယံ အပ္ပပုညာ, ယေ မယံ အဂေါစရေ စရိမှ ပရဝိသယေ, သစေဇ္ဇ မယံ ဂေါစရေ စရေယျာမ သကေ ပေတ္တိကေ ဝိသယေ, န မျာယံ သကုဏဂ္ဃိ အလံ အဘဝိဿ ယဒိဒံ ယုဒ္ဓါယာ’တိ. ကော ပန တေ လာပ ဂေါစရော သကော ပေတ္တိကော ဝိသယောတိ? ယဒိဒံ [Pg.31] နင်္ဂလကဋ္ဌကရဏံ လေဍ္ဍုဋ္ဌာနန္တိ. အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သကုဏဂ္ဃိ သကေ ဗလေ အပတ္ထဒ္ဓါ သကေ ဗလေ အသံဝဒမာနာ လာပံ သကုဏံ ပမုဉ္စိ ဂစ္ဆ ခေါ တွံ လာပ, တတြပိ ဂန္တွာ န မောက္ခသီတိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว นกเหยี่ยวได้โฉบลงจับนกกระทาโดยฉับพลัน. ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย นกกระทาเมื่อถูกนกเหยี่ยวคาบไป ได้คร่ำครวญอย่างนี้ว่า ‘พวกเราช่างอาภัพจริงหนอ พวกเรามีบุญน้อยจริงหนอ ที่พวกเราเที่ยวไปในที่อโคจร คือแดนของผู้อื่น, ถ้าวันนี้พวกเราพึงเที่ยวไปในโคจร คือแดนของบิดาของตน, นกเหยี่ยวตัวนี้ก็คงไม่สามารถจะทำอะไรเราได้ในการต่อสู้นี้’. (นกเหยี่ยวถามว่า) ‘ดูก่อนนกกระทา ก็อะไรเล่าเป็นโคจร คือแดนของบิดาของเจ้า?’. (นกกระทาตอบว่า) ‘คือที่ที่ไถด้วยไถ อันเป็นที่ตั้งแห่งก้อนดิน’. ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย นกเหยี่ยวไม่หยิ่งในกำลังของตน ไม่ดูหมิ่นในกำลังของตน ได้ปล่อยนกกระทาไป (พร้อมกับพูดว่า) ‘ไปเถิดเจ้านกกระทา แม้เจ้าไปที่นั่นแล้ว ก็จักไม่พ้น’.”

အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, လာပေါ သကုဏော နင်္ဂလကဋ္ဌကရဏံ လေဍ္ဍုဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ မဟန္တံ လေဍ္ဍုံ အဘိရုဟိတွာ သကုဏဂ္ဃိံ ဝဒမာနော အဋ္ဌာသိ ‘‘ဧဟိ ခေါ ဒါနိ မေ သကုဏဂ္ဃိ, ဧဟိ ခေါ ဒါနိ မေ သကုဏဂ္ဃီ’’တိ. အထ ခေါ သာ, ဘိက္ခဝေ, သကုဏဂ္ဃိ သကေ ဗလေ အပတ္ထဒ္ဓါ သကေ ဗလေ အသံဝဒမာနာ ဥဘော ပက္ခေ သန္နယှ လာပံ သကုဏံ သဟသာ အဇ္ဈပ္ပတ္တာ. ယဒါ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အညာသိ လာပေါ သကုဏော ဗဟုအာဂတာ ခေါ မျာယံ သကုဏဂ္ဃီတိ, အထ ခေါ တဿေဝ လေဍ္ဍုဿ အန္တရံ ပစ္စုပါဒိ. အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သကုဏဂ္ဃိ တတ္ထေဝ ဥရံ ပစ္စတာဠေသိ. ဧဝဉှိ တံ, ဘိက္ခဝေ, ဟောတိ ယော အဂေါစရေ စရတိ ပရဝိသယေ.

ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย นกกระทาได้ไปยังที่ที่ไถด้วยไถ อันเป็นที่ตั้งแห่งก้อนดิน ขึ้นไปบนก้อนดินใหญ่ แล้วยืนร้องท้านกเหยี่ยวว่า ‘มาเถิดเจ้านกเหยี่ยว บัดนี้มาเถิดเจ้านกเหยี่ยว’. ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย นกเหยี่ยวตัวนั้น ไม่หยิ่งในกำลังของตน ไม่ดูหมิ่นในกำลังของตน สยายปีกทั้งสองข้าง โฉบลงจับนกกระทาโดยฉับพลัน. เมื่อใดแล ภิกษุทั้งหลาย นกกระทารู้ว่า ‘นกเหยี่ยวตัวนี้มาใกล้เรามากแล้ว’ ครั้งนั้น มันก็ได้เข้าไปในระหว่างก้อนดินนั้นนั่นเอง. ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย นกเหยี่ยวได้กระแทกอกของตนที่ก้อนดินนั้นนั่นเอง. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผลย่อมเป็นอย่างนี้แก่ผู้ที่เที่ยวไปในที่อโคจร คือแดนของผู้อื่น.

တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, မာ အဂေါစရေ စရိတ္ထ ပရဝိသယေ, အဂေါစရေ, ဘိက္ခဝေ, စရတံ ပရဝိသယေ လစ္ဆတိ မာရော ဩတာရံ, လစ္ဆတိ မာရော အာရမ္မဏံ. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အဂေါစရော ပရဝိသယော, ယဒိဒံ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ. ကတမေ ပဉ္စ? စက္ခုဝိညေယျာ ရူပါ ဣဋ္ဌာ ကန္တာ မနာပါ ပိယရူပါ ကာမူပသံဟိတာ ရဇနီယာ, သောတဝိညေယျာ သဒ္ဒါ ဣဋ္ဌာ ကန္တာ မနာပါ ပိယရူပါ ကာမူပသံဟိတာ ရဇနီယာ, ဃာနဝိညေယျာ ဂန္ဓာ ဣဋ္ဌာ ကန္တာ မနာပါ ပိယရူပါ ကာမူပသံဟိတာ ရဇနီယာ, ဇိဝှာဝိညေယျာ ရသာ ဣဋ္ဌာ ကန္တာ မနာပါ ပိယရူပါ ကာမူပသံဟိတာ ရဇနီယာ, ကာယဝိညေယျာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာ ဣဋ္ဌာ ကန္တာ မနာပါ ပိယရူပါ ကာမူပသံဟိတာ ရဇနီယာ. အယံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အဂေါစရော ပရဝိသယော.

เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่าเที่ยวไปในที่อโคจร คือแดนของผู้อื่น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายเที่ยวไปในที่อโคจร คือแดนของผู้อื่น มารย่อมได้ช่อง มารย่อมได้อารมณ์. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอโคจร เป็นแดนของผู้อื่นสำหรับภิกษุ? ได้แก่ กามคุณ ๕. ๕ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ รูปอันจะพึงรู้ได้ด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, เสียงอันจะพึงรู้ได้ด้วยโสตะ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, กลิ่นอันจะพึงรู้ได้ด้วยฆานะ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, รสอันจะพึงรู้ได้ด้วยชิวหา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, โผฏฐัพพะอันจะพึงรู้ได้ด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอโคจร เป็นแดนของผู้อื่นสำหรับภิกษุ.

ဂေါစရေ, ဘိက္ခဝေ, စရထ…ပေ… န လစ္ဆတိ မာရော အာရမ္မဏံ. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဂေါစရော သကော ပေတ္တိကော ဝိသယော, ယဒိဒံ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတိ အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ, ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ; ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿီ ဝိဟရတိ အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ, ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ; စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီ ဝိဟရတိ အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ, ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ; ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ ဝိဟရတိ အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ, ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ – အယံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဂေါစရော သကော ပေတ္တိကော ဝိသယောတိ (သံ. နိ. ၅.၃၇၁).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเที่ยวไปในโคจร... (ละ)... มารจักไม่ได้อารมณ์. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นโคจร เป็นแดนของบิดาของตนสำหรับภิกษุ? ได้แก่ สติปัฏฐาน ๔. ๔ อย่างคืออะไรบ้าง? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้; เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้; เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้; เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ - ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นโคจร เป็นแดนของบิดาของตนสำหรับภิกษุ.

ကုသလာနန္တိ အနဝဇ္ဇလက္ခဏာနံ. သမာဒါနဟေတူတိ သမာဒါယ ဝတ္တနဟေတု. ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ဧဝံ ဣဒံ လောကိယလောကုတ္တရံ ပုညဖလံ ဝဍ္ဎတိ, ပုညဖလန္တိ စ ဥပရူပရိ ပုညမ္ပိ ပုညဝိပါကောပိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า กุสลานํ ได้แก่ ธรรมทั้งหลายอันมีลักษณะไม่มีโทษ. บทว่า สมาทานเหตุ ได้แก่ เพราะเหตุแห่งการสมาทานประพฤติ. บทว่า เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ ความว่า ผลบุญอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระนี้ย่อมเจริญขึ้นอย่างนี้, และโดยบทว่า ปุญฺญผลํ พึงทราบทั้งบุญและวิบากของบุญที่สูงขึ้นไปๆ.

ဒဠှနေမိစက္ကဝတ္တိရာဇကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่าทัฬหเนมิ

၈၁. တတ္ထ [Pg.32] ဒုဝိဓံ ကုသလံ ဝဋ္ဋဂါမီ စ ဝိဝဋ္ဋဂါမီ စ. တတ္ထ ဝဋ္ဋဂါမိကုသလံ နာမ မာတာပိတူနံ ပုတ္တဓီတာသု ပုတ္တဓီတာနဉ္စ မာတာပိတူသု သိနေဟဝသေန မုဒုမဒ္ဒဝစိတ္တံ. ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသလံ နာမ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိဘေဒါ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ. တေသု ဝဋ္ဋဂါမိပုညဿ ပရိယောသာနံ မနုဿလောကေ စက္ကဝတ္တိသိရီဝိဘဝေါ. ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသလဿ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိ. တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသလဿ ဝိပါကံ သုတ္တပရိယောသာနေ ဒဿေဿတိ.

๘๑. ในบรรดากุศลนั้น กุศลมี ๒ อย่าง คือ วัฏฏคามีกุศล และวิวัฏฏคามีกุศล. ในกุศล ๒ อย่างนั้น ที่ชื่อว่าวัฏฏคามีกุศล ได้แก่ จิตที่อ่อนโยนด้วยอำนาจแห่งความรักของมารดาบิดาในบุตรธิดาทั้งหลาย และของบุตรธิดาทั้งหลายในมารดาบิดา. ที่ชื่อว่าวิวัฏฏคามีกุศล ได้แก่ โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ มีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น. ในกุศล ๒ อย่างนั้น ที่สุดแห่งวัฏฏคามีบุญคือสิริสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิในมนุษยโลก. (ที่สุด) แห่งวิวัฏฏคามีกุศลคือความถึงพร้อมด้วยมรรค ผล และนิพพาน. ในกุศล ๒ อย่างนั้น พระผู้มีพระภาคจักทรงแสดงวิบากแห่งวิวัฏฏคามีกุศลในตอนท้ายพระสูตร.

ဣဓ ပန ဝဋ္ဋဂါမိကုသလဿ ဝိပါကဒဿနတ္ထံ, ဘိက္ခဝေ, ယဒါ ပုတ္တဓီတရော မာတာပိတူနံ ဩဝါဒေ န အဋ္ဌံသု, တဒါ အာယုနာပိ ဝဏ္ဏေနာပိ ဣဿရိယေနာပိ ပရိဟာယိံသု. ယဒါ ပန အဋ္ဌံသု, တဒါ ဝဍ္ဎိံသူတိ ဝတွာ ဝဋ္ဋဂါမိကုသလာနုသန္ဓိဝသေန ‘‘ဘူတပုဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေ’’တိ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ စက္ကဝတ္တီတိအာဒီနိ မဟာပဒါနေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃) ဝိတ္ထာရိတာနေဝ.

ก็ในพระสูตรนี้ เพื่อทรงแสดงวิบากแห่งวัฏฏคามีกุศล (จึงตรัสว่า) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลใด บุตรธิดาทั้งหลายไม่ตั้งอยู่ในโอวาทของมารดาบิดา ในกาลนั้น พวกเขาย่อมเสื่อมทั้งจากอายุ วรรณะ และความเป็นใหญ่. แต่ในกาลใด พวกเขาตั้งอยู่ (ในโอวาท) ในกาลนั้น พวกเขาย่อมเจริญ. ครั้นตรัสดังนี้แล้ว จึงทรงปรารภเทศนาว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว" ด้วยอำนาจแห่งการสืบต่อวัฏฏคามีกุศล. ในพระธรรมเทศนานั้น คำมีอาทิว่า พระเจ้าจักรพรรดิ ท่านได้ขยายความไว้แล้วนั่นเทียวในมหาปทานสูตร.

၈၂. ဩသက္ကိတန္တိ ဤသကမ္ပိ အဝသက္ကိတံ. ဌာနာ စုတန္တိ သဗ္ဗသော ဌာနာ အပဂတံ. တံ ကိရ စက္ကရတနံ အန္တေပုရဒွါရေ အက္ခာဟတံ ဝိယ ဝေဟာသံ အဋ္ဌာသိ. အထဿ ဥဘောသု ပဿေသု ဒွေ ခဒိရတ္ထမ္ဘေ နိခဏိတွာ စက္ကရတနမတ္ထကေ နေမိအဘိမုခံ ဧကံ သုတ္တကံ ဗန္ဓိံသု. အဓောဘာဂေပိ နေမိအဘိမုခံ ဧကံ ဗန္ဓိံသု. တေသု ဥပရိမသုတ္တတော အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဩဂတံ စက္ကရတနံ ဩသက္ကိတံ နာမ ဟောတိ, ဟေဋ္ဌာ သုတ္တဿ ဌာနံ ဥပရိမကောဋိယာ အတိက္ကန္တဂတံ ဌာနာ စုတံ နာမ ဟောတိ, တဒေတံ အတိဗလဝဒေါသေ သတိ ဧဝံ ဟောတိ. သုတ္တမတ္တမ္ပိ ဧကင်္ဂုလဒွင်္ဂုလမတ္တံ ဝါ ဘဋ္ဌံ ဌာနာ စုတမေဝ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဩသက္ကိတံ ဌာနာ စုတ’’န္တိ.

๘๒. คำว่า "ถอยไป" หมายถึง การถอยลงไปแม้เพียงเล็กน้อย. คำว่า "เคลื่อนจากที่" หมายถึง การเคลื่อนไปจากที่โดยสิ้นเชิง. ได้ยินว่า จักรรัตนะนั้นได้ตั้งอยู่ในอากาศที่ประตูพระราชวังชั้นใน ราวกับถูกยึดไว้ที่เพลา. ครั้งนั้น ชนทั้งหลายได้ฝังเสาไม้ตะเคียน ๒ ต้นไว้ที่ข้างทั้งสองของจักรรัตนะนั้น แล้วผูกด้ายเส้นหนึ่งไว้เบื้องบนจักรรัตนะให้ตรงกับกง. แม้ในส่วนเบื้องล่าง ก็ผูกไว้อีกเส้นหนึ่งให้ตรงกับกง. ในด้าย ๒ เส้นนั้น จักรรัตนะที่หย่อนลงจากด้ายเส้นบนแม้เพียงเล็กน้อย ชื่อว่าถอยไป. (จักรรัตนะ) ที่เคลื่อนล่วงเลยที่ตั้งของด้ายเส้นล่างด้วยขอบบน ชื่อว่าเคลื่อนจากที่. การเคลื่อนนั้นย่อมเป็นเช่นนี้เมื่อมีโทษที่ร้ายแรงยิ่ง. (จักรรัตนะ) ที่เคลื่อนไปแม้เพียงเท่าเส้นด้าย หรือประมาณ ๑ องคุลี ๒ องคุลี ชื่อว่าเคลื่อนจากที่นั่นเทียว. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสคำนี้ว่า "ถอยไป เคลื่อนจากที่".

အထ မေ အာရောစေယျာသီတိ တာတ, တွံ အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ ဒိဝသဿ တိက္ခတ္တုံ စက္ကရတနဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆ, ဧဝံ ဂစ္ဆန္တော ယဒါ စက္ကရတနံ ဤသကမ္ပိ ဩသက္ကိတံ ဌာနာ စုတံ ပဿသိ, အထ မယှံ အာစိက္ခေယျာသိ. ဇီဝိတဉှိ မေ တဝ ဟတ္ထေ နိက္ခိတ္တန္တိ. အဒ္ဒသာတိ အပ္ပမတ္တော ဒိဝသဿ တိက္ခတ္တုံ ဂန္တွာ ဩလောကေန္တော ဧကဒိဝသံ အဒ္ဒသ.

ความว่า "แต่นั้น เธอพึงบอกแก่เรา" คือ (พระราชาตรัสว่า) "พ่อ เจ้าจงไปบำรุงจักรรัตนะวันละ ๓ ครั้ง ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป เมื่อไปอยู่อย่างนั้น ในกาลใดเจ้าเห็นจักรรัตนะถอยไปแม้เพียงเล็กน้อย หรือเคลื่อนจากที่ ในกาลนั้น เจ้าพึงบอกแก่เรา เพราะชีวิตของเราได้มอบไว้ในมือของเจ้าแล้ว". ความว่า "ได้เห็นแล้ว" คือ (ราชกุมาร) เป็นผู้ไม่ประมาท ไปตรวจดูวันละ ๓ ครั้ง ในวันหนึ่งจึงได้เห็น.

၈၃. အထ [Pg.33] ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဘိက္ခဝေ, အထ ရာဇာ ဒဠှနေမိ ‘‘စက္ကရတနံ ဩသက္ကိတ’’န္တိ သုတွာ ဥပ္ပန္နဗလဝဒေါမနဿော ‘‘န ဒါနိ မယာ စိရံ ဇီဝိတဗ္ဗံ ဘဝိဿတိ, အပ္ပာဝသေသံ မေ အာယု, န မေ ဒါနိ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇနကာလော, ပဗ္ဗဇ္ဇာကာလော မေ ဣဒါနီ’’တိ ရောဒိတွာ ပရိဒေဝိတွာ ဇေဋ္ဌပုတ္တံ ကုမာရံ အာမန္တာပေတွာ ဧတဒဝေါစ. သမုဒ္ဒပရိယန္တန္တိ ပရိက္ခိတ္တဧကသမုဒ္ဒပရိယန္တမေဝ. ဣဒံ ဟိဿ ကုလသန္တကံ. စက္ကဝါဠပရိယန္တံ ပန ပုညိဒ္ဓိဝသေန နိဗ္ဗတ္တံ, န တံ သက္ကာ ဒါတုံ. ကုလသန္တကံ ပန နိယျာတေန္တော ‘‘သမုဒ္ဒပရိယန္တ’’န္တိ အာဟ. ကေသမဿုန္တိ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇန္တာပိ ဟိ ပဌမံ ကေသမဿုံ ဩဟာရေန္တိ. တတော ပဋ္ဌာယ ပရူဠှကေသေ ဗန္ဓိတွာ ဝိစရန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာ’’တိ.

๘๓. ความว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล" คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าทัฬหเนมิ ทรงสดับว่า "จักรรัตนะถอยไปแล้ว" ก็ทรงมีโทมนัสอันมีกำลังเกิดขึ้น ทรงกันแสงคร่ำครวญว่า "บัดนี้ เราจักไม่มีชีวิตอยู่นาน อายุของเราเหลือน้อยแล้ว บัดนี้ มิใช่เวลาที่เราจะบริโภคกาม บัดนี้ เป็นเวลาที่เราจะบวช" แล้วรับสั่งให้ราชกุมารผู้เป็นโอรสองค์ใหญ่เข้าเฝ้า และได้ตรัสคำนี้. คำว่า "มีสมุทรเป็นขอบเขต" หมายถึง (แผ่นดิน) ที่มีมหาสมุทรเดียวล้อมรอบเป็นขอบเขตนั่นเอง. เพราะว่าแผ่นดินนี้เป็นสมบัติประจำตระกูลของพระองค์. ส่วนแผ่นดินที่มีจักรวาลเป็นขอบเขตนั้นเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งบุญญฤทธิ์ ไม่อาจให้แผ่นดินนั้นได้. แต่เมื่อทรงมอบสมบัติประจำตระกูล จึงตรัสว่า "มีสมุทรเป็นขอบเขต". คำว่า "ผมและหนวด" มีความว่า เพราะแม้ผู้ที่บวชเป็นดาบส ในเบื้องต้นย่อมปลงผมและหนวด. จำเดิมแต่นั้น ก็มุ่นผมที่งอกขึ้นแล้วเที่ยวไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปลงผมและหนวด".

ကာသာယာနီတိ ကသာယရသပီတာနိ. အာဒိတော ဧဝံ ကတွာ ပစ္ဆာ ဝက္ကလာနိပိ ဓာရေန္တိ. ပဗ္ဗဇီတိ ပဗ္ဗဇိတော. ပဗ္ဗဇိတွာ စ အတ္တနော မင်္ဂလဝနုယျာနေယေဝ ဝသိ. ရာဇိသိမှီတိ ရာဇဤသိမှိ. ဗြာဟ္မဏပဗ္ဗဇိတာ ဟိ ‘‘ဗြာဟ္မဏိသယော’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သေတစ္ဆတ္တံ ပန ပဟာယ ရာဇပဗ္ဗဇိတာ ရာဇိသယောတိ. အန္တရဓာယီတိ အန္တရဟိတံ နိဗ္ဗုတဒီပသိခါ ဝိယ အဘာဝံ ဥပဂတံ. ပဋိသံဝေဒေသီတိ ကန္ဒန္တော ပရိဒေဝန္တော ဇာနာပေသိ. ပေတ္တိကန္တိ ပိတိတော အာဂတံ ဒါယဇ္ဇံ န ဟောတိ, န သက္ကာ ကုသီတေန ဟီနဝီရိယေန ဒသ အကုသလကမ္မပထေ သမာဒါယ ဝတ္တန္တေန ပါပုဏိတုံ. အတ္တနော ပန သုကတံ ကမ္မံ နိဿာယ ဒသဝိဓံ ဒွါဒသဝိဓံ ဝါ စက္ကဝတ္တိဝတ္တံ ပူရေန္တေနေဝေတံ ပတ္တဗ္ဗန္တိ ဒီပေတိ. အထ နံ ဝတ္တပဋိပတ္တိယံ စောဒေန္တော ‘‘ဣင်္ဃ တွ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အရိယေတိ နိဒ္ဒေါသေ. စက္ကဝတ္တိဝတ္တေတိ စက္ကဝတ္တီနံ ဝတ္တေ.

คำว่า "ผ้ากาสายะ" หมายถึง ผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาด. ในเบื้องต้นทรงทำอย่างนี้แล้ว ภายหลังก็ทรงแม้ซึ่งผ้าเปลือกไม้. คำว่า "บรรพชาแล้ว" คือ ได้บวชแล้ว. และเมื่อบรรพชาแล้ว ก็ได้ประทับอยู่ในสวนหลวงอันเป็นมงคลของพระองค์นั่นเอง. คำว่า "ในความเป็นราชฤๅษี" หมายถึง ในความเป็นฤๅษีผู้เป็นราชา. เพราะว่าผู้ที่บวชจากตระกูลพราหมณ์เรียกว่า พราหมณฤๅษี. ส่วนผู้ที่บวชจากตระกูลกษัตริย์โดยสละเศวตฉัตรเรียกว่า ราชฤๅษี. คำว่า "อันตรธานไปแล้ว" หมายถึง หายไป ถึงความไม่มี ราวกับเปลวประทีปที่ดับไป. คำว่า "ได้แจ้งให้ทรงทราบ" หมายถึง ได้ทำให้ทรงทราบพลางร้องไห้คร่ำครวญ. คำว่า "อันเป็นของบิดา" หมายถึง (จักรวรรดิวัตร) ไม่ใช่มรดกที่มาจากบิดา, บุคคลผู้เกียจคร้าน มีความเพียรเลวทราม สมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐ ไม่อาจบรรลุได้. (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงว่า (จักรรัตนะ) นั้น อันบุคคลพึงบรรลุได้โดยอาศัยกรรมที่ตนทำดีแล้ว และบำเพ็ญจักรวรรดิวัตร ๑๐ ประการ หรือ ๑๒ ประการให้บริบูรณ์เท่านั้น. ครั้งนั้น เมื่อจะทรงตักเตือนราชกุมารนั้นในข้อปฏิบัติแห่งวัตร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เอาเถิด พ่อ". ในคำนั้น คำว่า "อันประเสริฐ" หมายถึง ไม่มีโทษ. คำว่า "ในจักรวรรดิวัตร" หมายถึง ในวัตรของพระเจ้าจักรพรรดิทั้งหลาย.

စက္ကဝတ္တိအရိယဝတ္တဝဏ္ဏနာ

พรรณนาอริยจักรวรรดิวัตร

၈၄. ဓမ္မန္တိ ဒသကုသလကမ္မပထဓမ္မံ. နိဿာယာတိ တဒဓိဋ္ဌာနေန စေတသာ တမေဝ နိဿယံ ကတွာ. ဓမ္မံ သက္ကရောန္တောတိ ယထာ ကတော သော ဓမ္မော သုဋ္ဌု ကတော ဟောတိ, ဧဝမေတံ ကရောန္တော. ဓမ္မံ ဂရုံ ကရောန္တောတိ တသ္မိံ ဂါရဝုပ္ပတ္တိယာ တံ ဂရုံ ကရောန္တော. ဓမ္မံ မာနေန္တောတိ တမေဝ ဓမ္မံ ပိယဉ္စ ဘာဝနီယဉ္စ ကတွာ ဝိဟရန္တော. ဓမ္မံ ပူဇေန္တောတိ တံ အပဒိသိတွာ ဂန္ဓမာလာဒိပူဇနေနဿ ပူဇံ ကရောန္တော. ဓမ္မံ အပစယမာနောတိ တဿေဝ ဓမ္မဿ အဉ္ဇလိကရဏာဒီဟိ နီစဝုတ္တိတံ ကရောန္တော. ဓမ္မဒ္ဓဇော [Pg.34] ဓမ္မကေတူတိ တံ ဓမ္မံ ဓဇမိဝ ပုရက္ခတွာ ကေတုမိဝ စ ဥက္ခိပိတွာ ပဝတ္တိယာ ဓမ္မဒ္ဓဇော ဓမ္မကေတု စ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ဓမ္မာဓိပတေယျောတိ ဓမ္မာဓိပတိဘူတော အာဂတဘာဝေန ဓမ္မဝသေနေဝ သဗ္ဗကိရိယာနံ ကရဏေန ဓမ္မာဓိပတေယျော ဟုတွာ. ဓမ္မိကံ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိံ သံဝိဒဟဿူတိ ဓမ္မော အဿာ အတ္ထီတိ ဓမ္မိကာ, ရက္ခာ စ အာဝရဏဉ္စ ဂုတ္တိ စ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိ. တတ္ထ ‘‘ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၈၅) ဝစနတော ခန္တိအာဒယော ရက္ခာ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတိ. ခန္တိယာ အဝိဟိံသာယ မေတ္တစိတ္တတာ အနုဒ္ဒယတာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၈၅). နိဝါသနပါရုပနဂေဟာဒီနံ နိဝါရဏာ အာဝရဏံ, စောရာဒိဥပဒ္ဒဝနိဝါရဏတ္ထံ ဂေါပါယနာ ဂုတ္တိ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ သုဋ္ဌု သံဝိဒဟဿု ပဝတ္တယ ဌပေဟီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ ယတ္ထ သာ သံဝိဒဟိတဗ္ဗာ, တံ ဒဿေန္တော အန္တောဇနသ္မိန္တိအာဒိမာဟ.

๘๔. บทว่า ธมฺมนฺติ ได้แก่ ธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า นิสฺสายาติ ความว่า มีธรรมนั้นเป็นที่ตั้งอาศัยด้วยจิต กระทำธรรมนั้นแหละให้เป็นที่พึ่งอาศัย. บทว่า ธมฺมํ สกฺกโรนฺโตติ ความว่า กระทำธรรมนั้นอย่างใด ธรรมนั้นที่ทำแล้วชื่อว่าทำดีแล้ว ก็กระทำธรรมนี้อย่างนั้น. บทว่า ธมฺมํ ครุํ กโรนฺโตติ ความว่า กระทำธรรมนั้นให้เป็นของหนัก โดยการบังเกิดความเคารพในธรรมนั้น. บทว่า ธมฺมํ มาเนนฺโตติ ความว่า กระทำธรรมนั้นแหละให้เป็นที่รักและเป็นสิ่งที่ควรเจริญอยู่. บทว่า ธมฺมํ ปูเชนฺโตติ ความว่า อ้างถึงธรรมนั้นแล้ว กระทำการบูชาแก่ธรรมนั้นด้วยการบูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น. บทว่า ธมฺมํ อปจายมาโนติ ความว่า กระทำการแสดงตนให้ต่ำต้อยต่อธรรมนั้นนั่นแหละ ด้วยการทำอัญชลีเป็นต้น. บทว่า ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตูติ อธิบายว่า กระทำธรรมนั้นไว้เบื้องหน้าเหมือนธง และยกขึ้นเหมือนธงชัย ด้วยความเป็นไป (อย่างนี้) จึงชื่อว่ามีธรรมเป็นธง มีธรรมเป็นธงชัย. บทว่า ธมฺมาธิปเตยฺโยติ ความว่า เป็นผู้มีธรรมเป็นใหญ่ โดยความเป็นผู้มาแล้ว (อย่างนั้น) และโดยการกระทำกิจทั้งปวงด้วยอำนาจแห่งธรรมเท่านั้น จึงเป็นผู้มีธรรมเป็นใหญ่. บทว่า ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหสฺสูติ ความว่า ธรรมมีอยู่แก่การอารักขาเป็นต้นนั้น เหตุนั้น การอารักขาเป็นต้นนั้นจึงชื่อว่า ธัมมิกา (ประกอบด้วยธรรม), การรักษา การป้องกัน และการคุ้มครอง ชื่อว่า รักขาวรณคุตติ. ในคำเหล่านั้น ขันติเป็นต้น ชื่อว่า การรักษา (รักขา) โดยนัยแห่งพระดำรัสว่า "เมื่อรักษาผู้อื่น ชื่อว่าย่อมรักษาตน" (สํ.นิ. ๕.๓๘๕). จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า เมื่อรักษาผู้อื่น ชื่อว่าย่อมรักษาตน คือ ด้วยขันติ ด้วยอวิหิงสา ด้วยเมตตาจิต ด้วยความเอ็นดู" (สํ.นิ. ๕.๓๘๕). การป้องกัน (อันตราย) จากเครื่องนุ่งห่มและเรือนเป็นต้น ชื่อว่า การป้องกัน (อาวรณะ), การระวังเพื่อป้องกันอุปัทวะจากโจรเป็นต้น ชื่อว่า การคุ้มครอง (คุตติ), อธิบายว่า ท่านจงจัดแจง จงให้เป็นไป จงตั้งไว้ ซึ่งการรักษาเป็นต้นทั้งหมดนั้นให้ดี. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงถึงบุคคลที่พึงจัดแจงการรักษานั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อนฺโตชนสฺมึ.

တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – အန္တောဇနသင်္ခါတံ တဝ ပုတ္တဒါရံ သီလသံဝရေ ပတိဋ္ဌပေဟိ, ဝတ္ထဂန္ဓမာလာဒီနိ စဿ ဒေဟိ, သဗ္ဗောပဒ္ဒဝေ စဿ နိဝါရေဟိ. ဗလကာယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အယံ ပန ဝိသေသော – ဗလကာယော ကာလံ အနတိက္ကမိတွာ ဘတ္တဝေတနသမ္ပဒါနေနပိ အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗော. အဘိသိတ္တခတ္တိယာ ဘဒြဿာဇာနေယျာဒိရတနသမ္ပဒါနေနပိ ဥပသင်္ဂဏှိတဗ္ဗာ. အနုယန္တခတ္တိယာ တေသံ အနုရူပယာနဝါဟနသမ္ပဒါနေနပိ ပရိတောသေတဗ္ဗာ. ဗြာဟ္မဏာ အန္နပါနဝတ္ထာဒိနာ ဒေယျဓမ္မေန. ဂဟပတိကာ ဘတ္တဗီဇနင်္ဂလဖာလဗလိဗဒ္ဒါဒိသမ္ပဒါနေန. တထာ နိဂမဝါသိနော နေဂမာ, ဇနပဒဝါသိနော စ ဇာနပဒါ. သမိတပါပဗာဟိတပါပါ သမဏဗြာဟ္မဏာ သမဏပရိက္ခာရသမ္ပဒါနေန သက္ကာတဗ္ဗာ. မိဂပက္ခိနော အဘယဒါနေန သမဿာသေတဗ္ဗာ.

ในบทเหล่านั้น มีเนื้อความย่อดังนี้ – ท่านจงให้บุตรและภรรยาของท่าน ผู้ชื่อว่าคนภายใน ตั้งมั่นอยู่ในศีลสังวร, จงให้เครื่องนุ่งห่ม ของหอม และระเบียบดอกไม้เป็นต้นแก่เขา, และจงป้องกันอุปัทวะทั้งปวงแก่เขา. แม้ในหมู่พลกายเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. แต่ว่า นี้เป็นข้อพิเศษ – พึงอนุเคราะห์หมู่พลกายโดยไม่ให้ล่วงเวลา ด้วยการให้ข้าวและค่าจ้าง. พึงสงเคราะห์กษัตริย์ผู้ได้รับอภิเษกแล้ว แม้ด้วยการพระราชทานรัตนะมีม้าอาชาไนยพันธุ์ดีเป็นต้น. พึงทำให้กษัตริย์ผู้ตามเสด็จยินดี แม้ด้วยการพระราชทานยานและพาหนะที่สมควรแก่กษัตริย์เหล่านั้น. (พึงทำให้) พราหมณ์ทั้งหลาย (ยินดี) ด้วยไทยธรรมมีข้าว น้ำ และผ้าเป็นต้น. (พึงทำให้) คหบดีทั้งหลาย (ยินดี) ด้วยการให้ข้าวเปลือก พืชพันธุ์ ไถ ผาล และโคงานเป็นต้น. เช่นเดียวกัน (พึงทำให้) ชาวนิคมผู้อยู่ในนิคม และชาวชนบทผู้อยู่ในชนบท (ยินดี). พึงสักการะสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว มีบาปอันลอยแล้ว ด้วยการถวายสมณบริขาร. พึงให้เนื้อและนกทั้งหลายสบายใจด้วยการให้อภัยทาน.

ဝိဇိတေတိ အတ္တနော အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနေ. အဓမ္မကာရောတိ အဓမ္မကိရိယာ. မာ ပဝတ္တိတ္ထာတိ ယထာ နပ္ပဝတ္တတိ, တထာ နံ ပဋိပါဒေဟီတိ အတ္ထော. သမဏဗြာဟ္မဏာတိ သမိတပါပဗာဟိတပါပါ. မဒပ္ပမာဒါ ပဋိဝိရတာတိ နဝဝိဓာ မာနမဒါ, ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု စိတ္တဝေါဿဇ္ဇနသင်္ခါတာ ပမာဒါ စ ပဋိဝိရတာ. ခန္တိသောရစ္စေ နိဝိဋ္ဌာတိ အဓိဝါသနခန္တိယဉ္စ သုရတဘာဝေ စ ပတိဋ္ဌိတာ. ဧကမတ္တာနန္တိ အတ္တနော ရာဂါဒီနံ ဒမနာဒီဟိ ဧကမတ္တာနံ ဒမေန္တိ သမေန္တိ ပရိနိဗ္ဗာပေန္တီတိ ဝုစ္စန္တိ. ကာလေန ကာလန္တိ ကာလေ ကာလေ[Pg.35]. အဘိနိဝဇ္ဇေယျာသီတိ ဂူထံ ဝိယ ဝိသံ ဝိယ အဂ္ဂိံ ဝိယ စ သုဋ္ဌု ဝဇ္ဇေယျာသိ. သမာဒါယာတိ သုရဘိကုသုမဒါမံ ဝိယ အမတံ ဝိယ စ သမ္မာ အာဒါယ ပဝတ္တေယျာသိ.

บทว่า วิชิเตติ ความว่า ในสถานที่ที่อำนาจของตนแผ่ไป. บทว่า อธมฺมกาโรติ ได้แก่ การกระทำที่ไม่เป็นธรรม. บทว่า มา ปวตฺติตฺถาติ อธิบายว่า ท่านจงจัดการการกระทำที่ไม่เป็นธรรมนั้นโดยประการที่การกระทำนั้นจะไม่เกิดขึ้น. บทว่า สมณพฺราหฺมณาติ ได้แก่ สมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว มีบาปอันลอยแล้ว. บทว่า มทปฺปมาทา ปฏิวิรตาติ ความว่า เป็นผู้เว้นขาดแล้วจากมานมทะ ๙ อย่าง และจากความประมาทอันได้แก่การปล่อยจิตไปในกามคุณ ๕. บทว่า ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺฐาติ ความว่า เป็นผู้ตั้งมั่นแล้วในอธิวาสนขันติและในความเป็นผู้สงบเสงี่ยม. บทว่า เอกมตฺตานนฺติ ความว่า ท่านกล่าวว่า (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมฝึก ย่อมสงบ ย่อมทำให้ดับสนิท ซึ่งตนผู้เดียว ด้วยการฝึกราคะเป็นต้นของตน. บทว่า กาเลน กาลนฺติ ได้แก่ ในกาลบางครั้งบางคราว. บทว่า อภินิวชฺเชยฺยาสีติ ความว่า ท่านพึงเว้นให้ดี เหมือนเว้นอุจจาระ เหมือนเว้นยาพิษ และเหมือนเว้นไฟ. บทว่า สมาทายาติ ความว่า ท่านพึงสมาทานให้มั่นคงแล้วประพฤติ เหมือน (สวม) พวงดอกไม้ที่มีกลิ่นหอม และเหมือน (ลิ้ม) อมตรส.

ဣဓ ဌတွာ ဝတ္တံ သမာနေတဗ္ဗံ. အန္တောဇနသ္မိံ ဗလကာယေပိ ဧကံ, ခတ္တိယေသု ဧကံ, အနုယန္တေသု ဧကံ, ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကေသု ဧကံ, နေဂမဇာနပဒေသု ဧကံ, သမဏဗြာဟ္မဏေသု ဧကံ, မိဂပက္ခီသု ဧကံ, အဓမ္မကာရပ္ပဋိက္ခေပေါ ဧကံ, အဓနာနံ ဓနာနုပ္ပဒါနံ ဧကံ သမဏဗြာဟ္မဏေ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉှပုစ္ဆနံ ဧကန္တိ ဧဝမေတံ ဒသဝိဓံ ဟောတိ. ဂဟပတိကေ ပန ပက္ခိဇာတေ စ ဝိသုံ ကတွာ ဂဏေန္တဿ ဒွါဒသဝိဓံ ဟောတိ. ပုဗ္ဗေ အဝုတ္တံ ဝါ ဂဏေန္တေန အဓမ္မရာဂဿ စ ဝိသမလောဘဿ စ ပဟာနဝသေန ဒွါဒသဝိဓံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ခေါ တာတ တန္တိ ဣဒံ ဒသဝိဓံ ဒွါဒသဝိဓဉ္စ အရိယစက္ကဝတ္တိဝတ္တံ နာမ. ဝတ္တမာနဿာတိ ပူရေတွာ ဝတ္တမာနဿ. တဒဟုပေါသထေတိအာဒိ မဟာသုဒဿနေ ဝုတ္တံ.

ในที่นี้ พึงยึดถือวัตรปฏิบัติ. วัตรในคนภายในและหมู่พลกาย ๑, วัตรในกษัตริย์ทั้งหลาย ๑, วัตรในผู้ติดตาม ๑, วัตรในพราหมณ์และคหบดี ๑, วัตรในชาวนิคมและชาวชนบท ๑, วัตรในสมณพราหมณ์ ๑, วัตรในเนื้อและนก ๑, การห้ามการกระทำที่ไม่เป็นธรรม ๑, การให้ทรัพย์แก่ผู้ไม่มีทรัพย์ ๑, การเข้าไปหาสมณพราหมณ์แล้วสอบถามปัญหา ๑, ด้วยประการฉะนี้ วัตรปฏิบัตินี้จึงมี ๑๐ ประการ. แต่เมื่อผู้ใดนับคหบดีและจำพวกนกแยกกัน วัตรปฏิบัติก็จะมี ๑๒ ประการ. หรือเมื่อผู้ใดนับข้อที่ยังมิได้กล่าวไว้ในก่อน พึงทราบว่ามี ๑๒ ประการ โดยนัยแห่งการละอธรรมราคะและวิสมโลภะ. บทว่า อิทํ โข ตาต ตนฺติ ความว่า ดูก่อนพ่อ วัตรปฏิบัติ ๑๐ ประการและ ๑๒ ประการนี้ ชื่อว่า อริยจักรวรรดิวัตร. บทว่า วตฺตมานสฺสาติ ความว่า สำหรับผู้ที่บำเพ็ญให้บริบูรณ์แล้วปฏิบัติอยู่. คำเป็นต้นว่า ตทหุโปสเถ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในมหาทัสสนสูตร.

၉၀. သမတေနာတိ အတ္တနော မတိယာ. သုဒန္တိ နိပါတမတ္တံ. ပသာသတီတိ အနုသာသတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ပေါရာဏကံ ရာဇဝံသံ ရာဇပဝေဏိံ ရာဇဓမ္မံ ပဟာယ အတ္တနော မတိမတ္တေ ဌတွာ ဇနပဒံ အနုသာသတီတိ. ဧဝမယံ မဃဒေဝဝံသဿ ကဠာရဇနကော ဝိယ ဒဠှနေမိဝံသဿ ဥပစ္ဆေဒကော အန္တိမပုရိသော ဟုတွာ ဥပ္ပန္နော. ပုဗ္ဗေနာပရန္တိ ပုဗ္ဗကာလေန သဒိသာ ဟုတွာ အပရကာလံ. ဇနပဒါ န ပဗ္ဗန္တီတိ န ဝဍ္ဎန္တိ. ယထာ တံ ပုဗ္ဗကာနန္တိ ယထာ ပုဗ္ဗကာနံ ရာဇူနံ ပုဗ္ဗေ စ ပစ္ဆာ စ သဒိသာယေဝ ဟုတွာ ပဗ္ဗိံသု, တထာ န ပဗ္ဗန္တိ. ကတ္ထစိ သုညာ ဟောန္တိ ဟတဝိလုတ္တာ, တေလမဓုဖာဏိတာဒီသု စေဝ ယာဂုဘတ္တာဒီသု စ ဩဇာပိ ပရိဟာယိတ္ထာတိ အတ္ထော.

๙๐. บทว่า สมเตนาติ ความว่า ด้วยมติของตน. บทว่า สุทํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ปสาสตีติ แปลว่า ย่อมสั่งสอน. ความหมายที่ต้องการกล่าวคือ: (พระราชา) ละราชวงศ์ ราชประเพณี และราชธรรมที่มีมาแต่โบราณ แล้วตั้งอยู่ในมติของตนเท่านั้น สั่งสอนชนบท. ด้วยประการฉะนี้ พระราชานี้จึงอุบัติขึ้นเป็นบุรุษคนสุดท้าย ผู้ตัดราชวงศ์ของพระเจ้าทัฬหเนมิ เหมือนพระเจ้ากลารชนกเป็นผู้ตัดราชวงศ์ของพระเจ้ามฆเทวะ. บทว่า ปุพฺเพนาปรนฺติ ความว่า กาลภายหลังเป็นเหมือนกับกาลก่อน. บทว่า ชนปทา น ปพฺพนฺตีติ ความว่า ชนบททั้งหลายไม่เจริญ. บทว่า ยถา ตํ ปุพฺพกานนฺติ ความว่า ชนบททั้งหลายไม่รุ่งเรือง เหมือนดังที่ชนบทของพระราชาองค์ก่อนๆ รุ่งเรืองโดยเป็นเช่นเดียวกันทั้งในกาลก่อนและกาลภายหลัง. อธิบายว่า ในบางแห่งก็ว่างเปล่า ถูกฆ่าและปล้นสะดม และแม้โอชะในน้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อยเป็นต้น และในข้าวต้มและข้าวสวยเป็นต้น ก็เสื่อมถอยไป.

အမစ္စာ ပါရိသဇ္ဇာတိ အမစ္စာ စေဝ ပရိသာဝစရာ စ. ဂဏကမဟာမတ္တာတိ အစ္ဆိဒ္ဒကာဒိပါဌဂဏကာ စေဝ မဟာအမစ္စာ စ. အနီကဋ္ဌာတိ ဟတ္ထိအာစရိယာဒယော. ဒေါဝါရိကာတိ ဒွါရရက္ခိနော. မန္တဿာဇီဝိနောတိ မန္တာ ဝုစ္စတိ ပညာ, တံ နိဿယံ ကတွာ ယေ ဇီဝန္တိ ပဏ္ဍိတာ မဟာမတ္တာ, တေသံ ဧတံ နာမံ.

บทว่า Amaccā pārisajjā ได้แก่ อำมาตย์และผู้ที่อยู่ในบริษัท. บทว่า Gaṇakamahāmattā ได้แก่ นักคำนวณผู้รู้คณิตศาสตร์มีอัจฉิททกะเป็นต้นและมหาอำมาตย์. บทว่า Anīkaṭṭhā ได้แก่ อาจารย์ฝึกช้างเป็นต้น. บทว่า Dovārikā ได้แก่ นายประตู. ในบทว่า Mantassājīvino นั้น ปัญญาเรียกว่า มันตา, บัณฑิตมหาอำมาตย์เหล่าใดอาศัยปัญญานั้นเลี้ยงชีพอยู่ นี้เป็นชื่อของมหาอำมาตย์เหล่านั้น.

အာယုဝဏ္ဏာဒိပရိဟာနိကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องความเสื่อมแห่งอายุและวรรณะเป็นต้น

၉၁. နော [Pg.36] စ ခေါ အဓနာနန္တိ ဗလဝလောဘတ္တာ ပန အဓနာနံ ဒလိဒ္ဒမနုဿာနံ ဓနံ နာနုပ္ပဒါသိ. နာနုပ္ပဒိယမာနေတိ အနနုပ္ပဒိယမာနေ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. ဒါလိဒ္ဒိယန္တိ ဒလိဒ္ဒဘာဝေါ. အတ္တနာ စ ဇီဝါဟီတိ သယဉ္စ ဇီဝံ ယာပေဟီတိ အတ္ထော. ဥဒ္ဓဂ္ဂိကန္တိအာဒီသု ဥပရူပရိဘူမီသု ဖလဒါနဝသေန ဥဒ္ဓမဂ္ဂမဿာတိ ဥဒ္ဓဂ္ဂိကာ. သဂ္ဂဿ ဟိတာ တတြုပပတ္တိဇနနတောတိ သောဝဂ္ဂိကာ. နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ သုခေါ ဝိပါကော အဿာတိ သုခဝိပါကာ. သုဋ္ဌု အဂ္ဂါနံ ဒိဗ္ဗဝဏ္ဏာဒီနံ ဒသန္နံ ဝိသေသာနံ နိဗ္ဗတ္တနတော သဂ္ဂသံဝတ္တနိကာ. ဧဝရူပံ ဒက္ခိဏံ ဒါနံ ပတိဋ္ဌပေတီတိ အတ္ထော.

๙๑. บทว่า No ca kho adhanānaṃ ความว่า แต่ว่า (พระราชา) เพราะมีความโลภมาก จึงไม่ได้ประทานทรัพย์แก่คนยากจนผู้ไม่มีทรัพย์. บทว่า Nānuppadiyamāne คือ ananuppadiyamāne (เมื่อทรัพย์อันเขาไม่ให้) หรือว่า บทนี้แหละเป็นปาฐะ. บทว่า Dāliddiyaṃ คือ ความเป็นคนจน. บทว่า Attanā ca jīvāhi มีความหมายว่า ท่านจงเลี้ยงชีพด้วยตนเองเถิด. ในบทว่า Uddhaggika เป็นต้น มีความว่า ทานนี้มีผลเลิศในเบื้องบน ด้วยอำนาจการให้ผลในกามภูมิเบื้องบนๆ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อุทธัคคิกา. ชื่อว่า โสวัคคิกา เพราะเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่สวรรค์ คือทำให้เกิดในสวรรค์นั้น. ทานนี้มีวิบากเป็นสุขในที่ที่เกิด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สุขวิปากา. ชื่อว่า สัคคสังวัตตนิกา เพราะทำให้คุณวิเศษ ๑๐ ประการ มีวรรณะทิพย์เป็นต้นอันเลิศ เกิดขึ้นได้เป็นอย่างดี. มีความหมายว่า จงตั้งทักษิณาทานเห็นปานนี้ไว้.

၉၂. ပဝဍ္ဎိဿတီတိ ဝဍ္ဎိဿတိ ဗဟုံ ဘဝိဿတိ. သုနိသေဓံ နိသေဓေယျန္တိ သုဋ္ဌု နိသိဒ္ဓံ နိသေဓေယျံ. မူလဃစ္စန္တိ မူလဟတံ. ခရဿရေနာတိ ဖရုသသဒ္ဒေန. ပဏဝေနာတိ ဝဇ္ဈဘေရိယာ.

๙๒. บทว่า Pavaḍḍhissati คือ จักเจริญ จักมีมาก. บทว่า Sunisedhaṃ nisedheyyaṃ คือ เราพึงห้ามการห้ามให้ดี. บทว่า Mūlaghaccaṃ คือ การฆ่าตัดราก. บทว่า Kharassarena คือ ด้วยเสียงอันหยาบ. บทว่า Paṇavena คือ ด้วยกลองประหาร.

၉၃. သီသာနိ နေသံ ဆိန္ဒိဿာမာတိ ယေသံ အန္တမသော မူလကမုဋ္ဌိမ္ပိ ဟရိဿာမ, တေသံ တထေဝ သီသာနိ ဆိန္ဒိဿာမ, ယထာ ကောစိ ဟဋဘာဝမ္ပိ န ဇာနိဿတိ, အမှာကံ ဒါနိ ကိမေတ္ထ ရာဇာပိ ဧဝံ ဥဋ္ဌာယ ပရံ မာရေတီတိ အယံ နေသံ အဓိပ္ပာယော. ဥပက္ကမိံသူတိ အာရဘိံသု. ပန္ထဒုဟနန္တိ ပန္ထဃာတံ, ပန္ထေ ဌတွာ စောရကမ္မံ.

๙๓. บทว่า Sīsāni nesaṃ chindissāma ความว่า เราจักลักแม้เพียงกำผักของคนเหล่าใด เราจักตัดศีรษะของคนเหล่านั้นเหมือนอย่างนั้นทีเดียว โดยประการที่ใครๆ ก็จักไม่รู้แม้ซึ่งความเป็นผู้ถูกฆ่า, (พวกโจรคิดว่า) "ในบัดนี้ จะมีอะไรแก่เราในเรื่องนี้ แม้พระราชาก็ทรงลุกขึ้นพยายามฆ่าผู้อื่นอย่างนี้" นี้เป็นความประสงค์ของโจรเหล่านั้น. บทว่า Upakkamiṃsu คือ ได้เริ่มแล้ว. บทว่า Panthaduhanaṃ คือ การฆ่าในหนทาง ได้แก่ ยืนอยู่ในหนทางแล้วกระทำโจรกรรม.

၉၄. န ဟိ, ဒေဝါတိ သော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ရာဇာ သစ္စံ ဒေဝါတိ မုခပဋိညာယ ဒိန္နာယ မာရာပေတိ, ဟန္ဒာဟံ မုသာဝါဒံ ကရောမီ’’တိ, မရဏဘယာ ‘‘န ဟိ ဒေဝါ’’တိ အဝေါစ.

๙๔. บทว่า Na hi, deva ความว่า ได้ยินว่า โจรนั้นคิดว่า "พระราชานี้ เมื่อเราให้ปฏิญญาด้วยปากว่า 'จริง พระเจ้าข้า' ก็จะทรงให้ฆ่า, เอาเถิด เราจะกล่าวคำเท็จ" ดังนี้แล้ว เพราะกลัวตาย จึงได้กล่าวว่า "หาไม่ พระเจ้าข้า".

၉၆. ဧကိဒန္တိ ဧတ္ထ ဣဒန္တိ နိပါတမတ္တံ, ဧကေ သတ္တာတိ အတ္ထော. စာရိတ္တန္တိ မိစ္ဆာစာရံ. အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒါတိ အဘိဇ္ဈာ စ ဗျာပါဒေါ စ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ နတ္ထိ ဒိန္နန္တိအာဒိကာ အန္တဂ္ဂါဟိကာ ပစ္စနီကဒိဋ္ဌိ.

๙๖. ในบทว่า Eki นี้ idaṃ ศัพท์เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า สัตว์บางพวก. บทว่า Cārittaṃ คือ ความประพฤติผิด. บทว่า Abhijjhābyāpādā คือ อภิชฌาและพยาบาท. บทว่า Micchādiṭṭhi คือ ความเห็นผิดอันเป็นข้าศึก (ต่อสัมมาทิฏฐิ) ที่ยึดถือเอาที่สุด มีอาทิว่า ทานที่ให้แล้วไม่มีผล.

၁၀၁. အဓမ္မရာဂေါတိ မာတာ မာတုစ္ဆာ ပိတုစ္ဆာ မာတုလာနီတိအာဒိကေ အယုတ္တဋ္ဌာနေ ရာဂေါ. ဝိသမလောဘောတိ ပရိဘောဂယုတ္တေသုပိ ဌာနေသု အတိဗလဝလောဘော. မိစ္ဆာဓမ္မောတိ ပုရိသာနံ ပုရိသေသု ဣတ္ထီနဉ္စ ဣတ္ထီသု ဆန္ဒရာဂေါ.

๑๐๑. บทว่า Adhammarāgo คือ ความกำหนัดในฐานะที่ไม่สมควร มีมารดา ป้า น้าหญิง อาหญิง น้าสะใภ้ เป็นต้น. บทว่า Visamalobho คือ ความโลภอย่างรุนแรงแม้ในฐานะที่ควรบริโภค. บทว่า Micchādhammo คือ ความพอใจและความกำหนัดของบุรุษในบุรุษทั้งหลาย และของสตรีในสตรีทั้งหลาย.

အမတ္တေယျတာတိအာဒီသု [Pg.37] မာတု ဟိတော မတ္တေယျော, တဿ ဘာဝေါ မတ္တေယျတာ, မာတရိ သမ္မာ ပဋိပတ္တိယာ ဧတံ နာမံ. တဿာ အဘာဝေါ စေဝ တပ္ပဋိပက္ခတာ စ အမတ္တေယျတာ. အပေတ္တေယျတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. န ကုလေ ဇေဋ္ဌာပစာယိတာတိ ကုလေ ဇေဋ္ဌာနံ အပစိတိယာ နီစဝုတ္တိယာ အကရဏဘာဝေါ.

ในบทว่า Amatteyyatā เป็นต้น ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า มัตเตยยะ, ความเป็นแห่งผู้นั้น ชื่อว่า มัตเตยยตา, นี้เป็นชื่อของการปฏิบัติดีในมารดา. ความไม่มีแห่งการปฏิบัติดีนั้น และความเป็นปฏิปักษ์ต่อการปฏิบัติดีนั้น ชื่อว่า อมัตเตยยตา. แม้ในบทว่า Apetteyyatā เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า Na kule jeṭṭhāpacāyitā คือ ความเป็นผู้ไม่กระทำการนอบน้อมและความเป็นผู้มีตนต่ำต่อผู้ใหญ่ในตระกูล.

ဒသဝဿာယုကသမယဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยสมัยที่มนุษย์มีอายุสิบปี

၁၀၃. ယံ ဣမေသန္တိ ယသ္မိံ သမယေ ဣမေသံ. အလံပတေယျာတိ ပတိနော ဒါတုံ ယုတ္တာ. ဣမာနိ ရသာနီတိ ဣမာနိ လောကေ အဂ္ဂရသာနိ. အတိဗျာဒိပ္ပိဿန္တီတိ အတိဝိယ ဒိပ္ပိဿန္တိ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. ကုသလန္တိပိ န ဘဝိဿတီတိ ကုသလန္တိ နာမမ္ပိ န ဘဝိဿတိ, ပညတ္တိမတ္တမ္ပိ န ပညာယိဿတီတိ အတ္ထော. ပုဇ္ဇာ စ ဘဝိဿန္တိ ပါသံသာ စာတိ ပူဇာရဟာ စ ဘဝိဿန္တိ ပသံသာရဟာ စ. တဒါ ကိရ မနုဿာ ‘‘အသုကေန နာမ မာတာ ပဟတာ, ပိတာ ပဟတော, သမဏဗြာဟ္မဏာ ဇီဝိတာ ဝေါရောပိတာ, ကုလေ ဇေဋ္ဌာနံ အတ္ထိဘာဝမ္ပိ န ဇာနာတိ, အဟော ပုရိသော’’တိ တမေဝ ပူဇေဿန္တိ စေဝ ပသံသိဿန္တိ စ.

๑๐๓. บทว่า Yaṃ imesaṃ คือ ในสมัยใด ของมนุษย์เหล่านี้. บทว่า Alaṃpateyyā คือ สมควรเพื่อจะให้แก่สามี. บทว่า Imāni rasāni คือ รสเหล่านี้เป็นรสเลิศในโลก. บทว่า Atibyādippissanti คือ จักส่องสว่างอย่างยิ่ง, หรือว่า บทนี้แหละเป็นปาฐะ. บทว่า Kusalantipi na bhavissati มีความหมายว่า แม้ชื่อว่ากุศลก็จักไม่มี, แม้เพียงบัญญัติก็จักไม่ปรากฏ. บทว่า Pujjā ca bhavissanti pāsaṃsā ca คือ จักเป็นผู้ควรบูชาและจักเป็นผู้ควรสรรเสริญ. ได้ยินว่า ในกาลนั้น มนุษย์ทั้งหลายจักบูชาและจักสรรเสริญแต่คนนั้นเท่านั้นว่า "คนชื่อโน้น ประหารมารดา ประหารบิดา ปลงสมณพราหมณ์จากชีวิต ไม่รู้แม้ซึ่งความเป็นผู้มีอยู่ของผู้ใหญ่ในตระกูล, โอ้ ช่างเป็นบุรุษหนอ".

န ဘဝိဿတိ မာတာတိ ဝါတိ အယံ မယှံ မာတာတိ ဂရုစိတ္တံ န ဘဝိဿတိ. ဂေဟေ မာတုဂါမံ ဝိယ နာနာဝိဓံ အသဗ္ဘိကထံ ကထယမာနာ အဂါရဝုပစာရေန ဥပသင်္ကမိဿန္တိ. မာတုစ္ဆာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ မာတုစ္ဆာတိ မာတုဘဂိနီ. မာတုလာနီတိ မာတုလဘရိယာ. အာစရိယဘရိယာတိ သိပ္ပာယတနာနိ သိက္ခာပကဿ အာစရိယဿ ဘရိယာ. ဂရူနံ ဒါရာတိ စူဠပိတုမဟာပိတုအာဒီနံ ဘရိယာ. သမ္ဘေဒန္တိ မိဿီဘာဝံ, မရိယာဒဘေဒံ ဝါ.

บทว่า Na bhavissati mātāti vā คือ จิตที่เคารพว่า "นี่คือมารดาของเรา" จักไม่มี. (พวกเขา) จักเข้าไปหา (มารดา) ด้วยการเรียกขานอันไม่เคารพ กล่าวคำของอสัตบุรุษต่างๆ เหมือน (พูดกับ) มาตุคามในเรือน. แม้ในป้าเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. และในบทเหล่านั้น บทว่า Mātucchā คือ น้องสาวหรือพี่สาวของมารดา. บทว่า Mātulānī คือ ภรรยาของลุง. บทว่า Ācariyabhariyā คือ ภรรยาของอาจารย์ผู้สอนศิลปวิทยา. บทว่า Garūnaṃ dārā คือ ภรรยาของท่านผู้ใหญ่มีอาและลุงเป็นต้น. บทว่า Sambhedaṃ คือ ความเป็นผู้ระคนกัน หรือการทำลายขอบเขต.

တိဗ္ဗော အာဃာတော ပစ္စုပဋ္ဌိတော ဘဝိဿတီတိ ဗလဝကောပေါ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိဝသေန ပစ္စုပဋ္ဌိတော ဘဝိဿတိ. အပရာနိ ဒွေ ဧတဿေဝ ဝေဝစနာနိ. ကောပေါ ဟိ စိတ္တံ အာဃာတေတီတိ အာဃာတော. အတ္တနော စ ပရဿ စ ဟိတသုခံ ဗျာပါဒေတီတိ ဗျာပါဒေါ. မနောပဒူသနတော မနောပဒေါသောတိ ဝုစ္စတိ. တိဗ္ဗံ ဝဓကစိတ္တန္တိ ပိယမာနဿာပိ ပရံ မာရဏတ္ထာယ ဝဓကစိတ္တံ. တဿ ဝတ္ထုံ ဒဿေတုံ မာတုပိ ပုတ္တမှီတိအာဒိ ဝုတ္တံ. မာဂဝိကဿာတိ မိဂလုဒ္ဒကဿ.

บทว่า Tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati คือ ความโกรธอย่างรุนแรงจักปรากฏขึ้นด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นบ่อยๆ. อีกสองบทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนี้. ความโกรธย่อมกระทบกระทั่งจิต เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อาฆาต. ย่อมทำลายประโยชน์สุขของตนและของผู้อื่น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า พยาบาท. เพราะประทุษร้ายใจ จึงเรียกว่า มโนปโทสะ. บทว่า Tibbaṃ vadhakacittaṃ คือ จิตที่คิดจะฆ่าเพื่อจะให้ผู้อื่นตาย แม้จะเป็นที่รัก. เพื่อจะแสดงวัตถุของอาฆาตนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า แม้ในมารดาต่อบุตร. บทว่า Māgavikassa คือ ของนายพรานเนื้อ.

၁၀၄. သတ္ထန္တရကပ္ပောတိ [Pg.38] သတ္ထေန အန္တရကပ္ပော. သံဝဋ္ဋကပ္ပံ အပ္ပတွာ အန္တရာဝ လောကဝိနာသော. အန္တရကပ္ပော စ နာမေသ ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ္ပော ရောဂန္တရကပ္ပော သတ္ထန္တရကပ္ပောတိ တိဝိဓော. တတ္ထ လောဘုဿဒါယ ပဇာယ ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ္ပော ဟောတိ. မောဟုဿဒါယ ရောဂန္တရကပ္ပော. ဒေါသုဿဒါယ သတ္ထန္တရကပ္ပော. တတ္ထ ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ္ပေန နဋ္ဌာ ယေဘုယျေန ပေတ္တိဝိသယေ ဥပပဇ္ဇန္တိ. ကသ္မာ? အာဟာရနိကန္တိယာ ဗလဝတ္တာ. ရောဂန္တရကပ္ပေန နဋ္ဌာ ယေဘုယျေန သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ကသ္မာ? တေသဉှိ ‘‘အဟော ဝတညေသံ သတ္တာနံ ဧဝရူပေါ ရောဂေါ န ဘဝေယျာ’’တိ မေတ္တစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. သတ္ထန္တရကပ္ပေန နဋ္ဌာ ယေဘုယျေန နိရယေ ဥပပဇ္ဇန္တိ. ကသ္မာ? အညမညံ ဗလဝါဃာတတာယ.

๑๐๔. บทว่า สตฺถนฺตรกปฺโปติ ความว่า อันตรกัปเพราะศัสตรา คือความพินาศแห่งโลกในระหว่าง ยังไม่ถึงสังวัฏฏกัป. ก็อันตรกัปนี้มี ๓ อย่าง คือ ทุพภิกขันตรกัป โรคันตรกัป สัตถันตรกัป. ในอันตรกัป ๓ อย่างนั้น ทุพภิกขันตรกัป ย่อมมีแก่ประชาผู้มีโลภะจัด. โรคันตรกัป ย่อมมีแก่ประชาผู้มีโมหะจัด. สัตถันตรกัป ย่อมมีแก่ประชาผู้มีโทสะจัด. ในอันตรกัป ๓ อย่างนั้น สัตว์ทั้งหลายผู้พินาศแล้วเพราะทุพภิกขันตรกัป โดยมากย่อมบังเกิดในเปรตวิสัย. เพราะเหตุไร? เพราะความอยากในอาหารมีกำลัง. สัตว์ทั้งหลายผู้พินาศแล้วเพราะโรคันตรกัป โดยมากย่อมบังเกิดในสวรรค์ เพราะเหตุไร? เพราะว่าเมตตาจิตย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นว่า "โอหนอ ขอโรคเช่นนี้อย่าได้มีแก่สัตว์เหล่าอื่นเลย". สัตว์ทั้งหลายผู้พินาศแล้วเพราะสัตถันตรกัป โดยมากย่อมบังเกิดในนรก. เพราะเหตุไร? เพราะมีความอาฆาตอันมีกำลังในกันและกัน.

မိဂသညန္တိ ‘‘အယံ မိဂေါ, အယံ မိဂေါ’’တိ သညံ. တိဏှာနိ သတ္ထာနိ ဟတ္ထေသု ပါတုဘဝိဿန္တီတိ တေသံ ကိရ ဟတ္ထေန ဖုဋ္ဌမတ္တံ ယံကိဉ္စိ အန္တမသော တိဏပဏ္ဏံ ဥပါဒါယ အာဝုဓမေဝ ဘဝိဿတိ. မာ စ မယံ ကဉ္စီတိ မယံ ကဉ္စိ ဧကပုရိသမ္ပိ ဇီဝိတာ မာ ဝေါရောပယိမှ. မာ စ အမှေ ကောစီတိ အမှေပိ ကောစိ ဧကပုရိသော ဇီဝိတာ မာ ဝေါရောပယိတ္ထ. ယံနူန မယန္တိ အယံ လောကဝိနာသော ပစ္စုပဋ္ဌိတော, န သက္ကာ ဒွီဟိ ဧကဋ္ဌာနေ ဌိတေဟိ ဇီဝိတံ လဒ္ဓုန္တိ မညမာနာ ဧဝံ စိန္တယိံသု. ဝနဂဟနန္တိ ဝနသင်္ခါတေဟိ တိဏဂုမ္ဗလတာဒီဟိ ဂဟနံ ဒုပ္ပဝေသဋ္ဌာနံ. ရုက္ခဂဟနန္တိ ရုက္ခေဟိ ဂဟနံ ဒုပ္ပဝေသဋ္ဌာနံ. နဒီဝိဒုဂ္ဂန္တိ နဒီနံ အန္တရဒီပါဒီသု ဒုဂ္ဂမနဋ္ဌာနံ. ပဗ္ဗတဝိသမန္တိ ပဗ္ဗတေဟိ ဝိသမံ, ပဗ္ဗတေသုပိ ဝါ ဝိသမဋ္ဌာနံ. သဘာဂါယိဿန္တီတိ ယထာ အဟံ ဇီဝါမိ ဒိဋ္ဌာ ဘော သတ္တာ, တွမ္ပိ တထာ ဇီဝသီတိ ဧဝံ သမ္မောဒနကထာယ အတ္တနာ သဘာဂေ ကရိဿန္တိ.

บทว่า มิคสญฺญนฺติ ความว่า มีความสำคัญว่า "นี่เนื้อ นี่เนื้อ". บทว่า ติณฺหานิ สตฺถานิ หตฺเถสุ ปาตุภวิสฺสนฺตีติ ความว่า ได้ยินว่า วัตถุใดๆ ก็ตามที่มือของคนเหล่านั้นถูกต้องแล้ว แม้ที่สุดคือใบไม้ใบหญ้า ก็จักกลายเป็นศัสตราวุธอันคมกริบทีเดียว. บทว่า มา จ มยํ กญฺจีติ ความว่า เราทั้งหลายอย่าได้ปลงบุรุษคนใดคนหนึ่งจากชีวิตเลย. บทว่า มา จ อมฺเห โกจีติ ความว่า แม้บุรุษคนใดคนหนึ่งก็อย่าได้ปลงเราทั้งหลายจากชีวิตเลย. บทว่า ยํนูนา มยนฺติ ความว่า พวกเขาสำคัญอยู่ว่า "ความพินาศแห่งโลกนี้ปรากฏขึ้นแล้ว, คนสองคนยืนอยู่ในที่เดียวกันไม่อาจจะมีชีวิตอยู่ได้" จึงคิดไปอย่างนี้. บทว่า วนคหนนฺติ ความว่า ที่รกชัฏคือป่า ได้แก่ สถานที่ที่เข้าไปได้ยากซึ่งรกไปด้วยหญ้า กอไม้ และเถาวัลย์เป็นต้น. บทว่า รุกฺขคหนนฺติ ความว่า ที่รกชัฏคือต้นไม้ ได้แก่ สถานที่ที่เข้าไปได้ยากซึ่งรกไปด้วยต้นไม้. บทว่า นทีวิทุคฺคนฺติ ความว่า ที่วิบากคือแม่น้ำ ได้แก่ สถานที่ที่ไปได้ลำบากในระหว่างเกาะเป็นต้นของแม่น้ำ. บทว่า ปพฺพตวิสมนฺติ ความว่า ที่ไม่สม่ำเสมอเพราะภูเขาทั้งหลาย หรือสถานที่ที่ไม่สม่ำเสมอแม้บนภูเขาทั้งหลาย. บทว่า สภาคายิสฺสนฺตีติ ความว่า จักกระทำความมีส่วนเสมอกันกับตนด้วยถ้อยคำแสดงความยินดีว่า "ท่านผู้เจริญ สัตว์ทั้งหลายเป็นอันเราเห็นแล้ว ท่านมีชีวิตอยู่ฉันใด แม้เราก็มีชีวิตอยู่ฉันนั้น".

အာယုဝဏ္ဏာဒိဝဍ္ဎနကထာဝဏ္ဏနာ

วรรณนาว่าด้วยเรื่องการเจริญขึ้นแห่งอายุและวรรณะเป็นต้น

၁၀၅. အာယတန္တိ မဟန္တံ. ပါဏာတိပါတာ ဝိရမေယျာမာတိ ပါဏာတိပါတတော ဩသက္ကေယျာမ. ပါဏာတိပါတံ ဝိရမေယျာမာတိပိ သဇ္ဈာယန္တိ, တတ္ထ ပါဏာတိပါတံ ပဇဟေယျာမာတိ အတ္ထော. ဝီသတိဝဿာယုကာတိ မာတာပိတရော [Pg.39] ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတာ, ပုတ္တာ ကသ္မာ ဝီသတိဝဿာယုကာ အဟေသုန္တိ ခေတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ. တေသဉှိ မာတာပိတရော သီလဝန္တော ဇာတာ. ဣတိ သီလဂဗ္ဘေ ဝဍ္ဎိတတ္တာ ဣမာယ ခေတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ ဒီဃာယုကာ အဟေသုံ. ယေ ပနေတ္ထ ကာလံ ကတွာ တတ္ထေဝ နိဗ္ဗတ္တာ, တေ အတ္တနောဝ သီလသမ္ပတ္တိယာ ဒီဃာယုကာ အဟေသုံ.

๑๐๕. บทว่า อายตนฺติ ความว่า ใหญ่. บทว่า ปาณาติปาตา วิรเมยฺยามาติ ความว่า เราพึงถอยออกจากปาณาติบาต. แม้สาธยายว่า ปาณาติปาตํ วิรเมยฺยาม ดังนี้, ในบทนั้นมีความว่า เราพึงละปาณาติบาต. บทว่า วีสติวสฺสายุกาติ ความว่า มารดาบิดาเว้นขาดจากปาณาติบาตแล้ว, เพราะเหตุไรบุตรทั้งหลายจึงมีอายุ ๒๐ ปี? (ตอบว่า) เพราะความบริสุทธิ์แห่งเขต. จริงอยู่ มารดาบิดาของบุตรเหล่านั้นเป็นผู้มีศีล. เพราะเหตุที่เจริญแล้วในครรภ์ของผู้มีศีล ฉะนั้น บุตรเหล่านั้นจึงมีอายุยืนเพราะความบริสุทธิ์แห่งเขตนี้. ส่วนสัตว์เหล่าใดในหมู่มนุษย์นี้ ทำกาละแล้วบังเกิดในครรภ์ของผู้มีศีลนั้นแหละ, สัตว์เหล่านั้นมีอายุยืนเพราะความถึงพร้อมด้วยศีลของตนนั่นเอง.

အဿာမာတိ ဘဝေယျာမ. စတ္တာရီသဝဿာယုကာတိအာဒယော ကောဋ္ဌာသာ အဒိန္နာဒါနာဒီဟိ ပဋိဝိရတာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

บทว่า อสฺสามาติ ความว่า พึงเป็น. ส่วนทั้งหลายมีบทว่า จตฺตาฬีสวสฺสายุกา เป็นต้น พึงทราบโดยนัยแห่งผู้เว้นขาดจากอทินนาทานเป็นต้น.

သင်္ခရာဇဥပ္ပတ္တိဝဏ္ဏနာ

วรรณนาว่าด้วยการเกิดขึ้นแห่งพระเจ้าสังขะ

၁၀၆. ဣစ္ဆာတိ မယှံ ဘတ္တံ ဒေထာတိ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇနကတဏှာ. အနသနန္တိ န အသနံ အဝိပ္ဖာရိကဘာဝေါ ကာယာလသိယံ, ဘတ္တံ ဘုတ္တာနံ ဘတ္တသမ္မဒပစ္စယာ နိပဇ္ဇိတုကာမတာဇနကော ကာယဒုဗ္ဗလဘာဝေါတိ အတ္ထော. ဇရာတိ ပါကဋဇရာ. ကုက္ကုဋသမ္ပာတိကာတိ ဧကဂါမဿ ဆဒနပိဋ္ဌတော ဥပ္ပတိတွာ ဣတရဂါမဿ ဆဒနပိဋ္ဌေ ပတနသင်္ခါတော ကုက္ကုဋသမ္ပာတော. ဧတာသု အတ္ထီတိ ကုက္ကုဋသမ္ပာတိကာ. ‘‘ကုက္ကုဋသမ္ပာဒိကာ’’တိပိ ပါဌော, ဂါမန္တရတော ဂါမန္တရံ ကုက္ကုဋာနံ ပဒသာ ဂမနသင်္ခါတော ကုက္ကုဋသမ္ပာဒေါ ဧတာသု အတ္ထီတိ အတ္ထော. ဥဘယမ္ပေတံ ဃနနိဝါသတံယေဝ ဒီပေတိ. အဝီစိ မညေ ဖုဋော ဘဝိဿတီတိ အဝီစိမဟာနိရယော ဝိယ နိရန္တရပူရိတော ဘဝိဿတိ.

๑๐๖. บทว่า อิจฺฉาติ ความว่า ตัณหาที่ทำให้เกิดความปรารถนาว่า "ขอท่านทั้งหลายจงให้ภัตแก่เรา". บทว่า อนสนนฺติ ความว่า ไม่บริโภค, ความไม่แผ่ซ่าน, ความเกียจคร้านทางกาย, อธิบายว่า ความอ่อนแอทางกายที่ทำให้ปรารถนาจะนอน อันเกิดจากความเมาภัตของคนที่บริโภคภัตแล้ว. บทว่า ชราติ ความว่า ชราที่ปรากฏชัด. บทว่า กุกฺกุฏสมฺปาติกาติ ความว่า การตกของไก่ที่บินขึ้นจากหลังคาเรือนของหมู่บ้านหนึ่งแล้วตกลงบนหลังคาเรือนของอีกหมู่บ้านหนึ่ง. เพราะการตกของไก่มีอยู่ในหมู่บ้านเหล่านั้น จึงชื่อว่า กุกกุฏสัมปาติกา. มีอีกบทหนึ่งว่า "กุกฺกุฏสมฺปาทิกา", ความหมายคือ การเดินด้วยเท้าของไก่จากหมู่บ้านหนึ่งไปยังอีกหมู่บ้านหนึ่งมีอยู่ในหมู่บ้านเหล้านั้น. ทั้งสองบทนี้แสดงถึงความเป็นที่อยู่อาศัยอันหนาแน่นนั่นเอง. บทว่า อวีจิ มญฺเญ ผุโฏ ภวิสฺสตีติ ความว่า จักเต็มบริบูรณ์ไม่มีช่องว่างประดุจอเวจีมหานรก.

၁၀၇. ‘‘အသီတိဝဿသဟဿာယုကေသု, ဘိက္ခဝေ, မနုဿေသု မေတ္တေယျော နာမ ဘဂဝါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ န ဝဍ္ဎမာနကဝသေန ဝုတ္တံ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဝဍ္ဎမာနေ အာယုမှိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဟာယမာနေ ပန နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တသ္မာ ယဒါ တံ အာယု ဝဍ္ဎိတွာ အသင်္ခေယျတံ ပတွာ ပုန ဟာယမာနံ အသီတိဝဿသဟဿကာလေ ဌဿတိ, တဒါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ အတ္ထော. ပရိဟရိဿတီတိ ဣဒံ ပန ပရိဝါရေတွာ ဝိစရန္တာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. ယူပေါတိ ပါသာဒေါ. ရညာ မဟာပနာဒေန ကာရာပိတောတိ ရညာ ဟေတုဘူတေန တဿတ္ထာယ သက္ကေန ဒေဝရာဇေန ဝိဿကမ္မဒေဝပုတ္တံ ပေသေတွာ ကာရာပိတော. ပုဗ္ဗေ ကိရ ဒွေ ပိတာပုတ္တာ နဠကာရာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ နဠေဟိ စ ဥဒုမ္ဗရေဟိ [Pg.40] စ ပဏ္ဏသာလံ ကာရာပေတွာ တံ တတ္ထ ဝါသာပေတွာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌဟိံသု. တေ ကာလံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တာ. တေသု ပိတာ ဒေဝလောကေယေဝ အဋ္ဌာသိ. ပုတ္တော ဒေဝလောကာ စဝိတွာ သုရုစိဿ ရညော ဒေဝိယာ သုမေဓာယ ကုစ္ဆိသ္မိံ နိဗ္ဗတ္တော. မဟာပနာဒေါ နာမ ကုမာရော အဟောသိ. သော အပရဘာဂေ ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ မဟာပနာဒေါ နာမ ရာဇာ ဇာတော. အထဿ ပုညာနုဘာဝေန သက္ကော ဒေဝရာဇာ ဝိဿကမ္မဒေဝပုတ္တံ ရညော ပါသာဒံ ကရောဟီတိ ပဟိဏိ သော တဿ ပါသာဒံ နိမ္မိနိ ပဉ္စဝီသတိယောဇနုဗ္ဗေဓံ သတ္တရတနမယံ သတဘူမကံ. ယံ သန္ဓာယ ဇာတကေ ဝုတ္တံ –

๑๐๗. พระดำรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลที่มนุษย์มีอายุแปดหมื่นปี พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าเมตเตยยะ จักอุบัติขึ้นในโลก" นี้ พระองค์มิได้ตรัสโดยนัยแห่งอายุกัปที่กำลังเจริญขึ้น. เพราะว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่อุบัติในกาลที่อายุ (ของมนุษย์) กำลังเจริญขึ้น แต่ย่อมอุบัติในกาลที่อายุ (ของมนุษย์) กำลังเสื่อมลง. เพราะฉะนั้น เมื่อใดอายุนั้นเจริญขึ้นถึงอสงไขยแล้วเสื่อมลงอีก ดำรงอยู่ในกาลแปดหมื่นปี เมื่อนั้นจักอุบัติขึ้น ดังนี้เป็นความหมาย. ส่วนบทว่า ปริหริสฺสติ นี้ ตรัสโดยนัยแห่งภิกษุทั้งหลายผู้แวดล้อมเที่ยวไป. บทว่า ยูโปติ ความว่า ปราสาท. บทว่า รญฺญา มหาปนาเทน การาปิโตติ ความว่า อันท้าวสักกะผู้เป็นเทวราชทรงส่งวิสสุกรรมเทพบุตรไปให้สร้างเพื่อประโยชน์แก่พระราชาพระองค์นั้น โดยมีพระราชาเป็นเหตุ. ได้ยินว่า ในกาลก่อน สองพ่อลูกเป็นช่างสานไม้ไผ่ ได้ให้สร้างบรรณศาลาด้วยไม้ไผ่และไม้มะเดื่อถวายแด่พระปัจเจกพุทธเจ้า แล้วให้อยู่ในที่นั้น ได้อุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔. เขาทั้งสองทำกาละแล้วบังเกิดในเทวโลก. ในสองคนนั้น ผู้เป็นบิดาได้ดำรงอยู่ในเทวโลกนั่นเอง. ส่วนบุตรจุติจากเทวโลกแล้วบังเกิดในพระครรภ์ของพระนางสุเมธาเทวีของพระเจ้าสุรุจิ ได้เป็นกุมารพระนามว่ามหาปนาทะ. ในกาลต่อมา กุมารนั้นได้ยกเศวตฉัตรขึ้น เป็นพระราชาพระนามว่ามหาปนาทะ. ครั้งนั้น ด้วยบุญญานุภาพของพระองค์ ท้าวสักกะเทวราชได้ส่งวิสสุกรรมเทพบุตรไปว่า "จงสร้างปราสาทถวายพระราชา" วิสสุกรรมเทพบุตรนั้นได้เนรมิตปราสาทสูง ๒๕ โยชน์ ประกอบด้วยรัตนะ ๗ มี ๑๐๐ ชั้น ถวายพระองค์. ซึ่งทรงหมายถึงเรื่องนี้ ตรัสไว้ในชาดกว่า –

‘‘ပနာဒေါ နာမ သော ရာဇာ, ယဿ ယူပေါ သုဝဏ္ဏယော;

တိရိယံ သောဠသုဗ္ဗေဓော, ဥဒ္ဓမာဟု သဟဿဓာ.

"พระราชาพระนามว่าปนาทะพระองค์นั้น ซึ่งมีปราสาทสำเร็จด้วยทองคำ มีความกว้างโดยรอบ ๑๖ อุสภะ ท่านกล่าวว่ามีความสูง ๑,๐๐๐ อุสภะ.

သဟဿကဏ္ဍော သတဂေဏ္ဍု, ဓဇာလု ဟရိတာမယော;

အနစ္စုံ တတ္ထ ဂန္ဓဗ္ဗာ, ဆ သဟဿာနိ သတ္တဓာ.

ปราสาทนั้นมี ๑,๐๐๐ ชั้น ๑๐๐ ยอด ประดับด้วยธง สำเร็จด้วยแก้วมณีสีเขียว. ในปราสาทนั้น คนธรรพ์ ๖,๐๐๐ คน ได้ฟ้อนรำใน ๗ แห่ง."

ဧဝမေတံ တဒါ အာသိ, ယထာ ဘာသသိ ဘဒ္ဒဇိ;

သက္ကော အဟံ တဒါ အာသိံ, ဝေယျာဝစ္စကရော တဝါ’’တိ. (ဇာ. ၅.၃.၄၂);

ภัททชิ ท่านกล่าวไว้อย่างไร เรื่องนั้นได้เป็นอย่างนั้นแล้วในครั้งนั้น ในครั้งนั้น เราคือท้าวสักกะ เป็นผู้ทำกิจน้อยใหญ่ให้ท่าน

သော ရာဇာ တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဝသိတွာ ကာလံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ. တသ္မိံ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တေ သော ပါသာဒေါ မဟာဂင်္ဂါယ အနုသောတံ ပတိ. တဿ ဓုရသောပါနသမ္မုခဋ္ဌာနေ ပယာဂပတိဋ္ဌာနံ နာမ နဂရံ မာပိတံ. ထုပိကာသမ္မုခဋ္ဌာနေ ကောဋိဂါမော နာမ. အပရဘာဂေ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ သော နဠကာရဒေဝပုတ္တော ဒေဝလောကတော စဝိတွာ မနုဿပထေ ဘဒ္ဒဇိသေဋ္ဌိ နာမ ဟုတွာ သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. သော နာဝါယ ဂင်္ဂါတရဏဒိဝသေ ဘိက္ခုသံဃဿ တံ ပါသာဒံ ဒဿေတီတိ ဝတ္ထု ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. ကသ္မာ ပနေသ ပါသာဒေါ န အန္တရဟိတောတိ? ဣတရဿ အာနုဘာဝါ. တေန သဒ္ဓိံ ပုညံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တကုလပုတ္တော အနာဂတေ သင်္ခေါ နာမ ရာဇာ ဘဝိဿတိ. တဿ ပရိဘောဂတ္ထာယ သော ပါသာဒေါ ဥဋ္ဌဟိဿတိ, တသ္မာ န အန္တရဟိတောတိ.

พระราชานั้นประทับอยู่ในปราสาทนั้นตลอดชั่วพระชนมายุ สวรรคตแล้วก็บังเกิดในเทวโลก เมื่อพระองค์บังเกิดในเทวโลกแล้ว ปราสาทนั้นก็จมลงไปตามกระแสน้ำในแม่น้ำคงคา ที่ตรงหน้าบันไดปราสาทนั้น เมืองชื่อว่าปยาคปติฏฐานะถูกสร้างขึ้น ที่ตรงหน้ายอดปราสาท หมู่บ้านชื่อว่าโกฏิคามะ (ถูกสร้างขึ้น) ในกาลภายหลัง ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา เทพบุตรผู้เคยเป็นช่างสานคนนั้น จุติจากเทวโลกแล้วมาเกิดในมนุษยโลก ชื่อว่าภัททชิเศรษฐี บวชในสำนักของพระศาสดาแล้วได้บรรลุพระอรหัต ท่านได้แสดงปราสาทนั้นแก่ภิกษุสงฆ์ในวันที่ข้ามแม่น้ำคงคาด้วยเรือ พึงขยายความเรื่องนี้ให้พิสดาร ก็เหตุไรเล่า ปราสาทนี้จึงไม่หายไป? (ตอบว่า) เพราะอานุภาพของผู้อื่น (คือ) กุลบุตรผู้ทำบุญร่วมกับท่านแล้วบังเกิดในเทวโลก จักเป็นพระราชาพระนามว่าสังขะในอนาคต ปราสาทนั้นจักผุดขึ้นเพื่อเป็นเครื่องบริโภคของพระราชานั้น เพราะเหตุนั้น จึงไม่หายไป

၁၀၈. ဥဿာပေတွာတိ [Pg.41] တံ ပါသာဒံ ဥဋ္ဌာပေတွာ. အဇ္ဈာဝသိတွာတိ တတ္ထ ဝသိတွာ. တံ ဒတွာ ဝိဿဇ္ဇိတွာတိ တံ ပါသာဒံ ဒါနဝသေန ဒတွာ နိရပေက္ခော ပရိစ္စာဂဝသေန စ ဝိဿဇ္ဇိတွာ. ကဿ စ ဧဝံ ဒတွာတိ? သမဏာဒီနံ. တေနာဟ – ‘‘သမဏဗြာဟ္မဏကပဏဒ္ဓိကဝနိဗ္ဗကယာစကာနံ ဒါနံ ဒတွာ’’တိ. ကထံ ပန သော ဧကံ ပါသာဒံ ဗဟူနံ ဒဿတီတိ? ဧဝံ ကိရဿ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ ‘‘အယံ ပါသာဒေါ ဝိပ္ပကိရိယတူ’’တိ. သော ခဏ္ဍခဏ္ဍသော ဝိပ္ပကိရိဿတိ. သော တံ အလဂ္ဂမာနောဝ ဟုတွာ ‘‘ယော ယတ္တကံ ဣစ္ဆတိ, သော တတ္တကံ ဂဏှတူ’’တိ ဒါနဝသေန ဝိဿဇ္ဇိဿတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဒါနံ ဒတွာ မေတ္တေယျဿ ဘဂဝတော…ပေ… ဝိဟရိဿတီ’’တိ. ဧတ္တကေန ဘဂဝါ ဝဋ္ဋဂါမိကုသလဿ အနုသန္ဓိံ ဒဿေတိ.

๑๐๘. บทว่า Ussāpetvā (ทรงให้ยกขึ้น) คือ ทรงให้สร้างปราสาทนั้นขึ้น บทว่า Ajjhāvasitvā (ประทับอยู่) คือ ประทับอยู่ในปราสาทนั้น บทว่า Taṃ datvā vissajjitvā (ทรงให้ ทรงสละปราสาทนั้น) คือ ทรงให้ปราสาทนั้นโดยความเป็นทาน และทรงสละโดยความเป็นปริจจาคะที่ไม่มีความเยื่อใย (ถามว่า) ก็จะทรงให้แก่ใครอย่างนี้? (ตอบว่า) แก่สมณะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ‘ทรงให้ทานแก่สมณพราหมณ์ คนยากจน คนเดินทาง วณิพก และยาจกทั้งหลาย’ (ถามว่า) ก็พระองค์จะทรงให้ปราสาทหลังเดียวแก่คนจำนวนมากได้อย่างไร? (ตอบว่า) ได้ยินว่า พระดำริของพระองค์จักเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ขอปราสาทนี้จงกระจายออกไป’ ปราสาทนั้นจักกระจายออกเป็นชิ้นๆ พระองค์จะไม่ทรงมีความข้องเกี่ยวในปราสาทนั้น จักทรงสละโดยความเป็นทานว่า ‘ผู้ใดปรารถนาเท่าใด ผู้นั้นจงถือเอาไปเท่านั้น’ เพราะเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสว่า ‘ทรงให้ทานแล้ว จักประทับอยู่ (ในสำนัก) ของพระเมตเตยยพุทธเจ้า...ฯลฯ...’ ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความสืบต่อแห่งกุศลอันเป็นไปในวัฏฏะ

၁၀၉. ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသလဿ အနုသန္ဓိံ ဒဿေန္တော ပုန အတ္တဒီပါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထာတိအာဒိမာဟ.

๑๐๙. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความสืบต่อแห่งกุศลอันเป็นไปในวิวัฏฏะ จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า ภิกขุทั้งหลาย พวกเธอจงมีตนเป็นเกาะอยู่เถิด ดังนี้อีก

ဘိက္ခုနော အာယုဝဏ္ဏာဒိဝဍ္ဎနကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องความเจริญแห่งอายุและวรรณะเป็นต้นของภิกษุ

၁၁၀. ဣဒံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အာယုသ္မိန္တိ ဘိက္ခဝေ ယံ ဝေါ အဟံ အာယုနာပိ ဝဍ္ဎိဿထာတိ အဝေါစံ, တတ္ထ ဣဒံ ဘိက္ခုနော အာယုသ္မိံ ဣဒံ အာယုကာရဏန္တိ အတ္ထော. တသ္မာ တုမှေဟိ အာယုနာ ဝဍ္ဎိတုကာမေဟိ ဣမေ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဘာဝေတဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ.

๑๑๐. ในบทว่า Idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno āyusmiṃ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้แลเป็นอายุของภิกษุ) มีความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำใดที่เราได้กล่าวแก่เธอทั้งหลายว่า ‘พวกเธอจักเจริญแม้ด้วยอายุ’ ในคำนั้น การเจริญอิทธิบาท ๔ นี้เป็นอายุของภิกษุ เป็นเหตุแห่งอายุของภิกษุ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า เธอทั้งหลายผู้ใคร่จะเจริญด้วยอายุ พึงเจริญอิทธิบาท ๔ เหล่านี้

ဝဏ္ဏသ္မိန္တိ ယံ ဝေါ အဟံ ဝဏ္ဏေနပိ ဝဍ္ဎိဿထာတိ အဝေါစံ, ဣဒံ တတ္ထ ဝဏ္ဏကာရဏံ. သီလဝတော ဟိ အဝိပ္ပဋိသာရာဒီနံ ဝသေန သရီရဝဏ္ဏောပိ ကိတ္တိဝသေန ဂုဏဝဏ္ဏောပိ ဝဍ္ဎတိ. တသ္မာ တုမှေဟိ ဝဏ္ဏေန ဝဍ္ဎိတုကာမေဟိ သီလသမ္ပန္နေဟိ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ.

ในบทว่า Vaṇṇasmiṃ (ในวรรณะ) มีความว่า คำใดที่เราได้กล่าวแก่เธอทั้งหลายว่า ‘พวกเธอจักเจริญแม้ด้วยวรรณะ’ ในคำนั้น ความสมบูรณ์ด้วยศีลนี้เป็นเหตุแห่งวรรณะ จริงอยู่ สำหรับผู้มีศีล แม้วรรณะแห่งสรีระก็ย่อมเจริญโดยนัยแห่งความไม่เดือดร้อนใจเป็นต้น และวรรณะคือคุณก็ย่อมเจริญด้วยอำนาจแห่งกิตติศัพท์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า เธอทั้งหลายผู้ใคร่จะเจริญด้วยวรรณะ พึงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล

သုခသ္မိန္တိ ယံ ဝေါ အဟံ သုခေနပိ ဝဍ္ဎိဿထာတိ အဝေါစံ, ဣဒံ တတ္ထ ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခါဒိနာနပ္ပကာရကံ ဈာနသုခံ. တသ္မာ တုမှေဟိ သုခေန ဝဍ္ဎိတုကာမေဟိ ဣမာနိ စတ္တာရိ ဈာနာနိ ဘာဝေတဗ္ဗာနိ.

ในบทว่า Sukhasmiṃ (ในสุข) มีความว่า คำใดที่เราได้กล่าวแก่เธอทั้งหลายว่า ‘พวกเธอจักเจริญแม้ด้วยสุข’ ในคำนั้น ฌานสุขนานาประการมีปีติสุขเป็นต้น อันเกิดจากวิเวกนี้ (เป็นสุขของภิกษุ) เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายผู้ใคร่จะเจริญด้วยสุข พึงเจริญฌาน ๔ เหล่านี้

ဘောဂသ္မိန္တိ ယံ ဝေါ အဟံ ဘောဂေနပိ ဝဍ္ဎိဿထာတိ အဝေါစံ, အယံ သော အပ္ပမာဏာနံ သတ္တာနံ အပ္ပဋိကူလတာဝဟော သုခသယနာဒိ ဧကာဒသာနိသံသော သဗ္ဗဒိသာဝိပ္ဖာရိတဗြဟ္မဝိဟာရဘောဂေါ. တသ္မာ တုမှေဟိ ဘောဂေန ဝဍ္ဎိတုကာမေဟိ ဣမေ ဗြဟ္မဝိဟာရာ ဘာဝေတဗ္ဗာ.

ในบทว่า Bhogasmiṃ (ในโภคะ) มีความว่า คำใดที่เราได้กล่าวแก่เธอทั้งหลายว่า ‘พวกเธอจักเจริญแม้ด้วยโภคะ’ โภคะคือพรหมวิหารที่แผ่ไปในทิศทั้งปวงนี้ ซึ่งนำมาซึ่งความไม่เป็นที่น่ารังเกียจแก่สัตว์ทั้งหลายหาประมาณมิได้ มีอานิสงส์ ๑๑ ประการ มีการนอนเป็นสุขเป็นต้น (เป็นโภคะของภิกษุ) เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายผู้ใคร่จะเจริญด้วยโภคะ พึงเจริญพรหมวิหารเหล่านี้

ဗလသ္မိန္တိ [Pg.42] ယံ ဝေါ အဟံ ဗလေနပိ ဝဍ္ဎိဿထာတိ အဝေါစံ, ဣဒံ အာသဝက္ခယပရိယောသာနေ ဥပ္ပန္နံ အရဟတ္တဖလသင်္ခါတံ ဗလံ. တသ္မာ တုမှေဟိ ဗလေန ဝဍ္ဎိတုကာမေဟိ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ ယောဂေါ ကရဏီယော.

ในบทว่า Balasmiṃ (ในกำลัง) มีความว่า คำใดที่เราได้กล่าวแก่เธอทั้งหลายว่า ‘พวกเธอจักเจริญแม้ด้วยกำลัง’ กำลังนี้ที่เรียกว่าอรหัตตผล อันเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นไปแห่งอาสวะ (เป็นกำลังของภิกษุ) เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายผู้ใคร่จะเจริญด้วยกำลัง พึงประกอบความเพียรเพื่อบรรลุพระอรหัต

ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, မာရဗလန္တိ ယထာ ဣဒံ ဒေဝပုတ္တမာရမစ္စုမာရကိလေသမာရာနံ ဗလံ ဒုပ္ပသဟံ ဒုရဘိသမ္ဘဝံ, ဧဝံ အညံ လောကေ ဧကဗလမ္ပိ န သမနုပဿာမိ. တမ္ပိ ဗလံ ဣဒမေဝ အရဟတ္တဖလံ ပသဟတိ အဘိဘဝတိ အဇ္ဈောတ္ထရတိ. တသ္မာ ဧတ္ထေဝ ယောဂေါ ကရဏီယောတိ ဒဿေတိ.

ในบทว่า Yathayidaṃ, bhikkhave, mārabalaṃ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนอย่างกำลังของมารนี้) มีความว่า กำลังของเทวปุตตมาร มัจจุมาร และกิเลสมารนี้ ทนได้ยาก ครอบงำได้ยาก ฉันใด เราไม่เห็นกำลังอื่นแม้สักอย่างหนึ่งในโลก (ที่จะเป็นเช่นนั้น) ฉันนั้น แม้กำลังนั้น อรหัตผลนี้นี่แหละย่อมทนได้ ย่อมครอบงำได้ ย่อมท่วมทับได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า พึงประกอบความเพียรในอรหัตผลนี้เท่านั้น

ဧဝမိဒံ ပုညန္တိ ဧဝံ ဣဒံ လောကုတ္တရပုညမ္ပိ ယာဝ အာသဝက္ခယာ ပဝဍ္ဎတီတိ ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသလာနုသန္ဓိံ နိဋ္ဌပေန္တော အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသိ. သုတ္တပရိယောသာနေ ဝီသတိ ဘိက္ခုသဟဿာနိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. စတုရာသီတိ ပါဏသဟဿာနိ အမတပါနံ ပိဝိံသူတိ.

ในบทว่า Evamidaṃ puññaṃ (บุญนี้อย่างนี้) มีความว่า โลกุตตรบุญนี้ย่อมเจริญขึ้นอย่างนี้จนกระทั่งถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะ ดังนี้ เมื่อทรงจบความสืบต่อแห่งกุศลอันเป็นไปในวิวัฏฏะ จึงทรงจบพระเทศนาลงด้วยอรหัตผลเป็นยอด ในที่สุดแห่งพระสูตร ภิกษุสองหมื่นรูปได้บรรลุพระอรหัต สัตว์แปดหมื่นสี่พันได้ดื่มอมตรส

သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในสุมังคลวิลาสินี อรรถกถาแห่งทีฆนิกาย

စက္ကဝတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจักกวัตติสูตร จบ

၄. အဂ္ဂညသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาอัคคัญญสูตร

ဝါသေဋ္ဌဘာရဒွါဇဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยวาเสฏฐะและภารทวาชะ

၁၁၁. ဧဝံ [Pg.43] မေ သုတန္တိ အဂ္ဂညသုတ္တံ. တတြာယမနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေတိ ဧတ္ထ အယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ. အတီတေ သတသဟဿကပ္ပမတ္ထကေ ဧကာ ဥပါသိကာ ပဒုမုတ္တရံ ဘဂဝန္တံ နိမန္တေတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသတသဟဿဿ ဒါနံ ဒတွာ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ ‘‘အနာဂတေ တုမှာဒိသဿ ဗုဒ္ဓဿ အဂ္ဂုပဋ္ဌာယိကာ ဟောမီ’’တိ ပတ္ထနံ အကာသိ. သာ ကပ္ပသတသဟဿံ ဒေဝေသု စေဝ မနုဿေသု စ သံသရိတွာ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ ဘဒ္ဒိယနဂရေ မေဏ္ဍကသေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဓနဉ္စယသေဋ္ဌိနော ဂေဟေ သုမနဒေဝိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. ဇာတကာလေ တဿာ ဝိသာခါတိ နာမံ အကံသု. သာ ယဒါ ဘဂဝါ ဘဒ္ဒိယနဂရံ အာဂမာသိ, တဒါ ပဉ္စဒါသိသတေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝတော ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ ပဌမဒဿနမှိယေဝ သောတာပန္နာ အဟောသိ.

๑๑๑. อัคคัญญสูตร (อันข้าพเจ้า) ฟังมาแล้วอย่างนี้ ในอัคคัญญสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ยังไม่ตื้นดังนี้: ในบทว่า ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท นี้ มีเรื่องราตามลำดับดังนี้ ในอดีตกาล ย้อนหลังไปหนึ่งแสนกัปป์ อุบาสิกาคนหนึ่งได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ แล้วถวายทานแก่ภิกษุหนึ่งแสนรูปมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข หมอบลงแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ตั้งความปรารถนาว่า "ในอนาคตกาล ขอข้าพระองค์พึงเป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระพุทธเจ้าเช่นกับพระองค์" นางท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลกสิ้นหนึ่งแสนกัปป์ ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าของพวกเรา ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางสุมนาเทวี ในเรือนของธนัญชัยเศรษฐีผู้เป็นบุตรของเมณฑกเศรษฐีในภัททิยนคร ในกาลที่นางเกิด ชนทั้งหลายได้ตั้งชื่อของนางว่า วิสาขา เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมายังภัททิยนครในกาลใด ในกาลนั้น นางพร้อมด้วยทาสี ๕๐๐ คน ได้กระทำการต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้า และได้เป็นพระโสดาบันในครั้งแรกที่ได้เห็นนั่นเทียว

အပရဘာဂေ သာဝတ္ထိယံ မိဂါရသေဋ္ဌိပုတ္တဿ ပုဏ္ဏဝဍ္ဎနကုမာရဿ ဂေဟံ ဂတာ. တတ္ထ နံ မိဂါရသေဋ္ဌိ မာတုဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. တသ္မာ မိဂါရမာတာတိ ဝုစ္စတိ. ပတိကုလံ ဂစ္ဆန္တိယာ စဿာ ပိတာ မဟာလတာပိဠန္ဓနံ နာမ ကာရာပေသိ. တသ္မိံ ပိဠန္ဓနေ စတဿော ဝဇိရနာဠိယော ဥပယောဂံ အဂမံသု, မုတ္တာနံ ဧကာဒသ နာဠိယော, ပဝါဠဿ ဒွါဝီသတိ နာဠိယော, မဏီနံ တေတ္တိံသ နာဠိယော. ဣတိ ဧတေဟိ စ အညေဟိ စ သတ္တဟိ ရတနေဟိ နိဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. တံ သီသေ ပဋိမုက္ကံ ယာဝ ပါဒပိဋ္ဌိယာ ဘဿတိ. ပဉ္စန္နံ ဟတ္ထီနံ ဗလံ ဓာရယမာနာဝ နံ ဣတ္ထီ ဓာရေတုံ သက္ကောတိ. သာ အပရဘာဂေ ဒသဗလဿ အဂ္ဂုပဋ္ဌာယိကာ ဟုတွာ တံ ပသာဓနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ နဝဟိ ကောဋီဟိ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကာရယမာနာ ကရီသမတ္တေ ဘူမိဘာဂေ ပါသာဒံ ကာရေသိ. တဿ ဥပရိဘူမိယံ ပဉ္စ ဂဗ္ဘသတာနိ ဟောန္တိ, ဟေဋ္ဌိမဘူမိယံ ပဉ္စာတိ ဂဗ္ဘသဟဿပ္ပဋိမဏ္ဍိတော အဟောသိ. သာ ‘‘သုဒ္ဓပါသာဒေါဝ န သောဘတီ’’တိ တံ ပရိဝါရေတွာ ပဉ္စ ဒုဝဍ္ဎဂေဟသတာနိ, ပဉ္စ စူဠပါသာဒသတာနိ, ပဉ္စ ဒီဃသာလသတာနိ စ ကာရာပေသိ. ဝိဟာရမဟော စတူဟိ မာသေဟိ နိဋ္ဌာနံ အဂမာသိ.

ในกาลต่อมา นางได้ไปสู่เรือนของปุณณวัฒนกุมาร ผู้เป็นบุตรของมิคารเศรษฐีในกรุงสาวัตถี ในเรือนนั้น มิคารเศรษฐีได้ตั้งนางไว้ในตำแหน่งมารดา เพราะเหตุนั้น นางจึงถูกเรียกว่า มิคารมาตา บิดาของนางผู้จะไปสู่ตระกูลสามี ได้ให้ทำเครื่องประดับชื่อว่ามหาลดาปสาธน์ ในเครื่องประดับนั้น ทะนานเพชร ๔ ทะนาน, ทะนานไข่มุก ๑๑ ทะนาน, ทะนานปะการัง ๒๒ ทะนาน, ทะนานแก้วมณี ๓๓ ทะนาน ได้ถูกนำมาใช้ประกอบ ด้วยประการฉะนี้ เครื่องประดับนั้นได้สำเร็จลงด้วยรัตนะ ๗ ประการเหล่านี้และรัตนะอื่นๆ เครื่องประดับนั้น เมื่อสวมไว้บนศีรษะ ย่อมตกลงมาจรดหลังเท้า หญิงผู้ทรงกำลังแห่งช้าง ๕ เชือกเท่านั้น จึงจะสามารถทรงเครื่องประดับนั้นไว้ได้ ในกาลต่อมา นางได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระทศพล สละเครื่องประดับนั้นแล้ว ให้สร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยทรัพย์ ๙ โกฏิ โดยให้นางสร้างปราสาทขึ้นบนพื้นที่ประมาณ ๑ กรีส ที่ชั้นบนของปราสาทนั้น มีห้อง ๕๐๐ ห้อง ที่ชั้นล่างมี ๕๐๐ ห้อง ปราสาทนั้นจึงประดับด้วยห้องหนึ่งพันห้อง นางคิดว่า "ปราสาทล้วนๆ ย่อมไม่งาม" จึงให้สร้างเรือน ๕๐๐ หลัง, ปราสาทยอดเดี่ยว ๕๐๐ หลัง, และศาลายาว ๕๐๐ หลัง แวดล้อมปราสาทนั้น การฉลองวิหารได้สำเร็จลงใน ๔ เดือน

မာတုဂါမတ္တဘာဝေ [Pg.44] ဌိတာယ ဝိသာခါယ ဝိယ အညိဿာ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဓနပရိစ္စာဂေါ နာမ နတ္ထိ, ပုရိသတ္တဘာဝေ ဌိတဿ အနာထပိဏ္ဍိကဿ ဝိယ အညဿာတိ. သော ဟိ စတုပဏ္ဏာသကောဋိယော ဝိဿဇ္ဇေတွာ သာဝတ္ထိယာ ဒက္ခိဏဘာဂေ အနုရာဓပုရဿ မဟာဝိဟာရသဒိသေ ဌာနေ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရံ နာမ ကာရေသိ. ဝိသာခါ သာဝတ္ထိယာ ပါစီနဘာဂေ ဥတ္တရဒေဝိယာ ဝိဟာရသဒိသေ ဌာနေ ပုဗ္ဗာရာမံ နာမ ကာရေသိ. ဘဂဝါ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ကုလာနံ အနုကမ္ပာယ သာဝတ္ထိံ နိဿာယ ဝိဟရန္တော ဣမေသု ဒွီသု ဝိဟာရေသု နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသိ. ဧကံ အန္တောဝဿံ ဇေတဝနေ ဝသတိ, ဧကံ ပုဗ္ဗာရာမေ. တသ္မိံ သမယေ ပန ဘဂဝါ ပုဗ္ဗာရာမေ ဝိဟရတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေ’’တိ.

การบริจาคทรัพย์ในพระพุทธศาสนาของหญิงอื่นผู้ดำรงอยู่ในภาวะมาตุคาม เหมือนอย่างนางวิสาขา ย่อมไม่มี, (การบริจาคทรัพย์) ของชายอื่นผู้ดำรงอยู่ในภาวะบุรุษ เหมือนอย่างอนาถบิณฑิกเศรษฐี (ย่อมไม่มี) จริงอยู่ ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐีนั้น ได้สละทรัพย์ ๕๔ โกฏิ ให้สร้างพระมหาวิหารชื่อว่าเชตวัน ในสถานที่อันเปรียบด้วยมหาวิหารในเมืองอนุราธปุระ ทางทิศใต้ของกรุงสาวัตถี ส่วนนางวิสาขา ได้ให้สร้างวิหารชื่อว่าบุพพาราม ในสถานที่อันเปรียบด้วยวิหารของนางอุตตรเทวี ทางทิศตะวันออกของกรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่ออนุเคราะห์แก่สองตระกูลนี้ จึงอาศัยกรุงสาวัตถีประทับอยู่ ได้ประทับอยู่ประจำในวิหารทั้งสองแห่งนี้ พรรษาหนึ่งประทับอยู่ที่พระเชตวัน พรรษาหนึ่งประทับอยู่ที่บุพพาราม ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่บุพพาราม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท"

ဝါသေဋ္ဌဘာရဒွါဇာတိ ဝါသေဋ္ဌော စ သာမဏေရော ဘာရဒွါဇော စ. ဘိက္ခူသု ပရိဝသန္တီတိ တေ နေဝ တိတ္ထိယပရိဝါသံ ဝသန္တိ, န အာပတ္တိပရိဝါသံ. အပရိပုဏ္ဏဝဿတ္တာ ပန ဘိက္ခုဘာဝံ ပတ္ထယမာနာ ဝသန္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဘိက္ခုဘာဝံ အာကင်္ခမာနာ’’တိ. ဥဘောပိ ဟေတေ ဥဒိစ္စဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တာ, စတ္တာလီသ စတ္တာလီသ ကောဋိဝိဘဝါ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူ မဇ္ဈိမနိကာယေ ဝါသေဋ္ဌသုတ္တံ သုတွာ သရဏံ ဂတာ, တေဝိဇ္ဇသုတ္တံ သုတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဣမသ္မိံ ကာလေ ဘိက္ခုဘာဝံ အာကင်္ခမာနာ ပရိဝသန္တိ. အဗ္ဘောကာသေ စင်္ကမတီတိ ဥတ္တရဒက္ခိဏေန အာယတဿ ပါသာဒဿ ပုရတ္ထိမဒိသာဘာဂေ ပါသာဒစ္ဆာယာယံ ယန္တရဇ္ဇူဟိ အာကဍ္ဎိယမာနံ ရတနသတုဗ္ဗေဓံ သုဝဏ္ဏအဂ္ဃိကံ ဝိယ အနိလပထေ ဝိဓာဝန္တီဟိ ဆဗ္ဗဏ္ဏာဟိ ဗုဒ္ဓရသ္မီဟိ သောဘမာနော အပရာပရံ စင်္ကမတိ.

บทว่า วาเสฏฺฐภารทฺวาชา คือ สามเณรชื่อว่าวาเสฏฐะ และสามเณรชื่อว่าภารทวาชะ บทว่า ภิกฺขูสุ ปริวสนฺติ คือ สามเณรเหล่านั้นมิได้อยู่ปริวาสของพวกเดียรถีย์ และมิได้อยู่ปริวาสเพราะอาบัติ แต่เพราะมีพรรษายังไม่ครบถ้วน จึงปรารถนาความเป็นภิกษุอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภิกฺขุภาวํ อากงฺขมานา" จริงอยู่ สามเณรทั้งสองนั้น เกิดในตระกูลพราหมณ์มหาศาลฝ่ายเหนือ มีทรัพย์คนละ ๔๐ โกฏิ เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งไตรเพท ได้ฟังวาเสฏฐสูตรในมัชฌิมนิกายแล้ว ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ ได้ฟังเตวิชชสูตรแล้วบวช ในกาลนี้ ปรารถนาความเป็นภิกษุ จึงอยู่ปริวาส บทว่า อพฺโภกาเส จงฺกมติ คือ (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ทรงงดงามด้วยพระพุทธรัศมี ๖ ฉัพพรรณรังสีที่แล่นไปมาในอากาศ ดุจเจดีย์ทองสูงร้อยศอกที่ถูกชักขึ้นด้วยเชือกยนต์ ในเงาปราสาททางทิศตะวันออกของปราสาทที่ยาวไปทางทิศเหนือและทิศใต้ เสด็จจงกรมกลับไปกลับมา

၁၁၃. အနုစင်္ကမိံသူတိ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ဩနတသရီရာ ဟုတွာ အနုဝတ္တမာနာ စင်္ကမိံသု. ဝါသေဋ္ဌံ အာမန္တေသီတိ သော တေသံ ပဏ္ဍိတတရော ဂဟေတဗ္ဗံ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗဉ္စ ဇာနာတိ, တသ္မာ တံ အာမန္တေသိ. တုမှေ ခွတ္ထာတိ တုမှေ ခေါ အတ္ထ. ဗြာဟ္မဏဇစ္စာတိ, ဗြာဟ္မဏဇာတိကာ. ဗြာဟ္မဏကုလီနာတိ ဗြာဟ္မဏေသု ကုလီနာ ကုလသမ္ပန္နာ. ဗြာဟ္မဏကုလာတိ ဗြာဟ္မဏကုလတော, ဘောဂါဒိသမ္ပန္နံ ဗြာဟ္မဏကုလံ ပဟာယာတိ အတ္ထော. န အက္ကောသန္တီတိ ဒသဝိဓေန အက္ကောသဝတ္ထုနာ န အက္ကောသန္တိ. န ပရိဘာသန္တီတိ နာနာဝိဓာယ ပရိဘဝကထာယ န ပရိဘာသန္တီတိ အတ္ထော. ဣတိ [Pg.45] ဘဂဝါ ‘‘ဗြာဟ္မဏာ ဣမေ သာမဏေရေ အက္ကောသန္တိ ပရိဘာသန္တီ’’တိ ဇာနမာနောဝ ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? ဣမေ မယာ အပုစ္ဆိတာ ပဌမတရံ န ကထေဿန္တိ, အကထိတေ ကထာ န သမုဋ္ဌာတီတိ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထာယ. တဂ္ဃာတိ ဧကံသဝစနေ နိပါတော, ဧကံသေနေဝ နော, ဘန္တေ, ဗြာဟ္မဏာ အက္ကောသန္တိ ပရိဘာသန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အတ္တရူပါယာတိ အတ္တနော အနုရူပါယ. ပရိပုဏ္ဏာယာတိ ယထာရုစိ ပဒဗျဉ္ဇနာနိ အာရောပေတွာ အာရောပေတွာ ပရိပူရိတာယ. နော အပရိပုဏ္ဏာယာတိ အန္တရာ အဋ္ဌပိတာယ နိရန္တရံ ပဝတ္တာယ.

๑๑๓. บทว่า อนุจงฺกมึสุ คือ (สามเณรทั้งสอง) ประคองอัญชลี มีกายน้อมลงแล้ว เดินจงกรมตามไป บทว่า วาเสฏฺฐํ อามนฺเตสิ คือ ในสามเณรเหล่านั้น วาเสฏฐะเป็นผู้ฉลาดกว่า ย่อมรู้สิ่งที่ควรถือเอาและสิ่งที่ควรสละ เพราะเหตุนั้น (พระผู้มีพระภาคเจ้า) จึงตรัสเรียกวาเสฏฐะนั้น บทว่า ตุมฺเห ขฺวตฺถา คือ ตุมฺเห โข อตฺถะ (พวกเธอแลเป็น) บทว่า พฺราหฺมณชจฺจา คือ มีชาติเป็นพราหมณ์ บทว่า พฺราหฺมณกุลีนา คือ เป็นผู้มีตระกูลสูงในหมู่พราหมณ์ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยตระกูล บทว่า พฺราหฺมณกุลา คือ มาจากตระกูลพราหมณ์ ความว่า ละตระกูลพราหมณ์ที่สมบูรณ์ด้วยโภคะเป็นต้น (แล้วบวช) บทว่า น อกฺโกสนฺติ คือ (พวกพราหมณ์) ย่อมไม่ด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ บทว่า น ปริภาสนฺติ ความว่า ย่อมไม่บริภาษด้วยคำพูดดูหมิ่นต่างๆ นานา ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบอยู่ว่า "พวกพราหมณ์ย่อมด่า ย่อมบริภาษสามเณรเหล่านี้" แต่ก็ยังตรัสถาม เพราะเหตุไร? (เพราะทรงดำริว่า) หากเราไม่ถาม สามเณรเหล่านี้ก็จักไม่กล่าวขึ้นก่อน เมื่อไม่กล่าวขึ้น ธรรมกถาก็ย่อมไม่เกิดขึ้น (พระองค์จึงตรัสถาม) เพื่อให้ธรรมกถาเกิดขึ้น บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าโดยส่วนเดียว เป็นอันกล่าวว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกพราหมณ์ย่อมด่า ย่อมบริภาษพวกข้าพระองค์โดยส่วนเดียวแท้" บทว่า อตฺตรูปาย คือ ตามสมควรแก่ตน บทว่า ปริปุณฺณาย คือ (ด้วยวาจา) ที่ทำให้เต็มบริบูรณ์โดยยกบทและพยัญชนะขึ้นกล่าวซ้ำๆ ตามความพอใจ บทว่า โน อปริปุณฺณาย คือ (ด้วยวาจา) ที่ไม่หยุดในระหว่าง เป็นไปอย่างต่อเนื่อง

ကသ္မာ ပန ဗြာဟ္မဏာ ဣမေ သာမဏေရေ အက္ကောသန္တီတိ? အပ္ပတိဋ္ဌတာယ. ဣမေ ဟိ သာမဏေရာ အဂ္ဂဗြာဟ္မဏာနံ ပုတ္တာ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူ ဇမ္ဗုဒီပေ ဗြာဟ္မဏာနံ အန္တရေ ပါကဋာ သမ္ဘာဝိတာ တေသံ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ အညေ ဗြာဟ္မဏပုတ္တာ ပဗ္ဗဇိံသု. အထ ခေါ ဗြာဟ္မဏာ ‘‘အပတိဋ္ဌာ မယံ ဇာတာ’’တိ ဣမာယ အပ္ပတိဋ္ဌတာယ ဂါမဒွါရေပိ အန္တောဂါမေပိ တေ ဒိသွာ ‘‘တုမှေဟိ ဗြာဟ္မဏသမယော ဘိန္နော, မုဏ္ဍသမဏကဿ ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော ရသဂိဒ္ဓါ ဟုတွာ ဝိစရထာ’’တိအာဒီနိ စေဝ ပါဠိယံ အာဂတာနိ ‘‘ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏော’’တိအာဒီနိ စ ဝတွာ အက္ကောသန္တိ. သာမဏေရာ တေသု အက္ကောသန္တေသုပိ ကောပံ ဝါ အာဃာတံ ဝါ အကတွာ ကေဝလံ ဘဂဝတာ ပုဋ္ဌာ ‘‘တဂ္ဃ နော, ဘန္တေ, ဗြာဟ္မဏာ အက္ကောသန္တိ ပရိဘာသန္တီ’’တိ အာရောစေသုံ. အထ နေ ဘဂဝါ အက္ကောသနာကာရံ ပုစ္ဆန္တော ယထာ ကထံ ပန ဝေါတိ ပုစ္ဆတိ. တေ အာစိက္ခန္တာ ဗြာဟ္မဏာ ဘန္တေတိအာဒိမာဟံသု.

คำถามว่า ก็เพราะเหตุไร พวกพราหมณ์จึงด่าสามเณรเหล่านี้? ตอบว่า เพราะความไม่มีที่พึ่ง. จริงอยู่ สามเณรเหล่านี้เป็นบุตรของอัครพราหมณ์ เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งไตรเพท ปรากฏนับถือกันในระหว่างพวกพราหมณ์ในชมพูทวีป เพราะท่านเหล่านั้นบวชแล้ว บุตรพราหมณ์เหล่าอื่นจึงพากันบวช. ลำดับนั้น พวกพราหมณ์คิดว่า "พวกเราไม่มีที่พึ่งแล้ว" เพราะความไม่มีที่พึ่งนี้ พอเห็นสามเณรเหล่านั้นที่ประตูบ้านบ้าง ในบ้านบ้าง จึงด่าด้วยคำเป็นต้นว่า "พวกท่านทำลายลัทธิพราหมณ์แล้ว พวกท่านติดในรสเที่ยวไปตามหลังสมณะโล้น" และกล่าวคำที่มาในบาลีเป็นต้นว่า "พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะประเสริฐ" แล้วด่า. ฝ่ายสามเณรทั้งหลาย แม้เมื่อพราหมณ์เหล่านั้นด่าอยู่ ก็ไม่ทำความโกรธหรือความอาฆาต เพียงแต่เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถาม จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จริงอยู่ พวกพราหมณ์ด่าบริภาษข้าพระองค์ทั้งหลาย". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสอบถามอาการที่ด่ากะสามเณรเหล่านั้นว่า "ก็พวกพราหมณ์ด่าพวกเธออย่างไรเล่า?". สามเณรเหล่านั้นเมื่อจะกราบทูล จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกพราหมณ์...".

တတ္ထ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏောတိ ဇာတိဂေါတ္တာဒီနံ ပညာပနဋ္ဌာနေ ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌောတိ ဒဿေန္တိ. ဟီနာ အညေ ဝဏ္ဏာတိ ဣတရေ တယော ဝဏ္ဏာ ဟီနာ လာမကာတိ ဝဒန္တိ. သုက္ကောတိ ပဏ္ဍရော. ကဏှောတိ ကာဠကော. သုဇ္ဈန္တီတိ ဇာတိဂေါတ္တာဒီနံ ပညာပနဋ္ဌာနေ သုဇ္ဈန္တိ. ဗြဟ္မုနော ပုတ္တာတိ မဟာဗြဟ္မုနော ပုတ္တာ. ဩရသာ မုခတော ဇာတာတိ ဥရေ ဝသိတွာ မုခတော နိက္ခန္တာ, ဥရေ ကတွာ သံဝဍ္ဎိတာတိ ဝါ ဩရသာ. ဗြဟ္မဇာတိ ဗြဟ္မတော နိဗ္ဗတ္တာ. ဗြဟ္မနိမ္မိတာတိ ဗြဟ္မုနာ နိမ္မိတာ. ဗြဟ္မဒါယာဒါတိ ဗြဟ္မုနော ဒါယာဒါ. ဟီနမတ္ထ ဝဏ္ဏံ အဇ္ဈုပဂတာတိ ဟီနံ ဝဏ္ဏံ အဇ္ဈုပဂတာ အတ္ထ. မုဏ္ဍကေ [Pg.46] သမဏကေတိ နိန္ဒန္တာ ဇိဂုစ္ဆန္တာ ဝဒန္တိ, န မုဏ္ဍကမတ္တဉ္စေဝ သမဏမတ္တဉ္စ သန္ဓာယ. ဣဗ္ဘေတိ ဂဟပတိကေ. ကဏှေတိ ကာဠကေ. ဗန္ဓူတိ မာရဿ ဗန္ဓုဘူတေ မာရပက္ခိကေ. ပါဒါပစ္စေတိ မဟာဗြဟ္မုနော ပါဒါနံ အပစ္စဘူတေ ပါဒတော ဇာတေတိ အဓိပ္ပာယော.

ในบทเหล่านั้น บทว่า `เสฏฺโฐ วณฺโณ` (วรรณะที่ประเสริฐ) หมายความว่า พวกพราหมณ์แสดงว่า ในการบัญญัติชาติและโคตรเป็นต้น พราหมณ์เท่านั้นประเสริฐที่สุด. บทว่า `หีนา อญฺเญ วณฺณา` (วรรณะอื่นเลวทราม) หมายความว่า พวกเขากล่าวว่า วรรณะอีกสามนอกนั้นเลวทราม ต่ำช้า. บทว่า `สุกฺโก` (ขาว) คือ ผุดผ่อง. บทว่า `กณฺโห` (ดำ) คือ ดำคล้ำ. บทว่า `สุชฺฌนฺติ` (ย่อมบริสุทธิ์) หมายความว่า ย่อมบริสุทธิ์ในการบัญญัติชาติและโคตรเป็นต้น. บทว่า `พฺรหฺมุโน ปุตฺตา` (บุตรของพรหม) คือ บุตรของมหาพรหม. บทว่า `โอรสา มุขโต ชาตา` (เกิดจากอก เกิดจากปาก) หมายความว่า อยู่ในอกแล้วออกมาจากปาก หรือหมายความว่า เลี้ยงดูไว้ในอกจึงชื่อว่าโอรส. บทว่า `พฺรหฺมชา` (เกิดจากพรหม) คือ เกิดจากพรหม. บทว่า `พฺรหฺมนิมฺมิตา` (พรหมเนรมิต) คือ พรหมเนรมิต. บทว่า `พฺรหฺมทายาทา` (ทายาทของพรหม) คือ ทายาทของพรหม. บทว่า `หีนมตฺถ วณฺณํ อชฺฌุปคตา` มีเนื้อความว่า ท่านทั้งหลายเข้าถึงวรรณะที่เลวทราม. บทว่า `มุณฺฑเก สมณเก` (พวกสมณะโล้น) พวกพราหมณ์กล่าวติเตียนรังเกียจ ไม่ได้หมายเพียงแค่เป็นคนโล้นหรือเป็นสมณะเท่านั้น. บทว่า `อิพฺเภ` หมายถึง พวกคฤหบดี. บทว่า `กณฺเห` หมายถึง พวกคนดำ. บทว่า `พนฺธู` หมายถึง เป็นญาติของมาร เป็นพวกของมาร. บทว่า `ปาทาปจฺเจ` มีความหมายว่า เป็นลูกที่เกิดจากเท้าของมหาพรหม คือเกิดจากเท้า.

၁၁၄. ‘‘တဂ္ဃ ဝေါ, ဝါသေဋ္ဌ, ဗြာဟ္မဏာ ပေါရာဏံ အဿရန္တာ ဧဝမာဟံသူ’’တိ ဧတ္ထ ဝေါတိ နိပါတမတ္တံ, သာမိဝစနံ ဝါ, တုမှာကံ ဗြာဟ္မဏာတိ အတ္ထော. ပေါရာဏန္တိ ပေါရာဏကံ အဂ္ဂညံ လောကုပ္ပတ္တိစရိယဝံသံ. အဿရန္တာတိ အဿရမာနာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဧကံသေန ဝေါ, ဝါသေဋ္ဌ, ဗြာဟ္မဏာ ပေါရာဏံ လောကုပ္ပတ္တိံ အနနုဿရန္တာ အဇာနန္တာ ဧဝံ ဝဒန္တီတိ. ‘‘ဒိဿန္တိ ခေါ ပနာ’’တိ ဧဝမာဒိ တေသံ လဒ္ဓိဘိန္ဒနတ္ထာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဗြာဟ္မဏိယောတိ ဗြာဟ္မဏာနံ ပုတ္တပ္ပဋိလာဘတ္ထာယ အာဝါဟဝိဝါဟဝသေန ကုလံ အာနီတာ ဗြာဟ္မဏိယော ဒိဿန္တိ. တာ ခေါ ပနေတာ အပရေန သမယေန ဥတုနိယောပိ ဟောန္တိ, သဉ္ဇာတပုပ္ဖာတိ အတ္ထော. ဂဗ္ဘိနိယောတိ သဉ္ဇာတဂဗ္ဘာ. ဝိဇာယမာနာတိ ပုတ္တဓီတရော ဇနယမာနာ. ပါယမာနာတိ ဒါရကေ ထညံ ပါယန္တိယော. ယောနိဇာဝ သမာနာတိ ဗြာဟ္မဏီနံ ပဿာဝမဂ္ဂေန ဇာတာ သမာနာ. ဧဝမာဟံသူတိ ဧဝံ ဝဒန္တိ. ကထံ? ‘‘ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏော…ပေ… ဗြဟ္မဒါယာဒါ’’တိ. ယဒိ ပန နေသံ တံ သစ္စဝစနံ သိယာ, ဗြာဟ္မဏီနံ ကုစ္ဆိ မဟာဗြဟ္မဿ ဥရော ဘဝေယျ, ဗြာဟ္မဏီနံ ပဿာဝမဂ္ဂေါ မဟာဗြဟ္မုနော မုခံ ဘဝေယျ, န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘တေ စ ဗြဟ္မူနဉ္စေဝ အဗ္ဘာစိက္ခန္တီ’’တိအာဒိ.

๑๑๔. ในบทว่า `ตคฺฆ โว วาเสฏฺฐ พฺราหฺมณา โปราณํ อสฺสรนฺตา เอวมาหํสุ` นี้ บทว่า `โว` เป็นเพียงนิบาต หรือเป็นสามีวิภัตติ มีความหมายว่า พราหมณ์ของท่านทั้งหลาย. บทว่า `โปราณํ` หมายถึง วงศ์แห่งความประพฤติในการเกิดของโลกอันเป็นเบื้องต้นในสมัยโบราณ. บทว่า `อสฺสรนฺตา` คือ ไม่ระลึกถึง. ความหมายที่กล่าวไว้คือ "ดูก่อนวาเสฏฐะ พราหมณ์ของเธอทั้งหลายไม่ระลึก ไม่รู้ถึงกำเนิดโลกในสมัยโบราณโดยส่วนเดียว จึงกล่าวอย่างนี้". คำเป็นต้นว่า `ทิสฺสนฺติ โข ปนา` พระผู้มีพระภาคตรัสเพื่อทำลายลัทธิของพราหมณ์เหล่านั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า `พฺราหฺมณิโย` หมายถึง นางพราหมณีทั้งหลายที่พวกพราหมณ์นำมาสู่ตระกูลโดยการอาวาหวิวาหะเพื่อต้องการบุตร ย่อมปรากฏมี. ก็แล นางพราหมณีเหล่านั้น ในสมัยต่อมา ย่อมมีระดูด้วย ความหมายคือ มีดอกไม้ (ระดู) เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า `คพฺภินิโย` คือ มีครรภ์เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า `วิชายมานา` คือ คลอดบุตรชายบุตรหญิง. บทว่า `ปายมานา` คือ ให้ทารกดื่มน้ำนม. บทว่า `โยนิชาว สมานา` คือ เป็นผู้เกิดทางช่องปัสสาวะของนางพราหมณี. บทว่า `เอวมาหํสุ` คือ ย่อมกล่าวอย่างนี้. กล่าวอย่างไร? คือกล่าวว่า "พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะประเสริฐ...ฯลฯ...เป็นทายาทของพรหม". ก็ถ้าคำพูดของพราหมณ์เหล่านั้นเป็นจริง ท้องของนางพราหมณีก็พึงเป็นอกของมหาพรหม ช่องปัสสาวะของนางพราหมณีก็พึงเป็นปากของมหาพรหม แต่ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนั้นเลย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า `เต จ พฺรหฺมูนญฺเจว อพฺภาจิกฺขนฺติ` (พวกพราหมณ์นั้นย่อมกล่าวตู่พรหม).

စတုဝဏ္ဏသုဒ္ဓိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งวรรณะ ๔

ဧတ္တာဝတာ ‘‘မယံ မဟာဗြဟ္မုနော ဥရေ ဝသိတွာ မုခတော နိက္ခန္တာတိ ဝတ္တုံ မာ လဘန္တူ’’တိ ဣမံ မုခစ္ဆေဒကဝါဒံ ဝတွာ ပုန စတ္တာရောပိ ဝဏ္ဏာ ကုသလေ ဓမ္မေ သမာဒါယ ဝတ္တန္တာဝ သုဇ္ဈန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ စတ္တာရောမေ, ဝါသေဋ္ဌ, ဝဏ္ဏာတိအာဒိမာဟ. အကုသလသင်္ခါတာတိ အကုသလာတိ သင်္ခါတာ အကုသလကောဋ္ဌာသဘူတာ ဝါ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. န အလမရိယာတိ အရိယဘာဝေ အသမတ္ထာ. ကဏှာတိ ပကတိကာဠကာ. ကဏှဝိပါကာတိ ဝိပါကောပိ [Pg.47] နေသံ ကဏှော ဒုက္ခောတိ အတ္ထော. ခတ္တိယေပိ တေတိ ခတ္တိယမှိပိ တေ. ဧကစ္စေတိ ဧကသ္မိံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสวาทะตัดปากนี้ว่า "ขอพวกพราหมณ์อย่าได้กล่าวว่า 'พวกเราอยู่ในอกของมหาพรหมแล้วออกมาทางปาก' เลย" แล้ว เพื่อแสดงว่า แม้วรรณะทั้งสี่ก็ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยการสมาทานประพฤติในกุศลธรรมเท่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนวาเสฏฐะ วรรณะ ๔ เหล่านี้". บทว่า `อกุสลสงฺขาตา` คือ ที่นับว่าเป็นอกุศล หรือที่เป็นส่วนแห่งอกุศล. นัยนี้ใช้ได้ในทุกแห่ง. บทว่า `น อลมริยา` คือ ไม่สามารถในความเป็นอริยะ (ความบริสุทธิ์). บทว่า `กณฺหา` คือ มีสภาพดำโดยปกติ. บทว่า `กณฺหวิปากา` มีความหมายว่า แม้วิบากของธรรมเหล่านั้นก็ดำ คือเป็นทุกข์. บทว่า `ขตฺติเยปิ เต` คือ แม้ในกษัตริย์ก็มีธรรมเหล่านั้น. บทว่า `เอกจฺเจ` คือ ในคนหนึ่ง. นัยนี้ใช้ได้ในทุกแห่ง.

သုက္ကာတိ နိက္ကိလေသဘာဝေန ပဏ္ဍရာ. သုက္ကဝိပါကာတိ ဝိပါကောပိ နေသံ သုက္ကော သုခေါတိ အတ္ထော.

บทว่า `สุกฺกา` คือ ผุดผ่องเพราะไม่มีกิเลส. บทว่า `สุกฺกวิปากา` มีความหมายว่า แม้วิบากของธรรมเหล่านั้นก็ขาว คือเป็นสุข.

၁၁၆. ဥဘယဝေါကိဏ္ဏေသု ဝတ္တမာနေသူတိ ဥဘယေသု ဝေါကိဏ္ဏေသု မိဿီဘူတေသု ဟုတွာ ဝတ္တမာနေသု. ကတမေသု ဥဘယေသူတိ? ကဏှသုက္ကေသု ဓမ္မေသု ဝိညုဂရဟိတေသု စေဝ ဝိညုပ္ပသတ္ထေသု စ. ယဒေတ္ထ ဗြာဟ္မဏာ ဧဝမာဟံသူတိ ဧတ္ထ ဧတေသု ကဏှသုက္ကဓမ္မေသု ဝတ္တမာနာပိ ဗြာဟ္မဏာ ယဒေတံ ဧဝံ ဝဒန္တိ ‘‘ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏော’’တိအာဒိ. တံ နေသံ ဝိညူ နာနုဇာနန္တီတိ ယေ လောကေ ပဏ္ဍိတာ, တေ နာနုမောဒန္တိ, န ပသံသန္တီတိ အတ္ထော. တံ ကိဿ ဟေတု? ဣမေသဉှိ ဝါသေဋ္ဌာတိအာဒိမှိ အယံ သင်္ခေပတ္ထော. ယံ ဝုတ္တံ နာနုဇာနန္တီတိ, တံ ကသ္မာတိ စေ? ယသ္မာ ဣမေသံ စတုန္နံ ဝဏ္ဏာနံ ယော ဘိက္ခု အရဟံ…ပေ… သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တော, သော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ, တေ စ န ဧဝရူပါ. တသ္မာ နေသံ ဝိညူ နာနုဇာနန္တိ.

๑๑๖. บทว่า `อุภยวอกิณฺเณสุ วตฺตมาเนสุ` คือ เมื่อเป็นไปในธรรมสองอย่างที่ระคนปนเปกัน. ถามว่า ในธรรมสองอย่างไหน? ตอบว่า ในธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาว คือที่วิญญูชนติเตียนและที่วิญญูชนสรรเสริญ. บทว่า `ยเทตฺถ พฺราหฺมณา เอวมาหํสุ` คือ ในธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาวเหล่านี้ แม้พวกพราหมณ์ที่เป็นอยู่ ก็ยังกล่าวคำนี้อย่างนี้ว่า "พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะประเสริฐ" เป็นต้น. บทว่า `ตํ เนสํ วิญฺญู นานุชานนฺติ` มีความหมายว่า บัณฑิตในโลกย่อมไม่อนุโมทนา ไม่สรรเสริญคำพูดนั้นของพราหมณ์เหล่านั้น. ถามว่า เพราะเหตุไร? ในคำเป็นต้นว่า `อิเมสญฺหิ วาเสฏฺฐ` มีความหมายโดยย่อดังนี้. หากถามว่า เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า `นานุชานนฺติ` (ไม่ยอมรับ)? ตอบว่า เพราะว่าในบรรดาวรรณะทั้ง ๔ เหล่านี้ ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์...ฯลฯ...หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นย่อมได้รับการขนานนามว่าเป็นผู้เลิศกว่าวรรณะเหล่านั้น แต่พวกพราหมณ์เหล่านั้นไม่ได้เป็นเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น วิญญูชนจึงไม่ยอมรับคำพูดของพราหมณ์เหล่านั้น.

အရဟန္တိအာဒိပဒေသု စေတ္ထ ကိလေသာနံ အာရကတ္တာဒီဟိ ကာရဏေဟိ အရဟံ. အာသဝါနံ ခီဏတ္တာ ခီဏာသဝေါ. သတ္တ သေက္ခာ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကာ စ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဝသန္တိ နာမ. အယံ ပန ဝုတ္ထဝါသောတိ ဝုသိတဝါ. စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ စတူသု သစ္စေသု ပရိဇာနနာဒိကရဏီယံ ကတံ အဿာတိ ကတကရဏီယော. ကိလေသဘာရော စ ခန္ဓဘာရော စ ဩဟိတော အဿာတိ ဩဟိတဘာရော. ဩဟိတောတိ ဩဟာရိတော. သုန္ဒရော အတ္ထော, သကော ဝါ အတ္ထော သဒတ္ထော, အနုပ္ပတ္တော သဒတ္ထော ဧတေနာတိ အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော. ဘဝသံယောဇနံ ဝုစ္စတိ တဏှာ, သာ ပရိက္ခီဏာ အဿာတိ ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော. သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တောတိ သမ္မာ ဟေတုနာ ကာရဏေန ဇာနိတွာ ဝိမုတ္တော. ဇနေတသ္မိန္တိ ဇနေ ဧတသ္မိံ, ဣမသ္မိံ လောကေတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ အဘိသမ္ပရာယဉ္စာတိ ဣဓတ္တဘာဝေ စ ပရတ္တဘာဝေ.

ในบทว่า อรหํ เป็นต้นนี้ (พระองค์) ชื่อว่า อรหํ เพราะเหตุทั้งหลาย มีความเป็นผู้ไกลจากกิเลสเป็นต้น, ชื่อว่า ขีณาสพ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย. พระเสขะ ๗ จำพวกและกัลยาณปุถุชน ชื่อว่าย่อมอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ แต่พระอริยบุคคลนี้มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า วุสิตวา. กิจคือการกำหนดรู้เป็นต้นในสัจจะ ๔ อันท่านทำแล้วด้วยมรรค ๔ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กตกรณีโย. ภาระคือกิเลสและภาระคือขันธ์ อันท่านปลงลงแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า โอหิตภาโร. บทว่า โอหิโต คือ ปลงลงแล้ว. ประโยชน์อันงาม หรือประโยชน์ของตน ชื่อว่า สทัตถะ, ท่านบรรลุประโยชน์ของตนแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนุปปัตตสทัตโถ. ตัณหาเรียกว่าภวสังโยชน์, ภวสังโยชน์นั้นของท่านสิ้นไปรอบแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปริกขีณภวสังโยชโน. บทว่า สัมมทัญญา วิมุตโต คือ หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ด้วยเหตุด้วยผล. บทว่า ชเนตัสมิง คือ ในหมู่นี้ ในโลกนี้ นี้คือความหมาย. บทว่า ทิฏเฐ เจว ธัมเม อภิสัมปรายัญจ คือ ในอัตภาพนี้และในอัตภาพเบื้องหน้า.

၁၁၇. အနန္တရာတိ [Pg.48] အန္တရဝိရဟိတာ, အတ္တနော ကုလေန သဒိသာတိ အတ္ထော. အနုယုတ္တာတိ ဝသဝတ္တိနော. နိပစ္စကာရန္တိ မဟလ္လကတရာ နိပစ္စကာရံ ဒဿေန္တိ. ဒဟရတရာ အဘိဝါဒနာဒီနိ ကရောန္တိ. တတ္ထ သာမီစိကမ္မန္တိ တံတံဝတ္တကရဏာဒိ အနုစ္ဆဝိကကမ္မံ.

๑๑๗. บทว่า อนนฺตรา คือ ปราศจากระหว่างคั่น มีความหมายว่า เสมอกันกับตระกูลของตน. บทว่า อนุยุตฺตา คือ ผู้เป็นไปในอำนาจ. บทว่า นิปจฺจการํ คือ (ศากยะ) ผู้ใหญ่กว่าย่อมแสดงอาการเคารพ (ส่วนศากยะ) ผู้อ่อนกว่าย่อมกระทำการไหว้เป็นต้น. ในบทนั้น บทว่า สามีจิกมฺมํ คือ กรรมอันสมควร มีการทำวัตรนั้นๆ เป็นต้น.

၁၁၈. နိဝိဋ္ဌာတိ အဘိနိဝိဋ္ဌာ အစလဋ္ဌိတာ. ကဿ ပန ဧဝရူပါ သဒ္ဓါ ဟောတီတိ? သောတာပန္နဿ. သော ဟိ နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓေါ အသိနာ သီသေ ဆေဇ္ဇမာနေပိ ဗုဒ္ဓေါ အဗုဒ္ဓေါတိ ဝါ, ဓမ္မော အဓမ္မောတိ ဝါ, သံဃော အသံဃောတိ ဝါ န ဝဒတိ. ပတိဋ္ဌိတသဒ္ဓေါ ဟောတိ သူရမ္ဗဋ္ဌော ဝိယ.

๑๑๘. บทว่า นิวฏฺฐา คือ หยั่งลงมั่น ตั้งอยู่ไม่หวั่นไหว. ก็ศรัทธาเช่นนี้ย่อมมีแก่ใครเล่า? (ย่อมมี) แก่พระโสดาบัน. จริงอยู่ พระโสดาบันนั้นเป็นผู้มีศรัทธาหยั่งลงมั่น แม้เมื่อศีรษะถูกตัดด้วยดาบ ก็ไม่กล่าวว่า พระพุทธเจ้าไม่ใช่พระพุทธเจ้า หรือ พระธรรมไม่ใช่พระธรรม หรือ พระสงฆ์ไม่ใช่พระสงฆ์ ย่อมเป็นผู้มีศรัทธาตั้งมั่นแล้ว ดุจสูรัมพัฏฐะ.

သော ကိရ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ သောတာပန္နော ဟုတွာ ဂေဟံ အဂမာသိ. အထ မာရော ဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ ဗုဒ္ဓရူပံ မာပေတွာ တဿ ဃရဒွါရေ ဌတွာ ‘‘သတ္ထာ အာဂတော’’တိ သာသနံ ပဟိဏိ. သူရမ္ဗဋ္ဌော စိန္တေသိ ‘‘အဟံ ဣဒါနေဝ သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ အာဂတော, ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဥပသင်္ကမိတွာ သတ္ထုသညာယ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. မာရော အာဟ – ‘‘အမ္ဗဋ္ဌ, ယံ တေ မယာ ‘ရူပံ အနိစ္စံ…ပေ… ဝိညာဏံ အနိစ္စန္တိ ကထိတံ, တံ ဒုက္ကထိတံ. အနုပဓာရေတွာဝ ဟိ မယာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ တွံ ‘ရူပံ နိစ္စံ…ပေ… ဝိညာဏံ နိစ္စ’န္တိ ဂဏှာဟီ’’တိ. သော စိန္တေသိ – ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ ယံ ဗုဒ္ဓါ အနုပဓာရေတွာ အပစ္စက္ခံ ကတွာ ကိဉ္စိ ကထေယျုံ, အဒ္ဓါ အယံ မယှံ ဝိစ္ဆိန္ဒဇနနတ္ထံ မာရော အာဂတော’’တိ. တတော နံ ‘‘တွံ မာရောသီ’’တိ အာဟ. သော မုသာဝါဒံ ကာတုံ နာသက္ခိ. ‘‘အာမ မာရောသ္မီ’’တိ ပဋိဇာနာတိ. ‘‘ကသ္မာ အာဂတောသီ’’တိ? တဝ သဒ္ဓါစာလနတ္ထန္တိ အာဟ. ‘‘ကဏှ ပါပိမ, တွံ တာဝ ဧကော တိဋ္ဌ, တာဒိသာနံ မာရာနံ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ သတသဟဿမ္ပိ မမ သဒ္ဓံ စာလေတုံ အသမတ္ထံ, မဂ္ဂေန အာဂတသဒ္ဓါ နာမ ထိရာ သိလာပထဝိယံ ပတိဋ္ဌိတသိနေရု ဝိယ အစလာ ဟောတိ, ကိံ တွံ ဧတ္ထာ’’တိ အစ္ဆရံ ပဟရိ. သော ဌာတုံ အသက္ကောန္တော တတ္ထေဝ အန္တရဓာယိ. ဧဝရူပံ သဒ္ဓံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘နိဝိဋ္ဌာ’’တိ.

ได้ยินว่า สูรัมพัฏฐะนั้น ฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว เป็นพระโสดาบัน ได้ไปยังเรือนแล้ว. ครั้งนั้น มารเนรมิตพุทธรูปอันประดับด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของเขาแล้ว ส่งข่าวไปว่า "พระศาสดาเสด็จมาแล้ว". สูรัมพัฏฐะคิดว่า "เราเพิ่งฟังธรรมในสำนักของพระศาสดามาเดี๋ยวนี้เอง นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ" ดังนี้แล้ว เข้าไปหา ไหว้ด้วยสำคัญว่าเป็นพระศาสดา แล้วได้ยืนอยู่. มารกล่าวว่า "อัมพัฏฐะ คำใดที่เรากล่าวแก่ท่านว่า 'รูปไม่เที่ยง...ฯลฯ...วิญญาณไม่เที่ยง' คำนั้นเรากล่าวไม่ดีแล้ว จริงอยู่ เราไม่ได้พิจารณาจึงกล่าวอย่างนั้น เพราะฉะนั้น ท่านจงถือเอาว่า 'รูปเที่ยง...ฯลฯ...วิญญาณเที่ยง' เถิด". เขาคิดว่า "การที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงพิจารณา ไม่ทรงทำให้ประจักษ์แล้ว จะตรัสธรรมอะไรๆ นั้น ไม่ใช่ฐานะเลย แน่แท้ มารนี้มาเพื่อจะทำลายศรัทธาของเรา". ลำดับนั้น เขาได้กล่าวกะมารนั้นว่า "ท่านเป็นมาร". มารนั้นไม่อาจจะกล่าวมุสาได้ จึงรับว่า "ใช่ เราเป็นมาร". (เขา) ถามว่า "ท่านมาทำไม?". (มาร) กล่าวว่า "มาเพื่อจะทำให้ศรัทธาของท่านหวั่นไหว". (สูรัมพัฏฐะกล่าวว่า) "ดูก่อนมารผู้มีใจดำ ผู้ลามก ท่านผู้เดียวจงอยู่ไปก่อนเถิด แม้มารเช่นท่านตั้งร้อย ตั้งพัน ตั้งแสน ก็ไม่สามารถจะทำให้ศรัทธาของเราหวั่นไหวได้ ชื่อว่าศรัทธาที่มาด้วยมรรคนั้น ย่อมมั่นคง ไม่หวั่นไหว ดุจภูเขาสิเนรุที่ตั้งมั่นอยู่บนแผ่นศิลา ท่านมาทำอะไรที่นี่" ดังนี้แล้ว ก็ดีดนิ้ว. มารนั้นไม่อาจจะยืนอยู่ได้ ก็อันตรธานไปในที่นั้นเอง. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงศรัทธาเช่นนี้ จึงตรัสคำนี้ว่า "นิวฏฺฐา".

မူလဇာတာ ပတိဋ္ဌိတာတိ မဂ္ဂမူလဿ သဉ္ဇာတတ္တာ တေန မဂ္ဂမူလေန ပတိဋ္ဌိတာ. ဒဠှာတိ ထိရာ. အသံဟာရိယာတိ သုနိခါတဣန္ဒခီလော ဝိယ ကေနစိ စာလေတုံ အသက္ကုဏေယျာ. တဿေတံ ကလ္လံ ဝစနာယာတိ တဿ အရိယသာဝကဿ ယုတ္တမေတံ ဝတ္တုံ. ကိန္တိ? ‘‘ဘဂဝတောမှိ ပုတ္တော ဩရသော’’တိ [Pg.49] ဧဝမာဒိ. သော ဟိ ဘဂဝန္တံ နိဿာယ အရိယဘူမိယံ ဇာတောတိ ဘဂဝတော ပုတ္တော. ဥရေ ဝသိတွာ မုခတော နိက္ခန္တဓမ္မဃောသဝသေန မဂ္ဂဖလေသု ပတိဋ္ဌိတတ္တာ ဩရသော မုခတော ဇာတော. အရိယဓမ္မတော ဇာတတ္တာ အရိယဓမ္မေန စ နိမ္မိတတ္တာ ဓမ္မဇော ဓမ္မနိမ္မိတော. နဝလောကုတ္တရဓမ္မဒါယဇ္ဇံ အရဟတီတိ ဓမ္မဒါယာဒေါ. တံ ကိဿ ဟေတူတိ ယဒေတံ ‘‘ဘဂဝတောမှိ ပုတ္တော’’တိ ဝတွာ ‘‘ဓမ္မဇော ဓမ္မနိမ္မိတော’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ကသ္မာတိ စေ? ဣဒါနိဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော တထာဂတဿ ဟေတန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ဓမ္မကာယော ဣတိပီ’’တိ ကသ္မာ တထာဂတော ‘‘ဓမ္မကာယော’’တိ ဝုတ္တော? တထာဂတော ဟိ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဟဒယေန စိန္တေတွာ ဝါစာယ အဘိနီဟရိ. တေနဿ ကာယော ဓမ္မမယတ္တာ ဓမ္မောဝ. ဣတိ ဓမ္မော ကာယော အဿာတိ ဓမ္မကာယော. ဓမ္မကာယတ္တာ ဧဝ ဗြဟ္မကာယော. ဓမ္မော ဟိ သေဋ္ဌတ္ထေန ဗြဟ္မာတိ ဝုစ္စတိ. ဓမ္မဘူတောတိ ဓမ္မသဘာဝေါ. ဓမ္မဘူတတ္တာ ဧဝ ဗြဟ္မဘူတော.

บทว่า มูลชาตา ปติฏฺฐิตา คือ มีรากคือมรรคเกิดขึ้นแล้ว จึงตั้งมั่นอยู่ด้วยรากคือมรรคนั้น. บทว่า ทฬฺหา คือ มั่นคง. บทว่า อสํหาริยา คือ ใครๆ ไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้ ดุจเสาเขื่อนที่ฝังไว้อย่างดี. บทว่า ตสฺเสตํ กลฺลํ วจนาย คือ อริยสาวกนั้นสมควรจะกล่าวคำนี้. คำอะไร? คือ "เราเป็นบุตร เป็นโอรสของพระผู้มีพระภาค" เป็นต้น. จริงอยู่ อริยสาวกนั้นอาศัยพระผู้มีพระภาค เกิดขึ้นในอริยภูมิ เหตุนั้นจึงชื่อว่าเป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค. ชื่อว่าเป็นโอรส เพราะตั้งอยู่ในมรรคผลทั้งหลายโดยนัยแห่งธรรมโฆษะที่ออกจากพระโอษฐ์ ประดุจเกิดจากพระโอษฐ์หลังจากอยู่ในพระอุระ. ชื่อว่า ธัมมโช ธัมมนิมมิโต เพราะเกิดจากพระอริยธรรม และเพราะพระอริยธรรมเนรมิตขึ้น. ชื่อว่า ธรรมทายาท เพราะสมควรแก่ความเป็นทายาทแห่งธรรมคือโลกุตรธรรม ๙. ถามว่า เพราะเหตุไร คำที่กล่าวว่า "เราเป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค" แล้วกล่าวว่า "เป็นผู้เกิดจากธรรม อันธรรมเนรมิต" นั้น จึงถูกกล่าวไว้? บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความของคำนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า ตถาคตสฺส เหตํ. ในบทนั้น ถามว่า เพราะเหตุไร พระตถาคตจึงถูกเรียกว่า "ธรรมกาย"? (ตอบว่า) จริงอยู่ พระตถาคตทรงคิดพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกด้วยพระหทัยแล้ว ทรงนำออกแสดงด้วยพระวาจา. เพราะเหตุนั้น กายของพระองค์จึงเป็นธรรมนั่นเอง เพราะสำเร็จมาจากธรรม. ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่า ธรรมกาย เพราะมีธรรมเป็นกาย. ชื่อว่า พรหมกาย ก็เพราะความเป็นธรรมกายนั่นเอง. จริงอยู่ ธรรมเรียกว่า พรหม เพราะมีความหมายว่าประเสริฐ. บทว่า ธมฺมภูโต คือ มีธรรมเป็นสภาวะ. ชื่อว่า พรหมภูโต ก็เพราะความเป็นผู้มีธรรมเป็นสภาวะนั่นเอง.

၁၁၉. ဧတ္တာဝတာ ဘဂဝါ သေဋ္ဌစ္ဆေဒကဝါဒံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အပရေနပိ နယေန သေဋ္ဌစ္ဆေဒကဝါဒမေဝ ဒဿေတုံ ဟောတိ ခေါ သော, ဝါသေဋ္ဌ, သမယောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကထာ ဗြဟ္မဇာလေ ဝိတ္ထာရိတာဝ. ဣတ္ထတ္တံ အာဂစ္ဆန္တီတိ ဣတ္ထဘာဝံ မနုဿတ္တံ အာဂစ္ဆန္တိ. တေဓ ဟောန္တိ မနောမယာတိ တေ ဣဓ မနုဿလောကေ နိဗ္ဗတ္တမာနာပိ ဩပပါတိကာ ဟုတွာ မနေနေဝ နိဗ္ဗတ္တာတိ မနောမယာ. ဗြဟ္မလောကေ ဝိယ ဣဓာပိ နေသံ ပီတိယေဝ အာဟာရကိစ္စံ သာဓေတီတိ ပီတိဘက္ခာ. ဧတေနေဝ နယေန သယံပဘာဒီနိပိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ.

๑๑๙. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวาทะที่ตัดความเห็นว่าประเสริฐ (โดยชาติ) ด้วยเนื้อความเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวาทะที่ตัดความเห็นว่าประเสริฐ (โดยชาติ) นั้นแหละ โดยนัยอื่นอีก จึงตรัสคำมีอาทิว่า โหติ โข โส วาเสฏฺฐ สมโย. ในบทนั้น เรื่องการพินาศไปและการตั้งขึ้นแห่งโลก พระองค์ทรงแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในพรหมชาลสูตร. บทว่า อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉนฺติ คือ ย่อมมาสู่ความเป็นอย่างนี้ คือความเป็นมนุษย์. บทว่า เตธ โหนฺติ มโนมยาติ คือ สัตว์เหล่านั้นแม้เมื่อบังเกิดในมนุสสโลกนี้ ก็เป็นโอปปาติกะ เกิดขึ้นด้วยใจเท่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า มโนมยา. ในมนุสสโลกนี้ก็เช่นกัน ปีติเท่านั้นย่อมสำเร็จกิจเป็นอาหารแก่สัตว์เหล่านั้น เหมือนในพรหมโลก เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปีติภักขา. พึงทราบ (คำว่า) สยํปภา เป็นต้น ก็โดยนัยนี้เช่นกัน.

ရသပထဝိပါတုဘာဝဝဏ္ဏနာ

คำพรรณนาการปรากฏขึ้นแห่งง้วนดิน

၁၂၀. ဧကောဒကီဘူတန္တိ သဗ္ဗံ စက္ကဝါဠံ ဧကောဒကမေဝ ဘူတံ. အန္ဓကာရောတိ တမော. အန္ဓကာရတိမိသာတိ စက္ခုဝိညာဏုပ္ပတ္တိနိဝါရဏေန အန္ဓဘာဝကရဏံ ဗဟလတမံ. သမတနီတိ ပတိဋ္ဌဟိ သမန္တတော ပတ္ထရိ. ပယသော တတ္တဿာတိ တတ္တဿ ခီရဿ. ဝဏ္ဏသမ္ပန္နာတိ ဝဏ္ဏေန သမ္ပန္နာ. ကဏိကာရပုပ္ဖသဒိသော ဟိဿာ ဝဏ္ဏော အဟောသိ. ဂန္ဓသမ္ပန္နာတိ ဂန္ဓေန သမ္ပန္နာ [Pg.50] ဒိဗ္ဗဂန္ဓံ ဝါယတိ. ရသသမ္ပန္နာတိ ရသေန သမ္ပန္နာ ပက္ခိတ္တဒိဗ္ဗောဇာ ဝိယ ဟောတိ. ခုဒ္ဒမဓုန္တိ ခုဒ္ဒကမက္ခိကာဟိ ကတမဓုံ. အနေဠကန္တိ နိဒ္ဒေါသံ မက္ခိကဏ္ဍကဝိရဟိတံ. လောလဇာတိကောတိ လောလသဘာဝေါ. အတီတာနန္တရေပိ ကပ္ပေ လောလောယေဝ. အမ္ဘောတိ အစ္ဆရိယဇာတော အာဟ. ကိမေဝိဒံ ဘဝိဿတီတိ ဝဏ္ဏောပိဿာ မနာပေါ ဂန္ဓောပိ, ရသော ပနဿာ ကီဒိသော ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. ယော တတ္ထ ဥပ္ပန္နလောဘော, သော ရသပထဝိံ အင်္ဂုလိယာ သာယိ, အင်္ဂုလိယာ ဂဟေတွာ ဇိဝှဂ္ဂေ ဌပေသိ.

๑๒๐. บทว่า เอกทกีภูตํ ความว่า จักรวาลทั้งสิ้นได้กลายเป็นน้ำอันเดียวกันนั่นเทียว. บทว่า อนฺธกาโร ความว่า ความมืด. บทว่า อนฺธการติมิสา ความว่า ความมืดที่หนาทึบที่สุด กระทำความเป็นของมืดเพราะห้ามการเกิดขึ้นแห่งจักษุวิญญาณ. บทว่า สมตนี ความว่า ตั้งอยู่แล้ว แผ่ไปโดยรอบ. บทว่า ปยโส ตตฺตสฺส ความว่า แห่งน้ำนมที่เคี่ยวแล้ว. บทว่า วณฺณสมฺปนฺนา ความว่า ถึงพร้อมด้วยวรรณะ. จริงอยู่ วรรณะของง้วนดินนั้นได้เป็นเช่นกับดอกกรรณิการ์. บทว่า คนฺธสมฺปนฺนา ความว่า ถึงพร้อมด้วยกลิ่น กลิ่นทิพย์ย่อมฟุ้งไป. บทว่า รสสมฺปนฺนา ความว่า ถึงพร้อมด้วยรส เป็นราวกะว่าโอชะอันเป็นทิพย์ที่ใส่ไว้. บทว่า ขุทฺทมธุ ความว่า น้ำผึ้งอันแมลงผึ้งเล็กทำแล้ว. บทว่า อเนฬกํ ความว่า ไม่มีโทษ ปราศจากตัวและไข่ของแมลงผึ้ง. บทว่า โลลชาติโก ความว่า มีสภาวะโลเล. แม้ในกัปอันล่วงแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น ก็เป็นผู้โลเลนั่นเทียว. บทว่า อมฺโภ ความว่า เกิดความอัศจรรย์ใจแล้ว กล่าวแล้ว. บทว่า กิเมวิทํ ภวิสฺสตีติ มีความว่า วรรณะของง้วนดินนี้ก็น่าพอใจ กลิ่นก็น่าพอใจ แต่ว่ารสของง้วนดินนี้จักเป็นเช่นไร. ผู้ใดมีความโลภเกิดขึ้นในง้วนดินนั้น ผู้นั้นได้ใช้ง้วนดินด้วยนิ้วช้อนขึ้นวางไว้ที่ปลายลิ้น.

အစ္ဆာဒေသီတိ ဇိဝှဂ္ဂေ ဌပိတမတ္တာ သတ္တ ရသဟရဏီသဟဿာနိ ဖရိတွာ မနာပါ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. တဏှာ စဿ ဩက္ကမီတိ တတ္ထ စဿ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇိ.

บทว่า อจฺฉาเทสิ ความว่า สักว่าวางไว้ที่ปลายลิ้น ก็แผ่ซ่านไปสู่เส้นรับรสเจ็ดพันเส้น เป็นที่น่าพอใจตั้งอยู่. บทว่า ตณฺหา จสฺส โอกฺกมิ ความว่า ตัณหาได้เกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นในง้วนดินนั้นด้วย.

စန္ဒိမသူရိယာဒိပါတုဘာဝဝဏ္ဏနာ

พรรณนาการปรากฏขึ้นแห่งพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น

၁၂၁. အာလုပ္ပကာရကံ ဥပက္ကမိံသု ပရိဘုဉ္ဇိတုန္တိ အာလောပံ ကတွာ ပိဏ္ဍေ ပိဏ္ဍေ ဆိန္ဒိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အာရဘိံသု. စန္ဒိမသူရိယာတိ စန္ဒိမာ စ သူရိယော စ. ပါတုရဟေသုန္တိ ပါတုဘဝိံသု.

๑๒๑. บทว่า อาลุปฺปการกํ อุปกฺกมึสุ ปริภุญฺชิตุ ํ ความว่า สัตว์ทั้งหลายเริ่มบริโภคโดยทำเป็นคำๆ ตัดเป็นก้อนๆ. บทว่า จนฺทิมสูริยา ความว่า ทั้งพระจันทร์และพระอาทิตย์. บทว่า ปาตุรเหสุ ํ ความว่า ได้ปรากฏขึ้นแล้ว.

ကော ပန တေသံ ပဌမံ ပါတုဘဝိ, ကော ကသ္မိံ ဝသတိ, ကဿ ကိံ ပမာဏံ, ကော ဥပရိ, ကော သီဃံ ဂစ္ဆတိ, ကတိ နေသံ ဝီထိယော, ကထံ စရန္တိ, ကိတ္တကေ ဌာနေ အာလောကံ ကရောန္တီတိ? ဥဘော ဧကတော ပါတုဘဝန္တိ. သူရိယော ပဌမတရံ ပညာယတိ. တေသဉှိ သတ္တာနံ သယံပဘာယ အန္တရဟိတာယ အန္ဓကာရော အဟောသိ. တေ ဘီတတသိတာ ‘‘ဘဒ္ဒကံ ဝတဿ သစေ အာလောကော ပါတုဘဝေယျာ’’တိ စိန္တယိံသု. တတော မဟာဇနဿ သူရဘာဝံ ဇနယမာနံ သူရိယမဏ္ဍလံ ဥဋ္ဌဟိ. တေနေဝဿ သူရိယောတိ နာမံ အဟောသိ. တသ္မိံ ဒိဝသံ အာလောကံ ကတွာ အတ္ထင်္ဂတေ ပုန အန္ဓကာရော အဟောသိ. တေ ‘‘ဘဒ္ဒကံ ဝတဿ သစေ အညော အာလောကော ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ စိန္တယိံသု. အထ နေသံ ဆန္ဒံ ဉတွာဝ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဥဋ္ဌဟိ. တေနေဝဿ စန္ဒောတိ နာမံ အဟောသိ.

ก็ในบรรดาพระจันทร์และพระอาทิตย์นั้น อะไรปรากฏขึ้นก่อน, ใครอยู่ในวิมานไหน, ของใครมีประมาณเท่าไร, ใครอยู่เบื้องบน, ใครไปเร็วกว่า, วิถีของทั้งสองมีเท่าไร, โคจรไปอย่างไร, ทำแสงสว่างในที่ประมาณเท่าไร? ทั้งสองอย่างหาได้ปรากฏขึ้นพร้อมกันไม่. พระอาทิตย์ปรากฏขึ้นก่อน. จริงอยู่ เมื่อรัศมีกายของสัตว์เหล่านั้นหายไป ความมืดก็ได้เกิดขึ้น. สัตว์เหล่านั้นหวาดกลัวสะดุ้งกลัว คิดว่า "ถ้าแสงสว่างพึงปรากฏขึ้นได้ ก็คงจะดีหนอ". ลำดับนั้น ดวงอาทิตย์ซึ่งทำให้เกิดความเป็นผู้กล้าหาญแก่มหาชนก็ขึ้น. เพราะเหตุนั้นเอง ดวงอาทิตย์นั้นจึงได้ชื่อว่า สุริยะ. เมื่อดวงอาทิตย์นั้นทำแสงสว่างในกลางวันแล้วตกไป ความมืดก็ได้เกิดขึ้นอีก. สัตว์เหล่านั้นคิดว่า "ถ้าแสงสว่างอื่นพึงเกิดขึ้นได้ ก็คงจะดีหนอ". ครั้งนั้น ดวงจันทร์ประหนึ่งว่ารู้ความพอใจของสัตว์เหล่านั้น ก็ขึ้น. เพราะเหตุนั้นเอง ดวงจันทร์นั้นจึงได้ชื่อว่า จันทะ.

တေသု စန္ဒော အန္တောမဏိဝိမာနေ ဝသတိ. တံ ဗဟိ ရဇတေန ပရိက္ခိတ္တံ. ဥဘယမ္ပိ သီတလမေဝ အဟောသိ. သူရိယော အန္တောကနကဝိမာနေ ဝသတိ. တံ ဗာဟိရံ ဖလိကပရိက္ခိတ္တံ ဟောတိ. ဥဘယမ္ပိ ဥဏှမေဝ.

ในบรรดาดวงอาทิตย์และดวงจันทร์นั้น พระจันทร์อยู่ในวิมานแก้วมณีภายใน วิมานนั้นมีเงินล้อมรอบภายนอก ทั้งสองอย่างล้วนแต่เย็น. พระอาทิตย์อยู่ในวิมานทองภายใน วิมานนั้นมีแก้วผลึกล้อมรอบภายนอก ทั้งสองอย่างล้วนแต่ร้อน.

ပမာဏတော [Pg.51] စန္ဒော ဥဇုကံ ဧကူနပညာသယောဇနော. ပရိမဏ္ဍလတော တီဟိ ယောဇနေဟိ ဦနဒိယဍ္ဎသတယောဇနော. သူရိယော ဥဇုကံ ပညာသယောဇနော, ပရိမဏ္ဍလတော ဒိယဍ္ဎသတယောဇနော.

โดยประมาณ พระจันทร์โดยตรง (เส้นผ่านศูนย์กลาง) มี ๔๙ โยชน์. โดยรอบ (เส้นรอบวง) มี ๑๕๐ โยชน์หย่อน ๓ โยชน์ (คือ ๑๔๗ โยชน์). พระอาทิตย์โดยตรงมี ๕๐ โยชน์, โดยรอบมี ๑๕๐ โยชน์.

စန္ဒော ဟေဋ္ဌာ, သူရိယော ဥပရိ, အန္တရာ နေသံ ယောဇနံ ဟောတိ. စန္ဒဿ ဟေဋ္ဌိမန္တတော သူရိယဿ ဥပရိမန္တတော ယောဇနသတံ ဟောတိ.

พระจันทร์อยู่เบื้องล่าง, พระอาทิตย์อยู่เบื้องบน, ในระหว่างของทั้งสองนั้นมีระยะ ๑ โยชน์. จากขอบล่างของพระจันทร์ถึงขอบบนของพระอาทิตย์มีระยะ ๑๐๐ โยชน์.

စန္ဒော ဥဇုကံ သဏိကံ ဂစ္ဆတိ, တိရိယံ သီဃံ. ဒွီသု ပဿေသု နက္ခတ္တတာရကာ ဂစ္ဆန္တိ. စန္ဒော ဓေနု ဝိယ ဝစ္ဆံ တံ တံ နက္ခတ္တံ ဥပသင်္ကမတိ. နက္ခတ္တာနိ ပန အတ္တနော ဌာနံ န ဝိဇဟန္တိ. သူရိယဿ ဥဇုကံ ဂမနံ သီဃံ, တိရိယံ ဂမနံ ဒန္ဓံ. သော ကာဠပက္ခဥပေါသထတော ပါဋိပဒဒိဝသေ ယောဇနာနံ သတသဟဿံ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဩဟာယ ဂစ္ဆတိ. အထ စန္ဒော လေခါ ဝိယ ပညာယတိ. ပက္ခဿ ဒုတိယာယ သတသဟဿန္တိ ဧဝံ ယာဝ ဥပေါသထဒိဝသာ သတသဟဿံ သတသဟဿံ ဩဟာယ ဂစ္ဆတိ. အထ စန္ဒော အနုက္ကမေန ဝဍ္ဎိတွာ ဥပေါသထဒိဝသေ ပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ. ပုန ပါဋိပဒဒိဝသေ ယောဇနာနံ သတသဟဿံ ဓာဝိတွာ ဂဏှာတိ. ဒုတိယာယ သတသဟဿန္တိ ဧဝံ ယာဝ ဥပေါသထဒိဝသာ သတသဟဿံ သတသဟဿံ ဓာဝိတွာ ဂဏှာတိ. အထ စန္ဒော အနုက္ကမေန ဟာယိတွာ ဥပေါသထဒိဝသေ သဗ္ဗသော န ပညာယတိ. စန္ဒံ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ သူရိယော ဥပရိ ဟောတိ. မဟတိယာ ပါတိယာ ခုဒ္ဒကဘာဇနံ ဝိယ စန္ဒမဏ္ဍလံ ပိဓီယတိ. မဇ္ဈနှိကေ ဂေဟစ္ဆာယာ ဝိယ စန္ဒဿ ဆာယာ န ပညာယတိ. သော ဆာယာယ အပညာယမာနာယ ဒူရေ ဌိတာနံ ဒိဝါ ပဒီပေါ ဝိယ သယမ္ပိ န ပညာယတိ.

พระจันทร์โคจรไปโดยตรงช้า, ไปโดยขวางเร็ว. ดาวนักษัตรทั้งหลายโคจรไปในข้างทั้งสอง. พระจันทร์ย่อมเข้าไปหาดาวนักษัตรนั้นๆ เหมือนแม่โคเข้าไปหาลูกโค. ส่วนดาวนักษัตรทั้งหลายย่อมไม่ละที่ของตน. การโคจรไปโดยตรงของพระอาทิตย์เร็ว, การโคจรไปโดยขวางช้า. พระอาทิตย์นั้น ในวันปาฏิบทถัดจากวันอุโบสถข้างแรม ย่อมโคจรไปโดยทิ้งดวงจันทร์ไว้แสนโยชน์. ครั้งนั้น พระจันทร์ย่อมปรากฏเพียงดังรอยขีด. ในวันที่สองแห่งปักษ์ ก็ทิ้งไว้แสนโยชน์ อย่างนี้ไปจนถึงวันอุโบสถ ย่อมโคจรไปโดยทิ้งไว้แสนโยชน์ๆ. ครั้งนั้น พระจันทร์ก็ค่อยๆ โตขึ้นจนเต็มดวงในวันอุโบสถ (วันเพ็ญ). อีกครั้ง ในวันปาฏิบท (ข้างแรม) ก็วิ่งตามทันแสนโยชน์. ในวันที่สอง ก็วิ่งตามทันแสนโยชน์ อย่างนี้ไปจนถึงวันอุโบสถ ก็วิ่งตามทันแสนโยชน์ๆ. ครั้งนั้น พระจันทร์ก็ค่อยๆ แหว่งไป จนในวันอุโบสถ (วันสิ้นเดือน) ก็ไม่ปรากฏโดยสิ้นเชิง. พระอาทิตย์ทำพระจันทร์ไว้เบื้องล่าง อยู่เบื้องบน. ดวงจันทร์ถูกบดบังไว้ เหมือนภาชนะเล็กถูกปิดด้วยภาชนะใหญ่. เงาของพระจันทร์ย่อมไม่ปรากฏ เหมือนเงาเรือนในเวลาเที่ยงวัน. เมื่อเงาไม่ปรากฏ พระจันทร์นั้นเองก็ย่อมไม่ปรากฏแก่ผู้ที่อยู่ไกล เหมือนประทีปในเวลากลางวัน.

ကတိ နေသံ ဝီထိယောတိ ဧတ္ထ ပန အဇဝီထိ, နာဂဝီထိ, ဂေါဝီထီတိ တိဿော ဝီထိယော ဟောန္တိ. တတ္ထ အဇာနံ ဥဒကံ ပဋိကူလံ ဟောတိ, ဟတ္ထိနာဂါနံ မနာပံ. ဂုန္နံ သီတုဏှသမတာယ ဖာသု ဟောတိ. တသ္မာ ယံ ကာလံ စန္ဒိမသူရိယာ အဇဝီထိံ အာရုဟန္တိ, တဒါ ဒေဝေါ ဧကဗိန္ဒုမ္ပိ န ဝဿတိ. ယဒါ နာဂဝီထိံ အာရောဟန္တိ, တဒါ ဘိန္နံ ဝိယ နဘံ ပဂ္ဃရတိ. ယဒါ ဂေါဝီထိံ အာရောဟန္တိ, တဒါ ဥတုသမတာ သမ္ပဇ္ဇတိ. စန္ဒိမသူရိယာ ဆမာသေ သိနေရုတော ဗဟိ နိက္ခမန္တိ, ဆမာသေ အန္တော ဝိစရန္တိ. တေ ဟိ အာသာဠှမာသေ သိနေရုသမီပေန ဝိစရန္တိ. တတော ပရေ ဒွေ မာသေ နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဝိစရန္တာ ပဌမကတ္တိကမာသေ မဇ္ဈေန ဂစ္ဆန္တိ. တတော စက္ကဝါဠာဘိမုခါ ဂန္တွာ တယော မာသေ စက္ကဝါဠသမီပေန စရိတွာ ပုန နိက္ခမိတွာ [Pg.52] စိတြမာသေ မဇ္ဈေန ဂန္တွာ တတော ဒွေ မာသေ သိနေရုဘိမုခါ ပက္ခန္ဒိတွာ ပုန အာသာဠှေ သိနေရုသမီပေန စရန္တိ.

ในคำถามว่า วิถีของพระจันทร์และพระอาทิตย์นั้นมีเท่าไร, มีวิถี ๓ อย่าง คือ อชวีถิ (วิถีแพะ), นาควีถิ (วิถีช้าง), และโควิถี (วิถีโค). ในวิถีเหล่านั้น น้ำเป็นของน่ารังเกียจสำหรับแพะ, เป็นที่พอใจสำหรับช้าง, เป็นที่ผาสุกสำหรับโคเพราะมีความเย็นและความร้อนสม่ำเสมอ. เพราะเหตุนั้น ในกาลใดที่พระจันทร์และพระอาทิตย์ขึ้นสู่อชวีถิ, ในกาลนั้น ฝนย่อมไม่ตกแม้แต่หยดเดียว. เมื่อใดขึ้นสู่นาควีถิ, เมื่อนั้น ท้องฟ้าก็หลั่งไหลประหนึ่งว่าแตก. เมื่อใดขึ้นสู่โควิถี, เมื่อนั้น ความสม่ำเสมอแห่งฤดูก็ถึงพร้อม. พระจันทร์และพระอาทิตย์ออกไปภายนอกจากเขาพระสุเมรุ ๖ เดือน, โคจรภายใน ๖ เดือน. จริงอยู่ พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นย่อมโคจรใกล้เขาพระสุเมรุในเดือนอาสาฬหะ. หลังจากนั้น ออกไปโคจรภายนอก ๒ เดือน แล้วไปทางสายกลางในเดือนกัตติกะแรก. จากนั้น มุ่งหน้าสู่เขาจักรวาลไป ๓ เดือน โคจรใกล้เขาจักรวาล แล้วออกมาอีก ไปทางสายกลางในเดือนจิตระ. จากนั้น ๒ เดือน มุ่งหน้าสู่เขาพระสุเมรุ แล่นเข้าไป แล้วโคจรใกล้เขาพระสุเมรุอีกในเดือนอาสาฬหะ.

ကိတ္တကေ ဌာနေ အာလောကံ ကရောန္တီတိ? ဧကပ္ပဟာရေန တီသု ဒီပေသု အာလောကံ ကရောန္တိ. ကထံ? ဣမသ္မိဉှိ ဒီပေ သူရိယုဂ္ဂမနကာလော ပုဗ္ဗဝိဒေဟေ မဇ္ဈနှိကော ဟောတိ, ဥတ္တရကုရူသု အတ္ထင်္ဂမနကာလော, အပရဂေါယာနေ မဇ္ဈိမယာမော. ပုဗ္ဗဝိဒေဟမှိ ဥဂ္ဂမနကာလော ဥတ္တရကုရူသု မဇ္ဈနှိကော, အပရဂေါယာနေ အတ္ထင်္ဂမနကာလော, ဣဓ မဇ္ဈိမယာမော. ဥတ္တရကုရူသု ဥဂ္ဂမနကာလော အပရဂေါယာနေ မဇ္ဈနှိကော, ဣဓ အတ္ထင်္ဂမနကာလော, ပုဗ္ဗဝိဒေဟေ မဇ္ဈိမယာမော. အပရဂေါယာနဒီပေ ဥဂ္ဂမနကာလော ဣဓ မဇ္ဈနှိကော, ပုဗ္ဗဝိဒေဟေ အတ္ထင်္ဂမနကာလော, ဥတ္တရကုရူသု မဇ္ဈိမယာမောတိ.

ถามว่า (ดวงอาทิตย์และดวงจันทร์) ทำแสงสว่างในที่เท่าไร? ตอบว่า ทำแสงสว่างใน 3 ทวีปโดยพร้อมเพรียงกัน ถามว่า ทำอย่างไร? ตอบว่า คือว่า ในทวีปนี้ (ชมพูทวีป) เวลาที่ดวงอาทิตย์ขึ้น ในปุพพวิเทหทวีปเป็นเวลาเที่ยง ในอุตตรกุรุทวีปเป็นเวลาดวงอาทิตย์ตก ในอปรโคยานทวีปเป็นเวลามัชฌิมยาม (เที่ยงคืน) ในปุพพวิเทหทวีปเวลาที่ดวงอาทิตย์ขึ้น ในอุตตรกุรุทวีปเป็นเวลาเที่ยง ในอปรโคยานทวีปเป็นเวลาดวงอาทิตย์ตก ในทวีปนี้ (ชมพูทวีป) เป็นเวลามัชฌิมยาม ในอุตตรกุรุทวีปเวลาที่ดวงอาทิตย์ขึ้น ในอปรโคยานทวีปเป็นเวลาเที่ยง ในทวีปนี้ (ชมพูทวีป) เป็นเวลาดวงอาทิตย์ตก ในปุพพวิเทหทวีปเป็นเวลามัชฌิมยาม ในอปรโคยานทวีปเวลาที่ดวงอาทิตย์ขึ้น ในทวีปนี้ (ชมพูทวีป) เป็นเวลาเที่ยง ในปุพพวิเทหทวีปเป็นเวลาดวงอาทิตย์ตก ในอุตตรกุรุทวีปเป็นเวลามัชฌิมยาม

နက္ခတ္တာနိ တာရကရူပါနီတိ ကတ္တိကာဒိနက္ခတ္တာနိ စေဝ သေသတာရကရူပါနိ စ စန္ဒိမသူရိယေဟိ သဒ္ဓိံယေဝ ပါတုရဟေသုံ. ရတ္တိန္ဒိဝါတိ တတော သူရိယတ္ထင်္ဂမနတော ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ ရတ္တိ, အရုဏုဂ္ဂမနတော ယာဝ သူရိယတ္ထင်္ဂမနာ ဒိဝါတိ ဧဝံ ရတ္တိန္ဒိဝါ ပညာယိံသု. အထ ပဉ္စဒသ ရတ္တိယော အဍ္ဎမာသော, ဒွေ အဍ္ဎမာသာ မာသောတိ ဧဝံ မာသဍ္ဎမာသာ ပညာယိံသု. အထ စတ္တာရော မာသာ ဥတု, တယော ဥတူ သံဝစ္ဆရောတိ ဧဝံ ဥတုသံဝစ္ဆရာ ပညာယိံသု.

คำว่า หมู่ดาวนักษัตรและดาวทั้งหลาย ได้แก่ หมู่ดาวนักษัตรมีดาวกัตติกาเป็นต้น และหมู่ดาวที่เหลือ ก็ได้ปรากฏขึ้นพร้อมกับดวงจันทร์และดวงอาทิตย์นั่นเทียว คำว่า กลางคืนและกลางวัน ความว่า กาลนับแต่เวลาที่ดวงอาทิตย์ตกไปจนถึงเวลาอรุณขึ้น ชื่อว่ากลางคืน, กาลนับแต่อรุณขึ้นไปจนถึงเวลาดวงอาทิตย์ตก ชื่อว่ากลางวัน, กลางคืนและกลางวันได้ปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ ลำดับนั้น 15 คืน เป็นปักษ์หนึ่ง (ครึ่งเดือน), สองปักษ์เป็นเดือนหนึ่ง, เดือนและปักษ์ได้ปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ ลำดับนั้น 4 เดือน เป็นฤดูหนึ่ง, 3 ฤดู เป็นปีหนึ่ง, ฤดูและปีได้ปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้

၁၂၂. ဝဏ္ဏဝေဝဏ္ဏတာ စာတိ ဝဏ္ဏဿ ဝိဝဏ္ဏဘာဝေါ. တေသံ ဝဏ္ဏာတိမာနပစ္စယာတိ တေသံ ဝဏ္ဏံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နအတိမာနပစ္စယာ. မာနာတိမာနဇာတိကာနန္တိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာတိမာနသဘာဝါနံ. ရသာယ ပထဝိယာတိ သမ္ပန္နရသတ္တာ ရသာတိ လဒ္ဓနာမာယ ပထဝိယာ. အနုတ္ထုနိံသူတိ အနုဘာသိံသု. အဟော ရသန္တိ အဟော အမှာကံ မဓုရရသံ အန္တရဟိတံ. အဂ္ဂညံ အက္ခရန္တိ လောကုပ္ပတ္တိဝံသကထံ. အနုသရန္တီတိ အနုဂစ္ဆန္တိ.

๑๒๒. คำว่า ความมีผิวพรรณงามและไม่งาม ได้แก่ ความที่ผิวพรรณแปรเปลี่ยนไป คำว่า เพราะอาศัยความถือตัวจัดในผิวพรรณของสัตว์เหล่านั้น ความว่า เพราะอาศัยความถือตัวจัดที่เกิดขึ้นเพราะปรารภผิวพรรณของสัตว์เหล่านั้น คำว่า ของสัตว์ผู้มีมานะและความถือตัวจัดเป็นปกติ ความว่า ของสัตว์ผู้มีสภาวะคือมานะและความถือตัวจัดเกิดขึ้นอยู่เนืองๆ คำว่า แห่งง้วนดิน ความว่า แห่งง้วนดินที่ได้ชื่อว่า รสา เพราะมีความสมบูรณ์ด้วยรส คำว่า ได้พากันคร่ำครวญแล้ว ความว่า ได้กล่าวแล้ว คำว่า โอ รสหนอ ความว่า โอหนอ ง้วนดินมีรสอร่อยของพวกเราได้อันตรธานไปแล้ว คำว่า อักษรว่า อคัญญะ ความว่า เรื่องราวว่าด้วยลำดับวงศ์ของการเกิดแห่งโลก คำว่า ย่อมระลึกตาม ความว่า ย่อมเป็นไปตาม

ဘူမိပပ္ပဋကပါတုဘာဝါဒိဝဏ္ဏနာ

พรรณนาการปรากฏขึ้นแห่งง้วนดินเป็นต้น

၁၂၃. ဧဝမေဝ ပါတုရဟောသီတိ ဧဒိသော ဟုတွာ ဥဋ္ဌဟိ, အန္တောဝါပိယံ ဥဒကေ ဆိန္နေ သုက္ခကလလပဋလံ ဝိယ စ ဥဋ္ဌဟိ.

๑๒๓. คำว่า ได้ปรากฏขึ้นแล้วอย่างนั้น ความว่า ได้เกิดขึ้นเป็นเช่นนี้ และเกิดขึ้นเหมือนแผ่นเปลือกตมที่แห้ง เมื่อน้ำในบึงขาดหายไป

၁၂၄. ပဒါလတာတိ ဧကာ မဓုရရသာ ဘဒ္ဒါလတာ. ကလမ္ဗုကာတိ နာဠိကာ. အဟု ဝတ နောတိ မဓုရရသာ ဝတ နော ပဒါလတာ အဟောသိ. အဟာယိ ဝတ နောတိ သာ နော ဧတရဟိ အန္တရဟိတာတိ.

๑๒๔. คำว่า ปทาลตา ได้แก่ เครือเถาชนิดดีอย่างหนึ่งมีรสหวาน คำว่า กลัมพุกะ ได้แก่ ผักบุ้ง คำว่า โอหนอ ของเรา ความว่า โอหนอ เครือปทาลตาอันมีรสหวานได้มีแล้วแก่เรา คำว่า โอหนอ ได้หายไปแล้ว ความว่า บัดนี้ เครือเถานั้นได้อันตรธานไปจากเราแล้ว

၁၂၅. အကဋ္ဌပါကောတိ [Pg.53] အကဋ္ဌေယေဝ ဘူမိဘာဂေ ဥပ္ပန္နော. အကဏောတိ နိက္ကုဏ္ဍကော. အထုသောတိ နိတ္ထုသော. သုဂန္ဓောတိ ဒိဗ္ဗဂန္ဓံ ဝါယတိ. တဏ္ဍုလပ္ဖလောတိ သုပရိသုဒ္ဓံ ပဏ္ဍရံ တဏ္ဍုလမေဝ ဖလတိ. ပက္ကံ ပဋိဝိရူဠှန္တိ သာယံ ဂဟိတဋ္ဌာနံ ပါတော ပက္ကံ ဟောတိ, ပုန ဝိရူဠှံ ပဋိပါကတိကမေဝ ဂဟိတဋ္ဌာနံ န ပညာယတိ. နာပဒါနံ ပညာယတီတိ အလာယိတံ ဟုတွာ အနူနမေဝ ပညာယတိ.

๑๒๕. คำว่า สุกเองไม่ต้องหว่านไถ ความว่า เกิดขึ้นเองในส่วนแห่งพื้นที่ที่ไม่ได้ไถ คำว่า ไม่มีรำ ความว่า ไม่มีรำละเอียด คำว่า ไม่มีแกลบ ความว่า ไม่มีแกลบ คำว่า มีกลิ่นหอม ความว่า กลิ่นทิพย์ย่อมฟุ้งไป คำว่า มีข้าวสารเป็นผล ความว่า ย่อมให้ผลเป็นข้าวสารล้วนที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง สีขาว คำว่า สุกแล้วงอกขึ้นแทนที่ ความว่า ที่ที่เก็บไปในเวลาเย็น พอถึงเวลาเช้าก็สุกแล้ว, ที่ที่เก็บไปนั้นไมปรากฏ เพราะงอกขึ้นมาใหม่เป็นปกติเหมือนเดิม คำว่า รอยหายไม่ปรากฏ ความว่า เมื่อเก็บเกี่ยวไปแล้ว ก็ปรากฏเต็มบริบูรณ์เหมือนเดิม

ဣတ္ထိပုရိသလိင်္ဂါဒိပါတုဘာဝဝဏ္ဏနာ

พรรณนาการปรากฏขึ้นแห่งเพศหญิงเพศชายเป็นต้น

၁၂၆. ဣတ္ထိယာ စာတိ ယာ ပုဗ္ဗေ မနုဿကာလေ ဣတ္ထီ, တဿ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ပါတုဘဝတိ, ပုဗ္ဗေ ပုရိသဿ ပုရိသလိင်္ဂံ. မာတုဂါမော နာမ ဟိ ပုရိသတ္တဘာဝံ လဘန္တော အနုပုဗ္ဗေန ပုရိသတ္တပစ္စယေ ဓမ္မေ ပူရေတွာ လဘတိ. ပုရိသော ဣတ္ထတ္တဘာဝံ လဘန္တော ကာမေသုမိစ္ဆာစာရံ နိဿာယ လဘတိ. တဒါ ပန ပကတိယာ မာတုဂါမဿ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ, ပုရိသဿ ပုရိသလိင်္ဂံ ပါတုရဟောသိ. ဥပနိဇ္ဈာယတန္တိ ဥပနိဇ္ဈာယန္တာနံ ဩလောကေန္တာနံ. ပရိဠာဟောတိ ရာဂပရိဠာဟော. သေဋ္ဌိန္တိ ဆာရိကံ. နိဗ္ဗုယှမာနာယာတိ နိယျမာနာယ.

๑๒๖. คำว่า ของหญิง ความว่า สัตว์ใดในกาลก่อนเมื่อเป็นมนุษย์เคยเป็นหญิง เพศหญิงก็ปรากฏแก่สัตว์นั้น, (สัตว์ใด) ในกาลก่อนเคยเป็นชาย เพศชายก็ปรากฏ (แก่สัตว์นั้น) ด้วยว่า มาตุคามเมื่อจะได้ภาวะแห่งบุรุษ ย่อมได้เพราะบำเพ็ญธรรมที่เป็นปัจจัยแห่งความเป็นบุรุษให้บริบูรณ์โดยลำดับ ส่วนบุรุษเมื่อจะได้ภาวะแห่งสตรี ย่อมได้เพราะอาศัยกาเมสุมิจฉาจาร แต่ในกาลนั้น เพศหญิงได้ปรากฏแกมาตุคาม และเพศชายได้ปรากฏแก่บุรุษโดยปกติ คำว่า เพ่งดูอยู่ ความว่า ของชนทั้งหลายผู้เพ่งดู จ้องดูอยู่ คำว่า ความเร่าร้อน ความว่า ความเร่าร้อนเพราะราคะ คำว่า เถ้า ความว่า เถ้าถ่าน คำว่า เมื่อถูกนำไป ความว่า เมื่อถูกนำไป

၁၂၇. အဓမ္မသမ္မတန္တိ တံ ပံသုခိပနာဒိ အဓမ္မောတိ သမ္မတံ. တဒေတရဟိ ဓမ္မသမ္မတန္တိ တံ ဣဒါနိ ဓမ္မောတိ သမ္မတံ, ဓမ္မောတိ တံ ဂဟေတွာ ဝိစရန္တိ. တထာ ဟိ ဧကစ္စေသု ဇာနပဒေသု ကလဟံ ကုရုမာနာ ဣတ္ထိယော ‘‘တွံ ကသ္မာ ကထေသိ? ယာ ဂေါမယပိဏ္ဍမတ္တမ္ပိ နာလတ္ထာ’’တိ ဝဒန္တိ. ပါတဗျတန္တိ သေဝိတဗ္ဗတံ. သန္နိဓိကာရကန္တိ သန္နိဓိံ ကတွာ. အပဒါနံ ပညာယိတ္ထာတိ ဆိန္နဋ္ဌာနံ ဦနမေဝ ဟုတွာ ပညာယိတ္ထ. သဏ္ဍသဏ္ဍာတိ ဧကေကသ္မိံ ဌာနေ ကလာပဗန္ဓာ ဝိယ ဂုမ္ဗဂုမ္ဗာ ဟုတွာ.

๑๒๗. คำว่า สิ่งที่สมมติว่าเป็นอธรรม ความว่า การกระทำนั้น คือการซัดฝุ่นเป็นต้น ถือกันว่าเป็นอธรรม คำว่า สิ่งนั้นในบัดนี้สมมติว่าเป็นธรรม ความว่า บัดนี้ สิ่งนั้นถือกันว่าเป็นธรรม, พวกเขาถือสิ่งนั้นว่าเป็นธรรมแล้วเที่ยวไป จริงอย่างนั้น ในบางชนบท พวกผู้หญิงเมื่อทำความทะเลาะกัน ย่อมกล่าวว่า "เจ้าพูดทำไม? เจ้าเป็นคนที่แม้แต่ก้อนมูลโคเขาก็ไม่ขว้างใส่" คำว่า ความเป็นสิ่งที่ควรเสพ ความว่า ความเป็นสิ่งที่ควรคบหา คำว่า การทำการสะสม ความว่า ทำการสะสมไว้ คำว่า รอยที่ขาดได้ปรากฏแล้ว ความว่า ที่ที่ถูกตัดไปแล้วได้ปรากฏเป็นรอยพร่องไป คำว่า เป็นกอๆ ความว่า ในแต่ละที่ ได้เกิดเป็นกลุ่มๆ เป็นกอๆ เหมือนมัดเป็นกำไว้

၁၂၈. မရိယာဒံ ဌပေယျာမာတိ သီမံ ဌပေယျာမ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော ဟိ နာမ. ပါဏိနာ ပဟရိံသူတိ တယော ဝါရေ ဝစနံ အဂဏှန္တံ ပါဏိနာ ပဟရိံသု. တဒဂ္ဂေ ခေါတိ တံ အဂ္ဂံ ကတွာ.

๑๒๘. คำว่า เราทั้งหลายพึงตั้งมรรยาทไว้เถิด ความว่า เราทั้งหลายพึงตั้งเขตแดนไว้ คำว่า ในกาลใดแลหนอ ความว่า ผู้ใดแลหนอ คำว่า ได้ตีด้วยฝ่ามือ ความว่า พวกเขาได้ตีด้วยฝ่ามือซึ่งบุคคลผู้ไม่รับฟังคำที่กล่าวถึงสามครั้ง คำว่า แต่นั้นเป็นต้นไปแล ความว่า กระทำการลักข้าวนั้นเป็นเบื้องต้น

မဟာသမ္မတရာဇဝဏ္ဏနာ

พรรณนาเรื่องพระเจ้ามหาสมมตราช

၁၃၀. ခီယိတဗ္ဗံ ခီယေယျာတိ ပကာသေတဗ္ဗံ ပကာသေယျ ခိပိတဗ္ဗံ ခိပေယျ, ဟာရေတဗ္ဗံ ဟာရေယျာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယော နေသံ သတ္တောတိ ယော [Pg.54] တေသံ သတ္တော. ကော ပန သောတိ? အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော. သာလီနံ ဘာဂံ အနုပဒဿာမာတိ မယံ ဧကေကဿ ခေတ္တတော အမ္ဗဏမ္ဗဏံ အာဟရိတွာ တုယှံ သာလိဘာဂံ ဒဿာမ, တယာ ကိဉ္စိ ကမ္မံ န ကာတဗ္ဗံ, တွံ အမှာကံ ဇေဋ္ဌကဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌာတိ.

๑๓๐. คำว่า พึงติเตียนคนที่ควรติเตียน ความว่า พึงประกาศคนที่ควรประกาศ (โทษ) พึงขับไล่คนที่ควรขับไล่ พึงเนรเทศคนที่ควรเนรเทศ ดังนี้ คำว่า สัตว์ใดของพวกเขา ความว่า สัตว์ใดในหมู่สัตว์เหล่านั้น ถามว่า ผู้นั้นคือใครเล่า? ตอบว่า คือพระโพธิสัตว์ของพวกเรา คำว่า เราทั้งหลายจักถวายส่วนแห่งข้าวสาลี ความว่า พวกข้าพเจ้าจักนำข้าวเปลือกมาคนละหนึ่งอัมพณะจากนาของแต่ละคน แล้วถวายส่วนแห่งข้าวสาลีแก่ท่าน, ท่านไม่ต้องทำการงานอะไรเลย, ขอท่านจงดำรงอยู่ในตำแหน่งผู้เป็นใหญ่ของพวกข้าพเจ้าเถิด

၁၃၁. အက္ခရံ ဥပနိဗ္ဗတ္တန္တိ သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော ဥပ္ပန္နော. ခတ္တိယော ခတ္တိယောတွေဝ ဒုတိယံ အက္ခရန္တိ န ကေဝလံ အက္ခရမေဝ, တေ ပနဿ ခေတ္တသာမိနော တီဟိ သင်္ခေဟိ အဘိသေကမ္ပိ အကံသု. ရဉ္ဇေတီတိ သုခေတိ ပိနေတိ. အဂ္ဂညေနာတိ အဂ္ဂန္တိ ဉာတေန, အဂ္ဂေ ဝါ ဉာတေန လောကုပ္ပတ္တိသမယေ ဥပ္ပန္နေန အဘိနိဗ္ဗတ္တိ အဟောသီတိ.

๑๓๑. คำว่า อักษรได้เกิดขึ้นแล้ว ความว่า การนับ, ชื่อ, บัญญัติ, โวหาร ได้เกิดขึ้นแล้ว คำว่า อักษรที่สองว่า กษัตริย์ กษัตริย์ ความว่า (พวกเขา) มิได้ทำเพียงแค่อักษร (คือชื่อ) เท่านั้น แต่พวกเขาผู้เป็นเจ้าของนาได้กระทำพิธีอภิเษกแก่พระองค์ด้วยสังข์สามชนิดด้วย คำว่า ย่อมยัง...ให้ยินดี ความว่า ย่อมทำให้เป็นสุข ย่อมทำให้เอิบอิ่ม คำว่า โดยความเป็นอคัญญะ ความว่า โดยความเป็นผู้ที่ถูกรู้จักว่าเป็นผู้เลิศ หรือโดยความเป็นผู้ที่ถูกรู้จักในหมู่ผู้เลิศ การเกิดขึ้นได้มีแล้วด้วยบัญญัติชื่อที่เกิดขึ้นในสมัยที่โลกเกิดขึ้น

ဗြာဟ္မဏမဏ္ဍလာဒိဝဏ္ဏနာ

พรรณนาเรื่องหมู่พราหมณ์เป็นต้น

၁၃၂. ဝီတင်္ဂါရာ ဝီတဓူမာတိ ပစိတွာ ခါဒိတဗ္ဗာဘာဝတော ဝိဂတဓူမင်္ဂါရာ. ပန္နမုသလာတိ ကောဋ္ဋေတွာ ပစိတဗ္ဗာဘာဝတော ပတိတမုသလာ. ဃာသမေသမာနာတိ ဘိက္ခာစရိယဝသေန ယာဂုဘတ္တံ ပရိယေသန္တာ. တမေနံ မနုဿာ ဒိသွာတိ တေ ဧတေ မနုဿာ ပဿိတွာ. အနဘိသမ္ဘုဏမာနာတိ အသဟမာနာ အသက္ကောန္တာ. ဂန္ထေ ကရောန္တာတိ တယော ဝေဒေ အဘိသင်္ခရောန္တာ စေဝ ဝါစေန္တာ စ. အစ္ဆန္တီတိ ဝသန္တိ, ‘‘အစ္ဆေန္တီ’’တိပိ ပါဌော. ဧသေဝတ္ထော. ဟီနသမ္မတန္တိ ‘‘မန္တေ ဓာရေန္တိ မန္တေ ဝါစေန္တီ’’တိ ခေါ, ဝါသေဋ္ဌ, ဣဒံ တေန သမယေန ဟီနသမ္မတံ. တဒေတရဟိ သေဋ္ဌသမ္မတန္တိ တံ ဣဒါနိ ‘‘ဧတ္တကေ မန္တေ ဓာရေန္တိ ဧတ္တကေ မန္တေ ဝါစေန္တီ’’တိ သေဋ္ဌသမ္မတံ ဇာတံ. ဗြာဟ္မဏမဏ္ဍလဿာတိ ဗြာဟ္မဏဂဏဿ.

๑๓๒. บทว่า วีตงฺคารา วีตธูมา ความว่า เพราะไม่มีสิ่งที่ต้องหุงแล้วบริโภค จึงชื่อว่ามีควันและถ่านไฟปราศไปแล้ว บทว่า ปนฺนมุสลา ความว่า เพราะไม่มีสิ่งที่ต้องตำแล้วหุง จึงชื่อว่ามีสากอันตกแล้ว (วางแล้ว) บทว่า ฆาสเมสมานา ความว่า แสวงหาข้าวต้มและข้าวสวยด้วยการเที่ยวภิกขาจาร บทว่า ตเมนํ มนุสฺสา ทิสฺวา ความว่า มนุษย์ทั้งหลายเห็นสมณะเหล่านั้น บทว่า อนภิสมฺภุณมานา ความว่า ไม่ทน ไม่สามารถ บทว่า คนฺเถ กโรนฺติ ความว่า แต่งคัมภีร์พระเวท 3 อย่างด้วย และสอนด้วย บทว่า อจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมอยู่ คือ อยู่ แม้บทว่า อจฺเฉนฺติ ก็เป็นบทอ่าน มีความหมายอย่างเดียวกันนี้ บทว่า หีนสมฺมตนฺติ ความว่า ดูก่อนวาเสฏฐะ การที่พวกเขาทรงจำมนตร์ สาธยายมนตร์นี้ ในสมัยนั้น สมมติกันว่าเลว บทว่า ตเทตรหิ เสฏฺฐสมฺมตนฺติ ความว่า การนั้น บัดนี้กลายเป็นสิ่งที่สมมติกันว่าประเสริฐว่า 'พวกเขาทรงจำมนตร์เท่านี้ สาธยายมนตร์เท่านี้' บทว่า พฺราหฺมณมณฺฑลสฺสาติ ความว่า แห่งคณะพราหมณ์

၁၃၃. မေထုနံ ဓမ္မံ သမာဒါယာတိ မေထုနဓမ္မံ သမာဒိယိတွာ. ဝိသုကမ္မန္တေ ပယောဇေသုန္တိ ဂေါရက္ခ ဝါဏိဇကမ္မာဒိကေ ဝိဿုတေ ဥဂ္ဂတေ ကမ္မန္တေ ပယောဇေသုံ.

๑๓๓. บทว่า เมถุนํ ธมฺมํ สมาทายาติ ความว่า สมาทานซึ่งเมถุนธรรม บทว่า วิสุกมฺมนฺเต ปโยเชสุนฺติ ความว่า ประกอบการงานที่ปรากฏ ที่รุ่งเรือง มีการเลี้ยงโคและการค้าขายเป็นต้น

၁၃၄. သုဒ္ဒါ သုဒ္ဒါတိ တေန လုဒ္ဒါစာရကမ္မခုဒ္ဒါစာရကမ္မုနာ သုဒ္ဒံ သုဒ္ဒံ လဟုံ လဟုံ ကုစ္ဆိတံ ဂစ္ဆန္တိ, ဝိနဿန္တီတိ အတ္ထော. အဟု ခေါတိ ဟောတိ ခေါ.

๑๓๔. บทว่า สุทฺทา สุทฺทาติ ความว่า เพราะกรรมคือความประพฤติที่หยาบช้าโหดร้ายนั้น ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่น่ารังเกียจอย่างรวดเร็ว คือ ย่อมพินาศไป ความหมายคืออย่างนี้ บทว่า อหุ โขติ ความว่า คือ โหติ โข (ได้มีแล้วแล)

၁၃၅. သကံ [Pg.55] ဓမ္မံ ဂရဟမာနောတိ န သေတစ္ဆတ္တံ ဥဿာပနမတ္တေန သုဇ္ဈိတုံ သက္ကာတိ ဧဝံ အတ္တနော ခတ္တိယဓမ္မံ နိန္ဒမာနော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ‘‘ဣမေဟိ ခေါ, ဝါသေဋ္ဌ, စတူဟိ မဏ္ဍလေဟီ’’တိ ဣမိနာ ဣမံ ဒဿေတိ ‘‘သမဏမဏ္ဍလံ နာမ ဝိသုံ နတ္ထိ, ယသ္မာ ပန န သက္ကာ ဇာတိယာ သုဇ္ဈိတုံ, အတ္တနော အတ္တနော သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဝိသုဒ္ဓိ ဟောတိ. တသ္မာ ဣမေဟိ စတူဟိ မဏ္ဍလေဟိ သမဏမဏ္ဍလဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ. ဣမာနိ မဏ္ဍလာနိ သမဏမဏ္ဍလံ အနုဝတ္တန္တိ, အနုဝတ္တန္တာနိ စ ဓမ္မေနေဝ အနုဝတ္တန္တိ, နော အဓမ္မေန. သမဏမဏ္ဍလဉှိ အာဂမ္မ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ပူရေတွာ သုဒ္ဓိံ ပါပုဏန္တီ’’တိ.

๑๓๕. บทว่า สกํ ธมฺมํ ครหมาโนติ ความว่า ติเตียนกษัตริยธรรมของตนว่า บุคคลไม่สามารถจะบริสุทธิ์ได้เพียงด้วยการกั้นเศวตฉัตร นัยนี้มีในทุกแห่ง ด้วยบทว่า อิเมหิ โข, วาเสฏฺฐ, จตูหิ มณฺฑเลหิ นี้ ทรงแสดงความหมายนี้ว่า 'ชื่อว่าสมณมณฑลต่างหากไม่มี ก็เพราะว่าบุคคลไม่สามารถจะบริสุทธิ์ได้ด้วยชาติ ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยสัมมาปฏิบัติของตนๆ ฉะนั้น การบังเกิดขึ้นแห่งสมณมณฑลย่อมมีจากมณฑลทั้ง 4 เหล่านี้ มณฑลเหล่านี้ย่อมเป็นไปตามสมณมณฑล และเมื่อเป็นไปตาม ก็ย่อมเป็นไปตามโดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม เพราะว่าบุคคลอาศัยสมณมณฑล บำเพ็ญสัมมาปฏิบัติให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบรรลุความบริสุทธิ์'

ဒုစ္စရိတာဒိကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องทุจริตเป็นต้น

၁၃၆. ဣဒါနိ ယထာဇာတိယာ န သက္ကာ သုဇ္ဈိတုံ, သမ္မာပဋိပတ္တိယာဝ သုဇ္ဈန္တိ, တမတ္ထံ ပါကဋံ ကရောန္တော ခတ္တိယောပိ ခေါ, ဝါသေဋ္ဌာတိ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနဟေတူတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေန သမာဒိန္နကမ္မဟေတု, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မဿ ဝါ သမာဒါနဟေတု.

๑๓๖. บัดนี้ เมื่อจะทรงกระทำเนื้อความนั้นให้ปรากฏว่า บุคคลไม่สามารถจะบริสุทธิ์ได้ตามชาติกำเนิด แต่ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยสัมมาปฏิบัติเท่านั้น จึงทรงเริ่มเทศนาว่า กฺขตฺติโยปิ โข, วาเสฏฺฐ (ดูก่อนวาเสฏฐะ แม้กษัตริย์) ในเทศนานั้น บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานเหตุ ความว่า เพราะเหตุคือกรรมที่สมาทานแล้วด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หรือเพราะเหตุคือการสมาทานกรรมอันเป็นมิจฉาทิฏฐิ

၁၃၇. ဒွယကာရီတိ ကာလေန ကုသလံ ကရောတိ, ကာလေန အကုသလန္တိ ဧဝံ ဥဘယကာရီ. သုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီ ဟောတီတိ ဧကက္ခဏေ ဥဘယဝိပါကဒါနဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထိ. ယေန ပန အကုသလံ ဗဟုံ ကတံ ဟောတိ, ကုသလံ မန္ဒံ, သော တံ ကုသလံ နိဿာယ ခတ္တိယကုလေ ဝါ ဗြာဟ္မဏကုလေ ဝါ နိဗ္ဗတ္တတိ. အထ နံ အကုသလကမ္မံ ကာဏမ္ပိ ကရောတိ ခုဇ္ဇမ္ပိ ပီဌသပ္ပိမ္ပိ. သော ရဇ္ဇဿ ဝါ အနရဟော ဟောတိ, အဘိသိတ္တကာလေ ဝါ ဧဝံဘူတော ဘောဂေ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န သက္ကောတိ. အပရဿ မရဏကာလေ ဒွေ ဗလဝမလ္လာ ဝိယ တေ ဒွေပိ ကုသလာကုသလကမ္မာနိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တေသု အကုသလံ ဗလဝတရံ ဟောတိ, တံ ကုသလံ ပဋိဗာဟိတွာ တိရစ္ဆာနယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တာပေတိ. ကုသလကမ္မမ္ပိ ပဝတ္တိဝေဒနီယံ ဟောတိ. တမေနံ မင်္ဂလဟတ္ထိံ ဝါ ကရောန္တိ မင်္ဂလအဿံ ဝါ မင်္ဂလဥသဘံ ဝါ. သော သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝတိ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီ ဟောတီ’’တိ.

๑๓๗. บทว่า ทฺวยการี ความว่า บางคราวทำกุศล บางคราวทำอกุศล อย่างนี้จึงชื่อว่าผู้ทำทั้งสองอย่าง บทว่า สุขทุกฺขปฏิสํเวที โหติ ความว่า ชื่อว่าฐานะที่วิบากทั้งสองจะให้ผลในขณะเดียวกันไม่มี ก็บุคคลใดทำอกุศลไว้มาก ทำกุศลไว้น้อย ผู้นั้นอาศัยกุศลนั้น ย่อมบังเกิดในตระกูลกษัตริย์หรือตระกูลพราหมณ์ ครั้งนั้น อกุศลกรรมย่อมกระทำผู้นั้นให้ตาบอดบ้าง ให้ค่อมบ้าง ให้เป็นง่อยเปลี้ยบ้าง ผู้นั้นย่อมไม่สมควรแก่ราชสมบัติ หรือเมื่อได้รับอภิเษกแล้ว เป็นผู้เช่นนั้น ก็ไม่สามารถจะบริโภคโภคะทั้งหลายได้ สำหรับบุคคลอื่น ในเวลาจะตาย กุศลกรรมและอกุศลกรรมทั้งสองนั้น ย่อมปรากฏขึ้นประดุจนักมวยปล้ำผู้มีกำลังสองคน ในกรรมทั้งสองนั้น ถ้าอกุศลมีกำลังกว่า อกุศลนั้นย่อมยับยั้งกุศลไว้ แล้วนำให้บังเกิดในกำเนิดดิรัจฉาน แม้กุศลกรรมก็เป็นกรรมที่จะให้ผลในปวัตติกาล กุศลกรรมนั้นย่อมกระทำสัตว์นั้นให้เป็นช้างมงคลบ้าง เป็นม้ามงคลบ้าง หรือเป็นโคอุสภะมงคลบ้าง สัตว์นั้นย่อมเสวยสมบัตินั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า สุขทุกฺขปฏิสํเวที โหติ (ย่อมเป็นผู้เสวยสุขและทุกข์) ทรงหมายถึงความนี้

ဗောဓိပက္ခိယဘာဝနာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยการเจริญโพธิปักขิยธรรม

၁၃၈. သတ္တန္နံ ဗောဓိပက္ခိယာနန္တိ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ အာဒိကောဋ္ဌာသဝသေန သတ္တန္နံ, ပဋိပါဋိယာ ပန သတ္တတိံသာယ ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနံ[Pg.56]. ဘာဝနမနွာယာတိ ဘာဝနံ အနုဂန္တွာ, ပဋိပဇ္ဇိတွာတိ အတ္ထော. ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ဣတိ ဘဂဝါ စတ္တာရော ဝဏ္ဏေ ဒဿေတွာ ဝိနိဝတ္တေတွာ ပဋိဝိဒ္ဓစတုသစ္စံ ခီဏာသဝမေဝ ဒေဝမနုဿေသု သေဋ္ဌံ ကတွာ ဒဿေသိ.

๑๓๘. บทว่า สตฺตนฺนํ โพธิปกฺขิยานํ ความว่า แห่งธรรม 7 หมวด ด้วยอำนาจส่วนที่เป็นเบื้องต้นว่า 'สติปัฏฐาน 4' เป็นต้น แต่โดยลำดับ ได้แก่ แห่งโพธิปักขิยธรรม 37 ประการ บทว่า ภาวนมนฺวายาติ ความว่า ตามไปสู่การเจริญ ได้แก่ ปฏิบัติแล้ว ความหมายคืออย่างนี้ บทว่า ปรินิพฺพายติ ความว่า ย่อมปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพาน ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวรรณะ 4 แล้ว ทรงให้กลับความเห็นนั้นเสีย แล้วทรงกระทำพระขีณาสพผู้แทงตลอดสัจจะ 4 แล้วเท่านั้นให้เป็นผู้ประเสริฐในหมู่เทวดาและมนุษย์ แล้วทรงแสดง

၁၄၀. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ လောကသမ္မတဿ ဗြဟ္မုနောပိ ဝစနဒဿနာနုသာရေန ဒဠှံ ကတွာ ဒဿေန္တော ဣမေသဉှိ ဝါသေဋ္ဌ စတုန္နံ ဝဏ္ဏာနန္တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဗြဟ္မုနာပေသာ’’တိအာဒိ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတံ. ဣတိ ဘဂဝါ ဧတ္တကေန ဣမိနာ ကထာမဂ္ဂေန သေဋ္ဌစ္ဆေဒကဝါဒမေဝ ဒဿေတွာ သုတ္တန္တံ ဝိနိဝတ္တေတွာ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. အတ္တမနာ ဝါသေဋ္ဌဘာရဒွါဇာတိ ဝါသေဋ္ဌဘာရဒွါဇ သာမဏေရာပိ ဟိ သကမနာ တုဋ္ဌမနာ ‘‘သာဓု, သာဓူ’’တိ ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိံသု. ဣဒမေဝ သုတ္တန္တံ အာဝဇ္ဇန္တာ အနုမဇ္ဇန္တာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသူတိ.

๑๔๐. บัดนี้ เมื่อจะทรงกระทำเนื้อความนั้นนั่นแหละให้มั่นคงตามคำแสดงของท้าวมหาพรหมผู้เป็นที่สมมติของโลก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิเมสญฺหิ วาเสฏฺฐ จตุนฺนํ วณฺณานํ (ดูก่อนวาเสฏฐะ ก็แห่งวรรณะทั้ง 4 เหล่านี้) คำเป็นต้นว่า พฺรหฺมุนาเปสา พิสดารแล้วในอัมพัฏฐสูตร ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวาทะที่ตัดความเห็นว่าประเสริฐ (โดยชาติ) เท่านั้น ด้วยแนวทางแห่งพระดำรัสมีประมาณเท่านี้ แล้วทรงให้พระสูตรกลับ (จากเรื่องทางโลก) แล้วทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต บทว่า อตฺตมนา วาเสฏฺฐภารทฺวาชาติ ความว่า แม้สามเณรวาเสฏฐะและภารทวาชะก็มีใจเป็นของตน มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า 'ดีละ ดีละ' ท่านทั้งสองคำนึงถึง พิจารณาพระสูตรนี้แหละ ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย

သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในสุมังคลวิลาสินี อรรถกถาแห่งทีฆนิกาย

အဂ္ဂညသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอัคคัญญสูตร จบแล้ว

၅. သမ္ပသာဒနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาสัมปสาทนียสูตร

သာရိပုတ္တသီဟနာဒဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาสารีปุตตสีหนาท

၁၄၁. ဧဝံ [Pg.57] မေ သုတန္တိ သမ္ပသာဒနီယသုတ္တံ. တတြာယမနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – နာဠန္ဒာယန္တိ နာဠန္ဒာတိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ, တံ နဂရံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ. ပါဝါရိကမ္ဗဝနေတိ ဒုဿပါဝါရိကသေဋ္ဌိနော အမ္ဗဝနေ. တံ ကိရ တဿ ဥယျာနံ အဟောသိ. သော ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဘဂဝတိ ပသန္နော တသ္မိံ ဥယျာနေ ကုဋိလေဏမဏ္ဍပါဒိပဋိမဏ္ဍိတံ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကတွာ နိယျာတေသိ. သော ဝိဟာရော ဇီဝကမ္ဗဝနံ ဝိယ ‘‘ပါဝါရိကမ္ဗဝန’’န္တွေဝ သင်္ချံ ဂတော, တသ္မိံ ပါဝါရိကမ္ဗဝနေ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော. ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဧဝံပသန္နော အဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတီ’’တိ. ကသ္မာ ဧဝံ အဝေါစ? အတ္တနော ဥပ္ပန္နသောမနဿပဝေဒနတ္ထံ.

๑๔๑. สัมปสาทนียสูตรเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) ต่อไปนี้เป็นคำอธิบายบทที่ยังไม่ชัดเจน - บทว่า นาฬนฺทายํ ความว่า ในพระนครชื่อว่านาฬันทา โดยทรงทำพระนครนั้นให้เป็นโคจรคาม บทว่า ปาวาริกมฺพวเน ความว่า ในสวนมะม่วงของทุสสปาวาริกเศรษฐี ได้ยินว่า สวนนั้นเป็นอุทยานของเศรษฐีนั้น เศรษฐีนั้นได้ฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคแล้วเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค จึงสร้างวิหารที่ประดับด้วยกุฎี ถ้ำ และมณฑปเป็นต้นในอุทยานนั้นถวายแด่พระผู้มีพระภาค วิหารนั้นได้ชื่อว่า "ปาวาริกัมพวัน" เหมือนชีวกัมพวัน ความว่า (พระผู้มีพระภาค) ประทับอยู่ในปาวาริกัมพวันนั้น (พระสารีบุตร) ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้" ถามว่า เพราะเหตุไรจึงกล่าวอย่างนั้น ตอบว่า เพื่อประกาศโสมนัสที่เกิดขึ้นแก่ตน

တတြာယမနုပုဗ္ဗိကထာ – ထေရော ကိရ တံဒိဝသံ ကာလဿေဝ သရီရပ္ပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ သုနိဝတ္ထနိဝါသနော ပတ္တစီဝရမာဒါယ ပါသာဒိကေဟိ အဘိက္ကန္တာဒီဟိ ဒေဝမနုဿာနံ ပသာဒံ အာဝဟန္တော နာဠန္ဒဝါသီနံ ဟိတသုခမနုဗြူဟယန္တော ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော ဝိဟာရံ ဂန္တွာ သတ္ထု ဝတ္တံ ဒဿေတွာ သတ္ထရိ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိဋ္ဌေ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ အတ္တနော ဒိဝါဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. တတ္ထ သဒ္ဓိဝိဟာရိကန္တေဝါသိကေသု ဝတ္တံ ဒဿေတွာ ပဋိက္ကန္တေသု ဒိဝါဋ္ဌာနံ သမ္မဇ္ဇိတွာ စမ္မက္ခဏ္ဍံ ပညပေတွာ ဥဒကတုမ္ဗတော ဥဒကေန ဟတ္ထပါဒေ သီတလေ ကတွာ တိသန္ဓိပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိ.

เรื่องราตามลำดับในเรื่องนั้นมีดังนี้ - ได้ยินว่า ในวันนั้น พระเถระ (พระสารีบุตร) ทำสรีรกิจแต่เช้าตรู่ นุ่งสบงเรียบร้อยแล้ว ถือบาตรและจีวร นำมาซึ่งความเลื่อมใสแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายด้วยอากัปกิริยาอันน่าเลื่อมใสมีการก้าวไปข้างหน้าเป็นต้น ยังประโยชน์สุขให้เจริญแก่ชาวเมืองนาฬันทา เข้าไปบิณฑบาตแล้ว ในเวลาภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว ไปยังวิหาร แสดงวัตรต่อพระศาสดา เมื่อพระศาสดาเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎีแล้ว จึงถวายบังคมพระศาสดา แล้วไปยังที่พักกลางวันของตน ณ ที่นั้น เมื่อสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกทั้งหลายแสดงวัตรแล้วกลับไปแล้ว ท่านจึงกวาดที่พักกลางวัน ปูแผ่นหนัง ใช้น้ำจากเต้าน้ำทำมือและเท้าให้เย็น นั่งคู้บัลลังก์มีข้อต่อ ๓ ส่วน กำหนดเวลาแล้วเข้าผลสมาบัติ

သော ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ အတ္တနော ဂုဏေ အနုဿရိတုမာရဒ္ဓေါ. အထဿ ဂုဏေ အနုဿရတော သီလံ အာပါထမာဂတံ. တတော ပဋိပါဋိယာဝ သမာဓိ ပညာ ဝိမုတ္တိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပဌမံ ဈာနံ ဒုတိယံ ဈာနံ တတိယံ ဈာနံ စတုတ္ထံ ဈာနံ အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ္တိ ဝိညာနဉ္စာယတနသမာပတ္တိ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ္တိ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိ ဝိပဿနာဉာဏံ မနောမယိဒ္ဓိဉာဏံ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏံ စေတောပရိယဉာဏံ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ…ပေ… သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ သောတာပတ္တိဖလံ…ပေ… အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အရဟတ္တဖလံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ သာဝကပါရမီဉာဏံ. ဣတော ပဋ္ဌာယ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကဿ အသင်္ချေယျဿ ဥပရိ အနောမဒဿီဗုဒ္ဓဿ ပါဒမူလေ ကတံ အဘိနီဟာရံ အာဒိံ ကတွာ အတ္တနော ဂုဏေ အနုဿရတော ယာဝ နိသိန္နပလ္လင်္ကာ ဂုဏာ ဥပဋ္ဌဟိံသု.

พระเถระนั้นออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้แล้ว เริ่มระลึกถึงคุณของตน ลำดับนั้น เมื่อท่านระลึกถึงคุณของตนอยู่ ศีลก็ปรากฏขึ้น จากนั้น สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน อากาสานัญจายตนสมาบัติ วิญญาณัญจายตนสมาบัติ อากิญจัญญายตนสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ วิปัสสนาญาณ มโนมยิทธิญาณ อิทธิวิธญาณ ทิพพโสตญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ทิพพจักขุญาณ...ฯลฯ... โสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล...ฯลฯ... อรหัตตมรรค อรหัตตผล อัตถปฏิสัมภิทา ธัมมปฏิสัมภิทา นิรุตติปฏิสัมภิทา ปฏิภาณปฏิสัมภิทา สาวกบารมีญาณ ก็ปรากฏขึ้นโดยลำดับ คุณธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พระเถระผู้ระลึกถึงคุณของตน ตั้งแต่การตั้งความปรารถนาที่ทำไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระพุทธเจ้าพระนามว่าอโนมทัสสี ในเบื้องบนแห่งหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป นับแต่กาลนี้ไป จนกระทั่งถึงบัลลังก์ที่นั่งอยู่นี้

ဧဝံ [Pg.58] ထေရော အတ္တနော ဂုဏေ အနုဿရမာနော ဂုဏာနံ ပမာဏံ ဝါ ပရိစ္ဆေဒံ ဝါ ဒဋ္ဌုံ နာသက္ခိ. သော စိန္တေသိ – ‘‘မယှံ တာဝ ပဒေသဉာဏေ ဌိတဿ သာဝကဿ ဂုဏာနံ ပမာဏံ ဝါ ပရိစ္ဆေဒေါ ဝါ နတ္ထိ. အဟံ ပန ယံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတော, ကီဒိသာ နု ခေါ တဿ ဂုဏာ’’တိ ဒသဗလဿ ဂုဏေ အနုဿရိတုံ အာရဒ္ဓေါ. သော ဘဂဝတော သီလံ နိဿာယ, သမာဓိံ ပညံ ဝိမုတ္တိံ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ နိဿာယ, စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ နိဿာယ, စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနေ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒေ စတ္တာရော မဂ္ဂေ စတ္တာရိ ဖလာနိ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ စတုယောနိပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ စတ္တာရော အရိယဝံသေ နိဿာယ ဒသဗလဿ ဂုဏေ အနုဿရိတုမာရဒ္ဓေါ.

พระเถระเมื่อระลึกถึงคุณของตนอย่างนี้ ก็ไม่สามารถจะเห็นประมาณหรือขอบเขตแห่งคุณทั้งหลายได้ ท่านจึงคิดว่า "คุณทั้งหลายของเราผู้เป็นสาวก ตั้งอยู่ในประเทศญาณ ยังไม่มีประมาณหรือขอบเขตถึงเพียงนี้ ส่วนเราบวชอุทิศพระศาสดาพระองค์ใดหนอ พระคุณของพระศาสดาพระองค์นั้นจะเป็นเช่นไรหนอ" ดังนี้แล้ว จึงเริ่มระลึกถึงพระคุณของพระทศพล ท่านเริ่มระลึกถึงพระคุณของพระทศพล โดยอาศัยศีลของพระผู้มีพระภาค อาศัยสมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ อาศัยสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ มรรค ๔ ผล ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ จตุโยนิปริจเฉทกญาณ และอริยวงศ์ ๔

တထာ ပဉ္စ ပဓာနိယင်္ဂါနိ, ပဉ္စင်္ဂိကံသမ္မာသမာဓိံ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ, ပဉ္စ ဗလာနိ, ပဉ္စ နိဿရဏိယာ ဓာတုယော, ပဉ္စ ဝိမုတ္တာယတနာနိ, ပဉ္စ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယာ ပညာ, ဆ သာရဏီယေ ဓမ္မေ, ဆ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ, ဆ ဂါရဝေ, ဆ နိဿရဏိယာ ဓာတုယော, ဆ သတတဝိဟာရေ, ဆ အနုတ္တရိယာနိ, ဆ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ ပညာ, ဆ အဘိညာ, ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ, သတ္တ အပရိဟာနိယေ ဓမ္မေ, သတ္တ အရိယဓနာနိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ, သတ္တ သပ္ပုရိသဓမ္မေ, သတ္တ နိဇ္ဇရဝတ္ထူနိ, သတ္တ ပညာ, သတ္တ ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂလေ, သတ္တ ခီဏာသဝဗလာနိ, အဋ္ဌ ပညာပဋိလာဘဟေတူ, အဋ္ဌ သမ္မတ္တာနိ, အဋ္ဌ လောကဓမ္မာတိက္ကမေ, အဋ္ဌ အာရမ္ဘဝတ္ထူနိ, အဋ္ဌ အက္ခဏဒေသနာ, အဋ္ဌ မဟာပုရိသဝိတက္ကေ, အဋ္ဌ အဘိဘာယတနာနိ, အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ, နဝ ယောနိသောမနသိကာရမူလကေ ဓမ္မေ, နဝ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂါနိ, နဝ သတ္တာဝါသဒေသနာ, နဝ အာဃာတပ္ပဋိဝိနယေ, နဝ ပညာ, နဝ နာနတ္တာနိ, နဝ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရေ, ဒသ နာထကရဏေ ဓမ္မေ, ဒသ ကသိဏာယတနာနိ, ဒသ ကုသလကမ္မပထေ, ဒသ တထာဂတဗလာနိ, ဒသ သမ္မတ္တာနိ, ဒသ အရိယဝါသေ, ဒသ အသေက္ခဓမ္မေ, ဧကာဒသ မေတ္တာနိသံသေ, ဒွါဒသ ဓမ္မစက္ကာကာရေ, တေရသ ဓုတင်္ဂဂုဏေ, စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ, ပဉ္စဒသ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယေ ဓမ္မေ, သောဠသဝိဓံ အာနာပါနဿတိံ, အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မေ, ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ, စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ, ပရောပဏ္ဏာသ ကုသလဓမ္မေ, သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနိ, စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စရမဟာဝဇိရဉာဏံ နိဿာယ ဒသဗလဿ ဂုဏေ အနုဿရိတုံ အာရဘိ.

อีกประการหนึ่ง ท่านได้เริ่มระลึกถึงพระคุณของพระทศพล โดยอาศัยธรรมเหล่านี้คือ ปธานิยงค์ ๕, สัมมาสมาธิมีองค์ ๕, อินทรีย์ ๕, พละ ๕, นิสสรณียธาตุ ๕, วิมุตตายตนะ ๕, ปัญญาเครื่องบ่มวิมุตติ ๕, สารณียธรรม ๖, อนุสสติฏฐาน ๖, คารวะ ๖, นิสสรณียธาตุ ๖, สตตวิหาร ๖, อนุตตริยะ ๖, ปัญญาอันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด ๖, อภิญญา ๖, อสาธารณญาณ ๖, อปริหานิยธรรม ๗, อริยทรัพย์ ๗, โพชฌงค์ ๗, สัปปุริสธรรม ๗, นิชชรวัตถุ ๗, ปัญญา ๗, ทักขิไณยบุคคล ๗, ขีณาสพพละ ๗, เหตุแห่งการได้ปัญญา ๘, สัมมัตตะ ๘, การก้าวล่วงโลกธรรม ๘, อารัมภวัตถุ ๘, เทศนาว่าด้วยอกขณสมัย ๘, มหาปุริสวิตก ๘, อภิภายตนะ ๘, วิโมกข์ ๘, ธรรมมีโยนิโสมนสิการเป็นมูล ๙, ปาริสุทธิปธานิยงค์ ๙, เทศนาว่าด้วยสัตตาวาส ๙, อาฆาตปฏิวินัย ๙, ปัญญา ๙, นานัตตะ ๙, อนุปุพพวิหาร ๙, นาถกรณธรรม ๑๐, กสิณายตนะ ๑๐, กุศลกรรมบถ ๑๐, ตถาคตพละ ๑๐, สัมมัตตะ ๑๐, อริยวาส ๑๐, อเสกขธรรม ๑๐, อานิสงส์แห่งเมตตา ๑๑, อาการแห่งธรรมจักร ๑๒, คุณแห่งธุดงค์ ๑๓, พุทธญาณ ๑๔, ธรรมเครื่องบ่มวิมุตติ ๑๕, อานาปานสติ ๑๖ วิธี, พุทธธรรม ๑๘, ปัจจเวกขณญาณ ๑๙, ญาณวัตถุ ๔๔, กุศลธรรม ๕๐ กว่า, ญาณวัตถุ ๗๗, และมหาวัชรญาณที่เที่ยวไปในสมาบัติสองล้านสี่แสนโกฏิ

တသ္မိံယေဝ [Pg.59] စ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နောယေဝ ဥပရိ ‘‘အပရံ ပန, ဘန္တေ, ဧတဒါနုတ္တရိယ’’န္တိ အာဂမိဿန္တိ သောဠသ အပရမ္ပရိယဓမ္မာ, တေပိ နိဿာယ အနုဿရိတုံ အာရဘိ. သော ‘‘ကုသလပညတ္တိယံ အနုတ္တရော မယှံ သတ္ထာ, အာယတနပညတ္တိယံ အနုတ္တရော, ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိယံ အနုတ္တရော, အာဒေသနာဝိဓာသု အနုတ္တရော, ဒဿနသမာပတ္တိယံ အနုတ္တရော, ပုဂ္ဂလပညတ္တိယံ အနုတ္တရော, ပဓာနေ အနုတ္တရော, ပဋိပဒါသု အနုတ္တရော, ဘဿသမာစာရေ အနုတ္တရော, ပုရိသသီလသမာစာရေ အနုတ္တရော, အနုသာသနီဝိဓာသု အနုတ္တရော, ပရပုဂ္ဂလဝိမုတ္တိဉာဏေ အနုတ္တရော, သဿတဝါဒေသု အနုတ္တရော, ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေ အနုတ္တရော, ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏေ အနုတ္တရော, ဣဒ္ဓိဝိဓေ အနုတ္တရော, ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ အနုတ္တရော’’တိ ဧဝံ ဒသဗလဿ ဂုဏေ အနုဿရန္တော ဘဂဝတော ဂုဏာနံ နေဝ အန္တံ, န ပမာဏံ ပဿိ. ထေရော အတ္တနောပိ တာဝ ဂုဏာနံ အန္တံ ဝါ ပမာဏံ ဝါ နာဒ္ဒသ, ဘဂဝတော ဂုဏာနံ ကိံ ပဿိဿတိ? ယဿ ယဿ ဟိ ပညာ မဟတီ ဉာဏံ ဝိသဒံ, သော သော ဗုဒ္ဓဂုဏေ မဟန္တတော သဒ္ဒဟတိ. လောကိယမဟာဇနော ဥက္ကာသိတွာပိ ခိပိတွာပိ ‘‘နမော ဗုဒ္ဓါန’’န္တိ အတ္တနော အတ္တနော ဥပနိဿယေ ဌတွာ ဗုဒ္ဓါနံ ဂုဏေ အနုဿရတိ. သဗ္ဗလောကိယမဟာဇနတော ဧကော သောတာပန္နော ဗုဒ္ဓဂုဏေ မဟန္တတော သဒ္ဒဟတိ. သောတာပန္နာနံ သတတောပိ သဟဿတောပိ ဧကော သကဒါဂါမီ. သကဒါဂါမီနံ သတတောပိ သဟဿတောပိ ဧကော အနာဂါမီ. အနာဂါမီနံ သတတောပိ သဟဿတောပိ ဧကော အရဟာ ဗုဒ္ဓဂုဏေ မဟန္တတော သဒ္ဒဟတိ. အဝသေသအရဟန္တေဟိ အသီတိ မဟာထေရာ ဗုဒ္ဓဂုဏေ မဟန္တတော သဒ္ဒဟန္တိ. အသီတိမဟာထေရေဟိ စတ္တာရော မဟာထေရာ. စတူဟိ မဟာထေရေဟိ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ. တေသုပိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော, သာရိပုတ္တတ္ထေရတောပိ ဧကော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓဂုဏေ မဟန္တတော သဒ္ဒဟတိ. သစေ ပန သကလစက္ကဝါဠဂဗ္ဘေ သံဃာဋိကဏ္ဏေန သံဃာဋိကဏ္ဏံ ပဟရိယမာနာ နိသိန္နာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓဂုဏေ အနုဿရေယျုံ, တေဟိ သဗ္ဗေဟိပိ ဧကော သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေါဝ ဗုဒ္ဓဂုဏေ မဟန္တတော သဒ္ဒဟတိ.

ก็แล พระเถระนั่งอยู่ ณ ที่พักกลางวันนั้นนั่นเทียว ได้เริ่มระลึกถึง แม้อปรัมปริยธรรม ๑๖ ประการ ที่จักมาในเบื้องหน้าว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนุตตริยะแม้นี้ก็มีอีก’ ดังนี้ ท่านระลึกถึงพระคุณของพระทศพลอย่างนี้ว่า ‘พระศาสดาของเราไม่มีผู้ยิ่งกว่าในกุศลบัญญัติ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในอายตนบัญญัติ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในครรภาวักกันติ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในอาเทสนาวิธิ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในทัสสนสมาบัติ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในบุคคลบัญญัติ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในปธาน, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในปฏิปทา, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในผัสสสมาจาร, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในปุริสสีลสมาจาร, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในอนุสาสนีวิธิ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในปรปุคคลวิมุตติญาณ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในสัสสตวาท, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในปุพเพนิวาสญาณ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในทิพพจักขุญาณ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในอิทธิวิธ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าด้วยเหตุนี้ๆ’ เมื่อระลึกถึงพระคุณของพระทศพลอยู่อย่างนี้ ก็มิได้เห็นที่สุด มิได้เห็นประมาณแห่งพระคุณของพระผู้มีพระภาค อันว่าพระเถระ แม้ที่สุดหรือประมาณแห่งคุณของตนก็ยังมิได้เห็นแล้ว ไฉนจักเห็นที่สุดหรือประมาณแห่งพระคุณของพระผู้มีพระภาคเล่า จริงอยู่ ปัญญาของผู้ใดๆ ใหญ่ ญาณของผู้ใดๆ ผ่องใส ผู้นั้นๆ ย่อมเชื่อในพระพุทธคุณโดยความเป็นของใหญ่ มหาชนที่เป็นโลกีย์ แม้ไอหรือจามแล้วกล่าวว่า ‘นโม พุทฺธานํ’ ก็ย่อมระลึกถึงพระคุณของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย โดยตั้งอยู่ในอุปนิสัยของตนๆ พระโสดาบันผู้หนึ่ง ย่อมเชื่อในพระพุทธคุณโดยความเป็นของใหญ่ ยิ่งกว่าโลกียมหาชนทั้งปวง พระสกทาคามีผู้หนึ่ง ยิ่งกว่าพระโสดาบันร้อยหรือพันองค์ พระอนาคามีผู้หนึ่ง ยิ่งกว่าพระสกทาคามีร้อยหรือพันองค์ พระอรหันต์ผู้หนึ่ง ย่อมเชื่อในพระพุทธคุณโดยความเป็นของใหญ่ ยิ่งกว่าพระอนาคามีร้อยหรือพันองค์ พระมหาสาวก ๘๐ องค์ ย่อมเชื่อในพระพุทธคุณโดยความเป็นของใหญ่ ยิ่งกว่าพระอรหันต์ที่เหลือ พระมหาเถระ ๔ องค์ ยิ่งกว่าพระมหาเถระ ๘๐ องค์ พระอัครสาวก ๒ องค์ ยิ่งกว่าพระมหาเถระ ๔ องค์ แม้ในสองท่านนั้น พระสารีบุตรเถระ (ย่อมเชื่อยิ่งกว่า) พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง ย่อมเชื่อในพระพุทธคุณโดยความเป็นของใหญ่ ยิ่งกว่าพระสารีบุตรเถระ ก็ถ้าว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้นั่งเบียดเสียดกันด้วยชายสังฆาฏิกับชายสังฆาฏิในทั่วจักรวาลทั้งหมด พึงระลึกถึงพระพุทธคุณไซร้, พระสัพพัญญูพุทธเจ้าพระองค์เดียวเท่านั้น ย่อมเชื่อในพระพุทธคุณโดยความเป็นของใหญ่ ยิ่งกว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด

သေယျထာပိ နာမ မဟာဇနော ‘‘မဟာသမုဒ္ဒေါ ဂမ္ဘီရော ဥတ္တာနော’’တိ ဇာနနတ္ထံ ယောတ္တာနိ ဝဋ္ဋေယျ, တတ္ထ ကောစိ ဗျာမပ္ပမာဏံ ယောတ္တံ ဝဋ္ဋေယျ, ကောစိ ဒွေ ဗျာမံ, ကောစိ ဒသဗျာမံ, ကောစိ ဝီသတိဗျာမံ, ကောစိ တိံသဗျာမံ, ကောစိ စတ္တာလီသဗျာမံ, ကောစိ ပညာသဗျာမံ, ကောစိ သတဗျာမံ, ကောစိ သဟဿဗျာမံ[Pg.60], ကောစိ စတုရာသီတိဗျာမသဟဿံ. တေ နာဝံ အာရုယှ, သမုဒ္ဒမဇ္ဈေ ဥဂ္ဂတပဗ္ဗတာဒိမှိ ဝါ ဌတွာ အတ္တနော အတ္တနော ယောတ္တံ ဩတာရေယျုံ, တေသု ယဿ ယောတ္တံ ဗျာမမတ္တံ, သော ဗျာမမတ္တဋ္ဌာနေယေဝ ဥဒကံ ဇာနာတိ…ပေ… ယဿ စတုရာသီတိဗျာမသဟဿံ, သော စတုရာသီတိဗျာမသဟဿဋ္ဌာနေယေဝ ဥဒကံ ဇာနာတိ. ပရတော ဥဒကံ ဧတ္တကန္တိ န ဇာနာတိ. မဟာသမုဒ္ဒေ ပန န တတ္တကံယေဝ ဥဒကံ, အထ ခေါ အနန္တမပရိမာဏံ. စတုရာသီတိယောဇနသဟဿံ ဂမ္ဘီရော ဟိ မဟာသမုဒ္ဒေါ, ဧဝမေဝ ဧကဗျာမယောတ္တတော ပဋ္ဌာယ နဝဗျာမယောတ္တေန ဉာတဥဒကံ ဝိယ လောကိယမဟာဇနေန ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒသဗျာမယောတ္တေန ဒသဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ သောတာပန္နေန ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. ဝီသတိဗျာမယောတ္တေန ဝီသတိဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ သကဒါဂါမိနာ ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. တိံသဗျာမယောတ္တေန တိံသဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ အနာဂါမိနာ ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. စတ္တာလီသဗျာမယောတ္တေန စတ္တာလီသဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ အရဟတာ ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. ပညာသဗျာမယောတ္တေန ပညာသဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ အသီတိမဟာထေရေဟိ ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. သတဗျာမယောတ္တေန သတဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ စတူဟိ မဟာထေရေဟိ ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. သဟဿဗျာမယောတ္တေန သဟဿဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရေန ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. စတုရာသီတိဗျာမသဟဿယောတ္တေန စတုရာသီတိဗျာမသဟဿဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိနာ သာရိပုတ္တတ္ထေရေန ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. တတ္ထ ယထာ သော ပုရိသော မဟာသမုဒ္ဒေ ဥဒကံ နာမ န ဧတ္တကံယေဝ, အနန္တမပရိမာဏန္တိ ဂဏှာတိ, ဧဝမေဝ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဓမ္မနွယေန အနွယဗုဒ္ဓိယာ အနုမာနေန နယဂ္ဂါဟေန သာဝကပါရမီဉာဏေ ဌတွာ ဒသဗလဿ ဂုဏေ အနုဿရန္တော ‘‘ဗုဒ္ဓဂုဏာ အနန္တာ အပရိမာဏာ’’တိ သဒ္ဒဟိ.

เปรียบเหมือนมหาชนประสงค์จะรู้ว่า ‘มหาสมุทรลึกหรือตื้น’ จึงพากันฟั่นเชือก ในบรรดาชนเหล่านั้น บางคนฟั่นเชือกประมาณ ๑ วา บางคน ๒ วา บางคน ๑๐ วา บางคน ๒๐ วา บางคน ๓๐ วา บางคน ๔๐ วา บางคน ๕๐ วา บางคน ๑๐๐ วา บางคน ๑,๐๐๐ วา บางคน ๘๔,๐๐๐ วา คนเหล่านั้นขึ้นเรือ หรือยืนอยู่บนภูเขาเป็นต้นที่โผล่ขึ้นท่ามกลางมหาสมุทร แล้วหย่อนเชือกของตนๆ ลงไป ในบรรดาคนเหล่านั้น เชือกของผู้ใดมีประมาณ ๑ วา ผู้นั้นก็ย่อมรู้น้ำในที่ประมาณ ๑ วาเท่านั้น...ฯลฯ... เชือกของผู้ใดมี ๘๔,๐๐๐ วา ผู้นั้นก็ย่อมรู้น้ำในที่ประมาณ ๘๔,๐๐๐ วาเท่านั้น ย่อมไม่รู้ว่าน้ำที่ลึกไปกว่านั้นมีประมาณเท่าไร แต่ในมหาสมุทร น้ำมิได้มีเพียงเท่านั้น ที่แท้ไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ ก็มหาสมุทรนั้นลึกถึง ๘๔,๐๐๐ โยชน์ ฉันใด พุทธคุณที่มหาชนชาวโลกเห็นแล้ว พึงทราบว่าเปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือกตั้งแต่ ๑ วาถึง ๙ วา ฉันนั้น พุทธคุณที่พระโสดาบันเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๑๐ วาในที่ลึก ๑๐ วา พุทธคุณที่พระสกทาคามีเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๒๐ วาในที่ลึก ๒๐ วา พุทธคุณที่พระอนาคามีเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๓๐ วาในที่ลึก ๓๐ วา พุทธคุณที่พระอรหันต์เห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๔๐ วาในที่ลึก ๔๐ วา พุทธคุณที่พระมหาสาวก ๘๐ รูปเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๕๐ วาในที่ลึก ๕๐ วา พุทธคุณที่พระมหาเถระ ๔ รูปเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๑๐๐ วาในที่ลึก ๑๐๐ วา พุทธคุณที่พระมหาโมคคัลลานเถระเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๑,๐๐๐ วาในที่ลึก ๑,๐๐๐ วา พุทธคุณที่พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรมเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๘๔,๐๐๐ วาในที่ลึก ๘๔,๐๐๐ วา ในอุปมานั้น บุรุษนั้นย่อมถือเอาว่า ‘น้ำในมหาสมุทรไม่ได้มีเพียงเท่านี้ แต่ไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ’ ฉันใด ท่านพระสารีบุตรก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อดำรงอยู่ในสาวกบารมีญาณ ระลึกถึงพระคุณของพระทศพลอยู่ ด้วยอนุมานธรรม ด้วยปัญญาที่รู้ตาม ด้วยการคาดคะเน ด้วยการยึดถือนัย ได้เชื่อแล้วว่า ‘พระพุทธคุณไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ’

ထေရေန ဟိ ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ ဓမ္မနွယေန ဂဟေတဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာယေဝ ဗဟုတရာ. ယထာ ကထံ ဝိယ? ယထာ ဣတော နဝ ဣတော နဝါတိ အဋ္ဌာရသ ယောဇနာနိ အဝတ္ထရိတွာ ဂစ္ဆန္တိယာ စန္ဒဘာဂါယ မဟာနဒိယာ ပုရိသော သူစိပါသေန ဥဒကံ ဂဏှေယျ, သူစိပါသေန ဂဟိတဥဒကတော အဂ္ဂဟိတမေဝ ဗဟု ဟောတိ. ယထာ ဝါ ပန ပုရိသော မဟာပထဝိတော အင်္ဂုလိယာ ပံသုံ ဂဏှေယျ, အင်္ဂုလိယာ ဂဟိတပံသုတော အဝသေသပံသုယေဝ ဗဟု ဟောတိ. ယထာ ဝါ ပန ပုရိသော မဟာသမုဒ္ဒါဘိမုခိံ အင်္ဂုလိံ ကရေယျ, အင်္ဂုလိအဘိမုခဥဒကတော [Pg.61] အဝသေသံ ဥဒကံယေဝ ဗဟု ဟောတိ. ယထာ စ ပုရိသော အာကာသာဘိမုခိံ အင်္ဂုလိံ ကရေယျ, အင်္ဂုလိအဘိမုခအာကာသတော သေသအာကာသပ္ပဒေသောဝ ဗဟု ဟောတိ. ဧဝံ ထေရေန ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ အဒိဋ္ဌာ ဂုဏာဝ ဗဟူတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

ก็แหละ พระพุทธคุณที่พระเถระจะพึงทราบได้โดยอนุมานธรรมนั้น มีมากกว่าพระพุทธคุณที่ท่านเห็นแล้ว เปรียบเหมือนอย่างไร? เปรียบเหมือนบุรุษพึงตักน้ำด้วยรูเข็มจากแม่น้ำจันทภาคาอันเป็นแม่น้ำใหญ่ ซึ่งไหลแผ่ไปครอบคลุมพื้นที่ ๙ โยชน์จากฝั่งนี้ และ ๙ โยชน์จากฝั่งโน้น รวมเป็น ๑๘ โยชน์ น้ำที่ยังไม่ได้ตักย่อมมีมากกว่าน้ำที่ตักด้วยรูเข็ม หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษพึงเอาฝุ่นจากมหาปฐพีด้วยนิ้วมือ ฝุ่นที่เหลือย่อมมีมากกว่าฝุ่นที่ติดนิ้วมือมา หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษพึงชี้นิ้วไปตรงหน้ามหาสมุทร น้ำที่เหลือย่อมมีมากกว่าน้ำที่อยู่ตรงหน้านิ้วมือ และเปรียบเหมือนบุรุษพึงชี้นิ้วไปตรงหน้าอากาศ ส่วนแห่งอากาศที่เหลือย่อมมีมากกว่าอากาศที่อยู่ตรงหน้านิ้วมือ ฉันใด พึงทราบว่า พระคุณที่พระเถระยังมิได้เห็น มีมากกว่าพระพุทธคุณที่ท่านเห็นแล้ว ฉันนั้น ดังที่ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဏေယျ ဝဏ္ဏံ,ကပ္ပမ္ပိ စေ အညမဘာသမာနော;

ခီယေထ ကပ္ပော စိရဒီဃမန္တရေ,ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿာ’’တိ.

‘แม้พระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง หากไม่ตรัสเรื่องอื่น พึงตรัสพรรณนาคุณของพระพุทธเจ้าอีกพระองค์หนึ่งตลอดกัป กัปนั้นพึงสิ้นไปในระหว่างกาลอันยาวนาน แต่การพรรณนาคุณของพระตถาคตหาพึงสิ้นไปไม่’

ဧဝံ ထေရဿ အတ္တနော စ သတ္ထု စ ဂုဏေ အနုဿရတော ယမကမဟာနဒီမဟောဃော ဝိယ အဗ္ဘန္တရေ ပီတိသောမနဿံ အဝတ္ထရမာနံ ဝါတော ဝိယ ဘသ္တံ, ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ ဥဂ္ဂတဥဒကံ ဝိယ မဟာရဟဒံ သကလသရီရံ ပူရေတိ. တတော ထေရဿ ‘‘သုပတ္ထိတာ ဝတ မေ ပတ္ထနာ, သုလဒ္ဓါ မေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, ယွာဟံ ဧဝံဝိဓဿ သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ အာဝဇ္ဇန္တဿ ဗလဝတရံ ပီတိသောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိ.

เมื่อพระเถระระลึกถึงคุณของตนและของพระศาสดาอยู่อย่างนี้ ปีติและโสมนัสในภายในก็แผ่ซ่านไปเต็มทั่วสรีระทั้งสิ้น เปรียบเหมือนห้วงน้ำใหญ่แห่งแม่น้ำคู่ เปรียบเหมือนลมที่อัดถุงลมให้เต็ม และเปรียบเหมือนน้ำที่พุ่งขึ้นมาเต็มสระใหญ่ จากนั้น เมื่อพระเถระคำนึงว่า ‘โอหนอ ความปรารถนาของเราตั้งไว้ดีแล้ว, การบวชเราได้ดีแล้ว ที่เราได้บวชในสำนักของพระศาสดาผู้ทรงคุณเช่นนี้’ ปีติและโสมนัสอันมีกำลังยิ่งกว่าก็เกิดขึ้น

အထ ထေရော ‘‘ကဿာဟံ ဣမံ ပီတိသောမနဿံ အာရောစေယျ’’န္တိ စိန္တေန္တော အညော ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ မမ ဣမံ ပသာဒံ အနုစ္ဆဝိကံ ကတွာ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ န သက္ခိဿတိ, အဟံ ဣမံ သောမနဿံ သတ္ထုနောယေဝ ပဝေဒေယျာမိ, သတ္ထာဝ မေ ပဋိဂ္ဂဏှိတုံ သက္ခိဿတိ, သော ဟိ တိဋ္ဌတု မမ ပီတိသောမနဿံ, မာဒိသဿ သမဏသတဿ ဝါ သမဏသဟဿဿ ဝါ သမဏသတသဟဿဿ ဝါ သောမနဿံ ပဝေဒေန္တဿ သဗ္ဗေသံ မနံ ဂဏှန္တော ပဋိဂ္ဂဟေတုံ သက္ကောတိ. သေယျထာပိ နာမ အဋ္ဌာရသ ယောဇနာနိ အဝတ္ထရမာနံ ဂစ္ဆန္တိံ စန္ဒဘာဂမဟာနဒိံ ကုသုမ္ဘာ ဝါ ကန္ဒရာ ဝါ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ န သက္ကောန္တိ, မဟာသမုဒ္ဒေါဝ တံ သမ္ပဋိစ္ဆတိ. မဟာသမုဒ္ဒေါ ဟိ တိဋ္ဌတု စန္ဒဘာဂါ, ဧဝရူပါနံ နဒီနံ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ သတသဟဿမ္ပိ သမ္ပဋိစ္ဆတိ, န စဿ တေန ဦနတ္တံ ဝါ ပူရတ္တံ ဝါ ပညာယတိ, ဧဝမေဝ သတ္ထာ မာဒိသဿ သမဏသတဿ သမဏသဟဿဿ သမဏသတသဟဿဿ ဝါ ပီတိသောမနဿံ ပဝေဒေန္တဿ သဗ္ဗေသံ မနံ ဂဏှန္တော ပဋိဂ္ဂဟေတုံ သက္ကောတိ. သေသာ သမဏဗြာဟ္မဏာဒယော စန္ဒဘာဂံ ကုသုမ္ဘကန္ဒရာ ဝိယ မမ သောမနဿံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ န သက္ကောန္တိ[Pg.62]. ဟန္ဒာဟံ မမ ပီတိသောမနဿံ သတ္ထုနောဝ အာရောစေမီတိ ပလ္လင်္ကံ ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ စမ္မက္ခဏ္ဍံ ပပ္ဖောဋေတွာ အာဒါယ သာယနှသမယေ ပုပ္ဖာနံ ဝဏ္ဋတော ဆိဇ္ဇိတွာ ပဂ္ဃရဏကာလေ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ အတ္တနော သောမနဿံ ပဝေဒေန္တော ဧဝံပသန္နော အဟံ, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝံပသန္နောတိ ဧဝံ ဥပ္ပန္နသဒ္ဓေါ, ဧဝံ သဒ္ဒဟာမီတိ အတ္ထော. ဘိယျောဘိညတရောတိ ဘိယျတရော အဘိညာတော, ဘိယျတရာဘိညော ဝါ, ဥတ္တရိတရဉာဏောတိ အတ္ထော. သမ္ဗောဓိယန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏေ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေ ဝါ, အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ဟိ ဗုဒ္ဓဂုဏာ နိပ္ပဒေသာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ. ဒွေ ဟိ အဂ္ဂသာဝကာ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ သာဝကပါရမီဉာဏံ ပဋိလဘန္တိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ. ဗုဒ္ဓါ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စေဝ သကလေ စ ဗုဒ္ဓဂုဏေ. သဗ္ဗဉှိ နေသံ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ဣဇ္ဈတိ. တသ္မာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ သမ္ဗောဓိ နာမ ဟောတိ. တေန ဥတ္တရိတရော ဘဂဝတာ နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတာ ဘိယျောဘိညတရော ယဒိဒံ သမ္ဗောဓိယ’’န္တိ.

ลำดับนั้น พระเถระคิดว่า “เราจะบอกปีติโสมนัสนี้แก่ใครหนอ” ดังนี้แล้ว ใคร่ครวญว่า สมณะหรือพราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหมอื่นใด ไม่สามารถจะทำความเลื่อมใสของเรานี้ให้สมควรแล้วรับไว้ได้ เราจะกราบทูลโสมนัสนี้แด่พระศาสดาเท่านั้น พระศาสดานั่นแหละจักทรงสามารถรับไว้ได้ ด้วยว่า พระองค์นั้น ยกปีติโสมนัสของเราไว้ก่อนเถิด เมื่อสมณะเช่นเรา ๑๐๐ รูปก็ดี ๑,๐๐๐ รูปก็ดี ๑๐๐,๐๐๐ รูปก็ดี กราบทูลโสมนัสอยู่ ก็ทรงสามารถรับไว้โดยทรงเข้าพระทัยของชนทั้งหมดนั้นได้ เปรียบเหมือนว่า บ่อน้ำหรือซอกเขาไม่สามารถจะรองรับแม่น้ำใหญ่ชื่อจันทรภาคา ซึ่งไหลไปครอบคลุมพื้นที่ ๑๘ โยชน์ได้ มหาสมุทรเท่านั้นย่อมรองรับแม่น้ำนั้นได้ ด้วยว่า มหาสมุทรนั้น ยกแม่น้ำจันทรภาคาไว้ก่อนเถิด ย่อมรองรับแม่น้ำเช่นนี้ได้แม้ ๑๐๐ สาย ๑,๐๐๐ สาย ๑๐๐,๐๐๐ สาย และเพราะแม่น้ำนั้น ความพร่องหรือความเต็มของมหาสมุทรนั้นก็หาปรากฏไม่ ฉันใดก็ฉันนั้น พระศาสดา เมื่อสมณะเช่นเรา ๑๐๐ รูป ๑,๐๐๐ รูป หรือ ๑๐๐,๐๐๐ รูป กราบทูลปีติโสมนัสอยู่ ก็ทรงสามารถรับไว้โดยทรงเข้าพระทัยของชนทั้งหมดนั้นได้ สมณพราหมณ์ที่เหลือเป็นต้น ไม่สามารถจะรับโสมนัสของเราได้ เหมือนบ่อน้ำและซอกเขา (ไม่สามารถจะรองรับ) แม่น้ำจันทรภาคาได้ เอาล่ะ เราจะกราบทูลปีติโสมนัสของเราแด่พระศาสดาเท่านั้น ดังนี้แล้ว จึงคลายบัลลังก์ สลัดแผ่นหนัง ถือเอาแล้ว ในเวลาเย็น ประดุจดอกไม้ที่หลุดจากขั้วร่วงหล่นลงมา ได้เข้าไปเฝ้าพระศาสดา เมื่อจะกราบทูลโสมนัสของตน จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสอย่างนี้” ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘เอวํปสนฺโน’ ความว่า มีศรัทธาเกิดขึ้นอย่างนี้ คือ ข้าพระองค์เชื่ออย่างนี้ บทว่า ‘ภิยฺโยภิญฺญตโร’ ความว่า เป็นผู้ที่ทรงรู้ยิ่งโดยยิ่งขึ้นไป หรือเป็นผู้มีอภิญญายิ่งขึ้นไป คือ เป็นผู้มีพระญาณสูงส่งขึ้นไป บทว่า ‘สมฺโพธิยา’ ได้แก่ ในสัพพัญญุตญาณ หรือในอรหัตตมรรคญาณ ด้วยว่า พระพุทธคุณทั้งหลายอันบุคคลถือเอาได้โดยไม่มีส่วนเหลือด้วยอรหัตตมรรคญาณนั่นเทียว ด้วยว่า พระอัครสาวกทั้งสองย่อมได้เฉพาะซึ่งสาวกบารมีญาณด้วยอรหัตตมรรคญาณนั่นเทียว พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย (ย่อมได้เฉพาะ) ซึ่งปัจเจกโพธิญาณ พระพุทธเจ้าทั้งหลาย (ย่อมได้เฉพาะ) ซึ่งสัพพัญญุตญาณและพระพุทธคุณทั้งปวง ด้วยว่า คุณทั้งหมดของท่านเหล่านั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยอรหัตตมรรคญาณนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น อรหัตตมรรคญาณจึงชื่อว่าสัมโพธิ ไม่มีผู้ใดยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคด้วยพระญาณนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่มีผู้ใดจะทรงรู้ยิ่งไปกว่าพระผู้มีพระภาค ในเรื่องนี้คือพระสัมโพธิ” ดังนี้

၁၄၂. ဥဠာရာတိ သေဋ္ဌာ. အယဉှိ ဥဠာရသဒ္ဒေါ ‘‘ဥဠာရာနိ ခါဒနီယာနိ ခါဒန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၆၆) မဓုရေ အာဂစ္ဆတိ. ‘‘ဥဠာရာယ ခလု ဘဝံ, ဝစ္ဆာယနော, သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသာယ ပသံသတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၈၀) သေဋ္ဌေ. ‘‘အပ္ပမာဏော ဥဠာရော ဩဘာသော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၂) ဝိပုလေ. သွာယမိဓ သေဋ္ဌေ အာဂတော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဥဠာရာတိ သေဋ္ဌာ’’တိ. အာသဘီတိ ဥသဘဿ ဝါစာသဒိသီ အစလာ အသမ္ပဝေဓီ. ဧကံသော ဂဟိတောတိ အနုဿဝေန ဝါ အာစရိယပရမ္ပရာယ ဝါ ဣတိကိရာယ ဝါ ပိဋကသမ္ပဒါနေန ဝါ အာကာရပရိဝိတက္ကေန ဝါ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ ဝါ တက္ကဟေတု ဝါ နယဟေတု ဝါ အကထေတွာ ပစ္စက္ခတော ဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဝိယ ဧကံသော ဂဟိတော, သန္နိဋ္ဌာနကထာဝ ကထိတာတိ အတ္ထော.

๑๔๒. บทว่า ‘อุฬารา’ แปลว่า ประเสริฐ ด้วยว่า คำว่า ‘อุฬาร’ นี้ ในคำเป็นต้นว่า “พวกเขาย่อมเคี้ยวกินของควรเคี้ยวอันโอฬาร” มาในอรรถว่า รสอร่อย ในคำเป็นต้นว่า “ท่านวัจฉายนะ ย่อมสรรเสริญพระสมณโคดมด้วยคำสรรเสริญอันโอฬารโดยแท้” มาในอรรถว่า ประเสริฐ ในคำเป็นต้นว่า “โอภาสหาประมาณมิได้ กว้างใหญ่” มาในอรรถว่า ไพศาล คำว่า ‘อุฬาร’ นั้น ในที่นี้ มาในอรรถว่า ประเสริฐ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “บทว่า ‘อุฬารา’ แปลว่า ประเสริฐ” ดังนี้ บทว่า ‘อาสภี’ แปลว่า เป็นวาจาเสมอด้วยวาจาของบุรุษอาชาไนย ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน บทว่า ‘เอกํโส คหิโต’ ความว่า ท่านมิได้กล่าวเพราะได้ฟังตามๆ กันมา หรือเพราะสืบต่อกันมาตามลำดับอาจารย์ หรือเพราะข่าวเล่าลือ หรือเพราะความเจนจบในพระไตรปิฎก หรือเพราะการตรึกตามอาการ หรือเพราะความชอบใจด้วยการพินิจด้วยปัญญา หรือเพราะเหตุสักว่าตรึก หรือเพราะเหตุคือการถือเอาตามนัย แต่เป็นเหมือนคำที่ท่านถือเอาโดยส่วนเดียว คือกล่าวคำที่แน่นอนเด็ดขาดเท่านั้น ราวกับว่าได้แทงตลอดด้วยพระญาณเฉพาะพระองค์

သီဟနာဒေါတိ သေဋ္ဌနာဒေါ, နေဝ ဒန္ဓာယန္တေန န ဂဂ္ဂရာယန္တေန သီဟေန ဝိယ ဥတ္တမနာဒေါ နဒိတောတိ အတ္ထော. ကိံ တေ သာရိပုတ္တာတိ ဣမံ ဒေသနံ ကသ္မာ အာရဘီတိ? အနုယောဂဒါပနတ္ထံ. ဧကစ္စော ဟိ သီဟနာဒံ နဒိတွာ အတ္တနော သီဟနာဒေ အနုယောဂံ ဒါတုံ န သက္ကောတိ, နိဃံသနံ နက္ခမတိ, လေပေ ပတိတမက္ကဋော ဝိယ ဟောတိ. ယထာ ဓမမာနံ အပရိသုဒ္ဓလောဟံ ဈာယိတွာ ဈာမအင်္ဂါရော ဟောတိ, ဧဝံ ဈာမင်္ဂါရော ဝိယ ဟောတိ[Pg.63]. ဧကော သီဟနာဒေ အနုယောဂံ ဒါပိယမာနော ဒါတုံ သက္ကောတိ, နိဃံသနံ ခမတိ, ဓမမာနံ နိဒ္ဒေါသဇာတရူပံ ဝိယ အဓိကတရံ သောဘတိ, တာဒိသော ထေရော. တေန နံ ဘဂဝါ ‘‘အနုယောဂက္ခမော အယ’’န္တိ ဉတွာ သီဟနာဒေ အနုယောဂဒါပနတ္ထံ ဣမမ္ပိ ဒေသနံ အာရဘိ.

บทว่า ‘สีหนาโท’ คือ การบันลือที่ประเสริฐ ความว่า เป็นการบันลือเสียงอันอุดม เหมือนพญาราชสีห์ที่ไม่เชื่องช้า ไม่ครั่นคร้าม บันลืออยู่ ถามว่า เพราะเหตุไร (พระผู้มีพระภาค) จึงทรงปรารภพระเทศนานี้ว่า ‘กึ เต สาริปุตฺต’ เป็นต้น? ตอบว่า เพื่อทรงให้มีการสอบสวน ด้วยว่า บุคคลบางคน บันลือสีหนาทแล้ว ไม่สามารถจะให้มีการสอบสวนในสีหนาทของตนได้ ไม่ทนต่อการขัดสี เป็นเหมือนลิงที่ตกลงไปในเปือกตม เหมือนโลหะที่ยังไม่บริสุทธิ์ อันบุคคลเป่าอยู่ ย่อมไหม้กลายเป็นถ่านไฟที่มอดแล้ว ฉันใด ก็เป็นเหมือนถ่านไฟที่มอดแล้ว ฉันนั้น บุคคลบางคน เมื่อถูกสอบสวนในสีหนาท ก็สามารถให้สอบสวนได้ ทนต่อการขัดสีได้ ย่อมงดงามยิ่งขึ้นไป เหมือนทองคำบริสุทธิ์ที่บุคคลเป่าอยู่ พระเถระเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า “สารีบุตรนี้ทนต่อการสอบสวนได้” จึงได้ทรงปรารภแม้พระเทศนานี้ เพื่อทรงให้มีการสอบสวนในสีหนาท

တတ္ထ သဗ္ဗေ တေတိ သဗ္ဗေ တေ တယာ. ဧဝံသီလာတိအာဒီသု လောကိယလောကုတ္တရဝသေန သီလာဒီနိ ပုစ္ဆတိ. တေသံ ဝိတ္ထာရကထာ မဟာပဒါနေ ကထိတာဝ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘สพฺเพ เต’ คือ พระพุทธเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด อันเธอ (รู้แล้ว) ในคำเป็นต้นว่า ‘เอวํสีลา’ ท่านย่อมทูลถามถึงศีลเป็นต้น โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เรื่องราวโดยพิสดารของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในมหาปทานสูตรนั่นเทียว

ကိံ ပန တေ, သာရိပုတ္တ, ယေ တေ ဘဝိဿန္တီတိ အတီတာ စ တာဝ နိရုဒ္ဓါ, အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂတာ ဒီပသိခါ ဝိယ နိဗ္ဗုတာ, ဧဝံ နိရုဒ္ဓေ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂတေ တွံ ကထံ ဇာနိဿသိ, အနာဂတဗုဒ္ဓါနံ ပန ဂုဏာ ကိန္တိ တယာ အတ္တနော စိတ္တေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတာတိ ပုစ္ဆန္တော ဧဝမာဟ. ကိံ ပန တေ, သာရိပုတ္တ, အဟံ ဧတရဟီတိ အနာဂတာပိ ဗုဒ္ဓါ အဇာတာ အနိဗ္ဗတ္တာ အနုပ္ပန္နာ, တေပိ ကထံ တွံ ဇာနိဿသိ? တေသဉှိ ဇာနနံ အပဒေ အာကာသေ ပဒဒဿနံ ဝိယ ဟောတိ. ဣဒါနိ မယာ သဒ္ဓိံ ဧကဝိဟာရေ ဝသသိ, ဧကတော ဘိက္ခာယ စရသိ, ဓမ္မဒေသနာကာလေ ဒက္ခိဏပဿေ နိသီဒသိ, ကိံ ပန မယှံ ဂုဏာ အတ္တနော စေတသာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတာ တယာတိ အနုယုဉ္ဇန္တော ဧဝမာဟ.

บทว่า ‘กึ ปน เต, สาริปุตฺต, เย เต ภวิสฺสนฺติ’ ความว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตก็ดับไปแล้ว ถึงความที่บัญญัติไม่ได้ ดับแล้วเหมือนเปลวประทีป เมื่อพระพุทธเจ้าเหล่านั้นดับไปแล้ว ถึงความที่บัญญัติไม่ได้อย่างนี้ เธอจะรู้ได้อย่างไร ก็คุณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอนาคตเล่า เธอได้กำหนดรู้ด้วยจิตของตนแล้วหรือ เมื่อจะทรงตรัสถาม จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า ‘กึ ปน เต, สาริปุตฺต, อหํ เอตรหิ’ ความว่า แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายในอนาคตก็ยังไม่เกิด ยังไม่บังเกิด ยังไม่เกิดขึ้น แม้พระพุทธเจ้าเหล่านั้น เธอจะรู้ได้อย่างไร ด้วยว่า การรู้พระพุทธเจ้าเหล่านั้น เป็นเหมือนการเห็นรอยเท้าในอากาศที่ไม่มีรอยเท้า บัดนี้ เธอย่อมอยู่กับเราในวิหารเดียวกัน เที่ยวบิณฑบาตด้วยกัน ในเวลาแสดงธรรม เธอย่อมนั่งอยู่เบื้องขวา ก็คุณทั้งหลายของเรา เธอได้กำหนดรู้ด้วยจิตของตนแล้วหรือ เมื่อจะทรงสอบสวน จึงตรัสอย่างนี้

ထေရော ပန ပုစ္ဆိတေ ပုစ္ဆိတေ ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’တိ ပဋိက္ခိပတိ. ထေရဿ စ ဝိဒိတမ္ပိ အတ္ထိ အဝိဒိတမ္ပိ အတ္ထိ, ကိံ သော အတ္တနော ဝိဒိတဋ္ဌာနေ ပဋိက္ခေပံ ကရောတိ, အဝိဒိတဋ္ဌာနေတိ? ဝိဒိတဋ္ဌာနေ န ကရောတိ, အဝိဒိတဋ္ဌာနေယေဝ ကရောတီတိ. ထေရော ကိရ အနုယောဂေ အာရဒ္ဓေယေဝ အညာသိ. န အယံ အနုယောဂေါ သာဝကပါရမီဉာဏေ, သဗ္ဗညုတညာဏေ အယံ အနုယောဂေါတိ အတ္တနော သာဝကပါရမီဉာဏေ ပဋိက္ခေပံ အကတွာ အဝိဒိတဋ္ဌာနေ သဗ္ဗညုတညာဏေ ပဋိက္ခေပံ ကရောတိ. တေန ဣဒမ္ပိ ဒီပေတိ ‘‘ဘဂဝါ မယှံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဗုဒ္ဓါနံ သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိကာရဏဇာနနသမတ္ထံ သဗ္ဗညုတညာဏံ နတ္ထီ’’တိ.

ก็พระเถระ เมื่อถูกถามบ่อยๆ ย่อมปฏิเสธว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นหามิได้” ก็แล สิ่งที่พระเถระรู้แล้วก็มี สิ่งที่ยังไม่รู้ก็มี คำถามมีว่า พระเถระนั้นปฏิเสธในส่วนที่ตนรู้ หรือปฏิเสธในส่วนที่ตนยังไม่รู้? คำตอบมีว่า ท่านไม่ปฏิเสธในส่วนที่รู้ แต่ปฏิเสธในส่วนที่ยังไม่รู้เท่านั้น ได้ยินว่า พระเถระทราบได้ตั้งแต่เมื่อการซักถามเพิ่งเริ่มต้นว่า “การซักถามนี้มิได้เป็นไปในขอบเขตสาวกบารมีญาณ แต่การซักถามนี้เป็นไปในขอบเขตสัพพัญญุตญาณ” ดังนี้แล้ว จึงไม่ปฏิเสธในขอบเขตสาวกบารมีญาณของตน แต่ปฏิเสธในขอบเขตสัพพัญญุตญาณซึ่งเป็นส่วนที่ยังไม่รู้ ด้วยคำปฏิเสธนั้น ท่านย่อมแสดงให้ปรากฏแม้ข้อนี้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค สัพพัญญุตญาณที่สามารถจะรู้เหตุคือศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่มีแก่ข้าพระองค์”

ဧတ္ထာတိ ဧတေသု အတီတာဒိဘေဒေသု ဗုဒ္ဓေသု. အထ ကိဉ္စရဟီတိ အထ ကသ္မာ ဧဝံ ဉာဏေ အသတိ တယာ ဧဝံ ကထိတန္တိ ဝဒတိ.

บทว่า เอตฺถ ได้แก่ ในพระพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่านี้ผู้มีประเภทเป็นอดีตเป็นต้น บทว่า อถ กิญฺจริหิ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไรเมื่อญาณ (เช่นนั้น) ไม่มี ท่านจึงกล่าวอย่างนี้

၁၄၃. ဓမ္မနွယောတိ ဓမ္မဿ ပစ္စက္ခတော ဉာဏဿ အနုယောဂံ အနုဂန္တွာ ဥပ္ပန္နံ အနုမာနဉာဏံ နယဂ္ဂါဟော ဝိဒိတော. သာဝကပါရမီဉာဏေ ဌတွာဝ ဣမိနာဝ [Pg.64] အာကာရေန ဇာနာမိ ဘဂဝါတိ ဝဒတိ. ထေရဿ ဟိ နယဂ္ဂါဟော အပ္ပမာဏော အပရိယန္တော. ယထာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပမာဏံ ဝါ ပရိယန္တော ဝါ နတ္ထိ, ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိနော နယဂ္ဂါဟဿ. တေန သော ‘‘ဣမိနာ ဧဝံဝိဓော, ဣမိနာ အနုတ္တရော သတ္ထာ’’တိ ဇာနာတိ. ထေရဿ ဟိ နယဂ္ဂါဟော သဗ္ဗညုတညာဏဂတိကော ဧဝ. ဣဒါနိ တံ နယဂ္ဂါဟံ ပါကဋံ ကာတုံ ဥပမာယ ဒဿေန္တော သေယျထာပိ, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ မဇ္ဈိမပဒေသေ နဂရဿ ဥဒ္ဓါပပါကာရာဒီနိ ထိရာနိ ဝါ ဟောန္တု, ဒုဗ္ဗလာနိ ဝါ, သဗ္ဗသော ဝါ ပန မာ ဟောန္တု, စောရာသင်္ကာ န ဟောတိ, တသ္မာ တံ အဂ္ဂဟေတွာ ပစ္စန္တိမနဂရန္တိ အာဟ. ဒဠှုဒ္ဓါပန္တိ ထိရပါကာရပါဒံ. ဒဠှပါကာရတောရဏန္တိ ထိရပါကာရဉ္စေဝ ထိရပိဋ္ဌသံဃာဋဉ္စ. ဧကဒွါရန္တိ ကသ္မာ အာဟ? ဗဟုဒွါရေ ဟိ နဂရေ ဗဟူဟိ ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ. ဧကဒွါရေ ဧကောဝ ဝဋ္ဋတိ. ထေရဿ စ ပညာယ သဒိသော အညော နတ္ထိ. တသ္မာ အတ္တနော ပဏ္ဍိတဘာဝဿ ဩပမ္မတ္ထံ ဧကံယေဝ ဒေါဝါရိကံ ဒဿေတုံ ဧကဒွါရ’’န္တိ အာဟ. ပဏ္ဍိတောတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. ဗျတ္တောတိ ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော ဝိသဒဉာဏော. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာသင်္ခါတာယ မေဓာယ သမန္နာဂတော. အနုပရိယာယပထန္တိ အနုပရိယာယနာမကံ ပါကာရမဂ္ဂံ. ပါကာရသန္ဓိန္တိ ဒွိန္နံ ဣဋ္ဌကာနံ အပဂတဋ္ဌာနံ. ပါကာရဝိဝရန္တိ ပါကာရဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ.

๑๔๓. บทว่า ธมฺมนฺวโยติ ความว่า อนุมานญาณ คือการหยั่งรู้ตามนัย ที่เกิดขึ้นโดยไล่ตามการสอบสวนแห่งญาณที่ประจักษ์ซึ่งธรรม เป็นที่ทราบกัน ท่านกล่าวว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ตั้งอยู่ในสาวกบารมีญาณเท่านั้น ย่อมรู้ได้โดยอาการอย่างนี้” จริงอยู่ การหยั่งรู้ตามนัยของพระเถระ ไม่มีประมาณ ไม่มีที่สุด เปรียบเหมือนสัพพัญญุตญาณไม่มีประมาณหรือที่สุด ฉันใด การหยั่งรู้ตามนัยของพระธรรมเสนาบดีก็ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงรู้ว่า “ด้วยเหตุนี้ สัตว์จึงเป็นเช่นนี้ ด้วยเหตุนี้ พระศาสดาจึงเป็นผู้ยอดเยี่ยม” จริงอยู่ การหยั่งรู้ตามนัยของพระเถระเป็นไปในทำนองเดียวกับสัพพัญญุตญาณทีเดียว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการหยั่งรู้ตามนัยนั้นให้ปรากฏด้วยอุปมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ ภนฺเต ในข้อนั้น เพราะเหตุที่ในมัชฌิมประเทศ กำแพงและเชิงเทินเป็นต้นของเมือง จะมั่นคงหรืออ่อนแอ หรือจะไม่มีเลยโดยประการทั้งปวงก็ได้ ความหวาดระแวงในโจรย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น พระสารีบุตรไม่ยกเอานครนั้นมา แต่กล่าวว่า ปจฺจนฺติมนครํ (เมืองชายแดน) บทว่า ทฬฺหุทฺธาปํ ได้แก่ มีเชิงเทินมั่นคง บทว่า ทฬฺหปาการโตรณํ ได้แก่ มีทั้งกำแพงมั่นคงและซุ้มประตูมั่นคง ถามว่า เหตุไรจึงกล่าวว่า เอกทฺวารํ (มีประตูเดียว)? ตอบว่า เพราะในเมืองที่มีหลายประตู ก็ต้องมีนายประตูผู้ฉลาดหลายคน ในเมืองที่มีประตูเดียว มีคนเดียวก็พอ ก็แล ไม่มีผู้อื่นเสมอเหมือนพระเถระโดยปัญญา เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงอุปมาแห่งความเป็นผู้ฉลาดของตน เพื่อจะแสดงนายประตูเพียงคนเดียว จึงกล่าวว่า “เอกทฺวารํ” บทว่า ปณฺฑิโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต บทว่า พฺยตฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความเฉียบแหลม มีญาณแจ่มใส บทว่า เมธาวี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยเมธา คือปัญญาที่เกิดขึ้นในขณะนั้นๆ บทว่า อนุปริยายปถํ ได้แก่ ทางเดินเลียบกำแพง ชื่อว่า อนุปริยายะ บทว่า ปาการสนฺธึ ได้แก่ ที่ที่อิฐสองก้อนแยกจากกัน บทว่า ปาการวิวรํ ได้แก่ ที่ที่กำแพงขาด

စေတသော ဥပက္ကိလေသေတိ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ စိတ္တံ ဥပက္ကိလေသေန္တိ ကိလိဋ္ဌံ ကရောန္တိ ဥပတာပေန္တိ ဝိဗာဓေန္တိ, တသ္မာ ‘‘စေတသော ဥပက္ကိလေသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏေတိ နီဝရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အနုပ္ပန္နာယ ပညာယ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, ဥပ္ပန္နာယ ပညာယ ဝဍ္ဎိတုံ န ဒေန္တိ, တသ္မာ ‘‘ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သုပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တာတိ စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သုဋ္ဌု ဌပိတစိတ္တာ ဟုတွာ. သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာဘူတန္တိ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာသဘာဝေန ဘာဝေတွာ. အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိန္တိ အရဟတ္တံ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဝါ ပဋိဝိဇ္ဈိံသူတိ ဒဿေတိ.

บทว่า เจตโส อุปกฺกิเลสา ความว่า นิวรณ์ ๕ ประการ ย่อมทำจิตให้เศร้าหมอง คือทำให้สกปรก ทำให้เร่าร้อน เบียดเบียน เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “อุปกิเลสของจิต” บทว่า ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา ความว่า นิวรณ์ทั้งหลายเมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่ยอมให้ปัญญาที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมไม่ยอมให้ปัญญาที่เกิดขึ้นแล้วเจริญขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “ธรรมเครื่องทำปัญญาให้อ่อนกำลัง” บทว่า สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตา ความว่า มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ บทว่า สตฺต โพชฺฌงฺเค ยถาภูตํ ความว่า เจริญโพชฌงค์ ๗ ประการตามความเป็นจริง บทว่า อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ ความว่า แสดงให้เห็นว่า ท่านเหล่านั้นได้ตรัสรู้พระอรหัตหรือสัพพัญญุตญาณแล้ว

အပိစေတ္ထ သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝိပဿနာ. သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ မဂ္ဂေါ. အနုတ္တရာသမ္မာသမ္ဗောဓိ အရဟတ္တံ. သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝါ မဂ္ဂါတိ ဝါ ဗောဇ္ဈင်္ဂမိဿကာ. သမ္မာသမ္ဗောဓိ အရဟတ္တမေဝ. ဒီဃဘာဏကမဟာသီဝတ္ထေရော ပနာဟ ‘‘သတိပဋ္ဌာနေ [Pg.65] ဝိပဿနာတိ ဂဟေတွာ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ မဂ္ဂေါ စ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စာတိ ဂဟိတေ သုန္ဒရော ပဉှော ဘဝေယျ, န ပနေဝံ ဂဟိတ’’န္တိ. ဣတိ ထေရော သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ နီဝရဏပ္ပဟာနေ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ သမ္ဗောဓိယဉ္စ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏရဇတာနံ ဝိယ နာနတ္တာဘာဝံ ဒဿေတိ.

อีกนัยหนึ่ง ในที่นี้ สติปัฏฐาน ได้แก่ วิปัสสนา โพชฌงค์ ได้แก่ มรรค สัมมาสัมโพธิอันยอดเยี่ยม ได้แก่ พระอรหัต หรือจะกล่าวว่า สติปัฏฐาน หรือ มรรค ได้แก่ ธรรมที่ระคนกับโพชฌงค์ สัมมาสัมโพธิ ได้แก่ พระอรหัตเท่านั้น แต่พระทีฆภาณกมหาสีวเถระกล่าวว่า “หากถือเอาว่า สติปัฏฐานคือวิปัสสนา และโพชฌงค์คือมรรคและสัพพัญญุตญาณ ปัญหาก็จะดีงาม แต่โบราณาจารย์มิได้ถือเอาอย่างนั้น” ด้วยเหตุนี้ พระเถระจึงแสดงให้เห็นถึงความไม่มีข้อแตกต่างกันในระหว่างพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นสัพพัญญูทั้งหลาย ในการละนิวรณ์ ในการเจริญสติปัฏฐาน และในสัมโพธิ เหมือนความไม่แตกต่างกันของทองและเงินที่แตกหักแล้ว

ဣဓ ဌတွာ ဥပမာ သံသန္ဒေတဗ္ဗာ – အာယသ္မာ ဟိ သာရိပုတ္တော ပစ္စန္တနဂရံ ဒဿေသိ, ပါကာရံ ဒဿေသိ, ပရိယာယပထံ ဒဿေသိ, ဒွါရံ ဒဿေသိ, ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကံ ဒဿေသိ, နဂရံ ပဝေသနကနိက္ခမနကေ ဩဠာရိကေ ပါဏေ ဒဿေသိ, ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကဿ တေသံ ပါဏာနံ ပါကဋဘာဝဉ္စ ဒဿေသိ. တတ္ထ ကိံ ကေန သဒိသန္တိ စေ. နဂရံ ဝိယ ဟိ နိဗ္ဗာနံ, ပါကာရော ဝိယ သီလံ, ပရိယာယပထော ဝိယ ဟိရီ, ဒွါရံ ဝိယ အရိယမဂ္ဂေါ, ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကော ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိ, နဂရပ္ပဝိသနကနိက္ခမနကဩဠာရိကပါဏာ ဝိယ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ ဗုဒ္ဓါ, ဒေါဝါရိကဿ တေသံ ပါဏာနံ ပါကဋဘာဝေါ ဝိယ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နဗုဒ္ဓါနံ သီလသမထာဒီဟိ ပါကဋဘာဝေါ. ဧတ္တာဝတာ ထေရေန ဘဂဝါ ဧဝမဟံ သာဝကပါရမီဉာဏေ ဌတွာ ဓမ္မနွယေန နယဂ္ဂါဟေန ဇာနာမီတိ အတ္တနော သီဟနာဒဿ အနုယောဂေါ ဒိန္နော ဟောတိ.

พึงยืนอยู่ในที่นี้แล้วเทียบเคียงอุปมา จริงอยู่ ท่านพระสารีบุตรได้แสดงเมืองชายแดน ได้แสดงกำแพง ได้แสดงทางเดินเลียบกำแพง ได้แสดงประตู ได้แสดงนายประตูผู้ฉลาด ได้แสดงสัตว์หยาบๆ ที่เข้าออกเมือง และได้แสดงความปรากฏของสัตว์เหล่านั้นแก่นายประตูผู้ฉลาด หากถามว่า ในอุปมานั้น อะไรเหมือนกับอะไร? ตอบว่า จริงอยู่ พระนิพพานเปรียบเหมือนเมือง ศีลเปรียบเหมือนกำแพง หิริเปรียบเหมือนทางเดินเลียบกำแพง อริยมรรคเปรียบเหมือนประตู พระธรรมเสนาบดีเปรียบเหมือนนายประตูผู้ฉลาด พระพุทธเจ้าในอดีต อนาคต และปัจจุบัน เปรียบเหมือนสัตว์หยาบๆ ที่เข้าออกเมือง ความปรากฏของพระพุทธเจ้าในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ด้วยศีลและสมถะเป็นต้น แก่ท่านพระสารีบุตร เปรียบเหมือนความปรากฏของสัตว์เหล่านั้นแก่นายประตู ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ เป็นอันว่าพระเถระได้ถวายเหตุผลแห่งสีหนาทของตนว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ตั้งอยู่ในสาวกบารมีญาณ ย่อมรู้ได้ด้วยธัมมันวยะ คือการหยั่งรู้ตามนัยอย่างนี้”

၁၄၄. ဣဓာဟံ, ဘန္တေ, ယေန ဘဂဝါတိ ဣမံ ဒေသနံ ကသ္မာ အာရဘိ? သာဝကပါရမီဉာဏဿ နိပ္ဖတ္တိဒဿနတ္ထံ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော, ဘဂဝါ အဟံ သာဝကပါရမီဉာဏံ ပဋိလဘန္တော ပဉ္စနဝုတိပါသဏ္ဍေ န အညံ ဧကမ္ပိ သမဏံ ဝါ ဗြာဟ္မဏံ ဝါ ဥပသင်္ကမိတွာ သာဝကပါရမီဉာဏမ္ပိ ပဋိလဘိံ, တုမှေယေဝ ဥပသင်္ကမိတွာ တုမှေ ပယိရုပါသန္တော ပဋိလဘိန္တိ. တတ္ထ ဣဓာတိ နိပါတမတ္တံ. ဥပသင်္ကမိံ ဓမ္မသဝနာယာတိ တုမှေ ဥပသင်္ကမန္တော ပနာဟံ န စီဝရာဒိဟေတု ဥပသင်္ကမန္တော, ဓမ္မသဝနတ္ထာယ ဥပသင်္ကမန္တော. ဧဝံ ဥပသင်္ကမိတွာ သာဝကပါရမီဉာဏံ ပဋိလဘိံ. ကဒါ ပန ထေရော ဓမ္မသဝနတ္ထာယ ဥပသင်္ကမန္တောတိ. သူကရခတလေဏေ ဘာဂိနေယျဒီဃနခပရိဗ္ဗာဇကဿ ဝေဒနာပရိဂ္ဂဟသုတ္တန္တကထနဒိဝသေ (မ. နိ. ၂.၂၀၅) ဥပသင်္ကမန္တော, တဒါယေဝ သာဝကပါရမီဉာဏံ ပဋိလဘီတိ. တံဒိဝသဉှိ ထေရော တာလဝဏ္ဋံ ဂဟေတွာ ဘဂဝန္တံ ဗီဇမာနော ဌိတော တံ ဒေသနံ သုတွာ တတ္ထေဝ သာဝကပါရမီဉာဏံ [Pg.66] ဟတ္ထဂတံ အကာသိ. ဥတ္တရုတ္တရံ ပဏီတပဏီတန္တိ ဥတ္တရုတ္တရဉ္စေဝ ပဏီတပဏီတဉ္စ ကတွာ ဒေသေသိ. ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂန္တိ ကဏှဉ္စေဝ သုက္ကဉ္စ. တဉ္စ ခေါ သပ္ပဋိဘာဂံ သဝိပက္ခံ ကတွာ. ကဏှံ ပဋိဗာဟိတွာ သုက္ကံ, သုက္ကံ ပဋိဗာဟိတွာ ကဏှန္တိ ဧဝံ သပ္ပဋိဘာဂံ ကတွာ ကဏှသုက္ကံ ဒေသေသိ, ကဏှံ ဒေသေန္တောပိ စ သဥဿာဟံ သဝိပါကံ ဒေသေသိ, သုက္ကံ ဒေသေန္တောပိ သဥဿာဟံ သဝိပါကံ ဒေသေသိ.

๑๔๔. พระเถระปรารภเทศนานี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์ในศาสนานี้...พระผู้มีพระภาค..." เพราะเหตุไร? เพื่อแสดงความสำเร็จแห่งสาวกบารมีญาณ. อธิบายในบทนี้มีดังนี้ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์เมื่อจะได้สาวกบารมีญาณ ไม่ได้เข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์อื่นแม้รูปหนึ่งในบรรดาลัทธินอกพระพุทธศาสนา ๙๕ ลัทธิ แล้วได้สาวกบารมีญาณเลย แต่ข้าพระองค์เข้าไปเฝ้าพระองค์เท่านั้น เข้าไปบำรุงพระองค์เท่านั้น จึงได้แล้ว" ในบทนั้น บทว่า อิท เป็นเพียงนิบาต. บทว่า "ข้าพระองค์เข้าไปเฝ้าเพื่อฟังธรรม" ความว่า ก็ข้าพระองค์เมื่อเข้าไปเฝ้าพระองค์ มิได้เข้าไปเฝ้าเพราะเหตุมีจีวรเป็นต้น แต่เข้าไปเฝ้าเพื่อต้องการฟังธรรม. ครั้นเข้าไปเฝ้าอย่างนี้แล้ว จึงได้สาวกบารมีญาณ. ถามว่า ก็พระเถระเข้าไปเฝ้าเพื่อฟังธรรมเมื่อไร? ตอบว่า ท่านเข้าไปเฝ้าในวันที่ทรงแสดงเวทนาปริคคหสูตรแก่ทีฆนขปริพาชกผู้เป็นหลาน ที่ถ้ำสูกรขาตา ในกาลนั้นนั่นเอง ท่านก็ได้สาวกบารมีญาณ. จริงอยู่ ในวันนั้น พระเถระถือพัดใบตาล ยืนถวายงานพัดแด่พระผู้มีพระภาค ได้ฟังพระธรรมเทศนานั้นแล้ว ได้ทำสาวกบารมีญาณให้มาสู่มือในที่นั้นนั่นเอง. บทว่า อุตฺตรุตฺตรํ ปณีตปณีตํ ความว่า ทรงกระทำให้ยิ่งๆ ขึ้นไป และประณีตๆ ขึ้นไป แล้วทรงแสดง. บทว่า กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคํ ความว่า ทั้งฝ่ายดำและฝ่ายขาว. และทรงกระทำธรรมนั้นให้มีส่วนเปรียบกัน มีฝ่ายตรงข้ามกัน. ทรงห้ามธรรมฝ่ายดำแล้วแสดงธรรมฝ่ายขาว ทรงห้ามธรรมฝ่ายขาวแล้วแสดงธรรมฝ่ายดำ ทรงกระทำให้มีส่วนเปรียบกันอย่างนี้แล้ว จึงทรงแสดงธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาว และแม้เมื่อทรงแสดงธรรมฝ่ายดำ ก็ทรงแสดงพร้อมทั้งความเพียร พร้อมทั้งวิบาก แม้เมื่อทรงแสดงธรรมฝ่ายขาว ก็ทรงแสดงพร้อมทั้งความเพียร พร้อมทั้งวิบาก.

တသ္မိံ ဓမ္မေ အဘိညာ ဣဓေကစ္စံ ဓမ္မံ ဓမ္မေသု နိဋ္ဌမဂမန္တိ တသ္မိံ ဒေသိတေ ဓမ္မေ ဧကစ္စံ ဓမ္မံ နာမ သာဝကပါရမီဉာဏံ သဉ္ဇာနိတွာ ဓမ္မေသု နိဋ္ဌမဂမံ. ကတမေသု ဓမ္မေသူတိ? စတုသစ္စဓမ္မေသု. ဧတ္ထာယံ ထေရသလ္လာပေါ, ကာဠဝလ္လဝါသီ သုမတ္ထေရော တာဝ ဝဒတိ ‘‘စတုသစ္စဓမ္မေသု ဣဒါနိ နိဋ္ဌဂမနကာရဏံ နတ္ထိ. အဿဇိမဟာသာဝကဿ ဟိ ဒိဋ္ဌဒိဝသေယေဝ သော ပဌမမဂ္ဂေန စတုသစ္စဓမ္မေသု နိဋ္ဌံ ဂတော, အပရဘာဂေ သူကရခတလေဏဒွါရေ ဥပရိ တီဟိ မဂ္ဂေဟိ စတုသစ္စဓမ္မေသု နိဋ္ဌံ ဂတော, ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ‘ဓမ္မေသူ’တိ ဗုဒ္ဓဂုဏေသု နိဋ္ဌံ ဂတော’’တိ. လောကန္တရဝါသီ စူဠသီဝတ္ထေရော ပန ‘‘သဗ္ဗံ တထေဝ ဝတွာ ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ‘ဓမ္မေသူ’တိ အရဟတ္တေ နိဋ္ဌံ ဂတော’’တိ အာဟ. ဒီဃဘာဏကတိပိဋကမဟာသီဝတ္ထေရော ပန ‘‘တထေဝ ပုရိမဝါဒံ ဝတွာ ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ‘ဓမ္မေသူ’တိ သာဝကပါရမီဉာဏေ နိဋ္ဌံ ဂတော’’တိ ဝတွာ ‘‘ဗုဒ္ဓဂုဏာ ပန နယတော အာဂတာ’’တိ အာဟ.

บทว่า "ข้าพระองค์รู้ยิ่งในธรรมนั้นแล้ว ได้รู้ธรรมอย่างหนึ่งในธรรมทั้งหลายนี้ ถึงที่สุดในธรรมทั้งหลาย" ความว่า เมื่อธรรมนั้นอันพระองค์ทรงแสดงแล้ว ข้าพระองค์รู้แจ้งธรรมอย่างหนึ่ง คือ สาวกบารมีญาณแล้ว จึงถึงที่สุดในธรรมทั้งหลาย. ถามว่า ถึงที่สุดในธรรมเหล่าไหน? ตอบว่า ในสัจธรรม ๔. ในเรื่องนี้ มีคำสนทนาของพระเถระทั้งหลายดังนี้: พระสุมัตเถระ ผู้อยู่ในวัดกาฬวัลละ กล่าวไว้ก่อนว่า "ในบัดนี้ ไม่มีเหตุที่จะถึงที่สุดในสัจธรรม ๔ เพราะว่า ท่าน (พระสารีบุตร) ได้ถึงที่สุดในสัจธรรม ๔ ด้วยมรรคที่ ๑ ในวันที่ได้เห็นพระอัสสชิมหาเถระนั่นเอง ในกาลต่อมา ที่ประตูถ้ำสูกรขาตา ท่านได้ถึงที่สุดในสัจธรรม ๔ ด้วยมรรค ๓ เบื้องสูง แต่ในที่นี้ บทว่า 'ธมฺเมสุ' หมายถึง ท่านถึงที่สุดในพุทธคุณทั้งหลาย" ส่วนพระจูฬสีวเถระ ผู้อยู่ในวัดโลกันตระ กล่าวทุกอย่างเหมือนกันแล้วกล่าวว่า "แต่ในที่นี้ บทว่า 'ธมฺเมสุ' หมายถึง ท่านถึงที่สุดในอรหัตตผล" ส่วนพระมหาศิวเถระ ผู้เป็นทีฆภาณกะและทรงพระไตรปิฎก กล่าววาทะก่อนเหมือนกันแล้วกล่าวว่า "แต่ในที่นี้ บทว่า 'ธมฺเมสุ' หมายถึง ท่านถึงที่สุดในสาวกบารมีญาณ" แล้วกล่าวว่า "ส่วนพุทธคุณทั้งหลาย ย่อมมาโดยนัย"

သတ္ထရိ ပသီဒိန္တိ ဧဝံ သာဝကပါရမီဉာဏဓမ္မေသု နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ဘိယျောသောမတ္တာယ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝတ သော ဘဂဝါ’’တိ သတ္ထရိ ပသီဒိံ. သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မောတိ သုဋ္ဌု အက္ခာတော သုကထိတော နိယျာနိကော မဂ္ဂေါ ဖလတ္ထာယ နိယျာတိ ရာဂဒေါသမောဟနိမ္မဒနသမတ္ထော.

บทว่า "ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระศาสดา" ความว่า ครั้นถึงที่สุดในธรรมคือสาวกบารมีญาณอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ก็เลื่อมใสในพระศาสดาโดยประมาณยิ่งขึ้นไปว่า "โอ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าโดยแท้" บทว่า "พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว" ความว่า เป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว กล่าวไว้ดีแล้ว เป็นมรรคที่นำออกจากทุกข์ ย่อมนำไปเพื่อผล สามารถย่ำยีราคะ โทสะ และโมหะได้.

သုပ္ပဋိပန္နော သံဃောတိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သာဝကသံဃောပိ ဝင်္ကာဒိဒေါသဝိရဟိတံ သမ္မာပဋိပဒံ ပဋိပန္နတ္တာ သုပ္ပဋိပန္နောတိ ပသန္နောမှိ ဘဂဝတီတိ ဒဿေတိ.

บทว่า "พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดี" ความว่า แม้พระสงฆ์สาวกของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค ก็ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เพราะดำเนินอยู่ในสัมมาปฏิบัติอันปราศจากโทษมีความคดเป็นต้น ดังนี้ ท่านแสดงว่า "ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค"

ကုသလဓမ္မဒေသနာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยเทศนาเรื่องกุศลธรรม

၁၄၅. ဣဒါနိ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ သမာပဇ္ဇိတေ သောဠသ အပရာပရိယဓမ္မေ ဒဿေတုံ အပရံ ပန ဘန္တေ ဧတဒါနုတ္တရိယန္တိ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ [Pg.67] အနုတ္တရိယန္တိ အနုတ္တရဘာဝေါ. ယထာ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ယထာ ယေနာကာရေန ယာယ ဒေသနာယ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, သာ တုမှာကံ ဒေသနာ အနုတ္တရာတိ ဝဒတိ. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ တာယ ဒေသနာယ ဒေသိတေသု ကုသလေသု ဓမ္မေသုပိ ဘဂဝါဝ အနုတ္တရောတိ ဒီပေတိ. ယာ ဝါ သာ ဒေသနာ, တဿာ ဘူမိံ ဒဿေန္တောပိ ‘‘ကုသလေသု ဓမ္မေသူ’’တိ အာဟ. တတြိမေ ကုသလာ ဓမ္မာတိ တတြ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ဝုတ္တပဒေ ဣမေ ကုသလာ ဓမ္မာ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ အာရောဂျဋ္ဌေန, အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန, ကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန, နိဒ္ဒရထဋ္ဌေန, သုခဝိပါကဋ္ဌေနာတိ ပဉ္စဓာ ကုသလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေသု ဇာတကပရိယာယံ ပတွာ အာရောဂျဋ္ဌေန ကုသလံ ဝဋ္ဋတိ. သုတ္တန္တပရိယာယံ ပတွာ အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန. အဘိဓမ္မပရိယာယံ ပတွာ ကောသလ္လသမ္ဘူတနိဒ္ဒရထသုခဝိပါကဋ္ဌေန. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ဗာဟိတိကသုတ္တန္တပရိယာယေန (မ. နိ. ၂.၃၅၈) အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန ကုသလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๑๔๕. บัดนี้ (พระเถระ) นั่งในที่พักกลางวันแล้ว เพื่อจะแสดงธรรม ๑๖ ประการที่เกิดสืบๆ กันไปที่ท่านได้บรรลุแล้ว จึงปรารภเทศนาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้ออื่นยังมีอีก นี้เป็นธรรมอันยอดเยี่ยม..." ในบทนั้น บทว่า อนุตฺตริยํ คือ ความเป็นธรรมอันยอดเยี่ยม. บทว่า "พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างใด" ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยอาการใด โดยเทศนาใด เทศนาของพระองค์นั้นยอดเยี่ยม ดังนี้. บทว่า "ในกุศลธรรมทั้งหลาย" ความว่า ท่านชี้แจงว่า แม้ในกุศลธรรมทั้งหลายที่ทรงแสดงด้วยเทศนานั้น พระผู้มีพระภาคเท่านั้นทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยม. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อจะแสดงภูมิของเทศนานั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในกุศลธรรมทั้งหลาย" บทว่า "เหล่านี้คือกุศลธรรมในข้อนั้น" ความว่า ในบทที่กล่าวว่า "ในกุศลธรรมทั้งหลาย" นั้น พึงทราบว่า เหล่านี้ชื่อว่ากุศลธรรม. ในบรรดากุศลธรรมเหล่านั้น พึงทราบคำว่า กุศล โดย ๕ นัย คือ โดยความหมายว่าไม่มีโรค, โดยความหมายว่าไม่มีโทษ, โดยความหมายว่าเกิดแต่ความฉลาด, โดยความหมายว่าไม่มีความเดือดร้อน, และโดยความหมายว่ามีสุขเป็นวิบาก. ใน ๕ นัยนั้น เมื่อว่าโดยปริยายแห่งชาดก คำว่า กุศล ย่อมควรโดยความหมายว่าไม่มีโรค. เมื่อว่าโดยปริยายแห่งสุตตันตะ ย่อมควรโดยความหมายว่าไม่มีโทษ. เมื่อว่าโดยปริยายแห่งอภิธรรม ย่อมควรโดยความหมายว่าเกิดแต่ความฉลาด ไม่มีเดือดร้อน และมีสุขเป็นวิบาก. แต่ในที่นี้ พึงเห็นคำว่า กุศล โดยความหมายว่าไม่มีโทษ ตามนัยแห่งพาหิติกสูตร.

စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာတိ စုဒ္ဒသဝိဓေန ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ, နဝဝိဓေန ဝေဒနာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ, သောဠသဝိဓေန စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ, ပဉ္စဝိဓေန ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနန္တိ ဧဝံ နာနာနယေဟိ ဝိဘဇိတွာ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဒေသိတာ. ဖလသတိပဋ္ဌာနံ ပန ဣဓ အနဓိပ္ပေတံ. စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာတိ ပဂ္ဂဟဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာ, ကိစ္စဝသေန နာနာကိစ္စာ. ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပာဒါယာ’’တိအာဒိနာ နယေန သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာဝ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ ဒေသိတာ. စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါတိ ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဧကသင်္ဂဟာ, ဆန္ဒာဒိဝသေန နာနာသဘာဝါ. ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒသမာဓိပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာဝ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဒေသိတာ.

สติปัฏฐาน ๔ คือ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกกายานุปัสสนาสติปัฏฐานโดยนัย ๑๔ อย่าง เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐานโดยนัย ๙ อย่าง จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐานโดยนัย ๑๖ อย่าง และธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐานโดยนัย ๕ อย่าง โดยนัยต่างๆ อย่างนี้แล้ว จึงทรงแสดงสติปัฏฐาน ๔ อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรค ส่วนผลสติปัฏฐาน ในที่นี้ไม่ทรงประสงค์ สัมมัปปธาน ๔ มีลักษณะอย่างเดียวกันโดยอรรถว่าประคองไว้ แต่มีกิจต่างๆ กันโดยอำนาจแห่งกิจ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสัมมัปปธาน ๔ อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกันนั่นเทียว ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรค โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุในธรรมวินัยนี้...เพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมอันเป็นบาปที่ยังไม่เกิด" อิทธิบาท ๔ สงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่าสำเร็จ แต่มีสภาวะต่างๆ กันโดยอำนาจแห่งฉันทะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอิทธิบาท ๔ อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกันนั่นเทียว ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรค โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร"

ပဉ္စိန္ဒြိယာနီတိ အာဓိပတေယျဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာနိ, အဓိမောက္ခာဒိသဘာဝဝသေန နာနာသဘာဝါနိ. သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေနေဝ စ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာနိ သဒ္ဓါဒီနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဒေသိတာနိ. ပဉ္စ ဗလာနီတိ ဥပတ္ထမ္ဘနဋ္ဌေန အကမ္ပိယဋ္ဌေန ဝါ ဧကသင်္ဂဟာနိ, သလက္ခဏေန နာနာသဘာဝါနိ[Pg.68]. သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေနေဝ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာနိ သဒ္ဓါဒီနိ ပဉ္စ ဗလာနိ ဒေသိတာနိ. သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ နိယျာနဋ္ဌေန ဧကသင်္ဂဟာ, ဥပဋ္ဌာနာဒိနာ သလက္ခဏေန နာနာသဘာဝါ. သမထဝိပဿနာ မဂ္ဂဝသေနေဝ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဒေသိတာ.

อินทรีย์ ๕ มีลักษณะอย่างเดียวกันโดยอรรถว่าเป็นใหญ่ แต่มีสภาวะต่างๆ กันโดยอำนาจแห่งสภาวะคือความน้อมใจเชื่อเป็นต้น และพระผู้มีพระภาคทรงแสดงอินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นต้น อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรคนั่นเทียว พละ ๕ สงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่าค้ำจุน หรือโดยอรรถว่าไม่หวั่นไหว แต่มีสภาวะต่างๆ กันโดยลักษณะของตน พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพละ ๕ มีศรัทธาเป็นต้น อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรคนั่นเทียว โพชฌงค์ ๗ สงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่าเป็นเครื่องนำออก แต่มีสภาวะต่างๆ กันโดยลักษณะของตนมีการเข้าไปตั้งมั่นเป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโพชฌงค์ ๗ อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรคนั่นเทียว

အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါတိ ဟေတုဋ္ဌေန ဧကသင်္ဂဟော, ဒဿနာဒိနာ သလက္ခဏေန နာနာသဘာဝေါ. သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေနေဝ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကော အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဒေသိတောတိ အတ္ထော.

อริยมรรคมีองค์ ๘ สงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่าเป็นเหตุ (แห่งพระนิพพาน) แต่มีสภาวะต่างๆ กันโดยลักษณะของตนมีการเห็นเป็นต้น ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรคนั่นเทียว

ဣဓ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာသဝါနံ ခယာတိ ဣဒံ ကိမတ္ထံ အာရဒ္ဓံ? သာသနဿ ပရိယောသာနဒဿနတ္ထံ. သာသနဿ ဟိ န ကေဝလံ မဂ္ဂေနေဝ ပရိယောသာနံ ဟောတိ, အရဟတ္တဖလေန ပန ဟောတိ. တသ္မာ တံ ဒဿေတုံ ဣဒမာရဒ္ဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတဒါနုတ္တရိယံ, ဘန္တေ, ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ဘန္တေ ယာ အယံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု ဧဝံဒေသနာ, ဧတဒါနုတ္တရိယံ. တံ ဘဂဝါတိ တံ ဒေသနံ ဘဂဝါ အသေသံ သကလံ အဘိဇာနာတိ. တံ ဘဂဝတောတိ တံ ဒေသနံ ဘဂဝတော အသေသံ အဘိဇာနတော. ဥတ္တရိ အဘိညေယျံ နတ္ထီတိ တဒုတ္တရိ အဘိဇာနိတဗ္ဗံ နတ္ထိ, အယံ နာမ ဣတော အညော ဓမ္မော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ ယံ ဘဂဝါ န ဇာနာတီတိ ဣဒံ နတ္ထိ. ယဒဘိဇာနံ အညော သမဏော ဝါတိ ယံ တုမှေဟိ အနဘိညာတံ, တံ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ အဘိဇာနန္တော ဘဂဝတာ ဘိယျောဘိညတရော အဿ, အဓိကတရပညော ဘဝေယျ. ယဒိဒံ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ဧတ္ထ ယဒိဒန္တိ နိပါတမတ္တံ, ကုသလေသု ဓမ္မေသု ဘဂဝတာ ဥတ္တရိတရော နတ္ထီတိ အယမေတ္ထတ္ထော. ဣတိ ဘဂဝါဝ ကုသလေသု ဓမ္မေသု အနုတ္တရောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမိနာပိ ကာရဏေန ဧဝံပသန္နော အဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတီ’’တိ ဒီပေတိ. ဣတော ပရေသု အပရံ ပနာတိအာဒီသု ဝိသေသမတ္တမေဝ ဝဏ္ဏယိဿာမ. ပုရိမဝါရသဒိသံ ပန ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

พระดำรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้...เพราะสิ้นอาสวะทั้งหลาย" นี้ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเพื่ออะไร? เพื่อทรงแสดงที่สุดแห่งพระศาสนา ด้วยว่า ที่สุดแห่งพระศาสนาย่อมมีได้มิใช่เพียงด้วยมรรคเท่านั้น แต่ย่อมมีได้ด้วยอรหัตตผล เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระดำรัสนี้พระองค์ทรงปรารภเพื่อทรงแสดงอรหัตตผลนั้น ความว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นธรรมอันยอดเยี่ยมในกุศลธรรมทั้งหลาย" คือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทศนาใดในกุศลธรรมทั้งหลายอย่างนี้มีอยู่ เทศนานี้เป็นธรรมอันยอดเยี่ยม ความว่า "พระผู้มีพระภาคทรงรู้ยิ่งซึ่งธรรมนั้น" คือ พระผู้มีพระภาคทรงรู้ยิ่งซึ่งเทศนานั้นทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ ความว่า "แด่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น" คือ แด่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ยิ่งซึ่งเทศนานั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ ความว่า "ธรรมที่พึงรู้ยิ่งขึ้นไปไม่มี" คือ ธรรมที่พึงรู้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นไม่มี ธรรมหรือบุคคลอื่นจากนี้ชื่อนี้ ที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบนั้น ไม่มี ความว่า "สมณะอื่น...ผู้รู้ยิ่งซึ่งธรรมใด" คือ สมณะหรือพราหมณ์อื่นใด รู้ยิ่งซึ่งธรรมที่พระองค์ไม่ทรงรู้ยิ่งแล้ว พึงเป็นผู้รู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาค หรือพึงเป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่า ในคำว่า "yadidaṃ kusalesu dhammesu" นี้ บทว่า "yadidaṃ" เป็นเพียงนิบาต ความในที่นี้ว่า ผู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในกุศลธรรมทั้งหลายไม่มี เมื่อทรงแสดงว่า "ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเท่านั้นทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยมในกุศลธรรมทั้งหลาย" จึงทรงประกาศว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ด้วยเหตุนี้ ข้าพระองค์จึงเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้" ในข้อความต่อไปจากนี้ มีคำเป็นต้นว่า "aparaṃ pana" เราจักพรรณนาแต่ความพิเศษเท่านั้น ส่วนข้อความที่เหมือนกับวาระก่อน พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

အာယတနပဏ္ဏတ္တိဒေသနာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยเทศนาบัญญัติอายตนะ

၁၄၆. အာယတနပဏ္ဏတ္တီသူတိ အာယတနပညာပနာသု. ဣဒါနိ တာ အာယတနပညတ္တိယော ဒဿေန္တော ဆယိမာနိ, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. အာယတနကထာ ပနေသာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရေန ကထိတာ, တေန န တံ ဝိတ္ထာရယိဿာမ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ သာ ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๑๔๖. ความว่า "ในอายตนบัญญัติทั้งหลาย" คือ ในการทำให้แจ้งซึ่งอายตนะทั้งหลาย บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอายตนบัญญัติเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อายตนะ ๖ ประการเหล่านี้" ก็อายตนกถานี้ ท่านกล่าวไว้โดยพิสดารแล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค เพราะเหตุนั้น เราจักไม่ขยายความเรื่องนั้นให้พิสดาร เพราะฉะนั้น พึงทราบอายตนกถานั้นโดยพิสดารตามนัยที่ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้นนั่นเทียว

ဧတဒါနုတ္တရိယံ[Pg.69], ဘန္တေ, အာယတနပဏ္ဏတ္တီသူတိ ယာယံ အာယတနပဏ္ဏတ္တီသု အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝဝတ္ထာနာဒိဝသေန ဧဝံ ဒေသနာ, ဧတဒါနုတ္တရိယံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ความว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นธรรมอันยอดเยี่ยมในอายตนบัญญัติทั้งหลาย" คือ เทศนาใดในอายตนบัญญัติทั้งหลาย ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดอายตนะภายในและภายนอกเป็นต้นอย่างนี้มีอยู่ เทศนานี้เป็นธรรมอันยอดเยี่ยม ข้อความที่เหลือเหมือนนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိဒေသနာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยเทศนาการหยั่งลงสู่ครรภ์

၁၄၇. ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တီသူတိ ဂဗ္ဘောက္ကမနေသု. တာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိယော ဒဿေန္တော စတဿော ဣမာ, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အသမ္ပဇာနောတိ အဇာနန္တော သမ္မူဠှော ဟုတွာ. မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမတီတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန ပဝိသတိ. ဌာတီတိ ဝသတိ. နိက္ခမတီတိ နိက္ခမန္တောပိ အသမ္ပဇာနော သမ္မူဠှောဝ နိက္ခမတိ. အယံ ပဌမာတိ အယံ ပကတိလောကိယမနုဿာနံ ပဌမာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ.

๑๔๗. ความว่า "ในการหยั่งลงสู่ครรภ์ทั้งหลาย" คือ ในการก้าวลงสู่ครรภ์ทั้งหลาย เมื่อจะทรงแสดงการหยั่งลงสู่ครรภ์เหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การหยั่งลงสู่ครรภ์ ๔ ประการเหล่านี้" ในคำเหล่านั้น บทว่า "asampajāno" คือ ไม่รู้ หลงลืมสติ ความว่า "ย่อมก้าวลงสู่ครรภ์มารดา" คือ ย่อมเข้าไปด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ความว่า "ย่อมตั้งอยู่" คือ ย่อมอาศัยอยู่ ความว่า "ย่อมออกจากครรภ์" คือ แม้เมื่อออกจากครรภ์ ก็ไม่มีสัมปชัญญะ หลงลืมสตินั่นเทียว แล้วจึงออกจากครรภ์ ความว่า "นี้เป็นการหยั่งลงสู่ครรภ์ประการที่หนึ่ง" คือ นี้เป็นการหยั่งลงสู่ครรภ์ประการที่หนึ่งของมนุษย์ผู้เป็นปุถุชนตามปกติ

သမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမတီတိ ဩက္ကမန္တော သမ္ပဇာနော အသမ္မူဠှော ဟုတွာ ဩက္ကမတိ.

ความว่า "มีสัมปชัญญะ ก้าวลงสู่ครรภ์มารดา" คือ เมื่อก้าวลงสู่ครรภ์ เป็นผู้มีสัมปชัญญะ ไม่หลงลืมสติ แล้วจึงก้าวลง

အယံ ဒုတိယာတိ အယံ အသီတိမဟာထေရာနံ သာဝကာနံ ဒုတိယာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ. တေ ဟိ ပဝိသန္တာဝ ဇာနန္တိ, ဝသန္တာ စ နိက္ခမန္တာ စ န ဇာနန္တိ.

ความว่า "นี้เป็นการหยั่งลงสู่ครรภ์ประการที่สอง" คือ นี้เป็นการหยั่งลงสู่ครรภ์ประการที่สองของพระมหาสาวก ๘๐ องค์ ด้วยว่า ท่านเหล่านั้นย่อมรู้เฉพาะเมื่อเข้าไปเท่านั้น แต่เมื่ออาศัยอยู่และเมื่อออกจากครรภ์ ย่อมไม่รู้

အယံ တတိယာတိ အယံ ဒွိန္နဉ္စ အဂ္ဂသာဝကာနံ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာနဉ္စ တတိယာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ. တေ ကိရ ကမ္မဇေဟိ ဝါတေဟိ အဓောသိရာ ဥဒ္ဓံပါဒါ အနေကသတပေါရိသေ ပပါတေ ဝိယ ယောနိမုခေ ခိတ္တာ တာဠစ္ဆိဂ္ဂဠေန ဟတ္ထီ ဝိယ သမ္ဗာဓေန ယောနိမုခေန နိက္ခမမာနာ အနန္တံ ဒုက္ခံ ပါပုဏန္တိ. တေန နေသံ ‘‘မယံ နိက္ခမမှာ’’တိ သမ္ပဇာနတာ န ဟောတိ. ဧဝံ ပူရိတပါရမီနမ္ပိ စ သတ္တာနံ ဧဝရူပေ ဌာနေ မဟန္တံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အလမေဝ ဂဗ္ဘာဝါသေ နိဗ္ဗိန္ဒိတုံ အလံ ဝိရဇ္ဇိတုံ.

คำว่า อยํ ตติยา ความว่า การหยั่งลงสู่ครรภ์นี้ เป็นประเภทที่ ๓ ของพระอัครสาวกทั้งสองและของพระปัจเจกโพธิสัตว์ทั้งหลาย ได้ยินว่า สัตว์เหล่านั้นถูกลมกัมมัชวาตกลับให้มีศีรษะลงเบื้องล่าง มีเท้าขึ้นเบื้องบน ถูกโยนไปที่ช่องคลอด ประดุจถูกโยนลงไปในเหวที่ลึกหลายร้อยชั่วบุรุษ เมื่อออกจากช่องคลอดที่คับแคบ ประดุจช้างออกจากรูกุญแจ ย่อมประสบทุกข์หาที่สุดมิได้ เพราะเหตุนั้น ความรู้สึกตัวว่า ‘เรากำลังออก’ จึงไม่มีแก่สัตว์เหล่านั้น แม้แก่สัตว์ทั้งหลายผู้บำเพ็ญบารมีเต็มแล้วอย่างนี้ ทุกข์ใหญ่หลวงก็ยังเกิดขึ้นในฐานะเช่นนี้ เพราะฉะนั้น จึงสมควรแล้วที่จะเบื่อหน่ายในการอยู่ในครรภ์ สมควรที่จะคลายกำหนัด

အယံ စတုတ္ထာတိ အယံ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ ဝသေန စတုတ္ထာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ. သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာ ဟိ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တာပိ ဇာနန္တိ, တတ္ထ ဝသန္တာပိ ဇာနန္တိ, နိက္ခမန္တာပိ ဇာနန္တိ, နိက္ခမနကာလေပိ စ တေ ကမ္မဇဝါတာ ဥဒ္ဓံပါဒေ အဓောသိရေ ကတွာ ခိပိတုံ န သက္ကောန္တိ, ဒွေ ဟတ္ထေ ပသာရေတွာ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဌိတကာဝ နိက္ခမန္တိ. ဘဝဂ္ဂံ ဥပါဒါယ အဝီစိအန္တရေ အညော တီသု ကာလေသု သမ္ပဇာနော နာမ နတ္ထိ ဌပေတွာ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တေ. တေနေဝ နေသံ မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမနကာလေ စ နိက္ခမနကာလေ [Pg.70] စ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ကမ္ပတီတိ. သေသမေတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

คำว่า อยํ จตุตฺถา ความว่า การหยั่งลงสู่ครรภ์นี้ เป็นประเภทที่ ๔ โดยจำแนกตามพระสัพพัญญูโพธิสัตว์ จริงอยู่ พระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย แม้เมื่อทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระมารดา ก็ทรงทราบ เมื่อประทับอยู่ในพระครรภ์นั้น ก็ทรงทราบ แม้เมื่อประสูติ ก็ทรงทราบ และในกาลประสูติ ลมกัมมัชวาตก็ไม่สามารถจะกลับพระองค์ให้มีพระบาทขึ้นเบื้องบน มีพระเศียรลงเบื้องล่างแล้วโยนออกไปได้ พระองค์ทรงเหยียดพระหัตถ์ทั้งสอง ลืมพระเนตร ประทับยืนประสูติทีเดียว จำเดิมแต่ภวัคคพรหมลงมาจนถึงในระหว่างอเวจีมหานรก นอกจากพระสัพพัญญูโพธิสัตว์แล้ว สัตว์อื่นผู้มีสัมปชัญญะในกาลทั้งสามไม่มีเลย ด้วยเหตุนั้นเอง ในกาลที่พระองค์เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดาและในกาลประสูติ หมื่นโลกธาตุจึงหวั่นไหว ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

အာဒေသနဝိဓာဒေသနာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยเทศนาเรื่องวิธีแห่งการทายใจ

၁၄၈. အာဒေသနဝိဓာသူတိ အာဒေသနကောဋ္ဌာသေသု. ဣဒါနိ တာ အာဒေသနဝိဓာ ဒဿေန္တော စတဿော ဣမာတိအာဒိမာဟ. နိမိတ္တေန အာဒိသတီတိ အာဂတနိမိတ္တေန ဂတနိမိတ္တေန ဌိတနိမိတ္တေန ဝါ ဣဒံ နာမ ဘဝိဿတီတိ ကထေတိ.

๑๔๘. บทว่า อาเทสนวิธาสุ ได้แก่ ในส่วนแห่งการทายใจ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิธีทายใจเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า จตสฺโส อิมา ดังนี้ บทว่า นิมิตฺเตน อาทิสติ ความว่า บอกด้วยอาศัยนิมิตที่มาถึง นิมิตที่เคลื่อนไป หรือนิมิตที่หยุดนิ่งว่า ‘เรื่องชื่อนี้จักมี’

တတြိဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ရာဇာ တိဿော မုတ္တာ ဂဟေတွာ ပုရောဟိတံ ပုစ္ဆိ ‘‘ကိံ မေ, အာစရိယ, ဟတ္ထေ’’တိ? သော ဣတော စိတော စ ဩလောကေသိ. တေန စ သမယေန ဧကာ သရဗူ ‘‘မက္ခိကံ ဂဟေဿာမီ’’တိ ပက္ခန္ဒိ, ဂဟဏကာလေ မက္ခိကာ ပလာတာ, သော မက္ခိကာယ မုတ္တတ္တာ ‘‘မုတ္တာ မဟာရာဇာ’’တိ အာဟ. မုတ္တာ တာဝ ဟောတု, ကတိ မုတ္တာတိ? သော ပုန နိမိတ္တံ ဩလောကေသိ. အထ အဝိဒူရေ ကုက္ကုဋော တိက္ခတ္တုံ သဒ္ဒံ နိစ္ဆာရေသိ. ဗြာဟ္မဏော ‘‘တိဿော မဟာရာဇာ’’တိ အာဟ. ဧဝံ ဧကစ္စော အာဂတနိမိတ္တေန ကထေတိ. ဧတေနုပါယေန ဂတဌိတနိ မိတ္တေဟိပိ ကထနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้ พระราชาองค์หนึ่ง ทรงกำไข่มุก ๓ เม็ดไว้ แล้วตรัสถามปุโรหิตว่า ‘ท่านอาจารย์ ในมือของข้าพเจ้ามีอะไร’ ปุโรหิตนั้นมองไปทางโน้นทางนี้ ในขณะนั้น จิ้งจกตัวหนึ่งกระโจนไป ด้วยคิดว่า ‘เราจะจับแมลงวัน’ แต่ในขณะที่จะจับ แมลงวันก็หนีไปได้ ปุโรหิตนั้นอาศัยความที่แมลงวันหลุด (มุตฺตา) ไปได้ จึงทูลว่า ‘ไข่มุก (มุตฺตา) พระเจ้าข้า’ พระราชาตรัสถามว่า ‘เอาเถิด เป็นไข่มุก แล้วมีกี่เม็ด’ ปุโรหิตนั้นมองหานิมิตอีกครั้ง ครั้งนั้น ไก่ตัวหนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกล ขันขึ้น ๓ ครั้ง พราหมณ์จึงทูลว่า ‘๓ เม็ด พระเจ้าข้า’ อย่างนี้เรียกว่า บางคนบอกได้ด้วยอาศัยนิมิตที่มาถึง พึงทราบการบอกด้วยอาศัยนิมิตที่เคลื่อนไปและนิมิตที่หยุดนิ่งด้วยอุบายนี้

အမနုဿာနန္တိ ယက္ခပိသာစာဒီနံ. ဒေဝတာနန္တိ စာတုမဟာရာဇိကာဒီနံ. သဒ္ဒံ သုတွာတိ အညဿ စိတ္တံ ဉတွာ ကထေန္တာနံ သဒ္ဒံ သုတွာ. ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒန္တိ ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရဝသေန ဥပ္ပန္နံ ဝိပ္ပလပန္တာနံ သုတ္တပမတ္တာဒီနံ သဒ္ဒံ. သုတွာတိ တံ သဒ္ဒံ သုတွာ. ယံ ဝိတက္ကယတော တဿ သော သဒ္ဒေါ ဥပ္ပန္နော, တဿ ဝသေန ‘‘ဧဝမ္ပိ တေ မနော’’တိ အာဒိသတိ. မနောသင်္ခါရာ ပဏိဟိတာတိ စိတ္တသင်္ခါရာ သုဋ္ဌပိတာ. ဝိတက္ကေဿတီတိ ဝိတက္ကယိဿတိ ပဝတ္တေဿတီတိ ပဇာနာတိ. ဇာနန္တော စ အာဂမနေန ဇာနာတိ, ပုဗ္ဗဘာဂေန ဇာနာတိ, အန္တောသမာပတ္တိယံ စိတ္တံ ဩလောကေတွာ ဇာနာတိ. အာဂမနေန ဇာနာတိ နာမ ကသိဏပရိကမ္မကာလေယေဝ ယေနာကာရေန ဧသ ကသိဏဘာဝနံ အာရဒ္ဓေါ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝါ…ပေ… စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဝါ အဋ္ဌသမာပတ္တိယော ဝါ နိဗ္ဗတ္တေဿတီတိ ဇာနာတိ. ပုဗ္ဗဘာဂေန ဇာနာတိ နာမ သမထဝိပဿနာယ အာရဒ္ဓါယေဝ ဇာနာတိ, ယေနာကာရေန ဧသ ဝိပဿနံ အာရဒ္ဓေါ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ဝါ နိဗ္ဗတ္တေဿတိ, သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ ဝါ နိဗ္ဗတ္တေဿတိ, အနာဂါမိမဂ္ဂံ ဝါ နိဗ္ဗတ္တေဿတိ, အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဝါ နိဗ္ဗတ္တေဿတီတိ ဇာနာတိ. အန္တောသမာပတ္တိယံ စိတ္တံ ဩလောကေတွာ ဇာနာတိ နာမ ယေနာကာရေန ဣမဿ မနောသင်္ခါရာ သုဋ္ဌပိတာ, ဣမဿ နာမ စိတ္တဿ အနန္တရာ [Pg.71] ဣမံ နာမ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေဿတိ. ဣတော ဝုဋ္ဌိတဿ ဧတဿ ဟာနဘာဂိယော ဝါ သမာဓိ ဘဝိဿတိ, ဌိတိဘာဂိယော ဝါ ဝိသေသဘာဂိယော ဝါ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယော ဝါ အဘိညာယော ဝါ နိဗ္ဗတ္တေဿတီတိ ဇာနာတိ.

บทว่า อมนุสฺสานํ ได้แก่ ของพวกอมนุษย์ มียักษ์และปีศาจเป็นต้น บทว่า เทวตานํ ได้แก่ ของพวกเทพ มีท้าวจาตุมหาราชเป็นต้น บทว่า สทฺทํ สุตฺวา ความว่า ฟังเสียงของพวกที่รู้จิตของผู้อื่นแล้วพูด บทว่า วิตกฺกวิปฺผารสทฺทํ ได้แก่ เสียงของคนที่ละเมอ มีคนหลับและคนประมาทเป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นด้วยอำนาจความฟุ้งซ่านแห่งวิตก บทว่า สุตฺวา ความว่า ฟังเสียงนั้น เสียงนั้นเกิดขึ้นแก่ผู้ที่กำลังตรึกถึงเรื่องใด ก็ทายใจตามเรื่องนั้นว่า ‘ใจของท่านก็เป็นอย่างนี้’ บทว่า มโนสงฺขารา ปณิหิตา ความว่า จิตตสังขารถูกตั้งไว้ดีแล้ว บทว่า วิตกฺเกสฺสติ ความว่า ย่อมรู้ว่า ‘จักตรึก จักให้เกิดขึ้น’ และเมื่อรู้ ก็ย่อมรู้ด้วยอาคมนะ ย่อมรู้ด้วยบุพภาค ย่อมรู้ด้วยการตรวจดูจิตในภายในสมาบัติ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยอาคมนะ คือ ย่อมรู้ตั้งแต่ในเวลาทำกสิณบริกรรมนั่นเองว่า บุคคลนี้เริ่มเจริญกสิณภาวนาโดยอาการใด ก็จักทำปฐมฌาน...ฯลฯ...จตุตถฌาน หรืออัฏฐสมาบัติให้เกิดขึ้นได้โดยอาการนั้น ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยบุพภาค คือ ย่อมรู้เมื่อเริ่มเจริญสมถวิปัสสนานั่นเองว่า บุคคลนี้เริ่มเจริญวิปัสสนาโดยอาการใด ก็จักทำโสดาปัตติมรรค...ฯลฯ...อรหัตตมรรคให้เกิดขึ้นได้โดยอาการนั้น ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยการตรวจดูจิตในภายในสมาบัติ คือ ย่อมรู้ว่า มโนสังขารของบุคคลนี้ถูกตั้งไว้โดยอาการใด ในลำดับถัดจากจิตชื่อนี้ของเขา เขาจักตรึกถึงวิตกชื่อนี้ เมื่อบุคคลนี้ออกจากสมาบัตินี้ไป สมาธิที่เป็นส่วนแห่งความเสื่อม หรือสมาธิที่เป็นส่วนแห่งความตั้งมั่น หรือสมาธิที่เป็นส่วนแห่งความวิเศษ หรือสมาธิที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด หรืออภิญญาทั้งหลายจักเกิดขึ้น

တတ္ထ ပုထုဇ္ဇနော စေတောပရိယဉာဏလာဘီ ပုထုဇ္ဇနာနံယေဝ စိတ္တံ ဇာနာတိ, န အရိယာနံ. အရိယေသုပိ ဟေဋ္ဌိမော ဟေဋ္ဌိမော ဥပရိမဿ ဥပရိမဿ စိတ္တံ န ဇာနာတိ, ဥပရိမော ပန ဟေဋ္ဌိမဿ ဇာနာတိ. ဧတေသု စ သောတာပန္နော သောတာပတ္တိဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ. သကဒါဂါမီ, အနာဂါမီ, အရဟာ, အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ. ဥပရိမော ဟေဋ္ဌိမံ န သမာပဇ္ဇတိ. တေသဉှိ ဟေဋ္ဌိမာ ဟေဋ္ဌိမာ သမာပတ္တိ တတြုပပတ္တိယေဝ ဟောတိ. တထေဝ တံ ဟောတီတိ ဣဒံ ဧကံသေန တထေဝ ဟောတိ. စေတောပရိယဉာဏဝသေန ဉာတဉှိ အညထာဘာဝီ နာမ နတ္ထိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ปุถุชนผู้ได้เจโตปริยญาณ ย่อมรู้จิตของปุถุชนด้วยกันเท่านั้น ไม่รู้จิตของพระอริยเจ้า แม้ในหมู่พระอริยเจ้าด้วยกัน พระอริยบุคคลชั้นต่ำกว่า ย่อมไม่รู้จิตของพระอริยบุคคลชั้นสูงกว่า แต่พระอริยบุคคลชั้นสูงกว่า ย่อมรู้จิตของพระอริยบุคคลชั้นต่ำกว่า และในบรรดาพระอริยบุคคลเหล่านั้น พระโสดาบันย่อมเข้าโสดาปัตติผลสมาบัติ พระสกทาคามีย่อมเข้าสกทาคามิผลสมาบัติ พระอนาคามีย่อมเข้าอนาคามิผลสมาบัติ พระอรหันต์ย่อมเข้าอรหัตตผลสมาบัติ พระอริยบุคคลชั้นสูงกว่า ย่อมไม่เข้าสมาบัติชั้นต่ำกว่า จริงอยู่ สำหรับท่านเหล่านั้น สมาบัติที่ต่ำกว่าๆ ย่อมจมอยู่ในภาวะนั้นๆ แล้ว บทว่า ตเถว ตํ โหติ ความว่า การทายใจนี้ย่อมเป็นเช่นนั้นโดยส่วนเดียว จริงอยู่ จิตที่รู้ด้วยอำนาจเจโตปริยญาณ จะเป็นอย่างอื่นไปไม่มี ส่วนที่เหลือ พึงประกอบความตามนัยก่อน

ဒဿနသမာပတ္တိဒေသနာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาเทศนาว่าด้วยทัสนสมาบัติ

၁၄၉. အာတပ္ပမနွာယာတိအာဒိ ဗြဟ္မဇာလေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပေါ, အာတပ္ပန္တိ ဝီရိယံ. တဒေဝ ပဒဟိတဗ္ဗတော ပဓာနံ. အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗတော အနုယောဂေါ. အပ္ပမာဒန္တိ သတိအဝိပ္ပဝါသံ. သမ္မာမနသိကာရန္တိ အနိစ္စေ အနိစ္စန္တိအာဒိဝသေန ပဝတ္တံ ဥပါယမနသိကာရံ. စေတောသမာဓိန္တိ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိံ. အယံ ပဌမာ ဒဿနသမာပတ္တီတိ အယံ ဒွတ္တိံ သာကာရံ ပဋိကူလတော မနသိကတွာ ပဋိကူလဒဿနဝသေန ဥပ္ပာဒိတာ ပဌမဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ပဌမာ ဒဿနသမာပတ္တိ နာမ, သစေ ပန တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သောတာပန္နော ဟောတိ, အယံ နိပ္ပရိယာယေနေဝ ပဌမာ ဒဿနသမာပတ္တိ.

๑๔๙. บทว่า ātappamanvāya เป็นต้น พิสดารแล้วในพรหมชาลสูตรนั่นเทียว. นี้เป็นเนื้อความย่อในบทนั้น, คำว่า ātappaṃ ได้แก่ ความเพียร. ความเพียรนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ปธาน เพราะเป็นธรรมที่ควรตั้งไว้. ชื่อว่า อนุโยค เพราะเป็นธรรมที่ควรประกอบเนืองๆ. คำว่า appamādaṃ ได้แก่ ความไม่ปราศจากสติ. คำว่า sammāmanasikāraṃ ได้แก่ อุบายมนสิการที่ดำเนินไปโดยนัยเป็นต้นว่า (พิจารณาเห็น) ว่าไม่เที่ยงในสิ่งที่ไม่เที่ยง. คำว่า cetosamādhiṃ ได้แก่ สมาธิคือปฐมฌาน. คำว่า ayaṃ paṭhamā dassanasamāpatti (นี้คือทัสสนสมาบัติที่ 1) ความว่า ปฐมฌานสมาบัติที่ทำให้เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการเห็นโดยความเป็นของปฏิกูล โดยการมนสิการอาการ 32 โดยความเป็นของปฏิกูลนี้ ชื่อว่า ทัสสนสมาบัติที่ 1, ก็ถ้ากระทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้วเป็นพระโสดาบัน, นี้คือทัสสนสมาบัติที่ 1 โดยส่วนเดียวทีเดียว.

အတိက္ကမ္မ စာတိ အတိက္ကမိတွာ စ. ဆဝိမံသလောဟိတန္တိ ဆဝိဉ္စ မံသဉ္စ လောဟိတဉ္စ. အဋ္ဌိံ ပစ္စဝေက္ခတီတိ အဋ္ဌိ အဋ္ဌီတိ ပစ္စဝေက္ခတိ. အဋ္ဌိ အဋ္ဌီတိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဥပ္ပာဒိတာ အဋ္ဌိအာရမ္မဏာ ဒိဗ္ဗစက္ခုပါဒကဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ဒုတိယာ ဒဿနသမာပတ္တိ နာမ. သစေ ပန တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ နိဗ္ဗတ္တေတိ. အယံ နိပ္ပရိယာယေန ဒုတိယာ ဒဿနသမာပတ္တိ. ကာဠဝလ္လဝါသီ သုမတ္ထေရော ပန ‘‘ယာဝ တတိယမဂ္ဂါ ဝဋ္ဋတီ’’တိ အာဟ.

บทว่า atikkamma ca ความว่า ก้าวล่วงไป. บทว่า chavimaṃsalohitaṃ ได้แก่ หนัง เนื้อ และเลือด. บทว่า aṭṭhiṃ paccavekkhati ความว่า ย่อมพิจารณาว่า กระดูก กระดูก. ฌานสมาบัติอันเป็นบาทแห่งทิพพจักขุ มีกระดูกเป็นอารมณ์ ที่เกิดขึ้นเพราะพิจารณาว่า กระดูก กระดูก ชื่อว่า ทุติยทัสสนสมาบัติ. ก็ถ้ากระทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้ว ยังสกทาคามิมรรคให้เกิดขึ้น. นี้คือทุติยทัสสนสมาบัติโดยส่วนเดียว. ส่วนพระสุมัตตเถระผู้พำนักอยู่ที่กาลวัลลวิหาร กล่าวว่า "ย่อมควรจนถึงตติยมรรค".

ဝိညာဏသောတန္တိ [Pg.72] ဝိညာဏမေဝ. ဥဘယတော အဗ္ဗောစ္ဆိန္နန္တိ ဒွီဟိပိ ဘာဂေဟိ အစ္ဆိန္နံ. ဣဓ လောကေ ပတိဋ္ဌိတဉ္စာတိ ဆန္ဒရာဂဝသေန ဣမသ္မိဉ္စ လောကေ ပတိဋ္ဌိတံ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ကမ္မံ ဝါ ကမ္မတော ဥပဂစ္ဆန္တံ ဣဓ လောကေ ပတိဋ္ဌိတံ နာမ. ကမ္မဘဝံ အာကဍ္ဎန္တံ ပရလောကေ ပတိဋ္ဌိတံ နာမ. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ? သေက္ခပုထုဇ္ဇနာနံ စေတောပရိယဉာဏံ ကထိတံ. သေက္ခပုထုဇ္ဇနာနဉှိ စေတောပရိယဉာဏံ တတိယာ ဒဿနသမာပတ္တိ နာမ.

บทว่า viññāṇasotaṃ ได้แก่ วิญญาณนั่นเอง. บทว่า ubhayato abbocchinnaṃ ความว่า ไม่ขาดในส่วนทั้งสอง. บทว่า idha loke patiṭṭhitañca ความว่า ตั้งอยู่แล้วในโลกนี้ด้วยอำนาจแห่งฉันทราคะ. แม้ในบทที่สองก็นัยนี้แหละ. อีกอย่างหนึ่ง (วิญญาณ) ที่เข้าถึงกรรมโดยความเป็นกรรม ชื่อว่าตั้งอยู่ในโลกนี้. (วิญญาณ) ที่ยึดหน่วงกรรมภพ ชื่อว่าตั้งอยู่ในปรโลก. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอะไรไว้? ตรัสเจโตปริยญาณของพระเสขะและปุถุชน. จริงอยู่ เจโตปริยญาณของพระเสขะและปุถุชน ชื่อว่า ตติยทัสสนสมาบัติ.

ဣဓ လောကေ အပ္ပတိဋ္ဌိတဉ္စာတိ နိစ္ဆန္ဒရာဂတ္တာ ဣဓလောကေ စ အပ္ပတိဋ္ဌိတံ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ကမ္မံ ဝါ ကမ္မတော န ဥပဂစ္ဆန္တံ ဣဓ လောကေ အပ္ပတိဋ္ဌိတံ နာမ. ကမ္မဘဝံ အနာကဍ္ဎန္တံ ပရလောကေ အပ္ပတိဋ္ဌိတံ နာမ. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ? ခီဏာသဝဿ စေတောပရိယဉာဏံ ကထိတံ. ခီဏာသဝဿ ဟိ စေတောပရိယဉာဏံ စတုတ္ထာ ဒဿနသမာပတ္တိ နာမ.

บทว่า idha loke appatiṭṭhitañca ความว่า ไม่ตั้งอยู่แล้วในโลกนี้ เพราะไม่มีฉันทราคะ. แม้ในบทที่สองก็นัยนี้แหละ. อีกอย่างหนึ่ง (วิญญาณ) ที่ไม่เข้าถึงกรรมโดยความเป็นกรรม ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในโลกนี้. (วิญญาณ) ที่ไม่ยึดหน่วงกรรมภพ ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในปรโลก. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอะไรไว้? ตรัสเจโตปริยญาณของพระขีณาสพ. จริงอยู่ เจโตปริยญาณของพระขีณาสพ ชื่อว่า จตุตถทัสสนสมาบัติ.

အပိစ ဒွတ္တိံသာကာရေ အာရဒ္ဓဝိပဿနာပိ ပဌမာ ဒဿနသမာပတ္တိ. အဋ္ဌိအာရမ္မဏေ အာရဒ္ဓဝိပဿနာ ဒုတိယာ ဒဿနသမာပတ္တိ. သေက္ခပုထုဇ္ဇနာနံ စေတောပရိယဉာဏံ ခီဏာသဝဿ စေတောပရိယဉာဏန္တိ ဣဒံ ပဒဒွယံ နိစ္စလမေဝ. အပရော နယော ပဌမဇ္ဈာနံ ပဌမာ ဒဿနသမာပတ္တိ. ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဒုတိယာ. တတိယဇ္ဈာနံ တတိယာ. စတုတ္ထဇ္ဈာနံ စတုတ္ထာ ဒဿနသမာပတ္တိ. တထာ ပဌမမဂ္ဂေါ ပဌမာ ဒဿနသမာပတ္တိ. ဒုတိယမဂ္ဂေါ ဒုတိယာ. တတိယမဂ္ဂေါ တတိယာ. စတုတ္ထမဂ္ဂေါ စတုတ္ထာ ဒဿနသမာပတ္တီတိ. သေသမေတ္ထ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

อีกอย่างหนึ่ง แม้วิปัสสนาที่ปรารภในอาการ ๓๒ ก็เป็นปฐมทัสสนสมาบัติ. วิปัสสนาที่ปรารภในอารมณ์คือกระดูก เป็นทุติยทัสสนสมาบัติ. บททั้งสองนี้ คือ เจโตปริยญาณของพระเสขะและปุถุชน และเจโตปริยญาณของพระขีณาสพ เป็นบทที่แน่นอนทีเดียว. นัยอื่นอีก ปฐมฌาน เป็นปฐมทัสสนสมาบัติ. ทุติยฌาน เป็นทุติยทัสสนสมาบัติ. ตติยฌาน เป็นตติยทัสสนสมาบัติ. จตุตถฌาน เป็นจตุตถทัสสนสมาบัติ. ฉันใดก็ดี ปฐมมรรค เป็นปฐมทัสสนสมาบัติ. ทุติยมรรค เป็นทุติยทัสสนสมาบัติ. ตติยมรรค เป็นตติยทัสสนสมาบัติ. จตุตถมรรค เป็นจตุตถทัสสนสมาบัติ. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงประกอบตามนัยก่อนนั่นเทียว.

ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တိဒေသနာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาปุคคลบัญญัติเทศนา

၁၅၀. ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တီသူတိ လောကဝေါဟာရဝသေန ‘‘သတ္တော ပုဂ္ဂလော နရော ပေါသော’’တိ ဧဝံ ပညာပေတဗ္ဗာသု လောကပညတ္တီသု. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဒွေ ကထာ သမ္မုတိကထာ, ပရမတ္ထကထာတိ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၃၉-၄၄၃) ဝိတ္ထာရိတာ.

๑๕๐. บทว่า puggalapaṇṇattīsu ได้แก่ ในโลกบัญญัติทั้งหลายที่พึงบัญญัติอย่างนี้ว่า "สัตว์ บุคคล นรชน บุรุษ" ตามโลกโวหาร. จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระดำรัส ๒ อย่าง คือ สัมมุติกถา และปรมัตถกถา ดังที่ได้ขยายความไว้แล้วในโปฏฐปาทสูตร.

တတ္ထ ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တီသူတိ အယံ သမ္မုတိကထာ. ဣဒါနိ ယေ ပုဂ္ဂလေ ပညပေန္တော ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တီသု ဘဂဝါ အနုတ္တရော ဟောတိ, တေ ဒဿေန္တော သတ္တိမေ ဘန္တေ ပုဂ္ဂလာ. ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တော, အရူပသမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော [Pg.73] ဝိမုတ္တော, မဂ္ဂေန နာမကာယတော. သော စတုန္နံ အရူပသမာပတ္တီနံ ဧကေကတော ဝုဋ္ဌာယ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ အရဟတ္တပ္ပတ္တာနံ, စတုန္နံ, နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တပ္ပတ္တအနာဂါမိနော စ ဝသေန ပဉ္စဝိဓော ဟောတိ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า puggalapaṇṇattīsu นี้เป็นสัมมุติกถา. บัดนี้ เมื่อทรงบัญญัติบุคคลเหล่าใด พระผู้มีพระภาคจึงทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยมในปุคคลบัญญัติทั้งหลาย, เมื่อจะทรงแสดงบุคคลเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้. บทว่า ubhatobhāgavimutto ความว่า ผู้หลุดพ้นด้วยส่วนสอง คือ หลุดพ้นจากรูปกายด้วยอรูปสมาบัติ, หลุดพ้นจากนามกายด้วยมรรค. บุคคลนั้นมี ๕ ประเภท ด้วยอำนาจแห่งบุคคล ๔ จำพวกผู้บรรลุอรหัตตผลโดยออกจากอรูปสมาบัติแต่ละอย่างแล้วพิจารณาสังขาร และพระอนาคามีผู้บรรลุอรหัตตผลโดยออกจากนิโรธสมาบัติ.

ပါဠိ ပနေတ္ထ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော အဋ္ဌဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိ (ဓာတု. ၂၄) ဧဝံ အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘိနော ဝသေန အာဂတာ. ပညာယ ဝိမုတ္တောတိ ပညာဝိမုတ္တော. သော သုက္ခဝိပဿကော စ, စတူဟိ ဈာနေဟိ ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တံ ပတ္တာ စတ္တာရော စာတိ ဣမေသံ ဝသေန ပဉ္စဝိဓောဝ ဟောတိ.

พระบาลีในที่นี้มาโดยนัยแห่งผู้ได้วิโมกข์ ๘ อย่างนี้ว่า "ก็บุคคลผู้เป็นอุภโตภาควิมุตติเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมอยู่โดยได้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกาย และอาสวะทั้งหลายของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา". บทว่า paññāya vimutto ชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ. บุคคลนั้นมี ๕ ประเภท คือ สุกขวิปัสสกบุคคล ๑ และบุคคล ๔ จำพวกผู้บรรลุอรหัตตผลโดยออกจากฌาน ๔, ด้วยอำนาจแห่งบุคคลเหล่านี้ จึงมี ๕ ประเภทด้วยกัน.

ပါဠိ ပနေတ္ထ အဋ္ဌဝိမောက္ခပဋိက္ခေပဝသေနေဝ အာဂတာ. ယထာဟ ‘‘န ဟေဝ ခေါ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ. ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ပညာဝိမုတ္တော’’တိ (ဓာတု. ၂၅).

พระบาลีในที่นี้มาโดยนัยแห่งการปฏิเสธวิโมกข์ ๘ นั่นเทียว. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ก็บุคคลนั้นหาได้อยู่โดยสัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกายไม่ แต่อาสวะทั้งหลายของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา. บุคคลนี้เรียกว่า ปัญญาวิมุตติ".

ဖုဋ္ဌန္တံ သစ္ဆိ ကရောတီတိ ကာယသက္ခိ. သော ဈာနဖဿံ ပဌမံ ဖုသတိ, ပစ္ဆာ နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတိ, သော သောတာပတ္တိဖလဋ္ဌံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနေဝါဟ ‘‘ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ ဧကစ္စေ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ကာယသက္ခီ’’တိ (ဓာတု. ၂၆).

ชื่อว่า กายสักขี เพราะกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ตนสัมผัสแล้ว. บุคคลนั้นย่อมสัมผัสฌานผัสสะก่อน ภายหลังจึงกระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธคือนิพพาน, พึงทราบว่า บุคคลนั้นมี ๖ ประเภท ตั้งแต่พระโสดาปัตติผลบุคคลไปจนถึงพระอรหัตตมัคคบุคคล. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมอยู่โดยได้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกาย และอาสวะบางส่วนของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา. บุคคลนี้เรียกว่า กายสักขี".

ဒိဋ္ဌန္တံ ပတ္တောတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. တတြိဒံ သင်္ခေပလက္ခဏံ, ဒုက္ခာ သင်္ခါရာ သုခေါ နိရောဓောတိ ဉာတံ ဟောတိ ဒိဋ္ဌံ ဝိဒိတံ သစ္ဆိကတံ ပဿိတံ ပညာယာတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. ဝိတ္ထာရတော ပနေသောပိ ကာယသက္ခိ ဝိယ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ…ပေ… အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ စဿ ဓမ္မာ ပညာယ ဝေါဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ ဝေါစရိတာ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ ဧကစ္စေ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော’’တိ (ဓာတု. ၂၇).

บุคคลผู้ถึงที่สุดแห่งการเห็น (คือพระนิพพาน) ชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ. ในคำว่าทิฏฐิปัตตะนั้น มีลักษณะโดยย่อดังนี้ คือ "สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์ พระนิพพานเป็นสุข" ดังนี้ อันบุคคลนั้นรู้แล้ว เห็นแล้ว ทราบชัดแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว เห็นแล้วด้วยปัญญา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ. แต่โดยพิสดาร แม้บุคคลนี้ก็มี ๖ อย่างเหมือนกายสักขี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์...ฯลฯ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ธรรมทั้งหลายอันพระตถาคตทรงประกาศแล้ว อันบุคคลนั้นเห็นแจ้งแล้วด้วยปัญญา คุ้นเคยแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางอย่างของบุคคลนั้นสิ้นไปแล้ว เพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า ทิฏฐิปัตตะ" (ธาตุ. ๒๗).

သဒ္ဓါယ [Pg.74] ဝိမုတ္တောတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော. သောပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, အယံ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓောတိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ စဿ ဓမ္မာ ပညာယ ဝေါဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ ဝေါစရိတာ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ ဧကစ္စေ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ နော စ ခေါ ယထာ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါဝိမုတ္တော’’တိ (ဓာတု. ၂၈). ဧတေသု ဟိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဒဟန္တဿ ဝိယ, ဩကပ္ပေန္တဿ ဝိယ, အဓိမုစ္စန္တဿ ဝိယ စ ကိလေသက္ခယော ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂက္ခဏေ ကိလေသစ္ဆေဒကံ ဉာဏံ အဒန္ဓံ တိခိဏံ သူရံ ဟုတွာ ဝဟတိ. တသ္မာ ယထာ နာမ နာတိတိခိဏေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ န မဋ္ဌံ ဟောတိ, အသိ န သီဃံ ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ သုယျတိ, ဗလဝတရော ဝါယာမော ကာတဗ္ဗော ဟောတိ, ဧဝရူပါ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာ. ယထာ ပန အတိနိသိတေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ မဋ္ဌံ ဟောတိ, အသိ သီဃံ ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ န သုယျတိ, ဗလဝတရံ ဝါယာမကိစ္စံ န ဟောတိ, ဧဝရူပါ ပညာဝိမုတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

บุคคลผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา ชื่อว่า สัทธาวิมุตติ. แม้บุคคลนั้นก็มี ๖ อย่างโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์, ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกขสมุทัย, ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกขนิโรธ, ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, ธรรมทั้งหลายอันพระตถาคตทรงประกาศแล้ว อันบุคคลนั้นเห็นแจ้งแล้วด้วยปัญญา คุ้นเคยแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางอย่างของบุคคลนั้นสิ้นไปแล้ว เพราะเห็นด้วยปัญญา แต่ไม่เหมือนกับของทิฏฐิปัตตบุคคล บุคคลนี้เรียกว่า สัทธาวิมุตติ" (ธาตุ. ๒๘). จริงอยู่ ในบุคคลเหล่านั้น ความสิ้นไปแห่งกิเลสของสัทธาวิมุตตบุคคลในขณะแห่งมรรคในเบื้องต้น ย่อมมีเหมือนผู้กำลังเชื่อ เหมือนผู้กำลังน้อมใจเชื่อ และเหมือนผู้กำลังปลงใจเชื่อ. ส่วนญาณที่ตัดกิเลสของทิฏฐิปัตตบุคคลในขณะแห่งมรรคในเบื้องต้น ย่อมเป็นไปอย่างไม่เชื่องช้า คมกล้า แกล้วกล้า. เพราะเหตุนั้น เปรียบเหมือนว่า เมื่อบุคคลตัดต้นกล้วยด้วยดาบที่ไม่คมนัก รอยตัดย่อมไม่เรียบ ดาบไม่แล่นไปเร็ว ได้ยินเสียง และต้องใช้ความพยายามที่แรงกล้ากว่า การเจริญมรรคในเบื้องต้นของสัทธาวิมุตตบุคคลมีลักษณะเช่นนี้. ส่วนเปรียบเหมือนเมื่อบุคคลตัดต้นกล้วยด้วยดาบที่ลับดีแล้ว รอยตัดย่อมเรียบ ดาบแล่นไปเร็ว ไม่ได้ยินเสียง และกิจคือความพยายามที่แรงกล้ากว่าย่อมไม่มี พึงทราบว่า การเจริญมรรคในเบื้องต้นของปัญญาวิมุตตบุคคลมีลักษณะเช่นนี้.

ဓမ္မံ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ. ဓမ္မောတိ ပညာ, ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ အတ္ထော. သဒ္ဓါနုသာရိမှိပိ ဧသေဝ နယော, ဥဘောပေတေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာယေဝ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ ပညိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, ပညာဝါဟိံ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ’’တိ.

บุคคลผู้แล่นไปตามธรรม ชื่อว่า ธัมมานุสารี. คำว่า ธรรม ได้แก่ ปัญญา อธิบายว่า ย่อมเจริญมรรคมีปัญญาเป็นหัวหน้า. แม้ในสัทธานุสารีบุคคล ก็นัยนี้เช่นกัน บุคคลทั้งสองนั้นเป็นผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคทั้งนั้น. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า "ปัญญินทรีย์ของบุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีประมาณยิ่ง ผู้นั้นมีปัญญา ย่อมเจริญอริยมรรคมีปัญญาเป็นหัวหน้า บุคคลนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี".

တထာ ‘‘ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, သဒ္ဓါဝါဟိံ သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ’’တိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပနေသာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒိကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပညာဘာဝနာဓိကာရေ ဝုတ္တာ. တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ฉันนั้น "สัทธินทรีย์ของบุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีประมาณยิ่ง ผู้นั้นมีศรัทธา ย่อมเจริญอริยมรรคมีศรัทธาเป็นหัวหน้า บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี". นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ แต่โดยพิสดาร เรื่องอุภโตภาควิมุตติเป็นต้นนี้ ท่านกล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในอธิการว่าด้วยปัญญาภาวนา เพราะเหตุนั้น พึงทราบโดยนัยที่ท่านกล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคนั้นเถิด. แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงประกอบตามนัยก่อนนั่นเทียว.

ပဓာနဒေသနာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาปธานเทศนา

၁၅၁. ပဓာနေသူတိ ဣဓ ပဒဟနဝသေန ‘‘သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပဓာနာ’’တိ ဝုတ္တာ. တေသံ ဝိတ္ထာရကထာ မဟာသတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

๑๕๑. ในคำว่า ปธานทั้งหลาย (ปธาเนสุ) ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า "โพชฌงค์ ๗ เป็นปธาน" โดยความหมายว่าความเพียร. เรื่องโดยพิสดารของโพชฌงค์เหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในมหาสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว. แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงประกอบตามนัยก่อนนั่นเทียว.

ပဋိပဒါဒေသနာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาปฏิปทาเทศนา

၁၅၂. ဒုက္ခပဋိပဒါဒီသု [Pg.75] အယံ ဝိတ္ထာရနယော – ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ပညာ? ဒုက္ခေန ကသိရေန သမာဓိံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ဒန္ဓံ တံ ဌာနံ အဘိဇာနန္တဿ ယာ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… အမောဟော ဓမ္မဝိစယော သမ္မာဒိဋ္ဌိ, အယံ ဝုစ္စတိ ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ပညာ. တတ္ထ ကတမာ ဒုက္ခပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ပညာ? ဒုက္ခေန ကသိရေန သမာဓိံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ခိပ္ပံ တံ ဌာနံ အဘိဇာနန္တဿ ယာ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိ, အယံ ဝုစ္စတိ ဒုက္ခပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ပညာ. တတ္ထ ကတမာ သုခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ပညာ? အကိစ္ဆေန အကသိရေန သမာဓိံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ဒန္ဓံ တံ ဌာနံ အဘိဇာနန္တဿ ယာ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိ, အယံ ဝုစ္စတိ သုခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ပညာ. တတ္ထ ကတမာ သုခပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ပညာ? အကိစ္ဆေန အကသိရေန သမာဓိံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ခိပ္ပံ တံ ဌာနံ အဘိဇာနန္တဿ ယာ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိ, အယံ ဝုစ္စတိ သုခပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ပညာ’’တိ (ဝိဘ. ၈၀၁). အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တော. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

๑๕๒. ในทุกขปฏิปทาเป็นต้น มีนัยโดยพิสดารดังนี้ – "ในปฏิปทาเหล่านั้น ปัญญาที่เป็นทุกขปฏิปทา ทันธาภิญญา เป็นไฉน? ปัญญา ความรู้ทั่ว...ฯลฯ... อโมหะ ธัมมวิจยะ สัมมาทิฏฐิ ของบุคคลผู้ให้สมาธิเกิดขึ้นโดยยาก โดยลำบาก ผู้รู้ยิ่งซึ่งฐานะนั้นได้ช้า นี้เรียกว่า ปัญญาที่เป็นทุกขปฏิปทา ทันธาภิญญา. ในปฏิปทาเหล่านั้น ปัญญาที่เป็นทุกขปฏิปทา ขิปปาภิญญา เป็นไฉน? ปัญญา ความรู้ทั่ว...ฯลฯ... สัมมาทิฏฐิ ของบุคคลผู้ให้สมาธิเกิดขึ้นโดยยาก โดยลำบาก ผู้รู้ยิ่งซึ่งฐานะนั้นได้เร็ว นี้เรียกว่า ปัญญาที่เป็นทุกขปฏิปทา ขิปปาภิญญา. ในปฏิปทาเหล่านั้น ปัญญาที่เป็นสุขปฏิปทา ทันธาภิญญา เป็นไฉน? ปัญญา ความรู้ทั่ว...ฯลฯ... สัมมาทิฏฐิ ของบุคคลผู้ให้สมาธิเกิดขึ้นโดยไม่ยาก โดยไม่ลำบาก ผู้รู้ยิ่งซึ่งฐานะนั้นได้ช้า นี้เรียกว่า ปัญญาที่เป็นสุขปฏิปทา ทันธาภิญญา. ในปฏิปทาเหล่านั้น ปัญญาที่เป็นสุขปฏิปทา ขิปปาภิญญา เป็นไฉน? ปัญญา ความรู้ทั่ว...ฯลฯ... สัมมาทิฏฐิ ของบุคคลผู้ให้สมาธิเกิดขึ้นโดยไม่ยาก โดยไม่ลำบาก ผู้รู้ยิ่งซึ่งฐานะนั้นได้เร็ว นี้เรียกว่า ปัญญาที่เป็นสุขปฏิปทา ขิปปาภิญญา" (วิภงฺ. ๘๐๑). นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร ท่านกล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงประกอบตามนัยก่อนนั่นเทียว.

ဘဿသမာစာရာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาภัสสสมาจารเป็นต้น

၁၅၃. န စေဝ မုသာဝါဒူပသဉှိတန္တိ ဘဿသမာစာရေ ဌိတောပိ ကထာမဂ္ဂံ အနုပစ္ဆိန္ဒိတွာ ကထေန္တောပိ ဣဓေကစ္စော ဘိက္ခု န စေဝ မုသာဝါဒူပသဉှိတံ ဘာသတိ. အဋ္ဌ အနရိယဝေါဟာရေ ဝဇ္ဇေတွာ အဋ္ဌ အရိယဝေါဟာရယုတ္တမေဝ ဘာသတိ. န စ ဝေဘူတိယန္တိ ဘဿသမာစာရေ ဌိတောပိ ဘေဒကရဝါစံ န ဘာသတိ. န စ ပေသုဏိယန္တိ တဿာယေဝေတံ ဝေဝစနံ. ဝေဘူတိယဝါစာ ဟိ ပိယဘာဝဿ သုညကရဏတော ‘‘ပေသုဏိယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. နာမမေဝဿာ ဧတန္တိ မဟာသီဝတ္ထေရော အဝေါစ. န စ သာရမ္ဘဇန္တိ သာရမ္ဘဇာ စ ယာ ဝါစာ, တဉ္စ န ဘာသတိ. ‘‘တွံ ဒုဿီလော’’တိ ဝုတ္တေ, ‘‘တွံ ဒုဿီလော တဝါစရိယော ဒုဿီလော’’တိ ဝါ, ‘‘တုယှံ အာပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တေ, ‘‘အဟံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပါဋလိပုတ္တံ ဂတော’’တိအာဒိနာ နယေန ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပကထာပဝတ္တံ ဝါ ကရဏုတ္တရိယဝါစံ န ဘာသတိ. ဇယာပေက္ခောတိ ဇယပုရေက္ခာရော ဟုတွာ, ယထာ ဟတ္ထကော သကျပုတ္တော တိတ္ထိယာ နာမ ဓမ္မေနပိ အဓမ္မေနပိ ဇေတဗ္ဗာတိ သစ္စာလိကံ ယံကိဉ္စိ ဘာသတိ, ဧဝံ [Pg.76] ဇယာပေက္ခော ဇယပုရေက္ခာရော ဟုတွာ န ဘာသတီတိ အတ္ထော. မန္တာ မန္တာ စ ဝါစံ ဘာသတီတိ ဧတ္ထ မန္တာတိ ဝုစ္စတိ ပညာ, မန္တာယ ပညာယ. ပုန မန္တာတိ ဥပပရိက္ခိတွာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဘဿသမာစာရေ ဌိတော ဒိဝသဘာဂမ္ပိ ကထေန္တော ပညာယ ဥပပရိက္ခိတွာ ယုတ္တကထမေဝ ကထေတီတိ. နိဓာနဝတိန္တိ ဟဒယေပိ နိဒဟိတဗ္ဗယုတ္တံ. ကာလေနာတိ ယုတ္တပတ္တကာလေန.

๑๕๓. คำว่า ไม่กล่าวคำที่ประกอบด้วยมุสาเลย หมายความว่า ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ แม้ตั้งอยู่ในภัสสสมาจาร (การพูดจา) แม้กล่าวอยู่โดยไม่ตัดบทสนทนา ก็ไม่กล่าวคำที่ประกอบด้วยมุสาเลย เว้นอนริยโวหาร ๘ อย่าง ย่อมกล่าวแต่คำที่ประกอบด้วยอริยโวหาร ๘ อย่างเท่านั้น คำว่า และไม่กล่าววาจาให้แตกแยก หมายความว่า แม้ตั้งอยู่ในภัสสสมาจาร ก็ไม่กล่าววาจาที่ทำให้แตกกัน คำว่า และไม่ส่อเสียด นั้น เป็นไวพจน์ของคำว่า 'เวภูติยะ' นั่นเอง จริงอยู่ วาจาที่ทำให้เป็นอื่น (เวภูติยวาจา) เพราะทำความเป็นที่รักให้สูญสิ้นไป จึงเรียกว่า 'เปสุณิยะ' (วาจาส่อเสียด) พระมหาชีวเถระกล่าวว่า นี้เป็นเพียงชื่อของวาจานั้น คำว่า และไม่กล่าววาจาที่เกิดจากการกระทบกระทั่ง หมายความว่า วาจาใดที่เกิดจากการกระทบกระทั่ง ก็ไม่กล่าววาจานั้น เมื่อถูกว่า 'ท่านเป็นคนทุศีล' ก็ไม่กล่าววาจาข่ม (ทำยิ่งกว่า) ว่า 'ท่านนั่นแหละทุศีล อาจารย์ของท่านก็ทุศีล' หรือเมื่อถูกว่า 'ท่านต้องอาบัติ' ก็ไม่กล่าววาจาที่ทำให้ไขว้เขวไปเรื่องอื่น เช่น 'เราเที่ยวบิณฑบาตไปเมืองปาฏลีบุตร' เป็นต้น คำว่า ผู้มุ่งหมายชัยชนะ อธิบายว่า ไม่กล่าวโดยมุ่งหมายชัยชนะ มีชัยชนะเป็นเบื้องหน้า เหมือนอย่างที่หัตถกะศากยบุตรกล่าวว่า 'พวกเดียรถีย์ควรถูกเอาชนะให้ได้ทั้งโดยธรรมและอธรรม' แล้วกล่าวคำใดๆ ทั้งจริงทั้งเท็จ ในคำว่า ย่อมกล่าววาจาโดยใคร่ครวญแล้วๆ นั้น คำว่า 'มันตา' หมายถึง ปัญญา (คือ) ด้วยปัญญาที่ชื่อว่ามันตา คำว่า 'มันตา' อีกครั้ง หมายถึง ใคร่ครวญแล้ว ความหมายคือ ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในภัสสสมาจาร แม้จะพูดอยู่ตลอดทั้งวัน ก็ย่อมใคร่ครวญด้วยปัญญาแล้วจึงกล่าวแต่ถ้อยคำที่สมควรเท่านั้น คำว่า มีหลักฐาน หมายถึง (วาจา) ที่ควรเก็บไว้ในใจ คำว่า โดยกาล หมายถึง โดยกาลอันสมควร เหมาะสม

ဧဝံ ဘာသိတာ ဟိ ဝါစာ အမုသာ စေဝ ဟောတိ အပိသုဏာ စ အဖရုသာ စ အသဌာ စ အသမ္ဖပ္ပလာပါ စ. ဧဝရူပါ စ အယံ ဝါစာ စတုသစ္စနိဿိတာတိပိ သိက္ခတ္တယနိဿိတာတိပိ ဒသကထာဝတ္ထုနိဿိတာတိပိ တေရသဓုတင်္ဂနိဿိတာတိပိ သတ္တတ္တိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မနိဿိတာတိပိ မဂ္ဂနိဿိတာတိပိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ဧတဒါနုတ္တရိယံ, ဘန္တေ, ဘဿသမာစာရေတိ တံ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

จริงอยู่ วาจาที่กล่าวอย่างนี้ ย่อมเป็นวาจาไม่เท็จด้วย ไม่ส่อเสียดด้วย ไม่หยาบคายด้วย ไม่โอ้อวดด้วย และไม่เพ้อเจ้อด้วย และวาจาเช่นนี้ ย่อมถูกเรียกว่าเป็นวาจาที่อิงอริยสัจ ๔ บ้าง อิงไตรสิกขาบ้าง อิงกถาวัตถุ ๑๐ บ้าง อิงธุดงค์ ๑๓ บ้าง อิงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ บ้าง อิงมรรคบ้าง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นอนุตตริยะในภัสสสมาจาร' พึงประกอบความนั้นตามนัยก่อน

သစ္စော စဿ သဒ္ဓေါ စာတိ သီလာစာရေ ဌိတော ဘိက္ခု သစ္စော စ ဘဝေယျ သစ္စကထော သဒ္ဓေါ စ သဒ္ဓါသမ္ပန္နော. နနု ဟေဋ္ဌာ သစ္စံ ကထိတမေဝ, ဣဓ ကသ္မာ ပုန ဝုတ္တန္တိ? ဟေဋ္ဌာ ဝါစာသစ္စံ ကထိတံ. သီလာစာရေ ဌိတော ပန ဘိက္ခု အန္တမသော ဟသနကထာယပိ မုသာဝါဒံ န ကရောတီတိ ဒဿေတုံ ဣဓ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ သော ဓမ္မေန သမေန ဇီဝိတံ ကပ္ပေတီတိ ဒဿနတ္ထံ န စ ကုဟကောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ကုဟကော’’တိအာဒီနိ ဗြဟ္မဇာလေ ဝိတ္ထာရိတာနိ.

คำว่า เป็นผู้มีสัจจะและมีศรัทธา หมายความว่า ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในศีลาจาร พึงเป็นผู้มีสัจจะ คือมีวาจาจริง และพึงเป็นผู้มีศรัทธา คือสมบูรณ์ด้วยศรัทธา (ถามว่า) ก็ในเบื้องต้น (เรื่องวจีสมาจาร) ได้กล่าวถึงสัจจะไว้แล้วมิใช่หรือ เหตุใดในที่นี้ (เรื่องศีลาจาร) จึงกล่าวซ้ำอีก? (ตอบว่า) ในเบื้องต้น กล่าวถึงวาจาสัจจะ แต่ในที่นี้กล่าวเพื่อแสดงว่า ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในศีลาจาร ย่อมไม่กล่าวคำเท็จแม้ที่สุดในเรื่องขบขัน บัดนี้ เพื่อแสดงว่าภิกษุนั้นย่อมดำรงชีวิตโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า และไม่เป็นคนโกง ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า 'คนโกง' เป็นต้น พระองค์ได้ทรงแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในพรหมชาลสูตร

ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော, ဘောဇနေ မတ္တညူတိ ဆသု ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေပိ ပမာဏညူ. သမကာရီတိ သမစာရီ, ကာယေန ဝါစာယ မနသာ စ ကာယဝင်္ကာဒီနိ ပဟာယ သမံ စရတီတိ အတ္ထော. ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တောတိ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ‘‘ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယာ’’တိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဇာဂရိယာနုယောဂံ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိဟရတိ. အတန္ဒိတောတိ နိတ္တန္ဒီ ကာယာလသိယဝိရဟိတော. အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ ကာယိကဝီရိယေနာပိ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟောတိ, ဂဏသင်္ဂဏိကံ ဝိနောဒေတွာ စတူသု ဣရိယာပထေသု အဋ္ဌအာရဗ္ဘဝတ္ထုဝသေန ဧကဝိဟာရီ. စေတသိကဝီရိယေနာပိ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟောတိ, ကိလေသသင်္ဂဏိကံ ပဟာယ ဝိနောဒေတွာ အဋ္ဌသမာပတ္တိဝသေန ဧကဝိဟာရီ. အပိ စ ယထာ တထာ ကိလေသုပ္ပတ္တိံ နိဝါရေန္တော စေတသိကဝီရိယေန အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟောတိ. ဈာယီတိ အာရမ္မဏလက္ခဏူပနိဇ္ဈာနဝသေန [Pg.77] ဈာယီ. သတိမာတိ စိရကတာဒိအနုဿရဏသမတ္ထာယ သတိယာ သမန္နာဂတော.

คำว่า เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้ประมาณในโภชนะ หมายความว่า เป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ ๖ และเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ คำว่า ผู้ทำสม่ำเสมอ หมายถึง ผู้ประพฤติสม่ำเสมอ อธิบายว่า ละกายวังกะ (ความคดทางกาย) เป็นต้นแล้ว ประพฤติสม่ำเสมอด้วยกาย วาจา และใจ คำว่า ผู้ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ หมายความว่า ทำกลางคืนและกลางวันให้เป็น ๖ ส่วนแล้ว อยู่ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอย่างยิ่งตามนัยที่ตรัสไว้ว่า 'ในเวลากลางวัน (ชำระจิต) ด้วยการเดินจงกรมและการนั่ง' คำว่า ผู้ไม่เกียจคร้าน หมายถึง ผู้ไม่มีความเกียจคร้าน ปราศจากความเกียจคร้านทางกาย คำว่า ผู้ปรารภความเพียร หมายความว่า เป็นผู้ปรารภความเพียรแม้ด้วยกายิกวิริยะ คือบรรเทาความคลุกคลีด้วยหมู่คณะแล้ว เป็นผู้อยู่ผู้เดียวโดยอาศัยอารัพภวัตถุ ๘ ในอิริยาบถ ๔ และเป็นผู้ปรารภความเพียรแม้ด้วยเจตสิกวิริยะ คือละ บรรเทาความคลุกคลีด้วยกิเลสแล้ว เป็นผู้อยู่ผู้เดียวโดยอาศัยสมาบัติ ๘ อีกนัยหนึ่ง เป็นผู้ปรารภความเพียรด้วยเจตสิกวิริยะ คือห้ามการเกิดขึ้นแห่งกิเลสตามที่เป็นจริง คำว่า ผู้เพ่งพินิจ หมายความว่า เป็นผู้เพ่งพินิจโดยอาศัยอารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน คำว่า ผู้มีสติ หมายความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติที่สามารถระลึกถึงสิ่งที่ทำและคำที่พูดไว้นานแล้วได้

ကလျာဏပဋိဘာနောတိ ဝါက္ကရဏသမ္ပန္နော စေဝ ဟောတိ ပဋိဘာနသမ္ပန္နော စ. ယုတ္တပဋိဘာနော ခေါ ပန ဟောတိ နော မုတ္တပဋိဘာနော. သီလသမာစာရသ္မိဉှိ ဌိတဘိက္ခု မုတ္တပဋိဘာနော န ဟောတိ, ယုတ္တပဋိဘာနော ပန ဟောတိ ဝင်္ဂီသတ္ထေရော ဝိယ. ဂတိမာတိ ဂမနသမတ္ထာယ ပညာယ သမန္နာဂတော. ဓိတိမာတိ ဓာရဏသမတ္ထာယ ပညာယ သမန္နာဂတော. မတိမာတိ ဧတ္ထ ပန မတီတိ ပညာယ နာမမေဝ, တသ္မာ ပညဝါတိ အတ္ထော. ဣတိ တီဟိပိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ပညာဝ ကထိတာ. တတ္ထ ဟေဋ္ဌာ သမဏဓမ္မကရဏဝီရိယံ ကထိတံ, ဣဓ ဗုဒ္ဓဝစနဂဏှနဝီရိယံ. တထာ ဟေဋ္ဌာ ဝိပဿနာပညာ ကထိတာ, ဣဓ ဗုဒ္ဓဝစနဂဏှနပညာ. န စ ကာမေသု ဂိဒ္ဓေါတိ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု အဂိဒ္ဓေါ. သတော စ နိပကော စာတိ အဘိက္ကန္တပဋိက္ကန္တာဒီသု သတ္တသု ဌာနေသု သတိယာ စေဝ ဉာဏေန စ သမန္နာဂတော စရတီတိ အတ္ထော. နေပက္ကန္တိ ပညာ, တာယ သမန္နာဂတတ္တာ နိပကောတိ ဝုတ္တော. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

คำว่า ผู้มีปฏิภาณดี หมายความว่า เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวาจาไพเราะและสมบูรณ์ด้วยปฏิภาณ แต่เป็นผู้มีปฏิภาณประกอบด้วยเหตุผล ไม่ใช่มีปฏิภาณไม่ต่อเนื่อง เพราะภิกษุผู้ตั้งอยู่ในศีลสมาจาร ย่อมไม่เป็นผู้มีปฏิภาณไม่ต่อเนื่อง แต่เป็นผู้มีปฏิภาณประกอบด้วยเหตุผล เหมือนพระวังคีสเถระ คำว่า ผู้มีคติ หมายความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาที่สามารถเข้าถึง (ธรรม) ได้ คำว่า ผู้มีธิติ หมายความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาที่สามารถทรงจำไว้ได้ คำว่า ผู้มีมติ ในที่นี้ คำว่า 'มติ' เป็นชื่อของปัญญาโดยแท้ เพราะฉะนั้นจึงหมายความว่า เป็นผู้มีปัญญา ด้วยเหตุนี้ ด้วยบททั้งสามนี้ จึงกล่าวถึงปัญญาเท่านั้น ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ในเบื้องต้น (ที่กล่าวว่า 'ปรารภความเพียร') กล่าวถึงวิริยะในการทำสมณธรรม ในที่นี้ (ที่กล่าวว่า 'มีธิติ') กล่าวถึงวิริยะในการเรียนเอาพุทธวจนะ ในทำนองเดียวกัน ในเบื้องต้น (ที่กล่าวว่า 'ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่' และ 'ผู้เพ่งพินิจ') กล่าวถึงวิปัสสนาปัญญา ในที่นี้ (ที่กล่าวว่า 'มีธิติ' และ 'มีมติ') กล่าวถึงปัญญาในการเรียนเอาพุทธวจนะ คำว่า และไม่กำหนัดในกามทั้งหลาย หมายความว่า ไม่กำหนัดในวัตถุกามและกิเลสกาม คำว่า เป็นผู้มีสติและรอบคอบ อธิบายว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติและญาณ ประพฤติอยู่ในฐานะ ๗ ประการ มีการก้าวไปข้างหน้าและการถอยกลับเป็นต้น ปัญญาเรียกว่า 'เนปักกะ' เพราะประกอบด้วยปัญญานั้น จึงเรียกว่า 'นิปะกะ' (ผู้รอบคอบ) แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงประกอบความตามนัยก่อน

အနုသာသနဝိဓာဒိဝဏ္ဏနာ

พรรณนาวิธีแห่งอนุสาสนีเป็นต้น

၁၅၄. ပစ္စတ္တံ ယောနိသော မနသိကာရာတိ အတ္တနော ဥပါယမနသိကာရေန. ယထာနုသိဋ္ဌံ တထာ ပဋိပဇ္ဇမာနောတိ ယထာ မယာ အနုသိဋ္ဌံ အနုသာသနီ ဒိန္နာ, တထာ ပဋိပဇ္ဇမာနော. တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာတိအာဒိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

๑๕๔. คำว่า การทำไว้ในใจโดยแยบคายเป็นส่วนตน หมายถึง ด้วยการทำไว้ในใจอันเป็นอุบายของตน คำว่า ปฏิบัติตามที่ได้รับคำสั่งสอน หมายถึง ปฏิบัติตามที่เราได้สั่งสอนแล้ว ได้ให้อนุสาสนีแล้ว คำว่า เพราะความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ ๓ เป็นต้น มีความหมายตามที่กล่าวไว้แล้ว แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงประกอบความตามนัยก่อน

၁၅၅. ပရပုဂ္ဂလဝိမုတ္တိဉာဏေတိ သောတာပန္နာဒီနံ ပရပုဂ္ဂလာနံ တေန တေန မဂ္ဂေန ကိလေသဝိမုတ္တိဉာဏေ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

๑๕๕. คำว่า ญาณในการหลุดพ้นของบุคคลอื่น หมายถึง ในญาณที่รู้การหลุดพ้นจากกิเลสด้วยมรรคนั้นๆ ของบุคคลอื่นทั้งหลาย มีพระโสดาบันเป็นต้น แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงประกอบความตามนัยก่อน

၁၅၆. အမုတြာသိံ ဧဝံနာမောတိ ဧကော ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တော နာမဂေါတ္တံ ပရိယာဒိယမာနော ဂစ္ဆတိ. ဧကော သုဒ္ဓခန္ဓေယေဝ အနုဿရတိ, ဧကော ဟိ သက္ကောတိ, ဧကော န သက္ကောတိ. တတ္ထ ယော သက္ကောတိ, တဿ ဝသေန အဂ္ဂဟေတွာ အသက္ကောန္တဿ ဝသေန ဂဟိတံ. အသက္ကောန္တော ပန ကိံ ကရောတိ? သုဒ္ဓခန္ဓေယေဝ အနုဿရန္တော ဂန္တွာ အနေကဇာတိသတသဟဿမတ္ထကေ ဌတွာ နာမဂေါတ္တံ ပရိယာဒိယမာနော ဩတရတိ. တံ ဒဿေန္တော ဧဝံနာမောတိအာဒိမာဟ[Pg.78]. သော ဧဝမာဟာတိ သော ဒိဋ္ဌိဂတိကော ဧဝမာဟ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ သဿတောတိ ဝတွာ ‘‘တေ စ သတ္တာ သံသရန္တီ’’တိ ဝဒန္တဿ ဝစနံ ပုဗ္ဗာပရဝိရုဒ္ဓံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိဂတိကတ္တာ ပနေသ ဧတံ န သလ္လက္ခေသိ. ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဟိ ဌာနံ ဝါ နိယမော ဝါ နတ္ထိ. ဣမံ ဂဟေတွာ ဣမံ ဝိဿဇ္ဇေတိ, ဣမံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဣမံ ဂဏှာတီတိ ဗြဟ္မဇာလေ ဝိတ္ထာရိတမေဝေတံ. အယံ တတိယော သဿတဝါဒေါတိ ထေရော လာဘိဿေဝ ဝသေန တယော သဿတဝါဒေ အာဟ. ဘဂဝတာ ပန တက္ကီဝါဒမ္ပိ ဂဟေတွာ ဗြဟ္မဇာလေ စတ္တာရော ဝုတ္တာ. ဧတေသံ ပန တိဏ္ဏံ ဝါဒါနံ ဝိတ္ထာရကထာ ဗြဟ္မဇာလေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၀) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

๑๕๖. บทว่า อมุตฺราสึ เอวํนาโม ความว่า บุคคลบางคนเมื่อระลึกถึงปุพเพนิวาส (ขันธ์ที่เคยอาศัยในกาลก่อน) ย่อมระลึกไปจนถึงชื่อและโคตร. บางคนระลึกได้แต่เพียงขันธ์ล้วนๆ. จริงอยู่ บางคนสามารถ (ระลึกไปจนถึงที่สุด) บางคนไม่สามารถ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บัณฑิตไม่ถือเอาโดยส่วนแห่งบุคคลผู้สามารถ แต่ถือเอาโดยส่วนแห่งบุคคลผู้ไม่สามารถ. ก็บุคคลผู้ไม่สามารถนั้น ย่อมทำอย่างไร? คือ ระลึกไปแต่ขันธ์ล้วนๆ ไปหยุดอยู่ที่เบื้องบนแห่งแสนชาติเป็นอันมาก แล้วจึงระลึกย้อนลงมาจนถึงชื่อและโคตร. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงบุคคลนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํนาโม. บทว่า โส เอวมาห ความว่า ผู้มีทิฏฐินั้นกล่าวอย่างนี้. ในวาทะนั้น แม้ว่าคำของผู้กล่าวว่า 'เที่ยง' แล้วกล่าวว่า 'และสัตว์เหล่านั้นย่อมท่องเที่ยวไป' จะขัดแย้งกันในเบื้องหน้าและเบื้องหลัง. แต่เพราะเป็นผู้มีทิฏฐิ เขาจึงมิได้กำหนดรู้ความขัดแย้งกันนั้น. เพราะว่า สำหรับผู้มีทิฏฐิ ที่ตั้งหรือความแน่นอน (ในวาทะ) ย่อมไม่มี. ถือเอาวาทะนี้แล้ว ก็สละวาทะนี้, สละวาทะนี้แล้ว ก็ถือเอาวาทะนี้ เรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโดยพิสดารไว้แล้วในพรหมชาลสูตร. บทว่า อยํ ตติโย สสฺสตวาโท ความว่า พระเถระกล่าวสัสสตวาทะ ๓ อย่าง โดยส่วนแห่งบุคคลผู้ได้ฌานเท่านั้น. ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงถือเอาแม้ซึ่งวาทะของนักตรึก แล้วตรัสสัสสตวาทะ ๔ อย่างไว้ในพรหมชาลสูตร. ก็คำอธิบายโดยพิสดารแห่งวาทะ ๓ อย่างเหล่านี้ พึงทราบโดยนัยที่ตรัสไว้แล้วในพรหมชาลสูตรนั่นเทียว. แม้ในที่นี้ เนื้อความที่เหลือ พึงให้พิสดารโดยนัยก่อนนั่นเทียว.

၁၅၇. ဂဏနာယ ဝါတိ ပိဏ္ဍဂဏနာယ. သင်္ခါနေနာတိ အစ္ဆိဒ္ဒကဝသေန မနောဂဏနာယ. ဥဘယထာပိ ပိဏ္ဍဂဏနမေဝ ဒဿေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဝဿာနံ သတဝသေန သဟဿဝသေန သတသဟဿဝသေန ကောဋိဝသေန ပိဏ္ဍံ ကတွာပိ ဧတ္တကာနိ ဝဿသတာနီတိ ဝါ ဧတ္တကာ ဝဿကောဋိယောတိ ဝါ ဧဝံ သင်္ခါတုံ န သက္ကာ. တုမှေ ပန အတ္တနော ဒသန္နံ ပါရမီနံ ပူရိတတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ယသ္မာ ဝေါ အနာဝရဏဉာဏံ သူရံ ဝဟတိ. တသ္မာ ဒေသနာဉာဏကုသလတံ ပုရက္ခတွာ ဝဿဂဏနာယပိ ပရိယန္တိကံ ကတွာ ကပ္ပဂဏနာယပိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဧတ္တကန္တိ ဒဿေထာတိ ဒီပေတိ. ပါဠိယတ္ထော ပနေတ္ထ ဝုတ္တနယောယေဝ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

๑๕๗. บทว่า คณนาย วา ได้แก่ โดยการนับเป็นกลุ่มก้อน. บทว่า สงฺขาเนน ได้แก่ โดยการนับในใจอย่างต่อเนื่องไม่ขาดสาย. แม้ทั้งสองอย่าง ก็แสดงถึงการนับเป็นกลุ่มก้อนนั่นเอง. อธิบายว่า แม้จะนับรวมจำนวนปีเป็นร้อย เป็นพัน เป็นแสน เป็นโกฏิ ก็ไม่สามารถจะนับได้ว่า 'มีร้อยปีเท่านี้' หรือ 'มีโกฏิปีเท่านี้'. แต่พระองค์ผู้เจริญทั้งหลาย เพราะทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการบริบูรณ์แล้ว เพราะทรงแทงตลอดดีแล้วซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ เพราะเหตุที่อนาวรณญาณของพระองค์เป็นไปอย่างแกล้วกล้า ฉะนั้น ขอพระองค์ทรงอาศัยความฉลาดในเทศนาญาณ ทรงกระทำการกำหนดที่สุดแม้โดยการนับปี ทรงกำหนดแม้โดยการนับกัป แล้วโปรดแสดงว่า 'มีประมาณเท่านี้' ดังนี้. อรรถแห่งบาลีในที่นี้ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. แม้ในที่นี้ เนื้อความที่เหลือ พึงประกอบโดยนัยก่อนนั่นเทียว.

၁၅၈. ဧတဒါနုတ္တရိယံ, ဘန္တေ, သတ္တာနံ စုတူပပါတဉာဏေတိ ဘန္တေ ယာပိ အယံ သတ္တာနံ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေန ဉာဏဒေသနာ, သာပိ တုမှာကံယေဝ အနုတ္တရာ. အတီတဗုဒ္ဓါပိ ဧဝမေဝ ဒေသေသုံ. အနာဂတာပိ ဧဝမေဝ ဒေသေဿန္တိ. တုမှေ တေသံ အတီတာနာဂတဗုဒ္ဓါနံ ဉာဏေန သံသန္ဒိတွာဝ ဒေသယိတ္ထ. ‘‘ဣမိနာပိ ကာရဏေန ဧဝံပသန္နော အဟံ ဘန္တေ ဘဂဝတီ’’တိ ဒီပေတိ. ပါဠိယတ္ထော ပနေတ္ထ ဝိတ္ထာရိတောယေဝ.

๑๕๘. บทว่า เอตทานุตฺตริยํ ภนฺเต สตฺตานํ จุตูปปาตญาเณ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทศนาแสดงญาณโดยส่วนแห่งจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลายแม้นี้ใด เทศนานั้นก็ยอดเยี่ยมเป็นของพระองค์ทั้งหลายเท่านั้น. แม้พระพุทธเจ้าในอดีต ก็ทรงแสดงอย่างนี้เหมือนกัน. แม้พระพุทธเจ้าในอนาคต ก็จักทรงแสดงอย่างนี้เหมือนกัน. พระองค์ทั้งหลายทรงเทียบเคียงกับพระญาณของพระพุทธเจ้าในอดีตและอนาคตเหล่านั้นแล้วจึงทรงแสดง. ท่านแสดงว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ด้วยเหตุนี้ ข้าพระองค์จึงเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้'. อรรถแห่งบาลีในที่นี้ ท่านอธิบายไว้โดยพิสดารแล้วนั่นเทียว.

၁၅၉. သာသဝါ သဥပဓိကာတိ သဒေါသာ သဥပါရမ္ဘာ. နော အရိယာတိ ဝုစ္စတီတိ အရိယိဒ္ဓီတိ န ဝုစ္စတိ. အနာသဝါ အနုပဓိကာတိ နိဒ္ဒေါသာ အနုပါရမ္ဘာ. အရိယာတိ ဝုစ္စတီတိ အရိယိဒ္ဓီတိ ဝုစ္စတိ. အပ္ပဋိကူလသညီ [Pg.79] တတ္ထ ဝိဟရတီတိ ကထံ အပ္ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတီတိ? ပဋိကူလေ သတ္တေ မေတ္တံ ဖရတိ, သင်္ခါရေ ဓာတုသညံ ဥပသံဟရတိ. ယထာဟ ‘‘ကထံ ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ (ပဋိ. မ. ၃.၉၇)? အနိဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာယ ဝါ ဖရတိ, ဓာတုတော ဝါ ဥပသံဟရတီ’’တိ. ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတီတိ အပ္ပဋိကူလေ သတ္တေ အသုဘသညံ ဖရတိ, သင်္ခါရေ အနိစ္စသညံ ဥပသံဟရတိ. ယထာဟ ‘‘ကထံ အပ္ပဋိကူလေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? ဣဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ အသုဘာယ ဝါ ဖရတိ, အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတီ’’တိ. ဧဝံ သေသပဒေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๑๕๙. บทว่า สาสวา สอุปธิกา ได้แก่ เป็นไปกับด้วยโทษ คือ อาสวะ เป็นไปกับด้วยการถูกตำหนิติเตียน. บทว่า โน อริยาติ วุจฺจติ ความว่า ไม่เรียกว่า อริยฤทธิ์. บทว่า อนาสวา อนุปธิกา ได้แก่ ไม่มีโทษ ไม่มีการถูกตำหนิติเตียน. บทว่า อริยาติ วุจฺจติ ความว่า เรียกว่า อริยฤทธิ์. บทว่า อปฺปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรติ ความว่า มีสัญญาว่าไม่ปฏิกูลในอารมณ์นั้นอยู่ อย่างไร? คือ แผ่เมตตาไปในสัตว์ที่น่าปฏิกูล น้อมธาตุสัญญาเข้าไปในสังขารทั้งหลาย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'บุคคลมีสัญญาว่าไม่ปฏิกูลในอารมณ์ที่น่าปฏิกูลอยู่ อย่างไร? คือ แผ่เมตตาไปในวัตถุที่ไม่น่าปรารถนา หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุ'. บทว่า ปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรติ ความว่า แผ่อสุภสัญญาไปในสัตว์ที่ไม่น่าปฏิกูล น้อมอนิจจสัญญาเข้าไปในสังขารทั้งหลาย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'บุคคลมีสัญญาว่าปฏิกูลในอารมณ์ที่ไม่น่าปฏิกูลอยู่ อย่างไร? คือ แผ่ไปโดยความเป็นอสุภะในวัตถุที่น่าปรารถนา หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยง'. พึงทราบอรรถแม้ในบทที่เหลือทั้งหลายอย่างนี้.

ဥပေက္ခကော တတ္ထ ဝိဟရတီတိ ဣဋ္ဌေ အရဇ္ဇန္တော အနိဋ္ဌေ အဒုဿန္တော ယထာ အညေ အသမပေက္ခနေန မောဟံ ဥပ္ပာဒေန္တိ, ဧဝံ အနုပ္ပာဒေန္တော ဆသု အာရမ္မဏေသု ဆဠင်္ဂုပေက္ခာယ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ. ဧတဒါနုတ္တရိယံ, ဘန္တေ, ဣဒ္ဓိဝိဓာသူတိ, ဘန္တေ, ယာ အယံ ဒွီသု ဣဒ္ဓီသု ဧဝံဒေသနာ, ဧတဒါနုတ္တရိယံ. တံ ဘဂဝါတိ တံ ဒေသနံ ဘဂဝါ အသေသံ သကလံ အဘိဇာနာတိ. တံ ဘဂဝတောတိ တံ ဒေသနံ ဘဂဝတော အသေသံ အဘိဇာနတော. ဥတ္တရိ အဘိညေယျံ နတ္ထီတိ ဥတ္တရိ အဘိဇာနိတဗ္ဗံ နတ္ထိ. အယံ နာမ ဣတော အညော ဓမ္မော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ ယံ ဘဂဝါ န ဇာနာတိ ဣဒံ နတ္ထိ. ယဒဘိဇာနံ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါတိ ယံ တုမှေဟိ အနဘိညာတံ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ အဘိဇာနန္တော ဘဂဝတာ ဘိယျောဘိညတရော အဿ, အဓိကတရပညော ဘဝေယျ. ယဒိဒံ ဣဒ္ဓိဝိဓာသူတိ ဧတ္ထ ယဒိဒန္တိ နိပါတမတ္တံ. ဣဒ္ဓိဝိဓာသု ဘဂဝတာ ဥတ္တရိတရော နတ္ထိ. အတီတဗုဒ္ဓါပိ ဟိ ဣမာ ဒွေ ဣဒ္ဓိယော ဒေသေသုံ, အနာဂတာပိ ဣမာဝ ဒေသေဿန္တိ. တုမှေပိ တေသံ ဉာဏေန သံသန္ဒိတွာ ဣမာဝ ဒေသယိတ္ထ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣဒ္ဓိဝိဓာသု အနုတ္တရောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမိနာပိ ကာရဏေန ဧဝံပသန္နော အဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတီ’’တိ ဒီပေတိ. ဧတ္တာဝတာ ယေ ဓမ္မသေနာပတိ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ သောဠသ အပရမ္ပရိယဓမ္မေ သမ္မသိ, တေဝ ဒဿိတာ ဟောန္တိ.

บทว่า อุเปกฺขโก ตตฺถ วิหรติ ความว่า ไม่ยินดีในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ไม่ขัดเคืองในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา, ไม่ทำโมหะให้เกิดขึ้นเหมือนที่คนอื่นทำโมหะให้เกิดขึ้นด้วยการไม่พิจารณาโดยแยบคาย, เป็นผู้วางเฉยด้วยอุเบกขา มีองค์ ๖ ในอารมณ์ ๖ อยู่. บทว่า เอตทานุตฺตริยํ ภนฺเต อิทฺธิวิธาสุ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทศนาในอิทธิวิธีทั้งสองอย่างนี้ใด เทศนานี้เป็นเยี่ยม. บทว่า ตํ ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงรู้ยิ่งซึ่งเทศนานั้นทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ. บทว่า ตํ ภควโต ความว่า แห่งพระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ยิ่งซึ่งเทศนานั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ. บทว่า อุตฺตริ อภิญฺเญยฺยํ นตฺถิ ความว่า ธรรมที่พึงรู้ยิ่งขึ้นไปไม่มี. ธรรมหรือบุคคลอื่นจากนี้ ชื่อว่า... ที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบนั้น ไม่มี. บทว่า ยทภิชานํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ความว่า สมณะหรือพราหมณ์อื่นใด ที่จะรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่พระองค์ทั้งหลายมิได้ทรงรู้ยิ่งแล้ว จะพึงเป็นผู้รู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาค หรือจะพึงเป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่านั้น ไม่มี. ในบทว่า ยทิทํ อิทฺธิวิธาสุ นี้ บทว่า ยทิทํ เป็นเพียงนิบาต. ในเรื่องอิทธิวิธี ไม่มีผู้ใดยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ แม้พระพุทธเจ้าในอดีต ก็ทรงแสดงฤทธิ์ ๒ อย่างนี้, แม้พระพุทธเจ้าในอนาคต ก็จักทรงแสดงฤทธิ์ ๒ อย่างนี้เท่านั้น. แม้พระองค์ทั้งหลายก็ทรงเทียบเคียงกับพระญาณของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นแล้วจึงทรงแสดงฤทธิ์ ๒ อย่างนี้เท่านั้น. เมื่อจะแสดงว่า 'ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยมในเรื่องอิทธิวิธี' จึงกล่าวชี้แจงว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ด้วยเหตุนี้ ข้าพระองค์จึงเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้'. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ธรรม ๑๖ ประการอันเป็นส่วนเบื้องปลายลำดับ ที่พระธรรมเสนาบดีนั่งพิจารณาอยู่ในที่พักกลางวัน ก็เป็นอันท่านแสดงแล้ว.

အညထာသတ္ထုဂုဏဒဿနာဒိဝဏ္ဏနာ

พรรณนาว่าด้วยการเห็นพระคุณของพระศาสดาเป็นต้นโดยประการอื่น

၁၆၀. ဣဒါနိ အပရေနပိ အာကာရေန ဘဂဝတော ဂုဏေ ဒဿေန္တော ယံ တံ ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဒ္ဓေန ကုလပုတ္တေနာတိ သဒ္ဓါ ကုလပုတ္တာ [Pg.80] နာမ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ ဗောဓိသတ္တာ. တသ္မာ ယံ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တေန ပတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိံ ပန တေန ပတ္တဗ္ဗံ? နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ. အာရဒ္ဓဝီရိယေနာတိအာဒီသု ‘‘ဝီရိယံ ထာမော’’တိအာဒီနိ သဗ္ဗာနေဝ ဝီရိယဝေဝစနာနိ. တတ္ထ အာရဒ္ဓဝီရိယေနာတိ ပဂ္ဂဟိတဝီရိယေန. ထာမဝတာတိ ထာမသမ္ပန္နေန ထိရဝီရိယေန. ပုရိသထာမေနာတိ တေန ထာမဝတာ ယံ ပုရိသထာမေန ပတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနန္တရပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ပုရိသဓောရယှေနာတိ ယာ အသမဓုရေဟိ ဗုဒ္ဓေဟိ ဝဟိတဗ္ဗာ ဓုရာ, တံ ဓုရံ ဝဟနသမတ္ထေန မဟာပုရိသေန. အနုပ္ပတ္တံ တံ ဘဂဝတာတိ တံ သဗ္ဗံ အတီတာနာဂတဗုဒ္ဓေဟိ ပတ္တဗ္ဗံ, သဗ္ဗမေဝ အနုပ္ပတ္တံ, ဘဂဝတော ဧကဂုဏောပိ ဦနော နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ကာမေသု ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂန္တိ ဝတ္ထုကာမေသု ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂံ. ယထာ အညေ ကေဏိယဇဋိလာဒယော သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘‘ကော ဇာနာတိ ပရလောကံ. သုခေါ ဣမိဿာ ပရိဗ္ဗာဇိကာယ မုဒုကာယ လောမသာယ ဗာဟာယ သမ္ဖဿော’’တိ မောဠိဗန္ဓာဟိ ပရိဗ္ဗာဇိကာဟိ ပရိစာရေန္တိ သမ္ပတ္တံ သမ္ပတ္တံ ရူပါဒိအာရမ္မဏံ အနုဘဝမာနာ ကာမသုခမနုယုတ္တာ, န ဧဝမနုယုတ္တောတိ ဒဿေတိ.

๑๖๐. บัดนี้ เมื่อจะแสดงพระคุณของพระผู้มีพระภาคโดยประการอื่นอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `ยํ ตํ ภนฺเต` ในบทเหล่านั้น บทว่า `สทฺเธน กุลปุตฺเตน` ความว่า ชื่อว่ากุลบุตรผู้มีศรัทธา ได้แก่ พระโพธิสัตว์ทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน เพราะเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ธรรมใดอันพระสัพพัญญูโพธิสัตว์พึงบรรลุ ก็ธรรมอะไรเล่า อันพระโพธิสัตว์นั้นพึงบรรลุ? คือ โลกุตรธรรม ๙ ประการ ในบทเป็นต้นว่า `อารทฺธวีริเยน` บททั้งหลายเป็นต้นว่า `วีริยํ ถาโม` ล้วนเป็นไวพจน์ของคำว่าวิริยะทั้งสิ้น ในบทเหล่านั้น บทว่า `อารทฺธวีริเยน` คือ โดยผู้มีความเพียรประคองไว้แล้ว บทว่า `ถามวตา` คือ โดยผู้ถึงพร้อมด้วยกำลัง มีความเพียรมั่นคง บทว่า `ปุริสถาเมน` เป็นอันกล่าวว่า ธรรมใดอันพระโพธิสัตว์ผู้ถึงพร้อมด้วยกำลังนั้นพึงบรรลุด้วยกำลังแห่งบุรุษ แม้ในสองบทถัดไป ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า `ปุริสโธรยฺเหน` คือ โดยมหาบุรุษผู้สามารถเพื่อจะนำไปซึ่งธุระใด อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีธุระหาผู้เสมอเหมือนมิได้พึงทรงนำไป บทว่า `อนุปฺปตฺตํ ตํ ภควตา` แสดงว่า ธรรมทั้งหมดนั้นอันพระพุทธเจ้าทั้งในอดีตและอนาคตพึงบรรลุ พระผู้มีพระภาคทรงบรรลุแล้วทั้งหมด แม้พระคุณอย่างหนึ่งของพระผู้มีพระภาคที่หย่อนกว่า (พระพุทธเจ้าเหล่านั้น) ก็ไม่มี บทว่า `กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยคํ` คือ การประกอบตนให้พัวพันในกามสุขในวัตถุกามทั้งหลาย แสดงว่า สมณพราหมณ์เหล่าอื่นมีเกณิยชฎิลเป็นต้น ปรนนิบัติด้วยปริพาชิกาทั้งหลายผู้มุ่นมวยผม ด้วยคิดว่า "ใครจะรู้ปรโลก สัมผัสที่แขนของปริพาชิกาผู้นี้ซึ่งมีกายนุ่มนวล มีขนนุ่มนวล เป็นสุข" เสวยรูปารมณ์เป็นต้นที่ได้มาแล้วๆ ประกอบตนในกามสุขฉันใด พระผู้มีพระภาคหาได้ทรงประกอบตนฉันนั้นไม่

ဟီနန္တိ လာမကံ. ဂမ္မန္တိ ဂါမဝါသီနံ ဓမ္မံ. ပေါထုဇ္ဇနိကန္တိ ပုထုဇ္ဇနေဟိ သေဝိတဗ္ဗံ. အနရိယန္တိ န နိဒ္ဒေါသံ. န ဝါ အရိယေဟိ သေဝိတဗ္ဗံ. အနတ္ထသဉှိတန္တိ အနတ္ထသံယုတ္တံ. အတ္တကိလမထာနုယောဂန္တိ အတ္တနော အာတာပနပရိတာပနာနုယောဂံ. ဒုက္ခန္တိ ဒုက္ခယုတ္တံ, ဒုက္ခမံ ဝါ. ယထာ ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂံ ပရိဝဇ္ဇေဿာမာတိ ကာယကိလမထံ အနုဓာဝန္တိ, တတော မုဉ္စိဿာမာတိ ကာမသုခံ အနုဓာဝန္တိ, န ဧဝံ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ပန ဥဘော ဧတေ အန္တေ ဝဇ္ဇေတွာ ယာ သာ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ စက္ခုကရဏီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ သမ္မာပဋိပတ္တိ, တမေဝ ပဋိပန္နော. တသ္မာ ‘‘န စ အတ္တကိလမထာနုယောဂ’’န္တိအာဒိမာဟ.

บทว่า `หีนํ` คือ เลวทราม บทว่า `คมฺมํ` คือ ธรรมของชาวบ้าน บทว่า `โปถุชฺชนิกํ` คือ อันปุถุชนพึงเสพ บทว่า `อนริยํ` คือ ไม่ปราศจากโทษ หรืออันพระอริยเจ้าไม่พึงเสพ บทว่า `อนตฺถสญฺหิตํ` คือ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ บทว่า `อตฺตกิลมถานุโยคํ` คือ การประกอบความเดือดร้อน ความเดือดร้อนโดยรอบแก่ตน บทว่า `ทุกฺขํ` คือ ประกอบด้วยทุกข์ หรือเป็นทุกข์ สมณพราหมณ์บางพวกย่อมแล่นไปตามการลำบากกาย ด้วยคิดว่า "เราจักเว้นการประกอบตนให้พัวพันในกามสุข" หรือย่อมแล่นไปตามกามสุข ด้วยคิดว่า "เราจักพ้นจากความลำบากกายนั้น" ฉันใด พระผู้มีพระภาคหาเป็นฉันนั้นไม่ ส่วนพระผู้มีพระภาค ทรงเว้นส่วนสุดทั้งสองนี้แล้ว ทรงดำเนินสัมมาปฏิบัติใดที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย มัชฌิมาปฏิปทาอันตถาคตตรัสรู้พร้อมแล้ว กระทำจักษุ... มีอยู่" ก็ทรงดำเนินสัมมาปฏิบัตินั้นนั่นแหละ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `น จ อตฺตกิลมถานุโยคํ`

အာဘိစေတသိကာနန္တိ အဘိစေတသိကာနံ, ကာမာဝစရစိတ္တာနိ အတိက္ကမိတွာ ဌိတာနန္တိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနန္တိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ သုခဝိဟာရာနံ. ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တန္တသ္မိဉှိ သပ္ပီတိကဒုတိယဇ္ဈာနဖလသမာပတ္တိ ကထိတာ (ဒီ. နိ. ၁.၄၃၂). ပါသာဒိကသုတ္တန္တေ သဟ မဂ္ဂေန ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနံ. ဒသုတ္တရသုတ္တန္တေ [Pg.81] စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဖလသမာပတ္တိ. ဣမသ္မိံ သမ္ပသာဒနီယေ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရဇ္ဈာနာနိ ကထိတာနိ. နိကာမလာဘီတိ ယထာကာမလာဘီ. အကိစ္ဆလာဘီတိ အဒုက္ခလာဘီ. အကသိရလာဘီတိ ဝိပုလလာဘီ.

บทว่า `อาภิเจตสิกานํ` ความว่า แห่งธรรมอันเกิดในจิตอันยิ่ง คือ ตั้งอยู่โดยก้าวล่วงกามาวจรจิตทั้งหลาย บทว่า `ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ` คือ แห่งธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในอัตภาพนี้แหละ จริงอยู่ ในโปฏฐปาทสูตร ตรัสผลสมาบัติคือทุติยฌานอันมีปีติ (ว่าเป็นทิฏฐธรรมสุขวิหาร) ในปาสาทิกสูตร ตรัสวิปัสสนาปาทกฌานพร้อมกับมรรค (ว่าเป็นทิฏฐธรรมสุขวิหาร) ในทสุตตรสูตร ตรัสผลสมาบัติอันเป็นจตุตถฌาน (ว่าเป็นทิฏฐธรรมสุขวิหาร) ในสัมปสาทนียสูตรนี้ ตรัสทิฏฐธรรมสุขวิหารฌานทั้งหลาย บทว่า `นิกามลาภี` คือ ผู้ได้ตามความปรารถนา บทว่า `อกิจฺฉลาภี` คือ ผู้ได้โดยไม่ลำบาก บทว่า `อกสิรลาภี` คือ ผู้ได้ฌานอันไพบูลย์

အနုယောဂဒါနပ္ပကာရဝဏ္ဏနာ

พรรณนาประการแห่งการให้อนุโยค

၁၆၁. ဧကိဿာ လောကဓာတုယာတိ ဒသသဟဿိလောကဓာတုယာ. တီဏိ ဟိ ခေတ္တာနိ – ဇာတိခေတ္တံ အာဏာခေတ္တံ ဝိသယခေတ္တံ. တတ္ထ ဇာတိခေတ္တံ နာမ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု. သာ ဟိ တထာဂတဿ မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမနကာလေ နိက္ခမနကာလေ သမ္ဗောဓိကာလေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ အာယုသင်္ခါရောဿဇ္ဇနေ ပရိနိဗ္ဗာနေ စ ကမ္ပတိ. ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠံ ပန အာဏာခေတ္တံ နာမ. အာဋာနာဋိယမောရပရိတ္တဓဇဂ္ဂပရိတ္တရတနပရိတ္တာဒီနဉှိ ဧတ္ထ အာဏာ ဝတ္တတိ. ဝိသယခေတ္တဿ ပန ပရိမာဏံ နတ္ထိ, ဗုဒ္ဓါနဉှိ ‘‘ယာဝတကံ ဉာဏံ, တာဝတကံ ဉေယျံ, ယာဝတကံ ဉေယျံ တာဝတကံ ဉာဏံ, ဉာဏပရိယန္တိကံ ဉေယျံ, ဉေယျပရိယန္တိကံ ဉာဏ’’န္တိ (မဟာနိ. ၅၅) ဝစနတော အဝိသယော နာမ နတ္ထိ.

๑๖๑. บทว่า `เอกิสฺสา โลกธาตุยา` คือ ในหมื่นโลกธาตุ จริงอยู่ เขตมี ๓ อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต และวิสัยเขต ในเขตเหล่านั้น ชื่อว่าชาติเขต ได้แก่ หมื่นโลกธาตุ จริงอยู่ หมื่นโลกธาตุนั้นย่อมไหว ในกาลที่พระตถาคตเสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา ในกาลประสูติ ในกาลตรัสรู้ ในกาลทรงประกาศธรรมจักร ในกาลทรงปลงอายุสังขาร และในกาลปรินิพพาน ส่วนแสนโกฏิจักรวาล ชื่อว่าอาณาเขต จริงอยู่ อาณาแห่งอาฏานาฏิยปริตร โมรปริตร ธชัคคปริตร รตนปริตร เป็นต้น ย่อมเป็นไปในเขตนี้ ส่วนวิสัยเขต ไม่มีประมาณ เพราะว่าของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่า อวิสัย (สิ่งที่ไม่ใช่วิสัย) ย่อมไม่มี ตามที่ตรัสไว้ว่า "พระญาณมีประมาณเท่าใด เญยยธรรมก็มีประมาณเท่านั้น เญยยธรรมมีประมาณเท่าใด พระญาณก็มีประมาณเท่านั้น เญยยธรรมมีพระญาณเป็นที่สุด พระญาณมีเญยยธรรมเป็นที่สุด"

ဣမေသု ပန တီသု ခေတ္တေသု ဌပေတွာ ဣမံ စက္ကဝါဠံ အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ သုတ္တံ နတ္ထိ, နုပ္ပဉ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထိ. တီဏိ ပိဋကာနိ ဝိနယပိဋကံ, သုတ္တန္တပိဋကံ အဘိဓမ္မပိဋကံ. တိဿော သင်္ဂီတိယော မဟာကဿပတ္ထေရဿ သင်္ဂီတိ, ယသတ္ထေရဿ သင်္ဂီတိ, မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရဿ သင်္ဂီတီတိ. ဣမာ တိဿော သင်္ဂီတိယော အာရုဠှေ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ ‘‘ဣမံ စက္ကဝါဠံ မုဉ္စိတွာ အညတ္ထ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ သုတ္တံ နတ္ထိ, နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထိ.

ก็ในเขตทั้งสามนี้ เว้นจักรวาลนี้แล้ว พระสูตรที่ว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในจักรวาลอื่น" ไม่มี แต่พระสูตรที่ว่า "ย่อมไม่อุบัติ" มีอยู่ ปิฎกมี ๓ คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก อภิธรรมปิฎก สังคายนามี ๓ คือ สังคายนาของพระมหากัสสปเถระ สังคายนาของพระยสเถระ สังคายนาของพระโมคคลีบุตรติสสเถระ ในพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกที่ยกขึ้นสู่สังคายนาทั้งสามนี้ พระสูตรที่ว่า "เว้นจักรวาลนี้แล้ว พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในที่อื่น" ไม่มี แต่พระสูตรที่ว่า "ย่อมไม่อุบัติ" มีอยู่

အပုဗ္ဗံ အစရိမန္တိ အပုရေ အပစ္ဆာ ဧကတော နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, ပုရေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ ‘‘ဗောဓိံ အပတွာ န ဥဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ နိသိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏံ, တာဝ ပုဗ္ဗေတိ န ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗောဓိသတ္တဿ ဟိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏေ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠကမ္ပနေနေဝ ခေတ္တပရိဂ္ဂဟော ကတော. အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိပိ နိဝါရိတာ ဟောတိ. ပရိနိဗ္ဗာနတော ပဋ္ဌာယ စ ယာဝ သာသပမတ္တာပိ ဓာတုယော တိဋ္ဌန္တိ, တာဝ ပစ္ဆာတိ န ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓာတူသု ဟိ ဌိတာသု [Pg.82] ဗုဒ္ဓါပိ ဌိတာဝ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဧတ္ထန္တရေ အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ နိဝါရိတာဝ ဟောတိ. ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနေ ပန ဇာတေ အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ န နိဝါရိတာ.

บทว่า `อุปุพฺพํ อจริมํ` คือ ไม่ทรงอุบัติพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลัง เป็นอันกล่าวว่า ทรงอุบัติก่อนหรือหลัง ในข้อนั้น ไม่พึงทราบว่า "ก่อน" คือตั้งแต่กาลที่ประทับนั่งที่โพธิบัลลังก์ (ด้วยอธิษฐานว่า) "ยังไม่บรรลุพระโพธิญาณ จักไม่ลุกขึ้น" จนถึงการถือปฏิสนธิในพระครรภ์พระมารดา จริงอยู่ ในการถือปฏิสนธิของพระโพธิสัตว์ การกำหนดเขตย่อมสำเร็จได้ด้วยการไหวของหมื่นจักรวาลนั่นเอง แม้การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นก็เป็นอันทรงห้ามไว้ และไม่พึงทราบว่า "หลัง" คือตั้งแต่กาลปรินิพพาน จนถึงกาลที่พระธาตุทั้งหลายแม้ประมาณเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดยังตั้งอยู่ จริงอยู่ เมื่อพระธาตุทั้งหลายยังตั้งอยู่ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ชื่อว่ายังทรงดำรงอยู่ เพราะเหตุนั้น ในระหว่างกาลนี้ การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นเป็นอันทรงห้ามไว้ทีเดียว แต่เมื่อธาตุปรินิพพานเกิดขึ้นแล้ว การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นหาได้ทรงห้ามไว้ไม่

တိပိဋကအန္တရဓာနကထာ

กถาว่าด้วยการอันตรธานของพระไตรปิฎก

တီဏိ အန္တရဓာနာနိ နာမ ပရိယတ္တိအန္တရဓာနံ, ပဋိဝေဓအန္တရဓာနံ, ပဋိပတ္တိအန္တရဓာနန္တိ. တတ္ထ ပရိယတ္တီတိ တီဏိ ပိဋကာနိ. ပဋိဝေဓောတိ သစ္စပ္ပဋိဝေဓော. ပဋိပတ္တီတိ ပဋိပဒါ. တတ္ထ ပဋိဝေဓော စ ပဋိပတ္တိ စ ဟောတိပိ န ဟောတိပိ. ဧကသ္မိဉှိ ကာလေ ပဋိဝေဓကရာ ဘိက္ခူ ဗဟူ ဟောန္တိ, ဧသ ဘိက္ခု ပုထုဇ္ဇနောတိ အင်္ဂုလိံ ပသာရေတွာ ဒဿေတဗ္ဗော ဟောတိ. ဣမသ္မိံယေဝ ဒီပေ ဧကဝါရံ ပုထုဇ္ဇနဘိက္ခု နာမ နာဟောသိ. ပဋိပတ္တိပူရကာပိ ကဒါစိ ဗဟူ ဟောန္တိ, ကဒါစိ အပ္ပာ. ဣတိ ပဋိဝေဓော စ ပဋိပတ္တိ စ ဟောတိပိ န ဟောတိပိ. သာသနဋ္ဌိတိယာ ပန ပရိယတ္တိ ပမာဏံ. ပဏ္ဍိတော ဟိ တေပိဋကံ သုတွာ ဒွေပိ ပူရေတိ.

การอันตรธานมี ๓ อย่าง คือ ปริยัติอันตรธาน ปฏิเวธอันตรธาน และปฏิบัติอันตรธาน ในบรรดาการอันตรธานเหล่านั้น ปริยัติ ได้แก่ พระไตรปิฎก ปฏิเวธ ได้แก่ การแทงตลอดสัจจะ ปฏิบัติ ได้แก่ ข้อปฏิบัติ ในบรรดาการอันตรธานเหล่านั้น ปฏิเวธและปฏิบัติ จะมีอยู่ก็ได้ ไม่มีอยู่ก็ได้ ด้วยว่า ในกาลบางคราว ภิกษุผู้กระทำการแทงตลอดมีอยู่มาก ถึงกับต้องชี้มือแสดงว่า 'ภิกษุรูปนี้เป็นปุถุชน' แม้ในเกาะนี้เอง ในคราวหนึ่ง ภิกษุชื่อว่าเป็นปุถุชนมิได้มี แม้ผู้บำเพ็ญข้อปฏิบัติให้บริบูรณ์ บางครั้งก็มีมาก บางครั้งก็มีน้อย เพราะเหตุนั้น ปฏิเวธและปฏิบัติ จะมีอยู่ก็ได้ ไม่มีอยู่ก็ได้ แต่ปริยัติเป็นประมาณเพื่อความดำรงอยู่แห่งพระศาสนา ด้วยว่า บัณฑิตครั้นได้ฟังพระไตรปิฎกแล้ว ย่อมบำเพ็ญ (ปฏิเวธและปฏิบัติ) ทั้งสองอย่างให้บริบูรณ์ได้

ယထာ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော အာဠာရဿ သန္တိကေ ပဉ္စာဘိညာ သတ္တ စ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယာ ပရိကမ္မံ ပုစ္ဆိ, သော န ဇာနာမီတိ အာဟ. တတော ဥဒကဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ အဓိဂတဝိသေသံ သံသန္ဒိတွာ နေဝသညာနာသညာယတနဿ ပရိကမ္မံ ပုစ္ဆိ, သော အာစိက္ခိ, တဿ ဝစနသမနန္တရမေဝ မဟာသတ္တော တံ ဈာနံ သမ္ပာဒေသိ, ဧဝမေဝ ပညဝါ ဘိက္ခု ပရိယတ္တိံ သုတွာ ဒွေပိ ပူရေတိ. တသ္မာ ပရိယတ္တိယာ ဌိတာယ သာသနံ ဌိတံ ဟောတိ. ယဒါ ပန သာ အန္တရဓာယတိ, တဒါ ပဌမံ အဘိဓမ္မပိဋကံ နဿတိ. တတ္ထ ပဋ္ဌာနံ သဗ္ဗပဌမံ အန္တရဓာယတိ. အနုက္ကမေန ပစ္ဆာ ဓမ္မသင်္ဂဟော, တသ္မိံ အန္တရဟိတေ ဣတရေသု ဒွီသု ပိဋကေသု ဌိတေသုပိ သာသနံ ဌိတမေဝ ဟောတိ.

เปรียบเหมือนพระโพธิสัตว์ของเรา ได้ยังอภิญญา ๕ และสมาบัติ ๗ ให้บังเกิดในสำนักของอาฬารดาบสแล้ว ได้ถามถึงบริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ท่านตอบว่า 'เราไม่รู้' จากนั้น จึงไปยังสำนักของอุทกดาบส ทรงเทียบเคียงคุณวิเศษที่ได้บรรลุแล้ว ได้ถามถึงบริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ ท่านได้บอกแล้ว ในลำดับแห่งคำของท่านนั้นเอง พระมหาสัตว์ก็ได้ทรงยังฌานนั้นให้สำเร็จ ฉันใด ภิกษุผู้มีปัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกัน ครั้นได้ฟังปริยัติแล้ว ย่อมบำเพ็ญ (ปฏิเวธและปฏิบัติ) ทั้งสองอย่างให้บริบูรณ์ได้ เพราะฉะนั้น เมื่อปริยัติดำรงอยู่ พระศาสนาก็ชื่อว่าดำรงอยู่ แต่เมื่อใด ปริยัตินั้นอันตรธานไป เมื่อนั้น พระอภิธรรมปิฎกย่อมเสื่อมสูญไปก่อน ในพระอภิธรรมปิฎกนั้น คัมภีร์ปัฏฐานย่อมอันตรธานไปก่อนกว่าคัมภีร์ทั้งปวง โดยลำดับ คัมภีร์ธัมมสังคณีย่อมอันตรธานในภายหลัง เมื่อคัมภีร์นั้นอันตรธานไปแล้ว แม้เมื่อปิฎกที่เหลืออีก ๒ ดำรงอยู่ พระศาสนาก็ชื่อว่าดำรงอยู่นั่นเอง

တတ္ထ သုတ္တန္တပိဋကေ အန္တရဓာယမာနေ ပဌမံ အင်္ဂုတ္တရနိကာယော ဧကာဒသကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဧကကာ အန္တရဓာယတိ, တဒနန္တရံ သံယုတ္တနိကာယော စက္ကပေယျာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဩဃတရဏာ အန္တရဓာယတိ. တဒနန္တရံ မဇ္ဈိမနိကာယော ဣန္ဒြိယဘာဝနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မူလပရိယာယာ အန္တရဓာယတိ. တဒနန္တရံ ဒီဃနိကာယော ဒသုတ္တရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဗြဟ္မဇာလာ အန္တရဓာယတိ. ဧကိဿာပိ ဒွိန္နမ္ပိ ဂါထာနံ ပုစ္ဆာ အဒ္ဓါနံ [Pg.83] ဂစ္ဆတိ, သာသနံ ဓာရေတုံ န သက္ကောတိ, သဘိယပုစ္ဆာ အာဠဝကပုစ္ဆာ ဝိယ စ. ဧတာ ကိရ ကဿပဗုဒ္ဓကာလိကာ အန္တရာ သာသနံ ဓာရေတုံ နာသက္ခိံသု.

ในบรรดาปิฎกทั้งสองนั้น เมื่อสุตตันตปิฎกกำลังอันตรธานไป อังคุตตรนิกายย่อมอันตรธานไปก่อน ตั้งแต่เอกาทสกนิบาตจนถึงเอกกนิบาต ในลำดับนั้น สังยุตตนิกายย่อมอันตรธานไป ตั้งแต่จักกเปยยาลวรรคจนถึงโอฆตรณสูตร ในลำดับนั้น มัชฌิมนิกายย่อมอันตรธานไป ตั้งแต่อินทริยภาวนาสูตรจนถึงมูลปริยายสูตร ในลำดับนั้น ทีฆนิกายย่อมอันตรธานไป ตั้งแต่ทสุตตรสูตรจนถึงพรหมชาลสูตร ปัญหาแม้เพียงคาถาเดียวหรือสองคาถาย่อมดำเนินไปสู่กาลยาวนาน ไม่สามารถจะทรงไว้ซึ่งพระศาสนาได้ เหมือนสภิยปัญหาและอาฬวกปัญหา ได้ยินว่า ปัญหาเหล่านั้นเป็นของมีในสมัยพระกัสสปพุทธเจ้า ในระหว่างกาล (แห่งพระพุทธเจ้า) ก็ไม่สามารถจะทรงไว้ซึ่งพระศาสนาได้

ဒွီသု ပန ပိဋကေသု အန္တရဟိတေသုပိ ဝိနယပိဋကေ ဌိတေ သာသနံ တိဋ္ဌတိ. ပရိဝါရက္ခန္ဓကေသု အန္တရဟိတေသု ဥဘတောဝိဘင်္ဂေ ဌိတေ ဌိတမေဝ ဟောတိ. ဥဘတောဝိဘင်္ဂေ အန္တရဟိတေ မာတိကာယပိ ဌိတာယ ဌိတမေဝ ဟောတိ. မာတိကာယ အန္တရဟိတာယ ပါတိမောက္ခပဗ္ဗဇ္ဇာဥပသမ္ပဒါသု ဌိတာသု သာသနံ တိဋ္ဌတိ. လိင်္ဂံ အဒ္ဓါနံ ဂစ္ဆတိ. သေတဝတ္ထသမဏဝံသော ပန ကဿပဗုဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ သာသနံ ဓာရေတုံ နာသက္ခိ. ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တေဟိ ဝဿသဟဿံ အဋ္ဌာသိ. ဆဠဘိညေဟိ ဝဿသဟဿံ. တေဝိဇ္ဇေဟိ ဝဿသဟဿံ. သုက္ခဝိပဿကေဟိ ဝဿသဟဿံ. ပါတိမောက္ခေဟိ ဝဿသဟဿံ အဋ္ဌာသိ. ပစ္ဆိမကဿ ပန သစ္စပ္ပဋိဝေဓတော ပစ္ဆိမကဿ သီလဘေဒတော ပဋ္ဌာယ သာသနံ ဩသက္ကိတံ နာမ ဟောတိ. တတော ပဋ္ဌာယ အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ န နိဝါရိတာ.

แต่แม้เมื่อปิฎกทั้งสองอันตรธานไปแล้ว เมื่อพระวินัยปิฎกยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่ เมื่อปริวารและขันธกะทั้งหลายอันตรธานไปแล้ว เมื่ออุภโตวิภังค์ยังดำรงอยู่ ก็ชื่อว่ายังดำรงอยู่นั่นเอง เมื่ออุภโตวิภังค์อันตรธานไปแล้ว แม้เมื่อมาติกายังดำรงอยู่ ก็ชื่อว่ายังดำรงอยู่นั่นเอง เมื่อมาติกาอันตรธานไปแล้ว เมื่อปาฏิโมกข์ บรรพชา และอุปสมบท ยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่ เพศ (สมณะ) ย่อมดำเนินไปสู่กาลยาวนาน ส่วนวงศ์แห่งสมณะผู้นุ่งห่มผ้าขาว ตั้งแต่สมัยพระกัสสปพุทธเจ้าเป็นต้นมา ไม่สามารถจะทรงไว้ซึ่งพระศาสนาได้ (พระศาสนา) ดำรงอยู่ได้หนึ่งพันปีด้วยพระอรหันต์ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา (ดำรงอยู่ได้) หนึ่งพันปีด้วยพระอรหันต์ผู้ได้อภิญญา ๖ (ดำรงอยู่ได้) หนึ่งพันปีด้วยพระอรหันต์ผู้ได้วิชชา ๓ (ดำรงอยู่ได้) หนึ่งพันปีด้วยพระอรหันต์สุกขวิปัสสก (ดำรงอยู่ได้) หนึ่งพันปีด้วยผู้ทรงปาฏิโมกข์ แต่ตั้งแต่การแทงตลอดสัจจะของบุคคลสุดท้าย จนถึงการทำลายศีลของบุคคลสุดท้าย พระศาสนาชื่อว่าเสื่อมถอย ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าองค์อื่นย่อมไม่ถูกห้าม

သာသနအန္တရဟိတဝဏ္ဏနာ

พรรณนาว่าด้วยการอันตรธานแห่งพระศาสนา

တီဏိ ပရိနိဗ္ဗာနာနိ နာမ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနံ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနံ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနန္တိ. တတ္ထ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနံ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ အဟောသိ. ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနံ ကုသိနာရာယံ. ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနံ အနာဂတေ ဘဝိဿတိ. သာသနဿ ကိရ ဩသက္ကနကာလေ ဣမသ္မိံ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ဓာတုယော သန္နိပတိတွာ မဟာစေတိယံ ဂမိဿန္တိ. မဟာစေတိယတော နာဂဒီပေ ရာဇာယတနစေတိယံ. တတော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကံ ဂမိဿန္တိ. နာဂဘဝနတောပိ ဒေဝလောကတောပိ ဗြဟ္မလောကတောပိ ဓာတုယော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကမေဝ ဂမိဿန္တိ. သာသပမတ္တာပိ ဓာတုယော န အန္တရာ နဿိဿန္တိ. သဗ္ဗဓာတုယော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ ရာသိဘူတာ သုဝဏ္ဏက္ခန္ဓော ဝိယ ဧကဂ္ဃနာ ဟုတွာ ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော ဝိဿဇ္ဇေဿန္တိ.

ปรินิพพานมี ๓ อย่าง คือ กิเลสปรินิพพาน ขันธปรินิพพาน และธาตุปรินิพพาน ในบรรดาปรินิพพานเหล่านั้น กิเลสปรินิพพานได้มีแล้ว ณ โพธิบัลลังก์ ขันธปรินิพพานได้มีแล้ว ณ กรุงกุสินารา ธาตุปรินิพพานจักมีในอนาคต ได้ยินว่า ในกาลที่พระศาสนาเสื่อมถอย พระธาตุทั้งหลายในตัมพปัณณิทวีปนี้ จักประชุมกันแล้วไปยังมหาเจดีย์ จากมหาเจดีย์จักไปยังราชายตนเจดีย์ในนาคทีป จากนั้น จักไปยังมหาโพธิบัลลังก์ พระธาตุทั้งหลายจากนาคภพก็ดี จากเทวโลกก็ดี จากพรหมโลกก็ดี จักไปยังมหาโพธิบัลลังก์นั่นเอง พระธาตุทั้งหลายแม้ประมาณเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด จักไม่เสื่อมสูญในระหว่างทาง พระธาตุทั้งปวงจักรวมเป็นกอง ณ มหาโพธิบัลลังก์ เป็นก้อนเดียวกันดุจกองทองคำ แล้วจักเปล่งฉัพพรรณรังสี

တာ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဖရိဿန္တိ, တတော ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာ သန္နိပတိတွာ ‘‘အဇ္ဇ သတ္ထာ ပရိနိဗ္ဗာတိ, အဇ္ဇ သာသနံ ဩသက္ကတိ, ပစ္ဆိမဒဿနံ ဒါနိ ဣဒံ အမှာက’’န္တိ ဒသဗလဿ ပရိနိဗ္ဗုတဒိဝသတော မဟန္တတရံ ကာရုညံ ကရိဿန္တိ. ဌပေတွာ အနာဂါမိခီဏာသဝေ အဝသေသာ [Pg.84] သကဘာဝေန သန္ဓာရေတုံ န သက္ခိဿန္တိ. ဓာတူသု တေဇောဓာတု ဥဋ္ဌဟိတွာ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဥဂ္ဂစ္ဆိဿတိ. သာသပမတ္တာယပိ ဓာတုယာ သတိ ဧကဇာလာ ဘဝိဿတိ. ဓာတူသု ပရိယာဒါနံ ဂတာသု ဥပစ္ဆိဇ္ဇိဿတိ. ဧဝံ မဟန္တံ အာနုဘာဝံ ဒဿေတွာ ဓာတူသု အန္တရဟိတာသု သာသနံ အန္တရဟိတံ နာမ ဟောတိ.

รังสีเหล่านั้นจักแผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุ จากนั้น เทวดาในหมื่นจักรวาลจักประชุมกันแล้วกระทำความคร่ำครวญอันใหญ่หลวงกว่าในวันปรินิพพานของพระทศพลว่า 'วันนี้พระศาสดาปรินิพพาน วันนี้พระศาสนาเสื่อมถอย บัดนี้ การได้เห็นครั้งนี้เป็นการเห็นครั้งสุดท้ายของเราทั้งหลาย' ยกเว้นพระอนาคามีและพระขีณาสพ ชนที่เหลือจักไม่สามารถทรงกายของตนอยู่ได้ เตโชธาตุจักเกิดขึ้นในพระธาตุทั้งหลาย ลุกโพลงขึ้นไปจนถึงพรหมโลก แม้เมื่อพระธาตุประมาณเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดยังมีอยู่ ก็จักเกิดเป็นเปลวเพลิงเดียวกัน เมื่อพระธาตุทั้งหลายสิ้นไปแล้ว เปลวเพลิงก็จักดับไป เมื่อพระธาตุทั้งหลายแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่เช่นนี้แล้วอันตรธานไป พระศาสนาก็ชื่อว่าอันตรธาน

ယာဝ န ဧဝံ အန္တရဓာယတိ, တာဝ အစရိမံ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ကသ္မာ ပန အပုဗ္ဗံ အစရိမံ နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ? အနစ္ဆရိယတ္တာ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ အစ္ဆရိယမနုဿာ. ယထာဟ – ‘‘ဧကပုဂ္ဂလော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အစ္ဆရိယမနုဿော. ကတမော ဧကပုဂ္ဂလော? တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၇၂). ယဒိ စ ဒွေ ဝါ စတ္တာရော ဝါ အဋ္ဌ ဝါ သောဠသ ဝါ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, အနစ္ဆရိယာ ဘဝေယျုံ. ဧကသ္မိဉှိ ဝိဟာရေ ဒွိန္နံ စေတိယာနမ္ပိ လာဘသက္ကာရော ဥဠာရော န ဟောတိ. ဘိက္ခူပိ ဗဟုတာယ န အစ္ဆရိယာ ဇာတာ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓါပိ ဘဝေယျုံ, တသ္မာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဒေသနာယ စ ဝိသေသာဘာဝတော. ယဉှိ သတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒံ ဓမ္မံ ဧကော ဒေသေတိ. အညေန ဥပ္ပဇ္ဇိတွာပိ သောဝ ဒေသေတဗ္ဗော သိယာ, တတော အနစ္ဆရိယော သိယာ. ဧကသ္မိံ ပန ဓမ္မံ ဒေသေန္တေ ဒေသနာပိ အစ္ဆရိယာ ဟောတိ, ဝိဝါဒဘာဝတော စ. ဗဟူသု ဟိ ဗုဒ္ဓေသု ဥပ္ပန္နေသု ဗဟူနံ အာစရိယာနံ အန္တေဝါသိကာ ဝိယ အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ ပါသာဒိကော, အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ မဓုရဿရော လာဘီ ပုညဝါတိ ဝိဝဒေယျုံ. တသ္မာပိ ဧဝံ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. အပိ စေတံ ကာရဏံ မိလိန္ဒရညာပိ ပုဋ္ဌေန နာဂသေနတ္ထေရေန ဝိတ္ထာရိတမေဝ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ –

ตราบใดที่พระศาสนายังไม่เสื่อมสูญไป ตราบนั้นชื่อว่ายังไม่เป็นองค์สุดท้าย การที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายจะเสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังกันนั้น ฐานะเช่นนี้ย่อมไม่มี ก็เพราะเหตุไรเล่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงไม่เสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน? เพราะจะทำให้ไม่เป็นที่น่าอัศจรรย์ จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นมนุษย์ที่น่าอัศจรรย์ ดังที่ตรัสไว้ว่า – “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้หนึ่งเมื่ออุบัติขึ้นในโลก ย่อมอุบัติขึ้นเป็นมนุษย์ที่น่าอัศจรรย์ บุคคลผู้หนึ่งนั้นคือใคร? คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า” (องฺ. เอก. ๑.๑๗๒) และหากพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ หรือ ๔ พระองค์ หรือ ๘ พระองค์ หรือ ๑๖ พระองค์ เสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกัน ก็จะไม่เป็นที่น่าอัศจรรย์ เพราะในวิหารแห่งหนึ่ง แม้แต่ลาภสักการะของพระเจดีย์ ๒ องค์ก็ยังไม่ไพบูลย์ แม้ภิกษุทั้งหลายก็ไม่เป็นที่น่าอัศจรรย์เพราะมีจำนวนมากฉันใด แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็จะเป็นฉันนั้น เพราะเหตุนั้นจึงไม่เสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกัน และเพราะไม่มีความพิเศษแตกต่างกันแห่งพระธรรมเทศนา จริงอยู่ พระธรรมมีประเภทต่างๆ เช่น สติปัฏฐาน ที่พระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งทรงแสดงไว้ แม้พระพุทธเจ้าพระองค์อื่นเสด็จอุบัติขึ้น ก็พึงทรงแสดงพระธรรมนั้นเหมือนกัน ด้วยเหตุนั้นจึงไม่เป็นที่น่าอัศจรรย์ แต่เมื่อพระพุทธเจ้าพระองค์เดียวทรงแสดงธรรม แม้พระธรรมเทศนาก็เป็นที่น่าอัศจรรย์ และเพราะจะทำให้เกิดการวิวาทกัน จริงอยู่ เมื่อพระพุทธเจ้าหลายพระองค์เสด็จอุบัติขึ้น สาวกทั้งหลายก็จะเหมือนกับศิษย์ของอาจารย์หลายคน พึงวิวาทกันว่า พระพุทธเจ้าของเราทรงน่าเลื่อมใส พระพุทธเจ้าของเรามีพระสุรเสียงไพเราะ มีลาภมาก มีบุญมาก เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงไม่เสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกันเช่นนั้น อนึ่ง เหตุผลนี้ พระนาคเสนเถระได้อธิบายโดยพิสดารไว้แล้ว เมื่อพระยามิลินท์ตรัสถาม จริงอยู่ ท่านได้กล่าวไว้ในที่นั้นว่า –

ဘန္တေ, နာဂသေန, ဘာသိတမ္ပိ ဟေတံ ဘဂဝတာ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ ဒွေ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. ဒေသယန္တာ စ, ဘန္တေ နာဂသေန, သဗ္ဗေပိ တထာဂတာ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယေ ဓမ္မေ ဒေသေန္တိ, ကထယမာနာ စ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ကထေန္တိ, သိက္ခာပေန္တာ စ တီသု သိက္ခာသု သိက္ခာပေန္တိ, အနုသာသမာနာ စ အပ္ပမာဒပ္ပဋိပတ္တိယံ အနုသာသန္တိ. ယဒိ, ဘန္တေ နာဂသေန, သဗ္ဗေသမ္ပိ တထာဂတာနံ [Pg.85] ဧကာ ဒေသနာ ဧကာ ကထာ ဧကသိက္ခာ ဧကာနုသာသနီ, ကေန ကာရဏေန ဒွေ တထာဂတာ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧကေနပိ တာဝ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေန အယံ လောကော ဩဘာသဇာတော, ယဒိ ဒုတိယော ဗုဒ္ဓေါ ဘဝေယျ, ဒွိန္နံ ပဘာယ အယံ လောကော ဘိယျောသောမတ္တာယ ဩဘာသဇာတော ဘဝေယျ, ဩဝဒမာနာ စ ဒွေ တထာဂတာ သုခံ ဩဝဒေယျုံ, အနုသာသမာနာ စ သုခံ အနုသာသေယျုံ, တတ္ထ မေ ကာရဏံ ဒေသေဟိ, ယထာဟံ နိဿံသယော ဘဝေယျ’’န္တိ.

“ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ จะเสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน ในโลกธาตุเดียวกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ฐานะเช่นนั้นย่อมไม่มี’ ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ ก็เมื่อทรงแสดงธรรม พระตถาคตเจ้าทุกพระองค์ก็ทรงแสดงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ เมื่อตรัส ก็ตรัสอริยสัจ ๔ เมื่อทรงให้ศึกษา ก็ทรงให้ศึกษาในสิกขา ๓ เมื่อทรงพร่ำสอน ก็ทรงพร่ำสอนในความปฏิบัติด้วยความไม่ประมาท ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ หากว่าพระตถาคตเจ้าทุกพระองค์มีเทศนาอย่างเดียวกัน มีถ้อยคำอย่างเดียวกัน มีสิกขาอย่างเดียวกัน มีอนุสาสนีอย่างเดียวกันแล้ว ด้วยเหตุผลอะไร พระตถาคตเจ้า ๒ พระองค์จึงไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกันเล่า? เพียงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าพระองค์เดียว โลกนี้ก็สว่างไสวแล้ว หากมีพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองเกิดขึ้น โลกนี้ก็จะสว่างไสวอย่างยิ่งยวดด้วยพระรัศมีของทั้งสองพระองค์ และพระตถาคตเจ้า ๒ พระองค์เมื่อทรงให้โอวาท ก็พึงทรงให้โอวาทได้โดยง่าย เมื่อทรงพร่ำสอน ก็พึงทรงพร่ำสอนได้โดยง่าย ในเรื่องนั้น ขอท่านจงแสดงเหตุผลแก่ข้าพเจ้า เพื่อที่ข้าพเจ้าจะได้หมดความสงสัยเถิด”

အယံ, မဟာရာဇ, ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧကဗုဒ္ဓဓာရဏီ, ဧကဿေဝ တထာဂတဿ ဂုဏံ ဓာရေတိ, ယဒိ ဒုတိယော ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, နာယံ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဓာရေယျ, စလေယျ, ကမ္ပေယျ, နမေယျ, ဩဏမေယျ, ဝိနမေယျ, ဝိကိရေယျ, ဝိဓမေယျ, ဝိဒ္ဓံသေယျ, န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျ.

“ขอถวายพระพร มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว คือทรงไว้ซึ่งพระคุณของพระตถาคตเจ้าได้เพียงพระองค์เดียวเท่านั้น หากพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองพึงเสด็จอุบัติขึ้น โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้จะทรงไว้ไม่ได้ พึงหวั่นไหว สั่นสะเทือน โน้มเอียง เอนไป เอนมา กระจัดกระจาย แตกสลาย พินาศย่อยยับ และถึงความพินาศไป”

ယထာ, မဟာရာဇ, နာဝါ ဧကပုရိသသန္ဓာရဏီ ဘဝေယျ, ဧကပုရိသေ အဘိရူဠှေ သာ နာဝါ သမုပါဒိကာ ဘဝေယျ, အထ ဒုတိယော ပုရိသော အာဂစ္ဆေယျ တာဒိသော အာယုနာ ဝဏ္ဏေန ဝယေန ပမာဏေန ကိသထူလေန သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂေန, သော တံ နာဝံ အဘိရူဟေယျ, အပိ နု သာ, မဟာရာဇ, နာဝါ ဒွိန္နမ္ပိ ဓာရေယျာတိ? န ဟိ, ဘန္တေ, စလေယျ, ကမ္ပေယျ, နမေယျ, ဩဏမေယျ, ဝိနမေယျ, ဝိကိရေယျ, ဝိဓမေယျ, ဝိဒ္ဓံသေယျ, န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျ ဩသီဒေယျ ဥဒကေတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, အယံ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧကဗုဒ္ဓဓာရဏီ, ဧကဿေဝ တထာဂတဿ ဂုဏံ ဓာရေတိ, ယဒိ ဒုတိယော ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, နာယံ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဓာရေယျ…ပေ… န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျ.

“ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนเรือลำหนึ่งพึงรับน้ำหนักได้เพียงบุรุษคนเดียว เมื่อบุรุษคนหนึ่งขึ้นไปแล้ว เรือลำนั้นก็พึงลอยอยู่ได้เสมอกัน ต่อมามีบุรุษคนที่สองผู้มีลักษณะเหมือนกัน ทั้งโดยอายุ วรรณะ วัย ประมาณ ความผอมความอ้วน และอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวงมา แล้วขึ้นเรือลำนั้นไป มหาบพิตร เรือลำนั้นจะพึงรับน้ำหนักของคนทั้งสองไว้ได้หรือ?” “ไม่ได้เลย พระคุณเจ้า เรือนั้นพึงหวั่นไหว สั่นสะเทือน โน้มเอียง เอนไป เอนมา กระจัดกระจาย แตกสลาย พินาศย่อยยับ ถึงความพินาศไป และพึงจมลงในน้ำ” “ฉันใดก็ฉันนั้นแล มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว คือทรงไว้ซึ่งพระคุณของพระตถาคตเจ้าได้เพียงพระองค์เดียวเท่านั้น หากพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองพึงเสด็จอุบัติขึ้น โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้จะทรงไว้ไม่ได้... (ละ)... และถึงความพินาศไป”

ယထာ ဝါ ပန, မဟာရာဇ, ပုရိသော ယာဝဒတ္ထံ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇေယျ ဆာဒေန္တံ ယာဝ ကဏ္ဌမဘိပူရယိတွာ, သော ဓာတော ပီဏိတော ပရိပုဏ္ဏော နိရန္တရော တန္ဒီကတော အနောဏမိတဒဏ္ဍဇာတော ပုနဒေဝ တာဝတကံ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇေယျ, အပိ နု ခေါ သော, မဟာရာဇ, ပုရိသော သုခိတော ဘဝေယျာတိ? န ဟိ, ဘန္တေ[Pg.86], သကိံ ဘုတ္တောဝ မရေယျာတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, အယံ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧကဗုဒ္ဓဓာရဏီ …ပေ… န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျာတိ.

“อีกอย่างหนึ่ง ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่งบริโภคอาหารตามที่ต้องการจนพอใจ เต็มเปี่ยมจนถึงลำคอ เขาอิ่มเอม บริบูรณ์ ไม่มีช่องว่าง เกียจคร้าน ร่างกายแข็งทื่อดุจท่อนไม้ที่งอไม่ได้ แล้วพึงบริโภคอาหารปริมาณเท่านั้นเข้าไปอีก มหาบพิตร บุรุษผู้นั้นจะมีความสุขอยู่หรือ?” “ไม่มีเลย พระคุณเจ้า เขาพึงตายเพราะบริโภคเพียงครั้งเดียวนั้น” “ฉันใดก็ฉันนั้นแล มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว ... (ละ)... และถึงความพินาศไป”

ကိံ နု ခေါ, ဘန္တေ နာဂသေန, အတိဓမ္မဘာရေန ပထဝီ စလတီတိ? ဣဓ, မဟာရာဇ, ဒွေ သကဋာ ရတနပူရိတာ ဘဝေယျုံ ယာဝ မုခသမာ, ဧကသ္မာ သကဋတော ရတနံ ဂဟေတွာ ဧကသ္မိံ သကဋေ အာကိရေယျုံ, အပိ နု ခေါ တံ, မဟာရာဇ, သကဋံ ဒွိန္နမ္ပိ သကဋာနံ ရတနံ ဓာရေယျာတိ? န ဟိ, ဘန္တေ, နာဘိပိ တဿ ဖလေယျ, အရာပိ တဿ ဘိဇ္ဇေယျုံ, နေမိပိ တဿ ဩပတေယျ, အက္ခောပိ တဿ ဘိဇ္ဇေယျာတိ. ကိံ နု ခေါ, မဟာရာဇ, အတိရတနဘာရေန သကဋံ ဘိဇ္ဇတီတိ? အာမ, ဘန္တေ,တိ. ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, အတိဓမ္မဘာရေန ပထဝီ စလတိ.

“ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ แผ่นดินหวั่นไหวเพราะภาระคือพระธรรมที่หนักเกินไปหรือ?” “ขอถวายพระพร มหาบพิตร ในโลกนี้ เกวียนสองเล่มพึงบรรทุกรัตนะเต็มเสมอขอบปากเกวียน แล้วนำรัตนะจากเกวียนเล่มหนึ่งไปเทใส่ในเกวียนอีกเล่มหนึ่ง มหาบพิตร เกวียนเล่มนั้นจะพึงรับน้ำหนักรัตนะของเกวียนทั้งสองเล่มไว้ได้หรือ?” “ไม่ได้เลย พระคุณเจ้า แม้ดุมของเกวียนนั้นก็พึงแตก แม้กำของเกวียนนั้นก็พึงหัก แม้กงของเกวียนนั้นก็พึงหลุด แม้เพลาของเกวียนนั้นก็พึงหัก” “มหาบพิตร เกวียนนั้นพังเพราะภาระคือรัตนะที่หนักเกินไปหรือ?” “ใช่แล้ว พระคุณเจ้า” “ฉันใดก็ฉันนั้นแล มหาบพิตร แผ่นดินหวั่นไหวเพราะภาระคือพระธรรมที่หนักเกินไป”

အပိစ, မဟာရာဇ, ဣမံ ကာရဏံ ဗုဒ္ဓဗလပရိဒီပနာယ ဩသာရိတံ အညမ္ပိ တတ္ထ အတိရူပံ ကာရဏံ သုဏောဟိ, ယေန ကာရဏေန ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. ယဒိ, မဟာရာဇ, ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တေသံ ပရိသာယ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ‘‘တုမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ, ဥဘတော ပက္ခဇာတာ ဘဝေယျုံ. ယထာ, မဟာရာဇ, ဒွိန္နံ ဗလဝါမစ္စာနံ ပရိသာယ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ‘‘တုမှာကံ အမစ္စော အမှာကံ အမစ္စော’’တိ, ဥဘတော ပက္ခဇာတာ ဟောန္တိ; ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, ယဒိ ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တေသံ ပရိသာယ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ‘‘တုမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ, အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ, ဥဘတော ပက္ခဇာတာ ဘဝေယျုံ, ဣဒံ တာဝ, မဟာရာဇ, ဧကံ ကာရဏံ, ယေန ကာရဏေန ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ.

อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร เหตุผลนี้เราได้นำมาแสดงเพื่อประกาศพระพุทธานุภาพ ขอพระองค์จงทรงสดับเหตุผลอันสมควรยิ่งแม้อื่นในเรื่องนั้น ซึ่งเป็นเหตุให้พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน มหาบพิตร ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน การวิวาทก็พึงเกิดขึ้นในบริษัทของพระองค์ทั้งสองนั้นว่า ‘พระพุทธเจ้าของพวกท่าน พระพุทธเจ้าของพวกเรา’ (บริษัท) ก็จะกลายเป็นสองฝ่าย มหาบพิตร เปรียบเหมือนการวิวาทพึงเกิดขึ้นในบริษัทของอำมาตย์ผู้มีกำลัง ๒ คนว่า ‘อำมาตย์ของพวกท่าน อำมาตย์ของพวกเรา’ (บริษัท) ก็กลายเป็นสองฝ่าย ฉันใดก็ฉันนั้น มหาบพิตร ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน การวิวาทก็พึงเกิดขึ้นในบริษัทของพระองค์ทั้งสองนั้นว่า ‘พระพุทธเจ้าของพวกท่าน พระพุทธเจ้าของพวกเรา’ (บริษัท) ก็จะกลายเป็นสองฝ่าย มหาบพิตร นี้เป็นเหตุผลประการหนึ่งก่อน ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน

အပရမ္ပိ, မဟာရာဇ, ဥတ္တရိံ ကာရဏံ သုဏောဟိ, ယေန ကာရဏေန ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. ယဒိ, မဟာရာဇ, ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, ‘‘အဂ္ဂေါ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ယံ ဝစနံ, တံ မိစ္ဆာ ဘဝေယျ, ‘‘ဇေဋ္ဌော ဗုဒ္ဓေါ’’တိ, သေဋ္ဌော ဗုဒ္ဓေါတိ, ဝိသိဋ္ဌော ဗုဒ္ဓေါတိ, ဥတ္တမော ဗုဒ္ဓေါတိ, ပဝရော ဗုဒ္ဓေါတိ, အသမော ဗုဒ္ဓေါတိ[Pg.87], အသမသမော ဗုဒ္ဓေါတိ, အပ္ပဋိမော ဗုဒ္ဓေါတိ, အပ္ပဋိဘာဂေါ ဗုဒ္ဓေါတိ, အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော ဗုဒ္ဓေါတိ ယံ ဝစနံ, တံ မိစ္ဆာ ဘဝေယျ. ဣမမ္ပိ ခေါ တွံ, မဟာရာဇ, ကာရဏံ အတ္ထတော သမ္ပဋိစ္ဆ, ယေန ကာရဏေန ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ.

มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงสดับเหตุผลอื่นที่ยิ่งขึ้นไปอีก ซึ่งเป็นเหตุให้พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน มหาบพิตร ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้เลิศ’ คำนั้นก็พึงผิดไป คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้เจริญที่สุด’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐที่สุด’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้พิเศษที่สุด’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้สูงสุด’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐ’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีใครเสมอ’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีใครเปรียบ’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีส่วนเปรียบ’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ’ คำนั้นก็พึงผิดไป มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงรับเอาเหตุผลแม้ข้อนี้ตามความเป็นจริงเถิด ซึ่งเป็นเหตุให้พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน

အပိစ ခေါ, မဟာရာဇ, ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သဘာဝပကတိ ဧသာ, ယံ ဧကောယေဝ ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကသ္မာ ကာရဏာ? မဟန္တတာယ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဂုဏာနံ, ယံ အညမ္ပိ, မဟာရာဇ, မဟန္တံ ဟောတိ, တံ ဧကံယေဝ ဟောတိ. ပထဝီ, မဟာရာဇ, မဟန္တီ, သာ ဧကာယေဝ. သာဂရော မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. သိနေရု ဂိရိရာဇာ မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. အာကာသော မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. သက္ကော မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. မာရော မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. မဟာဗြဟ္မာ မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ လောကသ္မိံ. ယတ္ထ တေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတ္ထ အညေသံ ဩကာသော န ဟောတိ. တသ္မာ, မဟာရာဇ, တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဧကောယေဝ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. သုကထိတော, ဘန္တေ နာဂသေန, ပဉှော ဩပမ္မေဟိ ကာရဏေဟီတိ (မိ. ပ. ၅.၁.၁).

อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร นี้เป็นปกติโดยสภาวะของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้าพระองค์เดียวเท่านั้นย่อมเสด็จอุบัติขึ้นในโลก เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้ยิ่งใหญ่แห่งพระคุณของพระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งหลาย มหาบพิตร สิ่งใดแม้อื่นที่เป็นของใหญ่ สิ่งนั้นย่อมมีเพียงหนึ่งเดียวเท่านั้น มหาบพิตร แผ่นดินใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว มหาสมุทรใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว ขุนเขาสิเนรุใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว อากาศใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว ท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่ ก็มีเพียงองค์เดียว มารผู้เป็นใหญ่ ก็มีเพียงตนเดียว ท้าวมหาพรหมผู้เป็นใหญ่ ก็มีเพียงองค์เดียว พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเป็นผู้ยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงพระองค์เดียวในโลก ในที่ใดที่พระองค์เสด็จอุบัติขึ้น ในที่นั้นย่อมไม่มีโอกาสสำหรับผู้อื่น เพราะฉะนั้น มหาบพิตร พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงเสด็จอุบัติขึ้นในโลกเพียงพระองค์เดียว ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ ปัญหาที่ท่านกล่าวดีแล้วด้วยเหตุผลพร้อมทั้งอุปมา

ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မန္တိ နဝဝိဓဿ လောကုတ္တရဓမ္မဿ အနုဓမ္မံ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ. သဟဓမ္မိကောတိ သကာရဏော. ဝါဒါနုဝါဒေါတိ ဝါဒေါယေဝ.

บทว่า ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ ได้แก่ ปุพพภาคปฏิปทาอันเป็นอนุธรรมของโลกุตรธรรม ๙ ประการ บทว่า สหธมฺมิโก ได้แก่ มีเหตุผล บทว่า วาทานุวาโท ได้แก่ วาทะนั่นเอง

အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาพรรณนาความอัศจรรย์ไม่เคยปรากฏ

၁၆၂. အာယသ္မာ ဥဒါယီတိ တယော ထေရာ ဥဒါယီ နာမ – လာဠုဒါယီ, ကာဠုဒါယီ, မဟာဥဒါယီတိ. ဣဓ မဟာဥဒါယီ အဓိပ္ပေတော. တဿ ကိရ ဣမံ သုတ္တံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ သုဏန္တဿ အဗ္ဘန္တရေ ပဉ္စဝဏ္ဏာ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပါဒပိဋ္ဌိတော သီသမတ္ထကံ ဂစ္ဆတိ, သီသမတ္ထကတော ပါဒပိဋ္ဌိံ အာဂစ္ဆတိ, ဥဘတော ပဋ္ဌာယ မဇ္ဈံ ဩတရတိ, မဇ္ဈတော ပဋ္ဌာယ ဥဘတော ဂစ္ဆတိ. သော နိရန္တရံ ပီတိယာ ဖုဋသရီရော ဗလဝသောမနဿေန ဒသဗလဿ ဂုဏံ ကထေန္တော အစ္ဆရိယံ ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. အပ္ပိစ္ဆတာတိ နိတ္တဏှတာ. သန္တုဋ္ဌိတာတိ စတူသု ပစ္စယေသု တီဟာကာရေဟိ [Pg.88] သန္တောသော. သလ္လေခတာတိ သဗ္ဗကိလေသာနံ သလ္လိခိတဘာဝေါ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော နာမ. န အတ္တာနံ ပါတုကရိဿတီတိ အတ္တနော ဂုဏေ န အာဝိ ကရိဿတိ. ပဋာကံ ပရိဟရေယျုန္တိ ‘‘ကော အမှေဟိ သဒိသော အတ္ထီ’’တိ ဝဒန္တာ ပဋာကံ ဥက္ခိပိတွာ နာဠန္ဒံ ဝိစရေယျုံ.

๑๖๒. บทว่า อายสฺมา อุทายี ความว่า พระเถระ ๓ รูปชื่อว่าอุทายี คือ ลาฬุทายี กาฬุทายี และมหาอุทายี ในที่นี้ ประสงค์ถึงพระมหาอุทายี ได้ยินว่า เมื่อพระเถระนั้นฟังพระสูตรนี้ตั้งแต่ต้นจนจบ ปีติ ๕ อย่างเกิดขึ้นภายใน แล่นจากหลังเท้าสู่ยอดศีรษะ มาจากยอดศีรษะสู่หลังเท้า เริ่มจากสองทางแล้วลงสู่ท่ามกลาง เริ่มจากท่ามกลางแล้วไปสู่สองทาง ท่านมีร่างกายอันปีติแผ่ซ่านอยู่เนืองนิตย์ มีโสมนัสอย่างแรงกล้า กล่าวถึงพระคุณของพระทศพล จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์’ บทว่า อปฺปิจฺฉตา ได้แก่ ความปราศจากตัณหา บทว่า สนฺตุฏฺฐิตา ได้แก่ ความสันโดษด้วยอาการ ๓ ในปัจจัย ๔ บทว่า สลฺเลขตา ได้แก่ สภาพที่กิเลสทั้งปวงถูกขัดเกลาแล้ว บทว่า ยตฺร หิ นาม ได้แก่ ผู้ใด บทว่า น อตฺตานํ ปาตุกริสฺสติ ความว่า จักไม่กระทำคุณของตนให้ปรากฏ บทว่า ปฏากํ ปริหเรยฺยุํ ความว่า พลางกล่าวว่า ‘ใครเล่าจะเสมอด้วยเรา’ ก็จะยกธงชัยเที่ยวไปในเมืองนาลันทา

ပဿ ခေါ တွံ, ဥဒါယိ, တထာဂတဿ အပ္ပိစ္ဆတာတိ ပဿ ဥဒါယိ ယာဒိသီ တထာဂတဿ အပ္ပိစ္ဆတာတိ ထေရဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆန္တော အာဟ. ကိံ ပန ဘဂဝါ နေဝ အတ္တာနံ ပါတုကရောတိ, န အတ္တနော ဂုဏံ ကထေတီတိ စေ? န, န ကထေတိ. အပ္ပိစ္ဆတာဒီဟိ ကထေတဗ္ဗံ, စီဝရာဒိဟေတုံ န ကထေတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ပဿ ခေါ တွံ, ဥဒါယိ, တထာဂတဿ အပ္ပိစ္ဆတာ’’တိအာဒိ. ဗုဇ္ဈနကသတ္တံ ပန အာဂမ္မ ဝေနေယျဝသေန ကထေတိ. ယထာဟ –

บทว่า ปสฺส โข ตฺวํ อุทายิ ตถาคตสฺส อปฺปิจฺฉตา ความว่า ดูก่อนอุทายี เธอจงดูความปรารถนาน้อยของตถาคตว่าเป็นเช่นไร (พระผู้มีพระภาค) ตรัสรับรองคำของพระเถระ หากมีคำถามว่า ก็พระผู้มีพระภาคไม่ทรงกระทำพระองค์ให้ปรากฏ ไม่ตรัสถึงพระคุณของพระองค์เลยหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ไม่ตรัส (แต่) ไม่ตรัสเรื่องที่ควรกล่าวด้วยความเป็นผู้มักน้อยเป็นต้น และเรื่องอันมีจีวรเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนอุทายี เธอจงดูความปรารถนาน้อยของตถาคต’ แต่ทรงอาศัยสัตว์ผู้ควรรู้แจ้ง ตรัสไปตามอำนาจแห่งเวไนยสัตว์ ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘န မေ အာစရိယော အတ္ထိ, သဒိသော မေ န ဝိဇ္ဇတိ;

သဒေဝကသ္မိံ လောကသ္မိံ, နတ္ထိ မေ ပဋိပုဂ္ဂလော’’တိ. (မဟာဝ. ၁၁);

อาจารย์ของเราไม่มี ผู้เสมอเหมือนเราไม่มี ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก บุคคลเปรียบด้วยเราไม่มี

ဧဝံ တထာဂတဿ ဂုဏဒီပိကာ ဗဟူ ဂါထာပိ သုတ္တန္တာပိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာ.

พึงทำให้พิสดารซึ่งคาถาและสุตตันตะเป็นอันมาก อันประกาศพระคุณของพระตถาคตอย่างนี้

၁၆၃. အဘိက္ခဏံ ဘာသေယျာသီတိ ပုနပ္ပုနံ ဘာသေယျာသိ. ပုဗ္ဗဏှသမယေ မေ ကထိတန္တိ မာ မဇ္ဈနှိကာဒီသု န ကထယိတ္ထ. အဇ္ဇ ဝါ မေ ကထိတန္တိ မာ ပရဒိဝသာဒီသု န ကထယိတ္ထာတိ အတ္ထော. ပဝေဒေသီတိ ကထေသိ. ဣမဿ ဝေယျာကရဏဿာတိ နိဂ္ဂါထကတ္တာ ဣဒံ သုတ္တံ ‘‘ဝေယျာကရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဓိဝစနန္တိ နာမံ. ဣဒံ ပန ‘‘ဣတိ ဟိဒ’’န္တိ ပဋ္ဌာယ ပဒံ သင်္ဂီတိကာရေဟိ ဌပိတံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

๑๖๓. บทว่า อภิกฺขณํ ภาเสยฺยาสิ ได้แก่ ท่านพึงกล่าวบ่อยๆ ความหมายคือ อย่าคิดว่า เรากล่าวแล้วในเวลาเช้า แล้วไม่กล่าวในเวลาเที่ยงเป็นต้น หรืออย่าคิดว่า เรากล่าวแล้วในวันนี้ แล้วไม่กล่าวในวันรุ่งขึ้นเป็นต้น บทว่า ปเวเทสิ ได้แก่ กล่าวแล้ว บทว่า อิมสฺส เวยฺยากรณสฺส ความว่า เพราะไม่มีคาถา พระสูตรนี้จึงถูกเรียกว่า ‘เวยยากรณะ’ บทว่า อธิวจนํ ได้แก่ ชื่อ ส่วนบทนี้ที่ขึ้นต้นว่า อิติ หิทํ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้ตั้งไว้ ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี

သမ္ပသာဒနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสัมปสาทนียสูตร จบแล้ว

၆. ပါသာဒိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาปาสาทิกสูตร

နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တကာလင်္ကိရိယဝဏ္ဏနာ

พรรณนาการทำกาละของนิครนถ์นาฏบุตร

၁၆၄. ဧဝံ [Pg.89] မေ သုတန္တိ ပါသာဒိကသုတ္တံ. တတြာယမနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – ဝေဓညာ နာမ သကျာတိ ဓနုမှိ ကတသိက္ခာ ဝေဓညနာမကာ ဧကေ သကျာ. တေသံ အမ္ဗဝနေ ပါသာဒေတိ တေသံ အမ္ဗဝနေ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှတ္ထာယ ကတော ဒီဃပါသာဒေါ အတ္ထိ, တတ္ထ ဝိဟရတိ. အဓုနာ ကာလင်္ကတောတိ သမ္ပတိ ကာလင်္ကတော. ဒွေဓိကဇာတာတိ ဒွေဇ္ဈဇာတာ, ဒွေဘာဂါ ဇာတာ. ဘဏ္ဍနာဒီသု ဘဏ္ဍနံ ပုဗ္ဗဘာဂကလဟော, တံ ဒဏ္ဍာဒါနာဒိဝသေန ပဏ္ဏတ္တိဝီတိက္ကမဝသေန စ ဝဍ္ဎိတံ ကလဟော. ‘‘န တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာသီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိရုဒ္ဓဝစနံ ဝိဝါဒေါ. ဝိတုဒန္တာတိ ဝိဇ္ဈန္တာ. သဟိတံ မေတိ မမ ဝစနံ အတ္ထသဉှိတံ. အဓိစိဏ္ဏံ တေ ဝိပရာဝတ္တန္တိ ယံ တဝ အဓိစိဏ္ဏံ စိရကာလာသေဝနဝသေန ပဂုဏံ, တံ မမ ဝါဒံ အာဂမ္မ နိဝတ္တံ. အာရောပိတော တေ ဝါဒေါတိ တုယှံ ဥပရိ မယာ ဒေါသော အာရောပိတော. စရ ဝါဒပ္ပမောက္ခာယာတိ ဘတ္တပုဋံ အာဒါယ တံ တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝါဒပ္ပမောက္ခတ္ထာယ ဥတ္တရိ ပရိယေသမာနော ဝိစရ. နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါတိ အထ ဝါ မယာ အာရောပိတဒေါသတော အတ္တာနံ မောစေဟိ. သစေ ပဟောသီတိ သစေ သက္ကောသိ. ဝဓောယေဝါတိ မရဏမေဝ. နာဋပုတ္တိယေသူတိ နာဋပုတ္တဿ အန္တေဝါသိကေသု. နိဗ္ဗိန္နရူပါတိ ဥက္ကဏ္ဌိတသဘာဝါ အဘိဝါဒနာဒီနိပိ န ကရောန္တိ. ဝိရတ္တရူပါတိ ဝိဂတပေမာ. ပဋိဝါနရူပါတိ တေသံ သက္ကစ္စကိရိယတော နိဝတ္တနသဘာဝါ. ယထာ တန္တိ ယထာ ဒုရက္ခာတာဒိသဘာဝေ ဓမ္မဝိနယေ နိဗ္ဗိန္နဝိရတ္တပ္ပဋိဝါနရူပေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ, တထေဝ ဇာတာတိ အတ္ထော. ဒုရက္ခာတေတိ ဒုက္ကထိတေ. ဒုပ္ပဝေဒိတေတိ ဒုဝိညာပိတေ. အနုပသမသံဝတ္တနိကေတိ ရာဂါဒီနံ ဥပသမံ ကာတုံ အသမတ္ထေ. ဘိန္နထူပေတိ ဘိန္ဒပ္ပတိဋ္ဌေ. ဧတ္ထ ဟိ နာဋပုတ္တောဝ နေသံ ပတိဋ္ဌဋ္ဌေန ထူပေါ. သော ပန ဘိန္နော မတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဘိန္နထူပေ’’တိ. အပ္ပဋိသရဏေတိ တဿေဝ အဘာဝေန ပဋိသရဏဝိရဟိတေ.

๑๖๔. ปาสาทิกสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในพระสูตรนั้น มีอรรถาธิบายบทที่ยังไม่แจ่มแจ้งดังนี้: บทว่า เวธญฺญา นาม สกฺยา ความว่า ศากยราชบางพวกชื่อว่าเวธัญญะ เพราะเป็นผู้ได้ฝึกฝนแล้วในธนูศิลป์. บทว่า เตสํ อมฺพวเน ปาสาเท ความว่า มีปราสาทยาวที่สร้างขึ้นเพื่อฝึกศิลปะในสวนมะม่วงของศากยราชเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ปราสาทนั้น. บทว่า อธุนา กาลํกโต ความว่า บัดนี้ได้ทำกาละแล้ว. บทว่า เทฺวธิกชาตา ความว่า เกิดเป็น ๒ ฝ่าย, เกิดเป็น ๒ ส่วน. ในคำว่า ภัณฑนะ เป็นต้นนั้น ภัณฑนะ คือการทะเลาะวิวาทในเบื้องต้น, การทะเลาะวิวาทนั้นที่ลุกลามขึ้นด้วยอำนาจแห่งการถือท่อนไม้เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งการล่วงละเมิดบัญญัติ เรียกว่า กลโห. คำพูดที่ขัดแย้งกันโดยนัยเป็นต้นว่า "ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้" เรียกว่า วิวาท. บทว่า วิตุทนฺตา แปลว่า ทิ่มแทงกันอยู่. บทว่า สหิตํ เม ความว่า คำของเราประกอบด้วยประโยชน์. บทว่า อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ ความว่า สิ่งที่ท่านประพฤติมาจนชำนาญด้วยอำนาจการเสพมานาน สิ่งนั้นอาศัยวาทะของเราจึงกลับกลายไป. บทว่า อาโรปิโต เต วาโท ความว่า โทษอันเรายกขึ้นแล้วแก่ท่าน. บทว่า จร วาทปฺปโมกฺขาย ความว่า ท่านจงถือเอาห่อข้าวแล้วเข้าไปหาอาจารย์นั้นๆ เที่ยวแสวงหา (อาจารย์) ที่ยิ่งกว่าเพื่อเปลื้องตนจากวาทะ. บทว่า นิพฺเพเฐหิ วา ความว่า หรือว่า ท่านจงเปลื้องตนให้พ้นจากโทษที่เรายกขึ้น. บทว่า สเจ ปโหสิ ความว่า ถ้าท่านสามารถ. บทว่า วโธเยว ความว่า ความตายเท่านั้น. บทว่า นาฏปุตฺติเยสุ ความว่า ในเหล่าสาวกของนาฏบุตร. บทว่า นิพฺพินฺนรูปา ความว่า มีสภาวะเบื่อหน่าย จึงไม่ทำการไหว้เป็นต้น. บทว่า วิรตฺตรูปา ความว่า มีความรักใคร่ไปปราศแล้ว. บทว่า ปฏิวานรูปา ความว่า มีสภาวะถอยกลับจากการกระทำโดยเคารพต่อพวกเขา. บทว่า ยถา ตํ ความว่า อธิบายว่า เป็นผู้มีสภาวะเบื่อหน่าย คลายกำหนัด และถอยกลับ เหมือนอย่างที่พึงเป็นในธรรมวินัยอันมีสภาวะที่กล่าวไว้ไม่ดีเป็นต้น ฉันใด ก็ได้เป็นแล้วฉันนั้น. บทว่า ทุรกฺขาเต แปลว่า ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ชั่ว. บทว่า ทุปฺปเวทิเต แปลว่า ที่ประกาศไว้ชั่ว. บทว่า อนุปสมสํวตฺตนิเก แปลว่า ไม่สามารถเพื่อจะกระทำความสงบแห่งราคะเป็นต้น. บทว่า ภินฺนถูเป แปลว่า มีที่ตั้งอันทำลายแล้ว. จริงอยู่ ในที่นี้ นาฏบุตรนั่นแหละเป็นสถูปของสาวกเหล่านั้นโดยอรรถว่าเป็นที่ตั้ง. แต่นาฏบุตรนั้นถูกทำลายแล้ว คือตายแล้ว. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภินฺนถูเป". บทว่า อปฺปฏิสรเณ แปลว่า ในธรรมวินัยที่ปราศจากที่พึ่ง เพราะไม่มีนาฏบุตรนั้นนั่นเอง.

နနု စာယံ နာဋပုတ္တော နာဠန္ဒဝါသိကော, သော ကသ္မာ ပါဝါယံ ကာလင်္ကတောတိ? သော ကိရ ဥပါလိနာ ဂဟပတိနာ ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စေန ဒသဟိ [Pg.90] ဂါထာဟိ ဘာသိတေ ဗုဒ္ဓဂုဏေ သုတွာ ဥဏှံ လောဟိတံ ဆဍ္ဍေသိ. အထ နံ အဖာသုကံ ဂဟေတွာ ပါဝံ အဂမံသု. သော တတ္ထ ကာလမကာသိ. ကာလံ ကုရုမာနော စ စိန္တေသိ – ‘‘မမ လဒ္ဓိ အနိယျာနိကာ သာရဝိရဟိတာ, မယံ တာဝ နဋ္ဌာ, အဝသေသဇနောပိ မာ အပါယပူရကော အဟောသိ, သစေ ပနာဟံ ‘မမ သာသနံ အနိယျာနိက’န္တိ ဝက္ခာမိ, န သဒ္ဒဟိဿန္တိ, ယံနူနာဟံ ဒွေပိ ဇနေ န ဧကနီဟာရေန ဥဂ္ဂဏှာပေယျံ, တေ မမစ္စယေန အညမညံ ဝိဝဒိဿန္တိ, သတ္ထာ တံ ဝိဝါဒံ ပဋိစ္စ ဧကံ ဓမ္မကထံ ကထေဿတိ, တတော တေ သာသနဿ မဟန္တဘာဝံ ဇာနိဿန္တီ’’တိ.

ก็ นาฏบุตรนี้เป็นชาวเมืองนาลันทามิใช่หรือ, เหตุไรเขาจึงทำกาละที่เมืองปาวาเล่า? ได้ยินว่า นาฏบุตรนั้นได้ฟังพุทธคุณที่อุบาลีคหบดีผู้แทงตลอดสัจจะแล้วกล่าวไว้ด้วยคาถา ๑๐ คาถา ก็กระอักโลหิตร้อนออกมา. ลำดับนั้น พวกสาวกได้พานาฏบุตรผู้ไม่สบายนั้นไปสู่เมืองปาวา. เขาได้ทำกาละ ณ ที่นั้น. และเมื่อจะทำกาละ เขาได้คิดว่า "ลัทธิของเราไม่เป็นไปเพื่อความออกจากทุกข์ ปราศจากสาระ พวกเราย่อมฉิบหายแล้ว แม้ชนที่เหลืออย่าได้เป็นผู้ทำอบายให้เต็มเลย ก็ถ้าเราจักกล่าวว่า 'ศาสนาของเราไม่เป็นไปเพื่อความออกจากทุกข์' พวกเขาก็จักไม่เชื่อ ไฉนหนอ เราไม่พึงให้คนแม้ทั้งสองเรียนรู้โดยนัยเดียวกัน เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว พวกเขาก็จักวิวาทกันและกัน พระศาสดาจักทรงอาศัยการวิวาทนั้นแสดงธรรมกถาเรื่องหนึ่ง แต่นั้น พวกเขาก็จักรู้ซึ่งความเป็นใหญ่แห่งพระศาสนา" ดังนี้.

အထ နံ ဧကော အန္တေဝါသိကော ဥပသင်္ကမိတွာ အာဟ – ‘‘ဘန္တေ တုမှေ ဒုဗ္ဗလာ, မယှမ္ပိ ဣမသ္မိံ ဓမ္မေ သာရံ အာစိက္ခထ, အာစရိယပ္ပမာဏ’’န္တိ. ‘‘အာဝုသော, တွံ မမစ္စယေန သဿတန္တိ ဂဏှေယျာသီ’’တိ. အပရောပိ ဥပသင်္ကမိ, တံ ဥစ္ဆေဒံ ဂဏှာပေသိ. ဧဝံ ဒွေပိ ဇနေ ဧကလဒ္ဓိကေ အကတွာ ဗဟူ နာနာနီဟာရေန ဥဂ္ဂဏှာပေတွာ ကာလမကာသိ. တေ တဿ သရီရကိစ္စံ ကတွာ သန္နိပတိတွာ အညမညံ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကဿာဝုသော, အာစရိယော သာရံ အာစိက္ခီ’’တိ? ဧကော ဥဋ္ဌဟိတွာ မယှန္တိ အာဟ. ကိံ အာစိက္ခီတိ? သဿတန္တိ. အပရော တံ ပဋိဗာဟိတွာ ‘‘မယှံ သာရံ အာစိက္ခီ’’တိ အာဟ. ဧဝံ သဗ္ဗေ ‘‘မယှံ သာရံ အာစိက္ခိ, အဟံ ဇေဋ္ဌကော’’တိ အညမညံ ဝိဝါဒံ ဝဍ္ဎေတွာ အက္ကောသေ စေဝ ပရိဘာသေ စ ဟတ္ထပါဒပ္ပဟာရာဒီနိ စ ပဝတ္တေတွာ ဧကမဂ္ဂေန ဒွေ အဂစ္ဆန္တာ နာနာဒိသာသု ပက္ကမိံသု.

ครั้งนั้น อันเตวาสิกคนหนึ่งเข้าไปหาเขาแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายอ่อนแอ ขอจงบอกสาระในธรรมนี้แม้แก่ข้าพเจ้าเถิด (ขอจงบอก) สิ่งที่เป็นประมาณแห่งอาจารย์เถิด" (เขาตอบว่า) "ดูก่อนอาวุโส เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ท่านพึงยึดถือว่า (โลก) เที่ยง" ดังนี้. อันเตวาสิกอีกคนหนึ่งก็เข้าไปหา เขาได้ให้ผู้นั้นยึดถืออุจเฉททิฏฐิ. เขาไม่ทำคนแม้ทั้งสองให้มีลัทธิเดียวกันอย่างนี้แล้ว ได้ให้คนจำนวนมากเรียนรู้โดยนัยต่างๆ กัน แล้วจึงทำกาละ. พวกเขาทำสรีรกิจของนาฏบุตรนั้นแล้ว ประชุมกันถามกันและกันว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อาจารย์ได้บอกสาระแก่ใคร?". คนหนึ่งลุกขึ้นกล่าวว่า "บอกแก่ข้าพเจ้า". (พวกเขาถามว่า) "บอกว่าอะไร?" (เขาตอบว่า) "บอกว่า (โลก) เที่ยง". อีกคนหนึ่งคัดค้านคำนั้นแล้วกล่าวว่า "อาจารย์บอกสาระแก่ข้าพเจ้า". พวกเขาทั้งหมดต่างก็ทำให้การวิวาทกันและกันเจริญขึ้นว่า "อาจารย์บอกสาระแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าเป็นศิษย์ผู้ใหญ่" ดังนี้แล้ว ก่อให้เกิดการด่า การบริภาษ และการประหารด้วยมือและเท้าเป็นต้นขึ้นแล้ว สองคนไม่ไปทางเดียวกัน หลีกไปสู่ทิศต่างๆ กัน.

၁၆၅. အထ ခေါ စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသောတိ အယံ ထေရော ဓမ္မသေနာပတိဿ ကနိဋ္ဌဘာတိကော. တံ ဘိက္ခူ အနုပသမ္ပန္နကာလေ ‘‘စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော’’တိ သမုဒါစရိတွာ ထေရကာလေပိ တထေဝ သမုဒါစရိံသု. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော’’တိ.

๑๖๕. บทว่า อถ โข จุนฺโท สมณุทฺเทโส ความว่า พระเถระนี้เป็นน้องชายของพระธรรมเสนาบดี. ภิกษุทั้งหลายเรียกท่านในเวลาที่ยังไม่ได้อุปสมบทว่า "จุนทะสมณุทเทส" แล้ว แม้ในเวลาที่เป็นพระเถระแล้ว ก็ยังเรียกอย่างนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "จุนทะสมณุทเทส".

‘‘ပါဝါယံ ဝဿံဝုဋ္ဌော ယေန သာမဂါမော, ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမီ’’တိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမိ? နာဋပုတ္တေ ကိရ ကာလင်္ကတေ ဇမ္ဗုဒီပေ မနုဿာ တတ္ထ တတ္ထ ကထံ ပဝတ္တယိံသု ‘‘နိဂဏ္ဌော နာဋပုတ္တော ဧကော သတ္ထာတိ ပညာယိတ္ထ, တဿ ကာလင်္ကိရိယာယ သာဝကာနံ ဧဝရူပေါ ဝိဝါဒေါ ဇာတော. သမဏော ပန ဂေါတမော ဇမ္ဗုဒီပေ စန္ဒော ဝိယ သူရိယော ဝိယ စ ပါကဋော, သာဝကာပိဿ ပါကဋာယေဝ. ကီဒိသော နု ခေါ သမဏေ ဂေါတမေ ပရိနိဗ္ဗုတေ သာဝကာနံ ဝိဝါဒေါ ဘဝိဿတီ’’တိ[Pg.91]. ထေရော တံ ကထံ သုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမံ ကထံ ဂဟေတွာ ဒသဗလဿ အာရောစေဿာမိ, သတ္ထာ ဧတံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ကတွာ ဧကံ ဒေသနံ ကထေဿတီ’’တိ. သော နိက္ခမိတွာ ယေန သာမဂါမော, ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ.

ในบทว่า "จำพรรษาแล้วในเมืองปาวา เข้าไปหาสามคามที่ท่านพระอานนท์อยู่" นั้น เหตุไรจึงเข้าไปหา? ได้ยินว่า เมื่อนาฏบุตรทำกาละแล้ว มนุษย์ทั้งหลายในชมพูทวีปได้ให้เรื่องเกิดขึ้นในที่นั้นๆ ว่า "นิครนถ์นาฏบุตรได้ปรากฏว่าเป็นศาสดาผู้หนึ่ง, เพราะการทำกาละของเขา การวิวาทเห็นปานนี้จึงเกิดขึ้นแก่เหล่าสาวก. ส่วนพระสมณโคดมปรากฏในชมพูทวีปดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์, แม้สาวกของพระองค์ก็ปรากฏเช่นกัน. เมื่อพระสมณโคดมปรินิพพานแล้ว การวิวาทของเหล่าสาวกจักเป็นเช่นไรหนอ?". พระเถระได้ฟังเรื่องนั้นแล้วจึงคิดว่า "เราจักนำเรื่องนี้ไปกราบทูลแด่พระทศพล, พระศาสดาจักทรงทำเรื่องนี้ให้เป็นเหตุเกิดเรื่อง แล้วทรงแสดงเทศนาเรื่องหนึ่ง". ท่านจึงออกจากที่นั้นแล้วเข้าไปยังสามคามที่ท่านพระอานนท์อยู่.

သာမဂါမောတိ သာမာကာနံ ဥဿန္နတ္တာ တဿ ဂါမဿ နာမံ. ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒောတိ ဥဇုမေဝ ဘဂဝတော သန္တိကံ အဂန္တွာ ယေနဿ ဥပဇ္ဈာယော အာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ.

บทว่า สามคาโม เป็นชื่อของหมู่บ้านนั้น เพราะความที่ข้าวฟ่างมีมาก. บทว่า เยนายสฺมา อานนฺโท ความว่า ท่านไม่ได้ไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคโดยตรง แต่เข้าไปหาท่านพระอานนท์ผู้เป็นอุปัชฌาย์ของท่านซึ่งอยู่ที่ใด ก็เข้าไปหา ณ ที่นั้น.

ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ သာရိပုတ္တတ္ထေရော စ အာနန္ဒတ္ထေရော စ အညမညံ မမာယိံသု. သာရိပုတ္တတ္ထေရော ‘‘မယာ ကာတဗ္ဗံ သတ္ထု ဥပဋ္ဌာနံ ကရောတီ’’တိ အာနန္ဒတ္ထေရံ မမာယိ. အာနန္ဒတ္ထေရော ‘‘ဘဂဝတော သာဝကာနံ အဂ္ဂေါ’’တိ သာရိပုတ္တတ္ထေရံ မမာယိ. ကုလဒါရကေ စ ပဗ္ဗာဇေတွာ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ သန္တိကေ ဥပဇ္ဈံ ဂဏှာပေသိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ တထေဝ အကာသိ. ဧဝံ ဧကမေကေန အတ္တနော ပတ္တစီဝရံ ဒတွာ ပဗ္ဗာဇေတွာ ဥပဇ္ဈံ ဂဏှာပိတာနိ ပဉ္စ ပဉ္စ ဘိက္ခုသတာနိ အဟေသုံ. အာယသ္မာ အာနန္ဒော ပဏီတာနိ စီဝရာဒီနိပိ လဘိတွာ ထေရဿ အဒါသိ.

ได้ยินว่า ในพุทธกาล พระสารีบุตรเถระและพระอานนทเถระต่างมีความรักใคร่กันและกัน พระสารีบุตรเถระทรงรักใคร่พระอานนทเถระด้วยดำริว่า "ท่านผู้นี้ทำการอุปัฏฐากพระศาสดาซึ่งเป็นกิจที่เราพึงทำ" ส่วนพระอานนทเถระก็รักใคร่พระสารีบุตรเถระด้วยดำริว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้เลิศกว่าสาวกทั้งหลายของพระผู้มีพระภาค" และเมื่อให้กุลบุตรบวชแล้ว ก็ให้ถือเอาพระสารีบุตรเถระเป็นอุปัชฌาย์ในสำนักของท่าน แม้พระสารีบุตรเถระก็ได้กระทำเช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุที่แต่ละท่านมอบบาตรและจีวรของตนให้บวชแล้วให้ถือเอาอุปัชฌาย์จึงมีฝ่ายละ ๕๐๐ รูป พระอานนท์ผู้มีอายุ เมื่อได้จีวรเป็นต้นอันประณีต ก็ได้ถวายแก่พระเถระ

ဓမ္မရတနပူဇာ

การบูชาพระธรรมรัตนะ

ဧကော ကိရ ဗြာဟ္မဏော စိန္တေသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓရတနဿ စ သံဃရတနဿ စ ပူဇာ ပညာယတိ, ကထံ နု ခေါ ဓမ္မရတနံ ပူဇိတံ ဟောတီ’’တိ? သော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧတမတ္ထံ ပုစ္ဆိ. ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘သစေပိ ဗြာဟ္မဏ ဓမ္မရတနံ ပူဇေတုကာမော, ဧကံ ဗဟုဿုတံ ပူဇေဟီ’’တိ. ဗဟုဿုတံ, ဘန္တေ, အာစိက္ခထာတိ. ဘိက္ခုသံဃံ ပုစ္ဆာတိ. သော ဘိက္ခုသံဃံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ဗဟုဿုတံ, ဘန္တေ, အာစိက္ခထာ’’တိ အာဟ. အာနန္ဒတ္ထေရော ဗြာဟ္မဏာတိ. ဗြာဟ္မဏော ထေရံ သဟဿဂ္ဃနိကေန တိစီဝရေန ပူဇေသိ. ထေရော တံ ဂဟေတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ အဂမာသိ. ဘဂဝါ ‘‘ကုတော, အာနန္ဒ, လဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ? ဧကေန, ဘန္တေ, ဗြာဟ္မဏေန ဒိန္နံ, ဣဒံ ပနာဟံ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒါတုကာမောတိ. ဒေဟိ, အာနန္ဒာတိ. စာရိကံ ပက္ကန္တော ဘန္တေတိ. အာဂတကာလေ ဒေဟီတိ, သိက္ခာပဒံ ဘန္တေ, ပညတ္တန္တိ. ကဒါ ပန သာရိပုတ္တော အာဂမိဿတီတိ? ဒသာဟမတ္တေန ဘန္တေတိ. ‘‘အနုဇာနာမိ, အာနန္ဒ, ဒသာဟပရမံ အတိရေကစီဝရံ နိက္ခိပိတု’’န္တိ သိက္ခာပဒံ ပညာပေသိ.

ได้ยินว่า พราหมณ์คนหนึ่งคิดว่า "การบูชาพระพุทธรัตนะและพระสังฆรัตนะย่อมปรากฏ แต่การบูชาพระธรรมรัตนะจะเป็นอันได้บูชาแล้วอย่างไรหนอ" เขาจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามเนื้อความนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าท่านประสงค์จะบูชาพระธรรมรัตนะ ก็จงบูชาผู้เป็นพหูสูตเถิด" พราหมณ์ทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดบอกผู้เป็นพหูสูตเถิด" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "จงไปถามภิกษุสงฆ์เถิด" เขาจึงเข้าไปหาภิกษุสงฆ์แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดบอกผู้เป็นพหูสูตเถิด" ภิกษุสงฆ์ตอบว่า "ดูก่อนพราหมณ์ พระอานนทเถระเป็นพหูสูต" พราหมณ์จึงได้บูชาพระเถระด้วยไตรจีวรมีราคาหนึ่งพัน พระเถระรับจีวรนั้นแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า "อานนท์ เธอได้มาจากไหน" พระอานนท์ทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พราหมณ์คนหนึ่งถวาย แต่ข้าพระองค์ประสงค์จะถวายจีวรนี้แก่ท่านพระสารีบุตรผู้มีอายุ" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "อานนท์ เธอจงให้เถิด" พระอานนท์ทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านจาริกไปแล้ว" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เมื่อท่านกลับมาแล้วค่อยให้" พระอานนท์ทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สิกขาบททรงบัญญัติไว้แล้ว" พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า "ก็สารีบุตรจะกลับมาเมื่อไร" พระอานนท์ทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ (จะกลับมา) ภายในสิบวัน" พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า "อานนท์ เราอนุญาตให้เก็บอติเรกจีวรไว้ได้มีกำหนดสิบวันเป็นอย่างยิ่ง"

သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ [Pg.92] တထေဝ ယံကိဉ္စိ မနာပံ လဘတိ, တံ အာနန္ဒတ္ထေရဿ ဒေတိ. သော ဣမမ္ပိ အတ္တနော ကနိဋ္ဌဘာတိကံ ထေရဿေဝ သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ အဒါသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ယေနဿ ဥပဇ္ဈာယော အာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမီ’’တိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဥပဇ္ဈာယော မေ မဟာပညော, သော ဣမံ ကထံ သတ္ထု အာရောစေဿတိ, အထ သတ္ထာ တဒနုရူပံ ဓမ္မံ ဒေသေဿတီ’’တိ. ကထာပါဘတန္တိ ကထာယ မူလံ. မူလဉှိ ‘‘ပါဘတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นเดียวกัน เมื่อได้สิ่งของที่น่าพอใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ถวายสิ่งนั้นแก่พระอานนทเถระ ท่านได้ถวายน้องชายของตนแม้นี้ให้เป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระ (พระอานนท์) นั่นเทียว เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "พระอานนท์ผู้มีอายุผู้เป็นอุปัชฌาย์ของท่านอยู่ที่ใด ท่านก็เข้าไปหา ณ ที่นั้น" ได้ยินว่า ท่านได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "อุปัชฌาย์ของเราเป็นผู้มีปัญญามาก ท่านจักกราบทูลเรื่องนี้แด่พระศาสดา ลำดับนั้น พระศาสดาจักทรงแสดงธรรมอันสมควรแก่เรื่องนั้น" บทว่า กถาปาภตํ คือ ต้นเรื่องแห่งถ้อยคำ จริงอยู่ ต้นเรื่องนั่นแหละเรียกว่า "ปาภตะ" ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘အပ္ပကေနာပိ မေဓာဝီ, ပါဘတေန ဝိစက္ခဏော;

သမုဋ္ဌာပေတိ အတ္တာနံ, အဏုံ အဂ္ဂိံဝ သန္ဓမ’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁.၄);

"ผู้มีปัญญา มีวิจารณญาณ แม้ด้วยต้นทุนเพียงเล็กน้อย ก็ย่อมตั้งตนขึ้นได้ เหมือนคนเป่าไฟกองน้อยให้ลุกโพลงขึ้น ฉะนั้น"

ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယာတိ ဘဂဝန္တံ ဒဿနတ္ထာယ. ကိံ ပနာနေန ဘဂဝါ န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗောတိ? နော န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော. အယဉှိ အာယသ္မာ ဒိဝါ နဝ ဝါရေ, ရတ္တိံ နဝ ဝါရေတိ ဧကာဟံ အဋ္ဌာရသ ဝါရေ ဥပဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆတိ. ဒိဝသဿ ပန သတဝါရံ ဝါ သဟဿဝါရံ ဝါ ဂန္တုကာမော သမာနောပိ န အကာရဏာ ဂစ္ဆတိ, ဧကံ ပဉှုဒ္ဓါရံ ဂဟေတွာဝ ဂစ္ဆတိ. သော တံ ဒိဝသံ တေန ကထာပါဘတေန ဂန္တုကာမော ဧဝမာဟ.

บทว่า ภควนฺตํ ทสฺสนาย ได้แก่ เพื่อเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถามว่า ก็พระผู้มีพระภาค พระอานนท์นี้ไม่เคยเห็นมาก่อนหรือ ตอบว่า ไม่ใช่ไม่เคยเห็น จริงอยู่ พระผู้มีอายุนี้ ในเวลากลางวัน ๙ ครั้ง ในเวลากลางคืน ๙ ครั้ง รวมเป็น ๑๘ ครั้งในวันหนึ่ง ย่อมเข้าไปอุปัฏฐากนั่นเทียว ก็แม้ว่าท่านประสงค์จะเข้าไปเฝ้าวันละร้อยครั้งหรือพันครั้ง ก็จะไม่เข้าไปโดยไม่มีเหตุ แต่จะถือเอาปัญหาเพื่อทูลถามสักข้อหนึ่งแล้วจึงเข้าไป ในวันนั้น ท่านประสงค์จะเข้าไปเฝ้าด้วยเรื่องอันเป็นของฝากนั้น จึงได้กล่าวอย่างนี้

အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတဓမ္မဝိနယဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยพระธรรมวินัยที่พระอสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้

၁၆၆. ဧဝဉှေတံ, စုန္ဒ, ဟောတီတိ ဘဂဝါ အာနန္ဒတ္ထေရေန အာရောစိတေပိ ယသ္မာ န အာနန္ဒတ္ထေရော ဣမိဿာ ကထာယ သာမိကော, စုန္ဒတ္ထေရော ပန သာမိကော. သောဝ တဿာ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ ဇာနာတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ တေန သဒ္ဓိံ ကထေန္တော ‘‘ဧဝဉှေတံ, စုန္ဒ, ဟောတီ’’တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – စုန္ဒ ဧဝဉှေတံ ဟောတိ ဒုရက္ခာတာဒိသဘာဝေ ဓမ္မဝိနယေ သာဝကာ ဒွေဓိကဇာတာ ဘဏ္ဍနာဒီနိ ကတွာ မုခသတ္တီဟိ ဝိတုဒန္တာ ဝိဟရန္တိ.

๑๖๖. ในบทว่า เอวญฺเหตํ จุนฺท โหติ เป็นต้น แม้เมื่อพระอานนทเถระกราบทูลแล้ว แต่เพราะเหตุที่พระอานนทเถระมิใช่เจ้าของเรื่องนี้ ส่วนพระจุนทเถระเป็นเจ้าของเรื่อง ท่านนั่นแหละย่อมรู้เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเรื่องนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อตรัสกับพระจุนทเถระนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนจุนทะ เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้น" อธิบายความแห่งบทนั้นว่า ดูก่อนจุนทะ เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้น คือ ในพระธรรมวินัยอันมีสภาพที่กล่าวไว้ไม่ดีเป็นต้น เหล่าสาวกเกิดความแตกแยกเป็นสองฝ่าย กระทำการทะเลาะวิวาทเป็นต้น ทิ่มแทงกันด้วยหอกคือปากอยู่

ဣဒါနိ ယသ္မာ အနိယျာနိကသာသနေနေဝ နိယျာနိကသာသနံ ပါကဋံ ဟောတိ, တသ္မာ အာဒိတော အနိယျာနိကသာသနမေဝ ဒဿေန္တော ဣဓ စုန္ဒ သတ္ထာ စ ဟောတိ အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေါက္ကမ္မ စ တမှာ ဓမ္မာ ဝတ္တတီတိ န နိရန္တရံ ပူရေတိ, ဩက္ကမိတွာ ဩက္ကမိတွာ အန္တရန္တရံ ကတွာ ဝတ္တတီတိ အတ္ထော. တဿ တေ, အာဝုသော, လာဘာတိ တဿ တုယှံ ဧတေ [Pg.93] ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တိအာဒယော လာဘာ. သုလဒ္ဓန္တိ မနုဿတ္တမ္ပိ တေ သုလဒ္ဓံ. တထာ ပဋိပဇ္ဇတူတိ ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇတု. ယထာ တေ သတ္ထာရာ ဓမ္မော ဒေသိတောတိ ယေန တေ အာကာရေန သတ္ထာရာ ဓမ္မော ကထိတော. ယော စ သမာဒပေတီတိ ယော စ အာစရိယော သမာဒပေတိ. ယဉ္စ သမာဒပေတီတိ ယံ အန္တေဝါသိံ သမာဒပေတိ. ယော စ သမာဒပိတောတိ ယော စ ဧဝံ သမာဒပိတော အန္တေဝါသိကော. ယထာ အာစရိယေန သမာဒပိတံ, တထတ္ထာယ ပဋိပဇ္ဇတိ. သဗ္ဗေ တေတိ တယောပိ တေ. ဧတ္ထ ဟိ အာစရိယော သမာဒပိတတ္တာ အပုညံ ပသဝတိ, သမာဒိန္နန္တေဝါသိကော သမာဒိန္နတ္တာ, ပဋိပန္နကော ပဋိပန္နတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဗဟုံ အပုညံ ပသဝန္တီ’’တိ. ဧတေနုပါယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

บัดนี้ เพราะเหตุว่าศาสนาที่นำออกจากทุกข์ได้ย่อมปรากฏชัดด้วยศาสนาที่นำออกจากทุกข์ไม่ได้นั่นเอง เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงศาสนาที่นำออกจากทุกข์ไม่ได้ก่อน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนจุนทะ ในศาสนานี้ ศาสดาก็เป็นอสัมมาสัมพุทธะ" ในบทเหล่านั้น บทว่า โวกฺกมฺม จ ตมฺหา ธมฺมา วตฺตติ ความว่า ไม่บำเพ็ญให้บริบูรณ์อย่างต่อเนื่อง แต่ประพฤติโดยเว้นไปๆ ทำให้มีช่องว่างเป็นช่วงๆ บทว่า ตสฺส เต อาวุโส ลาภา ความว่า การไม่ปฏิบัติธรรมานุธรรมปฏิบัติเป็นต้นเหล่านั้น เป็นลาภของท่าน บทว่า สุลทฺธํ ความว่า แม้ความเป็นมนุษย์ ท่านก็ได้มาดีแล้ว บทว่า ตถา ปฏิปชฺชตูติ ความว่า จงปฏิบัติอย่างนั้นเถิด บทว่า ยถา เต สตฺถารา ธมฺโม เทสิโตติ ความว่า ศาสดาได้แสดงธรรมแก่ท่านโดยอาการอย่างใด บทว่า โย จ สมาทเปตีติ ความว่า และอาจารย์ใดผู้ให้สมาทาน บทว่า ยญฺจ สมาทเปตีติ ความว่า ให้อันเตวาสิกใดสมาทาน บทว่า โย จ สมาทปิโตติ ความว่า และอันเตวาสิกใดผู้ที่ถูกใหัสมาทานอย่างนั้น ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตามที่อาจารย์ได้ให้สมาทานไว้อย่างใด บทว่า สพฺเพ เต ได้แก่ ทั้งสามคนนั้น จริงอยู่ ในกรณีนี้ อาจารย์ย่อมประสบอกุศลเพราะเป็นผู้ให้สมาทาน อันเตวาสิกผู้สมาทาน (ย่อมประสบอกุศล) เพราะเป็นผู้สมาทาน ผู้ปฏิบัติ (ย่อมประสบอกุศล) เพราะเป็นผู้ปฏิบัติ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "คนเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมประสบอกุศลเป็นอันมาก" พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้

၁၆၇. အပိစေတ္ထ ဉာယပ္ပဋိပန္နောတိ ကာရဏပ္ပဋိပန္နော. ဉာယမာရာဓေဿတီတိ ကာရဏံ နိပ္ဖာဒေဿတိ. ဝီရိယံ အာရဘတီတိ အတ္တနော ဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကံ ဝီရိယံ ကရောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဒုရက္ခာတေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မဝိနယေ ယော အာရဒ္ဓဝီရိယော, သော ဒုက္ခံ ဝိဟရတိ. ယော ကုသီတော, သော သုခံ ဝိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၁၈).

๑๖๗. อีกอย่างหนึ่ง ในวาระนี้ บทว่า ญายปฏิปนฺโน ได้แก่ ผู้ปฏิบัติถูกเหตุผล บทว่า ญายมาราเธสฺสตีติ ความว่า จักทำเหตุให้สำเร็จ บทว่า วีริยํ อารภตีติ ความว่า ทำความเพียรที่ก่อให้เกิดทุกข์แก่ตน คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในพระธรรมวินัยที่กล่าวไว้ไม่ดี ผู้ใดปรารภความเพียร ผู้นั้นย่อมอยู่เป็นทุกข์ ผู้ใดเกียจคร้าน ผู้นั้นย่อมอยู่เป็นสุข"

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတဓမ္မဝိနယာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยพระธรรมวินัยเป็นต้นที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้

၁၆၈. ဧဝံ အနိယျာနိကသာသနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ နိယျာနိကသာသနံ ဒဿေန္တော ဣဓ ပန, စုန္ဒ, သတ္ထာ စ ဟောတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နိယျာနိကောတိ မဂ္ဂတ္ထာယ ဖလတ္ထာယ စ နိယျာတိ.

๑๖๘. ครั้นทรงแสดงศาสนาที่ไม่ออกจากทุกข์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงศาสนาที่ออกจากทุกข์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนจุนทะ อีกประการหนึ่ง พระศาสดาผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก" ในบทเหล่านั้น บทว่า นิยยานิโก คือ ย่อมออกจากทุกข์เพื่อประโยชน์แก่มรรคและเพื่อประโยชน์แก่ผล

၁၆၉. ဝီရိယံ အာရဘတီတိ အတ္တနော သုခနိပ္ဖာဒကံ ဝီရိယံ အာရဘတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သွာက္ခာတေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မဝိနယေ ယော ကုသီတော, သော ဒုက္ခံ ဝိဟရတိ. ယော အာရဒ္ဓဝီရိယော, သော သုခံ ဝိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၁၉).

๑๖๙. บทว่า วีริยํ อารภติ (ย่อมปรารภความเพียร) คือ ย่อมปรารภความเพียรที่ทำให้เกิดสุขแก่ตน จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยอันเรากล่าวดีแล้วนี้ ผู้ใดเกียจคร้าน ผู้นั้นย่อมอยู่เป็นทุกข์ ผู้ใดปรารภความเพียร ผู้นั้นย่อมอยู่เป็นสุข"

၁၇၀. ဣတိ ဘဂဝါ နိယျာနိကသာသနေ သမ္မာပဋိပန္နဿ ကုလပုတ္တဿ ပသံသံ ဒဿေတွာ ပုန ဒေသနံ ဝဍ္ဎေန္တော ဣဓ, စုန္ဒ, သတ္ထာ စ လောကေ ဥဒပါဒီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဝိညာပိတတ္ထာတိ အဗောဓိတတ္ထာ. သဗ္ဗသင်္ဂါဟပဒကတန္တိ သဗ္ဗသင်္ဂဟပဒေဟိ ကတံ, သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကံ ကတံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘သဗ္ဗသင်္ဂါဟပဒဂတ’’န္တိပိ ပါဌော, န သဗ္ဗသင်္ဂါဟပဒေသု ဂတံ, န ဧကသင်္ဂဟဇာတန္တိ အတ္ထော. သပ္ပာဋိဟီရကတန္တိ နိယျာနိကံ. ယာဝ [Pg.94] ဒေဝမနုဿေဟီတိ ဒေဝလောကတော ယာဝ မနုဿလောကာ သုပ္ပကာသိတံ. အနုတပ္ပော ဟောတီတိ အနုတာပကရော ဟောတိ. သတ္ထာ စ နော လောကေတိ ဣဒံ တေသံ အနုတာပကာရဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. နာနုတပ္ပော ဟောတီတိ သတ္ထာရံ အာဂမ္မ သာဝကေဟိ ယံ ပတ္တဗ္ဗံ, တဿ ပတ္တတ္တာ အနုတာပကရော န ဟောတိ.

๑๗๐. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการสรรเสริญกุลบุตรผู้ปฏิบัติดีในศาสนาที่ออกจากทุกข์อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงขยายเทศนาต่อไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนจุนทะ พระศาสดาอุบัติขึ้นแล้วในโลก" ในบทเหล่านั้น บทว่า อวิญฺญาปิตตฺถา คือ มีเนื้อความที่ยังไม่ทำให้รู้ บทว่า สพฺพสงฺคาหปทกตํ คือ อันทำแล้วด้วยบทที่รวบรวมทั้งหมด อธิบายว่า ไม่ได้ทำความเป็นธรรมที่รวบรวมทั้งหมด มีปาฐะว่า สพฺพสงฺคาหปทคตํ ก็มี อธิบายว่า ไม่ได้เข้าไปในบทที่รวบรวมทั้งหมด ไม่ได้กลายเป็นการรวบรวมเป็นหนึ่งเดียว บทว่า สปฺปาฏิหีรกตํ คือ เป็นธรรมนำออกจากทุกข์ บทว่า ยาว เทวมนุสฺเสหิ คือ ประกาศดีแล้วตั้งแต่เทวโลกจนถึงมนุษยโลก บทว่า อนุตปฺโป โหติ คือ ย่อมเป็นผู้กระทำความเดือดร้อน คำว่า สตฺถา จ โน โลเก นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงอาการที่ทำให้เดือดร้อนของธรรมเหล่านั้น บทว่า นานุตปฺโป โหติ คือ อาศัยพระศาสดาแล้ว สาวกทั้งหลายพึงบรรลุธรรมใด เพราะบรรลุธรรมนั้นแล้ว จึงไม่เป็นผู้กระทำความเดือดร้อน

၁၇၂. ထေရောတိ ထိရော ထေရကာရကေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော. ‘‘ရတ္တညူ’’တိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. ဧတေဟိ စေ ပီတိ ဧတေဟိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေဟိ.

๑๗๒. บทว่า เถโร คือ ผู้มั่นคง ประกอบด้วยธรรมทั้งหลายที่ทำให้เป็นผู้มั่นคง บทเป็นต้นว่า รตฺตญฺญู มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว บทว่า เอเตหิ เจ ปิ คือ ด้วยเหตุเหล่านี้ที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ

၁၇၃. ပတ္တယောဂက္ခေမာတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမတ္တာ အရဟတ္တံ ဣဓ ယောဂက္ခေမံ နာမ, တံ ပတ္တာတိ အတ္ထော. အလံ သမက္ခာတုံ သဒ္ဓမ္မဿာတိ သမ္မုခါ ဂဟိတတ္တာ အဿ သဒ္ဓမ္မံ သမ္မာ အာစိက္ခိတုံ သမတ္ထာ.

๑๗๓. บทว่า ปตฺตโยคกฺเขมา คือ เพราะความเกษมจากโยคะ ๔ ประการ พระอรหัตจึงชื่อว่า โยคเกษม ในที่นี้ อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งพระอรหัตนั้น บทว่า อลํ สมกฺขาตุํ สทฺธมฺมสฺส คือ เพราะรับมาเฉพาะพระพักตร์ จึงสามารถเพื่อจะบอกพระสัทธรรมของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นโดยชอบได้

၁၇၄. ဗြဟ္မစာရိနောတိ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဝသမာနာ အရိယသာဝကာ. ကာမဘောဂိနောတိ ဂိဟိသောတာပန္နာ. ‘‘ဣဒ္ဓဉ္စေဝါ’’တိအာဒီနိ မဟာပရိနိဗ္ဗာနေ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ. လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တန္တိ လာဘဂ္ဂဉ္စေဝ ယသဂ္ဂဉ္စ ပတ္တံ.

๑๗๔. บทว่า พฺรหฺมจาริโน คือ พระอริยสาวกผู้อยู่ประพฤติพรหมจรรย์ บทว่า กามโภคิโน คือ คฤหัสถ์ผู้เป็นพระโสดาบัน บทเป็นต้นว่า อิทฺธญฺเจวา พิสดารแล้วในมหาปรินิพพานสูตรนั่นเทียว บทว่า ลาภคฺคยสคฺคปตฺตํ คือ ถึงแล้วซึ่งลาภอันเลิศและยศอันเลิศ

၁၇၅. သန္တိ ခေါ ပန မေ, စုန္ဒ, ဧတရဟိ ထေရာ ဘိက္ခူ သာဝကာတိ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာဒယော ထေရာ. ဘိက္ခုနိယောတိ ခေမာထေရီဥပ္ပလဝဏ္ဏထေရီအာဒယော. ဥပါသကာ သာဝကာ ဂိဟီ ဩဒါတဝတ္ထဝသနာ ဗြဟ္မစာရိနောတိ စိတ္တဂဟပတိဟတ္ထကအာဠဝကာဒယော. ကာမဘောဂိနောတိ စူဠအနာထပိဏ္ဍိကမဟာအနာထပိဏ္ဍိကာဒယော. ဗြဟ္မစာရိနိယောတိ နန္ဒမာတာဒယော. ကာမဘောဂိနိယောတိ ခုဇ္ဇုတ္တရာဒယော.

๑๗๕. บทว่า สนฺติ โข ปน เม จุนฺท เอตรหิ เถรา ภิกฺขู สาวกา คือ พระเถระทั้งหลายมีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น บทว่า ภิกฺขุนิโย คือ พระเขมาเถรีและพระอุบลวรรณาเถรีเป็นต้น บทว่า อุปาสกา สาวกา คิหี โอทาตวตฺถวสนา พฺรหฺมจาริโน คือ จิตตคฤหบดีและหัตถกอาฬวกะเป็นต้น บทว่า กามโภคิโน คือ จูฬอนาถบิณฑิกะและมหาอนาถบิณฑิกะเป็นต้น บทว่า พฺรหฺมจารินิโย คือ นันทมาตาเป็นต้น บทว่า กามโภคินิโย คือ นางขุชชุตตราเป็นต้น

၁၇၆. သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နန္တိ သဗ္ဗကာရဏသမ္ပန္နံ. ဣဒမေဝ တန္တိ ဣဒမေဝ ဗြဟ္မစရိယံ, ဣမမေဝ ဓမ္မံ သမ္မာ ဟေတုနာ နယေန ဝဒမာနော ဝဒေယျ. ဥဒကာဿုဒန္တိ ဥဒကော သုဒံ. ပဿံ န ပဿတီတိ ပဿန္တော န ပဿတိ. သော ကိရ ဣမံ ပဉှံ မဟာဇနံ ပုစ္ဆိ. တေဟိ ‘‘န ဇာနာမ, အာစရိယ, ကထေဟိ နော’’တိ ဝုတ္တော သော အာဟ – ‘‘ဂမ္ဘီရော အယံ ပဉှော အာဟာရသပ္ပာယေ သတိ ထောကံ စိန္တေတွာ သက္ကာ ကထေတု’’န္တိ. တတော တေဟိ စတ္တာရော မာသေ [Pg.95] မဟာသက္ကာရေ ကတေ တံ ပဉှံ ကထေန္တော ကိဉ္စ ပဿံ န ပဿတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သာဓုနိသိတဿာတိ သုဋ္ဌုနိသိတဿ တိခိဏဿ, သုနိသိတခုရဿ ကိရ တလံ ပညာယတိ, ဓာရာ န ပညာယတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

๑๗๖. บทว่า สพฺพาการสมฺปนฺนํ คือ สมบูรณ์ด้วยเหตุทั้งปวง บทว่า อิเมว ตํ คือ ผู้กล่าวพรหมจรรย์นี้เท่านั้น ธรรมนี้เท่านั้น โดยเหตุโดยนัยอันชอบ พึงชื่อว่าเป็นผู้กล่าว บทว่า อุทกสฺสุทํ คือ ได้ยินว่า อุทกดาบส บทว่า ปสฺสํ น ปสฺสติ คือ บุคคลเมื่อเห็น ย่อมไม่เห็น ได้ยินว่า ท่านผู้นั้นถามปัญหานี้กะมหาชน มหาชนเหล่านั้นกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายไม่ทราบ ท่านอาจารย์ โปรดบอกแก่พวกข้าพเจ้าเถิด" ท่านผู้นั้นจึงกล่าวว่า "ปัญหานี้ลึกซึ้ง เมื่อมีอาหารที่สบาย จึงจะสามารถคิดเล็กน้อยแล้วบอกได้" ลำดับนั้น เมื่อมหาชนเหล่านั้นทำสักการะใหญ่ตลอด ๔ เดือน ท่านเมื่อจะบอกปัญหานั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กิญฺจ ปสฺสํ น ปสฺสติ (อะไรเล่า เมื่อเห็น ย่อมไม่เห็น) ในบทเหล่านั้น บทว่า สาธุ นิสิตสฺส คือ ของมีดโกนที่ลับดีแล้ว คมกริบ ได้ยินว่า พื้นของมีดโกนที่ลับดีแล้วย่อมปรากฏ แต่คมมีดย่อมไม่ปรากฏ นี้เป็นความหมายในที่นี้

သင်္ဂါယိတဗ္ဗဓမ္မာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยธรรมที่พึงสังคายนาเป็นต้น

၁၇၇. သင်္ဂမ္မ သမာဂမ္မာတိ သင်္ဂန္တွာ သမာဂန္တွာ. အတ္ထေန အတ္ထံ, ဗျဉ္ဇနေန ဗျဉ္ဇနန္တိ အတ္ထေန သဟ အတ္ထံ, ဗျဉ္ဇနေနပိ သဟ ဗျဉ္ဇနံ သမာနေန္တေဟီတိ အတ္ထော. သင်္ဂါယိတဗ္ဗန္တိ ဝါစေတဗ္ဗံ သဇ္ဈာယိတဗ္ဗံ. ယထယိဒံ ဗြဟ္မစရိယန္တိ ယထာ ဣဒံ သကလံ သာသနဗြဟ္မစရိယံ.

๑๗๗. บทว่า สงฺคมฺม สมาคมฺม คือ ประชุมกันแล้ว ชุมนุมกันแล้ว บทว่า อตฺเถน อตฺถํ, พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ อธิบายว่า ผู้กระทำอรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะให้สม่ำเสมอกัน บทว่า สงฺคายิตพฺพํ คือ พึงบอกสอน พึงสาธยาย บทว่า ยถยิทํ พฺรหฺมจริยํ คือ โดยประการที่พรหมจรรย์คือศาสนาทั้งหมดนี้

၁၇၈. တတြ စေတိ တတြ သံဃမဇ္ဈေ, တဿ ဝါ ဘာသိတေ. အတ္ထဉ္စေဝ မိစ္ဆာ ဂဏှာတိ, ဗျဉ္ဇနာနိ စ မိစ္ဆာ ရောပေတီတိ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဧတ္ထ အာရမ္မဏံ ‘‘သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ အတ္ထံ ဂဏှာတိ. ‘‘သတိပဋ္ဌာနာနီ’’တိ ဗျဉ္ဇနံ ရောပေတိ. ဣမဿ နု ခေါ, အာဝုသော, အတ္ထဿာတိ ‘‘သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ. အတ္ထဿ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ကိံ နု ခေါ ဣမာနိ ဗျဉ္ဇနာနိ, ဥဒါဟု စတ္တာရိ သတိပဋ္ဌာနာနီ’’တိ ဧတာနိ ဝါ ဗျဉ္ဇနာနိ. ကတမာနိ ဩပါယိကတရာနီတိ ဣမဿ အတ္ထဿ ကတမာနိ ဗျဉ္ဇနာနိ ဥပပန္နတရာနိ အလ္လီနတရာနိ. ဣမေသဉ္စ ဗျဉ္ဇနာနန္တိ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဗျဉ္ဇနာနံ ‘‘သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ကိံ နု ခေါ အယံ အတ္ထော, ဥဒါဟု ‘‘အာရမ္မဏံ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဧသော အတ္ထောတိ? ဣမဿ ခေါ, အာဝုသော, အတ္ထဿာတိ ‘‘အာရမ္မဏံ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဣမဿ အတ္ထဿ. ယာ စေဝ ဧတာနီတိ ယာနိ စေဝ ဧတာနိ မယာ ဝုတ္တာနိ. ယာ စေဝ ဧသောတိ ယော စေဝ ဧသ မယာ ဝုတ္တော. သော နေဝ ဥဿာဒေတဗ္ဗောတိ တုမှေဟိ တာဝ သမ္မာ အတ္ထေ စ သမ္မာ ဗျဉ္ဇနေ စ ဌာတဗ္ဗံ. သော ပန နေဝ ဥဿာဒေတဗ္ဗော, န အပသာဒေတဗ္ဗော. သညာပေတဗ္ဗောတိ ဇာနာပေတဗ္ဗော. တဿ စ အတ္ထဿာတိ ‘‘သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ အတ္ထဿ စ. တေသဉ္စ ဗျဉ္ဇနာနန္တိ ‘‘သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဗျဉ္ဇနာနံ. နိသန္တိယာတိ နိသာမနတ္ထံ ဓာရဏတ္ထံ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๑๗๘. บทว่า ตตฺร เจ คือ ในท่ามกลางสงฆ์นั้น หรือในคำที่ภิกษุนั้นกล่าวแล้ว บทว่า อตฺถญฺเจว มิจฺฉา คณฺหาติ, พฺยญฺชนานิ จ มิจฺฉา โรเปติ คือ ในบทว่า จตฺตาโร สติปฏฺฐานา (สติปัฏฐาน ๔) ภิกษุนั้นยึดถืออรรถว่า "อารมณ์ชื่อว่าสติปัฏฐาน" และตั้งพยัญชนะว่า สติปฏฺฐานานิ บทว่า อิมสฺส นุ โข อาวุโส อตฺถสฺส คือ แห่งอรรถว่า "สติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน" พยัญชนะเหล่านี้คือ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา หรือหนอ หรือว่าพยัญชนะเหล่านั้นคือ จตฺตาริ สติปฏฺฐานานิ บทว่า กตมานิ โอปายิกตรานิ คือ พยัญชนะเหล่าไหนสมควรอย่างยิ่ง เหมาะสมอย่างยิ่งแก่อรรถนี้ บทว่า อิเมสญฺจ พฺยญฺชนานํ คือ แห่งพยัญชนะว่า จตฺตาโร สติปฏฺฐานา อรรถนี้คือ "สติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน" หรือหนอ หรือว่าอรรถนั้นคือ "อารมณ์เป็นสติปัฏฐาน" บทว่า อิมสฺส โข อาวุโส อตฺถสฺส คือ แห่งอรรถนี้ว่า "อารมณ์ชื่อว่าสติปัฏฐาน" บทว่า ยา เจว เอตานิ คือ พยัญชนะเหล่าใดแลอันเรากล่าวแล้ว บทว่า ยา เจว เอโส คือ อรรถใดแลอันเรากล่าวแล้ว บทว่า โส เนว อุสฺสาเทตพฺโพ คือ ท่านทั้งหลายพึงตั้งอยู่ในอรรถที่ถูกและพยัญชนะที่ถูกก่อน ส่วนภิกษุนั้นไม่พึงยกย่อง ไม่พึงข่มขี่ บทว่า สญฺญาเปตพฺโพ คือ พึงให้รู้ บทว่า ตสฺส จ อตฺถสฺส คือ แห่งอรรถว่า "สติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน" บทว่า เตสญฺจ พฺยญฺชนานํ คือ แห่งพยัญชนะว่า สติปฏฺฐานา บทว่า นิสนฺติยา คือ เพื่อการใส่ใจ เพื่อการทรงจำ พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้

၁၈၁. တာဒိသန္တိ တုမှာဒိသံ. အတ္ထုပေတန္တိ အတ္ထေန ဥပေတံ အတ္ထဿ ဝိညာတာရံ. ဗျဉ္ဇနုပေတန္တိ ဗျဉ္ဇနေဟိ ဥပေတံ ဗျဉ္ဇနာနံ ဝိညာတာရံ. ဧဝံ ဧတံ ဘိက္ခုံ [Pg.96] ပသံသထ. ဧသော ဟိ ဘိက္ခု န တုမှာကံ သာဝကော နာမ, ဗုဒ္ဓေါ နာမ ဧသ စုန္ဒာတိ. ဣတိ ဘဂဝါ ဗဟုဿုတံ ဘိက္ခုံ အတ္တနော ဌာနေ ဌပေသိ.

๑๘๑. บทว่า Tādisaṃ คือ เช่นกับท่านทั้งหลาย บทว่า Atthupetaṃ คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยอรรถ ได้แก่ ผู้รู้อรรถ บทว่า Byañjanupetaṃ คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยพยัญชนะ ได้แก่ ผู้รู้พยัญชนะ พวกเธอจงสรรเสริญภิกษุรูปนี้อย่างนี้ ดูก่อนจุนทะ ด้วยว่าภิกษุรูปนี้หาชื่อว่าเป็นสาวกของพวกเธอไม่ แต่เธอชื่อว่าเป็นพุทธะ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงตั้งภิกษุผู้เป็นพหูสูตไว้ในฐานะของพระองค์

ပစ္စယာနုညာတကာရဏာဒိဝဏ္ဏနာ

พรรณนาเหตุเป็นต้นในการทรงอนุญาตปัจจัย

၁၈၂. ဣဒါနိ တတောပိ ဥတ္တရိတရံ ဒေသနံ ဝဍ္ဎေန္တော န ဝေါ အဟံ, စုန္ဒာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ အာသဝါ နာမ ဣဓလောကေ ပစ္စယဟေတု ဥပ္ပဇ္ဇနကာ အာသဝါ. သမ္ပရာယိကာ အာသဝါ နာမ ပရလောကေ ဘဏ္ဍနဟေတု ဥပ္ပဇ္ဇနကာ အာသဝါ. သံဝရာယာတိ ယထာ တေ န ပဝိသန္တိ, ဧဝံ ပိဒဟနာယ. ပဋိဃာတာယာတိ မူလဃာတေန ပဋိဟနနာယ. အလံ ဝေါ တံ ယာဝဒေဝ သီတဿ ပဋိဃာတာယာတိ တံ တုမှာကံ သီတဿ ပဋိဃာတာယ သမတ္ထံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ယံ ဝေါ မယာ စီဝရံ အနုညာတံ, တံ ပါရုပိတွာ ဒပ္ပံ ဝါ မာနံ ဝါ ကုရုမာနာ ဝိဟရိဿထာတိ န အနုညာတံ, တံ ပန ပါရုပိတွာ သီတပ္ပဋိဃာတာဒီနိ ကတွာ သုခံ သမဏဓမ္မံ ယောနိသော မနသိကာရံ ကရိဿထာတိ အနုညာတံ. ယထာ စ စီဝရံ, ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတာဒယောပိ. အနုပဒသံဝဏ္ဏနာ ပနေတ္ထ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๑๘๒. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงธรรมให้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนจุนทะ เรา...หามิได้ ในบทเหล่านั้น อาสวะที่ชื่อว่า ทิฏฐธัมมิกา คือ อาสวะที่จะเกิดขึ้นในโลกนี้เพราะปัจจัยเป็นเหตุ อาสวะที่ชื่อว่า สัมปรายิกา คือ อาสวะที่จะเกิดขึ้นในโลกหน้าเพราะการทะเลาะวิวาทเป็นเหตุ บทว่า Saṃvarāya คือ เพื่อปิดกั้นไว้ ไม่ให้อาสวะเหล่านั้นเข้ามาได้ บทว่า Paṭighātāya คือ เพื่อกำจัดด้วยการกำจัดที่รากเหง้า บทว่า Alaṃ vo taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāya ความว่า จีวรนั้นสามารถเพื่อกำจัดความหนาวแก่เธอทั้งหลายได้ อธิบายว่า จีวรที่เราอนุญาตแก่เธอทั้งหลายนั้น เรามิได้อนุญาตด้วยคิดว่า พวกเธอครองจีวรนั้นแล้ว จักเป็นอยู่ด้วยการทำความเย่อหยิ่งหรือความถือตัว แต่เราอนุญาตด้วยคิดว่า พวกเธอครองจีวรนั้นแล้ว ทำการกำจัดความหนาวเป็นต้นแล้ว จักกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งสมณธรรมด้วยความสุข และจีวรเป็นฉันใด แม้บิณฑบาตเป็นต้นก็เป็นฉันนั้น พึงทราบการพรรณนาตามลำดับบทในที่นี้ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคเทียว

သုခလ္လိကာနုယောဂါဒိဝဏ္ဏနာ

พรรณนาการประกอบตนให้พัวพันในความสุขเป็นต้น

၁၈၃. သုခလ္လိကာနုယောဂန္တိ သုခလ္လိယနာနုယောဂံ, သုခသေဝနာဓိမုတ္တန္တိ အတ္ထော. သုခေတီတိ သုခိတံ ကရောတိ. ပီဏေတီတိ ပီဏိတံ ထူလံ ကရောတိ.

๑๘๓. บทว่า Sukhallikānuyogaṃ คือ การประกอบตนให้พัวพันในความสุข อธิบายว่า ความน้อมใจไปในการเสพสุข บทว่า Sukheti คือ ย่อมทำให้เป็นสุข บทว่า Pīṇeti คือ ย่อมทำให้เอิบอิ่ม, ทำให้อ้วน

၁၈၆. အဋ္ဌိတဓမ္မာတိ နဋ္ဌိတသဘာဝါ. ဇိဝှာ နော အတ္ထီတိ ယံ ယံ ဣစ္ဆန္တိ, တံ တံ ကထေန္တိ, ကဒါစိ မဂ္ဂံ ကထေန္တိ, ကဒါစိ ဖလံ ကဒါစိ နိဗ္ဗာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဇာနတာတိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနန္တေန. ပဿတာတိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ ပဿန္တေန. ဂမ္ဘီရနေမောတိ ဂမ္ဘီရဘူမိံ အနုပဝိဋ္ဌော. သုနိခါတောတိ သုဋ္ဌု နိခါတော. ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသောတိ ဧဝံ ခီဏာသဝေါ အဘဗ္ဗော နဝ ဌာနာနိ အဇ္ဈာစရိတုံ. တသ္မိံ အနဇ္ဈာစာရော အစလော အသမ္ပဝေဓီ. တတ္ထ သဉ္စိစ္စ ပါဏံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပနာဒီသု သောတာပန္နာဒယောပိ အဘဗ္ဗာ. သန္နိဓိကာရကံ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇိတုန္တိ ဝတ္ထုကာမေ စ ကိလေသကာမေ [Pg.97] စ သန္နိဓိံ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ. သေယျထာပိ ပုဗ္ဗေ အဂါရိကဘူတောတိ ယထာ ပုဗ္ဗေ ဂိဟိဘူတော ပရိဘုဉ္ဇတိ, ဧဝံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အဘဗ္ဗော.

๑๘๖. บทว่า Aṭṭhitadhammā คือ ผู้มีสภาวะไม่ตั้งมั่น อธิบายว่า (พวกปริพาชก) พูดว่า 'ลิ้นของพวกเราไม่มี' ดังนี้แล้ว ปรารถนาจะพูดเรื่องใดๆ ก็พูดเรื่องนั้นๆ บางคราวก็พูดเรื่องมรรค บางคราวก็พูดเรื่องผล บางคราวก็พูดเรื่องนิพพาน บทว่า Jānatā คือ ผู้ทรงรู้ด้วยพระสัพพัญญุตญาณ บทว่า Passatā คือ ผู้ทรงเห็นด้วยจักษุ ๕ บทว่า Gambhīranemo คือ ผู้หยั่งลงสู่ภูมิอันลึก บทว่า Sunikhāto คือ ผู้ที่ถูกฝังไว้ดีแล้ว บทว่า Evameva kho, āvuso ความว่า พระขีณาสพไม่ควรเพื่อจะล่วงละเมิดฐานะ ๙ ประการ ฉันนั้นเหมือนกัน การไม่ล่วงละเมิดในพระขีณาสพนั้น เป็นธรรมอันไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน ในบทเหล่านั้น แม้พระโสดาบันเป็นต้น ก็ไม่ควรเพื่อจะจงใจปลงสัตว์จากชีวิตเป็นต้น บทว่า Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ คือ ทำการสะสมทั้งวัตถุกามและกิเลสกามแล้วบริโภค บทว่า Seyyathāpi pubbe agārikabhūto ความว่า ไม่ควรเพื่อจะบริโภคเหมือนอย่างที่คฤหัสถ์บริโภคในกาลก่อน

ပဉှဗျာကရဏဝဏ္ဏနာ

พรรณนาการพยากรณ์ปัญหา

၁၈၇. အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တာ ဟိ သောတာပန္နာဒယော ယာဝဇီဝံ ဂိဟိဗျဉ္ဇနေန တိဋ္ဌန္တိ. ခီဏာသဝေါ ပန အရဟတ္တံ ပတွာဝ မနုဿဘူတော ပရိနိဗ္ဗာတိ ဝါ ပဗ္ဗဇတိ ဝါ. စာတုမဟာရာဇိကာဒီသု ကာမာဝစရဒေဝေသု မုဟုတ္တမ္ပိ န တိဋ္ဌတိ. ကသ္မာ? ဝိဝေကဋ္ဌာနဿ အဘာဝါ. ဘုမ္မဒေဝတ္တဘာဝေ ပန ဌိတော အရဟတ္တံ ပတွာပိ တိဋ္ဌတိ. တဿ ဝသေန အယံ ပဉှော အာဂတော. ဘိန္နဒေါသတ္တာ ပနဿ ဘိက္ခုဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အတီရကန္တိ အတီရံ အပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ. နော စ ခေါ အနာဂတန္တိ အနာဂတံ ပန အဒ္ဓါနံ အာရဗ္ဘ ဧဝံ န ပညပေတိ, အတီတမေဝ မညေ သမဏော ဂေါတမော ဇာနာတိ, န အနာဂတံ. တထာ ဟိဿ အတီတေ အဍ္ဎဆဋ္ဌသတဇာတကာနုဿရဏံ ပညာယတိ. အနာဂတေ ဧဝံ ဗဟုံ အနုဿရဏံ န ပညာယတီတိ ဣမမတ္ထံ မညမာနာ ဧဝံ ဝဒေယျုံ. တယိဒံ ကိံ သူတိ အနာဂတေ အပညာပနံ ကိံ နု ခေါ? ကထံသူတိ ကေန နု ခေါ ကာရဏေန အဇာနန္တောယေဝ နု ခေါ အနာဂတံ နာနုဿရတိ, အနနုဿရိတုကာမတာယ နာနုဿရတီတိ. အညဝိဟိတကေန ဉာဏဒဿနေနာတိ ပစ္စက္ခံ ဝိယ ကတွာ ဒဿနသမတ္ထတာယ ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန အညတ္ထဝိဟိတကေန ဉာဏေန အညံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တေန, အညဝိဟိတကံ အညံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တမာနံ ဉာဏဒဿနံ သင်္ဂါဟေတဗ္ဗံ ပညာပေတဗ္ဗံ မညန္တိ. တေ ဟိ စရတော စ တိဋ္ဌတော စ သုတ္တဿ စ ဇာဂရဿ စ သတတံ သမိတံ ဉာဏဒဿနံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ မညန္တိ, တာဒိသဉ္စ ဉာဏံ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ ယထရိဝ ဗာလာ အဗျတ္တာ, ဧဝံ မညန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

๑๘๗. จริงอยู่ พระโสดาบันเป็นต้น ผู้อยู่ท่ามกลางเรือน ย่อมดำรงอยู่ด้วยเพศคฤหัสถ์ตลอดชีวิต ส่วนพระขีณาสพ ครั้นบรรลุพระอรหัตแล้ว เป็นมนุษย์ ย่อมปรินิพพาน หรือบวช ย่อมไม่ดำรงอยู่แม้ชั่วขณะหนึ่งในหมู่กามวจรเทวดา มีท้าวจาตุมหาราชเป็นต้น ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะไม่มีสถานที่สงัด แต่ผู้ที่ดำรงอยู่ในอัตภาพภุมมเทวดา แม้บรรลุพระอรหัตแล้ว ก็ยังดำรงอยู่ได้ ปัญหานี้มาโดยอ้างถึงภุมมเทวดานั้น แต่พึงทราบความเป็นภิกษุของท่าน เพราะท่านมีโทสะอันทำลายแล้ว บทว่า Atīrakaṃ คือ ไม่มีฝั่ง ไม่มีขอบเขต ใหญ่หลวง บทว่า No ca kho anāgataṃ ความว่า แต่พระองค์ไม่ทรงบัญญัติอย่างนี้ โดยปรารภกาลในอนาคต (พวกปริพาชกอาจกล่าวว่า) 'เราเข้าใจว่า พระสมณโคดมทรงรู้แต่อดีต ไม่ทรงรู้อนาคต' เพราะปรากฏว่า พระองค์ทรงระลึกถึงอดีตชาติได้ ๕๕๐ ชาติ แต่ไม่ปรากฏว่าทรงระลึกถึงเรื่องราวมากมายเช่นนั้นในอนาคต พวกเขาเข้าใจความข้อนี้ จึงพึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า Tayidaṃ kiṃ sū ความว่า การไม่ทรงบัญญัติในอนาคตนั้นคืออะไรหนอ? บทว่า Kathaṃ sū ความว่า เพราะเหตุไรหนอ? คือ พระองค์ไม่ทรงระลึกถึงอนาคตเพราะไม่ทรงรู้ หรือไม่ทรงระลึกถึงเพราะไม่ทรงประสงค์จะระลึกถึง บทว่า Aññavihitakena ñāṇadassanena ความว่า พวกเขาเข้าใจว่า พึงรวบรวม พึงบัญญัติญาณทัสสนะที่เกิดขึ้นในที่อื่น ปรารภอารมณ์อื่น ซึ่งเป็นไปอยู่ ด้วยญาณที่ทำให้เหมือนประจักษ์ สามารถเห็น เป็นเหมือนการเห็น เกิดขึ้นในที่อื่น ปรารภอารมณ์อื่น จริงอยู่ พวกเขาย่อมเข้าใจว่า ญาณทัสสนะย่อมปรากฏเนืองนิตย์ ตลอดกาลแก่ผู้เดินอยู่ ยืนอยู่ หลับอยู่ และตื่นอยู่ แต่ญาณเช่นนั้นไม่มี เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พวกเขาเข้าใจเหมือนพวกคนพาลผู้ไม่ฉลาดในเรื่องนั้น

သတာနုသာရီတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိသမ္ပယုတ္တကံ. ယာဝတကံ အာကင်္ခတီတိ ယတ္တကံ ဉာတုံ ဣစ္ဆတိ, တတ္တကံ ဇာနိဿာမီတိ ဉာဏံ ပေသေသိ. အထဿ ဒုဗ္ဗလပတ္တပုဋေ ပက္ခန္ဒနာရာစော ဝိယ အပ္ပဋိဟတံ အနိဝါရိတံ ဉာဏံ ဂစ္ဆတိ, တေန ယာဝတကံ အာကင်္ခတိ တာဝတကံ အနုဿရတိ. ဗောဓိဇန္တိ ဗောဓိမူလေ ဇာတံ. ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ စတုမဂ္ဂဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယမန္တိမာ ဇာတီတိ [Pg.98] တေန ဉာဏေန ဇာတိမူလဿ ပဟီနတ္တာ ပုန အယမန္တိမာ ဇာတိ. နတ္ထိဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါတိ အပရမ္ပိ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အနတ္ထသံဟိတန္တိ န ဣဓလောကတ္ထံ ဝါ ပရလောကတ္ထံ ဝါ နိဿိတံ. န တံ တထာဂတော ဗျာကရောတီတိ တံ ဘာရတယုဒ္ဓသီတာဟရဏသဒိသံ အနိယျာနိကကထံ တထာဂတော န ကထေတိ. ဘူတံ တစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတန္တိ ရာဇကထာဒိတိရစ္ဆာနကထံ. ကာလညူ တထာဂတော ဟောတီတိ ကာလံ ဇာနာတိ. သဟေတုကံ သကာရဏံ ကတွာ ယုတ္တပတ္တကာလေယေဝ ကထေတိ.

บทว่า Satānusārī คือ ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ บทว่า Yāvatakaṃ ākaṅkhati ความว่า พระองค์ทรงปรารถนาจะรู้ประมาณเท่าใด ก็ทรงส่งญาณไปว่า 'เราจักรู้ประมาณเท่านั้น' ลำดับนั้น ญาณของพระองค์ย่อมเป็นไปโดยไม่มีอะไรขัดขวาง ไม่มีอะไรห้าม เหมือนลูกศรที่พุ่งเข้าไปในกระทงใบไม้ที่อ่อน ด้วยเหตุนั้น พระองค์ทรงปรารถนาจะระลึกได้ประมาณเท่าใด ก็ทรงระลึกได้ประมาณเท่านั้น บทว่า Bodhijaṃ คือ เกิดขึ้นที่โคนต้นโพธิ์ บทว่า Ñāṇaṃ uppajjati คือ จตุมรรคญาณย่อมเกิดขึ้น บทว่า Ayamantimā jāti ความว่า เพราะรากเหง้าแห่งชาติอันพระองค์ทรงละได้แล้วด้วยญาณนั้น ชาตินี้จึงเป็นชาติสุดท้าย บทว่า Natthidāni punabbhavo ความว่า บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก ดังนี้ ญาณอื่น (คือปัจจเวกขณญาณ) ก็ย่อมเกิดขึ้น บทว่า Anatthasaṃhitaṃ คือ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ในโลกนี้หรือประโยชน์ในโลกหน้า บทว่า Na taṃ tathāgato byākaroti ความว่า พระตถาคตย่อมไม่ตรัสถ้อยคำนั้นที่ไม่เป็นไปเพื่อการออกจากทุกข์ ซึ่งเปรียบเหมือนการกล่าวถึงสงครามภารตะและการลักพานางสีดา บทว่า Bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ คือ ติรัจฉานกถา มีราชกถาเป็นต้น บทว่า Kālaññū tathāgato hoti คือ พระตถาคตทรงเป็นผู้รู้กาล พระองค์ทรงกระทำให้มีเหตุมีผลแล้ว ตรัสในกาลที่สมควรและเหมาะสมเท่านั้น

၁၈၈. တသ္မာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီတိ ယထာ ယထာ ဂဒိတဗ္ဗံ, တထာ တထေဝ ဂဒနတော ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌန္တိ ရူပါယတနံ. သုတန္တိ သဒ္ဒါယတနံ. မုတန္တိ မုတွာ ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတော ဂန္ဓာယတနံ ရသာယတနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ. ဝိညာတန္တိ သုခဒုက္ခာဒိဓမ္မာယတနံ. ပတ္တန္တိ ပရိယေသိတွာ ဝါ အပရိယေသိတွာ ဝါ ပတ္တံ. ပရိယေသိတန္တိ ပတ္တံ ဝါ အပတ္တံ ဝါ ပရိယေသိတံ. အနုဝိစရိတံ မနသာတိ စိတ္တေန အနုသဉ္စရိတံ. ‘‘တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓ’’န္တိ ဣမိနာ ဧတံ ဒဿေတိ, ယဉှိ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ နီလံ ပီတကန္တိအာဒိ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ, ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ရူပါရမ္မဏံ ဒိသွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ သဗ္ဗံ တံ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. တထာ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ ဘေရိသဒ္ဒေါ မုဒိင်္ဂသဒ္ဒေါတိအာဒိ သဒ္ဒါရမ္မဏံ သောတဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. မူလဂန္ဓော တစဂန္ဓောတိအာဒိ ဂန္ဓာရမ္မဏံ ဃာနဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. မူလရသော ခန္ဓရသောတိအာဒိ ရသာရမ္မဏံ ဇိဝှာဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. ကက္ခဠံ မုဒုကန္တိအာဒိ ပထဝီဓာတုတေဇောဓာတုဝါယောဓာတုဘေဒံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ကာယဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ဖုသိတွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ သဗ္ဗံ တံ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. တထာ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ သုခဒုက္ခာဒိဘေဒံ ဓမ္မာရမ္မဏံ မနောဒွါရဿ အာပါထမာဂစ္ဆတိ, ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣဒံ နာမ ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝိဇာနိတွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ သဗ္ဗံ တံ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ.

๑๘๘. อธิบายว่า เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าตถาคต คือ พึงกล่าวโดยอาการใดๆ ก็กล่าวโดยอาการนั้นๆ นั่นเทียว โดยแปลง ท อักษร เป็น ต อักษร จึงเรียกว่า ตถาคต บทว่า ทิฏฺฐํ ได้แก่ รูปายตนะ บทว่า สุตํ ได้แก่ สัททายตนะ บทว่า มุตํ ได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ เพราะเป็นอารมณ์ที่พึงรับรู้โดยการทราบและเข้าถึง บทว่า วิญฺญาตํ ได้แก่ ธัมมายตนะมีสุขและทุกข์เป็นต้น บทว่า ปตฺตํ คือ อารมณ์ที่ถึงแล้ว ไม่ว่าจะแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม บทว่า ปริเยสิตํ คือ อารมณ์ที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะถึงแล้วหรือไม่ถึงก็ตาม บทว่า อนุวิจริตํ มนสา คือ อารมณ์ที่เที่ยวไปตามด้วยจิต ด้วยบทว่า ‘ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธํ’ นี้ ทรงแสดงความข้อนี้ว่า จริงอยู่ รูปารมณ์ใด มีสีเขียว สีเหลืองเป็นต้น ของโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก ในโลกธาตุทั้งหลายอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองในจักขุทวาร, พระตถาคตทรงตรัสรู้แล้วอย่างนี้ทั้งหมดว่า ‘สัตว์นี้ในขณะนี้ เห็นรูปารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือมีใจเป็นกลาง’ ฉันใดก็ฉันนั้น สัททารมณ์ใด มีเสียงกลองใหญ่ เสียงบัณเฑาะว์เป็นต้น ของโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก ในโลกธาตุทั้งหลายอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองในโสตทวาร... คันธารมณ์ใด มีกลิ่นที่ราก กลิ่นที่เปลือกไม้เป็นต้น ย่อมมาสู่คลองในฆานทวาร... รสารมณ์ใด มีรสที่ราก รสที่ลำต้นเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองในชิวหาทวาร... โผฏฐัพพารมณ์ใด อันต่างโดยปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ มีลักษณะแข็งและอ่อนเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองในกายทวาร, พระตถาคตทรงตรัสรู้แล้วอย่างนี้ทั้งหมดว่า ‘สัตว์นี้ในขณะนี้ ถูกต้องโผฏฐัพพารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือมีใจเป็นกลาง’ ฉันใดก็ฉันนั้น ธัมมารมณ์ใด อันต่างโดยสุขและทุกข์เป็นต้น ของโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก ในโลกธาตุทั้งหลายอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองแห่งมโนทวาร, พระตถาคตทรงตรัสรู้แล้วอย่างนี้ทั้งหมดว่า ‘สัตว์นี้ในขณะนี้ รู้แจ้งธัมมารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือมีใจเป็นกลาง’

ယဉှိ[Pg.99], စုန္ဒ, ဣမေသံ သတ္တာနံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ တတ္ထ တထာဂတေန အဒိဋ္ဌံ ဝါ အသုတံ ဝါ အမုတံ ဝါ အဝိညာတံ ဝါ နတ္ထိ. ဣမဿ မဟာဇနဿ ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, ပရိယေသိတွာ အပ္ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ. အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, အပရိယေသိတွာ အပ္ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ. သဗ္ဗမ္ပိ တံ တထာဂတဿ အပ္ပတ္တံ နာမ နတ္ထိ, ဉာဏေန အသစ္ဆိကတံ နာမ. ‘‘တသ္မာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ယံ ယထာ လောကေန ဂတံ တဿ တထေဝ ဂတတ္တာ ‘‘တထာဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ. ပါဠိယံ ပန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓန္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဂတသဒ္ဒေန ဧကတ္ထံ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု ‘‘တထာဂတော’’တိ နိဂမနဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, တဿ ယုတ္တိ ဗြဟ္မဇာလေ တထာဂတသဒ္ဒဝိတ္ထာရေ ဝုတ္တာယေဝ.

ดูก่อนจุนทะ ก็อารมณ์ที่สัตว์เหล่านี้ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้แจ้งแล้วใด ในบรรดาอารมณ์เหล่านั้น อารมณ์ที่พระตถาคตมิได้ทรงเห็น หรือมิได้ทรงสดับ หรือมิได้ทรงทราบ หรือมิได้ทรงรู้แจ้ง ย่อมไม่มี สำหรับมหาชนนี้ อารมณ์ที่แสวงหาแล้วจึงได้ ก็มี, แสวงหาแล้วไม่ได้ ก็มี, ไม่ได้แสวงหาก็ได้ ก็มี, ไม่ได้แสวงหาก็ไม่ได้ ก็มี อารมณ์ทั้งหมดนั้น ที่ชื่อว่าพระตถาคตไม่ทรงบรรลุด้วยพระญาณ หรือที่ชื่อว่าไม่ทรงกระทำให้แจ้งด้วยพระญาณ ย่อมไม่มี ‘เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าตถาคต’ โลกรู้อารมณ์ใดโดยอาการใด เพราะพระองค์ทรงรู้ (คต) อารมณ์นั้นโดยอาการนั้นๆ นั่นเทียว (ตถา) จึงเรียกว่า ตถาคต ส่วนในพระบาลี ตรัสว่า อภิสมฺพุทฺธํ, บทนั้นมีอรรถเป็นอันเดียวกับ คต ศัพท์ พึงทราบอรรถแห่งบทสรุปว่า ตถาคโต ในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้, ความสมเหตุสมผลของอรรถนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในพรหมชาลสูตร ในตอนว่าด้วยการขยายความตถาคตศัพท์นั่นเทียว

အဗျာကတဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာ

พรรณนาอัพยากตัฏฐานะ

၁၈၉. ဧဝံ အတ္တနော အသမတံ အနုတ္တရတံ သဗ္ဗညုတံ ဓမ္မရာဇဘာဝံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ‘‘ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနံ လဒ္ဓီသု မယာ အညာတံ အဒိဋ္ဌံ နာမ နတ္ထိ, သဗ္ဗံ မမ ဉာဏဿ အန္တောယေဝ ပရိဝတ္တတီ’’တိ သီဟနာဒံ နဒန္တော ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, စုန္ဒ, ဝိဇ္ဇတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တထာဂတောတိ သတ္တော. န ဟေတံ, အာဝုသော, အတ္ထသံဟိတန္တိ ဣဓလောကပရလောကအတ္ထသံဟိတံ န ဟောတိ. န စ ဓမ္မသံဟိတန္တိ နဝလောကုတ္တရဓမ္မနိဿိတံ န ဟောတိ. န အာဒိဗြဟ္မစရိယကန္တိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတဿ သကလသာသနဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိဘူတံ န ဟောတိ.

๑๘๙. ครั้นตรัสถึงความเป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน ความเป็นผู้ยอดเยี่ยม ความเป็นพระสัพพัญญู และความเป็นพระธรรมราชาของพระองค์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงบันลือสีหนาทว่า ‘ในลัทธิของสมณพราหมณ์เป็นอันมาก สิ่งที่ชื่อว่าเราไม่รู้ไม่เห็น ย่อมไม่มี, ทั้งหมดล้วนเป็นไปในภายในแห่งญาณของเราทั้งสิ้น’ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐานํ โข ปเนตํ จุนฺท วิชฺชติ ในบทเหล่านั้น บทว่า ตถาคโต ได้แก่ สัตว์ บทว่า น เหตํ อาวุโส อตฺถสํหิตํ ความว่า ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้า บทว่า น จ ธมฺมสํหิตํ ความว่า ไม่เป็นไปเพื่ออาศัยนวโลกุตรธรรม บทว่า น อาทิพฺรหฺมจริยกํ ความว่า ไม่เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์คือพระศาสนาทั้งสิ้น อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓

၁၉၀. ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ခေါတိအာဒီသု တဏှံ ဌပေတွာ အဝသေသာ တေဘုမ္မကာ ဓမ္မာ ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ဗျာကတံ. တဿေဝ ဒုက္ခဿ ပဘာဝိကာ ဇနိကာ တဏှာ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ဗျာကတံ. ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ ဒုက္ခနိရောဓောတိ ဗျာကတံ. ဒုက္ခပရိဇာနနော သမုဒယပဇဟနော နိရောဓသစ္ဆိကရဏော အရိယမဂ္ဂေါ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ ဗျာကတံ. ‘‘ဧတဉှိ, အာဝုသော, အတ္ထသံဟိတ’’န္တိအာဒီသု ဧတံ ဣဓလောကပရလောကအတ္ထနိဿိတံ နဝလောကုတ္တရဓမ္မနိဿိတံ သကလသာသနဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိ ပဓာနံ ပုဗ္ဗင်္ဂမန္တိ အယမတ္ထော.

๑๙๐. ในบทเป็นต้นว่า อิทํ ทุกฺขํ โข, ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ที่เหลือ ยกเว้นตัณหา เราได้พยากรณ์ว่า นี้ทุกข์ ตัณหาที่เป็นแดนเกิด เป็นผู้ให้เกิดทุกข์นั้นนั่นเทียว เราได้พยากรณ์ว่า เป็นทุกขสมุทัย ความไม่เป็นไปแห่งธรรม ๒ อย่าง (ทุกข์และสมุทัย) เราได้พยากรณ์ว่า เป็นทุกขนิโรธ อริยมรรคที่กำหนดรู้ทุกข์ ละสมุทัย กระทำนิโรธให้แจ้ง เราได้พยากรณ์ว่า เป็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ในบทเป็นต้นว่า ‘เอตญฺหิ อาวุโส อตฺถสํหิตํ’ มีอรรถว่า คำนี้ (คือ อิทํ ทุกฺขํ เป็นต้น) อาศัยประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้า อาศัยนวโลกุตรธรรม เป็นเบื้องต้น เป็นประธาน เป็นหัวหน้าแห่งพรหมจรรย์คือพระศาสนาทั้งสิ้น

ပုဗ္ဗန္တသဟဂတဒိဋ္ဌိနိဿယဝဏ္ဏနာ

พรรณนาปุพพันตสหคตทิฏฐินิสสยะ

၁၉၁. ဣဒါနိ ယံ တံ မယာ န ဗျာကတံ, တံ အဇာနန္တေန န ဗျာကတန္တိ မာ ဧဝံ သညမကံသု. ဇာနန္တောဝ အဟံ ဧဝံ ‘‘ဧတသ္မိံ ဗျာကတေပိ အတ္ထော နတ္ထီ’’တိ [Pg.100] န ဗျာကရိံ. ယံ ပန ယထာ ဗျာကာတဗ္ဗံ, တံ မယာ ဗျာကတမေဝါတိ သီဟနာဒံ နဒန္တော ပုန ယေပိ တေ, စုန္ဒာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိယောဝ ဒိဋ္ဌိနိဿယာ, ဒိဋ္ဌိနိဿိတကာ ဒိဋ္ဌိဂတိကာတိ အတ္ထော. ဣဒမေဝ သစ္စန္တိ ဣဒမေဝ ဒဿနံ သစ္စံ. မောဃမညန္တိ အညေသံ ဝစနံ မောဃံ. အသယံကာရောတိ အသယံ ကတော.

๑๙๑. บัดนี้ พวกเธออย่าได้สำคัญอย่างนี้ว่า คำใดที่เราไม่พยากรณ์ คำนั้นเราไม่พยากรณ์เพราะไม่รู้ เรารู้อยู่เทียว แต่ไม่พยากรณ์เพราะเห็นว่า ‘แม้เมื่อพยากรณ์เรื่องนี้ ก็ไม่มีประโยชน์’ ส่วนคำใดที่พึงพยากรณ์โดยประการใด คำนั้นเราพยากรณ์แล้วนั่นเทียว เมื่อจะทรงบันลือสีหนาทดังนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เยปิ เต จุนฺท อีก ในบทเหล่านั้น มีอรรถว่า ทิฏฐิเก่าๆ นั่นเทียวเป็นที่อาศัยของทิฏฐิใหม่ๆ, (ทิฏฐิใหม่ๆ) มีทิฏฐิเก่าๆ เป็นที่อาศัย, (ทิฏฐิใหม่ๆ) มีความเป็นไปตามทิฏฐิเก่าๆ บทว่า อิเทเมว สจฺจํ คือ ความเห็นนี้เท่านั้นจริง บทว่า โมฆมญฺญํ คือ คำของคนอื่นเปล่า บทว่า อสยํกาโร คือ ตนไม่ได้ทำ

၁၉၂. တတြာတိ တေသု သမဏဗြာဟ္မဏေသု. အတ္ထိ နု ခေါ ဣဒံ အာဝုသော ဝုစ္စတီတိ, အာဝုသော, ယံ တုမှေဟိ သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာတိ ဝုစ္စတိ, ဣဒမတ္ထိ နု ခေါ ဥဒါဟု နတ္ထီတိ ဧဝမဟံ တေ ပုစ္ဆာမီတိ အတ္ထော. ယဉ္စ ခေါ တေ ဧဝမာဟံသူတိ ယံ ပန တေ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ နာနုဇာနာမိ. ပညတ္တိယာတိ ဒိဋ္ဌိပညတ္တိယာ. သမသမန္တိ သမေန ဉာဏေန သမံ. ယဒိဒံ အဓိပညတ္တီတိ ယာ အယံ အဓိပညတ္တိ နာမ. ဧတ္ထ အဟမေဝ ဘိယျော ဥတ္တရိတရော န မယာ သမော အတ္ထိ. တတ္ထ ယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘ပညတ္တိယာတိ ယဉ္စ အဓိပညတ္တီ’’တိ ဥဘယမေတံ အတ္ထတော ဧကံ. ဘေဒတော ဟိ ပညတ္တိ အဓိပညတ္တီတိ ဒွယံ ဟောတိ. တတ္ထ ပညတ္တိ နာမ ဒိဋ္ဌိပညတ္တိ. အဓိပညတ္တိ နာမ ခန္ဓပညတ္တိ ဓာတုပညတ္တိ အာယတနပညတ္တိ ဣန္ဒြိယပညတ္တိ သစ္စပညတ္တိ ပုဂ္ဂလပညတ္တီတိ ဧဝံ ဝုတ္တာ ဆ ပညတ္တိယော. ဣဓ ပန ပညတ္တိယာတိ ဧတ္ထာပိ ပညတ္တိ စေဝ အဓိပညတ္တိ စ အဓိပ္ပေတာ, အဓိပညတ္တီတိ ဧတ္ထာပိ. ဘဂဝါ ဟိ ပညတ္တိယာပိ အနုတ္တရော, အဓိပညတ္တိယာပိ အနုတ္တရော. တေနာဟ – ‘‘အဟမေဝ တတ္ထ ဘိယျော ယဒိဒံ အဓိပညတ္တီ’’တိ.

๑๙๒. บทว่า ตตฺราติ ความว่า ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น. บทว่า อตฺถิ นุ โข อิทํ อาวุโส วุจฺจตีติ มีอธิบายว่า ดูก่อนอาวุโส คำที่ท่านทั้งหลายกล่าวว่า อัตตาและโลกเที่ยง ดังนี้ คำนั้นมีอยู่หรือไม่มี เราย่อมถามสมณพราหมณ์เหล่านั้นอย่างนี้. บทว่า ยญฺจ โข เต เอวมาหํสูติ ความว่า ก็คำใดที่สมณพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า" เราไม่อนุญาตคำนั้นของพวกเขา. บทว่า ปญฺญตฺติยาติ ได้แก่ โดยบัญญัติคือทิฏฐิ. บทว่า สมสมนฺติ ความว่า ผู้เสมอกันด้วยญาณอันเสมอกัน. บทว่า ยทิทํ อธิปญฺญตฺตีติ ความว่า นี้ใดชื่อว่าอธิบัญญัติ. ในอธิบัญญัตินั้น เราผู้เดียวเท่านั้นประเสริฐกว่า ยิ่งกว่า ไม่มีใครเสมอเรา. ในบทเหล่านั้น คำที่กล่าวว่า "ปญฺญตฺติยาติ" และคำที่กล่าวว่า "อธิปญฺญตฺตีติ" ทั้งสองบทนี้เป็นอันเดียวกันโดยอรรถ แต่โดยความแตกต่างกัน มี ๒ อย่าง คือ ปัญญัติ และ อธิบัญญัติ. ใน ๒ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า ปัญญัติ ได้แก่ ทิฏฐิบัญญัติ. ที่ชื่อว่า อธิบัญญัติ ได้แก่ บัญญัติ ๖ ประการที่กล่าวไว้อย่างนี้ คือ ขันธบัญญัติ ธาตุบัญญัติ อายตนบัญญัติ อินทรียบัญญัติ สัจจบัญญัติ และบุคคลบัญญัติ. แต่ในที่นี้ แม้ในบทว่า ปญฺญตฺติยาติ ก็ทรงประสงค์ทั้งปัญญัติและอธิบัญญัติ แม้ในบทว่า อธิปญฺญตฺตีติ ก็เช่นกัน. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยมแม้ในปัญญัติ ทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยมแม้ในอธิบัญญัติ. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "เราผู้เดียวเท่านั้นประเสริฐกว่าในอธิบัญญัตินั้น" ดังนี้.

၁၉၆. ပဟာနာယာတိ ပဇဟနတ္ထံ. သမတိက္ကမာယာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဒေသိတာတိ ကထိတာ. ပညတ္တာတိ ဌပိတာ. သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ ဟိ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂံ ကတွာ သဗ္ဗဓမ္မေသု ယာထာဝတော ဒိဋ္ဌေသု ‘‘သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇောယံ နယိဓ သတ္တူပလဗ္ဘတီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနတော သဗ္ဗဒိဋ္ဌိနိဿယာနံ ပဟာနံ ဟောတီတိ. တေန ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌိနိဿယာနံ ပဟာနာယ သမတိက္ကမာယ ဧဝံ မယာ ဣမေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဒေသိတာ ပညတ္တာ’’တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

๑๙๖. บทว่า ปหานายาติ ความว่า เพื่อการละ. บทว่า สมติกฺกมายาติ เป็นไวพจน์ของบทว่า ปหานาย นั้นเอง. บทว่า เทสิตาติ ความว่า ตรัสไว้แล้ว. บทว่า ปญฺญตฺตาติ ความว่า ทรงตั้งไว้แล้ว. จริงอยู่ เพราะเมื่อบุคคลเจริญสติปัฏฐาน ทำการแยกแยะก้อนธรรม (ฆนวินิพโภค) แล้วเห็นธรรมทั้งปวงตามความเป็นจริง ก็ย่อมละที่อาศัยแห่งทิฏฐิทั้งปวงได้ ด้วยการตัดสินใจว่า "นี้เป็นเพียงกองแห่งสังขาร สัตว์ไม่มีในกองสังขารนี้". เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้ เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วอย่างนี้ เพื่อการละ เพื่อการก้าวล่วงที่อาศัยแห่งทิฏฐิทั้งหลาย". ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในสุมังคลวิลาสินี อรรถกถาแห่งทีฆนิกาย

ပါသာဒိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปาสาทิกสูตร จบ.

၇. လက္ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาลักขณสูตร

ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ

၁၉၉. ဧဝံ [Pg.101] မေ သုတန္တိ လက္ခဏသုတ္တံ. တတြာယမနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ. ဒွတ္တိံသိမာနီတိ ဒွတ္တိံသ ဣမာနိ. မဟာပုရိသလက္ခဏာနီတိ မဟာပုရိသဗျဉ္ဇနာနိ မဟာပုရိသနိမိတ္တာနိ ‘‘အယံ မဟာပုရိသော’’တိ သဉ္ဇာနနကာရဏာနိ. ‘‘ယေဟိ သမန္နာဂတဿ မဟာပုရိသဿာ’’တိအာဒိ မဟာပဒါနေ ဝိတ္ထာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๑๙๙. ลักขณสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในลักขณสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่เข้าใจยากดังนี้. บทว่า ทฺวตฺตึสิมานีติ คือ ทฺวตฺตึส อิมานิ (ลักษณะ ๓๒ ประการเหล่านี้). บทว่า มหาปุริสลกฺขณานีติ ได้แก่ เครื่องหมายแสดงความเป็นมหาบุรุษ, นิมิตแห่งมหาบุรุษ, เหตุให้รู้ว่า "ผู้นี้เป็นมหาบุรุษ". พึงทราบความแห่งคำเป็นต้นว่า "เยหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺส" (มหาบุรุษผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่าใด) โดยนัยที่พิสดารแล้วในมหาปทานสูตรนั่นเทียว.

‘‘ဗာဟိရကာပိ ဣသယော ဓာရေန္တိ, နော စ ခေါ ဇာနန္တိ ‘ဣမဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဣမံ လက္ခဏံ ပဋိလဘတီ’တိ’’ ကသ္မာ အာဟ? အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ အနုရူပတ္တာ. ဣဒဉှိ သုတ္တံ သအဋ္ဌုပ္ပတ္တိကံ. သာ ပနဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ကတ္ထ သမုဋ္ဌိတာ? အန္တောဂါမေ မနုဿာနံ အန္တရေ. တဒါ ကိရ သာဝတ္ထိဝါသိနော အတ္တနော အတ္တနော ဂေဟေသု စ ဂေဟဒွါရေသု စ သန္ထာဂါရာဒီသု စ နိသီဒိတွာ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ – ‘‘ဘဂဝတော အသီတိအနုဗျဉ္ဇနာနိ ဗျာမပ္ပဘာ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏာနိ, ယေဟိ စ ဘဂဝတော ကာယော, သဗ္ဗဖာလိဖုလ္လော ဝိယ ပါရိစ္ဆတ္တကော, ဝိကသိတမိဝ ကမလဝနံ, နာနာရတနဝိစိတ္တံ ဝိယ သုဝဏ္ဏတောရဏံ, တာရာမရိစိဝိရောစမိဝ ဂဂနတလံ, ဣတော စိတော စ ဝိဓာဝမာနာ ဝိပ္ဖန္ဒမာနာ ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော မုဉ္စန္တော အတိဝိယ သောဘတိ. ဘဂဝတော စ ဣမိနာ နာမ ကမ္မေန ဣဒံ လက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ကထိတံ နတ္ထိ, ယာဂုဥဠုင်္ကမတ္တမ္ပိ ပန ကဋစ္ဆုဘတ္တမတ္တံ ဝါ ပုဗ္ဗေ ဒိန္နပစ္စယာ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ. ကိံ နု ခေါ သတ္ထာ ကမ္မံ အကာသိ, ယေနဿ ဣမာနိ လက္ခဏာနိ နိဗ္ဗတ္တန္တီ’’တိ.

เหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "แม้พวกฤาษีภายนอกก็ทรงจำ (ลักษณะ) ไว้ได้ แต่ไม่รู้ว่า 'บุคคลย่อมได้ลักษณะนี้เพราะได้ทำกรรมนี้'"? เพราะสมควรแก่เหตุเกิดเรื่อง. จริงอยู่ พระสูตรนี้มีเรื่องเป็นเหตุเกิด. ก็เรื่องอันเป็นเหตุเกิดของพระสูตรนั้นเกิดขึ้นที่ไหน? เกิดขึ้นท่ามกลางหมู่มนุษย์ในบ้าน. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น ชาวเมืองสาวัตถีทั้งหลาย นั่งสนทนากันในบ้านของตนๆ บ้าง ที่ประตูบ้านบ้าง ที่ศาลาเป็นต้นบ้าง ได้ยกเรื่องขึ้นว่า "พระผู้มีพระภาคมีอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ มีพระพยามประภา มีมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ซึ่งลักษณะเหล่านี้ทำให้พระวรกายของพระผู้มีพระภาคทรงงดงามยิ่งนัก เปรียบเหมือนต้นปาริฉัตรที่บานสะพรั่งเต็มต้น, เหมือนป่าดอกบัวที่แย้มบาน, เหมือนซุ้มประตูทองที่วิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ, เหมือนท้องฟ้าที่สว่างไสวด้วยดาวและสายฟ้า, ทรงเปล่งพระรัศมี ๖ ฉายาที่แล่นไปมาสั่นไหวอยู่. แต่ไม่มีคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ลักษณะนี้เกิดขึ้นเพราะกรรมชื่อนี้' มีแต่คำที่พระองค์ตรัสไว้ว่า 'แม้เพียงข้าวต้มถ้วยหนึ่งหรือข้าวสุกทัพพีหนึ่งที่ถวายในกาลก่อน ก็เป็นปัจจัยให้เกิดผลเช่นนี้ได้'. พระศาสดาทรงทำกรรมอะไรหนอ ลักษณะเหล่านี้จึงได้บังเกิดขึ้นแก่พระองค์".

အထာယသ္မာ အာနန္ဒော အန္တောဂါမေ စရန္တော ဣမံ ကထာသလ္လာပံ သုတွာ ကတဘတ္တကိစ္စော ဝိဟာရံ အာဂန္တွာ သတ္ထု ဝတ္တံ ကတွာ ဝန္ဒိတွာ ဌိတော ‘‘မယာ, ဘန္တေ, အန္တောဂါမေ ဧကာ ကထာ သုတာ’’တိ အာဟ. တတော ဘဂဝတာ ‘‘ကိံ တေ, အာနန္ဒ, သုတ’’န္တိ ဝုတ္တေ သဗ္ဗံ အာရောစေသိ. သတ္ထာ ထေရဿ ဝစနံ သုတွာ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နေ ဘိက္ခူ အာမန္တေတွာ ‘‘ဒွတ္တိံသိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, မဟာပုရိသဿ မဟာပုရိသလက္ခဏာနီ’’တိ ပဋိပါဋိယာ လက္ခဏာနိ ဒဿေတွာ ယေန ကမ္မေန ယံ နိဗ္ဗတ္တံ, တဿ ဒဿနတ္ထံ ဧဝမာဟ.

ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เที่ยวไปในบ้าน ได้ฟังการสนทนานั้นแล้ว ทำภัตกิจเสร็จ กลับมายังวิหาร ทำวัตรปฏิบัติแด่พระศาสดา ถวายบังคมแล้วยืนกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟังเรื่องหนึ่งในบ้าน". ลำดับนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า "อานนท์ เธอได้ฟังอะไรมา" ท่านจึงกราบทูลเรื่องทั้งหมด. พระศาสดาทรงสดับคำของพระเถระแล้ว จึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายที่นั่งแวดล้อมอยู่ แล้วทรงแสดงลักษณะทั้งหลายตามลำดับว่า "ภิกษุทั้งหลาย มหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษมี ๓๒ ประการเหล่านี้" ดังนี้แล้ว ได้ตรัสต่อไปเพื่อทรงแสดงว่า ลักษณะใดเกิดขึ้นด้วยกรรมใด.

သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

พรรณนาลักษณะพระบาทประดิษฐานเป็นอันดี

၂၀၁. ပုရိမံ [Pg.102] ဇာတိန္တိအာဒီသု ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓာ ဇာတဝသေန ‘‘ဇာတီ’’တိ ဝုတ္တာ. တထာ ဘဝနဝသေန ‘‘ဘဝေါ’’တိ, နိဝုတ္ထဝသေန အာလယဋ္ဌေန ဝါ ‘‘နိကေတော’’တိ. တိဏ္ဏမ္ပိ ပဒါနံ ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓသန္တာနေ ဌိတောတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ ယသ္မာ တံ ခန္ဓသန္တာနံ ဒေဝလောကာဒီသုပိ ဝတ္တတိ. လက္ခဏနိဗ္ဗတ္တနသမတ္ထံ ပန ကုသလကမ္မံ တတ္ထ န သုကရံ, မနုဿဘူတဿေဝ သုကရံ. တသ္မာ ယထာဘူတေန ယံ ကမ္မံ ကတံ, တံ ဒဿေန္တော ပုဗ္ဗေ မနုဿဘူတော သမာနောတိ အာဟ. အကာရဏံ ဝါ ဧတံ. ဟတ္ထိအဿမိဂမဟိံသဝါနရာဒိဘူတောပိ မဟာပုရိသော ပါရမိယော ပူရေတိယေဝ. ယသ္မာ ပန ဧဝရူပေ အတ္တဘာဝေ ဌိတေန ကတကမ္မံ န သက္ကာ သုခေန ဒီပေတုံ, မနုဿဘာဝေ ဌိတေန ကတကမ္မံ ပန သက္ကာ သုခေန ဒီပေတုံ. တသ္မာ ‘‘ပုဗ္ဗေ မနုဿဘူတော သမာနော’’တိ အာဟ.

๒๐๑. ในบทว่า ปุริมํ ชาตึ เป็นต้น ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในกาลก่อน ท่านเรียกว่า "ชาติ" โดยนัยแห่งการเกิด. เช่นเดียวกัน เรียกว่า "ภพ" โดยนัยแห่งการมีขึ้น และเรียกว่า "นิเกต" โดยนัยแห่งการเคยอยู่หรือโดยความหมายว่าเป็นที่อาศัย. ความหมายของทั้งสามบทคือ "ดำรงอยู่ในสันตติแห่งขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในกาลก่อน". บัดนี้ เพราะเหตุที่สันตติแห่งขันธ์นั้นย่อมเป็นไปแม้ในเทวโลกเป็นต้น แต่กุศลกรรมที่สามารถทำให้เกิดลักษณะได้นั้นทำได้ไม่ง่ายในภพเหล่านั้น ทำได้ง่ายเฉพาะผู้ที่เป็นมนุษย์เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงกรรมที่พระโพธิสัตว์ผู้เป็นเช่นนั้นได้กระทำแล้ว จึงตรัสว่า "ในกาลก่อน เมื่อเป็นมนุษย์". หรือว่านั่นไม่ใช่เหตุ. แม้เมื่อเกิดเป็นช้าง ม้า กวาง กระบือ ลิง เป็นต้น มหาบุรุษก็ย่อมบำเพ็ญบารมีอยู่นั่นเอง. แต่เพราะกรรมที่ทำเมื่อดำรงอยู่ในอัตภาพเช่นนั้น ไม่สามารถจะแสดงได้โดยง่าย ส่วนกรรมที่ทำเมื่อดำรงอยู่ในภาวะของมนุษย์ สามารถแสดงได้โดยง่าย. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในกาลก่อน เมื่อเป็นมนุษย์".

ဒဠှသမာဒါနောတိ ထိရဂဟဏော. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ဒသကုသလကမ္မပထေသု. အဝတ္ထိတသမာဒါနောတိ နိစ္စလဂဟဏော အနိဝတ္တိတဂဟဏော. မဟာသတ္တဿ ဟိ အကုသလကမ္မတော အဂ္ဂိံ ပတွာ ကုက္ကုဋပတ္တံ ဝိယ စိတ္တံ ပဋိကုဋတိ, ကုသလံ ပတွာ ဝိတာနံ ဝိယ ပသာရိယတိ. တသ္မာ ဒဠှသမာဒါနော ဟောတိ အဝတ္ထိတသမာဒါနော. န သက္ကာ ကေနစိ သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ ကုသလသမာဒါနံ ဝိဿဇ္ဇာပေတုံ.

บทว่า ทฬฺหสมาทาโน คือ ผู้มีการยึดถือมั่นคง บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ คือ ในกุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า อวตฺถิตสมาทาโน คือ ผู้มีการยึดถือไม่หวั่นไหว ไม่ถอยกลับ จริงอยู่ จิตของพระมหาสัตว์ย่อมหดจากอกุศลกรรม เหมือนขนนกไก่ที่เข้าไปใกล้ไฟ เมื่อเข้าถึงกุศล ย่อมแผ่ขยายออกเหมือนเพดานผ้า เพราะเหตุนั้น จึงเป็นผู้มีการสมาทานมั่นคง เป็นผู้มีการสมาทานไม่หวั่นไหว อันใครๆ คือ สมณะก็ตาม พราหมณ์ก็ตาม เทวดาก็ตาม มารก็ตาม หรือพรหมก็ตาม ไม่อาจทำให้สละการสมาทานกุศลได้

တတြိမာနိ ဝတ္ထူနိ – ပုဗ္ဗေ ကိရ မဟာပုရိသော ကလန္ဒကယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တိ. အထ ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ဩဃော အာဂန္တွာ ကုလာဝကံ ဂဟေတွာ သမုဒ္ဒမေဝ ပဝေသေသိ. မဟာပုရိသော ‘‘ပုတ္တကေ နီဟရိဿာမီ’’တိ နင်္ဂုဋ္ဌံ တေမေတွာ တေမေတွာ သမုဒ္ဒတော ဥဒကံ ဗဟိ ခိပိ. သတ္တမေ ဒိဝသေ သက္ကော အာဝဇ္ဇိတွာ တတ္ထ အာဂမ္မ ‘‘ကိံ ကရောသီ’’တိ ပုစ္ဆိ? သော တဿ အာရောစေသိ. သက္ကော မဟာသမုဒ္ဒတော ဥဒကဿ ဒုန္နီဟရဏီယဘာဝံ ကထေသိ. ဗောဓိသတ္တော တာဒိသေန ကုသီတေန သဒ္ဓိံ ကထေတုမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ. ‘‘မာ ဣဓ တိဋ္ဌာ’’တိ အပသာရေသိ. သက္ကော ‘‘အနောမပုရိသေန ဂဟိတဂဟဏံ န သက္ကာ ဝိဿဇ္ဇာပေတု’’န္တိ တုဋ္ဌော တဿ ပုတ္တကေ အာနေတွာ အဒါသိ. မဟာဇနကကာလေပိ မဟာသမုဒ္ဒံ တရမာနော ‘‘ကသ္မာ မဟာသမုဒ္ဒံ တရသီ’’တိ ဒေဝတာယ ပုဋ္ဌော ‘‘ပါရံ ဂန္တွာ ကုလသန္တကေ ရဋ္ဌေ ရဇ္ဇံ ဂဟေတွာ ဒါနံ ဒါတုံ တရာမီ’’တိ အာဟ. တတော ဒေဝတာယ – ‘‘အယံ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဂမ္ဘီရော [Pg.103] စေဝ ပုထုလော စ, ကဒါ နံ တရိဿတီ’’တိ ဝုတ္တေ သော အာဟ ‘‘တဝေသော မဟာသမုဒ္ဒသဒိသော, မယှံ ပန အဇ္ဈာသယံ အာဂမ္မ ခုဒ္ဒကမာတိကာ ဝိယ ခါယတိ. တွံယေဝ မံ ဒက္ခိဿသိ သမုဒ္ဒံ တရိတွာ သမုဒ္ဒပါရတော ဓနံ အာဟရိတွာ ကုလသန္တကံ ရဇ္ဇံ ဂဟေတွာ ဒါနံ ဒဒမာန’’န္တိ. ဒေဝတာ ‘‘အနောမပုရိသေန ဂဟိတဂဟဏံ န သက္ကာ ဝိဿဇ္ဇာပေတု’’န္တိ ဗောဓိသတ္တံ အာလိင်္ဂေတွာ ဟရိတွာ ဥယျာနေ နိပဇ္ဇာပေသိ. သော ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ပဉ္စသတသဟဿပရိစ္စာဂံ ကတွာ အပရဘာဂေ နိက္ခမ္မ ပဗ္ဗဇိတော. ဧဝံ မဟာသတ္တော န သက္ကာ ကေနစိ သမဏေန ဝါ…ပေ… ဗြဟ္မုနာ ဝါ ကုသလသမာဒါနံ ဝိဿဇ္ဇာပေတုံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဒဠှသမာဒါနော အဟောသိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု အဝတ္ထိတသမာဒါနော’’တိ.

ในข้อนั้น มีเรื่องราวเหล่านี้ ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระมหาบุรุษบังเกิดในกำเนิดกระรอก ครั้งนั้น เมื่อฝนตก กระแสน้ำได้พัดมา พารังไปลงสู่ทะเลนั่นเอง พระมหาบุรุษดำริว่า “เราจักนำลูกน้อยออกมา” จึงเอาหางจุ่มน้ำแล้วจุ่มน้ำอีก วิดน้ำออกจากทะเลไปข้างนอก ในวันที่เจ็ด ท้าวสักกะทรงรำพึงแล้ว เสด็จมายังที่นั้น ตรัสถามว่า “ท่านทำอะไรอยู่” กระรอกนั้นได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่ท้าวสักกะ ท้าวสักกะตรัสถึงความเป็นสิ่งที่นำออกได้ยากแห่งน้ำจากมหาสมุทร พระโพธิสัตว์ (คิดว่า) “อันเราไม่ควรแม้แต่จะพูดกับคนเกียจคร้านเช่นนี้” แล้วขับไล่ไปว่า “ท่านอย่าได้ยืนอยู่ที่นี่” ท้าวสักกะทรงพอพระทัยดำริว่า “อันใครๆ ไม่อาจทำให้บุรุษผู้ไม่ทรามสละสิ่งที่ยึดถือแล้วได้” จึงทรงนำลูกน้อยของกระรอกนั้นมาให้ แม้ในสมัยพระมหาชนก เมื่อทรงว่ายข้ามมหาสมุทร อันเทวดาทูลถามว่า “เหตุไรพระองค์จึงทรงว่ายข้ามมหาสมุทร” ได้ตรัสตอบว่า “เราว่ายข้ามเพื่อไปสู่ฝั่งโน้น ยึดเอาราชสมบัติในแคว้นอันเป็นของตระกูลแล้ว เพื่อจะให้ทาน” ลำดับนั้น เมื่อเทวดากล่าวว่า “มหาสมุทรนี้ลึกด้วย กว้างด้วย เมื่อไรพระองค์จักข้ามพ้น” พระองค์ตรัสว่า “มหาสมุทรนี้เป็นเช่นมหาสมุทรสำหรับท่าน แต่สำหรับเรา อาศัยอัธยาศัยแล้ว ย่อมปรากฏเป็นประดุจคลองเล็กๆ ท่านนั่นแหละจักเห็นเราผู้ว่ายข้ามมหาสมุทรแล้ว นำทรัพย์มาจากฝั่งสมุทร ยึดเอาราชสมบัติอันเป็นของตระกูลแล้ว กำลังให้ทานอยู่” เทวดาดำริว่า “อันใครๆ ไม่อาจทำให้บุรุษผู้ไม่ทรามสละสิ่งที่ยึดถือแล้วได้” จึงสวมกอดพระโพธิสัตว์แล้วนำไปให้บรรทมในพระอุทยาน พระองค์ทรงยกเศวตฉัตรขึ้นแล้ว ทรงบริจาคทรัพย์วันละห้าแสนทุกๆ วัน ในเวลาต่อมาได้เสด็จออกผนวช ด้วยประการฉะนี้ อันใครๆ คือ สมณะก็ตาม...พรหมก็ตาม ไม่อาจทำให้พระมหาสัตว์สละการสมาทานกุศลได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “พระองค์ทรงเป็นผู้มีการสมาทานมั่นคงในกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นผู้มีการสมาทานไม่หวั่นไหว”

ဣဒါနိ ယေသု ကုသလေသု ဓမ္မေသု အဝတ္ထိတသမာဒါနော အဟောသိ, တေ ဒဿေတုံ ကာယသုစရိတေတိအာဒိမာဟ. ဒါနသံဝိဘာဂေတိ ဧတ္ထ စ ဒါနမေဝ ဒိယျနဝသေန ဒါနံ, သံဝိဘာဂကရဏဝသေန သံဝိဘာဂေါ. သီလသမာဒါနေတိ ပဉ္စသီလဒသသီလစတုပါရိသုဒ္ဓိသီလပူရဏကာလေ. ဥပေါသထူပဝါသေတိ စာတုဒ္ဒသိကာဒိဘေဒဿ ဥပေါသထဿ ဥပဝသနကာလေ. မတ္တေယျတာယာတိ မာတုကာတဗ္ဗဝတ္တေ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. အညတရညတရေသု စာတိ အညေသု စ ဧဝရူပေသု. အဓိကုသလေသူတိ ဧတ္ထ အတ္ထိ ကုသလာ, အတ္ထိ အဓိကုသလာ. သဗ္ဗေပိ ကာမာဝစရာ ကုသလာ ကုသလာ နာမ, ရူပါဝစရာ အဓိကုသလာ. ဥဘောပိ တေ ကုသလာ နာမ, အရူပါဝစရာ အဓိကုသလာ. သဗ္ဗေပိ တေ ကုသလာ နာမ, သာဝကပါရမီပဋိလာဘပစ္စယာ ကုသလာ အဓိကုသလာ နာမ. တေပိ ကုသလာ နာမ, ပစ္စေကဗောဓိပဋိလာဘပစ္စယာ ကုသလာ အဓိကုသလာ. တေပိ ကုသလာ နာမ, သဗ္ဗညုတညာဏပ္ပဋိလာဘပစ္စယာ ပန ကုသလာ ဣဓ ‘‘အဓိကုသလာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ. တေသု အဓိကုသလေသု ဓမ္မေသု ဒဠှသမာဒါနော အဟောသိ အဝတ္ထိတသမာဒါနော.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงกุศลธรรมเหล่าใดที่พระองค์ทรงมีการสมาทานไม่หวั่นไหว จึงตรัสคำมีอาทิว่า กายสุจริเต ในบทว่า ทานสํวิภาเค นี้ เจตนาเป็นเครื่องสละวัตถุอันจะพึงให้ ชื่อว่า ทาน ด้วยอำนาจแห่งการให้วัตถุอันจะพึงให้, ชื่อว่า สังวิภาค ด้วยอำนาจแห่งการแบ่งปันวัตถุอันจะพึงให้ บทว่า สีลสมาทาเน คือ ในกาลที่บำเพ็ญศีล ๕ ศีล ๑๐ และจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ์ บทว่า อุโปสถูปวาเส คือ ในกาลที่อยู่อุโบสถซึ่งมีประเภทต่างๆ มีจาตุททสีอุโบสถเป็นต้น บทว่า มัตเตยยตาย คือ ในวัตรที่พึงกระทำต่อมารดา แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อญฺญตรญฺญตเรสุ จ คือ และในธรรมอื่นๆ ที่เป็นเช่นนี้ ในบทว่า อธิกุสเลสุ นี้ มีกุศลธรรมอยู่ มีอธิกุศลธรรมอยู่ กามาวจรกุศลทั้งหมด ชื่อว่า กุศล, รูปาวจรกุศล ชื่อว่า อธิกุศล ทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า กุศล, อรูปาวจรกุศล ชื่อว่า อธิกุศล ทั้งสามอย่างนั้น ชื่อว่า กุศล, กุศลที่เป็นปัจจัยแห่งการได้มาซึ่งสาวกบารมี ชื่อว่า อธิกุศล แม้ธรรมเหล่านั้นก็ชื่อว่า กุศล, กุศลที่เป็นปัจจัยแห่งการได้มาซึ่งปัจเจกโพธิญาณ ชื่อว่า อธิกุศล แม้ธรรมเหล่านั้นก็ชื่อว่า กุศล, ส่วนกุศลที่เป็นปัจจัยแห่งการได้มาซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาว่า “อธิกุศล” ในอธิกุศลธรรมเหล่านั้น พระองค์ทรงเป็นผู้มีการสมาทานมั่นคง เป็นผู้มีการสมาทานไม่หวั่นไหว

ကဋတ္တာ ဥပစိတတ္တာတိ ဧတ္ထ သကိမ္ပိ ကတံ ကတမေဝ, အဘိဏှကရဏေန ပန ဥပစိတံ ဟောတိ. ဥဿန္နတ္တာတိ ပိဏ္ဍီကတံ ရာသီကတံ ကမ္မံ ဥဿန္နန္တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ ‘‘ဥဿန္နတ္တာ’’တိ ဝဒန္တော မယာ ကတကမ္မဿ စက္ကဝါဠံ အတိသမ္ဗာဓံ, ဘဝဂ္ဂံ အတိနီစံ, ဧဝံ မေ ဥဿန္နံ ကမ္မန္တိ ဒဿေတိ. ဝိပုလတ္တာတိ အပ္ပမာဏတ္တာ. ဣမိနာ ‘‘အနန္တံ အပရိမာဏံ မယာ ကတံ ကမ္မ’’န္တိ ဒဿေတိ. အဓိဂ္ဂဏှာတီတိ [Pg.104] အဓိဘဝတိ, အညေဟိ ဒေဝေဟိ အတိရေကံ လဘတီတိ အတ္ထော. ပဋိလဘတီတိ အဓိဂစ္ဆတိ.

ในบทว่า กตตฺตา อุปจิตตฺตา นี้ กรรมที่ทำแม้ครั้งเดียว ก็ชื่อว่า กตะ (ทำแล้ว) นั่นแหละ แต่กรรมที่ทำโดยการกระทำเนืองๆ ชื่อว่า อุปจิตะ (สั่งสมแล้ว) บทว่า อุสฺสนฺนตฺตา คือ กรรมที่ทำให้เป็นก้อน ที่ทำให้เป็นกอง ท่านเรียกว่า อุสสันนะ (ไพบูลย์) เพราะเหตุนั้น เมื่อตรัสว่า อุสฺสนฺนตฺตา จึงทรงแสดงว่า “สำหรับกรรมที่เราทำแล้ว จักรวาลคับแคบเกินไป ภวัคคพรหมต่ำเกินไป กรรมของเราไพบูลย์อย่างนี้” บทว่า วิปุลตฺตา คือ เพราะความที่ประมาณมิได้ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงว่า “กรรมอันไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ เราได้ทำแล้ว” บทว่า อธิคฺคณฺหาติ คือ ย่อมครอบงำ ความว่า ย่อมได้ผลยิ่งกว่าเทวดาเหล่าอื่น บทว่า ปฏิลภติ คือ ย่อมได้

သဗ္ဗာဝန္တေဟိ ပါဒတလေဟီတိ ဣဒံ ‘‘သမံ ပါဒံ ဘူမိယံ နိက္ခိပတီ’’တိ ဧတဿ ဝိတ္ထာရဝစနံ. တတ္ထ သဗ္ဗာဝန္တေဟီတိ သဗ္ဗပဒေသဝန္တေဟိ, န ဧကေန ပဒေသေန ပဌမံ ဖုသတိ, န ဧကေန ပစ္ဆာ, သဗ္ဗေဟေဝ ပါဒတလေဟိ သမံ ဖုသတိ, သမံ ဥဒ္ဓရတိ. သစေပိ ဟိ တထာဂတော ‘‘အနေကသတပေါရိသံ နရကံ အက္ကမိဿာမီ’’တိ ပါဒံ အဘိနီဟရတိ. တာဝဒေဝ နိန္နဋ္ဌာနံ ဝါတပူရိတာ ဝိယ ကမ္မာရဘသ္တာ ဥန္နမိတွာ ပထဝိသမံ ဟောတိ. ဥန္နတဋ္ဌာနမ္ပိ အန္တော ပဝိသတိ. ‘‘ဒူရေ အက္ကမိဿာမီ’’တိ အဘိနီဟရန္တဿ သိနေရုပ္ပမာဏောပိ ပဗ္ဗတော သုသေဒိတဝေတ္တင်္ကုရော ဝိယ ဩနမိတွာ ပါဒသမီပံ အာဂစ္ဆတိ. တထာ ဟိဿ ယမကပါဋိဟာရိယံ ကတွာ ‘‘ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတံ အက္ကမိဿာမီ’’တိ ပါဒေ အဘိနီဟဋေ ပဗ္ဗတော ဩနမိတွာ ပါဒသမီပံ အာဂတော. သောပိ တံ အက္ကမိတွာ ဒုတိယပါဒေန တာဝတိံသဘဝနံ အက္ကမိ. န ဟိ စက္ကလက္ခဏေန ပတိဋ္ဌာတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ဝိသမံ ဘဝိတုံ သက္ကောတိ. ခါဏု ဝါ ကဏ္ဋကော ဝါ သက္ခရာ ဝါ ကထလာ ဝါ ဥစ္စာရပဿာဝခေဠသိင်္ဃာဏိကာဒီနိ ဝါ ပုရိမတရံ ဝါ အပဂစ္ဆန္တိ, တတ္ထ တတ္ထေဝ ဝါ ပထဝိံ ပဝိသန္တိ. တထာဂတဿ ဟိ သီလတေဇေန ပုညတေဇေန ဓမ္မတေဇေန ဒသန္နံ ပါရမီနံ အာနုဘာဝေန အယံ မဟာပထဝီ သမ္မာ မုဒုပုပ္ဖာဘိကိဏ္ဏာ ဟောတိ.

บทว่า สพฺพาวนฺเตหิ ปาทตเลหิ นี้ เป็นคำอธิบายขยายความแห่งบทว่า สมํ ปาทํ ภูมิยํ นิกฺขิปติ (ทรงวางพระบาทเสมอบนพื้นดิน) นั้น. ในบทนั้น บทว่า สพฺพาวนฺเตหิ คือ มีส่วนทั้งหมด, (คือ) ไม่ทรงสัมผัสด้วยส่วนหนึ่งก่อน ไม่ทรงสัมผัสด้วยส่วนหนึ่งทีหลัง แต่ทรงสัมผัสเสมอกันด้วยฝ่าพระบาททั้งหมด ทรงยกขึ้นเสมอกัน. จริงอยู่ แม้หากพระตถาคตจะทรงก้าวพระบาทไปโดยทรงพระดำริว่า "เราจักก้าวข้ามขุมนรกที่ลึกหลายร้อยชั่วบุรุษ" ในขณะนั้นเอง สถานที่ที่เป็นที่ลุ่มก็กลับนูนขึ้นเสมอพื้นปฐพี ประดุจสูบของช่างทองที่เต็มด้วยลม. แม้สถานที่ที่เป็นที่ดอนก็ยุบลงไปข้างใน. เมื่อทรงก้าวพระบาทไปโดยทรงพระดำริว่า "เราจักก้าวไปในที่ไกล" แม้ภูเขาขนาดเท่าเขาพระสุเมรุก็น้อมลงมาใกล้พระบาท ประดุจหน่อหวายที่ดัดไว้ดีแล้ว. จริงดังนั้น เมื่อพระองค์ทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์แล้วทรงก้าวพระบาทไปโดยทรงพระดำริว่า "เราจักเหยียบเขายุคันธร" ภูเขาก็น้อมลงมาใกล้พระบาท. แม้พระองค์ก็ทรงเหยียบภูเขานั้นแล้ว เสด็จสู่ภพดาวดึงส์ด้วยพระบาทที่สอง. จริงอยู่ สถานที่อันพระบาทผู้มีลักษณะจักรจะประดิษฐาน ย่อมไม่อาจเป็นที่อันไม่เสมอได้. ตอไม้ก็ดี หนามก็ดี กรวดก็ดี กระเบื้องก็ดี หรือของไม่สะอาดมีอุจจาระ ปัสสาวะ น้ำลาย น้ำมูกเป็นต้นก็ดี ย่อมหลีกไปเสียก่อน หรือจมลงในแผ่นดินในที่นั้นๆ นั่นเอง. จริงอยู่ ด้วยเดชแห่งศีล ด้วยเดชแห่งบุญ ด้วยเดชแห่งธรรม ด้วยอานุภาพแห่งบารมี ๑๐ ของพระตถาคต มหาปฐพีนี้ย่อมเกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้อันอ่อนนุ่มเป็นอย่างดี.

၂၀၂. သာဂရပရိယန္တန္တိ သာဂရသီမံ. န ဟိ တဿ ရဇ္ဇံ ကရောန္တဿ အန္တရာ ရုက္ခော ဝါ ပဗ္ဗတော ဝါ နဒီ ဝါ သီမာ ဟောတိ မဟာသမုဒ္ဒေါဝ သီမာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာဂရပရိယန္တ’’န္တိ. အခိလမနိမိတ္တမကဏ္ဋကန္တိ နိစ္စောရံ. စောရာ ဟိ ခရသမ္ဖဿဋ္ဌေန ခိလာ, ဥပဒ္ဒဝပစ္စယဋ္ဌေန နိမိတ္တာ, ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ကဏ္ဋကာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဣဒ္ဓန္တိ သမိဒ္ဓံ. ဖီတန္တိ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိဖာလိဖုလ္လံ. ခေမန္တိ နိဗ္ဘယံ. သိဝန္တိ နိရုပဒ္ဒဝံ. နိရဗ္ဗုဒန္တိ အဗ္ဗုဒဝိရဟိတံ, ဂုမ္ဗံ ဂုမ္ဗံ ဟုတွာ စရန္တေဟိ စောရေဟိ ဝိရဟိတန္တိ အတ္ထော. အက္ခမ္ဘိယောတိ အဝိက္ခမ္ဘနီယော. န နံ ကောစိ ဌာနတော စာလေတုံ သက္ကောတိ. ပစ္စတ္ထိကေနာတိ ပဋိပက္ခံ ဣစ္ဆန္တေန. ပစ္စာမိတ္တေနာတိ ပဋိဝိရုဒ္ဓေန အမိတ္တေန. ဥဘယမ္ပေတံ သပတ္တဝေဝစနံ. အဗ္ဘန္တရေဟီတိ အန္တော ဥဋ္ဌိတေဟိ ရာဂါဒီဟိ.

๒๐๒. บทว่า สาครปริยนฺตํ คือ มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต. จริงอยู่ สำหรับพระองค์ผู้ทรงครองราชย์ ต้นไม้ก็ดี ภูเขาก็ดี แม่น้ำก็ดี ในระหว่างมิได้เป็นเขตแดน มหาสมุทรนั่นเองเป็นเขตแดน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สาครปริยนฺตํ". บทว่า อขิลมนิมิตฺตมกณฺฏกํ คือ ไม่มีโจร. จริงอยู่ โจรทั้งหลาย ท่านเรียกว่า "ขิละ" เพราะมีความหมายว่ามีสัมผัสหยาบกระด้าง, เรียกว่า "นิมิต" เพราะมีความหมายว่าเป็นปัจจัยแห่งอุปัทวะ, เรียกว่า "กัณฏกะ" เพราะมีความหมายว่าเบียดเบียน. บทว่า อิทฺธํ คือ สมบูรณ์. บทว่า ผีตํ คือ เบ่งบานด้วยสมบัติทั้งปวง. บทว่า เขมํ คือ ไม่มีภัย. บทว่า สิวํ คือ ไม่มีอุปัทวะ. บทว่า นิรพฺพุทํ คือ ปราศจากเสี้ยนหนาม คือ ปราศจากโจรที่เที่ยวไปเป็นกลุ่มๆ ดังนี้เป็นความหมาย. บทว่า อกฺขมฺภิโย คือ ใครๆ ไม่อาจให้หวั่นไหวได้. ไม่มีใครสามารถทำให้พระองค์หวั่นไหวจากที่ตั้งได้. บทว่า ปจฺจตฺถิเกน คือ โดยผู้ปรารถนาความเป็นปฏิปักษ์. บทว่า ปจฺจามิตฺเตน คือ โดยอมิตรผู้เป็นข้าศึก. ทั้งสองบทนี้เป็นไวพจน์ของคำว่า สปัตตะ (ศัตรู). บทว่า อพฺภนฺตเรหิ คือ โดย (ข้าศึก) ภายใน มีราคะเป็นต้นที่เกิดขึ้นภายใน.

ဗာဟိရေဟီတိ [Pg.105] သမဏာဒီဟိ. တထာ ဟိ နံ ဗာဟိရာ ဒေဝဒတ္တကောကာလိကာဒယော သမဏာပိ သောဏဒဏ္ဍကူဋဒဏ္ဍာဒယော ဗြာဟ္မဏာပိ သက္ကသဒိသာ ဒေဝတာပိ သတ္တ ဝဿာနိ အနုဗန္ဓမာနော မာရောပိ ဗကာဒယော ဗြဟ္မာနောပိ ဝိက္ခမ္ဘေတုံ နာသက္ခိံသု.

บทว่า พาหิเรหิ คือ โดย (ข้าศึก) ภายนอก มีสมณะเป็นต้น. จริงดังนั้น สมณะภายนอกทั้งหลาย มีพระเทวทัตและพระโกกาลิกะเป็นต้นก็ดี พราหมณ์ทั้งหลาย มีโสณทัณฑพราหมณ์และกูฏทันตพราหมณ์เป็นต้นก็ดี เทพผู้เสมอด้วยท้าวสักกะก็ดี มารผู้ติดตามอยู่ถึงเจ็ดปีก็ดี พรหมทั้งหลาย มีพกพรหมเป็นต้นก็ดี ไม่อาจทำให้พระองค์หวั่นไหวได้.

ဧတ္တာဝတာ ဘဂဝတာ ကမ္မဉ္စ ကမ္မသရိက္ခကဉ္စ လက္ခဏဉ္စ လက္ခဏာနိသံသော စ ဝုတ္တော ဟောတိ. ကမ္မံ နာမ သတသဟဿကပ္ပာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ဒဠှဝီရိယေန ဟုတွာ ကတံ ကမ္မံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ဒဠှေန ဟုတွာ ကတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဇာနာတူတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒမဟာပုရိသလက္ခဏံ. လက္ခဏံ နာမ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာ. လက္ခဏာနိသံသော နာမ ပစ္စတ္ထိကေဟိ အဝိက္ခမ္ဘနီယတာ.

ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ เป็นอันว่าพระผู้มีพระภาคได้ตรัสถึงกรรม, ผลที่สมควรแก่กรรม, ลักษณะ, และอานิสงส์ของลักษณะไว้แล้ว. ชื่อว่า กรรม ได้แก่ กรรมที่ได้กระทำไว้ด้วยความเพียรอันมั่นคงตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป. ชื่อว่า ผลที่สมควรแก่กรรม ได้แก่ มหาปุริสลักษณะคือความเป็นผู้มีฝ่าพระบาทประดิษฐานเป็นอย่างดี (เกิดขึ้น) ราวกับจะประกาศว่า "ขอให้โลกรวมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นกรรมที่ได้ทำไว้ด้วยความมั่นคง". ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ ความเป็นผู้มีฝ่าพระบาทประดิษฐานเป็นอย่างดี. ชื่อว่า อานิสงส์ของลักษณะ ได้แก่ ความเป็นผู้ที่ศัตรูไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้.

၂၀၃. တတ္ထေတံ ဝုစ္စတီတိ တတ္ထ ဝုတ္တေ ကမ္မာဒိဘေဒေ အပရမ္ပိ ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဂါထာဗန္ဓံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧတာ ပန ဂါထာ ပေါရာဏကတ္ထေရာ ‘‘အာနန္ဒတ္ထေရေန ဌပိတာ ဝဏ္ဏနာဂါထာ’’တိ ဝတွာ ဂတာ. အပရဘာဂေ ထေရာ ‘‘ဧကပဒိကော အတ္ထုဒ္ဓါရော’’တိ အာဟံသု.

๒๐๓. บทว่า ตตฺเถตํ วุจฺจติ ความว่า ในบรรดาประเภทแห่งกรรมเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้วนั้น คำนี้แม้อื่นอีกท่านกล่าวไว้, ท่านกล่าวหมายถึงการร้อยกรองคาถา. ก็คาถาเหล่านี้ พระเถระโบราณจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า "เป็นคาถาพรรณนาที่พระอานนทเถระตั้งไว้" แล้วก็ผ่านไป. ในภายหลัง พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า "เป็นการย่อเนื้อความให้เหมือนบทเดียว".

တတ္ထ သစ္စေတိ ဝစီသစ္စေ. ဓမ္မေတိ ဒသကုသလကမ္မပထဓမ္မေ. ဒမေတိ ဣန္ဒြိယဒမနေ. သံယမေတိ သီလသံယမေ. ‘‘သောစေယျသီလာလယုပေါသထေသု စာ’’တိ ဧတ္ထ ကာယသောစေယျာဒိ တိဝိဓံ သောစေယျံ. အာလယဘူတံ သီလမေဝ သီလာလယော. ဥပေါသထကမ္မံ ဥပေါသထော. အဟိံသာယာတိ အဝိဟိံသာယ. သမတ္တမာစရီတိ သကလံ အစရိ.

ในคาถานั้น บทว่า สจฺเจ คือ ในวจีสัจจะ. บทว่า ธมฺเม คือ ในธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า ทเม คือ ในการฝึกอินทรีย์. บทว่า สํยเม คือ ในการสำรวมในศีล. ในบทว่า โสเจยฺยสีลาลยุโปสเถสุ จ นี้ โสเจยยะมี ๓ อย่าง คือ กายโสเจยยะ เป็นต้น. ศีลอันเป็นที่อาศัยนั่นเอง ชื่อว่า สีลาลัย. อุโบสถกรรม ชื่อว่า อุโบสถ. บทว่า อหึสาย คือ ในความไม่เบียดเบียน. บทว่า สมตฺตมาจริ คือ ได้ประพฤติมาอย่างสมบูรณ์ครบถ้วน.

အနွဘီတိ အနုဘဝိ. ဝေယျဉ္ဇနိကာတိ လက္ခဏပါဌကာ. ပရာဘိဘူတိ ပရေ အဘိဘဝနသမတ္ထော. သတ္တုဘီတိ သပတ္တေဟိ အက္ခမ္ဘိယော ဟောတိ.

บทว่า อนฺวภี คือ ได้ประสบแล้ว. บทว่า เวยฺยญฺชนิกา คือ ผู้ทำนายลักษณะ. บทว่า ปราภิภู คือ สามารถครอบงำผู้อื่นได้. บทว่า สตฺตูหิ คือ เป็นผู้ที่ศัตรูทั้งหลายไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้.

န သော ဂစ္ဆတိ ဇာတု ခမ္ဘနန္တိ သော ဧကံသေနေဝ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော ဝိက္ခမ္ဘေတဗ္ဗတံ န ဂစ္ဆတိ. ဧသာ ဟိ တဿ ဓမ္မတာတိ တဿ ဟိ ဧသာ ဓမ္မတာ အယံ သဘာဝေါ.

บทว่า น โส คจฺฉติ ชาตุ ขมฺภนํ ความว่า พระองค์ผู้เป็นอัครบุคคลนั้น ย่อมไม่ถึงความที่ใครๆ จะทำให้หวั่นไหวได้โดยส่วนเดียวเลย. บทว่า เอสา หิ ตสฺส ธมฺมตา ความว่า นี้เป็นธรรมดาของพระองค์ นี้เป็นสภาวะ (ของพระองค์).

ပါဒတလစက္ကလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

พรรณนาลักษณะจักรที่ฝ่าพระบาท

၂၀၄. ဥဗ္ဗေဂဥတ္တာသဘယန္တိ ဥဗ္ဗေဂဘယဉ္စေဝ ဥတ္တာသဘယဉ္စ. တတ္ထ စောရတော ဝါ ရာဇတော ဝါ ပစ္စတ္ထိကတော ဝါ ဝိလောပနဗန္ဓနာဒိနိဿယံ ဘယံ ဥဗ္ဗေဂေါ နာမ, တံမုဟုတ္တိကံ စဏ္ဍဟတ္ထိအဿာဒီနိ ဝါ အဟိယက္ခာဒယော ဝါ ပဋိစ္စ လောမဟံသနကရံ ဘယံ ဥတ္တာသဘယံ နာမ. တံ သဗ္ဗံ အပနုဒိတာ [Pg.106] ဝူပသမေတာ. သံဝိဓာတာတိ သံဝိဒဟိတာ. ကထံ သံဝိဒဟတိ? အဋဝိယံ သာသင်္ကဋ္ဌာနေသု ဒါနသာလံ ကာရေတွာ တတ္ထ အာဂတေ ဘောဇေတွာ မနုဿေ ဒတွာ အတိဝါဟေတိ, တံ ဌာနံ ပဝိသိတုံ အသက္ကောန္တာနံ မနုဿေ ပေသေတွာ ပဝေသေတိ. နဂရာဒီသုပိ တေသု တေသု ဌာနေသု အာရက္ခံ ဌပေတိ, ဧဝံ သံဝိဒဟတိ. သပရိဝါရဉ္စ ဒါနံ အဒါသီတိ အန္နံ ပါနန္တိ ဒသဝိဓံ ဒါနဝတ္ထုံ.

๒๐๔. บทว่า อุพฺเพคอุตฺตาสภยํ คือ ทั้งอุพเพคภัย (ภัยคือความหวาดกลัว) และอุตตาสภัย (ภัยคือความตกใจ). ในสองอย่างนั้น ภัยที่อาศัยการปล้น การจองจำ เป็นต้น อันเกิดจากโจรก็ดี จากพระราชาก็ดี จากศัตรูก็ดี ชื่อว่า อุพเพคะ. ภัยที่ทำให้ขนพองสยองเกล้าชั่วขณะหนึ่ง ซึ่งอาศัยช้างดุร้าย ม้าดุร้าย เป็นต้นก็ดี หรืออาศัยงู ยักษ์ เป็นต้นก็ดี ชื่อว่า อุตตาสภัย. (พระโพธิสัตว์) เป็นผู้บรรเทา เป็นผู้ระงับภัยทั้งหมดนั้น. บทว่า สํวิธาตา คือ เป็นผู้จัดแจง. ถามว่า จัดแจงอย่างไร? (ตอบว่า) ในป่า ในสถานที่เป็นที่น่ารังเกียจ (มีภัย) ได้ให้สร้างโรงทาน ให้โภชนะแก่คนที่มาแล้วในโรงทานนั้น ให้คน (เป็นเพื่อน) แล้วให้เดินทางผ่านไปได้, สำหรับคนที่ไม่สามารถจะเข้าไปในสถานที่นั้นได้ ก็ส่งคนไปแล้วให้เข้าไป. แม้ในเมืองเป็นต้น ก็ได้ตั้งกองอารักขาไว้ในที่นั้นๆ, จัดแจงอย่างนี้. และบทว่า สปริวารญฺจ ทานํ อทาสิ คือ ได้ให้ทานวัตถุ ๑๐ อย่าง มีข้าวและน้ำเป็นต้น.

တတ္ထ အန္နန္တိ ယာဂုဘတ္တံ. တံ ဒဒန္တော န ဒွါရေ ဌပေတွာ အဒါသိ, အထ ခေါ အန္တောနိဝေသနေ ဟရိတုပလိတ္တဋ္ဌာနေ လာဇာ စေဝ ပုပ္ဖာနိ စ ဝိကိရိတွာ အာသနံ ပညပေတွာ ဝိတာနံ ဗန္ဓိတွာ ဂန္ဓဓူမာဒီဟိ သက္ကာရံ ကတွာ ဘိက္ခုသံဃံ နိသီဒါပေတွာ ယာဂုံ အဒါသိ. ယာဂုံ ဒေန္တော စ သဗျဉ္ဇနံ အဒါသိ. ယာဂုပါနာဝသာနေ ပါဒေ ဓောဝိတွာ တေလေန မက္ခေတွာ နာနပ္ပကာရကံ အနန္တံ ခဇ္ဇကံ ဒတွာ ပရိယောသာနေ အနေကသူပံ အနေကဗျဉ္ဇနံ ပဏီတဘောဇနံ အဒါသိ. ပါနံ ဒေန္တော အမ္ဗပါနာဒိအဋ္ဌဝိဓံ ပါနံ အဒါသိ, တမ္ပိ ယာဂုဘတ္တံ ဒတွာ. ဝတ္ထံ ဒေန္တော န သုဒ္ဓဝတ္ထမေဝ အဒါသိ, ဧကပဋ္ဋဒုပဋ္ဋာဒိပဟောနကံ ပန ဒတွာ သုစိမ္ပိ အဒါသိ, သုတ္တမ္ပိ အဒါသိ, သုတ္တံ ဝဋ္ဋေသိ, သူစိကမ္မကရဏဋ္ဌာနေ ဘိက္ခူနံ အာသနာနိ, ယာဂုဘတ္တံ, ပါဒမက္ခနံ, ပိဋ္ဌိမက္ခနံ, ရဇနံ, ပဏ္ဍုပလာသံ, ရဇနဒေါဏိကံ, အန္တမသော စီဝရရဇနကံ ကပ္ပိယကာရကမ္ပိ အဒါသိ.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อันนัง ได้แก่ ข้าวต้มและข้าวสวย. เมื่อถวายสิ่งนั้น ท่านมิได้ตั้งไว้ที่ประตูแล้วถวาย แต่ว่าภายในเรือน ในสถานที่เป็นที่ฉาบทาด้วยโคมัยสด โปรยข้าวตอกและดอกไม้ ปูลาดอาสนะ ผูกเพดาน ทำสักการะด้วยของหอมและธูปเป็นต้น ให้ภิกษุสงฆ์นั่งแล้ว จึงถวายข้าวต้ม. และเมื่อถวายข้าวต้ม ก็ได้ถวายพร้อมกับกับข้าว. ในเวลาสิ้นสุดการฉันข้าวต้ม ได้ล้างพระบาท ชโลมด้วยน้ำมัน ถวายของขบเคี้ยวมากมายหลายชนิด ในที่สุดได้ถวายโภชนะอันประณีต มีแกงหลายอย่าง มีกับข้าวหลายอย่าง. เมื่อถวายน้ำปานะ ได้ถวายน้ำปานะ ๘ ชนิด มีน้ำมะม่วงเป็นต้น แม้น้ำปานะนั้น ก็ถวายหลังจากถวายข้าวต้มและข้าวสวยแล้ว. เมื่อถวายผ้า มิได้ถวายแต่เพียงผ้าเปล่าๆ แต่ครั้นถวายผ้าพอเป็นผ้าชั้นเดียว สองชั้นเป็นต้นแล้ว ก็ได้ถวายแม้เข็ม ได้ถวายแม้ด้าย ท่านฟั่นด้าย ในสถานที่ทำเข็มกรรม ได้ถวายอาสนะ ข้าวต้มและข้าวสวย น้ำมันทาเท้า น้ำมันทาหลัง ของสำหรับย้อม ใบไม้เหลืองสำหรับย้อม รางย้อมผ้าแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยที่สุด แม้กัปปิยการกผู้ย้อมจีวร ก็ได้ถวาย.

ယာနန္တိ ဥပါဟနံ. တံ ဒဒန္တောပိ ဥပါဟနတ္ထဝိကံ ဥပါဟနဒဏ္ဍကံ မက္ခနတေလံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာနိ စ အန္နာဒီနိ တဿေဝ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. မာလံ ဒေန္တောပိ န သုဒ္ဓမာလမေဝ အဒါသိ, အထ ခေါ နံ ဂန္ဓေဟိ မိဿေတွာ ဟေဋ္ဌိမာနိ စတ္တာရိ တဿေဝ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. ဗောဓိစေတိယအာသနပေါတ္ထကာဒိပူဇနတ္ထာယ စေဝ စေတိယဃရဓူပနတ္ထာယ စ ဂန္ဓံ ဒေန္တောပိ န သုဒ္ဓဂန္ဓမေဝ အဒါသိ, ဂန္ဓပိသနကနိသဒါယ စေဝ ပက္ခိပနကဘာဇနေန စ သဒ္ဓိံ ဟေဋ္ဌိမာနိ ပဉ္စ တဿ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. စေတိယပူဇာဒီနံ အတ္ထာယ ဟရိတာလမနောသိလာစီနပိဋ္ဌာဒိဝိလေပနံ ဒေန္တောပိ န သုဒ္ဓဝိလေပနမေဝ အဒါသိ, ဝိလေပနဘာဇနေန သဒ္ဓိံ ဟေဋ္ဌိမာနိ ဆ တဿ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. သေယျာတိ မဉ္စပီဌံ. တံ ဒေန္တောပိ န သုဒ္ဓကမေဝ အဒါသိ, ကောဇဝကမ္ဗလပစ္စတ္ထရဏမဉ္စပ္ပဋိပါဒကေဟိ သဒ္ဓိံ အန္တမသော မင်္ဂုလသောဓနဒဏ္ဍကံ ဟေဋ္ဌိမာနိ စ သတ္တ တဿ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. အာဝသထံ [Pg.107] ဒေန္တောပိ န ဂေဟမတ္တမေဝ အဒါသိ, အထ ခေါ နံ မာလာကမ္မလတာကမ္မပဋိမဏ္ဍိတံ သုပညတ္တံ မဉ္စပီဌံ ကာရေတွာ ဟေဋ္ဌိမာနိ အဋ္ဌ တဿ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. ပဒီပေယျန္တိ ပဒီပတေလံ. တံ ဒေန္တော စေတိယင်္ဂဏေ ဗောဓိယင်္ဂဏေ ဓမ္မဿဝနဂ္ဂေ ဝသနဂေဟေ ပေါတ္ထကဝါစနဋ္ဌာနေ ဣမိနာ ဒီပံ ဇာလာပေထာတိ န သုဒ္ဓတေလမေဝ အဒါသိ, ဝဋ္ဋိ ကပလ္လကတေလဘာဇနာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ဟေဋ္ဌိမာနိ နဝ တဿ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. သုဝိဘတ္တန္တရာနီတိ သုဝိဘတ္တအန္တရာနိ.

บทว่า ยานัง ได้แก่ รองเท้า. แม้เมื่อถวายรองเท้านั้น ก็ได้ถวายถุงรองเท้า ไม้เท้าสำหรับรองเท้า น้ำมันสำหรับทา และอาหารเป็นต้นที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของรองเท้านั้น. แม้เมื่อถวายดอกไม้ ก็มิได้ถวายแต่เพียงดอกไม้เปล่าๆ แต่ผสมดอกไม้นั้นกับของหอมแล้ว ได้ถวายทานวัตถุ ๔ อย่างในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของดอกไม้นั้น. แม้เมื่อถวายของหอมเพื่อบูชาต้นโพธิ์ เจดีย์ อาสนะ และคัมภีร์เป็นต้นด้วย และเพื่ออบเรือนเจดีย์ด้วย ก็มิได้ถวายแต่เพียงของหอมเปล่าๆ แต่ได้ถวายพร้อมกับหินบดของหอมและตลับสำหรับใส่ และได้ถวายทานวัตถุ ๕ อย่างในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของของหอมนั้น. แม้เมื่อถวายเครื่องลูบไล้มีหรดาล มโนศิลา และแป้งจีนเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่การบูชาเจดีย์เป็นต้น ก็มิได้ถวายแต่เพียงเครื่องลูบไล้เปล่าๆ แต่ได้ถวายพร้อมกับภาชนะใส่เครื่องลูบไล้ และได้ถวายทานวัตถุ ๖ อย่างในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของเครื่องลูบไล้นั้น. บทว่า เสยยา ได้แก่ เตียงและตั่ง. แม้เมื่อถวายสิ่งนั้น ก็มิได้ถวายแต่เพียงของเปล่าๆ แต่ได้ถวายพร้อมกับฟูก ผ้าห่ม ผ้าปูลาด และเท้าเตียง โดยที่สุดแม้ไม้สำหรับปัดตัวเรือด และได้ถวายทานวัตถุ ๗ อย่างในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของเตียงและตั่งนั้น. แม้เมื่อถวายที่อยู่ ก็มิได้ถวายแต่เพียงตัวเรือน แต่ประดับที่อยู่นั้นด้วยลายดอกไม้และลายเถาวัลย์ ให้ทำเตียงและตั่งที่ปูลาดไว้อย่างดีแล้ว ได้ถวายทานวัตถุ ๘ อย่างในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของที่อยู่นั้น. บทว่า ปทีเปยยัง ได้แก่ น้ำมันสำหรับประทีป. เมื่อถวายน้ำมันนั้น (ด้วยตั้งใจว่า) "ขอท่านทั้งหลายจงจุดประทีปด้วยน้ำมันนี้ที่ลานเจดีย์ ลานโพธิ์ ศาลาฟังธรรม ที่พักอาศัย สถานที่อ่านคัมภีร์เถิด" ก็มิได้ถวายแต่เพียงน้ำมันเปล่าๆ แต่ได้ถวายพร้อมกับไส้ประทีป ถ้วยประทีป และภาชนะใส่น้ำมันเป็นต้น และได้ถวายทานวัตถุ ๙ อย่างในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของน้ำมันนั้น. บทว่า สุวิภัตตันตรานิ ได้แก่ มีส่วนต่างๆ ที่แบ่งไว้ดีแล้ว.

ရာဇာနောတိ အဘိသိတ္တာ. ဘောဂိယာတိ ဘောဇကာ ကုမာရာတိ ရာဇကုမာရာ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ သပရိဝါရံ ဒါနံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ သပရိဝါရံ ကတွာ ဒါနံ အဒါသီတိ ဣမိနာ ကာရဏေန သဒေဝကော လောကော ဇာနာတူတိ နိဗ္ဗတ္တံ စက္ကလက္ခဏံ. လက္ခဏံ နာမ တဒေဝ စက္ကလက္ခဏံ. အာနိသံသော မဟာပရိဝါရတာ.

บทว่า ราชาโน ได้แก่ กษัตริย์ผู้ได้รับอภิเษกแล้ว. บทว่า โภคิยา ได้แก่ ผู้ครองโภคคาม. บทว่า กุมารา ได้แก่ ราชกุมาร. ในที่นี้ ชื่อว่า กรรม ได้แก่ ทานพร้อมด้วยบริวาร. ชื่อว่า กรรมสริขกะ (เครื่องหมายแห่งกรรม) คือ จักรลักษณะที่เกิดขึ้น (ประหนึ่งจะประกาศว่า) "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้เถิดว่า ท่านได้ถวายทานพร้อมด้วยบริวาร ด้วยเหตุนี้". ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ จักรลักษณะนั้นเอง. อานิสงส์ คือ ความเป็นผู้มีบริวารมาก.

၂၀၅. တတ္ထေတံ ဝုစ္စတီတိ ဣမာ တဒတ္ထပရိဒီပနာ ဂါထာ ဝုစ္စန္တိ. ဒုဝိဓာ ဟိ ဂါထာ ဟောန္တိ – တဒတ္ထပရိဒီပနာ စ ဝိသေသတ္ထပရိဒီပနာ စ. တတ္ထ ပါဠိအာဂတမေဝ အတ္ထံ ပရိဒီပနာ တဒတ္ထပရိဒီပနာ နာမ. ပါဠိယံ အနာဂတံ ပရိဒီပနာ ဝိသေသတ္ထပရိဒီပနာ နာမ. ဣမာ ပန တဒတ္ထပရိဒီပနာ. တတ္ထ ပုရေတိ ပုဗ္ဗေ. ပုရတ္ထာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပုရိမာသု ဇာတီသူတိ ဣမိဿာ ဇာတိယာ ပုဗ္ဗေကတကမ္မပဋိက္ခေပဒီပနံ. ဥဗ္ဗေဂဥတ္တာသဘယာပနူဒနောတိ ဥဗ္ဗေဂဘယဿ စ ဥတ္တာသဘယဿ စ အပနူဒနော. ဥဿုကောတိ အဓိမုတ္တော.

๒๐๕. ในบทว่า ตัตเถตัง วุจจติ นั้น หมายความว่า คาถาทั้งหลายเหล่านี้ที่แสดงเนื้อความนั้น ย่อมถูกกล่าว. จริงอยู่ คาถามี ๒ อย่าง คือ ตทัตถปริทีปนา (คาถาแสดงเนื้อความตามบาลี) และ วิเสสัตถปริทีปนา (คาถาแสดงเนื้อความพิเศษ). ใน ๒ อย่างนั้น คาถาที่แสดงเนื้อความที่มาในบาลีเท่านั้น ชื่อว่า ตทัตถปริทีปนา. คาถาที่แสดงเนื้อความที่ไม่ได้มาในบาลี ชื่อว่า วิเสสัตถปริทีปนา. ส่วนคาถาเหล่านี้เป็นตทัตถปริทีปนา. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปุเร คือ ในกาลก่อน. บทว่า ปุรัตถา เป็นไวพจน์ของบทว่า ปุเร นั้นเอง. บทว่า ปุริมาสุ ชาตีสุ เป็นบทที่แสดงการปฏิเสธกรรมที่ทำไว้ก่อนชาตินี้. บทว่า อุพเพคุตตาสภยาปนูทโน คือ ผู้บรรเทาอุพเพคภัย (ภัยคือความหวาดเสียว) และอุตตาสภัย (ภัยคือความหวาดสะดุ้ง). บทว่า อุสสุโก คือ ผู้น้อมใจเชื่อ.

သတပုညလက္ခဏန္တိ သတေန သတေန ပုညကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တံ ဧကေကံ လက္ခဏံ. ဧဝံ သန္တေ ယော ကောစိ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝေယျာတိ န ရောစယိံသု, အနန္တေသု ပန စက္ကဝါဠေသု သဗ္ဗေ သတ္တာ ဧကေကံ ကမ္မံ သတက္ခတ္တုံ ကရေယျုံ, ဧတ္တကေဟိ ဇနေဟိ ကတံ ကမ္မံ ဗောဓိသတ္တော ဧကောဝ ဧကေကံ သတဂုဏံ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တော. တသ္မာ ‘‘သတပုညလက္ခဏော’’တိ ဣမမတ္ထံ ရောစယိံသု. မနုဿာသုရသက္ကရက္ခသာတိ မနုဿာ စ အသုရာ စ သက္ကာ စ ရက္ခသာ စ.

บทว่า สตปุญฺญลกฺขณํ คือ ลักษณะแต่ละอย่างเกิดจากบุญกรรมร้อยหนึ่งๆ. (แต่อรรถกถาจารย์ทั้งหลาย) ไม่ชอบใจความหมายนี้ (โดยให้เหตุผลว่า) เมื่อเป็นเช่นนั้น ใครๆ ก็พึงเป็นพระพุทธเจ้าได้. แต่ในจักรวาลอันไม่มีที่สุด สัตว์ทั้งปวงพึงกระทำกรรมแต่ละอย่างร้อยครั้ง, กรรมที่ชนทั้งหลายประมาณเท่านั้นกระทำแล้ว พระโพธิสัตว์พระองค์เดียวเท่านั้นทรงกระทำกรรมแต่ละอย่างให้มีผลเป็นร้อยเท่าแล้วจึงบังเกิดลักษณะขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงชอบใจเนื้อความนี้ว่า "ผู้มีลักษณะเกิดจากบุญมากมาย" (โดยถือว่า สตะ ศัพท์ ในที่นี้หมายถึงจำนวนมาก). บทว่า มนุสฺสาสุรสกฺกรกฺขสา คือ มนุษย์ด้วย อสูรด้วย ท้าวสักกะด้วย และรากษสด้วย.

အာယတပဏှိတာဒိတိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

พรรณนา ๓ ลักษณะ มีลักษณะส้นพระบาทยาวเป็นต้น

၂၀၆. အန္တရာတိ ပဋိသန္ဓိတော သရသစုတိယာ အန္တရေ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ပါဏာတိပါတာ ဝိရတိ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ပါဏာတိပါတံ ကရောန္တော ပဒသဒ္ဒသဝနဘယာ [Pg.108] အဂ္ဂဂ္ဂပါဒေဟိ အက္ကမန္တာ ဂန္တွာ ပရံ ပါတေန္တိ. အထ တေ ဣမိနာ ကာရဏေန တေသံ တံ ကမ္မံ ဇနော ဇာနာတူတိ အန္တောဝင်္ကပါဒါ ဝါ ဗဟိဝင်္ကပါဒါ ဝါ ဥက္ကုဋိကပါဒါ ဝါ အဂ္ဂကောဏ္ဍာ ဝါ ပဏှိကောဏ္ဍာ ဝါ ဘဝန္တိ. အဂ္ဂပါဒေဟိ ဂန္တွာ ပရဿ အမာရိတဘာဝံ ပန တထာဂတဿ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ အာယတပဏှိ မဟာပုရိသလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. တထာ ပရံ ဃာတေန္တာ ဥန္နတကာယေန ဂစ္ဆန္တာ အညေ ပဿိဿန္တီတိ ဩနတာ ဂန္တွာ ပရံ ဃာတေန္တိ. အထ တေ ဧဝမိမေ ဂန္တွာ ပရံ ဃာတယိံသူတိ နေသံ တံ ကမ္မံ ဣမိနာ ကာရဏေန ပရော ဇာနာတူတိ ခုဇ္ဇာ ဝါ ဝါမနာ ဝါ ပီဌသပ္ပိ ဝါ ဘဝန္တိ. တထာဂတဿ ပန ဧဝံ ဂန္တွာ ပရေသံ အဃာတိတဘာဝံ ဣမိနာ ကာရဏေန သဒေဝကော လောကော ဇာနာတူတိ ဗြဟ္မုဇုဂတ္တမဟာပုရိသလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. တထာ ပရံ ဃာတေန္တာ အာဝုဓံ ဝါ မုဂ္ဂရံ ဝါ ဂဏှိတွာ မုဋ္ဌိကတဟတ္ထာ ပရံ ဃာတေန္တိ. တေ ဧဝံ တေသံ ပရဿ ဃာတိတဘာဝံ ဣမိနာ ကာရဏေန ဇနော ဇာနာတူတိ ရဿင်္ဂုလီ ဝါ ရဿဟတ္ထာ ဝါ ဝင်္ကင်္ဂုလီ ဝါ ဖဏဟတ္ထကာ ဝါ ဘဝန္တိ. တထာဂတဿ ပန ဧဝံ ပရေသံ အဃာတိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဒီဃင်္ဂုလိမဟာပုရိသလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. ဣဒမေတ္ထ ကမ္မသရိက္ခကံ. ဣဒမေဝ ပန လက္ခဏတ္တယံ လက္ခဏံ နာမ. ဒီဃာယုကဘာဝေါ လက္ခဏာနိသံသော.

๒๐๖. บทว่า อนฺตราติ ความว่า ในระหว่างแห่งปฏิสนธิและจุติของตน. ในที่นี้ กรรม ได้แก่ การงดเว้นจากปาณาติบาต. กรรมสริกขกะ (กรรมที่คู่กัน) ได้แก่ บุคคลผู้ทำปาณาติบาต เพราะกลัวจะได้ยินเสียงฝีเท้า จึงเดินย่องด้วยปลายเท้าแล้วเข้าไปฆ่าผู้อื่น. ด้วยเหตุนั้น เพื่อให้ชนรู้กรรมของพวกเขาเหล่านั้น พวกเขาจึงเกิดมามีเท้าโค้งเข้าในบ้าง เท้าโค้งออกนอกบ้าง เท้าที่เดินหย่องๆ บ้าง มีปลายนิ้วเท้าสั้นบ้าง มีส้นเท้าสั้นบ้าง. ส่วนพระตถาคต เพื่อให้โลกพร้อมทั้งเทวดารู้ด้วยเหตุนี้ว่า พระองค์มิได้ทรงเดินย่องด้วยปลายเท้าเข้าไปฆ่าผู้อื่น มหาปุริสลักษณะคือมีส้นพระบาทยาวจึงบังเกิด. อนึ่ง บุคคลผู้ฆ่าผู้อื่น คิดว่า "ถ้าเราเดินตัวตรงไป คนอื่นจะเห็น" จึงเดินก้มตัวเข้าไปฆ่าผู้อื่น. ด้วยเหตุนั้น เพื่อให้ผู้อื่นรู้กรรมของพวกเขาเหล่านั้นว่า "คนพวกนี้เดินเข้าไปฆ่าผู้อื่น" พวกเขาจึงเกิดมาเป็นคนค่อมบ้าง คนแคระบ้าง คนเปลี้ยบ้าง. ส่วนพระตถาคต เพื่อให้โลกพร้อมทั้งเทวดารู้ด้วยเหตุนี้ว่า พระองค์มิได้ทรงเดินไปอย่างนั้นเพื่อฆ่าผู้อื่น มหาปุริสลักษณะคือมีพระวรกายตรงดังพรหมจึงบังเกิด. อนึ่ง บุคคลผู้ฆ่าผู้อื่น ถืออาวุธหรือค้อน กำมือแน่นแล้วฆ่าผู้อื่น. เพื่อให้ชนรู้ด้วยเหตุนี้ว่า พวกเขาได้ฆ่าผู้อื่น พวกเขาจึงเกิดมามีนิ้วสั้นบ้าง มือสั้นบ้าง นิ้วคดบ้าง มือเป็นพังผืดบ้าง. ส่วนพระตถาคต เพื่อให้โลกพร้อมทั้งเทวดารู้ด้วยเหตุนี้ว่า พระองค์มิได้ทรงทำอย่างนั้นเพื่อฆ่าผู้อื่น มหาปุริสลักษณะคือมีพระองคุลียาวจึงบังเกิด. นี้คือ กรรมสริกขกะ ในที่นี้. ลักษณะทั้งสามประการนี้แหละ ชื่อว่า ลักษณะ. ความมีพระชนมายุยืนยาว เป็นอานิสงส์แห่งลักษณะ.

၂၀၇. မရဏဝဓဘယတ္တနောတိ ဧတ္ထ မရဏသင်္ခါတော ဝဓော မရဏဝဓော, မရဏဝဓတော ဘယံ မရဏဝဓဘယံ, တံ အတ္တနော ဇာနိတွာ. ပဋိဝိရတော ပရံမာရဏာယာတိ ယထာ မယှံ မရဏတော ဘယံ မမ ဇီဝိတံ ပိယံ, ဧဝံ ပရေသမ္ပီတိ ဉတွာ ပရံ မာရဏတော ပဋိဝိရတော အဟောသိ. သုစရိတေနာတိ သုစိဏ္ဏေန. သဂ္ဂမဂမာတိ သဂ္ဂံ ဂတော.

๒๐๗. ในบทว่า มรณวธภยตฺตโนติ นี้ การฆ่าที่เรียกว่าความตาย ชื่อว่า มรณวธะ, ภัยจากมรณวธะนั้น ชื่อว่า มรณวธภัย, ทรงทราบภัยนั้นของตน. บทว่า ปฏิวิรโต ปรํ มรณายาติ ความว่า ทรงทราบว่า "ภัยจากความตายมีแก่เราฉันใด ชีวิตเป็นที่รักของเราฉันใด แม้ของผู้อื่นก็ฉันนั้น" จึงได้ทรงงดเว้นจากการฆ่าผู้อื่น. บทว่า สุจริเตนาติ ความว่า ด้วยกรรมดีที่สั่งสมไว้ดีแล้ว. บทว่า สคฺคมคมาติ ความว่า ไปสู่สวรรค์.

စဝိယ ပုနရိဓာဂတောတိ စဝိတွာ ပုန ဣဓာဂတော. ဒီဃပါသဏှိကောတိ ဒီဃပဏှိကော. ဗြဟ္မာဝ သုဇူတိ ဗြဟ္မာ ဝိယ သုဋ္ဌု ဥဇု.

บทว่า จวิย ปุนริธาโตติ ความว่า จุติแล้วมาสู่ที่นี้อีก. บทว่า ทีฆปาสณิโกติ ความว่า มีส้นพระบาทยาว. บทว่า พฺรหฺมาว สุชูติ ความว่า ตรงดีนักดังท้าวมหาพรหม.

သုဘုဇောတိ သုန္ဒရဘုဇော. သုသူတိ မဟလ္လကကာလေပိ တရုဏရူပေါ. သုသဏ္ဌိတောတိ သုသဏ္ဌာနသမ္ပန္နော. မုဒုတလုနင်္ဂုလိယဿာတိ မုဒူ စ တလုနာ စ အင်္ဂုလိယော အဿ. တီဘီတိ တီဟိ. ပုရိသဝရဂ္ဂလက္ခဏေဟီတိ ပုရိသဝရဿ [Pg.109] အဂ္ဂလက္ခဏေဟိ. စိရယပနာယာတိ စိရံ ယာပနာယ, ဒီဃာယုကဘာဝါယ.

บทว่า สุภุโชติ ความว่า มีพระพาหา (แขน) งาม. บทว่า สุสูติ ความว่า แม้ในวัยชราก็มีรูปพรรณดังคนหนุ่ม. บทว่า สุสณฺฐิโตติ ความว่า สมบูรณ์ด้วยสัณฐานอันดี. บทว่า มุทุตลุนงฺคุลิยสฺสาติ ความว่า พระองคุลี (นิ้ว) ของพระองค์นั้น ทั้งอ่อนทั้งนุ่ม. บทว่า ตีภีติ คือ ตีหิ (ด้วยสาม). บทว่า ปุริสวรคฺคลกฺขเณหีติ คือ ปุริสวรสฺส อคฺคลกฺขเณหิ (ด้วยลักษณะอันเลิศของบุรุษผู้ประเสริฐ). บทว่า จิรยปนายาติ ความว่า เพื่อความเป็นไปได้นาน, เพื่อความมีอายุยืน.

စိရံ ယပေတီတိ စိရံ ယာပေတိ. စိရတရံ ပဗ္ဗဇတိ ယဒိ တတောတိ တတော စိရတရံ ယာပေတိ, ယဒိ ပဗ္ဗဇတီတိ အတ္ထော. ယာပယတိ စ ဝသိဒ္ဓိဘာဝနာယာတိ ဝသိပ္ပတ္တော ဟုတွာ ဣဒ္ဓိဘာဝနာယ ယာပေတိ.

บทว่า จิรํ ยเปตีติ ความว่า ย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปได้นาน. บทว่า จิรตรํ ปพฺพชติ ยทิ ตโตติ ความว่า หากทรงผนวช ก็จะทรงยังอัตภาพให้เป็นไปได้นานยิ่งกว่านั้น. บทว่า ยาปยติ จ วสิทฺธิภาวนายาติ ความว่า ทรงถึงความเป็นผู้มีวสีแล้ว ย่อมทรงยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยการเจริญอิทธิบาท.

သတ္တုဿဒတာလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

พรรณนาลักษณะมีพระมังสะเต็มในที่ ๗ แห่ง (สัตตุสสทตาลักษณะ)

၂၀၈. ရသိတာနန္တိ ရသသမ္ပန္နာနံ. ‘‘ခါဒနီယာန’’န္တိအာဒီသု ခါဒနီယာနိ နာမ ပိဋ္ဌခဇ္ဇကာဒီနိ. ဘောဇနီယာနီတိ ပဉ္စ ဘောဇနာနိ. သာယနီယာနီတိ သာယိတဗ္ဗာနိ သပ္ပိနဝနီတာဒီနိ. လေဟနီယာနီတိ နိလ္လေဟိတဗ္ဗာနိ ပိဋ္ဌပါယာသာဒီနိ. ပါနာနီတိ အဋ္ဌ ပါနကာနိ.

๒๐๘. บทว่า รสิตานนฺติ ความว่า แห่งของมีรส. ในบทว่า "ขาทนียานํ" เป็นต้น ของที่ชื่อว่า ขาทนียะ ได้แก่ ขนมที่ทำจากแป้ง เป็นต้น. บทว่า โภชนียานีติ ได้แก่ โภชนะ ๕ อย่าง. บทว่า สายนียานีติ ได้แก่ ของที่พึงลิ้มรส เช่น เนยใส เนยข้น เป็นต้น. บทว่า เลหนียานีติ ได้แก่ ของที่พึงเลีย เช่น ข้าวปายาสที่ทำจากแป้ง เป็นต้น. บทว่า ปานานีติ ได้แก่ น้ำปานะ ๘ อย่าง.

ဣဓ ကမ္မံ နာမ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ဒိန္နံ ဣဒံ ပဏီတဘောဇနဒါနံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ လူခဘောဇနေ ကုစ္ဆိဂတေ လောဟိတံ သုဿတိ, မံသံ မိလာယတိ. တသ္မာ လူခဒါယကာ သတ္တာ ဣမိနာ ကာရဏေန နေသံ လူခဘောဇနဿ ဒိန္နဘာဝံ ဇနော ဇာနာတူတိ အပ္ပမံသာ အပ္ပလောဟိတာ မနုဿပေတာ ဝိယ ဒုလ္လဘန္နပါနာ ဘဝန္တိ. ပဏီတဘောဇနေ ပန ကုစ္ဆိဂတေ မံသလောဟိတံ ဝဍ္ဎတိ, ပရိပုဏ္ဏကာယာ ပါသာဒိကာ အဘိရူပဒဿနာ ဟောန္တိ. တသ္မာ တထာဂတဿ ဒီဃရတ္တံ ပဏီတဘောဇနဒါယကတ္တံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ သတ္တုဿဒမဟာပုရိသလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ သတ္တုဿဒလက္ခဏမေဝ. ပဏီတလာဘိတာ အာနိသံသော.

ในที่นี้ กรรม ได้แก่ การถวายโภชนะอันประณีตนี้ที่ได้ถวายแล้วตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป. กรรมสริกขกะ ได้แก่ เมื่อโภชนะที่เศร้าหมองอยู่ในท้อง โลหิตย่อมแห้ง เนื้อย่อมเหี่ยว. เพราะเหตุนั้น สัตว์ทั้งหลายผู้ให้โภชนะที่เศร้าหมอง เพื่อให้ชนรู้ด้วยเหตุนี้ว่า พวกเขาได้ให้โภชนะที่เศร้าหมอง จึงเกิดมามีเนื้อน้อย มีโลหิตน้อย เป็นดุจมนุสสเปรต หาข้าวและน้ำได้โดยยาก. ส่วนเมื่อโภชนะอันประณีตอยู่ในท้อง เนื้อและโลหิตย่อมเจริญ มีร่างกายบริบูรณ์ น่าเลื่อมใส มีรูปงามน่าดู. เพราะเหตุนั้น เพื่อให้โลกพร้อมทั้งเทวดารู้ด้วยเหตุนี้ว่า พระตถาคตได้ทรงเป็นผู้ถวายโภชนะอันประณีตตลอดกาลนาน มหาปุริสลักษณะคือมีพระมังสะเต็มในที่ ๗ แห่งจึงบังเกิด. ลักษณะ ได้แก่ สัตตุสสทลักษณะนั่นเอง. ความเป็นผู้มีลาภอันประณีต เป็นอานิสงส์.

၂၀၉. ခဇ္ဇဘောဇ္ဇမထလေယျသာယိတန္တိ ခဇ္ဇကဉ္စ ဘောဇနဉ္စ လေဟနီယဉ္စ သာယနီယဉ္စ. ဥတ္တမဂ္ဂရသဒါယကောတိ ဥတ္တမော အဂ္ဂရသဒါယကော, ဥတ္တမာနံ ဝါ အဂ္ဂရသာနံ ဒါယကော.

๒๐๙. บทว่า ขชฺชโภชฺชมถเลยฺยสายิตนฺติ คือ ทั้งของควรเคี้ยว ทั้งโภชนะ ทั้งของควรเลีย และทั้งของควรลิ้ม. บทว่า อุตฺตมคฺครสทายโกติ ความว่า เป็นผู้ให้รสอันเลิศและยอดเยี่ยม หรือเป็นผู้ให้รสอันยอดเยี่ยมกว่าของเลิศทั้งหลาย.

သတ္တ စုဿဒေတိ သတ္တ စ ဥဿဒေ. တဒတ္ထဇောတကန္တိ ခဇ္ဇဘောဇ္ဇာဒိဇောတကံ, တေသံ လာဘသံဝတ္တနိကန္တိ အတ္ထော. ပဗ္ဗဇမ္ပိ စာတိ ပဗ္ဗဇမာနောပိ စ. တဒါဓိဂစ္ဆတီတိ တံ အဓိဂစ္ဆတိ. လာဘိရုတ္တမန္တိ လာဘိ ဥတ္တမံ.

บทว่า สตฺต จุสฺสเทติ คือ และความนูนเต็ม ๗ แห่ง. บทว่า ตทตฺถโชตกนฺติ ความว่า เป็นเครื่องแสดงถึงของควรเคี้ยวและโภชนะเป็นต้น, อธิบายว่า เป็นไปเพื่อการได้ซึ่งสิ่งเหล่านั้น. บทว่า ปพฺพชมฺปิ จาติ คือ แม้เมื่อทรงผนวช. บทว่า ตทธิคจฺฉตีติ ความว่า ย่อมได้สิ่งนั้น. บทว่า ลาภิรุตฺตมนฺติ ความว่า เป็นผู้ได้ของอันสูงสุด.

ကရစရဏာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

พรรณนาลักษณะมีพระหัตถ์และพระบาทเป็นต้น

၂၁၀. ဒါနေနာတိအာဒီသု [Pg.110] ဧကစ္စော ဒါနေနေဝ သင်္ဂဏှိတဗ္ဗော ဟောတိ, တံ ဒါနေန သင်္ဂဟေသိ. ပဗ္ဗဇိတာနံ ပဗ္ဗဇိတပရိက္ခာရံ, ဂိဟီနံ ဂိဟိပရိက္ခာရံ အဒါသိ.

๒๑๐. ในบทว่า ทาเนนาติ เป็นต้น ความว่า บุคคลบางคนพึงสงเคราะห์ได้ด้วยทานเท่านั้น, พระองค์ก็ทรงสงเคราะห์บุคคลนั้นด้วยทาน. ได้ถวายบรรพชิตบริขารแก่บรรพชิตทั้งหลาย, ได้ประทานคิหิบริขารแก่คฤหัสถ์ทั้งหลาย.

ပေယျဝဇ္ဇေနာတိ ဧကစ္စော ဟိ ‘‘အယံ ဒါတဗ္ဗံ နာမ ဒေတိ, ဧကေန ပန ဝစနေန သဗ္ဗံ မက္ခေတွာ နာသေတိ, ကိံ ဧတဿ ဒါန’’န္တိ ဝတ္တာ ဟောတိ. ဧကစ္စော ‘‘အယံ ကိဉ္စာပိ ဒါနံ န ဒေတိ, ကထေန္တော ပန တေလေန ဝိယ မက္ခေတိ. ဧသော ဒေတု ဝါ မာ ဝါ, ဝစနမေဝ တဿ သဟဿံ အဂ္ဃတီ’’တိ ဝတ္တာ ဟောတိ. ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော ဒါနံ န ပစ္စာသီသတိ, ပိယဝစနမေဝ ပစ္စာသီသတိ. တံ ပိယဝစနေန သင်္ဂဟေသိ.

บทว่า เปยฺยวชฺเชนาติ ความว่า บุคคลบางคนเป็นผู้กล่าวว่า "ผู้นี้ให้ของที่ควรให้จริง แต่เขาทำลายคุณความดีทั้งหมดด้วยคำพูดคำเดียว ทานของเขาจะมีประโยชน์อะไร". บุคคลบางคนเป็นผู้กล่าวว่า "ผู้นี้แม้จะไม่ให้ทานอะไร แต่เมื่อพูดจา ก็เหมือนเอาน้ำมันมาทาบทา เขาจะให้หรือไม่ให้ก็ตาม คำพูดของเขานั่นแหละมีค่าพันหนึ่ง". บุคคลเช่นนี้ไม่หวังทาน หวังแต่ปิยวาจาเท่านั้น. พระองค์ก็ทรงสงเคราะห์บุคคลนั้นด้วยปิยวาจา.

အတ္ထစရိယာယာတိ အတ္ထသံဝဍ္ဎနကထာယ. ဧကစ္စော ဟိ နေဝ ဒါနံ, န ပိယဝစနံ ပစ္စာသီသတိ. အတ္တနော ဟိတကထံ ဝဍ္ဎိတကထမေဝ ပစ္စာသီသတိ. ဧဝရူပံ ပုဂ္ဂလံ ‘‘ဣဒံ တေ ကာတဗ္ဗံ, ဣဒံ တေ န ကာတဗ္ဗံ. ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော သေဝိတဗ္ဗော, ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော န သေဝိတဗ္ဗော’’တိ ဧဝံ အတ္ထစရိယာယ သင်္ဂဟေသိ.

บทว่า อตฺถจริยายาติ ความว่า ด้วยถ้อยคำอันเป็นไปเพื่อความเจริญแห่งประโยชน์. จริงอยู่ บุคคลบางคนย่อมไม่ปรารถนาทานเลย ไม่ปรารถนาปิยวาจาเลย ย่อมปรารถนาแต่ถ้อยคำที่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ตน ถ้อยคำที่เป็นไปเพื่อความเจริญเท่านั้น พระองค์ได้ทรงสงเคราะห์บุคคลเช่นนี้ด้วยอัตถจริยาอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ท่านควรทำ สิ่งนี้ท่านไม่ควรทำ บุคคลเช่นนี้ท่านควรคบ บุคคลเช่นนี้ท่านไม่ควรคบ"

သမာနတ္တတာယာတိ သမာနသုခဒုက္ခဘာဝေန. ဧကစ္စော ဟိ ဒါနာဒီသု ဧကမ္ပိ န ပစ္စာသီသတိ, ဧကာသနေ နိသဇ္ဇံ, ဧကပလ္လင်္ကေ သယနံ, ဧကတော ဘောဇနန္တိ ဧဝံ သမာနသုခဒုက္ခတံ ပစ္စာသီသတိ. တတ္ထ ဇာတိယာ ဟီနော ဘောဂေန အဓိကော ဒုဿင်္ဂဟော ဟောတိ. န ဟိ သက္ကာ တေန သဒ္ဓိံ ဧကပရိဘောဂေါ ကာတုံ, တထာ အကရိယမာနေ စ သော ကုဇ္ဈတိ. ဘောဂေန ဟီနော ဇာတိယာ အဓိကောပိ ဒုဿင်္ဂဟော ဟောတိ. သော ဟိ ‘‘အဟံ ဇာတိမာ’’တိ ဘောဂသမ္ပန္နေန သဒ္ဓိံ ဧကပရိဘောဂံ န ဣစ္ဆတိ, တသ္မိံ အကရိယမာနေ ကုဇ္ဈတိ. ဥဘောဟိပိ ဟီနော ပန သုသင်္ဂဟော ဟောတိ. န ဟိ သော ဣတရေန သဒ္ဓိံ ဧကပရိဘောဂံ ဣစ္ဆတိ, န အကရိယမာနေ စ ကုဇ္ဈတိ. ဥဘောဟိ သဒိသောပိ သုသင်္ဂဟောယေဝ. ဘိက္ခူသု ဒုဿီလော ဒုဿင်္ဂဟော ဟောတိ. န ဟိ သက္ကာ တေန သဒ္ဓိံ ဧကပရိဘောဂေါ ကာတုံ, တထာ အကရိယမာနေ စ ကုဇ္ဈတိ. သီလဝါ သုသင်္ဂဟော ဟောတိ. သီလဝါ ဟိ အဒီယမာနေပိ အကရိယမာနေပိ န ကုဇ္ဈတိ. အညံ အတ္တနာ [Pg.111] သဒ္ဓိံ ပရိဘောဂံ အကရောန္တမ္ပိ န ပါပကေန စိတ္တေန ပဿတိ. ပရိဘောဂေါပိ တေန သဒ္ဓိံ သုကရော ဟောတိ. တသ္မာ ဧဝရူပံ ပုဂ္ဂလံ ဧဝံ သမာနတ္တတာယ သင်္ဂဟေသိ.

บทว่า สมานตฺตตายาติ ความว่า ด้วยความเป็นผู้มีสุขและทุกข์เสมอกัน. จริงอยู่ บุคคลบางคนย่อมไม่ปรารถนาแม้สักอย่างหนึ่งในทานเป็นต้น แต่ปรารถนาความเป็นผู้มีสุขและทุกข์เสมอกันอย่างนี้ คือ การนั่งในอาสนะเดียวกัน การนอนบนบัลลังก์เดียวกัน การบริโภคร่วมกัน. ในการสงเคราะห์นั้น บุคคลผู้ต่ำโดยชาติ แต่สูงโดยโภคะ เป็นผู้สงเคราะห์ได้ยาก เพราะไม่สามารถจะมีการบริโภคร่วมกันกับบุคคลนั้นได้ และเมื่อไม่ทำเช่นนั้น เขาก็โกรธ. แม้บุคคลผู้ต่ำโดยโภคะ แต่สูงโดยชาติ ก็เป็นผู้สงเคราะห์ได้ยาก เพราะเขาถือว่า "เราเป็นผู้มีชาติ" จึงไม่ปรารถนาการบริโภคร่วมกันกับผู้สมบูรณ์ด้วยโภคะ เมื่อการบริโภคร่วมกันนั้นมิได้ถูกกระทำ เขาก็โกรธ. ส่วนบุคคลผู้ต่ำโดยทั้งสองอย่าง เป็นผู้สงเคราะห์ได้ง่าย เพราะเขาไม่ปรารถนาการบริโภคร่วมกันกับผู้อื่น และเมื่อไม่ทำ เขาก็ไม่โกรธ. แม้บุคคลผู้เสมอกันโดยทั้งสองอย่าง ก็เป็นผู้สงเคราะห์ได้ง่ายทีเดียว. ในบรรดาภิกษุ ภิกษุผู้ทุศีลเป็นผู้สงเคราะห์ได้ยาก เพราะไม่สามารถจะมีการบริโภคร่วมกันกับภิกษุนั้นได้ และเมื่อไม่ทำเช่นนั้น เธอก็โกรธ. ภิกษุผู้มีศีลเป็นผู้สงเคราะห์ได้ง่าย เพราะภิกษุผู้มีศีล แม้เมื่อไม่ได้รับ หรือเมื่อไม่ได้รับการกระทำ (การบริโภคร่วม) ก็ไม่โกรธ แม้เห็นผู้อื่นไม่บริโภคร่วมกับตน ก็ไม่มองด้วยจิตอันเป็นบาป แม้การบริโภคร่วมกับภิกษุนั้นก็ทำได้ง่าย. เพราะฉะนั้น พระองค์ได้ทรงสงเคราะห์บุคคลเช่นนี้ด้วยสมานัตตตาอย่างนี้

သုသင်္ဂဟိတာဿ ဟောန္တီတိ သုသင်္ဂဟိတာ အဿ ဟောန္တိ. ဒေတု ဝါ မာ ဝါ ဒေတု, ကရောတု ဝါ မာ ဝါ ကရောတု, သုသင်္ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ, န ဘိဇ္ဇန္တိ. ‘‘ယဒါဿ ဒါတဗ္ဗံ ဟောတိ, တဒါ ဒေတိ. ဣဒါနိ မညေ နတ္ထိ, တေန န ဒေတိ. ကိံ မယံ ဒဒမာနမေဝ ဥပဋ္ဌဟာမ? အဒေန္တံ အကရောန္တံ န ဥပဋ္ဌဟာမာ’’တိ ဧဝံ စိန္တေန္တိ.

บทว่า สุสงฺคหิตาสฺส โหนฺตีติ ความว่า เป็นผู้ที่พระองค์ทรงสงเคราะห์ไว้ดีแล้ว. จะทรงให้หรือไม่ให้ก็ตาม จะทรงทำหรือไม่ทำก็ตาม ก็เป็นผู้ที่พระองค์ทรงสงเคราะห์ไว้ดีแล้วนั่นเทียว ย่อมไม่แตกแยกกัน. พวกเขาย่อมคิดอย่างนี้ว่า "เมื่อใดที่พระองค์มีสิ่งที่ควรให้ เมื่อนั้นพระองค์ก็ทรงให้ บัดนี้ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงไม่ทรงให้ พวกเราจะบำรุงแต่ผู้ที่ให้อย่างเดียวหรือ จะไม่บำรุงผู้ที่ไม่ให้ ผู้ที่ไม่ทำหรือ"

ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ ကတံ ဒါနာဒိသင်္ဂဟကမ္မံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယော ဧဝံ အသင်္ဂါဟကော ဟောတိ, သော ဣမိနာ ကာရဏေနဿ အသင်္ဂါဟကဘာဝံ ဇနော ဇာနာတူတိ ထဒ္ဓဟတ္ထပါဒေါ စေဝ ဟောတိ, ဝိသမဋ္ဌိတာဝယဝလက္ခဏော စ. တထာဂတဿ ပန ဒီဃရတ္တံ သင်္ဂါဟကဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဣမာနိ ဒွေ လက္ခဏာနိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. သုသင်္ဂဟိတပရိဇနတာ အာနိသံသော.

ในเรื่องนี้ ชื่อว่ากรรม ได้แก่ สังคหกรรมมีทานเป็นต้นที่ทำแล้วตลอดกาลนาน. ชื่อว่ากรรมที่สมควรกัน คือ ผู้ใดเป็นผู้ไม่สงเคราะห์อย่างนี้ เพื่อให้ชนรู้ความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ของผู้นั้นด้วยเหตุนี้ ผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีมือและเท้าแข็งกระด้างด้วย และมีลักษณะอวัยวะตั้งอยู่ไม่สม่ำเสมอด้วย. ส่วนของพระตถาคต เพื่อให้โลกรวมทั้งเทวโลกได้รู้ความเป็นผู้ทรงสงเคราะห์ตลอดกาลนานด้วยเหตุนี้ ลักษณะทั้งสองเหล่านี้จึงบังเกิดขึ้น. ชื่อว่าลักษณะ ได้แก่ ลักษณะทั้งสองนี้เอง. ความเป็นผู้มีบริชนอันสงเคราะห์ไว้ดีแล้ว เป็นอานิสงส์

၂၁၁. ကရိယာတိ ကရိတွာ. စရိယာတိ စရိတွာ. အနဝမတေနာတိ အနဝညာတေန. ‘‘အနပမောဒေနာ’’တိပိ ပါဌော, န အပ္ပမောဒေန, န ဒီနေန န ဂဗ္ဘိတေနာတိ အတ္ထော.

๒๑๑. บทว่า กริยาติ คือ กระทำแล้ว. บทว่า จริยาติ คือ ประพฤติแล้ว. บทว่า อนวมเตนาติ คือ อันไม่ดูหมิ่น. แม้บทว่า "อนปโมเทนา" ก็มี ความว่า ไม่ใช่ด้วยความไม่ปราโมทย์ ไม่ใช่ด้วยความต่ำต้อย ไม่ใช่ด้วยความเย่อหยิ่ง

စဝိယာတိ စဝိတွာ. အတိရုစိရ သုဝဂ္ဂု ဒဿနေယျန္တိ အတိရုစိရဉ္စ သုပါသာဒိကံ သုဝဂ္ဂု စ သုဋ္ဌု ဆေကံ ဒဿနေယျဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗယုတ္တံ. သုသု ကုမာရောတိ သုဋ္ဌု သုကုမာရော.

บทว่า จวิยาติ คือ จุติแล้ว. บทว่า อติรุจิร สุวคฺคุ ทสฺสเนยฺยนฺติ ความว่า งดงามยิ่งด้วย น่าเลื่อมใสยิ่งด้วย ไพเราะยิ่งด้วย ดีงามยิ่งด้วย น่าดูน่าชมด้วย ประกอบด้วยความน่าดู. บทว่า สุสุ กุมาโรติ ความว่า เป็นกุมารที่ละเอียดอ่อนยิ่งนัก

ပရိဇနဿဝေါတိ ပရိဇနော အဿဝေါ ဝစနကရော. ဝိဓေယျောတိ ကတ္တဗ္ဗာကတ္တဗ္ဗေသု ယထာရုစိ ဝိဓာတဗ္ဗော. မဟိမန္တိ မဟိံ ဣမံ. ပိယဝဒူ ဟိတသုခတံ ဇိဂီသမာနောတိ ပိယဝဒေါ ဟုတွာ ဟိတဉ္စ သုခဉ္စ ပရိယေသမာနော. ဝစနပဋိကရဿာ ဘိပ္ပသန္နာတိ ဝစနပဋိကရာ အဿ အဘိပ္ပသန္နာ. ဓမ္မာနုဓမ္မန္တိ ဓမ္မဉ္စ အနုဓမ္မဉ္စ.

บทว่า ปริชนสฺสโวติ ความว่า บริชนเป็นผู้เชื่อฟัง ทำตามคำ. บทว่า วิเธยฺโยติ ความว่า เป็นผู้ที่พึงจัดแจงได้ตามความพอใจในกิจที่ควรทำและไม่ควรทำ. บทว่า มหิมาติ ความว่า ซึ่งแผ่นดินนี้. บทว่า ปิยวทู หิตสุขตํ ชิคีสมาโนติ ความว่า เป็นผู้กล่าววาจาอันเป็นที่รักแล้ว แสวงหาอยู่ซึ่งประโยชน์และความสุข. บทว่า วจนปฏิกรสฺสาภิปฺปสนฺนาติ ความว่า ผู้ทำตามพระดำรัสของพระองค์นั้น เลื่อมใสยิ่งแล้ว. บทว่า ธมฺมานุธมฺมนฺติ ความว่า ซึ่งธรรมและอนุธรรม

ဥဿင်္ခပါဒါဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยลักษณะมีพระบาทมีข้อพระบาทสูงเป็นต้น

၂၁၂. အတ္ထူပသံဟိတန္တိ [Pg.112] ဣဓလောကပရလောကတ္ထနိဿိတံ. ဓမ္မူပသံဟိတန္တိ ဒသကုသလကမ္မပထနိဿိတံ. ဗဟုဇနံ နိဒံသေသီတိ ဗဟုဇနဿ နိဒံသနကထံ ကထေသိ. ပါဏီနန္တိ သတ္တာနံ. ‘‘အဂ္ဂေါ’’တိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ အညမညဝေဝစနာနိ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ ဘာသိတာ ဥဒ္ဓင်္ဂမနီယာ အတ္ထူပသံဟိတာ ဝါစာ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယော ဧဝရူပံ ဥဂ္ဂတဝါစံ န ဘာသတိ, သော ဣမိနာ ကာရဏေန ဥဂ္ဂတဝါစာယ အဘာသနံ ဇနော ဇာနာတူတိ အဓောသင်္ခပါဒေါ စ ဟောတိ အဓောနတလောမော စ. တထာဂတဿ ပန ဒီဃရတ္တံ ဧဝရူပါယ ဥဂ္ဂတဝါစာယ ဘာသိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဥဿင်္ခပါဒလက္ခဏဉ္စ ဥဒ္ဓဂ္ဂလောမလက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. ဥတ္တမဘာဝေါ အာနိသံသော.

๒๑๒. บทว่า อตฺถูปสํหิตนฺติ ความว่า อาศัยประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้า. บทว่า ธมฺมูปสํหิตนฺติ ความว่า อาศัยกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า พหุชนํ นิทํเสสีติ ความว่า ได้กล่าวถ้อยคำที่เป็นเครื่องชี้แจงแก่ชนเป็นอันมาก. บทว่า ปาณีนนฺติ ความว่า แห่งสัตว์ทั้งหลาย. บททั้งหมดมี "อคฺโค" เป็นต้น เป็นไวพจน์ของกันและกัน. ในเรื่องนี้ ชื่อว่ากรรม ได้แก่ วาจาที่ประกอบด้วยประโยชน์ อันนำไปสู่เบื้องสูง ที่กล่าวแล้วตลอดกาลนาน. ชื่อว่ากรรมที่สมควรกัน คือ ผู้ใดไม่กล่าววาจาอันสูงส่งเช่นนี้ เพื่อให้ชนรู้การไม่กล่าววาจาอันสูงส่งด้วยเหตุนี้ ผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีข้อเท้าอยู่ต่ำกว่าหลังเท้าด้วย และมีขนปลายชี้ลงเบื้องต่ำด้วย. ส่วนของพระตถาคต เพื่อให้โลกรวมทั้งเทวโลกได้รู้ความเป็นผู้ตรัสวาจาอันสูงส่งเช่นนี้ตลอดกาลนานด้วยเหตุนี้ ลักษณะคือมีข้อพระบาทสูง และลักษณะคือมีปลายพระโลมาบ่ายขึ้นเบื้องบน จึงบังเกิดขึ้น. ชื่อว่าลักษณะ ได้แก่ ลักษณะทั้งสองนี้เอง. ความเป็นผู้สูงสุด เป็นอานิสงส์

၂၁၃. ဧရယန္တိ ဘဏန္တော. ဗဟုဇနံ နိဒံသယီတိ ဗဟုဇနဿ ဟိတံ ဒဿေတိ. ဓမ္မယာဂန္တိ ဓမ္မဒါနယညံ.

๒๑๓. บทว่า เอรยนฺติ คือ กล่าวอยู่. บทว่า พหุชนํ นิทํสยีติ ความว่า ย่อมแสดงประโยชน์เกื้อกูลแก่หมู่ชนเป็นอันมาก. บทว่า ธมฺมยาคนฺติ ความว่า การบูชายัญคือธรรมทาน

ဥဗ္ဘမုပ္ပတိတလောမဝါ သသောတိ သော ဧသ ဥဒ္ဓဂ္ဂတလောမဝါ ဟောတိ. ပါဒဂဏ္ဌိရဟူတိ ပါဒဂေါပ္ဖကာ အဟေသုံ. သာဓုသဏ္ဌိတာတိ သုဋ္ဌု သဏ္ဌိတာ. မံသလောဟိတာစိတာတိ မံသေန စ လောဟိတေန စ အာစိတာ. တစောတ္ထတာတိ တစေန ပရိယောနဒ္ဓါ နိဂုဠှာ. ဝဇတီတိ ဂစ္ဆတိ. အနောမနိက္ကမောတိ အနောမဝိဟာရီ သေဋ္ဌဝိဟာရီ.

บทว่า อุพฺภมุปฺปติตโลมวา สโสติ ความว่า พระองค์นั้นเป็นผู้มีปลายพระโลมาบ่ายขึ้นเบื้องบน. บทว่า ปาทคณฺฐิรหูติ ความว่า ข้อพระบาททั้งหลายได้มีแล้ว. บทว่า สาธุสณฺฐิตาติ ความว่า ตั้งอยู่ดีแล้ว. บทว่า มํสโลหิตาจิตาติ ความว่า ฉาบทาไว้ด้วยเนื้อและเลือด. บทว่า ตโจตฺถตาติ ความว่า อันหนังหุ้มห่อไว้ ซ่อนเร้นอยู่. บทว่า วชตีติ คือ ย่อมไป. บทว่า อโนมนิกฺกโมติ ความว่า เป็นผู้มีวิหารธรรมอันไม่ทราม เป็นผู้มีวิหารธรรมอันประเสริฐ

ဧဏိဇင်္ဃလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยลักษณะมีพระชงฆ์ดังแข้งเนื้อทราย

၂၁၄. သိပ္ပံ ဝါတိအာဒီသု သိပ္ပံ နာမ ဒွေ သိပ္ပာနိ – ဟီနဉ္စ သိပ္ပံ, ဥက္ကဋ္ဌဉ္စ သိပ္ပံ. ဟီနံ နာမ သိပ္ပံ နဠကာရသိပ္ပံ, ကုမ္ဘကာရသိပ္ပံ ပေသကာရသိပ္ပံ နဟာပိတသိပ္ပံ. ဥက္ကဋ္ဌံ နာမ သိပ္ပံ လေခါ မုဒ္ဒါ ဂဏနာ. ဝိဇ္ဇာတိ အဟိဝိဇ္ဇာဒိအနေကဝိဓာ. စရဏန္တိ ပဉ္စသီလံ ဒသသီလံ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ. ကမ္မန္တိ ကမ္မဿကတာဇာနနပညာ. ကိလိဿေယျုန္တိ ကိလမေယျုံ. အန္တေဝါသိကဝတ္တံ နာမ ဒုက္ခံ, တံ နေသံ မာ စိရမဟောသီတိ စိန္တေသိ.

๒๑๔. ในคำเป็นต้นว่า Sippaṃ vā คำว่า ศิลปะ ได้แก่ ศิลปะ ๒ อย่าง คือ ศิลปะชั้นต่ำและศิลปะชั้นสูง. ชื่อว่าศิลปะชั้นต่ำ ได้แก่ ศิลปะของช่างสาน ศิลปะของช่างหม้อ ศิลปะของช่างทอหูก ศิลปะของช่างกัลบก. ชื่อว่าศิลปะชั้นสูง ได้แก่ เลขา (การเขียน) มุททา (การนับด้วยนิ้ว) และคณนา (การคำนวณ). คำว่า วิชชา ได้แก่ วิชามีหลายอย่างมีอาทิวิชางู. คำว่า จรณะ ได้แก่ เบญจศีล ทสศีล ปาติโมกขสังวรศีล. คำว่า กรรม ได้แก่ ปัญญาที่รู้ว่ากรรมเป็นของตน. คำว่า Kilisseyyuṃ (พึงลำบาก) ได้แก่ พึงเหน็ดเหนื่อย. ชื่อว่าวัตรของอันเตวาสิกเป็นทุกข์ (พระองค์) ทรงดำริว่า วัตรนั้นอย่าได้มีแก่เธอเหล่านั้นนานเลย.

ရာဇာရဟာနီတိ ရညော အနုရူပါနိ ဟတ္ထိအဿာဒီနိ, တာနိယေဝ ရညော သေနာယ အင်္ဂဘူတတ္တာ ရာဇင်္ဂါနီတိ ဝုစ္စန္တိ. ရာဇူပဘောဂါနီတိ ရညော [Pg.113] ဥပဘောဂပရိဘောဂဘဏ္ဍာနိ, တာနိ စေဝ သတ္တရတနာနိ စ. ရာဇာနုစ္ဆဝိကာနီတိ ရညော အနုစ္ဆဝိကာနိ. တေသံယေဝ သဗ္ဗေသံ ဣဒံ ဂဟဏံ. သမဏာရဟာနီတိ သမဏာနံ အနုရူပါနိ စီဝရာဒီနိ. သမဏင်္ဂါနီတိ သမဏာနံ ကောဋ္ဌာသဘူတာ စတဿော ပရိသာ. သမဏူပဘောဂါနီတိ သမဏာနံ ဥပဘောဂပရိက္ခာရာ. သမဏာနုစ္ဆဝိကာနီတိ တေသံယေဝ အဓိဝစနံ.

คำว่า Rājārahāni ได้แก่ สิ่งที่สมควรแก่พระราชา มีช้างและม้าเป็นต้น, สิ่งเหล่านั้นนั่นแหละ ถูกเรียกว่า ราชางคะ เพราะเป็นองค์ประกอบแห่งเสนาของพระราชา. คำว่า Rājūpabhogāni ได้แก่ สิ่งของเครื่องอุปโภคบริโภคของพระราชา คือสิ่งเหล่านั้นด้วย และรัตนะ ๗ ประการด้วย. คำว่า Rājānucchavikāni ได้แก่ สิ่งที่สมควรแก่พระราชา. บทนี้เป็นการรวบถือเอาศัพท์ทั้งหมดเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า Samaṇārahāni ได้แก่ สิ่งที่สมควรแก่สมณะทั้งหลาย มีจีวรเป็นต้น. คำว่า Samaṇaṅgāni ได้แก่ บริษัท ๔ ที่เป็นส่วนประกอบของสมณะทั้งหลาย. คำว่า Samaṇūpabhogāni ได้แก่ เครื่องอุปโภคบริขารของสมณะทั้งหลาย. คำว่า Samaṇānucchavikāni เป็นชื่อเรียกของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง.

ဣဓ ပန ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ သက္ကစ္စံ သိပ္ပာဒိဝါစနံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယော ဧဝံ သက္ကစ္စံ သိပ္ပံ အဝါစေန္တော အန္တေဝါသိကေ ဥက္ကုဋိကာသနဇင်္ဃပေသနိကာဒီဟိ ကိလမေတိ, တဿ ဇင်္ဃမံသံ လိခိတွာ ပါတိတံ ဝိယ ဟောတိ. တထာဂတဿ ပန သက္ကစ္စံ ဝါစိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ အနုပုဗ္ဗဥဂ္ဂတဝဋ္ဋိတံ ဧဏိဇင်္ဃလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏံ. အနုစ္ဆဝိကလာဘိတာ အာနိသံသော.

ในที่นี้ ชื่อว่ากรรม ได้แก่ การบอกศิลปะเป็นต้นโดยเคารพตลอดกาลนาน. ชื่อว่ากรรมที่ตรงกันข้าม คือ ผู้ใดไม่บอกศิลปะโดยเคารพอย่างนี้ ย่อมทำอันเตวาสิกให้ลำบากด้วยการนั่งยองๆ การใช้ไปในที่ต่างๆ จนขาเมื่อย เป็นต้น เนื้อน่องของผู้นั้นเป็นประดุจถูกขูดออก. ส่วนความเป็นผู้ที่ทรงบอก (ศิลปะ) โดยเคารพของพระตถาคตนั้น (ด้วยอธิษฐานว่า) ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ด้วยเหตุนี้ ลักษณะพระชงฆ์รีเรียวดุจแข้งเนื้อทรายซึ่งเรียวขึ้นไปโดยลำดับและกลมกลึงจึงบังเกิดขึ้น. ชื่อว่าลักษณะ คือลักษณะนี้เอง. อานิสงส์คือความเป็นผู้ได้สิ่งที่สมควร.

၂၁၅. ယဒူပဃာတာယာတိ ယံ သိပ္ပံ ကဿစိ ဥပဃာတာယ န ဟောတိ. ကိလိဿတီတိ ကိလမိဿတိ. သုခုမတ္တစောတ္ထတာတိ သုခုမတ္တစေန ပရိယောနဒ္ဓါ. ကိံ ပန အညေန ကမ္မေန အညံ လက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတီတိ? န နိဗ္ဗတ္တတိ. ယံ ပန နိဗ္ဗတ္တတိ, တံ အနုဗျဉ္ဇနံ ဟောတိ, တသ္မာ ဣဓ ဝုတ္တံ.

๒๑๕. คำว่า Yadūpaghātāya ได้แก่ ศิลปะใดไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนใครๆ. คำว่า Kilissati ได้แก่ จักลำบาก. คำว่า Sukhumattacotthatā ได้แก่ อันผิวอันละเอียดอ่อนหุ้มห่อไว้. (ถามว่า) ก็ลักษณะอื่นย่อมบังเกิดด้วยกรรมอื่นหรือ? (ตอบว่า) หามิได้. ก็ลักษณะใดที่บังเกิด ลักษณะนั้นเป็นอนุพยัญชนะ เพราะเหตุนั้น (ลักษณะอื่น) จึงถูกกล่าวไว้ในที่นี้.

သုခုမစ္ဆဝိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

วรรณนาลักษณะพระฉวีละเอียดอ่อน

၂၁၆. သမဏံ ဝါတိ သမိတပါပဋ္ဌေန သမဏံ. ဗြာဟ္မဏံ ဝါတိ ဗာဟိတပါပဋ္ဌေန ဗြာဟ္မဏံ.

๒๑๖. ในคำว่า Samaṇaṃ vā ชื่อว่าสมณะ เพราะอรรถว่ามีบาปอันสงบแล้ว. ในคำว่า Brāhmaṇaṃ vā ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะอรรถว่ามีบาปอันลอยแล้ว.

မဟာပညောတိအာဒီသု မဟာပညာဒီဟိ သမန္နာဂတော ဟောတီတိ အတ္ထော. တတြိဒံ မဟာပညာဒီနံ နာနတ္တံ.

ในคำเป็นต้นว่า Mahāpañño อธิบายว่า เป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีมหาปัญญาเป็นต้น. ในบรรดาคุณเหล่านั้น นี้คือความแตกต่างแห่งคุณมีมหาปัญญาเป็นต้น.

တတ္ထ ကတမာ မဟာပညာ? မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ, မဟန္တေ သမာဓိက္ခန္ဓေ ပညာက္ခန္ဓေ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓေ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ. မဟန္တာနိ ဌာနာဌာနာနိ မဟန္တာ ဝိဟာရသမာပတ္တိယော မဟန္တာနိ အရိယသစ္စာနိ မဟန္တေ သတိပဋ္ဌာနေ သမ္မပ္ပဓာနေ ဣဒ္ဓိပါဒေ မဟန္တာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဗလာနိ မဟန္တေ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ မဟန္တေ အရိယမဂ္ဂေ မဟန္တာနိ သာမညဖလာနိ မဟန္တာ အဘိညာယော မဟန္တံ ပရမတ္ထံ နိဗ္ဗာနံ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ.

ในบรรดาคุณเหล่านั้น มหาปัญญาเป็นไฉน? ชื่อว่ามหาปัญญา เพราะย่อมกำหนดรู้ศีลขันธ์อันใหญ่หลวง, ชื่อว่ามหาปัญญา เพราะย่อมกำหนดรู้สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ อันใหญ่หลวง. ชื่อว่ามหาปัญญา เพราะย่อมกำหนดรู้ฐานาฐานะอันใหญ่หลวง วิหารสมาบัติอันใหญ่หลวง อริยสัจอันใหญ่หลวง สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาทอันใหญ่หลวง อินทรีย์ พละอันใหญ่หลวง โพชฌงค์อันใหญ่หลวง อริยมรรคอันใหญ่หลวง สามัญผลอันใหญ่หลวง อภิญญาอันใหญ่หลวง และปรมัตถ์คือนิพพานอันใหญ่หลวง.

ကတမာ [Pg.114] ပုထုပညာ? ပုထုနာနာခန္ဓေသု ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ ပုထုပညာ. ပုထုနာနာဓာတူသု ပုထုနာနာအာယတနေသု ပုထုနာနာပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေသု ပုထုနာနာသုညတမနုပလဗ္ဘေသု ပုထုနာနာအတ္ထေသု ဓမ္မေသု နိရုတ္တီသု ပဋိဘာနေသု. ပုထုနာနာသီလက္ခန္ဓေသု ပုထုနာနာသမာဓိပညာဝိမုတ္တိဝိမုတ္တိဉာဒဿနက္ခန္ဓေသု ပုထုနာနာဌာနာဌာနေသု ပုထုနာနာဝိဟာရသမာပတ္တီသု ပုထုနာနာအရိယသစ္စေသု ပုထုနာနာသတိပဋ္ဌာနေသု သမ္မပ္ပဓာနေသု ဣဒ္ဓိပါဒေသု ဣန္ဒြိယေသု ဗလေသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု ပုထုနာနာအရိယမဂ္ဂေသု သာမညဖလေသု အဘိညာသု ပုထုဇ္ဇနသာဓာရဏေ ဓမ္မေ သမတိက္ကမ္မ ပရမတ္ထေ နိဗ္ဗာနေ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ ပုထုပညာ.

ปุถุปัญญาเป็นไฉน? ชื่อว่าปุถุปัญญา เพราะญาณย่อมเป็นไปในขันธ์ต่างๆ อันไพบูลย์. (ญาณย่อมเป็นไป) ในธาตุต่างๆ อันไพบูลย์, ในอายตนะต่างๆ อันไพบูลย์, ในปฏิจจสมุปบาทต่างๆ อันไพบูลย์, ในสุญญตธรรมและอนุปาลัพภธรรมต่างๆ อันไพบูลย์, ในอัตถะ ธรรมะ นิรุตติ ปฏิภาณต่างๆ อันไพบูลย์. (ญาณย่อมเป็นไป) ในศีลขันธ์ต่างๆ อันไพบูลย์, ในสมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ต่างๆ อันไพบูลย์, ในฐานาฐานะต่างๆ อันไพบูลย์, ในวิหารสมาบัติต่างๆ อันไพบูลย์, ในอริยสัจต่างๆ อันไพบูลย์, ในสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ต่างๆ อันไพบูลย์, ในอริยมรรค สามัญผล อภิญญาต่างๆ อันไพบูลย์, (และ) ชื่อว่าปุถุปัญญา เพราะญาณก้าวล่วงธรรมอันทั่วไปแก่ปุถุชนแล้วย่อมเป็นไปในปรมัตถ์คือนิพพาน.

ကတမာ ဟာသပညာ? ဣဓေကစ္စော ဟာသဗဟုလော ဝေဒဗဟုလော တုဋ္ဌိဗဟုလော ပါမောဇ္ဇဗဟုလော သီလံ ပရိပူရေတိ ဣန္ဒြိယသံဝရံ ပရိပူရေတိ ဘောဇနေ မတ္တညုတံ ဇာဂရိယာနုယောဂံ သီလက္ခန္ဓံ သမာဓိက္ခန္ဓံ ပညာက္ခန္ဓံ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓံ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓံ ပရိပူရေတီတိ ဟာသပညာ. ဟာသဗဟုလော…ပေ… ပါမောဇ္ဇဗဟုလော ဌာနာဌာနံ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဟာသပညာ. ဟာသဗဟုလော ဝိဟာရသမာပတ္တိယော ပရိပူရေတီတိ ဟာသပညာ. ဟာသဗဟုလော အရိယသစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဟာသပညာ. သတိပဋ္ဌာနေ သမ္မပ္ပဓာနေ ဣဒ္ဓိပါဒေ ဣန္ဒြိယာနိ ဗလာနိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ ဟာသပညာ. ဟာသဗဟုလော သာမညဖလာနိ သစ္ဆိကရောတီတိ ဟာသပညာ. အဘိညာယော ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဟာသပညာ. ဟာသဗဟုလော ဝေဒတုဋ္ဌိပါမောဇ္ဇဗဟုလော ပရမတ္ထံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတီတိ ဟာသပညာ.

หาสปัญญาเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง มากด้วยเวทนา มากด้วยความยินดี มากด้วยความปราโมทย์ ย่อมบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ อินทรียสังวรให้บริบูรณ์ โภชเนมัตตัญญุตา ชาคริยานุโยค ศีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง...ฯลฯ...มากด้วยความปราโมทย์ ย่อมแทงตลอดฐานะและอฐานะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง ย่อมบำเพ็ญวิหารสมาบัติให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. (เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง) ย่อมแทงตลอดอริยสัจ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. (เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง) ย่อมเจริญสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ อริยมรรค เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. (เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง) ย่อมทำให้แจ้งซึ่งสามัญผล เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. (เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง) ย่อมแทงตลอดอภิญญาทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง มากด้วยเวทนา ความยินดี และความปราโมทย์ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถ์คือนิพพาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา.

ကတမာ ဇဝနပညာ? ယံကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ တံ ရူပံ အနိစ္စတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ဒုက္ခတော ခိပ္ပံ အနတ္တတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ…ပေ… ယံကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ, သဗ္ဗံ တံ ဝိညာဏံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. စက္ခု…ပေ… ဇရာမရဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အနိစ္စံ ခယဋ္ဌေန ဒုက္ခံ ဘယဋ္ဌေန အနတ္တာ အသာရကဋ္ဌေနာတိ တုလယိတွာ တီရယိတွာ ဝိဘာဝယိတွာ ဝိဘူတံ ကတွာ ရူပနိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ဝေဒနာ သညာ သင်္ခါရာ ဝိညာဏံ စက္ခု…ပေ… ဇရာမရဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အနိစ္စံ ခယဋ္ဌေန…ပေ… ဝိဘူတံ ကတွာ ဇရာမရဏနိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ[Pg.115]. စက္ခုံ…ပေ… ဇရာမရဏံ အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ ခယဓမ္မံ ဝယဓမ္မံ ဝိရာဂဓမ္မံ နိရောဓဓမ္မန္တိ တုလယိတွာ တီရယိတွာ ဝိဘာဝယိတွာ ဝိဘူတံ ကတွာ ဇရာမရဏနိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ.

ชวนปัญญาเป็นไฉน? ปัญญาย่อมแล่นไปโดยเร็วในรูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ซึ่งอยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม ว่ารูปนั้นทั้งหมดไม่เที่ยง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา ปัญญาย่อมแล่นไปโดยเร็วว่า เป็นทุกข์ ย่อมแล่นไปโดยเร็วว่า เป็นอนัตตา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ปัญญาย่อมแล่นไปโดยเร็วในวิญญาณนั้นทั้งหมดว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ปัญญาย่อมแล่นไปโดยเร็วว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา ปัญญาชั่งแล้ว พิจารณาแล้ว ทำให้แจ่มแจ้งแล้ว กระทำให้ปรากฏแล้วซึ่งรูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันว่า ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป เป็นทุกข์โดยอรรถว่าเป็นภัย เป็นอนัตตาโดยอรรถว่าไม่มีแก่นสาร แล้วย่อมแล่นไปโดยเร็วในนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งรูป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป...ฯลฯ... ปัญญาทำให้ปรากฏแล้ว ย่อมแล่นไปโดยเร็วในนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งชรามรณะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะ ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา ปัญญาชั่งแล้ว พิจารณาแล้ว ทำให้แจ่มแจ้งแล้ว กระทำให้ปรากฏแล้ว ย่อมแล่นไปโดยเร็วในนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งชรามรณะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา

ကတမာ တိက္ခပညာ? ခိပ္ပံ ကိလေသေ ဆိန္ဒတီတိ တိက္ခပညာ. ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတိ, ဥပ္ပန္နံ ဗျာပါဒဝိတက္ကံ, ဥပ္ပန္နံ ဝိဟိံသာဝိတက္ကံ, ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေ ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေ ဥပ္ပန္နံ ရာဂံ ဒေါသံ မောဟံ ကောဓံ ဥပနာဟံ မက္ခံ ပဠာသံ ဣဿံ မစ္ဆရိယံ မာယံ သာဌေယျံ ထမ္ဘံ သာရမ္ဘံ မာနံ အတိမာနံ မဒံ ပမာဒံ သဗ္ဗေ ကိလေသေ သဗ္ဗေ ဒုစ္စရိတေ သဗ္ဗေ အဘိသင်္ခါရေ သဗ္ဗေ ဘဝဂါမိကမ္မေ နာဓိဝါသေတိ ပဇဟတိ ဝိနောဒေတိ ဗျန္တီ ကရောတိ အနဘာဝံ ဂမေတီတိ တိက္ခပညာ. ဧကသ္မိံ အာသနေ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါယော ဆ အဘိညာယော အဓိဂတာ ဟောန္တိ သစ္ဆိကတာ ဖဿိတာ ပညာယာတိ တိက္ခပညာ.

ติกขปัญญาเป็นไฉน? ปัญญาย่อมตัดกิเลสได้โดยเร็ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าติกขปัญญา ปัญญาไม่ทนอยู่ซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่ซึ่งพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่ซึ่งวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่ซึ่งธรรมที่เป็นบาปอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วๆ คือ ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ มารยา ความโอ้อวด ความกระด้าง ความแข่งดี มานะ อติมานะ ความมัวเมา ความประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง อภิสังขารทั้งปวง กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวง ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าติกขปัญญา อริยมรรค ๔ สามัญผล ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ อันบุคคลบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญาในอาสนะเดียว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าติกขปัญญา

ကတမာ နိဗ္ဗေဓိကပညာ? ဣဓေကစ္စော သဗ္ဗသင်္ခါရေသု ဥဗ္ဗေဂဗဟုလော ဟောတိ ဥတ္တာသဗဟုလော ဥက္ကဏ္ဌနဗဟုလော အရတိဗဟုလော အနဘိရတိဗဟုလော ဗဟိမုခေါ န ရမတိ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု, အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗံ အပဒါလိတပုဗ္ဗံ လောဘက္ခန္ဓံ နိဗ္ဗိဇ္ဈတိ ပဒါလေတီတိ နိဗ္ဗေဓိကပညာ. အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗံ အပဒါလိတပုဗ္ဗံ ဒေါသက္ခန္ဓံ မောဟက္ခန္ဓံ ကောဓံ ဥပနာဟံ…ပေ… သဗ္ဗေ ဘဝဂါမိကမ္မေ နိဗ္ဗိဇ္ဈတိ ပဒါလေတီတိ နိဗ္ဗေဓိကပညာတိ (ပဋိ. မ. ၃.၃).

นิพเพธิกปัญญาเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มากด้วยความสลดใจ มากด้วยความหวาดเสียว มากด้วยความเบื่อหน่าย มากด้วยความไม่ยินดี มากด้วยความไม่เพลิดเพลินยิ่งในสังขารทั้งปวง มีหน้าเฉพาะภายนอก (มุ่งสู่นิพพาน) ไม่ยินดีในสังขารทั้งปวง ย่อมแทงทะลุ ย่อมทำลายซึ่งกองแห่งโลภะอันไม่เคยแทงทะลุ อันไม่เคยทำลายมาก่อน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่านิพเพธิกปัญญา ย่อมแทงทะลุ ย่อมทำลายซึ่งกองแห่งโทสะ กองแห่งโมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ...ฯลฯ... กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวง อันไม่เคยแทงทะลุ อันไม่เคยทำลายมาก่อน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่านิพเพธิกปัญญา

၂၁၇. ပဗ္ဗဇိတံ ဥပါသိတာတိ ပဏ္ဍိတံ ပဗ္ဗဇိတံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပယိရုပါသိတာ. အတ္ထန္တရောတိ ယထာ ဧကေ ရန္ဓဂဝေသိနော ဥပါရမ္ဘစိတ္တတာယ ဒေါသံ အဗ္ဘန္တရံ ကရိတွာ နိသာမယန္တိ, ဧဝံ အနိသာမေတွာ အတ္ထံ အဗ္ဘန္တရံ ကတွာ အတ္ထယုတ္တံ ကထံ နိသာမယိ ဥပဓာရယိ.

๒๑๗. บทว่า `pabbajitaṃ upāsitā` ได้แก่ เข้าไปหา เข้าไปนั่งใกล้บรรพชิตผู้เป็นบัณฑิต. บทว่า `atthantaro` ความว่า ชนบางพวกผู้แสวงหาช่อง เพราะมีความคิดที่จะติเตียน จึงทำโทษไว้ในใจแล้วฟัง ฉันใด, (ท่าน) ไม่ฟังอย่างนั้น แต่ทำเนื้อความไว้ในใจ ฟังแล้ว ทรงจำไว้ซึ่งถ้อยคำที่ประกอบด้วยประโยชน์.

ပဋိလာဘဂတေနာတိ ပဋိလာဘတ္ထာယ ဂတေန. ဥပ္ပာဒနိမိတ္တကောဝိဒါတိ ဥပ္ပာဒေ စ နိမိတ္တေ စ ဆေကာ. အဝေစ္စ ဒက္ခိတီတိ ဉတွာ ပဿိဿတိ.

บทว่า `paṭilābhagatena` ได้แก่ ด้วยการถึงเพื่อประโยชน์คือการได้. บทว่า `uppādanimittakovidā` ได้แก่ ผู้ฉลาดในอุบายและในนิมิต. บทว่า `avecca dakkhīti` ได้แก่ รู้แล้วจักเห็น.

အတ္ထာနုသိဋ္ဌီသု ပရိဂ္ဂဟေသု စာတိ ယေ အတ္ထာနုသာသနေသု ပရိဂ္ဂဟာ အတ္ထာနတ္ထံ ပရိဂ္ဂါဟကာနိ ဉာဏာနိ, တေသူတိ အတ္ထော.

บทว่า `atthānusiṭṭhīsu pariggahesu ca` ความว่า ญาณทั้งหลายเหล่าใดเป็นเครื่องกำหนดในคำสอนเรื่องประโยชน์ คือเป็นเครื่องกำหนดสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์, (หมายถึง) ในญาณเหล่านั้น.

သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

พรรณนาลักษณะพระฉวีวรรณดุจทองคำ

၂၁၈. အက္ကောဓနောတိ [Pg.116] န အနာဂါမိမဂ္ဂေန ကောဓဿ ပဟီနတ္တာ, အထ ခေါ သစေပိ မေ ကောဓော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, ခိပ္ပမေဝ နံ ပဋိဝိနောဒေယျန္တိ ဧဝံ အက္ကောဓဝသိကတ္တာ. နာဘိသဇ္ဇီတိ ကုဋိလကဏ္ဋကော ဝိယ တတ္ထ တတ္ထ မမ္မံ တုဒန္တော ဝိယ န လဂ္ဂိ. န ကုပ္ပိ န ဗျာပဇ္ဇီတိအာဒီသု ပုဗ္ဗုပ္ပတ္တိကော ကောပေါ. တတော ဗလဝတရော ဗျာပါဒေါ. တတော ဗလဝတရာ ပတိတ္ထိယနာ. တံ သဗ္ဗံ အကရောန္တော န ကုပ္ပိ န ဗျာပဇ္ဇိ န ပတိတ္ထိယိ. အပ္ပစ္စယန္တိ ဒေါမနဿံ. န ပါတွာကာသီတိ န ကာယဝိကာရေန ဝါ ဝစီဝိကာရေန ဝါ ပါကဋမကာသိ.

๒๑๘. บทว่า `akkodhano` (ผู้ไม่โกรธ) มิใช่เพราะละความโกรธได้ด้วยอนาคามิมรรค แต่หมายความว่า "ถ้าแม้ความโกรธพึงเกิดขึ้นแก่เรา เราพึงบรรเทาความโกรธนั้นโดยเร็วพลัน" ดังนี้ เพราะความเป็นผู้ไม่อยู่ในอำนาจของความโกรธ. บทว่า `nābhisajjī` คือ ไม่ติดข้อง เหมือนหนามที่คดงอซึ่งทิ่มแทงมรรฆในที่นั้นๆ. ในบทเป็นต้นว่า `na kuppi na byāpajji` ความโกรธที่เกิดขึ้นก่อนชื่อว่า โกปะ. ที่แรงกว่านั้นชื่อว่า พยาบาท. ที่แรงกว่านั้นชื่อว่า ปฏิตถิยนา (ความขัดเคือง). เมื่อไม่กระทำความโกรธนั้นทั้งหมด จึงไม่โกรธ ไม่คิดร้าย ไม่ขัดเคือง. บทว่า `appaccayaṃ` คือ โทมนัส. บทว่า `na pātvākāsi` คือ ไม่ได้ทำให้ปรากฏด้วยกายวิการหรือวจีวิการ.

ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ အက္ကောဓနတာ စေဝ သုခုမတ္ထရဏာဒိဒါနဉ္စ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ကောဓနဿ ဆဝိဝဏ္ဏော အာဝိလော ဟောတိ မုခံ ဒုဒ္ဒသိယံ ဝတ္ထစ္ဆာဒနသဒိသဉ္စ မဏ္ဍနံ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ ယော ကောဓနော စေဝ ဝတ္ထစ္ဆာဒနာနဉ္စ အဒါတာ, သော ဣမိနာ ကာရဏေနဿ ဇနော ကောဓနာဒိဘာဝံ ဇာနာတူတိ ဒုဗ္ဗဏ္ဏော ဟောတိ ဒုဿဏ္ဌာနော. အက္ကောဓနဿ ပန မုခံ ဝိရောစတိ, ဆဝိဝဏ္ဏော ဝိပ္ပသီဒတိ. သတ္တာ ဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ပါသာဒိကာ ဟောန္တိ အာမိသဒါနေန ဝါ ဝတ္ထဒါနေန ဝါ သမ္မဇ္ဇနေန ဝါ အက္ကောဓနတာယ ဝါ. ဣမာနိ စတ္တာရိပိ ကာရဏာနိ ဒီဃရတ္တံ တထာဂတေန ကတာနေဝ. တေနဿ ဣမေသံ ကတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ မဟာပုရိသလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏံ. သုခုမတ္ထရဏာဒိလာဘိတာ အာနိသံသော.

ในเรื่องนี้ กรรมได้แก่ความเป็นผู้ไม่โกรธและการให้ทานมีเครื่องปูลาดอันละเอียดอ่อนเป็นต้นตลอดกาลนาน. สิ่งที่สมควรแก่กรรม ได้แก่ ผิวพรรณของผู้มักโกรธย่อมขุ่นมัว ใบหน้าดูได้ยาก และไม่มีเครื่องประดับที่เสมอด้วยผ้าห่มและผ้านุ่ง. เพราะเหตุนั้น ผู้ใดเป็นคนมักโกรธและไม่ให้ผ้าห่มและผ้านุ่ง ผู้นั้นจึงมีผิวพรรณทราม มีสัณฐานไม่ดี ราวกับว่าด้วยความประสงค์ว่า "ขอให้ชนทั้งหลายจงรู้ความเป็นผู้มักโกรธเป็นต้นของผู้นี้ด้วยเหตุนี้เถิด". ส่วนใบหน้าของผู้ไม่โกรธย่อมรุ่งเรือง ผิวพรรณย่อมผ่องใสเป็นพิเศษ. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นผู้น่าเลื่อมใสด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ด้วยการให้อามิส หรือด้วยการให้ผ้า หรือด้วยการกวาด หรือด้วยความเป็นผู้ไม่โกรธ. เหตุทั้ง ๔ ประการแม้นี้ พระตถาคตได้ทรงกระทำแล้วทั้งสิ้นตลอดกาลนาน. เพราะเหตุนั้น ด้วยความประสงค์ว่า "ขอให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ความเป็นผู้ได้กระทำเหตุเหล่านี้ของพระองค์ด้วยเหตุนี้เถิด" มหาปุริสลักษณะคือพระฉวีวรรณดุจทองคำจึงบังเกิดขึ้น. ลักษณะก็ได้แก่ลักษณะนี้เอง. ความเป็นผู้ได้เครื่องปูลาดอันละเอียดอ่อนเป็นต้น เป็นอานิสงส์.

၂၁၉. အဘိဝိဿဇီတိ အဘိဝိဿဇ္ဇေသိ. မဟိမိဝ သုရော အဘိဝဿန္တိ သုရော ဝုစ္စတိ ဒေဝေါ, မဟာပထဝိံ အဘိဝဿန္တော ဒေဝေါ ဝိယ.

๒๑๙. บทว่า `abhivissaji` คือ สละแล้ว. ในบทว่า `mahimiva suro abhivassaṃ` คำว่า `suro` หมายถึง เทวดา (เมฆ) เหมือนเมฆที่ตกลงมาอย่างหนักบนมหาปฐพี.

သုရဝရတရောရိဝ ဣန္ဒောတိ သုရာနံ ဝရတရော ဣန္ဒော ဝိယ.

บทว่า `suravarataroriva indo` คือ เหมือนท้าวอินทร์ผู้ประเสริฐกว่าเทวดาทั้งหลาย.

အပဗ္ဗဇ္ဇမိစ္ဆန္တိ အပဗ္ဗဇ္ဇံ ဂိဟိဘာဝံ ဣစ္ဆန္တော. မဟတိမဟိန္တိ မဟန္တိံ ပထဝိံ.

บทว่า อปพฺพชฺชมิจฺฉนฺติ ความว่า ปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์. บทว่า มหติมหินฺติ ความว่า แผ่นดินอันใหญ่.

အစ္ဆာဒနဝတ္ထမောက္ခပါဝုရဏာနန္တိ အစ္ဆာဒနာနဉ္စေဝ ဝတ္ထာနဉ္စ ဥတ္တမပါဝုရဏာနဉ္စ. ပနာသောတိ ဝိနာသော.

บทว่า อจฺฉาทนวตฺถมอกฺขปาวุรณานนฺติ ความว่า แห่งผ้าสำหรับนุ่งด้วย แห่งผ้าปูลาดด้วย และแห่งผ้าห่มอย่างดีด้วย. บทว่า ปนาโสติ ความว่า ความพินาศ.

ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

วรรณนาโกโสหิตวัตถคุยหลักขณะ

၂၂၀. မာတရမ္ပိ [Pg.117] ပုတ္တေန သမာနေတာ အဟောသီတိ ဣမံ ကမ္မံ ရဇ္ဇေ ပတိဋ္ဌိတေန သက္ကာ ကာတုံ. တသ္မာ ဗောဓိသတ္တောပိ ရဇ္ဇံ ကာရယမာနော အန္တောနဂရေ စတုက္ကာဒီသု စတူသု နဂရဒွါရေသု ဗဟိနဂရေ စတူသု ဒိသာသု ဣမံ ကမ္မံ ကရောထာတိ မနုဿေ ဌပေသိ. တေ မာတရံ ကုဟိံ မေ ပုတ္တော ပုတ္တံ န ပဿာမီတိ ဝိလပန္တိံ ပရိယေသမာနံ ဒိသွာ ဧဟိ, အမ္မ, ပုတ္တံ ဒက္ခသီတိ တံ အာဒါယ ဂန္တွာ နဟာပေတွာ ဘောဇေတွာ ပုတ္တမဿာ ပရိယေသိတွာ ဒဿေန္တိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

๒๒๐. ในบทว่า มาตรมฺปิ ปุตฺเตน สมาเนตา อโหสิ นี้ กรรมนี้ อันผู้ดำรงอยู่ในราชสมบัติอาจเพื่อจะกระทำได้. เพราะเหตุนั้น แม้พระโพธิสัตว์ เมื่อทรงให้ทำราชสมบัติ จึงทรงตั้งพวกมนุษย์ไว้ในภายในพระนคร ที่ทางสี่แพร่งเป็นต้น ที่ประตูพระนครทั้ง ๔ และในภายนอกพระนคร ในทิศทั้ง ๔ ว่า 'พวกท่านจงทำกรรมนี้'. ชนเหล่านั้น ครั้นเห็นมารดาผู้กำลังแสวงหา คร่ำครวญอยู่ว่า 'บุตรของเราอยู่ที่ไหน เราไม่เห็นบุตร' จึงกล่าวว่า 'มาเถิด แม่ ท่านจักเห็นบุตร' แล้วพานางไป ให้อาบน้ำ ให้บริโภคแล้ว แสวงหาบุตรให้แก่นางแล้วจึงแสดงให้ดู. นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง.

ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ ဉာတီနံ သမင်္ဂိဘာဝကရဏံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ဉာတယော ဟိ သမင်္ဂီဘူတာ အညမညဿ ဝဇ္ဇံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ တေ ကလဟကာလေ ကလဟံ ကရောန္တိ, ဧကဿ ပန ဒေါသေ ဥပ္ပန္နေ အညံ ဇာနာပေတုံ န ဣစ္ဆန္တိ. အယံ နာမ ဧတဿ ဒေါသောတိ ဝုတ္တေ သဗ္ဗေ ဥဋ္ဌဟိတွာ ကေန ဒိဋ္ဌံ ကေန သုတံ, အမှာကံ ဉာတီသု ဧဝရူပံ ကတ္တာ နာမ နတ္ထီတိ. တထာဂတေန စ တံ ဉာတိသင်္ဂဟံ ကရောန္တေန ဒီဃရတ္တံ ဣဒံ ဝဇ္ဇပ္ပဋိစ္ဆာဒနကမ္မံ နာမ ကတံ ဟောတိ. အထဿ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဧဝရူပဿ ကမ္မဿ ကတဘာဝံ ဇာနာတူတိ ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏံ. ပဟူတပုတ္တတာ အာနိသံသော.

ในลักขณะนี้ กรรม ได้แก่ การกระทำความสามัคคีแก่หมู่ญาติสิ้นกาลนาน. กรรมสริกขกะ (กรรมที่สมกัน) ได้แก่ เพราะว่า หมู่ญาติผู้สามัคคีกัน ย่อมปิดบังโทษของกันและกัน. จริงอยู่ ถึงแม้ว่าในเวลาทะเลาะกัน พวกเขาย่อมทำการทะเลาะกัน แต่เมื่อโทษของคนหนึ่งเกิดขึ้น พวกเขาย่อมไม่ปรารถนาจะให้คนอื่นรู้. เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'นี้เป็นโทษของผู้นี้' ทุกคนลุกขึ้นกล่าวว่า 'ใครเห็น ใครได้ยิน ในหมู่ญาติของเรา ผู้กระทำเช่นนี้ไม่มี'. และพระตถาคต เมื่อทรงกระทำญาติสังคหะนั้นสิ้นกาลนาน ได้ชื่อว่าทรงกระทำกรรมคือการปิดบังโทษนี้ไว้แล้ว. ครั้งนั้น โกโสหิตวัตถคุยหลักขณะย่อมบังเกิด ด้วยทรงมีพระประสงค์ว่า 'ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้ได้กระทำกรรมเช่นนี้ของพระองค์ ด้วยเหตุนี้'. ลักขณะ ก็คือลักขณะนี้เอง. ความเป็นผู้มีบุตรมาก เป็นอานิสงส์.

၂၂၁. ဝတ္ထဆာဒိယန္တိ ဝတ္ထေန ဆာဒေတဗ္ဗံ ဝတ္ထဂုယှံ.

๒๒๑. บทว่า วตฺถฉาทิยนฺติ ความว่า วัตถคุยหะ (องค์กำเนิด) อันพึงปกปิดด้วยผ้า.

အမိတ္တတာပနာတိ အမိတ္တာနံ ပတာပနာ. ဂိဟိဿ ပီတိံ ဇနနာတိ ဂိဟိဘူတဿ သတော ပီတိဇနနာ.

บทว่า อมิตฺตตาปนาติ ความว่า ทำให้เหล่าศัตรูเดือดร้อน. บทว่า คิหิสฺส ปีตึ ชนนาติ ความว่า ทำให้เกิดปีติแก่ผู้เป็นคฤหัสถ์.

ပရိမဏ္ဍလာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

วรรณนาปริมณฑลาทิลักขณะ

၂၂၂. သမံ ဇာနာတီတိ ‘‘အယံ တာရုက္ခသမော အယံ ပေါက္ခရသာတိသမော’’တိ ဧဝံ တေန တေန သမံ ဇာနာတိ. သာမံ ဇာနာတီတိ သယံ ဇာနာတိ. ပုရိသံ ဇာနာတီတိ ‘‘အယံ သေဋ္ဌသမ္မတော’’တိ ပုရိသံ ဇာနာတိ. ပုရိသဝိသေသံ ဇာနာတီတိ မုဂ္ဂံ မာသေန သမံ အကတွာ ဂုဏဝိသိဋ္ဌဿ ဝိသေသံ ဇာနာတိ. အယမိဒမရဟတီတိ အယံ ပုရိသော ဣဒံ နာမ ဒါနသက္ကာရံ အရဟတိ[Pg.118]. ပုရိသဝိသေသကရော အဟောသီတိ ပုရိသဝိသေသံ ဉတွာ ကာရကော အဟောသိ. ယော ယံ အရဟတိ, တဿေဝ တံ အဒါသိ. ယော ဟိ ကဟာပဏာရဟဿ အဍ္ဎံ ဒေတိ, သော ပရဿ အဍ္ဎံ နာသေတိ. ယော ဒွေ ကဟာပဏေ ဒေတိ, သော အတ္တနော ကဟာပဏံ နာသေတိ. တသ္မာ ဣဒံ ဥဘယမ္ပိ အကတွာ ယော ယံ အရဟတိ, တဿ တဒေဝ အဒါသိ. သဒ္ဓါဓနန္တိအာဒီသု သမ္ပတ္တိပဋိလာဘဋ္ဌေန သဒ္ဓါဒီနံ ဓနဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

๒๒๒. บทว่า สมํ ชานาตีติ ความว่า ย่อมรู้บุคคลผู้เสมอกันโดยบุคคลนั้นๆ อย่างนี้ว่า 'ผู้นี้เสมอด้วยตารุกขพราหมณ์ ผู้นี้เสมอด้วยโปกขรสาติพราหมณ์'. บทว่า สามํ ชานาตีติ ความว่า ย่อมรู้ด้วยตนเอง. บทว่า ปุริสํ ชานาตีติ ความว่า ย่อมรู้บุรุษว่า 'ผู้นี้เป็นผู้ที่เขาสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐ'. บทว่า ปุริสวิเสสํ ชานาตีติ ความว่า ไม่ทำถั่วเขียวให้เสมอกับถั่วماش ย่อมรู้ความพิเศษของผู้พิเศษด้วยคุณ. บทว่า อยมิทมรหตีติ ความว่า บุรุษนี้ย่อมควรแก่ทานและสักการะชื่อนี้. บทว่า ปุริสวิเสสกโร อโหสีติ ความว่า ทรงทราบความแตกต่างแห่งบุรุษแล้วได้เป็นผู้กระทำ (การสงเคราะห์). บุคคลใดควรแก่สิ่งใด ก็ได้ประทานสิ่งนั้นแก่บุคคลนั้นเท่านั้น. จริงอยู่ ผู้ใดให้กึ่งกหาปณะแก่ผู้ที่ควรได้หนึ่งกหาปณะ ผู้นั้นย่อมทำลายกึ่งกหาปณะของผู้อื่น. ผู้ใดให้สองกหาปณะ (แก่ผู้ที่ควรได้หนึ่งกหาปณะ) ผู้นั้นย่อมทำลายหนึ่งกหาปณะของตน. เพราะเหตุนั้น พระองค์ไม่ทรงกระทำทั้งสองอย่างนี้แล้ว บุคคลใดควรแก่สิ่งใด ก็ได้ประทานสิ่งนั้นเท่านั้นแก่บุคคลนั้น. ในบทว่า สทฺธาธนนฺติ เป็นต้น พึงทราบความเป็นทรัพย์ของศรัทธาเป็นต้น โดยอรรถว่าเป็นการได้เฉพาะซึ่งสมบัติ.

ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ ပုရိသဝိသေသံ ဉတွာ ကတံ သမသင်္ဂဟကမ္မံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ တဒဿ ကမ္မံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဣမာနိ ဒွေ လက္ခဏာနိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. ဓနသမ္ပတ္တိ အာနိသံသော.

ในลักขณะนี้ กรรม ได้แก่ สมสังคหกรรม (กรรมคือการสงเคราะห์โดยสม่ำเสมอ) ที่ทรงกระทำแล้วสิ้นกาลนาน โดยทรงทราบความแตกต่างแห่งบุรุษ. กรรมสริกขกะ ได้แก่ ลักขณะทั้งสองเหล่านี้ย่อมบังเกิด ด้วยทรงมีพระประสงค์ว่า 'ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้กรรมนั้นของพระองค์ ด้วยเหตุนี้'. ลักขณะ ก็คือลักขณะทั้งสองนี้เอง. ความถึงพร้อมด้วยทรัพย์ เป็นอานิสงส์.

၂၂၃. တုလိယာတိ တုလယိတွာ. ပဋိဝိစယာတိ ပဋိဝိစိနိတွာ. မဟာဇနသင်္ဂါဟကန္တိ မဟာဇနသင်္ဂဟဏံ. သမေက္ခမာနောတိ သမံ ပေက္ခမာနော. အတိနိပုဏာ မနုဇာတိ အတိနိပုဏာ သုခုမပညာ လက္ခဏပါဌကမနုဿာ. ဗဟုဝိဝိဓာ ဂိဟီနံ အရဟာနီတိ ဗဟူ ဝိဝိဓာနိ ဂိဟီနံ အနုစ္ဆဝိကာနိ ပဋိလဘတိ. ဒဟရော သုသု ကုမာရော ‘‘အယံ ဒဟရော ကုမာရော ပဋိလဘိဿတီ’’တိ ဗျာကံသု မဟီပတိဿာတိ ရညော.

๒๒๓. บทว่า ตุลยาติ ความว่า ชั่งดูแล้ว. บทว่า ปฏิจยาติ ความว่า ใคร่ครวญแล้ว. บทว่า มหาชนสงฺคาหกนฺติ ความว่า การสงเคราะห์มหาชน. บทว่า สเมกฺขมาโนติ ความว่า แลดูโดยสม่ำเสมอ. บทว่า อตินิปุณา มนุชาติ ความว่า มนุษย์ผู้ทำนายลักษณะ ผู้มีปัญญาละเอียดอ่อน มีปัญญาเฉียบแหลม. บทว่า พหุวิวิธา คิหีนํ อรหานีติ ความว่า ย่อมได้วัตถุมากมายหลายอย่างอันสมควรแก่คฤหัสถ์. บทว่า ทหโร สุสุ กุมาโร ความว่า พวกเขาพยากรณ์ว่า 'พระกุมารหนุ่มน้อยนี้จักได้'. บทว่า มหีปติสฺสาติ ความว่า ของพระราชา.

သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓကာယာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

วรรณนาสีหปุพพัทธกายาทิลักขณะ

၂၂၄. ယောဂက္ခေမကာမောတိ ယောဂတော ခေမကာမော. ပညာယာတိ ကမ္မဿကတပညာယ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ မဟာဇနဿ အတ္ထကာမတာ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ တံ မဟာဇနဿ အတ္ထကာမတာယ ဝဍ္ဎိမေဝ ပစ္စာသီသိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဣမာနိ သမန္တပရိပူရာနိ အပရိဟီနာနိ တီဏိ လက္ခဏာနိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏတ္တယံ. ဓနာဒီဟိ စေဝ သဒ္ဓါဒီဟိ စ အပရိဟာနိ အာနိသံသော.

๒๒๔. บทว่า โยคกฺเขมกาโมติ ความว่า ผู้ปรารถนาความเกษมจากโยคะ. บทว่า ปญฺญายาติ ความว่า ด้วยกัมมัสสกตาปัญญา. ในลักขณะนี้ กรรม ได้แก่ ความปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลแก่มหาชน. กรรมสริกขกะ ได้แก่ ลักขณะ ๓ ประการเหล่านี้ ซึ่งบริบูรณ์โดยรอบ ไม่บกพร่อง ย่อมบังเกิด ด้วยทรงมีพระประสงค์ว่า 'ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้ที่ทรงหวังแต่ความเจริญอย่างเดียว เพราะความปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลแก่มหาชนนั้น ด้วยเหตุนี้'. ลักขณะ ก็คือลักขณะทั้งสามนี้เอง. ความไม่เสื่อมจากทรัพย์เป็นต้นด้วย และจากศรัทธาเป็นต้นด้วย เป็นอานิสงส์.

၂၂၅. သဒ္ဓါယာတိ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါယ ပသာဒသဒ္ဓါယ. သီလေနာတိ ပဉ္စသီလေန ဒသသီလေန. သုတေနာတိ ပရိယတ္တိသဝနေန. ဗုဒ္ဓိယာတိ ဧတေသံ ဗုဒ္ဓိယာ[Pg.119], ‘‘ကိန္တိ ဧတေဟိ ဝဍ္ဎေယျု’’န္တိ ဧဝံ စိန္တေသီတိ အတ္ထော. ဓမ္မေနာတိ လောကိယဓမ္မေန. ဗဟူဟိ သာဓူဟီတိ အညေဟိပိ ဗဟူဟိ ဥတ္တမဂုဏေဟိ. အသဟာနဓမ္မတန္တိ အပရိဟီနဓမ္မံ.

๒๒๕. บทว่า สทฺธายาติ ความว่า ด้วยโอกัปปนสัทธา (ความเชื่อที่หยั่งลงมั่น) และปสาทสัทธา (ความเชื่อคือความเลื่อมใส). บทว่า สีเลนาติ ความว่า ด้วยศีล ๕ และศีล ๑๐. บทว่า สุเตนาติ ความว่า ด้วยการฟังปริยัติ. บทว่า พุทฺธิยาติ ความว่า ด้วยความเจริญแห่งธรรมเหล่านั้น อธิบายว่า ทรงดำริอย่างนี้ว่า 'ทำอย่างไรหนอ ชนทั้งหลายจะพึงเจริญด้วยธรรมเหล่านี้'. บทว่า ธมฺเมนาติ ความว่า ด้วยโลกิยธรรม. บทว่า พหูหิ สาธูหีติ ความว่า ด้วยคุณอันประเสริฐอื่นๆ อีกมาก. บทว่า อสหานธมฺมตนฺติ ความว่า มีความไม่เสื่อมเป็นธรรมดา.

ရသဂ္ဂသဂ္ဂိတာလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

วรรณนารสัคคสัคคิตาลักขณะ

၂၂၆. သမာဘိဝါဟိနိယောတိ ယထာ တိလဖလမတ္တမ္ပိ ဇိဝှဂ္ဂေ ဌပိတံ သဗ္ဗတ္ထ ဖရတိ, ဧဝံ သမာ ဟုတွာ ဝဟန္တိ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ အဝိဟေဌနကမ္မံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ပါဏိအာဒီဟိ ပဟာရံ လဒ္ဓဿ တတ္ထ တတ္ထ လောဟိတံ သဏ္ဌာတိ, ဂဏ္ဌိ ဂဏ္ဌိ ဟုတွာ အန္တောဝ ပုဗ္ဗံ ဂဏှာတိ, အန္တောဝ ဘိဇ္ဇတိ, ဧဝံ သော ဗဟုရောဂေါ ဟောတိ. တထာဂတေန ပန ဒီဃရတ္တံ ဣမံ အာရောဂျကရဏကမ္မံ ကတံ. တဒဿ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ အာရောဂျကရံ ရသဂ္ဂသဂ္ဂိလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏံ. အပ္ပာဗာဓတာ အာနိသံသော.

๒๒๖. บทว่า สมาภิวาหินิโยติ ความว่า เส้นประสาททั้งหลายย่อมเป็นไปสม่ำเสมอ นำไป (ซึ่งรส) เหมือนอย่างว่า แม้รสประมาณเท่าเมล็ดงาที่วางไว้บนปลายลิ้น ย่อมแผ่ซ่านไปทั่วฉันใด ฉันนั้น. ในลักขณะนี้ กรรม ได้แก่ อวิเหฐนกรรม (กรรมคือการไม่เบียดเบียน). กรรมสริกขกะ ได้แก่ ผู้ที่ถูกประหารด้วยฝ่ามือเป็นต้น โลหิตย่อมคั่งอยู่ในที่นั้นๆ กลายเป็นก้อนๆ เกิดเป็นหนองอยู่ภายใน แตกอยู่ภายใน ด้วยประการฉะนี้ ผู้นั้นจึงเป็นผู้มีโรคมาก. แต่พระตถาคตได้ทรงกระทำกรรมอันเป็นเหตุนำมาซึ่งความไม่มีโรคนี้สิ้นกาลนาน. รสัคคสัคคิลักขณะอันเป็นเหตุแห่งความไม่มีโรค ย่อมบังเกิด ด้วยทรงมีพระประสงค์ว่า 'ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้กรรมนั้นของพระองค์ ด้วยเหตุนี้'. ลักขณะ ก็คือลักขณะนี้เอง. ความเป็นผู้มีอาพาธน้อย เป็นอานิสงส์.

၂၂၇. မရဏဝဓေနာတိ ‘‘ဧတံ မာရေထ ဧတံ ဃာတေထာ’’တိ ဧဝံ အာဏတ္တေန မရဏဝဓေန. ဥဗ္ဗာဓနာယာတိ ဗန္ဓနာဂါရပ္ပဝေသနေန.

๒๒๗. บทว่า มรณวเธนาติ ความว่า ด้วยการฆ่าคือการสั่งอย่างนี้ว่า "พวกท่านจงฆ่ามันเสีย พวกท่านจงประหารมันเสีย" บทว่า อุพฺพาธนายาติ ความว่า ด้วยการนำเข้าไปยังเรือนจำ

အဘိနီလနေတ္တာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอธิบายลักษณะมีพระเนตรดำสนิทเป็นต้น

၂၂၈. န စ ဝိသဋန္တိ ကက္ကဋကော ဝိယ အက္ခီနိ နီဟရိတွာ န ကောဓဝသေန ပေက္ခိတာ အဟောသိ. န စ ဝိသာစီတိ ဝင်္ကက္ခိကောဋိယာ ပေက္ခိတာပိ နာဟောသိ. န စ ပန ဝိစေယျ ပေက္ခိတာတိ ဝိစေယျ ပေက္ခိတာ နာမ ယော ကုဇ္ဈိတွာ ယဒါ နံ ပရော ဩလောကေတိ, တဒါ နိမ္မီလေတိ န ဩလောကေတိ, ပုန ဂစ္ဆန္တံ ကုဇ္ဈိတွာ ဩလောကေတိ, ဧဝရူပေါ နာဟောသိ. ‘‘ဝိနေယျပေက္ခိတာ’’တိပိ ပါဌော, အယမေဝတ္ထော. ဥဇုံ တထာ ပသဋမုဇုမနောတိ ဥဇုမနော ဟုတွာ ဥဇု ပေက္ခိတာ ဟောတိ, ယထာ စ ဥဇုံ, တထာ ပသဋံ ဝိပုလံ ဝိတ္ထတံ ပေက္ခိတာ ဟောတိ. ပိယဒဿနောတိ ပိယာယမာနေဟိ ပဿိတဗ္ဗော.

๒๒๘. บทว่า น จ วิสฏนฺติ ความว่า พระองค์มิได้ทอดพระเนตรด้วยอำนาจความโกรธโดยถลึงพระเนตรออกมาเหมือนปู บทว่า น จ วิสาจีติ ความว่า ทั้งมิได้ทอดพระเนตรด้วยหางพระเนตรที่คด (คือมิได้ทอดพระเนตรด้วยการชำเลืองมอง) บทว่า น จ ปน วิเจยฺย เปกฺขิตาติ ความว่า ที่ชื่อว่า วิเจยฺย เปกฺขิตา คือ ผู้ใดโกรธแล้ว เมื่อผู้อื่นมองดูตน ก็หลับตา ไม่มองดู แต่เมื่อผู้นั้นเดินไปแล้ว ก็โกรธแล้วมองดู พระองค์มิได้เป็นเช่นนั้น มีบาลีว่า “วิเนยฺยเปกฺขิตา” ก็มี แต่เนื้อความก็อย่างเดียวกันนี้ บทว่า อุชุ ตถา ปสฏมุชุมโนติ ความว่า ทรงมีพระทัยตรงแล้ว ทอดพระเนตรตรง และทอดพระเนตรตรงฉันใด ก็ทอดพระเนตรแผ่ไป กว้างขวาง ไพศาลฉันนั้น บทว่า ปิยทสฺสโนติ ความว่า เป็นผู้ที่ผู้รักใคร่เอ็นดูพึงยล

ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ မဟာဇနဿ ပိယစက္ခုနာ ဩလောကနကမ္မံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ကုဇ္ဈိတွာ ဩလောကေန္တော ကာဏော ဝိယ ကာကက္ခိ ဝိယ ဟောတိ, ဝင်္ကက္ခိ ပန အာဝိလက္ခိ စ ဟောတိယေဝ. ပသန္နစိတ္တဿ ပန ဩလောကယတော [Pg.120] အက္ခီနံ ပဉ္စဝဏ္ဏော ပသာဒေါ ပညာယတိ. တထာဂတော စ တထာ ဩလောကေသိ. အထဿ တံ ဒီဃရတ္တံ ပိယစက္ခုနာ ဩလောကိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဣမာနိ နေတ္တသမ္ပတ္တိကရာနိ ဒွေ မဟာပုရိသလက္ခဏာနိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. ပိယဒဿနတာ အာနိသံသော. အဘိယောဂိနောတိ လက္ခဏသတ္ထေ ယုတ္တာ.

ในลักษณะนี้ ที่ชื่อว่า กรรม ได้แก่ กรรมคือการมองดูมหาชนด้วยดวงตาที่เปี่ยมด้วยความรักตลอดกาลนาน ที่ชื่อว่า กรรมสริกขกะ (กรรมที่ตรงกันข้าม) คือ ผู้ที่มองดูด้วยความโกรธ ย่อมเป็นเหมือนคนตาเดียว หรือเหมือนคนตาอีกา ส่วนคนตาคด ย่อมมีตาขุ่นมัวด้วย ส่วนผู้ที่มีจิตผ่องใส เมื่อมองดู ประสาทจักษุมีวรรณะ ๕ ประการย่อมปรากฏ และพระตถาคตก็ได้ทอดพระเนตรเช่นนั้น ครั้งนั้น มหาปุริสลักษณะ ๒ ประการนี้ ซึ่งทำให้พระเนตรสมบูรณ์ เกิดขึ้นราวกับจะประกาศว่า "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้ที่พระองค์ทอดพระเนตรด้วยดวงตาที่เปี่ยมด้วยความรักตลอดกาลนานนั้น ด้วยเหตุนี้" ที่ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ ลักษณะ ๒ ประการนี้เอง ความเป็นผู้มีทัศนาที่น่ารัก เป็น อานิสงส์ บทว่า อภิโยคิโนติ ความว่า ผู้ประกอบในตำราลักษณะศาสตร์

ဥဏှီသသီသလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอธิบายลักษณะพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ (อุณหิสสีสะ)

၂၃၀. ဗဟုဇနပုဗ္ဗင်္ဂမော အဟောသီတိ ဗဟုဇနဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမော အဟောသိ ဂဏဇေဋ္ဌကော. တဿ ဒိဋ္ဌာနုဂတိံ အညေ အာပဇ္ဇိံသု. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယော ပုဗ္ဗင်္ဂမော ဟုတွာ ဒါနာဒီနိ ကုသလကမ္မာနိ ကရောတိ, သော အမင်္ကုဘူတော သီသံ ဥက္ခိပိတွာ ပီတိပါမောဇ္ဇေန ပရိပုဏ္ဏသီသော ဝိစရတိ, မဟာပုရိသော စ ဟောတိ. တထာဂတော စ တထာ အကာသိ. အထဿ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဣဒံ ပုဗ္ဗင်္ဂမကမ္မံ ဇာနာတူတိ ဥဏှီသသီသလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏံ. မဟာဇနာနုဝတ္တနတာ အာနိသံသော.

๒๓๐. บทว่า พหุชนปุพฺพงฺคโม อโหสีติ ความว่า ได้เป็นผู้นำ เป็นประมุขของหมู่ชนเป็นอันมาก ชนเหล่าอื่นได้ดำเนินตามเยี่ยงอย่างของพระองค์ ในลักษณะนี้ ที่ชื่อว่า กรรม ได้แก่ ความเป็นผู้นำ ที่ชื่อว่า กรรมสริกขกะ คือ ผู้ใดเป็นผู้นำแล้ว กระทำกุศลกรรมทั้งหลายมีทานเป็นต้น ผู้นั้นย่อมไม่เก้อเขิน เชิดศีรษะ มีศีรษะเต็มเปี่ยมด้วยปีติและปราโมทย์อยู่ และย่อมเป็นมหาบุรุษ และพระตถาคตก็ได้ทรงกระทำเช่นนั้น ครั้งนั้น ลักษณะพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ (อุณหิสสีสะ) เกิดขึ้นราวกับจะประกาศว่า "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้กรรมคือความเป็นผู้นำนี้ของพระองค์ ด้วยเหตุนี้" ที่ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ ลักษณะนี้เอง ความที่มหาชนคล้อยตาม เป็น อานิสงส์

၂၃၁. ဗဟုဇနံ ဟေဿတီတိ ဗဟုဇနဿ ဘဝိဿတိ. ပဋိဘောဂိယာတိ ဝေယျာဝစ္စကရာ, ဧတဿ ဗဟူ ဝေယျာဝစ္စကရာ ဘဝိဿန္တီတိ အတ္ထော. အဘိဟရန္တိ တဒါတိ ဒဟရကာလေယေဝ တဒါ ဧဝံ ဗျာကရောန္တိ. ပဋိဟာရကန္တိ ဝေယျာဝစ္စကရဘာဝံ. ဝိသဝီတိ စိဏ္ဏဝသီ.

๒๓๑. บทว่า พหุชน เหสฺสตีติ ความว่า จักเป็น (ผู้นำ) ของชนเป็นอันมาก บทว่า ปฏิโภคิยาติ ได้แก่ ผู้ขวนขวายช่วยเหลือ อธิบายว่า ผู้นี้จักมีผู้ขวนขวายช่วยเหลือเป็นอันมาก บทว่า อภิหรนฺติ ตทาติ ความว่า (พราหมณ์ทั้งหลาย) ย่อมทำนายอย่างนั้นในกาลนั้น ตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ บทว่า ปฏิหารกนฺติ ได้แก่ ความเป็นผู้ขวนขวายช่วยเหลือ บทว่า วิสวีติ ได้แก่ ผู้มีวสีอันสั่งสมแล้ว (ผู้ชำนาญ)

ဧကေကလောမတာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอธิบายลักษณะมีพระโลมาเส้นเดียวในแต่ละขุมเป็นต้น

၂၃၂. ဥပဝတ္တတီတိ အဇ္ဈာသယံ အနုဝတ္တတိ, ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ သစ္စကထနံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ဒီဃရတ္တံ အဒွေဇ္ဈကထာယ ပရိသုဒ္ဓကထာယ ကထိတဘာဝမဿ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဧကေကလောမလက္ခဏဉ္စ ဥဏ္ဏာလက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. မဟာဇနဿ အဇ္ဈာသယာနုကူလေန အနုဝတ္တနတာ အာနိသံသော. ဧကေကလောမူပစိတင်္ဂဝါတိ ဧကေကေဟိ လောမေဟိ ဥပစိတသရီရော.

๒๓๒. บทว่า อุปวตฺตตีติ ความว่า ย่อมเป็นไปตามอัธยาศัย ในลักษณะนี้ ที่ชื่อว่า กรรม ได้แก่ การกล่าวคำสัตย์ตลอดกาลนาน ที่ชื่อว่า กรรมสริกขกะ คือ ลักษณะพระโลมาเส้นเดียวในแต่ละขุมและลักษณะพระอุณาโลมเกิดขึ้น ราวกับจะประกาศว่า "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้ที่พระองค์ตรัสแต่วาจาที่บริสุทธิ์ ไม่มีสองแง่ตลอดกาลนาน ด้วยเหตุนี้" ที่ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ ลักษณะ ๒ ประการนี้เอง ความเป็นผู้คล้อยตามให้เหมาะสมกับอัธยาศัยของมหาชน เป็น อานิสงส์ บทว่า เอเกกโลมูปจิตงฺควาติ ความว่า มีพระวรกายอันประดับแล้วด้วยพระโลมาเส้นเดียวๆ

စတ္တာလီသာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอธิบายลักษณะมีพระทนต์ ๔๐ ซี่เป็นต้น

၂၃၄. အဘေဇ္ဇပရိသောတိ [Pg.121] အဘိန္ဒိတဗ္ဗပရိသော. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ အပိသုဏဝါစာယ ကထနံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ပိသုဏဝါစဿ ကိရ သမဂ္ဂဘာဝံ ဘိန္ဒနတော ဒန္တာ အပရိပုဏ္ဏာ စေဝ ဟောန္တိ ဝိရဠာ စ. တထာဂတဿ ပန ဒီဃရတ္တံ အပိသုဏဝါစတံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဣဒံ လက္ခဏဒွယံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. အဘေဇ္ဇပရိသတာ အာနိသံသော. စတုရော ဒသာတိ စတ္တာရော ဒသ စတ္တာလီသံ.

๒๓๔. บทว่า อเภชฺชปริโสติ ความว่า มีบริษัทอันใครๆ ไม่สามารถทำลายได้ ในลักษณะนี้ ที่ชื่อว่า กรรม ได้แก่ การกล่าววาจาที่ไม่ส่อเสียดตลอดกาลนาน ที่ชื่อว่า กรรมสริกขกะ คือ ได้ยินว่า สำหรับผู้มีวาจาส่อเสียด เพราะทำลายความสามัคคี ฟันจึงไม่ครบและห่างด้วย ส่วนลักษณะ ๒ ประการนี้เกิดขึ้น ราวกับจะประกาศว่า "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้มีวาจาไม่ส่อเสียดตลอดกาลนานของพระตถาคต ด้วยเหตุนี้" ที่ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ ลักษณะ ๒ ประการนี้เอง ความมีบริษัทอันใครๆ ไม่สามารถทำลายได้ เป็น อานิสงส์ บทว่า จตุโร ทสาติ ความว่า สิบสี่หน คือ สี่สิบ

ပဟူတဇိဝှာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอธิบายลักษณะมีพระชิวหาใหญ่เป็นต้น

၂၃၆. အာဒေယျဝါစော ဟောတီတိ ဂဟေတဗ္ဗဝစနော ဟောတိ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ အဖရုသဝါဒိတာ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယေ ဖရုသဝါစာ ဟောန္တိ, တေ ဣမိနာ ကာရဏေန နေသံ ဇိဝှံ ပရိဝတ္တေတွာ ပရိဝတ္တေတွာ ဖရုသဝါစာယ ကထိတဘာဝံ ဇနော ဇာနာတူတိ ဗဒ္ဓဇိဝှာ ဝါ ဟောန္တိ, ဂူဠှဇိဝှာ ဝါ ဒွိဇိဝှာ ဝါ မမ္မနာ ဝါ. ယေ ပန ဇိဝှံ ပရိဝတ္တေတွာ ပရိဝတ္တေတွာ ဖရုသဝါစံ န ဝဒန္တိ, တေ ဗဒ္ဓဇိဝှာ ဂူဠှဇိဝှာ ဒွိဇိဝှာ န ဟောန္တိ. မုဒု နေသံ ဇိဝှာ ဟောတိ ရတ္တကမ္ဗလဝဏ္ဏာ. တသ္မာ တထာဂတဿ ဒီဃရတ္တံ ဇိဝှံ ပရိဝတ္တေတွာ ဖရုသာယ ဝါစာယ အကထိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ပဟူတဇိဝှာလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. ဖရုသဝါစံ ကထေန္တာနဉ္စ သဒ္ဒေါ ဘိဇ္ဇတိ. တေ သဒ္ဒဘေဒံ ကတွာ ဖရုသဝါစာယ ကထိတဘာဝံ ဇနော ဇာနာတူတိ ဆိန္နဿရာ ဝါ ဟောန္တိ ဘိန္နဿရာ ဝါ ကာကဿရာ ဝါ. ယေ ပန သရဘေဒကရံ ဖရုသဝါစံ န ကထေန္တိ, တေသံ သဒ္ဒေါ မဓုရော စ ဟောတိ ပေမနီယော. တသ္မာ တထာဂတဿ ဒီဃရတ္တံ သရဘေဒကရာယ ဖရုသဝါစာယ အကထိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဗြဟ္မဿရလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. အာဒေယျဝစနတာ အာနိသံသော.

๒๓๖. บทว่า อาเทยฺยวาโจ โหตีติ ความว่า เป็นผู้มีวาจาที่บุคคลพึงรับเอา ในลักษณะนี้ ที่ชื่อว่า กรรม ได้แก่ ความเป็นผู้ไม่กล่าววาจาหยาบคายตลอดกาลนาน ที่ชื่อว่า กรรมสริกขกะ คือ ชนเหล่าใดมีวาจาหยาบคาย ชนเหล่านั้นย่อมเป็นผู้มีลิ้นแข็งบ้าง มีลิ้นซ่อนบ้าง มีลิ้นสองแฉกบ้าง หรือเป็นคนพูดติดอ่างบ้าง ราวกับจะประกาศว่า "ขอปวงชนจงรู้ถึงความเป็นผู้กล่าววาจาหยาบคายโดยตวัดลิ้นไปมาของชนเหล่านั้น ด้วยเหตุนี้" ส่วนชนเหล่าใดไม่กล่าววาจาหยาบคายโดยตวัดลิ้นไปมา ชนเหล่านั้นย่อมไม่เป็นผู้มีลิ้นแข็ง ลิ้นซ่อน หรือลิ้นสองแฉก ลิ้นของชนเหล่านั้นย่อมอ่อนนุ่ม มีสีดุจผ้ากัมพลแดง เพราะเหตุนั้น ลักษณะพระชิวหาใหญ่จึงเกิดขึ้น ราวกับจะประกาศว่า "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้ไม่กล่าววาจาหยาบคายโดยตวัดลิ้นตลอดกาลนานของพระตถาคต ด้วยเหตุนี้" และเสียงของชนผู้กล่าววาจาหยาบคายย่อมแตก ชนเหล่านั้นย่อมมีเสียงขาดบ้าง เสียงแตกบ้าง หรือมีเสียงเหมือนกาบ้าง ราวกับจะประกาศว่า "ขอปวงชนจงรู้ถึงความเป็นผู้กล่าววาจาหยาบคายโดยทำเสียงให้แตก" ส่วนชนเหล่าใดไม่กล่าววาจาหยาบคายอันทำให้เสียงแตก เสียงของชนเหล่านั้นย่อมไพเราะและน่ารัก เพราะเหตุนั้น ลักษณะพระสุรเสียงดุจเสียงพรหมจึงเกิดขึ้น ราวกับจะประกาศว่า "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้ไม่กล่าววาจาหยาบคายอันทำให้เสียงแตกตลอดกาลนานของพระตถาคต ด้วยเหตุนี้" ที่ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ ลักษณะ ๒ ประการนี้เอง ความเป็นผู้มีวาจาที่บุคคลพึงรับเอา เป็น อานิสงส์

၂၃၇. ဥဗ္ဗာဓိကန္တိ အက္ကောသယုတ္တတ္တာ အာဗာဓကရိံ ဗဟုဇနပ္ပမဒ္ဒနန္တိ ဗဟုဇနာနံ ပမဒ္ဒနိံ အဗာဠှံ ဂိရံ သော န ဘဏိ ဖရုသန္တိ ဧတ္ထ အကာရော ပရတော ဘဏိသဒ္ဒေန ယောဇေတဗ္ဗော. ဗာဠှန္တိ ဗလဝံ အတိဖရုသံ. ဗာဠှံ ဂိရံ သော န အဘဏီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. သုသံဟိတန္တိ သုဋ္ဌု ပေမသဉှိတံ. သခိလန္တိ [Pg.122] မုဒုကံ. ဝါစာတိ ဝါစာယော. ကဏ္ဏသုခါတိ ကဏ္ဏသုခါယော. ‘‘ကဏ္ဏသုခ’’န္တိပိ ပါဌော, ယထာ ကဏ္ဏာနံ သုခံ ဟောတိ, ဧဝံ ဧရယတီတိ အတ္ထော. ဝေဒယထာတိ ဝေဒယိတ္ထ. ဗြဟ္မဿရတ္တန္တိ ဗြဟ္မဿရတံ. ဗဟုနော ဗဟုန္တိ ဗဟုဇနဿ ဗဟုံ. ‘‘ဗဟူနံ ဗဟုန္တိ’’ပိ ပါဌော, ဗဟုဇနာနံ ဗဟုန္တိ အတ္ထော.

๒๓๗. บทว่า `Ubbādhikanti` ความว่า วาจาที่ทำความลำบาก เพราะประกอบด้วยการด่า. บทว่า `bahujanappamaddananti` ความว่า วาจาที่ข่มขี่ปวงชน. ในบทว่า `abāḷhaṃ giraṃ so na bhaṇi pharusaṃ` นี้ พึงประกอบ อ อักษร กับ ภณิ ศัพท์ที่อยู่ข้างหลัง. บทว่า `Bāḷhaṃ` ความว่า วาจาที่รุนแรง หยาบคายยิ่ง. อธิบายในที่นี้ว่า พระองค์ไม่ตรัสวาจาที่รุนแรง. บทว่า `Susaṃhitanti` ความว่า สัมพันธ์กันดี ประกอบด้วยความรัก. บทว่า `Sakhilanti` ความว่า อ่อนโยน. บทว่า `Vācāti` คือ `vācāyo` (วาจาทั้งหลาย). บทว่า `Kaṇṇasukhāti` คือ `kaṇṇasukhāyo` (เป็นที่สบายหูทั้งหลาย). แม้คำว่า `Kaṇṇasukha` ก็เป็นอีกสำนวนหนึ่ง อธิบายว่า ตรัสอย่างที่ทำให้เป็นสุขแก่หู. บทว่า `Vedayathāti` คือ `vedayittha` (ได้เสวยแล้ว). บทว่า `Brahmassarattanti` คือ `brahmassarataṃ` (ความเป็นผู้มีเสียงดุจเสียงพรหม). บทว่า `Bahuno bahuṃ` คือ `bahujanassa bahuṃ` (ประโยชน์มากแก่ปวงชน). แม้คำว่า `Bahūnaṃ bahuṃ` ก็เป็นอีกสำนวนหนึ่ง อธิบายว่า ประโยชน์มากแก่ปวงชน.

သီဟဟနုလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

พรรณนาลักษณะพระหนุ(คาง)ดังคางราชสีห์

၂၃၈. အပ္ပဓံသိကော ဟောတီတိ ဂုဏတော ဝါ ဌာနတော ဝါ ပဓံသေတုံ စာဝေတုံ အသက္ကုဏေယျော. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ပလာပကထာယ အကထနံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယေ တံ ကထေန္တိ, တေ ဣမိနာ ကာရဏေန နေသံ ဟနုကံ စာလေတွာ စာလေတွာ ပလာပကထာယ ကထိတဘာဝံ ဇနော ဇာနာတူတိ အန္တောပဝိဋ္ဌဟနုကာ ဝါ ဝင်္ကဟနုကာ ဝါ ပဗ္ဘာရဟနုကာ ဝါ ဟောန္တိ. တထာဂတော ပန တထာ န ကထေသိ. တေနဿ ဟနုကံ စာလေတွာ စာလေတွာ ဒီဃရတ္တံ ပလာပကထာယ အကထိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ သီဟဟနုလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏံ. အပ္ပဓံသိကတာ အာနိသံသော.

๒๓๘. บทว่า `Appadhaṃsiko hoti` ความว่า ใครๆ ไม่อาจข่มขี่หรือทำให้เคลื่อนจากคุณหรือจากฐานะได้. ในลักษณะนี้ กรรมได้แก่การไม่กล่าวคำพูดเพ้อเจ้อ. ผลที่สมกับกรรมคือ ชนเหล่าใดกล่าวคำพูดเพ้อเจ้อ ชนเหล่านั้น ด้วยเหตุนี้ เพื่อให้คนรู้ว่าตนได้กล่าวคำพูดเพ้อเจ้อด้วยการขยับคางไปมา จึงมีคางที่ยุบเข้าไปข้างในบ้าง คางเบี้ยวบ้าง หรือคางย้อยลงมาบ้าง. ส่วนพระตถาคตไม่ได้ตรัสเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น เพื่อให้โลกรวมทั้งเทวโลกได้รู้ด้วยเหตุนี้ว่า พระองค์ไม่ได้ตรัสคำพูดเพ้อเจ้อมาเป็นเวลานานด้วยการขยับพระหนุไปมา ลักษณะพระหนุดุจคางราชสีห์จึงบังเกิดขึ้น. ลักษณะก็ได้แก่ลักษณะนี้เอง. ความเป็นผู้ที่ใครๆ ข่มขี่ไม่ได้ เป็นอานิสงส์.

၂၃၉. အဝိကိဏ္ဏဝစနဗျပ္ပထော စာတိ အဝိကိဏ္ဏဝစနာနံ ဝိယ ပုရိမဗောဓိသတ္တာနံ ဝစနပထော အဿာတိ အဝိကိဏ္ဏဝစနဗျပ္ပထော. ဒွိဒုဂမဝရတရဟနုတ္တမလတ္ထာတိ ဒွီဟိ ဒွီဟိ ဂစ္ဆတီတိ ဒွိဒုဂမော, ဒွီဟိ ဒွီဟီတိ စတူဟိ, စတုပ္ပဒါနံ ဝရတရဿ သီဟဿေဝ ဟနုဘာဝံ အလတ္ထာတိ အတ္ထော. မနုဇာဓိပတီတိ မနုဇာနံ အဓိပတိ. တထတ္တောတိ တထသဘာဝေါ.

๒๓๙. บทว่า `Avikiṇṇavacanabyappatho ca` ความว่า ชื่อว่า `avikiṇṇavacanabyappatho` เพราะพระองค์มีแนวทางแห่งวาจาเหมือนพระโพธิสัตว์ในปางก่อนผู้มีวาจาไม่กระจัดกระจาย. บทว่า `Dvidugamavaratarahanuttamalattha` ความว่า ชื่อว่า `dvidugamo` เพราะเดินด้วยเท้าสองข้างสองข้าง. คำว่า `dvīhi dvīhi` คือ ด้วยเท้าสี่ข้าง. อธิบายว่า ได้แล้วซึ่งความเป็นผู้มีพระหนุดุจคางของราชสีห์ผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สี่เท้า. บทว่า `Manujādhipatīti` คือ `manujānaṃ adhipati` (เป็นใหญ่แห่งมวลมนุษย์). บทว่า `Tathattoti` คือ `tathasabhāvo` (มีสภาพเช่นนั้น).

သမဒန္တာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ

พรรณนาลักษณะมีพระทนต์เสมอกันเป็นต้น

၂၄၀. သုစိပရိဝါရောတိ ပရိသုဒ္ဓပရိဝါရော. ဣဓ ကမ္မံ နာမ သမ္မာဇီဝတာ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယော ဝိသမေန သံကိလိဋ္ဌာဇီဝေန ဇီဝိတံ ကပ္ပေတိ, တဿ ဒန္တာပိ ဝိသမာ ဟောန္တိ ဒါဌာပိ ကိလိဋ္ဌာ. တထာဂတဿ ပန သမေန သုဒ္ဓါဇီဝေန ဇီဝိတံ ကပ္ပိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ သမဒန္တလက္ခဏဉ္စ သုသုက္ကဒါဌာလက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. သုစိပရိဝါရတာ အာနိသံသော.

๒๔๐. บทว่า `Suciparivāroti` คือ `parisuddhaparivāro` (มีบริวารบริสุทธิ์). ในลักษณะนี้ กรรมได้แก่ความเป็นผู้มีสัมมาอาชีวะ. ผลที่สมกับกรรมคือ ผู้ใดดำรงชีวิตด้วยอาชีวะที่ไม่สม่ำเสมอและเศร้าหมอง แม้ฟันของผู้นั้นก็ไม่เสมอกัน แม้เขี้ยวก็เศร้าหมอง. ส่วนพระตถาคต เพื่อให้โลกรวมทั้งเทวโลกได้รู้ด้วยเหตุนี้ว่า พระองค์ทรงดำรงชีวิตด้วยอาชีวะที่สม่ำเสมอและบริสุทธิ์ ลักษณะพระทนต์เสมอกันและลักษณะพระเขี้ยวแก้วขาวบริสุทธิ์จึงบังเกิดขึ้น. ลักษณะก็ได้แก่ลักษณะทั้งสองนี้เอง. ความเป็นผู้มีบริวารบริสุทธิ์ เป็นอานิสงส์.

၂၄၁. အဝဿဇီတိ [Pg.123] ပဟာသိ တိဒိဝပုရဝရသမောတိ တိဒိဝပုရဝရေန သက္ကေန သမော. လပနဇန္တိ မုခဇံ, ဒန္တန္တိ အတ္ထော. ဒိဇသမသုက္ကသုစိသောဘနဒန္တောတိ ဒွေ ဝါရေ ဇာတတ္တာ ဒိဇနာမကာ သုက္ကာ သုစိ သောဘနာ စ ဒန္တာ အဿာတိ ဒိဇသမသုက္ကသုစိသောဘနဒန္တော. န စ ဇနပဒတုဒနန္တိ ယော တဿ စက္ကဝါဠပရိစ္ဆိန္နော ဇနပဒေါ, တဿ အညေန တုဒနံ ပီဠာ ဝါ အာဗာဓော ဝါ နတ္ထိ. ဟိတမပိ စ ဗဟုဇန သုခဉ္စ စရန္တီတိ ဗဟုဇနာ သမာနသုခဒုက္ခာ ဟုတွာ တသ္မိံ ဇနပဒေ အညမညဿ ဟိတဉ္စေဝ သုခဉ္စ စရန္တိ. ဝိပါပေါတိ ဝိဂတပါပေါ. ဝိဂတဒရထကိလမထောတိ ဝိဂတကာယိကဒရထကိလမထော. မလခိလကလိကိလေသေ ပနုဒေဟီတိ ရာဂါဒိမလာနဉ္စေဝ ရာဂါဒိခိလာနဉ္စ ဒေါသကလီနဉ္စ သဗ္ဗကိလေသာနဉ္စ အပနုဒေဟိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

๒๔๑. บทว่า `Avassajīti` คือ `pahāsi` (ทรงละแล้ว). บทว่า `tidivapuravarasamoti` คือ `samo` (เสมอ) ด้วยท้าวสักกะผู้ประเสริฐในเมืองไตรทิพย์. บทว่า `Lapanajanti` คือ `mukhajaṃ` (เกิดในปาก) อธิบายว่า พระทนต์. บทว่า `Dijasamasukkasucisobhanadantoti` ความว่า ชื่อว่า `dijasamasukkasucisobhanadanto` เพราะพระองค์มีพระทนต์ชื่อว่าทิชะ เพราะเกิดสองครั้ง ทั้งขาวสะอาดและงดงาม. บทว่า `Na ca janapadatudananti` ความว่า ชนบทของพระองค์ซึ่งมีจักรวาลเป็นขอบเขตนั้น ไม่มีการเบียดเบียน บีบคั้น หรือความเจ็บป่วยจากผู้อื่น. บทว่า `Hitamapi ca bahujana sukhañca caranti` ความว่า ปวงชนมีสุขทุกข์เสมอกันแล้ว ย่อมประพฤติประโยชน์และความสุขแก่กันและกันในชนบทนั้น. บทว่า `Vipāpoti` คือ `vigatapāpo` (ปราศจากบาป). บทว่า `Vigatadarathakilamathoti` คือ `vigatakāyikadarathakilamatho` (ปราศจากความเดือดร้อนและความเหนื่อยล้าทางกาย). บทว่า `Malakhilakalikilese panudehi` คือ `apanudehi` (จงบรรเทา) ซึ่งมลทินมีราคะเป็นต้นด้วย ตอคือราคะเป็นต้นด้วย โทษคือโทสะด้วย และกิเลสทั้งปวงด้วย. ที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง.

သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี

လက္ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาลักขณสูตร จบแล้ว.

၈. သိင်္ဂါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. พรรณนาสิงคาลสูตร

နိဒါနဝဏ္ဏနာ

พรรณนานิทาน

၂၄၂. ဧဝံ [Pg.124] မေ သုတန္တိ သိင်္ဂါလသုတ္တံ. တတြာယမနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေတိ ဝေဠုဝနန္တိ တဿ ဥယျာနဿ နာမံ. တံ ကိရ ဝေဠူဟိ ပရိက္ခိတ္တံ အဟောသိ အဋ္ဌာရသဟတ္ထေန စ ပါကာရေန ဂေါပုရဋ္ဋာလကယုတ္တံ နီလောဘာသံ မနောရမံ, တေန ဝေဠုဝနန္တိ ဝုစ္စတိ. ကလန္ဒကာနဉ္စေတ္ထ နိဝါပံ အဒံသု, တေန ကလန္ဒကနိဝါပေါတိ ဝုစ္စတိ.

๒๔๒. สิงคาลสูตร เริ่มต้นว่า `Evaṃ me sutaṃ`. ในสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ยังไม่ชัดเจนดังนี้: ในบทว่า `veḷuvane kalandakanivāpe` นั้น คำว่า `veḷuvana` เป็นชื่อของอุทยานนั้น. ได้ยินว่า อุทยานนั้นแวดล้อมด้วยป่าไผ่ และมีกำแพงสูงสิบแปดศอก ประกอบด้วยซุ้มประตูและหอคอย มีสีเขียวชอุ่มน่ารื่นรมย์ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "เวฬุวัน". และในอุทยานนี้ ชนทั้งหลายได้ให้เหยื่อแก่กระแต เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "กลันทกนิวาป".

ပုဗ္ဗေ ကိရ အညတရော ရာဇာ တတ္ထ ဥယျာနကီဠနတ္ထံ အာဂတော သုရာမဒေန မတ္တော ဒိဝါ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိ. ပရိဇနောပိဿ ‘‘သုတ္တော ရာဇာ’’တိ ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ ပလောဘိယမာနော ဣတော စိတော စ ပက္ကာမိ. အထ သုရာဂန္ဓေန အညတရသ္မာ သုသိရရုက္ခာ ကဏှသပ္ပော နိက္ခမိတွာ ရညော အဘိမုခေါ အာဂစ္ဆတိ, တံ ဒိသွာ ရုက္ခဒေဝတာ ‘‘ရညော ဇီဝိတံ ဒမ္မီ’’တိ ကာဠကဝေသေန အာဂန္တွာ ကဏ္ဏမူလေ သဒ္ဒမကာသိ. ရာဇာ ပဋိဗုဇ္ဈိ. ကဏှသပ္ပော နိဝတ္တော. သော တံ ဒိသွာ ‘‘ဣမာယ ကာဠကာယ မမ ဇီဝိတံ ဒိန္န’’န္တိ ကာဠကာနံ တတ္ထ နိဝါပံ ပဋ္ဌပေသိ, အဘယဃောသဉ္စ ဃောသာပေသိ. တသ္မာ တံ တတော ပဘုတိ ‘‘ကလန္ဒကနိဝါပေါ’’တိ သင်္ချံ ဂတံ. ကလန္ဒကာတိ ဟိ ကာဠကာနံ ဧတံ နာမံ.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระราชาองค์หนึ่งเสด็จมาเพื่อทรงพระเกษมสำราญในอุทยานนั้น ทรงมึนเมาด้วยน้ำจัณฑ์ บรรทมหลับไปในเวลากลางวัน. แม้บริวารของพระองค์ก็คิดว่า "พระราชาบรรทมหลับแล้ว" ถูกดอกไม้และผลไม้เป็นต้นล่อใจ จึงแยกย้ายกันไปทางโน้นทางนี้. ครั้งนั้น เพราะกลิ่นสุรา งูเห่าตัวหนึ่งออกจากโพรงไม้ต้นหนึ่ง เลื้อยตรงมายังเบื้องพระพักตร์ของพระราชา. รุกขเทวดาเห็นงูนั้นแล้ว คิดว่า "เราจะถวายชีวิตแด่พระราชา" จึงแปลงเป็นกระแตมาทำเสียงที่ข้างพระกรรณ. พระราชาทรงตื่นบรรทม. งูเห่าได้เลื้อยกลับไป. พระองค์ทอดพระเนตรเห็นดังนั้น จึงดำริว่า "ชีวิตของเราอันกระแตนี้ให้แล้ว" จึงทรงตั้งสถานที่ให้เหยื่อแก่กระแตทั้งหลายในที่นั้น และโปรดให้ประกาศเขตอภัยทาน. เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงได้ชื่อว่า "กลันทกนิวาป" ตั้งแต่นั้นมา. เพราะว่า คำว่า "กลันทกะ" นี้ เป็นชื่อของกระแต.

တေန ခေါ ပန သမယေနာတိ ယသ္မိံ သမယေ ဘဂဝါ ရာဇဂဟံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ ဝိဟရတိ, တေန သမယေန. သိင်္ဂါလကော ဂဟပတိပုတ္တောတိ သိင်္ဂါလကောတိ တဿ နာမံ. ဂဟပတိပုတ္တောတိ ဂဟပတိဿ ပုတ္တော ဂဟပတိပုတ္တော. တဿ ကိရ ပိတာ ဂဟပတိမဟာသာလော, နိဒဟိတွာ ဌပိတာ စဿ ဂေဟေ စတ္တာလီသ ဓနကောဋိယော အတ္ထိ. သော ဘဂဝတိ နိဋ္ဌင်္ဂတော ဥပါသကော သောတာပန္နော, ဘရိယာပိဿ သောတာပန္နာယေဝ. ပုတ္တော ပနဿ အဿဒ္ဓေါ အပ္ပသန္နော. အထ နံ မာတာပိတရော အဘိက္ခဏံ ဧဝံ ဩဝဒန္တိ – ‘‘တာတ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမ, ဓမ္မသေနာပတိံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ မဟာကဿပံ အသီတိမဟာသာဝကေ ဥပသင်္ကမာ’’တိ. သော ဧဝမာဟ – ‘‘နတ္ထိ မမ တုမှာကံ သမဏာနံ ဥပသင်္ကမနကိစ္စံ, သမဏာနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတဗ္ဗံ ဟောတိ, ဩနမိတွာ ဝန္ဒန္တဿ ပိဋ္ဌိ ရုဇ္ဇတိ, ဇာဏုကာနိ ခရာနိ ဟောန္တိ, ဘူမိယံ နိသီဒိတဗ္ဗံ [Pg.125] ဟောတိ, တတ္ထ နိသိန္နဿ ဝတ္ထာနိ ကိလိဿန္တိ ဇီရန္တိ, သမီပေ နိသိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ကထာသလ္လာပေါ ဟောတိ, တသ္မိံ သတိ ဝိဿာသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတော နိမန္တေတွာ စီဝရပိဏ္ဍပါတာဒီနိ ဒါတဗ္ဗာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ သန္တေ အတ္ထော ပရိဟာယတိ, နတ္ထိ မယှံ တုမှာကံ သမဏာနံ ဥပသင်္ကမနကိစ္စ’’န္တိ. ဣတိ နံ ယာဝဇီဝံ ဩဝဒန္တာပိ မာတာပိတရော သာသနေ ဥပနေတုံ နာသက္ခိံသု.

ก็โดยสมัยนั้นแล คือในสมัยที่พระผู้มีพระภาคทรงทำกรุงราชคฤห์ให้เป็นโคจรคาม ประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อแก่กระแต. บทว่า สิงคาลกคหบดีบุตร ความว่า ชื่อของเขาคือสิงคาลกะ. บทว่า คหบดีบุตร ความว่า บุตรของคหบดี. ได้ยินว่า บิดาของเขาเป็นคหบดีมหาศาล มีทรัพย์ ๔๐ โกฏิที่ฝังเก็บไว้ในเรือน. คหบดีนั้นเป็นผู้ถึงความเชื่อมั่นในพระผู้มีพระภาค เป็นอุบาสก เป็นพระโสดาบัน แม้ภรรยาของเขาก็เป็นพระโสดาบันเหมือนกัน. ส่วนบุตรของเขาไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส. ครั้งนั้น มารดาบิดาได้ตักเตือนเขาเนืองๆ อย่างนี้ว่า “พ่อคุณ จงเข้าไปเฝ้าพระศาสดาเถิด จงเข้าไปหาพระธรรมเสนาบดี พระมหาโมคคัลลานะ พระมหากัสสปะ พระมหาสาวก ๘๐ รูปเถิด”. เขากล่าวอย่างนี้ว่า “กิจที่จะต้องเข้าไปหาสมณะของพวกท่าน ไม่มีแก่ข้าพเจ้า เมื่อไปสู่สำนักของสมณะทั้งหลาย ก็ต้องไหว้ เมื่อน้อมกายลงไหว้ หลังก็ปวด เข่าก็ด้าน ต้องนั่งบนพื้นดิน เมื่อนั่ง ณ ที่นั้น ผ้าก็นุ่งห่มก็เปรอะเปื้อนและเก่าคร่ำคร่า จำเดิมแต่กาลที่นั่งในที่ใกล้ ก็มีการสนทนาปราศรัย เมื่อมีการสนทนานั้น ความคุ้นเคยก็เกิดขึ้น จากนั้นก็ต้องนิมนต์แล้วถวายจีวร บิณฑบาต เป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนั้น ประโยชน์ (ทรัพย์สมบัติ) ก็เสื่อมไป กิจที่จะต้องเข้าไปหาสมณะของพวกท่าน ไม่มีแก่ข้าพเจ้า”. ด้วยประการฉะนี้ มารดาบิดาแม้ตักเตือนเขาอยู่ตลอดชีวิต ก็ไม่สามารถจะนำเข้ามาในพระศาสนาได้.

အထဿ ပိတာ မရဏမဉ္စေ နိပန္နော ‘‘မမ ပုတ္တဿ ဩဝါဒံ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိန္တေတွာ ပုန စိန္တေသိ – ‘‘ဒိသာ တာတ နမဿာဟီ’’တိ ဧဝမဿ ဩဝါဒံ ဒဿာမိ, သော အတ္ထံ အဇာနန္တော ဒိသာ နမဿိဿတိ, အထ နံ သတ္ထာ ဝါ သာဝကာ ဝါ ပဿိတွာ ‘‘ကိံ ကရောသီ’’တိ ပုစ္ဆိဿန္တိ. တတော ‘‘မယှံ ပိတာ ဒိသာ နမဿနံ ကရောဟီတိ မံ ဩဝဒီ’’တိ ဝက္ခတိ. အထဿ တေ ‘‘န တုယှံ ပိတာ ဧတာ ဒိသာ နမဿာပေတိ, ဣမာ ပန ဒိသာ နမဿာပေတီ’’တိ ဓမ္မံ ဒေသေဿန္တိ. သော ဗုဒ္ဓသာသနေ ဂုဏံ ဉတွာ ‘‘ပုညကမ္မံ ကရိဿတီ’’တိ. အထ နံ အာမန္တာပေတွာ ‘‘တာတ, ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ ဆ ဒိသာ နမဿေယျာသီ’’တိ အာဟ. မရဏမဉ္စေ နိပန္နဿ ကထာ နာမ ယာဝဇီဝံ အနုဿရဏီယာ ဟောတိ. တသ္မာ သော ဂဟပတိပုတ္တော တံ ပိတုဝစနံ အနုဿရန္တော တထာ အကာသိ. တသ္မာ ‘‘ကာလဿေဝ ဥဋ္ဌာယ ရာဇဂဟာ နိက္ခမိတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ครั้งนั้น บิดาของเขานอนอยู่บนเตียงใกล้จะตาย คิดว่า “ควรที่เราจะให้โอวาทแก่บุตรของเรา” แล้วคิดอีกว่า “เราจะให้โอวาทแก่เขาอย่างนี้ว่า ‘พ่อคุณ จงไหว้ทิศทั้งหลายเถิด’ เขาไม่รู้อรรถ ก็จักไหว้ทิศทั้งหลาย ครั้งนั้น พระศาสดาหรือพระสาวกทั้งหลายเห็นเขาแล้ว ก็จักถามว่า ‘ท่านทำอะไร’ จากนั้น เขาก็จักกล่าวว่า ‘บิดาของข้าพเจ้าได้ให้โอวาทแก่ข้าพเจ้าว่า จงทำการไหว้ทิศทั้งหลายเถิด’ ครั้งนั้น ท่านเหล่านั้นจักแสดงธรรมแก่เขาว่า ‘บิดาของท่านมิได้ให้ไหว้ทิศเหล่านี้ แต่ให้ไหว้ทิศเหล่านี้ต่างหาก’ เขาเมื่อรู้คุณในพระพุทธศาสนาแล้ว ก็จักทำบุญกรรม” ครั้งนั้น ให้เรียกเขามาแล้วกล่าวว่า “พ่อคุณ พึงลุกขึ้นแต่เช้าตรู่แล้วไหว้ทิศ ๖ เถิด” คำพูดของผู้ที่นอนอยู่บนเตียงใกล้จะตาย ย่อมเป็นสิ่งที่ควรระลึกถึงตลอดชีวิต เพราะเหตุนั้น คหบดีบุตรนั้นระลึกถึงคำของบิดานั้นอยู่ จึงได้ทำเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ออกไปจากกรุงราชคฤห์”.

၂၄၃. ပုထုဒိသာတိ ဗဟုဒိသာ. ဣဒါနိ တာ ဒဿေန္တော ပုရတ္ထိမံ ဒိသန္တိအာဒိမာဟ. ပါဝိသီတိ န တာဝ ပဝိဋ္ဌော, ပဝိသိဿာမီတိ နိက္ခန္တတ္တာ ပန အန္တရာမဂ္ဂေ ဝတ္တမာနောပိ ဧဝံ ဝုစ္စတိ. အဒ္ဒသာ ခေါ ဘဂဝါတိ န ဣဒါနေဝ အဒ္ဒသ, ပစ္စူသသမယေပိ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေန္တော ဧတံ ဒိသာ နမဿမာနံ ဒိသွာ ‘‘အဇ္ဇ အဟံ သိင်္ဂါလဿ ဂဟပတိပုတ္တဿ ဂိဟိဝိနယံ သိင်္ဂါလသုတ္တန္တံ ကထေဿာမိ, မဟာဇနဿ သာ ကထာ သဖလာ ဘဝိဿတိ, ဂန္တဗ္ဗံ မယာ ဧတ္ထာ’’တိ. တသ္မာ ပါတောဝ နိက္ခမိတွာ ရာဇဂဟံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ, ပဝိသန္တော စ နံ တထေဝ အဒ္ဒသ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဒ္ဒသာ ခေါ ဘဂဝါ’’တိ. ဧတဒဝေါစာတိ သော ကိရ အဝိဒူရေ ဌိတမ္ပိ သတ္ထာရံ န ပဿတိ, ဒိသာယေဝ နမဿတိ. အထံ နံ ဘဂဝါ သူရိယရသ္မိသမ္ဖဿေန ဝိကသမာနံ မဟာပဒုမံ ဝိယ မုခံ ဝိဝရိတွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ တွံ, ဂဟပတိပုတ္တာ’’တိအာဒိကံ ဧတဒဝေါစ.

๒๔๓. บทว่า ปุถุทิสา คือ ทิศเป็นอันมาก. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงทิศเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปุรัตถิมํ ทิสํ. บทว่า ปาวิสิ (เสด็จเข้าไปแล้ว) คือ ยังมิได้เสด็จเข้าไป แต่เพราะเสด็จออกไปแล้วด้วยพระประสงค์ว่า “จักเข้าไป” แม้ยังทรงเป็นไปอยู่ในระหว่างทาง ก็ตรัสอย่างนี้. บทว่า อัททสา โข ภควา (พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นแล้วแล) คือ มิใช่ทอดพระเนตรเห็นในบัดนี้เท่านั้น แม้ในปัจจุสมัย (เวลาใกล้รุ่ง) เมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นเขาผู้กำลังไหว้ทิศอยู่ (ทรงดำริว่า) “วันนี้ เราจักแสดงคิหิวินัย คือ สิงคาลกสุตตันตะ แก่สิงคาลกคหบดีบุตร ถ้อยคำนั้นจักเป็นไปพร้อมด้วยผลแก่มหาชน เราพึงไปยังที่นั้น”. เพราะเหตุนั้น จึงเสด็จออกไปแต่เช้าตรู่ เสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต และเมื่อเสด็จเข้าไป ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นเขาเช่นนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นแล้วแล”. บทว่า เอตทโวจ (ได้ตรัสคำนี้) คือ ได้ยินว่า เขาแม้พระศาสดาประทับยืนอยู่ไม่ไกล ก็ไม่เห็น ไหว้แต่ทิศทั้งหลายเท่านั้น. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแย้มพระโอษฐ์ ประดุจดอกปทุมหลวงที่กำลังบานเพราะสัมผัสแห่งรัศมีพระอาทิตย์ ได้ตรัสคำนี้เป็นต้นว่า “ดูก่อนคหบดีบุตร ท่านทำอะไรอยู่หนอ”.

ဆဒိသာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยทิศ ๖ เป็นต้น

၂၄၄. ယထာ [Pg.126] ကထံ ပန, ဘန္တေတိ သော ကိရ တံ ဘဂဝတော ဝစနံ သုတွာဝ စိန္တေသိ ‘‘ယာ ကိရ မမ ပိတရာ ဆ ဒိသာ နမဿိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တာ, န ကိရ တာ ဧတာ, အညာ ကိရ အရိယသာဝကေန ဆ ဒိသာ နမဿိတဗ္ဗာ. ဟန္ဒာဟံ အရိယသာဝကေန နမဿိတဗ္ဗာ ဒိသာယေဝ ပုစ္ဆိတွာ နမဿာမီတိ. သော တာ ပုစ္ဆန္တော ယထာ ကထံ ပန, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာတိ နိပါတမတ္တံ. ကထံ ပနာတိ ဣဒမေဝ ပုစ္ဆာပဒံ. ကမ္မကိလေသာတိ တေဟိ ကမ္မေဟိ သတ္တာ ကိလိဿန္တိ, တသ္မာ ကမ္မကိလေသာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဌာနေဟီတိ ကာရဏေဟိ. အပါယမုခါနီတိ ဝိနာသမုခါနိ. သောတိ သော သောတာပန္နော အရိယသာဝကော. စုဒ္ဒသ ပါပကာပဂတောတိ ဧတေဟိ စုဒ္ဒသဟိ ပါပကေဟိ လာမကေဟိ အပဂတော. ဆဒ္ဒိသာပဋိစ္ဆာဒီတိ ဆ ဒိသာ ပဋိစ္ဆာဒေန္တော. ဥဘောလောကဝိဇယာယာတိ ဥဘိန္နံ ဣဓလောကပရလောကာနံ ဝိဇိနနတ္ထာယ. အယဉ္စေဝ လောကော အာရဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ဧဝရူပဿ ဟိ ဣဓ လောကေ ပဉ္စ ဝေရာနိ န ဟောန္တိ, တေနဿ အယဉ္စေဝ လောကော အာရဒ္ဓေါ ဟောတိ ပရိတောသိတော စေဝ နိပ္ဖာဒိတော စ. ပရလောကေပိ ပဉ္စ ဝေရာနိ န ဟောန္တိ, တေနဿ ပရော စ လောကော အာရာဓိတော ဟောတိ. တသ္မာ သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရမ္မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇတိ.

๒๔๔. บทว่า ยถา กถํ ปน ภนฺเต (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อย่างไรเล่า) ความว่า ได้ยินว่า เขาพอได้ฟังพระดำรัสนั้นของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็คิดว่า “ทิศ ๖ ที่บิดาของเราบอกว่า ‘พึงไหว้’ ได้ยินว่า ไม่ใช่ทิศเหล่านี้ ได้ยินว่า ทิศ ๖ ที่อริยสาวกพึงไหว้ มีอยู่ต่างหาก เอาล่ะ เราจะทูลถามถึงทิศที่อริยสาวกพึงไหว้เท่านั้นแล้วจักไหว้”. เขาเมื่อจะทูลถามถึงทิศเหล่านั้น จึงกราบทูลคำเป็นต้นว่า ยถา กถํ ปน ภนฺเต. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถา เป็นเพียงนิบาต. บทว่า กถํ ปน นี้เท่านั้น เป็นบทแสดงคำถาม. บทว่า กรรมกิเลส คือ สัตว์ทั้งหลายย่อมเดือดร้อนด้วยกรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า กรรมกิเลส. บทว่า ฐาเนหิ คือ ด้วยเหตุทั้งหลาย. บทว่า อบายมุข คือ ปากทางแห่งความพินาศ. บทว่า โส คือ พระอริยสาวกผู้เป็นโสดาบันนั้น. บทว่า จุทฺทส ปาปกาปคโต คือ ปราศจากแล้วจากบาปอันลามก ๑๔ ประการเหล่านี้. บทว่า ฉทิสาปฏิจฺฉาที คือ ปิดกั้นทิศ ๖ อยู่. บทว่า อุโภโลกวิชยาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การชนะโลกทั้งสอง คือ โลกนี้และโลกหน้า. บทว่า อยญฺเจว โลโก อารทฺโธ โหติ (โลกนี้เป็นอันปรารภแล้ว) คือ ด้วยว่า เวร ๕ ประการย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้มีอย่างนี้ในโลกนี้ เพราะเหตุนั้น โลกนี้ของบุคคลนั้นจึงชื่อว่าเป็นอันปรารภแล้ว คือ ทำให้ผู้อื่นพอใจแล้ว และทำให้สำเร็จแล้ว. แม้ในโลกหน้า เวร ๕ ประการก็ไม่มี เพราะเหตุนั้น โลกหน้าของบุคคลนั้นจึงชื่อว่าเป็นอันทำให้สำเร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น เขาเบื้องหน้าแต่การแตกแห่งกาย เพราะการตาย ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์.

၂၄၅. ဣတိ ဘဂဝါ သင်္ခေပေန မာတိကံ ဌပေတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ဝိတ္ထာရေန္တော ကတမဿ စတ္တာရော ကမ္မကိလေသာတိအာဒိမာဟ. ကမ္မကိလေသောတိ ကမ္မဉ္စ တံ ကိလေသသမ္ပယုတ္တတ္တာ ကိလေသော စာတိ ကမ္မကိလေသော. သကိလေသောယေဝ ဟိ ပါဏံ ဟနတိ, နိက္ကိလေသော န ဟနတိ, တသ္မာ ပါဏာတိပါတော ‘‘ကမ္မကိလေသော’’တိ ဝုတ္တော. အဒိန္နာဒါနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အထာပရန္တိ အပရမ္ပိ ဧတဒတ္ထပရိဒီပကမေဝ ဂါထာဗန္ဓံ အဝေါစာတိ အတ္ထော.

๒๔๕. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงตั้งมาติกาไว้โดยสังเขปแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงขยายมาติกานั้นนั่นแล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กรรมกิเลส ๔ ประการของบุคคลนั้นเป็นไฉน. บทว่า กรรมกิเลส คือ เป็นกรรมด้วย และเพราะประกอบด้วยกิเลส จึงเป็นกิเลสด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า กรรมกิเลส. ด้วยว่า ผู้มีกิเลสเท่านั้นย่อมฆ่าสัตว์ ผู้ไม่มีกิเลสย่อมไม่ฆ่า เพราะเหตุนั้น ปาณาติบาต ท่านจึงเรียกว่า “กรรมกิเลส”. แม้ในอทินนาทานเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า อถาปรํ ความว่า ได้ตรัสคาถาประพันธ์ซึ่งเป็นเครื่องประกาศเนื้อความนั้นนั่นแล แม้อีกอย่างหนึ่ง.

စတုဌာနာဒိဝဏ္ဏနာ

พรรณนาฐานะ ๔ เป็นต้น

၂၄၆. ပါပကမ္မံ ကရောတီတိ ဣဒံ ဘဂဝါ ယသ္မာ ကာရကေ ဒဿိတေ အကာရကော ပါကဋော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ပါပကမ္မံ န ကရောတီ’’တိ မာတိကံ ဌပေတွာပိ ဒေသနာကုသလတာယ ပဌမတရံ ကာရကံ ဒဿေန္တော အာဟ[Pg.127]. တတ္ထ ဆန္ဒာဂတိံ ဂစ္ဆန္တောတိ ဆန္ဒေန ပေမေန အဂတိံ ဂစ္ဆန္တော အကတ္တဗ္ဗံ ကရောန္တော. ပရပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ယော ‘‘အယံ မေ မိတ္တော ဝါ သမ္ဘတ္တော ဝါ သန္ဒိဋ္ဌော ဝါ ဉာတကော ဝါ လဉ္ဇံ ဝါ ပန မေ ဒေတီ’’တိ ဆန္ဒဝသေန အဿာမိကံ သာမိကံ ကရောတိ, အယံ ဆန္ဒာဂတိံ ဂစ္ဆန္တော ပါပကမ္မံ ကရောတိ နာမ. ယော ‘‘အယံ မေ ဝေရီ’’တိ ပကတိဝေရဝသေန တင်္ခဏုပ္ပန္နကောဓဝသေန ဝါ သာမိကံ အဿာမိကံ ကရောတိ, အယံ ဒေါသာဂတိံ ဂစ္ဆန္တော ပါပကမ္မံ ကရောတိ နာမ. ယော ပန မန္ဒတ္တာ မောမူဟတ္တာ ယံ ဝါ တံ ဝါ ဝတွာ အဿာမိကံ သာမိကံ ကရောတိ, အယံ မောဟာဂတိံ ဂစ္ဆန္တော ပါပကမ္မံ ကရောတိ နာမ. ယော ပန ‘‘အယံ ရာဇဝလ္လဘော ဝါ ဝိသမနိဿိတော ဝါ အနတ္ထမ္ပိ မေ ကရေယျာ’’တိ ဘီတော အဿာမိကံ သာမိကံ ကရောတိ, အယံ ဘယာဂတိံ ဂစ္ဆန္တော ပါပကမ္မံ ကရောတိ နာမ. ယော ပန ယံကိဉ္စိ ဘာဇေန္တော ‘‘အယံ မေ သန္ဒိဋ္ဌော ဝါ သမ္ဘတ္တော ဝါ’’တိ ပေမဝသေန အတိရေကံ ဒေတိ, ‘‘အယံ မေ ဝေရီ’’တိ ဒေါသဝသေန ဦနကံ ဒေတိ, မောမူဟတ္တာ ဒိန္နာဒိန္နံ အဇာနမာနော ကဿစိ ဦနံ ကဿစိ အဓိကံ ဒေတိ, ‘‘အယံ ဣမသ္မိံ အဒိယျမာနေ မယှံ အနတ္ထမ္ပိ ကရေယျာ’’တိ ဘီတော ကဿစိ အတိရေကံ ဒေတိ, သော စတုဗ္ဗိဓောပိ ယထာနုက္ကမေန ဆန္ဒာဂတိအာဒီနိ ဂစ္ဆန္တော ပါပကမ္မံ ကရောတိ နာမ.

๒๔๖. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระบาลีว่า "ปาปกมฺมํ กโรติ" นี้ไว้ เพราะว่า เมื่อทรงแสดงผู้กระทำ (บาป) แล้ว ผู้ไม่กระทำ (บาป) ย่อมปรากฏชัด ฉะนั้น แม้จะยังไม่ทรงตั้งมาติกาว่า "ปาปกมฺมํ น กโรติ" ก็ทรงแสดงผู้กระทำก่อน ด้วยความฉลาดในเทศนา. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺโต" ความว่า ไปสู่อคติด้วยฉันทะคือด้วยความรักใคร่ ชื่อว่ากระทำสิ่งที่ไม่ควรทำ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ในบทเหล่านั้น ผู้ใดอาศัยฉันทะคือความรักใคร่ว่า "ผู้นี้เป็นมิตรของเรา หรือเป็นสหายของเรา หรือเป็นคนที่เคยเห็นกันของเรา หรือเป็นญาติของเรา หรือว่าให้สินบนแก่เรา" ดังนี้แล้ว กระทำผู้ที่ไม่ใช่เจ้าของให้เป็นเจ้าของ ผู้นี้ชื่อว่าย่อมกระทำบาปกรรมเพราะไปสู่อคติคือฉันทะ. ผู้ใดอาศัยความอาฆาตที่มีอยู่เดิม หรืออาศัยความโกรธที่เกิดขึ้นในขณะนั้นว่า "ผู้นี้เป็นศัตรูของเรา" ดังนี้แล้ว กระทำเจ้าของให้เป็นผู้มิใช่เจ้าของ ผู้นี้ชื่อว่าย่อมกระทำบาปกรรมเพราะไปสู่อคติคือโทสะ. ส่วนผู้ใดอาศัยความเป็นคนเขลา ความเป็นคนหลงงมงาย พูดอะไร ๆ ไปแล้ว กระทำผู้ที่ไม่ใช่เจ้าของให้เป็นเจ้าของ ผู้นี้ชื่อว่าย่อมกระทำบาปกรรมเพราะไปสู่อคติคือโมหะ. ส่วนผู้ใดกลัวว่า "ผู้นี้เป็นคนโปรดของพระราชา หรือเป็นผู้อาศัยคนไม่ดี หรือพึงกระทำความพินาศแก่เรา" ดังนี้แล้ว กระทำผู้ที่ไม่ใช่เจ้าของให้เป็นเจ้าของ ผู้นี้ชื่อว่าย่อมกระทำบาปกรรมเพราะไปสู่อคติคือภยะ. ส่วนผู้ใดเมื่อแบ่งสิ่งของอะไร ๆ อยู่ อาศัยความรักใคร่ว่า "ผู้นี้เป็นคนที่เคยเห็นกันของเรา หรือเป็นสหายของเรา" ดังนี้แล้ว ให้ส่วนเกินไป, อาศัยความโกรธว่า "ผู้นี้เป็นศัตรูของเรา" ดังนี้แล้ว ให้ส่วนที่น้อยไป, เพราะความหลงงมงาย ไม่รู้สิ่งที่ให้แล้วและยังไม่ให้ ให้แก่บางคนน้อยไป ให้แก่บางคนมากไป, กลัวว่า "เมื่อเราไม่ให้สิ่งนี้แก่ผู้นี้ เขาพึงกระทำความพินาศแก่เรา" ดังนี้แล้ว ให้ส่วนเกินไปแก่บางคน, บุคคลนั้นแม้ทั้ง ๔ ประเภท ชื่อว่าย่อมกระทำบาปกรรมเพราะไปสู่อคติต่าง ๆ มีฉันทาคติเป็นต้น ตามลำดับ.

အရိယသာဝကော ပန ဇီဝိတက္ခယံ ပါပုဏန္တောပိ ဆန္ဒာဂတိအာဒီနိ န ဂစ္ဆတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဣမေဟိ စတူဟိ ဌာနေဟိ ပါပကမ္မံ န ကရောတီ’’တိ.

ส่วนพระอริยสาวก แม้จะถึงความสิ้นชีวิต ก็ไม่ไปสู่อคติต่าง ๆ มีฉันทาคติเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "อริยสาวกย่อมไม่กระทำบาปกรรมด้วยฐานะ ๔ ประการเหล่านี้".

နိဟီယတိ ယသော တဿာတိ တဿ အဂတိဂါမိနော ကိတ္တိယသောပိ ပရိဝါရယသောပိ နိဟီယတိ ပရိဟာယတိ.

บทว่า "นิหียติ ยโส ตสฺส" ความว่า ยศคือเกียรติคุณและยศคือบริวารของบุคคลผู้ไปสู่อคตินั้น ย่อมเสื่อม ย่อมสิ้นไป.

ဆအပါယမုခါဒိဝဏ္ဏနာ

พรรณนาอบายมุข ๖ เป็นต้น

၂၄၇. သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာနာနုယောဂေါတိ ဧတ္ထ သုရာတိ ပိဋ္ဌသုရာ ပူဝသုရာ ဩဒနသုရာ ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တာ သမ္ဘာရသံယုတ္တာတိ ပဉ္စ သုရာ. မေရယန္တိ ပုပ္ဖာသဝေါ ဖလာသဝေါ မဓွာသဝေါ ဂုဠာသဝေါ သမ္ဘာရသံယုတ္တောတိ ပဉ္စ အာသဝါ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ မဒကရဏဝသေန မဇ္ဇံ. ပမာဒဋ္ဌာနန္တိ ပမာဒကာရဏံ. ယာယ စေတနာယ တံ မဇ္ဇံ ပိဝတိ, တဿ ဧတံ အဓိဝစနံ. အနုယောဂေါတိ တဿ သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာနဿ အနုအနုယောဂေါ ပုနပ္ပုနံ ကရဏံ. ယသ္မာ ပနေတံ အနုယုတ္တဿ ဥပ္ပန္နာ စေဝ ဘောဂါ ပရိဟာယန္တိ, အနုပ္ပန္နာ စ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဘောဂါနံ အပါယမုခ’’န္တိ [Pg.128] ဝုတ္တံ. ဝိကာလဝိသိခါစရိယာနုယောဂေါတိ အဝေလာယ ဝိသိခါသု စရိယာနုယုတ္တတာ.

๒๔๗. ในบทว่า "สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานานุโยโค" นี้ บทว่า "สุรา" ได้แก่ สุรา ๕ อย่าง คือ สุราที่ทำจากแป้ง สุราที่ทำจากขนม สุราที่ทำจากข้าวสุก สุราที่ใส่เชื้อ และสุราที่ปรุงด้วยเครื่องปรุง. บทว่า "เมรย" ได้แก่ อาสวะ ๕ อย่าง คือ น้ำดองดอกไม้ น้ำดองผลไม้ น้ำดองน้ำผึ้ง น้ำดองน้ำอ้อย และน้ำดองที่ปรุงด้วยเครื่องปรุง. สุราและเมรัยทั้งหมดนั้นเรียกว่า "มัชชะ" เพราะเป็นเหตุให้เมา. บทว่า "ปมาทฏฺฐาน" คือ เหตุแห่งความประมาท. คำว่า "ปมาทฏฺฐาน" นี้ เป็นชื่อของเจตนาที่บุคคลใช้ดื่มมัชชะ. บทว่า "อนุโยค" คือ การประกอบเนือง ๆ การกระทำบ่อย ๆ ซึ่งสุราเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทนั้น. ก็เพราะว่า โภคทรัพย์ที่เกิดขึ้นแล้วของผู้ที่ประกอบเนือง ๆ ในสิ่งนี้ ย่อมเสื่อมไป และโภคทรัพย์ที่ยังไม่เกิดก็ย่อมไม่เกิดขึ้น ฉะนั้น จึงเรียกว่า "อบายมุข" คือทางแห่งความเสื่อมแห่งโภคทรัพย์. บทว่า "วิกาลวิสิขาจริยานุโยค" คือ การประกอบเนือง ๆ ในการเที่ยวไปตามถนนในเวลาที่ไม่ใช่กาล.

သမဇ္ဇာဘိစရဏန္တိ နစ္စာဒိဒဿနဝသေန သမဇ္ဇာဂမနံ. အာလသျာနုယောဂေါတိ ကာယာလသိယတာယ ယုတ္တပ္ပယုတ္တတာ.

บทว่า "สมชฺชาภิจรณ" คือ การไปดูมหรสพเพื่อดูการฟ้อนรำเป็นต้น. บทว่า "อาลสฺยานุโยค" คือ การประกอบตนพัวพันอยู่ในความเกียจคร้านทางกาย.

သုရာမေရယဿ ဆအာဒီနဝါဒိဝဏ္ဏနာ

พรรณนาโทษ ๖ ประการของการดื่มสุราเมรัยเป็นต้น

၂၄၈. ဧဝံ ဆန္နံ အပါယမုခါနံ မာတိကံ ဌပေတွာ ဣဒါနိ တာနိ ဝိဘဇန္တော ဆ ခေါ မေ, ဂဟပတိပုတ္တ အာဒီနဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သန္ဒိဋ္ဌိကာတိ သာမံ ပဿိတဗ္ဗာ, ဣဓလောကဘာဝိနီ. ဓနဇာနီတိ ဓနဟာနိ. ကလဟပ္ပဝဍ္ဎနီတိ ဝါစာကလဟဿ စေဝ ဟတ္ထပရာမာသာဒိကာယကလဟဿ စ ဝဍ္ဎနီ. ရောဂါနံ အာယတနန္တိ တေသံ တေသံ အက္ခိရောဂါဒီနံ ခေတ္တံ. အကိတ္တိသဉ္ဇနနီတိ သုရံ ပိဝိတွာ ဟိ မာတရမ္ပိ ပဟရန္တိ ပိတရမ္ပိ, အညံ ဗဟုမ္ပိ အဝတ္တဗ္ဗံ ဝဒန္တိ, အကတ္တဗ္ဗံ ကရောန္တိ. တေန ဂရဟမ္ပိ ဒဏ္ဍမ္ပိ ဟတ္ထပါဒါဒိဆေဒမ္ပိ ပါပုဏန္တိ, ဣဓလောကေပိ ပရလောကေပိ အကိတ္တိံ ပါပုဏန္တိ, ဣတိ တေသံ သာ သုရာ အကိတ္တိသဉ္ဇနနီ နာမ ဟောတိ. ကောပီနနိဒံသနီတိ ဂုယှဋ္ဌာနဉှိ ဝိဝရိယမာနံ ဟိရိံ ကောပေတိ ဝိနာသေတိ, တသ္မာ ‘‘ကောပီန’’န္တိ ဝုစ္စတိ, သုရာမဒမတ္တာ စ တံ တံ အင်္ဂံ ဝိဝရိတွာ ဝိစရန္တိ, တေန နေသံ သာ သုရာ ကောပီနဿ နိဒံသနတော ‘‘ကောပီနနိဒံသနီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပညာယ ဒုဗ္ဗလိကရဏီတိ သာဂတတ္ထေရဿ ဝိယ ကမ္မဿကတပညံ ဒုဗ္ဗလံ ကရောတိ, တသ္မာ ‘‘ပညာယ ဒုဗ္ဗလိကရဏီ’’တိ ဝုစ္စတိ. မဂ္ဂပညံ ပန ဒုဗ္ဗလံ ကာတုံ န သက္ကောတိ. အဓိဂတမဂ္ဂါနဉှိ သာ အန္တောမုခမေဝ န ပဝိသတိ. ဆဋ္ဌံ ပဒန္တိ ဆဋ္ဌံ ကာရဏံ.

๒๔๘. ครั้นทรงตั้งมาติกาแห่งอบายมุข ๖ ประการอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกอบายมุขเหล่านั้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูก่อนคหบดีบุตร โทษมี ๖ ประการแล". ในบทเหล่านั้น บทว่า "สนฺทิฏฺฐิกา" คือ อันตนพึงเห็นเอง เป็นไปในโลกนี้. บทว่า "ธนชานิ" คือ ความเสื่อมแห่งทรัพย์. บทว่า "กลหปฺปวฑฺฒนี" คือ เป็นเครื่องเพิ่มพูนทั้งวจีกละ (การทะเลาะด้วยวาจา) และกายกละ (การทะเลาะด้วยกาย) มีการลูบคลำด้วยมือเป็นต้น. บทว่า "โรคานํ อายตนํ" คือ เป็นแดนเกิดแห่งโรคต่าง ๆ มีโรคตาเป็นต้น. บทว่า "อกิตฺติสญฺชนนี" คือ เพราะว่าคนดื่มสุราแล้ว ย่อมทุบตีแม้แต่มารดา แม้แต่บิดา พูดคำที่ไม่ควรพูดอื่น ๆ อีกมาก กระทำกรรมที่ไม่ควรทำ. เพราะเหตุนั้น พวกเขาย่อมได้รับการติเตียน การลงโทษ และการตัดมือตัดเท้าเป็นต้น ย่อมได้รับความเสียชื่อเสียงทั้งในโลกนี้และในโลกหน้า ฉะนั้น สุราของคนเหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นเครื่องก่อความเสียชื่อเสียง. บทว่า "โกปินนิทํสนี" คือ เพราะว่าที่ลับเมื่อถูกเปิดเผย ย่อมทำลายหิริให้กำเริบ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "โกปินะ", และคนทั้งหลายที่เมาด้วยความเมาสุรา ย่อมเปิดเผยอวัยวะส่วนนั้น ๆ เที่ยวไป เพราะเหตุนั้น สุราของคนเหล่านั้นจึงเรียกว่า "โกปินนิทํสนี" เพราะเป็นเครื่องแสดงซึ่งโกปินะ (ของลับ). บทว่า "ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณี" คือ ย่อมกระทำกัมมัสสกตาปัญญาให้มีกำลังน้อย เหมือนกรณีของพระสาคตเถระ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "เป็นเครื่องทำปัญญาให้มีกำลังน้อย". แต่สุรานั้นไม่สามารถกระทำมรรคปัญญาให้มีกำลังน้อยได้. จริงอยู่ สุรานั้นย่อมไม่เข้าไปสู่ปากของท่านผู้บรรลุมรรคแล้วเลย. บทว่า "ฉฏฺฐํ ปทํ" คือ เหตุประการที่หก.

၂၄၉. အတ္တာပိဿ အဂုတ္တော အရက္ခိတော ဟောတီတိ အဝေလာယ စရန္တော ဟိ ခါဏုကဏ္ဋကာဒီနိပိ အက္ကမတိ, အဟိနာပိ ယက္ခာဒီဟိပိ သမာဂစ္ဆတိ, တံ တံ ဌာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဉတွာ ဝေရိနောပိ နံ နိလီယိတွာ ဂဏှန္တိ ဝါ ဟနန္တိ ဝါ. ဧဝံ အတ္တာပိဿ အဂုတ္တော ဟောတိ အရက္ခိတော. ပုတ္တဒါရာပိ ‘‘အမှာကံ ပိတာ အမှာကံ သာမိ ရတ္တိံ ဝိစရတိ, ကိမင်္ဂံ ပန မယ’’န္တိ ဣတိဿ ပုတ္တဓီတရောပိ ဘရိယာပိ ဗဟိ ပတ္ထနံ ကတွာ ရတ္တိံ စရန္တာ အနယဗျသနံ ပါပုဏန္တိ. ဧဝံ ပုတ္တဒါရောပိဿ အဂုတ္တော အရက္ခိတော ဟောတိ. သာပတေယျန္တိ တဿ ပုတ္တဒါရပရိဇနဿ ရတ္တိံ စရဏကဘာဝံ ဉတွာ စောရာ သုညံ [Pg.129] ဂေဟံ ပဝိသိတွာ ယံ ဣစ္ဆန္တိ, တံ ဟရန္တိ. ဧဝံ သာပတေယျမ္ပိဿ အဂုတ္တံ အရက္ခိတံ ဟောတိ. သင်္ကိယော စ ဟောတီတိ အညေဟိ ကတပါပကမ္မေသုပိ ‘‘ဣမိနာ ကတံ ဘဝိဿတီ’’တိ သင်္ကိတဗ္ဗော ဟောတိ. ယဿ ယဿ ဃရဒွါရေန ယာတိ, တတ္ထ ယံ အညေန စောရကမ္မံ ပရဒါရိကကမ္မံ ဝါ ကတံ, တံ ‘‘ဣမိနာ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တေ အဘူတံ အသန္တမ္ပိ တသ္မိံ ရူဟတိ ပတိဋ္ဌာတိ. ဗဟူနဉ္စ ဒုက္ခဓမ္မာနန္တိ ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ, ဧတ္တကံ ဒေါမနဿန္တိ ဝတ္တုံ န သက္ကာ, အညသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အသတိ သဗ္ဗံ ဝိကာလစာရိမှိ အာဟရိတဗ္ဗံ ဟောတိ, ဣတိ သော ဗဟူနံ ဒုက္ခဓမ္မာနံ ပုရက္ခတော ပုရေဂါမီ ဟောတိ.

๒๔๙. อธิบายว่า ตนของเขาก็ไม่เป็นอันคุ้มครอง ไม่เป็นอันรักษา คือ ผู้ที่เที่ยวไปในเวลาอันไม่สมควร ย่อมเหยียบแม้ซึ่งตอและหนามเป็นต้น ย่อมพบเจอกับงูบ้าง ยักษ์เป็นต้นบ้าง พวกคนมีเวรทราบว่าเขาไปสู่ที่นั้นๆ แล้ว ก็ซุ่มดักจับหรือฆ่าเสีย ด้วยประการฉะนี้ ตนของเขาก็ไม่เป็นอันคุ้มครอง ไม่เป็นอันรักษา แม้บุตรภรรยาก็คิดว่า "บิดาของเรา สามีของเราเที่ยวไปในเวลากลางคืน จะป่วยกล่าวไปไยถึงพวกเราเล่า" ด้วยเหตุนั้น แม้บุตรธิดาและภรรยาของเขา ก็ทำความปรารถนาในภายนอก เที่ยวไปในเวลากลางคืน ย่อมถึงความพินาศอันไม่เป็นประโยชน์ ด้วยประการฉะนี้ แม้บุตรภรรยาของเขาก็ไม่เป็นอันคุ้มครอง ไม่เป็นอันรักษา ส่วนทรัพย์สมบัติ คือ โจรทั้งหลายทราบความเป็นผู้เที่ยวไปในเวลากลางคืนของบุตรภรรยาและบริวารของเขาแล้ว ก็เข้าไปสู่เรือนที่ว่างเปล่า ปรารถนาสิ่งใด ก็ลักเอาสิ่งนั้นไป ด้วยประการฉะนี้ แม้ทรัพย์สมบัติของเขาก็ไม่เป็นอันคุ้มครอง ไม่เป็นอันรักษา และเป็นที่น่ารังเกียจ คือ แม้ในบาปกรรมที่คนอื่นทำไว้ เขาก็เป็นผู้ที่ถูกระแวงว่า "กรรมนี้คนนี้คงทำ" เขาเดินผ่านประตูเรือนของผู้ใดๆ ในเรือนนั้น กรรมคือการลักทรัพย์หรือกรรมคือการประพฤติผิดในภรรยาผู้อื่นอันคนอื่นทำไว้ เมื่อมีผู้กล่าวว่า "กรรมนั้นคนนี้ทำ" เรื่องที่ไม่จริง ไม่แท้ ก็เกิดขึ้น ตั้งอยู่ในบุคคลนั้น ส่วนบทว่า เป็นผู้นำมาซึ่งธรรมอันเป็นทุกข์จำนวนมาก คือ ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า ทุกข์มีประมาณเท่านี้ โทมนัสมีประมาณเท่านี้ เมื่อบุคคลอื่นไม่มี (ให้สงสัย) เรื่องทั้งหมดก็พึงนำมาสู่ผู้เที่ยวไปในเวลาวิกาล เพราะเหตุนั้น ผู้นั้นจึงเป็นผู้ถูกธรรมอันเป็นทุกข์จำนวนมากนำหน้า เป็นผู้นำไปก่อน

၂၅၀. ကွ နစ္စန္တိ ‘‘ကသ္မိံ ဌာနေ နဋနာဋကာဒိနစ္စံ အတ္ထီ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ယသ္မိံ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ တံ အတ္ထိ, တတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ ဟောတိ, တဿ ‘‘သွေ နစ္စဒဿနံ ဂမိဿာမီ’’တိ အဇ္ဇ ဝတ္ထဂန္ဓမာလာဒီနိ ပဋိယာဒေန္တဿေဝ သကလဒိဝသမ္ပိ ကမ္မစ္ဆေဒေါ ဟောတိ, နစ္စဒဿနေန ဧကာဟမ္ပိ ဒွီဟမ္ပိ တီဟမ္ပိ တတ္ထေဝ ဟောတိ, အထ ဝုဋ္ဌိသမ္ပတ္တိယာဒီနိ လဘိတွာပိ ဝပ္ပာဒိကာလေ ဝပ္ပာဒီနိ အကရောန္တဿ အနုပ္ပန္နာ ဘောဂါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, တဿ ဗဟိ ဂတဘာဝံ ဉတွာ အနာရက္ခေ ဂေဟေ စောရာ ယံ ဣစ္ဆန္တိ, တံ ကရောန္တိ, တေနဿ ဥပ္ပန္နာပိ ဘောဂါ ဝိနဿန္တိ. ကွ ဂီတန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တေသံ နာနာကရဏံ ဗြဟ္မဇာလေ ဝုတ္တမေဝ.

๒๕๐. อธิบายว่า ที่ไหนมีการฟ้อนรำ คือ ถามว่า "การฟ้อนรำของนักฟ้อนและนักแสดงละครเป็นต้นมีในที่ไหน" การฟ้อนรำนั้นมีในบ้านหรือนิคมใด ก็ต้องไปในที่นั้น การงานย่อมขาดไปตลอดทั้งวันของผู้นั้น เพียงเพราะจัดเตรียมเสื้อผ้า ของหอม และระเบียบดอกไม้เป็นต้นในวันนี้ ด้วยคิดว่า "พรุ่งนี้เราจักไปดูการฟ้อนรำ" เพราะการดูการฟ้อนรำ เขาก็อยู่ที่นั่นเองวันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง สามวันบ้าง อนึ่ง เมื่อเขาได้ความสมบูรณ์แห่งฝนเป็นต้นแล้ว แต่ไม่ทำการหว่านเป็นต้นในกาลที่ควรหว่าน โภคทรัพย์ที่ยังไม่เกิดก็ย่อมไม่เกิดขึ้น โจรทั้งหลายทราบความเป็นผู้ไปข้างนอกของเขา ก็ทำสิ่งที่ตนปรารถนาในเรือนที่ไม่มีผู้ดูแล เพราะเหตุนั้น แม้โภคทรัพย์ที่เกิดขึ้นแล้วของเขาก็ย่อมพินาศไป แม้ในบทว่า ที่ไหนมีการขับร้อง เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ความแตกต่างของบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในพรหมชาลสูตรนั่นเทียว

၂၅၁. ဇယံ ဝေရန္တိ ‘‘ဇိတံ မယာ’’တိ ပရိသမဇ္ဈေ ပရဿ သာဋကံ ဝါ ဝေဌနံ ဝါ ဂဏှာတိ, သော ‘‘ပရိသမဇ္ဈေ မေ အဝမာနံ ကရောသိ, ဟောတု, သိက္ခာပေဿာမိ န’’န္တိ တတ္ထ ဝေရံ ဗန္ဓတိ, ဧဝံ ဇိနန္တော သယံ ဝေရံ ပသဝတိ. ဇိနောတိ အညေန ဇိတော သမာနော ယံ တေန တဿ ဝေဌနံ ဝါ သာဋကော ဝါ အညံ ဝါ ပန ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒိဝိတ္တံ ဂဟိတံ, တံ အနုသောစတိ ‘‘အဟောသိ ဝတ မေ, တံ တံ ဝတ မေ နတ္ထီ’’တိ တပ္ပစ္စယာ သောစတိ. ဧဝံ သော ဇိနော ဝိတ္တံ အနုသောစတိ. သဘာဂတဿ ဝစနံ န ရူဟတီတိ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနေ သက္ခိပုဋ္ဌဿ သတော ဝစနံ န ရူဟတိ, န ပတိဋ္ဌာတိ, ‘‘အယံ အက္ခသောဏ္ဍော ဇူတကရော, မာ တဿ ဝစနံ ဂဏှိတ္ထာ’’တိ ဝတ္တာရော ဘဝန္တိ. မိတ္တာမစ္စာနံ ပရိဘူတော ဟောတီတိ တဉှိ မိတာမစ္စာ ဧဝံ ဝဒန္တိ – ‘‘သမ္မ, တွမ္ပိ နာမ ကုလပုတ္တော ဇူတကရော ဆိန္နဘိန္နကော ဟုတွာ ဝိစရသိ, န တေ ဣဒံ ဇာတိဂေါတ္တာနံ အနုရူပံ, ဣတော ပဋ္ဌာယ မာ ဧဝံ ကရေယျာသီ’’တိ. သော ဧဝံ ဝုတ္တောပိ တေသံ ဝစနံ န ကရောတိ. တတော တေန သဒ္ဓိံ ဧကတော န တိဋ္ဌန္တိ [Pg.130] န နိသီဒန္တိ. တဿ ကာရဏာ သက္ခိပုဋ္ဌာပိ န ကထေန္တိ. ဧဝံ မိတ္တာမစ္စာနံ ပရိဘူတော ဟောတိ.

๒๕๑. อธิบายว่า การชนะย่อมก่อเวร คือ (ผู้ชนะ) คิดว่า "เราชนะแล้ว" ดังนี้แล้ว ก็ยึดเอาผ้าสาฎกหรือผ้าโพกศีรษะของผู้อื่นในท่ามกลางบริษัท ผู้นั้น (ผู้แพ้) ก็ผูกเวรในเรื่องนั้นว่า "ท่านดูหมิ่นเราในท่ามกลางบริษัท เอาเถิด เราจะสั่งสอนเขา" ด้วยประการฉะนี้ ผู้ชนะย่อมก่อเวรด้วยตนเอง ส่วนผู้แพ้ คือ เมื่อถูกผู้อื่นชนะแล้ว เขาย่อมเศร้าโศกถึงผ้าโพกศีรษะหรือผ้าสาฎก หรือทรัพย์สินอื่นคือเงินและทองเป็นต้นใด ที่ผู้นั้น (ผู้ชนะ) ยึดเอาไป เขาย่อมเศร้าโศกเพราะทรัพย์นั้นเป็นเหตุว่า "หนอ ทรัพย์นั้นเคยเป็นของเรา หนอ บัดนี้ทรัพย์นั้นไม่มีแก่เรา" ด้วยประการฉะนี้ ผู้นั้นผู้แพ้แล้ว ย่อมเศร้าโศกถึงทรัพย์สิน คำพูดของผู้ไปสู่สภา (นักเลงการพนัน) ย่อมไม่น่าเชื่อถือ คือ คำพูดของเขาผู้ถูกถามในฐานะพยานในสถานที่วินิจฉัยคดี ย่อมไม่ขึ้น (ไม่เป็นที่ยอมรับ) ไม่ตั้งอยู่ (ในฐานะพยาน) ย่อมมีผู้กล่าวว่า "คนนี้เป็นนักเลงการพนัน เป็นนักพนัน อย่าถือเอาคำพูดของเขาเลย" เป็นผู้ที่มิตรและอำมาตย์ดูหมิ่น คือ จริงอยู่ มิตรและอำมาตย์ย่อมกล่าวกับเขาอย่างนี้ว่า "สหาย ท่านเป็นถึงกุลบุตร แต่กลับเป็นนักพนัน เป็นคนหน้าด้านเที่ยวไป การกระทำนี้ไม่สมควรแก่วงศ์ตระกูลของท่าน จำเดิมแต่นี้ไป ท่านอย่าได้ทำอย่างนี้เลย" เขาแม้ถูกกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ไม่ทำตามคำของพวกเขา เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงไม่ยืน ไม่นั่งร่วมกับเขา เพราะเหตุแห่งเขา แม้ถูกถามในฐานะพยาน ก็ไม่กล่าว (เป็นพยานให้) ด้วยประการฉะนี้ เขาจึงเป็นผู้ที่มิตรและอำมาตย์ดูหมิ่น

အာဝါဟဝိဝါဟကာနန္တိ အာဝါဟကာ နာမ ယေ တဿ ဃရတော ဒါရိကံ ဂဟေတုကာမာ. ဝိဝါဟကာ နာမ ယေ တဿ ဂေဟေ ဒါရိကံ ဒါတုကာမာ. အပတ္ထိတော ဟောတီတိ အနိစ္ဆိတော ဟောတိ. နာလံ ဒါရဘရဏာယာတိ ဒါရဘရဏာယ န သမတ္ထော. ဧတဿ ဂေဟေ ဒါရိကာ ဒိန္နာပိ ဧတဿ ဂေဟတော အာဂတာပိ အမှေဟိ ဧဝ ပေါသိတဗ္ဗာ ဘဝိဿတိယေဝ.

อธิบายว่า ผู้ทำการอาวาหะและวิวาหะ คือ ผู้ที่ชื่อว่า อาวาหกะ ได้แก่ ผู้ที่ประสงค์จะรับเด็กหญิงจากเรือนของเขา ผู้ที่ชื่อว่า วิวาหกะ ได้แก่ ผู้ที่ประสงค์จะให้เด็กหญิงในเรือนของตน (แก่เขา) เป็นผู้ไม่เป็นที่ปรารถนา คือ เป็นผู้ไม่เป็นที่ต้องการ ไม่สามารถเพื่อจะเลี้ยงดูภรรยา คือ ไม่สามารถเลี้ยงดูภรรยาได้ (พวกเขาคิดว่า) เด็กหญิงที่ให้ไปในเรือนของผู้นี้ หรือที่มาจากเรือนของผู้นี้ ก็จะต้องเป็นผู้อันเราทั้งหลายเลี้ยงดูนั่นเทียว

ပါပမိတ္တတာယ ဆအာဒီနဝါဒိဝဏ္ဏနာ

พรรณนาโทษ ๖ ประการเป็นต้น แห่งความเป็นผู้มีมิตรชั่ว

၂၅၂. ဓုတ္တာတိ အက္ခဓုတ္တာ. သောဏ္ဍာတိ ဣတ္ထိသောဏ္ဍာ ဘတ္တသောဏ္ဍာ ပူဝသောဏ္ဍာ မူလကသောဏ္ဍာ. ပိပါသာတိ ပါနသောဏ္ဍာ. နေကတိကာတိ ပတိရူပကေန ဝဉ္စနကာ. ဝဉ္စနိကာတိ သမ္မုခါဝဉ္စနာဟိ ဝဉ္စနိကာ. သာဟသိကာတိ ဧကာဂါရိကာဒိသာဟသိကကမ္မကာရိနော. တျာဿ မိတ္တာ ဟောန္တီတိ တေ အဿ မိတ္တာ ဟောန္တိ. အညေဟိ သပ္ပုရိသေဟိ သဒ္ဓိံ န ရမတိ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ အလင်္ကရိတွာ ဝရသယနံ အာရောပိတသူကရော ဂူထကူပမိဝ, တေ ပါပမိတ္တေယေဝ ဥပသင်္ကမတိ. တသ္မာ ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ သမ္ပရာယဉ္စ ဗဟုံ အနတ္ထံ နိဂစ္ဆတိ.

๒๕๒. อธิบายว่า นักเลง คือ นักเลงการพนัน นักเลงสุรา คือ นักเลงหญิง นักเลงข้าว นักเลงขนม นักเลงของดอง ผู้กระหาย คือ นักเลงน้ำเมา คนลวง คือ ผู้ลวงด้วยของปลอม คนหลอกลวง คือ ผู้หลอกลวงด้วยการหลอกลวงซึ่งหน้า คนหัวไม้ คือ ผู้ทำการหยาบช้า มีการปล้นบ้านเดียวเป็นต้น คนเหล่านั้นย่อมเป็นมิตรของเขา เขาไม่ยินดีร่วมกับสัตบุรุษเหล่าอื่น เหมือนสุกรที่เขาประดับด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นแล้วให้นอนบนที่นอนอันประเสริฐ ย่อมเข้าไปหาแต่หลุมคูถฉันใด เขาก็ย่อมเข้าไปหาแต่มิตรชั่วเหล่านั้นฉันนั้น เพราะเหตุนั้น เขาย่อมถึงความพินาศอันไม่เป็นประโยชน์อย่างมาก ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ

၂၅၃. အတိသီတန္တိ ကမ္မံ န ကရောတီတိ မနုဿေဟိ ကာလဿေဝ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဧထ ဘော ကမ္မန္တံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ဝုတ္တော ‘‘အတိသီတံ တာဝ, အဋ္ဌီနိ ဘိဇ္ဇန္တိ ဝိယ, ဂစ္ဆထ တုမှေ ပစ္ဆာ ဇာနိဿာမီ’’တိ အဂ္ဂိံ တပန္တော နိသီဒတိ. တေ ဂန္တွာ ကမ္မံ ကရောန္တိ. ဣတရဿ ကမ္မံ ပရိဟာယတိ. အတိဥဏှန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

๒๕๓. อธิบายว่า ไม่ทำการงาน (อ้างว่า) หนาวนัก คือ เมื่อถูกคนทั้งหลายผู้ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่กล่าวว่า "มาเถิด ท่านทั้งหลาย เราไปสู่ที่ทำงานกันเถิด" เขากล่าวว่า "ยังหนาวนัก กระดูกราวกับจะแตก พวกท่านไปกันเถิด เดี๋ยวข้าพเจ้าจะรู้เอง" ดังนี้แล้วก็นั่งผิงไฟอยู่ คนเหล่านั้นไปแล้วก็ทำการงาน การงานของอีกคนหนึ่ง (ผู้เกียจคร้าน) ย่อมเสื่อมไป แม้ในบทว่า ร้อนนัก เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน

ဟောတိ ပါနသခါ နာမာတိ ဧကစ္စော ပါနဋ္ဌာနေ သုရာဂေဟေယေဝ သဟာယော ဟောတိ. ‘‘ပန္နသခါ’’တိပိ ပါဌော, အယမေဝတ္ထော. သမ္မိယသမ္မိယောတိ သမ္မ သမ္မာတိ ဝဒန္တော သမ္မုခေယေဝ သဟာယော ဟောတိ, ပရမ္မုခေ ဝေရီသဒိသော ဩတာရမေဝ ဂဝေသတိ. အတ္ထေသု ဇာတေသူတိ တထာရူပေသု ကိစ္စေသု သမုပ္ပန္နေသု. ဝေရပ္ပသဝေါတိ ဝေရဗဟုလတာ. အနတ္ထတာတိ အနတ္ထကာရိတာ. သုကဒရိယတာတိ သုဋ္ဌု ကဒရိယတာ ထဒ္ဓမစ္ဆရိယဘာဝေါ[Pg.131]. ဥဒကမိဝ ဣဏံ ဝိဂါဟတီတိ ပါသာဏော ဥဒကံ ဝိယ သံသီဒန္တော ဣဏံ ဝိဂါဟတိ.

บทว่า โหติ ปานสขา นาม ความว่า คนบางคนเป็นเพื่อนในที่ดื่ม คือในโรงสุราเท่านั้น. มีปาฐะว่า "ปัณณสขา" ก็มี เนื้อความก็อย่างเดียวกันนี้แหละ. บทว่า สมฺมิยสมฺมิโย ความว่า เป็นเพื่อนเฉพาะต่อหน้า โดยกล่าวว่า "เพื่อนเอ๋ย เพื่อนเอ๋ย" แต่ลับหลังเป็นดุจศัตรู คอยหาแต่ช่องทาง. บทว่า อตฺเถสุ ชาเตสุ ความว่า เมื่อกิจธุระเช่นนั้นเกิดขึ้น. บทว่า เวรปฺปสโว ความว่า เป็นเหตุให้เกิดเวรมาก. บทว่า อนตฺถตา ความว่า ความเป็นผู้กระทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. บทว่า สุกทริยตา ความว่า ความเป็นคนตระหนี่จัด คือความเป็นผู้มีความตระหนี่เหนียวแน่น. บทว่า อุทกมิว อิณํ วิคาหติ ความว่า ย่อมหยั่งลงสู่หนี้ เหมือนก้อนหินจมลงไปในน้ำ.

ရတ္တိနုဋ္ဌာနဒေဿိနာတိ ရတ္တိံ အနုဋ္ဌာနသီလေန. အတိသာယမိဒံ အဟူတိ ဣဒံ အတိသာယံ ဇာတန္တိ ယေ ဧဝံ ဝတွာ ကမ္မံ န ကရောန္တိ. ဣတိ ဝိဿဋ္ဌကမ္မန္တေတိ ဧဝံ ဝတွာ ပရိစ္စတ္တကမ္မန္တေ. အတ္ထာ အစ္စေန္တိ မာဏဝေတိ ဧဝရူပေ ပုဂ္ဂလေ အတ္ထာ အတိက္ကမန္တိ, တေသု န တိဋ္ဌန္တိ.

บทว่า รตฺตินุฏฺฐานเทสฺสินา ความว่า ผู้มีปกติไม่ลุกขึ้นทำงานในเวลากลางคืน. บทว่า อติสายมิทํ อหุ ความว่า คนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า "เวลานี้ดึกเกินไปแล้ว" แล้วไม่ทำการงาน. บทว่า อิติ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเต ความว่า กล่าวอย่างนี้แล้ว มีการงานอันสละแล้ว. บทว่า อตฺถา อจฺเจนฺติ มาณเว ความว่า ประโยชน์ทั้งหลายย่อมล่วงเลยบุคคลเช่นนี้ไป คือย่อมไม่ตั้งอยู่ในบุคคลเหล่านั้น.

တိဏာ ဘိယျောတိ တိဏတောပိ ဥတ္တရိ. သော သုခံ န ဝိဟာယတီတိ သော ပုရိသော သုခံ န ဇဟာတိ, သုခသမင်္ဂီယေဝ ဟောတိ. ဣမိနာ ကထာမဂ္ဂေန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ဂိဟိဘူတေန သတာ ဧတ္တကံ ကမ္မံ န ကာတဗ္ဗံ, ကရောန္တဿ ဝဍ္ဎိ နာမ နတ္ထိ. ဣဓလောကေ ပရလောကေ ဂရဟမေဝ ပါပုဏာတီ’’တိ.

บทว่า ติณา ภิยฺโย ความว่า ยิ่งกว่าหญ้า. บทว่า โส สุขํ น วิหายติ ความว่า บุรุษนั้นย่อมไม่ละความสุข เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยสุขนั่นเทียว. ด้วยแนวแห่งถ้อยคำนี้ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า "ผู้เป็นคฤหัสถ์ ไม่พึงกระทำกรรมมีประมาณเท่านี้ ผู้กระทำอยู่ย่อมไม่มีความเจริญ ย่อมถึงแต่ความติเตียนทั้งในโลกนี้และโลกหน้า".

မိတ္တပတိရူပကာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยมิตรปฏิรูปก์เป็นต้น

၂၅၄. ဣဒါနိ ယော ဧဝံ ကရောတော အနတ္ထော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အညာနိ ဝါ ပန ယာနိ ကာနိစိ ဘယာနိ ယေကေစိ ဥပဒ္ဒဝါ ယေကေစိ ဥပသဂ္ဂါ, သဗ္ဗေ တေ ဗာလံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ ‘‘ဧဝရူပါ ဗာလာ န သေဝိတဗ္ဗာ’’တိ ဗာလေ မိတ္တပတိရူပကေ အမိတ္တေ ဒဿေတုံ စတ္တာရောမေ, ဂဟပတိပုတ္တ အမိတ္တာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အညဒတ္ထုဟရောတိ သယံ တုစ္ဆဟတ္ထော အာဂန္တွာ ဧကံသေန ယံကိဉ္စိ ဟရတိယေဝ. ဝစီပရမောတိ ဝစနပရမော ဝစနမတ္တေနေဝ ဒါယကော ကာရကော ဝိယ ဟောတိ. အနုပ္ပိယဘာဏီတိ အနုပ္ပိယံ ဘဏတိ. အပါယသဟာယောတိ ဘောဂါနံ အပါယေသု သဟာယော ဟောတိ.

๒๕๔. บัดนี้ ความฉิบหายใดย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้กระทำอย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง ภัยทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่ง อุปัทวะเหล่าใดเหล่าหนึ่ง อุปสรรคเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยคนพาล. เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงแสดงอมิตรผู้เป็นพาล เป็นมิตรปฏิรูปก์ว่า "คนพาลเช่นนี้ไม่ควรคบ" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคฤหบดีบุตร อมิตร ๔ จำพวกเหล่านี้". ในบทเหล่านั้น บทว่า อัญฺญทตฺถุหโร คือ ตนเองมามือเปล่าแล้วย่อมถือเอาสิ่งของทุกอย่างไปฝ่ายเดียว. บทว่า วจีปรโม คือ มีวาจาเป็นอย่างยิ่ง เป็นประดุจผู้ให้ ผู้กระทำ ด้วยเพียงคำพูดเท่านั้น. บทว่า อนุปฺปิยภาณี คือ พูดแต่คำไพเราะ. บทว่า อปายสหาโย คือ เป็นเพื่อนในทางแห่งความเสื่อมแห่งโภคทรัพย์.

၂၅၅. ဧဝံ စတ္တာရော အမိတ္တေ ဒဿေတွာ ပုန တတ္ထ ဧကေကံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဝိဘဇန္တော စတူဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အညဒတ္ထုဟရော ဟောတီတိ ဧကံသေန ဟာရကောယေဝ ဟောတိ. သဟာယဿ ဂေဟံ ရိတ္တဟတ္ထော အာဂန္တွာ နိဝတ္ထသာဋကာဒီနံ ဝဏ္ဏံ ဘာသတိ, သော ‘‘အတိဝိယ တွံ သမ္မ ဣမဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသသီ’’တိ အညံ နိဝါသေတွာ တံ ဒေတိ. အပ္ပေန ဗဟုမိစ္ဆတီတိ ယံကိဉ္စိ အပ္ပကံ ဒတွာ တဿ သန္တိကာ ဗဟုံ ပတ္ထေတိ. ဘယဿ ကိစ္စံ ကရောတီတိ အတ္တနော ဘယေ ဥပ္ပန္နေ တဿ ဒါသော ဝိယ ဟုတွာ တံ တံ ကိစ္စံ ကရောတိ, အယံ သဗ္ဗဒါ န ကရောတိ, ဘယေ [Pg.132] ဥပ္ပန္နေ ကရောတိ, န ပေမေနာတိ အမိတ္တော နာမ ဇာတော. သေဝတိ အတ္ထကာရဏာတိ မိတ္တသန္ထဝဝသေန န သေဝတိ, အတ္တနော အတ္ထမေဝ ပစ္စာသီသန္တော သေဝတိ.

๒๕๕. ครั้นทรงแสดงอมิตร ๔ จำพวกอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงจำแนกอมิตรแต่ละคนใน ๔ จำพวกนั้นโดยเหตุ ๔ ประการอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคฤหบดีบุตร (คนปอกลอก) พึงทราบว่าเป็นอมิตรโดยเหตุ ๔ ประการ". ในบทเหล่านั้น บทว่า อัญฺญทตฺถุหโร โหติ คือ เป็นผู้ถือเอาไปฝ่ายเดียว. เขามายังเรือนของสหายมือเปล่าแล้วกล่าวชมสีของผ้าสาฎกเป็นต้นที่นุ่งอยู่ สหายนั้น (คิดว่า) "เพื่อนเอ๋ย ท่านช่างชมสีของผ้านี้เหลือเกิน" ดังนี้แล้ว นุ่งผืนอื่นแล้วจึงให้ผ้านั้นไป. บทว่า อปฺเปน พหุมิจฺฉติ คือ ให้ของเล็กน้อยอะไรบางอย่างแล้ว ปรารถนาของมากจากสำนักของสหายนั้น. บทว่า ภยสฺส กิจฺจํ กโรติ คือ เมื่อภัยเกิดขึ้นแก่ตน เป็นประดุจทาสของสหายนั้นแล้ว ทำกิจนั้นๆ ผู้นี้หาทำตลอดเวลาไม่ เมื่อภัยเกิดขึ้นจึงทำ หาได้ทำด้วยความรักไม่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าเป็นอมิตร. บทว่า เสวติ อตฺถการณา คือ หาได้คบด้วยความเป็นเพื่อนไม่ แต่คบเพราะมุ่งหวังประโยชน์ของตนนั่นเทียว.

၂၅၆. အတီတေန ပဋိသန္ထရတီတိ သဟာယေ အာဂတေ ‘‘ဟိယျော ဝါ ပရေ ဝါ န အာဂတောသိ, အမှာကံ ဣမသ္မိံ ဝါရေ သဿံ အတိဝိယ နိပ္ဖန္နံ, ဗဟူနိ သာလိယဝဗီဇာဒီနိ ဌပေတွာ မဂ္ဂံ ဩလောကေန္တာ နိသီဒိမှ, အဇ္ဇ ပန သဗ္ဗံ ခီဏ’’န္တိ ဧဝံ အတီတေန သင်္ဂဏှာတိ. အနာဂတေနာတိ ‘‘ဣမသ္မိံ ဝါရေ အမှာကံ သဿံ မနာပံ ဘဝိဿတိ, ဖလဘာရဘရိတာ သာလိအာဒယော, သဿသင်္ဂဟေ ကတေ တုမှာကံ သင်္ဂဟံ ကာတုံ သမတ္ထာ ဘဝိဿာမာ’’တိ ဧဝံ အနာဂတေန သင်္ဂဏှာတိ. နိရတ္ထကေနာတိ ဟတ္ထိက္ခန္ဓေ ဝါ အဿပိဋ္ဌေ ဝါ နိသိန္နော သဟာယံ ဒိသွာ ‘‘ဧဟိ, ဘော, ဣဓ နိသီဒါ’’တိ ဝဒတိ. မနာပံ သာဋကံ နိဝါသေတွာ ‘‘သဟာယကဿ ဝတ မေ အနုစ္ဆဝိကော အညော ပန မယှံ နတ္ထီ’’တိ ဝဒတိ, ဧဝံ နိရတ္ထကေန သင်္ဂဏှာတိ နာမ. ပစ္စုပ္ပန္နေသု ကိစ္စေသု ဗျသနံ ဒဿေတီတိ ‘‘သကဋေန မေ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘စက္ကမဿ ဘိန္နံ, အက္ခော ဆိန္နော’’တိအာဒီနိ ဝဒတိ.

๒๕๖. บทว่า อตีเตน ปฏิสนฺถรติ คือ เมื่อสหายมาแล้ว กล่าวว่า "เมื่อวานหรือวันก่อน ท่านก็ไม่มา คราวนี้ข้าวกล้าของเราสำเร็จผลดียิ่งนัก เราเก็บเมล็ดข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์เป็นต้นไว้มากมาย นั่งคอยมองทางอยู่ แต่บัดนี้ทั้งหมดสิ้นแล้ว" อย่างนี้ ชื่อว่าสงเคราะห์ด้วยเรื่องอดีต. บทว่า อนาคเตน คือ กล่าวว่า "คราวนี้ข้าวกล้าของเราจักน่าพอใจ ข้าวสาลีเป็นต้นจักเต็มไปด้วยภาระคือผล เมื่อทำการเก็บเกี่ยวข้าวกล้าแล้ว เราจักสามารถทำการสงเคราะห์แก่ท่านทั้งหลายได้" อย่างนี้ ชื่อว่าสงเคราะห์ด้วยเรื่องอนาคต. บทว่า นิรตฺถเกน คือ นั่งอยู่บนคอช้างหรือบนหลังม้า เห็นสหายแล้วกล่าวว่า "มาเถิด ท่านผู้เจริญ เชิญนั่งที่นี่". นุ่งผ้าสาฎกที่น่าพอใจแล้วกล่าวว่า "ผ้าผืนนี้หนอสมควรแก่สหายของเรา แต่ผ้าผืนอื่นของเราไม่มี" อย่างนี้ ชื่อว่าสงเคราะห์ด้วยสิ่งหาประโยชน์มิได้. บทว่า ปจฺจุปฺปนฺเนสุ กิจฺเจสุ พฺยสนํ ทสฺเสติ คือ เมื่อถูกกล่าวว่า "เราต้องการเกวียน" ย่อมกล่าวคำเป็นต้นว่า "ล้อของมันแตก เพลาของมันหัก".

၂၅၇. ပါပကမ္ပိဿ အနုဇာနာတီတိ ပါဏာတိပါတာဒီသု ယံကိဉ္စိ ကရောမာတိ ဝုတ္တေ ‘‘သာဓု သမ္မ ကရောမာ’’တိ အနုဇာနာတိ. ကလျာဏေပိ ဧသေဝ နယော. သဟာယော ဟောတီတိ ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ သုရံ ပိဝန္တိ, ဧဟိ တတ္ထ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ဝုတ္တေ သာဓူတိ ဂစ္ဆတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဣတိ ဝိညာယာတိ ‘‘မိတ္တပတိရူပကာ ဧတေ’’တိ ဧဝံ ဇာနိတွာ.

๒๕๗. บทว่า ปาปกมฺปิสฺส อนุชานาติ คือ เมื่อถูกกล่าวว่า "เรามาทำปาณาติบาตเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งกันเถิด" ย่อมอนุญาตว่า "ดีแล้วเพื่อน เรามาทำกันเถิด". แม้ในกรรมดี ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า สหาโย โหติ คือ เมื่อถูกกล่าวว่า "ในที่โน้น เขาดื่มสุรากัน มาเถิด เราไปที่นั่นกัน" ก็กล่าวว่า "ดีแล้ว" แล้วก็ไป. นัยนี้ในทุกบท. บทว่า อิติ วิญฺญาย คือ รู้แล้วอย่างนี้ว่า "คนเหล่านี้เป็นมิตรปฏิรูปก์".

သုဟဒမိတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยมิตรมีใจดีเป็นต้น

၂၆၀. ဧဝံ န သေဝိတဗ္ဗေ ပါပမိတ္တေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သေဝိတဗ္ဗေ ကလျာဏမိတ္တေ ဒဿေန္တော ပုန စတ္တာရောမေ, ဂဟပတိပုတ္တာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုဟဒါတိ သုန္ဒရဟဒယာ.

๒๖๐. ครั้นทรงแสดงบาปมิตรที่ไม่ควรคบอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกัลยาณมิตรที่ควรคบ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคฤหบดีบุตร (มิตรแท้) ๔ จำพวกเหล่านี้" อีก. ในบทเหล่านั้น บทว่า สุหทา คือ ผู้มีใจดี.

၂၆၁. ပမတ္တံ ရက္ခတီတိ မဇ္ဇံ ပိဝိတွာ ဂါမမဇ္ဈေ ဝါ ဂါမဒွါရေ ဝါ မဂ္ဂေ ဝါ နိပန္နံ ဒိသွာ ‘‘ဧဝံနိပန္နဿ ကောစိဒေဝ နိဝါသနပါရုပနမ္ပိ ဟရေယျာ’’တိ သမီပေ နိသီဒိတွာ ပဗုဒ္ဓကာလေ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ. ပမတ္တဿ သာပတေယျန္တိ သဟာယော [Pg.133] ဗဟိဂတော ဝါ ဟောတိ သုရံ ပိဝိတွာ ဝါ ပမတ္တော, ဂေဟံ အနာရက္ခံ ‘‘ကောစိဒေဝ ယံကိဉ္စိ ဟရေယျာ’’တိ ဂေဟံ ပဝိသိတွာ တဿ ဓနံ ရက္ခတိ. ဘီတဿာတိ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ဘယေ ဥပ္ပန္နေ ‘‘မာ ဘာယိ, မာဒိသေ သဟာယေ ဌိတေ ကိံ ဘာယသီ’’တိ တံ ဘယံ ဟရန္တော ပဋိသရဏံ ဟောတိ. တဒ္ဒိဂုဏံ ဘောဂန္တိ ကိစ္စကရဏီယေ ဥပ္ပန္နေ သဟာယံ အတ္တနော သန္တိကံ အာဂတံ ဒိသွာ ဝဒတိ ‘‘ကသ္မာ အာဂတောသီ’’တိ? ရာဇကုလေ ကမ္မံ အတ္ထီတိ. ကိံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီတိ? ဧကော ကဟာပဏောတိ. ‘‘နဂရေ ကမ္မံ နာမ န ဧကကဟာပဏေန နိပ္ဖဇ္ဇတိ, ဒွေ ဂဏှာဟီ’’တိ ဧဝံ ယတ္တကံ ဝဒတိ, တတော ဒိဂုဏံ ဒေတိ.

๒๖๑. ความว่า ย่อมรักษาเพื่อนผู้ประมาทแล้ว คือ เห็นเพื่อนดื่มสุราแล้วนอนอยู่ที่กลางบ้านบ้าง ที่ประตูบ้านบ้าง หรือที่หนทางบ้าง จึงคิดว่า "ใครๆ พึงลักผ้านุ่งผ้าห่มของคนที่นอนอยู่อย่างนี้ไปเสีย" แล้วจึงนั่งเฝ้าอยู่ใกล้ๆ เมื่อเพื่อนตื่นแล้วก็พาไป ความว่า ย่อมรักษาสมบัติของเพื่อนผู้ประมาทแล้ว คือ เพื่อนออกไปข้างนอกบ้าง หรือดื่มสุราแล้วเมาประมาทไปบ้าง เรือนไม่มีผู้ดูแล จึงคิดว่า "ใครๆ พึงลักสิ่งของอะไรๆ ไปเสีย" แล้วจึงเข้าไปในเรือน รักษาทรัพย์ของเพื่อนนั้นไว้ ความว่า เป็นที่พึ่งพำนักของเพื่อนผู้หวาดกลัว คือ เมื่อภัยอย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ก็กล่าวปลอบว่า "ท่านอย่ากลัวเลย เมื่อเพื่อนเช่นเรายังอยู่ ท่านจะกลัวไปทำไม" ดังนี้ กำจัดภัยนั้นเสีย เป็นที่พึ่งพำนักได้ ความว่า ย่อมให้โภคะเป็นทวีคูณ คือ เมื่อมีกิจที่ต้องทำเกิดขึ้น เห็นเพื่อนมาหาตน จึงถามว่า "ท่านมาทำไม" เมื่อเพื่อนตอบว่า "มีงานในราชสกุล" จึงถามว่า "ควรจะได้อะไร" เมื่อเพื่อนตอบว่า "ควรจะได้หนึ่งกหาปณะ" จึงกล่าวว่า "ชื่อว่าการงานในเมือง ไม่สำเร็จได้ด้วยกหาปณะเดียวหรอก ท่านจงเอาไปสองกหาปณะเถิด" ดังนี้ เพื่อนบอกมาเท่าไร ก็ให้ไปเป็นทวีคูณกว่านั้น

၂၆၂. ဂုယှမဿ အာစိက္ခတီတိ အတ္တနော ဂုယှံ နိဂူဟိတုံ ယုတ္တကထံ အညဿ အကထေတွာ တဿေဝ အာစိက္ခတိ. ဂုယှမဿ ပရိဂူဟတီတိ တေန ကထိတံ ဂုယှံ ယထာ အညော န ဇာနာတိ, ဧဝံ ရက္ခတိ. အာပဒါသု န ဝိဇဟတီတိ ဥပ္ပန္နေ ဘယေ န ပရိစ္စဇတိ. ဇီဝိတမ္ပိဿ အတ္ထာယာတိ အတ္တနော ဇီဝိတမ္ပိ တဿ သဟာယဿ အတ္ထာယ ပရိစ္စတ္တမေဝ ဟောတိ, အတ္တနော ဇီဝိတံ အဂဏေတွာပိ တဿ ကမ္မံ ကရောတိယေဝ.

๒๖๒. ความว่า ย่อมบอกความลับของตน คือ เรื่องที่ควรปกปิดอันเป็นความลับของตน ไม่บอกแก่คนอื่น ย่อมบอกแก่เพื่อนนั้นเท่านั้น ความว่า ย่อมรักษาความลับของเพื่อน คือ ความลับที่เพื่อนนั้นบอกแล้ว ย่อมรักษาไว้โดยประการที่คนอื่นไม่รู้ ความว่า ย่อมไม่ละทิ้งในยามมีภัย คือ เมื่อภัยเกิดขึ้น ย่อมไม่สละทิ้ง ความว่า แม้ชีวิตของตนก็เพื่อประโยชน์แก่เพื่อนนั้น คือ แม้ชีวิตของตนก็เป็นอันสละแล้วเพื่อประโยชน์ของเพื่อนนั้น แม้ไม่คำนึงถึงชีวิตของตน ก็ย่อมทำกิจของเพื่อนนั้นนั่นเทียว

၂၆၃. ပါပါ နိဝါရေတီတိ အမှေသု ပဿန္တေသု ပဿန္တေသု တွံ ဧဝံ ကာတုံ န လဘသိ, ပဉ္စ ဝေရာနိ ဒသ အကုသလကမ္မပထေ မာ ကရောဟီတိ နိဝါရေတိ. ကလျာဏေ နိဝေသေတီတိ ကလျာဏကမ္မေ တီသု သရဏေသု ပဉ္စသီလေသု ဒသကုသလကမ္မပထေသု ဝတ္တဿု, ဒါနံ ဒေဟိ ပုညံ ကရောဟိ ဓမ္မံ သုဏာဟီတိ ဧဝံ ကလျာဏေ နိယောဇေတိ. အဿုတံ သာဝေတီတိ အဿုတပုဗ္ဗံ သုခုမံ နိပုဏံ ကာရဏံ သာဝေတိ. သဂ္ဂဿ မဂ္ဂန္တိ ဣဒံ ကမ္မံ ကတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ ဧဝံ သဂ္ဂဿ မဂ္ဂံ အာစိက္ခတိ.

๒๖๓. ความว่า ย่อมห้ามจากบาป คือ กล่าวห้ามว่า "เมื่อเราทั้งหลายเห็นๆ อยู่ ท่านไม่ควรทำอย่างนี้ ท่านอย่าทำเวร ๕ และอกุศลกรรมบถ ๑๐ เลย" ความว่า ย่อมให้ตั้งอยู่ในกัลยาณธรรม คือ ชักนำในสิ่งที่ดีงามว่า "ท่านจงประพฤติในกรรมดี ในสรณะ ๓ ในศีล ๕ ในกุศลกรรมบถ ๑๐ ท่านจงให้ทาน จงทำบุญ จงฟังธรรม" ความว่า ย่อมให้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง คือ ย่อมให้ฟังเหตุผลที่ละเอียดลึกซึ้งซึ่งไม่เคยฟังมาก่อน ความว่า ย่อมบอกทางสวรรค์ คือ บอกทางแห่งสวรรค์ว่า "ทำกรรมนี้แล้ว ย่อมบังเกิดในสวรรค์"

၂၆၄. အဘဝေနဿ န နန္ဒတီတိ တဿ အဘဝေန အဝုဍ္ဎိယာ ပုတ္တဒါရဿ ဝါ ပရိဇနဿ ဝါ တထာရူပံ ပါရိဇုညံ ဒိသွာ ဝါ သုတွာ ဝါ န နန္ဒတိ, အနတ္တမနော ဟောတိ. ဘဝေနာတိ ဝုဍ္ဎိယာ တထာရူပဿ သမ္ပတ္တိံ ဝါ ဣဿရိယပ္ပဋိလာဘံ ဝါ ဒိသွာ ဝါ သုတွာ ဝါ နန္ဒတိ, အတ္တမနော ဟောတိ. အဝဏ္ဏံ ဘဏမာနံ နိဝါရေတီတိ ‘‘အသုကော ဝိရူပေါ န ပါသာဒိကော ဒုဇ္ဇာတိကော ဒုဿီလော’’တိ ဝါ ဝုတ္တေ ‘‘ဧဝံ မာ ဘဏိ, ရူပဝါ စ သော ပါသာဒိကော [Pg.134] စ သုဇာတော စ သီလသမ္ပန္နော စာ’’တိအာဒီဟိ ဝစနေဟိ ပရံ အတ္တနော သဟာယဿ အဝဏ္ဏံ ဘဏမာနံ နိဝါရေတိ. ဝဏ္ဏံ ဘဏမာနံ ပသံသတီတိ ‘‘အသုကော ရူပဝါ ပါသာဒိကော သုဇာတော သီလသမ္ပန္နော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဟော သုဋ္ဌု ဝဒသိ, သုဘာသိတံ တယာ, ဧဝမေတံ, ဧသ ပုရိသော ရူပဝါ ပါသာဒိကော သုဇာတော သီလသမ္ပန္နော’’တိ ဧဝံ အတ္တနော သဟာယကဿ ပရံ ဝဏ္ဏံ ဘဏမာနံ ပသံသတိ.

๒๖๔. ความว่า ย่อมไม่ยินดีด้วยความเสื่อมของเพื่อน คือ เมื่อได้เห็นหรือได้ฟังความเสื่อมโทรมเช่นนั้นของเพื่อน ด้วยความไม่เจริญ คือความเสื่อมแห่งบุตรภรรยาหรือบริวาร ย่อมไม่ยินดี มีใจไม่ดี ความว่า ย่อมยินดีด้วยความเจริญ คือ เมื่อได้เห็นหรือได้ฟังความถึงพร้อมเช่นนั้น หรือการได้เป็นใหญ่ ด้วยความเจริญของเพื่อนนั้น ย่อมยินดี มีใจยินดี ความว่า ย่อมห้ามคนที่กล่าวติเตียน คือ เมื่อมีคนกล่าวว่า "คนโน้นรูปไม่งาม ไม่น่าเลื่อมใส ตระกูลต่ำ ทุศีล" ก็ย่อมห้ามคนอื่นที่กำลังกล่าวติเตียนเพื่อนของตนด้วยคำพูดเป็นต้นว่า "ท่านอย่าพูดอย่างนั้นเลย เขารูปงามด้วย น่าเลื่อมใสด้วย ตระกูลดีด้วย ถึงพร้อมด้วยศีลด้วย" ความว่า ย่อมสรรเสริญคนที่กล่าวสรรเสริญ คือ เมื่อมีคนกล่าวว่า "คนโน้นรูปงาม น่าเลื่อมใส ตระกูลดี ถึงพร้อมด้วยศีล" ก็ย่อมสรรเสริญคนอื่นที่กำลังกล่าวสรรเสริญเพื่อนของตนว่า "โอ ท่านพูดดีแล้ว ท่านกล่าวไว้ดีแล้ว เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้นทีเดียว บุรุษผู้นั้นรูปงาม น่าเลื่อมใส ตระกูลดี ถึงพร้อมด้วยศีล"

၂၆၅. ဇလံ အဂ္ဂီဝ ဘာသတီတိ ရတ္တိံ ပဗ္ဗတမတ္ထကေ ဇလမာနော အဂ္ဂိ ဝိယ ဝိရောစတိ.

๒๖๕. ความว่า ย่อมรุ่งเรืองดุจกองไฟ คือ ย่อมรุ่งเรืองดุจกองไฟที่ลุกโพลงอยู่บนยอดเขาในเวลากลางคืน

ဘောဂေ သံဟရမာနဿာတိ အတ္တာနမ္ပိ ပရမ္ပိ အပီဠေတွာ ဓမ္မေန သမေန ဘောဂေ သမ္ပိဏ္ဍေန္တဿ ရာသိံ ကရောန္တဿ. ဘမရဿေဝ ဣရီယတောတိ ယထာ ဘမရော ပုပ္ဖာနံ ဝဏ္ဏဂန္ဓံ အပေါထယံ တုဏ္ဍေနပိ ပက္ခေဟိပိ ရသံ အာဟရိတွာ အနုပုဗ္ဗေန စက္ကပ္ပမာဏံ မဓုပဋလံ ကရောတိ, ဧဝံ အနုပုဗ္ဗေန မဟန္တံ ဘောဂရာသိံ ကရောန္တဿ. ဘောဂါ သန္နိစယံ ယန္တီတိ တဿ ဘောဂါ နိစယံ ဂစ္ဆန္တိ. ကထံ? အနုပုဗ္ဗေန ဥပစိကာဟိ သံဝဍ္ဎိယမာနော ဝမ္မိကော ဝိယ. တေနာဟ ‘‘ဝမ္မိကောဝုပစီယတီ’’တိ. ယထာ ဝမ္မိကော ဥပစိယတိ, ဧဝံ နိစယံ ယန္တီတိ အတ္ထော.

ความว่า แก่ผู้รวบรวมโภคทรัพย์อยู่ คือ ผู้ไม่เบียดเบียนทั้งตนและผู้อื่น รวบรวมโภคทรัพย์โดยธรรมและโดยสม่ำเสมอ ทำเป็นกองไว้ ความว่า (แสวงหา) เหมือนภมร คือ เหมือนภมรไม่ทำลายสีและกลิ่นของดอกไม้ นำเกสรมาด้วยจะงอยปากและปีก แล้วทำรวงผึ้งขนาดเท่ากงล้อโดยลำดับ ฉันใด ผู้ทำกองโภคทรัพย์ใหญ่โตโดยลำดับ ก็ฉันนั้น ความว่า โภคทรัพย์ย่อมถึงความสั่งสม คือ โภคทรัพย์ของผู้นั้นย่อมถึงความสั่งสม ถึงอย่างไร? เหมือนจอมปลวกที่ตัวปลวกค่อยๆ ก่อขึ้นโดยลำดับ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เหมือนจอมปลวกที่ก่อตัวขึ้น" อธิบายว่า โภคทรัพย์ย่อมถึงความสั่งสม เหมือนจอมปลวกที่ก่อตัวขึ้น ฉันนั้น

သမာဟတွာတိ သမာဟရိတွာ. အလမတ္ထောတိ ယုတ္တသဘာဝေါ သမတ္ထော ဝါ ပရိယတ္တရူပေါ ဃရာဝါသံ သဏ္ဌာပေတုံ.

บทว่า สมหตฺวา คือ รวบรวมไว้ดีแล้ว บทว่า อลมตฺโถติ คือ มีสภาพสมควร หรือสามารถ หรือมีสภาพเพียงพอเพื่อจะตั้งอยู่ครองเรือน

ဣဒါနိ ယထာ ဝါ ဃရာဝါသော သဏ္ဌပေတဗ္ဗော, တထာ ဩဝဒန္တော စတုဓာ ဝိဘဇေ ဘောဂေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သ ဝေ မိတ္တာနိ ဂန္ထတီတိ သော ဧဝံ ဝိဘဇန္တော မိတ္တာနိ ဂန္ထတိ နာမ အဘေဇ္ဇမာနာနိ ဌပေတိ. ယဿ ဟိ ဘောဂါ သန္တိ, သော ဧဝ မိတ္တေ ဌပေတုံ သက္ကောတိ, န ဣတရော.

บัดนี้ เมื่อจะทรงสั่งสอนว่า การครองเรือนพึงตั้งมั่นได้อย่างไร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า พึงแบ่งโภคทรัพย์ออกเป็นสี่ส่วน ในบทเหล่านั้น บทว่า ผู้นั้นแลย่อมผูกมิตรไว้ได้ คือ ผู้นั้นเมื่อแบ่งอยู่อย่างนี้ ชื่อว่าย่อมผูกมิตรไว้ ย่อมตั้งมิตรที่ไม่แตกแยกกันไว้ได้ จริงอยู่ ผู้ใดมีโภคทรัพย์ ผู้นั้นเท่านั้นย่อมสามารถตั้งมิตรไว้ได้ คนอื่น (ผู้ไม่มีโภคทรัพย์) ย่อมไม่สามารถ

ဧကေန ဘောဂေ ဘုဉ္ဇေယျာတိ ဧကေန ကောဋ္ဌာသေန ဘောဂေ ဘုဉ္ဇေယျ. ဒွီဟိ ကမ္မံ ပယောဇယေတိ ဒွီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မံ ပယောဇေယျ. စတုတ္ထဉ္စ နိဓာပေယျာတိ စတုတ္ထံ ကောဋ္ဌာသံ နိဓာပေတွာ ဌပေယျ. အာပဒါသု ဘဝိဿတီတိ ကုလာနဉှိ န သဗ္ဗကာလံ ဧကသဒိသံ ဝတ္တတိ, ကဒါစိ ရာဇာဒိဝသေန အာပဒါပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ ဧဝံ အာပဒါသု ဥပ္ပန္နာသု ဘဝိဿတီတိ ‘‘ဧကံ ကောဋ္ဌာသံ နိဓာပေယျာ’’တိ အာဟ[Pg.135]. ဣမေသု ပန စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ကတရကောဋ္ဌာသံ ဂဟေတွာ ကုသလံ ကာတဗ္ဗန္တိ? ‘‘ဘောဂေ ဘုဉ္ဇေယျာ’’တိ ဝုတ္တကောဋ္ဌာသံ. တတော ဂဏှိတွာ ဘိက္ခူနမ္ပိ ကပဏဒ္ဓိကာဒီနမ္ပိ ဒါတဗ္ဗံ, ပေသကာရနှာပိတာဒီနမ္ပိ ဝေတနံ ဒါတဗ္ဗံ.

บทว่า พึงใช้สอยโภคทรัพย์ด้วยส่วนหนึ่ง คือ พึงใช้สอยโภคทรัพย์ด้วยส่วนหนึ่ง บทว่า พึงประกอบการงานด้วยสองส่วน คือ พึงประกอบการงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นด้วยสองส่วน บทว่า และพึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ คือ พึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ บทว่า จักมีไว้ในยามอันตราย คือ เพราะว่า สกุลทั้งหลายย่อมไม่เป็นไปเหมือนกันตลอดกาล บางครั้ง อันตรายทั้งหลายก็เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระราชาเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เมื่ออันตรายเกิดขึ้นอย่างนี้ จักมีไว้ใช้ จึงตรัสว่า "พึงเก็บไว้ส่วนหนึ่ง" (ถามว่า) ก็ในบรรดาสี่ส่วนเหล่านี้ พึงถือเอาส่วนไหนมาทำกุศล (ตอบว่า) ส่วนที่ตรัสว่า "พึงใช้สอยโภคทรัพย์" พึงถือเอาจากส่วนนั้นให้แก่ภิกษุทั้งหลายบ้าง คนอนาถาคนเดินทางเป็นต้นบ้าง และพึงให้ค่าจ้างแก่คนทอผ้า ช่างกัลบก เป็นต้น

ဆဒ္ဒိသာပဋိစ္ဆာဒနကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยกัณฑ์ปกปิดทิศ ๖

၂၆၆. ဣတိ ဘဂဝါ ဧတ္တကေန ကထာမဂ္ဂေန ဧဝံ ဂဟပတိပုတ္တဿ အရိယသာဝကော စတူဟိ ကာရဏေဟိ အကုသလံ ပဟာယ ဆဟိ ကာရဏေဟိ ဘောဂါနံ အပါယမုခံ ဝဇ္ဇေတွာ သောဠသ မိတ္တာနိ သေဝန္တော ဃရာဝါသံ သဏ္ဌပေတွာ ဒါရဘရဏံ ကရောန္တော ဓမ္မိကေန အာဇီဝေန ဇီဝတိ, ဒေဝမနုဿာနဉ္စ အန္တရေ အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဝိယ ဝိရောစတီတိ ဝဇ္ဇနီယဓမ္မဝဇ္ဇနတ္ထံ သေဝိတဗ္ဗဓမ္မသေဝနတ္ထဉ္စ ဩဝါဒံ ဒတွာ ဣဒါနိ နမဿိတဗ္ဗာ ဆ ဒိသာ ဒဿေန္တော ကထဉ္စ ဂဟပတိပုတ္တာတိအာဒိမာဟ.

๒๖๖. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นประทานโอวาทด้วยแนวแห่งถ้อยคำเพียงเท่านี้แก่คหบดีบุตรอย่างนี้ว่า 'อริยสาวกละอกุศลด้วยเหตุ ๔ ประการ เว้นอบายมุขแห่งโภคะด้วยเหตุ ๖ ประการ คบมิตร ๑๖ จำพวก ตั้งมั่นการครองเรือน เลี้ยงดูภรรยา ย่อมเป็นอยู่ด้วยอาชีวะอันชอบธรรม ย่อมรุ่งเรืองในท่ามกลางเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายดุจกองไฟใหญ่' ดังนี้ เพื่อเว้นธรรมที่ควรเว้นและเพื่อเสพธรรมที่ควรเสพแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงทิศ ๖ ที่ควรนอบน้อม จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า กถญฺจ คหปติปุตฺต ดังนี้

တတ္ထ ဆဒ္ဒိသာပဋိစ္ဆာဒီတိ ယထာ ဆဟိ ဒိသာဟိ အာဂမနဘယံ န အာဂစ္ဆတိ, ခေမံ ဟောတိ နိဗ္ဘယံ ဧဝံ ဝိဟရန္တော ‘‘ဆဒ္ဒိသာပဋိစ္ဆာဒီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ မာတာပိတရော ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိအာဒီသု မာတာပိတရော ပုဗ္ဗုပကာရိတာယ ပုရတ္ထိမာ ဒိသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အာစရိယာ ဒက္ခိဏေယျတာယ ဒက္ခိဏာ ဒိသာတိ. ပုတ္တဒါရာ ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓနဝသေန ပစ္ဆိမာ ဒိသာတိ. မိတ္တာမစ္စာ ယသ္မာ သော မိတ္တာမစ္စေ နိဿာယ တေ တေ ဒုက္ခဝိသေသေ ဥတ္တရတိ, တသ္မာ ဥတ္တရာ ဒိသာတိ. ဒါသကမ္မကရာ ပါဒမူလေ ပတိဋ္ဌာနဝသေန ဟေဋ္ဌိမာ ဒိသာတိ. သမဏဗြာဟ္မဏာ ဂုဏေဟိ ဥပရိ ဌိတဘာဝေန ဥပရိမာ ဒိသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ฉทฺทิสาปฏิจฺฉาที (ผู้ปิดทิศ ๖) ความว่า ผู้ใดเป็นอยู่โดยประการที่ภัยซึ่งจะมาจากทิศ ๖ ย่อมไม่มา เป็นผู้เกษม ไม่มีภัย ผู้นั้นย่อมถูกเรียกว่า "ผู้ปิดทิศ ๖" ในบทเป็นต้นว่า "พึงทราบว่ามารดาบิดาเป็นทิศเบื้องหน้า" นั้น พึงทราบว่ามารดาบิดาเป็นทิศเบื้องหน้า เพราะความเป็นผู้มีอุปการะก่อน พึงทราบว่าอาจารย์เป็นทิศเบื้องขวา เพราะความเป็นทักขิไณยบุคคล พึงทราบว่าบุตรภรรยาเป็นทิศเบื้องหลัง โดยนัยที่ติดตามไปข้างหลัง พึงทราบว่ามิตรสหายเป็นทิศเบื้องซ้าย เพราะเหตุที่บุคคลนั้นอาศัยมิตรสหาย ย่อมข้ามพ้นทุกข์วิเศษนั้นๆ ได้ เพราะเหตุนั้น (จึงเป็นทิศเบื้องซ้าย) พึงทราบว่าทาสกรรมกรเป็นทิศเบื้องต่ำ โดยนัยที่ตั้งอยู่ที่เบื้องเท้า พึงทราบว่าสมณพราหมณ์เป็นทิศเบื้องบน เพราะความเป็นผู้ตั้งอยู่เบื้องบนด้วยคุณทั้งหลาย

၂၆၇. ဘတော နေ ဘရိဿာမီတိ အဟံ မာတာပိတူဟိ ထညံ ပါယေတွာ ဟတ္ထပါဒေ ဝဍ္ဎေတွာ မုခေန သိင်္ဃာဏိကံ အပနေတွာ နဟာပေတွာ မဏ္ဍေတွာ ဘတော ဘရိတော ဇဂ္ဂိတော, သွာဟံ အဇ္ဇ တေ မဟလ္လကေ ပါဒဓောဝနနှာပနယာဂုဘတ္တဒါနာဒီဟိ ဘရိဿာမိ.

๒๖๗. บทว่า "ภโต เน ภริสฺสามิ" (ท่านเลี้ยงเรามาแล้ว เราจักเลี้ยงท่านตอบ) ความว่า เราเป็นผู้อันมารดาบิดาเลี้ยงดูแล้ว คือ ท่านให้ดื่มน้ำนม ทำให้มือเท้าเจริญ เช็ดน้ำมูกด้วยปาก ให้อาบน้ำ ประดับตกแต่ง เป็นผู้ที่ท่านเลี้ยงดู อุปถัมภ์ ทะนุถนอมแล้ว เรานั้น วันนี้ จักเลี้ยงดูท่านผู้แก่เฒ่าแล้วเหล่านั้น ด้วยการล้างเท้า การให้อาบน้ำ การให้ข้าวต้มและภัตตาหาร เป็นต้น

ကိစ္စံ နေသံ ကရိဿာမီတိ အတ္တနော ကမ္မံ ဌပေတွာ မာတာပိတူနံ ရာဇကုလာဒီသု ဥပ္ပန္နံ ကိစ္စံ ဂန္တွာ ကရိဿာမိ. ကုလဝံသံ သဏ္ဌပေဿာမီတိ မာတာပိတူနံ သန္တကံ ခေတ္တဝတ္ထုဟိရညသုဝဏ္ဏာဒိံ အဝိနာသေတွာ ရက္ခန္တောပိ ကုလဝံသံ သဏ္ဌပေတိ နာမ. မာတာပိတရော အဓမ္မိကဝံသတော ဟာရေတွာ [Pg.136] ဓမ္မိကဝံသေ ဌပေန္တောပိ, ကုလဝံသေန အာဂတာနိ သလာကဘတ္တာဒီနိ အနုပစ္ဆိန္ဒိတွာ ပဝတ္တေန္တောပိ ကုလဝံသံ သဏ္ဌပေတိ နာမ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ကုလဝံသံ သဏ္ဌပေဿာမီ’’တိ.

บทว่า "กิจฺจํ เนสํ กริสฺสามิ" (จักทำกิจของท่าน) ความว่า เราจักงดงานของตนไว้ แล้วไปทำกิจของมารดาบิดาที่เกิดขึ้นในราชตระกูลเป็นต้น. บทว่า "กุลวํสํ สณฺฐเปสฺสามิ" (จักดำรงวงศ์สกุล) ความว่า แม้บุตรผู้ไม่ทำลายทรัพย์สินของมารดาบิดา มีนา ที่ดิน เงินทอง เป็นต้น ให้พินาศ รักษาไว้ ก็ชื่อว่าดำรงวงศ์สกุล, แม้บุตรผู้ให้มารดาบิดาออกจากวงศ์ที่ไม่ตั้งอยู่ในธรรม แล้วตั้งไว้ในวงศ์ที่ตั้งอยู่ในธรรม ก็ดี, แม้บุตรผู้ไม่ตัดสลากภัตเป็นต้นที่สืบมาโดยวงศ์สกุล ให้เป็นไปสืบต่อ ก็ดี ชื่อว่าดำรงวงศ์สกุล. ท่านกล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า "จักดำรงวงศ์สกุล"

ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇာမီတိ မာတာပိတရော အတ္တနော ဩဝါဒေ အဝတ္တမာနေ မိစ္ဆာပဋိပန္နေ ဒါရကေ ဝိနိစ္ဆယံ ပတွာ အပုတ္တေ ကရောန္တိ, တေ ဒါယဇ္ဇာရဟာ န ဟောန္တိ. ဩဝါဒေ ဝတ္တမာနေ ပန ကုလသန္တကဿ သာမိကေ ကရောန္တိ, အဟံ ဧဝံ ဝတ္တိဿာမီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇာမီ’’တိ ဝုတ္တံ.

บทว่า "ทายชฺชํ ปฏิปชฺชามิ" (จักปฏิบัติตนให้ควรแก่การรับมรดก) ความว่า มารดาบิดาย่อมถึงการตัดสินกระทำบุตรผู้ไม่ประพฤติตามโอวาทของตน ประพฤติผิด ให้เป็นผู้มิใช่บุตร บุตรเหล่านั้นย่อมไม่เป็นผู้ควรแก่ทรัพย์มรดก ส่วนบุตรผู้ประพฤติตามโอวาท มารดาบิดาย่อมกระทำให้เป็นเจ้าของทรัพย์สินของตระกูล ท่านกล่าวว่า "ทายชฺชํ ปฏิปชฺชามิ" ด้วยความตั้งใจว่า "เราจักประพฤติอย่างนี้"

ဒက္ခိဏံ အနုပ္ပဒဿာမီတိ တေသံ ပတ္တိဒါနံ ကတွာ တတိယဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဒါနံ အနုပ္ပဒဿာမိ. ပါပါ နိဝါရေန္တီတိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကံ အာဒီနဝံ ဝတွာ, ‘‘တာတ, မာ ဧဝရူပံ ကရီ’’တိ နိဝါရေန္တိ, ကတမ္ပိ ဂရဟန္တိ. ကလျာဏေ နိဝေသေန္တီတိ အနာထပိဏ္ဍိကော ဝိယ လဉ္ဇံ ဒတွာပိ သီလသမာဒါနာဒီသု နိဝေသေန္တိ. သိပ္ပံ သိက္ခာပေန္တီတိ အတ္တနော ဩဝါဒေ ဌိတဘာဝံ ဉတွာ ဝံသာနုဂတံ မုဒ္ဒါဂဏနာဒိသိပ္ပံ သိက္ခာပေန္တိ. ပတိရူပေနာတိ ကုလသီလရူပါဒီဟိ အနုရူပေန.

บทว่า "ทกฺขิณํ อนุปฺปทสฺสามิ" (เมื่อท่านล่วงลับไปแล้ว จักทำทักษิณาทานอุทิศให้) ความว่า จักกระทำปัตติทานแก่ท่านเหล่านั้น (ผู้ล่วงลับไปแล้ว) แล้วจักถวายทานเพิ่มเติมจำเดิมแต่วันที่สาม (แห่งการมรณะ). บทว่า "ปาปา นิวาเรนฺติ" (ย่อมห้ามจากบาป) ความว่า ท่านย่อมบอกโทษในปัจจุบันและสัมปรายภพของปาณาติบาตเป็นต้น แล้วห้ามว่า "ลูกเอ๋ย อย่าทำเช่นนี้เลย" แม้กรรมที่ทำไปแล้วก็ติเตียน. บทว่า "กลฺยาเณ นิเวเสนฺติ" (ย่อมให้ตั้งอยู่ในความดี) ความว่า แม้ต้องให้สินจ้างเหมือนอนาถบิณฑิกเศรษฐี ก็ย่อมชักนำให้ตั้งมั่นในศีลสมาทานเป็นต้น. บทว่า "สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺติ" (ย่อมให้ศึกษาศิลปะ) ความว่า เมื่อทราบความเป็นผู้ตั้งอยู่ในโอวาทของตนแล้ว ย่อมให้ศึกษาศิลปะมีวิธีนับด้วยนิ้วเป็นต้น อันสืบมาตามวงศ์สกุล. บทว่า "ปฏิรูเปน" (ด้วยคู่ครองที่สมควร) ความว่า ด้วยคู่ครองที่สมควรกันโดยตระกูล ศีล รูป เป็นต้น

သမယေ ဒါယဇ္ဇံ နိယျာဒေန္တီတိ သမယေ ဓနံ ဒေန္တိ. တတ္ထ နိစ္စသမယော ကာလသမယောတိ ဒွေ သမယာ. နိစ္စသမယေ ဒေန္တိ နာမ ‘‘ဥဋ္ဌာယ သမုဋ္ဌာယ ဣမံ ဂဏှိတဗ္ဗံ ဂဏှ, အယံ တေ ပရိဗ္ဗယော ဟောတု, ဣမိနာ ကုသလံ ကရောဟီ’’တိ ဒေန္တိ. ကာလသမယေ ဒေန္တိ နာမ သိခါဌပနအာဝါဟဝိဝါဟာဒိသမယေ ဒေန္တိ. အပိစ ပစ္ဆိမေ ကာလေ မရဏမဉ္စေ နိပန္နဿ ‘‘ဣမိနာ ကုသလံ ကရောဟီ’’တိ ဒေန္တာပိ သမယေ ဒေန္တိ နာမ. ပဋိစ္ဆန္နာ ဟောတီတိ ယံ ပုရတ္ထိမဒိသတော ဘယံ အာဂစ္ဆေယျ, ယထာ တံ နာဂစ္ဆတိ, ဧဝံ ပိဟိတာ ဟောတိ. သစေ ဟိ ပုတ္တာ ဝိပ္ပဋိပန္နာ, အဿု, မာတာပိတရော ဒဟရကာလတော ပဋ္ဌာယ ဇဂ္ဂနာဒီဟိ သမ္မာ ပဋိပန္နာ, ဧတေ ဒါရကာ, မာတာပိတူနံ အပ္ပတိရူပါတိ ဧတံ ဘယံ အာဂစ္ဆေယျ. ပုတ္တာ သမ္မာ ပဋိပန္နာ, မာတာပိတရော ဝိပ္ပဋိပန္နာ, မာတာပိတရော ပုတ္တာနံ နာနုရူပါတိ ဧတံ ဘယံ အာဂစ္ဆေယျ. ဥဘောသု ဝိပ္ပဋိပန္နေသု ဒုဝိဓမ္ပိ တံ ဘယံ ဟောတိ. သမ္မာ ပဋိပန္နေသု သဗ္ဗံ န ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပဋိစ္ဆန္နာ ဟောတိ ခေမာ အပ္ပဋိဘယာ’’တိ.

บทว่า "สมเย ทายชฺชํ นิยฺยาเทนฺติ" (ย่อมมอบมรดกให้ในสมัยอันควร) ความว่า ย่อมให้ทรัพย์ในสมัย. ในเรื่องนั้น สมัยมี ๒ อย่าง คือ นิจจสมัย (สมัยปกติ) และกาลสมัย (สมัยตามกาล). ที่ชื่อว่าให้ในนิจจสมัย คือ ให้โดยกล่าวว่า "จงลุกขึ้นเถิด จงลุกขึ้นด้วยดี จงรับเอาสิ่งนี้ที่ควรถือเอาไป นี้จงเป็นเสบียงของเจ้า เจ้าจงทำกุศลด้วยสิ่งนี้". ที่ชื่อว่าให้ในกาลสมัย คือ ให้ในสมัยทำมงคลโกนจุก อาวาหะ วิวาหะ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง แม้มารดาบิดาผู้ให้ทรัพย์แก่บุตรธิดาผู้นอนอยู่บนเตียงในเวลาใกล้ตาย โดยกล่าวว่า "เจ้าจงทำกุศลด้วยสิ่งนี้" ก็ชื่อว่าให้ในสมัย. บทว่า "ปฏิจฺฉนฺนา โหติ" (ย่อมเป็นทิศอันปิดกั้นแล้ว) ความว่า ภัยใดพึงมาจากทิศเบื้องหน้า ทิศนั้นย่อมเป็นอันปิดแล้วโดยประการที่ภัยนั้นย่อมไม่มา. จริงอยู่ หากว่าบุตรทั้งหลายเป็นผู้ประพฤติผิด แต่มารดาบิดาเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วด้วยการทะนุถนอมเป็นต้นจำเดิมแต่เยาว์วัย ภัยคือคำครหาว่า "เด็กเหล่านี้ไม่สมควรแก่มารดาบิดา" พึงมาถึง. หากบุตรทั้งหลายเป็นผู้ประพฤติดี แต่มารดาบิดาเป็นผู้ประพฤติผิด ภัยคือคำครหาว่า "มารดาบิดาไม่สมควรแก่บุตร" พึงมาถึง. เมื่อทั้งสองฝ่ายเป็นผู้ประพฤติผิด ภัยนั้นทั้งสองอย่างย่อมมี. เมื่อ (ทั้งสองฝ่าย) เป็นผู้ประพฤติดี ภัยทั้งหมดนั้นย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปฏิจฺฉนฺนา โหติ เขมา อปฺปฏิภยา" (ย่อมเป็นทิศอันปิดกั้นแล้ว เกษม ไม่มีภัย)

ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ဘဂဝါ သိင်္ဂါလကံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘န ခေါ တေ, ဂဟပတိပုတ္တ, ပိတာ လောကသမ္မတံ ပုရတ္ထိမံ ဒိသံ နမဿာပေတိ. မာတာပိတရော ပန [Pg.137] ပုရတ္ထိမဒိသာသဒိသေ ကတွာ နမဿာပေတိ. အယဉှိ တေ ပိတရာ ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ အက္ခာတာ, နော အညာ’’တိ.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ได้ตรัสคำนี้กะสิงคาลกะว่า "ดูก่อนคหบดีบุตร บิดาของเธอหาได้ให้เธอนอบน้อมทิศเบื้องหน้าที่โลกสมมติกันไม่ แต่ท่านให้เธอนอบน้อมมารดาบิดาโดยกระทำให้เป็นดุจทิศเบื้องหน้า. จริงอยู่ ทิศเบื้องหน้านี้แลอันบิดาของเธอบอกแล้ว (ทิศเบื้องหน้า) อื่นหามิได้" ดังนี้

၂၆၈. ဥဋ္ဌာနေနာတိ အာသနာ ဥဋ္ဌာနေန. အန္တေဝါသိကေန ဟိ အာစရိယံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ အာသနာ ဝုဋ္ဌာယ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ ဟတ္ထတော ဘဏ္ဍကံ ဂဟေတွာ အာသနံ ပညပေတွာ နိသီဒါပေတွာ ဗီဇနပါဒဓောဝနပါဒမက္ခနာနိ ကာတဗ္ဗာနိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဋ္ဌာနေနာ’’တိ. ဥပဋ္ဌာနေနာတိ ဒိဝသဿ တိက္ခတ္တုံ ဥပဋ္ဌာနဂမနေန. သိပ္ပုဂ္ဂဟဏကာလေ ပန အဝဿကမေဝ ဂန္တဗ္ဗံ ဟောတိ. သုဿူသာယာတိ သဒ္ဒဟိတွာ သဝနေန. အသဒ္ဒဟိတွာ သုဏန္တော ဟိ ဝိသေသံ နာဓိဂစ္ဆတိ. ပါရိစရိယာယာတိ အဝသေသခုဒ္ဒကပါရိစရိယာယ. အန္တေဝါသိကေန ဟိ အာစရိယဿ ပါတောဝ ဝုဋ္ဌာယ မုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌံ ဒတွာ ဘတ္တကိစ္စကာလေပိ ပါနီယံ ဂဟေတွာ ပစ္စုပဋ္ဌာနာဒီနိ ကတွာ ဝန္ဒိတွာ ဂန္တဗ္ဗံ. ကိလိဋ္ဌဝတ္ထာဒီနိ ဓောဝိတဗ္ဗာနိ, သာယံ နဟာနောဒကံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတဗ္ဗံ. အဖာသုကာလေ ဥပဋ္ဌာတဗ္ဗံ. ပဗ္ဗဇိတေနပိ သဗ္ဗံ အန္တေဝါသိကဝတ္တံ ကာတဗ္ဗံ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ပါရိစရိယာယာ’’တိ. သက္ကစ္စံ သိပ္ပပဋိဂ္ဂဟဏေနာတိ သက္ကစ္စံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ နာမ ထောကံ ဂဟေတွာ ဗဟုဝါရေ သဇ္ဈာယကရဏံ, ဧကပဒမ္ပိ ဝိသုဒ္ဓမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ.

๒๖๘. คำว่า Uṭṭhānenāti (ด้วยการลุกขึ้น) คือ ด้วยการลุกขึ้นจากอาสนะ จริงอยู่ ศิษย์เห็นอาจารย์ผู้กำลังมาจากที่ไกล ก็พึงลุกจากอาสนะแล้วทำการต้อนรับ รับเอาสิ่งของจากมือ ปูลาดอาสนะ เชิญให้นั่งแล้ว พึงทำการพัด การล้างเท้า การชโลมเท้า (ด้วยน้ำมัน) พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า uṭṭhānenā (ด้วยการลุกขึ้น) ทรงหมายถึงข้อนั้น คำว่า Upaṭṭhānenāti (ด้วยการบำรุง) คือ ด้วยการเข้าไปบำรุงวันละ ๓ ครั้ง ก็ในเวลาเรียนศิลปะ เป็นหน้าที่ที่ต้องไปโดยแน่นอน คำว่า Sussūsāyāti (ด้วยการฟังด้วยดี) คือ ด้วยการฟังโดยเชื่อถือ จริงอยู่ ผู้ฟังโดยไม่เชื่อถือ ย่อมไม่บรรลุคุณวิเศษ คำว่า Pāricariyāyāti (ด้วยการปรนนิบัติ) คือ ด้วยการปรนนิบัติเล็กๆ น้อยๆ ที่เหลือ จริงอยู่ ศิษย์พึงลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ถวายน้ำล้างหน้าและไม้ชำระฟันแก่อาจารย์ แม้ในเวลาทำภัตกิจ ก็พึงถือน้ำดื่มทำการอุปัฏฐากเป็นต้นแล้ว ไหว้แล้วจึงไป พึงซักผ้าที่เปรอะเปื้อนเป็นต้น พึงเตรียมน้ำสรงในเวลาเย็น พึงอุปัฏฐากในเวลาที่ท่านไม่สบาย แม้ศิษย์ผู้บวชแล้วก็พึงทำหน้าที่ของศิษย์ทั้งหมด พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า pāricariyāyā (ด้วยการปรนนิบัติ) ทรงหมายถึงข้อนี้ คำว่า Sakkaccaṃ sippapaṭiggahaṇenāti (ด้วยการรับเอาศิลปะโดยเคารพ) คือ การรับเอาโดยเคารพ ได้แก่ การรับเอามาทีละน้อยแล้วทำการสาธยายหลายครั้ง แม้บทเดียวก็พึงรับเอาให้บริสุทธิ์เท่านั้น

သုဝိနီတံ ဝိနေန္တီတိ ‘‘ဧဝံ တေ နိသီဒိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ဌာတဗ္ဗံ, ဧဝံ ခါဒိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ, ပါပမိတ္တာ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာ, ကလျာဏမိတ္တာ သေဝိတဗ္ဗာ’’တိ ဧဝံ အာစာရံ သိက္ခာပေန္တိ ဝိနေန္တိ. သုဂ္ဂဟိတံ ဂါဟာပေန္တီတိ ယထာ သုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှာတိ, ဧဝံ အတ္ထဉ္စ ဗျဉ္ဇနဉ္စ သောဓေတွာ ပယောဂံ ဒဿေတွာ ဂဏှာပေန္တိ. မိတ္တာမစ္စေသု ပဋိယာဒေန္တီတိ ‘‘အယံ အမှာကံ အန္တေဝါသိကော ဗျတ္တော ဗဟုဿုတော မယာ သမသမော, ဧတံ သလ္လက္ခေယျာထာ’’တိ ဧဝံ ဂုဏံ ကထေတွာ မိတ္တာမစ္စေသု ပတိဋ္ဌပေန္တိ.

คำว่า Suvinītaṃ vinenti (ย่อมแนะนำดี) คือ ย่อมฝึกสอน ย่อมแนะนำมารยาทว่า "เธอพึงนั่งอย่างนี้ พึงยืนอย่างนี้ พึงเคี้ยวอย่างนี้ พึงบริโภคอย่างนี้ พึงเว้นมิตรชั่ว พึงคบกัลยาณมิตร" คำว่า Suggahitaṃ gāhāpenti (ย่อมให้เรียนดี) คือ ย่อมชำระทั้งอรรถะและพยัญชนะให้บริสุทธิ์ แสดงวิธีใช้ แล้วให้เรียน เพื่อให้ศิษย์เรียนได้ดี คำว่า Mittāmaccesu paṭiyādentīti (ย่อมมอบให้ในมิตรและอำมาตย์) คือ ย่อมประกาศคุณความดีว่า "ศิษย์ของเราคนนี้เป็นผู้ฉลาด เป็นพหูสูต เสมอด้วยเรา ท่านทั้งหลายพึงจำเขาไว้" แล้วตั้งไว้ในหมู่มิตรและอำมาตย์

ဒိသာသု ပရိတ္တာဏံ ကရောန္တီတိ သိပ္ပသိက္ခာပနေနေဝဿ သဗ္ဗဒိသာသု ရက္ခံ ကရောန္တိ. ဥဂ္ဂဟိတသိပ္ပော ဟိ ယံ ယံ ဒိသံ ဂန္တွာ သိပ္ပံ ဒဿေတိ, တတ္ထ တတ္ထဿ လာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော အာစရိယေန ကတော နာမ ဟောတိ, ဂုဏံ ကထေန္တောပိဿ မဟာဇနော အာစရိယပါဒေ ဓောဝိတွာ ဝသိတအန္တေဝါသိကော [Pg.138] ဝတ အယန္တိ ပဌမံ အာစရိယဿေဝ ဂုဏံ ကထေန္တိ, ဗြဟ္မလောကပ္ပမာဏောပိဿ လာဘော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အာစရိယသန္တကောဝ ဟောတိ. အပိစ ယံ ဝိဇ္ဇံ ပရိဇပ္ပိတွာ ဂစ္ဆန္တံ အဋဝိယံ စောရာ န ပဿန္တိ, အမနုဿာ ဝါ ဒီဃဇာတိအာဒယော ဝါ န ဝိဟေဌေန္တိ, တံ သိက္ခာပေန္တာပိ ဒိသာသု ပရိတ္တာဏံ ကရောန္တိ. ယံ ဝါ သော ဒိသံ ဂတော ဟောတိ, တတော ကင်္ခံ ဥပ္ပာဒေတွာ အတ္တနော သန္တိကံ အာဂတမနုဿေ ‘‘ဧတိဿံ ဒိသာယံ အမှာကံ အန္တေဝါသိကော ဝသတိ, တဿ စ မယှဉ္စ ဣမသ္မိံ သိပ္ပေ နာနာကရဏံ နတ္ထိ, ဂစ္ဆထ တမေဝ ပုစ္ဆထာ’’တိ ဧဝံ အန္တေဝါသိကံ ပဂ္ဂဏှန္တာပိ တဿ တတ္ထ လာဘသက္ကာရုပ္ပတ္တိယာ ပရိတ္တာဏံ ကရောန္တိ နာမ, ပတိဋ္ဌံ ကရောန္တီတိ အတ္ထော. သေသမေတ္ထ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

คำว่า Disāsu parittāṇaṃ karonti (ย่อมทำความคุ้มครองในทิศทั้งหลาย) คือ ย่อมทำความคุ้มครองให้แก่ศิษย์นั้นในทุกทิศด้วยการสอนศิลปะนั่นเอง จริงอยู่ ศิษย์ผู้เรียนศิลปะแล้ว ไปสู่ทิศใดๆ แสดงศิลปะในทิศนั้นๆ ลาภและสักการะย่อมเกิดขึ้นแก่เขาในทิศนั้นๆ ลาภสักการะนั้นชื่อว่าอาจารย์ทำให้ แม้เมื่อมหาชนกล่าวถึงคุณของศิษย์นั้น ก็จะกล่าวถึงคุณของอาจารย์ก่อนว่า "โอ! ผู้นี้เป็นศิษย์ที่เคยอยู่ล้างเท้าให้อาจารย์" แม้ลาภประมาณเท่าพรหมโลกเกิดขึ้นแก่ศิษย์นั้น ก็เป็นของอาจารย์นั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง แม้อาจารย์ผู้สอนวิชาที่เมื่อศิษย์บริกรรมแล้วเดินทางไป พวกโจรในป่าย่อมมองไม่เห็น หรือพวกอมนุษย์หรือสัตว์ร้ายเป็นต้นย่อมเบียดเบียนไม่ได้ ก็ชื่อว่าย่อมทำความคุ้มครองในทิศทั้งหลาย หรือว่า ศิษย์นั้นไปอยู่ทิศใด เมื่อมีคนจากทิศนั้นเกิดความสงสัยมาหาตน (อาจารย์) ก็จะยกย่องศิษย์ว่า "ในทิศนั้น ศิษย์ของเราอยู่ ในศิลปะนี้ ความแตกต่างระหว่างเขากับเราไม่มี พวกท่านจงไปถามเขาเถิด" แม้อาจารย์ผู้ยกย่องศิษย์อย่างนี้ ก็ชื่อว่าย่อมทำความคุ้มครองให้แก่ศิษย์นั้นในที่นั้นๆ ด้วยการทำให้ลาภและสักการะเกิดขึ้น อธิบายว่า ย่อมทำให้เป็นที่พึ่งพิงได้ ข้อที่เหลือในที่นี้ พึงประกอบตามนัยก่อนนั่นเทียว

၂၆၉. တတိယဒိသာဝါရေ သမ္မာနနာယာတိ ဒေဝမာတေ တိဿမာတေတိ ဧဝံ သမ္ဘာဝိတကထာကထနေန. အနဝမာနနာယာတိ ယထာ ဒါသကမ္မကရာဒယော ပေါထေတွာ ဝိဟေဌေတွာ ကထေန္တိ, ဧဝံ ဟီဠေတွာ ဝိမာနေတွာ အကထနေန. အနတိစရိယာယာတိ တံ အတိက္ကမိတွာ ဗဟိ အညာယ ဣတ္ထိယာ သဒ္ဓိံ ပရိစရန္တော တံ အတိစရတိ နာမ, တထာ အကရဏေန. ဣဿရိယဝေါဿဂ္ဂေနာတိ ဣတ္ထိယော ဟိ မဟာလတာသဒိသမ္ပိ အာဘရဏံ လဘိတွာ ဘတ္တံ ဝိစာရေတုံ အလဘမာနာ ကုဇ္ဈန္တိ, ကဋစ္ဆုံ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ တဝ ရုစိယာ ကရောဟီတိ ဘတ္တဂေဟေ ဝိဿဋ္ဌေ သဗ္ဗံ ဣဿရိယံ ဝိဿဋ္ဌံ နာမ ဟောတိ, ဧဝံ ကရဏေနာတိ အတ္ထော. အလင်္ကာရာနုပ္ပဒါနေနာတိ အတ္တနော ဝိဘဝါနုရူပေန အလင်္ကာရဒါနေန. သုသံဝိဟိတကမ္မန္တာတိ ယာဂုဘတ္တပစနကာလာဒီနိ အနတိက္ကမိတွာ တဿ တဿ သာဓုကံ ကရဏေန သုဋ္ဌု သံဝိဟိတကမ္မန္တာ. သင်္ဂဟိတပရိဇနာတိ သမ္မာနနာဒီဟိ စေဝ ပဟေဏကပေသနာဒီဟိ စ သင်္ဂဟိတပရိဇနာ. ဣဓ ပရိဇနော နာမ သာမိကဿ စေဝ အတ္တနော စ ဉာတိဇနော. အနတိစာရိနီတိ သာမိကံ မုဉ္စိတွာ အညံ မနသာပိ န ပတ္ထေတိ. သမ္ဘတန္တိ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒီနိ ကတွာ အာဘတဓနံ. ဒက္ခာ စ ဟောတီတိ ယာဂုဘတ္တသမ္ပာဒနာဒီသု ဆေကာ နိပုဏာ ဟောတိ. အနလသာတိ နိက္ကောသဇ္ဇာ. ယထာ အညာ ကုသီတာ နိသိန္နဋ္ဌာနေ နိသိန္နာဝ ဟောန္တိ ဌိတဋ္ဌာနေ ဌိတာဝ, ဧဝံ အဟုတွာ ဝိပ္ဖာရိတေန စိတ္တေန သဗ္ဗကိစ္စာနိ နိပ္ဖာဒေတိ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

๒๖๙. ในวาระว่าด้วยทิศที่สาม คำว่า sammānanāya (ด้วยการนับถือ) คือ ด้วยการกล่าวถ้อยคำยกย่องอย่างนี้ว่า "แม่เทวะ" "แม่ติสสะ" คำว่า Anavamānanāya (ด้วยการไม่ดูหมิ่น) คือ ด้วยการไม่กล่าววาจาโดยเหยียดหยามดูหมิ่น เหมือนอย่างที่เขาพูดกับพวกทาสและกรรมกรโดยการทุบตีและข่มเหง คำว่า Anaticariyāya (ด้วยการไม่ประพฤตินอกใจ) คือ การที่สามีล่วงเกินภรรยานั้นแล้วไปคบหากับหญิงอื่นภายนอก ชื่อว่าประพฤตินอกใจภรรยานั้น การไม่กระทำเช่นนั้น (คือความหมายของคำนี้) คำว่า Issariyavossaggena (ด้วยการมอบความเป็นใหญ่) คือ จริงอยู่ สตรีทั้งหลายแม้ได้เครื่องประดับเช่นกับมหาลดาปสาธน์ แต่เมื่อไม่ได้จัดการเรื่องอาหารก็ย่อมโกรธ การวางทัพพีในมือแล้วกล่าวว่า "เธอจงทำตามความพอใจของเธอเถิด" เมื่อมอบหมายโรงครัวให้แล้ว ก็ชื่อว่ามอบความเป็นใหญ่ทั้งหมดให้ อธิบายว่า ด้วยการกระทำอย่างนี้ คำว่า Alaṅkārānuppadānena (ด้วยการให้เครื่องประดับ) คือ ด้วยการให้เครื่องประดับตามสมควรแก่ฐานะของตน คำว่า Susaṃvihitakammantā (เป็นผู้จัดการงานดี) คือ เป็นผู้มีการงานที่จัดแจงดี ด้วยการไม่ล่วงเลยเวลาหุงข้าวต้มและหุงข้าวเป็นต้น และด้วยการทำกิจนั้นๆ ให้เรียบร้อย คำว่า Saṅgahitaparijanā (เป็นผู้สงเคราะห์คนข้างเคียง) คือ เป็นผู้มีคนข้างเคียงอันสงเคราะห์แล้ว ด้วยการนับถือเป็นต้น และด้วยการส่งของฝากไปให้เป็นต้น ในที่นี้ คำว่า parijana (คนข้างเคียง) ได้แก่ ญาติของสามีและของตน คำว่า Anaticārinī (ไม่ประพฤตินอกใจ) คือ ละสามีแล้ว ไม่ปรารถนาชายอื่นแม้ด้วยใจ คำว่า Sambhataṃ (ทรัพย์ที่หามาได้) คือ ทรัพย์ที่หามาได้ด้วยการทำกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น คำว่า Dakkhā ca hoti (และเป็นคนขยัน) คือ เป็นผู้ฉลาด คล่องแคล่วในการจัดเตรียมข้าวต้มและข้าวสวยเป็นต้น คำว่า Analasā (ไม่เกียจคร้าน) คือ ปราศจากความเกียจคร้าน ไม่เป็นเหมือนหญิงเกียจคร้านเหล่าอื่นที่นั่งอยู่ตรงที่นั่ง ยืนอยู่ตรงที่ยืน แต่มีใจแผ่ไป (กระตือรือร้น) ทำกิจการทั้งปวงให้สำเร็จ ข้อที่เหลือในที่นี้ ก็พึงประกอบตามนัยก่อนนั่นเทียว

၂၇၀. စတုတ္ထဒိသာဝါရေ [Pg.139] အဝိသံဝါဒနတာယာတိ ယဿ ယဿ နာမံ ဂဏှာတိ, တံ တံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဣဒမ္ပိ အမှာကံ ဂေဟေ အတ္ထိ, ဣဒမ္ပိ အတ္ထိ, ဂဟေတွာ ဂစ္ဆာဟီတိ ဧဝံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဒါနေန. အပရပဇာ စဿ ပဋိပူဇေန္တီတိ သဟာယဿ ပုတ္တဓီတရော ပဇာ နာမ, တေသံ ပန ပုတ္တဓီတရော စ နတ္တုပနတ္တကာ စ အပရပဇာ နာမ. တေ ပဋိပူဇေန္တိ ကေဠာယန္တိ မမာယန္တိ မင်္ဂလကာလာဒီသု တေသံ မင်္ဂလာဒီနိ ကရောန္တိ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๒๗๐. ในวาระว่าด้วยทิศที่สี่ คำว่า avisaṃvādanatāya (ด้วยการไม่หลอกลวง) คือ เมื่อมิตรเอ่ยชื่อสิ่งของใดๆ ก็ไม่หลอกลวงในสิ่งของนั้นๆ กล่าวว่า "แม้สิ่งนี้ก็มีในเรือนของเรา แม้สิ่งนี้ก็มี ท่านจงถือเอาไปเถิด" ด้วยการให้โดยไม่หลอกลวงอย่างนี้ คำว่า Aparapajā cassa paṭipūjenti (ย่อมบูชาแม้ซึ่งเผ่าพันธุ์ของมิตรนั้น) คือ บุตรและธิดาของสหายชื่อว่า pajā (เผ่าพันธุ์) ส่วนบุตรและธิดา หลานและเหลนของพวกเขาเหล่านั้นชื่อว่า aparapajā (เผ่าพันธุ์รุ่นหลัง) พวกเขาย่อมบูชา คือ เอ็นดู รักใคร่เผ่าพันธุ์รุ่นหลังเหล่านั้น และในเวลามงคลเป็นต้น ก็จะจัดงานมงคลเป็นต้นให้แก่พวกเขา ข้อที่เหลือในที่นี้ ก็พึงทราบตามนัยก่อนนั่นเทียว

၂၇၁. ယထာဗလံ ကမ္မန္တသံဝိဓာနေနာတိ ဒဟရေဟိ ကာတဗ္ဗံ မဟလ္လကေဟိ, မဟလ္လကေဟိ ဝါ ကာတဗ္ဗံ ဒဟရေဟိ, ဣတ္ထီဟိ ကာတဗ္ဗံ ပုရိသေဟိ, ပုရိသေဟိ ဝါ ကာတဗ္ဗံ ဣတ္ထီဟိ အကာရေတွာ တဿ တဿ ဗလာနုရူပေနေဝ ကမ္မန္တသံဝိဓာနေန. ဘတ္တဝေတနာနုပ္ပဒါနေနာတိ အယံ ခုဒ္ဒကပုတ္တော, အယံ ဧကဝိဟာရီတိ တဿ တဿ အနုရူပံ သလ္လက္ခေတွာ ဘတ္တဒါနေန စေဝ ပရိဗ္ဗယဒါနေန စ. ဂိလာနုပဋ္ဌာနေနာတိ အဖာသုကကာလေ ကမ္မံ အကာရေတွာ သပ္ပာယဘေသဇ္ဇာဒီနိ ဒတွာ ပဋိဇဂ္ဂနေန. အစ္ဆရိယာနံ ရသာနံ သံဝိဘာဂေနာတိ အစ္ဆရိယေ မဓုရရသေ လဘိတွာ သယမေဝ အခါဒိတွာ တေသမ္ပိ တတော သံဝိဘာဂကရဏေန. သမယေ ဝေါဿဂ္ဂေနာတိ နိစ္စသမယေ စ ကာလသမယေ စ ဝေါဿဇ္ဇနေန. နိစ္စသမယေ ဝေါဿဇ္ဇနံ နာမ သကလဒိဝသံ ကမ္မံ ကရောန္တာ ကိလမန္တိ. တသ္မာ ယထာ န ကိလမန္တိ, ဧဝံ ဝေလံ ဉတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ. ကာလသမယေ ဝေါဿဂ္ဂေါ နာမ ဆဏနက္ခတ္တကီဠာဒီသု အလင်္ကာရဘဏ္ဍခါဒနီယဘောဇနီယာဒီနိ ဒတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ. ဒိန္နာဒါယိနောတိ စောရိကာယ ကိဉ္စိ အဂဟေတွာ သာမိကေဟိ ဒိန္နဿေဝ အာဒါယိနော. သုကတကမ္မကရာတိ ‘‘ကိံ ဧတဿ ကမ္မေန ကတေန, န မယံ ကိဉ္စိ လဘာမာ’’တိ အနုဇ္ဈာယိတွာ တုဋ္ဌဟဒယာ ယထာ တံ ကမ္မံ သုကတံ ဟောတိ, ဧဝံ ကာရကာ. ကိတ္တိဝဏ္ဏဟရာတိ ပရိသမဇ္ဈေ ကထာယ သမ္ပတ္တာယ ‘‘ကော အမှာကံ သာမိကေဟိ သဒိသော အတ္ထိ, မယံ အတ္တနော ဒါသဘာဝမ္ပိ န ဇာနာမ, တေသံ သာမိကဘာဝမ္ပိ န ဇာနာမ, ဧဝံ နော အနုကမ္ပန္တီ’’တိ ဂုဏကထာဟာရကာ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

๒๗๑. คำว่า โดยการจัดแจงการงานตามสมควรแก่กำลัง (ยถาพลํ กมฺมนฺตสํวิธาเนน) คือ ไม่ใช้ให้คนแก่ทำงานที่คนหนุ่มสาวควรทำ ไม่ใช้ให้คนหนุ่มสาวทำงานที่คนแก่ควรทำ ไม่ใช้ให้บุรุษทำงานที่สตรีควรทำ หรือไม่ใช้ให้สตรีทำงานที่บุรุษควรทำ แต่จัดแจงการงานตามสมควรแก่กำลังของคนนั้นๆ เท่านั้น. คำว่า โดยการให้ข้าวและค่าจ้าง (ภตฺตเวตนานุปฺปทาเนน) คือ กำหนดตามสมควรแก่คนนั้นๆ ว่า “ผู้นี้เป็นลูกคนเล็ก ผู้นี้เป็นผู้อยู่ร่วมกัน” แล้วจึงให้ข้าวและให้เสบียง. คำว่า โดยการพยาบาลในเวลาเจ็บไข้ (คิลานุปฏฺฐาเนน) คือ ในเวลาไม่สบาย ไม่ใช้ให้ทำงาน ให้ยาและของที่สบาย เป็นต้น แล้วดูแลรักษา. คำว่า โดยการแบ่งปันรสที่น่าอัศจรรย์ (อจฺฉริยานํ รสานํ สํวิภาเคน) คือ เมื่อได้ของมีรสอร่อยน่าอัศจรรย์มา ไม่บริโภคแต่ผู้เดียว แต่ทำการแบ่งปันของมีรสอร่อยนั้นให้แก่พวกเขาด้วย. คำว่า โดยการปล่อยในสมัย (สมเย โวสฺสคฺเคน) คือ โดยการปล่อยในสมัยปกติและในกาลสมัย. การปล่อยในสมัยปกติ คือ คนทำงานตลอดทั้งวันย่อมเหน็ดเหนื่อย เพราะฉะนั้น การรู้เวลาแล้วปล่อยไปตามที่พวกเขาจะไม่เหน็ดเหนื่อย (ชื่อว่าการปล่อยในสมัยปกติ). การปล่อยในกาลสมัย คือ การให้เครื่องประดับ ของควรเคี้ยว ของควรบริโภค เป็นต้น ในเทศกาลนักขัตฤกษ์และการละเล่น เป็นต้น แล้วปล่อยไป. คำว่า เป็นผู้รับเอาแต่ของที่นายให้ (ทินฺนาทายิโน) คือ ไม่ถือเอาสิ่งของใดๆ โดยอาการแห่งขโมย เป็นผู้รับเอาแต่ของที่นายให้เท่านั้น. คำว่า เป็นผู้ทำการงานที่นายสั่งให้ทำดี (สุกตกมฺมกรา) คือ ไม่บ่นว่า “ประโยชน์อะไรด้วยงานที่เขาทานี้ เราไม่ได้อะไรเลย” แต่มีใจยินดี เป็นผู้ทำการงานนั้นให้เป็นงานที่ทำดีแล้ว. คำว่า เป็นผู้นำเกียรติคุณไปปรากฏ (กิตฺติวณฺณหรา) คือ เมื่อมีเรื่องพูดคุยกันขึ้นในท่ามกลางบริษัท ก็เป็นผู้นำคำสรรเสริญคุณไปกล่าวว่า “ใครเล่าจะเสมอเหมือนนายของเราทั้งหลาย พวกเราไม่รู้จักแม้ความเป็นทาสของตน ไม่รู้จักแม้ความเป็นนายของท่านเหล่านั้น ท่านทั้งหลายอนุเคราะห์พวกเราอย่างนี้”. แม้ในทิศที่ ๕ นี้ พึงประกอบเนื้อความที่เหลือตามนัยก่อนนั่นเทียว.

၂၇၂. မေတ္တေန ကာယကမ္မေနာတိအာဒီသု မေတ္တစိတ္တံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ကတာနိ ကာယကမ္မာဒီနိ မေတ္တာနိ နာမ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ဘိက္ခူ နိမန္တေဿာမီတိ ဝိဟာရဂမနံ[Pg.140], ဓမကရဏံ ဂဟေတွာ ဥဒကပရိဿာဝနံ, ပိဋ္ဌိပရိကမ္မပါဒပရိကမ္မာဒိကရဏဉ္စ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဘိက္ခူ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌေ ဒိသွာ ‘‘သက္ကစ္စံ ယာဂုံ ဒေထ, ဘတ္တံ ဒေထာ’’တိအာဒိဝစနဉ္စေဝ, သာဓုကာရံ ဒတွာ ဓမ္မသဝနဉ္စ သက္ကစ္စံ ပဋိသန္ထာရကရဏာဒီနိ စ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ‘‘အမှာကံ ကုလူပကတ္ထေရာ အဝေရာ ဟောန္တု အဗျာပဇ္ဇာ’’တိ ဧဝံ စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. အနာဝဋဒွါရတာယာတိ အပိဟိတဒွါရတာယ. တတ္ထ သဗ္ဗဒွါရာနိ ဝိဝရိတွာပိ သီလဝန္တာနံ အဒါယကော အကာရကော ပိဟိတဒွါရောယေဝ. သဗ္ဗဒွါရာနိ ပန ပိဒဟိတွာပိ တေသံ ဒါယကော ကာရကော ဝိဝဋဒွါရောယေဝ. ဣတိ သီလဝန္တေသု ဂေဟဒွါရံ အာဂတေသု သန္တံယေဝ နတ္ထီတိ အဝတွာ ဒါတဗ္ဗံ. ဧဝံ အနာဝဋဒွါရတာ နာမ ဟောတိ.

๒๗๒. ในคำเป็นต้นว่า ด้วยกายกรรมอันประกอบด้วยเมตตา (เมตฺเตน กายกมฺเมน) กายกรรมเป็นต้นที่ทำโดยตั้งเมตตาจิตไว้เฉพาะหน้า ท่านเรียกว่า ประกอบด้วยเมตตา. ในข้อนั้น การไปสู่วิหารด้วยตั้งเมตตาจิตไว้เฉพาะหน้าว่า “เราจักนิมนต์ภิกษุทั้งหลาย” ก็ดี, การถือเอาธมกรกแล้วกรองน้ำด้วยตั้งเมตตาจิตไว้เฉพาะหน้าก็ดี, การนวดหลังและนวดเท้าเป็นต้นด้วยตั้งเมตตาจิตไว้เฉพาะหน้าก็ดี ชื่อว่า กายกรรมอันประกอบด้วยเมตตา. การเห็นภิกษุทั้งหลายเข้าไปเพื่อบิณฑบาตแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า “ท่านทั้งหลายจงถวายข้าวต้มโดยเคารพเถิด จงถวายข้าวสวยโดยเคารพเถิด” ก็ดี, การให้สาธุการแล้วฟังธรรมก็ดี, การทำปฏิสันถารโดยเคารพเป็นต้นก็ดี ชื่อว่า วจีกรรมอันประกอบด้วยเมตตา. การคิดอย่างนี้ว่า “ขอพระเถระผู้เข้าไปสู่สกุลของเราทั้งหลาย จงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนเถิด” ชื่อว่า มโนกรรมอันประกอบด้วยเมตตา. คำว่า โดยความเป็นผู้มีประตูไม่ปิด (อนาวฏทฺวารตาย) คือ โดยความเป็นผู้มีประตูอันไม่ปิดแล้ว. ในข้อนั้น แม้เปิดประตูทุกบาน แต่เป็นผู้ไม่ให้ ไม่ทำการต้อนรับแก่ท่านผู้มีศีล ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีประตูอันปิดแล้วนั่นเทียว. ส่วนแม้ปิดประตูทุกบาน แต่เป็นผู้ให้ เป็นผู้ทำการต้อนรับแก่ท่านเหล่านั้น ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีประตูอันเปิดแล้วนั่นเทียว. เพราะฉะนั้น เมื่อท่านผู้มีศีลทั้งหลายมาถึงประตูเรือน ไม่พึงกล่าวว่า “ของที่มีอยู่ไม่มี” แต่พึงถวาย. อย่างนี้ ชื่อว่า ความเป็นผู้มีประตูไม่ปิด.

အာမိသာနုပ္ပဒါနေနာတိ ပုရေဘတ္တံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗကံ အာမိသံ နာမ, တသ္မာ သီလဝန္တာနံ ယာဂုဘတ္တသမ္ပဒါနေနာတိ အတ္ထော. ကလျာဏေန မနသာ အနုကမ္ပန္တီတိ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု အဝေရာ အရောဂါ အဗျာပဇ္ဇာ’’တိ ဧဝံ ဟိတဖရဏေန. အပိစ ဥပဋ္ဌာကာနံ ဂေဟံ အညေ သီလဝန္တေ သဗြဟ္မစာရီ ဂဟေတွာ ပဝိသန္တာပိ ကလျာဏေန စေတသာ အနုကမ္ပန္တိ နာမ. သုတံ ပရိယောဒါပေန္တီတိ ယံ တေသံ ပကတိယာ သုတံ အတ္ထိ, တဿ အတ္ထံ ကထေတွာ ကင်္ခံ ဝိနောဒေန္တိ, တထတ္တာယ ဝါ ပဋိပဇ္ဇာပေန္တိ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

คำว่า โดยการให้อามิส (อามิสานุปฺปทาเนน) โภชนะที่พึงบริโภคในเวลาเช้า ชื่อว่า อามิส เพราะฉะนั้น เนื้อความคือ โดยการถวายข้าวต้มและข้าวสวยแก่ท่านผู้มีศีล. คำว่า ย่อมอนุเคราะห์ด้วยใจอันงาม (กลฺยาเณน มนสา อนุกมฺปนฺติ) คือ ด้วยการแผ่ไปซึ่งประโยชน์เกื้อกูลอย่างนี้ว่า “ขอสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้มีสุข ไม่มีเวร ไม่มีโรค ไม่มีความเบียดเบียนเถิด”. อีกอย่างหนึ่ง แม้ภิกษุทั้งหลายผู้พาสพรหมจารีผู้มีศีลเหล่าอื่นเข้าไปสู่เรือนของอุปัฏฐากทั้งหลาย ก็ชื่อว่า ย่อมอนุเคราะห์ด้วยใจอันงาม. คำว่า ย่อมยังสุตะให้หมดจด (สุตํ ปริโยทาเปนฺติ) คือ ธรรมใดที่พวกเขามีอยู่โดยปกติที่ได้ฟังแล้ว ก็กล่าวอรรถแห่งธรรมนั้น บรรเทาความสงสัยให้ หรือให้ปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น. แม้ในทิศที่ ๖ นี้ พึงประกอบเนื้อความที่เหลือตามนัยก่อนนั่นเทียว.

၂၇၃. အလမတ္တောတိ ပုတ္တဒါရဘရဏံ ကတွာ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသနသမတ္ထော. ပဏ္ဍိတောတိ ဒိသာနမဿနဋ္ဌာနေ ပဏ္ဍိတော ဟုတွာ. သဏှောတိ သုခုမတ္ထဒဿနေန သဏှဝါစာဘဏနေန ဝါ သဏှော ဟုတွာ. ပဋိဘာနဝါတိ ဒိသာနမဿနဋ္ဌာနေ ပဋိဘာနဝါ ဟုတွာ နိဝါတဝုတ္တီတိ နီစဝုတ္တိ. အတ္ထဒ္ဓေါတိ ထမ္ဘရဟိတော. ဥဋ္ဌာနကောတိ ဥဋ္ဌာနဝီရိယသမ္ပန္နော. အနလသောတိ နိက္ကောသဇ္ဇော. အစ္ဆိန္နဝုတ္တီတိ နိရန္တရကရဏဝသေန အခဏ္ဍဝုတ္တိ. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိယာ ပညာယ သမန္နာဂတော.

๒๗๓. คำว่า เป็นผู้สามารถ (อลมตฺโต) คือ สามารถเลี้ยงดูบุตรและภรรยาแล้วครองเรือนได้. คำว่า เป็นบัณฑิต (ปณฺฑิโต) คือ เป็นบัณฑิตในเรื่องการนอบน้อมทิศ. คำว่า เป็นคนสุภาพ (สณฺโห) คือ เป็นคนสุภาพด้วยการเห็นอรรถอันสุขุม หรือด้วยการกล่าววาจาอันอ่อนหวาน. คำว่า มีปฏิภาณ (ปฏิภาณวา) คือ เป็นผู้มีปฏิภาณในเรื่องการนอบน้อมทิศ. คำว่า มีความประพฤติอ่อนน้อม (นิวาตวุตฺติ) คือ มีความประพฤติต่ำต้อย. คำว่า ไม่กระด้าง (อตฺถทฺโธ) คือ ปราศจากความกระด้าง. คำว่า เป็นผู้ขยัน (อุฏฺฐานโก) คือ ถึงพร้อมด้วยความเพียรในการลุกขึ้นทำงาน. คำว่า ไม่เกียจคร้าน (อนลโส) คือ ไม่มีความเกียจคร้าน. คำว่า มีความประพฤติไม่ขาดสาย (อจฺฉินฺนวุตฺติ) คือ มีความประพฤติไม่ขาดตอนด้วยอำนาจการทำต่อเนื่อง. คำว่า มีปัญญา (เมธาวี) คือ ประกอบด้วยปัญญาอันเกิดขึ้นในขณะนั้นๆ (ปัญญาแก้ปัญหาเฉพาะหน้า).

သင်္ဂါဟကောတိ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ သင်္ဂဟကရော. မိတ္တကရောတိ မိတ္တဂဝေသနော. ဝဒညူတိ ပုဗ္ဗကာရိနာ, ဝုတ္တဝစနံ ဇာနာတိ. သဟာယကဿ ဃရံ ဂတကာလေ ‘‘မယှံ သဟာယကဿ ဝေဌနံ ဒေထ, သာဋကံ ဒေထ, မနုဿာနံ ဘတ္တဝေတနံ ဒေထာ’’တိ ဝုတ္တဝစနမနုဿရန္တော တဿ အတ္တနော ဂေဟံ [Pg.141] အာဂတဿ တတ္တကံ ဝါ တတော အတိရေကံ ဝါ ပဋိကတ္တာတိ အတ္ထော. အပိစ သဟာယကဿ ဃရံ ဂန္တွာ ဣမံ နာမ ဂဏှိဿာမီတိ အာဂတံ သဟာယကံ လဇ္ဇာယ ဂဏှိတုံ အသက္ကောန္တံ အနိစ္ဆာရိတမ္ပိ တဿ ဝါစံ ဉတွာ ယေန အတ္ထေန သော အာဂတော, တံ နိပ္ဖာဒေန္တော ဝဒညူ နာမ. ယေန ယေန ဝါ ပန သဟာယကဿ ဦနံ ဟောတိ, ဩလောကေတွာ တံ တံ ဒေန္တောပိ ဝဒညူယေဝ. နေတာတိ တံ တံ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ပညာယ နေတာ. ဝိဝိဓာနိ ကာရဏာနိ ဒဿေန္တော နေတီတိ ဝိနေတာ. ပုနပ္ပုနံ နေတီတိ အနုနေတာ.

คำว่า เป็นผู้สงเคราะห์ (สงฺคาหโก) คือ เป็นผู้ทำการสงเคราะห์ด้วยสังคหวัตถุ ๔. คำว่า เป็นผู้ทำมิตร (มิตฺตกโร) คือ เป็นผู้แสวงหามิตร. คำว่า เป็นผู้รู้ถ้อยคำ (วทญฺญู) คือ รู้ถ้อยคำที่ผู้ทำอุปการะก่อนกล่าวไว้. อธิบายว่า เมื่อสหายนั้นมาสู่เรือนของตน ก็ระลึกถึงคำที่สหายกล่าวไว้ในคราวที่ตนไปสู่เรือนของสหายว่า “ท่านทั้งหลายจงให้ผ้าโพกศีรษะแก่สหายของเรา จงให้ผ้าสาฎก จงให้ข้าวและค่าจ้างแก่คนของเขา” แล้วย่อมทำตอบแทนแก่สหายนั้นเท่านั้น หรือให้ยิ่งกว่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง สหายผู้มาสู่เรือนด้วยคิดว่า “เราจักถือเอาสิ่งของชื่อนี้” แต่ไม่สามารถจะถือเอาได้เพราะความละอาย แม้เขาจะยังไม่เอ่ยปาก ผู้ที่รู้คำพูดของสหายนั้นแล้วทำให้ความประสงค์ที่เขามานั้นสำเร็จ ก็ชื่อว่า วทัญญู. อีกอย่างหนึ่ง สิ่งใดๆ ที่สหายขาดแคลนอยู่ ผู้ที่เล็งเห็นแล้วให้สิ่งนั้นๆ ก็ชื่อว่า วทัญญู นั่นเทียว. คำว่า เป็นผู้นำ (เนตา) คือ เป็นผู้นำด้วยปัญญาโดยแสดงอรรถนั้นๆ. ชื่อว่า ผู้แนะนำ (วิเนตา) เพราะย่อมแนะนำโดยแสดงเหตุผลต่างๆ. ชื่อว่า ผู้แนะนำพร่ำสอน (อนุเนตา) เพราะย่อมแนะนำพร่ำสอนอยู่เนืองๆ.

တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ. ရထဿာဏီဝ ယာယတောတိ ယထာ အာဏိယာ သတိယေဝ ရထော ယာတိ, အသတိ န ယာတိ, ဧဝံ ဣမေသု သင်္ဂဟေသု သတိယေဝ လောကော ဝတ္တတိ, အသတိ န ဝတ္တတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဧတေ ခေါ သင်္ဂဟာ လောကေ, ရထဿာဏီဝ ယာယတော’’တိ.

คำว่า ในบุคคลนั้นๆ (ตตฺถ ตตฺถ) คือ ในบุคคลนั้นๆ. คำว่า เหมือนสลักเพลาของรถที่กำลังแล่นไป (รถสฺสาณิยว ยายโต) คือ เปรียบเหมือนรถย่อมแล่นไปได้ก็ต่อเมื่อมีสลักเพลา เมื่อไม่มีสลักเพลาก็แล่นไปไม่ได้ ฉันใด โลกย่อมเป็นไปได้ก็ต่อเมื่อมีสังคหวัตถุเหล่านี้ เมื่อไม่มี โลกก็เป็นไปไม่ได้ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สังคหวัตถุเหล่านี้นั้นในโลก เปรียบเหมือนสลักเพลาของรถที่กำลังแล่นไป ฉะนั้น”.

န မာတာ ပုတ္တကာရဏာတိ ယဒိ မာတာ ဧတေ သင်္ဂဟေ ပုတ္တဿ န ကရေယျ, ပုတ္တကာရဏာ မာနံ ဝါ ပူဇံ ဝါ န လဘေယျ.

Na mātā puttakāraṇāti (บาลีว่า มารดาไม่ได้เพราะบุตรเป็นเหตุ) ความว่า หากมารดาไม่พึงทำการสงเคราะห์เหล่านี้แก่บุตร ก็ไม่พึงได้รับการนับถือหรือการบูชาเพราะบุตรเป็นเหตุ

သင်္ဂဟာ ဧတေတိ ဥပယောဂဝစနေ ပစ္စတ္တံ. ‘‘သင်္ဂဟေ ဧတေ’’တိ ဝါ ပါဌော. သမ္မပေက္ခန္တီတိ သမ္မာ ပေက္ခန္တိ. ပါသံသာ စ ဘဝန္တီတိ ပသံသနီယာ စ ဘဝန္တိ.

บทว่า Saṅgahā ete นี้ เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถทุติยาวิภัตติ หรือมีบทบาลีว่า Saṅgahe ete ก็มี บทว่า Sammapekkhantīti คือ sammā pekkhanti (ย่อมเล็งเห็นโดยชอบ) บทว่า Pāsaṃsā ca bhavantīti คือ pasaṃsanīyā ca bhavanti (ย่อมเป็นผู้ควรสรรเสริญด้วย)

၂၇၄. ဣတိ ဘဂဝါ ယာ ဒိသာ သန္ဓာယ တေ ဂဟပတိပုတ္တ ပိတာ အာဟ ‘‘ဒိသာ နမဿေယျာသီ’’တိ, ဣမာ တာ ဆ ဒိသာ. ယဒိ တွံ ပိတု ဝစနံ ကရောသိ, ဣမာ ဒိသာ နမဿာတိ ဒဿေန္တော သိင်္ဂါလဿ ပုစ္ဆာယ ဌတွာ ဒေသနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ရာဇဂဟံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. သိင်္ဂါလကောပိ သရဏေသု ပတိဋ္ဌာယ စတ္တာလီသကောဋိဓနံ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဝိကိရိတွာ ပုညကမ္မံ ကတွာ သဂ္ဂပရာယဏော အဟောသိ. ဣမသ္မိဉ္စ ပန သုတ္တေ ယံ ဂိဟီဟိ ကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ နာမ, တံ အကထိတံ နတ္ထိ, ဂိဟိဝိနယော နာမာယံ သုတ္တန္တော. တသ္မာ ဣမံ သုတွာ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနဿ ဝုဒ္ဓိယေဝ ပါဋိကင်္ခါ, နော ပရိဟာနီတိ.

๒๗๔. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงว่า "ดูก่อนคฤหบดีบุตร บิดาของท่านหมายถึงทิศเหล่าใดแล้วกล่าวว่า 'เธอพึงนอบน้อมทิศทั้งหลาย' ทิศทั้ง 6 เหล่านี้ ก็คือทิศเหล่านั้นนั่นเอง หากเธอทำตามคำของบิดา ก็จงนอบน้อมทิศเหล่านี้เถิด" ดังนี้แล้ว จึงทรงอาศัยคำถามของสิงคาลกะ แสดงธรรมให้ถึงที่สุด แล้วเสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต แม้สิงคาลกะก็ได้ตั้งมั่นอยู่ในสรณะทั้งหลาย สละทรัพย์ 40 โกฏิในพระพุทธศาสนา กระทำบุญกรรม มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ส่วนในพระสูตรนี้ กรรมใดๆ ที่คฤหัสถ์พึงกระทำ กรรมนั้นชื่อว่ามิได้ตรัสไว้ ย่อมไม่มี พระสูตรนี้ชื่อว่าคิหิวินัย (วินัยของคฤหัสถ์) เพราะเหตุนั้น เมื่อบุคคลฟังพระสูตรนี้แล้วปฏิบัติไปตามที่ทรงสั่งสอนไว้ พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ดังนี้แล

သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี

သိင်္ဂါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสิงคาลสูตร จบแล้ว

၉. အာဋာနာဋိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาอาฏานาฏิยสูตร

ပဌမဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาภาณวารที่หนึ่ง

၂၇၅. ဧဝံ [Pg.142] မေ သုတန္တိ အာဋာနာဋိယသုတ္တံ. တတြာယမပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ – စတုဒ္ဒိသံ ရက္ခံ ဌပေတွာတိ အသုရသေနာယ နိဝါရဏတ္ထံ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ စတူသု ဒိသာသု အာရက္ခံ ဌပေတွာ. ဂုမ္ဗံ ဌပေတွာတိ ဗလဂုမ္ဗံ ဌပေတွာ. ဩဝရဏံ ဌပေတွာတိ စတူသု ဒိသာသု အာရက္ခကေ ဌပေတွာ. ဧဝံ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ အာရက္ခံ သုသံဝိဟိတံ ကတွာ အာဋာနာဋနဂရေ နိသိန္နာ သတ္တ ဗုဒ္ဓေ အာရဗ္ဘ ဣမံ ပရိတ္တံ ဗန္ဓိတွာ ‘‘ယေ သတ္ထု ဓမ္မအာဏံ အမှာကဉ္စ ရာဇအာဏံ န သုဏန္တိ, တေသံ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကရိဿာမာ’’တိ သာဝနံ ကတွာ အတ္တနောပိ စတူသု ဒိသာသု မဟတိယာ စ ယက္ခသေနာယာတိအာဒီဟိ စတူဟိ သေနာဟိ အာရက္ခံ သံဝိဒဟိတွာ အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု.

๒๗๕. อาฏานาฏิยสูตร เริ่มต้นว่า Evaṃ me sutaṃ (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) ในพระสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อนดังนี้: บทว่า catuddisaṃ rakkhaṃ ṭhapetvāti (วางการอารักขาไว้ในสี่ทิศ) หมายถึง วางการอารักขาไว้ในทิศทั้งสี่แก่ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพ เพื่อป้องกันกองทัพอสูร บทว่า Gumbaṃ ṭhapetvāti (วางกองกำลังไว้) หมายถึง วางกองกำลังพลไว้ บทว่า Ovaraṇaṃ ṭhapetvāti (วางเครื่องกั้นไว้) หมายถึง วางผู้รักษาการณ์ไว้ในทิศทั้งสี่ ด้วยประการฉะนี้ (ท้าวมหาราชทั้งสี่) ได้จัดการอารักขาแก่ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพไว้อย่างดีแล้ว ประทับนั่งในอาฏานาฏนคร ปรารภพระพุทธเจ้าเจ็ดพระองค์ แล้วรจนาพระปริตรนี้ขึ้นมา ประกาศว่า "ยักษ์เหล่าใดไม่ฟังธรรมอาชญาของพระศาสดา และราชอาชญาของพวกเรา เราจักกระทำกรรมนี้และกรรมนี้แก่ยักษ์เหล่านั้น" ดังนี้แล้ว ได้จัดการอารักขาแม้แก่ตนเองในทิศทั้งสี่ด้วยเสนายักษ์ใหญ่เป็นต้น อันเป็นเสนาสี่เหล่า แล้ว... เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว... ได้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง

အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာတိ ဧတ္ထ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေါ ခယသုန္ဒရာဘိရူပအဗ္ဘနုမောဒနာဒီသု ဒိဿတိ. တတ္ထ ‘‘အဘိက္ကန္တာ, ဘန္တေ ရတ္တိ, နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော, စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော ဥဒ္ဒိသတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခ’’န္တိ (အ. နိ. ၈.၂၀) ဧဝမာဒီသု ခယေ ဒိဿတိ. ‘‘အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အဘိက္ကန္တတရော ပဏီတတရော စာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၀၀) ဧဝမာဒီသု သုန္ဒရေ.

ในบทว่า Abhikkantāya rattiyā นี้ อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป, งาม, รูปงามยิ่ง, และอนุโมทนา เป็นต้น ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว (abhikkantā) ปฐมยามผ่านไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด พระเจ้าข้า" อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป ในบาลีเป็นต้นว่า "บุคคลนี้เป็นผู้เลิศกว่า (abhikkantataro) และประณีตกว่าบุคคลสี่คนเหล่านี้" อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่า งาม

‘‘ကော မေ ဝန္ဒတိ ပါဒါနိ, ဣဒ္ဓိယာ ယသသာ ဇလံ;

အဘိက္ကန္တေန ဝဏ္ဏေန, သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၅၇);

"ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองอยู่ด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะอันงามยิ่ง (Abhikkantena) ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ"

ဧဝမာဒီသု အဘိရူပေ. ‘‘အဘိက္ကန္တံ, ဘော ဂေါတမာတိ (ပါရာ. ၁၅) ဧဝမာဒီသု အဗ္ဘနုမောဒနေ. ဣဓ ပန ခယေ. တေန အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ, ပရိက္ခီဏာယ ရတ္တိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ในคาถาเป็นต้น (ดังที่ยกมา) นี้ (อภิกกันตศัพท์) ปรากฏในอรรถว่า รูปงามยิ่ง ในบาลีเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก (Abhikkantaṃ)" ปรากฏในอรรถว่า อนุโมทนา แต่ในที่นี้ (ในบทว่า abhikkantāya rattiyā) ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป เพราะเหตุนั้น จึงมีความหมายว่า abhikkantāya rattiyā คือ parikkhīṇāya rattiyā (เมื่อราตรีสิ้นไปแล้ว)

အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာတိ ဣဓ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေါ အဘိရူပေ. ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ပန ဆဝိထုတိကုလဝဂ္ဂကာရဏသဏ္ဌာနပမာဏရူပါယတနာဒီသု ဒိဿတိ. တတ္ထ ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောသိ ဘဂဝါ’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၉၉) ဧဝမာဒီသု ဆဝိယံ. ‘‘ကဒါ သညူဠှာ ပန တေ, ဂဟပတိ, ဣမေ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝဏ္ဏာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၇၇) ဧဝမာဒီသု ထုတိယံ. ‘‘စတ္တာရောမေ[Pg.143], ဘော ဂေါတမ, ဝဏ္ဏာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၆၆) ဧဝမာဒီသု ကုလဝဂ္ဂေ. ‘‘အထ ကေန နု ဝဏ္ဏေန ဂန္ဓထေနောတိ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၃၄) ကာရဏေ. ‘‘မဟန္တံ ဟတ္ထိရာဇဝဏ္ဏံ အဘိနိမ္မိနိတွာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၃၈) ဧဝမာဒီသု သဏ္ဌာနေ. ‘‘တယော ပတ္တဿ ဝဏ္ဏာ’’တိ (ပါရာ. ၆၀၂) ဧဝမာဒီသု ပမာဏေ. ‘‘ဝဏ္ဏော ဂန္ဓော ရသော ဩဇာ’’တိ ဧဝမာဒီသု ရူပါယတနေ. သော ဣဓ ဆဝိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန ‘‘အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ အဘိရူပစ္ဆဝီ’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ในบทว่า Abhikkantavaṇṇā นี้ อภิกกันตศัพท์มีอรรถว่า รูปงามยิ่ง ส่วนวัณณศัพท์ปรากฏในอรรถต่างๆ คือ ผิวพรรณ, การสรรเสริญ, วรรณะ (ชั้น), เหตุ, สัณฐาน, ประมาณ, และรูปายตนะ เป็นต้น ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ" วัณณศัพท์ปรากฏในอรรถว่า ผิวพรรณ ในบาลีเป็นต้นว่า "ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่านเรียบเรียงคุณวรรณะเหล่านี้ของพระสมณโคดมไว้เมื่อไร" ปรากฏในอรรถว่า การสรรเสริญ ในบาลีเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะเหล่านี้มีสี่" ปรากฏในอรรถว่า วรรณะ (ชั้น) ในบาลีเป็นต้นว่า "ก็เพราะเหตุ (vaṇṇena) อะไรเล่า เขาจึงเรียกเราว่าผู้ขโมยกลิ่น" ปรากฏในอรรถว่า เหตุ ในบาลีเป็นต้นว่า "เนรมิตรูปช้างพญาอันใหญ่โต" ปรากฏในอรรถว่า สัณฐาน ในบาลีเป็นต้นว่า "ประมาณของบาตรมีสาม" ปรากฏในอรรถว่า ประมาณ ในบาลีเป็นต้นว่า "รูป (vaṇṇo) กลิ่น รส โอชะ" ปรากฏในอรรถว่า รูปายตนะ ส่วนในที่นี้ พึงเห็นว่ามีอรรถว่า ผิวพรรณ เพราะเหตุนั้น จึงมีความหมายว่า abhikkantavaṇṇā คือ abhirūpacchavī (มีผิวพรรณงามยิ่ง)

ကေဝလကပ္ပန္တိ ဧတ္ထ ကေဝလသဒ္ဒေါ အနဝသေသယေဘုယျအဗျာမိဿာနတိရေကဒဠှတ္ထဝိသံယောဂါဒိအနေကတ္ထော. တထာ ဟိဿ ‘‘ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ ပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ (ပါရာ. ၁) ဧဝမာဒီသု အနဝသေသတာ အတ္ထော. ‘‘ကေဝလကပ္ပာ စ အင်္ဂမာဂဓာ ပဟူတံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ အာဒါယ အဘိက္ကမိတုကာမာ ဟောန္တီ’’တိ (မဟာဝ. ၄၃) ဧဝမာဒီသု ယေဘုယျတာ. ‘‘ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတီ’’တိ (မဟာဝ. ၁) ဧဝမာဒီသု အဗျာမိဿတာ. ‘‘ကေဝလံ သဒ္ဓါမတ္တကံ နူန အယမာယသ္မာ’’တိ (အ. နိ. ၆.၅၅) ဧဝမာဒီသု အနတိရေကတာ. ‘‘အာယသ္မတော, ဘန္တေ, အနုရုဒ္ဓဿ ဗာဟိကော နာမ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော ကေဝလကပ္ပံ သံဃဘေဒါယ ဌိတော’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၃) ဧဝမာဒီသု ဒဠှတ္ထတာ. ‘‘ကေဝလီ ဝုသိတဝါ ဥတ္တမပုရိသောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၂) ဧဝမာဒီသု ဝိသံယောဂေါ. ဣဓ ပနဿ အနဝသေသတ္ထော အဓိပ္ပေတော.

ในบทว่า Kevalakappaṃ นี้ เกวลศัพท์มีหลายอรรถ คือ ทั้งหมด, โดยมาก, ไม่เจือปน, ไม่ยิ่งไปกว่า, มั่นคง, และไม่ประกอบ เป็นต้น จริงอย่างนั้น ในบาลีเป็นต้นว่า "พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง (kevala)" เกวลศัพท์มีอรรถว่า ทั้งหมด ในบาลีเป็นต้นว่า "ชาวอังคะและมคธโดยมาก (kevalakappā) ประสงค์จะนำของเคี้ยวของฉันอันมากมายไป" มีอรรถว่า โดยมาก ในบาลีเป็นต้นว่า "ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วนๆ (kevalassa)" มีอรรถว่า ไม่เจือปน ในบาลีเป็นต้นว่า "ท่านผู้นี้คงมีเพียง (kevalaṃ) ศรัทธาเท่านั้นกระมัง" มีอรรถว่า ไม่ยิ่งไปกว่า ในบาลีเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะชื่อพาหิกะ ตั้งอยู่เพื่อทำลายสงฆ์อย่างมั่นคง (kevalakappaṃ)" มีอรรถว่า มั่นคง ในบาลีเป็นต้นว่า "ผู้มีกิเลสไปปราศ (kevalī) อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว เรียกว่าอุดมบุรุษ" มีอรรถว่า ไม่ประกอบ แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า ทั้งหมด

ကပ္ပသဒ္ဒေါ ပနာယံ အဘိသဒ္ဒဟနဝေါဟာရကာလပညတ္တိဆေဒနဝိကပ္ပလေသသမန္တဘာဝါဒိအနေကတ္ထော. တထာ ဟိဿ ‘‘ဩကပ္ပနိယမေတံ ဘောတော ဂေါတမဿ. ယထာ တံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇) ဧဝမာဒီသု အဘိသဒ္ဒဟနမတ္ထော. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဟိ သမဏကပ္ပေဟိ ဖလံ ပရိဘုဉ္ဇိတု’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၅၀) ဧဝမာဒီသု ဝေါဟာရော. ‘‘ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇) ဧဝမာဒီသု ကာလော. ‘‘ဣစ္စာယသ္မာ ကပ္ပော’’တိ (သု. နိ. ၁၀၉၈) ဧဝမာဒီသု ပညတ္တိ. ‘‘အလင်္ကတော ကပ္ပိတကေသမဿူ’’တိ (ဝိ. ဝ. ၁၀၉၄) ဧဝမာဒီသု ဆေဒနံ. ‘‘ကပ္ပတိ ဒွင်္ဂုလကပ္ပော’’တိ (စူဠဝ. ၄၄၆) ဧဝမာဒီသု ဝိကပ္ပော, အတ္ထိ ကပ္ပော နိပဇ္ဇိတု’’န္တိ (အ. နိ. ၈.၈၀) ဧဝမာဒီသု လေသော. ‘‘ကေဝလကပ္ပံ ဝေဠုဝနံ ဩဘာသေတွာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၉၄) ဧဝမာဒီသု [Pg.144] သမန္တဘာဝေါ. ဣဓ ပန သမန္တဘာဝေါ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော. တသ္မာ ‘‘ကေဝလကပ္ပံ ဂိဇ္ဈကူဋ’’န္တိ ဧတ္ထ အနဝသေသံ သမန္တတော ဂိဇ္ဈကူဋန္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ก็ กัปปศัพท์ นี้มีอรรถหลายอย่าง คือ อภิสัททหนะ (ความเชื่อ) โวหาร (การเรียก) กาละ (เวลา) บัญญัติ (ชื่อ) เฉทนะ (การตัด) วิกัปปะ (ความดำริ) เลสะ (เลศ) และสมันตภาวะ (ความเป็นไปโดยรอบ) เป็นต้น. จริงอย่างนั้น อรรถว่า อภิสัททหนะ (ความเชื่อ) ของกัปปศัพท์นั้น มีในประโยคเป็นต้นว่า "ข้อนี้เป็นสิ่งที่ควรเชื่อของพระโคดมผู้เจริญ เหมือนอย่างที่ควรเชื่อของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น". อรรถว่า โวหาร (การเรียก) มีในประโยคเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ฉันผลไม้ด้วยสมณกัปปะ ๕ อย่าง". อรรถว่า กาละ (เวลา) มีในประโยคเป็นต้นว่า "เราย่อมอยู่เป็นนิจกาล". อรรถว่า บัญญัติ (ชื่อ) มีในประโยคเป็นต้นว่า "พระกัปปะผู้มีอายุ". อรรถว่า เฉทนะ (การตัด) มีในประโยคเป็นต้นว่า "ผู้ประดับตน มีผมและหนวดที่ตัดแล้ว". อรรถว่า วิกัปปะ (ความดำริ) มีในประโยคเป็นต้นว่า "ทวังคุลกัปปะ (การกำหนดเงาเกินเที่ยงไป ๒ องคุลี) ย่อมควร". อรรถว่า เลสะ (เลศ, นัย) มีในประโยคเป็นต้นว่า "มีเลศที่จะนอน". อรรถว่า สมันตภาวะ (ความเป็นไปโดยรอบ) มีในประโยคเป็นต้นว่า "ทำให้ป่าเวฬุวันสว่างไสวไปทั่วบริเวณ". แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า สมันตภาวะ. เพราะฉะนั้น ในคำว่า "เกวลกัปปํ คิชฺฌกูฏํ" นี้ พึงเห็นอรรถว่า ภูเขาคิชฌกูฏโดยรอบทั้งหมด ไม่มีส่วนเหลือ.

ဩဘာသေတွာတိ ဝတ္ထမာလာလင်္ကာရသရီရသမုဋ္ဌိတာယ အာဘာယ ဖရိတွာ, စန္ဒိမာ ဝိယ သူရိယော ဝိယ စ ဧကောဘာသံ ဧကပဇ္ဇောတံ ကရိတွာတိ အတ္ထော. ဧကမန္တံ နိသီဒိံသူတိ ဒေဝတာနံ ဒသဗလဿ သန္တိကေ နိသိန္နဋ္ဌာနံ နာမ န ဗဟု, ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ပရိတ္တဂါရဝဝသေန နိသီဒိံသု.

บทว่า โอบาเสตฺวา ความว่า ทำให้สว่างไสวเป็นอันเดียวกัน ให้รุ่งเรืองเป็นอันเดียวกัน ดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์ โดยแผ่ไปแล้วด้วยรัศมีอันเกิดจากผ้า พวงมาลัย เครื่องประดับ และสรีระ. บทว่า เอกมนฺตํ นิสีทึสุ ความว่า ที่นั่งในสำนักของพระทศพลของเหล่าเทวดานั้นมีไม่มาก แต่ในพระสูตรนี้ (เหล่าเทวดา) ได้นั่งลงแล้วด้วยความเคารพในพระปริตร.

၂၇၆. ဝေဿဝဏောတိ ကိဉ္စာပိ စတ္တာရော မဟာရာဇာနော အာဂတာ, ဝေဿဝဏော ပန ဒသဗလဿ ဝိဿာသိကော ကထာပဝတ္တနေ ဗျတ္တော သုသိက္ခိတော, တသ္မာ ဝေဿဝဏော မဟာရာဇာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ. ဥဠာရာတိ မဟေသက္ခာနုဘာဝသမ္ပန္နာ. ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိယာတိ ပါဏာတိပါတေ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကံ အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ တတော ဝေရမဏိယာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ သန္တိ ဥဠာရာ ယက္ခာ နိဝါသိနောတိ တေသု သေနာသနေသု သန္တိ ဥဠာရာ ယက္ခာ နိဗဒ္ဓဝါသိနော. အာဋာနာဋိယန္တိ အာဋာနာဋနဂရေ ဗဒ္ဓတ္တာ ဧဝံနာမံ. ကိံ ပန ဘဂဝတော အပစ္စက္ခဓမ္မော နာမ အတ္ထီတိ, နတ္ထိ. အထ ကသ္မာ ဝေဿဝဏော ‘‘ဥဂ္ဂဏှာတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ’’တိအာဒိမာဟ? ဩကာသကရဏတ္ထံ. သော ဟိ ဘဂဝန္တံ ဣမံ ပရိတ္တံ သာဝေတုံ ဩကာသံ ကာရေန္တော ဧဝမာဟ. သတ္ထု ကထိတေ ဣမံ ပရိတ္တံ ဂရု ဘဝိဿတီတိပိ အာဟ. ဖာသုဝိဟာရာယာတိ ဂမနဋ္ဌာနာဒီသု စတူသု ဣရိယာပထေသု သုခဝိဟာရာယ.

๒๗๖. บทว่า เวสฺสวโณ ความว่า แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ จะเสด็จมาแล้วก็ตาม แต่ท้าวเวสสวรรณเป็นผู้คุ้นเคยกับพระทศพล เป็นผู้ฉลาดและได้รับการฝึกฝนมาดีในการสนทนา เพราะฉะนั้น ท้าวเวสสวรรณมหาราชจึงได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค. บทว่า อุฬารา ความว่า ผู้เพียบพร้อมด้วยศักดิ์ใหญ่และอานุภาพ. บทว่า ปาณาติปาตา เวรมณิยา ความว่า ทรงแสดงโทษในปาณาติบาตทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพแล้ว จึงทรงแสดงธรรมเพื่อให้งดเว้นจากปาณาติบาตนั้น. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า ตตฺถ สนฺติ อุฬารา ยกฺขา นิวาสิโน ความว่า ในเสนาสนะเหล่านั้น มียักษ์ผู้ประเสริฐอาศัยอยู่เป็นประจำ. บทว่า อาฏานาฏิยนฺติ ชื่ออย่างนี้ เพราะร้อยกรองขึ้นในเมืองอาฏานาฏา. ถามว่า ก็ธรรมที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงประจักษ์แจ้งมีอยู่หรือ ตอบว่า ไม่มี. ถามว่า ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรท้าวเวสสวรรณจึงกราบทูลคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงเรียนเอา" ตอบว่า เพื่อกระทำโอกาส. จริงอยู่ ท้าวเธอเมื่อจะกระทำโอกาสเพื่อจะให้พระผู้มีพระภาคทรงสดับพระปริตรนี้ จึงได้กราบทูลอย่างนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า (ท้าวเวสสวรรณกราบทูลอย่างนั้น) ด้วยคิดว่า "เมื่อพระศาสดาทรงกล่าวแล้ว พระปริตรนี้จักมีความหนักแน่น". บทว่า ผาสุวิหาราย ความว่า เพื่อการอยู่เป็นสุขในอิริยาบถ ๔ มีการไป การยืน เป็นต้น.

၂၇၇. စက္ခုမန္တဿာတိ န ဝိပဿီယေဝ စက္ခုမာ, သတ္တပိ ဗုဒ္ဓါ စက္ခုမန္တော, တသ္မာ ဧကေကဿ ဗုဒ္ဓဿ ဧတာနိ သတ္တ သတ္တ နာမာနိ ဟောန္တိ. သဗ္ဗေပိ ဗုဒ္ဓါ စက္ခုမန္တော, သဗ္ဗေ သဗ္ဗဘူတာနုကမ္ပိနော, သဗ္ဗေ နှာတကိလေသတ္တာ နှာတကာ. သဗ္ဗေ မာရသေနာပမဒ္ဒိနော, သဗ္ဗေ ဝုသိတဝန္တော, သဗ္ဗေ ဝိမုတ္တာ, သဗ္ဗေ အင်္ဂတော ရသ္မီနံ နိက္ခန္တတ္တာ အင်္ဂီရသာ. န ကေဝလဉ္စ ဗုဒ္ဓါနံ ဧတာနေဝ သတ္တ နာမာနိ အသင်္ချေယျာနိ နာမာနိ သဂုဏေန မဟေသိနောတိ ဝုတ္တံ.

๒๗๗. บทว่า จกฺขุมนฺตสฺส ความว่า มิใช่พระวิปัสสีพุทธเจ้าพระองค์เดียวทรงเป็นผู้มีจักษุ แม้พระพุทธเจ้าทั้ง ๗ พระองค์ก็ทรงเป็นผู้มีจักษุ เพราะฉะนั้น พระพุทธเจ้าแต่ละพระองค์จึงมีพระนาม ๗ อย่างเหล่านี้. พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ทรงเป็นผู้มีจักษุ, ทุกพระองค์ทรงอนุเคราะห์แก่สรรพสัตว์, ทุกพระองค์ทรงเป็นผู้ชื่อว่า "นหาตกะ" เพราะทรงมีกิเลสอันสระสรงแล้ว, ทุกพระองค์ทรงย่ำยีเสนาแห่งมาร, ทุกพระองค์ทรงมีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว, ทุกพระองค์ทรงหลุดพ้นแล้ว, ทุกพระองค์ทรงเป็นผู้ชื่อว่า "อังคีรส" เพราะมีพระรัศมีเปล่งออกจากพระอวัยวะ. และมิใช่เพียงแต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายจะมีพระนาม ๗ อย่างเหล่านี้เท่านั้น (ดังที่) ตรัสไว้ว่า "พระนามของพระมหาสี (ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่) อันเกิดโดยคุณของพระองค์เอง มีนับไม่ถ้วน".

ဝေဿဝဏော ပန အတ္တနော ပါကဋနာမဝသေန ဧဝမာဟ. တေ ဇနာတိ ဣဓ ခီဏာသဝါ ဇနာတိ အဓိပ္ပေတာ. အပိသုဏာထာတိ ဒေသနာသီသမတ္တမေတံ, အမုသာ အပိသုဏာ အဖရုသာ မန္တဘာဏိနောတိ အတ္ထော. မဟတ္တာတိ [Pg.145] မဟန္တဘာဝံ ပတ္တာ. ‘‘မဟန္တာ’’တိပိ ပါဌော, မဟန္တာတိ အတ္ထော. ဝီတသာရဒါတိ နိဿာရဒါ ဝိဂတလောမဟံသာ.

ส่วนท้าวเวสสวรรณได้กราบทูลอย่างนี้โดยใช้พระนามที่ปรากฏของพระองค์. บทว่า เต ชนา ในที่นี้ประสงค์เอาว่า ชนผู้เป็นพระขีณาสพ. บทว่า อปิสุณาถ เป็นเพียงหัวข้อเทศนา ความว่า ไม่กล่าวเท็จ ไม่กล่าวส่อเสียด ไม่กล่าวคำหยาบ กล่าวแต่วาจาประกอบด้วยปัญญา. บทว่า มหตฺตา ความว่า ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้ใหญ่. มีอีกบทหนึ่งว่า "มหนฺตา" ความว่า เป็นผู้ใหญ่. บทว่า วีตสารทา ความว่า ไม่มีกิริยาที่แสดงความครั่นคร้าม (คือความขลาด) มีความขนพองสยองเกล้าไปปราศแล้ว.

ဟိတန္တိ မေတ္တာဖရဏေန ဟိတံ. ယံ နမဿန္တီတိ ဧတ္ထ ယန္တိ နိပါတမတ္တံ. မဟတ္တန္တိ မဟန္တံ. အယမေဝ ဝါ ပါဌော, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ယေ စာပိ လောကေ ကိလေသနိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗုတာ ယထာဘူတံ ဝိပဿိသုံ, ဝိဇ္ဇာဒိဂုဏသမ္ပန္နဉ္စ ဟိတံ ဒေဝမနုဿာနံ ဂေါတမံ နမဿန္တိ, တေ ဇနာ အပိသုဏာ, တေသမ္ပိ နမတ္ထူ’’တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန တေ ဇနာ အပိသုဏာတိ တေ ဗုဒ္ဓါ အပိသုဏာတိ ဧဝံ ပဌမဂါထာယ ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ဝဏ္ဏော ကထိတော, တသ္မာ ပဌမဂါထာ သတ္တန္နံ ဗုဒ္ဓါနံ ဝသေန ဝုတ္တာ. ဒုတိယဂါထာယ ‘‘ဂေါတမ’’န္တိ ဒေသနာမုခမတ္တမေတံ. အယမ္ပိ ဟိ သတ္တန္နံယေဝ ဝသေန ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – လောကေ ပဏ္ဍိတာ ဒေဝမနုဿာ ယံ နမဿန္တိ ဂေါတမံ, တဿ စ တတော ပုရိမာနဉ္စ ဗုဒ္ဓါနံ နမတ္ထူတိ.

บทว่า หิตํ ความว่า ผู้เกื้อกูลด้วยการแผ่เมตตา. ในบทว่า ยํ นมสฺสนฺติ นี้ บทว่า ยํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า มหตฺตา คือ มหนฺตํ (ผู้ยิ่งใหญ่). หรือมีอีกบทหนึ่งว่าอย่างนี้ (คือ มหนฺตา). อธิบายว่า "ก็ชนเหล่าใดในโลกดับแล้วด้วยการดับกิเลส ได้เห็นแจ้งตามความเป็นจริง และย่อมนอบน้อมพระโคดมผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีวิชชาเป็นต้น ผู้ทรงเกื้อกูลแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ชนเหล่านั้นไม่กล่าวส่อเสียด ขอนอบน้อมแด่ชนเหล่านั้นด้วย". แต่ในอรรถกถา (กล่าวว่า) บทว่า เต ชนา อปิสุณา คือ เต พุทฺธา อปิสุณา (พระพุทธเจ้าเหล่านั้นไม่กล่าวส่อเสียด) ด้วยประการฉะนี้ ในคาถาแรกจึงเป็นการกล่าวสรรเสริญคุณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น เพราะฉะนั้น คาถาแรกจึงกล่าวโดยอ้างถึงพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์. ในคาถาที่สอง คำว่า "โคตมํ" เป็นเพียงหัวข้อเทศนา. คาถานี้ก็พึงทราบว่ากล่าวโดยอ้างถึงพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์เช่นกัน. และนี่คือความหมายในที่นี้: บัณฑิตที่เป็นเทวดาและมนุษย์ในโลกย่อมนอบน้อมพระโคดมพระองค์ใด ขอนอบน้อมแด่พระโคดมพระองค์นั้นด้วย และแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มาก่อนพระองค์นั้นด้วย.

၂၇၈. ယတော ဥဂ္ဂစ္ဆတီတိ ယတော ဌာနတော ဥဒေတိ. အာဒိစ္စောတိ အဒိတိယာ ပုတ္တော, ဝေဝစနမတ္တံ ဝါ ဧတံ သူရိယသဒ္ဒဿ. မဟန္တံ မဏ္ဍလံ အဿာတိ မဏ္ဍလီမဟာ. ယဿ စုဂ္ဂစ္ဆမာနဿာတိ ယမှိ ဥဂ္ဂစ္ဆမာနေ. သံဝရီပိ နိရုဇ္ဈတီတိ ရတ္တိ အန္တရဓာယတိ. ယဿ စုဂ္ဂတေတိ ယသ္မိံ ဥဂ္ဂတေ.

๒๗๘. บทว่า ยโต อุคฺคจฺฉติ ความว่า ขึ้นจากที่ใด. บทว่า อาทิจฺโจ ความว่า เป็นบุตรของนางอทิติ หรือคำนี้เป็นเพียงไวพจน์ของคำว่า สุริยะ. (ชื่อว่า) มณฺฑลี เพราะมีมณฑลใหญ่. บทว่า ยสฺส จุคฺคจฺฉมานสฺส ความว่า เมื่อดวงอาทิตย์ใดกำลังขึ้น. บทว่า สํวรีปิ นิรุชฺฌติ ความว่า ราตรีย่อมอันตรธานไป. บทว่า ยสฺส จุคฺคเต ความว่า เมื่อดวงอาทิตย์ใดขึ้นแล้ว.

ရဟဒေါတိ ဥဒကရဟဒေါ. တတ္ထာတိ ယတော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ သူရိယော, တသ္မိံ ဌာနေ. သမုဒ္ဒေါတိ ယော သော ရဟဒေါတိ ဝုတ္တော, သော န အညော, အထ ခေါ သမုဒ္ဒေါ. သရိတောဒကောတိ ဝိသဋောဒကော, သရိတာ နာနပ္ပကာရာ နဒိယော အဿ ဥဒကေ ပဝိဋ္ဌာတိ ဝါ သရိတောဒကော. ဧဝံ တံ တတ္ထ ဇာနန္တီတိ တံ ရဟဒံ တတ္ထ ဧဝံ ဇာနန္တိ. ကိန္တိ ဇာနန္တိ? သမုဒ္ဒေါ သရိတောဒကောတိ ဧဝံ ဇာနန္တိ.

บทว่า รหโท คือ ห้วงน้ำ. บทว่า ตตฺถ ความว่า ในที่นั้น คือในที่ที่ดวงอาทิตย์ขึ้น. บทว่า สมุทฺโท ความว่า ห้วงน้ำที่กล่าวนั้น หาใช่อย่างอื่นไม่ แต่คือสมุทร. บทว่า สริโตทโก ความว่า มีน้ำแผ่ไป หรือชื่อว่า สริโตทโก เพราะแม่น้ำน้อยใหญ่หลากหลายสายไหลเข้าไปในน้ำของสมุทรนั้น. บทว่า เอวํ ตํ ตตฺถ ชานนฺติ ความว่า ชนทั้งหลายย่อมรู้จักห้วงน้ำนั้นในที่นั้นอย่างนี้. ถามว่า รู้จักอย่างไร ตอบว่า รู้จักอย่างนี้ว่า "เป็นสมุทร มีแม่น้ำไหลลง".

ဣတောတိ သိနေရုတော ဝါ တေသံ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဝါ. ဇနောတိ အယံ မဟာဇနော. ဧကနာမာတိ ဣန္ဒနာမေန ဧကနာမာ. သဗ္ဗေသံ ကိရ တေသံ သက္ကဿ ဒေဝရညော နာမမေဝ နာမမကံသု. အသီတိ ဒသ ဧကော စာတိ ဧကနဝုတိဇနာ. ဣန္ဒနာမာတိ ဣန္ဒောတိ ဧဝံနာမာ. ဗုဒ္ဓံ အာဒိစ္စဗန္ဓုနန္တိ ကိလေသနိဒ္ဒါပဂမနေနာပိ ဗုဒ္ဓံ. အာဒိစ္စေန သမာနဂေါတ္တတာယပိ အာဒိစ္စဗန္ဓုနံ. ကုသလေန သမေက္ခသီတိ အနဝဇ္ဇေန နိပုဏေန ဝါ သဗ္ဗညုတညာဏေန မဟာဇနံ ဩလောကေသိ. အမနုဿာပိ တံ ဝန္ဒန္တီတိ အမနုဿာပိ တံ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏေန [Pg.146] မဟာဇနံ ဩလောကေသီ’’တိ ဝတွာ ဝန္ဒန္တိ. သုတံ နေတံ အဘိဏှသောတိ ဧတံ အမှေဟိ အဘိက္ခဏံ သုတံ. ဇိနံ ဝန္ဒထ ဂေါတမံ, ဇိနံ ဝန္ဒာမ ဂေါတမန္တိ အမှေဟိ ပုဋ္ဌာ ဇိနံ ဝန္ဒာမ ဂေါတမန္တိ ဝဒန္တိ.

คำว่า 'จากที่นี้' คือ จากภูเขาสิเนรุ หรือจากที่ประทับของท้าวโลกบาลทั้ง ๔ นั้น. คำว่า 'ชน' คือ มหาชนนี้. คำว่า 'มีชื่ออย่างเดียวกัน' คือ มีชื่ออย่างเดียวกันโดยชื่อว่าอินทะ. ได้ยินว่า บุตรของท้าวธตรฐทั้งหมดเหล่านั้น ได้กระทำชื่อของท้าวสักกะเทวราชนั่นแหละให้เป็นชื่อของตน. คือ ชน ๙๑ คน (แปดสิบ สิบ และหนึ่ง). คำว่า 'มีชื่อว่าอินทะ' คือ มีชื่ออย่างนี้ว่า อินทะ. คำว่า 'พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์' คือ ชื่อว่าพุทธะ แม้เพราะทรงปราศจากความหลับคือกิเลส. ชื่อว่าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ แม้เพราะมีโคตรเสมอกับพระอาทิตย์. คำว่า 'ทรงเห็นแจ้งด้วยกุศล' คือ ทรงตรวจดูมหาชนด้วยพระสัพพัญญุตญาณอันไม่มีโทษ หรืออันละเอียดอ่อน. คำว่า 'แม้อมนุษย์ทั้งหลายก็ไหว้พระองค์นั้น' คือ แม้อมนุษย์ทั้งหลายก็กล่าวว่า 'พระองค์ทรงตรวจดูมหาชนด้วยพระสัพพัญญุตญาณ' แล้วจึงไหว้พระองค์นั้น. คำว่า 'เรื่องนั้นข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังมาเนืองๆ' คือ เรื่องนั้น อันข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังมาเนืองๆ. คำว่า 'ท่านทั้งหลายจงไหว้พระชินะโคตมะ, ข้าพเจ้าทั้งหลายไหว้พระชินะโคตมะ' คือ (บุตรของท้าวธตรฐ) อันเราทั้งหลายถามแล้ว ย่อมกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าทั้งหลายไหว้พระชินะโคตมะ'.

၂၇၉. ယေန ပေတာ ပဝုစ္စန္တီတိ ပေတာ နာမ ကာလင်္ကတာ, တေ ယေန ဒိသာဘာဂေန နီဟရိယန္တူတိ ဝုစ္စန္တိ. ပိသုဏာ ပိဋ္ဌိမံသိကာတိ ပိသုဏာဝါစာ စေဝ ပိဋ္ဌိမံသံ ခါဒန္တာ ဝိယ ပရမ္မုခါ ဂရဟကာ စ. ဧတေ စ ယေန နီဟရိယန္တူတိ ဝုစ္စန္တိ, သဗ္ဗေပိ ဟေတေ ဒက္ခိဏဒွါရေန နီဟရိတွာ ဒက္ခိဏတော နဂရဿ ဍယှန္တု ဝါ ဆိဇ္ဇန္တု ဝါ ဟညန္တု ဝါတိ ဧဝံ ဝုစ္စန္တိ. ဣတော သာ ဒက္ခိဏာ ဒိသာတိ ယေန ဒိသာဘာဂေန တေ ပေတာ စ ပိသုဏာဒိကာ စ နီဟရိယန္တူတိ ဝုစ္စန္တိ, ဣတော သာ ဒက္ခိဏာ ဒိသာ. ဣတောတိ သိနေရုတော ဝါ တေသံ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဝါ. ကုမ္ဘဏ္ဍာနန္တိ တေ ကိရ ဒေဝါ မဟောဒရာ ဟောန္တိ, ရဟဿင်္ဂမ္ပိ စ နေသံ ကုမ္ဘော ဝိယ မဟန္တံ ဟောတိ. တသ္မာ ကုမ္ဘဏ္ဍာတိ ဝုစ္စန္တိ.

๒๗๙. ในบทว่า 'เปรตทั้งหลายถูกนำออกไปโดยทิศใด' นั้น คำว่า เปรต ได้แก่ ผู้ที่ทำกาละแล้ว (ตายแล้ว), เขาทั้งหลายถูกกล่าวว่า 'จะถูกนำออกไปโดยส่วนแห่งทิศใด'. คำว่า 'ผู้ส่อเสียด ผู้กัดกินเนื้อที่หลัง' คือ ผู้มีวาจาส่อเสียดด้วย และผู้ตำหนิติเตียนในที่ลับหลัง ดุจดังผู้กัดกินเนื้อที่หลังด้วย. และชนเหล่านี้ก็ถูกกล่าวว่า 'จะถูกนำออกไปโดยทิศใด', ได้ยินว่า ชนทั้งหมดเหล่านั้นถูกนำออกไปทางประตูด้านทิศใต้แล้ว ถูกกล่าวอย่างนี้ว่า 'จงถูกเผา หรือจงถูกตัด หรือจงถูกฆ่า ที่ทิศใต้ของเมือง'. คำว่า 'ทิศนั้นเป็นทิศทักษิณนับจากที่นี้ไป' คือ ทิศที่เปรตและพวกคนส่อเสียดเป็นต้นเหล่านั้นถูกกล่าวว่า 'จะถูกนำออกไป' โดยส่วนแห่งทิศใด, ทิศนั้นชื่อว่าทิศทักษิณนับจากที่นี้ไป. คำว่า 'จากที่นี้' คือ จากภูเขาสิเนรุ หรือจากที่ประทับของท้าวโลกบาลทั้ง ๔ นั้น. คำว่า 'กุมภัณฑ์' คือ ได้ยินว่า เทพเหล่านั้นมีท้องใหญ่ และอวัยวะลับของพวกเขาก็ใหญ่เหมือนหม้อ. เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า กุมภัณฑ์.

၂၈၀. ယတ္ထ စောဂ္ဂစ္ဆတိ သူရိယောတိ ယသ္မိံ ဒိသာဘာဂေ သူရိယော အတ္ထံ ဂစ္ဆတိ.

๒๘๐. คำว่า 'พระอาทิตย์อัสดงคตในที่ใด' คือ พระอาทิตย์ย่อมอัสดงคตในส่วนแห่งทิศใด.

၂၈၁. ယေနာတိ ယေန ဒိသာဘာဂေန. မဟာနေရူတိ မဟာသိနေရု ပဗ္ဗတရာဇာ. သုဒဿနောတိ သောဝဏ္ဏမယတ္တာ သုန္ဒရဒဿနော. သိနေရုဿ ဟိ ပါစီနပဿံ ရဇတမယံ, ဒက္ခိဏပဿံ မဏိမယံ, ပစ္ဆိမပဿံ ဖလိကမယံ, ဥတ္တရပဿံ သောဝဏ္ဏမယံ, တံ မနုညဒဿနံ ဟောတိ. တသ္မာ ယေန ဒိသာဘာဂေန သိနေရု သုဒဿနောတိ အယမေတ္ထတ္ထော. မနုဿာ တတ္ထ ဇာယန္တီတိ တတ္ထ ဥတ္တရကုရုမှိ မနုဿာ ဇာယန္တိ. အမမာတိ ဝတ္ထာဘရဏပါနဘောဇနာဒီသုပိ မမတ္တဝိရဟိတာ. အပရိဂ္ဂဟာတိ ဣတ္ထိပရိဂ္ဂဟေန အပရိဂ္ဂဟာ. တေသံ ကိရ ‘‘အယံ မယှံ ဘရိယာ’’တိ မမတ္တံ န ဟောတိ, မာတရံ ဝါ ဘဂိနိံ ဝါ ဒိသွာ ဆန္ဒရာဂေါ နုပ္ပဇ္ဇတိ.

๒๘๑. คำว่า 'โดยทิศใด' คือ โดยส่วนแห่งทิศใด. คำว่า 'มหาเนรุ' คือ ภูเขาสิเนรุอันยิ่งใหญ่. คำว่า 'สุทัสสนะ' คือ มีทัศนะอันงดงามเพราะเป็นทอง. จริงอยู่ ด้านทิศตะวันออกของภูเขาสิเนรุเป็นเงิน, ด้านทิศใต้เป็นแก้วมณี, ด้านทิศตะวันตกเป็นแก้วผลึก, ด้านทิศเหนือเป็นทอง, ด้านนั้นมีทัศนะอันน่ารื่นรมย์. เพราะเหตุนั้น เนื้อความในที่นี้คือ 'ภูเขาสิเนรุงดงามโดยส่วนแห่งทิศใด'. คำว่า 'มนุษย์ทั้งหลายเกิดในที่นั้น' คือ มนุษย์ทั้งหลายเกิดในอุตตรกุรุนั้น. คำว่า 'ไม่มีเราไม่มีของเรา' คือ ปราศจากความยึดถือว่าเป็นของเราแม้ในวัตถุเครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ เครื่องดื่ม และโภชนะเป็นต้น. คำว่า 'ไม่มีความหวงแหน' คือ ไม่มีความหวงแหนด้วยการยึดถือสตรี. ได้ยินว่า เขาทั้งหลายไม่มีความยึดถือว่าเป็นของเราว่า 'นี่ภรรยาของเรา', เมื่อเห็นมารดาหรือพี่สาวน้องสาว ฉันทราคะก็ไม่เกิดขึ้น.

နပိ နီယန္တိ နင်္ဂလာတိ နင်္ဂလာနိပိ တတ္ထ ‘‘ကသိကမ္မံ ကရိဿာမာ’’တိ န ခေတ္တံ နီယန္တိ. အကဋ္ဌပါကိမန္တိ အကဋ္ဌေ ဘူမိဘာဂေ အရညေ သယမေဝ ဇာတံ. တဏ္ဍုလပ္ဖလန္တိ တဏ္ဍုလာဝ တဿ ဖလံ ဟောတိ.

คำว่า 'ไถทั้งหลายก็ไม่ถูกนำไป' คือ แม้ไถทั้งหลายก็ไม่ถูกนำไปยังนาในที่นั้น ด้วยคิดว่า 'เราทั้งหลายจักทำการกสิกรรม'. คำว่า 'สุกเองในที่ที่ไม่ได้ไถ' คือ เกิดขึ้นเองในป่า ในส่วนของพื้นที่ที่ไม่ได้ไถ. คำว่า 'มีข้าวสารเป็นผล' คือ ข้าวสารนั่นแหละเป็นผลของข้าวสาลีนั้น.

တုဏ္ဍိကီရေ ပစိတွာနာတိ ဥက္ခလိယံ အာကိရိတွာ နိဒ္ဓုမင်္ဂါရေန အဂ္ဂိနာ ပစိတွာ. တတ္ထ ကိရ ဇောတိကပါသာဏာ နာမ ဟောန္တိ. အထ [Pg.147] ခေါ တေ တယော ပါသာဏေ ဌပေတွာ တံ ဥက္ခလိံ အာရောပေန္တိ. ပါသာဏေဟိ တေဇော သမုဋ္ဌဟိတွာ တံ ပစတိ. တတော ဘုဉ္ဇန္တိ ဘောဇနန္တိ တတော ဥက္ခလိတော ဘောဇနမေဝ ဘုဉ္ဇန္တိ, အညော သူပေါ ဝါ ဗျဉ္ဇနံ ဝါ န ဟောတိ, ဘုဉ္ဇန္တာနံ စိတ္တာနုကူလောယေဝဿ ရသော ဟောတိ. တေ တံ ဌာနံ သမ္ပတ္တာနံ ဒေန္တိယေဝ, မစ္ဆရိယစိတ္တံ နာမ န ဟောတိ. ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒယောပိ မဟိဒ္ဓိကာ တတ္ထ ဂန္တွာ ပိဏ္ဍပါတံ ဂဏှန္တိ.

คำว่า 'หุงข้าวสาลีแล้ว' คือ เทลงในหม้อแล้วหุงด้วยไฟคือถ่านที่ปราศจากควัน. ได้ยินว่า ในที่นั้นมีศิลาชื่อว่าโชติกะ. ครั้งนั้นแล เขาทั้งหลายตั้งศิลาสามก้อนแล้วยกหม้อนั้นขึ้นตั้ง. ไฟลุกขึ้นจากศิลาทั้งหลายแล้วหุงข้าวนั้น. คำว่า 'แต่นั้นก็บริโภคโภชนะ' คือ บริโภคโภชนะจากหม้อนั้นนั่นแหละ, แกงหรือกับข้าวอื่นไม่มี, รสของโภชนะนั้นย่อมเป็นไปตามความพอใจของผู้บริโภค. เขาทั้งหลายย่อมให้แก่ผู้ที่มาถึงสถานที่นั้นนั่นแหละ, จิตตระหนี่ชื่อว่าไม่มี. แม้พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้าเป็นต้นผู้มีฤทธิ์มาก ก็เสด็จไปในที่นั้นแล้วทรงรับบิณฑบาต.

ဂါဝိံ ဧကခုရံ ကတွာတိ ဂါဝိံ ဂဟေတွာ ဧကခုရံ ဝါဟနမေဝ ကတွာ. တံ အဘိရုယှ ဝေဿဝဏဿ ပရိစာရကာ ယက္ခာ. အနုယန္တိ ဒိသောဒိသန္တိ တာယ တာယ ဒိသာယ စရန္တိ. ပသုံ ဧကခုရံ ကတွာတိ ဌပေတွာ ဂါဝိံ အဝသေသစတုပ္ပဒဇာတိကံ ပသုံ ဧကခုရံ ဝါဟနမေဝ ကတွာ ဒိသောဒိသံ အနုယန္တိ.

คำว่า 'กระทำโคให้มีกีบเดียว' คือ จับโคมาแล้วกระทำให้เป็นพาหนะมีกีบเดียวนั่นเอง. ยักษ์ผู้เป็นบริวารของท้าวเวสวัณขึ้นขี่ยานนั้น. คำว่า 'ติดตามไปทั่วทุกทิศ' คือ เที่ยวไปในทิศนั้นๆ. คำว่า 'กระทำปศุสัตว์ให้มีกีบเดียว' คือ เว้นโคเสียแล้ว กระทำปศุสัตว์จำพวกสัตว์สี่เท้าที่เหลือให้เป็นพาหนะมีกีบเดียวนั่นเอง แล้วติดตามไปทั่วทุกทิศ.

ဣတ္ထိံ ဝါ ဝါဟနံ ကတွာတိ ယေဘုယျေန ဂဗ္ဘိနိံ မာတုဂါမံ ဝါဟနံ ကရိတွာ. တဿာ ပိဋ္ဌိယာ နိသီဒိတွာ စရန္တိ. တဿာ ကိရ ပိဋ္ဌိ ဩနမိတုံ သဟတိ. ဣတရာ ပန ဣတ္ထိယော ယာနေ ယောဇေန္တိ. ပုရိသံ ဝါဟနံ ကတွာတိ ပုရိသေ ဂဟေတွာ ယာနေ ယောဇေန္တိ. ဂဏှန္တာ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိကေ ဂဟေတုံ န သက္ကောန္တိ. ယေဘုယျေန ပစ္စန္တိမမိလက္ခုဝါသိကေ ဂဏှန္တိ. အညတရော ကိရေတ္ထ ဇာနပဒေါ ဧကဿ ထေရဿ သမီပေ နိသီဒိတွာ နိဒ္ဒါယတိ, ထေရော ‘‘ဥပါသက အတိဝိယ နိဒ္ဒါယသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘အဇ္ဇ, ဘန္တေ, သဗ္ဗရတ္တိံ ဝေဿဝဏဒါသေဟိ ကိလမိတောမှီ’’တိ အာဟ.

คำว่า 'หรือกระทำหญิงให้เป็นพาหนะ' คือ โดยส่วนมาก กระทำมาตุคามผู้มีครรภ์ให้เป็นพาหนะ. นั่งบนหลังของนางแล้วเที่ยวไป. ได้ยินว่า หลังของนางสามารถทนทานต่อการโน้มลงได้. ส่วนหญิงอื่นๆ ก็เทียมเข้าในยาน. คำว่า 'กระทำบุรุษให้เป็นพาหนะ' คือ จับบุรุษทั้งหลายมาเทียมเข้าในยาน. และเมื่อจับ ก็ไม่สามารถจับผู้เป็นสัมมาทิฏฐิได้. โดยส่วนมาก ย่อมจับชาวมิลักขะที่อยู่ในปัจจันตชนบท. ได้ยินว่า ในชมพูทวีปนี้ ชาวชนบทคนหนึ่งนั่งหลับอยู่ใกล้พระเถระรูปหนึ่ง, พระเถระถามว่า 'อุบาสก ท่านหลับเหลือเกิน'. เขากล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ วันนี้ ข้าพเจ้าถูกทาสของท้าวเวสวัณทำให้ลำบากตลอดทั้งคืน'.

ကုမာရိံ ဝါဟနံ ကတွာတိ ကုမာရိယော ဂဟေတွာ ဧကခုရံ ဝါဟနံ ကတွာ ရထေ ယောဇေန္တိ. ကုမာရဝါဟနေပိ ဧသေဝ နယော. ပစာရာ တဿ ရာဇိနောတိ တဿ ရညော ပရိစာရိကာ. ဟတ္ထိယာနံ အဿယာနန္တိ န ကေဝလံ ဂေါယာနာဒီနိယေဝ, ဟတ္ထိအဿယာနာဒီနိပိ အဘိရုဟိတွာ ဝိစရန္တိ. ဒိဗ္ဗံ ယာနန္တိ အညမ္ပိ နေသံ ဗဟုဝိဓံ ဒိဗ္ဗယာနံ ဥပဋ္ဌိတမေဝ ဟောတိ, ဧတာနိ တာဝ နေသံ ဥပကပ္ပနယာနာနိ. တေ ပန ပါသာဒေ ဝရသယနမှိ နိပန္နာပိ ပီဌသိဝိကာဒီသု စ နိသိန္နာပိ ဝိစရန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပါသာဒါ သိဝိကာ စေဝါ’’တိ. မဟာရာဇဿ ယသဿိနောတိ ဧဝံ အာနုဘာဝသမ္ပန္နဿ ယသဿိနော မဟာရာဇဿ ဧတာနိ ယာနာနိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ.

คำว่า 'กระทำกุมารีให้เป็นพาหนะ' คือ จับกุมารีทั้งหลายมา กระทำให้เป็นพาหนะมีกีบเดียว แล้วเทียมเข้าในรถ. แม้ในพาหนะคือกุมาร ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า 'บริวารของพระราชานั้น' คือ บริวารของพระราชานั้น. คำว่า 'ยานช้าง ยานม้า' คือ (พวกยักษ์) ไม่เพียงแต่ขึ้นขี่ยานโคเป็นต้นเท่านั้น แต่ยังขึ้นขี่ยานช้าง ยานม้าเป็นต้นแล้วเที่ยวไปด้วย. คำว่า 'ทิพยยาน' คือ ทิพยยานอื่นๆ อีกหลายชนิดของพวกเขาก็ปรากฏอยู่แล้ว, ยานเหล่านี้เป็นยานที่จัดเตรียมไว้สำหรับพวกเขา. ส่วนท้าวมหาราชเหล่านั้น แม้บรรทมอยู่บนที่นอนอันประเสริฐในปราสาท หรือประทับนั่งบนตั่งและเสลี่ยงเป็นต้น ก็เสด็จเที่ยวไปได้. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'ปราสาทและเสลี่ยง'. คำว่า 'ของท้าวมหาราชผู้มียศ' คือ ยานเหล่านี้ย่อมบังเกิดแก่ท้าวมหาราชผู้มียศ ผู้เพียบพร้อมด้วยอานุภาพอย่างนี้.

တဿ [Pg.148] စ နဂရာ အဟု အန္တလိက္ခေ သုမာပိတာတိ တဿ ရညော အာကာသေ သုဋ္ဌု မာပိတာ ဧတေ အာဋာနာဋာဒိကာ နဂရာ အဟေသုံ, နဂရာနိ ဘဝိံသူတိ အတ္ထော. ဧကဉှိဿ နဂရံ အာဋာနာဋာ နာမ အာသိ, ဧကံ ကုသိနာဋာ နာမ, ဧကံ ပရကုသိနာဋာ နာမ, ဧကံ နာဋသူရိယာ နာမ, ဧကံ ပရကုသိဋနာဋာ နာမ.

บทว่า `Tassa ca nagarā ahu antalikkhe sumāpitāti` ความว่า นครทั้งหลายเหล่านี้ คือ อาฏานาฏา เป็นต้น อันท้าวเธอเนรมิตไว้ดีแล้วในอากาศ ได้มีแล้วแก่ท้าวมหาราชพระองค์นั้น อธิบายว่า นครทั้งหลายได้มีแล้ว บรรดานครเหล่านั้น นครหนึ่งของท้าวเธอชื่อว่า อาฏานาฏา, นครหนึ่งชื่อว่า กุสินาฏา, นครหนึ่งชื่อว่า ปรกุสินาฏา, นครหนึ่งชื่อว่า นาฏสูริยา, นครหนึ่งชื่อว่า ปรกุสิฏนาฏา

ဥတ္တရေန ကသိဝန္တောတိ တသ္မိံ ဌတွာ ဥဇုံ ဥတ္တရဒိသာယ ကသိဝန္တော နာမ အညံ နဂရံ. ဇနောဃမပရေန စာတိ ဧတဿ အပရဘာဂေ ဇနောဃံ နာမ အညံ နဂရံ. နဝနဝတိယောတိ အညမ္ပိ နဝနဝတိယော နာမ ဧကံ နဂရံ. အပရံ အမ္ဗရအမ္ဗရဝတိယော နာမ. အာဠကမန္ဒာတိ အပရမ္ပိ အာဠကမန္ဒာ နာမ ရာဇဓာနီ.

บทว่า `Uttarena kasivantoti` ความว่า เมื่อยืนอยู่ในนครนั้น ตรงไปทางทิศอุดร มีนครอื่นอีกชื่อว่า กสิวันตะ บทว่า `Janoghamaparena cāti` ความว่า ในส่วนเบื้องหลังแห่งนครนั้น มีนครอื่นอีกชื่อว่า ชโนฆะ บทว่า `Navanavatiyoti` ความว่า ยังมีนครอื่นอีกนครหนึ่งชื่อว่า นวนวติโย นครอื่นอีกชื่อว่า อัมพรอัมพราวดี บทว่า `Āḷakamandāti` ความว่า ยังมีราชธานีอื่นอีกชื่อว่า อาฬกมันทา

တသ္မာ ကုဝေရော မဟာရာဇာတိ အယံ ကိရ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ကုဝေရော နာမ ဗြာဟ္မဏော ဟုတွာ ဥစ္ဆုဝပ္ပံ ကာရေတွာ သတ္တ ယန္တာနိ ယောဇေသိ. ဧကိဿာယ ယန္တသာလာယ ဥဋ္ဌိတံ အာယံ အာဂတာဂတဿ မဟာဇနဿ ဒတွာ ပုညံ အကာသိ. အဝသေသသာလာဟိ တတ္ထေဝ ဗဟုတရော အာယော ဥဋ္ဌာသိ, သော တေန ပသီဒိတွာ အဝသေသသာလာသုပိ ဥပ္ပဇ္ဇနကံ ဂဟေတွာ ဝီသတိ ဝဿသဟဿာနိ ဒါနံ အဒါသိ. သော ကာလံ ကတွာ စာတုမဟာရာဇိကေသု ကုဝေရော နာမ ဒေဝပုတ္တော ဇာတော. အပရဘာဂေ ဝိသာဏာယ ရာဇဓာနိယာ ရဇ္ဇံ ကာရေသိ. တတော ပဋ္ဌာယ ဝေဿဝဏောတိ ဝုစ္စတိ.

บทว่า `Tasmā kuvero mahārājāti` ความว่า ได้ยินว่า ท้าวกุเวรนี้ ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ ได้เป็นพราหมณ์ชื่อว่ากุเวร ให้ทำไร่อ้อยแล้วประกอบหีบยนต์ ๗ เครื่อง ท่านได้กระทำบุญด้วยการถวายรายได้อันเกิดขึ้นในโรงหีบยนต์แห่งหนึ่งแก่หมู่มหาชนผู้มาแล้วๆ ในโรงหีบยนต์ที่เหลือ รายได้เกิดขึ้นมากมายกว่าในที่นั้นนั่นเอง กุเวรพราหมณ์นั้นเลื่อมใสแล้วด้วยเหตุนั้น จึงถือเอาผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นแม้ในโรงหีบยนต์ที่เหลือให้ทานตลอดสองหมื่นปี ท่านกระทำกาละแล้ว บังเกิดเป็นเทพบุตรชื่อว่า กุเวร ในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา ในกาลต่อมา ได้ครองราชสมบัติในราชธานีชื่อว่า วิสาณา จำเดิมแต่นั้น จึงถูกเรียกว่า เวสสวัณ

ပစ္စေသန္တော ပကာသေန္တီတိ ပဋိဧသန္တော ဝိသုံ ဝိသုံ အတ္ထေ ဥပပရိက္ခမာနာ အနုသာသမာနာ အညေ ဒွါဒသ ယက္ခရဋ္ဌိကာ ပကာသေန္တိ. တေ ကိရ ယက္ခရဋ္ဌိကာ သာသနံ ဂဟေတွာ ဒွါဒသန္နံ ယက္ခဒေါဝါရိကာနံ နိဝေဒေန္တိ. ယက္ခဒေါဝါရိကာ တံ သာသနံ မဟာရာဇဿ နိဝေဒေန္တိ. ဣဒါနိ တေသံ ယက္ခရဋ္ဌိကာနံ နာမံ ဒဿေန္တော တတောလာတိအာဒိမာဟ. တေသု ကိရ ဧကော တတောလာ နာမ, ဧကော တတ္တလာ နာမ, ဧကော တတောတလာ နာမ, ဧကော ဩဇသိ နာမ, ဧကော တေဇသိ နာမ, ဧကော တတောဇသီ နာမ. သူရော ရာဇာတိ ဧကော သူရော နာမ, ဧကော ရာဇာ နာမ, ဧကော သူရောရာဇာ နာမ, အရိဋ္ဌော နေမီတိ ဧကော အရိဋ္ဌော နာမ, ဧကော နေမိ နာမ, ဧကော အရိဋ္ဌနေမိ နာမ.

บทว่า `Paccesanto pakāsentīti` ความว่า ยักษ์ผู้ครองแคว้นอื่นอีก ๑๒ ตน ผู้สอบสวนพร่ำสอนประโยชน์ต่างๆ แยกกันไป ย่อมปรากฏ ได้ยินว่า ยักษ์ผู้ครองแคว้นเหล่านั้นรับเอาข่าวสารแล้วย่อมแจ้งแก่ยักษ์นายทวาร ๑๒ ตน ยักษ์นายทวารทั้งหลายย่อมกราบทูลข่าวสารนั้นแด่ท้าวมหาราช บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงชื่อของยักษ์ผู้ครองแคว้นเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า `ตโตลา` ได้ยินว่า ในบรรดายักษ์เหล่านั้น ตนหนึ่งชื่อ ตโตลา, ตนหนึ่งชื่อ ตัตตลา, ตนหนึ่งชื่อ ตโตตลา, ตนหนึ่งชื่อ โอชสี, ตนหนึ่งชื่อ เตชสี, ตนหนึ่งชื่อ ตโตชสี บทว่า `สูโร ราชา` ความว่า ตนหนึ่งชื่อ สูระ, ตนหนึ่งชื่อ ราชา, ตนหนึ่งชื่อ สูรราชา บทว่า `อริฏโฐ เนมิ` ความว่า ตนหนึ่งชื่อ อริฏฐะ, ตนหนึ่งชื่อ เนมิ, ตนหนึ่งชื่อ อริฏฐเนมิ

ရဟဒေါပိ [Pg.149] တတ္ထ ဓရဏီ နာမာတိ တတ္ထ ပနေကော နာမေန ဓရဏီ နာမ ဥဒကရဟဒေါ အတ္ထိ, ပဏ္ဏာသယောဇနာ မဟာပေါက္ခရဏီ အတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယတော မေဃာ ပဝဿန္တီတိ ယတော ပေါက္ခရဏိတော ဥဒကံ ဂဟေတွာ မေဃာ ပဝဿန္တိ. ဝဿာ ယတော ပတာယန္တီတိ ယတော ဝုဋ္ဌိယော အဝတ္ထရမာနာ နိဂစ္ဆန္တိ. မေဃေသု ကိရ ဥဋ္ဌိတေသု တတော ပေါက္ခရဏိတော ပုရာဏဥဒကံ ဘဿတိ. ဥပရိ မေဃော ဥဋ္ဌဟိတွာ တံ ပေါက္ခရဏိံ နဝေါဒကေန ပူရေတိ. ပုရာဏောဒကံ ဟေဋ္ဌိမံ ဟုတွာ နိက္ခမတိ. ပရိပုဏ္ဏာယ ပေါက္ခရဏိယာ ဝလာဟကာ ဝိဂစ္ဆန္တိ. သဘာပီတိ သဘာ. တဿာ ကိရ ပေါက္ခရဏိယာ တီရေ သာလဝတိယာ နာမ လတာယ ပရိက္ခိတ္တော ဒွါဒသယောဇနိကော ရတနမဏ္ဍပေါ အတ္ထိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

บทว่า `Rahadopi tattha dharaṇī nāmāti` ความว่า ก็ในที่นั้น มีสระน้ำแห่งหนึ่งชื่อว่า ธรณี ท่านกล่าวว่า มีสระโบกขรณีใหญ่ขนาด ๕๐ โยชน์ บทว่า `Yato meghā pavassantīti` ความว่า เมฆทั้งหลายตักน้ำจากสระโบกขรณีใดแล้วย่อมตกลงมา บทว่า `Vassā yato patāyantīti` ความว่า ฝนทั้งหลายย่อมไหลออกไปจากที่ใดโดยแผ่ไป ได้ยินว่า เมื่อเมฆตั้งขึ้น น้ำเก่าจากสระโบกขรณีนั้นย่อมไหลออก เมฆตั้งขึ้นเบื้องบนย่อมยังสระโบกขรณีนั้นให้เต็มด้วยน้ำใหม่ น้ำเก่าเป็นน้ำที่อยู่เบื้องล่างไหลออกไป เมื่อสระโบกขรณีเต็มแล้ว หมู่เมฆย่อมหายไป บทว่า `สภาปิ` คือ สภา (ศาลา) ได้ยินว่า ที่ฝั่งสระโบกขรณีนั้น มีมณฑปแก้วขนาด ๑๒ โยชน์ อันเถาวัลย์ชื่อว่า สาลาวดี แวดล้อมอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงมณฑปนั้นจึงตรัสคำนี้

ပယိရုပါသန္တီတိ နိသီဒန္တိ. တတ္ထ နိစ္စဖလာ ရုက္ခာတိ တသ္မိံ ဌာနေ တံ မဏ္ဍပံ ပရိဝါရေတွာ သဒါ ဖလိတာ အမ္ဗဇမ္ဗုအာဒယော ရုက္ခာ နိစ္စပုပ္ဖိတာ စ စမ္ပကမာလာဒယောတိ ဒဿေတိ. နာနာဒိဇဂဏာယုတာတိ ဝိဝိဓပက္ခိသံဃသမာကုလာ. မယူရကောဉ္စာဘိရုဒါတိ မယူရေဟိ ကောဉ္စသကုဏေဟိ စ အဘိရုဒါ ဥပဂီတာ.

บทว่า `ปยิรุปาสันติ` แปลว่า ย่อมนั่ง บทว่า `ตัตถะ นิจจะผะลา รุกขาติ` ทรงแสดงว่า ในที่นั้น มีต้นไม้มีมะม่วงและชมพู่เป็นต้น ซึ่งมีผลอยู่เสมอ และมีต้นไม้มีจำปาและมาลาเป็นต้น ซึ่งมีดอกบานอยู่เป็นนิตย์ แวดล้อมมณฑปนั้นอยู่ บทว่า `นานาทิชะคะณายุตาติ` ความว่า สระโบกขรณีนั้นเกลื่อนกล่นด้วยหมู่แห่งนกนานาชนิด บทว่า `มะยูระโกญจาภิรุทานิ` ความว่า เป็นที่ที่นกยูงและนกกระเรียนส่งเสียงร้องก้องระงม

ဇီဝဉ္ဇီဝကသဒ္ဒေတ္ထာတိ ‘‘ဇီဝ ဇီဝါ’’တိ ဧဝံ ဝိရဝန္တာနံ ဇီဝဉ္ဇီဝကသကုဏာနမ္ပိ ဧတ္ထ သဒ္ဒေါ အတ္ထိ. ဩဋ္ဌဝစိတ္တကာတိ ‘‘ဥဋ္ဌေဟိ, စိတ္တ, ဥဋ္ဌေဟိ စိတ္တာ’’တိ ဧဝံ ဝဿမာနာ ဥဋ္ဌဝစိတ္တကသကုဏာပိ တတ္ထ ဝိစရန္တိ. ကုက္ကုဋကာတိ ဝနကုက္ကုဋကာ. ကုဠီရကာတိ သုဝဏ္ဏကက္ကဋကာ. ဝနေတိ ပဒုမဝနေ. ပေါက္ခရသာတကာတိ ပေါက္ခရသာတကာ နာမ သကုဏာ.

บทว่า `ชีวัญชีวะกะสัทเทตถาติ` ความว่า แม้เสียงของนกชีวังชีวกะที่ร้องอยู่อย่างนี้ว่า "จงเป็นอยู่เถิด จงเป็นอยู่เถิด" ก็มีอยู่ในสระนี้ บทว่า `โอฏฐะวะจิตตะกาติ` ความว่า แม้นกอุฏฐวจิตตกะที่ร้องอยู่อย่างนี้ว่า "จิตตะ จงลุกขึ้นเถิด จิตตา จงลุกขึ้นเถิด" ก็เที่ยวไปอยู่ในที่นั้น บทว่า `กุกกุฏกาติ` ได้แก่ ไก่ป่า บทว่า `กุฬีรกาติ` ได้แก่ ปูทอง บทว่า `วะเนติ` ได้แก่ ในป่าปทุม บทว่า `โปกขะระสาตะกาติ` ได้แก่ นกชื่อว่าโปกขรสาตกะ

သုကသာဠိကသဒ္ဒေတ္ထာတိ သုကာနဉ္စ သာဠိကာနဉ္စ သဒ္ဒေါ ဧတ္ထ. ဒဏ္ဍမာဏဝကာနိ စာတိ မနုဿမုခသကုဏာ. တေ ကိရ ဒွီဟိ ဟတ္ထေဟိ သုဝဏ္ဏဒဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ဧကံ ပေါက္ခရပတ္တံ အက္ကမိတွာ အနန္တရေ ပေါက္ခရပတ္တေ သုဝဏ္ဏဒဏ္ဍံ နိက္ခိပန္တာ ဝိစရန္တိ. သောဘတိ သဗ္ဗကာလံ သာတိ သာ ပေါက္ခရဏီ သဗ္ဗကာလံ သောဘတိ. ကုဝေရနဠိနီတိ ကုဝေရဿ နဠိနီ ပဒုမသရဘူတာ, သာ ဓရဏီ နာမ ပေါက္ခရဏီ သဒါ နိရန္တရံ သောဘတိ.

บทว่า `สุกะสาฬิกะสัทเทตถาติ` ความว่า เสียงของนกแขกเต้าและนกสาลิกามีอยู่ในสระนี้ บทว่า `ทัณฑะมาณวะกานิ จาติ` ได้แก่ นกหน้าคน ได้ยินว่า นกเหล่านั้นใช้มือทั้งสองจับท่อนไม้ทอง เหยียบบัวใบหนึ่ง แล้ววางท่อนไม้ทองลงบนใบบัวที่อยู่ถัดไป เที่ยวไปอยู่ บทว่า `โสภะติ สัพพะกาลัง สาติ` ความว่า สระโบกขรณีนั้นย่อมงดงามตลอดกาลทุกเมื่อ บทว่า `กุเวระนะฬินีติ` ความว่า เป็นสระบัวของท้าวกุเวร คือเป็นสระปทุม สระโบกขรณีชื่อธรณีนั้นย่อมงดงามอยู่เสมอไม่ขาดสาย

၂၈၂. ယဿ ကဿစီတိ ဣဒံ ဝေဿဝဏော အာဋာနာဋိယံ ရက္ခံ နိဋ္ဌပေတွာ တဿာ ပရိကမ္မံ ဒဿေန္တော အာဟ. တတ္ထ သုဂ္ဂဟိတာတိ အတ္ထဉ္စ ဗျဉ္ဇနဉ္စ ပရိသောဓေတွာ သုဋ္ဌု ဥဂ္ဂဟိတာ. သမတ္တာ ပရိယာပုတာတိ ပဒဗျဉ္ဇနာနိ အဟာပေတွာ [Pg.150] ပရိပုဏ္ဏံ ဥဂ္ဂဟိတာ. အတ္ထမ္ပိ ပါဠိမ္ပိ ဝိသံဝါဒေတွာ သဗ္ဗသော ဝါ ပန အပ္ပဂုဏံ ကတွာ ဘဏန္တဿ ဟိ ပရိတ္တံ တေဇဝန္တံ န ဟောတိ, သဗ္ဗသော ပဂုဏံ ကတွာ ဘဏန္တဿေဝ တေဇဝန္တံ ဟောတိ. လာဘဟေတု ဥဂ္ဂဟေတွာ ဘဏန္တဿာပိ အတ္ထံ န သာဓေတိ, နိဿရဏပက္ခေ ဌတွာ မေတ္တံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ ဘဏန္တဿေဝ အတ္ထာယ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ယက္ခပစာရောတိ ယက္ခပရိစာရကော.

๒๘๒. ท้าวเวสสวัณ ครั้นทรงผูกอาฏานาฏิยารักขาเสร็จแล้ว เมื่อจะทรงแสดงบริกรรมของอาฏานาฏิยารักขานั้น จึงตรัสคำว่า `ยัสสะ กัสสะจิ` นี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า `สุคคหิตาติ` ความว่า ชำระทั้งอรรถและพยัญชนะแล้วเรียนมาดีแล้ว บทว่า `สมัตตา ปริยาปุตาติ` ความว่า ไม่ทำบทและพยัญชนะให้ตกหล่น เรียนมาบริบูรณ์ จริงอยู่ ปริตรย่อมไม่มีเดชสำหรับผู้ที่ทำให้ทั้งอรรถและบาลีคลาดเคลื่อน หรือว่า ทำให้ไม่คล่องแคล่วโดยประการทั้งปวงแล้วสวด ปริตรย่อมมีเดชสำหรับผู้ที่ทำให้คล่องแคล่วโดยประการทั้งปวงแล้วสวดเท่านั้น แม้ผู้เรียนมาเพราะเหตุแห่งลาภแล้วสวด ปริตรก็ไม่ยังประโยชน์ให้สำเร็จ ทรงแสดงว่า ปริตรย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์สำหรับผู้ที่ตั้งอยู่ในฝ่ายแห่งการสลัดออก ทำเมตตาให้เป็นเบื้องหน้าแล้วสวดเท่านั้น บทว่า `ยักขะปะจาโรติ` ได้แก่ บริวารของยักษ์

ဝတ္ထုံ ဝါတိ ဃရဝတ္ထုံ ဝါ. ဝါသံ ဝါတိ တတ္ထ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝါ. သမိတိန္တိ သမာဂမံ. အနာဝယှန္တိ န အာဝါဟယုတ္တံ. အဝိဝယှန္တိ န ဝိဝါဟယုတ္တံ. တေန သဟ အာဝါဟဝိဝါဟံ န ကရေယျုန္တိ အတ္ထော. အတ္တာဟိပိ ပရိပုဏ္ဏာဟီတိ ‘‘ကဠာရက္ခိ ကဠာရဒန္တာ’’တိ ဧဝံ ဧတေသံ အတ္တဘာဝံ ဥပနေတွာ ဝုတ္တာဟိ ပရိပုဏ္ဏဗျဉ္ဇနာဟိ ပရိဘာသာဟိ ပရိဘာသေယျုံ ယက္ခအက္ကောသေဟိ နာမ အက္ကောသေယျုန္တိ အတ္ထော. ရိတ္တမ္ပိဿ ပတ္တန္တိ ဘိက္ခူနံ ပတ္တသဒိသမေဝ လောဟပတ္တံ ဟောတိ. တံ သီသေ နိက္ကုဇ္ဇိတံ ယာဝ ဂလဝါဋကာ ဘဿတိ. အထ နံ မဇ္ဈေ အယောခီလေန အာကောဋေန္တိ.

คำว่า วตฺถุํ วา คือ ที่ดินอันเป็นที่ตั้งแห่งเรือน. คำว่า วาสํ วา คือ การอยู่ประจำในที่นั้น. คำว่า สมิตึ คือ สู่ที่ประชุม. คำว่า อนาวยฺหนฺติ คือ ไม่ควรเพื่อการวิวาหะ (รับมา). คำว่า อวิวหฺยนฺติ คือ ไม่ควรเพื่อการอาวาหะ (ส่งไป). อธิบายว่า ไม่พึงทำการอาวาหวิวาหะกับยักษ์นั้น. คำว่า อตฺตาหิปิ ปริปุณฺณาหิ ความว่า พึงบริภาษด้วยคำบริภาษที่มีพยัญชนะเต็มเปี่ยม ซึ่งกล่าวโดยน้อมนำอัตภาพของยักษ์เหล่านั้นเข้ามาอย่างนี้ว่า "นางยักษิณีมีตาเหมือนแมว นางยักษิณีมีเขี้ยวงอก" อธิบายว่า พึงด่าด้วยคำด่าสำหรับยักษ์. คำว่า ริตฺตมฺปิสฺส ปตฺตํ คือ บาตรโลหะที่เหมือนกับบาตรของภิกษุทั้งหลาย. บาตรนั้นที่ถูกคว่ำไว้บนศีรษะ ย่อมเลื่อนตกลงมาจนถึงลำคอ. ครั้งนั้น เขาทั้งหลายย่อมตอกบาตรนั้นตรงกลางด้วยลิ่มเหล็ก.

စဏ္ဍာတိ ကောဓနာ. ရုဒ္ဓါတိ ဝိရုဒ္ဓါ. ရဘသာတိ ကရဏုတ္တရိယာ. နေဝ မဟာရာဇာနံ အာဒိယန္တီတိ ဝစနံ န ဂဏှန္တိ, အာဏံ န ကရောန္တိ. မဟာရာဇာနံ ပုရိသကာနန္တိ အဋ္ဌဝီသတိယက္ခသေနာပတီနံ. ပုရိသကာနန္တိ ယက္ခသေနာပတီနံ ယေ မနဿာ တေသံ. အဝရုဒ္ဓါ နာမာတိ ပစ္စာမိတ္တာ ဝေရိနော. ဥဇ္ဈာပေတဗ္ဗန္တိ ပရိတ္တံ ဝတွာ အမနုဿေ ပဋိက္ကမာပေတုံ အသက္ကောန္တေန ဧတေသံ ယက္ခာနံ ဥဇ္ဈာပေတဗ္ဗံ, ဧတေ ဇာနာပေတဗ္ဗာတိ အတ္ထော.

คำว่า จณฺฑา คือ ดุร้าย. คำว่า รุทฺทา คือ หยาบคาย. คำว่า รภสา คือ คะนอง. คำว่า เนว มหาราชานํ อาทิยนฺติ คือ ไม่รับเอาถ้อยคำ ไม่ทำตามอาณัติ. คำว่า มหาราชานํ ปุริสสานํ คือ แห่งเสนายักษ์ ๒๘ ตน. คำว่า ปุริสสานํ คือ แห่งเสนายักษ์เหล่านั้นที่เป็นบริวาร. คำว่า อวรุทฺธา นาม คือ เป็นข้าศึก เป็นเวรกัน. คำว่า อุชฺฌาเปตพฺพํ คือ ภิกษุผู้สวดปริตรแล้วไม่อาจทำอมนุษย์ให้หลีกไปได้ พึงให้ยักษ์เหล่านี้เพ่งโทษ อธิบายว่า พึงแจ้งให้ยักษ์เหล่านี้ทราบ.

ပရိတ္တပရိကမ္မကထာ

ปริตตปริกัมมกถา

ဣဓ ပန ဌတွာ ပရိတ္တဿ ပရိကမ္မံ ကထေတဗ္ဗံ. ပဌမမေဝ ဟိ အာဋာနာဋိယသုတ္တံ န ဘဏိတဗ္ဗံ, မေတ္တသုတ္တံ ဓဇဂ္ဂသုတ္တံ ရတနသုတ္တန္တိ ဣမာနိ သတ္တာဟံ ဘဏိတဗ္ဗာနိ. သစေ မုဉ္စတိ, သုန္ဒရံ. နော စေ မုဉ္စတိ, အာဋာနာဋိယသုတ္တံ ဘဏိတဗ္ဗံ, တံ ဘဏန္တေန ဘိက္ခုနာ ပိဋ္ဌံ ဝါ မံသံ ဝါ န ခါဒိတဗ္ဗံ, သုသာနေ န ဝသိတဗ္ဗံ. ကသ္မာ? အမနုဿာ ဩကာသံ လဘန္တိ. ပရိတ္တကရဏဋ္ဌာနံ ဟရိတုပလိတ္တံ ကာရေတွာ တတ္ထ ပရိသုဒ္ဓံ အာသနံ ပညပေတွာ နိသီဒိတဗ္ဗံ.

ก็ในเรื่องนี้ พึงยืนกล่าวบุรพกิจสำหรับสวดปริตรก่อน. จริงอยู่ ไม่พึงสวดอาฏานาฏิยสูตรในเบื้องต้นทีเดียว, พึงสวดสูตรเหล่านี้คือ เมตตสูตร ธชัคคสูตร รตนสูตร ตลอดเจ็ดวัน. ถ้าอมนุษย์ปล่อย ก็เป็นการดี. ถ้าไม่ปล่อย พึงสวดอาฏานาฏิยสูตร, ภิกษุผู้สวดสูตรนั้น ไม่พึงฉันแป้งหรือเนื้อ, ไม่พึงอยู่ในป่าช้า. เพราะเหตุไร? เพราะพวกอมนุษย์ย่อมได้โอกาส. พึงให้สถานที่ทำปริตรฉาบทาด้วยโคมัยสด แล้วปูลาดอาสนะที่บริสุทธิ์ในที่นั้นแล้วนั่ง.

ပရိတ္တကာရကော [Pg.151] ဘိက္ခု ဝိဟာရတော ဃရံ နေန္တေဟိ ဖလကာဝုဓေဟိ ပရိဝါရေတွာ နေတဗ္ဗော. အဗ္ဘောကာသေ နိသီဒိတွာ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ဒွါရဝါတပါနာနိ ပိဒဟိတွာ နိသိန္နေန အာဝုဓဟတ္ထေဟိ သံပရိဝါရိတေန မေတ္တစိတ္တံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ. ပဌမံ သိက္ခာပဒါနိ ဂါဟာပေတွာ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဿ ပရိတ္တံ ကာတဗ္ဗံ. ဧဝမ္ပိ မောစေတုံ အသက္ကောန္တေန ဝိဟာရံ အာနေတွာ စေတိယင်္ဂဏေ နိပဇ္ဇာပေတွာ အာသနပူဇံ ကာရေတွာ ဒီပေ ဇာလာပေတွာ စေတိယင်္ဂဏံ သမ္မဇ္ဇိတွာ မင်္ဂလကထာ ဝတ္တဗ္ဗာ. သဗ္ဗသန္နိပါတော ဃောသေတဗ္ဗော. ဝိဟာရဿ ဥပဝနေ ဇေဋ္ဌကရုက္ခော နာမ ဟောတိ, တတ္ထ ဘိက္ခုသံဃော တုမှာကံ အာဂမနံ ပဋိမာနေတီတိ ပဟိဏိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗသန္နိပါတဋ္ဌာနေ အနာဂန္တုံ နာမ န လဗ္ဘတိ. တတော အမနုဿဂဟိတကော ‘‘တွံ ကော နာမာ’’တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော. နာမေ ကထိတေ နာမေနေဝ အာလပိတဗ္ဗော. ဣတ္ထန္နာမ တုယှံ မာလာဂန္ဓာဒီသု ပတ္တိ အာသနပူဇာယ ပတ္တိ ပိဏ္ဍပါတေ ပတ္တိ, ဘိက္ခုသံဃေန တုယှံ ပဏ္ဏာကာရတ္ထာယ မဟာမင်္ဂလကထာ ဝုတ္တာ, ဘိက္ခုသံဃေ ဂါရဝေန ဧတံ မုဉ္စာဟီတိ မောစေတဗ္ဗော. သစေ န မုဉ္စတိ, ဒေဝတာနံ အာရောစေတဗ္ဗံ ‘‘တုမှေ ဇာနာထ, အယံ အမနုဿော အမှာကံ ဝစနံ န ကရောတိ, မယံ ဗုဒ္ဓအာဏံ ကရိဿာမာ’’တိ ပရိတ္တံ ကာတဗ္ဗံ. ဧတံ တာဝ ဂိဟီနံ ပရိကမ္မံ. သစေ ပန ဘိက္ခု အမနုဿေန ဂဟိတော ဟောတိ, အာသနာနိ ဓောဝိတွာ သဗ္ဗသန္နိပါတံ ဃောသာပေတွာ ဂန္ဓမာလာဒီသု ပတ္တိံ ဒတွာ ပရိတ္တံ ဘဏိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ဘိက္ခူနံ ပရိကမ္မံ.

ภิกษุผู้ทำปริตร อันทายกผู้นำจากวิหารไปสู่เรือน พึงให้คนถืออาวุธคือโล่ห์แวดล้อมแล้วนำไป. ไม่พึงนั่งสวดในที่แจ้ง, พึงปิดประตูและหน้าต่าง นั่งในที่ที่แวดล้อมด้วยคนถืออาวุธ ทำเมตตาจิตให้เป็นเบื้องหน้าแล้วจึงสวด. เบื้องต้นพึงให้สมาทานสิกขาบท แล้วพึงทำปริตรแก่ผู้ตั้งมั่นอยู่ในศีล. แม้อย่างนี้ ภิกษุผู้ไม่อาจให้ปล่อยได้ พึงนำคนไข้มาสู่วิหาร ให้เอนกายลงที่ลานพระเจดีย์ ให้ทำการบูชาอาสนะ ให้จุดประทีป กวาดลานพระเจดีย์ แล้วกล่าวถึงมงคลกถา. พึงประกาศประชุมสงฆ์ทั้งหมด. ในป่าใกล้วิหาร มีต้นไม้ใหญ่ชื่อเชฏฐกพฤกษ์อยู่, พึงส่งข่าวไปที่ต้นไม้นั้นว่า "ภิกษุสงฆ์รอคอยการมาของพวกท่าน". การไม่มาในที่ประชุมทั้งหมดนั้น ย่อมไม่ได้. จากนั้น พึงถามผู้ที่ถูกอมนุษย์สิงว่า "ท่านชื่ออะไร?". เมื่อเขาบอกชื่อแล้ว พึงเรียกตามชื่อนั้น. "ดูก่อน ท่านผู้มีชื่ออย่างนี้ ส่วนบุญในระเบียบดอกไม้และของหอมเป็นต้นเป็นของท่าน ส่วนบุญในการบูชาอาสนะเป็นของท่าน ส่วนบุญในบิณฑบาตเป็นของท่าน, ภิกษุสงฆ์ได้กล่าวถึงมงคลกถาอันยิ่งใหญ่เพื่อเป็นบรรณาการแก่ท่าน, ท่านจงปล่อยบุคคลนี้ด้วยความเคารพในภิกษุสงฆ์เถิด" ดังนี้แล้ว พึงให้เขาปล่อย. ถ้าไม่ปล่อย พึงบอกแก่เทวดาทั้งหลายว่า "ขอท่านทั้งหลายจงทราบ อมนุษย์ผู้นี้ไม่ทำตามคำของเราทั้งหลาย พวกเราจักทำตามพุทธอาณัติ" ดังนี้แล้ว พึงทำปริตร. นี้เป็นบุรพกิจสำหรับคฤหัสถ์ก่อน. แต่ถ้าภิกษุถูกอมนุษย์สิง พึงล้างอาสนะทั้งหลาย ให้ประกาศประชุมสงฆ์ทั้งหมด ให้อนุโมทนาส่วนบุญในของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น แล้วพึงสวดปริตร. นี้เป็นบุรพกิจสำหรับภิกษุทั้งหลาย.

ဝိက္ကန္ဒိတဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗသန္နိပါတံ ဃောသာပေတွာ အဋ္ဌဝီသတိ ယက္ခသေနာပတယော ကန္ဒိတဗ္ဗာ. ဝိရဝိတဗ္ဗန္တိ ‘‘အယံ ယက္ခော ဂဏှာတီ’’တိအာဒီနိ ဘဏန္တေန တေဟိ သဒ္ဓိံ ကထေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဂဏှာတီတိ သရီရေ အဓိမုစ္စတိ. အာဝိသတီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အထ ဝါ လဂ္ဂတိ န အပေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟေဌေတီတိ ဥပ္ပန္နံ ရောဂံ ဝဍ္ဎေန္တော ဗာဓတိ. ဝိဟေဌေတီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဟိံသတီတိ အပ္ပမံသလောဟိတံ ကရောန္တော ဒုက္ခာပေတိ. ဝိဟိံသတီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. န မုဉ္စတီတိ အပ္ပမာဒဂါဟော ဟုတွာ မုဉ္စိတုံ န ဣစ္ဆတိ, ဧဝံ ဧတေသံ ဝိရဝိတဗ္ဗံ.

คำว่า วิกฺกนฺทิตพฺพํ คือ ให้ประกาศประชุมทั้งหมดแล้ว พึงร้องเรียกเสนายักษ์ ๒๘ ตน. คำว่า วิรวิตพฺพํ คือ ผู้สวดพึงกล่าวถ้อยคำมีอาทิว่า "ยักษ์ตนนี้สิง" เป็นต้น กับยักษ์เหล่านั้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า คณฺหาติ คือ สิงสู่ในร่างกาย. คำว่า อาวิสติ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง หมายความว่า เกาะติด ไม่ยอมจากไป. คำว่า เหเฐติ คือ เบียดเบียนโดยทำให้โรคที่เกิดขึ้นแล้วกำเริบขึ้น. คำว่า วิเหเฐติ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. คำว่า หึสติ คือ ทำให้เดือดร้อนโดยทำให้มีเนื้อและเลือดน้อย. คำว่า วิหึสติ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. คำว่า น มุญฺจติ คือ เข้าสิงอย่างไม่ประมาทแล้ว ไม่ปรารถนาจะปล่อย, พึงร้องทุกข์ต่อยักษ์เหล่านั้นอย่างนี้.

၂၈၃. ဣဒါနိ ယေသံ ဧဝံ ဝိရဝိတဗ္ဗံ, တေ ဒဿေတုံ ကတမေသံ ယက္ခာနန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣန္ဒော သောမောတိအာဒီနိ တေသံ နာမာနိ. တေသု ဝေဿာမိတ္တောတိ [Pg.152] ဝေဿာမိတ္တပဗ္ဗတဝါသီ ဧကော ယက္ခော. ယုဂန္ဓရောပိ ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတဝါသီယေဝ. ဟိရိ နေတ္တိ စ မန္ဒိယောတိ ဟိရိ စ နေတ္တိ စ မန္ဒိယော စ. မဏိ မာဏိ ဝရော ဒီဃောတိ မဏိ စ မာဏိ စ ဝရော စ ဒီဃော စ. အထော သေရီသကော သဟာတိ တေဟိ သဟ အညော သေရီသကော နာမ. ‘‘ဣမေသံ ယက္ခာနံ…ပေ… ဥဇ္ဈာပေတဗ္ဗ’’န္တိ အယံ ယက္ခော ဣမံ ဟေဌေတိ ဝိဟေဌေတိ န မုဉ္စတီတိ ဧဝံ ဧတေသံ ယက္ခသေနာပတီနံ အာရောစေတဗ္ဗံ. တတော တေ ဘိက္ခုသံဃော အတ္တနော ဓမ္မအာဏံ ကရောတိ, မယမ္ပိ အမှာကံ ယက္ခရာဇအာဏံ ကရောမာတိ ဥဿုက္ကံ ကရိဿန္တိ. ဧဝံ အမနုဿာနံ ဩကာသော န ဘဝိဿတိ, ဗုဒ္ဓသာဝကာနံ ဖာသုဝိဟာရော စ ဘဝိဿတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အယံ ခေါ သာ, မာရိသ, အာဋာနာဋိယာ ရက္ခာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သဗ္ဗံ, တတော ပရဉ္စ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

๒๘๓. บัดนี้ เพื่อจะแสดงยักษ์เหล่าที่พึงร้องทุกข์อย่างนี้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กตเมสํ ยกฺขานํ. ในบทเหล่านั้น คำว่า อินฺโท โสโม เป็นต้น เป็นชื่อของยักษ์เหล่านั้น. ในยักษ์เหล่านั้น คำว่า เวสฺสามิตฺโต คือ ยักษ์ตนหนึ่งผู้อยู่ที่ภูเขาเวสสามิตตะ. แม้ยุคันธระ ก็เป็นยักษ์ผู้อยู่ที่ภูเขายุคันธระนั่นเอง. คำว่า หิริ เนตฺติ จ มณฺฑิโย คือ หิริ เนตติ และมัณฑิยะ. คำว่า มณิ มาณิ วโร ทีโฆ คือ มณิ มาณิ วระ และทีฆะ. คำว่า อโถ เสรีสโก สหา คือ พร้อมกับยักษ์เหล่านั้น ยังมีอีกตนหนึ่งชื่อเสรีสกะ. คำว่า "อิเมสํ ยกฺขานํ...เป... อุชฺฌาเปตพฺพํ" ความว่า พึงแจ้งแก่เสนายักษ์เหล่านี้อย่างนี้ว่า "ยักษ์ตนนี้เบียดเบียนอย่างยิ่ง ไม่ยอมปล่อยบุคคลนี้". ลำดับนั้น ยักษ์เหล่านั้นจักทำความอุตสาหะว่า "ภิกษุสงฆ์ย่อมทำธรรมอาณัติของตน แม้พวกเราก็จะทำยักขราชอาณัติของพวกเรา". ด้วยเหตุนี้ โอกาสของพวกอมนุษย์จักไม่มี และความอยู่ผาสุกจักมีแก่พุทธสาวกทั้งหลาย เมื่อจะทรงแสดงความข้อนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อายํ โข สา มาริสา อาฏานาฏิยา รกฺขา". เนื้อความทั้งหมดนั้น และเนื้อความต่อจากนั้น มีความหมายตื้นทั้งนั้น.

သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี

အာဋာနာဋိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอาฏานาฏิยสูตร จบ.

၁၀. သင်္ဂီတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาสังคีติสูตร

၂၉၆. ဧဝံ [Pg.153] မေ သုတန္တိ သင်္ဂီတိသုတ္တံ. တတြာယမပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ – စာရိကံ စရမာနောတိ နိဗဒ္ဓစာရိကံ စရမာနော. တဒါ ကိရ သတ္ထာ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ ဉာဏဇာလံ ပတ္ထရိတွာ လောကံ ဝေါလောကယမာနော ပါဝါနဂရဝါသိနော မလ္လရာဇာနော ဒိသွာ ဣမေ ရာဇာနော မယှံ သဗ္ဗညုတညာဏဇာလဿ အန္တော ပညာယန္တိ, ကိံ နု ခေါတိ အာဝဇ္ဇန္တော ‘‘ရာဇာနော ဧကံ သန္ဓာဂါရံ ကာရေသုံ, မယိ ဂတေ မင်္ဂလံ ဘဏာပေဿန္တိ, အဟံ တေသံ မင်္ဂလံ ဝတွာ ဥယျောဇေတွာ ‘ဘိက္ခုသံဃဿ ဓမ္မကထံ ကထေဟီ’တိ သာရိပုတ္တံ ဝက္ခာမိ, သာရိပုတ္တော တီဟိ ပိဋကေဟိ သမ္မသိတွာ စုဒ္ဒသပဉှာဓိကေန ပဉှသဟဿေန ပဋိမဏ္ဍေတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ သင်္ဂီတိသုတ္တံ နာမ ကထေဿတိ, သုတ္တန္တံ အာဝဇ္ဇေတွာ ပဉ္စ ဘိက္ခုသတာနိ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿန္တီ’’တိ ဣမမတ္ထံ ဒိသွာ စာရိကံ ပက္ကန္တော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘မလ္လေသု စာရိကံ စရမာနော’’တိ.

๒๙๖. สังคีติสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) ในสังคีติสูตรนั้น นี่เป็นการพรรณนาบทที่ยังไม่เคยพรรณนามาก่อน บทว่า จาริกํ จรมาโน (เสด็จจาริกไป) ความว่า เสด็จจาริกไปเป็นประจำ ได้ยินว่า ในกาลนั้น พระศาสดาทรงแผ่ข่ายคือพระญาณไปในหมื่นจักรวาล ทรงตรวจดูโลก ทอดพระเนตรเห็นเหล่ามัลลกษัตริย์ผู้ประทับอยู่ในกรุงปาวาแล้ว ทรงคำนึงว่า "กษัตริย์เหล่านี้ปรากฏอยู่ภายในข่ายคือพระสัพพัญญุตญาณของเรา มีเหตุอะไรหนอแล" ทรงพระดำริว่า "เหล่ากษัตริย์ได้สร้างสัณฐาคารหลังหนึ่ง เมื่อเราไปถึงแล้ว จักให้กล่าวธรรมอันเป็นมงคล เรากล่าวธรรมอันเป็นมงคลแก่กษัตริย์เหล่านั้นแล้ว ส่งกลับไปแล้ว จักบอกพระสารีบุตรว่า ‘เธอจงกล่าวธรรมกถาแก่ภิกษุสงฆ์เถิด’ พระสารีบุตรจักพิจารณา (เนื้อความ) จากพระไตรปิฎกแล้ว ประดับด้วยปัญหาหนึ่งพันที่มีปัญหา 14 ข้อเป็นอย่างยิ่ง จักกล่าวสังคีติสูตรแก่ภิกษุสงฆ์ เมื่อทรงคำนึงถึงพระสูตรนั้น ภิกษุ 500 รูป จักบรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย" ทรงเห็นประโยชน์นี้แล้ว จึงเสด็จจาริกไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อเสด็จจาริกไปในแคว้นมัลละ"

ဥဗ္ဘတကနဝသန္ဓာဂါရဝဏ္ဏနာ

พรรณนาสัณฐาคารหลังใหม่ชื่ออุพภตกะ

၂၉၇. ဥဗ္ဘတကန္တိ တဿ နာမံ, ဥစ္စတ္တာ ဝါ ဧဝံ ဝုတ္တံ. သန္ဓာဂါရန္တိ နဂရမဇ္ဈေ သန္ဓာဂါရသာလာ. သမဏေန ဝါတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ဃရဝတ္ထုပရိဂ္ဂဟကာလေယေဝ ဒေဝတာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ ဂဏှန္တိ. တသ္မာ ဒေဝေန ဝါတိ အဝတွာ ‘‘သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ကေနစိ ဝါ မနုဿဘူတေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ ဘဂဝတော အာဂမနံ သုတွာ ‘‘အမှေဟိ ဂန္တွာပိ န ဘဂဝါ အာနီတော, ဒူတံ ပေသေတွာပိ န ပက္ကောသာပိတော, သယမေဝ ပန မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော အမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနံ သမ္ပတ္တော, အမှေဟိ စ သန္ဓာဂါရသာလာ ကာရိတာ, ဧတ္ထ မယံ ဒသဗလံ အာနေတွာ မင်္ဂလံ ဘဏာပေဿာမာ’’တိ စိန္တေတွာ ဥပသင်္ကမိံသု.

๒๙๗. บทว่า อุพฺภตกํ เป็นชื่อของสัณฐาคารนั้น หรือเพราะเป็นของสูง ท่านจึงเรียกว่าอย่างนั้น บทว่า สณฺฐาคารํ คือศาลาที่เป็นที่ประชุมกลางเมือง ในบทว่า สมเณน วา นี้ มีอธิบายว่า เพราะว่าในเวลาที่ยึดครองพื้นที่เรือนนั่นเอง เทวดาย่อมยึดเอาที่อยู่ของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า เทเวน วา (อันเทวดา) แต่กล่าวว่า "สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตนา" (อันสมณะหรือพราหมณ์ หรือมนุษย์คนใดคนหนึ่ง) บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ (เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ) ความว่า (เหล่ามัลลกษัตริย์) ได้สดับการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคแล้วทรงดำริว่า "แม้พวกเราไป ก็มิได้ทูลเชิญพระผู้มีพระภาคมา แม้ส่งทูตไป ก็มิได้ให้ทูลนิมนต์มา แต่พระองค์พร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ได้เสด็จมาถึงที่อยู่ของพวกเราโดยพระองค์เอง และสัณฐาคารศาลาก็อันพวกเราให้สร้างขึ้นแล้ว ในที่นี้ พวกเราจักทูลเชิญพระทศพลมาแล้วให้ตรัสธรรมอันเป็นมงคล" ดังนี้แล้วจึงพากันเข้าไปเฝ้า

၂၉၈. ယေန သန္ဓာဂါရံ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ တံ ဒိဝသံ ကိရ သန္ဓာဂါရေ စိတ္တကမ္မံ နိဋ္ဌပေတွာ အဋ္ဋကာ မုတ္တမတ္တာ ဟောန္တိ, ဗုဒ္ဓါ စ နာမ အရညဇ္ဈာသယာ အရညာရာမာ, အန္တောဂါမေ ဝသေယျုံ ဝါ နော ဝါ. တသ္မာ ဘဂဝတော မနံ ဇာနိတွာဝ ပဋိဇဂ္ဂိဿာမာတိ စိန္တေတွာ တေ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိံသု. ဣဒါနိ ပန မနံ လဘိတွာ ပဋိဇဂ္ဂိတုကာမာ ယေန သန္ဓာဂါရံ တေနုပသင်္ကမိံသု[Pg.154]. သဗ္ဗသန္ထရိန္တိ ယထာ သဗ္ဗံ သန္ထတံ ဟောတိ, ဧဝံ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ ဧတ္ထ ပန တေ မလ္လရာဇာနော သန္ဓာဂါရံ ပဋိဇဂ္ဂိတွာ နဂရဝီထိယောပိ သမ္မဇ္ဇာပေတွာ ဓဇေ ဥဿာပေတွာ ဂေဟဒွါရေသု ပုဏ္ဏဃဋေ စ ကဒလိယော စ ဌပါပေတွာ သကလနဂရံ ဒီပမာလာဒီဟိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏတာရကံ ဝိယ ကတွာ ခီရပါယကေ ဒါရကေ ခီရံ ပါယျေထ, ဒဟရေ ကုမာရေ လဟုံ လဟုံ ဘောဇာပေတွာ သယာပေထ, ဥစ္စာသဒ္ဒံ မာ ကရိတ္ထ, အဇ္ဇ ဧကရတ္တိံ သတ္ထာ အန္တောဂါမေ ဝသိဿတိ, ဗုဒ္ဓါ နာမ အပ္ပသဒ္ဒကာမာ ဟောန္တီတိ ဘေရိံ စရာပေတွာ သယံ ဒဏ္ဍဒီပိကံ အာဒါယ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု.

๒๙๘. บทว่า เยน สณฺฐาคารํ เตนุปสงฺกมึสุ (เข้าไปยังที่ตั้งสัณฐาคาร) ความว่า ได้ยินว่าในวันนั้น (พวกมัลลกษัตริย์) ให้การตกแต่งจิตรกรรมในสัณฐาคารสำเร็จแล้ว นั่งร้านเพิ่งจะถูกรื้อออก ก็พระพุทธเจ้าทั้งหลายโดยปกติมีอัธยาศัยในป่า ยินดีในป่า จะประทับในบ้านหรือไม่ประทับหนอ เพราะเหตุนั้น (จึงคิดว่า) "พวกเราจักทราบพระทัยของพระผู้มีพระภาคแล้วจึงจักตกแต่ง" คิดดังนี้แล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค แต่บัดนี้ เมื่อทราบพระทัยแล้ว มีความประสงค์จะตกแต่ง จึงเข้าไปยังที่ตั้งสัณฐาคาร บทว่า สพฺพสนฺถรึ (ปูลาดทั้งหมด) ความว่า ปูลาดทั้งหมดแล้วฉันใด ก็ฉันนั้น ส่วนในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ (เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ) นี้ (มีความว่า) มัลลกษัตริย์เหล่านั้นตกแต่งสัณฐาคารแล้ว ให้กวาดถนนในเมือง ยกธงขึ้น ให้ตั้งหม้อน้ำเต็มและต้นกล้วยไว้ที่ประตูเรือน กระทำเมืองทั้งสิ้นให้เป็นประดุจหมู่ดาวที่เกลื่อนกลาดด้วยประทีปและพวงมาลัยเป็นต้น (แล้วให้ตีกลองประกาศว่า) "ท่านทั้งหลายจงให้เด็กที่ยังดื่มนมดื่มนมเถิด จงให้กุมารน้อยๆ บริโภคเร็วๆ แล้วให้นอนเสีย อย่าทำเสียงดัง วันนี้ตลอดคืนหนึ่ง พระศาสดาจักประทับอยู่ในบ้าน พระพุทธเจ้าทั้งหลายโดยปกติทรงปรารถนาเสียงน้อย" ให้ตีกลองประกาศไปดังนี้แล้ว ตนเองถือคบเพลิงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ

၂၉၉. ဘဂဝန္တံယေဝ ပုရက္ခတွာတိ ဘဂဝန္တံ ပုရတော ကတွာ. တတ္ထ ဘဂဝါ ဘိက္ခူနဉ္စေဝ ဥပါသကာနဉ္စ မဇ္ဈေ နိသိန္နော အတိဝိယ ဝိရောစတိ, သမန္တပါသာဒိကော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော အဘိရူပေါ ဒဿနီယော. ပုရိမကာယတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ. ပစ္ဆိမကာယတော. ဒက္ခိဏဟတ္ထတော. ဝါမဟတ္ထတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ. ဥပရိ ကေသန္တတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗကေသာဝဋ္ဋေဟိ မောရဂီဝဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂဂနတလေ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ. ဟေဋ္ဌာ ပါဒတလေဟိ ပဝါဠဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဃနပထဝိယံ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ. ဧဝံ သမန္တာ အသီတိ ဟတ္ထမတ္တံ ဌာနံ ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဇ္ဇောတမာနာ ဝိပ္ဖန္ဒမာနာ ဝိဓာဝန္တိ. သဗ္ဗေ ဒိသာဘာဂါ သုဝဏ္ဏစမ္ပကပုပ္ဖေဟိ ဝိကိရိယမာနာ ဝိယ သုဝဏ္ဏဃဋတော နိက္ခန္တသုဝဏ္ဏရသဓာရာဟိ သိဉ္စမာနာ ဝိယ ပသာရိတသုဝဏ္ဏပဋပရိက္ခိတ္တာ ဝိယ ဝေရမ္ဘဝါတသမုဋ္ဌိတကိံသုကကဏိကာရပုပ္ဖစုဏ္ဏသမာကိဏ္ဏာ ဝိယ စ ဝိပ္ပကာသန္တိ.

๒๙๙. บทว่า ภควนฺตํเยว ปุรกฺขิตฺวา (กระทำพระผู้มีพระภาคไว้เบื้องหน้า) ความว่า กระทำพระผู้มีพระภาคไว้เบื้องหน้า ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งท่ามกลางภิกษุและอุบาสกทั้งหลาย ย่อมทรงรุ่งเรืองยิ่งนัก ทรงน่าเลื่อมใสโดยรอบ มีพระวรรณะดุจทองคำ มีพระรูปงาม น่าทัศนา พระรัศมีมีวรรณะดุจทองคำเปล่งออกจากพระกายเบื้องหน้า แผ่ไปตลอดพื้นที่ 80 ศอก (พระรัศมี) จากพระกายเบื้องหลัง จากพระหัตถ์เบื้องขวา จากพระหัตถ์เบื้องซ้าย มีวรรณะดุจทองคำเปล่งออกไป แผ่ไปตลอดพื้นที่ 80 ศอก เบื้องบน พระรัศมีมีวรรณะดุจคอหงส์เปล่งออกจากปลายพระเกศาและขมวดพระเกศาทั้งปวง แผ่ไปในท้องฟ้าตลอดพื้นที่ 80 ศอก เบื้องล่าง พระรัศมีมีวรรณะดุจปะการังเปล่งออกจากฝ่าพระบาท แผ่ไปในพื้นปฐพีอันหนาแน่นตลอดพื้นที่ 80 ศอก ฉันนั้น พระพุทธรัศมี 6 สี ส่องสว่างไสว หวั่นไหว แล่นไปโดยรอบตลอดพื้นที่ประมาณ 80 ศอก ทิศานุทิศทั้งปวงปรากฏสว่างไสว ราวกับโปรยปรายด้วยดอกจำปาทอง ราวกับรดด้วยสายน้ำทองที่ไหลออกจากหม้อทอง ราวกับล้อมรอบด้วยผ้าทองที่คลี่ออก และราวกับเกลื่อนกล่นด้วยละอองเกสรดอกทองกวาวและดอกกรรณิการ์ที่ฟุ้งขึ้นเพราะลมเวรัมภา

ဘဂဝတောပိ အသီတိအနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏသမုဇ္ဇလံ သရီရံ သမုဂ္ဂတတာရကံ ဝိယ ဂဂနတလံ, ဝိကသိတမိဝ ပဒုမဝနံ, သဗ္ဗပါလိဖုလ္လော ဝိယ ယောဇနသတိကော ပါရိစ္ဆတ္တကော ပဋိပါဋိယာ ဌပိတာနံ ဒွတ္တိံသစန္ဒာနံ ဒွတ္တိံသသူရိယာနံ ဒွတ္တိံသစက္ကဝတ္တိရာဇာနံ ဒွတ္တိံသဒေဝရာဇာနံ ဒွတ္တိံသမဟာဗြဟ္မာနံ သိရိယာ သိရိံ အဘိဘဝမာနံ ဝိယ ဝိရောစတိ. ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာ ဘိက္ခူပိ သဗ္ဗေဝ အပ္ပိစ္ဆာ သန္တုဋ္ဌာ ပဝိဝိတ္တာ အသံသဋ္ဌာ အာရဒ္ဓဝီရိယာ ဝတ္တာရော ဝစနက္ခမာ စောဒကာ ပါပဂရဟိနော သီလသမ္ပန္နာ သမာဓိသမ္ပန္နာ [Pg.155] ပညာဝိမုတ္တိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနသမ္ပန္နာ. တေဟိ ပရိဝါရိတော ဘဂဝါ ရတ္တကမ္ဗလပရိက္ခိတ္တော ဝိယ သုဝဏ္ဏက္ခန္ဓော, ရတ္တပဒုမဝနသဏ္ဍမဇ္ဈဂတာ ဝိယ သုဝဏ္ဏနာဝါ, ပဝါဠဝေဒိကာပရိက္ခိတ္တော ဝိယ သုဝဏ္ဏပါသာဒေါ ဝိရောစိတ္ထ.

แม้พระสรีระของพระผู้มีพระภาค อันรุ่งเรืองด้วยอนุพยัญชนะ 80 ประการ พระรัศมีวาหนึ่ง และพระมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ 32 ประการ ก็รุ่งเรืองประดุจท้องฟ้าที่มีดวงดาวปรากฏขึ้นพร้อม ประดุจป่าปทุมที่บานสะพรั่ง ประดุจต้นปาริฉัตรสูงร้อยโยชน์ที่ผลิดอกบานสะพรั่งทั้งต้น ประหนึ่งว่าครอบงำสิริด้วยพระสิริของพระองค์ ซึ่งสิริของพระจันทร์ 32 ดวง พระอาทิตย์ 32 ดวง พระเจ้าจักรพรรดิ 32 พระองค์ เทวราช 32 พระองค์ และมหาพรหม 32 องค์ ที่ตั้งเรียงกันตามลำดับ แม้ภิกษุทั้งหลายที่นั่งแวดล้อมอยู่ทั้งหมด ล้วนเป็นผู้มักน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี ปรารภความเพียร เป็นผู้ว่ากล่าวตักเตือน อดทนต่อคำว่ากล่าว เป็นผู้โจทก์ ติเตียนบาป สมบูรณ์ด้วยศีล สมาธิ ปัญญาวิมุตติ และวิมุตติญาณทัสสนะ พระผู้มีพระภาคผู้ที่ภิกษุเหล่านั้นแวดล้อมแล้ว ได้ทรงรุ่งเรืองประดุจกองทองคำที่ห่อหุ้มด้วยผ้ากัมพลแดง ประดุจเรือทองที่แล่นไปท่ามกลางดงปทุมแดง ประดุจปราสาททองที่ล้อมรอบด้วยระเบียงปะการัง

အသီတိမဟာထေရာပိ နံ မေဃဝဏ္ဏံ ပံသုကူလံ ပါရုပိတွာ မဏိဝမ္မဝမ္မိတာ ဝိယ မဟာနာဂါ ပရိဝါရယိံသု ဝန္တရာဂါ ဘိန္နကိလေသာ ဝိဇဋိတဇဋာ ဆိန္နဗန္ဓနာ ကုလေ ဝါ ဂဏေ ဝါ အလဂ္ဂါ. ဣတိ ဘဂဝါ သယံ ဝီတရာဂေါ ဝီတရာဂေဟိ, ဝီတဒေါသော ဝီတဒေါသေဟိ, ဝီတမောဟော ဝီတမောဟေဟိ, နိတ္တဏှော နိတ္တဏှေဟိ, နိက္ကိလေသော နိက္ကိလေသေဟိ, သယံ ဗုဒ္ဓေါ ဗဟုဿုတဗုဒ္ဓေဟိ ပရိဝါရိတော ပတ္တပရိဝါရိတံ ဝိယ ကေသရံ, ကေသရပရိဝါရိတာ ဝိယ ကဏ္ဏိကာ, အဋ္ဌနာဂသဟဿပရိဝါရိတော ဝိယ ဆဒ္ဒန္တော နာဂရာဇာ, နဝုတိဟံသသဟဿပရိဝါရိတော ဝိယ ဓတရဋ္ဌော ဟံသရာဇာ, သေနင်္ဂပရိဝါရိတော ဝိယ စက္ကဝတ္တိရာဇာ, မရုဂဏပရိဝါရိတော ဝိယ သက္ကော ဒေဝရာဇာ, ဗြဟ္မဂဏပရိဝါရိတော ဝိယ ဟာရိတော မဟာဗြဟ္မာ, အသမေန ဗုဒ္ဓဝေသေန အပရိမာဏေန ဗုဒ္ဓဝိလာသေန တဿံ ပရိသတိ နိသိန္နော ပါဝေယျကေ မလ္လေ ဗဟုဒေဝ ရတ္တိံ ဓမ္မိယာ ကထာယ သန္ဒဿေတွာ ဥယျောဇေသိ.

แม้พระมหาเถระ ๘๐ รูป ผู้เป็นพระขีณาสพล้วน มีราคะอันคายแล้ว มีกิเลสอันทำลายแล้ว มีตัณหาเพียงดังปมอันแก้แล้ว มีตัณหาเพียงดังเครื่องผูกอันตัดแล้ว ไม่ข้องเกี่ยวในสกุลหรือในหมู่คณะ ได้ทรงครองผ้าบังสุกุลมีสีดังสีเมฆ แวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นอยู่ ราวกะว่าเหล่านักรบผู้สวมเกราะแก้วมณี ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์เองปราศจากราคะ อันพระอรหันต์ผู้ปราศจากราคะแวดล้อมแล้ว, พระองค์เองปราศจากโทสะ อันพระอรหันต์ผู้ปราศจากโทสะแวดล้อมแล้ว, พระองค์เองปราศจากโมหะ อันพระอรหันต์ผู้ปราศจากโมหะแวดล้อมแล้ว, พระองค์เองสิ้นตัณหา อันพระอรหันต์ผู้สิ้นตัณหาแวดล้อมแล้ว, พระองค์เองสิ้นกิเลส อันพระอรหันต์ผู้สิ้นกิเลสแวดล้อมแล้ว, พระองค์เองเป็นพุทธะ อันพหูสูตพุทธะ (พระอรหันต์ผู้เป็นพหูสูต) แวดล้อมแล้ว ดุจเกสรที่แวดล้อมด้วยกลีบ, ดุจฝักบัวที่แวดล้อมด้วยเกสร, ดุจพญาช้างฉัททันต์ที่แวดล้อมด้วยช้าง ๘๐,๐๐๐ เชือก, ดุจพญาหงส์ธตรฐที่แวดล้อมด้วยหงส์ ๙๐,๐๐๐ ตัว, ดุจพระเจ้าจักรพรรดิที่แวดล้อมด้วยองค์เสนา, ดุจท้าวสักกเทวราชที่แวดล้อมด้วยหมู่เทพ, ดุจหาริตมหาพรหมที่แวดล้อมด้วยหมู่พรหม ประทับนั่งอยู่ในบริษัทนั้น ด้วยเพศแห่งพระพุทธเจ้าอันหาผู้เสมอมิได้ ด้วยพระพุทธลีลาอันหาประมาณมิได้ ทรงแสดงธรรมีกถาแก่เจ้ามัลละชาวเมืองปาวาตลอดราตรีเป็นอันมากแล้ว ทรงส่งกลับไป

ဧတ္ထ စ ဓမ္မိကထာ နာမ သန္ဓာဂါရအနုမောဒနပ္ပဋိသံယုတ္တာ ပကိဏ္ဏကကထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဒါ ဟိ ဘဂဝါ အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယ ပထဝေါဇံ အာကဍ္ဎန္တော ဝိယ မဟာဇမ္ဗုံ မတ္ထကေ ဂဟေတွာ စာလေန္တော ဝိယ ယောဇနိယမဓုဂဏ္ဍံ စက္ကယန္တေန ပီဠေတွာ မဓုပါနံ ပါယမာနော ဝိယ စ ပါဝေယျကာနံ မလ္လာနံ ဟိတသုခါဝဟံ ပကိဏ္ဏကကထံ ကထေသိ.

ก็ในที่นี้ พึงทราบว่า ธรรมีกถา ได้แก่ ปกิณณกถาที่ประกอบด้วยการอนุโมทนาสันถาคาร (ศาลาที่ประชุม) จริงอยู่ ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสปกิณณกถาอันนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขแก่เจ้ามัลละชาวเมืองปาวา ราวกะว่าทรงยังคงคาในอากาศให้ไหลลง ราวกะว่าทรงดึงโอชะแห่งแผ่นดินขึ้นมา ราวกะว่าทรงจับต้นหว้าใหญ่ที่ยอดแล้วทรงเขย่า และราวกะว่าทรงคั้นรวงผึ้งขนาด ๑ โยชน์ด้วยจักรยนต์แล้วทรงดื่มน้ำผึ้ง

၃၀၀. တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတန္တိ ယံ ယံ ဒိသံ အနုဝိလောကေတိ, တတ္ထ တတ္ထ တုဏှီဘူတမေဝ. အနုဝိလောကေတွာတိ မံသစက္ခုနာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာတိ ဒွီဟိ စက္ခူဟိ တတော တတော ဝိလောကေတွာ. မံသစက္ခုနာ ဟိ နေသံ ဗဟိဒ္ဓါ ဣရိယာပထံ ပရိဂ္ဂဟေသိ. တတ္ထ ဧကဘိက္ခုဿာပိ နေဝ ဟတ္ထကုက္ကုစ္စံ န ပါဒကုက္ကုစ္စံ အဟောသိ, န ကောစိ သီသမုက္ခိပိ, န ကထံ ကထေသိ, န နိဒ္ဒါယန္တော နိသီဒိ. သဗ္ဗေပိ တီဟိ သိက္ခာဟိ သိက္ခိတာ နိဝါတေ ပဒီပသိခါ ဝိယ နိစ္စလာ နိသီဒိံသု. ဣတိ နေသံ ဣမံ ဣရိယာပထံ မံသစက္ခုနာ ပရိဂ္ဂဟေသိ. အာလောကံ ပန [Pg.156] ဝဍ္ဎယိတွာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဟဒယရူပံ ဒိသွာ အဗ္ဘန္တရဂတံ သီလံ ဩလောကေသိ. သော အနေကသတာနံ ဘိက္ခူနံ အန္တောကုမ္ဘိယံ ဇလမာနံ ပဒီပံ ဝိယ အရဟတ္တုပဂံ သီလံ အဒ္ဒသ. အာရဒ္ဓဝိပဿကာ ဟိ တေ ဘိက္ခူ. ဣတိ နေသံ သီလံ ဒိသွာ ‘‘ဣမေပိ ဘိက္ခူ မယှံ အနုစ္ဆဝိကာ, အဟမ္ပိ ဣမေသံ အနုစ္ဆဝိကော’’တိ စက္ခုတလေသု နိမိတ္တံ ဌပေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ ဩလောကေတွာ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ အာမန္တေသိ ‘‘ပိဋ္ဌိ မေ အာဂိလာယတီ’’တိ. ကသ္မာ အာဂိလာယတိ? ဘဂဝတော ဟိ ဆဗ္ဗဿာနိ မဟာပဓာနံ ပဒဟန္တဿ မဟန္တံ ကာယဒုက္ခံ အဟောသိ. အထဿ အပရဘာဂေ မဟလ္လကကာလေ ပိဋ္ဌိဝါတော ဥပ္ပဇ္ဇိ.

๓๐๐. ความว่า "นิ่งแล้วหนอ นิ่งแล้วหนอ" คือ พระองค์ทรงตรวจดูในทิศใดๆ ในทิศนั้นๆ ก็มีแต่ความนิ่งเงียบเท่านั้น คำว่า "ทรงตรวจดูแล้ว" หมายความว่า ทรงแลดูไปในที่นั้นๆ ด้วยจักษุ ๒ อย่าง คือ มังสจักษุและทิพยจักษุ จริงอยู่ พระองค์ทรงกำหนดอิริยาบถภายนอกของภิกษุเหล่านั้นด้วยมังสจักษุ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น แม้ภิกษุรูปหนึ่งก็มิได้มีความคะนองมือหรือความคะนองเท้า ไม่มีใครผงกศีรษะ ไม่พูดคุย ไม่นั่งสัปหงก ภิกษุทั้งหมดเป็นผู้ได้ศึกษาแล้วในสิกขา ๓ นั่งนิ่งไม่หวั่นไหว ดุจเปลวประทีปในที่ไม่มีลม ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงกำหนดอิริยาบถนี้ของภิกษุเหล่านั้นด้วยมังสจักษุ ส่วนว่า ทรงทำแสงสว่างให้กว้างขวางแล้ว ทรงเห็นหทัยรูปด้วยทิพยจักษุแล้ว จึงทรงตรวจดูศีลอันเป็นไปในภายใน พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นศีลอันเป็นอุปนิสัยแห่งพระอรหัตของภิกษุหลายร้อยรูป ดุจประทีปที่ลุกโพลงอยู่ในภายในหม้อ จริงอยู่ ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ปรารภวิปัสสนา ด้วยประการฉะนี้ ครั้นทรงเห็นศีลของภิกษุเหล่านั้นแล้ว ทรงดำริว่า "แม้ภิกษุเหล่านี้ก็สมควรแก่เรา แม้เราก็สมควรแก่ภิกษุเหล่านี้" ดังนี้แล้ว ทรงทำนิมิต (คืออาการมีอินทรีย์สงบและปราศจากถีนมิทธะ) ที่ปรากฏในนัยน์ตาของภิกษุเหล่านั้นให้ตั้งอยู่ในพระหฤทัยแล้ว ทรงตรวจดูภิกษุสงฆ์แล้ว จึงตรัสเรียกท่านพระสารีบุตรว่า "สารีบุตร หลังของเราเมื่อยล้า" ถามว่า เพราะเหตุไรจึงเมื่อยล้า? ตอบว่า เพราะว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบำเพ็ญมหาปธาน (ความเพียรอย่างยิ่ง) ตลอด ๖ ปี ได้มีความทุกข์ทางพระวรกายเป็นอันมาก ครั้งนั้น ในภายหลัง ในเวลาที่ทรงพระชรา ลมในพระปฤษฎางค์ (หลัง) ได้เกิดขึ้น

သံဃာဋိံ ပညာပေတွာတိ သန္ဓာဂါရဿ ကိရ ဧကပဿေ တေ ရာဇာနော ကပ္ပိယမဉ္စကံ ပညပေသုံ ‘‘အပ္ပေဝ နာမ သတ္ထာ နိပဇ္ဇေယျာ’’တိ. သတ္ထာပိ စတူဟိ ဣရိယာပထေဟိ ပရိဘုတ္တံ ဣမေသံ မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတီတိ တတ္ထ သံဃာဋိံ ပညာပေတွာ နိပဇ္ဇိ.

ความว่า "ทรงให้ปูผ้าสังฆาฏิ" นั้น ได้ยินว่า ที่ข้างหนึ่งแห่งสันถาคาร เจ้ามัลละเหล่านั้นได้ปูลาดเตียงอันสมควรไว้ ด้วยคิดว่า "บางทีพระศาสดาจะพึงทรงบรรทม" แม้พระศาสดาก็ทรงดำริว่า "เตียงนี้อันเราใช้สอยแล้วด้วยอิริยาบถทั้ง ๔ จักเป็นผลมากแก่เจ้ามัลละเหล่านี้" ดังนี้แล้ว จึงทรงให้ปูผ้าสังฆาฏิบนเตียงนั้นแล้วทรงบรรทม

ဘိန္နနိဂဏ္ဌဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องความแตกแยกของพวกนิครนถ์

၃၀၁. တဿ ကာလင်္ကိရိယာယာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

๓๐๑. ในคำเป็นต้นว่า "ด้วยการทำกาละของท่าน" นั้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นทั้งหมดได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ (ในอรรถกถาปาสาทิกสูตร) นั่นเทียว

၃၀၂. အာမန္တေသီတိ ဘဏ္ဍနာဒိဝူပသမကရံ သွာချာတံ ဓမ္မံ ဒေသေတုကာမော အာမန္တေသိ.

๓๐๒. ความว่า "ตรัสเรียกแล้ว" คือ ทรงประสงค์จะแสดงธรรมอันตรัสไว้ดีแล้ว ซึ่งเป็นเครื่องระงับการทะเลาะวิวาทเป็นต้น จึงตรัสเรียกแล้ว

ဧကကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาหมวดหนึ่ง

၃၀၃. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဓမ္မေ. သင်္ဂါယိတဗ္ဗန္တိ သမဂ္ဂေဟိ ဂါယိတဗ္ဗံ, ဧကဝစနေဟိ အဝိရုဒ္ဓဝစနေဟိ ဘဏိတဗ္ဗံ. န ဝိဝဒိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထေ ဝါ ဗျဉ္ဇနေ ဝါ ဝိဝါဒေါ န ကာတဗ္ဗော. ဧကော ဓမ္မောတိ ဧကကဒုကတိကာဒိဝသေန ဗဟုဓာ သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတုကာမော ပဌမံ တာဝ ‘‘ဧကော ဓမ္မော’’တိ အာဟ. သဗ္ဗေ သတ္တာတိ ကာမဘဝါဒီသု သညာဘဝါဒီသု ဧကဝေါကာရဘဝါဒီသု စ သဗ္ဗဘဝေသု သဗ္ဗေ သတ္တာ. အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ အာဟာရတော ဌိတိ ဧတေသန္တိ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ. ဣတိ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဌိတိ ဟေတု အာဟာရော နာမ ဧကော ဓမ္မော အမှာကံ သတ္ထာရာ ယာထာဝတော ဉတွာ သမ္မဒက္ခာတော အာဝုသောတိ ဒီပေတိ.

๓๐๓. บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในธรรมนั้น. บทว่า สงฺคายิตพฺพํ คือ อันท่านทั้งหลายผู้พร้อมเพรียงกันพึงสวด พึงกล่าวด้วยถ้อยคำที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ไม่ขัดแย้งกัน. บทว่า น วิวทิตพฺพํ คือ ไม่พึงทำการวิวาทในอรรถะหรือในพยัญชนะ. บทว่า เอโก ธมฺโม คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะแสดงรสแห่งความสามัคคีโดยประการต่างๆ โดยนัยแห่งหมวด ๑ หมวด ๒ หมวด ๓ เป็นต้น ในเบื้องต้นก่อน จึงตรัสว่า "ธรรมอย่างหนึ่ง". บทว่า สพฺเพ สตฺตา คือ สัตว์ทั้งปวงในภพทั้งปวง ได้แก่ กามภพเป็นต้น สัญญาภพเป็นต้น และเอกโวการภพเป็นต้น. บทว่า อาหารฏฺฐิติกา คือ ความดำรงอยู่ของสัตว์เหล่านั้นมีได้เพราะอาหาร เหตุนั้น สัตว์เหล่านั้นจึงชื่อว่า อาหารัฏฐิติกา (ผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร). ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าย่อมแสดงว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งชื่อว่าอาหาร ซึ่งเป็นเหตุแห่งความดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งปวง อันพระศาสดาของเราทรงทราบแล้วโดยถ่องแท้และตรัสไว้ดีแล้ว"

နနု [Pg.157] စ ဧဝံ သန္တေ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘အသညသတ္တာ ဒေဝါ အဟေတုကာ အနာဟာရာ အဖဿကာ’’တိအာဒိ, (ဝိဘ. ၁၀၁၇) တံ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈတီတိ, န ဝိရုဇ္ဈတိ. တေသဉှိ ဈာနံ အာဟာရော ဟောတိ. ဧဝံ သန္တေပိ ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဟာရာ ဘူတာနံ ဝါ သတ္တာနံ ဌိတိယာ သမ္ဘဝေသီနံ ဝါ အနုဂ္ဂဟာယ. ကတမေ စတ္တာရော? ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဩဠာရိကော ဝါ သုခုမော ဝါ, ဖဿော ဒုတိယော, မနောသဉ္စေတနာ တတိယာ, ဝိညာဏံ စတုတ္ထ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၁) ဣဒမ္ပိ ဝိရုဇ္ဈတီတိ, ဣဒမ္ပိ န ဝိရုဇ္ဈတိ. ဧတသ္မိဉှိ သုတ္တေ နိပ္ပရိယာယေန အာဟာရလက္ခဏာဝ ဓမ္မာ အာဟာရာတိ ဝုတ္တာ. ဣဓ ပန ပရိယာယေန ပစ္စယော အာဟာရောတိ ဝုတ္တော. သဗ္ဗဓမ္မာနဉှိ ပစ္စယော လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ. သော စ ယံ ယံ ဖလံ ဇနေတိ, တံ တံ အာဟရတိ နာမ, တသ္မာ အာဟာရောတိ ဝုစ္စတိ. တေနေဝါဟ ‘‘အဝိဇ္ဇမ္ပာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သာဟာရံ ဝဒါမိ, နော အနာဟာရံ. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာယ အာဟာရော? ပဉ္စနီဝရဏာတိဿ ဝစနီယံ. ပဉ္စနီဝရဏေပါဟံ, ဘိက္ခဝေ, သာဟာရေ ဝဒါမိ, နော အနာဟာရေ. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စန္နံ နီဝရဏာနံ အာဟာရော? အယောနိသောမနသိကာရောတိဿ ဝစနီယ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၁). အယံ ဣဓ အဓိပ္ပေတော.

ก็ถ้าเป็นเช่นนั้น คำที่กล่าวไว้ว่า 'อสัญญสัตตาเทวดา ไม่มีเหตุ ไม่มีอาหาร ไม่มีผัสสะ' เป็นต้น คำนั้นก็ขัดแย้งกันมิใช่หรือ? (ตอบว่า) ไม่ขัดแย้งกัน เพราะว่าฌานเป็นอาหารของอสัญญสัตตาเทวดาเหล่านั้น แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น คำที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ เพื่อความดำรงอยู่ของหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้ว หรือเพื่ออนุเคราะห์หมู่สัตว์ผู้แสวงหาภพอยู่ ๔ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ กวฬิงการาหาร ที่หยาบหรือละเอียด ๑, ผัสสะเป็นที่ ๒, มโนสัญเจตนาเป็นที่ ๓, วิญญาณเป็นที่ ๔' แม้คำนี้ก็ขัดแย้งกัน (ตอบว่า) แม้คำนี้ก็ไม่ขัดแย้งกัน เพราะในพระสูตรนั้น ธรรมที่มีลักษณะเป็นอาหารโดยตรงเท่านั้น ถูกเรียกว่าอาหาร แต่ในที่นี้ ปัจจัยถูกเรียกว่าอาหารโดยอ้อม จริงอยู่ ปัจจัยของธรรมทั้งปวงย่อมหาได้ และปัจจัยนั้นยังผลใดๆ ให้เกิด ย่อมชื่อว่านำมาซึ่งผลนั้นๆ ฉะนั้นจึงเรียกว่าอาหาร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้อวิชชาว่ามีอาหาร ไม่ได้กล่าวว่าไม่มีอาหาร ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นอาหารของอวิชชา? พึงตอบว่า นิวรณ์ ๕ ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้นิวรณ์ ๕ ว่ามีอาหาร ไม่ได้กล่าวว่าไม่มีอาหาร ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นอาหารของนิวรณ์ ๕? พึงตอบว่า อโยนิโสมนสิการ' (ความหมาย) นี้แหละที่ประสงค์ในที่นี้

ဧတသ္မိဉှိ ပစ္စယာဟာရေ ဂဟိတေ ပရိယာယာဟာရောပိ နိပ္ပရိယာယာဟာရောပိ သဗ္ဗော ဂဟိတောဝ ဟောတိ. တတ္ထ အသညဘဝေ ပစ္စယာဟာရော လဗ္ဘတိ. အနုပ္ပန္နေ ဟိ ဗုဒ္ဓေ တိတ္ထာယတနေ ပဗ္ဗဇိတာ ဝါယောကသိဏေ ပရိကမ္မံ ကတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ဓီ စိတ္တံ, ဓိဗ္ဗတေတံ စိတ္တံ စိတ္တဿ နာမ အဘာဝေါယေဝ သာဓု, စိတ္တဉှိ နိဿာယေဝ ဝဓဗန္ဓာဒိပစ္စယံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. စိတ္တေ အသတိ နတ္ထေတန္တိ ခန္တိံ ရုစိံ ဥပ္ပာဒေတွာ အပရိဟီနဇ္ဈာနာ ကာလင်္ကတွာ အသညဘဝေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ယော ယဿ ဣရိယာပထော မနုဿလောကေ ပဏိဟိတော အဟောသိ, သော တေန ဣရိယာပထေန နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပဉ္စ ကပ္ပသတာနိ ဌိတော ဝါ နိသိန္နော ဝါ နိပန္နော ဝါ ဟောတိ. ဧဝရူပါနမ္ပိ သတ္တာနံ ပစ္စယာဟာရော လဗ္ဘတိ. တေ ဟိ ယံ ဈာနံ ဘာဝေတွာ နိဗ္ဗတ္တာ, တဒေဝ နေသံ ပစ္စယော ဟောတိ. ယထာ ဇိယာဝေဂေန ခိတ္တသရော ယာဝ ဇိယာဝေဂေါ အတ္ထိ, တာဝ ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ ယာဝ ဈာနပစ္စယော အတ္ထိ, တာဝ တိဋ္ဌန္တိ. တသ္မိံ နိဋ္ဌိတေ ခီဏဝေဂေါ သရော ဝိယ ပတန္တိ. ယေ ပန တေ နေရယိကာ နေဝ ဥဋ္ဌာနဖလူပဇီဝီ န ပုညဖလူပဇီဝီတိ ဝုတ္တာ, တေသံ ကော အာဟာရောတိ[Pg.158]? တေသံ ကမ္မမေဝ အာဟာရော. ကိံ ပဉ္စ အာဟာရာ အတ္ထီတိ စေ. ပဉ္စ, န ပဉ္စာတိ ဣဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ. နနု ပစ္စယော အာဟာရောတိ ဝုတ္တမေတံ. တသ္မာ ယေန ကမ္မေန တေ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တာ, တဒေဝ တေသံ ဌိတိပစ္စယတ္တာ အာဟာရော ဟောတိ. ယံ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘န စ တာဝ ကာလင်္ကရောတိ, ယာဝ န တံ ပါပကမ္မံ ဗျန္တီ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၅၀).

จริงอยู่ เมื่อถือเอาปัจจยาหารนี้แล้ว ทั้งปริยายาหารและนิปปริยายาหารทั้งหมดก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย ในภพเหล่านั้น ในอสัญญีภพ ย่อมได้ปัจจยาหาร กล่าวคือ ในสมัยที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น ผู้ที่บวชในลัทธิของติตถิยะ ทำบริกรรมในวายุกสิณ ยังจตุตถฌานให้บังเกิดแล้ว ออกจากฌานนั้นแล้ว ยังความพอใจและความชอบใจให้เกิดขึ้นว่า 'น่าติเตียนจริง จิตนี้, น่ารังเกียจจริงหนอ จิตนี้, ความไม่มีจิตนั่นแหละดี, เพราะอาศัยจิตแท้ๆ ทุกข์มีเหตุมาจากการฆ่าและการจองจำเป็นต้นจึงเกิดขึ้น เมื่อจิตไม่มี ทุกข์นี้ก็ไม่มี' ดังนี้แล้ว เป็นผู้มีฌานไม่เสื่อม ทำกาละแล้ว ย่อมบังเกิดในอสัญญีภพ อิริยาบถใดที่บุคคลนั้นตั้งไว้ในมนุสสโลก เขาบังเกิดด้วยอิริยาบถนั้นแล้ว ย่อมเป็นผู้ยืนอยู่ก็ดี นั่งอยู่ก็ดี หรือนอนอยู่ก็ดี ตลอด ๕๐๐ มหากัป แม้แก่สัตว์ผู้มีสภาพเช่นนี้ ปัจจยาหารก็ย่อมมีได้ จริงอยู่ สัตว์เหล่านั้นเจริญฌานใดแล้วบังเกิด ฌานนั้นนั่นแหละเป็นปัจจัยของพวกเขา เปรียบเหมือนลูกศรที่ถูกยิงไปด้วยแรงของสายธนู ย่อมแล่นไปตราบเท่าที่ยังมีแรงของสายธนูอยู่ ฉันใด สัตว์เหล่านั้นก็ดำรงอยู่ตราบเท่าที่ยังมีปัจจัยคือฌานอยู่ ฉันนั้น เมื่อปัจจัยคือฌานนั้นสิ้นสุดลง พวกเขาก็ตกไปเหมือนลูกศรที่หมดแรง ส่วนสัตว์นรกเหล่าใดที่กล่าวว่า มิได้ดำรงชีพด้วยผลแห่งความเพียร และมิได้ดำรงชีพด้วยผลแห่งบุญ, อะไรเป็นอาหารของสัตว์เหล่านั้น? กรรมนั่นแหละเป็นอาหารของพวกเขา หากถามว่า 'มีอาหาร ๕ อย่างหรือ?' ไม่พึงกล่าวว่า 'มี ๕' หรือ 'ไม่มี ๕' ก็คำว่า 'ปัจจัยเป็นอาหาร' นี้ เราได้กล่าวไว้แล้วมิใช่หรือ เพราะฉะนั้น สัตว์เหล่านั้นบังเกิดในนรกด้วยกรรมใด กรรมนั้นนั่นแหละเป็นอาหารของพวกเขา เพราะเป็นปัจจัยแห่งความดำรงอยู่ ซึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนี้จึงตรัสไว้ว่า 'เขายังไม่ทำกาละตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นไป'

ကဗဠီကာရံ အာဟာရံ အာရဗ္ဘ စေတ္ထ ဝိဝါဒေါ န ကာတဗ္ဗော. မုခေ ဥပ္ပန္နော ခေဠောပိ ဟိ တေသံ အာဟာရကိစ္စံ သာဓေတိ. ခေဠောပိ ဟိ နိရယေ ဒုက္ခဝေဒနိယော ဟုတွာ ပစ္စယော ဟောတိ, သဂ္ဂေ သုခဝေဒနိယော. ဣတိ ကာမဘဝေ နိပ္ပရိယာယေန စတ္တာရော အာဟာရာ. ရူပါရူပဘဝေသု ဌပေတွာ အသညံ သေသာနံ တယော. အသညာနဉ္စေဝ အဝသေသာနဉ္စ ပစ္စယာဟာရောတိ ဣမိနာ အာဟာရေန ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ဧတံ ပဉှံ ကထေတွာ ‘‘အယံ ခေါ အာဝုသော’’တိ ဧဝံ နိယျာတနမ္ပိ ‘‘အတ္ထိ ခေါ အာဝုသော’’တိ ပုန ဥဒ္ဓရဏမ္ပိ အကတွာ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ သင်္ခါရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ဒုတိယပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေသိ.

และในเรื่องนี้ ไม่พึงทำการโต้เถียงโดยปรารภกวฬิงการาหาร เพราะแม้แต่น้ำลายที่เกิดขึ้นในปากก็ยังสำเร็จกิจแห่งอาหารแก่สัตว์นรกเหล่านั้นได้ จริงอยู่ แม้น้ำลายก็เป็นปัจจัยโดยเป็นสิ่งที่ให้เกิดทุกขเวทนาในนรก และเป็นปัจจัยโดยเป็นสิ่งที่ให้เกิดสุขเวทนาในสวรรค์ ดังนั้น ในกามภพจึงมีอาหาร ๔ อย่างโดยตรง ในรูปภพและอรูปภพ ยกเว้นอสัญญีภพเสีย สำหรับสัตว์ที่เหลือมีอาหาร ๓ อย่าง สำหรับอสัญญีสัตว์และสัตว์ที่เหลือทั้งหลาย มีปัจจยาหาร (พระสารีบุตร) ครั้นกล่าวแก้ปัญหาข้อที่ว่า 'สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร' ด้วยอาหาร (คือปัจจยาหาร) นี้แล้ว จึงไม่ได้ทรงทำการสรุปความว่า 'ดูกรอาวุโส ข้อนี้...' และไม่ได้ทรงยกขึ้นแสดงอีกว่า 'ดูกรอาวุโส มีอยู่...' แต่ได้ทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สองว่า 'สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยสังขาร' ทันที

ကသ္မာ ပန န နိယျာတေသိ န ဥဒ္ဓရိတ္ထ? တတ္ထ တတ္ထ နိယျာတိယမာနေပိ ဥဒ္ဓရိယမာနေပိ ပရိယာပုဏိတုံ ဝါစေတုံ ဒုက္ခံ ဟောတိ, တသ္မာ ဒွေ ဧကာဗဒ္ဓေ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇေသိ. ဣမသ္မိမ္ပိ ဝိဿဇ္ဇနေ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပစ္စယောဝ အတ္တနော ဖလဿ သင်္ခရဏတော သင်္ခါရောတိ ဝုတ္တော. ဣတိ ဟေဋ္ဌာ အာဟာရပစ္စယော ကထိတော, ဣဓ သင်္ခါရပစ္စယောတိ အယမေတ္ထ ဟေဋ္ဌိမတော ဝိသေသော. ‘‘ဟေဋ္ဌာ နိပ္ပရိယာယာဟာရော ဂဟိတော, ဣဓ ပရိယာယာဟာရောတိ ဧဝံ ဂဟိတေ ဝိသေသော ပါကဋော ဘဝေယျ, နော စ ဂဏှိံသူ’တိ မဟာသီဝတ္ထေရော အာဟ. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓဿပိ ဟိ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓဿပိ ပစ္စယော လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ. ဝိနာ ပစ္စယေန ဓမ္မော နာမ နတ္ထိ. တတ္ထ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓဿ တိဏရုက္ခလတာဒိနော ပထဝီရသော အာပေါရသော စ ပစ္စယော ဟောတိ. ဒေဝေ အဝဿန္တေ ဟိ တိဏာဒီနိ မိလာယန္တိ, ဝဿန္တေ စ ပန ဟရိတာနိ ဟောန္တိ. ဣတိ တေသံ ပထဝီရသော အာပေါရသော စ ပစ္စယော ဟောတိ. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓဿ အဝိဇ္ဇာ တဏှာ ကမ္မံ အာဟာရောတိ ဧဝမာဒယော ပစ္စယာ, ဣတိ ဟေဋ္ဌာ ပစ္စယောယေဝ အာဟာရောတိ ကထိတော, ဣဓ သင်္ခါရောတိ. အယမေဝေတ္ထ ဝိသေသော.

ก็เหตุใด (พระสารีบุตร) จึงไม่ทรงสรุปความและไม่ทรงยกขึ้นแสดงอีก? เพราะเมื่อทำการสรุปความและยกขึ้นแสดงในแต่ละปัญหาๆ ย่อมเป็นการยากที่จะเล่าเรียนและสวดสาธยาย ฉะนั้น ท่านจึงทรงรวมสองปัญหาเข้าด้วยกันแล้ววิสัชนา แม้ในคำวิสัชนานี้ ปัจจัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง ถูกเรียกว่า 'สังขาร' เพราะปรุงแต่งผลของตน ดังนั้น ในเบื้องต้น ท่านกล่าวถึงอาหารปัจจัย, ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสังขารปัจจัย นี้คือความแตกต่างจากคำวิสัชนาในเบื้องต้น พระมหาสีวเถระกล่าวว่า 'หากถือเอาว่า ในเบื้องต้นถือเอาอาหารโดยตรง, ในที่นี้ถือเอาอาหารโดยอ้อม, เมื่อถือเอาเช่นนี้ ความแตกต่างก็จะปรากฏชัดเจน, แต่ท่าน (อรรถกถาจารย์) ไม่ได้ถือเอาเช่นนั้น' จริงอยู่ ปัจจัยย่อมหาได้ทั้งสำหรับสิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์และสิ่งที่มิได้เนื่องด้วยอินทรีย์ ธรรมที่ปราศจากปัจจัยนั้นไม่มีเลย ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น สำหรับสิ่งที่มิได้เนื่องด้วยอินทรีย์ มีหญ้า ต้นไม้ และเถาวัลย์เป็นต้น ปฐวีรส (โอชาในดิน) และอาโปรส (โอชาในน้ำ) เป็นปัจจัย เพราะเมื่อฝนไม่ตก หญ้าเป็นต้นย่อมเหี่ยวแห้ง แต่เมื่อฝนตกก็กลับเขียวชอุ่ม ดังนั้น ปฐวีรสและอาโปรสจึงเป็นปัจจัยของสิ่งเหล่านั้น สำหรับสิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์ อวิชชา ตัณหา กรรม อาหาร เป็นต้น เป็นปัจจัย ดังนั้น ในเบื้องต้น ปัจจัยนั่นเองถูกเรียกว่า 'อาหาร', ในที่นี้ (ปัจจัย) ถูกเรียกว่า 'สังขาร' นี้คือความแตกต่างในเรื่องนี้

အယံ [Pg.159] ခေါ, အာဝုသောတိ အာဝုသော အမှာကံ သတ္ထာရာ မဟာဗောဓိမဏ္ဍေ နိသီဒိတွာ သယံ သဗ္ဗညုတညာဏေန သစ္ဆိကတွာ အယံ ဧကဓမ္မော ဒေသိတော. တတ္ထ ဧကဓမ္မေ တုမှေဟိ သဗ္ဗေဟေဝ သင်္ဂါယိတဗ္ဗံ န ဝိဝဒိတဗ္ဗံ. ယထယိဒံ ဗြဟ္မစရိယန္တိ ယထာ သင်္ဂါယမာနာနံ တုမှာကံ ဣဒံ သာသနဗြဟ္မစရိယံ အဒ္ဓနိယံ အဿ. ဧကေန ဟိ ဘိက္ခုနာ ‘‘အတ္ထိ, ခေါ အာဝုသော, ဧကော ဓမ္မော သမ္မဒက္ခာတော. ကတမော ဧကော ဓမ္မော? သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ. သဗ္ဗေ သတ္တာ သင်္ခါရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ကထိတေ တဿ ကထံ သုတွာ အညော ကထေဿတိ. တဿပိ အညောတိ ဧဝံ ပရမ္ပရကထာနိယမေန ဣဒံ ဗြဟ္မစရိယံ စိရံ တိဋ္ဌမာနံ သဒေဝကဿ လောကဿ အတ္ထာယ ဟိတာယ ဘဝိဿတီတိ ဧကကဝသေန ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ.

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมหมวด ๑ นี้ พระศาสดาของเราประทับนั่ง ณ โพธิมณฑลแล้ว ทรงกระทำให้แจ้งด้วยพระสัพพัญญุตญาณด้วยพระองค์เองแล้วจึงทรงแสดงไว้ ในธรรมหมวด ๑ นั้น ท่านทั้งหลายทั้งปวงพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกัน เพื่อว่าเมื่อท่านทั้งหลายสังคายนาอยู่ พรหมจรรย์คือศาสนานี้จักเป็นของยั่งยืน ด้วยว่า เมื่อภิกษุรูปหนึ่งกล่าวว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุ ธรรมหมวด ๑ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วมีอยู่ ธรรมหมวด ๑ เป็นไฉน คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยสังขาร’ ภิกษุอื่นฟังคำของภิกษุนั้นแล้วจักกล่าวต่อไป แม้ภิกษุอื่น (ก็จักฟังคำของภิกษุนั้นแล้วกล่าว) อย่างนี้ โดยนัยแห่งการกล่าวสืบๆ กันไป พรหมจรรย์นี้จักดำรงอยู่สิ้นกาลนาน เป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ด้วยประการฉะนี้ พระสารีบุตรเถระผู้เป็นธรรมเสนาบดี ได้แสดงแล้วซึ่งรสแห่งความสามัคคีโดยนัยแห่งเอกกะ (ธรรมหมวด ๑) ดังนี้แล

ဧကကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยธรรมหมวด ๑ จบแล้ว

ဒုကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยธรรมหมวด ๒

၃၀၄. ဣတိ ဧကကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဒုကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ နာမရူပဒုကေ နာမန္တိ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာ နိဗ္ဗာနဉ္စ. တတ္ထ စတ္တာရော ခန္ဓာ နာမနဋ္ဌေန နာမံ. နာမနဋ္ဌေနာတိ နာမကရဏဋ္ဌေန. ယထာ ဟိ မဟာဇနသမ္မတတ္တာ မဟာသမ္မတဿ ‘‘မဟာသမ္မတော’’တိ နာမံ အဟောသိ, ယထာ မာတာပိတရော ‘‘အယံ တိဿော နာမ ဟောတု, ဖုဿော နာမ ဟောတူ’’တိ ဧဝံ ပုတ္တဿ ကိတ္တိမနာမံ ကရောန္တိ, ယထာ ဝါ ‘‘ဓမ္မကထိကော ဝိနယဓရော’’တိ ဂုဏတော နာမံ အာဂစ္ဆတိ, န ဧဝံ ဝေဒနာဒီနံ. ဝေဒနာဒယော ဟိ မဟာပထဝီအာဒယော ဝိယ အတ္တနော နာမံ ကရောန္တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တေသု ဥပ္ပန္နေသု တေသံ နာမံ ဥပ္ပန္နမေဝ ဟောတိ. န ဟိ ဝေဒနံ ဥပ္ပန္နံ ‘‘တွံ ဝေဒနာ နာမ ဟောဟီ’’တိ, ကောစိ ဘဏတိ, န စဿာ ယေန ကေနစိ ကာရဏေန နာမဂ္ဂဟဏကိစ္စံ အတ္ထိ, ယထာ ပထဝိယာ ဥပ္ပန္နာယ ‘‘တွံ ပထဝီ နာမ ဟောဟီ’’တိ နာမဂ္ဂဟဏကိစ္စံ နတ္ထိ, စက္ကဝါဠသိနေရုမှိ စန္ဒိမသူရိယနက္ခတ္တေသု ဥပ္ပန္နေသု ‘‘တွံ စက္ကဝါဠံ နာမ, တွံ နက္ခတ္တံ နာမ ဟောဟီ’’တိ နာမဂ္ဂဟဏကိစ္စံ နတ္ထိ, နာမံ ဥပ္ပန္နမေဝ ဟောတိ, ဩပပါတိကာ ပညတ္တိ နိပတတိ, ဧဝံ ဝေဒနာယ ဥပ္ပန္နာယ ‘‘တွံ ဝေဒနာ နာမ ဟောဟီ’’တိ နာမဂ္ဂဟဏကိစ္စံ နတ္ထိ, တာယ ဥပ္ပန္နာယ ဝေဒနာတိ [Pg.160] နာမံ ဥပ္ပန္နမေဝ ဟောတိ. သညာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော အတီတေပိ ဟိ ဝေဒနာ ဝေဒနာယေဝ. သညာ. သင်္ခါရာ. ဝိညာဏံ ဝိညာဏမေဝ. အနာဂတေပိ. ပစ္စုပ္ပန္နေပိ. နိဗ္ဗာနံ ပန သဒါပိ နိဗ္ဗာနမေဝါတိ. နာမနဋ္ဌေန နာမံ. နမနဋ္ဌေနာပိ စေတ္ထ စတ္တာရော ခန္ဓာ နာမံ. တေ ဟိ အာရမ္မဏာဘိမုခံ နမန္တိ. နာမနဋ္ဌေန သဗ္ဗမ္ပိ နာမံ. စတ္တာရော ဟိ ခန္ဓာ အာရမ္မဏေ အညမညံ နာမေန္တိ, နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယတာယ အတ္တနိ အနဝဇ္ဇဓမ္မေ နာမေတိ.

๓๐๔. ครั้นแสดงรสแห่งความสามัคคีโดยนัยแห่งเอกกะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยนัยแห่งทุกะ จึงเริ่มเทศนาอีกครั้ง ในทุกะเหล่านั้น ในนามรูปทุกะ อรูปขันธ์ ๔ และพระนิพพาน ชื่อว่า นาม ในธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๔ ชื่อว่า นาม เพราะอรรถว่ากระทำการตั้งชื่อ คำว่า เพราะอรรถว่ากระทำการตั้งชื่อ คือ เพราะอรรถว่ากระทำการตั้งชื่อ (ให้) เหมือนอย่างว่า ชื่อว่า ‘มหาสมมตราช’ ได้มีแก่พระมหาสมมตราช เพราะความเป็นผู้ที่มหาชนสมมติ หรือเหมือนอย่างว่า มารดาบิดาตั้งชื่อที่ปรากฏแก่บุตรว่า ‘ผู้นี้จงชื่อว่าติสสะ ผู้นี้จงชื่อว่าผุสสะ’ หรือเหมือนอย่างว่า ชื่อเกิดขึ้นโดยคุณว่า ‘ธรรมกถึก วินัยธร’ ฉันใด การตั้งชื่อของเวทนาเป็นต้นหาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะว่า เวทนาเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับทำชื่อของตนเอง เหมือนมหาปฐวีเป็นต้น เมื่อธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว ชื่อของธรรมเหล่านั้นก็เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง ด้วยว่า ไม่มีใครกล่าวถึงเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วว่า ‘ท่านจงชื่อว่าเวทนา’ และกิจแห่งการตั้งชื่อด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งย่อมไม่มีแก่เวทนานั้น เหมือนอย่างว่า เมื่อแผ่นดินเกิดขึ้นแล้ว กิจแห่งการตั้งชื่อว่า ‘ท่านจงชื่อว่าปฐวี’ ย่อมไม่มี เมื่อจักรวาล เขาพระสุเมรุ พระจันทร์ พระอาทิตย์ และนักษัตรเกิดขึ้นแล้ว กิจแห่งการตั้งชื่อว่า ‘ท่านจงชื่อว่าจักรวาล ท่านจงชื่อว่านักษัตร’ ย่อมไม่มี ชื่อย่อมเกิดขึ้นแล้วนั่นเอง บัญญัติที่เป็นโอปปาติกะ (เกิดขึ้นเอง) ย่อมตกลงมา ฉันใด เมื่อเวทนาเกิดขึ้นแล้ว กิจแห่งการตั้งชื่อว่า ‘ท่านจงชื่อว่าเวทนา’ ย่อมไม่มี เมื่อเวทนานั้นเกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่าเวทนาก็เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง แม้ในสัญญาเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ เพราะว่า แม้ในอดีต เวทนาก็คือเวทนานั่นเอง สัญญาก็คือสัญญา สังขารก็คือสังขาร วิญญาณก็คือวิญญาณนั่นเอง แม้ในอนาคตก็ดี แม้ในปัจจุบันก็ดี (ก็นัยนี้) ส่วนพระนิพพาน ก็คือพระนิพพานนั่นเองในกาลทุกเมื่อ ชื่อว่า นาม เพราะอรรถว่ากระทำการตั้งชื่อ และในธรรมเหล่านี้ ขันธ์ ๔ ชื่อว่า นาม แม้เพราะอรรถว่าน้อมไป เพราะว่า ขันธ์ ๔ เหล่านั้น ย่อมน้อมไปสู่อารมณ์ ธรรมทั้งปวง ชื่อว่า นาม เพราะอรรถว่าทำให้น้อมไป เพราะว่า ขันธ์ ๔ ย่อมทำกันและกันให้น้อมไปในอารมณ์ พระนิพพานย่อมทำธรรมที่ไม่มีโทษในตนให้น้อมไป เพราะความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย

ရူပန္တိ စတ္တာရော စ မဟာဘူတာ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ရူပံ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ ရုပ္ပနဋ္ဌေန ရူပံ. တဿ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

คำว่า รูป ได้แก่ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ รูปทั้งหมดนั้น ชื่อว่า รูป เพราะอรรถว่าแตกสลาย คำอธิบายโดยพิสดารของรูปนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั่นเทียว

အဝိဇ္ဇာတိ ဒုက္ခာဒီသု အညာဏံ. အယမ္ပိ ဝိတ္ထာရတော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာယေဝ. ဘဝတဏှာတိ ဘဝပတ္ထနာ. ယထာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝတဏှာ? ယော ဘဝေသု ဘဝစ္ဆန္ဒော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၃၁၉).

คำว่า อวิชชา ได้แก่ ความไม่รู้ในทุกข์เป็นต้น แม้อวิชชานี้ ท่านก็ได้กล่าวไว้โดยพิสดารในคัมภีร์วิสุทธิมรรคแล้วนั่นเทียว คำว่า ภวตัณหา ได้แก่ ความปรารถนาในภพ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ในธรรมเหล่านั้น ภวตัณหาเป็นไฉน คือ ความพอใจในภพทั้งหลายใด’ เป็นต้น

ဘဝဒိဋ္ဌီတိ ဘဝေါ ဝုစ္စတိ သဿတံ, သဿတဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကဒိဋ္ဌိ. သာ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝဒိဋ္ဌိ? ‘ဘဝိဿတိ အတ္တာ စ လောကော စာ’တိ ယာ ဧဝရူပါ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတ’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၃၂၀) နယေန အဘိဓမ္မေ ဝိတ္ထာရိတာ. ဝိဘဝဒိဋ္ဌီတိ ဝိဘဝေါ ဝုစ္စတိ ဥစ္ဆေဒံ, ဥစ္ဆေဒဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကဒိဋ္ဌိ. သာပိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ? ‘န ဘဝိဿတိ အတ္တာ စ လောကော စာ’တိ (ဓ. သ. ၂၈၅). ယာ ဧဝရူပါ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတ’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၃၂၁) နယေန တတ္ထေဝ ဝိတ္ထာရိတာ.

ในคำว่า ภวทิฏฐิ สัสสตทิฏฐิ ท่านเรียกว่า ภพ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นโดยความเป็นสัสสตทิฏฐิ (ชื่อว่า ภวทิฏฐิ) ภวทิฏฐินั้น ท่านขยายความไว้ในอภิธรรมโดยนัยเป็นต้นว่า ‘ในธรรมเหล่านั้น ภวทิฏฐิเป็นไฉน คือ ทิฏฐิ ความเห็นผิดเช่นใดว่า อัตตาและโลกจักมี’ ในคำว่า วิภวทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ ท่านเรียกว่า วิภพ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นโดยความเป็นอุจเฉททิฏฐิ (ชื่อว่า วิภวทิฏฐิ) แม้วิภวทิฏฐินั้น ท่านก็ขยายความไว้ในอภิธรรมนั้นนั่นแหละ โดยนัยเป็นต้นว่า ‘ในธรรมเหล่านั้น วิภวทิฏฐิเป็นไฉน คือ ทิฏฐิ ความเห็นผิดเช่นใดว่า อัตตาและโลกจักไม่มี’

အဟိရိကန္တိ ‘‘ယံ န ဟိရီယတိ ဟိရီယိတဗ္ဗေနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၂၈) ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတာ နိလ္လဇ္ဇတာ. အနောတ္တပ္ပန္တိ ‘‘ယံ န ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၂၉) ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတော အဘာယနကအာကာရော.

คำว่า อหิริกะ ได้แก่ ความไม่ละอาย ที่ท่านขยายความไว้อย่างนี้ว่า ‘การไม่ละอายในสิ่งที่ควรละอายใด’ คำว่า อโนตตัปปะ ได้แก่ อาการไม่เกรงกลัว ที่ท่านขยายความไว้อย่างนี้ว่า ‘การไม่เกรงกลัวในสิ่งที่ควรเกรงกลัวใด’

ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စာတိ ‘‘ယံ ဟိရီယတိ ဟိရီယိတဗ္ဗေန, ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၀-၃၁) ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတာနိ ဟိရိဩတ္တပ္ပာနိ. အပိ စေတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ, ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ. အတ္တာဓိပတေယျာ ဟိရီ, လောကာဓိပတေယျံ ဩတ္တပ္ပံ. လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ, ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ. ဝိတ္ထာရကထာ ပနေတ္ထ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ.

คำว่า หิริและโอตตัปปะ ได้แก่ หิริและโอตตัปปะ ที่ท่านขยายความไว้อย่างนี้ว่า ‘การละอายในสิ่งที่ควรละอายใด, การเกรงกลัวในสิ่งที่ควรเกรงกลัว’ อีกอย่างหนึ่ง ในหิริและโอตตัปปะนี้ หิริมีเหตุเกิดภายใน โอตตัปปะมีเหตุเกิดภายนอก หิริมีการปรารภตนเป็นใหญ่ โอตตัปปะมีการปรารภโลกเป็นใหญ่ หิริตั้งอยู่โดยสภาวะคือความละอาย โอตตัปปะตั้งอยู่โดยสภาวะคือความกลัว คำอธิบายโดยพิสดารในหิริและโอตตัปปะนี้ ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยประการทั้งปวง

ဒေါဝစဿတာတိ [Pg.161] ဒုက္ခံ ဝစော ဧတသ္မိံ ဝိပ္ပဋိကူလဂါဟိမှိ ဝိပစ္စနီကသာတေ အနာဒရေ ပုဂ္ဂလေတိ ဒုဗ္ဗစော, တဿ ကမ္မံ ဒေါဝစဿံ, တဿ ဘာဝေါ ဒေါဝစဿတာ. ဝိတ္ထာရတော ပနေသာ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဒေါဝစဿတာ? သဟဓမ္မိကေ ဝုစ္စမာနေ ဒေါဝစဿာယ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၂) အဘိဓမ္မေ အာဂတာ. သာ အတ္ထတော သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဟောတိ. ‘‘စတုန္နဉ္စ ခန္ဓာနံ ဧတေနာကာရေန ပဝတ္တာနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝဒန္တိ. ပါပမိတ္တတာတိ ပါပါ အဿဒ္ဓါဒယော ပုဂ္ဂလာ ဧတဿ မိတ္တာတိ ပါပမိတ္တော, တဿ ဘာဝေါ ပါပမိတ္တတာ. ဝိတ္ထာရတော ပနေသာ – ‘‘တတ္ထ ကတမာ ပါပမိတ္တတာ? ယေ တေ ပုဂ္ဂလာ အဿဒ္ဓါ ဒုဿီလာ အပ္ပဿုတာ မစ္ဆရိနော ဒုပ္ပညာ. ယာ တေသံ သေဝနာ နိသေဝနာ သံသေဝနာ ဘဇနာ သံဘဇနာ ဘတ္တိ သံဘတ္တိ တံသမ္ပဝင်္ကတာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၃) ဧဝံ အာဂတာ. သာပိ အတ္ထတော ဒေါဝစဿတာ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

บทว่า โทวจสฺสตา ความว่า คำว่ากล่าวสอนได้ยาก มีอยู่ในบุคคลนี้ ผู้มีความเห็นขัดแย้ง ผู้ยินดีในความประพฤติชั่วอันเป็นข้าศึก ผู้ไม่มีความเคารพ เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า ทุพฺพโจ (คนว่ายาก), กรรมของบุคคลนั้นชื่อว่า โทวจสฺสํ, ความเป็นแห่งกรรมนั้นชื่อว่า โทวจสฺสตา. ส่วนโดยพิสดาร โทวจัสสตานี้มาในอภิธรรมว่า “ในธรรมเหล่านั้น โทวจัสสตาเป็นไฉน? คือ ความเป็นผู้ว่ายาก เมื่อถูกว่ากล่าวโดยสหธรรม” โทวจัสสตานั้น โดยอรรถ ได้แก่ สังขารขันธ์. ท่านทั้งหลายกล่าวว่า “คำนี้เป็นชื่อของขันธ์ ๔ ที่เป็นไปโดยอาการอย่างนี้”. บทว่า ปาปมิตฺตตา ความว่า บุคคลผู้เลวทรามทั้งหลาย มีคนไม่มีศรัทธาเป็นต้น เป็นมิตรของบุคคลนี้ เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า ปาปมิตฺโต (คนมีมิตรชั่ว), ความเป็นแห่งบุคคลนั้นชื่อว่า ปาปมิตฺตตา. ส่วนโดยพิสดาร ปาปมิตตตานี้มาแล้วอย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ปาปมิตตตาเป็นไฉน? คือ บุคคลเหล่าใด เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ทุศีล สดับน้อย ตระหนี่ ปัญญาทราม. การเสพ การเสพเนืองๆ การคบ การเข้าไปคบ การเข้าไปคบเนืองๆ การภักดี การภักดีเนืองๆ ความน้อมไปตามบุคคลเหล่านั้น” แม้ปาปมิตตตานั้น ก็พึงเห็นว่าโดยอรรถเหมือนกับโทวจัสสตา.

သောဝစဿတာ စ ကလျာဏမိတ္တတာ စ ဝုတ္တပ္ပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥဘောပိ ပနေတာ ဣဓ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ ကထိတာ.

พึงทราบโสวจัสสตาและกัลยาณมิตตตาโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ก็ธรรมทั้งสองนั้น ในที่นี้ ท่านกล่าวว่าเป็นธรรมที่เจือกันด้วยโลกิยะและโลกุตตระ.

အာပတ္တိကုသလတာတိ ‘‘ပဉ္စပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာပတ္တိယော, သတ္တပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာပတ္တိယော. ယာ တာသံ အာပတ္တီနံ အာပတ္တိကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၆) ဧဝံ ဝုတ္တော အာပတ္တိကုသလဘာဝေါ.

บทว่า อาปตฺติกุสลตา ความว่า ความเป็นผู้ฉลาดในอาบัติ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “อาปัตติขันธ์ ๕ ก็ดี ชื่อว่าอาบัติ, อาปัตติขันธ์ ๗ ก็ดี ชื่อว่าอาบัติ. ความเป็นผู้ฉลาดในอาบัติ ปัญญา ความรู้ทั่วในอาบัติเหล่านั้น อย่างใด”.

အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကုသလတာတိ ‘‘ယာ တာဟိ အာပတ္တီဟိ ဝုဋ္ဌာနကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၇) ဧဝံ ဝုတ္တာ သဟ ကမ္မဝါစာယ အာပတ္တီဟိ ဝုဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒဇာနနာ ပညာ.

บทว่า อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา ความว่า ปัญญาที่รู้การกำหนดการออกจากอาบัติพร้อมด้วยกรรมวาจา ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากอาบัติเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว อย่างใด”.

သမာပတ္တိကုသလတာတိ ‘‘အတ္ထိ သဝိတက္ကသဝိစာရာ သမာပတ္တိ, အတ္ထိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ သမာပတ္တိ, အတ္ထိ အဝိတက္ကအဝိစာရာ သမာပတ္တိ. ယာ တာသံ သမာပတ္တီနံ ကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၈) ဧဝံ ဝုတ္တာ သဟ ပရိကမ္မေန အပ္ပနာပရိစ္ဆေဒဇာနနာ ပညာ. သမာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကုသလတာတိ ‘‘ယာ တာဟိ သမာပတ္တီဟိ ဝုဋ္ဌာနကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၉) ဧဝံ ဝုတ္တာ ယထာပရိစ္ဆိန္နသမယဝသေနေဝ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနသမတ္ထာ ‘‘ဧတ္တကံ ဂတေ သူရိယေ ဥဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ ဝုဋ္ဌာနကာလပရိစ္ဆေဒကာ ပညာ.

บทว่า สมาปตฺติกุสลตา ความว่า ปัญญาที่รู้การกำหนดอัปปนาสมาบัติพร้อมด้วยบริกรรม ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “สมาบัติที่มีวิตกวิจารมีอยู่, สมาบัติที่ไม่มีวิตกแต่มีเพียงวิจารมีอยู่, สมาบัติที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารมีอยู่. ความเป็นผู้ฉลาดในสมาบัติเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว อย่างใด”. บทว่า สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา ความว่า ปัญญาที่สามารถออกจากสมาบัติได้ตามเวลาที่กำหนดไว้เท่านั้น ที่กำหนดกาลเวลาออกจากสมาบัติว่า “เมื่อดวงอาทิตย์เคลื่อนไปเท่านี้ เราจักลุกขึ้น” ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว อย่างใด”.

ဓာတုကုသလတာတိ ‘‘အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော စက္ခုဓာတု…ပေ… မနောဝိညာဏဓာတု. ယာ တာသံ ဓာတူနံ ကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၀) ဧဝံ ဝုတ္တာ အဋ္ဌာရသန္နံ [Pg.162] ဓာတူနံ သဘာဝပရိစ္ဆေဒကာ သဝနဓာရဏသမ္မသနပဋိဝေဓပညာ. မနသိကာရကုသလတာတိ ‘‘ယာ တာသံ ဓာတူနံ မနသိကာရကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၁) ဧဝံ ဝုတ္တာ တာသံယေဝ ဓာတူနံ သမ္မသနပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏပညာ.

บทว่า ธาตุกุสลตา ความว่า ปัญญาคือการฟัง การทรงจำ การพิจารณา และการแทงตลอด ซึ่งกำหนดสภาวะของธาตุ ๑๘ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ธาตุ ๑๘ คือ จักขุธาตุ...ฯลฯ...มโนวิญญาณธาตุ. ความเป็นผู้ฉลาดในธาตุเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว อย่างใด”. บทว่า มนสิการกุสลตา ความว่า ปัญญาคือการพิจารณา การแทงตลอด และการพิจารณาทบทวนซึ่งธาตุเหล่านั้นนั่นเอง ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ความเป็นผู้ฉลาดในการมนสิการธาตุเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว อย่างใด”.

အာယတနကုသလတာတိ ‘‘ဒွါဒသာယတနာနိ စက္ခာယတနံ…ပေ… ဓမ္မာယတနံ. ယာ တေသံ အာယတနာနံ အာယတနကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၂) ဧဝံ ဝုတ္တာ ဒွါဒသန္နံ အာယတနာနံ ဥဂ္ဂဟမနသိကာရပဇာနနာ ပညာ. အပိစ ဓာတုကုသလတာပိ ဥဂ္ဂဟမနသိကာရသဝနသမ္မသနပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏေသု ဝတ္တတိ မနသိကာရကုသလတာပိ အာယတနကုသလတာပိ. အယံ ပနေတ္ထ ဝိသေသော, သဝနဥဂ္ဂဟပစ္စဝေက္ခဏာ လောကိယာ, ပဋိဝေဓော လောကုတ္တရော, သမ္မသနမနသိကာရာ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ. ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလတာတိ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ…ပေ… သမုဒယော ဟောတီတိ ယာ တတ္ထ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၃) ဧဝံ ဝုတ္တာ ဒွါဒသန္နံ ပစ္စယာကာရာနံ ဥဂ္ဂဟာဒိဝသေန ပဝတ္တာ ပညာ.

บทว่า อายตนกุสลตา ความว่า ปัญญาที่รู้ทั่วถึงด้วยการเรียนและการมนสิการซึ่งอายตนะ ๑๒ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “อายตนะ ๑๒ คือ จักขายตนะ...ฯลฯ...ธัมมายตนะ. ความเป็นผู้ฉลาดในอายตนะเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว อย่างใด”. อีกอย่างหนึ่ง แม้ธาตุกุสลตาก็เป็นไปใน การเรียน การมนสิการ การฟัง การพิจารณา การแทงตลอด และการพิจารณาทบทวน แม้มนสิการกุสลตาและอายตนกุสลตาก็เช่นกัน. นี้เป็นความแตกต่างในที่นี้ คือ การฟัง การเรียน และการพิจารณาทบทวน เป็นโลกิยะ, การแทงตลอด เป็นโลกุตตระ, การพิจารณาและการมนสิการ เจือกันด้วยโลกิยะและโลกุตตระ. บทว่า ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตา ความว่า ปัญญาที่เป็นไปโดยนัยแห่งการเรียนเป็นต้น ซึ่งปัจจยาการ ๑๒ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ ปัญญา ความรู้ทั่วในปฏิจจสมุปบาทนั้น อย่างใด”.

ဌာနကုသလတာတိ ‘‘ယေ ယေ ဓမ္မာ ယေသံ ယေသံ ဓမ္မာနံ ဟေတုပစ္စယာ ဥပ္ပာဒါယ တံ တံ ဌာနန္တိ ယာ တတ္ထ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၄) ဧဝံ ဝုတ္တာ ‘‘စက္ခုံ ဝတ္ထုံ ကတွာ ရူပံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နဿ စက္ခုဝိညာဏဿ စက္ခုရူပံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၃၄၄) ဌာနဉ္စေဝ ကာရဏဉ္စာ’’တိ ဧဝံ ဌာနပရိစ္ဆိန္ဒနသမတ္ထာ ပညာ. အဋ္ဌာနကုသလတာတိ ‘‘ယေ ယေ ဓမ္မာ ယေသံ ယေသံ ဓမ္မာနံ န ဟေတူ န ပစ္စယာ ဥပ္ပာဒါယ တံ တံ အဋ္ဌာနန္တိ ယာ တတ္ထ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၅) ဧဝံ ဝုတ္တာ ‘‘စက္ခုံ ဝတ္ထုံ ကတွာ ရူပံ အာရမ္မဏံ ကတွာ သောတဝိညာဏာဒီနိ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ တေသံ စက္ခုရူပံ န ဌာနံ န ကာရဏ’’န္တိ ဧဝံ အဋ္ဌာနပရိစ္ဆိန္ဒနသမတ္ထာ ပညာ အပိစ ဧတသ္မိံ ဒုကေ ‘‘ကိတ္တာဝတာ ပန, ဘန္တေ, ဌာနာဌာနကုသလော ဘိက္ခူတိ အလံ ဝစနာယာတိ. ဣဓာနန္ဒ, ဘိက္ခု အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော, ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော ကဉ္စိ သင်္ခါရံ နိစ္စတော ဥပဂစ္ဆေယျ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီတိ ပဇာနာတိ. ဌာနဉ္စ ခေါ ဧတံ ဝိဇ္ဇတိ, ယံ ပုထုဇ္ဇနော ကဉ္စိ သင်္ခါရံ နိစ္စတော ဥပဂစ္ဆေယျာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၇) ဣမိနာပိ သုတ္တေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า ฐานกุสลตา ความว่า ปัญญาที่สามารถกำหนดฐานะได้ว่า “อาศัยจักขุเป็นวัตถุ อาศัยรูปเป็นอารมณ์ จักขุและรูปเป็นทั้งฐานะและเป็นทั้งเหตุแห่งจักขุวิญญาณที่เกิดขึ้น” ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ธรรมเหล่าใดๆ เป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใดๆ ธรรมนั้นๆ เป็นฐานะ ปัญญา ความรู้ทั่วในฐานะนั้น อย่างใด”. บทว่า อฐานกุสลตา ความว่า ปัญญาที่สามารถกำหนดอฐานะได้ว่า “อาศัยจักขุเป็นวัตถุ อาศัยรูปเป็นอารมณ์ โสตวิญญาณเป็นต้นย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะฉะนั้น จักขุและรูปจึงไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่เหตุของโสตวิญญาณเป็นต้นเหล่านั้น” ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ธรรมเหล่าใดๆ ไม่เป็นเหตุ ไม่เป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใดๆ ธรรมนั้นๆ เป็นอฐานะ ปัญญา ความรู้ทั่วในอฐานะนั้น อย่างใด”. อีกอย่างหนึ่ง ในทุกะนี้ พึงทราบเนื้อความแม้โดยพระสูตรนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ภิกษุจึงควรเรียกว่าเป็นผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ? ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดว่า ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ จะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยงนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้ และย่อมรู้ชัดว่า ข้อที่ปุถุชนจะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยงนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้”.

အဇ္ဇဝန္တိ [Pg.163] ဂေါမုတ္တဝင်္ကတာ စန္ဒဝင်္ကတာ နင်္ဂလကောဋိဝင်္ကတာတိ တယော အနဇ္ဇဝါ. ဧကစ္စော ဟိ ဘိက္ခု ပဌမဝယေ ဧကဝီသတိယာ အနေသနာသု ဆသု စ အဂေါစရေသု စရတိ, မဇ္ဈိမပစ္ဆိမဝယေသု လဇ္ဇီ ကုက္ကုစ္စကော သိက္ခာကာမော ဟောတိ, အယံ ဂေါမုတ္တဝင်္ကတာ နာမ. ဧကော ပဌမဝယေပိ ပစ္ဆိမဝယေပိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပူရေတိ, လဇ္ဇီ ကုက္ကုစ္စကော သိက္ခာကာမော ဟောတိ, မဇ္ဈိမဝယေ ပုရိမသဒိသော, အယံ စန္ဒဝင်္ကတာ နာမ. ဧကော ပဌမဝယေပိ မဇ္ဈိမဝယေပိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပူရေတိ, လဇ္ဇီ ကုက္ကုစ္စကော သိက္ခာကာမော ဟောတိ, ပစ္ဆိမဝယေ ပုရိမသဒိသော အယံ နင်္ဂလကောဋိဝင်္ကတာ နာမ. ဧကော သဗ္ဗမေတံ ဝင်္ကတံ ပဟာယ တီသုပိ ဝယေသု ပေသလော လဇ္ဇီ ကုက္ကုစ္စကော သိက္ခာကာမော ဟောတိ. တဿ ယော သော ဥဇုဘာဝေါ, ဣဒံ အဇ္ဇဝံ နာမ. အဘိဓမ္မေပိ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမော အဇ္ဇဝေါ. ယာ အဇ္ဇဝတာ အဇိမှတာ အဝင်္ကတာ အကုဋိလတာ, အယံ ဝုစ္စတိ အဇ္ဇဝေါ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၆). လဇ္ဇဝန္တိ ‘‘တတ္ထ ကတမော လဇ္ဇဝေါ? ယော ဟိရီယတိ ဟိရီယိတဗ္ဗေန ဟိရီယတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ. အယံ ဝုစ္စတိ လဇ္ဇဝေါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော လဇ္ဇီဘာဝေါ.

คำว่า อัชชวะ (ความซื่อตรง) คือ ความไม่ตรง ๓ อย่าง ได้แก่ โคมุตตวังกตา (ความคดเหมือนเยี่ยวโค) จันทวังกตา (ความคดเหมือนพระจันทร์เสี้ยว) นังคลโกฏิวังกตา (ความคดเหมือนปลายไถ) จริงอยู่ ภิกษุบางรูปในปฐมวัย ย่อมประพฤติในอเนสนา ๒๑ อย่าง และในอโคจร ๖ อย่าง แต่ในมัชฌิมวัยและปัจฉิมวัย เป็นผู้มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อการศึกษา นี้ชื่อว่า โคมุตตวังกตา ภิกษุบางรูป แม้ในปฐมวัยและปัจฉิมวัย ย่อมบำเพ็ญจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ์ เป็นผู้มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อการศึกษา แต่ในมัชฌิมวัย เป็นเช่นกับภิกษุรูปก่อน นี้ชื่อว่า จันทวังกตา ภิกษุบางรูป แม้ในปฐมวัยและมัชฌิมวัย ย่อมบำเพ็ญจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ์ เป็นผู้มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อการศึกษา แต่ในปัจฉิมวัย เป็นเช่นกับภิกษุรูปก่อน นี้ชื่อว่า นังคลโกฏิวังกตา ภิกษุบางรูป ละความคดทั้งหมดนี้แล้ว เป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อการศึกษา แม้ในวัยทั้งสาม ความเป็นผู้ตรงนั้นใดของภิกษุนั้น นี้ชื่อว่า อัชชวะ แม้ในพระอภิธรรมก็ตรัสไว้ว่า – “ในธรรมเหล่านั้น อัชชวะเป็นไฉน ความเป็นผู้ซื่อตรง ความไม่คด ความไม่โกง ความไม่คดเคี้ยว ใด นี้เรียกว่า อัชชวะ” ส่วน ลัชชวะ คือ ความเป็นผู้มีความละอาย ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ลัชชวะเป็นไฉน ผู้ใดย่อมละอายต่อสิ่งที่ควรละอาย ย่อมละอายต่อการเข้าถึงธรรมอันเป็นบาปอกุศล นี้เรียกว่า ลัชชวะ”

ခန္တီတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ခန္တိ? ယာ ခန္တိ ခမနတာ အဓိဝါသနတာ အစဏ္ဍိက္ကံ အနဿုရောပေါ အတ္တမနတာ စိတ္တဿာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၈) ဧဝံ ဝုတ္တာ အဓိဝါသနခန္တိ. သောရစ္စန္တိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သောရစ္စံ? ယော ကာယိကော အဝီတိက္ကမော, ဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော, ကာယိကဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော. ဣဒံ ဝုစ္စတိ သောရစ္စံ. သဗ္ဗောပိ သီလသံဝရော သောရစ္စ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၉) ဧဝံ ဝုတ္တော သုရတဘာဝေါ.

คำว่า ขันติ คือ อธิวาสนขันติ (ความอดทนอดกลั้น) ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ขันติเป็นไฉน ความอดทน ความทนได้ ความอดกลั้น ความไม่ดุร้าย ความไม่เกรี้ยวกราด ความพอใจแห่งจิต ใด” คำว่า โสรัจจะ คือ ความเป็นผู้สงบเสงี่ยม ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น โสรัจจะเป็นไฉน การไม่ล่วงละเมิดทางกาย การไม่ล่วงละเมิดทางวาจา การไม่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา ใด นี้เรียกว่า โสรัจจะ แม้ศีลสังวรทั้งหมด ก็เป็นโสรัจจะ”

သာခလျန္တိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သာခလျံ? ယာ သာ ဝါစာ အဏ္ဍကာ ကက္ကသာ ပရကဋုကာ ပရာဘိသဇ္ဇနီ ကောဓသာမန္တာ အသမာဓိသံဝတ္တနိကာ, တထာရူပိံ ဝါစံ ပဟာယ ယာ သာ ဝါစာ နေဠာ ကဏ္ဏသုခါ ပေမနီယာ ဟဒယင်္ဂမာ ပေါရီ ဗဟုဇနကန္တာ ဗဟုဇနမနာပါ, တထာရူပိံ ဝါစံ ဘာသိတာ ဟောတိ. ယာ တတ္ထ သဏှဝါစတာ သခိလဝါစတာ အဖရုသဝါစတာ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ သာခလျ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၃၅၀) ဧဝံ ဝုတ္တော သမ္မောဒကမုဒုကဘာဝေါ. ပဋိသန္ထာရောတိ အယံ လောကသန္နိဝါသော အာမိသေန ဓမ္မေန စာတိ ဒွီဟိ ဆိဒ္ဒေါ, တဿ တံ ဆိဒ္ဒံ ယထာ န ပညာယတိ, ဧဝံ ပီဌဿ ဝိယ ပစ္စတ္ထရဏေန အာမိသေန ဓမ္မေန စ ပဋိသန္ထရဏံ. အဘိဓမ္မေပိ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ ကတမော ပဋိသန္ထာရော[Pg.164]? အာမိသပဋိသန္ထာရော စ ဓမ္မပဋိသန္ထာရော စ. ဣဓေကစ္စော ပဋိသန္ထာရကော ဟောတိ အာမိသပဋိသန္ထာရေန ဝါ ဓမ္မပဋိသန္ထာရေန ဝါ. အယံ ဝုစ္စတိ ပဋိသန္ထာရော’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၅၁). ဧတ္ထ စ အာမိသေန သင်္ဂဟော အာမိသပဋိသန္ထာရော နာမ. တံ ကရောန္တေန မာတာပိတူနံ ဘိက္ခုဂတိကဿ ဝေယျာဝစ္စကရဿ ရညော စောရာနဉ္စ အဂ္ဂံ အဂ္ဂဟေတွာပိ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတိ. အာမသိတွာ ဒိန္နေ ဟိ ရာဇာနော စ စောရာ စ အနတ္ထမ္ပိ ကရောန္တိ ဇီဝိတက္ခယမ္ပိ ပါပေန္တိ, အနာမသိတွာ ဒိန္နေ အတ္တမနာ ဟောန္တိ. စောရနာဂဝတ္ထုအာဒီနိ စေတ္ထ ဝတ္ထူနိ ကထေတဗ္ဗာနိ. တာနိ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၈၅-၇) ဝိတ္ထာရိတာနိ. သက္ကစ္စံ ဥဒ္ဒေသဒါနံ ပါဠိဝဏ္ဏနာ ဓမ္မကထာကထနန္တိ ဧဝံ ဓမ္မေန သင်္ဂဟော ဓမ္မပဋိသန္ထာရော နာမ.

คำว่า สาขัลยะ คือ ความเป็นผู้อ่อนโยนน่าชื่นชม ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น สาขัลยะเป็นไฉน คือ ละวาจาที่มีหนาม หยาบคาย เผ็ดร้อนต่อผู้อื่น เสียดแทงผู้อื่น ใกล้ต่อความโกรธ ไม่เป็นไปเพื่อสมาธิเสีย แล้วกล่าววาจาที่ไม่มีโทษ สบายหู น่ารัก ซาบซึ้งใจ เป็นของชาวเมือง เป็นที่รักของคนหมู่มาก เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก ความมีวาจาไพเราะ ความมีวาจาอ่อนหวาน ความมีวาจาไม่หยาบคาย ในวาจานั้นใด นี้เรียกว่า สาขัลยะ” คำว่า ปฏิสันถาร คือ โลกสันนิวาสนี้มีช่องโหว่ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ด้วยอามิสและด้วยธรรม การต้อนรับด้วยอามิสและด้วยธรรม ก็เหมือนการปูลาดตั่งด้วยเครื่องปูลาด เพื่อไม่ให้ช่องโหว่นั้นของโลกสันนิวาสนั้นปรากฏ แม้ในพระอภิธรรมก็ตรัสไว้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ปฏิสันถารเป็นไฉน คือ อามิสปฏิสันถาร และ ธรรมปฏิสันถาร บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเป็นผู้ทำปฏิสันถาร ด้วยอามิสปฏิสันถาร หรือด้วยธรรมปฏิสันถาร นี้เรียกว่า ปฏิสันถาร” และในปฏิสันถาร ๒ อย่างนั้น การสงเคราะห์ด้วยอามิส ชื่อว่า อามิสปฏิสันถาร เมื่อภิกษุทำปฏิสันถารนั้นอยู่ แม้ไม่ถือเอาส่วนเลิศถวายแด่มารดาบิดา ภิกษุผู้เป็นเช่นกับตน คนรับใช้ พระราชา และโจร ก็ควรให้ได้ เพราะว่า เมื่อพิจารณาแล้วให้ พระราชาและโจรทั้งหลาย ย่อมทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์บ้าง ย่อมทำให้ถึงความสิ้นชีวิตบ้าง แต่เมื่อไม่พิจารณาแล้วให้ เขาย่อมมีใจยินดี และในเรื่องนี้ พึงกล่าวเรื่องต่างๆ มีเรื่องโจรชื่อนาคะเป็นต้น เรื่องเหล่านั้น ท่านขยายไว้พิสดารแล้วในอรรถกถาวินัย ชื่อ สมันตปาสาทิกา การให้เรียนอุเทศโดยเคารพ การอธิบายบาลี การกล่าวธรรมกถา การสงเคราะห์ด้วยธรรมอย่างนี้ ชื่อว่า ธรรมปฏิสันถาร

အဝိဟိံသာတိ ကရုဏာပိ ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေါပိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘တတ္ထ ကတမာ အဝိဟိံသာ? ယာ သတ္တေသု ကရုဏာ ကရုဏာယနာ ကရုဏာယိတတ္တံ ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ အဝိဟိံသာ’’တိ. သောစေယျန္တိ မေတ္တာယ စ မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂဿ စ ဝသေန သုစိဘာဝေါ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ သောစေယျံ? ယာ သတ္တေသု မေတ္တိ မေတ္တာယနာ မေတ္တာယိတတ္တံ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ သောစေယျ’’န္တိ.

คำว่า อวิหิงสา คือ แม้กรุณา แม้ปุพพภาคแห่งกรุณา (ธรรมเบื้องต้นของกรุณา) และคำนี้ท่านก็กล่าวไว้ว่า – “ในธรรมเหล่านั้น อวิหิงสาเป็นไฉน ความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย อาการที่กรุณา ความเป็นผู้มีใจกรุณา กรุณาเจโตวิมุติ ใด นี้เรียกว่า อวิหิงสา” คำว่า โสเจยยะ คือ ความเป็นผู้สะอาดด้วยอำนาจแห่งเมตตาและปุพพภาคแห่งเมตตา และคำนี้ท่านก็กล่าวไว้ว่า – “ในธรรมเหล่านั้น โสเจยยะเป็นไฉน ความเมตตาในสัตว์ทั้งหลาย อาการที่เมตตา ความเป็นผู้มีใจเมตตา เมตตาเจโตวิมุติ ใด นี้เรียกว่า โสเจยยะ”

မုဋ္ဌဿစ္စန္တိ သတိဝိပ္ပဝါသော, ယထာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမံ မုဋ္ဌဿစ္စံ? ယာ အသတိ အနနုဿတိ အပ္ပဋိဿတိ အဿရဏတာ အဓာရဏတာ ပိလာပနတာ သမ္မုဿနတာ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ မုဋ္ဌဿစ္စံ’’ (ဓ. သ. ၁၃၅၆). အသမ္ပဇညန္တိ, ‘‘တတ္ထ ကတမံ အသမ္ပဇညံ? ယံ အညာဏံ အဒဿနံ အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ မောဟော အကုသလမူလ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ အဝိဇ္ဇာယေဝ. သတိ သတိယေဝ. သမ္ပဇညံ ဉာဏံ.

คำว่า มุฏฐัสสัจจะ คือ ความหลงลืมสติ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ในธรรมเหล่านั้น มุฏฐัสสัจจะเป็นไฉน ความไม่มีสติ ความไม่ระลึกเนืองๆ ความไม่ระลึกตอบ ความระลึกไม่ได้ ความทรงจำไม่ได้ ความเลือนไป ความลืมสนิท ใด นี้เรียกว่า มุฏฐัสสัจจะ” คำว่า อสัมปชัญญะ คือ อวิชชานั่นเอง ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น อสัมปชัญญะเป็นไฉน ความไม่รู้ ความไม่เห็น ลิ่มคืออวิชชา โมหะ อกุศลมูล ใด” สติ ก็คือ สตินั่นเอง สัมปชัญญะ ก็คือ ญาณ

ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာ? ဣဓေကစ္စော စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၃၅၂) နယေန ဝိတ္ထာရိတော ဣန္ဒြိယသံဝရဘေဒေါ. ဘောဇနေ အမတ္တညုတာတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘောဇနေ အမတ္တညုတာ? ဣဓေကစ္စော အပ္ပဋိသင်္ခါ အယောနိသော အာဟာရံ အာဟာရေတိ ဒဝါယ မဒါယ မဏ္ဍနာယ ဝိဘူသနာယ. ယာ တတ္ထ အသန္တုဋ္ဌိတာ အမတ္တညုတာ အပ္ပဋိသင်္ခါ ဘောဇနေ’’တိ ဧဝံ အာဂတော ဘောဇနေ အမတ္တညုဘာဝေါ. အနန္တရဒုကော ဝုတ္တပ္ပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

คำว่า ความเป็นผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย คือ การทำลายอินทริยสังวร ที่ท่านขยายความไว้โดยนัย มีอาทิว่า “ในธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมเป็นผู้ถือนิมิต” คำว่า ความเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนะ คือ ความเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนะ ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนะเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่พิจารณาโดยแยบคาย ย่อมบริโภคอาหาร เพื่อเล่น เพื่อมัวเมา เพื่อประดับ เพื่อตกแต่ง ความไม่สันโดษ ความไม่รู้ประมาณ การไม่พิจารณาในโภชนะนั้นใด” พึงทราบทุกะ (หมวดสอง) ที่ถัดไป โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

ပဋိသင်္ခါနဗလန္တိ [Pg.165] ‘‘တတ္ထ ကတမံ ပဋိသင်္ခါနဗလံ? ယာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတံ အပ္ပဋိသင်္ခါယ အကမ္ပနဉာဏံ. ဘာဝနာဗလန္တိ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နံ ဗလံ. အတ္ထတော ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသီသေန သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဟောန္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ ဘာဝနာဗလံ? ယာ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အာသေဝနာ ဘာဝနာ ဗဟုလီကမ္မံ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဘာဝနာဗလံ. သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝနာဗလ’’န္တိ.

ปฏิสังขานพล คือ ญาณที่ไม่หวั่นไหวเพราะการไม่พิจารณา ซึ่งทรงขยายความไว้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ปฏิสังขานพลเป็นไฉน? ได้แก่ ปัญญา ความรู้ทั่ว” ภาวนาพล คือ กำลังที่เกิดขึ้นแก่ผู้เจริญ โดยอรรถ ได้แก่ โพชฌงค์ ๗ มีวิริยสัมโพชฌงค์เป็นประธาน แม้คำนี้ก็ได้ตรัสไว้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ภาวนาพลเป็นไฉน? การเสพ การเจริญ การกระทำให้มากซึ่งกุศลธรรมทั้งหลายใด นี้เรียกว่า ภาวนาพล โพชฌงค์ ๗ เป็นภาวนาพล”

သတိဗလန္တိ အဿတိယာ အကမ္ပနဝသေန သတိယေဝ. သမာဓိဗလန္တိ ဥဒ္ဓစ္စေ အကမ္ပနဝသေန သမာဓိယေဝ. သမထော သမာဓိ. ဝိပဿနာ ပညာ. သမထောဝ တံ အာကာရံ ဂဟေတွာ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗဿ သမထဿ နိမိတ္တဝသေန သမထနိမိတ္တံ ပဂ္ဂါဟနိမိတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. ပဂ္ဂါဟော ဝီရိယံ. အဝိက္ခေပေါ ဧကဂ္ဂတာ. ဣမေဟိ ပန သတိ စ သမ္ပဇညဉ္စ ပဋိသင်္ခါနဗလဉ္စ ဘာဝနာဗလဉ္စ သတိဗလဉ္စ သမာဓိဗလဉ္စ သမထော စ ဝိပ္ပဿနာ စ သမထနိမိတ္တဉ္စ ပဂ္ဂါဟနိမိတ္တဉ္စ ပဂ္ဂါဟော စ အဝိက္ခေပေါ စာတိ ဆဟိ ဒုကေဟိ ပရတော သီလဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါဒုကေန စ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ ဓမ္မာ ကထိတာ.

สติพล คือ สตินั่นเอง โดยเป็นธรรมที่ไม่หวั่นไหวเพราะความไม่มีสติ สมาธิพล คือ สมาธินั่นเอง โดยเป็นธรรมที่ไม่หวั่นไหวเพราะอุทธัจจะ สมถะ คือ สมาธิ วิปัสสนา คือ ปัญญา สมถะนั่นเอง ถือเอาอาการนั้นแล้ว ชื่อว่าสมถนิมิต โดยเป็นนิมิตของสมถะที่จะพึงให้เป็นไปอีก แม้ในปัคคาหนิมิต ก็นัยนี้เหมือนกัน ปัคคาหะ คือ วิริยะ อวิกเขปะ คือ เอกัคคตา ก็โดยทุกะ ๖ หมวดเหล่านี้ คือ สติและสัมปชัญญะ, ปฏิสังขานพลและภาวนาพล, สติพลและสมาธิพล, สมถะและวิปัสสนา, สมถนิมิตและปัคคาหนิมิต, ปัคคาหะและอวิกเขปะ และโดยทุกะคือสีลสัมปทาและทิฏฐิสัมปทาในลำดับต่อไป ธรรมทั้งหลายที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว

သီလဝိပတ္တီတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ သီလဝိပတ္တိ? ကာယိကော ဝီတိက္ကမော…ပေ… သဗ္ဗမ္ပိ ဒုဿီလျံ သီလဝိပတ္တီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော သီလဝိနာသကော အသံဝရော. ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တီတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိ? နတ္ထိ ဒိန္နံ နတ္ထိ ယိဋ္ဌ’’န္တိ ဧဝံ အာဂတာ သမ္မာဒိဋ္ဌိဝိနာသိကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ.

สีลวิบัติ คือ ความไม่สำรวมอันเป็นเหตุทำลายศีล ที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น สีลวิบัติเป็นไฉน? การล่วงละเมิดทางกาย...ฯลฯ... แม้ทุศีลยธรรมทั้งหมด ก็เป็นสีลวิบัติ” ทิฏฐิวิบัติ คือ มิจฉาทิฏฐิอันเป็นเหตุทำลายสัมมาทิฏฐิ ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ทิฏฐิวิบัติเป็นไฉน? ทานที่ให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล”

သီလသမ္ပဒါတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ သီလသမ္ပဒါ? ကာယိကော အဝီတိက္ကမော’’တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တသောရစ္စမေဝ သီလဿ သမ္ပာဒနတော ပရိပူရဏတော ‘‘သီလသမ္ပဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ‘‘သဗ္ဗောပိ သီလသံဝရော သီလသမ္ပဒါ’’တိ ဣဒံ မာနသိကပရိယာဒါနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါ? အတ္ထိ ဒိန္နံ အတ္ထိ ယိဋ္ဌံ…ပေ… သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေန္တီတိ ယာ ဧဝရူပါ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ ဧဝံ အာဂတံ ဒိဋ္ဌိပါရိပူရိဘူတံ ဉာဏံ.

สีลสัมปทา คือ โสรัจจะนั่นเองที่กล่าวไว้ก่อนแล้วอย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น สีลสัมปทาเป็นไฉน? การไม่ล่วงละเมิดทางกาย” เพราะยังศีลให้ถึงพร้อม เพราะทำให้บริบูรณ์ จึงเรียกว่า “สีลสัมปทา” และในที่นี้ คำว่า “แม้สีลสังวรทั้งหมด ก็เป็นสีลสัมปทา” นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อกำหนดเอาแม้ส่วนที่เป็นไปทางใจ ทิฏฐิสัมปทา คือ ญาณที่เป็นความบริบูรณ์แห่งทิฏฐิ ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ทิฏฐิสัมปทาเป็นไฉน? ทานที่ให้แล้วมีผล การบูชามีผล...ฯลฯ... ท่านเหล่านั้นกระทำให้แจ้งแล้วจึงประกาศ ปัญญา ความรู้ทั่วเห็นปานใด”

သီလဝိသုဒ္ဓီတိ ဝိသုဒ္ဓိံ ပါပေတုံ သမတ္ထံ သီလံ. အဘိဓမ္မေ ပနာယံ ‘‘တတ္ထ ကတမာ သီလဝိသုဒ္ဓိ? ကာယိကော အဝီတိက္ကမော ဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော ကာယိကဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော, အယံ ဝုစ္စတိ သီလဝိသုဒ္ဓီ’’တိ ဧဝံ ဝိဘတ္တာ. ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓီတိ ဝိသုဒ္ဓိံ ပါပေတုံ သမတ္ထံ ဒဿနံ. အဘိဓမ္မေ ပနာယံ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ? ကမ္မဿကတဉာဏံ သစ္စာနုလောမိကဉာဏံ မဂ္ဂသမင်္ဂိဿဉာဏံ ဖလသမင်္ဂိဿဉာဏ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ. ဧတ္ထ စ တိဝိဓံ ဒုစ္စရိတံ အတ္တနာ [Pg.166] ကတမ္ပိ ပရေန ကတမ္ပိ သကံ နာမ န ဟောတိ အတ္ထဘဉ္ဇနတော. သုစရိတံ သကံ နာမ အတ္ထဇနနတောတိ ဧဝံ ဇာနနံ ကမ္မဿကတဉာဏံ နာမ. တသ္မိံ ဌတွာ ဗဟုံ ဝဋ္ဋဂါမိကမ္မံ အာယူဟိတွာ သုခတော သုခေနေဝ အရဟတ္တံ ပတ္တာ ဂဏနပထံ ဝီတိဝတ္တာ. ဝိပဿနာဉာဏံ ပန ဝစီသစ္စဉ္စ အနုလောမေတိ, ပရမတ္ထသစ္စဉ္စ န ဝိလောမေတီတိ သစ္စာနုလောမိကံ ဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ.

สีลวิสุทธิ คือ ศีลที่สามารถเพื่อจะให้ถึงความบริสุทธิ์ ก็ในอภิธรรม ท่านจำแนกสีลวิสุทธินี้ไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น สีลวิสุทธิเป็นไฉน? การไม่ล่วงละเมิดทางกาย การไม่ล่วงละเมิดทางวาจา การไม่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา นี้เรียกว่า สีลวิสุทธิ” ทิฏฐิวิสุทธิ คือ ทัสสนะที่สามารถเพื่อจะให้ถึงความบริสุทธิ์ ก็ในอภิธรรม ท่านกล่าวทิฏฐิวิสุทธินี้ไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ทิฏฐิวิสุทธิเป็นไฉน? กัมมัสสกตาญาณ สัจจานุโลมิกญาณ ญาณของผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ญาณของผู้พร้อมเพรียงด้วยผล” และในญาณเหล่านั้น ทุจริต ๓ อย่าง แม้ตนทำเอง แม้ผู้อื่นทำ ก็ไม่ชื่อว่าเป็นของตน เพราะทำลายประโยชน์ สุจริตชื่อว่าเป็นของตน เพราะก่อให้เกิดประโยชน์ ความรู้อย่างนี้ ชื่อว่า กัมมัสสกตาญาณ ท่านผู้ตั้งอยู่ในญาณนั้นแล้ว สั่งสมกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะเป็นอันมากแล้ว บรรลุพระอรหัตจากสุขสู่สุขโดยแท้ ล่วงเลยวิถีแห่งการนับ ส่วนวิปัสสนาญาณ ย่อมอนุโลมตามวจีสัจจะด้วย และไม่ขัดแย้งต่อปรมัตถสัจจะด้วย เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัจจานุโลมิกญาณ

‘‘ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပန ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာန’’န္တိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓီတိ ဉာဏဒဿနံ ကထိတံ. ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာနန္တိ တံသမ္ပယုတ္တမေဝ ဝီရိယံ. အပိ စ ပုရိမပဒေန စတုမဂ္ဂဉာဏံ. ပစ္ဆိမပဒေန တံသမ္ပယုတ္တံ ဝီရိယံ. အဘိဓမ္မေ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပနာတိ ယာ ပညာ ပဇာနနာ အမောဟော ဓမ္မဝိစယော သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာနန္တိ ယော စေတသိကော ဝီရိယာရမ္ဘော သမ္မာဝါယာမော’’တိ ဧဝံ အယံ ဒုကော ဝိဘတ္တော.

ในบทว่า “ก็ทิฏฐิวิสุทธิและความเพียรของผู้มีทิฏฐิเห็นปานนั้น” นี้ ด้วยบทว่า “ทิฏฐิวิสุทธิ” ท่านกล่าวถึงญาณทัสสนะ ด้วยบทว่า “และความเพียรของผู้มีทิฏฐิเห็นปานนั้น” ท่านกล่าวถึงวิริยะที่สัมปยุตด้วยญาณทัสสนะนั้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทแรก ท่านกล่าวถึงจตุมัคคญาณ ด้วยบทหลัง ท่านกล่าวถึงวิริยะที่สัมปยุตด้วยมรรคญาณนั้น ส่วนในอภิธรรม ทุกะนี้ท่านจำแนกไว้อย่างนี้ว่า “ก็ทิฏฐิวิสุทธิ ได้แก่ ปัญญา ความรู้ทั่ว ความไม่หลง การเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ และความเพียรของผู้มีทิฏฐิเห็นปานนั้น ได้แก่ การปรารภความเพียรทางใจใด สัมมาวายามะ”

‘‘သံဝေဂေါ စ သံဝေဇနီယေသု ဌာနေသူ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘သံဝေဂေါတိ ဇာတိဘယံ ဇရာဘယံ ဗျာဓိဘယံ မရဏဘယ’’န္တိ ဧဝံ ဇာတိအာဒီနိ ဘယတော ဒဿနဉာဏံ. သံဝေဇနီယံ ဌာနန္တိ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏံ. ဧတာနိ ဟိ စတ္တာရိ ဇာတိ ဒုက္ခာ, ဇရာ ဒုက္ခာ, ဗျာဓိ ဒုက္ခော, မရဏံ ဒုက္ခန္တိ ဧဝံ သံဝေဂုပ္ပတ္တိကာရဏတ္တာ သံဝေဇနီယံ ဌာနန္တိ ဝုတ္တာနိ. သံဝိဂ္ဂဿ စ ယောနိသော ပဓာနန္တိ ဧဝံ သံဝေဂဇာတဿ ဥပါယပဓာနံ. ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပာဒါယ ဆန္ဒံ ဇနေတီ’’တိ ဧဝံ အာဂတဝီရိယဿေတံ အဓိဝစနံ.

ในบทว่า “และความสังเวชในฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความสังเวช” นี้ สังเวช คือ ญาณที่เห็นชาติเป็นต้นโดยความเป็นภัยอย่างนี้ว่า “ภัยคือชาติ ภัยคือชรา ภัยคือพยาธิ ภัยคือมรณะ” ฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความสังเวช คือ ชาติ ชรา พยาธิ และมรณะ จริงอยู่ ฐานะ ๔ ประการเหล่านี้ คือ ชาติเป็นทุกข์ ชราเป็นทุกข์ พยาธิเป็นทุกข์ มรณะเป็นทุกข์ เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดสังเวชอย่างนี้ จึงเรียกว่า ฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความสังเวช บทว่า “และความเพียรโดยแยบคายของผู้สังเวชแล้ว” คือ ความเพียรอันเป็นอุบายของผู้เกิดความสังเวชแล้วอย่างนี้ นี้เป็นชื่อของวิริยะที่มาแล้วอย่างนี้ว่า “ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำฉันทะให้เกิด เพื่อไม่ให้บาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น”

အသန္တုဋ္ဌိတာ စ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ယာ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာယ အသန္တုဋ္ဌဿ ဘိယျောကမျတာ, တာယ ဟိ သမင်္ဂီဘူတော ပုဂ္ဂလော သီလံ ပူရေတွာ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတိ. ဈာနံ လဘိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘတိ. အာရဒ္ဓဝိပဿကော အရဟတ္တံ အဂဟေတွာ အန္တရာ ဝေါသာနံ နာပဇ္ဇတိ. အပ္ပဋိဝါနိတာ စ ပဓာနသ္မိန္တိ ‘‘ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာယ သက္ကစ္စကိရိယတာ သာတစ္စကိရိယတာ အဋ္ဌိတကိရိယတာ အနောလီနဝုတ္တိတာ အနိက္ခိတ္တဆန္ဒတာ အနိက္ခိတ္တဓုရတာ အာသေဝနာ ဘာဝနာ ဗဟုလီကမ္မ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ဇာဂရိယာနုယောဂဝသေန အာရဒ္ဓေ ပဓာနသ္မိံ အရဟတ္တံ အပတွာ အနိဝတ္တနတာ.

บทว่า “และความไม่สันโดษในกุศลธรรมทั้งหลาย” คือ ความเป็นผู้ใคร่เพื่อความเป็นยิ่งขึ้นไปของผู้ไม่สันโดษในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลายใด จริงอยู่ บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยความไม่สันโดษนั้น ย่อมทำศีลให้บริบูรณ์แล้ว ยังฌานให้เกิดขึ้น ได้ฌานแล้ว ย่อมปรารภวิปัสสนา ผู้ปรารภวิปัสสนาแล้ว ยังไม่บรรลุพระอรหัต ย่อมไม่ถึงความหยุดในระหว่าง บทว่า “และความไม่ท้อถอยในความเพียร” คือ ความเป็นผู้ไม่กลับตราบเท่าที่ยังไม่บรรลุพระอรหัต ในความเพียรที่ปรารภแล้วโดยการประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ กระทำกลางคืนและกลางวันให้เป็น ๖ ส่วน ซึ่งกล่าวไว้อย่างนี้ว่า “ความเป็นผู้กระทำโดยเคารพ ความเป็นผู้กระทำติดต่อ ความเป็นผู้กระทำไม่หยุด ความเป็นผู้มีปกติไม่ท้อถอย ความเป็นผู้มีฉันทะไม่ทอดทิ้ง ความเป็นผู้มีธุระไม่ทอดทิ้ง การเสพ การเจริญ การกระทำให้มาก ในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย”

ဝိဇ္ဇာတိ [Pg.167] တိဿော ဝိဇ္ဇာ. ဝိမုတ္တီတိ ဒွေ ဝိမုတ္တိယော, စိတ္တဿ စ အဓိမုတ္တိ, နိဗ္ဗာနဉ္စ. ဧတ္ထ စ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နီဝရဏာဒီဟိ သုဋ္ဌု မုတ္တတ္တာ အဓိမုတ္တိ နာမ. နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗသင်္ခတတော မုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

คำว่า วิชชา ได้แก่ วิชชา ๓ ประการ. คำว่า วิมุตติ ได้แก่ วิมุตติ ๒ อย่าง คือ อธิมุตติแห่งจิต และพระนิพพาน. ในวิมุตติ ๒ อย่างนั้น สมาบัติ ๘ ชื่อว่าอธิมุตติ เพราะพ้นดีแล้วจากนิวรณ์เป็นต้น. ส่วนพระนิพพาน พึงทราบว่าชื่อว่าวิมุตติ เพราะพ้นแล้วจากสังขตธรรมทั้งปวง.

ခယေ ဉာဏန္တိ ကိလေသက္ခယကရေ အရိယမဂ္ဂေ ဉာဏံ. အနုပ္ပာဒေ ဉာဏန္တိ ပဋိသန္ဓိဝသေန အနုပ္ပာဒဘူတေ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈကိလေသာနံ ဝါ အနုပ္ပာဒပရိယောသာနေ ဥပ္ပန္နေ အရိယဖလေ ဉာဏံ. တေနေဝါဟ ‘‘ခယေ ဉာဏန္တိ မဂ္ဂသမင်္ဂိဿ ဉာဏံ. အနုပ္ပာဒေ ဉာဏန္တိ ဖလသမင်္ဂိဿ ဉာဏ’’န္တိ. ဣမေ ခေါ, အာဝုသောတိအာဒိ ဧကကေ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ ပဉ္စတိံသာယ ဒုကာနံ ဝသေန ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ.

คำว่า ขยญาณ ได้แก่ ญาณในอริยมรรคที่กระทำความสิ้นไปแห่งกิเลส. คำว่า อนุปปาทญาณ ได้แก่ ญาณในอริยผลที่เกิดขึ้นแล้ว อันเป็นภูมิที่ไม่เกิดอีกโดยปฏิสนธิ หรือในที่สุดคือความไม่เกิดอีกแห่งกิเลสที่มรรคนั้นๆ พึงประหาร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ขยญาณ คือ ญาณของผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค, อนุปปาทญาณ คือ ญาณของผู้พร้อมเพรียงด้วยผล". บทว่า อิเม โข อาวุโส เป็นต้น พึงประกอบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเอกกะนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระได้แสดงสามัคคีรสโดยนัยแห่งทุกะ (หมวด ๒) ๓๕ หมวด.

ဒုကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยทุกะ จบแล้ว.

တိကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยติกะ

၃၀၅. ဣတိ ဒုကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တိကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန အာရဘိ. တတ္ထ လုဗ္ဘတီတိ လောဘော. အကုသလဉ္စ တံ မူလဉ္စ, အကုသလာနံ ဝါ မူလန္တိ အကုသလမူလံ. ဒုဿတီတိ ဒေါသော. မုယှတီတိ မောဟော. တေသံ ပဋိပက္ခနယေန အလောဘာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๓๐๕. ครั้นแสดงสามัคคีรสโดยนัยแห่งทุกะแล้วอย่างนี้ บัดนี้ ท่านจึงเริ่มอีกเพื่อจะแสดงโดยนัยแห่งติกะ. ในติกะนั้น สภาวะที่ชื่อว่า โลภะ เพราะอรรถว่า ย่อมกำหนัด. สภาวะนั้นเป็นอกุศลด้วย เป็นมูลด้วย หรือชื่อว่า อกุศลมูล เพราะเป็นมูลแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย. สภาวะที่ชื่อว่า โทสะ เพราะอรรถว่า ย่อมประทุษร้าย. สภาวะที่ชื่อว่า โมหะ เพราะอรรถว่า ย่อมหลง. พึงทราบธรรมมีอโลภะเป็นต้นโดยนัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมเหล่านั้น.

ဒုဋ္ဌု စရိတာနိ, ဝိရူပါနိ ဝါ စရိတာနီတိ ဒုစ္စရိတာနိ. ကာယေန ဒုစ္စရိတံ, ကာယတော ဝါ ပဝတ္တံ ဒုစ္စရိတန္တိ ကာယဒုစ္စရိတံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. သုဋ္ဌု စရိတာနိ, သုန္ဒရာနိ ဝါ စရိတာနီတိ သုစရိတာနိ. ဒွေပိ စေတေ တိကာ ပဏ္ဏတ္တိယာ ဝါ ကမ္မပထေဟိ ဝါ ကထေတဗ္ဗာ. ပညတ္တိယာ တာဝ ကာယဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမော ကာယဒုစ္စရိတံ. အဝီတိက္ကမော ကာယသုစရိတံ. ဝစီဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမော ဝစီဒုစ္စရိတံ, အဝီတိက္ကမော ဝစီသုစရိတံ. ဥဘယတ္ထ ပညတ္တဿ သိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမောဝ မနောဒုစ္စရိတံ, အဝီတိက္ကမော မနောသုစရိတံ. အယံ ပဏ္ဏတ္တိကထာ. ပါဏာတိပါတာဒယော ပန တိဿော စေတနာ ကာယဒွါရေပိ ဝစီဒွါရေပိ ဥပ္ပန္နာ ကာယဒုစ္စရိတံ. စတဿော မုသာဝါဒါဒိစေတနာ ဝစီဒုစ္စရိတံ. အဘိဇ္ဈာ ဗျာပါဒေါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ မနောဒုစ္စရိတံ. ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ဝိရမန္တဿ ဥပ္ပန္နာ တိဿော [Pg.168] စေတနာပိ ဝိရတိယောပိ ကာယသုစရိတံ. မုသာဝါဒါဒီဟိ ဝိရမန္တဿ စတဿော စေတနာပိ ဝိရတိယောပိ ဝစီသုစရိတံ. အနဘိဇ္ဈာ အဗျာပါဒေါ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ မနောသုစရိတန္တိ အယံ ကမ္မပထကထာ.

การประพฤติชั่ว หรือการประพฤติที่วิปริต ชื่อว่า ทุจริต. การประพฤติชั่วด้วยกาย หรือทุจริตที่เกิดขึ้นจากกาย ชื่อว่า กายทุจริต. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. การประพฤติดี หรือการประพฤติที่งดงาม ชื่อว่า สุจริต. ติกะทั้งสองนี้ พึงกล่าวโดยบัญญัติ หรือโดยกรรมบถ. โดยบัญญัติก่อน คือ การล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในกายทวาร เป็นกายทุจริต, การไม่ล่วงละเมิด เป็นกายสุจริต. การล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในวจีทวาร เป็นวจีทุจริต, การไม่ล่วงละเมิด เป็นวจีสุจริต. การล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในทวารทั้งสองนั้นแล เป็นมโนทุจริต, การไม่ล่วงละเมิด เป็นมโนสุจริต. นี้เป็นกถาว่าด้วยบัญญัติ. ส่วนเจตนา ๓ มีปาณาติบาตเป็นต้น ที่เกิดขึ้นในกายทวารบ้าง ในวจีทวารบ้าง เป็นกายทุจริต. เจตนา ๔ มีมุสาวาทเป็นต้น เป็นวจีทุจริต. ธรรม ๓ อย่างที่สัมปยุตด้วยเจตนา คือ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ เป็นมโนทุจริต. เจตนา ๓ และวิรตี ๓ ที่เกิดขึ้นแก่ผู้เว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น เป็นกายสุจริต. เจตนา ๔ และวิรตี ๔ ที่เกิดขึ้นแก่ผู้เว้นจากมุสาวาทเป็นต้น เป็นวจีสุจริต. ธรรม ๓ อย่างที่สัมปยุตด้วยเจตนา คือ อนภิชฌา อัพยาบาท สัมมาทิฏฐิ เป็นมโนสุจริต. นี้เป็นกถาว่าด้วยกรรมบถ.

ကာမပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ကာမဝိတက္ကော. ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ဗျာပါဒဝိတက္ကော. ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ဝိဟိံသာဝိတက္ကော. တေသု ဒွေ သတ္တေသုပိ သင်္ခါရေသုပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ကာမဝိတက္ကော ဟိ ပိယေ မနာပေ သတ္တေ ဝါ သင်္ခါရေ ဝါ ဝိတက္ကေန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဗျာပါဒဝိတက္ကော အပ္ပိယေ အမနာပေ သတ္တေ ဝါ သင်္ခါရေ ဝါ ကုဇ္ဈိတွာ ဩလောကနကာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဝိနာသနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝိဟိံသာဝိတက္ကော သင်္ခါရေသု နုပ္ပဇ္ဇတိ. သင်္ခါရော ဟိ ဒုက္ခာပေတဗ္ဗော နာမ နတ္ထိ. ဣမေ သတ္တာ ဟညန္တု ဝါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တု ဝါ ဝိနဿန္တု ဝါ မာ ဝါ အဟေသုန္တိ စိန္တနကာလေ ပန သတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

วิตกที่ประกอบด้วยกาม ชื่อว่า กามวิตก. วิตกที่ประกอบด้วยพยาบาท ชื่อว่า พยาบาทวิตก. วิตกที่ประกอบด้วยวิหิงสา ชื่อว่า วิหิงสาวิตก. ในวิตก ๓ อย่างนั้น วิตก ๒ อย่าง ย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลายบ้าง ในสังขารทั้งหลายบ้าง. จริงอยู่ กามวิตก ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ตรึกถึงสัตว์หรือสังขารอันเป็นที่รักที่ชอบใจ. พยาบาทวิตก ย่อมเกิดขึ้นในสัตว์หรือสังขารอันไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจ โดยโกรธแล้วตั้งแต่เวลาที่เห็นไปจนถึงความพินาศ. วิหิงสาวิตก ย่อมไม่เกิดขึ้นในสังขารทั้งหลาย. เพราะว่า สังขารที่ควรจะเบียดเบียนให้เป็นทุกข์นั้นไม่มี. แต่ย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลายในเวลาที่คิดว่า ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่า หรือจงขาดสูญ หรือจงพินาศ หรืออย่าได้มีเลย.

နေက္ခမ္မပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော နေက္ခမ္မဝိတက္ကော. သော အသုဘပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမာဝစရော ဟောတိ. အသုဘဇ္ဈာနေ ရူပါဝစရော. တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလကာလေ လောကုတ္တရော. အဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော အဗျာပါဒဝိတက္ကော. သော မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမာဝစရော ဟောတိ. မေတ္တာဈာနေ ရူပါဝစရော. တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလကာလေ လောကုတ္တရော. အဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော အဝိဟိံသာဝိတက္ကော. သော ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမာဝစရော. ကရုဏာဈာနေ ရူပါဝစရော. တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလကာလေ လောကုတ္တရော. ယဒါ အလောဘော သီသံ ဟောတိ, တဒါ ဣတရေ ဒွေ တဒနွာယိကာ ဘဝန္တိ. ယဒါ မေတ္တာ သီသံ ဟောတိ, တဒါ ဣတရေ ဒွေ တဒနွာယိကာ ဘဝန္တိ. ယဒါ ကရုဏာ သီသံ ဟောတိ, တဒါ ဣတရေ ဒွေ တဒနွာယိကာ ဘဝန္တီတိ. ကာမသင်္ကပ္ပာဒယော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒေသနာမတ္တမေဝ ဟေတံ. အတ္ထတော ပန ကာမဝိတက္ကာဒီနဉ္စ ကာမသင်္ကပ္ပာဒီနဉ္စ နာနာကရဏံ နတ္ထိ.

วิตกที่ประกอบด้วยเนกขัมมะ ชื่อว่า เนกขัมมวิตก. วิตกนั้นเป็นกามาวจรในปุพพภาคแห่งอสุภะ, เป็นรูปาวจรในอสุภฌาน, กระทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้ว เป็นโลกุตตระในกาลที่มรรคผลเกิดขึ้น. วิตกที่ประกอบด้วยอัพยาบาท ชื่อว่า อัพยาบาทวิตก. วิตกนั้นเป็นกามาวจรในปุพพภาคแห่งเมตตา, เป็นรูปาวจรในเมตตาฌาน, กระทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้ว เป็นโลกุตตระในกาลที่มรรคผลเกิดขึ้น. วิตกที่ประกอบด้วยอวิหิงสา ชื่อว่า อวิหิงสาวิตก. วิตกนั้นเป็นกามาวจรในปุพพภาคแห่งกรุณา, เป็นรูปาวจรในกรุณาฌาน, กระทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้ว เป็นโลกุตตระในกาลที่มรรคผลเกิดขึ้น. เมื่อใดอโลภะเป็นประธาน เมื่อนั้นธรรมที่เหลือ ๒ อย่างย่อมคล้อยตามอโลภะนั้น. เมื่อใดเมตตาเป็นประธาน เมื่อนั้นธรรมที่เหลือ ๒ อย่างย่อมคล้อยตามเมตตานั้น. เมื่อใดกรุณาเป็นประธาน เมื่อนั้นธรรมที่เหลือ ๒ อย่างย่อมคล้อยตามกรุณานั้น. ธรรมมีกามสังกัปปะเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. จริงอยู่ คำนี้เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น แต่โดยอรรถแล้ว ความแตกต่างแห่งธรรมมีกามวิตกเป็นต้น และธรรมมีกามสังกัปปะเป็นต้น ไม่มี.

ကာမပဋိသံယုတ္တာ သညာ ကာမသညာ. ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တာ သညာ ဗျာပါဒသညာ. ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တာ သညာ ဝိဟိံသာသညာ. တာသမ္ပိ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ [Pg.169] ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇနာကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. တံသမ္ပယုတ္တာယေဝ ဟိ ဧတာ. နေက္ခမ္မသညာဒယောပိ နေက္ခမ္မဝိတက္ကာဒိသမ္ပယုတ္တာယေဝ. တသ္မာ တာသမ္ပိ တထေဝ ကာမာဝစရာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

สัญญาที่ประกอบด้วยกาม ชื่อว่า กามสัญญา. สัญญาที่ประกอบด้วยพยาบาท ชื่อว่า พยาบาทสัญญา. สัญญาที่ประกอบด้วยวิหิงสา ชื่อว่า วิหิงสาสัญญา. พึงทราบอาการเกิดขึ้นแห่งสัญญาเหล่านั้นเหมือนอาการเกิดขึ้นแห่งกามวิตกเป็นต้น. เพราะว่า สัญญาเหล่านั้นย่อมสัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้นนั่นเทียว. แม้ธรรมมีเนกขัมมสัญญาเป็นต้น ก็ย่อมสัมปยุตด้วยธรรมมีเนกขัมมวิตกเป็นต้นนั่นเทียว. เพราะฉะนั้น พึงทราบความเป็นกามาวจรเป็นต้นแห่งสัญญาเหล่านั้นเหมือนกันอย่างนั้น.

ကာမဓာတုအာဒီသု ‘‘ကာမပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော. အယံ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု. သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ကာမဓာတူ’’တိ အယံ ကာမဓာတု. ‘‘ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော. အယံ ဝုစ္စတိ ဗျာပါဒဓာတု. ဒသသု အာဃာတဝတ္ထူသု စိတ္တဿ အာဃာတော ပဋိဃာတော အနတ္တမနတာ စိတ္တဿာ’’တိ အယံ ဗျာပါဒဓာတု. ‘‘ဝိဟိံသာ ပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော. အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဟိံသာဓာတု. ဣဓေကစ္စော ပါဏိနာ ဝါ လေဍ္ဍုနာ ဝါ ဒဏ္ဍေန ဝါ သတ္ထေန ဝါ ရဇ္ဇုယာ ဝါ အညတရညတရေန ဝါ သတ္တေ ဝိဟေဌေတီ’’တိ အယံ ဝိဟိံသာဓာတု. တတ္ထ ဒွေ ကထာ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ စ အသမ္ဘိန္နာ စ. တတ္ထ ကာမဓာတုယာ ဂဟိတာယ ဣတရာ ဒွေ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ, တတော ပန နီဟရိတွာ အယံ ဗျာပါဒဓာတု အယံ ဝိဟိံသာဓာတူတိ ဒဿေတီတိ အယံ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကကထာ နာမ. ကာမဓာတုံ ကထေန္တော ပန ဘဂဝါ ဗျာပါဒဓာတုံ ဗျာပါဒဓာတုဋ္ဌာနေ, ဝိဟိံသာဓာတုံ ဝိဟိံသာဓာတုဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ အဝသေသံ ကာမဓာတု နာမာတိ ကထေသီတိ အယံ အသမ္ဘိန္နကထာ နာမ.

ในกามธาตุเป็นต้น (มีวินิจฉัยดังนี้) “ความตรึก ความวิตก ความดำริผิด ที่ประกอบด้วยกาม นี้เรียกว่า กามธาตุ แม้ธรรมที่เป็นอกุศลทั้งหมด ก็ชื่อว่ากามธาตุ” นี้คือกามธาตุ “ความตรึก ความวิตก ความดำริผิด ที่ประกอบด้วยพยาบาท นี้เรียกว่า พยาบาทธาตุ ความอาฆาต ความกระทบกระทั่งแห่งจิต ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต ในอาฆาตวัตถุ ๑๐ ประการ” นี้คือพยาบาทธาตุ “ความตรึก ความวิตก ความดำริผิด ที่ประกอบด้วยวิหิงสา นี้เรียกว่า วิหิงสาธาตุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยศัสตราบ้าง ด้วยเชือกบ้าง หรือด้วยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง” นี้คือวิหิงสาธาตุ ในธาตุเหล่านั้น มีถ้อยคำ ๒ อย่าง คือ สัพพสังคาหิกกถา (คำที่รวบรวมทั้งหมด) และอสัมภินนกถา (คำที่ไม่ปะปนกัน) ในถ้อยคำ ๒ อย่างนั้น เมื่อถือเอากามธาตุแล้ว ธาตุอีก ๒ อย่างที่เหลือก็เป็นอันถือเอาด้วย แต่ทรงยกขึ้นแสดงว่า “นี้คือพยาบาทธาตุ นี้คือวิหิงสาธาตุ” นี้ชื่อว่า สัพพสังคาหิกกถา ส่วนพระผู้มีพระภาค เมื่อจะตรัสถึงกามธาตุ ทรงวางพยาบาทธาตุไว้ในฐานะของพยาบาทธาตุ วางวิหิงสาธาตุไว้ในฐานะของวิหิงสาธาตุ แล้วตรัสว่า ที่เหลือชื่อว่ากามธาตุ นี้ชื่อว่า อสัมภินนกถา

နေက္ခမ္မဓာတုအာဒီသု ‘‘နေက္ခမ္မပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော သမ္မာသင်္ကပ္ပော. အယံ ဝုစ္စတိ နေက္ခမ္မဓာတု. သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ နေက္ခမ္မဓာတူ’’တိ အယံ နေက္ခမ္မဓာတု. ‘‘အဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော တက္ကော…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ အဗျာပါဒဓာတု. ယာ သတ္တေသု မေတ္တိ…ပေ… မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တီ’’တိ အယံ အဗျာပါဒဓာတု. ‘‘အဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော တက္ကော…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ အဝိဟိံသာဓာတု. ယာ သတ္တေသု ကရုဏာ…ပေ… ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တီ’’တိ အယံ အဝိဟိံသာဓာတု. ဣဓာပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဒွေ ကထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ในเนกขัมมธาตุเป็นต้น (มีวินิจฉัยดังนี้) “ความตรึก ความวิตก ความดำริชอบ ที่ประกอบด้วยเนกขัมมะ นี้เรียกว่า เนกขัมมธาตุ แม้ธรรมที่เป็นกุศลทั้งหมด ก็ชื่อว่าเนกขัมมธาตุ” นี้คือเนกขัมมธาตุ “ความตรึก (ความวิตก ความดำริชอบ) ที่ประกอบด้วยอพยาบาท...ฯลฯ... นี้เรียกว่า อพยาบาทธาตุ เมตตาใดในสัตว์ทั้งหลาย...ฯลฯ... เมตตาเจโตวิมุติ” นี้คืออพยาบาทธาตุ “ความตรึก (ความวิตก ความดำริชอบ) ที่ประกอบด้วยอวิหิงสา...ฯลฯ... นี้เรียกว่า อวิหิงสาธาตุ กรุณาใดในสัตว์ทั้งหลาย...ฯลฯ... กรุณาเจโตวิมุติ” นี้คืออวิหิงสาธาตุ แม้ในที่นี้ พึงทราบถ้อยคำ ๒ อย่างตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

အပရာပိ တိဿော ဓာတုယောတိ အညာပိ သုညတဋ္ဌေန တိဿော ဓာတုယော. တာသု ‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမဓာတု? ဟေဋ္ဌတော အဝီစိနိရယံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ’’တိ ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတော ကာမဘဝေါ ကာမဓာတု နာမ. ‘‘ဟေဋ္ဌတော ဗြဟ္မလောကံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ အာကာသာနဉ္စာယတနုပဂေ ဒေဝေ ပရိယန္တံ ကရိတွာ’’တိ ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတာ ပန ရူပါရူပဘဝါ ဣတရာ ဒွေ ဓာတုယော. ဓာတုယာ အာဂတဋ္ဌာနမှိ ဟိ ဘဝေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗာ. ဘဝဿ အာဂတဋ္ဌာနေ ဓာတုယာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗာ. ဣဓ ဘဝေန ပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတော. ရူပဓာတုအာဒီသု [Pg.170] ရူပါရူပဓာတုယော ရူပါရူပဘဝါယေဝ. နိရောဓဓာတုယာ နိဗ္ဗာနံ ကထိတံ.

บทว่า อปราปิ ติสฺโส ธาตุโย ความว่า ธาตุ ๓ อย่างแม้อื่นอีกโดยความหมายว่าต่างกัน ในธาตุเหล่านั้น กามภพที่ทรงขยายความไว้อย่างนี้ว่า “ในธาตุเหล่านั้น กามธาตุเป็นไฉน? คือ ทำให้มีอเวจีนรกเป็นที่สุดในเบื้องต่ำ” ชื่อว่า กามธาตุ ส่วนรูปภพและอรูปภพที่ทรงขยายความไว้อย่างนี้ว่า “คือ ทำให้มีพรหมโลกเป็นที่สุดในเบื้องต่ำ ทำให้มีเทวดาผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภพเป็นที่สุด (ในเบื้องบน)” เป็นธาตุอีก ๒ อย่างที่เหลือ จริงอยู่ ในที่ที่คำว่าธาตุมาถึง พึงกำหนดด้วยภพ ในที่ที่คำว่าภพมาถึง พึงกำหนดด้วยธาตุ ในที่นี้ ทรงกล่าวการกำหนดด้วยภพ ในรูปธาตุเป็นต้น รูปธาตุและอรูปธาตุ ก็คือรูปภพและอรูปภพนั่นเอง ทรงกล่าวถึงพระนิพพานด้วยนิโรธธาตุ

ဟီနာဒီသု ဟီနာ ဓာတူတိ ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ. အဝသေသာ တေဘူမကဓမ္မာ မဇ္ဈိမဓာတု. နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ ပဏီတဓာတု.

ในธาตุอย่างหยาบเป็นต้น (มีวินิจฉัยดังนี้) อกุศลจิตตุปบาท ๑๒ ดวง ชื่อว่า หีนธาตุ (ธาตุอย่างหยาบ) เตภูมิกธรรมที่เหลือ ชื่อว่า มัชฌิมธาตุ (ธาตุอย่างกลาง) โลกุตตรธรรม ๙ ประการ ชื่อว่า ปณีตธาตุ (ธาตุอย่างประณีต)

ကာမတဏှာတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ. ရူပါရူပဘဝေသု ပန ရာဂေါ ဈာနနိကန္တိသဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဘဝဝသေန ပတ္ထနာ ဘဝတဏှာ. ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဝိဘဝတဏှာ. အပိစ ဌပေတွာ ပစ္ဆိမံ တဏှာဒွယံ သေသတဏှာ ကာမတဏှာ နာမ. ယထာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝတဏှာ? ဘဝဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ သာရာဂေါ စိတ္တဿ သာရာဂေါ. အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝတဏှာ. တတ္ထ ကတမာ ဝိဘဝတဏှာ? ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ သာရာဂေါ စိတ္တဿ သာရာဂေါ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဘဝတဏှာ. အဝသေသာ တဏှာ ကာမတဏှာ’’တိ. ပုန ကာမတဏှာဒီသု ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမတဏှာ. ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဣတရာ ဒွေ တဏှာ. အဘိဓမ္မေ ပနေတာ ‘‘ကာမဓာတုပဋိသံယုတ္တော…ပေ… အရူပဓာတုပဋိသံယုတ္တော’’တိ ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတာ. ဣမိနာ ဝါရေန ကိံ ဒဿေတိ? သဗ္ဗေပိ တေဘူမကာ ဓမ္မာ ရဇနီယဋ္ဌေန တဏှာဝတ္ထုကာတိ သဗ္ဗတဏှာ ကာမတဏှာယ ပရိယာဒိယိတွာ တတော နီဟရိတွာ ဣတရာ ဒွေ တဏှာ ဒဿေတိ. ရူပတဏှာဒီသု ရူပဘဝေ ဆန္ဒရာဂေါ ရူပတဏှာ. အရူပဘဝေ ဆန္ဒရာဂေါ အရူပတဏှာ. ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ နိရောဓတဏှာ.

กามตัณหา คือ ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ส่วนราคะในรูปภพและอรูปภพ ราคะคือความพอใจในฌาน ราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ ความปรารถนาด้วยอำนาจแห่งภพ ชื่อว่า ภวตัณหา ราคะที่สหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ ชื่อว่า วิภวตัณหา อีกอย่างหนึ่ง ยกเว้นตัณหา ๒ อย่างหลังเสีย ตัณหาที่เหลือชื่อว่า กามตัณหา ดังที่ตรัสไว้ว่า “ในตัณหาเหล่านั้น ภวตัณหาเป็นไฉน? ราคะ สาราคะ ความกำหนัดแห่งจิต ที่สหรคตด้วยภวทิฏฐิ นี้เรียกว่า ภวตัณหา ในตัณหาเหล่านั้น วิภวตัณหาเป็นไฉน? ราคะ สาราคะ ความกำหนัดแห่งจิต ที่สหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ นี้เรียกว่า วิภวตัณหา ตัณหาที่เหลือชื่อว่า กามตัณหา” อีกนัยหนึ่ง ในกามตัณหาเป็นต้น ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ชื่อว่า กามตัณหา ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพ เป็นตัณหาอีก ๒ อย่างที่เหลือ แต่ในอภิธรรม ตัณหาเหล่านั้นทรงขยายความไว้อย่างนี้ว่า “ที่ประกอบกับกามธาตุ...ฯลฯ...ที่ประกอบกับอรูปธาตุ” ด้วยวาระนี้ ทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงว่า เตภูมิกธรรมทั้งหมดเป็นวัตถุแห่งตัณหาโดยความหมายว่าเป็นที่น่ากำหนัดยินดี ดังนี้แล้ว จึงทรงรวบรวมตัณหาทั้งหมดด้วยกามตัณหา แล้วทรงยกตัณหาอีก ๒ อย่างที่เหลือขึ้นแสดงจากกามตัณหานั้น ในรูปตัณหาเป็นต้น ฉันทราคะในรูปภพ ชื่อว่า รูปตัณหา ฉันทราคะในอรูปภพ ชื่อว่า อรูปตัณหา ราคะที่สหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ ชื่อว่า นิโรธตัณหา

သံယောဇနတ္တိကေ ဝဋ္ဋသ္မိံ သံယောဇယန္တိ ဗန္ဓန္တီတိ သံယောဇနာနိ. သတိ ရူပါဒိဘေဒေ ကာယေ ဒိဋ္ဌိ, ဝိဇ္ဇမာနာ ဝါ ကာယေ ဒိဋ္ဌီတိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ. ဝိစိနန္တော ဧတာယ ကိစ္ဆတိ, န သက္ကောတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကာတုန္တိ ဝိစိကိစ္ဆာ. သီလဉ္စ ဝတဉ္စ ပရာမသတီတိ သီလဗ္ဗတပရာမာသော. အတ္ထတော ပန ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိနာ နယေန အာဂတာ ဝီသတိဝတ္ထုကာ ဒိဋ္ဌိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ နာမ. ‘‘သတ္ထရိ ကင်္ခတီ’’တိအာဒိနာ နယေန အာဂတာ အဋ္ဌဝတ္ထုကာ ဝိမတိ ဝိစိကိစ္ဆာ နာမ. ‘‘ဣဓေကစ္စော သီလေန သုဒ္ဓိ ဝတေန သုဒ္ဓိ သီလဗ္ဗတေန သုဒ္ဓီတိ သီလံ ပရာမသတိ, ဝတံ ပရာမသတိ, သီလဗ္ဗတံ ပရာမသတိ. ယာ ဧဝရူပါ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတ’’န္တိအာဒိနာ နယေန အာဂတော ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟော သီလဗ္ဗတပရာမာသော နာမ.

ในสังโยชนติกะ (มีวินิจฉัยดังนี้) ธรรมที่ย่อมผูก ย่อมมัดสัตว์ทั้งหลายไว้ในวัฏฏะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สังโยชน์ ทิฏฐิในกายที่มีความแตกต่างกันมีรูปเป็นต้นซึ่งมีอยู่ หรือทิฏฐิในกายที่มีอยู่จริง ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ บุคคลเมื่อค้นคว้าด้วยธรรมชาตินั้น ย่อมลำบาก ไม่สามารถที่จะทำความตกลงใจได้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิจิกิจฉา ธรรมที่ย่อมลูบคลำศีลและพรต ฉะนั้นจึงชื่อว่า สีลัพพตปรามาส แต่โดยความหมายแล้ว ทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า “ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา” ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ ความสงสัยมีวัตถุ ๘ ที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า “ย่อมสงสัยในพระศาสดา” ชื่อว่า วิจิกิจฉา ความยึดถือโดยวิปลาสที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า “บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมลูบคลำศีล ลูบคลำพรต ลูบคลำศีลพรต (โดยเข้าใจว่า) ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีล ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยพรต ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีลพรต ทิฏฐิที่เป็นไปในลักษณะเช่นนี้ใด ทิฏฐิอันถึงแล้ว” ชื่อว่า สีลัพพตปรามาส

တယော [Pg.171] အာသဝါတိ ဧတ္ထ စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌေန ဝါ အာသဝနဋ္ဌေန ဝါ အာသဝါ. တတ္ထ ‘‘ပုရိမာ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇာယ, ဣတော ပုဗ္ဗေ အဝိဇ္ဇာ နာဟောသိ, အထ ပစ္ဆာ သမဘဝီ’’တိ, ‘‘ပုရိမာ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋိ န ပညာယတိ ဘဝတဏှာယ ဘဝဒိဋ္ဌိယာ, ဣတော ပုဗ္ဗေ ဘဝဒိဋ္ဌိ နာဟောသိ, အထ ပစ္ဆာ သမဘဝီ’’တိ ဧဝံ တာဝ စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌေန အာသဝါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စက္ခုတော ရူပေ သဝတိ အာသဝတိ သန္ဒတိ ပဝတ္တတိ. သောတတော သဒ္ဒေ. ဃာနတော ဂန္ဓေ. ဇိဝှာတော ရသေ. ကာယတော ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ. မနတော ဓမ္မေ သဝတိ အာသဝတိ သန္ဒတိ ပဝတ္တတီတိ ဧဝံ အာသဝနဋ္ဌေန အာသဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ในคำว่า อาสวะ ๓ อย่างนี้ พึงทราบว่า ชื่อว่าอาสวะ เพราะอรรถว่าหมักดองมานาน หรือเพราะอรรถว่าไหลไป. ในอรรถทั้งสองนั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าอาสวะ เพราะอรรถว่าหมักดองมานาน ดังพระดำรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งอวิชชาย่อมไม่ปรากฏ (ใครๆ ไม่อาจชี้ได้ว่า) ก่อนแต่นี้ อวิชชาไม่มี แต่ภายหลังจึงมีขึ้น' และ 'ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งภวตัณหาและภวทิฏฐิย่อมไม่ปรากฏ (ใครๆ ไม่อาจชี้ได้ว่า) ก่อนแต่นี้ ภวทิฏฐิไม่มี แต่ภายหลังจึงมีขึ้น' ด้วยประการฉะนี้. พึงทราบว่า ชื่อว่าอาสวะ เพราะอรรถว่าไหลไป คือ (กิเลส) ย่อมไหลไป หลั่งออกไป ซ่านไป เป็นไปในรูปทางจักษุ ในเสียงทางโสต ในกลิ่นทางฆานะ ในรสทางชิวหา ในโผฏฐัพพะทางกาย ในธรรมารมณ์ทางมโน ด้วยประการฉะนี้.

ပါဠိယံ ပန ကတ္ထစိ ဒွေ အာသဝါ အာဂတာ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ စ အာသဝါ သမ္ပရာယိကာ စ အာသဝါ’’တိ, ကတ္ထစိ ‘‘တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, အာသဝါ. ကာမာသဝေါ ဘဝါသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ တယော. အဘိဓမ္မေ တေယေဝ ဒိဋ္ဌာသဝေန သဒ္ဓိံ စတ္တာရော. နိဗ္ဗေဓိကပရိယာယေ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အာသဝါ နိရယဂါမိနိယာ, အတ္ထိ အာသဝါ တိရစ္ဆာနယောနိဂါမိနိယာ, အတ္ထိ အာသဝါ ပေတ္တိဝိသယဂါမိနိယာ, အတ္ထိ အာသဝါ မနုဿလောကဂါမိနိယာ အတ္ထိ အာသဝါ ဒေဝလောကဂါမိနိယာ’’တိ ဧဝံ ပဉ္စ. ဆက္ကနိပါတေ အာဟုနေယျသုတ္တေ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အာသဝါ သံဝရာ ပဟာတဗ္ဗာ, အတ္ထိ အာသဝါ ပဋိသေဝနာ ပဟာတဗ္ဗာ, အတ္ထိ အာသဝါ ပရိဝဇ္ဇနာ ပဟာတဗ္ဗာ, အတ္ထိ အာသဝါ အဓိဝါသနာ ပဟာတဗ္ဗာ, အတ္ထိ အာသဝါ ဝိနောဒနာ ပဟာတဗ္ဗာ, အတ္ထိ အာသဝါ ဘာဝနာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဧဝံ ဆ. သဗ္ဗာသဝပရိယာယေ တေယေဝ ဒဿနာပဟာတဗ္ဗေဟိ သဒ္ဓိံ သတ္တ. ဣမသ္မိံ ပန သင်္ဂီတိသုတ္တေ တယော. တတ္ထ ‘‘ယော ကာမေသု ကာမစ္ဆန္ဒော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမာသဝေါ နာမ. ‘‘ယော ဘဝေသု ဘဝစ္ဆန္ဒော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ, ဘဝဝသေန ဝါ ပတ္ထနာ ဘဝါသဝေါ နာမ. ‘‘ဒုက္ခေ အညာဏ’’န္တိအာဒိနာ နယေန အာဂတာ အဝိဇ္ဇာ အဝိဇ္ဇာသဝေါ နာမာတိ. ကာမဘဝါဒယော ကာမဓာတုအာဒိဝသေန ဝုတ္တာယေဝ.

แต่ในพระบาลี บางแห่งมา ๒ อย่างคือ 'ทิฏฐธัมมิกาสวะ (อาสวะในปัจจุบัน) และสัมปรายิกาสวะ (อาสวะในภพหน้า)' บางแห่งมา ๓ อย่างคือ 'ภิกษุทั้งหลาย อาสวะ ๓ อย่างเหล่านี้คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ'. ในพระอภิธรรม อาสวะ ๓ อย่างนั้นแหละรวมกับทิฏฐาสวะเป็น ๔ อย่าง. ในนิพเพธิกปริยายสูตร มา ๕ อย่างคือ 'ภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่เป็นไปเพื่อตกนรกมีอยู่ อาสวะที่เป็นไปเพื่อเกิดในกำเนิดดิรัจฉานมีอยู่ อาสวะที่เป็นไปเพื่อเกิดในเปรตวิสัยมีอยู่ อาสวะที่เป็นไปเพื่อเกิดในมนุสสโลกมีอยู่ อาสวะที่เป็นไปเพื่อเกิดในเทวโลกมีอยู่'. ในอาหุเนยยสูตร ฉักกนิบาต มา ๖ อย่างคือ 'ภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละด้วยสังวรมีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยการใช้สอยมีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยการงดเว้นมีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยความอดกลั้นมีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยการบรรเทามีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยภาวนามีอยู่'. ในสัพพาสวปริยายสูตร อาสวะ ๖ อย่างนั้นแหละรวมกับอาสวะที่พึงละด้วยทัสสนะเป็น ๗ อย่าง. แต่ในสังคีติสูตรนี้มา ๓ อย่าง. ในอาสวะ ๓ อย่างนั้น ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ที่ตรัสไว้ว่า 'ความพอใจในกามทั้งหลาย' ชื่อว่ากามาสวะ. ราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ หรือความปรารถนาด้วยอำนาจแห่งภพ ที่ตรัสไว้ว่า 'ความพอใจในภพทั้งหลาย' ชื่อว่าภวาสวะ. อวิชชาที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า 'ความไม่รู้ในทุกข์' ชื่อว่าอวิชชาสวะ. กามาสวะ ภวาสวะ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้แล้วโดยอำนาจแห่งกามธาตุเป็นต้นนั่นเทียว.

ကာမေသနာဒီသု ‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမေသနာ? ယော ကာမေသု ကာမစ္ဆန္ဒော ကာမဇ္ဈောသာနံ, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမေသနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ကာမဂဝေသနရာဂေါ ကာမေသနာ နာမ. ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝေသနာ? ယော ဘဝေသု [Pg.172] ဘဝစ္ဆန္ဒော ဘဝဇ္ဈောသာနံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝေသနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ဘဝဂဝေသနရာဂေါ ဘဝေသနာ နာမ. ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ? သဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န နဟောတိ တထာဂတော ပရမ္မရဏာတိ ဝါ, ယာ ဧဝရူပါ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟော, အယံ ဝုစ္စတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ ဒိဋ္ဌိဂတိကသမ္မတဿ ဗြဟ္မစရိယဿ ဂဝေသနဒိဋ္ဌိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ နာမ. န ကေဝလဉ္စ ဘဝရာဂဒိဋ္ဌိယောဝ, တဒေကဋ္ဌံ ကမ္မမ္ပိ ဧသနာယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမေသနာ? ကာမရာဂေါ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမေသနာ. တတ္ထ ကတမာ ဘဝေသနာ? ဘဝရာဂေါ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝေသနာ. တတ္ထ ကတမာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ? အန္တဂ္ဂါဟိကာ ဒိဋ္ဌိ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ’’တိ.

ในคำว่า กาเมสนา เป็นต้น ราคะคือการแสวงหากาม ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า 'ในเอสนา ๓ นั้น กาเมสนาเป็นไฉน? ความพอใจในกาม ความหมกมุ่นในกาม นี้เรียกว่า กาเมสนา' ชื่อว่า กาเมสนา. ราคะคือการแสวงหาภพ ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า 'ในเอสนา ๓ นั้น ภเวสนาเป็นไฉน? ความพอใจในภพ ความหมกมุ่นในภพ นี้เรียกว่า ภเวสนา' ชื่อว่า ภเวสนา. ทิฏฐิคือการแสวงหาพรหมจรรย์อันเป็นที่ยอมรับของผู้มีทิฏฐิ ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า 'ในเอสนา ๓ นั้น พรหมจริเยสนาเป็นไฉน? ทิฏฐิ ทิฏฐิคตะ ความยึดถือโดยวิปลาสเห็นปานนี้ว่า โลกเที่ยง...หรือว่า ตถาคตภายหลังแต่ตายแล้ว ย่อมมีก็หามิได้ ย่อมไม่มีก็หามิได้ นี้เรียกว่า พรหมจริเยสนา' ชื่อว่า พรหมจริเยสนา. และมิใช่เพียงภวราคะและทิฏฐิเท่านั้น (ที่ชื่อว่าเอสนา) แม้กรรมที่เกิดในอารมณ์เดียวกันก็ชื่อว่าเอสนาเหมือนกัน. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ในเอสนา ๓ นั้น กาเมสนาเป็นไฉน? กามราคะ และอกุศลกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่เกิดในอารมณ์เดียวกันกับกามราคะนั้น นี้เรียกว่า กาเมสนา. ในเอสนา ๓ นั้น ภเวสนาเป็นไฉน? ภวราคะ และอกุศลกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่เกิดในอารมณ์เดียวกันกับภวราคะนั้น นี้เรียกว่า ภเวสนา. ในเอสนา ๓ นั้น พรหมจริเยสนาเป็นไฉน? อันตคาหิกทิฏฐิ และอกุศลกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่เกิดในอารมณ์เดียวกันกับทิฏฐินั้น นี้เรียกว่า พรหมจริเยสนา'.

ဝိဓာသု ‘‘ကထံဝိဓံ သီလဝန္တံ ဝဒန္တိ, ကထံဝိဓံ ပညဝန္တံ ဝဒန္တီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၉၅) အာကာရသဏ္ဌာနံ ဝိဓာ နာမ. ‘‘ဧကဝိဓေန ဉာဏဝတ္ထု ဒုဝိဓေန ဉာဏဝတ္ထူ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၅၁) ကောဋ္ဌာသော. ‘‘သေယျောဟမသ္မီတိ ဝိဓာ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၉၂၀) မာနော ဝိဓာ နာမ. ဣဓ သော အဓိပ္ပေတော. မာနော ဟိ သေယျာဒိဝသေန ဝိဒဟနတော ဝိဓာတိ ဝုစ္စတိ. သေယျောဟမသ္မီတိ ဣမိနာ သေယျသဒိသဟီနာနံ ဝသေန တယော မာနာ ဝုတ္တာ. သဒိသဟီနေသုပိ ဧသေဝ နယော.

ในคำว่า วิธา ทั้งหลาย ในบาลีเป็นต้นว่า 'บัณฑิตทั้งหลายย่อมกล่าวผู้มีศีลว่ามีประการอย่างไร ย่อมกล่าวผู้มีปัญญาว่ามีประการอย่างไร' คำว่า วิธา ชื่อว่าอาการสัณฐาน. ในบาลีเป็นต้นว่า 'ญาณวัตถุโดยส่วนเดียว ญาณวัตถุโดยสองส่วน' (คำว่า วิธา) ชื่อว่าส่วน. ในบาลีเป็นต้นว่า 'ความถือตัวว่าเราดีกว่าเขา เป็นวิธา' คำว่า วิธา ชื่อว่ามานะ. ในที่นี้ ประสงค์เอามานะนั้น. จริงอยู่ มานะ ท่านเรียกว่า วิธา เพราะกระทำให้ต่างกันโดยความเป็นผู้ประเสริฐกว่าเป็นต้น. ด้วยคำว่า 'เราดีกว่าเขา' นี้ ท่านกล่าวถึงมานะ ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งการเทียบกับคนที่ประเสริฐกว่า เสมอกัน และต่ำกว่า. แม้ในมานะที่เทียบกับคนเสมอกันและต่ำกว่า ก็นัยนี้เหมือนกัน.

အယဉှိ မာနော နာမ သေယျဿ တိဝိဓော, သဒိသဿ တိဝိဓော, ဟီနဿ တိဝိဓောတိ နဝဝိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ‘‘သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီ’’တိ မာနော ရာဇူနဉ္စေဝ ပဗ္ဗဇိတာနဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

จริงอยู่ มานะนี้มี ๓ อย่างในบุคคลผู้ประเสริฐกว่า มี ๓ อย่างในบุคคลผู้เสมอกัน และมี ๓ อย่างในบุคคลผู้ต่ำกว่า ด้วยประการฉะนี้จึงเป็น ๙ อย่าง. ในมานะ ๙ อย่างนั้น มานะที่ว่า 'เราประเสริฐกว่าคนผู้ประเสริฐกว่า' ย่อมเกิดขึ้นแก่พระราชาทั้งหลายและบรรพชิตทั้งหลาย.

ရာဇာ ဟိ ရဋ္ဌေန ဝါ ဓနဝါဟနေဟိ ဝါ ‘‘ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီ’’တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ. ပဗ္ဗဇိတောပိ သီလဓုတင်္ဂါဒီဟိ ‘‘ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီ’’တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ. ‘‘သေယျဿ သဒိသောဟမသ္မီ’’တိ မာနောပိ ဧတေသံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ရာဇာ ဟိ ရဋ္ဌေန ဝါ ဓနဝါဟနေဟိ ဝါ အညရာဇူဟိ သဒ္ဓိံ မယှံ ကိံ နာနာကရဏန္တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ. ပဗ္ဗဇိတောပိ သီလဓုတင်္ဂါဒီဟိပိ အညေန ဘိက္ခုနာ မယှံ ကိံ နာနာကရဏန္တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ. ‘‘သေယျဿ ဟီနောဟမသ္မီ’’တိ မာနောပိ ဧတေသံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဿ [Pg.173] ဟိ ရညော ရဋ္ဌံ ဝါ ဓနဝါဟနာဒီနိ ဝါ နာတိသမ္ပန္နာနိ ဟောန္တိ, သော မယှံ ရာဇာတိ ဝေါဟာရမုခမတ္တမေဝ, ကိံ ရာဇာ နာမ အဟန္တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ. ပဗ္ဗဇိတောပိ အပ္ပလာဘသက္ကာရော အဟံ ဓမ္မကထိကော ဗဟုဿုတော မဟာထေရောတိ ကထာမတ္တကမေဝ, ကိံ ဓမ္မကထိကော နာမာဟံ ကိံ ဗဟုဿုတော ကိံ မဟာထေရော ယဿ မေ လာဘသက္ကာရော နတ္ထီတိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ.

จริงอยู่ พระราชาทรงอาศัยแว่นแคว้น หรือทรัพย์และพาหนะ ย่อมทรงกระทำมานะนี้ว่า "ใครเล่าจะเสมอเหมือนเรามีอยู่" แม้บรรพชิตก็อาศัยศีลและธุดงค์เป็นต้น ย่อมกระทำมานะนี้ว่า "ใครเล่าจะเสมอเหมือนเรามีอยู่" แม้มานะว่า "เราเป็นผู้เสมอเหมือนกับผู้ที่เจริญกว่า" ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่พระราชาและบรรพชิตเหล่านั้นนั่นแหละ. จริงอยู่ พระราชาทรงอาศัยแว่นแคว้น หรือทรัพย์และพาหนะ ย่อมทรงกระทำมานะนี้ว่า "อะไรคือความแตกต่างสำหรับเรากับพระราชาองค์อื่น ๆ" แม้บรรพชิตก็อาศัยศีลและธุดงค์เป็นต้น ย่อมกระทำมานะนี้ว่า "อะไรคือความแตกต่างสำหรับเรากับภิกษุรูปอื่น" แม้มานะว่า "เราเป็นผู้เลวกว่าผู้ที่เจริญกว่า" ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่พระราชาและบรรพชิตเหล่านั้นนั่นแหละ. จริงอยู่ พระราชาพระองค์ใดมีแว่นแคว้น หรือทรัพย์และพาหนะเป็นต้นไม่สมบูรณ์นัก พระราชาพระองค์นั้นย่อมทรงกระทำมานะนี้ว่า "สำหรับเราเป็นเพียงแค่คำพูดที่เรียกว่าพระราชาเท่านั้น เราจะชื่อว่าเป็นพระราชาได้อย่างไร" แม้บรรพชิตผู้มีลาภและสักการะน้อย ก็ย่อมกระทำมานะนี้ว่า "การที่กล่าวว่าเราเป็นธรรมกถึก เป็นพหูสูต เป็นมหาเถระ เป็นเพียงแค่คำพูดเท่านั้น เราจะชื่อว่าเป็นธรรมกถึกได้อย่างไร จะเป็นพหูสูตได้อย่างไร จะเป็นมหาเถระได้อย่างไร ในเมื่อเราไม่มีลาภและสักการะ"

‘‘သဒိသဿ သေယျောဟမသ္မီ’’တိ မာနာဒယော အမစ္စာဒီနံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အမစ္စော ဝါ ဟိ ရဋ္ဌိယော ဝါ ဘောဂယာနဝါဟနာဒီဟိ ကော မယာ သဒိသော အညော ရာဇပုရိသော အတ္ထီတိ ဝါ မယှံ အညေဟိ သဒ္ဓိံ ကိံ နာနာကရဏန္တိ ဝါ အမစ္စောတိ နာမမေဝ မယှံ, ဃာသစ္ဆာဒနမတ္တမ္ပိ မေ နတ္ထိ, ကိံ အမစ္စော နာမာဟန္တိ ဝါ ဧတေ မာနေ ကရောတိ.

มานะเป็นต้นว่า "เราเป็นผู้เจริญกว่าผู้ที่เสมอเหมือนกัน" ย่อมเกิดขึ้นแก่อำมาตย์เป็นต้น. จริงอยู่ อำมาตย์หรือเจ้าเมือง อาศัยโภคะ ยาน และพาหนะเป็นต้น ย่อมกระทำมานะเหล่านี้ว่า "ราชบุรุษอื่นคนไหนเล่าจะเสมอเหมือนเรามีอยู่" หรือว่า "อะไรคือความแตกต่างสำหรับเรากับคนอื่น ๆ" หรือว่า "สำหรับเราเป็นเพียงชื่อว่าอำมาตย์เท่านั้น แม้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มก็ไม่มีแก่เรา เราจะชื่อว่าเป็นอำมาตย์ได้อย่างไร"

‘‘ဟီနဿ သေယျောဟမသ္မီ’’တိ မာနာဒယော ဒါသာဒီနံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဒါသော ဟိ မာတိတော ဝါ ပိတိတော ဝါ ကော မယာ သဒိသော အညော ဒါသော နာမ အတ္ထိ, အညေ ဇီဝိတုံ အသက္ကောန္တာ ကုစ္ဆိဟေတု ဒါသာ ဇာတာ, အဟံ ပန ပဝေဏီအာဂတတ္တာ သေယျောတိ ဝါ ပဝေဏီအာဂတဘာဝေန ဥဘတောသုဒ္ဓိကဒါသတ္တေန အသုကဒါသေန နာမ သဒ္ဓိံ ကိံ မယှံ နာနာကရဏန္တိ ဝါ ကုစ္ဆိဝသေနာဟံ ဒါသဗျ ဥပဂတော, မာတာပိတုကောဋိယာ ပန မေ ဒါသဋ္ဌာနံ နတ္ထိ, ကိံ ဒါသော နာမ အဟန္တိ ဝါ ဧတေ မာနေ ကရောတိ. ယထာ စ ဒါသော, ဧဝံ ပုက္ကုသစဏ္ဍာလာဒယောပိ ဧတေ မာနေ ကရောန္တိယေဝ.

มานะเป็นต้นว่า "เราเป็นผู้เจริญกว่าผู้ที่เลวกว่า" ย่อมเกิดขึ้นแก่ทาสเป็นต้น. จริงอยู่ ทาสย่อมกระทำมานะเหล่านี้ว่า "ทาสอื่นคนไหนเล่าจะเสมอเหมือนเราผู้เป็นทาสสืบตระกูลมาแต่ฝ่ายมารดาหรือฝ่ายบิดา" หรือว่า "คนอื่น ๆ ไม่สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ จึงเกิดเป็นทาสเพราะเหตุแห่งท้อง แต่เราสิเป็นผู้เจริญกว่าเพราะเป็นผู้มาตามประเพณี" หรือว่า "อะไรคือความแตกต่างสำหรับเราผู้เป็นทาสบริสุทธิ์ทั้งสองฝ่ายโดยความเป็นผู้มาตามประเพณี กับทาสชื่อโน้น" หรือว่า "เราถึงความเป็นทาสด้วยอำนาจแห่งท้อง แต่โดยส่วนแห่งมารดาและบิดา ฐานะแห่งทาสไม่มีแก่เรา เราจะชื่อว่าเป็นทาสได้อย่างไร" และทาสกระทำมานะเหล่านี้ฉันใด แม้พวกปุกกุสะและจัณฑาลเป็นต้น ก็ย่อมกระทำมานะเหล่านี้ฉันนั้นเหมือนกัน.

ဧတ္ထ စ သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီတိ, စ သဒိသဿ သဒိသောဟမသ္မီတိ စ ဟီနဿ ဟီနောဟမသ္မီတိ စ ဣမေ တယော မာနာ ယာထာဝမာနာ နာမ အရဟတ္တမဂ္ဂဝဇ္ဈာ. သေသာ ဆ မာနာ အယာထာဝမာနာ နာမ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ.

และในบรรดามานะเหล่านั้น มานะ 3 อย่างนี้ คือ "เราเป็นผู้เจริญกว่าผู้ที่เจริญกว่า" และ "เราเป็นผู้เสมอเหมือนกับผู้ที่เสมอเหมือนกัน" และ "เราเป็นผู้เลวกว่าผู้ที่เลวกว่า" ชื่อว่า ยถามานะ (มานะตามจริง) อันอรหัตตมรรคพึงละ. มานะ 6 อย่างที่เหลือ ชื่อว่า อยถามานะ (มานะไม่ตามจริง) อันปฐมมรรคพึงละ.

တယော အဒ္ဓါတိ တယော ကာလာ. အတီတော အဒ္ဓါတိအာဒီသု ဒွေပရိယာယာ သုတ္တန္တပရိယာယော စ အဘိဓမ္မပရိယာယော စ. သုတ္တန္တပရိယာယေန ပဋိသန္ဓိတော ပုဗ္ဗေ အတီတော အဒ္ဓါ နာမ. စုတိတော ပစ္ဆာ အနာဂတော အဒ္ဓါ နာမ. သဟ စုတိပဋိသန္ဓီဟိ တဒန္တရံ ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါ နာမ. အဘိဓမ္မပရိယာယေန တီသု ခဏေသု ဘင်္ဂတော ဥဒ္ဓံ အတီတော အဒ္ဓါ နာမ. ဥပ္ပာဒတော ပုဗ္ဗေ အနာဂတော အဒ္ဓါ နာမ. ခဏတ္တယေ ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါ နာမ. အတီတာဒိဘေဒေါ စ နာမ အယံ ဓမ္မာနံ ဟောတိ, န ကာလဿ. အတီတာဒိဘေဒေ [Pg.174] ပန ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ဣဓ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ ကာလော တေနေဝ ဝေါဟာရေန ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า ตโย อทฺธา คือ กาล 3. ในบทว่า อตีโต อทฺธา เป็นต้น มี 2 นัย คือ สุตตันตปริยาย และอภิธรรมปริยาย. โดยสุตตันตปริยาย กาลก่อนแต่ปฏิสนธิ ชื่อว่า อดีตกาล. กาลหลังจากจุติ ชื่อว่า อนาคตกาล. กาลในระหว่างนั้นพร้อมด้วยจุติและปฏิสนธิ ชื่อว่า ปัจจุบันกาล. โดยอภิธรรมปริยาย ในขณะทั้ง 3 กาลที่พ้นจากภังคขณะไป ชื่อว่า อดีตกาล. กาลก่อนแต่อุปาทขณะ ชื่อว่า อนาคตกาล. กาลในขณะทั้งสาม ชื่อว่า ปัจจุบันกาล. และความแตกต่างแห่งอดีตเป็นต้นนี้ เป็นความแตกต่างแห่งธรรมทั้งหลาย, ไม่ใช่ความแตกต่างแห่งกาล. แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า กาลแม้ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ก็อาศัยธรรมทั้งหลายที่มีความแตกต่างแห่งอดีตเป็นต้น จึงถูกกล่าวด้วยโวหารนั้นนั่นเอง.

တယော အန္တာတိ တယော ကောဋ္ဌာသာ. ‘‘ကာယဗန္ဓနဿ အန္တော ဇီရတီ’’တိအာဒီသု (စူဠဝ. ၂၇၈) ဟိ အန္တောယေဝ အန္တော. ‘‘ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၅၁) ပရဘာဂေါ အန္တော. ‘‘အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဇီဝိကာန’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၈၀) ဧတ္ထ လာမကဘာဝေါ အန္တော. ‘‘သက္ကာယော ခေါ, အာဝုသော, ပဌမော အန္တော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၆.၆၁) ကောဋ္ဌာသော အန္တော. ဣဓ ကောဋ္ဌာသော အဓိပ္ပေတော. သက္ကာယောတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. သက္ကာယသမုဒယောတိ တေသံ နိဗ္ဗတ္တိကာ ပုရိမတဏှာ. သက္ကာယနိရောဓောတိ ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိဘူတံ နိဗ္ဗာနံ. မဂ္ဂေါ ပန နိရောဓာဓိဂမဿ ဥပါယတ္တာ နိရောဓေ ဂဟိတေ ဂဟိတောဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า ตโย อนฺตา คือ ส่วน 3. จริงอยู่ ในบทเป็นต้นว่า "ส่วนสุดแห่งกายพันธนะย่อมคร่ำคร่าไป" คำว่า อันตะ หมายถึง ส่วนสุดนั่นเอง. ในบทเป็นต้นว่า "นั่นแหละคือที่สุดแห่งทุกข์" คำว่า อันตะ หมายถึง ส่วนเบื้องปลาย. ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การเลี้ยงชีพนี้เป็นสิ่งที่เลวทราม" คำว่า อันตะ หมายถึง ความเลวทราม. ในบทเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโส สักกายะแลเป็นส่วนที่หนึ่ง" คำว่า อันตะ หมายถึง ส่วน. ในที่นี้ ประสงค์เอาคำว่า ส่วน. บทว่า สักกายะ คือ อุปาทานขันธ์ 5. บทว่า สักกายสมุทัย คือ ตัณหาที่มีในภพก่อนอันเป็นแดนเกิดแห่งอุปาทานขันธ์ 5 เหล่านั้น. บทว่า สักกายนิโรธ คือ พระนิพพานอันเป็นที่ดับสนิทของทั้งสองอย่าง. ส่วนมรรค พึงทราบว่า เพราะเป็นอุบายแห่งการบรรลุซึ่งนิโรธ เมื่อนิโรธถูกถือเอาแล้ว มรรคก็เป็นอันถูกถือเอาแล้วด้วย.

ဒုက္ခဒုက္ခတာတိ ဒုက္ခဘူတာ ဒုက္ခတာ. ဒုက္ခဝေဒနာယေတံ နာမံ. သင်္ခါရဒုက္ခတာတိ သင်္ခါရဘာဝေန ဒုက္ခတာ. အဒုက္ခမသုခါဝေဒနာယေတံ နာမံ. သာ ဟိ သင်္ခတတ္တာ ဥပ္ပာဒဇရာဘင်္ဂပီဠိတာ, တသ္မာ အညဒုက္ခသဘာဝဝိရဟတော သင်္ခါရဒုက္ခတာတိ ဝုတ္တာ. ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာတိ ဝိပရိဏာမေ ဒုက္ခတာ. သုခဝေဒနာယေတံ နာမံ. သုခဿ ဟိ ဝိပရိဏာမေ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ သုခံ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာတိ ဝုတ္တံ. အပိစ ဌပေတွာ ဒုက္ခဝေဒနံ သုခဝေဒနဉ္စ သဗ္ဗေပိ တေဘူမကာ ဓမ္မာ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ’’တိ ဝစနတော သင်္ခါရဒုက္ခတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

บทว่า ทุกฺขทุกฺขตา คือ ความเป็นทุกข์โดยสภาวะแห่งทุกข์. นี้เป็นชื่อของทุกขเวทนา. บทว่า สงฺขารทุกฺขตา คือ ความเป็นทุกข์โดยความเป็นสังขาร. นี้เป็นชื่อของอทุกขมสุขเวทนา. จริงอยู่ เวทนานั้นเพราะเป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง จึงถูกบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้น ความแก่ และความดับไป ฉะนั้น เพราะปราศจากสภาวะแห่งทุกข์อย่างอื่น จึงถูกเรียกว่า สังขารทุกขตา. บทว่า วิปริณามทุกฺขตา คือ ความเป็นทุกข์ในความแปรปรวน. นี้เป็นชื่อของสุขเวทนา. จริงอยู่ เมื่อสุขแปรปรวนไป ทุกข์ย่อมเกิดขึ้น ฉะนั้น สุขจึงถูกเรียกว่า วิปริณามทุกขตา. อีกอย่างหนึ่ง ยกเว้นทุกขเวทนาและสุขเวทนาแล้ว ธรรมทั้งปวงที่เป็นไปในภูมิ 3 พึงทราบว่าเป็นสังขารทุกขตา ตามนัยพระบาลีว่า "สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์".

မိစ္ဆတ္တနိယတောတိ မိစ္ဆာသဘာဝေါ ဟုတွာ နိယတော. နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ သဒ္ဓိံ အာနန္တရိယကမ္မဿေတံ နာမံ. သမ္မာသဘာဝေ နိယတော သမ္မတ္တနိယတော. စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနမေတံ နာမံ. န နိယတောတိ အနိယတော. အဝသေသာနံ ဓမ္မာနမေတံ နာမံ.

บทว่า มิจฺฉตฺตนิยโต คือ เป็นสภาวะที่ผิดแล้วแน่นอน. นี้เป็นชื่อของอนันตริยกรรมพร้อมด้วยนิยตมิจฉาทิฏฐิ. บทว่า สมฺมตฺตนิยโต คือ แน่นอนในสภาวะที่ถูก. นี้เป็นชื่อของอริยมรรค 4. บทว่า อนิยโต คือ ไม่แน่นอน. นี้เป็นชื่อของธรรมที่เหลือ.

တယော တမာတိ ‘‘တမန္ဓကာရော သမ္မောဟော အဝိဇ္ဇောဃော မဟာဘယော’’တိ ဝစနတော အဝိဇ္ဇာ တမော နာမ. ဣဓ ပန အဝိဇ္ဇာသီသေန ဝိစိကိစ္ဆာ ဝုတ္တာ. အာရဗ္ဘာတိ အာဂမ္မ. ကင်္ခတီတိ ကင်္ခံ ဥပ္ပာဒေတိ. ဝိစိကိစ္ဆတီတိ ဝိစိနန္တော ကိစ္ဆံ အာပဇ္ဇတိ, သန္နိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောတိ. နာဓိမုစ္ဆတီတိ တတ္ထ အဓိမုစ္ဆိတုံ န သက္ကောတိ. န သမ္ပသီဒတီတိ တံ အာရဗ္ဘ ပသာဒံ အာရောပေတုံ န သက္ကောတိ.

บทว่า ตโย ตมา คือ ตามนัยพระบาลีว่า "ความมืด ความหลง โอฆะคืออวิชชา ภัยใหญ่" อวิชชาชื่อว่า ตมะ (ความมืด). แต่ในที่นี้ ท่านกล่าววิจิกิจฉาโดยยกอวิชชาขึ้นเป็นประธาน. บทว่า อารพฺภ คือ อาศัย. บทว่า กงฺขติ คือ ย่อมยังความสงสัยให้เกิดขึ้น. บทว่า วิจิกิจฺฉติ คือ เมื่อสืบสวนอยู่ ย่อมถึงความลำบาก ไม่สามารถตัดสินใจได้. บทว่า นาธิมุจฺจติ คือ ไม่สามารถน้อมใจไปในอารมณ์นั้นได้. บทว่า น สมฺปสีทติ คือ ปรารภอารมณ์นั้นแล้ว ไม่สามารถยกความเลื่อมใสขึ้นได้.

အရက္ခေယျာနီတိ [Pg.175] န ရက္ခိတဗ္ဗာနိ. တီသု ဒွါရေသု ပစ္စေကံ ရက္ခဏကိစ္စံ နတ္ထိ, သဗ္ဗာနိ သတိယာ ဧဝ ရက္ခိတာနီတိ ဒီပေတိ. နတ္ထိ တထာဂတဿာတိ. ‘‘ဣဒံ နာမ မေ သဟသာ ဥပ္ပန္နံ ကာယဒုစ္စရိတံ, ဣမာဟံ ယထာ မေ ပရော န ဇာနာတိ, တထာ ရက္ခာမိ, ပဋိစ္ဆာဒေမီ’’တိ ဧဝံ ရက္ခိတဗ္ဗံ နတ္ထိ တထာဂတဿ ကာယဒုစ္စရိတံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ကိံ ပန သေသခီဏာသဝါနံ ကာယသမာစာရာဒယော အပရိသုဒ္ဓါတိ? နော အပရိသုဒ္ဓါ. န ပန တထာဂတဿ ဝိယ ပရိသုဒ္ဓါ. အပ္ပဿုတခီဏာသဝေါ ဟိ ကိဉ္စာပိ လောကဝဇ္ဇံ နာပဇ္ဇတိ, ပဏ္ဏတ္တိယံ ပန အကောဝိဒတ္တာ ဝိဟာရကာရံ ကုဋိကာရံ သဟဂါရံ သဟသေယျန္တိ ဧဝရူပါ ကာယဒွါရေ အာပတ္တိယော အာပဇ္ဇတိ. သဉ္စရိတ္တံ ပဒသောဓမ္မံ ဥတ္တရိဆပ္ပဉ္စဝါစံ ဘူတာရောစနန္တိ ဧဝရူပါ ဝစီဒွါရေ အာပတ္တိယော အာပဇ္ဇတိ. ဥပနိက္ခိတ္တသာဒိယနဝသေန မနောဒွါရေ ရူပိယပ္ပဋိဂ္ဂါဟဏာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, ဓမ္မသေနာပတိသဒိသဿာပိ ဟိ ခီဏာသဝဿ မနောဒွါရေ သဥပါရမ္ဘဝသေန မနောဒုစ္စရိတံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧဝ.

คำว่า อรกฺเขยฺยานิ (ไม่ต้องรักษา) คือ ไม่ต้องพิทักษ์รักษา กิจที่จะต้องรักษาในทวารทั้ง ๓ โดยเฉพาะแต่ละอย่างไม่มี (พระองค์) ทรงแสดงว่า ทวารทั้งหมดอันสติเท่านั้นรักษาไว้แล้ว คำว่า นตฺถิ ตถาคตสฺส (ไม่มีแก่พระตถาคต) ความว่า 'กายทุจริตที่เกิดขึ้นแก่เราโดยฉับพลันชื่อนี้มีอยู่ เราจะรักษา จะปกปิดกายทุจริตนี้โดยประการที่คนอื่นจะไม่รู้ถึงเรา' ดังนี้ กายทุจริตที่พระตถาคตจะต้องรักษาอย่างนี้ไม่มี แม้ในส่วนที่เหลือ (วจีทุจริตและมโนทุจริต) ก็นัยนี้เหมือนกัน ถามว่า ก็กายสมาจารเป็นต้นของพระขีณาสพที่เหลือไม่บริสุทธิ์หรือ? ตอบว่า ไม่ชื่อว่าไม่บริสุทธิ์ แต่ก็ไม่บริสุทธิ์เหมือนของพระตถาคต จริงอยู่ พระขีณาสพผู้สดับน้อย แม้จะไม่ต้องอาบัติที่เป็นโลกวัชชะ แต่เพราะความไม่ฉลาดในบัญญัติ ย่อมต้องอาบัติทางกายทวารมีรูปอย่างนี้ คือ การสร้างวิหาร การสร้างกุฎี การอยู่ในที่มุงเดียวกัน (กับมาตุคาม) การนอนร่วมกัน (กับอนุปสัมบัน) ย่อมต้องอาบัติทางวจีทวารมีรูปอย่างนี้ คือ การทำหน้าที่สื่อรัก การสอนธรรมเป็นบทๆ (แก่อนุปสัมบัน) การแสดงธรรมเกิน ๕-๖ คำ (แก่มาตุคาม) การบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีจริง (แก่อนุปสัมบัน) ย่อมต้องอาบัติคือการรับรูปิยะทางมโนทวาร ด้วยการยินดีในของที่เขาเก็บไว้ใกล้ๆ จริงอยู่ แม้พระขีณาสพผู้เสมอด้วยพระธรรมเสนาบดี มโนทุจริตก็ย่อมเกิดขึ้นทางมโนทวารได้โดยนัยที่มีการติเตียนได้ทีเดียว

စာတုမဝတ္ထုသ္မိဉှိ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ သဒ္ဓိံ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာနံ ပဏာမိတကာလေ တေသံ အတ္ထာယ စာတုမေယျကေဟိ သကျေဟိ ဘဂဝတိ ခမာပိတေ ထေရော ဘဂဝတာ ‘‘ကိန္တိ တေ သာရိပုတ္တ အဟောသိ မယာ ဘိက္ခုသံဃေ ပဏာမိတေ’’တိ ပုဋ္ဌော အဟံ ပရိသာယ အဗျတ္တဘာဝေန သတ္ထာရာ ပဏာမိတော. ဣတော ဒါနိ ပဋ္ဌာယ ပရံ န ဩဝဒိဿာမီတိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ အာဟ ‘‘ဧဝံ ခေါ မေ, ဘန္တေ, အဟောသိ ဘဂဝတာ ဘိက္ခုသံဃော ပဏာမိတော, အပ္ပောဿုက္ကော ဒါနိ ဘဂဝါ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရံ အနုယုတ္တော ဝိဟရိဿတိ, မယမ္ပိ ဒါနိ အပ္ပောဿုက္ကာ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရံ အနုယုတ္တာ ဝိဟရိဿာမာ’’တိ.

จริงอยู่ ในเรื่องที่เมืองจาตุมา ในคราวที่ทรงขับไล่พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป เมื่อพวกเจ้าศากยะชาวเมืองจาตุมาทูลขอขมาโทษต่อพระผู้มีพระภาคเพื่อประโยชน์แก่ท่านเหล่านั้น พระเถระถูกพระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า 'สารีบุตร เมื่อเราขับไล่ภิกษุสงฆ์ เธอได้มีความคิดอย่างไร?' ท่านเกิดความคิดขึ้นว่า 'เราถูกพระศาสดาขับไล่เพราะความเป็นผู้ไม่เอื้อเฟื้อในบริษัท จำเดิมแต่นี้ไป เราจักไม่ว่ากล่าว (ภิกษุอื่น) อีกต่อไป' แล้วจึงได้กราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ภิกษุสงฆ์แล้ว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคจักทรงเป็นผู้มีขวนขวายน้อย ประกอบทิฏฐธรรมสุขวิหารอยู่ แม้พวกข้าพระองค์ก็จักเป็นผู้มีขวนขวายน้อย ประกอบทิฏฐธรรมสุขวิหารอยู่' ดังนี้

အထဿ တသ္မိံ မနောဒုစ္စရိတေ ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေန္တော သတ္ထာ အာဟ – ‘‘အာဂမေဟိ တွံ, သာရိပုတ္တ န ခေါ တေ, သာရိပုတ္တ, ပုနပိ ဧဝရူပံ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗ’’န္တိ. ဧဝံ ပရံ န ဩဝဒိဿာမိ နာနုသာသိဿာမီတိ ဝိတက္ကိတမတ္တမ္ပိ ထေရဿ မနောဒုစ္စရိတံ နာမ ဇာတံ. ဘဂဝတော ပန ဧတ္တကံ နာမ နတ္ထိ, အနစ္ဆရိယဉ္စေတံ. သဗ္ဗညုတံ ပတ္တဿ ဒုစ္စရိတံ န ဘဝေယျ. ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ ဌိတဿ ဆဗ္ဗဿာနိ ပဓာနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿာပိ ပနဿ နာဟောသိ. ဥဒရစ္ဆဝိယာ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကံ အလ္လီနာယ ‘‘ကာလင်္ကတော သမဏော ဂေါတမော’’တိ ဒေဝတာနံ ဝိမတိယာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယပိ ‘‘သိဒ္ဓတ္ထ ကသ္မာ ကိလမသိ? သက္ကာ ဘောဂေ [Pg.176] စ ဘုဉ္ဇိတုံ ပုညာနိ စ ကာတု’’န္တိ မာရေန ပါပိမတာ ဝုစ္စမာနဿ ‘‘ဘောဂေ ဘုဉ္ဇိဿာမီ’’တိ ဝိတက္ကမတ္တမ္ပိ နုပ္ပဇ္ဇတိ. အထ နံ မာရော ဗောဓိသတ္တကာလေ ဆဗ္ဗဿာနိ ဗုဒ္ဓကာလေ ဧကံ ဝဿံ အနုဗန္ဓိတွာ ကိဉ္စိ ဝဇ္ဇံ အပဿိတွာ ဣဒံ ဝတွာ ပက္ကာမိ –

ลำดับนั้น พระศาสดา เมื่อจะทรงยกโทษในมโนทุจริตนั้นของท่าน จึงตรัสว่า 'สารีบุตร เธอจงรอก่อน, สารีบุตร เธอไม่ควรให้จิตเช่นนี้เกิดขึ้นอีกเลย' เพียงแค่ความวิตกว่า 'เราจักไม่ว่ากล่าว ไม่พร่ำสอนชนอื่น' ดังนี้ ก็ได้ชื่อว่าเป็นมโนทุจริตของพระเถระเกิดขึ้นแล้ว แต่สำหรับพระผู้มีพระภาค มโนทุจริตแม้เพียงเท่านี้ย่อมไม่มี และข้อนี้ก็ไม่น่าอัศจรรย์ ทุจริตย่อมไม่มีแก่ผู้บรรลุสัพพัญญุตญาณ อนึ่ง แม้เมื่อพระองค์ดำรงอยู่ในภูมิแห่งพระโพธิสัตว์ ทรงบำเพ็ญเพียรอย่างยิ่งตลอด ๖ ปี ทุจริตก็มิได้มี แม้เมื่อหนังพระอุทรติดกระดูกสันหลัง จนเกิดความสงสัยแก่เหล่าเทวดาว่า 'พระสมณโคดมสิ้นชีพแล้ว' และเมื่อมารผู้มีบาปกล่าวว่า 'สิทธัตถะ ท่านจะลำบากไปทำไม? ท่านสามารถบริโภคโภคะและทำบุญได้' ความวิตกว่า 'เราจะบริโภคโภคะ' แม้เพียงเล็กน้อยก็มิได้เกิดขึ้น ลำดับนั้น มารได้ติดตามพระองค์ตลอด ๖ ปีในสมัยเป็นพระโพธิสัตว์ และอีก ๑ ปีในสมัยเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว เมื่อไม่เห็นโทษอะไรเลย จึงกล่าวคำนี้แล้วหลีกไป

‘‘သတ္တဝဿာနိ ဘဂဝန္တံ, အနုဗန္ဓိံ ပဒါပဒံ;

ဩတာရံ နာဓိဂစ္ဆိဿံ, သမ္ဗုဒ္ဓဿ သတီမတော’’တိ. (သု. နိ. ၄၄၈);

ข้าพระองค์ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไปทุกฝีก้าว ตลอด ๗ ปี แต่ก็หาช่องทางไม่ได้ในพระสัมพุทธเจ้าผู้มีสติ

အပိစ အဋ္ဌာရသန္နံ ဗုဒ္ဓဓမ္မာနံ ဝသေနာပိ ဘဂဝတော ဒုစ္စရိတာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ နာမ နတ္ထိ တထာဂတဿ ကာယဒုစ္စရိတံ, နတ္ထိ ဝစီဒုစ္စရိတံ, နတ္ထိ မနောဒုစ္စရိတံ, အတီတေ ဗုဒ္ဓဿ အပ္ပဋိဟတဉာဏံ, အနာဂတေ, ပစ္စုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓဿ အပ္ပဋိဟတဉာဏံ, သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏာနုပရိဝတ္တိ, သဗ္ဗံ ဝစီကမ္မံ, သဗ္ဗံ မနောကမ္မံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏာနုပရိဝတ္တိ, နတ္ထိ ဆန္ဒဿ ဟာနိ, နတ္ထိ ဝီရိယဿ ဟာနိ, နတ္ထိ သတိယာ ဟာနိ, နတ္ထိ ဒဝါ, နတ္ထိ ရဝါ, နတ္ထိ စလိတံ နတ္ထိ သဟသာ, နတ္ထိ အဗျာဝဋော မနော, နတ္ထိ အကုသလစိတ္တန္တိ.

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความไม่มีทุจริตของพระผู้มีพระภาค แม้โดยนัยแห่งพุทธธรรม ๑๘ ประการ พุทธธรรม ๑๘ ประการ คือ พระตถาคตไม่มีกายทุจริต, ไม่มีวจีทุจริต, ไม่มีมโนทุจริต, พระพุทธเจ้ามีพระญาณไม่ติดขัดในอดีต, ในอนาคต, ในปัจจุบัน, กายกรรมทั้งหมดของพระพุทธผู้มีพระภาคเป็นไปตามพระญาณ, วจีกรรมทั้งหมด, มโนกรรมทั้งหมดของพระพุทธผู้มีพระภาคเป็นไปตามพระญาณ, ไม่มีความเสื่อมแห่งฉันทะ, ไม่มีความเสื่อมแห่งวิริยะ, ไม่มีความเสื่อมแห่งสติ, ไม่มีการเล่น, ไม่มีความพลั้งเผลอ, ไม่มีความหวั่นไหว, ไม่มีการทำโดยรีบร้อน, ไม่มีพระทัยที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์, ไม่มีอกุศลจิต

ကိဉ္စနာတိ ပလိဗောဓာ. ရာဂေါ ကိဉ္စနန္တိ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော သတ္တေ ဗန္ဓတိ ပလိဗုန္ဓတိ တသ္မာ ကိဉ္စနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဣတရေသုပိ ဒွီသု ဧသေဝ နယော.

คำว่า กิญฺจน คือ เครื่องกังวล คำว่า ราโค กิญฺจนํ คือ ราคะเมื่อเกิดขึ้น ย่อมผูกมัด ย่อมกีดกันสัตว์ทั้งหลายไว้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า กังวล แม้ในอีก ๒ บทที่เหลือ (โทโส กิญฺจนํ, โมโห กิญฺจนํ) ก็นัยนี้เหมือนกัน

အဂ္ဂီတိ အနုဒဟနဋ္ဌေန အဂ္ဂိ. ရာဂဂ္ဂီတိ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော သတ္တေ အနုဒဟတိ ဈာပေတိ, တသ္မာ အဂ္ဂီတိ ဝုစ္စတိ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ဝတ္ထူနိ ဧကာ ဒဟရဘိက္ခုနီ စိတ္တလပဗ္ဗတဝိဟာရေ ဥပေါသထာဂါရံ ဂန္တွာ ဒွါရပါလရူပကံ ဩလောကယမာနာ ဌိတာ. အထဿာ အန္တော ရာဂေါ ဥပ္ပန္နော. သာ တေနေဝ ဈာယိတွာ ကာလမကာသိ. ဘိက္ခုနိယော ဂစ္ဆမာနာ ‘‘အယံ ဒဟရာ ဌိတာ, ပက္ကောသထ, န’’န္တိ အာဟံသု. ဧကာ ဂန္တွာ ကသ္မာ ဌိတာသီတိ ဟတ္ထေ ဂဏှိ. ဂဟိတမတ္တာ ပရိဝတ္တိတွာ ပပတာ. ဣဒံ တာဝ ရာဂဿ အနုဒဟနတာယ ဝတ္ထု. ဒေါသဿ ပန အနုဒဟနတာယ မနောပဒေါသိကာ ဒေဝါ. မောဟဿ အနုဒဟနတာယ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာ ဒေဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. မောဟဝသေန ဟိ တာသံ သတိသမ္မောသော ဟောတိ. တသ္မာ ခိဍ္ဍာဝသေန အာဟာရကာလံ အတိဝတ္တိတွာ ကာလင်္ကရောန္တိ.

คำว่า อคฺคิ คือ ไฟ เพราะมีสภาวะแผดเผา คำว่า ราคคฺคิ คือ ราคะเมื่อเกิดขึ้น ย่อมแผดเผา ย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายเร่าร้อน ฉะนั้นจึงเรียกว่า ไฟ แม้ในบทที่เหลือ (โทสคฺคิ, โมหคฺคิ) ก็นัยนี้เหมือนกัน ในเรื่องนั้น มีอุทาหรณ์ดังนี้ ภิกษุณีสาวรูปหนึ่ง ไปยังอุโบสถาคารในจิตตลบรรพตวิหาร ยืนมองดูรูปทวารบาลอยู่ ครั้งนั้น ราคะได้เกิดขึ้นภายในจิตของเธอ เธอถูกราคะนั้นเผาไหม้แล้ว ได้ทำกาละ (เสียชีวิต) พวกภิกษุณีเดินมาเห็นแล้วกล่าวว่า 'ภิกษุณีสาวรูปนี้ยืนอยู่ พวกเธอจงเรียกนางมา' ภิกษุณีรูปหนึ่งเข้าไปแล้วถามว่า 'ทำไมเธอยืนอยู่' แล้วจับที่มือ พอถูกจับเท่านั้น เธอก็พลิกตัวล้มลง เรื่องนี้เป็นอุทาหรณ์ของความที่ราคะเป็นเครื่องแผดเผา ส่วนเรื่องความที่โทสะเป็นเครื่องแผดเผา (พึงยกเรื่อง) มโนปโทสิกเทวดา ส่วนเรื่องความที่โมหะเป็นเครื่องแผดเผา พึงเห็น (เรื่อง) ขิฑฑาปโทสิกเทวดา จริงอยู่ เพราะอำนาจแห่งโมหะ เทวดาเหล่านั้นจึงเกิดความหลงลืมสติ ฉะนั้น พวกเขาจึงเพลิดเพลินจนล่วงเลยเวลากินอาหาร แล้วทำกาละไป

အာဟုနေယျဂ္ဂီတိအာဒီသု [Pg.177] အာဟုနံ ဝုစ္စတိ သက္ကာရော, အာဟုနံ အရဟန္တီတိ အာဟုနေယျာ. မာတာပိတရော ဟိ ပုတ္တာနံ ဗဟူပကာရတာယ အာဟုနံ အရဟန္တိ. တေသု ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇမာနာ ပုတ္တာ နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တသ္မာ ကိဉ္စာပိ မာတာပိတရော နာနုဒဟန္တိ, အနုဒဟနဿ ပန ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဣတိ အနုဒဟနဋ္ဌေန အာဟုနေယျဂ္ဂီတိ ဝုစ္စန္တိ. သွာယမတ္ထော မိတ္တဝိန္ဒကဝတ္ထုနာ ဒီပေတဗ္ဗော –

ในคำเป็นต้นว่า อาหุเนยยัคคิ สักการะเรียกว่า อาหุนะ, ท่านผู้ควรแก่ของคำนับ ชื่อว่า อาหุเนยยะ. จริงอยู่ มารดาบิดาทั้งหลายย่อมควรแก่ของคำนับ เพราะเป็นผู้มีอุปการะมากแก่บุตรทั้งหลาย. บุตรทั้งหลายผู้ประพฤติผิดในมารดาบิดาเหล่านั้น ย่อมบังเกิดในนรกเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ถึงแม้ว่ามารดาบิดาทั้งหลายจะไม่แผดเผา แต่ก็เป็นปัจจัยแห่งการแผดเผา. ด้วยเหตุนี้ โดยความหมายว่าแผดเผา ท่านจึงเรียกว่า อาหุเนยยัคคิ. เนื้อความนี้นั้น พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยเรื่องของมิตตวินทกะ.

မိတ္တဝိန္ဒကော ဟိ မာတရာ ‘‘တာတ, အဇ္ဇ ဥပေါသထိကော ဟုတွာ ဝိဟာရေ သဗ္ဗရတ္တိံ ဓမ္မဿဝနံ သုဏ, သဟဿံ တေ ဒဿာမီ’’တိ ဝုတ္တော ဓနလောဘေန ဥပေါသထံ သမာဒါယ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဣဒံ ဌာနံ အကုတောဘယန္တိ သလ္လက္ခေတွာ ဓမ္မာသနဿ ဟေဋ္ဌာ နိပန္နော သဗ္ဗရတ္တိံ နိဒ္ဒါယိတွာ ဃရံ အဂမာသိ. မာတာ ပါတောဝ ယာဂုံ ပစိတွာ ဥပနာမေသိ. သော သဟဿံ ဂဟေတွာဝ ပိဝိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဓနံ သံဟရိဿာမီ’’တိ. သော နာဝါယ သမုဒ္ဒံ ပက္ခန္ဒိတုကာမော အဟောသိ. အထ နံ မာတာ ‘‘တာတ, ဣမသ္မိံ ကုလေ စတ္တာလီသကောဋိဓနံ အတ္ထိ, အလံ ဂမနေနာ’’တိ နိဝါရေသိ. သော တဿာ ဝစနံ အနာဒိယိတွာ ဂစ္ဆတိ ဧဝ. မာတာ ပုရတော အဋ္ဌာသိ. အထ နံ ကုဇ္ဈိတွာ ‘‘အယံ မယှံ ပုရတော တိဋ္ဌတီ’’တိ ပါဒေန ပဟရိတွာ ပတိတံ အန္တရံ ကတွာ အဂမာသိ.

จริงอยู่ มิตตวินทกะถูกมารดากล่าวว่า "พ่อ วันนี้เจ้าจงเป็นผู้รักษาอุโบสถแล้วฟังธรรมในวิหารตลอดคืน เราจะให้ทรัพย์พันหนึ่งแก่เจ้า" เขาถูกกล่าวอย่างนี้แล้ว ด้วยความโลภในทรัพย์ จึงสมาทานอุโบสถแล้วไปสู่วิหาร กำหนดว่า "ที่นี้ไม่มีภัยจากที่ไหน" แล้วนอนหลับอยู่ภายใต้ธรรมาสน์ตลอดคืน แล้วได้กลับไปสู่เรือน. มารดาแต่เช้าตรู่ หุงข้าวต้มแล้วนำเข้าไปให้. เขารับเอาทรัพย์พันหนึ่งแล้วจึงดื่ม. ครั้งนั้น เขาได้มีความคิดนี้ว่า "เราจักแสวงหาทรัพย์". เขาเป็นผู้ใคร่จะแล่นเรือไปสู่สมุทร. ครั้งนั้น มารดาได้ห้ามเขาว่า "พ่อ ในตระกูลนี้มีทรัพย์สี่สิบล้าน พอเถิดด้วยการไป". เขาไม่เชื่อถือคำของนาง ไปนั่นเทียว. มารดายืนขวางอยู่ข้างหน้า. ครั้งนั้น เขาโกรธนางแล้วกล่าวว่า "หญิงนี้ยืนขวางหน้าเรา" แล้วประหารด้วยเท้า ทำให้ล้มลงแล้วก้าวข้ามไป.

မာတာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ‘‘မာဒိသာယ မာတရိ ဧဝရူပံ ကမ္မံ ကတွာ ဂတဿ တေ ဂတဋ္ဌာနေ သုခံ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံသညီ နာမ တွံ ပုတ္တာ’’တိ အာဟ. တဿ နာဝံ အာရုယှ ဂစ္ဆတော သတ္တမေ ဒိဝသေ နာဝါ အဋ္ဌာသိ. အထ တေ မနုဿာ ‘‘အဒ္ဓါ ဧတ္ထ ပါပပုရိသော အတ္ထိ သလာကံ ဒေထာ’’တိ အာဟံသု. သလာကာ ဒိယျမာနာ တဿေဝ တိက္ခတ္တုံ ပါပုဏာတိ. တေ တဿ ဥဠုမ္ပံ ဒတွာ တံ သမုဒ္ဒေ ပက္ခိပိံသု. သော ဧကံ ဒီပံ ဂန္တွာ ဝိမာနပေတီဟိ သဒ္ဓိံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော တာဟိ ‘‘ပုရတော ပုရတော မာ အဂမာသီ’’တိ ဝုစ္စမာနောပိ တဒ္ဒိဂုဏံ တဒ္ဒိဂုဏံ သမ္ပတ္တိံ ပဿန္တော အနုပုဗ္ဗေန ခုရစက္ကဓရံ ဧကံ အဒ္ဒသ. တဿ တံ စက္ကံ ပဒုမပုပ္ဖံ ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ. သော တံ အာဟ – ‘‘အမ္ဘော, ဣဒံ တယာ ပိဠန္ဓိတံ ပဒုမံ မယှံ ဒေဟီ’’တိ. ‘‘န ဣဒံ သာမိ ပဒုမံ, ခုရစက္ကံ ဧတ’’န္တိ. သော ‘‘ဝဉ္စေသိ မံ, တွံ ကိံ မယာ ပဒုမံ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗ’’န္တိ ဝတွာ တွံ လောဟိတစန္ဒနံ ဝိလိမ္ပိတွာ ပိဠန္ဓနံ ပဒုမပုပ္ဖံ မယှံ န ဒါတုကာမောတိ အာဟ. သော စိန္တေသိ ‘‘အယမ္ပိ မယာ ကတသဒိသံ ကမ္မံ ကတွာ တဿ ဖလံ [Pg.178] အနုဘဝိတုကာမော’’တိ. အထ နံ ‘‘ဟန္ဒ ရေ’’တိ ဝတွာ တဿ မတ္ထကေ စက္ကံ ပက္ခိပိ. တေန ဝုတ္တံ –

มารดาลุกขึ้นแล้วกล่าวว่า "ลูกเอ๋ย เจ้าช่างมีความสำคัญอย่างนี้ว่า 'ทำกรรมเช่นนี้ในมารดาเช่นเราแล้ว ความสุขจักมีแก่เจ้าผู้ไปแล้วในที่ที่ไปแล้ว' ดังนี้หรือ". เมื่อเขาขึ้นเรือไปอยู่ ในวันที่เจ็ด เรือได้หยุดนิ่ง. ครั้งนั้น มนุษย์เหล่านั้นกล่าวว่า "แน่แท้ ในที่นี้มีบุรุษผู้มีบาปอยู่ จงจับสลากเถิด". เมื่อสลากถูกจับ ย่อมถึงแก่เขานั่นเองถึงสามครั้ง. พวกเขาให้แพแก่เขาแล้ว ได้โยนเขาลงในสมุทร. เขาไปสู่เกาะแห่งหนึ่ง เสวยสมบัติอยู่กับนางเปรตวิมานทั้งหลาย แม้ถูกนางเปรตเหล่านั้นกล่าวว่า "ท่านอย่าไปข้างหน้าๆ เลย" ก็ยังเห็นสมบัติที่เป็นทวีคูณๆ ขึ้นไป โดยลำดับได้เห็นบุรุษผู้หนึ่งผู้ทรงกงจักรคม. กงจักรนั้นปรากฏแก่เขาราวกับดอกบัว. เขากล่าวกับบุรุษนั้นว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงให้ดอกบัวนี้ที่ท่านประดับแล้วแก่ข้าพเจ้า". (บุรุษนั้นตอบว่า) "นายท่าน นี้ไม่ใช่ดอกบัว นี่คือกงจักรคม". เขาจึงกล่าวว่า "ท่านลวงข้า อะไรกัน ข้าไม่เคยเห็นดอกบัวหรือ" แล้วกล่าวว่า "ท่านทาด้วยจันทน์แดงแล้ว ไม่ปรารถนาจะให้ดอกบัวเครื่องประดับแก่ข้า". บุรุษนั้นคิดว่า "แม้ผู้นี้ก็ทำกรรมเช่นเดียวกับที่เราทำแล้ว ปรารถนาจะเสวยผลของกรรมนั้น". ครั้งนั้น จึงกล่าวกับเขาว่า "เอาเถิด เจ้าคนถ่อย" แล้วได้โยนกงจักรลงบนศีรษะของเขา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า

‘‘စတုဗ္ဘိ အဋ္ဌဇ္ဈဂမာ, အဋ္ဌာဟိပိ စ သောဠသ;

သောဠသာဟိ စ ဗာတ္တိံသ, အတြိစ္ဆံ စက္ကမာသဒေါ;

"เขาได้ถึงนางเปรตวิมานแปดตนจากสี่ตน, และจากแปดตนก็ได้ถึงสิบหกตน; และจากสิบหกตนก็ได้ถึงสามสิบสองตน, เพราะมีความอยากเกินประมาณ จึงได้เข้าถึงกงจักร;

ဣစ္ဆာဟတဿ ပေါသဿ, စက္ကံ ဘမတိ မတ္ထကေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁.၁၀၄).

กงจักรย่อมหมุนอยู่บนศีรษะของบุรุษผู้ถูกความอยากครอบงำ" ดังนี้.

ဂဟပတီတိ ပန ဂေဟသာမိကော ဝုစ္စတိ. သော မာတုဂါမဿ သယနဝတ္ထာလင်္ကာရာဒိအနုပ္ပဒါနေန ဗဟူပကာရော. တံ အတိစရန္တော မာတုဂါမော နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တတိ, တသ္မာ သောပိ ပုရိမနယေနေဝ အနုဒဟနဋ္ဌေန ဂဟပတဂ္ဂီတိ ဝုတ္တော.

ส่วนคำว่า คหปติ หมายถึง เจ้าของเรือน. เจ้าของเรือนนั้นเป็นผู้มีอุปการะมาก (แก่ภรรยา) ด้วยการให้ที่นอน เครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ เป็นต้น แก่มาตุคาม. มาตุคามผู้ประพฤตินอกใจเจ้าของเรือนนั้น ย่อมบังเกิดในนรกเป็นต้น, เพราะเหตุนั้น แม้เจ้าของเรือนนั้น โดยนัยก่อนนั่นเทียว โดยความหมายว่าแผดเผา จึงเรียกว่า คหปติอัคคิ.

တတ္ထ ဝတ္ထု – ကဿပဗုဒ္ဓဿ ကာလေ သောတာပန္နဿ ဥပါသကဿ ဘရိယာ အတိစာရိနီ အဟောသိ. သော တံ ပစ္စက္ခတော ဒိသွာ ‘‘ကသ္မာ တွံ ဧဝံ ကရောသီ’’တိ အာဟ. သာ ‘‘သစာဟံ ဧဝရူပံ ကရောမိ, အယံ မေ သုနခေါ ဝိလုပ္ပမာနော ခါဒတူ’’တိ ဝတွာ ကာလင်္ကတွာ ကဏ္ဏမုဏ္ဍကဒဟေ ဝေမာနိကပေတီ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာ. ဒိဝါ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝတိ, ရတ္တိံ ဒုက္ခံ. တဒါ ဗာရာဏသီရာဇာ မိဂဝံ စရန္တော အရညံ ပဝိသိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ကဏ္ဏမုဏ္ဍကဒဟံ သမ္ပတ္တော တာယ သဒ္ဓိံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝတိ. သာ တံ ဝဉ္စေတွာ ရတ္တိံ ဒုက္ခံ အနုဘဝတိ. သော ဉတွာ ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ ဂစ္ဆတီ’’တိ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော ဂန္တွာ အဝိဒူရေ ဌိတော ကဏ္ဏမုဏ္ဍကဒဟတော နိက္ခမိတွာ တံ ‘‘ပဋပဋ’’န္တိ ခါဒမာနံ ဧကံ သုနခံ ဒိသွာ အသိနာ ဒွိဓာ ဆိန္ဒိ. ဒွေ အဟေသုံ. ပုန ဆိန္နေ စတ္တာရော. ပုန ဆိန္နေ အဋ္ဌ. ပုန ဆိန္နေ သောဠသ အဟေသုံ. သာ ‘‘ကိံ ကရောသိ သာမီ’’တိ အာဟ. သော ‘‘ကိံ ဣဒ’’န္တိ အာဟ. သာ ‘‘ဧဝံ အကတွာ ခေဠပိဏ္ဍံ ဘူမိယံ နိဋ္ဌုဘိတွာ ပါဒေန ဃံသာဟီ’’တိ အာဟ. သော တထာ အကာသိ. သုနခါ အန္တရဓာယိံသု. တံ ဒိဝသံ တဿာ ကမ္မံ ခီဏံ. ရာဇာ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟုတွာ ဂန္တုံ အာရဒ္ဓေါ. သာ ‘‘မယှံ, သာမိ, ကမ္မံ ခီဏံ မာ အဂမာ’’တိ အာဟ. ရာဇာ အသုတွာဝ ဂတော.

เรื่องในข้อนั้นมีอยู่ว่า ในกาลแห่งพระพุทธเจ้ากัสสปะ ภรรยาของอุบาสกผู้เป็นโสดาบันได้เป็นหญิงประพฤตินอกใจ. เขาเห็นการกระทำนั้นด้วยตนเองแล้วจึงกล่าวว่า "ทำไมเธอจึงทำเช่นนี้". นางกล่าวว่า "ถ้าข้าพเจ้าทำเช่นนี้ ขอสุนัขนี้จงกัดกินข้าพเจ้า" แล้วทำกาละ บังเกิดเป็นนางเปรตวิมานในสระกัณณมุณฑกะ. กลางวันเสวยสมบัติ กลางคืนเสวยทุกข์. ครั้งนั้น พระเจ้ากรุงพาราณสีเสด็จประพาสป่าล่าเนื้อ เข้าไปสู่ป่า โดยลำดับได้ถึงสระกัณณมุณฑกะ เสวยสมบัติกับนางเปรตนั้น. นางลวงพระองค์แล้วเสวยทุกข์ในเวลากลางคืน. พระองค์ทรงทราบแล้ว (จึงดำริว่า) "นางไปไหนหนอ" แล้วเสด็จติดตามไปข้างหลัง ประทับยืนอยู่ไม่ไกล ทรงเห็นสุนัขตัวหนึ่งออกมาจากสระกัณณมุณฑกะ กำลังกัดกินนางนั้นดัง "ปฏะ ปฏะ" จึงทรงฟันด้วยพระขรรค์เป็นสองท่อน. (สุนัข) ได้มีสองตัว. เมื่อฟันอีก ก็เป็นสี่ตัว. เมื่อฟันอีก ก็เป็นแปดตัว. เมื่อฟันอีก ก็เป็นสิบหกตัว. นางกล่าวว่า "พระองค์ทรงทำอะไร พระเจ้าข้า". พระองค์ตรัสว่า "นี่อะไรกัน". นางกล่าวว่า "อย่าทรงทำอย่างนั้นเลย ขอจงทรงบ้วนน้ำลายลงบนพื้นดินแล้วถูด้วยพระบาทเถิด". พระองค์ได้ทรงทำเช่นนั้น. สุนัขทั้งหลายได้หายไป. ในวันนั้น กรรมของนางสิ้นแล้ว. พระราชาทรงเดือดร้อนพระทัย ทรงเริ่มจะเสด็จกลับ. นางกล่าวว่า "พระเจ้าข้า กรรมของหม่อมฉันสิ้นแล้ว อย่าเสด็จไปเลย". พระราชาไม่ทรงฟัง เสด็จไปแล้วนั่นเทียว.

ဒက္ခိဏေယျဂ္ဂီတိ ဧတ္ထ ပန ဒက္ခိဏာတိ စတ္တာရော ပစ္စယာ, ဘိက္ခုသံဃော ဒက္ခိဏေယျော. သော ဂိဟီနံ တီသု သရဏေသု ပဉ္စသု သီလေသု ဒသသု သီလေသု မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနေ ဓမ္မိကသမဏဗြာဟ္မဏဥပဋ္ဌာနေတိ ဧဝမာဒီသု ကလျာဏဓမ္မေသု နိယောဇနေန ဗဟူပကာရော, တသ္မိံ မိစ္ဆာပဋိပန္နာ ဂိဟီ ဘိက္ခုသံဃံ [Pg.179] အက္ကောသိတွာ ပရိဘာသိတွာ နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ, တသ္မာ သောပိ ပုရိမနယေနေဝ အနုဒဟနဋ္ဌေန ဒက္ခိဏေယျဂ္ဂီတိ ဝုတ္တော. ဣမဿ ပနတ္ထဿ ဝိဘာဝနတ္ထံ ဝိမာနဝတ္ထုသ္မိံ ရေဝတီဝတ္ထု ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ.

ส่วนในคำว่า ทักขิไณยยัคคิ นี้ คำว่า ทักขิณา คือ ปัจจัยสี่, ภิกษุสงฆ์ชื่อว่า ทักขิไณยยะ (ผู้ควรแก่ทักษิณา). ภิกษุสงฆ์นั้นเป็นผู้มีอุปการะมาก (แก่คฤหัสถ์) ด้วยการชักนำคฤหัสถ์ทั้งหลายในกัลยาณธรรมทั้งหลาย มีอาทิคือ ในสรณะสาม ในศีลห้า ในศีลสิบ ในการอุปัฏฐากมารดาบิดา ในการอุปัฏฐากสมณพราหมณ์ผู้มีธรรม. คฤหัสถ์ทั้งหลายผู้ประพฤติผิดในภิกษุสงฆ์นั้น ด่าบริภาษภิกษุสงฆ์แล้ว ย่อมบังเกิดในนรกเป็นต้น, เพราะเหตุนั้น แม้ภิกษุสงฆ์นั้น โดยนัยก่อนนั่นเทียว โดยความหมายว่าแผดเผา จึงเรียกว่า ทักขิไณยยัคคิ. ก็เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้ง พึงขยายความเรื่องนางเรวดีในวิมานวัตถุ.

‘‘တိဝိဓေန ရူပသင်္ဂဟော’’တိ ဧတ္ထ တိဝိဓေနာတိ တီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ. သင်္ဂဟောတိ ဇာတိသဉ္ဇာတိကိရိယဂဏနဝသေန စတုဗ္ဗိဓော သင်္ဂဟော. တတ္ထ သဗ္ဗေ ခတ္တိယာ အာဂစ္ဆန္တူတိအာဒိကော (မ. နိ. ၁.၄၆၂) ဇာတိသင်္ဂဟော. သဗ္ဗေ ကောသလကာတိအာဒိကော သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော. သဗ္ဗေ ဟတ္ထာရောဟာတိအာဒိကော ကိရိယသင်္ဂဟော. စက္ခာယတနံ ကတမံ ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတီတိ? စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတီတိ. ဟဉ္စိ စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတန္တိ အယံ ဂဏနသင်္ဂဟော, သော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. တသ္မာ တိဝိဓေန ရူပသင်္ဂဟောတိ တီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ ရူပဂဏနာတိ အတ္ထော.

ในบทว่า “Tividhena rūpasaṅgaho” นี้ บทว่า tividhena หมายถึง โดยส่วน ๓ อย่าง. บทว่า saṅgaho หมายถึง การสงเคราะห์มี ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งการนับคือ ชาติสัญชาติ กิริยา และคณะ. ในการสงเคราะห์ ๔ อย่างนั้น การนับเป็นต้นว่า “ขอพระราชาทั้งปวงจงมา” ชื่อว่า ชาติสงเคราะห์. การนับเป็นต้นว่า “ขอชาวโกศลทั้งปวงจงมา” ชื่อว่า สัญชาติสงเคราะห์. การนับเป็นต้นว่า “ขอคนขี่ช้างทั้งปวงจงมา” ชื่อว่า กิริยาสงเคราะห์. (คำถามว่า) จักขายตนะ ย่อมถึงการนับเข้าในขันธ์ไหน? (คำตอบว่า) จักขายตนะ ย่อมถึงการนับเข้าในรูปขันธ์. ถ้าว่า จักขายตนะอันบุคคลสงเคราะห์แล้วด้วยรูปขันธ์ การสงเคราะห์โดยการนับนี้ ท่านประสงค์ในที่นี้. เพราะเหตุนั้น บทว่า “tividhena rūpasaṅgaho” จึงมีความหมายว่า “การนับรูปโดยส่วน ๓ อย่าง”.

သနိဒဿနာဒီသု အတ္တာနံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တေန စက္ခုဝိညာဏသင်္ခါတေန သဟ နိဒဿနေနာတိ သနိဒဿနံ. စက္ခုပဋိဟနနသမတ္ထတော သဟ ပဋိဃေနာတိ သပ္ပဋိဃံ. တံ အတ္ထတော ရူပါယတနမေဝ. စက္ခုဝိညာဏသင်္ခါတံ နာဿ နိဒဿနန္တိ အနိဒဿနံ. သောတာဒိပဋိဟနနသမတ္ထတော သဟ ပဋိဃေနာတိ သပ္ပဋိဃံ. တံ အတ္ထတော စက္ခာယတနာဒီနိ နဝ အာယတနာနိ. ဝုတ္တပ္ပကာရံ နာဿ နိဒဿနန္တိ အနိဒဿနံ. နာဿ ပဋိဃောတိ အပ္ပဋိဃံ. တံ အတ္ထတော ဌပေတွာ ဒသာယတနာနိ အဝသေသံ သုခုမရူပံ.

ในบทมีสนิทัสสนะเป็นต้น (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) ชื่อว่า สนิทัสสนะ เพราะเป็นไปพร้อมกับนิทัสสนะ คือ จักขุวิญญาณอันเป็นไปโดยปรารภตน. ชื่อว่า สัปปฏิฆะ เพราะเป็นไปพร้อมกับปฏิฆะ เนื่องจากสามารถกระทบกับจักขุได้. ธรรมนั้นโดยอรรถ ได้แก่ รูปายตนะนั่นเอง. ชื่อว่า อนิทัสสนะ เพราะนิทัสสนะ คือ จักขุวิญญาณ ของธรรมนั้นไม่มี. ชื่อว่า สัปปฏิฆะ เพราะเป็นไปพร้อมกับปฏิฆะ เนื่องจากสามารถกระทบกับโสตะเป็นต้นได้. ธรรมนั้นโดยอรรถ ได้แก่ อายตนะ ๙ มีจักขายตนะเป็นต้น. ชื่อว่า อนิทัสสนะ เพราะนิทัสสนะตามประเภทที่กล่าวแล้ว ของธรรมนั้นไม่มี. ชื่อว่า อัปปฏิฆะ เพราะปฏิฆะของธรรมนั้นไม่มี. ธรรมนั้นโดยอรรถ ได้แก่ สุขุมรูปที่เหลือ เว้นอายตนะ ๑๐.

တယော သင်္ခါရာတိ သဟဇာတဓမ္မေ စေဝ သမ္ပရာယေ ဖလဓမ္မေ စ သင်္ခရောန္တိ ရာသီ ကရောန္တီတိ သင်္ခါရာ. အဘိသင်္ခရောတီတိ အဘိသင်္ခါရော. ပုညော အဘိသင်္ခါရော ပုညာဘိသင်္ခါရော.

ในบทว่า สังขาร ๓ (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) ชื่อว่า สังขาร เพราะย่อมปรุงแต่ง คือ กระทำเป็นกลุ่มก้อน ซึ่งสหชาตธรรมทั้งหลายด้วย และซึ่งผลธรรมทั้งหลายในสัมปรายภพด้วย. ชื่อว่า อภิสังขาร เพราะย่อมปรุงแต่งโดยพิเศษ. อภิสังขารที่เป็นบุญ ชื่อว่า ปุญญาภิสังขาร.

‘‘တတ္ထ ကတမော ပုညာဘိသင်္ခါရော? ကုသလာ စေတနာ ကာမာဝစရာ ရူပါဝစရာ ဒါနမယာ သီလမယာ ဘာဝနာမယာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာနံ အဋ္ဌန္နံ ကာမာဝစရကုသလမဟာစိတ္တစေတနာနံ, ပဉ္စန္နံ ရူပါဝစရကုသလစေတနာနဉ္စေတံ အဓိဝစနံ. ဧတ္ထ စ ဒါနသီလမယာ အဋ္ဌေဝ စေတနာ ဟောန္တိ. ဘာဝနာမယာ တေရသာပိ. ယထာ ဟိ ပဂုဏံ ဓမ္မံ သဇ္ဈာယမာနော ဧကံ ဒွေ အနုသန္ဓိံ ဂတောပိ န ဇာနာတိ, ပစ္ဆာ အာဝဇ္ဇန္တော ဇာနာတိ, ဧဝမေဝ ကသိဏပရိကမ္မံ [Pg.180] ကရောန္တဿ ပဂုဏဇ္ဈာနံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာပိ ဘာဝနာ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဘာဝနာမယာ တေရသာပီ’’တိ.

คำว่า “ในสังขารเหล่านั้น ปุญญาภิสังขารเป็นไฉน? กุศลเจตนาที่เป็นกามาวจร รูปาวจร ที่สำเร็จด้วยทาน ที่สำเร็จด้วยศีล ที่สำเร็จด้วยภาวนา” นี้ เป็นชื่อของกามาวจรกุศลมหาจิตตเจตนา ๘ และรูปาวจรกุศลเจตนา ๕ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนั้น. และในเจตนาเหล่านั้น เจตนาที่สำเร็จด้วยทานและศีล มี ๘ ดวงเท่านั้น. เจตนาที่สำเร็จด้วยภาวนา มีแม้ ๑๓ ดวง. เปรียบเหมือนบุคคลผู้สาธยายธรรมที่คล่องแคล่ว แม้จะผ่านไปอนุสนธิหนึ่งหรือสอง ก็ยังไม่รู้ แต่เมื่อพิจารณาในภายหลังจึงรู้ ฉันใดก็ฉันนั้น แม้ภาวนาที่ไม่ประกอบด้วยญาณก็มีได้ แก่บุคคลผู้กระทำกสิณบริกรรม และแก่บุคคลผู้พิจารณาฌานที่คล่องแคล่ว. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า “เจตนาที่สำเร็จด้วยภาวนา มีแม้ ๑๓ ดวง”.

တတ္ထ ဒါနမယာဒီသု ‘‘ဒါနံ အာရဗ္ဘ ဒါနမဓိကိစ္စ ယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေတနာ သဉ္စေတနာ စေတယိတတ္တံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဒါနမယော ပုညာဘိသင်္ခါရော. သီလံ အာရဗ္ဘ, ဘာဝနံ အာရဗ္ဘ, ဘာဝနမဓိကိစ္စ ယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေတနာ သဉ္စေတနာ စေတယိတတ္တံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘာဝနာမယော ပုညာဘိသင်္ခါရော’’တိ အယံ သင်္ခေပဒေသနာ.

ในบุญสำเร็จด้วยทานเป็นต้นเหล่านั้น (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) “เจตนา สัญเจตนา ภาวะที่คิด ซึ่งเกิดขึ้นปรารภทาน อาศัยทาน นี้เรียกว่า ทานมัยปุญญาภิสังขาร. (เจตนา สัญเจตนา ภาวะที่คิด ซึ่งเกิดขึ้น) ปรารภศีล... ปรารภภาวนา อาศัยภาวนา นี้เรียกว่า ภาวนามัยปุญญาภิสังขาร” นี้เป็นเทศนาโดยย่อ.

စီဝရာဒီသု ပန စတူသု ပစ္စယေသု ရူပါဒီသု ဝါ ဆသု အာရမ္မဏေသု အန္နာဒီသု ဝါ ဒသသု ဒါနဝတ္ထူသု တံ တံ ဒေန္တဿ တေသံ ဥပ္ပာဒနတော ပဋ္ဌာယ ပုဗ္ဗဘာဂေ, ပရိစ္စာဂကာလေ, ပစ္ဆာ သောမနဿစိတ္တေန အနုဿရဏေ စာတိ တီသု ကာလေသု ပဝတ္တာ စေတနာ ဒါနမယာ နာမ. သီလပူရဏတ္ထာယ ပန ပဗ္ဗဇိဿာမီတိ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆန္တဿ, ပဗ္ဗဇန္တဿ မနောရထံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ပဗ္ဗဇိတော ဝတမှိ သာဓု သာဓူတိ အာဝဇ္ဇန္တဿ, ပါတိမောက္ခံ သံဝရန္တဿ, စီဝရာဒယော ပစ္စယေ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ, အာပါထဂတေသု ရူပါဒီသု စက္ခုဒွါရာဒီနိ သံဝရန္တဿ, အာဇီဝံ သောဓေန္တဿ စ ပဝတ္တာ စေတနာ သီလမယာ နာမ.

ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นในกาลทั้ง ๓ คือ ในบุพพภาค ตั้งแต่การแสวงหาปัจจัยเหล่านั้นเป็นต้นไป, ในกาลบริจาค, และในการระลึกถึงด้วยโสมนัสจิตในภายหลัง ของบุคคลผู้ให้วัตถุนั้นๆ ในปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น หรือในอารมณ์ ๖ มีรูปเป็นต้น หรือในทานวัตถุ ๑๐ มีข้าวเป็นต้น ชื่อว่า ทานมัย. ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไปสู่วิหารด้วยคิดว่า “เราจักบวชเพื่อบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์”, แก่บุคคลผู้กำลังบวช, แก่บุคคลผู้พิจารณาว่า “โอหนอ เราบวชดีแล้วหนอ” โดยยังความปรารถนาในใจให้ถึงที่สุด, แก่บุคคลผู้สำรวมในปาฏิโมกข์, แก่บุคคลผู้พิจารณาปัจจัยมีจีวรเป็นต้น, แก่บุคคลผู้สำรวมจักขุทวารเป็นต้นในรูปเป็นต้นที่มาสู่คลอง, และแก่บุคคลผู้ชำระอาชีวะให้บริสุทธิ์ ชื่อว่า สีลมัย.

ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ဝုတ္တေန ဝိပဿနာမဂ္ဂေန ‘‘စက္ခုံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဘာဝေန္တဿ…ပေ… မနံ. ရူပေ. ဓမ္မေ. စက္ခုဝိညာဏံ…ပေ… မနောဝိညာဏံ. စက္ခုသမ္ဖဿံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿံ. စက္ခုသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ. ရူပသညံ, ဇရာမရဏံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဘာဝေန္တဿ ပဝတ္တာ စေတနာ ဘာဝနာမယာ နာမာ’’တိ အယံ ဝိတ္ထာရကထာ.

“เจตนาที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เจริญ (เห็น) จักขุโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา...ฯลฯ...มโน. รูป. ธรรม. จักขุวิญญาณ...ฯลฯ...มโนวิญญาณ. จักขุสัมผัส...ฯลฯ...มโนสัมผัส. เวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัส. รูปสัญญา, ชรามรณะ โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ตามวิปัสสนามรรคที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค ชื่อว่า ภาวนามัย” นี้เป็นกถาโดยพิสดาร.

အပုညော စ သော အဘိသင်္ခါရော စာတိ အပုညာဘိသင်္ခါရော. ဒွါဒသအကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တာနံ စေတနာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘တတ္ထ ကတမော အပုညာဘိသင်္ခါရော? အကုသလစေတနာ ကာမာဝစရာ, အယံ ဝုစ္စတိ အပုညာဘိသင်္ခါရော’’တိ. အာနေဉ္ဇံ နိစ္စလံ သန္တံ ဝိပါကဘူတံ အရူပမေဝ အဘိသင်္ခရောတီတိ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော. စတုန္နံ အရူပါဝစရကုသလစေတနာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. ယထာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမော အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော? ကုသလစေတနာ အရူပါဝစရာ, အယံ ဝုစ္စတိ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော’’တိ.

อภิสังขารนั้นเป็นอกุศลด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อปุญญาภิสังขาร. นี้เป็นชื่อของเจตนาที่สัมปยุตด้วยอกุศลจิต ๑๒ ดวง. แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า “ในสังขารเหล่านั้น อปุญญาภิสังขารเป็นไฉน? อกุศลเจตนาที่เป็นกามาวจร นี้เรียกว่า อปุญญาภิสังขาร”. ชื่อว่า อาเนญชาภิสังขาร เพราะย่อมปรุงแต่งอรูป (ภพ) อันเป็นวิบาก ซึ่งไม่หวั่นไหว ไม่เคลื่อนไหว สงบระงับ. นี้เป็นชื่อของอรูปาวจรกุศลเจตนา ๔ ดวง. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ในสังขารเหล่านั้น อาเนญชาภิสังขารเป็นไฉน? กุศลเจตนาที่เป็นอรูปาวจร นี้เรียกว่า อาเนญชาภิสังขาร”.

ပုဂ္ဂလတ္တိကေ [Pg.181] သတ္တဝိဓော ပုရိသပုဂ္ဂလော, တိဿော သိက္ခာ သိက္ခတီတိ သေက္ခော. ခီဏာသဝေါ သိက္ခိတသိက္ခတ္တာ ပုန န သိက္ခိဿတီတိ အသေက္ခော. ပုထုဇ္ဇနော သိက္ခာဟိ ပရိဗာဟိယတ္တာ နေဝသေက္ခော နာသေက္ခော.

ในปุคคลติกะ (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) บุรุษบุคคล ๗ ประเภท ย่อมศึกษาสิกขา ๓ เหตุนั้นจึงชื่อว่า เสขะ. พระขีณาสพเป็นผู้มีสิกขาอันศึกษาแล้ว จึงจักไม่ศึกษาอีก เหตุนั้นจึงชื่อว่า อเสขะ. ปุถุชนเป็นผู้ภายนอกจากสิกขาทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนวเสกขานาเสกขะ.

ထေရတ္တိကေ ဇာတိမဟလ္လကော ဂိဟီ ဇာတိတ္ထေရော နာမ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ထေရကရဏာ ဓမ္မာ. ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ထေရော သီလဝါ ဟောတိ, ဗဟုဿုတော ဟောတိ, စတုန္နံ ဈာနာနံ လာဘီ ဟောတိ, အာသဝါနံ ခယာ ဗဟုဿုတော ဟောတိ, စတုန္နံ ဈာနာနံ လာဘီ ဟောတိ, အာသဝါနံ ခယာ အနာသဝံ စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. ဣမေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတ္တာရော ထေရကရဏာ ဓမ္မာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၂). ဧဝံ ဝုတ္တေသု ဓမ္မေသု ဧကေန ဝါ အနေကေဟိ ဝါ သမန္နာဂတော ဓမ္မထေရော နာမ. အညတရော ထေရနာမကော ဘိက္ခူတိ ဧဝံ ထေရနာမကော ဝါ, ယံ ဝါ ပန မဟလ္လကကာလေ ပဗ္ဗဇိတံ သာမဏေရာဒယော ဒိသွာ ထေရော ထေရောတိ ဝဒန္တိ, အယံ သမ္မုတိထေရော နာမ.

ในเถรัตติกะ คฤหัสถ์ผู้ใหญ่โดยชาติ ชื่อว่าชาติเถระ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ทำให้เป็นเถระ ๔ ประการเหล่านี้. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เถระในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศีล เป็นพหูสูต เป็นผู้ได้ฌาน ๔ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล ธรรมที่ทำให้เป็นเถระ ๔ ประการ" (อํ. จตุกฺก. ๒๑/๒๕/๒๒). ผู้ประกอบด้วยธรรมอย่างหนึ่งหรือหลายอย่างในบรรดาธรรมที่ตรัสไว้แล้วอย่างนี้ ชื่อว่าธรรมเถระ. ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งชื่อว่าเถระอย่างนี้ หรืออีกอย่างหนึ่ง สามเณรเป็นต้นเห็นผู้ที่บวชในเวลาแก่แล้วเรียกว่า "เถระ เถระ" นี้ชื่อว่าสมมติเถระ.

ပုညကိရိယဝတ္ထူသု ဒါနမေဝ ဒါနမယံ. ပုညကိရိယာ စ သာ တေသံ တေသံ အာနိသံသာနံ ဝတ္ထု စာတိ ပုညကိရိယဝတ္ထု. ဣတရေသုပိ ဒွီသု ဧသေဝ နယော. အတ္ထတော ပန ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဒါနမယစေတနာဒိဝသေနေဝ သဒ္ဓိံ ပုဗ္ဗဘာဂအပရဘာဂစေတနာဟိ ဣမာနိ တီဏိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧကမေကဉ္စေတ္ထ ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ ကာယေန ကရောန္တဿ ကာယကမ္မံ ဟောတိ. တဒတ္ထံ ဝါစံ နိစ္ဆာရေန္တဿ ဝစီကမ္မံ. ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂံ အစောပေတွာ မနသာ စိန္တေန္တဿ မနောကမ္မံ. အန္နာဒီနိ ဒေန္တဿ စာပိ အန္နဒါနာဒီနိ ဒေမီတိ ဝါ ဒါနပါရမိံ အာဝဇ္ဇေတွာ ဝါ ဒါနကာလေ ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ. ဝတ္တသီသေ ဌတွာ ဒဒတော သီလမယံ. ခယတော ဝယတော သမ္မသနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဒဒတော ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ.

ในปุญญกิริยาวัตถุทั้งหลาย ทานนั่นเองเป็นทานมัย. และปุญญกิริยานั้นเป็นที่ตั้งแห่งอานิสงส์นั้นๆ ด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่าปุญญกิริยาวัตถุ. แม้ในอีก ๒ อย่างที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนโดยอรรถ พึงทราบปุญญกิริยาวัตถุ ๓ ประการเหล่านี้ พร้อมด้วยปุพพภาคเจตนาและอปรภาคเจตนา โดยอาศัยทานมัยเจตนาเป็นต้นที่กล่าวไว้ก่อน. และในปุญญกิริยาวัตถุแต่ละอย่างใน ๓ อย่างนี้ เมื่อบุคคลกระทำด้วยกาย ตั้งแต่ปุพพภาคเป็นต้นไป ย่อมเป็นกายกรรม. เมื่อบุคคลเปล่งวาจาเพื่อประโยชน์นั้น ย่อมเป็นวจีกรรม. เมื่อบุคคลไม่ยังกายองค์และวจีองค์ให้ไหว คิดอยู่ด้วยใจ ย่อมเป็นมโนกรรม. แม้เมื่อบุคคลให้ข้าวเป็นต้นอยู่ ด้วยคิดว่า "เราจักให้ข้าวเป็นต้น" หรือพิจารณาทานบารมี ในเวลาให้ทาน ย่อมเป็นทานมัยปุญญกิริยาวัตถุ. เมื่อบุคคลตั้งอยู่ในศีรษะแห่งวัตร (คือวัตร) แล้วให้ ย่อมเป็นสีลมัย. เมื่อบุคคลตั้งการพิจารณาโดยความสิ้นไปและความเสื่อมไปแล้วให้ ย่อมเป็นภาวนามัยปุญญกิริยาวัตถุ.

အပရာနိပိ သတ္တ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ အပစိတိသဟဂတံ ပုညကိရိယဝတ္ထု, ဝေယျာဝစ္စသဟဂတံ, ပတ္တာနုပ္ပဒါနံ, ပတ္တဗ္ဘနုမောဒနံ, ဒေသနာမယံ, သဝနမယံ, ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ ပုညကိရိယဝတ္ထူတိ. တတ္ထ မဟလ္လကံ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂမနပတ္တစီဝရပ္ပဋိဂ္ဂဟဏအဘိဝါဒနမဂ္ဂသမ္ပဒါနာဒိဝသေန အပစိတိသဟဂတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုဍ္ဎတရာနံ ဝတ္တပ္ပဋိပတ္တိကရဏဝသေန, ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌံ ဘိက္ခုံ ဒိသွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ဂါမေ ဘိက္ခံ သမာဒပေတွာ ဥပသံဟရဏဝသေန, ‘‘ဂစ္ဆ ဘိက္ခူနံ ပတ္တံ အာဟရာ’’တိ သုတွာ ဝေဂေန ဂန္တွာ ပတ္တာဟရဏာဒိဝသေန စ ဝေယျာဝစ္စသဟဂတံ [Pg.182] ဝေဒိတဗ္ဗံ. စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒတွာ သဗ္ဗသတ္တာနံ ပတ္တိ ဟောတူတိ ပဝတ္တနဝသေန ပတ္တာနုပ္ပဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပရေဟိ ဒိန္နာယ ပတ္တိယာ သာဓု သုဋ္ဌူတိ အနုမောဒနာဝသေန ပတ္တဗ္ဘနုမောဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧကော ‘‘ဧဝံ မံ ‘ဓမ္မကထိကော’တိ ဇာနိဿန္တီ’’တိ ဣစ္ဆာယ ဌတွာ လာဘဂရုကော ဟုတွာ ဒေသေတိ, တံ န မဟပ္ဖလံ. ဧကော အတ္တနော ပဂုဏဓမ္မံ အပစ္စာသီသမာနော ပရေသံ ဒေသေတိ, ဣဒံ ဒေသနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ. ဧကော သုဏန္တော ‘‘ဣတိ မံ ‘သဒ္ဓေါ’တိ ဇာနိဿန္တီ’’တိ သုဏာတိ, တံ န မဟပ္ဖလံ. ဧကော ‘‘ဧဝံ မေ မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဟိတပ္ဖရဏေန မုဒုစိတ္တေန ဓမ္မံ သုဏာတိ, ဣဒံ သဝနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု. ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ ပန သဗ္ဗေသံ နိယမလက္ခဏံ. ယံကိဉ္စိ ပုညံ ကရောန္တဿ ဟိ ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဘာဝေနေဝ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ.

ปุญญกิริยาวัตถุอื่นอีก ๗ ประการ คือ อปจิติสหคตปุญญกิริยาวัตถุ (บุญสำเร็จด้วยการทำความอ่อนน้อม), เวยยาวัจจสหคตปุญญกิริยาวัตถุ (บุญสำเร็จด้วยการขวนขวายช่วยเหลือ), ปัตตานุปทาน (การให้ส่วนบุญ), ปัตตัพภานุโมทนา (การอนุโมทนาส่วนบุญ), เทสนามัย (บุญสำเร็จด้วยการแสดงธรรม), สวนมัย (บุญสำเร็จด้วยการฟังธรรม), และทิฏฐุชุกัมม์ (การทำความเห็นให้ตรง). ใน ๗ อย่างนั้น พึงทราบอปจิติสหคตปุญญกิริยาวัตถุ โดยอาการมีการลุกรับ การรับบาตรและจีวร การไหว้ การหลีกทางให้ เป็นต้น เมื่อเห็นผู้ใหญ่. พึงทราบเวยยาวัจจสหคตปุญญกิริยาวัตถุ โดยอาการทำวัตรปฏิบัติแก่ผู้ใหญ่กว่า, โดยอาการเห็นภิกษุเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตแล้ว รับบาตรไป ชักชวนให้คนถวายภิกษาในบ้านแล้วนำมาถวาย, หรือโดยอาการได้ยินคำว่า "เธอจงไปนำบาตรของภิกษุทั้งหลายมา" แล้วรีบไปนำบาตรมา เป็นต้น. พึงทราบปัตตานุปทาน โดยอาการที่ให้ปัจจัย ๔ แล้วให้ส่วนบุญเป็นไปว่า "ขอส่วนบุญจงมีแก่สรรพสัตว์ทั้งหลาย". พึงทราบปัตตัพภานุโมทนา โดยอาการอนุโมทนาส่วนบุญที่ผู้อื่นให้ว่า "สาธุ ดีแล้ว". บางคนตั้งอยู่ในความอยากว่า "คนอื่นจักรู้จักเราอย่างนี้ว่า เป็นธรรมกถึก" เป็นผู้หนักในลาภแล้วแสดงธรรม, การแสดงธรรมนั้นไม่มีผลมาก. บางคนไม่หวังปัจจัย แสดงธรรมที่ตนชำนาญแก่ผู้อื่น, นี้ชื่อว่าเทสนามัยปุญญกิริยาวัตถุ. บางคนฟังธรรมอยู่ คิดว่า "คนอื่นจักรู้จักเราอย่างนี้ว่า เป็นผู้มีศรัทธา", การฟังธรรมนั้นไม่มีผลมาก. บางคนฟังธรรมด้วยจิตอ่อนโยน แผ่ไปซึ่งประโยชน์เกื้อกูลว่า "ผลมากจักมีแก่เราอย่างนี้", นี้ชื่อว่าสวนมัยปุญญกิริยาวัตถุ. ส่วนทิฏฐุชุกัมม์ เป็นเครื่องกำหนดของปุญญกิริยาวัตถุทั้งหมด. เพราะว่า เมื่อบุคคลทำบุญอย่างใดอย่างหนึ่ง บุญนั้นย่อมมีผลมากได้ก็ด้วยความที่ทิฏฐิเป็นธรรมตรงเท่านั้น.

ဣတိ ဣမေသံ သတ္တန္နံ ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ပုရိမေဟေဝ တီဟိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထ ဟိ အပစိတိဝေယျာဝစ္စာနိ သီလမယေ. ပတ္တိဒါနပတ္တဗ္ဘနုမောဒနာနိ ဒါနမယေ. ဒေသနာသဝနာနိ ဘာဝနာမယေ. ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ တီသုပိ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ.

พึงทราบการสงเคราะห์ปุญญกิริยาวัตถุ ๗ ประการเหล่านี้ ด้วยปุญญกิริยาวัตถุ ๓ ประการแรกนั่นเทียว. จริงอยู่ ใน ๗ อย่างนั้น อปจิติและเวยยาวัจจะ สงเคราะห์เข้าในสีลมัย. ปัตติทานและปัตตัพภานุโมทนา สงเคราะห์เข้าในทานมัย. เทสนาและสวนะ สงเคราะห์เข้าในภาวนามัย. ทิฏฐุชุกัมม์ สงเคราะห์เข้าได้ในทั้ง ๓ อย่าง.

စောဒနာဝတ္ထူနီတိ စောဒနာကာရဏာနိ. ဒိဋ္ဌေနာတိ မံသစက္ခုနာ ဝါ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဝါ ဝီတိက္ကမံ ဒိသွာ စောဒေတိ. သုတေနာတိ ပကတိသောတေန ဝါ ဒိဗ္ဗသောတေန ဝါ ပရဿ သဒ္ဒံ သုတွာ စောဒေတိ. ပရိသင်္ကာယ ဝါတိ ဒိဋ္ဌပရိသင်္ကိတေန ဝါ သုတပရိသင်္ကိတေန ဝါ မုတပရိသင်္ကိတေန ဝါ စောဒေတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန သမန္တပါသာဒိကာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า โจทนาวัตถูนิ คือ เหตุแห่งการโจทนา. บทว่า ทิฏฺเฐน คือ เห็นการล่วงละเมิดด้วยมังสจักษุหรือทิพพจักษุแล้วโจทนา. บทว่า สุเตน คือ ฟังเสียงของผู้อื่นด้วยโสตปกติหรือทิพพโสตแล้วโจทนา. บทว่า ปริสงฺกาย วา คือ โจทนาด้วยความรังเกียจในสิ่งที่เห็น หรือด้วยความรังเกียจในสิ่งที่ได้ยิน หรือด้วยความรังเกียจในสิ่งที่ทราบ. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้, ส่วนเนื้อความพิสดาร พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์สมันตปาสาทิกานั่นเทียว.

ကာမူပပတ္တိယောတိ ကာမူပသေဝနာ ကာမပ္ပဋိလာဘာ ဝါ. ပစ္စုပဋ္ဌိတကာမာတိ နိဗဒ္ဓကာမာ နိဗဒ္ဓါရမ္မဏာ. သေယျထာပိ မနုဿာတိ ယထာ မနုဿာ. မနုဿာ ဟိ နိဗဒ္ဓေယေဝ ဝတ္ထုသ္မိံ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. ယတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တာ ဟောန္တိ, သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ ဒတွာ မာတုဂါမံ အာနေတွာ နိဗဒ္ဓဘောဂံ ဘုဉ္ဇန္တိ. ဧကစ္စေ ဒေဝါ နာမ စတုဒေဝလောကဝါသိနော. တေပိ နိဗဒ္ဓဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. ဧကစ္စေ ဝိနိပါတိကာ နာမ နေရယိကေ ဌပေတွာ အဝသေသာ မစ္ဆကစ္ဆပါဒယောပိ ဟိ နိဗဒ္ဓဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. မစ္ဆော အတ္တနော မစ္ဆိယာ ကစ္ဆပေါ ကစ္ဆပိယာတိ[Pg.183]. နိမ္မိနိတွာ နိမ္မိနိတွာတိ နီလပီတာဒိဝသေန ယာဒိသံ ယာဒိသံ အတ္တနော ရူပံ ဣစ္ဆန္တိ, တာဒိသံ တာဒိသံ နိမ္မိနိတွာ အာယသ္မတော အနုရုဒ္ဓဿ ပုရတော မနာပကာယိကာ ဒေဝတာ ဝိယ. နိမ္မာနရတီတိ ဧဝံ သယံ နိမ္မိတေ နိမ္မိတေ နိမ္မာနေ ရတိ ဧတေသန္တိ နိမ္မာနရတီ. ပရနိမ္မိတကာမာတိ ပရေဟိ နိမ္မိတကာမာ. တေသဉှိ မနံ ဉတွာ ပရေ ယထာရုစိတံ ကာမဘောဂံ နိမ္မိနန္တိ, တေ တတ္ထ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. ကထံ ပရဿ မနံ ဇာနန္တီတိ? ပကတိသေဝနဝသေန. ယထာ ဟိ ကုသလော သူဒေါ ရညော ဘုဉ္ဇန္တဿ ယံ ယံ သော ဗဟုံ ဂဏှာတိ, တံ တံ တဿ ရုစ္စတီတိ ဇာနာတိ, ဧဝံ ပကတိယာ အဘိရုစိတာရမ္မဏံ ဉတွာ တာဒိသကံယေဝ နိမ္မိနန္တိ. တေ တတ္ထ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ, မေထုနံ သေဝန္တိ. ကေစိ ပန ထေရာ ‘‘ဟသိတမတ္တေန ဩလောကိတမတ္တေန အာလိင်္ဂိတမတ္တေန စ တေသံ ကာမကိစ္စံ ဣဇ္ဈတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧတံ ပန နတ္ထီ’’တိ ပဋိက္ခိတ္တံ. န ဟိ ကာယေန အဖုသန္တဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ကာမကိစ္စံ သာဓေတိ. ဆန္နမ္ပိ ဟိ ကာမာဝစရာနံ ကာမာ ပါကတိကာ ဧဝ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

บทว่า กามูปปตฺติโยติ ความว่า การเสพกาม หรือการได้กาม. บทว่า ปจฺจุปฏฺฐิตกามาติ ความว่า มีกามอันผูกพันไว้ มีอารมณ์อันผูกพันไว้. บทว่า เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติ ความว่า เหมือนมนุษย์ทั้งหลาย. จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลายย่อมยังอำนาจให้เป็นไปในวัตถุที่ผูกพันไว้นั่นเทียว. มีจิตปฏิพัทธ์ในที่ใด ก็ให้ทรัพย์ร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง นำมาตุคามมาแล้ว บริโภคโภคะที่ผูกพันไว้. เทวดาบางพวกชื่อว่าผู้ที่อยู่ในเทวโลก ๔ ชั้น. แม้เทวดาเหล่านั้นก็ยังอำนาจให้เป็นไปในวัตถุที่ผูกพันไว้นั่นเทียว. วินิปาติกะบางพวกชื่อว่า สัตว์ที่เหลือเว้นจากสัตว์นรก แม้ปลาและเต่าเป็นต้น ก็ยังอำนาจให้เป็นไปในวัตถุที่ผูกพันไว้นั่นเทียว. คือ ปลาในปลาตัวเมียของตน เต่าในเต่าตัวเมียของตน. บทว่า นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวาติ ความว่า ปรารถนารูปของตนอย่างใดๆ ด้วยอำนาจสีเขียวสีเหลืองเป็นต้น ก็เนรมิตรูปอย่างนั้นๆ เหมือนเทวดาผู้มีกายอันน่าพอใจ (ปรากฏ) เบื้องหน้าพระอนุรุทธะผู้มีอายุ. บทว่า นิมฺมานรตีติ ความว่า ชื่อว่านิมมานรดี เพราะเทวดาเหล่านั้นมีความยินดีในอารมณ์ที่ตนเนรมิตแล้วๆ. บทว่า ปรนิมฺมิตกามาติ ความว่า มีกามอันผู้อื่นเนรมิตให้. จริงอยู่ เทวดาเหล่าอื่นรู้ใจของเทวดาเหล่านั้นแล้ว ย่อมเนรมิตกามโภคะตามที่ชอบใจ เทวดาเหล่านั้นย่อมยังอำนาจให้เป็นไปในกามโภคะนั้น. ถามว่า รู้ใจของผู้อื่นได้อย่างไร? (ตอบว่า) ด้วยอำนาจแห่งการเสพโดยปกติ. เหมือนอย่างว่า พ่อครัวผู้ฉลาด เมื่อพระราชากำลังเสวยอยู่ ทรงหยิบอาหารอย่างใดๆ มาก ก็รู้ว่า พระราชาทรงพอพระทัยในอาหารอย่างนั้นๆ ฉันใด, (เทวดาเหล่านั้น) ก็รู้ถึงอารมณ์ที่พอใจโดยปกติแล้ว เนรมิต (กามโภคะ) เช่นนั้นนั่นเทียว ฉันนั้น. เทวดาเหล่านั้นย่อมยังอำนาจให้เป็นไปในกามโภคะนั้น ย่อมเสพเมถุน. ส่วนพระเถระบางพวกกล่าวว่า "กามกิจของเทวดาเหล่านั้นย่อมสำเร็จด้วยเพียงการยิ้ม ด้วยเพียงการมอง และด้วยเพียงการสวมกอด" คำนั้นถูกปฏิเสธในอรรถกถาว่า "แต่คำนี้ไม่มี". จริงอยู่ โผฏฐัพพะย่อมไม่ยังกามกิจให้สำเร็จแก่ผู้ที่ไม่ได้สัมผัสด้วยกาย. จริงอยู่ กามทั้งหลายของกามวจรเทพทั้ง ๖ ชั้น ก็เป็นของปกติธรรมดานั่นเทียว. และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ဆ ဧတေ ကာမာဝစရာ, သဗ္ဗကာမသမိဒ္ဓိနော;

သဗ္ဗေသံ ဧကသင်္ခါတံ, အာယု ဘဝတိ ကိတ္တက’’န္တိ. (ဝိဘ. ၁၀၂၃);

“กามาวจรเทพ ๖ เหล่านี้ ผู้สมบูรณ์ด้วยกามทั้งปวง อายุของเทวดาทั้งปวงที่นับว่าเท่ากัน มีประมาณเท่าไร”

သုခူပပတ္တိယောတိ သုခပ္ပဋိလာဘာ. ဥပ္ပာဒေတွာ ဥပ္ပာဒေတွာ သုခံ ဝိဟရန္တီတိ တေ ဟေဋ္ဌာ ပဌမဇ္ဈာနသုခံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဥပရိ ဝိပါကဇ္ဈာနသုခံ အနုဘဝန္တီတိ အတ္ထော. သုခေန အဘိသန္နာတိ ဒုတိယဇ္ဈာနသုခေန တိန္တာ. ပရိသန္နာတိ သမန္တတော တိန္တာ. ပရိပူရာတိ ပရိပုဏ္ဏာ. ပရိပ္ဖုဋာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဣဒမ္ပိ ဝိပါကဇ္ဈာနသုခမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဟောသုခံ အဟောသုခန္တိ တေသံ ကိရ ဘဝလောဘော မဟာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ ကဒါစိ ကရဟစိ ဧဝံ ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တိ. သန္တမေဝါတိ ပဏီတမေဝ. တုသိတာတိ တတော ဥတ္တရိံ သုခဿ အပတ္ထနတော သန္တုဋ္ဌာ ဟုတွာ. သုခံ ပဋိဝေဒေန္တီတိ တတိယဇ္ဈာနသုခံ အနုဘဝန္တိ.

บทว่า สุขูปปตฺติโยติ ความว่า การได้สุข. บทว่า อุปฺปาเทตฺวา อุปฺปาเทตฺวา สุขํ วิหรนฺตีติ ความว่า ท่านเหล่านั้นให้ปฐมฌานสุขเกิดในเบื้องต่ำแล้ว ย่อมเสวยวิปากฌานสุขในเบื้องบน. บทว่า สุเขน อภิสนฺนาติ ความว่า ชุ่มแล้วด้วยสุข คือ ชุ่มแล้วด้วยทุติยฌานสุข. บทว่า ปริสนฺนาติ ความว่า ชุ่มแล้วโดยรอบ. บทว่า ปริปูราติ ความว่า เต็มเปี่ยม. บทว่า ปริปฺผุฏาติ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเทียว. แม้คำนี้ ท่านก็กล่าวหมายถึงวิปากฌานสุขนั่นเทียว. บทว่า อโหสุขํ อโหสุขนฺติ ความว่า ได้ยินว่า ภวโลภะอย่างใหญ่ย่อมเกิดขึ้นแก่เทวดาเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น บางครั้งบางคราว ท่านจึงเปล่งอุทานอย่างนี้. บทว่า สนฺตเมวาติ ความว่า (สุข) อันประณีตนั่นเทียว. บทว่า ตุสิตาติ ความว่า เป็นผู้สันโดษ เพราะไม่ปรารถนาสุขอื่นยิ่งกว่านั้น. บทว่า สุขํ ปฏิเวเทนฺตีติ ความว่า ย่อมเสวยตติยฌานสุข.

သေက္ခာ ပညာတိ သတ္တ အရိယပညာ. အရဟတော ပညာ အသေက္ခာ. အဝသေသာ ပညာ နေဝသေက္ခာနာသေက္ခာ.

บทว่า เสกฺขา ปญฺญาติ ได้แก่ ปัญญาของพระอริยะ ๗ จำพวก. ปัญญาของพระอรหันต์เป็นอเสกขา. ปัญญาที่เหลือเป็นเนวเสกขานาเสกขา.

စိန္တာမယာဒီသု [Pg.184] အယံ ဝိတ္ထာရော – ‘‘တတ္ထ ကတမာ စိန္တာမယာ ပညာ? ယောဂဝိဟိတေသု ဝါ ကမ္မာယတနေသု ယောဂဝိဟိတေသု ဝါ သိပ္ပာယတနေသု ယောဂဝိဟိတေသု ဝါ ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနေသု ကမ္မဿကတံ ဝါ သစ္စာနုလောမိကံ ဝါ ရူပံ အနိစ္စန္တိ ဝါ…ပေ… ဝိညာဏံ အနိစ္စန္တိ ဝါ ယံ ဧဝရူပံ အနုလောမိကံ ခန္တိံ ဒိဋ္ဌိံ ရုစိံ မုတ္တိံ ပေက္ခံ ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိံ ပရတော အသုတွာ ပဋိလဘတိ, အယံ ဝုစ္စတိ စိန္တာမယာ ပညာ. တတ္ထ ကတမာ သုတမယာ ပညာ? ယောဂဝိဟိတေသု ဝါ ကမ္မာယတနေသု…ပေ… ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိံ ပရတော သုတွာ ပဋိလဘတိ, အယံ ဝုစ္စတိ သုတမယာ ပညာ. (တတ္ထ ကတမာ ဘာဝနာမယာ ပညာ?) သဗ္ဗာပိ သမာပန္နဿ ပညာ ဘာဝနာမယာ ပညာ’’တိ (ဝိဘ. ၇၆၈-၆၉).

ในจินตามยปัญญาเป็นต้น มีเนื้อความพิสดารดังนี้ – “ในบรรดาปัญญานั้น จินตามยปัญญาเป็นไฉน? บุคคลย่อมได้ปัญญาที่รู้ว่ากรรมเป็นของของตนบ้าง หรือญาณอันอนุโลมแก่สัจจะบ้าง ในกรรมมายตนะที่สำเร็จด้วยความเพียรบ้าง ในสิปปายตนะที่สำเร็จด้วยความเพียรบ้าง หรือในวิชชาฐานะที่สำเร็จด้วยความเพียรบ้าง ว่ารูปไม่เที่ยงบ้าง...ละ...ว่าวิญญาณไม่เที่ยงบ้าง ญาณอันอนุโลม ความทน ความเห็น ความชอบใจ ความน้อมใจเชื่อ ความพินิจ และความทนต่อการเพ่งธรรมเห็นปานนี้ใด โดยไม่ได้ฟังจากผู้อื่น, ปัญญานี้เรียกว่า จินตามยปัญญา. ในบรรดาปัญญานั้น สุตมยปัญญาเป็นไฉน? บุคคลย่อมได้...ความทนต่อการเพ่งธรรม โดยฟังจากผู้อื่น, ปัญญานี้เรียกว่า สุตมยปัญญา. (ในบรรดาปัญญานั้น ภาวนามยปัญญาเป็นไฉน?) ปัญญาทั้งหมดของผู้เข้าสมาบัติ เป็นภาวนามยปัญญา”

သုတာဝုဓန္တိ သုတမေဝ အာဝုဓံ. တံ အတ္ထတော တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ. တဉှိ နိဿာယ ဘိက္ခု ပညာဝုဓံ နိဿာယ သူရော ယောဓော အဝိကမ္ပမာနော မဟာကန္တာရံ ဝိယ သံသာရကန္တာရံ အတိက္ကမတိ အဝိဟညမာနော. တေနေဝ ဝုတ္တံ – ‘‘သုတာဝုဓော, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတိ, သာဝဇ္ဇံ ပဇဟတိ, အနဝဇ္ဇံ ဘာဝေတိ, သုဒ္ဓမတ္တာနံ ပရိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၇).

บทว่า สุตาวุธนฺติ ความว่า สุตะนั่นเทียวเป็นอาวุธ. โดยอรรถ ได้แก่ พระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก. จริงอยู่ ภิกษุอาศัยสุตะนั้น อาศัยปัญญาเป็นอาวุธ เป็นผู้กล้าหาญ เป็นนักรบ ไม่หวั่นไหว ย่อมก้าวล่วงสงสารกันดารเหมือนทางกันดารใหญ่ได้ โดยไม่ลำบาก. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวว่า – “ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้มีสุตะเป็นอาวุธ ย่อมละอกุศล เจริญกุศล ละสิ่งที่มีโทษ เจริญสิ่งที่ไม่มีโทษ บริหารตนให้บริสุทธิ์”

ပဝိဝေကာဝုဓန္တိ ‘‘ကာယဝိဝေကော စိတ္တဝိဝေကော ဥပဓိဝိဝေကော’’တိ အယံ တိဝိဓောပိ ဝိဝေကောဝ အာဝုဓံ. တဿ နာနာကရဏံ ကာယဝိဝေကော ဝိဝေကဋ္ဌကာယာနံ နေက္ခမ္မာဘိရတာနံ. စိတ္တဝိဝေကော စ ပရိသုဒ္ဓစိတ္တာနံ ပရမဝေါဒါနပ္ပတ္တာနံ. ဥပဓိဝိဝေကော စ နိရုပဓီနံ ပုဂ္ဂလာနံ. ဣမသ္မိဉှိ တိဝိဓေ ဝိဝေကေ အဘိရတော, န ကုတောစိ ဘာယတိ. တသ္မာ အယမ္ပိ အဝဿယဋ္ဌေန အာဝုဓန္တိ ဝုတ္တော. လောကိယလောကုတ္တရပညာဝ အာဝုဓံ ပညာဝုဓံ. ယဿ သာ အတ္ထိ, သော န ကုတောစိ ဘာယတိ, န စဿ ကောစိ ဘာယတိ. တသ္မာ သာပိ အဝဿယဋ္ဌေနေဝ အာဝုဓန္တိ ဝုတ္တာ.

บทว่า ปวิเวกาวุธนฺติ ความว่า วิเวกแม้ทั้ง ๓ อย่างนี้ คือ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก นั่นเทียวเป็นอาวุธ. ความแตกต่างแห่งวิเวกนั้น (มีดังนี้) กายวิเวก (มี) แก่ผู้มีกายสงัดจากหมู่คณะ ผู้ยินดีในเนกขัมมะ. จิตตวิเวก (มี) แก่ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ถึงความหมดจดอย่างยิ่ง. และอุปธิวิเวก (มี) แก่บุคคลผู้ไม่มีอุปธิ. จริงอยู่ ผู้ยินดีในวิเวก ๓ อย่างนี้ ย่อมไม่กลัวจากที่ไหนๆ. เพราะเหตุนั้น แม้วิเวกนี้ ท่านก็เรียกว่าเป็นอาวุธ โดยอรรถว่าเป็นที่พึ่งอาศัย. โลกิยปัญญาและโลกุตรปัญญานั่นเทียวเป็นอาวุธ คือ ปัญญาวุธ. ปัญญานั้นมีแก่ผู้ใด ผู้นั้นย่อมไม่กลัวจากที่ไหนๆ และใครๆ ก็ไม่กลัวผู้นั้น. เพราะเหตุนั้น แม้ปัญญานั้น ท่านก็เรียกว่าเป็นอาวุธ โดยอรรถว่าเป็นที่พึ่งอาศัยนั่นเทียว.

အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယန္တိ ဣတော ပုဗ္ဗေ အနညာတံ အဝိဒိတံ ဓမ္မံ ဇာနိဿာမီတိ ပဋိပန္နဿ ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ. အညိန္ဒြိယန္တိ အညာဘူတံ အာဇာနနဘူတံ ဣန္ဒြိယံ. သောတာပတ္တိဖလတော ပဋ္ဌာယ ဆသု ဌာနေသု ဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ. အညာတာဝိန္ဒြိယန္တိ အညာတာဝီသု ဇာနနကိစ္စပရိယောသာနပ္ပတ္တေသု ဓမ္မေသု ဣန္ဒြိယံ. အရဟတ္တဖလဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ.

อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ คือ อินทรีย์ที่เกิดขึ้นแก่ผู้ปฏิบัติด้วยความดำริว่า "เราจักรู้ธรรมที่ยังไม่เคยรู้ ยังไม่เคยทราบมาก่อนแต่นี้" นี้เป็นชื่อของโสดาปัตติมรรคญาณ. อัญญินทรีย์ คือ อินทรีย์ที่รู้แล้ว ที่กำลังรู้ นี้เป็นชื่อของญาณในฐานะ ๖ จำเดิมแต่โสดาปัตติผล. อัญญาตาวินทรีย์ คือ อินทรีย์ในธรรมทั้งหลายที่รู้แล้ว ถึงที่สุดแห่งกิจที่ต้องรู้แล้ว นี้เป็นชื่อของอรหัตตผลญาณ.

မံသစက္ခု [Pg.185] စက္ခုပသာဒေါ. ဒိဗ္ဗစက္ခု အာလောကနိဿိတံ ဉာဏံ. ပညာစက္ခု လောကိယလောကုတ္တရပညာ.

จักขุประสาท ชื่อว่า มังสจักขุ. ญาณที่อาศัยแสงสว่าง ชื่อว่า ทิพพจักขุ. โลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญา ชื่อว่า ปัญญาจักขุ.

အဓိသီလသိက္ခာဒီသု အဓိသီလဉ္စ တံ သိက္ခိတဗ္ဗတော သိက္ခာ စာတိ အဓိသီလသိက္ခာ. ဣတရသ္မိံ ဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ သီလံ အဓိသီလံ, စိတ္တံ အဓိစိတ္တံ, ပညာ အဓိပညာတိ အယံ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော –

ในอธิสีลสิกขาเป็นต้น (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) ศีลอันยิ่งนั้นเป็นสิ่งที่พึงศึกษาด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธิสีลสิกขา. แม้ในอีกสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในสิกขาสามนั้น พึงทราบความแตกต่างนี้คือ ศีล อธิศีล, จิต อธิจิต, ปัญญา อธิปัญญา.

သီလံ နာမ ပဉ္စသီလဒသသီလာနိ, ပါတိမောက္ခသံဝရော အဓိသီလံ နာမ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စိတ္တံ, ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနံ အဓိစိတ္တံ. ကမ္မဿကတဉာဏံ ပညာ, ဝိပဿနာပညာ အဓိပညာ. အနုပ္ပန္နေပိ ဟိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ပဝတ္တတီတိ ပဉ္စသီလဒသသီလာနိ သီလမေဝ, ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေယေဝ ပဝတ္တတီတိ အဓိသီလံ. စိတ္တပညာသုပိ ဧသေဝ နယော. အပိစ နိဗ္ဗာနံ ပတ္ထယန္တေန သမာဒိန္နံ ပဉ္စသီလမ္ပိ ဒသသီလမ္ပိ အဓိသီလမေဝ. သမာပန္နာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယောပိ အဓိစိတ္တမေဝ. သဗ္ဗံ ဝါ လောကိယံ သီလမေဝ, လောကုတ္တရံ အဓိသီလံ. စိတ္တပညာသုပိ ဧသေဝ နယော.

เบญจศีลและทสศีล ชื่อว่า ศีล, ปาฏิโมกขสังวร ชื่อว่า อธิศีล. สมาบัติ ๘ ชื่อว่า จิต, ฌานที่เป็นบาทของวิปัสสนา ชื่อว่า อธิจิต. กัมมัสสกตาญาณ ชื่อว่า ปัญญา, วิปัสสนาปัญญา ชื่อว่า อธิปัญญา. จริงอยู่ เบญจศีลและทสศีลย่อมเป็นไปได้แม้ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่อุบัติ เหตุนั้นจึงเป็นเพียงศีล, ส่วนปาฏิโมกขสังวรศีลย่อมเป็นไปได้เฉพาะในกาลที่พระพุทธเจ้าอุบัติแล้วเท่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธิศีล. แม้ในจิตและปัญญาก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อีกอย่างหนึ่ง แม้เบญจศีล แม้ทสศีล ที่บุคคลผู้ปรารถนาพระนิพพานสมาทานแล้ว ก็เป็นอธิศีลนั่นเอง. แม้สมาบัติ ๘ ที่เข้าแล้ว ก็เป็นอธิจิตนั่นเอง. หรืออีกนัยหนึ่ง ศีลที่เป็นโลกิยะทั้งหมดเป็นเพียงศีล, ศีลที่เป็นโลกุตตระเป็นอธิศีล. แม้ในจิตและปัญญาก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

ဘာဝနာသု ခီဏာသဝဿ ပဉ္စဒွါရိကကာယော ကာယဘာဝနာ နာမ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စိတ္တဘာဝနာ နာမ. အရဟတ္တဖလပညာ ပညာဘာဝနာ နာမ. ခီဏာသဝဿ ဟိ ဧကန္တေနေဝ ပဉ္စဒွါရိကကာယော သုဘာဝိတော ဟောတိ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စဿ န အညေသံ ဝိယ ဒုဗ္ဗလာ, တဿေဝ စ ပညာ ဘာဝိတာ နာမ ဟောတိ ပညာဝေပုလ္လပတ္တိယာ. တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

ในภาวนาทั้งหลาย กายคือหมู่ธรรมที่เกิดในปัญจทวารของพระขีณาสพ ชื่อว่า กายภาวนา. สมาบัติ ๘ ชื่อว่า จิตตภาวนา. อรหัตตผลปัญญา ชื่อว่า ปัญญาภาวนา. จริงอยู่ กายคือหมู่ธรรมที่เกิดในปัญจทวารของพระขีณาสพเป็นสิ่งที่อบรมดีแล้วโดยส่วนเดียว. และสมาบัติ ๘ ของท่านก็ไม่ทุรพลเหมือนของบุคคลอื่น และปัญญาของท่านเท่านั้นชื่อว่าอบรมแล้ว เพราะถึงความไพบูลย์แห่งปัญญา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนี้.

အနုတ္တရိယေသု ဝိပဿနာ ဒဿနာနုတ္တရိယံ မဂ္ဂေါ ပဋိပဒါနုဿရိယံ. ဖလံ ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယံ. ဖလံ ဝါ ဒဿနာနုတ္တရိယံ. မဂ္ဂေါ ပဋိပဒါနုတ္တရိယံ. နိဗ္ဗာနံ ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယံ. နိဗ္ဗာနံ ဝါ ဒဿနာနုတ္တရိယံ, တတော ဥတ္တရိဉှိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ နာမ နတ္ထိ. မဂ္ဂေါ ပဋိပဒါနုတ္တရိယံ. ဖလံ ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယံ. အနုတ္တရိယန္တိ ဥတ္တမံ ဇေဋ္ဌကံ.

ในอนุตตริยะทั้งหลาย วิปัสสนา ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ, มรรค ชื่อว่า ปฏิปทานุตตริยะ, ผล ชื่อว่า วิมุตตานุตตริยะ. หรืออีกนัยหนึ่ง ผล ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ, มรรค ชื่อว่า ปฏิปทานุตตริยะ, พระนิพพาน ชื่อว่า วิมุตตานุตตริยะ. หรืออีกนัยหนึ่ง พระนิพพาน ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ เพราะสิ่งที่ควรเห็นยิ่งกว่าพระนิพพานนั้นไม่มี, มรรค ชื่อว่า ปฏิปทานุตตริยะ, ผล ชื่อว่า วิมุตตานุตตริยะ. คำว่า อนุตตริยะ หมายถึง สิ่งสูงสุด สิ่งที่เป็นใหญ่.

သမာဓီသု ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိ သဝိတက္ကသဝိစာရော. ပဉ္စကနယေန ဒုတိယဇ္ဈာနသမာဓိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တော. သေသော အဝိတက္ကအဝိစာရော.

ในสมาธิทั้งหลาย ปฐมฌานสมาธิเป็นสมาธิที่มีวิตกและวิจาร. โดยปัญจกนัย ทุติยฌานสมาธิเป็นสมาธิที่ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร. สมาธิที่เหลือเป็นสมาธิที่ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร.

သုညတာဒီသု တိဝိဓာ ကထာ အာဂမနတော, သဂုဏတော, အာရမ္မဏတောတိ. အာဂမနတော နာမ ဧကော ဘိက္ခု အနတ္တတော အဘိနိဝိသိတွာ အနတ္တတော ဒိသွာ အနတ္တတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ ဝိပဿနာ သုညတာ နာမ ဟောတိ. ကသ္မာ? အသုညတတ္တကာရကာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝါ. ဝိပဿနာဂမနေန [Pg.186] မဂ္ဂသမာဓိ သုညတော နာမ ဟောတိ. မဂ္ဂါဂမနေန ဖလသမာဓိ သုညတော နာမ. အပရော အနိစ္စတော အဘိနိဝိသိတွာ အနိစ္စတော ဒိသွာ အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌာတိ. တဿ ဝိပဿနာ အနိမိတ္တာ နာမ ဟောတိ. ကသ္မာ? နိမိတ္တကာရကကိလေသာဘာဝါ. ဝိပဿနာဂမနေန မဂ္ဂသမာဓိ အနိမိတ္တော နာမ ဟောတိ. မဂ္ဂါဂမနေန ဖလံ အနိမိတ္တံ နာမ. အပရော ဒုက္ခတော အဘိနိဝိသိတွာ ဒုက္ခတော ဒိသွာ ဒုက္ခတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ ဝိပဿနာ အပ္ပဏိဟိတာ နာမ ဟောတိ. ကသ္မာ? ပဏိဓိကာရကကိလေသာဘာဝါ. ဝိပဿနာဂမနေန မဂ္ဂသမာဓိ အပ္ပဏိဟိတော နာမ. မဂ္ဂါဂမနေန ဖလံ အပ္ပဏိဟိတံ နာမာတိ အယံ အာဂမနတော ကထာ. မဂ္ဂသမာဓိ ပန ရာဂါဒီဟိ သုညတတ္တာ သုညတော, ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ အဘာဝါ အနိမိတ္တော, ရာဂပဏိဓိအာဒီနံ အဘာဝါ အပ္ပဏိဟိတောတိ အယံ သဂုဏတော ကထာ. နိဗ္ဗာနံ ရာဂါဒီဟိ သုညတတ္တာ ရာဂါဒိနိမိတ္တပဏိဓီနဉ္စ အဘာဝါ သုညတဉ္စေဝ အနိမိတ္တဉ္စ အပ္ပဏိဟိတဉ္စ. တဒါရမ္မဏော မဂ္ဂသမာဓိ သုညတော အနိမိတ္တော အပ္ပဏိဟိတော. အယံ အာရမ္မဏတော ကထာ.

ในสุญญตาเป็นต้น ถ้อยคำมี ๓ อย่าง คือ โดยอาคมนะ โดยสคุณะ และโดยอารมณ์. ที่ชื่อว่า โดยอาคมนะ คือ ภิกษุรูปหนึ่งน้อมใจไปโดยความเป็นอนัตตา เห็นโดยความเป็นอนัตตา ออกโดยความเป็นอนัตตา วิปัสสนาของภิกษุนั้นชื่อว่า สุญญตา. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีกิเลสอันเป็นเหตุแห่งความไม่ว่าง (จากอัตตา). โดยการมาแห่งวิปัสสนา มรรคสมาธิชื่อว่า สุญญตะ. โดยการมาแห่งมรรค ผลสมาธิชื่อว่า สุญญตะ. ภิกษุอีกรูปหนึ่งน้อมใจไปโดยความเป็นอนิจจัง เห็นโดยความเป็นอนิจจัง ออกโดยความเป็นอนิจจัง. วิปัสสนาของภิกษุนั้นชื่อว่า อนิมิตตา. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีกิเลสอันเป็นเหตุกระทำนิมิต. โดยการมาแห่งวิปัสสนา มรรคสมาธิชื่อว่า อนิมิตตะ. โดยการมาแห่งมรรค ผลชื่อว่า อนิมิตตะ. ภิกษุอีกรูปหนึ่งน้อมใจไปโดยความเป็นทุกข์ เห็นโดยความเป็นทุกข์ ออกโดยความเป็นทุกข์ วิปัสสนาของภิกษุนั้นชื่อว่า อัปปณิหิตา. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีกิเลสอันเป็นเหตุกระทำความปรารถนา. โดยการมาแห่งวิปัสสนา มรรคสมาธิชื่อว่า อัปปณิหิตะ. โดยการมาแห่งมรรค ผลชื่อว่า อัปปณิหิตะ. นี้คือถ้อยคำโดยอาคมนะ. ส่วนมรรคสมาธิ ชื่อว่า สุญญตะ เพราะว่างจากราคะเป็นต้น, ชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะไม่มีราคนิมิตเป็นต้น, ชื่อว่า อัปปณิหิตะ เพราะไม่มีราคปณิธิเป็นต้น. นี้คือถ้อยคำโดยสคุณะ. พระนิพพานเป็นทั้งสุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ เพราะว่างจากราคะเป็นต้น และเพราะไม่มีนิมิตและความปรารถนาคือราคะเป็นต้น. มรรคสมาธิที่มีพระนิพพานนั้นเป็นอารมณ์ จึงเป็นสุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ. นี้คือถ้อยคำโดยอารมณ์.

သောစေယျာနီတိ သုစိဘာဝကရာ သောစေယျပ္ပဋိပဒါ ဓမ္မာ. ဝိတ္ထာရော ပနေတ္ထ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာယသောစေယျံ? ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တာနံ တိဏ္ဏံ သုစရိတာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

คำว่า โสเจยยานิ คือ ธรรมที่กระทำความเป็นผู้สะอาด เป็นข้อปฏิบัติของคนสะอาด. เนื้อความพิสดารในที่นี้ พึงทราบโดยสามารถแห่งสุจริต ๓ ที่ท่านกล่าวไว้แล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "บรรดาโสเจยยะเหล่านั้น กายโสเจยยะเป็นไฉน? คือ การงดเว้นจากปาณาติบาต".

မောနေယျာနီတိ မုနိဘာဝကရာ မောနေယျပ္ပဋိပဒါ ဓမ္မာ. တေသံ ဝိတ္ထာရော ‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာယမောနေယျံ? တိဝိဓကာယဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ ကာယမောနေယျံ, တိဝိဓံ ကာယသုစရိတံ ကာယမောနေယျံ, ကာယာရမ္မဏေ ဉာဏံ ကာယမောနေယျံ, ကာယပရိညာ ကာယမောနေယျံ, ကာယပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ ကာယမောနေယျံ, ကာယသ္မိံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ကာယမောနေယျံ, ကာယသင်္ခါရနိရောဓာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ကာယမောနေယျံ. တတ္ထ ကတမံ ဝစီမောနေယျံ? စတုဗ္ဗိဓဝစီဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ ဝစီမောနေယျံ, စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီသုစရိတံ ဝစီမောနေယျံ, ဝါစာရမ္မဏေ ဉာဏံ ဝစီမောနေယျံ ဝါစာပရိညာ ဝစီမောနေယျံ ပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ, ဝါစာယ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, ဝစီသင်္ခါရနိရောဓာ ဒုတိယဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ဝစီမောနေယျံ. တတ္ထ ကတမံ မနောမောနေယျံ? တိဝိဓမနောဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ မနောမောနေယျံ, တိဝိဓံ မနောသုစရိတံ မနောမောနေယျံ, မနာရမ္မဏေ ဉာဏံ မနောမောနေယျံ, မနောပရိညာ မနောမောနေယျံ. ပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ, မနသ္မိံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ[Pg.187], စိတ္တသင်္ခါရနိရောဓာ သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ္တိ မနောမောနေယျ’’န္တိ (မဟာနိ. ၁၄).

คำว่า โมเนยยธรรมทั้งหลาย ได้แก่ ธรรมทั้งหลายอันกระทำซึ่งความเป็นมุนี คือ โมเนยยปฏิบัติ. คำอธิบายโดยพิสดารแห่งโมเนยยธรรมเหล่านั้น (พึงทราบดังนี้) "บรรดาโมเนยยธรรมเหล่านั้น กายโมเนยยะเป็นไฉน? การละกายทุจริต 3 อย่าง ชื่อว่ากายโมเนยยะ, กายสุจริต 3 อย่าง ชื่อว่ากายโมเนยยะ, ญาณในกายารมณ์ ชื่อว่ากายโมเนยยะ, กายปริญญา (การกำหนดรู้กาย) ชื่อว่ากายโมเนยยะ, มรรคที่สัมปยุตด้วยกายปริญญา ชื่อว่ากายโมเนยยะ, การละฉันทราคะในกาย ชื่อว่ากายโมเนยยะ, จตุตถฌานสมาบัติเพราะเป็นที่ดับแห่งกายสังขาร ชื่อว่ากายโมเนยยะ. บรรดาโมเนยยธรรมเหล่านั้น วจีโมเนยยะเป็นไฉน? การละวจีทุจริต 4 อย่าง ชื่อว่าวจีโมเนยยะ, วจีสุจริต 4 อย่าง ชื่อว่าวจีโมเนยยะ, ญาณในวจีอารมณ์ ชื่อว่าวจีโมเนยยะ, วจีปริญญา ชื่อว่าวจีโมเนยยะ, มรรคที่สัมปยุตด้วยปริญญา, การละฉันทราคะในวาจา, ทุติยฌานสมาบัติเพราะเป็นที่ดับแห่งวจีสังขาร ชื่อว่าวจีโมเนยยะ. บรรดาโมเนยยธรรมเหล่านั้น มโนโมเนยยะเป็นไฉน? การละมโนทุจริต 3 อย่าง ชื่อว่ามโนโมเนยยะ, มโนสุจริต 3 อย่าง ชื่อว่ามโนโมเนยยะ, ญาณในมโนอารมณ์ ชื่อว่ามโนโมเนยยะ, มโนปริญญา (การกำหนดรู้ใจ) ชื่อว่ามโนโมเนยยะ, มรรคที่สัมปยุตด้วยปริญญา, การละฉันทราคะในใจ, สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติเพราะเป็นที่ดับแห่งจิตตสังขาร ชื่อว่ามโนโมเนยยะ" ดังนี้ (มหานิ. 14).

ကောသလ္လေသု အာယောတိ ဝုဍ္ဎိ. အပါယောတိ အဝုဍ္ဎိ. တဿ တဿ ကာရဏံ ဥပါယော. တေသံ ပဇာနနာ ကောသလ္လံ. ဝိတ္ထာရော ပန ဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တောယေဝ.

ในโกศลทั้งหลาย คำว่า อายะ ได้แก่ ความเจริญ. คำว่า อปายะ ได้แก่ ความไม่เจริญ. เหตุแห่งความเจริญและความเสื่อมนั้นๆ ชื่อว่า อุบาย. การรู้แจ้งธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า โกศล. ส่วนคำอธิบายโดยพิสดาร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในคัมภีร์วิภังค์นั่นเทียว.

ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ အာယကောသလ္လံ? ဣမေ ဓမ္မေ မနသိကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ အကုသလာ ဓမ္မာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ အကုသလာ ဓမ္မာ နိရုဇ္ဈန္တိ. ဣမေ ဝါ ပန မေ ဓမ္မေ မနသိကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ ကုသလာ ဓမ္မာ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယ ဘာဝနာယ ပါရိပူရိယာ သံဝတ္တန္တီတိ, ယာ တတ္ထ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ အာယကောသလ္လံ. တတ္ထ ကတမံ အပါယကောသလ္လံ? ဣမေ ဓမ္မေ မနသိကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ ကုသလာ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ ကုသလာ ဓမ္မာ နိရုဇ္ဈန္တိ. ဣမေ ဝါ ပန မေ ဓမ္မေ မနသိကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ အကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ အကုသလာ ဓမ္မာ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယ ဘာဝနာယ ပါရိပူရိယာ သံဝတ္တန္တီတိ, ယာ တတ္ထ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ အပါယကောသလ္လံ. သဗ္ဗာပိ တတြုပါယာ ပညာ ဥပါယကောသလ္လ’’န္တိ (ဝိဘ. ၇၇၁). ဣဒံ ပန အစ္စာယိကကိစ္စေ ဝါ ဘယေ ဝါ ဥပ္ပန္နေ တဿ တိကိစ္ဆနတ္ထံ ဌာနုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဇာနနဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

จริงอยู่ พระดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า "บรรดาโกศลเหล่านั้น อายโกศลเป็นไฉน? เมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป หรือว่า เมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์ ปัญญา การรู้ทั่ว...สัมมาทิฏฐิใดในธรรมนั้น นี้เรียกว่า อายโกศล. บรรดาโกศลเหล่านั้น อปายโกศลเป็นไฉน? เมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป หรือว่า เมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์ ปัญญา การรู้ทั่ว...สัมมาทิฏฐิใดในธรรมนั้น นี้เรียกว่า อปายโกศล. ปัญญาทั้งหมดที่เป็นอุบายในกิจนั้นๆ ชื่อว่า อุปายโกศล" ดังนี้ (วิ. 3/771). ส่วนอุปายโกศลนี้ พึงทราบโดยนัยแห่งการรู้เหตุด้วยปฏิภาณ เพื่อแก้ไขกิจนั้น เมื่อมีกิจรีบด่วนหรือมีภัยเกิดขึ้น.

မဒါတိ မဇ္ဇနာကာရဝသေန ပဝတ္တမာနာ. တေသု ‘‘အဟံ နိရောဂေါ သဋ္ဌိ ဝါ သတ္တတိ ဝါ ဝဿာနိ အတိက္ကန္တာနိ, န မေ ဟရီတကီခဏ္ဍမ္ပိ ခါဒိတပုဗ္ဗံ, ဣမေ ပနညေ အသုကံ နာမ ဌာနံ ရုဇ္ဇတိ, ဘေသဇ္ဇံ ခါဒါမာတိ ဝိစရန္တိ, ကော အညော မာဒိသော နိရောဂေါ နာမာ’’တိ ဧဝံ မာနကရဏံ အာရောဂျမဒေါ. ‘‘မဟလ္လကကာလေ ပုညံ ကရိဿာမ, ဒဟရမှ တာဝါ’’တိ ယောဗ္ဗနေ ဌတွာ မာနကရဏံ ယောဗ္ဗနမဒေါ. ‘‘စိရံ ဇီဝိံ, စိရံ ဇီဝါမိ, စိရံ ဇီဝိဿာမိ; သုခံ ဇီဝိံ, သုခံ ဇီဝါမိ, သုခံ ဇီဝိဿာမီ’’တိ ဧဝံ မာနကရဏံ ဇီဝိတမဒေါ.

คำว่า มทะทั้งหลาย ได้แก่ ธรรมที่เกิดขึ้นโดยอาการคือความเมา. บรรดามทะเหล่านั้น การทำความถือตัวอย่างนี้ว่า "เราไม่มีโรค ล่วงมา 60 ปี หรือ 70 ปีแล้ว แม้ชิ้นมะขามป้อมเราก็ไม่เคยกิน ส่วนคนอื่นๆ เหล่านี้ ป่วยในที่ชื่อโน้น เที่ยวพูดกันว่า เราจะกินยา ใครอื่นเล่าชื่อว่าไม่มีโรคเหมือนเรา" ชื่อว่า อโรคยมทะ (ความเมาในความไม่มีโรค). การทำความถือตัวโดยตั้งอยู่ในความเป็นหนุ่มสาวว่า "เราจักทำบุญในเวลาแก่ ตอนนี้เรายังหนุ่มสาวอยู่" ชื่อว่า โยพพนมทะ (ความเมาในวัยหนุ่มสาว). การทำความถือตัวอย่างนี้ว่า "เรามีชีวิตอยู่นานแล้ว เรากำลังมีชีวิตอยู่นาน เราจักมีชีวิตอยู่นาน เรามีชีวิตอยู่เป็นสุขแล้ว เรากำลังมีชีวิตอยู่เป็นสุข เราจักมีชีวิตอยู่เป็นสุข" ชื่อว่า ชีวิตมทะ (ความเมาในชีวิต).

အာဓိပတေယျေသု အဓိပတိတော အာဂတံ အာဓိပတေယျံ. ‘‘ဧတ္တကောမှိ သီလေန သမာဓိနာ ပညာယ ဝိမုတ္တိယာ, န မေ ဧတံ ပတိရူပ’’န္တိ ဧဝံ အတ္တာနံ အဓိပတ္တိံ [Pg.188] ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ပါပဿ အကရဏံ အတ္တာဓိပတေယျံ နာမ. လောကံ အဓိပတိံ ကတွာ အကရဏံ လောကာဓိပတေယျံ နာမ. လောကုတ္တရဓမ္မံ အဓိပတိံ ကတွာ အကရဏံ ဓမ္မာဓိပတေယျံ နာမ.

ในอธิปไตยทั้งหลาย คำว่า อธิปเตยยะ มาจากคำว่า อธิปติ. การไม่ทำบาปโดยทำตนให้เป็นใหญ่ เป็นประธานว่า "เราเป็นผู้มีศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติเพียงเท่านี้ การกระทำนี้ไม่สมควรแก่เรา" อย่างนี้ ชื่อว่า อัตตาธิปไตย. การไม่ทำบาปโดยทำโลกให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า โลกาธิปไตย. การไม่ทำบาปโดยทำโลกุตรธรรมให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า ธรรมาธิปไตย.

ကထာဝတ္ထူနီတိ ကထာကာရဏာနိ. အတီတံ ဝါ အဒ္ဓါနန္တိ အတီတံ ဓမ္မံ, အတီတက္ခန္ဓေတိ အတ္ထော. အပိစ ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ ပညတ္တိ ‘အဟောသီ’တိ တဿ သမညာ, န တဿ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’တိ (သံ. နိ. ၃.၆၂) ဧဝံ အာဂတေန နိရုတ္တိပထသုတ္တေနပေတ္ထ အတ္ထော ဒီပေတဗ္ဗော.

คำว่า กถาวัตถุทั้งหลาย ได้แก่ เหตุแห่งถ้อยคำ. คำว่า อดีตกาล ความว่า ธรรมที่เป็นอดีต อธิบายว่า ขันธ์ที่เป็นอดีต. อีกอย่างหนึ่ง พึงแสดงเนื้อความในที่นี้แม้ด้วยนิรุตติปถสูตรที่มาแล้วอย่างนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การบัญญัติ การเรียกชื่อของรูปนั้นว่า 'ได้มีแล้ว' ย่อมมี การนับของรูปนั้นว่า 'มีอยู่' ย่อมไม่มี การนับของรูปนั้นว่า 'จักมี' ย่อมไม่มี" (สํ. นิ. 3/62).

ဝိဇ္ဇာတိ တမဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာ. ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေနာပိ ဝိဇ္ဇာ. ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဉှိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ ဆာဒေတွာ ဌိတံ တမံ ဝိဇ္ဈတိ, ပုဗ္ဗေနိဝါသဉ္စ ဝိဒိတံ ကရောတီတိ ဝိဇ္ဇာ. စုတူပပါတဉာဏံ စုတိပဋိသန္ဓိစ္ဆာဒကံ တမံ ဝိဇ္ဈတိ, တဉ္စ ဝိဒိတံ ကရောတီတိ ဝိဇ္ဇာ. အာသဝါနံ ခယေ ဉာဏံ စတုသစ္စစ္ဆာဒကံ တမံ ဝိဇ္ဈတိ, စတုသစ္စဓမ္မဉ္စ ဝိဒိတံ ကရောတီတိ ဝိဇ္ဇာ.

คำว่า วิชชา ชื่อว่าวิชชาเพราะมีอรรถว่าแทงตลอดความมืด. ชื่อว่าวิชชาแม้เพราะมีอรรถว่ากระทำให้แจ้ง. จริงอยู่ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณเมื่อเกิดขึ้น ย่อมแทงตลอดความมืดที่ปิดบังปุพเพนิวาส (ภพชาติในอดีต) ไว้ และย่อมกระทำปุพเพนิวาสให้แจ้ง ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิชชา. จุตูปปาตญาณย่อมแทงตลอดความมืดที่ปิดบังจุติและปฏิสนธิไว้ และย่อมกระทำจุติและปฏิสนธินั้นให้แจ้ง ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิชชา. ญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ย่อมแทงตลอดความมืดที่ปิดบังจตุสัจธรรมไว้ และย่อมกระทำจตุสัจธรรมให้แจ้ง ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิชชา.

ဝိဟာရေသု အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ဒိဗ္ဗော ဝိဟာရော. စတဿော အပ္ပမညာ ဗြဟ္မာ ဝိဟာရော. ဖလသမာပတ္တိ အရိယော ဝိဟာရော.

ในวิหารธรรมทั้งหลาย สมาบัติ 8 เป็นทิพพวิหาร. อัปปมัญญา 4 เป็นพรหมวิหาร. ผลสมาบัติเป็นอริยวิหาร.

ပါဋိဟာရိယာနိ ကေဝဋ္ဋသုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ.

ปาฏิหาริย์ทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในเกวัฏฏสูตรนั่นเทียว.

‘‘ဣမေ ခေါ, အာဝုသော’’တိအာဒီသု ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ သမသဋ္ဌိယာ တိကာနံ ဝသေန အသီတိသတပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ.

ในข้อความมีอาทิว่า "อิเม โข อาวุโส" พึงประกอบความตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวแก้ปัญหา 180 ข้อ โดยนัยแห่งติกะ 60 หมวด ได้แสดงสามัคคีรสไว้.

တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยติกะ จบ.

စတုက္ကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยจตุกกะ

၃၀၆. ဣတိ တိကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ စတုက္ကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ‘‘သတိပဋ္ဌာနစတုက္ကံ’’ ပုဗ္ဗေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ.

๓๐๖. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระครั้นแสดงสามัคคีรสโดยนัยแห่งติกะแล้ว บัดนี้ จึงเริ่มแสดงธรรมอีกครั้งเพื่อจะแสดงสามัคคีรสโดยนัยแห่งจตุกกะ. ในจตุกกะนั้น "สติปัฏฐานจตุกกะ" ข้าพเจ้าได้อธิบายโดยพิสดารไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว.

သမ္မပ္ပဓာနစတုက္ကေ [Pg.189] ဆန္ဒံ ဇနေတီတိ ‘‘ယော ဆန္ဒော ဆန္ဒိကတာ ကတ္တုကမျတာ ကုသလော ဓမ္မစ္ဆန္ဒော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ကတ္တုကမျတံ ဇနေတိ. ဝါယမတီတိ ဝါယာမံ ကရောတိ. ဝီရိယံ အာရဘတီတိ ဝီရိယံ ဇနေတိ. စိတ္တံ ပဂ္ဂဏှာတီတိ စိတ္တံ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရော ပန သမ္မပ္ပဓာနဝိဘင်္ဂေ အာဂတောယေဝ.

ในสัมมัปปธาน ๔ นั้น บทว่า `ฉนฺทํ ชเนติ` (ย่อมยังฉันทะให้เกิด) คือ ย่อมยังความเป็นผู้ใคร่เพื่อจะกระทำ (กัตตุกัมยตา) ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ฉันทะใด ความเป็นผู้มีฉันทะ ความเป็นผู้ใคร่เพื่อจะกระทำ กุศลธรรมฉันทะ” ให้เกิด. บทว่า `วายมติ` (ย่อมพยายาม) คือ ย่อมกระทำความพยายาม. บทว่า `วิริยํ อารภติ` (ย่อมปรารภความเพียร) คือ ย่อมยังความเพียรให้เกิด. บทว่า `จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ` (ย่อมประคองจิตไว้) คือ ย่อมค้ำจุนจิตไว้. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความพิสดารมาแล้วในสัมมัปปธานวิภังค์นั่นเทียว.

ဣဒ္ဓိပါဒေသု ဆန္ဒံ နိဿာယ ပဝတ္တော သမာဓိ ဆန္ဒသမာဓိ. ပဓာနဘူတာ သင်္ခါရာ ပဓာနသင်္ခါရာ. သမန္နာဂတန္တိ တေဟိ ဓမ္မေဟိ ဥပေတံ. ဣဒ္ဓိယာ ပါဒံ, ဣဒ္ဓိဘူတံ ဝါ ပါဒန္တိ ဣဒ္ဓိပါဒံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်္ဂေ အာဂတော ဧဝ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပနဿ အတ္ထော ဒီပိတော. ဈာနကထာပိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာဝ.

ในอิทธิบาททั้งหลาย สมาธิที่อาศัยฉันทะเป็นไป ชื่อว่า ฉันทสมาธิ. สังขารทั้งหลายที่เป็นประธาน ชื่อว่า ปธานสังขาร. บทว่า `สมนฺนาคตํ` คือ ประกอบแล้วด้วยธรรมเหล่านั้น. ชื่อว่า อิทธิบาท เพราะเป็นบาทแห่งอิทธิ หรือเป็นบาทที่เป็นอิทธิ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความพิสดารมาแล้วในอิทธิบาทวิภังค์นั่นเทียว. ก็แล อรรถแห่งอิทธิบาทนั้น ข้าพเจ้าได้แสดงไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. แม้ฌานกถา ข้าพเจ้าก็ได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรคนั่นเทียว.

၃၀၇. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာယာတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ သုခဝိဟာရတ္ထာယ. ဣဓ ဖလသမာပတ္တိဈာနာနိ, ခီဏာသဝဿ အပရဘာဂေ နိဗ္ဗတ္တိတဈာနာနိ စ ကထိတာနိ.

๓๐๗. บทว่า `ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย` หมายถึง เพื่อการอยู่เป็นสุขในอัตภาพนี้แหละ. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงผลสมาปัตติฌานทั้งหลาย และฌานที่พระขีณาสพให้บังเกิดในภายหลัง.

အာလောကသညံ မနသိကရောတီတိ ဒိဝါ ဝါ ရတ္တိံ ဝါ သူရိယစန္ဒပဇ္ဇောတမဏိအာဒီနံ အာလောကံ အာလောကောတိ မနသိကရောတိ. ဒိဝါသညံ အဓိဋ္ဌာတီတိ ဧဝံ မနသိ ကတွာ ဒိဝါတိသညံ ဌပေတိ. ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိန္တိ ယထာ ဒိဝါ ဒိဋ္ဌော အာလောကော, တထေဝ တံ ရတ္တိံ မနသိကရောတိ. ယထာ ရတ္တိံ တထာ ဒိဝါတိ ယထာ ရတ္တိံ အာလောကော ဒိဋ္ဌော, ဧဝမေဝ ဒိဝါ မနသိကရောတိ. ဣတိ ဝိဝဋေန စေတသာတိ ဧဝံ အပိဟိတေန စိတ္တေန. အပရိယောနဒ္ဓေနာတိ သမန္တတော အနဒ္ဓေန. သပ္ပဘာသန္တိ သဩဘာသံ. ဉာဏဒဿနပဋိလာဘာယာတိ ဉာဏဒဿနပဋိလာဘတ္ထာယ. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ? မိဒ္ဓဝိနောဒနအာလောကော ကထိတော ပရိကမ္မအာလောကော ဝါ. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ ဟောတိ? ခီဏာသဝဿ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ. တသ္မိံ ဝါ အာဂတေပိ အနာဂတေပိ ပါဒကဇ္ဈာနသမာပတ္တိမေဝ သန္ဓာယ ‘‘သပ္ပဘာသံ စိတ္တံ ဘာဝေတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

บทว่า `อาโลกสญฺญํ มนสิกโรติ` (ย่อมทำไว้ในใจซึ่งอาโลกสัญญา) คือ ย่อมทำแสงสว่างแห่งดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ประทีป แก้วมณี เป็นต้น ในกลางวันหรือกลางคืนไว้ในใจว่า “แสงสว่าง”. บทว่า `ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐาติ` (ย่อมอธิษฐานทิวาสัญญา) คือ ครั้นทำไว้ในใจอย่างนี้แล้ว ย่อมตั้งสัญญาว่า “กลางวัน” ไว้. บทว่า `ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ` (กลางคืนเหมือนกลางวัน) คือ แสงสว่างที่เห็นแล้วในกลางวันฉันใด ย่อมทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจในกลางคืนฉันนั้นเหมือนกัน. บทว่า `ยถา รตฺตึ ตถา ทิวา` (กลางวันเหมือนกลางคืน) คือ แสงสว่างที่เห็นแล้วในกลางคืนฉันใด ย่อมทำไว้ในใจในกลางวันฉันนั้นเหมือนกัน. บทว่า `อิติ วิวเฏน เจตสา` (ด้วยจิตอันเปิดเผยอย่างนี้) คือ ด้วยจิตที่ไม่ถูกปิดบังอย่างนี้. บทว่า `อปริโยนทฺเธน` (ไม่ถูกหุ้มห่อ) คือ ไม่ถูกรัดรึงโดยรอบ. บทว่า `สปฺปภาสํ` (มีแสงสว่าง) คือ พร้อมด้วยโอภาส. บทว่า `ญาณทสฺสนปฏิลาภาย` (เพื่อการได้ญาณทัสสนะ) คือ เพื่อประโยชน์แก่การได้ญาณทัสสนะ. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวอะไร? ท่านกล่าวถึงแสงสว่างที่ขจัดความง่วงเหงา หรือแสงสว่างอันเป็นบริกรรม. ด้วยบทนี้ เป็นอันท่านกล่าวอะไร? (เป็นอันท่านกล่าว) ทิพพจักขุญาณของพระขีณาสพ. ก็หรือว่า แม้เมื่อทิพพจักขุญาณนั้นเกิดขึ้นแล้วหรือยังไม่เกิดขึ้น ท่านหมายเอาปาทกฌานสมาบัติเท่านั้น จึงตรัสว่า “ย่อมเจริญจิตให้มีแสงสว่าง”.

သတိသမ္ပဇညာယာတိ သတ္တဋ္ဌာနိကဿ သတိသမ္ပဇညဿ အတ္ထာယ. ဝိဒိတာ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိအာဒီသု ခီဏာသဝဿ ဝတ္ထု ဝိဒိတံ ဟောတိ အာရမ္မဏံ ဝိဒိတံ ဝတ္ထာရမ္မဏံ ဝိဒိတံ. ဝတ္ထာရမ္မဏဝိဒိတတာယ ဧဝံ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ တိဋ္ဌန္တိ, ဧဝံ နိရုဇ္ဈန္တိ. န ကေဝလဉ္စ ဝေဒနာ ဧဝ ဣဓ ဝုတ္တာ သညာဒယောပိ[Pg.190], အဝုတ္တာ စေတနာဒယောပိ, ဝိဒိတာ စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စေဝ တိဋ္ဌန္တိ စ နိရုဇ္ဈန္တိ စ. အပိ စ ဝေဒနာယ ဥပ္ပာဒေါ ဝိဒိတော ဟောတိ, ဥပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ. အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော, တဏှာသမုဒယာ ကမ္မသမုဒယော, ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာယသမုဒယော. နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ သမုဒယံ ပဿတိ. ဧဝံ ဝေဒနာယ ဥပ္ပာဒေါ ဝိဒိတော ဟောတိ. ကထံ ဝေဒနာယ ဥပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ? အနိစ္စတော မနသိကရောတော ခယတူပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ. ဒုက္ခတော မနသိကရောတော ဘယတူပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ. အနတ္တတော မနသိကရောတော သုညတူပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ. ဧဝံ ဝေဒနာယ ဥပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ, ခယတော ဘယတော သုညတော ဇာနာတိ. ကထံ ဝေဒနာယ အတ္ထင်္ဂမော ဝိဒိတော ဟောတိ? အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော.…ပေ… ဧဝံ ဝေဒနာယ အတ္ထင်္ဂမော ဝိဒိတော ဟောတိ. ဣမိနာပိ နယေနေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า `สติสมฺปชญฺญาย` หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่สติสัมปชัญญะอันมีในฐานะ ๗. ในบทเป็นต้นว่า `วิทิตา เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ` (เวทนาที่รู้แจ้งแล้วย่อมเกิดขึ้น) นั้น วัตถุของพระขีณาสพย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง อารมณ์ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง วัตถุและอารมณ์ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง. เพราะความเป็นสิ่งที่รู้แจ้งแห่งวัตถุและอารมณ์ เวทนาทั้งหลายจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ ตั้งอยู่อย่างนี้ ดับไปอย่างนี้. และมิใช่เพียงแต่เวทนาเท่านั้น แม้สัญญาเป็นต้นที่กล่าวไว้ในที่นี้ หรือเจตนาเป็นต้นที่มิได้กล่าวไว้ ก็เป็นสิ่งที่รู้แจ้งแล้วจึงเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป. อีกอย่างหนึ่ง ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง ความปรากฏ ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง. เพราะอวิชชาเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย, เพราะตัณหาเป็นสมุทัย กรรมจึงเป็นสมุทัย, เพราะผัสสะเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย. แม้เมื่อเห็นลักษณะคือความบังเกิด ก็ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนากขันธ์. ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้งอย่างนี้. ถามว่า ความปรากฏแห่งเวทนา ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้งได้อย่างไร? ตอบว่า เมื่อทำไว้ในใจโดยความเป็นของไม่เที่ยง ความปรากฏโดยความสิ้นไป ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง. เมื่อทำไว้ในใจโดยความเป็นทุกข์ ความปรากฏโดยความเป็นภัย ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง. เมื่อทำไว้ในใจโดยความเป็นอนัตตา ความปรากฏโดยความว่างเปล่า ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง. ความปรากฏแห่งเวทนา ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้งอย่างนี้ คือ ย่อมรู้โดยความสิ้นไป โดยความเป็นภัย โดยความว่างเปล่า. ถามว่า ความดับไปแห่งเวทนา ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้งได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะอวิชชาดับ เวทนาจึงดับ...ฯลฯ... ความดับไปแห่งเวทนา ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้งอย่างนี้. พึงทราบเนื้อความในที่นี้แม้นโดยนัยนี้.

ဣတိ ရူပန္တိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ. အယံ အာဝုသော သမာဓိဘာဝနာတိ အယံ အာသဝါနံ ခယဉာဏဿ ပါဒကဇ္ဈာနသမာဓိဘာဝနာ.

บทเป็นต้นว่า `อิติ รูปํ` มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. บทว่า `อยํ อาวุโส สมาธิภาวนา` หมายถึง สมาธิภาวนาอันเป็นปาทกฌานแห่งญาณเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายนี้.

၃၀၈. အပ္ပမညာတိ ပမာဏံ အဂဟေတွာ အနဝသေသဖရဏဝသေန အပ္ပမညာဝ. အနုပဒဝဏ္ဏနာ ပန ဘာဝနာသမာဓိဝိဓာနဉ္စ ဧတာသံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. အရူပကထာပိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာဝ.

๓๐๘. บทว่า `อปฺปมญฺญา` ชื่อว่า อัปปมัญญา เพราะแผ่ไปโดยไม่มีส่วนเหลือ โดยไม่ถือประมาณ. ส่วนการพรรณนาตามลำดับบทและวิธีเจริญสมาธิแห่งอัปปมัญญาเหล่านั้น ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรคนั่นเทียว. แม้อรูปกถา ข้าพเจ้าก็ได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรคนั่นเทียว.

အပဿေနာနီတိ အပဿယာနိ. သင်္ခါယာတိ ဉာဏေန ဉတွာ. ပဋိသေဝတီတိ ဉာဏေန ဉတွာ သေဝိတဗ္ဗယုတ္တကမေဝ သေဝတိ. တဿ စ ဝိတ္ထာရော ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စီဝရံ ပရိဘုဉ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သင်္ခါယေကံ အဓိဝါသေတီတိ ဉာဏေန ဉတွာ အဓိဝါသေတဗ္ဗယုတ္တကမေဝ အဓိဝါသေတိ. ဝိတ္ထာရော ပနေတ္ထ ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော ခမော ဟောတိ သီတဿာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရိဝဇ္ဇေတီတိ ဉာဏေန ဉတွာ ပရိဝဇ္ဇေတုံ ယုတ္တမေဝ ပရိဝဇ္ဇေတိ. တဿ ဝိတ္ထာရော ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စဏ္ဍံ ဟတ္ထိံ ပရိဝဇ္ဇေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိနောဒေတီတိ ဉာဏေန ဉတွာ ဝိနောဒေတဗ္ဗမေဝ ဝိနောဒေတိ, နုဒတိ နီဟရတိ အန္တော ပဝိသိတုံ န ဒေတိ. တဿ ဝိတ္ထာရော ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า `อปสฺเสนานิ` หมายถึง ธรรมเป็นที่พิง. บทว่า `สงฺขาย` หมายถึง รู้แล้วด้วยญาณ. บทว่า `ปฏิเสวติ` (ย่อมเสพ) คือ รู้แล้วด้วยญาณ ย่อมเสพเฉพาะสิ่งที่ควรเสพเท่านั้น. และความพิสดารแห่งบทนั้น พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า “พิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงนุ่งห่มจีวร”. บทว่า `สงฺขาย เอกํ อธิวาเสติ` (ย่อมอดกลั้น) คือ รู้แล้วด้วยญาณ ย่อมอดกลั้นเฉพาะสิ่งที่ควรอดกลั้นเท่านั้น. ความพิสดารในบทนี้ พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า “พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมเป็นผู้อดทนต่อความหนาว”. บทว่า `ปริวชฺเชติ` (ย่อมเว้น) คือ รู้แล้วด้วยญาณ ย่อมเว้นเฉพาะสิ่งที่ควรเว้นเท่านั้น. ความพิสดารแห่งบทนั้น พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า “พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมเว้นช้างดุร้าย”. บทว่า `วิโนเทติ` (ย่อมบรรเทา) คือ รู้แล้วด้วยญาณ ย่อมบรรเทาเฉพาะสิ่งที่ควรบรรเทาเท่านั้น คือ ย่อมขับไล่ ย่อมนำออก ไม่ให้เข้าไปภายในได้. ความพิสดารแห่งบทนั้น พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า “ไม่อดกลั้นกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว”.

အရိယဝံသစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอริยวงศ์ ๔

၃၀၉. အရိယဝံသာတိ [Pg.191] အရိယာနံ ဝံသာ. ယထာ ဟိ ခတ္တိယဝံသော, ဗြာဟ္မဏဝံသော, ဝေဿဝံသော, သုဒ္ဒဝံသော, သမဏဝံသော, ကုလဝံသော, ရာဇဝံသော, ဧဝံ အယမ္ပိ အဋ္ဌမော အရိယဝံသော အရိယတန္တိ အရိယပဝေဏီ နာမ ဟောတိ. သော ခေါ ပနာယံ အရိယဝံသော ဣမေသံ ဝံသာနံ မူလဂန္ဓာဒီနံ ကာဠာနုသာရိတဂန္ဓာဒယော ဝိယ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကေ ပန တေ အရိယာ ယေသံ ဧတေ ဝံသာတိ? အရိယာ ဝုစ္စန္တိ ဗုဒ္ဓါ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ တထာဂတသာဝကာ စ, ဧတေသံ အရိယာနံ ဝံသာတိ အရိယဝံသာ. ဣတော ပုဗ္ဗေ ဟိ သတသဟဿကပ္ပာဓိကာနံ စတုန္နံ အသင်္ချေယျာနံ မတ္ထကေ တဏှင်္ကရော မေဓင်္ကရော သရဏင်္ကရော ဒီပင်္ကရောတိ စတ္တာရော ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပန္နာ, တေ အရိယာ, တေသံ အရိယာနံ ဝံသာတိ အရိယဝံသာ. တေသံ ဗုဒ္ဓါနံ ပရိနိဗ္ဗာနတော အပရဘာဂေ အသင်္ချေယျံ အတိက္ကမိတွာ ကောဏ္ဍညော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပန္နော…ပေ… ဣမသ္မိံ ကပ္ပေ ကကုသန္ဓော, ကောဏာဂမနော, ကဿပေါ, အမှာကံ ဘဂဝါ ဂေါတမောတိ စတ္တာရော ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပန္နာ. တေသံ အရိယာနံ ဝံသာတိ အရိယဝံသာ. အပိစ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကာနံ အရိယာနံ ဝံသာတိ အရိယဝံသာ. တေ ခေါ ပနေတေ အဂ္ဂညာ အဂ္ဂါတိ ဇာနိတဗ္ဗာ. ရတ္တညာ ဒီဃရတ္တံ ပဝတ္တာတိ ဇာနိတဗ္ဗာ. ဝံသညာ ဝံသာတိ ဇာနိတဗ္ဗာ.

๓๐๙. คำว่า อริยวงศ์ ได้แก่ วงศ์ของพระอริยะทั้งหลาย. จริงอยู่ เปรียบเหมือนวงศ์กษัตริย์ วงศ์พราหมณ์ วงศ์แพศย์ วงศ์ศูทร วงศ์สมณะ วงศ์ตระกูล วงศ์พระราชา ฉันใด อริยวงศ์แม้นี้ก็เป็นวงศ์ที่ ๘ ชื่อว่าอริยตติ (สายแห่งพระอริยะ) ชื่อว่าอริยประเพณี ฉันนั้น. ก็อริยวงศ์นี้นั้น ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าวงศ์เหล่านี้ เหมือนกลิ่นกฤษณาเป็นต้นเป็นเลิศกว่ากลิ่นรากไม้เป็นต้น. ก็พระอริยะเหล่านั้นคือใคร ซึ่งวงศ์เหล่านี้เป็นของท่าน? พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และพระสาวกของพระตถาคต ท่านเรียกว่าพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยะเหล่านั้น ชื่อว่าอริยวงศ์. จริงอยู่ ในกาลก่อนแต่นี้ ที่สุดแห่งสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์ พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระตัณหังกร พระเมธังกร พระสรณังกร พระทีปังกร ได้อุบัติขึ้นแล้ว, ท่านเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยะเหล่านั้น ชื่อว่าอริยวงศ์. ในภายหลังแต่การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น ล่วงไปหนึ่งอสงไขย พระพุทธเจ้าพระนามว่าโกณฑัญญะได้อุบัติขึ้นแล้ว...ฯลฯ... ในกัปป์นี้ พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระกกุสันธะ พระโกนาคมนะ พระกัสสปะ พระโคตมะผู้เป็นพระผู้มีพระภาคของพวกเรา ได้อุบัติขึ้นแล้ว. วงศ์ของพระอริยะเหล่านั้น ชื่อว่าอริยวงศ์. อีกอย่างหนึ่ง วงศ์ของพระอริยะทั้งหลาย คือพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวกทั้งหมด ทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ชื่อว่าอริยวงศ์. ก็พระอริยะเหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นผู้เลิศ (อคัญญะ) เพราะรู้สิ่งที่เลิศ (อัคคะ), พึงทราบว่าเป็นผู้รู้ราตรีนาน (รัตตัญญู) เพราะเป็นไปตลอดราตรีนาน, พึงทราบว่าเป็นผู้รู้วงศ์ (วงสัญญู) เพราะรู้แจ้งวงศ์.

ပေါရာဏာတိ န အဓုနုပ္ပတ္တိကာ. အသံကိဏ္ဏာ အဝိကိဏ္ဏာ အနပနီတာ. အသံကိဏ္ဏပုဗ္ဗာ အတီတဗုဒ္ဓေဟိ န သံကိဏ္ဏပုဗ္ဗာ. ‘‘ကိံ ဣမေဟီ’’တိ န အပနီတပုဗ္ဗာ? န သင်္ကီယန္တီတိ ဣဒါနိပိ န အပနီယန္တိ. န သင်္ကီယိဿန္တီတိ အနာဂတဗုဒ္ဓေဟိပိ န အပနီယိဿန္တိ, ယေ လောကေ ဝိညူ သမဏဗြာဟ္မဏာ, တေဟိ အပ္ပဋိကုဋ္ဌာ, သမဏေဟိ ဗြာဟ္မဏေဟိ ဝိညူဟိ အနိန္ဒိတာ အဂရဟိတာ.

คำว่า โบราณ คือ ไม่ใช่สิ่งที่เพิ่งเกิดขึ้นในบัดนี้. ไม่เจือปน ไม่กระจัดกระจาย ไม่ถูกนำออกไป. ไม่เคยเจือปนมาก่อน คือ พระพุทธเจ้าในอดีตทั้งหลายไม่เคยทำให้เจือปน. ไม่เคยถูกนำออกไป ด้วยคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยวงศ์เหล่านี้". ไม่ถูกทำให้เจือปน คือ แม้ในบัดนี้ก็ไม่ถูกนำออกไป. จักไม่ถูกทำให้เจือปน คือ แม้พระพุทธเจ้าในอนาคตทั้งหลายก็จักไม่นำออกไป, สมณพราหมณ์ผู้รู้ในโลกเหล่าใดมีอยู่, (วงศ์เหล่านี้) ไม่ถูกท่านเหล่านั้นรังเกียจ, ไม่ถูกสมณพราหมณ์ผู้รู้ติเตียน ไม่ถูกคัดค้าน.

သန္တုဋ္ဌော ဟောတီတိ ပစ္စယသန္တောသဝသေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ. ဣတရီတရေန စီဝရေနာတိ ထူလသုခုမလူခပဏီတထိရဇိဏ္ဏာနံ ယေန ကေနစိ. အထ ခေါ ယထာလဒ္ဓါဒီနံ ဣတရီတရေန ယေန ကေနစိ သန္တုဋ္ဌော ဟောတီတိ အတ္ထော. စီဝရသ္မိဉှိ တယော သန္တောသာ – ယထာလာဘသန္တောသော, ယထာဗလသန္တောသော, ယထာသာရုပ္ပသန္တောသောတိ. ပိဏ္ဍပါတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တေသံ ဝိတ္ထာရကထာ သာမညဖလေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမေ တယော သန္တောသေ သန္ဓာယ ‘‘သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, ဣတရီတရေန ယထာလဒ္ဓါဒီသု ယေန ကေနစိ စီဝရေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

คำว่า เป็นผู้สันโดษ คือ เป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งความสันโดษในปัจจัย. คำว่า ด้วยจีวรตามมีตามได้ คือ ด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่ง บรรดาจีวรที่หยาบ ละเอียด เศร้าหมอง ประณีต มั่นคง หรือเก่า. อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งตามมีตามได้เป็นต้น. จริงอยู่ สันโดษในจีวรมี ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ (สันโดษตามที่ได้) ยถาพลสันโดษ (สันโดษตามกำลัง) ยถาสารุปปสันโดษ (สันโดษตามสมควร). แม้ในบิณฑบาตเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำอธิบายโดยพิสดารของสันโดษเหล่านั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสามัญญผลสูตร. ท่านหมายเอาสันโดษ ๓ อย่างนี้ จึงกล่าวว่า "เป็นผู้สันโดษ, เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งตามมีตามได้เป็นต้น".

ဧတ္ထ [Pg.192] စ စီဝရံ ဇာနိတဗ္ဗံ, စီဝရက္ခေတ္တံ ဇာနိတဗ္ဗံ, ပံသုကူလံ ဇာနိတဗ္ဗံ, စီဝရသန္တောသော ဇာနိတဗ္ဗော, စီဝရပဋိသံယုတ္တာနိ ဓုတင်္ဂါနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ. တတ္ထ စီဝရံ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ ခေါမာဒီနိ ဆ စီဝရာနိ ဒုကူလာဒီနိ ဆ အနုလောမစီဝရာနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ. ဣမာနိ ဒွါဒသ ကပ္ပိယစီဝရာနိ. ကုသစီရံ ဝါကစီရံ ဖလကစီရံ ကေသကမ္ဗလံ ဝါဠကမ္ဗလံ ပေါတ္ထကော စမ္မံ ဥလူကပက္ခံ ရုက္ခဒုဿံ လတာဒုဿံ ဧရကဒုဿံ ကဒလိဒုဿံ ဝေဠုဒုဿန္တိ ဧဝမာဒီနိ ပန အကပ္ပိယစီဝရာနိ. စီဝရက္ခေတ္တန္တိ ‘‘သံဃတော ဝါ ဂဏတော ဝါ ဉာတိတော ဝါ မိတ္တတော ဝါ အတ္တနော ဝါ ဓနေန ပံသုကူလံ ဝါ’’တိ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဆ ခေတ္တာနိ, အဋ္ဌန္နဉ္စ မာတိကာနံ ဝသေန အဋ္ဌ ခေတ္တာနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ. ပံသုကူလန္တိ သောသာနိကံ, ပါပဏိကံ, ရထိယံ သင်္ကာရကူဋကံ, သောတ္ထိယံ, သိနာနံ, တိတ္ထံ, ဂတပစ္စာဂတံ, အဂ္ဂိဒဍ္ဎံ, ဂေါခါယိတံ ဥပစိကခါယိတံ, ဥန္ဒူရခါယိတံ, အန္တစ္ဆိန္နံ, ဒသာစ္ဆိန္နံ, ဓဇာဟဋံ, ထူပံ, သမဏစီဝရံ, သာမုဒ္ဒိယံ, အာဘိသေကိယံ, ပန္ထိကံ, ဝါတာဟဋံ, ဣဒ္ဓိမယံ, ဒေဝဒတ္တိယန္တိ တေဝီသတိ ပံသုကူလာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

และในเรื่องนี้ พึงทราบจีวร, พึงทราบจีวรเขต, พึงทราบผ้าบังสุกุล, พึงทราบจีวรสันโดษ, พึงทราบธุดงค์ที่เกี่ยวกับจีวร. ในข้อนั้น คำว่า พึงทราบจีวร คือ พึงทราบจีวร ๖ อย่าง มีผ้าโขมพัสตร์เป็นต้น และอนุโลมจีวร ๖ อย่าง มีผ้าทุสสเป็นต้น. จีวร ๑๒ อย่างเหล่านี้เป็นกัปปิยจีวร. ส่วนผ้าที่ทำจากหญ้าคา, ผ้าทำจากเปลือกไม้, ผ้าทำจากแผ่นไม้, ผ้ากัมพลทำจากผมคน, ผ้ากัมพลทำจากขนหางสัตว์, ผ้าทำจากปอ, หนังสัตว์, ปีกนกเค้า, เปลือกไม้, เถาวัลย์, หญ้าปล้อง, หยวกกล้วย, ไม้ไผ่ เป็นต้นเหล่านี้ เป็นอกัปปิยจีวร. คำว่า จีวรเขต คือ พึงทราบเขต ๖ อย่าง เพราะเกิดขึ้นจาก "จากสงฆ์ หรือจากคณะ หรือจากญาติ หรือจากมิตร หรือด้วยทรัพย์ของตน หรือผ้าบังสุกุล" และพึงทราบเขต ๘ อย่าง โดยมาติกา ๘. คำว่า ผ้าบังสุกุล คือ พึงทราบผ้าบังสุกุล ๒๓ อย่าง คือ ผ้าที่ทิ้งในป่าช้า, ผ้าที่ทิ้งที่ประตูตลาด, ผ้าที่ทิ้งตามถนน, ผ้าที่ทิ้งที่กองขยะ, ผ้าที่ใช้เช็ดครรภ์มลทิน, ผ้าที่ทิ้งหลังอาบน้ำ, ผ้าที่ทิ้งที่ท่าอาบน้ำ, ผ้าที่ห่อศพไปป่าช้าแล้วนำกลับมา, ผ้าที่ถูกไฟไหม้, ผ้าที่วัวเคี้ยว, ผ้าที่ปลวกกัด, ผ้าที่หนูกัด, ผ้าที่ชายขาด, ผ้าที่ริมขาด, ผ้าที่นำมาจากธง, ผ้าที่บูชาที่จอมปลวก, จีวรของสมณะ, ผ้าที่คลื่นสมุทรซัดขึ้นบก, ผ้าที่ใช้ในพิธีอภิเษก, ผ้าของคนเดินทาง, ผ้าที่ลมพัดมา, ผ้าที่เกิดด้วยฤทธิ์, ผ้าที่เทวดาถวาย.

ဧတ္ထ စ သောတ္ထိယန္တိ ဂဗ္ဘမလဟရဏံ. ဂတပစ္စာဂတန္တိ မတကသရီရံ ပါရုပိတွာ သုသာနံ နေတွာ အာနီတစီဝရံ. ဓဇာဟဋန္တိ ဓဇံ ဥဿာပေတွာ တတော အာနီတံ. ထူပန္တိ ဝမ္မိကေ ပူဇိတစီဝရံ. သာမုဒ္ဒိယန္တိ သမုဒ္ဒဝီစီဟိ ထလံ ပါပိတံ. ပန္ထိကန္တိ ပန္ထံ ဂစ္ဆန္တေဟိ စောရဘယေန ပါသာဏေဟိ ကောဋ္ဋေတွာ ပါရုတစီဝရံ. ဣဒ္ဓိမယန္တိ ဧဟိဘိက္ခုစီဝရံ. သေသံ ပါကဋမေဝ.

และในข้อนี้ คำว่า โสตถิยัง คือ ผ้าที่ใช้เช็ดครรภ์มลทิน. คำว่า คตปัจจาคตัง คือ จีวรที่ห่อสรีระคนตายแล้วนำไปสู่ป่าช้าแล้วนำกลับมา. คำว่า ธชาหฏัง คือ ผ้าที่นำมาจากที่ซึ่งยกธงขึ้น. คำว่า ถูปัง คือ จีวรที่เขาบูชาไว้ที่จอมปลวก. คำว่า สามุททิยัง คือ ผ้าที่คลื่นสมุทรซัดให้ถึงบก. คำว่า ปันถิกัง คือ จีวรที่คนเดินทางเพราะกลัวโจรใช้หินทุบแล้วนุ่งห่ม. คำว่า อิทธินิมมิตัง คือ จีวรของเอหิภิกขุ. ที่เหลือปรากฏชัดแล้ว.

စီဝရသန္တောသောတိ ဝီသတိ စီဝရသန္တောသာ, ဝိတက္ကသန္တောသော, ဂမနသန္တောသော, ပရိယေသနသန္တောသော, ပဋိလာဘသန္တောသော, မတ္တပ္ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော, လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသော, ယထာလာဘသန္တောသော, ယထာဗလသန္တောသော, ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော, ဥဒကသန္တောသော, ဓောဝနသန္တောသော, ကရဏသန္တောသော, ပရိမာဏသန္တောသော, သုတ္တသန္တောသော, သိဗ္ဗနသန္တောသော, ရဇနသန္တောသော, ကပ္ပသန္တောသော, ပရိဘောဂသန္တောသော, သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသော, ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသောတိ.

คำว่า จีวรสันโดษ คือ จีวรสันโดษ ๒๐ อย่าง ได้แก่ วิตักกสันโดษ (สันโดษในการตรึก), คมนสันโดษ (สันโดษในการไป), ปริเยสนสันโดษ (สันโดษในการแสวงหา), ปฏิลาภสันโดษ (สันโดษในการได้), มัตตัปปฏิคคหณสันโดษ (สันโดษในการรับตามประมาณ), โลลุปปวิวัชชนสันโดษ (สันโดษในการเว้นความโลเล), ยถาลาภสันโดษ, ยถาพลสันโดษ, ยถาสารุปปสันโดษ, อุทกสันโดษ (สันโดษในน้ำ), โธวนสันโดษ (สันโดษในการซัก), กรณสันโดษ (สันโดษในการทำ), ปริมาณสันโดษ (สันโดษในประมาณ), สุตตสันโดษ (สันโดษในด้าย), สิพพนสันโดษ (สันโดษในการเย็บ), รชนสันโดษ (สันโดษในการย้อม), กัปปสันโดษ (สันโดษในการทำกัปปะ), ปริโภคสันโดษ (สันโดษในการใช้สอย), สันนิธิปริวัชชนสันโดษ (สันโดษในการเว้นการสะสม), และวิสัชชนสันโดษ (สันโดษในการสละ).

တတ္ထ သာဒကဘိက္ခုနာ တေမာသံ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသိတွာ ဧကမာသမတ္တံ ဝိတက္ကေတုံ ဝဋ္ဋတိ. သော ဟိ ပဝါရေတွာ စီဝရမာသေ စီဝရံ ကရောတိ. ပံသုကူလိကော [Pg.193] အဍ္ဎမာသေနေဝ ကရောတိ. ဣတိ မာသဍ္ဎမာသမတ္တံ ဝိတက္ကနံ ဝိတက္ကသန္တောသော. ဝိတက္ကသန္တောသေန ပန သန္တုဋ္ဌေန ဘိက္ခုနာ ပါစီနက္ခဏ္ဍရာဇိဝါသိကပံသုကူလိကတ္ထေရသဒိသေန ဘဝိတဗ္ဗံ.

ในสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้ยินดี (ในจีวรที่ทายกถวาย) อยู่ประจำตลอด ๓ เดือนแล้ว ควรจะตรึก (เพื่อหาจีวร) ได้ประมาณ ๑ เดือน. จริงอยู่ ภิกษุนั้นปวารณาแล้ว ย่อมทำจีวรในจีวรมาส. ส่วนภิกษุผู้ถือผ้าบังสุกุล ย่อมทำ (จีวร) ได้ภายในกึ่งเดือนเท่านั้น. ดังนั้น การตรึกประมาณเดือนครึ่งนี้ ชื่อว่า วิตักกสันโดษ. ก็ภิกษุผู้สันโดษด้วยวิตักกสันโดษ พึงเป็นเช่นกับพระเถระผู้ถือผ้าบังสุกุล ผู้อยู่ในปาจีนขัณฑราชิ.

ထေရော ကိရ စေတိယပဗ္ဗတဝိဟာရေ စေတိယံ ဝန္ဒိဿာမီတိ အာဂတော စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ စိန္တေသိ ‘‘မယှံ စီဝရံ ဇိဏ္ဏံ ဗဟူနံ ဝသနဋ္ဌာနေ လဘိဿာမီ’’တိ. သော မဟာဝိဟာရံ ဂန္တွာ သံဃတ္ထေရံ ဒိသွာ ဝသနဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆိတွာ တတ္ထ ဝုတ္ထော ပုနဒိဝသေ စီဝရံ အာဒါယ အာဂန္တွာ ထေရံ ဝန္ဒိ. ထေရော ကိံ အာဝုသောတိ အာဟ. ဂါမဒွါရံ, ဘန္တေ, ဂမိဿာမီတိ. အဟမ္ပာဝုသော, ဂမိဿာမီတိ. သာဓု, ဘန္တေတိ ဂစ္ဆန္တော မဟာဗောဓိဒွါရကောဋ္ဌကေ ဌတွာ ပုညဝန္တာနံ ဝသနဋ္ဌာနေ မနာပံ လဘိဿာမီတိ စိန္တေတွာ အပရိသုဒ္ဓေါ မေ ဝိတက္ကောတိ တတောဝ ပဋိနိဝတ္တိ. ပုနဒိဝသေ အမ္ဗင်္ဂဏသမီပတော, ပုနဒိဝသေ မဟာစေတိယဿ ဥတ္တရဒွါရတော, တထေဝ ပဋိနိဝတ္တိတွာ စတုတ္ထဒိဝသေ ထေရဿ သန္တိကံ အဂမာသိ. ထေရော ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဝိတက္ကော န ပရိသုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီတိ စီဝရံ ဂဟေတွာ တေန သဒ္ဓိံယေဝ ပဉှံ ပုစ္ဆမာနော ဂါမံ ပါဝိသိ. တဉ္စ ရတ္တိံ ဧကော မနုဿော ဥစ္စာရပလိဗုဒ္ဓေါ သာဋကေယေဝ ဝစ္စံ ကတွာ တံ သင်္ကာရဋ္ဌာနေ ဆဍ္ဍေသိ. ပံသုကူလိကတ္ထေရော တံ နီလမက္ခိကာဟိ သမ္ပရိကိဏ္ဏံ ဒိသွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေသိ. မဟာထေရော ‘‘ကိံ, အာဝုသော, သင်္ကာရဋ္ဌာနဿ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဏှာသီ’’တိ? ‘‘နာဟံ, ဘန္တေ, သင်္ကာရဋ္ဌာနဿ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဏှာမိ, မယှံ ပိတု ဒသဗလဿ ပဂ္ဂဏှာမိ, ပုဏ္ဏဒါသိယာ သရီရံ ပါရုပိတွာ ဆဍ္ဍိတံ ပံသုကူလံ တုမ္ဗမတ္တေ ပါဏကေ ဝိဓုနိတွာ သုသာနတော ဂဏှန္တေန ဒုက္ကရံ ကတံ, ဘန္တေ’’တိ. မဟာထေရော ‘‘ပရိသုဒ္ဓေါ ဝိတက္ကော ပံသုကူလိကဿာ’’တိ စိန္တေသိ. ပံသုကူလိကတ္ထေရောပိ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဌိတော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ တီဏိ ဖလာနိ ပတ္တော တံ သာဋကံ ဂဟေတွာ စီဝရံ ကတွာ ပါရုပိတွာ ပါစီနက္ခဏ္ဍရာဇိံ ဂန္တွာ အဂ္ဂဖလံ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ.

ได้ยินว่า พระเถระรูปหนึ่งมายังเจติยบรรพตวิหารด้วยตั้งใจว่า “เราจักไหว้พระเจดีย์” ครั้นไหว้พระเจดีย์แล้วจึงคิดว่า “จีวรของเราเก่าแล้ว เราจักได้จีวรในที่อยู่ของคนจำนวนมาก” ท่านจึงไปยังมหาวิหาร พบพระสังฆเถระแล้ว ถามถึงที่อยู่ ครั้นพักอยู่ที่นั่นแล้ว ในวันรุ่งขึ้นจึงถือจีวรมาไหว้พระเถระ พระเถระถามว่า “ผู้มีอายุ ท่านจะไปไหน” (ท่านตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักไปที่ประตูบ้าน” (พระเถระกล่าวว่า) “ผู้มีอายุ แม้เราก็จักไป” (ท่านตอบว่า) “ดีละ ท่านผู้เจริญ” ขณะที่กำลังไป เมื่อยืนอยู่ที่ซุ้มประตูมหาโพธิ์ ท่านคิดว่า “เราจักได้จีวรที่น่าพอใจในที่อยู่ของผู้มีบุญ” แล้วคิดต่อไปว่า “วิตกของเราไม่บริสุทธิ์” จึงกลับจากที่นั้นนั่นเอง ในวันรุ่งขึ้น ท่านกลับจากใกล้ลานมะม่วง ในวันต่อมา ท่านกลับจากประตูทิศเหนือของมหาเจดีย์ ท่านกลับไปอย่างนั้นนั่นเทียว ในวันที่สี่จึงไปยังสำนักของพระเถระ พระเถระคิดว่า “วิตกของภิกษุรูปนี้คงยังไม่บริสุทธิ์” จึงถือจีวรแล้วถามปัญหากับท่านพลางเข้าไปสู่หมู่บ้านพร้อมกัน ในคืนนั้น มีชายคนหนึ่งถูกอุจจาระบีบคั้น จึงถ่ายอุจจาระลงในผ้านุ่งแล้วนำไปทิ้งไว้ที่กองขยะ พระเถระผู้ถือผ้าบังสุกุลเห็นผ้านั้นเกลื่อนกล่นไปด้วยแมลงวันหัวเขียว จึงประคองอัญชลี พระมหาเถระถามว่า “ผู้มีอายุ ท่านประคองอัญชลีแก่กองขยะทำไม” (ท่านตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามิได้ประคองอัญชลีแก่กองขยะ แต่ข้าพเจ้าประคองอัญชลีแด่พระทศพลผู้เป็นบิดาของข้าพเจ้า ท่านผู้เจริญ กรรมอันทำได้ยากที่พระองค์ทรงถือเอาผ้าบังสุกุลที่เขาห่อสรีระของนางปุณณทาสีทิ้งไว้ จากป่าช้า โดยทรงสลัดหนอนประมาณเท่าผลน้ำเต้าออกเสีย” พระมหาเถระคิดว่า “วิตกของพระผู้ถือผ้าบังสุกุลบริสุทธิ์แล้ว” ฝ่ายพระเถระผู้ถือผ้าบังสุกุลนั้น ยืนอยู่ที่นั่นเอง เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุผล ๓ ประการ ท่านถือเอาผ้านุ่งผืนนั้นมาทำเป็นจีวรนุ่งห่มแล้ว ไปยังปัจฉิมขัณฑราชี บรรลุอัคผลคืออรหัตตผล

စီဝရတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တဿ ပန ‘‘ကတ္ထ လဘိဿာမီ’’တိ အစိန္တေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ ဂမနံ ဂမနသန္တောသော နာမ.

ก็ การที่ภิกษุผู้ไปเพื่อจีวร ไม่คิดว่า “เราจักได้ที่ไหน” แต่ไปโดยมีกรรมฐานเป็นที่ตั้งนั่นเทียว ชื่อว่า คมนสันโดษ

ပရိယေသန္တဿ ပန ယေန ဝါ တေန ဝါ သဒ္ဓိံ အပရိယေသိတွာ လဇ္ဇိံ ပေသလံ ဘိက္ခုံ ဂဟေတွာ ပရိယေသနံ ပရိယေသနသန္တောသော နာမ.

ก็ การที่ภิกษุผู้แสวงหาอยู่ ไม่แสวงหาร่วมกับภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง แต่แสวงหาโดยพาภิกษุผู้มีความละอาย มีศีลเป็นที่รักไปด้วย ชื่อว่า ปริเยสนสันโดษ

ဧဝံ [Pg.194] ပရိယေသန္တဿ အာဟရိယမာနံ စီဝရံ ဒူရတော ဒိသွာ ‘‘ဧတံ မနာပံ ဘဝိဿတိ, ဧတံ အမနာပ’’န္တိ ဧဝံ အဝိတက္ကေတွာ ထူလသုခုမာဒီသု ယထာလဒ္ဓေနေဝ သန္တုဿနံ ပဋိလာဘသန္တောသော နာမ.

การที่ภิกษุผู้แสวงหาอยู่อย่างนี้ เห็นจีวรที่เขานำมาแต่ไกลแล้ว ไม่ตรึกไปว่า “ผ้านี้จักเป็นที่พอใจ ผ้านี้จักไม่เป็นที่พอใจ” แต่มีความยินดีด้วยผ้าตามที่ได้มานั่นเทียว ในบรรดาผ้าหนาและผ้าละเอียดเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิลาภสันโดษ

ဧဝံ လဒ္ဓံ ဂဏှန္တဿာပိ ‘‘ဧတ္တကံ ဒုပဋ္ဋဿ ဘဝိဿတိ, ဧတ္တကံ ဧကပဋ္ဋဿာ’’တိ အတ္တနော ပဟောနကမတ္တေနေဝ သန္တုဿနံ မတ္တပ္ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော နာမ.

แม้เมื่อรับผ้าที่ได้มาอย่างนี้ การยินดีเพียงสักว่าพอแก่ตนเท่านั้น โดยไม่คิดว่า “เท่านี้จักพอทำสังฆาฏิสองชั้น เท่านี้จักพอทำสังฆาฏิชั้นเดียว” ชื่อว่า มัตตัปปฏิคหณสันโดษ

စီဝရံ ပရိယေသန္တဿ ပန ‘‘အသုကဿ ဃရဒွါရေ မနာပံ လဘိဿာမီ’’တိ အစိန္တေတွာ ဒွါရပဋိပါဋိယာ စရဏံ လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသော နာမ.

ก็ การที่ภิกษุผู้แสวงหาจีวรอยู่ ไม่คิดว่า “เราจักได้ของที่น่าพอใจที่ประตูเรือนของคนโน้น” แต่เที่ยวไปตามลำดับประตู ชื่อว่า โลลุปปวิวัชชนสันโดษ

လူခပဏီတေသု ယေန ကေနစိ ယာပေတုံ သက္ကောန္တဿ ယထာလဒ္ဓေနေဝ ယာပနံ ယထာလာဘသန္တောသော နာမ.

การที่ภิกษุผู้สามารถจะยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวรที่เศร้าหมองและประณีต ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรตามที่ได้มานั่นเทียว ชื่อว่า ยถาลาภสันโดษ

အတ္တနော ထာမံ ဇာနိတွာ ယေန ယာပေတုံ သက္ကောတိ, တေန ယာပနံ ယထာဗလသန္တောသော နာမ.

การที่ภิกษุรู้กำลังของตนแล้ว สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยจีวรใด ก็ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้น ชื่อว่า ยถาพลสันโดษ

မနာပံ အညဿ ဒတွာ အတ္တနော ယေန ကေနစိ ယာပနံ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော နာမ.

การให้จีวรที่น่าพอใจแก่ผู้อื่น แล้วยังอัตภาพของตนให้เป็นไปด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ยถาสารุปปสันโดษ

‘‘ကတ္ထ ဥဒကံ မနာပံ, ကတ္ထ အမနာပ’’န္တိ အဝိစာရေတွာ ယေန ကေနစိ ဓောဝနုပဂေန ဥဒကေန ဓောဝနံ ဥဒကသန္တောသော နာမ. ပဏ္ဍုမတ္တိကဂေရုကပူတိပဏ္ဏရသကိလိဋ္ဌာနိ ပန ဥဒကာနိ ဝဇ္ဇေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

การไม่พิจารณาว่า “น้ำที่ไหนดี น้ำที่ไหนไม่ดี” แต่ซักด้วยน้ำอย่างใดอย่างหนึ่งที่เหมาะแก่การซัก ชื่อว่า อุทกสันโดษ ก็แต่ว่า น้ำที่เปื้อนด้วยดินสีจาง ดินแดง หรือน้ำใบไม้เน่า ย่อมควรเว้นเสีย

ဓောဝန္တဿ ပန မုဂ္ဂရာဒီဟိ အပဟရိတွာ ဟတ္ထေဟိ မဒ္ဒိတွာ ဓောဝနံ ဓောဝနသန္တောသော နာမ. တထာ အသုဇ္ဈန္တံ ပဏ္ဏာနိ ပက္ခိပိတွာ တာပိတဥဒကေနာပိ ဓောဝိတုံ ဝဋ္ဋတိ.

ก็ การที่ภิกษุผู้ซักอยู่ ไม่ทุบด้วยท่อนไม้เป็นต้น แต่ซักโดยขยี้ด้วยมือ ชื่อว่า โธวนสันโดษ อนึ่ง จีวรที่ไม่สะอาด ย่อมควรซักแม้ด้วยน้ำที่ต้มให้ร้อนโดยใส่ใบไม้ลงไป

ဧဝံ ဓောဝိတွာ ကရောန္တဿ ဣဒံ ထူလံ, ဣဒံ သုခုမန္တိ အကောပေတွာ ပဟောနကနီဟာရေနေဝ ကရဏံ ကရဏသန္တောသော နာမ.

การที่ภิกษุผู้ซักแล้วทำอยู่อย่างนี้ ไม่ทำลายสันโดษโดยคิดว่า “นี่ผ้าหนา นี่ผ้าละเอียด” แต่ทำโดยกำหนดว่าพอเป็นจีวรได้เท่านั้น ชื่อว่า กรณสันโดษ

တိမဏ္ဍလပ္ပဋိစ္ဆာဒနမတ္တဿေဝ ကရဏံ ပရိမာဏသန္တောသော နာမ.

การทำจีวรเพียงสักว่าพอปกปิดมณฑล ๓ (คือ สะดือและเข่าทั้งสอง) ชื่อว่า ปริมาณสันโดษ

စီဝရကရဏတ္ထာယ ပန မနာပသုတ္တံ ပရိယေသိဿာမီတိ အဝိစာရေတွာ ရထိကာဒီသု ဝါ ဒေဝဋ္ဌာနေ ဝါ အာဟရိတွာ ပါဒမူလေ ဝါ ဌပိတံ ယံကိဉ္စိဒေဝ သုတ္တံ ဂဟေတွာ ကရဏံ သုတ္တသန္တောသော နာမ.

ก็ เพื่อประโยชน์แก่การทำจีวร การไม่เที่ยวแสวงหาโดยคิดว่า “เราจักแสวงหาด้ายที่น่าพอใจ” แต่ถือเอาด้ายอย่างใดอย่างหนึ่งที่เขาเก็บได้จากถนนเป็นต้น หรือจากเทวสถาน หรือที่เขานำมาวางไว้ใกล้เท้า แล้วทำจีวร ชื่อว่า สุตตสันโดษ

ကုသိဗန္ဓနကာလေ [Pg.195] ပန အင်္ဂုလမတ္တေ သတ္တဝါရေ န ဝိဇ္ဈိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ကရောန္တဿ ဟိ ယော ဘိက္ခု သဟာယော န ဟောတိ, တဿ ဝတ္တဘေဒေါပိ နတ္ထိ. တိဝင်္ဂုလမတ္တေ ပန သတ္တဝါရေ ဝိဇ္ဈိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ကရောန္တဿ မဂ္ဂပဋိပန္နေနာပိ သဟာယေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ယော န ဟောတိ, တဿ ဝတ္တဘေဒေါ. အယံ သိဗ္ဗနသန္တောသော နာမ.

ก็ ในเวลาเย็บผ้าอนุวาต ไม่พึงเย็บ ๗ ฝีเข็มในระยะประมาณ ๑ องคุลี เพราะว่าภิกษุใดไม่มีเพื่อนทำอย่างนี้ แม้การทำลายวัตรก็ไม่มีแก่ภิกษุนั้น ก็พึงเย็บ ๗ ฝีเข็มในระยะประมาณ ๓ องคุลี ภิกษุผู้ทำอย่างนี้ พึงมีเพื่อนแม้เป็นผู้เดินทาง ภิกษุใดไม่มีเพื่อน ภิกษุนั้นมีการทำลายวัตร นี้ชื่อว่า สิพพนสันโดษ

ရဇန္တေန ပန ကာဠကစ္ဆကာဒီနိ ပရိယေသန္တေန န ရဇိတဗ္ဗံ. သောမဝက္ကလာဒီသု ယံ လဘတိ, တေန ရဇိတဗ္ဗံ. အလဘန္တေန ပန မနုဿေဟိ အရညေ ဝါကံ ဂဟေတွာ ဆဍ္ဍိတရဇနံ ဝါ ဘိက္ခူဟိ ပစိတွာ ဆဍ္ဍိတကသဋံ ဝါ ဂဟေတွာ ရဇိတဗ္ဗံ, အယံ ရဇနသန္တောသော နာမ.

ก็ ภิกษุผู้ย้อมจีวร ไม่พึงแสวงหาน้ำย้อมเช่นแก่นขนุนป่าเป็นต้นแล้วจึงย้อม แต่ได้เปลือกไม้ใดในบรรดาเปลือกไม้โสมเป็นต้น ก็พึงย้อมด้วยเปลือกไม้นั้น เมื่อไม่ได้ ก็พึงถือเอาน้ำย้อมที่พวกมนุษย์นำเปลือกไม้มาจากป่าแล้วทิ้งไว้ หรือถือเอากากย้อมที่ภิกษุทั้งหลายต้มแล้วทิ้งไว้ มาย้อม นี้ชื่อว่า รชนสันโดษ

နီလကဒ္ဒမကာဠသာမေသု ယံကိဉ္စိ ဂဟေတွာ ဟတ္ထိပိဋ္ဌေ နိသိန္နဿ ပညာယမာနကပကရဏံ ကပ္ပသန္တောသော နာမ.

การถือเอาสีใดสีหนึ่งในบรรดาสีเขียวคล้ำ สีดำเหมือนโคลน และสีดำคล้ำ มาทำการพินทุ (กัปปะ) ให้ปรากฏแก่ผู้ที่นั่งอยู่บนหลังช้างได้ ชื่อว่า กัปปสันโดษ

ဟိရိကောပီနပဋိစ္ဆာဒနမတ္တဝသေန ပရိဘုဉ္ဇနံ ပရိဘောဂသန္တောသော နာမ.

การใช้สอยจีวรโดยเป็นไปเพียงเพื่อปกปิดอวัยวะอันเป็นที่ตั้งแห่งความละอาย ชื่อว่า ปริโภคสันโดษ

ဒုဿံ ပန လဘိတွာ သုတ္တံ ဝါ သူစိံ ဝါ ကာရကံ ဝါ အလဘန္တေန ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ, လဘန္တေန န ဝဋ္ဋတိ. ကတမ္ပိ သစေ အန္တေဝါသိကာဒီနံ ဒါတုကာမော ဟောတိ, တေ စ အသန္နိဟိတာ ယာဝ အာဂမနာ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အာဂတမတ္တေသု ဒါတဗ္ဗံ. ဒါတုံ အသက္ကောန္တေန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. အညသ္မိံ စီဝရေ သတိ ပစ္စတ္ထရဏမ္ပိ အဓိဋ္ဌာတုံ ဝဋ္ဋတိ. အနဓိဋ္ဌိတမေဝ ဟိ သန္နိဓိ ဟောတိ. အဓိဋ္ဌိတံ န ဟောတီတိ မဟာသီဝတ္ထေရော အာဟ. အယံ သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသော နာမ.

ก็แล ภิกษุได้ผ้ามาแล้ว แต่ยังไม่ได้ด้าย เข็ม หรือช่างเย็บ ย่อมควรเก็บไว้ได้ แต่เมื่อได้แล้ว ไม่ควรเก็บไว้ แม้จีวรที่ทำสำเร็จแล้ว ถ้าประสงค์จะให้แก่อันเตวาสิกเป็นต้น และพวกเขายังไม่อยู่ใกล้ ควรเก็บไว้ได้จนกว่าพวกเขาจะมา เมื่อพวกเขามาถึงแล้ว พึงให้ เมื่อไม่สามารถจะให้ได้ พึงอธิษฐาน เมื่อมีจีวรผืนอื่นอยู่ แม้ผ้าปูนอนก็ควรอธิษฐานได้ จริงอยู่ จีวรที่ยังไม่ได้อธิษฐานเท่านั้นย่อมเป็นสันนิธิ (ของที่เก็บสะสมไว้) ส่วนจีวรที่อธิษฐานแล้วไม่เป็นสันนิธิ ดังนี้ พระมหาสีวเถระได้กล่าวไว้ นี้ชื่อว่า สันนิธิปริวัชชนสันโดษ (ความสันโดษในการเว้นจากการสะสม)

ဝိဿဇ္ဇန္တေန ပန န မုခံ ဩလောကေတွာ ဒါတဗ္ဗံ. သာရဏီယဓမ္မေ ဌတွာ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အယံ ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသော နာမ.

ก็แล เมื่อจะสละ ไม่พึงมองดูหน้าแล้วให้ พึงตั้งอยู่ในสาราณิยธรรมแล้วสละ นี้ชื่อว่า วิสัชชนสันโดษ (ความสันโดษในการสละ)

စီဝရပဋိသံယုတ္တာနိ ဓုတင်္ဂါနိ နာမ ပံသုကူလိကင်္ဂဉ္စေဝ တေစီဝရိကင်္ဂဉ္စ. တေသံ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတိ စီဝရသန္တောသမဟာအရိယဝံသံ ပူရယမာနော ဘိက္ခု ဣမာနိ ဒွေ ဓုတင်္ဂါနိ ဂေါပေတိ. ဣမာနိ ဂေါပေန္တော စီဝရသန္တောသမဟာအရိယဝံသေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ.

ธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับจีวร ชื่อว่า ปังสุกูลิกังคะ (องค์แห่งผู้ถือผ้าบังสุกุล) และเตจีวริกังคะ (องค์แห่งผู้ถือไตรจีวร) เรื่องราวโดยพิสดารของธุดงค์ทั้งสองนั้น พึงทราบจากคัมภีร์วิสุทธิมรรค ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์คือความสันโดษในจีวรให้บริบูรณ์ ย่อมรักษาธุดงค์ ๒ ประการนี้ ภิกษุผู้รักษาธุดงค์ ๒ ประการนี้ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยมหาอริยวงศ์คือความสันโดษในจีวร

ဝဏ္ဏဝါဒီတိ ဧကော သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ န ကထေတိ, ဧကော န သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ, ဧကော [Pg.196] နေဝ သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, န သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ, ဧကော သန္တုဋ္ဌော စေဝ ဟောတိ, သန္တောသဿ စ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣတရီတရစီဝရသန္တုဋ္ဌိယာ စ ဝဏ္ဏဝါဒီ’’တိ ဝုတ္တံ.

คำว่า ผู้กล่าวสรรเสริญคุณ (วัณณวาที) คือ ภิกษุบางรูปเป็นผู้สันโดษ แต่ไม่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษ, บางรูปไม่เป็นผู้สันโดษ แต่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษ, บางรูปไม่เป็นผู้สันโดษด้วย และไม่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย, บางรูปเป็นผู้สันโดษด้วย และกล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย เพื่อแสดงถึงภิกษุรูปที่สี่นั้น จึงมีคำกล่าวว่า "และเป็นผู้กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษในจีวรตามมีตามได้"

အနေသနန္တိ ဒူတေယျပဟိနဂမနာနုယောဂပ္ပဘေဒံ နာနပ္ပကာရံ အနေသနံ. အပ္ပတိရူပန္တိ အယုတ္တံ. အလဒ္ဓါ စာတိ အလဘိတွာ. ယထာ ဧကစ္စော ‘‘ကထံ နု ခေါ စီဝရံ လဘိဿာမီ’’တိ. ပုညဝန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဧကတော ဟုတွာ ကောဟညံ ကရောန္တော ဥတ္တသတိ ပရိတသတိ, သန္တုဋ္ဌော ဘိက္ခု ဧဝံ အလဒ္ဓါ စီဝရံ န ပရိတသတိ. လဒ္ဓါ စာတိ ဓမ္မေန သမေန လဘိတွာ. အဂဓိတောတိ ဝိဂတလောဘဂိဒ္ဓေါ. အမုစ္ဆိတောတိ အဓိမတ္တတဏှာယ မုစ္ဆံ အနာပန္နော. အနဇ္ဈာပန္နောတိ တဏှာယ အနောတ္ထတော အပရိယောနဒ္ဓေါ. အာဒီနဝဒဿာဝီတိ အနေသနာပတ္တိယဉ္စ ဂေဓိတပရိဘောဂေ စ အာဒီနဝံ ပဿမာနော. နိဿရဏပညောတိ ‘‘ယာဝဒေဝ သီတဿ ပဋိဃာတာယာ’’တိ ဝုတ္တံ နိဿရဏမေဝ ပဇာနန္တော.

คำว่า การแสวงหาที่ไม่สมควร (อเนสนา) คือ การแสวงหาที่ไม่สมควรมีประการต่างๆ อันจำแนกด้วยการประกอบตนในหน้าที่ทูตและการเดินส่งข่าว เป็นต้น คำว่า ไม่เหมาะสม (อัปปฏิรูป) คือ ไม่สมควร คำว่า และเมื่อไม่ได้ (อลัทธา จ) คือ ไม่ได้แล้ว เหมือนอย่างที่ภิกษุบางรูปคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะได้จีวร" ครั้นอยู่ร่วมกับภิกษุผู้มีบุญทั้งหลาย ก็ทำการโกหกหลอกลวง ย่อมกระสับกระส่ายเดือดร้อน, ส่วนภิกษุผู้สันโดษ เมื่อไม่ได้จีวร ย่อมไม่เดือดร้อนเช่นนั้น คำว่า และเมื่อได้ (ลัทธา จ) คือ ได้มาโดยธรรมโดยสมควร คำว่า ไม่ละโมบ (อคธิโต) คือ ผู้มีความอยากด้วยอำนาจโลภะไปปราศแล้ว คำว่า ไม่มัวเมา (อมุจฉิโต) คือ ผู้ไม่ถึงความหลงใหลด้วยตัณหาอันมีประมาณยิ่ง คำว่า ไม่หมกมุ่น (อนัชฌาปันโน) คือ ผู้ไม่ถูกตัณหาครอบงำ ไม่ถูกตัณหาพัวพัน คำว่า เห็นโทษ (อาทีนวทัสสาวี) คือ ผู้เห็นโทษในอาบัติเพราะการแสวงหาที่ไม่สมควร และในการบริโภคด้วยความอยาก คำว่า มีปัญญาในทางออก (นิสสรณปัญโญ) คือ ผู้รู้ชัดซึ่งทางออกที่ตรัสไว้ว่า "เพียงเพื่อป้องกันความหนาว" เป็นต้น

ဣတရီတရစီဝရသန္တုဋ္ဌိယာတိ ယေန ကေနစိ စီဝရေန သန္တုဋ္ဌိယာ. နေဝတ္တာနုက္ကံသေတီတိ ‘‘အဟံ ပံသုကူလိကော မယာ ဥပသမ္ပဒမာဠေယေဝ ပံသုကူလိကင်္ဂံ ဂဟိတံ, ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီ’’တိ အတ္တုက္ကံသနံ န ကရောတိ. န ပရံ ဝမ္ဘေတီတိ ‘‘ဣမေ ပနညေ ဘိက္ခူ န ပံသုကူလိကာ’’တိ ဝါ ‘‘ပံသုကူလိကင်္ဂမတ္တမ္ပိ ဧတေသံ နတ္ထီ’’တိ ဝါ ဧဝံ ပရံ န ဝမ္ဘေတိ. ယော ဟိ တတ္ထ ဒက္ခောတိ ယော တသ္မိံ စီဝရသန္တောသေ, ဝဏ္ဏဝါဒါဒီသု ဝါ ဒက္ခော ဆေကော ဗျတ္တော. အနလသောတိ သာတစ္စကိရိယာယ အာလသိယဝိရဟိတော. သမ္ပဇာနော ပဋိဿတောတိ သမ္ပဇာနပညာယ စေဝ သတိယာ စ ယုတ္တော. အရိယဝံသေ ဌိတောတိ အရိယဝံသေ ပတိဋ္ဌိတော.

คำว่า ด้วยความสันโดษในจีวรตามมีตามได้ (อิตรีตรจีวรสันตุฏฐิยา) คือ ด้วยความสันโดษในจีวรอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า ไม่ยกตน (เนวตฺตานุกฺกํเสติ) คือ ไม่ทำการยกตนว่า "เราเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล เราสมาทานปังสุกูลิกังคะในท่ามกลางสีมาที่อุปสมบททีเดียว ใครเล่าจะเหมือนเรา" คำว่า ไม่ข่มผู้อื่น (น ปรํ วมฺเภติ) คือ ไม่ข่มผู้อื่นอย่างนี้ว่า "ก็ภิกษุเหล่าอื่นนี้ไม่เป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล" หรือ "แม้เพียงปังสุกูลิกังคะก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านี้" คำว่า ก็ผู้ใดฉลาดในข้อนั้น (โย หิ ตตฺถ ทกฺโข) คือ ผู้ใดเป็นผู้ฉลาด ผู้เชี่ยวชาญ ผู้สามารถ ในความสันโดษในจีวรนั้น หรือในการกล่าวสรรเสริญคุณเป็นต้น คำว่า ไม่เกียจคร้าน (อนลโส) คือ ผู้ปราศจากความเกียจคร้านในการทำความเพียรติดต่อ คำว่า มีสัมปชัญญะ มีสติ (สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต) คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาคือสัมปชัญญะและสติ คำว่า ตั้งอยู่ในอริยวงศ์ (อริยวํเส ฐิโต) คือ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในอริยวงศ์

ဣတရီတရေန ပိဏ္ဍပါတေနာတိ ယေန ကေနစိ ပိဏ္ဍပါတေန. ဧတ္ထာပိ ပိဏ္ဍပါတော ဇာနိတဗ္ဗော. ပိဏ္ဍပါတက္ခေတ္တံ ဇာနိတဗ္ဗံ, ပိဏ္ဍပါတသန္တောသော ဇာနိတဗ္ဗော, ပိဏ္ဍပါတပဋိသံယုတ္တံ ဓုတင်္ဂံ ဇာနိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပိဏ္ဍပါတောတိ ‘‘ဩဒနော, ကုမ္မာသော, သတ္တု, မစ္ဆော, မံသံ, ခီရံ, ဒဓိ, သပ္ပိ, နဝနီတံ, တေလံ, မဓု, ဖာဏိတံ, ယာဂု, ခါဒနီယံ, သာယနီယံ, လေဟနီယ’’န္တိ သောဠသ ပိဏ္ဍပါတာ.

คำว่า ด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ (อิตรีตรปิณฺฑปาเตน) คือ ด้วยบิณฑบาตอย่างใดอย่างหนึ่ง ในข้อนี้ก็เช่นกัน พึงทราบถึงบิณฑบาต, พึงทราบถึงเขตแห่งบิณฑบาต, พึงทราบถึงความสันโดษในบิณฑบาต, พึงทราบถึงธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับบิณฑบาต ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น คำว่า บิณฑบาต ได้แก่ บิณฑบาต ๑๖ อย่าง คือ "ข้าวสุก, ขนมกุมมาส, ขนมสัตตุ, ปลา, เนื้อ, นมสด, นมส้ม, เนยใส, เนยข้น, น้ำมัน, น้ำผึ้ง, น้ำอ้อย, ข้าวต้ม, ของเคี้ยว, ของฉัน, ของเลีย"

ပိဏ္ဍပါတက္ခေတ္တန္တိ [Pg.197] သံဃဘတ္တံ, ဥဒ္ဒေသဘတ္တံ, နိမန္တနံ, သလာကဘတ္တံ, ပက္ခိကံ, ဥပေါသထိကံ, ပါဋိပဒိကံ, အာဂန္တုကဘတ္တံ, ဂမိကဘတ္တံ, ဂိလာနဘတ္တံ, ဂိလာနုပဋ္ဌာကဘတ္တံ, ဓုရဘတ္တံ, ကုဋိဘတ္တံ, ဝါရဘတ္တံ, ဝိဟာရဘတ္တန္တိ ပန္နရသ ပိဏ္ဍပါတက္ခေတ္တာနိ.

คำว่า เขตแห่งบิณฑบาต (ปิณฺฑปาตเขตฺตํ) ได้แก่ เขตแห่งบิณฑบาต ๑๕ อย่าง คือ สังฆภัต (ภัตเพื่อสงฆ์), อุทเทสภัต (ภัตที่เขาเจาะจง), นิมันตนะ (ภัตที่เขานิมนต์), สลากภัต (ภัตที่แจกตามสลาก), ปักขิกะ (ภัตที่ถวายปักษ์ละครั้ง), อุโปสถิกะ (ภัตที่ถวายในวันอุโบสถ), ปาฏิปทิกะ (ภัตที่ถวายในวันปาฏิบท), อาคันตุกภัต (ภัตสำหรับอาคันตุกะ), คมิกภัต (ภัตสำหรับผู้จะเดินทาง), คิลานภัต (ภัตสำหรับผู้ป่วย), คิลานุปัฏฐากภัต (ภัตสำหรับผู้พยาบาล), ธุรภัต (ภัตที่จัดไว้ประจำ), กุฏิภัต (ภัตที่เขาถวายเจาะจงกุฎี), วารภัต (ภัตที่ถวายตามวาระ), วิหารภัต (ภัตที่เขาถวายเจาะจงวิหาร)

ပိဏ္ဍပါတသန္တောသောတိ ပိဏ္ဍပါတေ ဝိတက္ကသန္တောသော, ဂမနသန္တောသော, ပရိယေသနသန္တောသော ပဋိလာဘသန္တောသော, ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော, မတ္တပ္ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော, လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသော, ယထာလာဘသန္တောသော, ယထာဗလသန္တောသော, ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော, ဥပကာရသန္တောသော, ပရိမာဏသန္တောသော, ပရိဘောဂသန္တောသော, သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသော, ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသောတိ ပန္နရသ သန္တောသာ.

คำว่า ความสันโดษในบิณฑบาต (ปิณฺฑปาตสนฺโตโส) ได้แก่ สันโดษ ๑๕ ประการ คือ วิตักกสันโดษ (สันโดษในความคิด), คมนสันโดษ (สันโดษในการไป), ปริเยสนสันโดษ (สันโดษในการแสวงหา), ปฏิลาภสันโดษ (สันโดษในการได้), ปฏิคคหณสันโดษ (สันโดษในการรับ), มัตตปฏิคคหณสันโดษ (สันโดษในการรับพอประมาณ), โลลุปปวิวัชชนสันโดษ (สันโดษในการเว้นจากความตะกละ), ยถาลาภสันโดษ (สันโดษตามที่ได้), ยถาพลสันโดษ (สันโดษตามกำลัง), ยถาสารุปปสันโดษ (สันโดษตามความเหมาะสม), อุปการสันโดษ (สันโดษในการเกื้อกูล), ปริมาณสันโดษ (สันโดษในปริมาณ), ปริโภคสันโดษ (สันโดษในการบริโภค), สันนิธิปริวัชชนสันโดษ (สันโดษในการเว้นจากการสะสม), วิสัชชนสันโดษ (สันโดษในการสละ)

တတ္ထ သာဒကော ဘိက္ခု မုခံ ဓောဝိတွာ ဝိတက္ကေတိ. ပိဏ္ဍပါတိကေန ပန ဂဏေန သဒ္ဓိံ စရတာ သာယံ ထေရူပဋ္ဌာနကာလေ ‘‘သွေ ကတ္ထ ပိဏ္ဍာယ စရိဿာမာတိ အသုကဂါမေ, ဘန္တေ’’တိ, ဧတ္တကံ စိန္တေတွာ တတော ပဋ္ဌာယ န ဝိတက္ကေတဗ္ဗံ. ဧကစာရိကေန ဝိတက္ကမာဠကေ ဌတွာ ဝိတက္ကေတဗ္ဗံ. တတော ပရံ ဝိတက္ကေန္တော အရိယဝံသာ စုတော ဟောတိ ပရိဗာဟိရော. အယံ ဝိတက္ကသန္တောသော နာမ.

ในสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้ยินดี (ในอาหาร) ล้างหน้าแล้วย่อมตรึก ส่วนภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตไปกับหมู่ ในเวลาเย็น เมื่อถึงเวลาอุปัฏฐากพระเถระ (เมื่อถูกถามว่า) "พรุ่งนี้ เราจะเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตที่ไหนกัน" (ก็ตอบว่า) "ที่บ้านโน้น ขอรับ" ครั้นคิดเพียงเท่านี้แล้ว จำเดิมแต่นั้นไป ไม่พึงตรึกอีก ภิกษุผู้เที่ยวไปผู้เดียว พึงยืนที่ลานสำหรับตรึกแล้วจึงตรึก ภิกษุผู้ตรึกเกินกว่านั้นไป ย่อมเคลื่อนจากอริยวงศ์ เป็นคนภายนอก นี้ชื่อว่า วิตักกสันโดษ (ความสันโดษในความคิด)

ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တေန ‘‘ကုဟိံ လဘိဿာမီ’’တိ အစိန္တေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန ဂန္တဗ္ဗံ. အယံ ဂမနသန္တောသော နာမ.

ภิกษุเมื่อจะเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ไม่พึงคิดว่า "เราจะได้ที่ไหน" แต่พึงไปโดยมีกรรมฐานเป็นประธาน นี้ชื่อว่า คมนสันโดษ (ความสันโดษในการไป)

ပရိယေသန္တေန ယံ ဝါ တံ ဝါ အဂဟေတွာ လဇ္ဇိံ ပေသလမေဝ ဂဟေတွာ ပရိယေသိတဗ္ဗံ. အယံ ပရိယေသနသန္တောသော နာမ.

ภิกษุเมื่อแสวงหา ไม่พึงคบหาใครๆ ก็ได้ แต่พึงคบหาเฉพาะภิกษุผู้มีปกติละอาย ผู้มีศีลเป็นที่รัก แล้วจึงแสวงหา นี้ชื่อว่า ปริเยสนสันโดษ (ความสันโดษในการแสวงหา)

ဒူရတောဝ အာဟရိယမာနံ ဒိသွာ ‘‘ဧတံ မနာပံ, ဧတံ အမနာပ’’န္တိ စိတ္တံ န ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗံ. အယံ ပဋိလာဘသန္တောသော နာမ.

เมื่อเห็นบิณฑบาตที่เขานำมาแต่ไกล ไม่พึงยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "สิ่งนี้น่าพอใจ สิ่งนี้ไม่น่าพอใจ" นี้ชื่อว่า ปฏิลาภสันโดษ (ความสันโดษในการได้)

‘‘ဣမံ မနာပံ ဂဏှိဿာမိ, ဣမံ အမနာပံ န ဂဏှိဿာမီ’’တိ အစိန္တေတွာ ယံကိဉ္စိ ယာပနမတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗမေဝ, အယံ ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော နာမ.

การไม่คิดว่า ‘เราจักรับของที่น่าพอใจนี้, จักไม่รับของที่ไม่น่าพอใจนี้’ แล้วพึงรับของอะไรก็ได้เพียงเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไปเท่านั้น นี้ชื่อว่า ปฏิคคหณสันโดษ (ความสันโดษในการรับ)

ဧတ္ထ ပန ဒေယျဓမ္မော ဗဟု, ဒါယကော အပ္ပံ ဒါတုကာမော, အပ္ပံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဒေယျဓမ္မော ဗဟု, ဒါယကောပိ ဗဟုံ ဒါတုကာမော, ပမာဏေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဒေယျဓမ္မော န ဗဟု, ဒါယကောပိ အပ္ပံ ဒါတုကာမော, အပ္ပံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဒေယျဓမ္မော န ဗဟု, ဒါယကော ပန ဗဟုံ ဒါတုကာမော, ပမာဏေန ဂဟေတဗ္ဗံ. ပဋိဂ္ဂဟဏသ္မိဉှိ [Pg.198] မတ္တံ အဇာနန္တော မနုဿာနံ ပသာဒံ မက္ခေတိ, သဒ္ဓါဒေယျံ ဝိနိပါတေတိ, သာသနံ န ကရောတိ, ဝိဇာတမာတုယာပိ စိတ္တံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ. ဣတိ မတ္တံ ဇာနိတွာဝ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အယံ မတ္တပ္ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော နာမ.

อนึ่ง ในการรับนั้น ถ้าไทยธรรมมีมาก แต่ทายกประสงค์จะให้น้อย ก็พึงรับแต่น้อย. ถ้าไทยธรรมมีมาก แม้ทายกก็ประสงค์จะให้มาก ก็พึงรับแต่พอประมาณ. ถ้าไทยธรรมมีไม่มาก แม้ทายกก็ประสงค์จะให้น้อย ก็พึงรับแต่น้อย. ถ้าไทยธรรมมีไม่มาก แต่ทายกประสงค์จะให้มาก ก็พึงรับแต่พอประมาณ. ด้วยว่า ภิกษุผู้ไม่รู้ประมาณในการรับ ย่อมทำลายความเลื่อมใสของมนุษย์ทั้งหลาย ย่อมทำศรัทธาไทยให้พินาศไป ย่อมไม่ทำตามคำสอน แม้จิตของมารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่อาจจะยึดถือไว้ได้. เพราะเหตุนั้น พึงรู้ประมาณแล้วจึงรับ นี้ชื่อว่า มัตตปฏิคคหณสันโดษ (ความสันโดษในการรับแต่พอประมาณ)

သဒ္ဓကုလာနိယေဝ အဂန္တွာ ဒွါရပ္ပဋိပါဋိယာ ဂန္တဗ္ဗံ. အယံ လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသော နာမ. ယထာလာဘသန္တောသာဒယော စီဝရေ ဝုတ္တနယာ ဧဝ.

พึงไม่ไปเฉพาะตระกูลที่มีศรัทธา แต่พึงเที่ยวไปตามลำดับประตูบ้าน นี้ชื่อว่า โลลุปปวิวัชชนสันโดษ (ความสันโดษในการเว้นจากความละโมบ). ส่วนสันโดษมี ยถาลาภสันโดษ เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องจีวรนั่นเทียว

ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ သမဏဓမ္မံ အနုပါလေဿာမီတိ ဧဝံ ဥပကာရံ ဉတွာ ပရိဘုဉ္ဇနံ ဥပကာရသန္တောသော နာမ.

การฉันบิณฑบาตโดยทราบถึงอุปการะอย่างนี้ว่า ‘เราฉันบิณฑบาตแล้ว จักรักษาไว้ซึ่งสมณธรรม’ นี้ชื่อว่า อุปการสันโดษ (ความสันโดษในอุปการะ)

ပတ္တံ ပူရေတွာ အာနီတံ န ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ, အနုပသမ္ပန္နေ သတိ တေန ဂါဟာပေတဗ္ဗံ, အသတိ ဟရာပေတွာ ပဋိဂ္ဂဟဏမတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ. အယံ ပရိမာဏသန္တောသော နာမ.

อาหารที่เขาใส่มาเต็มบาตร ไม่พึงรับ, เมื่อมีอนุปสัมบันอยู่ พึงให้เขาเป็นผู้รับ, เมื่อไม่มี พึงให้เขานำออกเสียแล้วรับแต่พอประมาณในการรับ นี้ชื่อว่า ปริมาณสันโดษ (ความสันโดษในปริมาณ)

‘‘ဇိဃစ္ဆာယ ပဋိဝိနောဒနံ ဣဒမေတ္ထ နိဿရဏ’’န္တိ ဧဝံ ပရိဘုဉ္ဇနံ ပရိဘောဂသန္တောသော နာမ.

การฉันโดยพิจารณาว่า ‘การบรรเทาความหิวนี้เป็นนิสสรณะ (ทางออก) ในบิณฑบาตนี้’ นี้ชื่อว่า ปริโภคสันโดษ (ความสันโดษในการบริโภค)

နိဒဟိတွာ န ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အယံ သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသော နာမ.

การไม่เก็บสะสมไว้แล้วฉัน นี้ชื่อว่า สันนิธิปริวัชชนสันโดษ (ความสันโดษในการเว้นจากการสะสม)

မုခံ အနောလောကေတွာ သာရဏီယဓမ္မေ ဌိတေန ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗံ. အယံ ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသော နာမ.

พึงเป็นผู้ตั้งอยู่ในสาราณียธรรม ไม่มองดูหน้าแล้วสละให้ไป นี้ชื่อว่า วิสัชชนสันโดษ (ความสันโดษในการสละ)

ပိဏ္ဍပါတပဋိသံယုတ္တာနိ ပန ပဉ္စ ဓုတင်္ဂါနိ – ပိဏ္ဍပါတိကင်္ဂံ, သပဒါနစာရိကင်္ဂံ, ဧကာသနိကင်္ဂံ, ပတ္တပိဏ္ဍိကင်္ဂံ, ခလုပစ္ဆာဘတ္တိကင်္ဂန္တိ. တေသံ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ. ဣတိ ပိဏ္ဍပါတသန္တောသမဟာအရိယဝံသံ ပူရယမာနော ဘိက္ခု ဣမာနိ ပဉ္စ ဓုတင်္ဂါနိ ဂေါပေတိ. ဣမာနိ ဂေါပေန္တော ပိဏ္ဍပါတသန္တောသမဟာအရိယဝံသေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ. ‘‘ဝဏ္ဏဝါဒီ’’တိအာဒီနိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

อนึ่ง ธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับบิณฑบาตมี ๕ ประการ คือ ปิณฑปาติกังคะ สปทานจาริกังคะ เอกาสนิกังคะ ปัตตปิณฑิกังคะ และขลุปัจฉาภัตติกังคะ. คำอธิบายโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญปิณฑปาตสันโดษมหาวิริยวังสะให้บริบูรณ์อยู่ ย่อมรักษาธุดงค์ ๕ ประการเหล่านี้. ภิกษุผู้รักษาธุดงค์เหล่านี้อยู่ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยปิณฑปาตสันโดษมหาวิริยวังสะ. ส่วนข้อความมีอาทิว่า ‘วัณณวาที’ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว

သေနာသနေနာတိ ဣဓ သေနာသနံ ဇာနိတဗ္ဗံ, သေနာသနက္ခေတ္တံ ဇာနိတဗ္ဗံ, သေနာသနသန္တောသော ဇာနိတဗ္ဗော, သေနာသနပဋိသံယုတ္တံ ဓုတင်္ဂံ ဇာနိတဗ္ဗံ. တတ္ထ သေနာသနန္တိ မဉ္စော, ပီဌံ, ဘိသိ, ဗိမ္ဗောဟနံ, ဝိဟာရော, အဍ္ဎယောဂေါ, ပါသာဒေါ, ဟမ္မိယံ, ဂုဟာ, လေဏံ, အဋ္ဋော, မာဠော[Pg.199], ဝေဠုဂုမ္ဗော, ရုက္ခမူလံ, ယတ္ထ ဝါ ပန ဘိက္ခူ ပဋိက္ကမန္တီတိ ဣမာနိ ပန္နရသ သေနာသနာနိ.

ในคำว่า เสนาสเนนะ นี้ พึงทราบเสนาสนะ, พึงทราบเขตแห่งเสนาสนะ, พึงทราบความสันโดษในเสนาสนะ, พึงทราบธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับเสนาสนะ. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น คำว่า เสนาสนะ ได้แก่ เตียง, ตั่ง, ฟูก, หมอน, วิหาร, เรือนมุงด้านเดียว, ปราสาท, เรือนยอด, ถ้ำ, ซุ้ม, หอ, มณฑป, กอไผ่, โคนต้นไม้ หรือสถานที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นอยู่ เสนาสนะ ๑๕ อย่างเหล่านี้ (พึงทราบว่าเป็นเสนาสนะ)

သေနာသနက္ခေတ္တန္တိ ‘‘သံဃတော ဝါ ဂဏတော ဝါ ဉာတိတော ဝါ မိတ္တတော ဝါ အတ္တနော ဝါ ဓနေန ပံသုကူလံ ဝါ’’တိ ဆ ခေတ္တာနိ.

คำว่า เขตแห่งเสนาสนะ ได้แก่ เขต ๖ อย่าง คือ (ที่ได้มา) จากสงฆ์, จากคณะ, จากญาติ, จากมิตร, ด้วยทรัพย์ของตน หรือผ้าบังสุกุล

သေနာသနသန္တောသောတိ သေနာသနေ ဝိတက္ကသန္တောသာဒယော ပန္နရသ သန္တောသာ. တေ ပိဏ္ဍပါတေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေနာသနပဋိသံယုတ္တာနိ ပန ပဉ္စ ဓုတင်္ဂါနိ – အာရညိကင်္ဂံ, ရုက္ခမူလိကင်္ဂံ, အဗ္ဘောကာသိကင်္ဂံ, သောသာနိကင်္ဂံ, ယထာသန္တတိကင်္ဂန္တိ. တေသံ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ. ဣတိ သေနာသနသန္တောသမဟာအရိယဝံသံ ပူရယမာနော ဘိက္ခု ဣမာနိ ပဉ္စ ဓုတင်္ဂါနိ ဂေါပေတိ. ဣမာနိ ဂေါပေန္တော သေနာသနသန္တောသမဟာအရိယဝံသေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ.

คำว่า เสนาสนสันโดษ ได้แก่ สันโดษ ๑๕ ประการ มีวิตักกสันโดษเป็นต้นในเสนาสนะ. สันโดษเหล่านั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องบิณฑบาตนั่นเทียว. อนึ่ง ธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับเสนาสนะมี ๕ ประการ คือ อารัญญิกังคะ, รุกขมูลิกังคะ, อัพโภกาสิกังคะ, โสสานิกังคะ และ ยถาสันถติกังคะ. คำอธิบายโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญเสนาสนสันโดษมหาวิริยวังสะให้บริบูรณ์อยู่ ย่อมรักษาธุดงค์ ๕ ประการเหล่านี้. ภิกษุผู้รักษาธุดงค์เหล่านี้อยู่ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยเสนาสนสันโดษมหาวิริยวังสะ

ဂိလာနပစ္စယော ပန ပိဏ္ဍပါတေယေဝ ပဝိဋ္ဌော. တတ္ထ ယထာလာဘယထာဗလယထာသာရုပ္ပသန္တောသေနေဝ သန္တုဿိတဗ္ဗံ. နေသဇ္ဇိကင်္ဂံ ဘာဝနာရာမအရိယဝံသံ ဘဇတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

ส่วนคิลานปัจจัย (เภสัชสำหรับภิกษุไข้) สงเคราะห์เข้าในบิณฑบาตแล้ว. ในคิลานปัจจัยนั้น พึงสันโดษด้วยยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ และยถาสารุปปสันโดษ. เนสัชชิกังคะ (ธุดงค์คือการถือการนั่ง) ย่อมเข้าถึงภาวนารามอริยวงศ์. และคำนี้ก็ได้ตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘ပဉ္စ သေနာသနေ ဝုတ္တာ, ပဉ္စ အာဟာရနိဿိတာ;

ဧကော ဝီရိယသံယုတ္တော, ဒွေ စ စီဝရနိဿိတာ’’တိ.

ธุดงค์ ๕ ประการ ตรัสไว้ในเรื่องเสนาสนะ, ๕ ประการ อาศัยอาหาร; ๑ ประการ ประกอบด้วยความเพียร, และ ๒ ประการ อาศัยจีวร

ဣတိ အာယသ္မာ ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော ပထဝိံ ပတ္ထရမာနော ဝိယ သာဂရကုစ္ဆိံ ပူရယမာနော ဝိယ အာကာသံ ဝိတ္ထာရယမာနော ဝိယ စ ပဌမံ စီဝရသန္တောသံ အရိယဝံသံ ကထေတွာ စန္ဒံ ဥဋ္ဌာပေန္တော ဝိယ သူရိယံ ဥလ္လင်္ဃေန္တော ဝိယ စ ဒုတိယံ ပိဏ္ဍပါတသန္တောသံ ကထေတွာ သိနေရုံ ဥက္ခိပေန္တော ဝိယ တတိယံ သေနာသနသန္တောသံ အရိယဝံသံ ကထေတွာ ဣဒါနိ သဟဿနယပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ စတုတ္ထံ ဘာဝနာရာမံ အရိယဝံသံ ကထေတုံ ပုန စပရံ အာဝုသော ဘိက္ခု ပဟာနာရာမော ဟောတီတိ ဒေသနံ အာရဘိ.

ด้วยประการฉะนี้ ท่านพระสารีบุตรเถระผู้เป็นธรรมเสนาบดี ครั้นกล่าวอริยวงศ์คือจีวรสันโดษประการแรก ราวกับปูแผ่นดิน ราวกับเติมท้องมหาสมุทร และราวกับขยายอากาศ, แล้วกล่าวอริยวงศ์คือปิณฑปาตสันโดษประการที่สอง ราวกับยังดวงจันทร์ให้ลอยขึ้น และราวกับยังดวงอาทิตย์ให้ล่วงไป, แล้วกล่าวอริยวงศ์คือเสนาสนสันโดษประการที่สาม ราวกับยกภูเขาสิเนรุขึ้น, บัดนี้ เพื่อจะกล่าวอริยวงศ์คือภาวนารามะประการที่สี่ อันประดับด้วยนัยนับพัน จึงได้เริ่มเทศนาว่า ‘ปุน จปรํ อาวุโส ภิกฺขุ ปหานาราโม โหติ’ (ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมเป็นผู้ยินดีในการละ)

တတ္ထ အာရမနံ အာရာမော, အဘိရတီတိ အတ္ထော. ပဉ္စဝိဓေ ပဟာနေ အာရာမော အဿာတိ ပဟာနာရာမော. ကာမစ္ဆန္ဒံ ပဇဟန္တော ရမတိ, နေက္ခမ္မံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, ဗျာပါဒံ ပဇဟန္တော ရမတိ…ပေ… သဗ္ဗကိလေသေ ပဇဟန္တော ရမတိ, အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဘာဝေန္တော ရမတီတိ ဧဝံ ပဟာနေ ရတောတိ ပဟာနရတော[Pg.200]. ဝုတ္တနယေနေဝ ဘာဝနာယ အာရာမော အဿာတိ ဘာဝနာရာမော. ဘာဝနာယ ရတောတိ ဘာဝနာရတော.

ในคำเหล่านั้น คำว่า อาราโม หมายถึง อารมณะ คือความยินดี. ภิกษุชื่อว่า ปหานาราโม เพราะเป็นผู้มีความยินดีในการละ ๕ อย่าง. คือ ย่อมยินดีเมื่อละกามฉันทะ, ย่อมยินดีเมื่อเจริญเนกขัมมะ, ย่อมยินดีเมื่อละพยาบาท...ฯลฯ... ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสทั้งปวง, ย่อมยินดีเมื่อเจริญอรหัตตมรรค. ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้ยินดีในการละ จึงชื่อว่า ปหานรโต. ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ภิกษุชื่อว่า ภาวนาราโม เพราะเป็นผู้มีความยินดีในภาวนา. ภิกษุผู้ยินดีในภาวนา จึงชื่อว่า ภาวนารโต

ဣမေသု ပန စတူသု အရိယဝံသေသု ပုရိမေဟိ တီဟိ တေရသန္နံ ဓုတင်္ဂါနံ စတုပစ္စယသန္တောသဿ စ ဝသေန သကလံ ဝိနယပိဋကံ ကထိတံ ဟောတိ. ဘာဝနာရာမေန အဝသေသံ ပိဋကဒွယံ. ဣမံ ပန ဘာဝနာရာမတံ အရိယဝံသံ ကထေန္တေန ဘိက္ခုနာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ နေက္ခမ္မပါဠိယာ ကထေတဗ္ဗော. ဒီဃနိကာယေ ဒသုတ္တရသုတ္တန္တပရိယာယေန ကထေတဗ္ဗော. မဇ္ဈိမနိကာယေ သတိပဋ္ဌာနသုတ္တန္တပရိယာယေန ကထေတဗ္ဗော. အဘိဓမ္မေ နိဒ္ဒေသပရိယာယေန ကထေတဗ္ဗော.

ก็ในอริยวงศ์ ๔ เหล่านี้ พระวินัยปิฎกทั้งสิ้น ชื่อว่าอันท่านกล่าวไว้แล้วด้วยอริยวงศ์ ๓ ประการแรก ด้วยสามารถแห่งธุดงค์ ๑๓ และความสันโดษในปัจจัย ๔ พระปิฎกที่เหลือ ๒ ชื่อว่าอันท่านกล่าวไว้แล้วด้วยภาวนารามตา (ความยินดีในภาวนา) ก็ภิกษุผู้จะกล่าวอริยวงศ์คือภาวนารามตานี้ พึงกล่าวด้วยเนกขัมมบาลีในปฏิสัมภิทามรรค พึงกล่าวด้วยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย พึงกล่าวด้วยปริยายแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย พึงกล่าวด้วยปริยายแห่งนิทเทสในพระอภิธรรม

တတ္ထ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ နေက္ခမ္မပါဠိယာတိ သော နေက္ခမ္မံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, ကာမစ္ဆန္ဒံ ပဇဟန္တော ရမတိ. အဗျာပါဒံ ဗျာပါဒံ. အာလောကသညံ, ထိနမိဒ္ဓံ. အဝိက္ခေပံ ဥဒ္ဓစ္စံ. ဓမ္မဝဝတ္ထာနံ, ဝိစိကိစ္ဆံ. ဉာဏံ, အဝိဇ္ဇံ. ပါမောဇ္ဇံ, အရတိံ. ပဌမံ ဈာနံ, ပဉ္စ နီဝရဏေ. ဒုတိယံ ဈာနံ, ဝိတက္ကဝိစာရေ. တတိယံ ဈာနံ, ပီတိံ. စတုတ္ထံ ဈာနံ, သုခဒုက္ခေ. အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ္တိံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, ရူပသညံ ပဋိဃသညံ နာနတ္တသညံ ပဇဟန္တော ရမတိ. ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ္တိံ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, အာကိဉ္စညာယတနသညံ ပဇဟန္တော ရမတိ.

ในคำนั้น คำว่า "ด้วยเนกขัมมบาลีในปฏิสัมภิทามรรค" คือ ภิกษุนั้นเจริญเนกขัมมะ ย่อมยินดี, ละกามฉันทะ ย่อมยินดี เจริญอพยาบาท (ย่อมยินดี), ละพยาบาท (ย่อมยินดี) เจริญอาโลกสัญญา (ย่อมยินดี), ละถีนมิทธะ (ย่อมยินดี) เจริญอวิกเขปะ (ย่อมยินดี), ละอุทธัจจะ (ย่อมยินดี) เจริญธัมมววัตถาน (ย่อมยินดี), ละวิจิกิจฉา (ย่อมยินดี) เจริญญาณ (ย่อมยินดี), ละอวิชชา (ย่อมยินดี) เจริญปราโมทย์ (ย่อมยินดี), ละอรติ (ย่อมยินดี) เจริญปฐมฌาน (ย่อมยินดี), ละนิวรณ์ ๕ (ย่อมยินดี) เจริญทุติยฌาน (ย่อมยินดี), ละวิตกวิจาร (ย่อมยินดี) เจริญตติยฌาน (ย่อมยินดี), ละปีติ (ย่อมยินดี) เจริญจตุตถฌาน (ย่อมยินดี), ละสุขและทุกข์ (ย่อมยินดี) เจริญอากาสานัญจายตนสมาบัติ ย่อมยินดี, ละรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา และนานัตตสัญญา ย่อมยินดี เจริญวิญญาณัญจายตนสมาบัติ...ฯลฯ... เจริญเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ย่อมยินดี, ละอากิญจัญญายตนสัญญา ย่อมยินดี

အနိစ္စာနုပဿနံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, နိစ္စသညံ ပဇဟန္တော ရမတိ. ဒုက္ခာနုပဿနံ, သုခသညံ. အနတ္တာနုပဿနံ, အတ္တသညံ. နိဗ္ဗိဒါနုပဿနံ, နန္ဒိံ. ဝိရာဂါနုပဿနံ, ရာဂံ. နိရောဓာနုပဿနံ, သမုဒယံ. ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနံ, အာဒါနံ. ခယာနုပဿနံ, ဃနသညံ. ဝယာနုပဿနံ, အာယူဟနံ. ဝိပရိဏာမာနုပဿနံ, ဓုဝသညံ. အနိမိတ္တာနုပဿနံ, နိမိတ္တံ. အပဏိဟိတာနုပဿနံ, ပဏိဓိံ. သုညတာနုပဿနံ အဘိနိဝေသံ. အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနံ, သာရာဒါနာဘိနိဝေသံ. ယထာဘူတဉာဏဒဿနံ, သမ္မောဟာဘိနိဝေသံ. အာဒီနဝါနုပဿနံ, အာလယာဘိနိဝေသံ. ပဋိသင်္ခါနုပဿနံ, အပ္ပဋိသင်္ခံ. ဝိဝဋ္ဋာနုပဿနံ, သံယောဂါဘိနိဝေသံ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ, ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌေ ကိလေသေ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ, ဩဠာရိကေ ကိလေသေ. အနာဂါမိမဂ္ဂံ, အဏုသဟဂတေ ကိလေသေ. အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, သဗ္ဗကိလေသေ ပဇဟန္တော ရမတီတိ ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ နေက္ခမ္မပါဠိယာ ကထေတဗ္ဗော.

เจริญอนิจจานุปัสสนา ย่อมยินดี, ละนิจจสัญญา ย่อมยินดี เจริญทุกขานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละสุขสัญญา (ย่อมยินดี) เจริญอนัตตานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละอัตตสัญญา (ย่อมยินดี) เจริญนิพพิทานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละนันทิ (ย่อมยินดี) เจริญวิราคานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละราคะ (ย่อมยินดี) เจริญนิโรธานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละสมุทัย (ย่อมยินดี) เจริญปฏินิสสัคคานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละอาทาน (ความยึดมั่น) (ย่อมยินดี) เจริญขยานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละฆนสัญญา (ย่อมยินดี) เจริญวยานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละอายูหนะ (ความพยายาม) (ย่อมยินดี) เจริญวิปริณามานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละธุวสัญญา (ย่อมยินดี) เจริญอนิมิตตานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละนิมิต (ย่อมยินดี) เจริญอัปปณิหิตานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละปณิธิ (ความปรารถนา) (ย่อมยินดี) เจริญสุญญตานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละอภินิเวส (ย่อมยินดี) เจริญอธิปัญญาธัมมวิปัสสนา (ย่อมยินดี), ละสาราทานาภินิเวส (ย่อมยินดี) เจริญยถาภูตญาณทัสสนะ (ย่อมยินดี), ละสัมโมหาภินิเวส (ย่อมยินดี) เจริญอาทีนวานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละอาลยาภินิเวส (ย่อมยินดี) เจริญปฏิสังขานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละอัปปฏิสังขา (ย่อมยินดี) เจริญวิวัฏฏานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละสังโยคาภินิเวส (ย่อมยินดี) เจริญโสดาปัตติมรรค (ย่อมยินดี), ละกิเลสที่มีส่วนเสมอกับทิฏฐิ (ย่อมยินดี) เจริญสกทาคามิมรรค (ย่อมยินดี), ละกิเลสอย่างหยาบ (ย่อมยินดี) เจริญอนาคามิมรรค (ย่อมยินดี), ละกิเลสที่เกิดร่วมกับอนุสัย (ย่อมยินดี) เจริญอรหัตตมรรค ย่อมยินดี, ละกิเลสทั้งปวง ย่อมยินดี ดังนี้ พึงกล่าวด้วยเนกขัมมบาลีในปฏิสัมภิทามรรค

ဒီဃနိကာယေ [Pg.201] ဒသုတ္တရသုတ္တန္တပရိယာယေနာတိ ဧကံ ဓမ္မံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, ဧကံ ဓမ္မံ ပဇဟန္တော ရမတိ…ပေ… ဒသ ဓမ္မေ ဘာဝေန္တော ရမတိ, ဒသ ဓမ္မေ ပဇဟန္တော ရမတိ. ကတမံ ဧကံ ဓမ္မံ ဘာဝေန္တော ရမတိ? ကာယဂတာသတိံ သာတသဟဂတံ. ဣမံ ဧကံ ဓမ္မံ ဘာဝေန္တော ရမတိ. ကတမံ ဧကံ ဓမ္မံ ပဇဟန္တော ရမတိ? အသ္မိမာနံ. ဣမံ ဧကံ ဓမ္မံ ပဇဟန္တော ရမတိ. ကတမေ ဒွေ ဓမ္မေ…ပေ… ကတမေ ဒသ ဓမ္မေ ဘာဝေန္တော ရမတိ? ဒသ ကသိဏာယတနာနိ. ဣမေ ဒသ ဓမ္မေ ဘာဝေန္တော ရမတိ. ကတမေ ဒသ ဓမ္မေ ပဇဟန္တော ရမတိ? ဒသ မိစ္ဆတ္တေ. ဣမေ ဒသ ဓမ္မေ ပဇဟန္တော ရမတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဘာဝနာရာမော ဟောတီတိ ဧဝံ ဒီဃနိကာယေ ဒသုတ္တရသုတ္တန္တပရိယာယေန ကထေတဗ္ဗော.

คำว่า "ด้วยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย" คือ ภิกษุเจริญธรรม ๑ อย่าง ย่อมยินดี, ละธรรม ๑ อย่าง ย่อมยินดี...ฯลฯ... เจริญธรรม ๑๐ อย่าง ย่อมยินดี, ละธรรม ๑๐ อย่าง ย่อมยินดี ภิกษุเจริญธรรม ๑ อย่างอะไร ย่อมยินดี? (คือ) กายคตาสติที่สหรคตด้วยความยินดี ภิกษุเจริญธรรม ๑ อย่างนี้ ย่อมยินดี ภิกษุละธรรม ๑ อย่างอะไร ย่อมยินดี? (คือ) อัสมิมานะ ภิกษุละธรรม ๑ อย่างนี้ ย่อมยินดี ภิกษุเจริญธรรม ๒ อย่างอะไร...ฯลฯ... ภิกษุเจริญธรรม ๑๐ อย่างอะไร ย่อมยินดี? (คือ) กสิณายตนะ ๑๐ ภิกษุเจริญธรรม ๑๐ อย่างเหล่านี้ ย่อมยินดี ภิกษุละธรรม ๑๐ อย่างอะไร ย่อมยินดี? (คือ) มิจฉัตตะ ๑๐ ภิกษุละธรรม ๑๐ อย่างเหล่านี้ ย่อมยินดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ยินดีในภาวนา ด้วยประการฉะนี้แล ดังนี้ พึงกล่าวด้วยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย

မဇ္ဈိမနိကာယေ သတိပဋ္ဌာနသုတ္တန္တပရိယာယေနာတိ ဧကာယနော, ဘိက္ခဝေ, မဂ္ဂေါ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ, သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယ, ဒုက္ခဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမာယ, ဉာယဿ အဓိဂမာယ, နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယ ယဒိဒံ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတိ… ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿီ… စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီ… ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ… ‘အတ္ထိ ဓမ္မာ’တိ ဝါ ပနဿ သတိ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောတိ ယာဝဒေဝ ဉာဏမတ္တာယ ပဋိဿတိမတ္တာယ အနိဿိတော စ ဝိဟရတိ န စ ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတိ. ဧဝမ္ပိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဘာဝနာရာမော ဟောတိ ဘာဝနာရတော, ပဟာနာရာမော ဟောတိ ပဟာနရတော. ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဂစ္ဆန္တော ဝါ ဂစ္ဆာမီတိ ပဇာနာတိ…ပေ… ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သေယျထာပိ ပဿေယျ သရီရံ သိဝထိကာယ ဆဍ္ဍိတံ…ပေ… ပူတီနိ စုဏ္ဏကဇာတာနိ. သော ဣမမေဝ ကာယံ ဥပသံဟရတိ, အယမ္ပိ ခေါ ကာယော ဧဝံဓမ္မော ဧဝံဘာဝီ ဧဝံအနတီတောတိ. ဣတိ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတိ…ပေ… ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဘာဝနာရာမော ဟောတီတိ ဧဝံ မဇ္ဈိမနိကာယေ သတိပဋ္ဌာနသုတ္တန္တပရိယာယေန ကထေတဗ္ဗော.

คำว่า "ด้วยปริยายแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย" คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นทางสายเอก เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไรรำพัน เพื่อความดับไปแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน หนทางนี้คือสติปัฏฐาน ๔ สติปัฏฐาน ๔ เป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นกายในกายอยู่... พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย... พิจารณาเห็นจิตในจิต... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย... หรือสติของเธอนั้นปรากฏขึ้นว่า 'ธรรมทั้งหลายมีอยู่' ก็เพียงเพื่อญาณ เพื่อสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการอย่างนี้ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ยินดีในภาวนา ยินดียิ่งในภาวนา เป็นผู้ยินดีในการละ ยินดียิ่งในการละ อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเดินอยู่ ก็รู้ชัดว่า 'เราเดินอยู่'...ฯลฯ... อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า...ฯลฯ... (เหลือแต่) กระดูกทั้งหลายที่เน่าเปื่อย เป็นผุยผง เธอย่อมน้อมนำกายนี้เข้ามาเปรียบเทียบว่า 'แม้กายนี้แล ก็มีธรรมดาอย่างนี้ จะเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้' ด้วยประการฉะนี้ เธอพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการอย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ยินดีในภาวนา ดังนี้ พึงกล่าวด้วยปริยายแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย

အဘိဓမ္မေ နိဒ္ဒေသပရိယာယေနာတိ သဗ္ဗေပိ သင်္ခတေ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတော ဂဏ္ဍတော…ပေ… သံကိလေသိကဓမ္မတော ပဿန္တော ရမတိ. အယံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဘာဝနာရာမော ဟောတီတိ ဧဝံ နိဒ္ဒေသပရိယာယေန ကထေတဗ္ဗော.

คำว่า "ด้วยปริยายแห่งนิทเทสในพระอภิธรรม" คือ ภิกษุเห็นสังขตธรรมทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค โดยความเป็นหัวฝี...ฯลฯ... โดยความเป็นธรรมอันเป็นอารมณ์ของกิเลสเครื่องเศร้าหมอง ย่อมยินดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้ยินดีในภาวนา ดังนี้ พึงกล่าวด้วยปริยายแห่งนิทเทส

နေဝ အတ္တာနုက္ကံသေတီတိ အဇ္ဇ မေ သဋ္ဌိ ဝါ သတ္တတိ ဝါ ဝဿာနိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တဿ, ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီတိ ဧဝံ အတ္တုက္ကံသနံ န ကရောတိ. န ပရံ ဝမ္ဘေတီတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခန္တိ ဝိပဿနာမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ, ကိံ ဣမေ ဝိဿဋ္ဌကမ္မဋ္ဌာနာ စရန္တီတိ ဧဝံ ပရံ ဝမ္ဘနံ န ကရောတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

คำว่า ย่อมไม่ยกตน (Neva attānukkaṃseti) ความว่า ย่อมไม่ทำการยกตนอย่างนี้ว่า วันนี้ 60 ปี หรือ 70 ปี ผ่านไปแล้วแก่เราผู้ทำกรรมฐานในวิปัสสนาว่า อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ใครเล่าจะเหมือนเรามีอยู่. คำว่า ย่อมไม่ข่มผู้อื่น (Na paraṃ vambheti) ความว่า ย่อมไม่ทำการข่มผู้อื่นอย่างนี้ว่า (ภิกษุเหล่านี้) แม้เพียงวิปัสสนาว่า อนิจจัง ทุกขัง ก็ไม่มี ภิกษุเหล่านี้ละทิ้งกรรมฐานเที่ยวไปทำไมหนอ. บทที่เหลือมีนัยดังกล่าวแล้วนั่นเทียว.

၃၁၀. ပဓာနာနီတိ [Pg.202] ဥတ္တမဝီရိယာနိ. သံဝရပဓာနန္တိ စက္ခာဒီနိ သံဝရန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. ပဟာနပဓာနန္တိ ကာမဝိတက္ကာဒယော ပဇဟန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. ဘာဝနာပဓာနန္တိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. အနုရက္ခဏာပဓာနန္တိ သမာဓိနိမိတ္တံ အနုရက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ.

๓๑๐. คำว่า ปธานทั้งหลาย (Padhānāni) ได้แก่ ความเพียรอันสูงสุด. คำว่า สังวรปธาน (Saṃvarapadhāna) ได้แก่ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้สำรวมอินทรีย์มีจักษุเป็นต้น. คำว่า ปหานปธาน (Pahānapadhāna) ได้แก่ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้ละกามวิตกเป็นต้น. คำว่า ภาวนาปธาน (Bhāvanāpadhāna) ได้แก่ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้เจริญโพชฌงค์. คำว่า อนุรักขนาปธาน (Anurakkhaṇāpadhāna) ได้แก่ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้ตามรักษาสมาธินิมิต.

ဝိဝေကနိဿိတန္တိအာဒီသု ဝိဝေကော ဝိရာဂေါ နိရောဓောတိ တီဏိပိ နိဗ္ဗာနဿ နာမာနိ. နိဗ္ဗာနဉှိ ဥပဓိဝိဝေကတ္တာ ဝိဝေကော. တံ အာဂမ္မ ရာဂါဒယော ဝိရဇ္ဇန္တီတိ ဝိရာဂေါ. နိရုဇ္ဈန္တီတိ နိရောဓော. တသ္မာ ‘‘ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒီသု အာရမ္မဏဝသေန အဓိဂန္တဗ္ဗဝသေန ဝါ နိဗ္ဗာနနိဿိတန္တိ အတ္ထော. ဝေါဿဂ္ဂပရိဏာမိန္တိ ဧတ္ထ ဒွေ ဝေါဿဂ္ဂါ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ စ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါ စ. တတ္ထ ဝိပဿနာ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ပရိစ္စဇတီတိ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ. မဂ္ဂေါ အာရမ္မဏဝသေန နိဗ္ဗာနံ ပက္ခန္ဒတီတိ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါ. တသ္မာ ဝေါဿဂ္ဂပရိဏာမိန္တိ ယထာ ဘာဝိယမာနော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဝေါဿဂ္ဂတ္ထာယ ပရိဏမတိ, ဝိပဿနာဘာဝဉ္စ မဂ္ဂဘာဝဉ္စ ပါပုဏာတိ, ဧဝံ ဘာဝေတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

ในบททั้งหลายมีคำว่า อาศัยวิเวก (vivekanissita) เป็นต้น คำว่า วิเวก วิราคะ และนิโรธ ทั้ง 3 คำนี้เป็นชื่อของพระนิพพาน. จริงอยู่ พระนิพพานชื่อว่าวิเวก เพราะปราศจากอุปธิ. ราคะเป็นต้นย่อมคลายไปเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่าวิราคะ. (ราคะเป็นต้น) ย่อมดับไป เหตุนั้นจึงชื่อว่านิโรธ. เพราะเหตุนั้น ในบททั้งหลายมีคำว่า “อาศัยวิเวก” เป็นต้น พึงทราบความว่า อาศัยพระนิพพาน โดยความเป็นอารมณ์ หรือโดยความเป็นธรรมที่พึงบรรลุ. ในบทว่า น้อมไปเพื่อการสละ (vossaggapariṇāmi) นี้ มีโวสสัคคะ 2 อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ และ ปักขันทนโวสสัคคะ. ในโวสสัคคะ 2 อย่างนั้น วิปัสสนาชื่อว่าปริจจาคโวสสัคคะ เพราะย่อมสละทั้งกิเลสทั้งขันธ์โดยความเป็นตทังคะ. มรรคชื่อว่าปักขันทนโวสสัคคะ เพราะย่อมแล่นเข้าไปสู่พระนิพพานโดยความเป็นอารมณ์. เพราะเหตุนั้น ในบทว่า น้อมไปเพื่อการสละ (vossaggapariṇāmi) นี้ มีความหมายดังนี้ว่า (ภิกษุ) ย่อมเจริญอย่างนั้น คือ สติสัมโพชฌงค์ที่กำลังเจริญอยู่ย่อมน้อมไปเพื่อประโยชน์แก่โวสสัคคะ และย่อมถึงความเป็นวิปัสสนาและความเป็นมรรคฉันใด (ก็เจริญฉันนั้น). แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน.

ဘဒြကန္တိ ဘဒ္ဒကံ. သမာဓိနိမိတ္တံ ဝုစ္စတိ အဋ္ဌိကသညာဒိဝသေန အဓိဂတော သမာဓိယေဝ. အနုရက္ခတီတိ သမာဓိပရိဗန္ဓကဓမ္မေ ရာဂဒေါသမောဟေ သောဓေန္တော ရက္ခတိ. ဧတ္ထ စ အဋ္ဌိကသညာဒိကာ ပဉ္စေဝ သညာ ဝုတ္တာ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ဒသပိ အသုဘာနိ ဝိတ္ထာရေတွာ ကထေတဗ္ဗာနိ. တေသံ ဝိတ္ထာရော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တောယေဝ.

คำว่า สิ่งที่ดี (Bhadrakaṃ) ได้แก่ สิ่งที่ดี. สมาธิที่บรรลุแล้วโดยนัยแห่งอัฏฐิกสัญญาเป็นต้นนั่นเทียว เรียกว่า สมาธินิมิต. คำว่า ย่อมตามรักษา (Anurakkhati) คือ ย่อมรักษาโดยชำระราคะ โทสะ โมหะ ซึ่งเป็นธรรมอันเป็นข้าศึกต่อสมาธิ. และในที่นี้ ท่านกล่าวสัญญาไว้เพียง 5 อย่าง มีอัฏฐิกสัญญาเป็นต้น. แต่ในที่นี้ พึงขยายความกล่าวถึงอสุภะทั้ง 10 อย่าง. การขยายความอสุภะเหล่านั้น เราได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค.

ဓမ္မေ ဉာဏန္တိ ဧကပဋိဝေဓဝသေန စတုသစ္စဓမ္မေ ဉာဏံ စတုသစ္စဗ္ဘန္တရေ နိရောဓသစ္စေ ဓမ္မေ ဉာဏဉ္စ. ယထာဟ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ ဓမ္မေ ဉာဏံ? စတူသု မဂ္ဂေသု စတူသု ဖလေသု ဉာဏ’’န္တိ (ဝိဘ. ၇၉၆). အနွယေ ဉာဏန္တိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပစ္စက္ခတော ဒိသွာ ယထာ ဣဒါနိ, ဧဝံ အတီတေပိ အနာဂတေပိ ဣမေဝ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စံ, အယမေဝ တဏှာ သမုဒယသစ္စံ, အယမေဝ နိရောဓော နိရောဓသစ္စံ, အယမေဝ မဂ္ဂေါ မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဧဝံ တဿ ဉာဏဿ အနုဂတိယံ ဉာဏံ. တေနာဟ – ‘‘သော ဣမိနာ ဓမ္မေန ဉာတေန ဒိဋ္ဌေန ပတ္တေန ဝိဒိတေန ပရိယောဂါဠှေန အတီတာနာဂတေန နယံ နေတီ’’တိ. ပရိယေ ဉာဏန္တိ ပရေသံ စိတ္တပရိစ္ဆေဒေ [Pg.203] ဉာဏံ. ယထာဟ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ ပရိယေ ဉာဏံ? ဣဓ ဘိက္ခု ပရသတ္တာနံ ပရပုဂ္ဂလာနံ စေတသာ စေတော ပရိစ္စ ဇာနာတီ’’တိ (ဝိဘ. ၇၉၆) ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. ဌပေတွာ ပန ဣမာနိ တီဏိ ဉာဏာနိ အဝသေသံ သမ္မုတိဉာဏံ နာမ. ယထာဟ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ သမ္မုတိဉာဏံ? ဌပေတွာ ဓမ္မေ ဉာဏံ ဌပေတွာ အနွယေ ဉာဏံ ဌပေတွာ ပရိစ္ဆေဒေ ဉာဏံ အဝသေသံ သမ္မုတိဉာဏ’’န္တိ (ဝိဘ. ၇၉၆).

คำว่า ญาณในธรรม (Dhamme ñāṇaṃ) ได้แก่ ญาณในสัจธรรม 4 โดยการแทงตลอดครั้งเดียว และญาณในธรรมคือนิโรธสัจซึ่งอยู่ภายในสัจจะ 4. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ในญาณเหล่านั้น ธรรมญาณเป็นไฉน? ญาณในมรรค 4 ในผล 4”. คำว่า ญาณในการคล้อยตาม (Anvaye ñāṇaṃ) ได้แก่ ญาณที่คล้อยตามญาณนั้น (ธรรมญาณ) อย่างนี้ว่า เมื่อเห็นสัจจะ 4 โดยประจักษ์แล้ว ปัญจขันธ์เหล่านี้เป็นทุกขสัจในบัดนี้ฉันใด แม้ในอดีต แม้ในอนาคต ปัญจขันธ์เหล่านี้ก็เป็นทุกขสัจฉันนั้น, ตัณหานี้แหละเป็นสมุทัยสัจ, นิโรธนี้แหละเป็นนิโรธสัจ, มรรคนี้แหละเป็นมรรคสัจ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ภิกษุนั้นย่อมนำนัยไปด้วยธรรมนี้ที่รู้แล้ว เห็นแล้ว บรรลุแล้ว ทราบแล้ว หยั่งลงแล้ว ในอดีตและอนาคต”. คำว่า ญาณในการกำหนดรู้จิตผู้อื่น (Pariye ñāṇaṃ) ได้แก่ ญาณในการกำหนดรู้จิตของผู้อื่น. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ในญาณเหล่านั้น ปริยญาณเป็นไฉน? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ กำหนดรู้จิตของสัตว์อื่น บุคคลอื่น ด้วยจิตของตน ย่อมรู้ชัด” พึงขยายความ. ก็แล เว้นญาณ 3 อย่างนี้เสีย ญาณที่เหลือชื่อว่า สัมมติญาณ. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ในญาณเหล่านั้น สัมมติญาณเป็นไฉน? เว้นธรรมญาณ เว้นอันวยญาณ เว้นปริยญาณ ญาณที่เหลือเป็นสัมมติญาณ”.

ဒုက္ခေ ဉာဏာဒီဟိ အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဧကဿ ဘိက္ခုနော နိဂ္ဂမနံ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ကထိတံ. တတ္ထ ဒွေ သစ္စာနိ ဝဋ္ဋံ, ဒွေ ဝိဝဋ္ဋံ, ဝဋ္ဋေ အဘိနိဝေသော ဟောတိ, နော ဝိဝဋ္ဋေ. ဒွီသု သစ္စေသု အာစရိယသန္တိကေ ပရိယတ္တိံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ကမ္မံ ကရောတိ, ဒွီသု သစ္စေသု ‘‘နိရောဓသစ္စံ နာမ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပံ, မဂ္ဂသစ္စံ နာမ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပ’’န္တိ သဝနဝသေန ကမ္မံ ကရောတိ. ဒွီသု သစ္စေသု ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာသဝနဓာရဏသမ္မသနပဋိဝေဓော ဝဋ္ဋတိ, ဒွီသု သဝနပဋိဝေဓော ဝဋ္ဋတိ. တီဏိ ကိစ္စဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ, ဧကံ အာရမ္မဏဝသေန. ဒွေ သစ္စာနိ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရာနိ, ဒွေ ဂမ္ဘီရတ္တာ ဒုဒ္ဒသာနိ.

(พระผู้มีพระภาค) ทรงให้บรรลุพระอรหัตด้วยญาณในทุกข์เป็นต้นแล้ว ตรัสจตุสัจจกรรมฐานอันเป็นทางออกของภิกษุรูปหนึ่ง. ในสัจจะเหล่านั้น สัจจะ 2 (ทุกข์, สมุทัย) เป็นวัฏฏะ, สัจจะ 2 (นิโรธ, มรรค) เป็นวิวัฏฏะ. การน้อมใจไปมีในวัฏฏะ, ไม่มีในวิวัฏฏะ. (โยคี) เรียนปริยัติในสำนักอาจารย์แล้ว ทำกรรม (คือการพิจารณา) ในสัจจะ 2, ทำกรรมโดยการฟังในสัจจะ 2 ว่า "นิโรธสัจเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ, มรรคสัจเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ". การเรียน การสอบถาม การฟัง การทรงจำ การพิจารณา และการแทงตลอด ย่อมควรในสัจจะ 2, การฟังและการแทงตลอด ย่อมควรในสัจจะ 2. (โยคี) ย่อมแทงตลอดสัจจะ 3 โดยกิจ, แทงตลอดสัจจะ 1 โดยอารมณ์. สัจจะ 2 ลึกซึ้ง เพราะเห็นได้ยาก, สัจจะ 2 เห็นได้ยาก เพราะลึกซึ้ง.

သောတာပတ္တိယင်္ဂါဒိစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาจตุกกะมีโสตาปัตติยังคะเป็นต้น

၃၁၁. သောတာပတ္တိယင်္ဂါနီတိ သောတာပတ္တိယာ အင်္ဂါနိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ပဋိလာဘကာရဏာနီတိ အတ္ထော. သပ္ပုရိသသံသေဝေါတိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ သပ္ပုရိသာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ သေဝနံ. သဒ္ဓမ္မဿဝနန္တိ သပ္ပာယဿ တေပိဋကဓမ္မဿ သဝနံ. ယောနိသောမနသိကာရောတိ အနိစ္စာဒိဝသေန မနသိကာရော. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တီတိ လောကုတ္တရဓမ္မဿ အနုဓမ္မဘူတာယ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိယာ ပဋိပဇ္ဇနံ.

๓๑๑. คำว่า องค์แห่งโสดาปัตติ (Sotāpattiyaṅgāni) ได้แก่ องค์แห่งโสดาปัตติ อธิบายว่า เป็นเหตุแห่งการได้เฉพาะซึ่งโสตาปัตติมรรค. คำว่า การคบหาสัตบุรุษ (Sappurisasaṃsevo) ได้แก่ การเข้าไปคบหาสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. คำว่า การฟังพระสัทธรรม (Saddhammassavanaṃ) ได้แก่ การฟังพระไตรปิฎกธรรมอันเป็นสัปปายะ. คำว่า โยนิโสมนสิการ (Yonisomanasikāro) ได้แก่ การมนสิการโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น. คำว่า การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม (Dhammānudhammappaṭipatti) ได้แก่ การปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาอันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตตรธรรม.

အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ အစလပ္ပသာဒေန. ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာနိ. ဖလဓာတုအာဟာရစတုက္ကာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ. အပိစေတ္ထ လူခပဏီတဝတ္ထုဝသေန ဩဠာရိကသုခုမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

คำว่า ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว (Aveccappasādena) ได้แก่ ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว. บททั้งหลายมีคำว่า “อิติปิ โส ภควา” เป็นต้น เราได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. จตุกกะคือผล ธาตุ และอาหาร มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ในอาหาจตุกกะนี้ พึงทราบความเป็นของหยาบและละเอียดโดยนัยแห่งวัตถุที่เศร้าหมองและประณีต.

ဝိညာဏဋ္ဌိတိယောတိ ဝိညာဏံ ဧတာသု တိဋ္ဌတီတိ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော. အာရမ္မဏဋ္ဌိတိဝသေနေတံ ဝုတ္တံ. ရူပူပါယန္တိ ရူပံ ဥပဂတံ ဟုတွာ. ပဉ္စဝေါကာရဘဝသ္မိဉှိ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ ရူပက္ခန္ဓံ နိဿာယ တိဋ္ဌတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ရူပါရမ္မဏန္တိ ရူပက္ခန္ဓဂေါစရံ ရူပပတိဋ္ဌိတံ ဟုတွာ. နန္ဒူပသေစနန္တိ [Pg.204] လောဘသဟဂတံ သမ္ပယုတ္တနန္ဒိယာဝ ဥပသိတ္တံ ဟုတွာ. ဣတရံ ဥပနိဿယကောဋိယာ. ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇတီတိ သဋ္ဌိပိ သတ္တတိပိ ဝဿာနိ ဧဝံ ပဝတ္တမာနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇတိ. ဝေဒနူပါယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမေဟိ ပန တီဟိ ပဒေဟိ စတုဝေါကာရဘဝေ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ ဝုတ္တံ. တဿ ယာဝတာယုကံ ပဝတ္တနဝသေန ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စတုက္ကဝသေန ပန ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ ဝိညာဏူပါယန္တိ န ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဝုစ္စမာနေ စ ‘‘ကတမံ နု ခေါ ဧတ္ထ ကမ္မဝိညာဏံ, ကတမံ ဝိပါကဝိညာဏ’’န္တိ သမ္မောဟော ဘဝေယျ, တသ္မာပိ န ဝုတ္တံ. အဂတိဂမနာနိ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ.

บทว่า วิญฺญาณฏฺฐิติโย ความว่า วิญญาณย่อมตั้งอยู่ในภพเหล่านี้ เหตุนั้น ภพเหล่านั้นจึงชื่อว่า วิญญาณัฏฐิติ (ที่ตั้งแห่งวิญญาณ) คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยนัยแห่งการตั้งอยู่เป็นอารมณ์ บทว่า รูปูปายํ ความว่า (วิญญาณ) เข้าไปอาศัยรูปแล้ว (ตั้งอยู่) จริงอยู่ ในปัญจโวการภพ อภิสังขารวิญญาณอาศัยรูปขันธ์แล้วตั้งอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ทรงหมายถึงอภิสังขารวิญญาณนั้น บทว่า รูปารมฺมณํ ความว่า มีรูปขันธ์เป็นอารมณ์ มีรูปขันธ์เป็นที่ตั้งแล้ว (ตั้งอยู่) บทว่า นนฺทูปเสจนํ ความว่า (อภิสังขารวิญญาณ) ที่สหรคตด้วยโลภะ อันความเพลินที่สัมปยุตกันนั่นแลรดแล้ว ส่วนวิญญาณนอกนี้ (อันความเพลิน) รดแล้วโดยส่วนแห่งอุปนิสัย บทว่า วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ ความว่า วิญญาณที่เป็นไปอยู่อย่างนี้ตลอด ๖๐ ปีบ้าง ๗๐ ปีบ้าง ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ แม้ในบทว่า เวทนูปายา เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ก็โดย ๓ บทเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงอภิสังขารวิญญาณในจตุโวการภพ พึงทราบการถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ของอภิสังขารวิญญาณนั้น โดยนัยแห่งความเป็นไปอยู่ตลอดอายุขัย แต่เพราะเทศนามาโดยนัยแห่งหมวด ๔ จึงมิได้ตรัสว่า วิญฺญาณูปายํ และเมื่อตรัสอย่างนี้ ความสงสัยอาจเกิดขึ้นว่า "ในบทนี้ กรรมวิญญาณเป็นไฉน วิปากวิญญาณเป็นไฉน" เพราะเหตุนั้น จึงมิได้ตรัสไว้ ส่วนอคติคมนะทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้อธิบายไว้พิสดารแล้ว

စီဝရဟေတူတိ တတ္ထ မနာပံ စီဝရံ လဘိဿာမီတိ စီဝရကာရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ ဘဝါဘဝဟေတူတိ ဧတ္ထ ဣတီတိ နိဒဿနတ္ထေ နိပါတော. ယထာ စီဝရာဒိဟေတု, ဧဝံ ဘဝါဘဝဟေတူပီတိ အတ္ထော. ဘဝါဘဝေါတိ စေတ္ထ ပဏီတပဏီတတရာနိ တေလမဓုဖာဏိတာဒီနိ အဓိပ္ပေတာနိ. ဣမေသံ ပန စတုန္နံ တဏှုပ္ပာဒါနံ ပဟာနတ္ထာယ ပဋိပါဋိယာဝ စတ္တာရော အရိယဝံသာ ဒေသိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဋိပဒါစတုက္ကံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. အက္ခမာဒီသု ပဓာနကရဏကာလေ သီတာဒီနိ န ခမတီတိ အက္ခမာ. ခမတီတိ ခမာ. ဣန္ဒြိယဒမနံ ဒမာ. ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိတက္ကသမနံ သမာ.

บทว่า จีวรเหตุ ความว่า ตัณหาย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวรว่า "เราจักได้จีวรที่น่าพอใจในที่นั้น" ในบทว่า อิติ ภวาภวเหตุ นี้ อิติ ศัพท์เป็นนิบาตในอรรถว่าตัวอย่าง ความว่า ตัณหาย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้นฉันใด ย่อมเกิดขึ้นแม้เพราะเหตุแห่งภวาภวะฉันนั้น และในบทว่า ภวาภโว นี้ ประสงค์ถึงสิ่งของอันประณีตและประณีตยิ่งขึ้นไป มีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อย เป็นต้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอริยวงศ์ ๔ ประการตามลำดับ เพื่อละตัณหาและอุปาทาน ๔ อย่างเหล่านี้ ปฏิปทาจตุกะ (หมวด ๔ แห่งข้อปฏิบัติ) ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ ในบทว่า อกฺขมา เป็นต้น อกฺขมา คือ ไม่อดทนต่อความหนาวเป็นต้นในเวลาทำความเพียร ขมา คือ อดทนได้ ทมะ คือ การฝึกอินทรีย์ สมา คือ การระงับวิตก โดยนัยว่า "ย่อมไม่ทนอยู่กับกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว" เป็นต้น

ဓမ္မပဒါနီတိ ဓမ္မကောဋ္ဌာသာနိ. အနဘိဇ္ဈာ ဓမ္မပဒံ နာမ အလောဘော ဝါ အလောဘသီသေန အဓိဂတဇ္ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ ဝါ. အဗျာပါဒေါ ဓမ္မပဒံ နာမ အကောပေါ ဝါ မေတ္တာသီသေန အဓိဂတဇ္ဈာနာဒီနိ ဝါ. သမ္မာသတိ ဓမ္မပဒံ နာမ သုပ္ပဋ္ဌိတသတိ ဝါ သတိသီသေန အဓိဂတဇ္ဈာနာဒီနိ ဝါ. သမ္မာသမာဓိ ဓမ္မပဒံ နာမ သမာပတ္တိ ဝါ အဋ္ဌသမာပတ္တိဝသေန အဓိဂတဇ္ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ ဝါ. ဒသာသုဘဝသေန ဝါ အဓိဂတဇ္ဈာနာဒီနိ အနဘိဇ္ဈာ ဓမ္မပဒံ. စတုဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန အဓိဂတာနိ အဗျာပါဒေါ ဓမ္မပဒံ. ဒသာနုဿတိအာဟာရေပဋိကူလသညာဝသေန အဓိဂတာနိ သမ္မာသတိ ဓမ္မပဒံ. ဒသကသိဏအာနာပါနဝသေန အဓိဂတာနိ သမ္မာသမာဓိ ဓမ္မပဒန္တိ.

บทว่า ธมฺมปทานิ ได้แก่ ส่วนแห่งธรรมะ ธรรมบทชื่อว่า อนภิชฌา ได้แก่ อโลภะ หรือ ฌาน วิปัสสนา มรรค ผล นิพพาน ที่บรรลุโดยมีอโลภะเป็นประธาน ธรรมบทชื่อว่า อพฺยาปาโท ได้แก่ อโกธะ (ความไม่โกรธ) หรือ ฌานเป็นต้น ที่บรรลุโดยมีเมตตาเป็นประธาน ธรรมบทชื่อว่า สมฺมาสติ ได้แก่ สติที่ตั้งมั่นดี หรือ ฌานเป็นต้น ที่บรรลุโดยมีสติเป็นประธาน ธรรมบทชื่อว่า สมฺมาสมาธิ ได้แก่ สมาบัติ หรือ ฌาน วิปัสสนา มรรค ผล นิพพาน ที่บรรลุโดยนัยแห่งสมาบัติ ๘ หรืออีกนัยหนึ่ง ฌานเป็นต้นที่บรรลุโดยนัยแห่งอสุภะ ๑๐ เป็นธรรมบทคืออนภิชฌา ฌานที่บรรลุโดยนัยแห่งพรหมวิหาร ๔ เป็นธรรมบทคืออพยาบาท ฌานเป็นต้นที่บรรลุโดยนัยแห่งอนุสสติ ๑๐ และอาหาเรปฏิกูลสัญญา เป็นธรรมบทคือสัมมาสติ ฌานเป็นต้นที่บรรลุโดยนัยแห่งกสิณ ๑๐ และอานาปานสติ เป็นธรรมบทคือสัมมาสมาธิ

ဓမ္မသမာဒါနေသု ပဌမံ အစေလကပဋိပဒါ. ဒုတိယံ တိဗ္ဗကိလေသဿ အရဟတ္တံ ဂဟေတုံ အသက္ကောန္တဿ အဿုမုခဿာပိ ရုဒတော ပရိသုဒ္ဓဗြဟ္မစရိယစရဏံ. တတိယံ ကာမေသု ပါတဗျတာ. စတုတ္ထံ စတ္တာရော ပစ္စယေ အလဘမာနဿာပိ [Pg.205] ဈာနဝိပဿနာဝသေန သုခသမင်္ဂိနော သာသနဗြဟ္မစရိယံ.

ในธรรมสมาทานทั้งหลาย ข้อแรกคือข้อปฏิบัติของอเจลก (นักบวชเปลือย) ข้อที่สองคือการประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ของภิกษุผู้มีกิเลสกล้า ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ แม้มีใบหน้าชุ่มด้วยน้ำตาร้องไห้อยู่ ข้อที่สามคือความเป็นผู้บริโภคกามคุณ ข้อที่สี่คือพรหมจรรย์ในพระศาสนาของภิกษุผู้เพียบพร้อมด้วยสุขโดยนัยแห่งฌานและวิปัสสนา แม้ไม่ได้ปัจจัย ๔

ဓမ္မက္ခန္ဓာတိ ဧတ္ထ ဂုဏဋ္ဌော ခန္ဓဋ္ဌော. သီလက္ခန္ဓောတိ သီလဂုဏော. ဧတ္ထ စ ဖလသီလံ အဓိပ္ပေတံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ စတူသုပိ ဌာနေသု ဖလမေဝ ဝုတ္တံ.

ในบทว่า ธมฺมกฺขนฺธา นี้ อรรถของขันธศัพท์คือคุณ (หรือกอง) บทว่า สีลกฺขนฺโธ ได้แก่ คุณคือศีล และในบทนี้ประสงค์ถึงผลสมาบัติศีล แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ ดังนั้น ในฐานะทั้ง ๔ แห่ง พระผู้มีพระภาคตรัสถึงผลสมาบัติเท่านั้น

ဗလာနီတိ ဥပတ္ထမ္ဘနဋ္ဌေန အကမ္ပိယဋ္ဌေန စ ဗလာနိ. တေသံ ပဋိပက္ခေဟိ ကောသဇ္ဇာဒီဟိ အကမ္ပနိယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဗ္ဗာနိပိ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန လောကိယလောကုတ္တရာနေဝ ကထိတာနိ.

บทว่า พลานิ ชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าค้ำจุน และเพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว พึงทราบความเป็นธรรมอันไม่หวั่นไหวเพราะธรรมที่เป็นข้าศึก มีความเกียจคร้านเป็นต้น ของพละเหล่านั้น พละทั้งหมด พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ โดยนัยแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรค

အဓိဋ္ဌာနာနီတိ ဧတ္ထ အဓီတိ ဥပသဂ္ဂမတ္တံ. အတ္ထတော ပန တေန ဝါ တိဋ္ဌန္တိ, တတ္ထ ဝါ တိဋ္ဌန္တိ, ဌာနမေဝ ဝါ တံတံဂုဏာဓိကာနံ ပုရိသာနံ အဓိဋ္ဌာနံ, ပညာဝ အဓိဋ္ဌာနံ ပညာဓိဋ္ဌာနံ. ဧတ္ထ စ ပဌမေန အဂ္ဂဖလပညာ. ဒုတိယေန ဝစီသစ္စံ. တတိယေန အာမိသပရိစ္စာဂေါ. စတုတ္ထေန ကိလေသူပသမော ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဌမေန စ ကမ္မဿကတပညံ ဝိပဿနာပညံ ဝါ အာဒိံ ကတွာ ဖလပညာ ကထိတာ. ဒုတိယေန ဝစီသစ္စံ အာဒိံ ကတွာ ပရမတ္ထသစ္စံ နိဗ္ဗာနံ. တတိယေန အာမိသပရိစ္စာဂံ အာဒိံ ကတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ကိလေသပရိစ္စာဂေါ. စတုတ္ထေန သမာပတ္တိဝိက္ခမ္ဘိတေ ကိလေသေ အာဒိံ ကတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ကိလေသဝူပသမော. ပညာဓိဋ္ဌာနေန ဝါ ဧကေန အရဟတ္တဖလပညာ ကထိတာ. သေသေဟိ ပရမတ္ထသစ္စံ. သစ္စာဓိဋ္ဌာနေန ဝါ ဧကေန ပရမတ္ထသစ္စံ ကထိတံ. သေသေဟိ အရဟတ္တပညာတိ မူသိကာဘယတ္ထေရော အာဟ.

ในบทว่า อธิฏฺฐานานิ นี้ อธิ ศัพท์เป็นเพียงอุปสรรค แต่โดยอรรถ บุคคลผู้ยิ่งด้วยคุณนั้นๆ ย่อมตั้งมั่นอยู่ด้วยธรรมนั้น หรือย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมนั้น หรือว่า การตั้งมั่นของบุคคลผู้ยิ่งด้วยคุณนั้นๆ นั่นแหละชื่อว่าอธิษฐาน หรือปัญญานั่นแหละเป็นที่ตั้งมั่น ชื่อว่าปัญญาธิษฐาน และในอธิษฐานธรรม ๔ อย่างนั้น พึงทราบว่า โดยข้อแรก ตรัสถึงอัคคผลปัญญา โดยข้อที่สอง ตรัสถึงวจีสัจจะ โดยข้อที่สาม ตรัสถึงอามิสจาคะ โดยข้อที่สี่ ตรัสถึงการสงบกิเลส อีกนัยหนึ่ง โดยข้อแรก ทรงแสดงผลปัญญา โดยเริ่มตั้งแต่วิปัสสนาปัญญาหรือกัมมัสสกตาปัญญา โดยข้อที่สอง ทรงแสดงปรมัตถสัจจะคือนิพพาน โดยเริ่มตั้งแต่วจีสัจจะ โดยข้อที่สาม ทรงแสดงการละกิเลสด้วยอัคคมรรค โดยเริ่มตั้งแต่อามิสจาคะ โดยข้อที่สี่ ทรงแสดงการสงบระงับกิเลสด้วยอัคคมรรค โดยเริ่มตั้งแต่กิเลสที่ข่มไว้ด้วยสมาบัติ หรืออีกนัยหนึ่ง โดยปัญญาธิษฐานอย่างเดียว ทรงแสดงอรหัตตผลปัญญา โดยอธิษฐานที่เหลือ ทรงแสดงปรมัตถสัจจะ หรือโดยสัจจาธิษฐานอย่างเดียว ทรงแสดงปรมัตถสัจจะ โดยอธิษฐานที่เหลือ ทรงแสดงอรหัตตผลปัญญา ดังนี้ ท่านพระมูสิกาภยเถระกล่าวไว้

ပဉှဗျာကရဏာဒိစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาจตุกกะ ว่าด้วยพยากรณ์ปัญหาเป็นต้น

၃၁၂. ပဉှဗျာကရဏာနိ မဟာပဒေသကထာယ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ.

๓๑๒. พยากรณ์ปัญหาทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้อธิบายไว้พิสดารแล้วในมหาปเทสกถา

ကဏှန္တိ ကာဠကံ ဒသအကုသလကမ္မပထကမ္မံ. ကဏှဝိပါကန္တိ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တနတော ကာဠကဝိပါကံ. သုက္ကန္တိ ပဏ္ဍရံ ကုသလကမ္မပထကမ္မံ. သုက္ကဝိပါကန္တိ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တနတော ပဏ္ဍရဝိပါကံ. ကဏှသုက္ကန္တိ မိဿကကမ္မံ. ကဏှသုက္ကဝိပါကန္တိ သုခဒုက္ခဝိပါကံ. မိဿကကမ္မဉှိ ကတွာ အကုသလေန တိရစ္ဆာနယောနိယံ မင်္ဂလဟတ္ထိဋ္ဌာနာဒီသု ဥပ္ပန္နော ကုသလေန ပဝတ္တေ သုခံ ဝေဒယတိ. ကုသလေန ရာဇကုလေပိ နိဗ္ဗတ္တော အကုသလေန ပဝတ္တေ ဒုက္ခံ ဝေဒယတိ. အကဏှအသုက္ကန္တိ ကမ္မက္ခယကရံ စတုမဂ္ဂဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ. တဉှိ [Pg.206] ယဒိ ကဏှံ ဘဝေယျ, ကဏှဝိပါကံ ဒဒေယျ. ယဒိ သုက္ကံ ဘဝေယျ, သုက္ကဝိပါကံ ဒဒေယျ. ဥဘယဝိပါကဿ ပန အဒါနတော အကဏှာသုက္ကဝိပါကတ္တာ အကဏှံ အသုက္ကန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

คำว่า กัณหะ (กรรมดำ) ได้แก่ กรรมที่เป็นอกุศลกรรมบถ ๑๐. คำว่า กัณหวิปากะ (วิบากของกรรมดำ) ได้แก่ วิบากที่ดำ เพราะเป็นเหตุให้เกิดในอบาย. คำว่า สุกกะ (กรรมขาว) ได้แก่ กรรมที่เป็นกุศลกรรมบถอันผ่องใส. คำว่า สุกกวิปากะ (วิบากของกรรมขาว) ได้แก่ วิบากที่ผ่องใส เพราะเป็นเหตุให้เกิดในสวรรค์. คำว่า กัณหสุกกะ (กรรมทั้งดำทั้งขาว) ได้แก่ กรรมที่เจือปนกัน. คำว่า กัณหสุกกวิปากะ (วิบากของกรรมทั้งดำทั้งขาว) ได้แก่ วิบากที่เป็นทั้งสุขและทุกข์. จริงอยู่ บุคคลทำกรรมที่เจือปนกันแล้ว ด้วยอกุศลจึงเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน ในตำแหน่งช้างมงคลเป็นต้น ด้วยกุศลจึงเสวยสุขในปวัตติกาล. หรือด้วยกุศลจึงเกิดในราชตระกูล ด้วยอกุศลจึงเสวยทุกข์ในปวัตติกาล. คำว่า อกัณหอสุขกะ (กรรมไม่ดำไม่ขาว) ประสงค์เอา จตุมรรคญาณ (ญาณในมรรค ๔) อันเป็นเหตุให้สิ้นกรรม. จริงอยู่ หากมรรคญาณนั้นเป็นกรรมดำ ก็พึงให้วิบากดำ หากเป็นกรรมขาว ก็พึงให้วิบากขาว แต่เพราะไม่ให้วิบากทั้งสองอย่าง จึงมีวิบากไม่ดำไม่ขาว เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าไม่ดำไม่ขาว นี้เป็นเนื้อความในกรรมข้อนี้.

သစ္ဆိကရဏီယာတိ ပစ္စက္ခကရဏေန စေဝ ပဋိလာဘေန စ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ. စက္ခုနာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ. ကာယေနာတိ သဟဇာတနာမကာယေန. ပညာယာတိ အရဟတ္တဖလဉာဏေန.

คำว่า สัจฉิกรณียา (ธรรมที่พึงทำให้แจ้ง) คือ พึงทำให้แจ้งด้วยการทำให้ประจักษ์และด้วยการบรรลุ. คำว่า จักขุนา (ด้วยจักษุ) ได้แก่ ด้วยทิพยจักษุ. คำว่า กาเยนะ (ด้วยกาย) ได้แก่ ด้วยนามกายที่เกิดร่วมกัน. คำว่า ปัญญายะ (ด้วยปัญญา) ได้แก่ ด้วยอรหัตตผลญาณ.

ဩဃာတိ ဝဋ္ဋသ္မိံ သတ္တေ ဩဟနန္တိ ဩသီဒါပေန္တီတိ ဩဃာ. တတ္ထ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမောဃော. ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဘဝေါဃော. တထာ ဈာနနိကန္တိ သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော စ ရာဂေါ. ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ဒိဋ္ဌောဃော.

คำว่า โอฆา (โอฆะ) คือ ธรรมชาติที่พัดพาสัตว์ทั้งหลายให้ตกต่ำ ให้จมลงในวัฏฏะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าโอฆะ. ในโอฆะเหล่านั้น ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ชื่อว่ากาโมฆะ. ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่าภโวฆะ. เช่นเดียวกัน ความใคร่ในฌานและราคะที่เกิดร่วมกับสัสสตทิฏฐิ (ก็ชื่อว่าภโวฆะ). ทิฏฐิ ๖๒ ประการ ชื่อว่าทิฏโฐฆะ.

ဝဋ္ဋသ္မိံ ယောဇေန္တီတိ ယောဂါ. တေ ဩဃာ ဝိယ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ธรรมชาติที่ประกอบสัตว์ทั้งหลายไว้ในวัฏฏะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โยคา (โยคะ). โยคะเหล่านั้นพึงทราบเหมือนโอฆะ.

ဝိသံယောဇေန္တီတိ ဝိသညောဂါ. တတ္ထ အသုဘဇ္ဈာနံ ကာမယောဂဝိသံယောဂေါ. တံ ပါဒကံ ကတွာ အဓိဂတော အနာဂါမိမဂ္ဂေါ ဧကန္တေနေဝ ကာမယောဂဝိသညောဂေါ နာမ. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဘဝယောဂဝိသညောဂေါ နာမ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ဒိဋ္ဌိယောဂဝိသညောဂေါ နာမ. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အဝိဇ္ဇာယောဂဝိသညောဂေါ နာမ.

ธรรมชาติที่ไม่ประกอบไว้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วิสังโยคา (วิสังโยคะ). ในวิสังโยคะเหล่านั้น อสุภฌานเป็นวิสังโยคะจากกามโยคะ. อนาคามิมรรคที่บรรลุแล้วโดยทำอสุภฌานนั้นให้เป็นบาท ชื่อว่าเป็นวิสังโยคะจากกามโยคะโดยส่วนเดียว. อรหัตตมรรค ชื่อว่าเป็นวิสังโยคะจากภวโยคะ. โสดาปัตติมรรค ชื่อว่าเป็นวิสังโยคะจากทิฏฐิโยคะ. อรหัตตมรรค ชื่อว่าเป็นวิสังโยคะจากอวิชชาโยคะ.

ဂန္ထနဝသေန ဂန္ထာ. ဝဋ္ဋသ္မိံ နာမကာယဉ္စေဝ ရူပကာယဉ္စ ဂန္ထတိ ဗန္ဓတိ ပလိဗုန္ဓတီတိ ကာယဂန္ထော. ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသောတိ ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမညန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တော ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသော.

ชื่อว่า คันถา (คันถะ) โดยนัยแห่งการร้อยรัด. ธรรมชาติที่ร้อยรัด ผูก และหน่วงเหนี่ยวนามกายและรูปกายไว้ในวัฏฏะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ากายคันถะ. คำว่า อิทังสัจจาภินิเวส คือ ความยึดมั่นในทิฏฐิอันเป็นไปอย่างนี้ว่า "ความเห็นนี้เท่านั้นจริง ความเห็นอื่นเปล่า".

ဥပါဒါနာနီတိ အာဒါနဂ္ဂဟဏာနိ. ကာမောတိ ရာဂေါ, သောယေဝ ဂဟဏဋ္ဌေန ဥပါဒါနန္တိ ကာမုပါဒါနံ. ဒိဋ္ဌီတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ, သာပိ ဂဟဏဋ္ဌေန ဥပါဒါနန္တိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ. ဣမိနာ သုဒ္ဓီတိ ဧဝံ သီလဝတာနံ ဂဟဏံ သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ. အတ္တာတိ ဧတေန ဝဒတိ စေဝ ဥပါဒိယတိ စာတိ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ.

คำว่า อุปาทานานิ (อุปาทาน) คือ การยึดมั่นถือมั่น. คำว่า กาโม (กาม) คือ ราคะ, ราคะนั้นนั่นแหละโดยความหมายว่ายึดถือจึงเป็นอุปาทาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ากามุปาทาน. คำว่า ทิฏฐิ คือ มิจฉาทิฏฐิ, แม้มิจฉาทิฏฐินั้นโดยความหมายว่ายึดถือจึงเป็นอุปาทาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าทิฏฐุปาทาน. การยึดถือศีลและพรตอย่างนี้ว่า "ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีลและพรตนี้" ชื่อว่าสีลัพพตุปาทาน. ธรรมชาติที่บุคคลย่อมกล่าวและย่อมยึดมั่นด้วยวาทะนี้ว่า "อัตตา" เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอัตตวาทุปาทาน.

ယောနိယောတိ ကောဋ္ဌာသာ. အဏ္ဍေ ဇာတာတိ အဏ္ဍဇာ. ဇလာဗုမှိ ဇာတာတိ ဇလာဗုဇာ. သံသေဒေ ဇာတာတိ သံသေဒဇာ. သယနသ္မိံ ပူတိမစ္ဆာဒီသု စ နိဗ္ဗတ္တာနမေတံ အဓိဝစနံ. ဝေဂေန အာဂန္တွာ ဥပပတိတာ ဝိယာတိ ဩပပါတိကာ. တတ္ထ ဒေဝမနုဿေသု သံသေဒဇဩပပါတိကာနံ အယံ [Pg.207] ဝိသေသော. သံသေဒဇာ မန္ဒာ ဒဟရာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဩပပါတိကာ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကာ ဟုတွာ. မနုဿေသု ဟိ ဘုမ္မဒေဝေသု စ ဣမာ စတဿောပိ ယောနိယော လဗ္ဘန္တိ. တထာ တိရစ္ဆာနေသု သုပဏ္ဏနာဂါဒီသု. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘တတ္ထ, ဘိက္ခဝေ, အဏ္ဍဇာ သုပဏ္ဏာ အဏ္ဍဇေဝ နာဂေ ဟရန္တိ, န ဇလာဗုဇေ န သံသေဒဇေ န ဩပပါတိကေ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၃၉၃). စာတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ ဥပရိဒေဝါ ဩပပါတိကာယေဝ. တထာ နေရယိကာ. ပေတေသု စတဿောပိ လဗ္ဘန္တိ. ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိယော သမ္ပသာဒနီယေ ကထိတာ ဧဝ.

คำว่า โยนิโย (กำเนิด) คือ ประเภท. สัตว์ที่เกิดในฟองไข่ ชื่อว่า อัณฑชะ. สัตว์ที่เกิดในมดลูก ชื่อว่า ชลาพุชะ. สัตว์ที่เกิดในเถ้าไคล ชื่อว่า สังเสทชะ. คำนี้เป็นชื่อของสัตว์ที่เกิดในที่นอน ในปลาเน่าเป็นต้น. สัตว์ที่เหมือนมาโดยเร็วแล้วอุบัติขึ้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โอปปาติกะ. ในบรรดากำเนิดเหล่านั้น ความแตกต่างของสังเสทชะและโอปปาติกะในหมู่เทวดาและมนุษย์มีดังนี้: สังเสทชะเกิดมามีอินทรีย์อ่อนและยังเยาว์, ส่วนโอปปาติกะเกิดมามีลักษณะเหมือนอายุ ๑๖ ปี. จริงอยู่ ในหมู่มนุษย์และภุมมเทวดา ย่อมพบโยนิทั้ง ๔ นี้ได้. เช่นเดียวกัน ในหมู่สัตว์เดรัจฉานมีครุฑและนาคเป็นต้น (ก็พบได้ทั้ง ๔ โยนิ). ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดานาคเหล่านั้น ครุฑที่เป็นอัณฑชะย่อมจับนาคที่เป็นอัณฑชะเท่านั้น ไม่จับนาคที่เป็นชลาพุชะ สังเสทชะ หรือโอปปาติกะ". เทวดาชั้นสูงขึ้นไปตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้นไป เป็นโอปปาติกะทั้งนั้น. เช่นเดียวกัน สัตว์นรกก็เป็นโอปปาติกะ. ในหมู่เปรต พบได้ทั้ง ๔ โยนิ. เรื่องการก้าวลงสู่ครรภ์ได้กล่าวไว้แล้วในสัมปสาทนียสูตร.

အတ္တဘာဝပဋိလာဘေသု ပဌမော ခိဍ္ဍာပဒေါသိကဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုတိယော ဩရဗ္ဘိကာဒီဟိ ဃာတိယမာနဥရဗ္ဘာဒိဝသေန. တတိယော မနောပဒေါသိကာဝသေန. စတုတ္ထော စာတုမဟာရာဇိကေ ဥပါဒါယ ဥပရိသေသဒေဝတာဝသေန. တေ ဟိ ဒေဝါ နေဝ အတ္တသဉ္စေတနာယ မရန္တိ, န ပရသဉ္စေတနာယ.

ในการได้อัตภาพทั้งหลาย การได้อัตภาพที่หนึ่ง พึงทราบโดยนัยแห่งเทวดาพวกขิฑฑาปโทสิกะ. การได้อัตภาพที่สอง พึงทราบโดยนัยแห่งแกะเป็นต้นที่ถูกคนฆ่าแกะเป็นต้นฆ่า. การได้อัตภาพที่สาม พึงทราบโดยนัยแห่งเทวดาพวกมโนปโทสิกะ. การได้อัตภาพที่สี่ พึงทราบโดยนัยแห่งเทวดาที่เหลือชั้นสูงขึ้นไปตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกา. เพราะว่าเทวดาเหล่านั้นย่อมไม่ตายด้วยความจงใจของตน และไม่ตายด้วยความจงใจของผู้อื่น.

ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓါဒိစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๔ มีทักขิณาวิสุทธิเป็นต้น

၃၁၃. ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိယောတိ ဒါနသင်္ခါတာ ဒက္ခိဏာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ မဟပ္ဖလာ ဟောန္တိ ဧတာဟီတိ ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိယော.

๓๑๓. คำว่า ทักขิณาวิสุทธิโย (ความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา) คือ ทักษิณาทานย่อมบริสุทธิ์ ย่อมมีผลมาก ด้วยเหตุเหล่านี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าทักขิณาวิสุทธิ.

ဒါယကတော ဝိသုဇ္ဈတိ, နော ပဋိဂ္ဂါဟကတောတိ ယတ္ထ ဒါယကော သီလဝါ ဟောတိ, ဓမ္မေနုပ္ပန္နံ ဒေယျဓမ္မံ ဒေတိ, ပဋိဂ္ဂါဟကော ဒုဿီလော. အယံ ဒက္ခိဏာ ဝေဿန္တရမဟာရာဇဿ ဒက္ခိဏာသဒိသာ. ပဋိဂ္ဂါဟကတော ဝိသုဇ္ဈတိ, နော ဒါယကတောတိ ယတ္ထ ပဋိဂ္ဂါဟကော သီလဝါ ဟောတိ, ဒါယကော ဒုဿီလော, အဓမ္မေနုပ္ပန္နံ ဒေတိ, အယံ ဒက္ခိဏာ စောရဃာတကဿ ဒက္ခိဏာသဒိသာ. နေဝ ဒါယကတော ဝိသုဇ္ဈတိ, နော ပဋိဂ္ဂါဟကတောတိ ယတ္ထ ဥဘောပိ ဒုဿီလာ ဒေယျဓမ္မောပိ အဓမ္မေန နိဗ္ဗတ္တော. ဝိပရိယာယေန စတုတ္ထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

คำว่า บริสุทธิ์ฝ่ายทายก ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก คือ ในทานใด ทายกเป็นผู้มีศีล ให้ไทยธรรมที่เกิดขึ้นโดยธรรม แต่ปฏิคาหกเป็นผู้ทุศีล. ทักษิณานี้เหมือนทักษิณาของพระเวสสันดรมหาราช. คำว่า บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายทายก คือ ในทานใด ปฏิคาหกเป็นผู้มีศีล แต่ทายกเป็นผู้ทุศีล ให้ไทยธรรมที่เกิดขึ้นโดยอธรรม. ทักษิณานี้เหมือนทักษิณาของนายเพชฌฆาตโจร. คำว่า ไม่บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหก คือ ในทานใด ทั้งสองฝ่ายเป็นผู้ทุศีล แม้ไทยธรรมก็เกิดขึ้นโดยอธรรม. พึงทราบความบริสุทธิ์ข้อที่สี่โดยนัยตรงกันข้าม (คือ บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหก).

သင်္ဂဟဝတ္ထူနီတိ သင်္ဂဟကာရဏာနိ. တာနိ ဟေဋ္ဌာ ဝိဘတ္တာနေဝ.

คำว่า สังคหวัตถูนิ (สังคหวัตถุ) คือ เหตุแห่งการสงเคราะห์. สังคหวัตถุเหล่านั้น ข้าพเจ้าได้จำแนกไว้แล้วในเบื้องต้น.

အနရိယဝေါဟာရာတိ အနရိယာနံ လာမကာနံ ဝေါဟာရာ.

คำว่า อนริยโวหารา (อนริยโวหาร) คือ โวหารของอนารยชนผู้เลวทราม.

အရိယဝေါဟာရာတိ အရိယာနံ သပ္ပုရိသာနံ ဝေါဟာရာ.

คำว่า อริยโวหารา (อริยโวหาร) คือ โวหารของอริยชนผู้เป็นสัตบุรุษ.

ဒိဋ္ဌဝါဒိတာတိ [Pg.208] ဒိဋ္ဌံ မယာတိ ဧဝံ ဝါဒိတာ. ဧတ္ထ စ တံတံသမုဋ္ဌာပကစေတနာဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

คำว่า ทิฏฐวาทิตา (ความเป็นผู้มีปกติกล่าวสิ่งที่เห็น) คือ ความเป็นผู้มีปกติกล่าวอย่างนี้ว่า "อันเราเห็นแล้ว". และในบทนี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งเจตนาที่ทำให้เกิดคำพูดนั้นๆ.

အတ္တန္တပါဒိစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๔ มีอัตตัตตปะเป็นต้น

၃၁၄. အတ္တန္တပါဒီသု ပဌမော အစေလကော. ဒုတိယော ဩရဗ္ဘိကာဒီသု အညတရော. တတိယော ယညယာဇကော. စတုတ္ထော သာသနေ သမ္မာပဋိပန္နော.

๓๑๔. ในบุคคลผู้ทรมานตนเป็นต้นนั้น บุคคลที่หนึ่งคืออเจลกะ (ชีเปลือย). บุคคลที่สองคือคนใดคนหนึ่งในจำพวกคนฆ่าแกะเป็นต้น. บุคคลที่สามคือผู้บูชายัญ. บุคคลที่สี่คือผู้ปฏิบัติดีในพระศาสนา.

အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နာဒီသု ပဌမော ယော သယံ သီလာဒိသမ္ပန္နော, ပရံ သီလာဒီသု န သမာဒပေတိ အာယသ္မာ ဝက္ကလိတ္ထေရော ဝိယ. ဒုတိယော ယော အတ္တနာ န သီလာဒိသမ္ပန္နော, ပရံ သီလာဒီသု သမာဒပေတိ အာယသ္မာ ဥပနန္ဒော ဝိယ. တတိယော ယော နေဝတ္တနာ သီလာဒိသမ္ပန္နော, ပရံ သီလာဒီသု န သမာဒပေတိ ဒေဝဒတ္တော ဝိယ. စတုတ္ထော ယော အတ္တနာ စ သီလာဒိသမ္ပန္နော ပရဉ္စ သီလာဒီသု သမာဒပေတိ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဝိယ.

ในบรรดาบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเป็นต้น บุคคลที่หนึ่งคือ ผู้ใดที่ตนเองถึงพร้อมด้วยศีลเป็นต้น แต่ไม่ชักชวนผู้อื่นในศีลเป็นต้น เหมือนท่านพระวักกลิเถระ บุคคลที่สองคือ ผู้ใดที่ตนเองไม่ถึงพร้อมด้วยศีลเป็นต้น แต่ชักชวนผู้อื่นในศีลเป็นต้น เหมือนท่านพระอุปนันทะ บุคคลที่สามคือ ผู้ใดที่ไม่ถึงพร้อมด้วยศีลเป็นต้นทั้งตนเอง และไม่ชักชวนผู้อื่นในศีลเป็นต้น เหมือนพระเทวทัต บุคคลที่สี่คือ ผู้ใดที่ตนเองก็ถึงพร้อมด้วยศีลเป็นต้น และชักชวนผู้อื่นในศีลเป็นต้นด้วย เหมือนท่านพระมหากัสสปเถระ

တမာဒီသု တမောတိ အန္ဓကာရဘူတော. တမပရာယဏောတိ တမမေဝ ပရံ အယနံ ဂတိ အဿာတိ တမပရာယဏော. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ပဌမော နီစေ စဏ္ဍာလာဒိကုလေ ဒုဇ္ဇီဝိတေ ဟီနတ္တဘာဝေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ ပရိပူရေတိ. ဒုတိယော တထာဝိဓော ဟုတွာ တီဏိ သုစရိတာနိ ပရိပူရေတိ. တတိယော ဥဠာရေ ခတ္တိယကုလေ ဗဟုအန္နပါနေ သမ္ပန္နတ္တဘာဝေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ ပရိပူရေတိ. စတုတ္ထော တာဒိသောဝ ဟုတွာ တီဏိ သုစရိတာနိ ပရိပူရေတိ.

ในบทมีคำว่า ตมะ เป็นต้น บทว่า ตโม หมายถึง ผู้เป็นดุจความมืด บทว่า ตมปรายโณ หมายถึง ผู้มีความมืดนั่นแหละเป็นที่ไปเบื้องหน้า คือเป็นคติของเขา พึงทราบความหมายในบททั้งปวงอย่างนี้ และในบุคคล 4 จำพวกนั้น บุคคลที่หนึ่ง บังเกิดในตระกูลต่ำ คือตระกูลจัณฑาลเป็นต้น ในความเป็นอยู่ลำบาก ในภาวะที่เลวทรามแล้ว ย่อมบำเพ็ญทุจริต 3 ให้บริบูรณ์ บุคคลที่สอง เป็นเช่นนั้นแล้ว ย่อมบำเพ็ญสุจริต 3 ให้บริบูรณ์ บุคคลที่สาม บังเกิดในตระกูลสูง คือตระกูลกษัตริย์ ในภาวะที่สมบูรณ์ด้วยข้าวและน้ำมากแล้ว ย่อมบำเพ็ญทุจริต 3 ให้บริบูรณ์ บุคคลที่สี่ เป็นเช่นนั้นแล้ว ย่อมบำเพ็ญสุจริต 3 ให้บริบูรณ์

သမဏမစလောတိ သမဏအစလော. မ-ကာရော ပဒသန္ဓိမတ္တံ. သော သောတာပန္နော ဝေဒိတဗ္ဗော. သောတာပန္နော ဟိ စတူဟိ ဝါတေဟိ ဣန္ဒခီလော ဝိယ ပရပ္ပဝါဒေဟိ အကမ္ပိယော. အစလသဒ္ဓါယ သမန္နာဂတောတိ သမဏမစလော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သမဏမစလော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ’’တိ (ပု. ပ. ၁၉၀) ဝိတ္ထာရော. ရာဂဒေါသာနံ ပန တနုဘူတတ္တာ သကဒါဂါမီ သမဏပဒုမော နာမ. တေနာဟ – ‘‘ကတမော ပန ပုဂ္ဂလော သမဏပဒုမော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော သကိဒေဝ ဣမံ လောကံ အာဂန္တွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော [Pg.209] သမဏပဒုမော’’တိ (ပု. ပ. ၁၉၀). ရာဂဒေါသာနံ အဘာဝါ ခိပ္ပမေဝ ပုပ္ဖိဿတီတိ အနာဂါမီ သမဏပုဏ္ဍရီကော နာမ. တေနာဟ – ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သမဏပုဏ္ဍရီကော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော ပဉ္စန္နံ ဩရမ္ဘာဂိယာနံ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သမဏပုဏ္ဍရီကော’’တိ (ပု. ပ. ၁၉၀). အရဟာ ပန သဗ္ဗေသမ္ပိ ဂန္ထကာရကိလေသာနံ အဘာဝါ သမဏေသု သမဏသုခုမာလော နာမ. တေနာဟ – ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သမဏေသု သမဏသုခုမာလော? ဣဓေကစ္စော အာသဝါနံ ခယာ…ပေ… ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သမဏေသု သမဏသုခုမာလော’’တိ.

บทว่า สมณมจโล คือ สมณอจโล (สมณะผู้ไม่หวั่นไหว) ม-อักษร เป็นเพียงบทสนธิ พึงทราบว่า สมณอจลบุคคลนั้นคือพระโสดาบัน จริงอยู่ พระโสดาบันเป็นผู้ไม่หวั่นไหวเพราะปรัปปวาท เหมือนเสาเขื่อนที่ไม่หวั่นไหวเพราะลม (ที่พัดมาจากทิศ) ทั้ง 4 ชื่อว่า สมณมจละ เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยศรัทธาที่ไม่หวั่นไหว คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า – “ก็บุคคลผู้เป็นสมณมจละเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป...” ดังนี้เป็นต้นโดยพิสดาร ส่วนพระสกทาคามี ชื่อว่า สมณปทุมะ เพราะราคะและโทสะเบาบาง เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า – “ก็บุคคลผู้เป็นสมณปทุมะเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ มาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียว ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า สมณปทุมะ” ดังนี้ พระอนาคามี ชื่อว่า สมณปุณฑรีกะ เพราะราคะและโทสะไม่มีแล้ว และจักเบ่งบานโดยพลัน เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า – “ก็บุคคลผู้เป็นสมณปุณฑรีกะเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕...ฯลฯ... บุคคลนี้เรียกว่า สมณปุณฑรีกะ” ดังนี้ ส่วนพระอรหันต์ ชื่อว่า สมณสุขุมาลในหมู่สมณะ เพราะกิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งปวงไม่มี เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า – “ก็บุคคลผู้เป็นสมณสุขุมาลในหมู่สมณะเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป...ฯลฯ... เข้าถึงอยู่ บุคคลนี้เรียกว่า สมณสุขุมาลในหมู่สมณะ” ดังนี้

‘‘ဣမေ ခေါ, အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ သမပညာသာယ စတုက္ကာနံ ဝသေန ဒွေပဉှသတာနိ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ.

บทมีคำว่า “อิเม โข อาวุโส” เป็นต้น พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงปัญหา 200 ข้อ โดยหมวด 4 ที่มีจำนวนเท่ากันคือ 50 หมวด ได้แสดงธรรมอันมีรสคือความสามัคคี ดังนี้แล

စတုက္ကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยหมวด 4 จบแล้ว

ပဉ္စကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยหมวด 5

၃၁၅. ဣတိ စတုက္ကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပဉ္စကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ရူပက္ခန္ဓော လောကိယော. သေသာ လောကိယလောကုတ္တရာ. ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ လောကိယာဝ. ဝိတ္ထာရတော ပန ခန္ဓကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ. ကာမဂုဏာ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတာဝ.

๓๑๕. ครั้นแสดงธรรมอันมีรสคือความสามัคคีโดยหมวด 4 อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยหมวด 5 จึงเริ่มเทศนาอีกครั้ง ในขันธ์ 5 เหล่านั้น รูปขันธ์เป็นโลกิยะ ขันธ์ที่เหลือเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ อุปาทานขันธ์เป็นโลกิยะอย่างเดียว ส่วนขันธกถาโดยพิสดาร ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค กามคุณทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้อธิบายไว้โดยพิสดารแล้วในเบื้องต่ำ

သုကတဒုက္ကဋာဒီဟိ ဂန္တဗ္ဗာတိ ဂတိယော. နိရယောတိ နိရဿာဒေါ. သဟောကာသေန ခန္ဓာ ကထိတာ. တတော ပရေသု တီသု နိဗ္ဗတ္တာ ခန္ဓာဝ ဝုတ္တာ. စတုတ္ထေ ဩကာသောပိ.

ชื่อว่า คติ เพราะเป็นที่อันสัตว์ผู้ทำกรรมดีและกรรมชั่วเป็นต้นพึงไป บทว่า นิรโย คือ ที่ที่ปราศจากความยินดี (ในบทว่านิรโยนี้) ท่านกล่าวขันธ์ทั้งหลายพร้อมทั้งโอกาสโลก ใน 3 บทถัดจากบทนั้นไป ท่านกล่าวเฉพาะขันธ์ที่บังเกิดแล้วเท่านั้น ในคติที่ 4 ท่านกล่าวถึงโอกาสโลกด้วย

အာဝါသေ မစ္ဆရိယံ အာဝါသမစ္ဆရိယံ. တေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု အာဂန္တုကံ ဒိသွာ ‘‘ဧတ္ထ စေတိယဿ ဝါ သံဃဿ ဝါ ပရိက္ခာရော ဌပိတော’’တိအာဒီနိ ဝတွာ သံဃိကမ္ပိ အာဝါသံ နိဝါရေတိ. သော ကာလင်္ကတွာ ပေတော ဝါ အဇဂရော ဝါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တတိ. ကုလေ မစ္ဆရိယံ ကုလမစ္ဆရိယံ. တေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု တေဟိ ကာရဏေဟိ အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကကုလေ အညေသံ [Pg.210] ပဝေသနမ္ပိ နိဝါရေတိ. လာဘေ မစ္ဆရိယံ လာဘမစ္ဆရိယံ. တေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု သံဃိကမ္ပိ လာဘံ မစ္ဆရာယန္တော ယထာ အညေ န လဘန္တိ, ဧဝံ ကရောတိ. ဝဏ္ဏေ မစ္ဆရိယံ ဝဏ္ဏမစ္ဆရိယံ. ဝဏ္ဏောတိ စေတ္ထ သရီရဝဏ္ဏောပိ ဂုဏဝဏ္ဏောပိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရိယတ္တိဓမ္မေ မစ္ဆရိယံ ဓမ္မမစ္ဆရိယံ. တေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ‘‘ဣမံ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏိတွာ ဧသော မံ အဘိဘဝိဿတီ’’တိ အညဿ န ဒေတိ. ယော ပန ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန ဝါ ပုဂ္ဂလာနုဂ္ဂဟေန ဝါ န ဒေတိ, န တံ မစ္ဆရိယံ.

ความตระหนี่ในอาวาส ชื่อว่า อาวาสมัจฉริยะ ภิกษุผู้ประกอบด้วยมัจฉริยะนั้น เห็นภิกษุอาคันตุกะแล้ว กล่าวคำเป็นต้นว่า “ในที่นี้ บริขารของพระเจดีย์หรือของสงฆ์วางไว้” แล้วห้ามแม้อาวาสอันเป็นของสงฆ์ ภิกษุนั้นทำกาละแล้ว ย่อมบังเกิดเป็นเปรตหรือเป็นงูเหลือม ความตระหนี่ในตระกูล ชื่อว่า กุลมัจฉริยะ ภิกษุผู้ประกอบด้วยมัจฉริยะนั้น ย่อมห้ามแม้การเข้าไปของภิกษุเหล่าอื่นในตระกูลอุปัฏฐากของตนด้วยเหตุเหล่านั้น ความตระหนี่ในลาภ ชื่อว่า ลาภมัจฉริยะ ภิกษุผู้ประกอบด้วยมัจฉริยะนั้น ตระหนี่แม้ลาภอันเป็นของสงฆ์ ย่อมกระทำโดยประการที่ภิกษุเหล่าอื่นจะไม่ได้ ความตระหนี่ในวรรณะ ชื่อว่า วรรณมัจฉริยะ ในบทว่า วรรณะ นี้ พึงทราบทั้งสีสันแห่งสรีระและคุณวรรณะ ความตระหนี่ในปริยัติธรรม ชื่อว่า ธรรมมัจฉริยะ ภิกษุผู้ประกอบด้วยมัจฉริยะนั้น คิดว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักครอบงำเรา” จึงไม่ให้แก่ผู้อื่น ส่วนผู้ใดไม่ให้เพราะอนุเคราะห์ธรรมหรือเพราะอนุเคราะห์บุคคล การไม่ให้นั้นไม่เป็นมัจฉริยะ

စိတ္တံ နိဝါရေန္တိ ပရိယောနန္ဓန္တီတိ နီဝရဏာနိ. ကာမစ္ဆန္ဒော နီဝရဏပတ္တော အရဟတ္တမဂ္ဂဝဇ္ဈော. ကာမရာဂါနုသယော ကာမရာဂသံယောဇနပတ္တော အနာဂါမိမဂ္ဂဝဇ္ဈော. ထိနံ စိတ္တဂေလညံ. မိဒ္ဓံ ခန္ဓတ္တယဂေလညံ. ဥဘယမ္ပိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝဇ္ဈံ. တထာ ဥဒ္ဓစ္စံ. ကုက္ကုစ္စံ အနာဂါမိမဂ္ဂဝဇ္ဈံ. ဝိစိကိစ္ဆာ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ.

ธรรมเหล่าใดย่อมห้ามจิต ย่อมครอบงำจิต เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า นิวรณ์ กามฉันทะที่ถึงความเป็นนิวรณ์ เป็นธรรมที่พระอรหัตตมรรคพึงกำจัด กามราคานุสัยที่ถึงความเป็นกามราคสังโยชน์ เป็นธรรมที่พระอนาคามิมรรคพึงกำจัด ถีนะ คือ ความป่วยไข้แห่งจิต มิทธะ คือ ความป่วยไข้แห่งขันธ์ 3 แม้ทั้งสองอย่างเป็นธรรมที่พระอรหัตตมรรคพึงกำจัด อุทธัจจะก็เช่นกัน กุกกุจจะ เป็นธรรมที่พระอนาคามิมรรคพึงกำจัด วิจิกิจฉา เป็นธรรมที่ปฐมมรรคพึงกำจัด

သံယောဇနာနီတိ ဗန္ဓနာနိ. တေဟိ ပန ဗဒ္ဓေသု ပုဂ္ဂလေသု ရူပါရူပဘဝေ နိဗ္ဗတ္တာ သောတာပန္နသကဒါဂါမိနော အန္တောဗဒ္ဓါ ဗဟိသယိတာ နာမ. တေသဉှိ ကာမဘဝေ ဗန္ဓနံ. ကာမဘဝေ အနာဂါမိနော ဗဟိဗဒ္ဓါ အန္တောသယိတာ နာမ. တေသဉှိ ရူပါရူပဘဝေ ဗန္ဓနံ. ကာမဘဝေ သောတာပန္နသကဒါဂါမိနော အန္တောဗဒ္ဓါ အန္တောသယိတာ နာမ. ရူပါရူပဘဝေ အနာဂါမိနော ဗဟိဗဒ္ဓါ ဗဟိသယိတာ နာမ. ခီဏာသဝေါ သဗ္ဗတ္ထ အဗန္ဓနော.

บทว่า สํโยชนานิ คือ ธรรมเครื่องผูก ก็ในบรรดาบุคคลที่ถูกสังโยชน์เหล่านั้นผูกไว้ พระโสดาบันและพระสกทาคามีผู้บังเกิดในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่า ผู้ถูกผูกไว้ภายใน ผู้นอนอยู่ภายนอก จริงอยู่ เครื่องผูกในกามภพของท่านเหล่านั้นยังมีอยู่ พระอนาคามี (ผู้บังเกิด) ในกามภพ ชื่อว่า ผู้ถูกผูกไว้ภายนอก ผู้นอนอยู่ภายใน จริงอยู่ เครื่องผูกในรูปภพและอรูปภพของท่านเหล่านั้นยังมีอยู่ พระโสดาบันและพระสกทาคามีในกามภพ ชื่อว่า ผู้ถูกผูกไว้ภายใน ผู้นอนอยู่ภายใน พระอนาคามีในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่า ผู้ถูกผูกไว้ภายนอก ผู้นอนอยู่ภายนอก ส่วนพระขีณาสพ เป็นผู้ไม่มีเครื่องผูกในที่ทั้งปวง

သိက္ခိတဗ္ဗံ ပဒံ သိက္ခာပဒံ, သိက္ခာကောဋ္ဌာသောတိ အတ္ထော. သိက္ခာယ ဝါ ပဒံ သိက္ခာပဒံ, အဓိစိတ္တအဓိပညာသိက္ခာယ အဓိဂမုပါယောတိ အတ္ထော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန သိက္ခာပဒကထာ ဝိဘင်္ဂပ္ပကရဏေ သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ အာဂတာ ဧဝ.

ธรรมที่พึงศึกษา ชื่อว่า สิกขาบท มีความหมายว่า ส่วนแห่งสิกขา. อีกอย่างหนึ่ง เหตุแห่งสิกขา ชื่อว่า สิกขาบท มีความหมายว่า เป็นอุบายแห่งการบรรลุอธิจิตตสิกขาและอธิปัญญาสิกขา. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้. ส่วนถ้อยคำว่าด้วยสิกขาบทโดยพิสดาร มาแล้วนั่นเทียวในสิกขาบทวิภังค์ ในคัมภีร์วิภังค์.

အဘဗ္ဗဋ္ဌာနာဒိပဉ္စကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอธิบายหมวด ๕ มีอัพพัฏฐานเป็นต้น

၃၁၆. ‘‘အဘဗ္ဗော, အာဝုသော, ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု သဉ္စိစ္စ ပါဏ’’န္တိအာဒိ ဒေသနာသီသမေဝ, သောတာပန္နာဒယောပိ ပန အဘဗ္ဗာ. ပုထုဇ္ဇနခီဏာသဝါနံ နိန္ဒာပသံသတ္ထမ္ပိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ပုထုဇ္ဇနော နာမ ဂါရယှော, မာတုဃာတာဒီနိပိ ကရောတိ[Pg.211]. ခီဏာသဝေါ ပန ပါသံသော, ကုန္ထကိပိလ္လိကဃာတာဒီနိပိ န ကရောတီတိ.

๓๑๖. คำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุผู้สิ้นอาสวะไม่ควรที่จะจงใจฆ่าสัตว์” เป็นเพียงหัวข้อเทศนาเท่านั้น แต่ว่าแม้พระโสดาบันเป็นต้นก็ไม่ควร (ที่จะทำปาณาติบาต) เช่นกัน. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ เพื่อประโยชน์ในการติเตียนปุถุชนและสรรเสริญพระขีณาสพ. ชื่อว่าปุถุชนเป็นผู้อันบุคคลพึงติเตียน ย่อมกระทำแม้ซึ่งกรรมมีฆ่ามารดาเป็นต้น. ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้อันบุคคลพึงสรรเสริญ ย่อมไม่กระทำแม้ซึ่งกรรมมีฆ่ามดและปลวกเป็นต้น.

ဗျသနေသု ဝိယဿတီတိ ဗျသနံ, ဟိတသုခံ ခိပတိ ဝိဒ္ဓံသေတီတိ အတ္ထော. ဉာတီနံ ဗျသနံ ဉာတိဗျသနံ, စောရရောဂဘယာဒီဟိ ဉာတိဝိနာသောတိ အတ္ထော. ဘောဂါနံ ဗျသနံ ဘောဂဗျသနံ, ရာဇစောရာဒိဝသေန ဘောဂဝိနာသောတိ အတ္ထော. ရောဂေါ ဧဝ ဗျသနံ ရောဂဗျသနံ. ရောဂေါ ဟိ အာရောဂျံ ဗျသတိ ဝိနာသေတီတိ ဗျသနံ, သီလဿ ဗျသနံ သီလဗျသနံ. ဒုဿီလျဿေတံ နာမံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဝိနာသယမာနာ ဥပ္ပန္နာ ဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဗျသနံ ဒိဋ္ဌိဗျသနံ. ဧတ္ထ စ ဉာတိဗျသနာဒီနိ တီဏိ နေဝ အကုသလာနိ န တိလက္ခဏာဟတာနိ. သီလဒိဋ္ဌိဗျသနဒွယံ အကုသလံ တိလက္ခဏာဟတံ. တေနေဝ ‘‘နာဝုသော, သတ္တာ ဉာတိဗျသနဟေတု ဝါ’’တိအာဒိမာဟ.

ในบรรดาพยสนะเหล่านั้น สภาวะที่ทำลาย ชื่อว่า พยสนะ มีความหมายว่า กำจัด ทำลายประโยชน์สุข. ความพินาศแห่งญาติทั้งหลาย ชื่อว่า ญาติพยสนะ มีความหมายว่า ความพินาศแห่งญาติเพราะภัยมีโจรและโรคเป็นต้น. ความพินาศแห่งโภคะทั้งหลาย ชื่อว่า โภคพยสนะ มีความหมายว่า ความพินาศแห่งโภคะด้วยอำนาจพระราชาและโจรเป็นต้น. โรคนั่นแหละเป็นพยสนะ ชื่อว่า โรคพยสนะ. จริงอยู่ โรคย่อมทำลายความไม่มีโรค เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า พยสนะ. ความพินาศแห่งศีล ชื่อว่า ศีลพยสนะ นั่นเป็นชื่อของความเป็นผู้ทุศีล. ทิฏฐิที่เกิดขึ้นทำลายสัมมาทิฏฐิอยู่ นั่นแหละเป็นพยสนะ ชื่อว่า ทิฏฐิพยสนะ. และในพยสนะเหล่านั้น พยสนะ ๓ อย่างมีญาติพยสนะเป็นต้น ไม่เป็นอกุศลเลย และไม่ถูกไตรลักษณ์ประหาร. พยสนะ ๒ อย่างคือศีลพยสนะและทิฏฐิพยสนะ เป็นอกุศล และถูกไตรลักษณ์ประหาร. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลาย...เพราะเหตุแห่งญาติพยสนะ...”.

ဉာတိသမ္ပဒါတိ ဉာတီနံ သမ္ပဒါ ပါရိပူရီ ဗဟုဘာဝေါ. ဘောဂသမ္ပဒါယပိ ဧသေဝ နယော. အာရောဂျဿ သမ္ပဒါ အာရောဂျသမ္ပဒါ. ပါရိပူရီ ဒီဃရတ္တံ အရောဂတာ. သီလဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓာပိ ဉာတိသမ္ပဒါဒယော နော ကုသလာ, န တိလက္ခဏာဟတာ. သီလဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါ ကုသလာ, တိလက္ခဏာဟတာ. တေနေဝ ‘‘နာဝုသော, သတ္တာ ဉာတိသမ္ပဒါဟေတု ဝါ’’တိအာဒိမာဟ.

บทว่า ญาติสมฺปทา ความว่า ความถึงพร้อมแห่งญาติทั้งหลาย คือความบริบูรณ์ ความมีมาก. แม้ในโภคสัมปทาก็นัยนี้เช่นกัน. ความถึงพร้อมแห่งความไม่มีโรค ชื่อว่า อโรคยสัมปทา คือความบริบูรณ์ คือความเป็นผู้ไม่มีโรคตลอดกาลนาน. แม้ในศีลสัมปทาและทิฏฐิสัมปทาก็นัยนี้เช่นกัน. แม้ในที่นี้ สัมปทามีญาติสัมปทาเป็นต้น ไม่เป็นกุศล และไม่ถูกไตรลักษณ์ประหาร. ศีลสัมปทาและทิฏฐิสัมปทา เป็นกุศล และถูกไตรลักษณ์ประหาร. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลาย...เพราะเหตุแห่งญาติสัมปทา...”.

သီလဝိပတ္တိသီလသမ္ပတ္တိကထာ မဟာပရိနိဗ္ဗာနေ ဝိတ္ထာရိတာဝ.

เรื่องศีลวิบัติและศีลสมบัติ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยพิสดารแล้วนั่นเทียวในมหาปรินิพพานสูตร.

စောဒကေနာတိ ဝတ္ထုသံသန္ဒဿနာ, အာပတ္တိသံသန္ဒဿနာ, သံဝါသပ္ပဋိက္ခေပေါ, သာမီစိပ္ပဋိက္ခေပေါတိ စတူဟိ စောဒနာဝတ္ထူဟိ စောဒယမာနေန. ကာလေန ဝက္ခာမိ နော အကာလေနာတိ ဧတ္ထ စုဒိတကဿ ကာလော ကထိတော, န စောဒကဿ. ပရံ စောဒေန္တေန ဟိ ပရိသမဇ္ဈေ ဝါ ဥပေါသထပဝါရဏဂ္ဂေ ဝါ အာသနသာလာဘောဇနသာလာဒီသု ဝါ န စောဒေတဗ္ဗံ. ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နကာလေ ‘‘ကရောတာယသ္မာ ဩကာသံ, အဟံ အာယသ္မန္တံ ဝတ္တုကာမော’’တိ ဧဝံ ဩကာသံ ကာရေတွာ စောဒေတဗ္ဗံ. ပုဂ္ဂလံ ပန ဥပပရိက္ခိတွာ ယော လောလပုဂ္ဂလော အဘူတံ ဝတွာ ဘိက္ခူနံ အယသံ အာရောပေတိ, သော ဩကာသကမ္မံ ဝိနာပိ စောဒေတဗ္ဗော. ဘူတေနာတိ တစ္ဆေန သဘာဝေန. သဏှေနာတိ မဋ္ဌေန မုဒုကေန. အတ္ထသဉှိတေနာတိ အတ္ထကာမတာယ ဟိတကာမတာယ ဥပေတေန.

บทว่า โจทเกน ความว่า อันภิกษุผู้ถูกโจทก์โจทด้วยโจทนาวัตถุ ๔ อย่าง คือ การแสดงวัตถุ การแสดงอาบัติ การห้ามสังวาส การห้ามสามีจิกรรม. ในคำว่า “ข้าพเจ้าจักกล่าวตามกาล ไม่ใช่ในอกาล” นี้ ท่านกล่าวถึงกาลสำหรับผู้ถูกโจท ไม่ใช่สำหรับโจทก์. จริงอยู่ ภิกษุผู้โจทผู้อื่น ไม่พึงโจทในท่ามกลางบริษัทก็ดี ในโรงอุโบสถหรือโรงปวารณาก็ดี ในศาลาที่นั่งหรือศาลาฉันเป็นต้นก็ดี. พึงขอโอกาสในเวลาที่นั่งในที่พักกลางวันอย่างนี้ว่า “ท่านผู้มีอายุ โปรดทำโอกาส ข้าพเจ้าปรารถนาจะกล่าวกับท่านผู้มีอายุ” แล้วจึงโจท. แต่เมื่อพิจารณาบุคคลแล้ว บุคคลผู้เหลาะแหละใด กล่าวคำไม่จริง ยกความเสื่อมเสียขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลาย บุคคลนั้นพึงถูกโจทได้แม้ไม่ต้องขอโอกาส. บทว่า ภูเตน ได้แก่ โดยเรื่องจริง โดยสภาพจริง. บทว่า สณฺเหน ได้แก่ ด้วยคำไพเราะอ่อนหวาน. บทว่า อตฺถสญฺหิเตน ได้แก่ ประกอบด้วยความปรารถนาประโยชน์และความปรารถนาเกื้อกูล.

ပဓာနိယင်္ဂပဉ္စကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอธิบายปธานิยังคะหมวด ๕

၃၁၇. ပဓာနိယင်္ဂါနီတိ [Pg.212] ပဓာနံ ဝုစ္စတိ ပဒဟနံ, ပဓာနမဿ အတ္ထီတိ ပဓာနိယော, ပဓာနိယဿ ဘိက္ခုနော အင်္ဂါနိ ပဓာနိယင်္ဂါနိ. သဒ္ဓေါတိ သဒ္ဓါယ သမန္နာဂတော. သဒ္ဓါ ပနေသာ အာဂမနသဒ္ဓါ, အဓိဂမနသဒ္ဓါ, ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ, ပသာဒသဒ္ဓါတိ စတုဗ္ဗိဓာ. တတ္ထ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ သဒ္ဓါ အဘိနီဟာရတော အာဂတတ္တာ အာဂမနသဒ္ဓါ နာမ. အရိယသာဝကာနံ ပဋိဝေဓေန အဓိဂတတ္တာ အဓိဂမနသဒ္ဓါ နာမ. ဗုဒ္ဓေါ ဓမ္မော သံဃောတိ ဝုတ္တေ အစလဘာဝေန ဩကပ္ပနံ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ နာမ. ပသာဒုပ္ပတ္တိ ပသာဒသဒ္ဓါ နာမ. ဣဓ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ အဓိပ္ပေတာ. ဗောဓိန္တိ စတုတ္ထမဂ္ဂဉာဏံ. တံ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ တထာဂတေနာတိ သဒ္ဒဟတိ. ဒေသနာသီသမေဝ စေတံ, ဣမိနာ ပန အင်္ဂေန တီသုပိ ရတနေသု သဒ္ဓါ အဓိပ္ပေတာ. ယဿ ဟိ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒေါ ဗလဝါ, တဿ ပဓာနဝီရိယံ ဣဇ္ဈတိ. အပ္ပာဗာဓောတိ အရောဂေါ. အပ္ပာတင်္ကောတိ နိဒ္ဒုက္ခော. သမဝေပါကိနိယာတိ သမဝိပါစနီယာ. ဂဟဏိယာတိ ကမ္မဇတေဇောဓာတုယာ. နာတိသီတာယ နာစ္စုဏှာယာတိ အတိသီတဂဟဏိကော သီတဘီရူ ဟောတိ, အစ္စုဏှဂဟဏိကော ဥဏှဘီရူ ဟောတိ, တေသံ ပဓာနံ န ဣဇ္ဈတိ. မဇ္ဈိမဂဟဏိကဿ ဣဇ္ဈတိ. တေနာဟ – ‘‘မဇ္ဈိမာယ ပဓာနက္ခမာယာ’’တိ. ယထာဘူတံ အတ္တာနံ အာဝိကတ္တာတိ ယထာဘူတံ အတ္တနော အဂုဏံ ပကာသေတာ. ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာတိ ဥဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ ဂန္တုံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ သမတ္ထာယ, ဧတေန ပညာသလက္ခဏပရိဂ္ဂါဟကံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ ဝုတ္တံ. အရိယာယာတိ ပရိသုဒ္ဓါယ. နိဗ္ဗေဓိကာယာတိ အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗေ လောဘက္ခန္ဓာဒယော နိဗ္ဗိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာယ. သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာတိ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ ယံ ယံ ဒုက္ခံ ခီယတိ, တဿ တဿ ဒုက္ခဿ ခယဂါမိနိယာ. ဣတိ သဗ္ဗေဟိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ဝိပဿနာပညာဝ ကထိတာ. ဒုပ္ပညဿ ဟိ ပဓာနံ န ဣဇ္ဈတိ.

๓๑๗. บทว่า ปธานิยงฺคานิ ความว่า ความเพียร เรียกว่า ปธาน. ความเพียรมีอยู่แก่ภิกษุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปธานิยะ. องค์ทั้งหลายของภิกษุผู้มีความเพียร ชื่อว่า ปธานิยังคะ. บทว่า สทฺโธ คือ ประกอบด้วยศรัทธา. ก็ศรัทธานี้มี ๔ อย่าง คือ อาคมนสัทธา อธิคมนสัทธา โอกัปปนสัทธา ปสาทสัทธา. ในศรัทธา ๔ อย่างนั้น ศรัทธาของพระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า อาคมนสัทธา เพราะมาแล้วจากการตั้งความปรารถนา. ศรัทธาของพระอริยสาวกทั้งหลาย ชื่อว่า อธิคมนสัทธา เพราะบรรลุแล้วด้วยการแทงตลอด. เมื่อมีผู้กล่าวว่า พระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ ความน้อมใจเชื่อโดยอาการไม่หวั่นไหว ชื่อว่า โอกัปปนสัทธา. การเกิดขึ้นแห่งความเลื่อมใส ชื่อว่า ปสาทสัทธา. ในที่นี้ ทรงประสงค์โอกัปปนสัทธา. บทว่า โพธึ ได้แก่ จตุตถมรรคญาณ. ย่อมเชื่อว่า โพธินั้นอันพระตถาคตทรงแทงตลอดดีแล้ว. และคำนี้เป็นเพียงหัวข้อเทศนา แต่ด้วยองค์นี้ ทรงประสงค์ศรัทธาในรัตนะทั้ง ๓. จริงอยู่ บุคคลใดมีความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเป็นต้นมีกำลัง บุคคลนั้นความเพียรคือปธานย่อมสำเร็จ. บทว่า อปฺปาพาโธ คือ ไม่มีโรค. บทว่า อปฺปาตงฺโก คือ ไม่มีทุกข์. บทว่า สมเวปากินิยา คือ ย่อยสม่ำเสมอ. บทว่า คหณิยา คือ ด้วยเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรม. บทว่า นาติสีตาย นาจฺจุณฺหาย ความว่า ผู้มีคหณี (ธาตุไฟสำหรับย่อยอาหาร) เย็นเกินไป ย่อมเป็นผู้กลัวหนาว ผู้มีคหณีร้อนเกินไป ย่อมเป็นผู้กลัวร้อน ความเพียรของบุคคลเหล่านั้นย่อมไม่สำเร็จ. ความเพียรย่อมสำเร็จแก่ผู้มีคหณีปานกลาง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ปานกลาง พอทนต่อความเพียรได้”. บทว่า ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกตฺตา คือ ผู้แสดงโทษของตนตามความเป็นจริง. บทว่า อุทยตฺถคามินิยา คือ สามารถเพื่อจะรู้ เพื่อจะกำหนดทั้งความเกิดและความดับ. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงอุทยัพพยญาณอันกำหนดลักษณะ ๕๐. บทว่า อริยาย คือ บริสุทธิ์. บทว่า นิพฺเพธิกาย คือ สามารถเพื่อจะทำลายกองโลภะเป็นต้นที่ยังไม่เคยทำลายมาก่อน. บทว่า สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยา คือ นำไปสู่ความสิ้นไปแห่งทุกข์นั้นๆ ซึ่งทุกข์ใดๆ ย่อมสิ้นไปเพราะละกิเลสทั้งหลายได้แล้วด้วยตทังคปหาน. ด้วยประการฉะนี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาปัญญานั่นเทียวด้วยบททั้งหมดเหล่านี้. จริงอยู่ ความเพียรของผู้มีปัญญาทรามย่อมไม่สำเร็จ.

သုဒ္ဓါဝါသာဒိပဉ္စကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอธิบายหมวด ๕ มีสุทธาวาสเป็นต้น

၃၁၈. သုဒ္ဓါဝါသာတိ သုဒ္ဓါ ဣဓ အာဝသိံသု အာဝသန္တိ အာဝသိဿန္တိ ဝါတိ သုဒ္ဓါဝါသာ. သုဒ္ဓါတိ ကိလေသမလရဟိတာ အနာဂါမိခီဏာသဝါ. အဝိဟာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ မဟာပဒါနေ ဝုတ္တမေဝ.

๓๑๘. บทว่า สุทฺธาวาสา ความว่า ท่านผู้บริสุทธิ์ทั้งหลายเคยอยู่แล้ว ย่อมอยู่ หรือจักอยู่ในที่นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุทธาวาส. บทว่า สุทฺธา คือ ผู้ปราศจากมลทินคือกิเลส ได้แก่ พระอนาคามีและพระขีณาสพ. คำใดที่พึงกล่าวในพรหมโลกมีอวิหาเป็นต้น คำนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วนั่นเทียวในมหาปทานสูตร.

အနာဂါမီသု [Pg.213] အာယုနော မဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ အန္တရာဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနံ အရဟတ္တံ ပတ္တော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. မဇ္ဈံ ဥပဟစ္စ အတိက္ကမိတွာ ပတ္တော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန အကိလမန္တော သုခေန ပတ္တော အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလမန္တော ဒုက္ခေန ပတ္တော သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. ဣမေ စတ္တာရော ပဉ္စသုပိ သုဒ္ဓါဝါသေသု လဗ္ဘန္တိ. ဥဒ္ဓံသောတောအကနိဋ္ဌဂါမီတိ ဧတ္ထ ပန စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယော ဟိ အဝိဟာတော ပဋ္ဌာယ စတ္တာရော ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ အကနိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော အဝိဟာတော ဒုတိယံ ဝါ တတိယံ ဝါ စတုတ္ထံ ဝါ ဒေဝလောကံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ကာမဘဝတော အကနိဋ္ဌေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ဟေဋ္ဌာ စတူသု ဒေဝလောကေသု တတ္ထ တတ္ထေဝ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမာတိ.

ในบรรดาพระอนาคามีบุคคล (พระอนาคามี) ผู้ยังไม่ล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุขัย ก็บรรลุพระอรหัตซึ่งเป็นการปรินิพพานแห่งกิเลสในระหว่างนั่นเทียว ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี. (พระอนาคามี) ผู้บรรลุ (พระอรหัต) โดยล่วงเลยกึ่งกลาง (แห่งอายุขัย) ไปแล้ว ชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี. (พระอนาคามี) ผู้บรรลุ (พระอรหัต) โดยง่าย ไม่ลำบาก ด้วยความไม่ต้องใช้ความเพียร ด้วยความไม่ต้องชักจูง ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. (พระอนาคามี) ผู้บรรลุ (พระอรหัต) โดยยาก ลำบาก ด้วยความต้องใช้ความเพียร ด้วยความต้องชักจูง ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. พระอนาคามี ๔ จำพวกเหล่านี้ ย่อมมีได้ในสุทธาวาสทั้ง ๕ ชั้น. ส่วนในคำว่า อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี นี้ พึงทราบจำแนกเป็น ๔ อย่าง. จริงอยู่ พระอนาคามีใด เริ่มตั้งแต่พรหมโลกชั้นอวิหา ชำระเทวโลก ๔ ชั้นแล้ว ไปสู่พรหมโลกชั้นอกนิฏฐาแล้วปรินิพพาน พระอนาคามีนี้ชื่อว่า อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี. พระอนาคามีใด จากพรหมโลกชั้นอวิหา ไปสู่เทวโลกชั้นที่ ๒ หรือที่ ๓ หรือที่ ๔ แล้วปรินิพพาน พระอนาคามีนี้ชื่อว่า อุทธังโสโต แต่ไม่ชื่อว่า อกนิฏฐคามี. พระอนาคามีใด จากกามภพ บังเกิดในพรหมโลกชั้นอกนิฏฐาแล้วปรินิพพาน พระอนาคามีนี้ไม่ชื่อว่า อุทธังโสโต แต่ชื่อว่า อกนิฏฐคามี. พระอนาคามีใด บังเกิดในเทวโลก ๔ ชั้นเบื้องล่าง ณ ที่นั้นๆ นั่นเทียวแล้วปรินิพพาน พระอนาคามีนี้ไม่ชื่อว่า อุทธังโสโต และไม่ชื่อว่า อกนิฏฐคามี.

စေတောခိလပဉ္စကဝဏ္ဏနာ

อรรถาธิบายเจโตขีลปัญจกะ

၃၁၉. စေတောခိလာတိ စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝါ. သတ္ထရိ ကင်္ခတီတိ သတ္ထု သရီရေ ဝါ ဂုဏေ ဝါ ကင်္ခတိ. သရီရေ ကင်္ခမာနော ‘‘ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသဝရလက္ခဏပဋိမဏ္ဍိတံ နာမ သရီရံ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. ဂုဏေ ကင်္ခမာနော ‘‘အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နဇာနနသမတ္ထံ သဗ္ဗညုတဉာဏံ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. အာတပ္ပာယာတိ ဝီရိယကရဏတ္ထာယ. အနုယောဂါယာတိ ပုနပ္ပုနံ ယောဂါယ. သာတစ္စာယာတိ သတတကိရိယာယ. ပဓာနာယာတိ ပဒဟနတ္ထာယ. အယံ ပဌမော စေတောခိလောတိ အယံ သတ္ထရိ ဝိစိကိစ္ဆာသင်္ခါတော ပဌမော စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝေါ. ဓမ္မေတိ ပရိယတ္တိဓမ္မေ စ ပဋိဝေဓဓမ္မေ စ. ပရိယတ္တိဓမ္မေ ကင်္ခမာနော ‘‘တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ စတုရာသီတိဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီတိ ဝဒန္တိ, အတ္ထိ နု ခေါ ဧတံ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. ပဋိဝေဓဓမ္မေ ကင်္ခမာနော ‘‘ဝိပဿနာနိဿန္ဒော မဂ္ဂေါ နာမ, မဂ္ဂနိဿန္ဒော ဖလံ နာမ, သဗ္ဗသင်္ခါရပဋိနိဿဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနံ နာမာတိ ဝဒန္တိ, တံ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. သံဃေ ကင်္ခတီတိ ‘‘ဥဇုပ္ပဋိပန္နောတိအာဒီနံ ပဒါနံ ဝသေန ဧဝရူပံ ပဋိပဒံ ပဋိပန္နော စတ္တာရော မဂ္ဂဋ္ဌာ စတ္တာရော ဖလဋ္ဌာတိ အဋ္ဌန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ သမူဟဘူတော သံဃော နာမ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. သိက္ခာယ ကင်္ခမာနော ‘‘အဓိသီလသိက္ခာ နာမ, အဓိစိတ္တအဓိပညာသိက္ခာ နာမာတိ ဝဒန္တိ[Pg.214], သာ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. အယံ ပဉ္စမောတိ အယံ သဗြဟ္မစာရီသု ကောပသင်္ခါတော ပဉ္စမော စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝေါ ကစဝရဘာဝေါ ခါဏုကဘာဝေါ.

๓๑๙. คำว่า เจโตขิลา คือ ความกระด้างแห่งจิต. คำว่า กังขาในพระศาสดา คือ ย่อมกังขาในพระสรีระหรือในพระคุณของพระศาสดา. ผู้กังขาในพระสรีระ ย่อมกังขาว่า “สรีระที่ชื่อว่าประดับด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ มีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ”. ผู้กังขาในพระคุณ ย่อมกังขาว่า “พระสัพพัญญุตญาณที่สามารถรู้อดีต อนาคต และปัจจุบัน มีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ”. คำว่า เพื่อความเพียรเผากิเลส (อาตัปปายะ) คือ เพื่อกระทำความเพียร. คำว่า เพื่อความหมั่นประกอบ (อนุโยคายะ) คือ เพื่อความประกอบเนืองๆ. คำว่า นี้คือเจโตขีลข้อที่หนึ่ง คือ ความกระด้างแห่งจิตข้อที่หนึ่งนี้ อันได้แก่ความลังเลสงสัยในพระศาสดา. คำว่า ในธรรม คือ ทั้งในปริยัติธรรมและในปฏิเวธธรรม. ผู้กังขาในปริยัติธรรม ย่อมกังขาว่า “เขากล่าวกันว่า พระไตรปิฎกอันเป็นพุทธวจนะมีแปดหมื่นสี่พันพระธรรมขันธ์ ธรรมขันธ์นั้นมีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ”. ผู้กังขาในปฏิเวธธรรม ย่อมกังขาว่า “เขากล่าวกันว่า มรรคชื่อว่าเป็นผลสืบเนื่องของวิปัสสนา, ผลชื่อว่าเป็นผลสืบเนื่องของมรรค, นิพพานชื่อว่าเป็นการสละคืนสังขารทั้งปวง, สิ่งนั้นมีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ”. คำว่า กังขาในพระสงฆ์ คือ ย่อมกังขาว่า “พระสงฆ์ผู้เป็นหมู่แห่งบุคคล ๘ จำพวก คือ มรรคบุคคล ๔ และผลบุคคล ๔ ผู้ดำเนินปฏิปทาเช่นนี้ ด้วยอำนาจแห่งบททั้งหลายมีคำว่า เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เป็นต้น ชื่อว่าพระสงฆ์ มีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ”. ผู้กังขาในสิกขา ย่อมกังขาว่า “เขากล่าวกันว่า อธิสีลสิกขา, อธิจิตตสิกขา และอธิปัญญาสิกขา มีอยู่, สิกขานั้นมีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ”. คำว่า นี้คือข้อที่ห้า คือ ความกระด้างแห่งจิต ความเป็นดุจขยะ ความเป็นดุจตอไม้ ข้อที่ห้านี้ อันได้แก่ความโกรธในเพื่อนพรหมจารี.

စေတသောဝိနိဗန္ဓာဒိပဉ္စကဝဏ္ဏနာ

อรรถาธิบายเจโตโสวนิพันธปัญจกะเป็นต้น

၃၂၀. စေတသောဝိနိဗန္ဓာတိ စိတ္တံ ဗန္ဓိတွာ မုဋ္ဌိယံ ကတွာ ဝိယ ဂဏှန္တီတိ စေတသောဝိနိဗန္ဓာ. ကာမေတိ ဝတ္ထုကာမေပိ ကိလေသကာမေပိ. ကာယေတိ အတ္တနော ကာယေ. ရူပေတိ ဗဟိဒ္ဓါရူပေ. ယာဝဒတ္ထန္တိ ယတ္တကံ ဣစ္ဆတိ, တတ္တကံ. ဥဒရာဝဒေဟကန္တိ ဥဒရပူရံ. တဉှိ ဥဒရံ အဝဒေဟနတော ‘‘ဥဒရာဝဒေဟက’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သေယျသုခန္တိ မဉ္စပီဌသုခံ. ပဿသုခန္တိ ယထာ သမ္ပရိဝတ္တကံ သယန္တဿ ဒက္ခိဏပဿဝါမပဿာနံ သုခံ ဟောတိ, ဧဝံ ဥပ္ပန္နံ သုခံ. မိဒ္ဓသုခန္တိ နိဒ္ဒါသုခံ. အနုယုတ္တောတိ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိဟရတိ. ပဏိဓာယာတိ ပတ္ထယိတွာ. ဗြဟ္မစရိယေနာတိ မေထုနဝိရတိဗြဟ္မစရိယေန. ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမီတိ မဟေသက္ခဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ. ဒေဝညတရော ဝါတိ အပ္ပေသက္ခဒေဝေသု ဝါ အညတရော.

๓๒๐. คำว่า เจโตโสวนิพันธา คือ ธรรมที่ยึดจิตไว้ประหนึ่งผูกแล้วทำไว้ในกำมือ ฉะนั้นจึงชื่อว่า เจโตโสวนิพันธา (เครื่องผูกพันใจ). คำว่า ในกาม คือ ทั้งในวัตถุกามและในกิเลสกาม. คำว่า ในกาย คือ ในกายของตน. คำว่า ในรูป คือ ในรูปภายนอก. คำว่า เพียงเท่าที่ต้องการ คือ ปรารถนาเท่าใด ก็ (บริโภค) เท่านั้น. คำว่า เต็มท้อง คือ ให้เต็มท้อง. จริงอยู่ โภชนะนั้น เพราะทำให้ท้องเต็ม จึงเรียกว่า “อุทราวเทหกะ”. คำว่า สุขในการนอน คือ สุขจากเตียงและตั่ง. คำว่า สุขจากการพลิกกาย คือ สุขที่เกิดขึ้นแก่สีข้างขวาและสีข้างซ้ายของผู้นอนพลิกตัวไปมาฉันใด สุขที่เกิดขึ้นแล้วก็ฉันนั้น. คำว่า สุขจากความง่วงเหงา คือ สุขจากการหลับ. คำว่า ประกอบแล้ว คือ เป็นผู้ประกอบความเพียรอย่างยิ่งอยู่. คำว่า ตั้งความปรารถนาไว้ คือ ปรารถนาแล้ว. คำว่า ด้วยพรหมจรรย์ คือ ด้วยพรหมจรรย์คือการงดเว้นจากเมถุน. คำว่า เราจักเป็นเทพ คือ เราจักเป็นเทพผู้มีศักดิ์ใหญ่. คำว่า หรือเป็นเทพองค์ใดองค์หนึ่ง คือ หรือเป็นเทพองค์ใดองค์หนึ่งในหมู่เทพผู้มีศักดิ์น้อย.

ဣန္ဒြိယေသု ပဌမပဉ္စကေ လောကိယာနေဝ ကထိတာနိ. ဒုတိယပဉ္စကေ ပဌမဒုတိယစတုတ္ထာနိ လောကိယာနိ, တတိယပဉ္စမာနိ လောကိယလောကုတ္တရာနိ. တတိယပဉ္စကေ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန လောကိယလောကုတ္တရာနိ.

ในบรรดาอินทรีย์ทั้งหลาย ในปัญจกะ (หมวด ๕) ที่หนึ่ง ทรงแสดงแต่อินทรีย์ที่เป็นโลกิยะเท่านั้น. ในปัญจกะที่สอง อินทรีย์ที่หนึ่ง ที่สอง และที่สี่ เป็นโลกิยะ, อินทรีย์ที่สามและที่ห้า เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ. ในปัญจกะที่สาม (อินทรีย์ทั้งหมด) เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ โดยนัยแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรค.

နိဿရဏိယပဉ္စကဝဏ္ဏနာ

อรรถาธิบายธรรมเป็นที่สลัดออกหมวด ๕

၃၂၁. နိဿရဏိယာတိ နိဿဋာ ဝိသညုတ္တာ. ဓာတုယောတိ အတ္တသုညသဘာဝါ. ကာမေ မနသိကရောတောတိ ကာမေ မနသိကရောန္တဿ, အသုဘဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ အဂဒံ ဂဟေတွာ ဝိသံ ဝီမံသန္တော ဝိယ ဝီမံသနတ္ထံ ကာမာဘိမုခံ စိတ္တံ ပေသေန္တဿာတိ အတ္ထော. န ပက္ခန္ဒတီတိ န ပဝိသတိ. န ပသီဒတီတိ ပသာဒံ နာပဇ္ဇတိ. န သန္တိဋ္ဌတီတိ န ပတိဋ္ဌတိ. န ဝိမုစ္စတီတိ နာဓိမုစ္စတိ. ယထာ ပန ကုက္ကုဋပတ္တံ ဝါ နှာရုဒဒ္ဒုလံ ဝါ အဂ္ဂိမှိ ပက္ခိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ; ဧဝံ ပတိလီယတိ န ပသာရိယတိ. နေက္ခမ္မံ ခေါ ပနာတိ ဣဓ နေက္ခမ္မံ နာမ ဒသသု အသုဘေသု ပဌမဇ္ဈာနံ, တဒဿ မနသိကရောတော စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. တဿ တံ စိတ္တန္တိ တဿ တံ [Pg.215] အသုဘဇ္ဈာနစိတ္တံ. သုဂတန္တိ ဂေါစရေ ဂတတ္တာ သုဋ္ဌု ဂတံ. သုဘာဝိတန္တိ အဟာနဘာဂိယတ္တာ သုဋ္ဌု ဘာဝိတံ. သုဝုဋ္ဌိတန္တိ ကာမတော သုဋ္ဌု ဝုဋ္ဌိတံ. သုဝိမုတ္တန္တိ ကာမေဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တံ. ကာမပစ္စယာ အာသဝါ နာမ ကာမဟေတုကာ စတ္တာရော အာသဝါ. ဝိဃာတာတိ ဒုက္ခာ. ပရိဠာဟာတိ ကာမရာဂပရိဠာဟာ. န သော တံ ဝေဒနံ ဝေဒေတီတိ သော တံ ကာမဝေဒနံ ဝိဃာတပရိဠာဟဝေဒနဉ္စ န ဝေဒယတိ. ဣဒမက္ခာတံ ကာမာနံ နိဿရဏန္တိ ဣဒံ အသုဘဇ္ဈာနံ ကာမေဟိ နိဿဋတ္တာ ကာမာနံ နိဿရဏန္တိ အက္ခာတံ. ယော ပန တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော တတိယံ မဂ္ဂံ ပတွာ အနာဂါမိဖလေန နိဗ္ဗာနံ ဒိသွာ ပုန ကာမာ နာမ နတ္ထီတိ ဇာနာတိ, တဿ စိတ္တံ အစ္စန္တနိဿရဏမေဝ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

๓๒๑. บทว่า นิสฺสรณิยา ความว่า (ธาตุ) เป็นเครื่องสลัดออก ไม่ประกอบด้วยกิเลส. บทว่า ธาตุโย ความว่า มีสภาวะว่างจากอัตตา. บทว่า กาเม มนสิกโรโต ความว่า แก่บุคคลผู้เมื่อใส่ใจในกามทั้งหลาย คือ มีอรรถว่า แก่พระขีณาสพผู้ออกจากอสุภฌานแล้ว ส่งจิตไปมีหน้าต่อกามเพื่อจะใคร่ครวญ เหมือนคนถือยาแก้แล้วใคร่ครวญพิษ. บทว่า น ปฺกขนฺทติ ความว่า ไม่เข้าไป. บทว่า น ปสีทติ ความว่า ไม่ถึงความเลื่อมใส. บทว่า น สนฺติฏฺฐติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่. บทว่า น วิมุจฺจติ ความว่า ไม่น้อมใจเชื่อ. เปรียบเหมือนขนนกไก่หรือเอ็นพังผืดที่ใส่เข้าไปในไฟ ย่อมหด งอ กลับไปกลับมา ไม่คลี่ออก ฉันใด จิตก็ย่อมหด ไม่คลี่ออก ฉันนั้น. บทว่า เนกฺขมฺมํ โข ปน ในที่นี้ เนกขัมมะ ได้แก่ ปฐมฌานในอสุภะ 10, เมื่อบุคคลนั้นใส่ใจเนกขัมมะนั้นอยู่ จิตย่อมแล่นไป. บทว่า ตสฺส ตํ จิตฺตํ คือ อสุภฌานจิตของภิกษุนั้น. บทว่า สุคตํ ชื่อว่าไปดีแล้ว เพราะไปดีแล้วในโคจร. บทว่า สุภาวิตํ ชื่อว่าอบรมดีแล้ว เพราะมีส่วนที่ไม่เสื่อม. บทว่า สุวุฏฺฐิตํ ชื่อว่าออกจาก...ดีแล้ว คือ ออกดีแล้วจากกาม. บทว่า สุวิมุตฺตํ ชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว คือ หลุดพ้นดีแล้วจากกามทั้งหลาย. ชื่อว่าอาสวะมีกามเป็นปัจจัย ได้แก่ อาสวะ 4 ที่มีกามเป็นเหตุ. บทว่า วิฆาตา คือ ทุกข์. บทว่า ปริฬาหา คือ ความเร่าร้อนเพราะกามราคะ. บทว่า น โส ตํ เวทนํ เวเทติ คือ ภิกษุนั้นย่อมไม่เสวยกามเวทนานั้น และเวทนาคือความคับแค้นและความเร่าร้อนนั้น. บทว่า อิทมกฺขาตํ กามานํ นิสฺสรณํ คือ อสุภฌานนี้ ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากกามทั้งหลาย เพราะสลัดออกจากกามทั้งหลาย ดังนี้ ท่านจึงกล่าวไว้. ส่วนผู้ใดทำฌานนั้นให้เป็นบาท พิจารณาสังขาร บรรลุตติยมรรค เห็นนิพพานด้วยอนาคามิผลแล้ว ย่อมรู้อีกว่า กามทั้งหลายไม่มีอยู่ จิตของผู้นั้นเป็นเครื่องสลัดออกโดยเด็ดขาดทีเดียว. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

အယံ ပန ဝိသေသော, ဒုတိယဝါရေ မေတ္တာဈာနာနိ ဗျာပါဒဿ နိဿရဏံ နာမ. တတိယဝါရေ ကရုဏာဈာနာနိ ဝိဟိံသာယ နိဿရဏံ နာမ. စတုတ္ထဝါရေ အရူပဇ္ဈာနာနိ ရူပါနံ နိဿရဏံ နာမ. အစ္စန္တနိဿရဏေ စေတ္ထ အရဟတ္တဖလံ ယောဇေတဗ္ဗံ.

แต่นี้เป็นข้อแตกต่าง, ในวาระที่สอง เมตตาฌานทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากพยาบาท. ในวาระที่สาม กรุณาฌานทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากวิหิงสา. ในวาระที่สี่ อรูปฌานทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากรูปทั้งหลาย. และในวาระที่สี่นี้ ในการสลัดออกโดยเด็ดขาด พึงประกอบอรหัตตผล.

ပဉ္စမဝါရေ သက္ကာယံ မနသိကရောတောတိ သုဒ္ဓသင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ သုက္ခဝိပဿကဿ ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဝီမံသနတ္ထံ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာဘိမုခံ စိတ္တံ ပေသေန္တဿ. ဣဒမက္ခာတံ သက္ကာယနိဿရဏန္တိ ဣဒံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန စ ဖလေန စ နိဗ္ဗာနံ ဒိသွာ ဌိတဿ ဘိက္ခုနော ပုန သက္ကာယော နတ္ထီတိ ဥပ္ပန္နံ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ သက္ကာယဿ နိဿရဏန္တိ အက္ခာတံ.

ในวาระที่ห้า บทว่า สกฺกายํ มนสิกโรโต คือ แก่พระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก ผู้กำหนดสังขารล้วนแล้วบรรลุอรหัตตผล ออกจากผลสมาบัติแล้วส่งจิตไปมีหน้าต่อปัญจุปาทานขันธ์เพื่อพิจารณา. บทว่า อิทมกฺขาตํ สกฺกายนิสฺสรณํ คือ อรหัตตผลสมาบัติจิตที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เห็นนิพพานด้วยอรหัตตมรรคและอรหัตตผลแล้วดำรงอยู่ว่า 'สักกายะอีกไม่มี' นี้ ท่านกล่าวว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากสักกายะ.

ဝိမုတ္တာယတနပဉ္စကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาหมวด 5 แห่งวิมุตตายตนะ

၃၂၂. ဝိမုတ္တာယတနာနီတိ ဝိမုစ္စနကာရဏာနိ. အတ္ထပဋိသံဝေဒိနောတိ ပါဠိအတ္ထံ ဇာနန္တဿ. ဓမ္မပဋိသံဝေဒိနောတိ ပါဠိံ ဇာနန္တဿ. ပါမောဇ္ဇန္တိ တရုဏပီတိ. ပီတီတိ တုဋ္ဌာကာရဘူတာ ဗလဝပီတိ. ကာယောတိ နာမကာယော ပဋိပဿမ္ဘတိ. သုခံ ဝေဒယတီတိ သုခံ ပဋိလဘတိ. စိတ္တံ သမာဓိယတီတိ အရဟတ္တဖလသမာဓိနာ သမာဓိယတိ. အယဉှိ တံ ဓမ္မံ သုဏန္တော အာဂတာဂတဋ္ဌာနေ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလာနိ ဇာနာတိ, တဿ ဧဝံ ဇာနတော ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော တဿာ ပီတိယာ အန္တရာ ဩသက္ကိတုံ န ဒေန္တော ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာနိကော ဟုတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘စိတ္တံ သမာဓိယတီ’’တိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော[Pg.216]. အယံ ပန ဝိသေသော, သမာဓိနိမိတ္တန္တိ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု အညတရော သမာဓိယေဝ သမာဓိနိမိတ္တံ. သုဂ္ဂဟိတံ ဟောတီတိအာဒီသု အာစရိယသန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥဂ္ဂဏှန္တေန သုဋ္ဌု ဂဟိတံ ဟောတိ. သုဋ္ဌု မနသိကတန္တိ သုဋ္ဌု ဥပဓာရိတံ. သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ပညာယာတိ ပညာယ သုဋ္ဌု ပစ္စက္ခံ ကတံ. တသ္မိံ ဓမ္မေတိ တသ္မိံ ကမ္မဋ္ဌာနပါဠိဓမ္မေ.

๓๒๒. บทว่า วิมุตฺตายตนานิ คือ เหตุแห่งการหลุดพ้น. บทว่า อตฺถปฏิสํเวที คือ ผู้รู้แจ้งอรรถแห่งบาลี. บทว่า ธมฺมปฏิสํเวที คือ ผู้รู้แจ้งบาลี. บทว่า ปาโมชฺชํ คือ ปีติอ่อนๆ. บทว่า ปีติ คือ ปีติมีกำลังที่เป็นอาการแห่งความยินดี. บทว่า กาโย คือ นามกายย่อมระงับ. บทว่า สุขํ เวทยติ คือ ย่อมได้สุข. บทว่า จิตฺตํ สมาธิยติ คือ ย่อมตั้งมั่นด้วยอรหัตตผลสมาธิ. จริงอยู่ บุคคลนี้เมื่อฟังธรรมนั้นอยู่ ย่อมรู้ฌาน วิปัสสนา มรรค และผล ในที่นั้นๆ, เมื่อรู้ดังนี้ ปีติย่อมเกิดขึ้นแก่เขา. เขาไม่ให้ปีตินั้นลดลงในระหว่าง เป็นผู้มีกรรมฐานในอุปจารสมาธิ เจริญวิปัสสนาแล้ว ย่อมบรรลุอรหัตตผล. ท่านหมายถึงบุคคลนั้นจึงกล่าวว่า "จิตฺตํ สมาธิยติ". ในข้อที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่นี้เป็นข้อแตกต่าง, บทว่า สมาธินิมิตฺตํ คือ สมาธิอย่างใดอย่างหนึ่งในอารมณ์ 38 นั่นเอง ชื่อว่าสมาธินิมิต. ในบทว่า สุคฺคหิตํ โหติ เป็นต้น ความว่า อันผู้เรียนกรรมฐานในสำนักอาจารย์เรียนมาดีแล้ว. บทว่า สุฏฺฐุ มนสิกตํ คือ ทรงจำไว้ดีแล้ว. บทว่า สุปฺปฏิวิทฺธํ ปญฺญาย คือ ทำให้แจ้งด้วยปัญญาดีแล้ว. บทว่า ตสฺมึ ธมฺเม คือ ในธรรมคือบาลีกรรมฐานนั้น.

ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာတိ ဝိမုတ္တိ ဝုစ္စတိ အရဟတ္တံ, တံ ပရိပါစေန္တီတိ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ. အနိစ္စသညာတိ အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. အနိစ္စေ ဒုက္ခသညာတိ ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. ဒုက္ခေ အနတ္တသညာတိ အနတ္တာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. ပဟာနသညာတိ ပဟာနာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. ဝိရာဂသညာတိ ဝိရာဂါနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ.

บทว่า วิมุตฺติปริปาจนียา คือ อรหัตตผล ท่านเรียกว่า วิมุตติ, ธรรมเหล่านั้นย่อมทำอรหัตตผลนั้นให้แก่กล้า เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วิมุตติปริปาจนียา. บทว่า อนิจฺจสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในอนิจจานุปัสสนาญาณ. บทว่า อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในทุกขานุปัสสนาญาณ. บทว่า ทุกฺเข อนตฺตสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในอนัตตานุปัสสนาญาณ. บทว่า ปหานสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในปหานานุปัสสนาญาณ. บทว่า วิราคสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในวิราคานุปัสสนาญาณ.

‘‘ဣမေ ခေါ အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ ဆဗ္ဗီသတိယာ ပဉ္စကာနံ ဝသေန တိံသသတပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ.

บทว่า "อิเม โข อาวุโส" เป็นต้น พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวปัญหา 130 ด้วยสามารถแห่งหมวด 5 ทั้งหลาย 26 หมวด ได้แสดงรสแห่งความสามัคคี.

ပဉ္စကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาหมวด 5 จบแล้ว.

ဆက္ကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาหมวด 6

၃၂၃. ဣတိ ပဉ္စကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဆက္ကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တိကာနီတိ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တိကာနိ. ဗာဟိရာနီတိ တတော အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တတော ဗဟိဘူတာနိ. ဝိတ္ထာရတော ပန အာယတနကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာဝ. ဝိညာဏကာယာတိ ဝိညာဏသမူဟာ. စက္ခုဝိညာဏန္တိ စက္ခုပသာဒနိဿိတံ ကုသလာကုသလဝိပါကဝိညာဏံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. စက္ခုသမ္ဖဿောတိ စက္ခုနိဿိတော သမ္ဖဿော. သောတသမ္ဖဿာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. မနောသမ္ဖဿောတိ ဣမေ ဒသ သမ္ဖဿေ ဌပေတွာ သေသော သဗ္ဗော မနောသမ္ဖဿော နာမ. ဝေဒနာဆက္ကမ္ပိ ဧတေနေဝ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရူပသညာတိ ရူပံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နာ သညာ. ဧတေနုပါယေန သေသာပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စေတနာဆက္ကေပိ ဧသေဝ နယော. တထာ တဏှာဆက္ကေ.

๓๒๓. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงรสแห่งความสามัคคีโดยนัยปัญจกะ (หมวด 5) อย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนาอีกครั้งเพื่อแสดงโดยนัยฉักกะ (หมวด 6) ในธรรมเหล่านั้น คำว่า อัชฌัตติกานิ (ภายใน) ได้แก่ อัชฌัตตัชฌัตติกะ (ภายในโดยแท้) คำว่า พาหิรานิ (ภายนอก) ได้แก่ ธรรมที่เป็นภายนอกไปจากอัชฌัตตัชฌัตติกะนั้น ส่วนอายตนกถาโดยพิสดาร พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค คำว่า วิญญาณกายา ได้แก่ หมู่แห่งวิญญาณ คำว่า จักขุวิญญาณ ได้แก่ กุศลวิบากวิญญาณและอกุศลวิบากวิญญาณที่อาศัยจักขุปสาท นัยนี้พึงใช้ได้ในทุกแห่ง คำว่า จักขุสัมผัส ได้แก่ สัมผัสที่อาศัยจักขุ แม้ในโสตสัมผัสเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน คำว่า มโนสัมผัส ได้แก่ สัมผัสที่เหลือทั้งหมด ยกเว้นสัมผัส 10 อย่างนี้ ชื่อว่ามโนสัมผัส แม้เวทนาฉักกะ (หมวด 6 แห่งเวทนา) ก็พึงทราบโดยนัยนี้เช่นกัน คำว่า รูปสัญญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นโดยทำรูปให้เป็นอารมณ์ แม้สัญญาที่เหลือก็พึงทราบโดยอุบายนี้ ในเจตนาฉักกะ (หมวด 6 แห่งเจตนา) ก็นัยนี้เช่นกัน ในตัณหาฉักกะ (หมวด 6 แห่งตัณหา) ก็เช่นเดียวกัน

အဂါရဝေါတိ [Pg.217] ဂါရဝဝိရဟိတော. အပ္ပတိဿောတိ အပ္ပတိဿယော အနီစဝုတ္တိ. ဧတ္ထ ပန ယော ဘိက္ခု သတ္ထရိ ဓရမာနေ တီသု ကာလေသု ဥပဋ္ဌာနံ န ယာတိ. သတ္ထရိ အနုပါဟနေ စင်္ကမန္တေ သဥပါဟနော စင်္ကမတိ, နီစေ စင်္ကမန္တေ ဥစ္စေ စင်္ကမတိ, ဟေဋ္ဌာ ဝသန္တေ ဥပရိ ဝသတိ, သတ္ထုဒဿနဋ္ဌာနေ ဥဘော အံသေ ပါရုပတိ, ဆတ္တံ ဓာရေတိ, ဥပါဟနံ ဓာရေတိ, နဟာယတိ, ဥစ္စာရံ ဝါ ပဿာဝံ ဝါ ကရောတိ. ပရိနိဗ္ဗုတေ ပန စေတိယံ ဝန္ဒိတုံ န ဂစ္ဆတိ, စေတိယဿ ပညာယနဋ္ဌာနေ သတ္ထုဒဿနဋ္ဌာနေ ဝုတ္တံ သဗ္ဗံ ကရောတိ, အယံ သတ္ထရိ အဂါရဝေါ နာမ. ယော ပန ဓမ္မဿဝနေ သံဃုဋ္ဌေ သက္ကစ္စံ န ဂစ္ဆတိ, သက္ကစ္စံ ဓမ္မံ န သုဏာတိ, သမုလ္လပန္တော နိသီဒတိ, သက္ကစ္စံ န ဂဏှာတိ, န ဝါစေတိ, အယံ ဓမ္မေ အဂါရဝေါ နာမ. ယော ပန ထေရေန ဘိက္ခုနာ အနဇ္ဈိဋ္ဌော ဓမ္မံ ဒေသေတိ, နိသီဒတိ, ပဉှံ ကထေတိ, ဝုဍ္ဎေ ဘိက္ခူ ဃဋ္ဋေန္တော ဂစ္ဆတိ, တိဋ္ဌတိ, နိသီဒတိ, ဒုဿပလ္လတ္ထိကံ ဝါ ဟတ္ထပလ္လတ္ထိကံ ဝါ ကရောတိ, သံဃမဇ္ဈေ ဥဘော အံသေ ပါရုပတိ, ဆတ္တုပါဟနံ ဓာရေတိ, အယံ သံဃေ အဂါရဝေါ နာမ. ဧကဘိက္ခုသ္မိမ္ပိ ဟိ အဂါရဝေ ကတေ သံဃေ အဂါရဝေါ ကတောဝ ဟောတိ. တိဿော သိက္ခာ ပန အပူရယမာနောဝ သိက္ခာယ အဂါရဝေါ နာမ. အပ္ပမာဒလက္ခဏံ အနနုဗြူဟယမာနော အပ္ပမာဒေ အဂါရဝေါ နာမ. ဒုဝိဓမ္ပိ ပဋိသန္ထာရံ အကရောန္တော ပဋိသန္ထာရေ အဂါရဝေါ နာမ. ဆ ဂါရဝါ ဝုတ္တပ္ပဋိပက္ခဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

คำว่า อคารโว ได้แก่ ผู้ปราศจากความเคารพ คำว่า อัปปติสโส ได้แก่ ผู้ไม่มีความยำเกรง ไม่ประพฤติตนอ่อนน้อม ในเรื่องนั้น ภิกษุใด เมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่ ไม่ไปอุปัฏฐากในกาลทั้งสาม เมื่อพระศาสดาเสด็จจงกรมโดยไม่ทรงฉลองพระบาท ตนกลับสวมรองเท้าจงกรม, เมื่อพระองค์เสด็จจงกรมในที่จงกรมต่ำ ตนกลับจงกรมในที่สูง, เมื่อพระองค์ประทับอยู่เบื้องล่าง ตนกลับอยู่เบื้องบน, ในที่ที่มองเห็นพระศาสดาได้ ก็ห่มคลุมบ่าทั้งสอง, กั้นร่ม, สวมรองเท้า, อาบน้ำ, หรือถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ส่วนเมื่อพระศาสดาปรินิพพานแล้ว ก็ไม่ไปไหว้พระเจดีย์, ในที่ที่มองเห็นพระเจดีย์ได้ ก็กระทำการทุกอย่างที่กล่าวแล้วในที่ที่มองเห็นพระศาสดาได้ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ไม่มีความเคารพในพระศาสดา ส่วนภิกษุใด เมื่อมีการประกาศให้ฟังธรรม ก็ไม่ไปโดยเคารพ, ไม่ฟังธรรมโดยเคารพ, นั่งพูดคุย, ไม่เรียนโดยเคารพ, ไม่บอกสอน (แก่ผู้อื่น) ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ไม่มีความเคารพในพระธรรม ส่วนภิกษุใด อันภิกษุผู้เป็นเถระมิได้เชื้อเชิญ ก็แสดงธรรม, นั่ง, กล่าวปัญหา, เดิน ยืน นั่ง กระทบกระทั่งภิกษุผู้แก่กว่า, ทำการนั่งรัดเข่าด้วยผ้าหรือด้วยมือ, ในท่ามกลางสงฆ์ก็ห่มคลุมบ่าทั้งสอง, กั้นร่มสวมรองเท้า ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ไม่มีความเคารพในพระสงฆ์ เพราะว่าเมื่อกระทำความไม่เคารพแม้ในภิกษุรูปหนึ่ง ก็ย่อมเป็นอันได้กระทำความไม่เคารพในพระสงฆ์ทีเดียว อนึ่ง ภิกษุผู้ไม่บำเพ็ญสิกขาสามให้บริบูรณ์นั่นแหละ ชื่อว่าผู้ไม่มีความเคารพในสิกขา ภิกษุผู้ไม่ยังลักษณะแห่งความไม่ประมาทให้เจริญขึ้น ชื่อว่าผู้ไม่มีความเคารพในความไม่ประมาท ภิกษุผู้ไม่กระทำปฏิสันถารแม้ทั้งสองอย่าง ชื่อว่าผู้ไม่มีความเคารพในปฏิสันถาร พึงทราบคารวะ 6 ประการ โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

သောမနဿူပဝိစာရာတိ သောမနဿသမ္ပယုတ္တာ ဝိစာရာ. သောမနဿဋ္ဌာနိယန္တိ သောမနဿကာရဏဘူတံ. ဥပဝိစရတီတိ ဝိတက္ကေန ဝိတက္ကေတွာ ဝိစာရေန ပရိစ္ဆိန္ဒတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဒေါမနဿူပဝိစာရာပိ ဧဝမေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ ဥပေက္ခူပဝိစာရာ. သာရဏီယဓမ္မာ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတာ. ဒိဋ္ဌိသာမညဂတောတိ ဣမိနာ ပန ပဒေန ကောသမ္ဗကသုတ္တေ ပဌမမဂ္ဂေါ ကထိတော. ဣဓ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ.

คำว่า โสมนัสสูปวิจารา ได้แก่ วิจารที่ประกอบด้วยโสมนัส คำว่า โสมนัสสัฏฐานิยันติ ได้แก่ ธรรมที่เป็นเหตุแห่งโสมนัส คำว่า อุปวิจรติ ได้แก่ ตรึกด้วยวิตกแล้ว กำหนดด้วยวิจาร นัยนี้พึงใช้ได้ในทุกแห่ง แม้โทมนัสสูปวิจารก็พึงทราบอย่างนี้เช่นกัน อุเบกขูปวิจารก็เช่นเดียวกัน สาราณิยธรรมทั้งหลายได้ขยายความไว้แล้วในเบื้องต่ำ ส่วนคำว่า ทิฏฐิสามัญญคโต นี้ ในโกสัมพกสูตร ท่านกล่าวหมายถึงปฐมมรรค แต่ในที่นี้ (หมายถึง) มรรคทั้งสี่

ဝိဝါဒမူလဆက္ကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาวิวาทมูลฉักกะ (คำอธิบายหมวด 6 แห่งมูลเหตุของความวิวาท)

၃၂၅. ဝိဝါဒမူလာနီတိ ဝိဝါဒဿ မူလာနိ. ကောဓနောတိ ကုဇ္ဈနလက္ခဏေန ကောဓေန သမန္နာဂတော. ဥပနာဟီတိ ဝေရအပ္ပဋိနိဿဂ္ဂလက္ခဏေန ဥပနာဟေန သမန္နာဂတော. အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ ကထံ ဒေဝမနုဿာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတိ. ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓကေ ဝိယ ဒွီသု ဘိက္ခူသု ဝိဝါဒံ အာပန္နေသု တသ္မိံ ဝိဟာရေ [Pg.218] တေသံ အန္တေဝါသိကာ ဝိဝဒန္တိ. တေသံ ဩဝါဒံ ဂဏှန္တော ဘိက္ခုနိသံဃော ဝိဝဒတိ. တတော တေသံ ဥပဋ္ဌာကာ ဝိဝဒန္တိ. အထ မနုဿာနံ အာရက္ခဒေဝတာ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ. တတ္ထ ဓမ္မဝါဒီနံ အာရက္ခဒေဝတာ ဓမ္မဝါဒိနိယော ဟောန္တိ အဓမ္မဝါဒီနံ အဓမ္မဝါဒိနိယော. တတော အာရက္ခဒေဝတာနံ မိတ္တာ ဘုမ္မာ ဒေဝတာ ဘိဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ပရမ္ပရာ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဌပေတွာ အရိယသာဝကေ သဗ္ဗေ ဒေဝမနုဿာ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ. ဓမ္မဝါဒီဟိ ပန အဓမ္မဝါဒိနောဝ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ. တတော ‘‘ယံ ဗဟုကေဟိ ဂဟိတံ, တံ တစ္ဆ’’န္တိ ဓမ္မံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဗဟုတရာဝ အဓမ္မံ ဂဏှန္တိ. တေ အဓမ္မံ ပုရက္ခတွာ ဝဒန္တာ အပါယေသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဧဝံ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ ဒေဝမနုဿာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဟောတိ.

๓๒๕. คำว่า วิวาทมูลานิ ได้แก่ มูลเหตุแห่งความวิวาท คำว่า โกธโน ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความโกรธ อันมีลักษณะที่โกรธง่าย คำว่า อุปนาหี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความผูกโกรธ อันมีลักษณะที่ไม่สละเวร คำว่า อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ (เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย) ความว่า ความวิวาทของภิกษุสองรูป ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายได้อย่างไร (ตอบว่า) เหมือนในโกสัมพกขันธกะ เมื่อภิกษุสองรูปเกิดความวิวาทกันขึ้นในวิหารนั้น เหล่าอันเตวาสิกของท่านทั้งสองก็วิวาทกัน สงฆ์ภิกษุณีผู้รับโอวาทของท่านเหล่านั้นก็วิวาทกัน จากนั้นเหล่าอุบาสกอุบาสิกาของท่านเหล่านั้นก็วิวาทกัน ลำดับนั้น เทวดาผู้รักษามนุษย์ก็แบ่งเป็นสองฝ่าย ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น เทวดาผู้รักษาฝ่ายธรรมวาทีก็เป็นธรรมวาทินี เทวดาผู้รักษาฝ่ายอธรรมวาทีก็เป็นอธรรมวาทินี จากนั้นเหล่าภุมมเทวดาผู้เป็นมิตรของเทวดาผู้รักษาก็แตกแยกกัน โดยลำดับอย่างนี้ จนถึงพรหมโลก เว้นพระอริยสาวก เทวดาและมนุษย์ทั้งปวงก็แบ่งเป็นสองฝ่าย แต่ว่าฝ่ายอธรรมวาทีมีจำนวนมากกว่าฝ่ายธรรมวาที จากนั้น คนส่วนมากจึงสละธรรมะเสียแล้วถือเอาอธรรม โดยคิดว่า "สิ่งที่คนส่วนใหญ่ยึดถือ สิ่งนั้นเป็นเรื่องจริง" ชนเหล่านั้นมีอธรรมเป็นหัวหน้า เมื่อกล่าวอยู่ ย่อมบังเกิดในอบายทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ ความวิวาทของภิกษุสองรูป ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

အဇ္ဈတ္တံ ဝါတိ တုမှာကံ အဗ္ဘန္တရပရိသာယ. ဗဟိဒ္ဓါ ဝါတိ ပရေသံ ပရိသာယ.

คำว่า อัชฺฌตฺตํ วา (หรือในภายใน) ได้แก่ ในบริษัทภายในของพวกท่าน คำว่า พหิทฺธา วา (หรือในภายนอก) ได้แก่ ในบริษัทของชนเหล่าอื่น

မက္ခီတိ ပရေသံ ဂုဏမက္ခနလက္ခဏေန မက္ခေန သမန္နာဂတော. ပဠာသီတိ ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏေန ပဠာသေန သမန္နာဂတော. ဣဿုကီတိ ပရသက္ကာရာဒီနိ ဣဿာယနလက္ခဏာယ ဣဿာယ သမန္နာဂတော. မစ္ဆရီတိ အာဝါသမစ္ဆရိယာဒီဟိ သမန္နာဂတော. သဌောတိ ကေရာဋိကော. မာယာဝီတိ ကတပါပပဋိစ္ဆာဒကော. ပါပိစ္ဆောတိ အသန္တသမ္ဘာဝနိစ္ဆကော ဒုဿီလော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ နတ္ထိကဝါဒီ အဟေတုကဝါဒီ အကိရိယဝါဒီ. သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီတိ သယံ ဒိဋ္ဌိမေဝ ပရာမသတိ. အာဓာနဂ္ဂါဟီတိ ဒဠှဂ္ဂါဟီ. ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီတိ န သက္ကာ ဟောတိ ဂဟိတံ ဝိဿဇ္ဇာပေတုံ.

คำว่า มักขี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความลบหลู่คุณท่าน อันมีลักษณะที่ลบหลู่คุณของผู้อื่น คำว่า ปฬา สี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความตีเสมอ อันมีลักษณะที่ถือตัวเทียมเท่า คำว่า อิสสุกี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความริษยา อันมีลักษณะที่ริษยาสักการะเป็นต้นของผู้อื่น คำว่า มัจฉรี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความตระหนี่ในอาวาสเป็นต้น คำว่า สโฐ ได้แก่ ผู้โอ้อวด คำว่า มายาวี ได้แก่ ผู้มีมารยา คือปกปิดบาปที่ทำไว้ คำว่า ปาปิจโฉ ได้แก่ ผู้มีความปรารถนาลามก คือเป็นคนทุศีลผู้ปรารถนาจะแสดงคุณที่ไม่มีในตนให้ปรากฏ คำว่า มิจฉาทิฏฐิ ได้แก่ ผู้มีความเห็นว่าไม่มี (นัตถิกวาท), ผู้มีความเห็นว่าไม่มีเหตุ (อเหตุกวาท), ผู้มีความเห็นว่าไม่เป็นการกระทำ (อกิริยวาท) คำว่า สันทิฏฐิปรามาสี ได้แก่ ผู้ยึดมั่นแต่ความเห็นของตนเอง คำว่า อาธานัคคาหี ได้แก่ ผู้ยึดถืออย่างมั่นคง คำว่า ทุปปฏินิสสัคคี ได้แก่ ผู้ที่ใครๆ ไม่สามารถทำให้สละความเห็นที่ยึดถือไว้ได้

ပထဝီဓာတူတိ ပတိဋ္ဌာဓာတု. အာပေါဓာတူတိ အာဗန္ဓနဓာတု. တေဇောဓာတူတိ ပရိပါစနဓာတု. ဝါယောဓာတူတိ ဝိတ္ထမ္ဘနဓာတု. အာကာသဓာတူတိ အသမ္ဖုဋ္ဌဓာတု. ဝိညာဏဓာတူတိ ဝိဇာနနဓာတု.

ปฐวีธาตุ ได้แก่ ปติฏฐาธาตุ (ธาตุเป็นที่ตั้ง) อาโปธาตุ ได้แก่ อาพันธนธาตุ (ธาตุที่เอิบอาบ) เตโชธาตุ ได้แก่ ปริปาจนธาตุ (ธาตุที่ทำให้สุก) วาโยธาตุ ได้แก่ วิตถัมภนธาตุ (ธาตุที่ค้ำจุน) อากาสธาตุ ได้แก่ อสัมผุฏฐธาตุ (ธาตุที่ไม่ถูกสัมผัส) วิญญาณธาตุ ได้แก่ วิชานนธาตุ (ธาตุที่รู้แจ้ง)

နိဿရဏိယဆက္ကဝဏ္ဏနာ

วรรณนาแห่งธรรมหมวด ๖ อันเป็นเครื่องสลัดออก

၃၂၆. နိဿရဏိယာ ဓာတုယောတိ နိဿဋဓာတုယောဝ. ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီတိ ပရိယာဒိယိတွာ ဟာပေတွာ တိဋ္ဌတိ. ‘မာ ဟေဝန္တိဿ ဝစနီယော’တိ ယသ္မာ အဘူတံ ဗျာကရဏံ ဗျာကရောတိ, တသ္မာ မာ ဧဝံ ဘဏီတိ [Pg.219] ဝတ္တဗ္ဗော. ယဒိဒံ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တီတိ ယာ အယံ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ, ဣဒံ နိဿရဏံ ဗျာပါဒဿ, ဗျာပါဒတော နိဿဋာတိ အတ္ထော. ယော ပန မေတ္တာယ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတော သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ တတိယမဂ္ဂံ ပတွာ ‘‘ပုန ဗျာပါဒေါ နတ္ထီ’’တိ တတိယဖလေန နိဗ္ဗာနံ ပဿတိ, တဿ စိတ္တံ အစ္စန္တံ နိဿရဏံ ဗျာပါဒဿ. ဧတေနုပါယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๓๒๖. บทว่า นิสฺสรณิยา ธาตุโย ความว่า ได้แก่ธาตุที่สลัดออกนั่นเอง. บทว่า ปริยาทาย ติฏฺฐติ ความว่า ครอบงำแล้ว ทำให้เสื่อมแล้ว ย่อมอยู่. บทว่า มา เหวนฺติสฺส วจนีโย ความว่า เพราะเหตุที่พยากรณ์คำที่ไม่เป็นจริง ฉะนั้น พึงกล่าวว่า ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้. บทว่า ยทิทํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ ความว่า เมตตาเจโตวิมุตตินี้ใด เมตตานี้เป็นเครื่องสลัดออกจากพยาบาท อธิบายว่า สลัดออกจากพยาบาท. ส่วนผู้ใดออกจากติกจตุกกฌานอันมีเมตตาเป็นอารมณ์แล้ว พิจารณาสังขารทั้งหลาย บรรลุตติยมรรคแล้ว เห็นพระนิพพานด้วยตติยผลว่า "พยาบาทไม่มีอีก" จิตของผู้นั้นเป็นเครื่องสลัดออกจากพยาบาทโดยสิ้นเชิง. พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้.

အနိမိတ္တာ စေတောဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိ. သာ ဟိ ရာဂနိမိတ္တာဒီနဉ္စေဝ ရူပနိမိတ္တာဒီနဉ္စ နိစ္စနိမိတ္တာဒီနဉ္စ အဘာဝါ ‘‘အနိမိတ္တာ’’တိ ဝုတ္တာ. နိမိတ္တာနုသာရီတိ ဝုတ္တပ္ပဘေဒံ နိမိတ္တံ အနုသရတီတိ နိမိတ္တာနုသာရီ.

บทว่า อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติ ได้แก่ อรหัตตผลสมาบัติ. จริงอยู่ สมาบัตินั้น ท่านเรียกว่า "อนิมิตตา" เพราะไม่มีราคนิมิตเป็นต้นด้วย ไม่มีรูปนิมิตเป็นต้นด้วย และไม่มีนิจจนิมิตเป็นต้นด้วย. บทว่า นิมิตฺตานุสารี ความว่า ชื่อว่านิมิตตานุสารี เพราะระลึกถึงนิมิตตามประเภทที่กล่าวแล้ว.

အသ္မီတိ အသ္မိမာနော. အယမဟမသ္မီတိ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု အယံ နာမ အဟံ အသ္မီတိ ဧတ္တာဝတာ အရဟတ္တံ ဗျာကတံ ဟောတိ. ဝိစိကိစ္ဆာကထံကထာသလ္လန္တိ ဝိစိကိစ္ဆာဘူတံ ကထံကထာသလ္လံ. ‘မာ ဟေဝန္တိဿ ဝစနီယော’တိ သစေ တေ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အရဟတ္တဗျာကရဏံ မိစ္ဆာ ဟောတိ, တသ္မာ မာ အဘူတံ ဘဏီတိ ဝါရေတဗ္ဗော. အသ္မိမာနသမုဂ္ဃာတောတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. အရဟတ္တမဂ္ဂဖလဝသေန ဟိ နိဗ္ဗာနေ ဒိဋ္ဌေ ပုန အသ္မိမာနော နတ္ထီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အသ္မိမာနသမုဂ္ဃာတောတိ ဝုတ္တော.

บทว่า อสฺมิ ได้แก่ อัสมิมานะ. บทว่า อยมหมสฺมิ ความว่า ในขันธ์ ๕ ว่า ผู้นี้ชื่อว่าเรามีอยู่ เพียงเท่านี้ ชื่อว่าพยากรณ์อรหัตตผล. บทว่า วิจิกิจฺฉากถํกถาสลฺลํ ได้แก่ ลูกศรคือความสงสัยอันเป็นวิจิกิจฉา. บทว่า มา เหวนฺติสฺส วจนีโย ความว่า ถ้าวิจิกิจฉาอันปฐมมรรคพึงละเกิดขึ้นแก่ท่าน การพยากรณ์อรหัตตผลก็เป็นผิด ฉะนั้น พึงห้ามว่า ท่านอย่ากล่าวคำไม่จริง. บทว่า อสฺมิมานสมุคฺฆาโต ได้แก่ อรหัตตมรรค. จริงอยู่ เมื่อเห็นพระนิพพานด้วยอำนาจแห่งอรหัตตมรรคและผลแล้ว อัสมิมานะย่อมไม่มีอีก ฉะนั้น อรหัตตมรรคจึงเรียกว่า อัสมิมานสมุคฆาต.

အနုတ္တရိယာဒိဆက္ကဝဏ္ဏနာ

วรรณนาแห่งธรรมหมวด ๖ มีอนุตตริยะเป็นต้น

၃၂၇. အနုတ္တရိယာနီတိ အနုတ္တရာနိ ဇေဋ္ဌကာနိ. ဒဿနေသု အနုတ္တရိယံ ဒဿနာနုတ္တရိယံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ဟတ္ထိရတနာဒီနံ ဒဿနံ န ဒဿနာနုတ္တရိယံ, နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓဿ ပန နိဝိဋ္ဌပေမဝသေန ဒသဗလဿ ဝါ ဘိက္ခုသံဃဿ ဝါ ကသိဏာသုဘနိမိတ္တာဒီနံ ဝါ အညတရဿ ဒဿနံ ဒဿနာနုတ္တရိယံ နာမ. ခတ္တိယာဒီနံ ဂုဏကထာသဝနံ န သဝနာနုတ္တရိယံ, နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓဿ ပန နိဝိဋ္ဌပေမဝသေန တိဏ္ဏံ ဝါ ရတနာနံ ဂုဏကထာသဝနံ တေပိဋကဗုဒ္ဓဝစနသဝနံ ဝါ သဝနာနုတ္တရိယံ နာမ. မဏိရတနာဒိလာဘော န လာဘာနုတ္တရိယံ, သတ္တဝိဓအရိယဓနလာဘော ပန လာဘာနုတ္တရိယံ နာမ. ဟတ္ထိသိပ္ပာဒိသိက္ခနံ န သိက္ခာနုတ္တရိယံ, သိက္ခတ္တယပူရဏံ ပန သိက္ခာနုတ္တရိယံ နာမ. ခတ္တိယာဒီနံ ပါရိစရိယာ န ပါရိစရိယာနုတ္တရိယံ, တိဏ္ဏံ ပန ရတနာနံ ပါရိစရိယာ ပါရိစရိယာနုတ္တရိယံ နာမ. ခတ္တိယာဒီနံ ဂုဏာနုဿရဏံ နာနုဿတာနုတ္တရိယံ, တိဏ္ဏံ ပန ရတနာနံ ဂုဏာနုဿရဏံ အနုဿတာနုတ္တရိယံ နာမ.

๓๒๗. บทว่า อนุตฺตริยานิ ความว่า ธรรมที่ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า เป็นธรรมที่เป็นใหญ่. การเห็นอันยอดเยี่ยมในบรรดาการเห็นทั้งหลาย ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้. ในบรรดาอนุตตริยะเหล่านั้น การเห็นช้างแก้วเป็นต้น ไม่ชื่อว่าทัสสนานุตตริยะ แต่การเห็นพระทศพล หรือพระภิกษุสงฆ์ หรือกสิณอสุภนิมิตเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ของผู้มีศรัทธาตั้งมั่น ด้วยอำนาจแห่งความรักที่ตั้งมั่น ชื่อว่าทัสสนานุตตริยะ. การฟังเรื่องคุณของกษัตริย์เป็นต้น ไม่ชื่อว่าสวนานุตตริยะ แต่การฟังเรื่องคุณของพระรัตนตรัย หรือการฟังพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก ของผู้มีศรัทธาตั้งมั่น ด้วยอำนาจแห่งความรักที่ตั้งมั่น ชื่อว่าสวนานุตตริยะ. การได้แก้วมณีเป็นต้น ไม่ชื่อว่าลาภานุตตริยะ แต่การได้อริยทรัพย์ ๗ ประการ ชื่อว่าลาภานุตตริยะ. การศึกษาศิลปะการขี่ช้างเป็นต้น ไม่ชื่อว่าสิกขานุตตริยะ แต่การบำเพ็ญสิกขา ๓ ให้บริบูรณ์ ชื่อว่าสิกขานุตตริยะ. การบำรุงกษัตริย์เป็นต้น ไม่ชื่อว่าปาริจริยานุตตริยะ แต่การบำรุงพระรัตนตรัย ชื่อว่าปาริจริยานุตตริยะ. การระลึกถึงคุณของกษัตริย์เป็นต้น ไม่ชื่อว่าอนุสสตานุตตริยะ แต่การระลึกถึงคุณของพระรัตนตรัย ชื่อว่าอนุสสตานุตตริยะ.

အနုဿတိယောဝ [Pg.220] အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ နာမ. ဗုဒ္ဓါနုဿတီတိ ဗုဒ္ဓဿ ဂုဏာနုဿရဏံ. ဧဝံ အနုဿရတော ဟိ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော တံ ပီတိံ ခယတော ဝယတော ပဋ္ဌပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာနံ နာမေတံ ဂိဟီနမ္ပိ လဗ္ဘတိ, ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဝိတ္ထာရကထာ ပနေတ္ထ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

อนุสตินั่นแหละ ชื่อว่า อนุสสติฏฐาน. บทว่า พุทฺธานุสฺสติ ได้แก่ การระลึกถึงคุณของพระพุทธเจ้า. จริงอยู่ เมื่อระลึกอยู่อย่างนี้ ปีติย่อมเกิดขึ้น. ผู้นั้นตั้งปีตินั้นไว้โดยความสิ้นไปเสื่อมไป ย่อมบรรลุอรหัตตผล. กรรมฐานนี้ชื่อว่าอุปจารกรรมฐาน แม้คฤหัสถ์ก็ได้, นัยนี้มีในที่ทั้งปวง. คำอธิบายโดยพิสดารในอนุสสติฏฐานเหล่านี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค.

သတတဝိဟာရဆက္ကဝဏ္ဏနာ

วรรณนาแห่งธรรมหมวด ๖ อันเป็นเครื่องอยู่เนืองๆ

၃၂၈. သတတဝိဟာရာတိ ခီဏာသဝဿ နိစ္စဝိဟာရာ. စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ စက္ခုဒွါရာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ တံ ရူပံ စက္ခုဝိညာဏေန ဒိသွာ ဇဝနက္ခဏေ ဣဋ္ဌေ အရဇ္ဇန္တော နေဝ သုမနော ဟောတိ, အနိဋ္ဌေ အဒုဿန္တော န ဒုမ္မနော. အသမပေက္ခနေ မောဟံ အနုပ္ပာဒေန္တော ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ မဇ္ဈတ္တော, သတိယာ ယုတ္တတ္တာ သတော, သမ္ပဇညေန ယုတ္တတ္တာ သမ္ပဇာနော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဆသုပိ ဒွါရေသု ဥပေက္ခကော ဝိဟရတီတိ ဣမိနာ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ ကထိတာ. သမ္ပဇာနောတိ ဝစနတော ပန စတ္တာရိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. သတတဝိဟာရာတိ ဝစနတော အဋ္ဌပိ မဟာစိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ အရဇ္ဇန္တော အဒုဿန္တောတိ ဝစနတော ဒသပိ စိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. သောမနဿံ ကထံ လဗ္ဘတီတိ စေ အာသေဝနတော လဗ္ဘတိ.

๓๒๘. บทว่า สตตวิหารา ความว่า ธรรมเป็นเครื่องอยู่เนืองๆ ของพระขีณาสพ. บทว่า จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ความว่า เมื่อรูปารมณ์มาสู่คลองจักษุทวาร เห็นรูปนั้นด้วยจักษุวิญญาณแล้ว ในขณะแห่งชวนะ ไม่กำหนัดในอิฏฐารมณ์ จึงไม่เป็นผู้มีใจดี, ไม่ประทุษร้ายในอนิฏฐารมณ์ จึงไม่เป็นผู้มีใจร้าย. ไม่ให้โมหะเกิดขึ้นในการพิจารณาโดยไม่แยบคาย เป็นผู้วางเฉยอยู่ เป็นกลาง, เพราะประกอบด้วยสติ จึงเป็นผู้มีสติ, เพราะประกอบด้วยสัมปชัญญะ จึงเป็นผู้มีสัมปชัญญะ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้. ด้วยเหตุนี้ ชื่อว่าวางเฉยอยู่ในทวารทั้ง ๖, ด้วยบทนี้ ท่านจึงกล่าวถึงฉฬังคุเบกขา. แต่อาศัยบทว่า สมฺปชาโน จึงได้ญาณสัมปยุตตจิต ๔ ดวง. อาศัยบทว่า สตตวิหารา จึงได้มหากิริยาจิต ๘ ดวง. อาศัยบทว่า อรชฺชนฺโต อทุสฺสนฺโต จึงได้จิต ๑๐ ดวง. หากถามว่า โสมนัสจะได้มาอย่างไร ตอบว่า ได้มาโดยอาเสวนปัจจัย.

အဘိဇာတိဆက္ကဝဏ္ဏနာ

วรรณนาแห่งธรรมหมวด ๖ ว่าด้วยอภิชาติ

၃၂၉. အဘိဇာတိယောတိ ဇာတိယော. ကဏှာဘိဇာတိကော သမာနောတိ ကဏှေ နီစကုလေ ဇာတော ဟုတွာ. ကဏှံ ဓမ္မံ အဘိဇာယတီတိ ကာဠကံ ဒသဒုဿီလျဓမ္မံ ပသဝတိ ကရောတိ. သော တံ အဘိဇာယိတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ. သုက္ကံ ဓမ္မန္တိ အဟံ ပုဗ္ဗေပိ ပုညာနံ အကတတ္တာ နီစကုလေ နိဗ္ဗတ္တော. ဣဒါနိ ပုညံ ကရောမီတိ ပုညသင်္ခါတံ ပဏ္ဍရံ ဓမ္မံ အဘိဇာယတိ. သော တေန သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တတိ. အကဏှံ အသုက္ကံ နိဗ္ဗာနန္တိ နိဗ္ဗာနဉှိ သစေ ကဏှံ ဘဝေယျ, ကဏှဝိပါကံ ဒဒေယျ. သစေ သုက္ကံ, သုက္ကဝိပါကံ ဒဒေယျ. ဒွိန္နမ္ပိ အပ္ပဒါနတော ပန ‘‘အကဏှံ အသုက္က’’န္တိ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗာနဉ္စ နာမ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ အရဟတ္တံ အဓိပ္ပေတံ. တဉှိ ကိလေသနိဗ္ဗာနန္တေ ဇာတတ္တာ နိဗ္ဗာနံ နာမ. တံ ဧသ အဘိဇာယတိ ပသဝတိ ကရောတိ. သုက္ကာဘိဇာတိကော သမာနောတိ သုက္ကေ ဥစ္စကုလေ ဇာတော ဟုတွာ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๓๒๙. บทว่า อภิชาติโย ความว่า ชาติทั้งหลาย. บทว่า กณฺหาภิชาติโก สมาโน ความว่า ชื่อว่าผู้มีอภิชาติดำ คือ เกิดแล้วในตระกูลต่ำอันดำ. บทว่า กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ ความว่า ย่อมก่อ ย่อมทำ ซึ่งธรรมดำ คือ ทุสสิลีธรรม 10 ประการ. บุคคลนั้นให้ธรรมนั้นเกิดแล้ว ย่อมบังเกิดในนรก. บทว่า สุกฺกํ ธมฺมํ ความว่า (บุคคลคิดว่า) ในกาลก่อนเราเกิดในตระกูลต่ำเพราะไม่ได้ทำบุญไว้ บัดนี้เราจักทำบุญ ดังนี้แล้ว ย่อมให้เกิดธรรมอันขาวสะอาดที่เรียกว่าบุญ. บุคคลนั้นย่อมบังเกิดในสวรรค์ด้วยบุญนั้น. บทว่า อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานํ ความว่า พระนิพพานไม่ดำไม่ขาว. จริงอยู่ หากพระนิพพานพึงเป็นธรรมดำ ก็พึงให้วิบากดำ หากเป็นธรรมขาว ก็พึงให้วิบากขาว แต่เพราะไม่ให้วิบากทั้งสองอย่าง จึงตรัสว่า "ไม่ดำไม่ขาว". และในอรรถนี้ พระนิพพานที่ชื่อว่าอรหัตตผลเป็นสิ่งที่ทรงประสงค์. จริงอยู่ อรหัตตผลนั้นชื่อว่านิพพาน เพราะเกิดในที่สุดแห่งความดับกิเลส. บุคคลนี้ย่อมให้เกิด ย่อมก่อ ย่อมทำซึ่งพระนิพพานนั้น. บทว่า สุกฺกาภิชาติโก สมาโน ความว่า ชื่อว่าผู้มีอภิชาติขาว คือ เกิดแล้วในตระกูลสูงอันขาวสะอาด. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဆက္ကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยหมวด 6 อันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด

နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာတိ [Pg.221] နိဗ္ဗေဓော ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ, တံ ဘဇန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တီတိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ. အနိစ္စသညာဒယော ပဉ္စကေ ဝုတ္တာ. နိရောဓာနုပဿနာဉာဏေ သညာ နိရောဓသညာ နာမ.

บทว่า นิพฺเพธภาคิยา ความว่า พระนิพพานเรียกว่า นิพเพธะ (ธรรมที่พึงแทงตลอด), ธรรมทั้งหลายย่อมเข้าถึง ย่อมเข้าไปสู่พระนิพพานนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพเพธภาคิยะ. อนิจจสัญญาเป็นต้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในปัญจกะ (หมวด 5). สัญญาในนิโรธานุปัสสนาญาณ ชื่อว่า นิโรธสัญญา.

‘‘ဣမေ ခေါ, အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ ဒွါဝီသတိယာ ဆက္ကာနံ ဝသေန ဗာတ္တိံသသတပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ.

ความมีอาทิว่า "อิเม โข อาวุโส" พึงประกอบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงปัญหา 132 ข้อ โดยหมวด 6 ทั้ง 22 หมวด ได้แสดงสามัคคีรสแล้ว.

ဆက္ကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยหมวด 6 จบแล้ว.

သတ္တကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยหมวด 7

၃၃၀. ဣတိ ဆက္ကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သတ္တကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ.

๓๓๐. ด้วยประการฉะนี้ (พระเถระ) แสดงสามัคคีรสโดยหมวด 6 แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยหมวด 7 จึงเริ่มเทศนาอีกครั้ง.

တတ္ထ သမ္ပတ္တိပဋိလာဘဋ္ဌေန သဒ္ဓါဝ ဓနံ သဒ္ဓါဓနံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ပညာဓနံ ပနေတ္ထ သဗ္ဗသေဋ္ဌံ. ပညာယ ဟိ ဌတွာ တီဏိ သုစရိတာနိ ပဉ္စသီလာနိ ဒသသီလာနိ ပူရေတွာ သဂ္ဂူပဂါ ဟောန္တိ, သာဝကပါရမီဉာဏံ, ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ, သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ. ဣမာသံ သမ္ပတ္တီနံ ပဋိလာဘကာရဏတော ပညာ ‘‘ဓန’’န္တိ ဝုတ္တာ. သတ္တပိ စေတာနိ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာနေဝ ကထိတာနိ. ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာ ကထိတာဝ.

ในอริยทรัพย์ 7 นั้น ศรัทธานั่นแหละเป็นทรัพย์ ชื่อว่า สัทธาธนะ โดยอรรถว่าให้ได้ซึ่งความถึงพร้อม. นัยนี้พึงใช้ในทุกบท. ในอริยทรัพย์ 7 เหล่านี้ ปัญญาธนะประเสริฐที่สุด. จริงอยู่ บุคคลตั้งอยู่ในปัญญาแล้ว บำเพ็ญสุจริต 3, ศีล 5, ศีล 10 ให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นผู้เข้าถึงสวรรค์, ย่อมแทงตลอดซึ่งสาวกบารมีญาณ, ปัจเจกโพธิญาณ และสัพพัญญุตญาณ. เพราะเป็นเหตุให้ได้ซึ่งสมบัติเหล่านี้ ปัญญาจึงถูกเรียกว่า "ทรัพย์". และอริยทรัพย์ทั้ง 7 เหล่านี้ ท่านกล่าวว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระระคนกันนั่นเทียว. เรื่องโพชฌงค์ ท่านกล่าวไว้แล้ว.

သမာဓိပရိက္ခာရာတိ သမာဓိပရိဝါရာ. သမ္မာဒိဋ္ဌာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. ဣမေပိ သတ္တ ပရိက္ခာရာ လောကိယလောကုတ္တရာဝ ကထိတာ.

บทว่า สมาธิปริกฺขารา ความว่า บริวารของสมาธิ. สัมมาทิฏฐิเป็นต้น มีอรรถดังที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. บริขารทั้ง 7 เหล่านี้ ท่านกล่าวว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ.

အသတံ ဓမ္မာ အသန္တာ ဝါ ဓမ္မာ လာမကာ ဓမ္မာတိ အသဒ္ဓမ္မာ. ဝိပရိယာယေန သဒ္ဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. သဒ္ဓမ္မေသု ပန သဒ္ဓါဒယော သဗ္ဗေပိ ဝိပဿကဿေဝ ကထိတာ. တေသုပိ ပညာ လောကိယလောကုတ္တရာ. အယံ ဝိသေသော.

ธรรมของอสัตบุรุษ หรือธรรมที่ไม่มีอยู่จริง หรือธรรมที่เลวทราม ชื่อว่า อสัทธรรม. พึงทราบสัทธรรมโดยนัยตรงกันข้าม. เนื้อความที่เหลือในบทนี้มีความหมายตื้นอยู่แล้ว. ส่วนในสัทธรรมทั้งหลาย ศรัทธาเป็นต้นทั้งหมด ท่านกล่าวถึงเฉพาะของผู้เจริญวิปัสสนาเท่านั้น. แม้ในธรรมเหล่านั้น ปัญญาก็เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ. นี้คือความพิเศษ.

သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မာတိ သပ္ပုရိသဓမ္မာ. တတ္ထ သုတ္တဂေယျာဒိကံ ဓမ္မံ ဇာနာတီတိ ဓမ္မညူ. တဿ တဿေဝ ဘာသိတဿ အတ္ထံ ဇာနာတီတိ အတ္ထညူ. ‘‘ဧတ္တကောမှိ သီလေန သမာဓိနာ ပညာယာ’’တိ ဧဝံ အတ္တာနံ ဇာနာတီတိ အတ္တညူ. ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂေသု မတ္တံ ဇာနာတီတိ မတ္တညူ. အယံ [Pg.222] ကာလော ဥဒ္ဒေသဿ, အယံ ကာလော ပရိပုစ္ဆာယ, အယံ ကာလော ယောဂဿ အဓိဂမာယာတိ ဧဝံ ကာလံ ဇာနာတီတိ ကာလညူ. ဧတ္ထ စ ပဉ္စ ဝဿာနိ ဥဒ္ဒေသဿ ကာလော. ဒသ ပရိပုစ္ဆာယ. ဣဒံ အတိသမ္ဗာဓံ. ဒသ ဝဿာနိ ပန ဥဒ္ဒေသဿ ကာလော. ဝီသတိ ပရိပုစ္ဆာယ. တတော ပရံ ယောဂေ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ. အဋ္ဌဝိဓံ ပရိသံ ဇာနာတီတိ ပရိသညူ. သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗံ ပုဂ္ဂလံ ဇာနာတီတိ ပုဂ္ဂလညူ.

ธรรมของสัตบุรุษ ชื่อว่า สัปปุริสธรรม. ในสัปปุริสธรรมนั้น ผู้ที่รู้ธรรมคือพระบาลีมีสุตตะเคยยะเป็นต้น ชื่อว่า ธัมมัญญู. ผู้ที่รู้เนื้อความแห่งพระบาลีที่ตรัสไว้นั้นๆ ชื่อว่า อัตถัญญู. ผู้ที่รู้ตนอย่างนี้ว่า "เรามีศีล สมาธิ ปัญญา เพียงเท่านี้" ชื่อว่า อัตตัญญู. ผู้ที่รู้ประมาณในการรับและการบริโภค ชื่อว่า มัตตัญญู. ผู้ที่รู้กาลอย่างนี้ว่า "นี้เป็นกาลแห่งการเรียนพระบาลี, นี้เป็นกาลแห่งการสอบถามอรรถกถา, นี้เป็นกาลแห่งการบรรลุโยคะ" ชื่อว่า กาลัญญู. และในกาลัญญูนั้น 5 พรรษาเป็นกาลแห่งการเรียนพระบาลี, 10 พรรษาเป็นกาลแห่งการสอบถามอรรถกถา. (กำหนดเวลานี้) คับแคบเกินไป. ส่วน 10 พรรษาเป็นกาลแห่งการเรียนพระบาลี, 20 พรรษาเป็นกาลแห่งการสอบถามอรรถกถา. หลังจากนั้น พึงทำความเพียรในโยคะ. ผู้ที่รู้บริษัท 8 อย่าง ชื่อว่า ปริสัญญู. ผู้ที่รู้บุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบ ชื่อว่า ปุคคลัญญู.

၃၃၁. နိဒ္ဒသဝတ္ထူနီတိ နိဒ္ဒသာဒိဝတ္ထူနိ. နိဒ္ဒသော ဘိက္ခု, နိဗ္ဗီသော, နိတ္တိံသော, နိစ္စတ္တာလီသော, နိပ္ပညာသော ဘိက္ခူတိ ဧဝံ ဝစနကာရဏာနိ. အယံ ကိရ ပဉှော တိတ္ထိယသမယေ ဥပ္ပန္နော. တိတ္ထိယာ ဟိ ဒသဝဿကာလေ မတံ နိဂဏ္ဌံ နိဒ္ဒသောတိ ဝဒန္တိ. သော ကိရ ပုန ဒသဝဿော န ဟောတိ. န ကေဝလဉ္စ ဒသဝဿောဝ. နဝဝဿောပိ…ပေ… ဧကဝဿောပိ န ဟောတိ. ဧတေနေဝ နယေန ဝီသတိဝဿာဒိကာလေပိ မတံ နိဗ္ဗီသော, နိတ္တိံသော, နိစ္စတ္တာလီသော, နိပ္ပညာသောတိ ဝဒန္တိ. အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဂါမေ ဝိစရန္တော တံ ကထံ သုတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဘဂဝတော အာရောစေသိ. ဘဂဝါ အာဟ –

๓๓๑. บทว่า นิทฺทสวตฺถูนิ ความว่า เรื่องราวมีนิททสะเป็นต้น. เหตุแห่งการกล่าวอย่างนี้ว่า ภิกษุผู้ไม่มี 10, ไม่มี 20, ไม่มี 30, ไม่มี 40, ไม่มี 50. ได้ยินว่า ปัญหานี้เกิดขึ้นในสมัยของพวกเดียรถีย์. จริงอยู่ พวกเดียรถีย์ย่อมเรียกนิครนถ์ที่ตายเมื่ออายุ 10 ปีว่า นิททสะ. ได้ยินว่า ผู้นั้นจะไม่กลับมามีอายุ 10 ปีอีก. ไม่ใช่เพียงแค่อายุ 10 ปีเท่านั้น แม้อายุ 9 ปี...ฯลฯ...แม้ 1 ปี ก็ไม่มี. โดยนัยนี้ พวกเขาย่อมเรียกผู้ที่ตายเมื่ออายุ 20 ปีเป็นต้นว่า นิพพีสะ, นิตติงสะ, นิจจัตตาฬีสะ, นิปปัญญาสะ. ท่านพระอานนท์เที่ยวไปในหมู่บ้าน ได้ฟังเรื่องนั้นแล้ว จึงเข้าไปยังวิหาร กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า –

‘‘န ဣဒံ, အာနန္ဒ, တိတ္ထိယာနံ အဓိဝစနံ မမ သာသနေ ခီဏာသဝဿေတံ အဓိဝစနံ. ခီဏာသဝေါ ဟိ ဒသဝဿကာလေ ပရိနိဗ္ဗုတော ပုန ဒသဝဿော န ဟောတိ. န ကေဝလဉ္စ ဒသဝဿောဝ, နဝဝဿောပိ…ပေ… ဧကဝဿောပိ. န ကေဝလဉ္စ ဧကဝဿောဝ, ဒသမာသိကောပိ…ပေ… ဧကမာသိကောပိ. ဧကဒိဝသိကောပိ. ဧကမုဟုတ္တောပိ န ဟောတိ ဧဝ. ကသ္မာ? ပုန ပဋိသန္ဓိယာ အဘာဝါ. နိဗ္ဗီသာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဘဂဝါ မမ သာသနေ ခီဏာသဝဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ –

"ดูก่อนอานนท์ นี้ไม่ใช่ชื่อของพวกเดียรถีย์ ในศาสนาของเรา นี้เป็นชื่อของพระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพผู้ปรินิพพานเมื่ออายุ 10 ปี ย่อมไม่กลับมามีอายุ 10 ปีอีก. ไม่ใช่เพียงแค่อายุ 10 ปีเท่านั้น แม้อายุ 9 ปี...ฯลฯ...แม้ 1 ปี (ก็ไม่มี). ไม่ใช่เพียงแค่ 1 ปีเท่านั้น แม้ 10 เดือน...ฯลฯ...แม้ 1 เดือน, แม้ 1 วัน, แม้ 1 ขณะ ก็ไม่มีเลย. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีการปฏิสนธิอีก. แม้ในบทว่า นิพพีสะ เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ดังนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ในศาสนาของเรา นี้เป็นชื่อของพระขีณาสพ' ดังนี้.

ဝတွာ ယေဟိ ကာရဏေဟိ သော နိဒ္ဒသော ဟောတိ, တာနိ ဒဿေတုံ သတ္တ နိဒ္ဒသဝတ္ထူနိ ဒေသေတိ. ထေရောပိ တမေဝ ဒေသနံ ဥဒ္ဓရိတွာ သတ္တ နိဒ္ဒသဝတ္ထူနိ ဣဓာဝုသော, ဘိက္ခု, သိက္ခာသမာဒါနေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. သိက္ခာသမာဒါနေ တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒော ဟောတီတိ သိက္ခတ္တယပူရဏေ ဗဟလစ္ဆန္ဒော ဟောတိ. အာယတိဉ္စ သိက္ခာသမာဒါနေ အဝိဂတပေမောတိ [Pg.223] အနာဂတေ ပုနဒိဝသာဒီသုပိ သိက္ခာပူရဏေ အဝိဂတပေမေန သမန္နာဂတော ဟောတိ. ဓမ္မနိသန္တိယာတိ ဓမ္မနိသာမနာယ. ဝိပဿနာယေတံ အဓိဝစနံ. ဣစ္ဆာဝိနယေတိ တဏှာဝိနယနေ. ပဋိသလ္လာနေတိ ဧကီဘာဝေ. ဝီရိယာရမ္ဘေတိ ကာယိကစေတသိကဿ ဝီရိယဿ ပူရဏေ. သတိနေပက္ကေတိ သတိယဉ္စေဝ နေပက္ကဘာဝေ စ. ဒိဋ္ဌိပဋိဝေဓေတိ မဂ္ဂဒဿနေ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ครั้นตรัสแล้ว เพื่อจะทรงแสดงเหตุที่ทำให้ภิกษุนั้นเป็นผู้ไม่มีกิเลสเครื่องร้อยรัด จึงทรงแสดงนิททสวัตถุ ๗ ประการ แม้พระเถระก็ได้ยกเทศนานั้นขึ้นแสดงนิททสวัตถุ ๗ ประการ มีอาทิว่า ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้าในการสมาทานสิกขา ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ (ในธรรมวินัยนี้) ได้แก่ ในพระศาสนานี้ บทว่า สิกฺขาสมาทาเน ติพฺพฉนฺโท โหติ (เป็นผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้าในการสมาทานสิกขา) คือ เป็นผู้มีความพอใจอย่างมากในการบำเพ็ญสิกขา ๓ ให้บริบูรณ์ บทว่า อายตึ จ สิกฺขาสมาทาเน อวิคตเปโม (และเป็นผู้มีความรักใคร่ไม่ปราศไปแล้วในการสมาทานสิกขาในกาลต่อไป) คือ แม้ในอนาคต มีวันรุ่งขึ้นเป็นต้น ก็เป็นผู้ประกอบด้วยความรักใคร่ไม่ปราศไปแล้วในการบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ บทว่า ธมฺมนิสนฺติยา (ในธัมมนิสันติ) คือ ในการพิจารณาธรรมเนืองๆ คำว่า ธมฺมนิสนฺติ นี้ เป็นชื่อของวิปัสสนา บทว่า อิจฺฉาวินเย (ในการกำจัดความอยาก) คือ ในการกำจัดตัณหา บทว่า ปฏิสลฺลาเน (ในความสงัด) คือ ในความเป็นผู้เดียว บทว่า วีริยารมฺเภ (ในการปรารภความเพียร) คือ ในการบำเพ็ญความเพียรทางกายและทางใจให้บริบูรณ์ บทว่า สติเนปกฺเก (ในสติและปัญญาเครื่องบริหารตน) คือ ในสติและในความเป็นผู้มีปัญญาเครื่องบริหารตน บทว่า ทิฏฺฐิปฏิเวเธ (ในการแทงตลอดทิฏฐิ) คือ ในการเห็นมรรค ส่วนที่เหลือในทุกแห่ง พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

သညာသု အသုဘာနုပဿနာဉာဏေ သညာ အသုဘသညာ. အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏေ သညာ အာဒီနဝသညာ နာမ. သေသာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာ ဧဝ. ဗလသတ္တကဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တကပုဂ္ဂလသတ္တကာနိ ဝုတ္တနယာနေဝ. အပ္ပဟီနဋ္ဌေန အနုသယန္တီတိ အနုသယာ. ထာမဂတော ကာမရာဂေါ ကာမရာဂါနုသယော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. သံယောဇနသတ္တကံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

ในบรรดาสัญญา สัญญาในอสุภานุปัสสนาญาณ ชื่อว่า อสุภสัญญา สัญญาในอาทีนวานุปัสสนาญาณ ชื่อว่า อาทีนวสัญญา สัญญาทั้งหลายที่เหลือ ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว พลสัตตกะ วิญญาณัฏฐิติสัตตกะ และปุคคลสัตตกะ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว กิเลสที่นอนเนื่องอยู่เพราะยังละไม่ได้ ชื่อว่า อนุสัย กามราคะที่ถึงความมีกำลัง ชื่อว่า กามราคานุสัย นี้เป็นนัยในทุกแห่ง สังโยชน์ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

အဓိကရဏသမထသတ္တကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอธิกรณสมถสัตตกะ

အဓိကရဏသမထေသု အဓိကရဏာနိ သမေန္တိ ဝူပသမေန္တီတိ အဓိကရဏသမထာ. ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာနန္တိ ဥပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပန္နာနံ. အဓိကရဏာနန္တိ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ အာပတ္တာဓိကရဏံ ကိစ္စာဓိကရဏန္တိ ဣမေသံ စတုန္နံ. သမထာယ ဝူပသမာယာတိ သမထတ္ထဉ္စေဝ ဝူပသမနတ္ထဉ္စ. သမ္မုခါဝိနယော ဒါတဗ္ဗော…ပေ… တိဏဝတ္ထာရကောတိ ဣမေ သတ္တ သမထာ ဒါတဗ္ဗာ.

ในอธิกรณสมถะทั้งหลาย ธรรมที่ย่อมระงับ ย่อมสงบซึ่งอธิกรณ์ทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธิกรณสมถะ บทว่า อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ (แห่งอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นเนืองๆ) คือ แห่งอธิกรณ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วๆ บทว่า อธิกรณานํ (แห่งอธิกรณ์ทั้งหลาย) คือ แห่งอธิกรณ์ ๔ ประการเหล่านี้ ได้แก่ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์ บทว่า สมถาย วูปสมาย (เพื่อความระงับ เพื่อความสงบ) คือ เพื่อประโยชน์แก่ความระงับและเพื่อประโยชน์แก่ความสงบ พึงให้สัมมุขาวินัย...ฯลฯ... สมถะ ๗ ประการเหล่านี้ คือ...ติณวัตถารกะ พึงให้

တတြာယံ ဝိနိစ္ဆယနယော. အဓိကရဏေသု တာဝ ဓမ္မောတိ ဝါ အဓမ္မောတိ ဝါ အဋ္ဌာရသဟိ ဝတ္ထူဟိ ဝိဝဒန္တာနံ ဘိက္ခူနံ ယော ဝိဝါဒေါ, ဣဒံ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ နာမ. သီလဝိပတ္တိယာ ဝါ အာစာရဒိဋ္ဌိအာဇီဝဝိပတ္တိယာ ဝါ အနုဝဒန္တာနံ အနုဝါဒေါ ဥပဝဒနာ စေဝ စောဒနာ စ, ဣဒံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ နာမ. မာတိကာယ အာဂတာ ပဉ္စ, ဝိဘင်္ဂေ ဒွေတိ သတ္တပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ, ဣဒံ အာပတ္တာဓိကရဏံ နာမ. သံဃဿ အပလောကနာဒီနံ စတုန္နံ ကမ္မာနံ ကရဏံ, ဣဒံ ကိစ္စာဓိကရဏံ နာမ.

ในอธิกรณ์เหล่านั้น คำวินิจฉัยมีดังต่อไปนี้ ในบรรดาอธิกรณ์ทั้งหลาย ข้อวิวาทของภิกษุทั้งหลายผู้โต้เถียงกันด้วยวัตถุ ๑๘ ประการ ว่าเป็นธรรม หรือว่าไม่เป็นธรรม นี้ชื่อว่า วิวาทาธิกรณ์ การกล่าวหา การติเตียน และการโจทของภิกษุทั้งหลายผู้กล่าวหากันด้วยสีลวิบัติ หรือด้วยอาจารวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ และอาชีววิบัติ นี้ชื่อว่า อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตติขันธ์ทั้ง ๗ คือ ที่มาในมาติกา ๕ ในวิภังค์ ๒ นี้ชื่อว่า อาปัตตาธิกรณ์ การทำกรรม ๔ อย่างของสงฆ์ มีอปโลกนกรรมเป็นต้น นี้ชื่อว่า กิจจาธิกรณ์

တတ္ထ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ဒွီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေန စ ယေဘုယျသိကာယ စ. သမ္မုခါဝိနယေနေဝ သမ္မမာနံ ယသ္မိံ ဝိဟာရေ ဥပ္ပန္နံ တသ္မိံယေဝ ဝါ အညတ္ထ ဝူပသမေတုံ ဂစ္ဆန္တာနံ အန္တရာမဂ္ဂေ ဝါ ယတ္ထ ဂန္တွာ သံဃဿ နိယျာတိတံ တတ္ထ သံဃေန ဝါ သံဃေ ဝူပသမေတုံ အသက္ကောန္တေ တတ္ထေဝ [Pg.224] ဥဗ္ဗာဟိကာယ သမ္မတပုဂ္ဂလေဟိ ဝါ ဝိနိစ္ဆိတံ သမ္မတိ. ဧဝံ သမ္မမာနေ စ ပနေတသ္မိံ ယာ သံဃသမ္မုခတာ ဓမ္မသမ္မုခတာ ဝိနယသမ္မုခတာ ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ, အယံ သမ္မုခါဝိနယော နာမ.

ในอธิกรณ์เหล่านั้น วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยเยภุยยสิกา เมื่อระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียว อธิกรณ์เกิดขึ้นในวิหารใด ก็ระงับในวิหารนั้นนั่นเทียว หรือในระหว่างทางของภิกษุทั้งหลายผู้จะไปเพื่อระงับในที่อื่น หรือในที่ใดที่มอบให้แก่สงฆ์แล้ว ในที่นั้นสงฆ์ระงับ หรือเมื่อสงฆ์ไม่สามารถจะระงับได้ ก็ระงับได้ด้วยบุคคลที่ได้รับสมมติโดยอุพพาหิกาในที่นั้นนั่นเอง และเมื่อระงับอย่างนี้ ความเป็นเบื้องหน้าสงฆ์ ความเป็นเบื้องหน้าธรรม ความเป็นเบื้องหน้าวินัย ความเป็นเบื้องหน้าบุคคลใดมีอยู่ นี้ชื่อว่า สัมมุขาวินัย

တတ္ထ စ ကာရကသံဃဿ သံဃသာမဂ္ဂိဝသေန သမ္မုခီဘာဝေါ သံဃသမ္မုခတာ. သမေတဗ္ဗဿ ဝတ္ထုနော ဘူတတာ ဓမ္မသမ္မုခတာ. ယထာ တံ သမေတဗ္ဗံ, တထေဝ သမ္မနံ ဝိနယသမ္မုခတာ. ယော စ ဝိဝဒတိ, ယေန စ ဝိဝဒတိ, တေသံ ဥဘိန္နံ အတ္ထပစ္စတ္ထိကာနံ သမ္မုခီဘာဝေါ ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ. ဥဗ္ဗာဟိကာယ ဝူပသမေ ပနေတ္ထ သံဃသမ္မုခတာ ပရိဟာယတိ. ဧဝံ တာဝ သမ္မုခါဝိနယေနေဝ သမ္မတိ.

และในสัมมุขาวินัยนั้น ความพร้อมหน้าของสงฆ์ผู้กระทำกรรมโดยความสามัคคีของสงฆ์ ชื่อว่า สังฆสัมมุขตา ความเป็นของจริงแห่งเรื่องที่พึงระงับ ชื่อว่า ธัมมสัมมุขตา เรื่องนั้นพึงระงับได้อย่างใด การระงับได้อย่างนั้นเทียว ชื่อว่า วินัยสัมมุขตา และภิกษุใดวิวาท และวิวาทกับภิกษุใด ความพร้อมหน้าของภิกษุทั้งสองฝ่ายผู้เป็นโจทก์และจำเลยนั้น ชื่อว่า ปุคคลสัมมุขตา แต่เมื่อระงับด้วยอุพพาหิกาในที่นี้ สังฆสัมมุขตาย่อมขาดไป เบื้องต้นย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างนี้

သစေ ပနေဝမ္ပိ န သမ္မတိ, အထ နံ ဥဗ္ဗာဟိကာယ သမ္မတာ ဘိက္ခူ ‘‘န မယံ သက္ကောမ ဝူပသမေတု’’န္တိ သံဃဿေဝ နိယျာတေန္တိ, တတော သံဃော ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ ဘိက္ခုံ သလာကဂ္ဂါဟာပကံ သမ္မန္နတိ. တေန ဂုဠှကဝိဝဋကသကဏ္ဏဇပ္ပကေသု တီသု သလာကဂ္ဂါဟေသု အညတရဝသေန သလာကံ ဂါဟာပေတွာ သန္နိပတိတပရိသာယ ဓမ္မဝါဒီနံ ယေဘုယျတာယ ယထာ တေ ဓမ္မဝါဒိနော ဝဒန္တိ, ဧဝံ ဝူပသန္တံ အဓိကရဏံ သမ္မုခါဝိနယေန စ ယေဘုယျသိကာယ စ ဝူပသန္တံ ဟောတိ.

แต่ถ้าหากยังระงับไม่ได้แม้ด้วยวิธีนี้ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติโดยอุพพาหิกาจึงมอบอธิกรณ์นั้นคืนแก่สงฆ์นั่นเองว่า “พวกข้าพเจ้าไม่สามารถจะระงับได้” จากนั้นสงฆ์ย่อมสมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ให้เป็นผู้ให้จับสลาก ภิกษุนั้นให้จับสลากโดยวิธีอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิธีการจับสลาก ๓ อย่าง คือ การจับสลากแบบลับ แบบเปิดเผย และแบบกระซิบที่ข้างหู ในบริษัทที่ประชุมกันแล้ว อธิกรณ์ที่ระงับแล้วโดยความเป็นผู้มีพวกมากของฝ่ายธรรมวาที ตามที่ธรรมวาทีเหล่านั้นกล่าวนั้น ย่อมชื่อว่าเป็นอธิกรณ์ที่ระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยเยภุยยสิกา

တတ္ထ သမ္မုခါဝိနယော ဝုတ္တနယော ဧဝ. ယံ ပန ယေဘုယျသိကာကမ္မဿ ကရဏံ, အယံ ယေဘုယျသိကာ နာမ. ဧဝံ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ဒွီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ. အနုဝါဒါဓိကရဏံ စတူဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ – သမ္မုခါဝိနယေန စ သတိဝိနယေန စ အမူဠှဝိနယေန စ တဿပါပိယသိကာယ စ. သမ္မုခါဝိနယေနေဝ သမ္မမာနံ ယော စ အနုဝဒတိ, ယဉ္စ အနုဝဒတိ, တေသံ ဝစနံ သုတွာ သစေ ကာစိ အာပတ္တိ နတ္ထိ, ဥဘော ခမာပေတွာ, သစေ အတ္ထိ, အယံ နာမေတ္ထ အာပတ္တီတိ ဧဝံ ဝိနိစ္ဆိတံ ဝူပသမ္မတိ. တတ္ထ သမ္မုခါဝိနယလက္ခဏံ ဝုတ္တနယမေဝ. ယဒါ ပန ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော အမူလိကာယ သီလဝိပတ္တိယာ အနုဒ္ဓံသိတဿ သတိဝိနယံ ယာစမာနဿ သံဃော ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန သတိဝိနယံ ဒေတိ, တဒါ သမ္မုခါဝိနယေန စ သတိဝိနယေန စ ဝူပသန္တံ ဟောတိ. ဒိန္နေ ပန သတိဝိနယေ ပုန တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ကဿစိ အနုဝါဒေါ န ရုဟတိ.

ในสมถะสองอย่างนั้น สัมมุขาวินัยมีนัยดังที่กล่าวแล้ว ส่วนการทำเยภุยยสิกากรรมใดมีอยู่ นี้ชื่อว่า เยภุยยสิกา วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่างด้วยประการฉะนี้ อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยสติวินัย ด้วยอมูฬหวินัย และด้วยตัสสปาปิยสิกา เมื่อระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียว คือฟังคำของภิกษุผู้กล่าวหาและผู้ถูกกล่าวหาแล้ว ถ้าไม่มีอาบัติอะไร ก็ให้ทั้งสองฝ่ายขอขมากัน ถ้ามีอาบัติ ก็วินิจฉัยว่า นี้เป็นชื่ออาบัติในเรื่องนี้ แล้วย่อมระงับไป ในที่นั้น ลักษณะของสัมมุขาวินัยมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว แต่เมื่อใด สงฆ์ให้สติวินัยด้วยญัตติจตุตถกรรมแก่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะ ผู้ถูกโจทด้วยสีลวิบัติอันไม่มีมูล ผู้กำลังขอสติวินัยอยู่ เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยสติวินัย แต่เมื่อให้สติวินัยแล้ว การกล่าวหาของใครๆ ต่บุคคลนั้นอีกย่อมไม่เกิดขึ้น

ယဒါ ဥမ္မတ္တကော ဘိက္ခု ဥမ္မာဒဝသေန အဿာမဏကေ အဇ္ဈာစာရေ ‘‘သရတာယသ္မာ ဧဝရူပိံ အာပတ္တိ’’န္တိ ဘိက္ခူဟိ စောဒိယမာနော ‘‘ဥမ္မတ္တကေန မေ[Pg.225], အာဝုသော, ဧတံ ကတံ, နာဟံ တံ သရာမီ’’တိ ဘဏန္တောပိ ဘိက္ခူဟိ စောဒိယမာနောဝ ပုန အစောဒနတ္ထာယ အမူဠှဝိနယံ ယာစတိ, သံဃော စဿ ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန အမူဠှဝိနယံ ဒေတိ, တဒါ သမ္မုခါဝိနယေန စ အမူဠှဝိနယေန စ ဝူပသန္တံ ဟောတိ. ဒိန္နေ ပန အမူဠှဝိနယေ ပုန တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ကဿစိ တပ္ပစ္စယာ အနုဝါဒေါ န ရုဟတိ.

ในกาลใด ภิกษุผู้เป็นบ้าได้ประพฤติล่วงเกินสิ่งที่ไม่ใช่สมณสารูปด้วยอำนาจแห่งความเป็นบ้า เมื่อถูกภิกษุทั้งหลายโจทว่า “ท่านผู้มีอายุ ขอจงระลึกถึงอาบัติเห็นปานนี้” แม้จะกล่าวอยู่ว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กรรมนี้อันข้าพเจ้าผู้เป็นบ้าทำแล้ว ข้าพเจ้าระลึกถึงกรรมนั้นไม่ได้” ก็ยังถูกภิกษุทั้งหลายโจทอยู่ร่ำไป จึงขอมูฬหวินัยเพื่อความไม่ถูกโจทอีก และสงฆ์ย่อมให้อมูฬหวินัยแก่เธอด้วยญัตติจตุตถกรรม ในกาลนั้น อธิกรณ์นั้นย่อมเป็นอันระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยอมูฬหวินัย ก็เมื่ออมูฬหวินัยอันสงฆ์ให้แล้ว การว่ากล่าวตามเพราะเหตุนั้นของใครๆ ในบุคคลนั้นอีก ย่อมไม่เกิดขึ้น

ယဒါ ပန ပါရာဇိကေန ဝါ ပါရာဇိကသာမန္တေန ဝါ စောဒိယမာနဿ အညေနညံ ပဋိစရတော ပါပုဿန္နတာယ ပါပိယဿ ပုဂ္ဂလဿ ‘‘သစာယံ အစ္ဆိန္နမူလော ဘဝိဿတိ, သမ္မာ ဝတ္တိတွာ ဩသာရဏံ လဘိဿတိ. သစေ ဆိန္နမူလော အယမေဝဿ နာသနာ ဘဝိဿတီ’’တိ မညမာနော သံဃော ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန တဿပါပိယသိကံ ကရောတိ, တဒါ သမ္မုခါဝိနယေန စ တဿပါပိယသိကာယ စ ဝူပသန္တံ ဟောတီတိ. ဧဝံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ စတူဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ. အာပတ္တာဓိကရဏံ တီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေန စ ပဋိညာတကရဏေန စ တိဏဝတ္ထာရကေန စ. တဿ သမ္မုခါဝိနယေနေဝ ဝူပသမော နတ္ထိ. ယဒါ ပန ဧကဿ ဝါ ဘိက္ခုနော သန္တိကေ သံဃဂဏမဇ္ဈေသု ဝါ ဘိက္ခု လဟုကံ အာပတ္တိံ ဒေသေတိ, တဒါ အာပတ္တာဓိကရဏံ သမ္မုခါဝိနယေန စ ပဋိညာတကရဏေန စ ဝူပသမ္မတိ.

ก็ในกาลใด สงฆ์สำคัญบุคคลผู้เลวทราม ผู้ถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิกหรือด้วยอาบัติที่ใกล้เคียงปาราชิก ผู้ประพฤติกลบเกลื่อนเรื่องอื่นด้วยเรื่องอื่น เพราะความเป็นผู้มีความชั่วมาก ว่า “ถ้าบุคคลนี้จักเป็นผู้มีรากไม่ขาด ประพฤติดีแล้ว จักได้การเรียกเข้าหมู่ ถ้าเป็นผู้มีรากขาด กรรมนี้แหละจักเป็นความฉิบหายของเธอ” แล้วย่อมทำตัสสปาปิยสิกากรรมด้วยญัตติจตุตถกรรม ในกาลนั้น อธิกรณ์ย่อมเป็นอันระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยตัสสปาปิยสิกากรรม ด้วยประการฉะนี้ อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยปฏิญญาตกรณะ และด้วยติณวัตถารกะ ความระงับแห่งอาปัตตาธิกรณ์นั้นด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียว ย่อมไม่มี ก็ในกาลใด ภิกษุย่อมแสดงอาบัติเบาในสำนักของภิกษุรูปหนึ่ง หรือในท่ามกลางสงฆ์หรือคณะ ในกาลนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยปฏิญญาตกรณะ

တတ္ထ သမ္မုခါဝိနယေ တာဝ ယော စ ဒေသေတိ, ယဿ စ ဒေသေတိ, တေသံ သမ္မုခီဘာဝေါ ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในสมถะเหล่านั้น ในสัมมุขาวินัยก่อน ภิกษุใดแสดง และแสดงแก่ภิกษุใด ความพร้อมหน้าของภิกษุเหล่านั้น ชื่อว่า บุคคลสัมมุขตา ส่วนที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

ပုဂ္ဂလဿ ဂဏဿ စ ဒေသနာကာလေ သံဃသမ္မုခတာ ပရိဟာယတိ. ယာ ပနေတ္ထ အဟံ, ဘန္တေ, ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ အာပန္နောတိ စ အာမ, ပဿာမီတိ စ ပဋိညာ, တာယ ပဋိညာယ ‘‘အာယတိံ သံဝရေယျာသီ’’တိ ကရဏံ, တံ ပဋိညာတကရဏံ နာမ. သံဃာဒိသေသေ ဟိ ပရိဝါသာဒိယာစနာ ပဋိညာ. ပရိဝါသာဒီနံ ဒါနံ ပဋိညာတကရဏံ နာမ. ဒွေ ပက္ခဇာတာ ပန ဘဏ္ဍနကာရကာ ဘိက္ခူ ဗဟုံ အဿာမဏကံ အဇ္ဈာစရိတွာ ပုန လဇ္ဇိဓမ္မေ ဥပ္ပန္နေ သစေ မယံ ဣမာဟိ အာပတ္တီဟိ အညမညံ ကာရေဿာမ, သိယာပိ တံ အဓိကရဏံ ကက္ခဠတ္တာယ သံဝတ္တေယျာတိ အညမညံ အာပတ္တိယာ ကာရာပနေ ဒေါသံ ဒိသွာ ယဒါ တိဏဝတ္ထာရကကမ္မံ ကရောန္တိ, တဒါ အာပတ္တာဓိကရဏံ သမ္မုခါဝိနယေန စ တိဏဝတ္ထာရကေန စ သမ္မတိ.

ในกาลที่แสดงแก่บุคคลและคณะ สังฆสัมมุขตาย่อมบกพร่อง การรับใดในปฏิญญาตกรณะนี้ว่า “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติชื่อนี้” และว่า “ใช่แล้ว ข้าพเจ้าเห็น” การกระทำว่า “ท่านพึงสำรวมต่อไป” ด้วยการรับนั้น นั่นชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ จริงอยู่ ในอาบัติสังฆาทิเสส การขอปริวาสเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิญญา การให้ปริวาสเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ ก็ภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาท เกิดเป็นสองฝ่าย ประพฤติล่วงเกินสิ่งที่ไม่ใช่สมณสารูปเป็นอันมากแล้ว เมื่อธรรมเครื่องละอายเกิดขึ้นอีก เห็นโทษในการให้กันและกันทำ(การออกจากอาบัติ)ด้วยอาบัติว่า “ถ้าพวกเราจักให้กันและกันทำ(การออกจากอาบัติ)ด้วยอาบัติเหล่านี้ อธิกรณ์นั้นพึงเป็นไปเพื่อความหยาบกระด้างก็ได้” ในกาลใด ย่อมทำติณวัตถารกกรรม ในกาลนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยติณวัตถารกะ

တတ္ထ ဟိ ယတ္တကာ ဟတ္ထပါသူပဂတာ ‘‘န မေတံ ခမတီ’’တိ ဧဝံ ဒိဋ္ဌာဝိကမ္မံ အကတွာ နိဒ္ဒမ္ပိ ဩက္ကန္တာ ဟောန္တိ, သဗ္ဗေသံ ဌပေတွာ ထုလ္လဝဇ္ဇဉ္စ ဂိဟိပဋိသံယုတ္တဉ္စ [Pg.226] သဗ္ဗာပတ္တိယော ဝုဋ္ဌဟန္တိ, ဧဝံ အာပတ္တာဓိကရဏံ တီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ. ကိစ္စာဓိကရဏံ ဧကေန သမထေန သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေနေဝ. ဣမာနိ စတ္တာရိ အဓိကရဏာနိ ယထာနုရူပံ ဣမေဟိ သတ္တဟိ သမထေဟိ သမ္မန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာနံ အဓိကရဏာနံ သမထာယ ဝူပသမာယ သမ္မုခါဝိနယော ဒါတဗ္ဗော…ပေ… တိဏဝတ္ထာရကောတိ. အယမေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယနယော. ဝိတ္ထာရော ပန သမထက္ခန္ဓကေ အာဂတောယေဝ. ဝိနိစ္ဆယောပိဿ သမန္တပါသာဒိကာယံ ဝုတ္တော.

จริงอยู่ ในติณวัตถารกกรรมนั้น ภิกษุทั้งหลายเท่าใดผู้อยู่ในหัตถบาส ไม่กระทำการแสดงความเห็นอย่างนี้ว่า “กรรมนี้ไม่ชอบใจแก่ข้าพเจ้า” แม้หลับไป อาบัติทั้งปวงของภิกษุทั้งหมด ยกเว้นถุลลวัชชะและอาบัติที่เกี่ยวกับคฤหัสถ์ ย่อมเป็นอันออกจาก ด้วยประการฉะนี้ อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง กิจจาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะอย่างหนึ่ง คือด้วยสัมมุขาวินัยเท่านั้น อธิกรณ์ ๔ เหล่านี้ย่อมระงับด้วยสมถะ ๗ เหล่านี้ตามสมควร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – “เพื่อระงับ เพื่อสงบอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ พึงให้สัมมุขาวินัย...ฯลฯ...ติณวัตถารกะ” นี้เป็นนัยแห่งการวินิจฉัยในที่นี้ ส่วนความพิสดารมาแล้วในสมถขันธกะนั่นเทียว แม้การวินิจฉัยในสมถะนี้ ท่านก็กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา

‘‘ဣမေ ခေါ, အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ စုဒ္ဒသန္နံ သတ္တကာနံ ဝသေန အဋ္ဌနဝုတိ ပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ.

ความมีอาทิว่า “อิเม โข อาวุโส” พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงปัญหา ๙๘ ข้อ ด้วยอำนาจแห่งหมวด ๗ สิบสี่หมวด ได้แสดงแล้วซึ่งรสแห่งความสามัคคี

သတ္တကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๗ จบแล้ว

အဋ္ဌကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๘

၃၃၃. ဣတိ သတ္တကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဋ္ဌကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ မိစ္ဆတ္တာတိ အယာထာဝါ မိစ္ဆာသဘာဝါ. သမ္မတ္တာတိ ယာထာဝါ သမ္မာသဘာဝါ.

๓๓๓. ด้วยประการฉะนี้ (พระเถระ) แสดงรสแห่งความสามัคคีด้วยอำนาจแห่งหมวด ๗ แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงด้วยอำนาจแห่งหมวด ๘ จึงเริ่มเทศนาอีก ในบทเหล่านั้น บทว่า มิจฉัตตะ ได้แก่ สภาพที่ผิด ไม่เป็นจริง บทว่า สัมมัตตะ ได้แก่ สภาพที่ถูก เป็นจริง

၃၃၄. ကုသီတဝတ္ထူနီတိ ကုသီတဿ အလသဿ ဝတ္ထူနိ ပတိဋ္ဌာ ကောသဇ္ဇကာရဏာနီတိ အတ္ထော. ကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗံ ဟောတီတိ စီဝရဝိစာရဏာဒိကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ ဟောတိ. န ဝီရိယံ အာရဘတီတိ ဒုဝိဓမ္ပိ ဝီရိယံ နာရဘတိ. အပ္ပတ္တဿာတိ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလဓမ္မဿ အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ. အနဓိဂတဿာတိ တဿေဝ အနဓိဂတဿ အဓိဂမတ္ထာယ. အသစ္ဆိကတဿာတိ တဿေဝ အပစ္စက္ခကတဿ သစ္ဆိကရဏတ္ထာယ. ဣဒံ ပဌမန္တိ ဣဒံ ဟန္ဒာဟံ နိပဇ္ဇာမီတိ ဧဝံ ဩသီဒနံ ပဌမံ ကုသီတဝတ္ထု. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘မာသာစိတံ မညေ’’တိ ဧတ္ထ ပန မာသာစိတံ နာမ တိန္တမာသော. ယထာ တိန္တမာသော ဂရုကော ဟောတိ, ဧဝံ ဂရုကောတိ အဓိပ္ပာယော. ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတော ဟောတီတိ ဂိလာနော ဟုတွာ ပစ္ဆာ ဝုဋ္ဌိတော ဟောတိ.

๓๓๔. บทว่า กุสีตวัตถูนิ อธิบายว่า วัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความเกียจคร้าน คือ เหตุแห่งความเกียจคร้าน บทว่า กัมมัง กัตตัพพัง โหติ ได้แก่ กรรมมีการจัดแจงจีวรเป็นต้น อันพึงกระทำ มีอยู่ บทว่า น วีริยัง อารภติ ได้แก่ ไม่ปรารภความเพียรแม้ทั้งสองอย่าง บทว่า อัปปัตตัสสะ ได้แก่ เพื่อบรรลุธรรมคือฌาน วิปัสสนา มรรค ผล ที่ยังไม่บรรลุ บทว่า อนธิคตัสสะ ได้แก่ เพื่อบรรลุธรรมนั้นนั่นแหละที่ยังไม่บรรลุ บทว่า อสัจฉิกตัสสะ ได้แก่ เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นนั่นแหละที่ยังไม่ได้ทำให้ประจักษ์ บทว่า อิทัง ปฐมัง ได้แก่ ความท้อถอยอย่างนี้ว่า “เอาล่ะ เราจะนอน” เป็นวัตถุแห่งความเกียจคร้านข้อแรก พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยนัยนี้ ส่วนในบทว่า “มาสจิตัง มัญเญ” นี้ คำว่า มาสจิตะ ชื่อว่า ถั่วแช่น้ำ ความหมายคือ เหมือนอย่างว่าถั่วแช่น้ำเป็นของหนัก ฉันใด (ร่างกาย) ก็หนัก ฉันนั้น บทว่า คิลานา วุฏฐิโต โหติ ได้แก่ เป็นผู้ป่วยแล้ว ภายหลังจึงหาย

၃၃၅. အာရမ္ဘဝတ္ထူနီတိ ဝီရိယကာရဏာနိ. တေသမ္ပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๓๓๕. บทว่า อารัมภวัตถูนิ ได้แก่ เหตุแห่งความเพียร พึงทราบเนื้อความแม้แห่งอารัมภวัตถุเหล่านั้นด้วยนัยนี้เหมือนกัน

၃၃၆. ဒါနဝတ္ထူနီတိ [Pg.227] ဒါနကာရဏာနိ. အာသဇ္ဇ ဒါနံ ဒေတီတိ ပတွာ ဒါနံ ဒေတိ. အာဂတံ ဒိသွာဝ မုဟုတ္တံယေဝ နိသီဒါပေတွာ သက္ကာရံ ကတွာ ဒါနံ ဒေတိ, ဒဿာမိ ဒဿာမီတိ န ကိလမေတိ. ဣတိ ဧတ္ထ အာသာဒနံ ဒါနကာရဏံ နာမ ဟောတိ. ဘယာ ဒါနံ ဒေတီတိအာဒီသုပိ ဘယာဒီနိ ဒါနကာရဏာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တတ္ထ ဘယံ နာမ အယံ အဒါယကော အကာရကောတိ ဂရဟာဘယံ ဝါ အပါယဘယံ ဝါ. အဒါသိ မေတိ မယှံ ပုဗ္ဗေ ဧသ ဣဒံ နာမ အဒါသီတိ ဒေတိ. ဒဿတိ မေတိ အနာဂတေ ဣဒံ နာမ ဒဿတီတိ ဒေတိ. သာဟု ဒါနန္တိ ဒါနံ နာမ သာဓု သုန္ဒရံ, ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ပသတ္ထန္တိ ဒေတိ. စိတ္တာလင်္ကာရစိတ္တပရိက္ခာရတ္ထံ ဒါနံ ဒေတီတိ သမထဝိပဿနာစိတ္တဿ အလင်္ကာရတ္ထဉ္စေဝ ပရိဝါရတ္ထဉ္စ ဒေတိ. ဒါနဉှိ စိတ္တံ မုဒုကံ ကရောတိ. ယေန လဒ္ဓံ ဟောတိ, သောပိ လဒ္ဓံ မေတိ မုဒုစိတ္တော ဟောတိ, ယေန ဒိန္နံ, သောပိ ဒိန္နံ မယာတိ မုဒုစိတ္တော ဟောတိ, ဣတိ ဥဘိန္နမ္ပိ စိတ္တံ မုဒုကံ ကရောတိ, တေနေဝ ‘‘အဒန္တဒမနံ ဒါန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

๓๓๖. บทว่า ทานวตฺถูนิ คือ เหตุแห่งทาน. บทว่า อาสชฺช ทานํ เทติ คือ เข้าไปหาแล้วให้ทาน. (อธิบายว่า) พอเห็นผู้มาถึง ก็ให้นั่งครู่หนึ่ง ทำสักการะแล้วจึงให้ทาน ไม่ทำให้เขาลำบากว่า "เดี๋ยวจะให้ เดี๋ยวจะให้". ในบทนี้ การเข้าไปหา ชื่อว่าเป็นเหตุแห่งทาน. แม้ในบทเป็นต้นว่า ภยา ทานํ เทติ พึงทราบว่า ภัยเป็นต้นเป็นเหตุแห่งทาน. ในบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า ภัย ได้แก่ ความกลัวคำครหาว่า "ผู้นี้ไม่ให้ ไม่ทำทาน" หรือความกลัวอบาย. บทว่า อทาสิ เม คือ ให้เพราะคิดว่า "ในกาลก่อน ผู้นี้ได้ให้สิ่งชื่อนี้แก่เรา". บทว่า ทสฺสติ เม คือ ให้เพราะคิดว่า "ในอนาคต เขาจักให้สิ่งชื่อนี้แก่เรา". บทว่า สาหุ ทานํ คือ ให้เพราะคิดว่า "ทานชื่อว่าเป็นสิ่งดีงาม อันบัณฑิตทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญแล้ว". บทว่า จิตฺตาลํการจิตฺตปริกฺขารตฺถํ ทานํ เทติ คือ ให้เพื่อเป็นเครื่องประดับและเป็นบริวารแห่งจิตที่เป็นสมถะและวิปัสสนา. เพราะว่า ทานย่อมทำจิตให้อ่อนโยน. บุคคลใดได้รับแล้ว แม้บุคคลนั้นก็มีจิตอ่อนโยนว่า "เราได้รับแล้ว" บุคคลใดให้แล้ว แม้บุคคลนั้นก็มีจิตอ่อนโยนว่า "เราให้แล้ว" ด้วยประการฉะนี้ ทานย่อมทำจิตของคนทั้งสองฝ่ายให้อ่อนโยน เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงมีคำกล่าวว่า "ทานเป็นการฝึกคนที่ยังไม่ได้ฝึก" ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘အဒန္တဒမနံ ဒါနံ, အဒါနံ ဒန္တဒူသကံ;

ဒါနေန ပိယဝါစာယ, ဥန္နမန္တိ နမန္တိ စာ’’တိ.

"ทานเป็นการฝึกคนที่ยังไม่ได้ฝึก, การไม่ให้ทานเป็นการทำลายคนที่ฝึกแล้ว, เพราะทานและปิยวาจา ตนย่อมสูงขึ้นและคนอื่นย่อมนอบน้อม"

ဣမေသု ပန အဋ္ဌသု ဒါနေသု စိတ္တာလင်္ကာရဒါနမေဝ ဥတ္တမံ.

ก็ในทาน ๘ อย่างเหล่านี้ ทานเพื่อเป็นเครื่องประดับจิตนั่นแล เป็นทานอันสูงสุด.

၃၃၇. ဒါနူပပတ္တိယောတိ ဒါနပစ္စယာ ဥပပတ္တိယော. ဒဟတီတိ ဌပေတိ. အဓိဋ္ဌာတီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဘာဝေတီတိ ဝဍ္ဎေတိ. ဟီနေ ဝိမုတ္တန္တိ ဟီနေသု ပဉ္စကာမဂုဏေသု ဝိမုတ္တံ. ဥတ္တရိ အဘာဝိတန္တိ တတော ဥတ္တရိ မဂ္ဂဖလတ္ထာယ အဘာဝိတံ. တတြူပပတ္တိယာ သံဝတ္တတီတိ ယံ ပတ္ထေတွာ ကုသလံ ကတံ, တတ္ထ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တနတ္ထာယ သံဝတ္တတိ.

๓๓๗. บทว่า ทานูปปตฺติโย คือ อุบัติที่เกิดเพราะทานเป็นปัจจัย. บทว่า ทหติ แปลว่า ตั้งไว้. บทว่า อธิฏฺฐาติ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า ภาเวติ แปลว่า ทำให้เจริญ. บทว่า หีเน วิมุตฺตํ คือ น้อมไปในกามคุณ ๕ อันเลว. บทว่า อุตฺตริ อภาวิตํ คือ ไม่ได้อบรมให้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นเพื่อมรรคผล. บทว่า ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตติ คือ ปรารถนาสิ่งใดแล้วทำกุศลไว้ ย่อมเป็นไปเพื่อบังเกิดในภพนั้นๆ.

ဝီတရာဂဿာတိ မဂ္ဂေန ဝါ သမုစ္ဆိန္နရာဂဿ သမာပတ္တိယာ ဝါ ဝိက္ခမ္ဘိတရာဂဿ. ဒါနမတ္တေနေဝ ဟိ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတုံ န သက္ကာ. ဒါနံ ပန သမာဓိဝိပဿနာစိတ္တဿ အလင်္ကာရော ပရိဝါရော ဟောတိ. တတော ဒါနေန မုဒုစိတ္တော ဗြဟ္မဝိဟာရေ ဘာဝေတွာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝီတရာဂဿ နော သရာဂဿာ’’တိ.

บทว่า วีตราคสฺส คือ สำหรับผู้มีราคะอันตัดขาดแล้วด้วยมรรค หรือผู้มีราคะอันข่มไว้แล้วด้วยสมาบัติ. เพราะว่า เพียงแค่ทานอย่างเดียว ไม่สามารถจะบังเกิดในพรหมโลกได้. ส่วนทานย่อมเป็นเครื่องประดับ เป็นบริวารแห่งจิตที่เป็นสมาธิและวิปัสสนา. ลำดับนั้น บุคคลมีจิตอ่อนโยนด้วยทานแล้ว เจริญพรหมวิหาร ย่อมบังเกิดในพรหมโลก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สำหรับผู้ปราศจากราคะ ไม่ใช่สำหรับผู้มีราคะ".

ခတ္တိယာနံ ပရိသာ ခတ္တိယပရိသာ, သမူဟောတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

บริษัทของกษัตริย์ทั้งหลาย ชื่อว่า ขัตติยบริษัท อธิบายว่า หมู่. นัยนี้พึงใช้ในทุกบท.

လောကဿ [Pg.228] ဓမ္မာ လောကဓမ္မာ. ဧတေဟိ မုတ္တော နာမ နတ္ထိ, ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ဟောန္တိယေဝ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘အဋ္ဌိမေ, ဘိက္ခဝေ, လောကဓမ္မာ လောကံ အနုပရိဝတ္တန္တိ, လောကော စ အဋ္ဌ လောကဓမ္မေ အနုပရိဝတ္တတီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၅). လာဘော အလာဘောတိ လာဘေ အာဂတေ အလာဘော အာဂတော ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

ธรรมของโลก ชื่อว่า โลกธรรม. ผู้ที่ชื่อว่าพ้นจากธรรมเหล่านี้ไม่มี แม้แก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็มีอยู่เหมือนกัน. คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการนี้ ย่อมหมุนไปตามโลก และโลกก็ย่อมหมุนไปตามโลกธรรม ๘ ประการ". บทว่า ลาโภ อลาโภ พึงทราบว่า เมื่อลาภเกิดขึ้น ความไม่มีลาภก็เกิดขึ้นด้วย. แม้ในยศเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน.

၃၃၈. အဘိဘာယတနဝိမောက္ခကထာ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာ ဧဝ.

๓๓๘. เรื่องอภิภายตนะและวิโมกข์ ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว.

‘‘ဣမေ ခေါ, အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ ဧကာဒသန္နံ အဋ္ဌကာနံ ဝသေန အဋ္ဌာသီတိ ပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ.

บทเป็นต้นว่า "อิเม โข อาวุโส" พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงปัญหา ๘๘ ข้อ โดยอาศัยหมวด ๘ สิบเอ็ดหมวด ได้แสดงสามัคคีรสแล้ว.

အဋ္ဌကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๘ จบแล้ว.

နဝကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๙

၃၄၀. ဣတိ အဋ္ဌကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ နဝကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ အာဃာတဝတ္ထူနီတိ အာဃာတကာရဏာနိ. အာဃာတံ ဗန္ဓတီတိ ကောပံ ဗန္ဓတိ ကရောတိ ဥပ္ပာဒေတိ.

๓๔๐. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นแสดงสามัคคีรสโดยหมวด ๘ แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงสามัคคีรสโดยหมวด ๙ จึงเริ่มแสดงอีก. ในหมวด ๙ นั้น บทว่า อาฆาตวตฺถูนิ คือ เหตุแห่งความอาฆาต. บทว่า อาฆาตํ พนฺธติ คือ ผูกโกรธ ทำความโกรธให้เกิดขึ้น.

တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာတိ တံ အနတ္ထစရဏံ မာ အဟောသီတိ ဧတသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ကုတော လဗ္ဘာ, ကေန ကာရဏေန သက္ကာ လဒ္ဓုံ? ပရော နာမ ပရဿ အတ္တနော စိတ္တရုစိယာ အနတ္ထံ ကရောတီတိ ဧဝံ စိန္တေတွာ အာဃာတံ ပဋိဝိနောဒေတိ. အထ ဝါ သစာဟံ ပဋိကောပံ ကရေယျံ, တံ ကောပကရဏံ ဧတ္ထ ပုဂ္ဂလေ ကုတော လဗ္ဘာ, ကေန ကာရဏေန လဒ္ဓဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ကုတော လာဘာတိပိ ပါဌော, သစာဟံ ဧတ္ထ ကောပံ ကရေယျံ, တသ္မိံ မေ ကောပကရဏေ ကုတော လာဘာ, လာဘာ နာမ ကေ သိယုန္တိ အတ္ထော. ဣမသ္မိဉ္စ အတ္ထေ တန္တိ နိပါတမတ္တမေဝ ဟောတိ.

บทว่า ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา คือ การประพฤติสิ่งไม่เป็นประโยชน์นั้นอย่าได้มีเลย จะพึงได้จากที่ไหนในบุคคลนี้ จะพึงได้ด้วยเหตุอะไร? (หรือ) ชื่อว่าคนอื่นย่อมทำสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่นตามความพอใจของตน คิดดังนี้แล้ว ย่อมบรรเทาความอาฆาต. อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า ถ้าเราจะทำความโกรธตอบ การทำความโกรธตอบนั้นจะพึงได้จากที่ไหนในบุคคลนี้ จะพึงได้ด้วยเหตุอะไร. มีบาลีอีกอย่างหนึ่งว่า กุโต ลาภา อธิบายว่า ถ้าเราจะโกรธในบุคคลนี้ ในการทำความโกรธในบุคคลนั้นของเรา จะมีประโยชน์อะไร ประโยชน์อะไรเล่าจะพึงมี. และในอรรถนี้ บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต.

၃၄၁. သတ္တာဝါသာတိ သတ္တာနံ အာဝါသာ, ဝသနဋ္ဌာနာနီတိ အတ္ထော. တတ္ထ သုဒ္ဓါဝါသာပိ သတ္တာဝါသောဝ, အသဗ္ဗကာလိကတ္တာ ပန န ဂဟိတာ. သုဒ္ဓါဝါသာ ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ခန္ဓာဝါရသဒိသာ. အသင်္ချေယျကပ္ပေ ဗုဒ္ဓေသု အနိဗ္ဗတ္တန္တေသု [Pg.229] တံ ဌာနံ သုညံ ဟောတီတိ အသဗ္ဗကာလိကတ္တာ န ဂဟိတာ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

๓๔๑. บทว่า สตฺตาวาสา คือ ที่อยู่ของสัตว์ทั้งหลาย อธิบายว่า สถานที่อยู่อาศัย. ในสัตตาวาสเหล่านั้น แม้สุทธาวาสก็เป็นที่อยู่ของสัตว์เหมือนกัน แต่ไม่ทรงถือเอา เพราะไม่ได้มีอยู่ตลอดกาล. เพราะว่า สุทธาวาสทั้งหลายเปรียบเหมือนค่ายพักชั่วคราว (ของพระราชา). ในอสงไขยกัปที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เสด็จอุบัติ สถานที่นั้นย่อมว่างเปล่า เพราะเหตุนั้น จึงไม่ทรงถือเอา เพราะไม่ได้มีอยู่ตลอดกาล. ส่วนข้อความที่ควรกล่าวที่เหลือในเรื่องนี้ ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว.

၃၄၂. အက္ခဏေသု ဓမ္မော စ ဒေသိယတီတိ စတုသစ္စဓမ္မော ဒေသိယတိ. ဩပသမိကောတိ ကိလေသူပသမကရော. ပရိနိဗ္ဗာနိကောတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာနာဝဟော. သမ္ဗောဓဂါမီတိ စတုမဂ္ဂဉာဏပဋိဝေဓဂါမီ. အညတရန္တိ အသညဘဝံ ဝါ အရူပဘဝံ ဝါ.

๓๔๒. บทว่า อกฺขเณสุ ธมฺโม จ เทสิยติ คือ พระธรรมคืออริยสัจ ๔ ย่อมถูกแสดง. บทว่า โอปสมิโก คือ เป็นไปเพื่อความสงบระงับแห่งกิเลส. บทว่า ปรินิพฺพานิโก คือ นำไปสู่พระนิพพานด้วยการดับกิเลส. บทว่า สมฺโพธคามี คือ เป็นไปเพื่อการตรัสรู้ด้วยมรรคญาณ ๔. บทว่า อญฺญตรํ คือ อสัญญีภพ หรือ อรูปภพ.

၃၄၃. အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာတိ အနုပဋိပါဋိယာ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗဝိဟာရာ.

๓๔๓. บทว่า อนุปุพฺพวิหารา คือ วิหารธรรมที่พึงเข้าตามลำดับ.

၃၄၄. အနုပုဗ္ဗနိရောဓာတိ အနုပဋိပါဋိယာ နိရောဓာ.

๓๔๔. บทว่า อนุปุพฺพนิโรธา คือ ความดับไปตามลำดับ.

‘‘ဣမေ, ခေါ အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ ဆန္နံ နဝကာနံ ဝသေန စတုပဏ္ဏာသ ပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ.

บทเป็นต้นว่า "อิเม โข อาวุโส" พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงปัญหา ๕๔ ข้อ โดยอาศัยหมวด ๙ หกหมวด ได้แสดงสามัคคีรสแล้ว.

နဝကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๙ จบแล้ว.

ဒသကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๑๐

၃၄၅. ဣတိ နဝကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဒသကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ နာထကရဏာတိ ‘‘သနာထာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထ မာ အနာထာ, ဒသ ဣမေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ နာထကရဏာ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၈) ဧဝံ အက္ခာတာ အတ္တနော ပတိဋ္ဌာကရာ ဓမ္မာ.

๓๔๕. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นแสดงสามัคคีรสโดยหมวด ๙ แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงสามัคคีรสโดยหมวด ๑๐ จึงเริ่มแสดงอีก. ในหมวด ๑๐ นั้น บทว่า นาถกรณา คือ ธรรมทั้งหลายที่ทำที่พึ่งแก่ตน อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นผู้มีที่พึ่งอยู่เถิด อย่าเป็นผู้ไม่มีที่พึ่งเลย ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้เป็นธรรมทำที่พึ่ง".

ကလျာဏမိတ္တောတိအာဒီသု သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နာ ကလျာဏာ အဿ မိတ္တာတိ ကလျာဏမိတ္တော. တေ စဿ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု သဟ အယနတော သဟာယာတိ ကလျာဏသဟာယော. စိတ္တေန စေဝ ကာယေန စ ကလျာဏမိတ္တေသု ဧဝ သမ္ပဝင်္ကော ဩနတောတိ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကော. သုဝစော ဟောတီတိ သုခေန ဝတ္တဗ္ဗော ဟောတိ သုခေန အနုသာသိတဗ္ဗော. ခမောတိ ဂါဠှေန ဖရုသေန ကက္ခဠေန ဝုစ္စမာနော ခမတိ, န ကုပ္ပတိ. ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီ အနုသာသနိန္တိ ယထာ ဧကစ္စော ဩဝဒိယမာနော ဝါမတော ဂဏှာတိ, ပဋိပ္ဖရတိ ဝါ အသုဏန္တော ဝါ ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ အကတွာ ‘‘ဩဝဒထ, ဘန္တေ[Pg.230], အနုသာသထ, တုမှေသု အနောဝဒန္တေသု ကော အညော ဩဝဒိဿတီ’’တိ ပဒက္ခိဏံ ဂဏှာတိ.

ในบทว่า กลฺยาณมิตฺโต เป็นต้น (ภิกษุ) ชื่อว่าผู้มีกัลยาณมิตร เพราะมีมิตรดี คือผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น. (ภิกษุ) ชื่อว่าผู้มีกัลยาณสหาย เพราะมิตรเหล่านั้นเป็นสหาย คือผู้ไปด้วยกันในที่ยืนและที่นั่งเป็นต้น. (ภิกษุ) ชื่อว่าผู้มีกัลยาณสมปวังก์ เพราะเป็นผู้น้อมไปโอนไปในกัลยาณมิตรทั้งหลายเท่านั้นด้วยจิตและด้วยกาย. (ภิกษุ) ชื่อว่าเป็นคนว่าง่าย คือเป็นผู้ที่เขาพึงว่ากล่าวได้โดยง่าย พึงสั่งสอนได้โดยง่าย. (ภิกษุ) ชื่อว่ามีความอดทน คือ เมื่อถูกว่ากล่าวด้วยคำที่รุนแรง หยาบคาย แข็งกระด้าง ก็อดทนได้ ไม่โกรธ. (ภิกษุ) ชื่อว่าเป็นผู้รับโอวาทโดยเคารพ คือ ไม่ทำเหมือนอย่างบางคนเมื่อถูกว่ากล่าวอยู่ ย่อมถือเอาโดยอาการที่ผิด หรือย่อมกระทบกระทั่ง หรือทำเป็นไม่ฟังแล้วเดินไปเสีย แต่จะรับเอาโดยเคารพว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงว่ากล่าวเถิด ขอท่านจงสั่งสอนเถิด เมื่อท่านทั้งหลายไม่ว่ากล่าว ใครเล่าจักว่ากล่าว".

ဥစ္စာဝစာနီတိ ဥစ္စာနိ စ အဝစာနိ စ. ကိံ ကရဏီယာနီတိ ကိံ ကရောမီတိ ဧဝံ ဝတွာ ကတ္တဗ္ဗကမ္မာနိ. တတ္ထ ဥစ္စကမ္မာနိ နာမ စီဝရဿ ကရဏံ ရဇနံ စေတိယေ သုဓာကမ္မံ ဥပေါသထာဂါရစေတိယဃရဗောဓိယဃရေသု ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဧဝမာဒိ. အဝစကမ္မံ နာမ ပါဒဓောဝနမက္ခနာဒိခုဒ္ဒကကမ္မံ. တတြုပါယာယာတိ တတြုပဂမနီယာ. အလံ ကာတုန္တိ ကာတုံ သမတ္ထော ဟောတိ. အလံ သံဝိဓာတုန္တိ ဝိစာရေတုံ သမတ္ထော.

บทว่า อุจฺจาวจานิ ได้แก่ กิจสูงและกิจต่ำ. บทว่า กึกรณียานิ ได้แก่ กรรมอันพึงทำที่ต้องกล่าวว่า "เราจะทำอะไร". ในกิจเหล่านั้น ที่ชื่อว่ากิจสูง (อุกกรรม) ได้แก่ การทำจีวร การย้อมจีวร การฉาบปูนที่เจดีย์ การงานที่พึงทำในโรงอุโบสถ เจดียสถาน และโพธิยสถาน เป็นต้น. ที่ชื่อว่ากิจต่ำ (อวจกรรม) ได้แก่ กิจเล็กน้อยมีการล้างเท้าและการทาน้ำมันเป็นต้น. บทว่า ตตฺรูปายาย ได้แก่ ที่เป็นอุบายในกิจนั้นๆ. บทว่า อลํ กาตุํ คือ เป็นผู้สามารถเพื่อจะทำ. บทว่า อลํ สํวิธาตุํ คือ เป็นผู้สามารถเพื่อจะจัดการ.

ဓမ္မေ အဿ ကာမော သိနေဟောတိ ဓမ္မကာမော, တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပိယာယတီတိ အတ္ထော. ပိယသမုဒါဟာရောတိ ပရသ္မိံ ကထေန္တေ သက္ကစ္စံ သုဏာတိ, သယဉ္စ ပရေသံ ဒေသေတုကာမော ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘အဘိဓမ္မေ အဘိဝိနယေ’’တိ ဧတ္ထ ဓမ္မော အဘိဓမ္မော, ဝိနယော အဘိဝိနယောတိ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဓမ္မောတိ သုတ္တန္တပိဋကံ. အဘိဓမ္မောတိ သတ္တ ပကရဏာနိ. ဝိနယောတိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါ. အဘိဝိနယောတိ ခန္ဓကပရိဝါရာ. အထ ဝါ သုတ္တန္တပိဋကမ္ပိ အဘိဓမ္မပိဋကမ္ပိ ဓမ္မော ဧဝ. မဂ္ဂဖလာနိ အဘိဓမ္မော. သကလံ ဝိနယပိဋကံ ဝိနယော. ကိလေသဝူပသမကာရဏံ အဘိဝိနယော. ဣတိ သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ ဧတ္ထ ဓမ္မေ အဘိဓမ္မေ ဝိနယေ အဘိဝိနယေ စ. ဥဠာရပါမောဇ္ဇောတိ ဗဟုလပါမောဇ္ဇော ဟောတီတိ အတ္ထော.

(ภิกษุ) ชื่อว่าผู้ใคร่ในธรรม เพราะมีความใคร่ความรักในธรรม อธิบายว่า ย่อมรักพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก. (ภิกษุ) ชื่อว่าผู้มีถ้อยคำน่ารัก อธิบายว่า เมื่อผู้อื่นกล่าวอยู่ ย่อมฟังโดยเคารพ และตนเองก็เป็นผู้ใคร่จะแสดงแก่ผู้อื่นโดยเคารพ. ในบทว่า อภิธมฺเม อภิวินเย นี้ พึงทราบจตุกะ (หมวด 4) คือ ธรรมะ อภิธรรม วินัย อภิวินัย. ในจตุกะนั้น ที่ชื่อว่าธรรมะ ได้แก่ สุตตันตปิฎก. ที่ชื่อว่าอภิธรรม ได้แก่ ปกรณ์ทั้ง 7. ที่ชื่อว่าวินัย ได้แก่ อุภโตวิภังค์ (วิภังค์ทั้งสอง). ที่ชื่อว่าอภิวินัย ได้แก่ ขันธกะและบริวาร. อีกนัยหนึ่ง ทั้งสุตตันตปิฎกและอภิธรรมปิฎกก็คือธรรมะ. มรรคและผลคืออภิธรรม. วินัยปิฎกทั้งหมดคือวินัย. สิ่งที่เป็นเหตุให้กิเลสสงบระงับคืออภิวินัย. เพราะฉะนั้น ในธรรม อภิธรรม วินัย และอภิวินัยทั้งหมดนี้. บทว่า อุฬารปาโมชฺโช อธิบายว่า เป็นผู้มีความปราโมทย์มาก.

ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ကာရဏတ္ထေ ဘုမ္မံ, စတုဘူမကကုသလဓမ္မကာရဏာ, တေသံ အဓိဂမတ္ထာယ အနိက္ခိတ္တဓုရော ဟောတီတိ အတ္ထော.

ในบทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ ภุมมวิภัตติลงในอรรถแห่งเหตุ คือ เพราะเหตุแห่งกุศลธรรมอันเป็นไปในภูมิ 4 อธิบายว่า เป็นผู้ไม่ทอดธุระเพื่อบรรลุธรรมเหล่านั้น.

၃၄၆. ကသိဏဒသကေ သကလဋ္ဌေန ကသိဏာနိ. တဒါရမ္မဏာနံ ဓမ္မာနံ ခေတ္တဋ္ဌေန ဝါ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝါ အာယတနာနိ. ဥဒ္ဓန္တိ ဥပရိ ဂဂနတလာဘိမုခံ. အဓောတိ ဟေဋ္ဌာ ဘူမိတလာဘိမုခံ. တိရိယန္တိ ခေတ္တမဏ္ဍလမိဝ သမန္တာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ. ဧကစ္စော ဟိ ဥဒ္ဓမေဝ ကသိဏံ ဝဍ္ဎေတိ, ဧကစ္စော အဓော, ဧကစ္စော သမန္တတော. တေန တေန ဝါ ကာရဏေန ဧဝံ ပသာရေတိ အာလောကမိဝ ရူပဒဿနကာမော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပထဝီကသိဏမေကော သဉ္ဇာနာတိ ဥဒ္ဓံ အဓော တိရိယ’’န္တိ. အဒွယန္တိ ဣဒံ ပန ဧကဿ အညဘာဝါနုပဂမနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ဥဒကံ ပဝိဋ္ဌဿ သဗ္ဗဒိသာသု ဥဒကမေဝ ဟောတိ, န အညံ, ဧဝမေဝ ပထဝီကသိဏံ ပထဝီကသိဏမေဝ ဟောတိ[Pg.231], နတ္ထိ တဿ အညော ကသိဏသမ္ဘေဒေါတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. အပ္ပမာဏန္တိ ဣဒံ တဿ တဿ ဖရဏအပ္ပမာဏဝသေန ဝုတ္တံ. တဉှိ စေတသာ ဖရန္တော သကလမေဝ ဖရတိ, န ‘‘အယမဿ အာဒိ, ဣဒံ မဇ္ဈ’’န္တိ ပမာဏံ ဂဏှာတီတိ. ဝိညာဏကသိဏန္တိ စေတ္ထ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ ပဝတ္တဝိညာဏံ. တတ္ထ ကသိဏဝသေန ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသဝသေန တတ္ထ ပဝတ္တဝိညာဏေ ဥဒ္ဓံ အဓော တိရိယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာနယေန ပနေတာနိ ပထဝီကသိဏာဒီနိ ဝိတ္ထာရတော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာနေဝ.

๓๔๖. ในกสิณทสกะ ชื่อว่ากสิณ เพราะอรรถว่าทั้งปวง. ชื่อว่าอายตนะ เพราะอรรถว่าเป็นแดนเกิด หรือเพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลายที่มีกสิณนั้นเป็นอารมณ์. บทว่า อุทฺธํ ได้แก่ มุ่งหน้าสู่พื้นท้องฟ้าเบื้องบน. บทว่า อโธ ได้แก่ มุ่งหน้าสู่พื้นดินเบื้องล่าง. บทว่า ติริยํ ได้แก่ กำหนดโดยรอบเหมือนปริมณฑลแห่งนา. จริงอยู่ บางคนย่อมขยายกสิณไปเบื้องบนเท่านั้น บางคน (ขยาย) ไปเบื้องล่าง บางคน (ขยาย) ไปโดยรอบ. หรือว่า ย่อมแผ่ขยายไปด้วยเหตุนั้นๆ เหมือนผู้ต้องการเห็นรูปย่อมแผ่ขยายแสงสว่าง ฉะนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "บุคคลหนึ่งย่อมจำปฐวีกสิณได้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง". ส่วนบทว่า อทฺวยํ นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความที่กสิณหนึ่งจะไม่กลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง. เปรียบเหมือนบุคคลผู้ลงไปในน้ำ ย่อมมีแต่น้ำในทิศทั้งปวง ไม่มีสิ่งอื่น ฉันใด ปฐวีกสิณก็เป็นปฐวีกสิณเท่านั้น ไม่มีการปะปนกับกสิณอื่น ฉันนั้น. นัยนี้ใช้ได้ในทุกแห่ง. บทว่า อปฺปมาณํ นี้ ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งความไม่มีประมาณในการแผ่ไปของบุคคลนั้นๆ. จริงอยู่ บุคคลนั้นเมื่อแผ่ไปทางใจ ย่อมแผ่ไปทั้งหมดทีเดียว ไม่ได้กำหนดประมาณว่า "นี้เป็นเบื้องต้นของกสิณนี้ นี้เป็นท่ามกลาง". ในที่นี้ บทว่า วิญฺญาณกสิณํ ได้แก่ วิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาศที่เกิดจากการเพิกกสิณ. ในวิญญาณนั้น พึงทราบความเป็นเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ในวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาศที่เกิดจากการเพิกกสิณ โดยนัยแห่งกสิณ และโดยนัยแห่งอากาศที่เกิดจากการเพิกกสิณ. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้. ส่วนปฐวีกสิณเป็นต้นเหล่านี้ ท่านกล่าวไว้โดยพิสดารในคัมภีร์วิสุทธิมรรคตามนัยแห่งการเจริญกรรมฐานแล้วนั่นเทียว.

အကုသလကမ္မပထဒသကဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอกุศลกรรมบถทสกะ

၃၄၇. ကမ္မပထေသု ကမ္မာနေဝ သုဂတိဒုဂ္ဂတီနံ ပထဘူတတ္တာ ကမ္မပထာ နာမ. တေသု ပါဏာတိပါတော အဒိန္နာဒါနံ မုသာဝါဒါဒယော စ စတ္တာရော ဗြဟ္မဇာလေ ဝိတ္ထာရိတာ ဧဝ. ကာမေသုမိစ္ဆာစာရောတိ ဧတ္ထ ပန ကာမေသူတိ မေထုနသမာစာရေသု မေထုနဝတ္ထူသု ဝါ. မိစ္ဆာစာရောတိ ဧကန္တနိန္ဒိတော လာမကာစာရော. လက္ခဏတော ပန အသဒ္ဓမ္မာဓိပ္ပာယေန ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တာ အဂမနီယဋ္ဌာနဝီတိက္ကမစေတနာ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရော.

๓๔๗. ในกรรมบถทั้งหลาย กรรมทั้งหลายนั่นแหละชื่อว่ากรรมบถ เพราะเป็นทางไปสู่สุคติและทุคติ. ในกรรมบถเหล่านั้น ปาณาติบาต อทินนาทาน และอีก 4 อย่างมีมุสาวาทเป็นต้น ท่านได้แสดงไว้โดยพิสดารแล้วในพรหมชาลสูตร. ส่วนในบทว่า กาเมสุมิจฺฉาจาโร นี้ บทว่า กาเมสุ ได้แก่ ในการประพฤติเมถุน หรือในวัตถุแห่งเมถุน. บทว่า มิจฺฉาจาโร ได้แก่ ความประพฤติเลวทรามที่ถูกติเตียนโดยส่วนเดียว. แต่โดยลักษณะแล้ว เจตนาที่ล่วงละเมิดในสถานที่ไม่ควรไป ซึ่งเป็นไปทางกายทวารด้วยความมุ่งหมายในอสัทธรรม ชื่อว่ากาเมสุมิจฉาจาร.

တတ္ထ အဂမနီယဋ္ဌာနံ နာမ ပုရိသာနံ တာဝ မာတုရက္ခိတာ, ပိတုရက္ခိတာ, မာတာပိတုရက္ခိတာ, ဘာတုရက္ခိတာ, ဘဂိနိရက္ခိတာ, ဉာတိရက္ခိတာ, ဂေါတ္တရက္ခိတာ, ဓမ္မရက္ခိတာ, သာရက္ခာ, သပရိဒဏ္ဍာတိ မာတုရက္ခိတာဒယော ဒသ. ဓနက္ကီတာ, ဆန္ဒဝါသိနီ, ဘောဂဝါသိနီ, ပဋဝါသိနီ, ဩဒပတ္တကိနီ, ဩဘတစုမ္ဗဋာ, ဒါသီ စ ဘရိယာ စ, ကမ္မကာရီ စ ဘရိယာ စ, ဓဇာဟဋာ, မုဟုတ္တိကာတိ ဧတာ ဓနက္ကီတာဒယော ဒသာတိ ဝီသတိ. ဣတ္ထီသု ပန ဒွိန္နံ သာရက္ခသပရိဒဏ္ဍာနံ ဒသန္နဉ္စ ဓနက္ကီတာဒီနန္တိ ဒွါဒသန္နံ ဣတ္ထီနံ အညေ ပုရိသာ. ဣဒံ အဂမနီယဋ္ဌာနံ နာမ. သော ပနေသ မိစ္ဆာစာရော သီလာဒိဂုဏရဟိတေ အဂမနီယဋ္ဌာနေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော. သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နေ မဟာသာဝဇ္ဇော. တဿ စတ္တာရော သမ္ဘာရာ အဂမနီယဝတ္ထု, တသ္မိံ သေဝနစိတ္တံ, သေဝနပ္ပယောဂေါ, မဂ္ဂေနမဂ္ဂပ္ပဋိပတ္တိအဓိဝါသနန္တိ. ဧကော ပယောဂေါ သာဟတ္ထိကော ဧဝ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่าสถานที่ไม่ควรไป (อคมนียฐาน) สำหรับบุรุษ ก่อนอื่นได้แก่ หญิง 10 จำพวก คือ หญิงที่มารดารักษา, หญิงที่บิดารักษา, หญิงที่มารดาบิดารักษา, หญิงที่พี่ชายน้องชายรักษา, หญิงที่พี่สาวน้องสาวรักษา, หญิงที่ญาติรักษา, หญิงที่โคตรตระกูลรักษา, หญิงที่ธรรมรักษา, หญิงมีสามี, และหญิงที่กฎหมายคุ้มครอง. และหญิงอีก 10 จำพวก คือ หญิงที่ไถ่มาด้วยทรัพย์, หญิงที่อยู่ด้วยความพอใจ, หญิงที่อยู่เพื่อโภคะ, หญิงที่อยู่เพื่อผ้า, หญิงที่พ่อแม่ทำพิธีแต่งงานให้, หญิงที่สามีปลดจากความเป็นทาสแล้วรับเป็นภรรยา, หญิงที่เป็นทั้งทาสีและภรรยา, หญิงที่เป็นทั้งคนรับใช้และภรรยา, หญิงที่ถูกนำมาเป็นเชลย, และหญิงที่อยู่ด้วยกันชั่วคราว รวมเป็น 20 จำพวก. ส่วนในบรรดาสตรี บุรุษอื่น (ที่ไม่ใช่สามี) เป็นสถานที่ไม่ควรไปสำหรับสตรี 12 จำพวก คือ หญิงมีสามีและหญิงที่กฎหมายคุ้มครอง 2 จำพวก และหญิง 10 จำพวกมีหญิงที่ไถ่มาด้วยทรัพย์เป็นต้น. นี้ชื่อว่าสถานที่ไม่ควรไป. อนึ่ง มิจฉาจารนี้มีโทษน้อยในสถานที่ไม่ควรไปที่ปราศจากคุณมีศีลเป็นต้น. มีโทษมากในสถานที่ไม่ควรไปที่ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น. องค์ประกอบของมิจฉาจารนั้นมี 4 อย่าง คือ วัตถุที่ไม่ควรไป 1, จิตคิดจะเสพในวัตถุนั้น 1, ความพยายามในการเสพ 1, และการยินดีในการที่มรรคถึงมรรค 1. ประโยคมีอย่างเดียวคือสาหัตถิกประโยค (การกระทำด้วยตนเอง) เท่านั้น.

အဘိဇ္ဈာယတီတိ အဘိဇ္ဈာ, ပရဘဏ္ဍာဘိမုခီ ဟုတွာ တန္နိန္နတာယ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. သာ ‘‘အဟော ဝတ ဣဒံ မမဿာ’’တိ ဧဝံ ပရဘဏ္ဍာဘိဇ္ဈာယနလက္ခဏာ အဒိန္နာဒါနံ ဝိယ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ မဟာသာဝဇ္ဇာ စ. တဿာ ဒွေ သမ္ဘာရာ ပရဘဏ္ဍံ, အတ္တနော ပရိဏာမနဉ္စ. ပရဘဏ္ဍဝတ္ထုကေ ဟိ [Pg.232] လောဘေ ဥပ္ပန္နေပိ န တာဝ ကမ္မပထဘေဒေါ ဟောတိ, ယာဝ ‘‘အဟော ဝတီဒံ မမဿာ’’တိ အတ္တနော န ပရိဏာမေတိ.

ธรรมชาติใดย่อมเพ่งเล็ง ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อภิชฌา อธิบายว่า เป็นธรรมชาติมีหน้าเฉพาะต่อสมบัติของผู้อื่นแล้วเป็นไปโดยความน้อมไปในสมบัตินั้น อภิชฌานั้น มีการเพ่งเล็งสมบัติของผู้อื่นอย่างนี้ว่า "โอหนอ สิ่งนี้พึงเป็นของเรา" เป็นลักษณะ เหมือนอทินนาทาน มีโทษน้อยและมีโทษมาก องค์ประกอบของอภิชฌานั้นมี ๒ อย่าง คือ สมบัติของผู้อื่น ๑ และการน้อมมาเป็นของตน ๑ จริงอยู่ แม้เมื่อโลภะมีสมบัติของผู้อื่นเป็นวัตถุเกิดขึ้นแล้ว กรรมบถก็ยังไม่แตกตราบเท่าที่ยังไม่น้อมมาเป็นของตนว่า "โอหนอ สิ่งนี้พึงเป็นของเรา"

ဟိတသုခံ ဗျာပါဒယတီတိ ဗျာပါဒေါ. သော ပရံ ဝိနာသာယ မနောပဒေါသလက္ခဏော ဖရုသာဝါစာ ဝိယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော မဟာသာဝဇ္ဇော စ. တဿ ဒွေ သမ္ဘာရာ ပရသတ္တော စ, တဿ ဝိနာသစိန္တာ စ. ပရသတ္တဝတ္ထုကေ ဟိ ကောဓေ ဥပ္ပန္နေပိ န တာဝ ကမ္မပထဘေဒေါ ဟောတိ, ယာဝ ‘‘အဟော ဝတာယံ ဥစ္ဆိဇ္ဈေယျ ဝိနဿေယျာ’’တိ တဿ ဝိနာသံ န စိန္တေတိ.

ธรรมชาติใดย่อมทำลายประโยชน์สุข ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า พยาบาท พยาบาทนั้น มีความประทุษร้ายทางใจเพื่อความพินาศของผู้อื่นเป็นลักษณะ เหมือนผรุสวาจา มีโทษน้อยและมีโทษมาก องค์ประกอบของพยาบาทนั้นมี ๒ อย่าง คือ สัตว์อื่น ๑ และความคิดให้สัตว์นั้นพินาศ ๑ จริงอยู่ แม้เมื่อความโกรธมีสัตว์อื่นเป็นวัตถุเกิดขึ้นแล้ว กรรมบถก็ยังไม่แตกตราบเท่าที่ยังไม่คิดถึงความพินาศของสัตว์นั้นว่า "โอหนอ สัตว์นี้พึงขาดสูญ พึงพินาศไป"

ယထာဘုစ္စဂဟဏာဘာဝေန မိစ္ဆာ ပဿတီတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. သာ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝိပရီတဒဿနလက္ခဏာ. သမ္ဖပ္ပလာပေါ ဝိယ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ မဟာသာဝဇ္ဇာ စ. အပိစ အနိယတာ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ, နိယတာ မဟာသာဝဇ္ဇာ. တဿာ ဒွေ သမ္ဘာရာ ဝတ္ထုနော စ ဂဟိတာကာရဝိပရီတတာ, ယထာ စ တံ ဂဏှာတိ, တထာဘာဝေန တဿူပဋ္ဌာနန္တိ.

ธรรมชาติใดย่อมเห็นโดยผิดเพราะไม่มีการถือเอาตามความเป็นจริง ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาทิฏฐินั้น มีการเห็นโดยวิปริตโดยนัยเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" เป็นลักษณะ เหมือนสัมผัปปลาปะ มีโทษน้อยและมีโทษมาก อีกอย่างหนึ่ง อนิยตมิจฉาทิฏฐิมีโทษน้อย นิยตมิจฉาทิฏฐิมีโทษมาก องค์ประกอบของมิจฉาทิฏฐินั้นมี ๒ อย่าง คือ ความวิปริตแห่งอาการที่ถือเอาจากวัตถุ ๑ และบุคคลย่อมถือเอาวัตถุนั้นโดยอาการใด การปรากฏแห่งวัตถุนั้นแก่บุคคลนั้นโดยอาการอย่างนั้น ๑

ဣမေသံ ပန ဒသန္နံ အကုသလကမ္မပထာနံ ဓမ္မတော ကောဋ္ဌာသတော အာရမ္မဏတော ဝေဒနာတော မူလတောတိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ก็การวินิจฉัยอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการเหล่านี้ พึงทราบโดยอาการ ๕ อย่าง คือ โดยสภาวะ ๑ โดยส่วน ๑ โดยอารมณ์ ๑ โดยเวทนา ๑ โดยมูล ๑

တတ္ထ ဓမ္မတောတိ ဧတေသု ဟိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ စေတနာဓမ္မာဝ ဟောန္တိ. အဘိဇ္ဈာဒယော တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တာ.

บรรดาอาการ ๕ อย่างนั้น (วินิจฉัย) โดยสภาวะ จริงอยู่ ในอกุศลกรรมบถ ๑๐ เหล่านี้ ๗ อย่างตามลำดับเป็นเจตนาธรรมเท่านั้น ๓ อย่างมีอภิชฌาเป็นต้น เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนา

ကောဋ္ဌာသတောတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ စာတိ ဣမေ အဋ္ဌ ကမ္မပထာ ဧဝ ဟောန္တိ, နော မူလာနိ. အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒါ ကမ္မပထာ စေဝ မူလာနိ စ. အဘိဇ္ဈာ ဟိ မူလံ ပတွာ လောဘော အကုသလမူလံ ဟောတိ. ဗျာပါဒေါ ဒေါသော အကုသလမူလံ ဟောတိ.

(วินิจฉัย) โดยส่วน ๗ อย่างตามลำดับ และมิจฉาทิฏฐิ ๘ อย่างเหล่านี้ เป็นกรรมบถเท่านั้น ไม่เป็นมูล อภิชฌาและพยาบาท เป็นทั้งกรรมบถและเป็นทั้งมูล จริงอยู่ อภิชฌาถึงความเป็นมูลแล้ว เป็นอกุศลมูลคือโลภะ พยาบาทเป็นอกุศลมูลคือโทสะ

အာရမ္မဏတောတိ ပါဏာတိပါတော ဇီဝိတိန္ဒြိယာရမ္မဏတော သင်္ခါရာရမ္မဏော ဟောတိ. အဒိန္နာဒါနံ သတ္တာရမ္မဏံ ဝါ သင်္ခါရာရမ္မဏံ ဝါ, မိစ္ဆာစာရော ဖောဋ္ဌဗ္ဗဝသေန သင်္ခါရာရမ္မဏော. ‘‘သတ္တာရမ္မဏော’’တိပိ ဧကေ. မုသာဝါဒေါ သတ္တာရမ္မဏော ဝါ သင်္ခါရာရမ္မဏော ဝါ, တထာ ပိသုဏဝါစာ. ဖရုသဝါစာ သတ္တာရမ္မဏာဝ. သမ္ဖပ္ပလာပေါ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတဝသေန သတ္တာရမ္မဏော ဝါ သင်္ခါရာရမ္မဏော ဝါ. တထာ အဘိဇ္ဈာ. ဗျာပါဒေါ သတ္တာရမ္မဏောဝ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ တေဘူမကဓမ္မဝသေန သင်္ခါရာရမ္မဏာ.

(วินิจฉัย) โดยอารมณ์ ปาณาติบาตมีสังขารเป็นอารมณ์ เพราะมีชีวิตินทรีย์เป็นอารมณ์ อทินนาทานมีสัตตบัญญัติเป็นอารมณ์บ้าง มีสังขารเป็นอารมณ์บ้าง มิจฉาจารมีสังขารเป็นอารมณ์โดยอำนาจโผฏฐัพพะ บางพวกกล่าวว่า มีสัตตบัญญัติเป็นอารมณ์ก็มี มุสาวาทมีสัตตบัญญัติเป็นอารมณ์บ้าง มีสังขารเป็นอารมณ์บ้าง ปิสุณาวาจาก็เช่นนั้น ผรุสวาจามีสัตตบัญญัติเป็นอารมณ์เท่านั้น สัมผัปปลาปะมีสัตตบัญญัติเป็นอารมณ์บ้าง มีสังขารเป็นอารมณ์บ้าง โดยอำนาจสิ่งที่เห็น ได้ยิน รับรู้ และรู้แจ้ง อภิชฌาก็เช่นนั้น พยาบาทมีสัตตบัญญัติเป็นอารมณ์เท่านั้น มิจฉาทิฏฐิมีสังขารเป็นอารมณ์โดยอำนาจธรรมในภูมิ ๓

ဝေဒနာတောတိ [Pg.233] ပါဏာတိပါတော ဒုက္ခဝေဒနော ဟောတိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ ရာဇာနော စောရံ ဒိသွာ ဟသမာနာပိ ‘‘ဂစ္ဆထ နံ ဃာတေထာ’’တိ ဝဒန္တိ, သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ပန ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တာဝ ဟောတိ. အဒိန္နာဒါနံ တိဝေဒနံ. မိစ္ဆာစာရော သုခမဇ္ဈတ္တဝသေန ဒွိဝေဒနော. သန္နိဋ္ဌာပကစိတ္တေ ပန မဇ္ဈတ္တဝေဒနော န ဟောတိ. မုသာဝါဒေါ တိဝေဒနော. တထာ ပိသုဏဝါစာ. ဖရုသဝါစာ ဒုက္ခဝေဒနာ. သမ္ဖပ္ပလာပေါ တိဝေဒနော. အဘိဇ္ဈာ သုခမဇ္ဈတ္တဝသေန ဒွိဝေဒနာ တထာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. ဗျာပါဒေါ ဒုက္ခဝေဒနော.

(วินิจฉัย) โดยเวทนา ปาณาติบาตประกอบด้วยทุกขเวทนา จริงอยู่ แม้ว่าพระราชาทั้งหลายทอดพระเนตรเห็นโจรแล้ว ทรงพระสรวลพลางตรัสว่า "พวกท่านจงไปฆ่ามันเสีย" แต่สันนิฏฐาปกเจตนาย่อมประกอบด้วยทุกขเวทนาเท่านั้น อทินนาทานประกอบด้วยเวทนา ๓ มิจฉาจารประกอบด้วยเวทนา ๒ โดยอำนาจสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา แต่อุเบกขาเวทนาไม่มีในสันนิฏฐาปกจิต มุสาวาทประกอบด้วยเวทนา ๓ ปิสุณาวาจาก็เช่นนั้น ผรุสวาจาประกอบด้วยทุกขเวทนา สัมผัปปลาปะประกอบด้วยเวทนา ๓ อภิชฌาประกอบด้วยเวทนา ๒ โดยอำนาจสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา มิจฉาทิฏฐิก็เช่นนั้น พยาบาทประกอบด้วยทุกขเวทนา

မူလတောတိ ပါဏာတိပါတော ဒေါသမောဟဝသေန ဒွိမူလကော ဟောတိ. အဒိန္နာဒါနံ ဒေါသမောဟဝသေန ဝါ လောဘမောဟဝသေန ဝါ. မိစ္ဆာစာရော လောဘမောဟဝသေန. မုသာဝါဒေါ ဒေါသမောဟဝသေန ဝါ လောဘမောဟဝသေန ဝါ တထာ ပိသုဏဝါစာ သမ္ဖပ္ပလာပေါ စ. ဖရုသဝါစာ ဒေါသမောဟဝသေန. အဘိဇ္ဈာ မောဟဝသေန ဧကမူလာ. တထာ ဗျာပါဒေါ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ လောဘမောဟဝသေန ဒွိမူလာတိ.

(วินิจฉัย) โดยมูล ปาณาติบาตมีมูล ๒ โดยอำนาจโทสะและโมหะ อทินนาทานมีมูล ๒ โดยอำนาจโทสะและโมหะบ้าง หรือโดยอำนาจโลภะและโมหะบ้าง มิจฉาจารมีมูล ๒ โดยอำนาจโลภะและโมหะ มุสาวาทมีมูล ๒ โดยอำนาจโทสะและโมหะบ้าง หรือโดยอำนาจโลภะและโมหะบ้าง ปิสุณาวาจาและสัมผัปปลาปะก็เช่นนั้น ผรุสวาจามีมูล ๒ โดยอำนาจโทสะและโมหะ อภิชฌามีมูล ๑ โดยอำนาจโมหะ พยาบาทก็เช่นนั้น มิจฉาทิฏฐิมีมูล ๒ โดยอำนาจโลภะและโมหะ

ကုသလကမ္မပထဒသကဝဏ္ဏနာ

อรรถาธิบายกุศลกรรมบถทสกะ

ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိအာဒီနိ သမာဒါနသမ္ပတ္တသမုစ္ဆေဒဝိရတိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

การงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งสมาทานวิรัติ สัมปัตตวิรัติ และสมุจเฉทวิรัติ

ဓမ္မတော ပန ဧတေသုပိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ စေတနာပိ ဝတ္တန္တိ ဝိရတိယောပိ. အန္တေ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တာဝ.

ก็โดยสภาวะ แม้ในกุศลกรรมบถ ๑๐ เหล่านี้ ๗ อย่างตามลำดับ ย่อมกล่าวได้ว่าเป็นเจตนาบ้าง เป็นวิรัติบ้าง ๓ อย่างในตอนท้าย เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาเท่านั้น

ကောဋ္ဌာသတောတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ကမ္မပထာ ဧဝ, နော မူလာနိ. အန္တေ တယော ကမ္မပထာ စေဝ မူလာနိ စ. အနဘိဇ္ဈာ ဟိ မူလံ ပတွာ အလောဘော ကုသလမူလံ ဟောတိ. အဗျာပါဒေါ အဒေါသော ကုသလမူလံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိ အမောဟော ကုသလမူလံ.

(วินิจฉัย) โดยส่วน ๗ อย่างตามลำดับ เป็นกรรมบถเท่านั้น ไม่เป็นมูล ๓ อย่างในตอนท้าย เป็นทั้งกรรมบถและเป็นทั้งมูล จริงอยู่ อนภิชฌาถึงความเป็นมูลแล้ว เป็นกุศลมูลคืออโลภะ อพยาบาทเป็นกุศลมูลคืออโทสะ สัมมาทิฏฐิเป็นกุศลมูลคืออโมหะ

အာရမ္မဏတောတိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ အာရမ္မဏာနေဝ ဧတေသံ အာရမ္မဏာနိ. ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗတောယေဝ ဟိ ဝေရမဏီ နာမ ဟောတိ. ယထာ ပန နိဗ္ဗာနာရမ္မဏော အရိယမဂ္ဂေါ ကိလေသေ ပဇဟတိ, ဧဝံ ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒိအာရမ္မဏာပေတေ ကမ္မပထာ ပါဏာတိပါတာဒီနိ ဒုဿီလျာနိ ပဇဟန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

(วินิจฉัย) โดยอารมณ์ อารมณ์ของปาณาติบาตเป็นต้นนั่นแหละ เป็นอารมณ์ของกุศลกรรมบถเหล่านี้ จริงอยู่ การงดเว้นย่อมมีได้จากวัตถุที่พึงล่วงละเมิดเท่านั้น เปรียบเหมือนอริยมรรคมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ย่อมละกิเลสได้ ฉันใด กรรมบถเหล่านี้แม้มีชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นอารมณ์ ก็ย่อมละทุศีลคือปาณาติบาตเป็นต้นได้ ฉันนั้น พึงทราบดังนี้

ဝေဒနာတောတိ [Pg.234] သဗ္ဗေ သုခဝေဒနာ ဟောန္တိ မဇ္ဈတ္တဝေဒနာ ဝါ. ကုသလံ ပတွာ ဟိ ဒုက္ခဝေဒနာ နာမ နတ္ထိ.

(วินิจฉัย) โดยเวทนา กุศลกรรมบถทั้งหมดประกอบด้วยสุขเวทนา หรือประกอบด้วยอุเบกขาเวทนา จริงอยู่ เมื่อถึงความเป็นกุศลแล้ว ทุกขเวทนาย่อมไม่มี

မူလတောတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဝိရမန္တဿ အလောဘအဒေါသအမောဟဝသေန တိမူလာနိ ဟောန္တိ, ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဝိရမန္တဿ ဒွိမူလာနိ. အနဘိဇ္ဈာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဝိရမန္တဿ ဒွိမူလာ, ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဧကမူလာ. အလောဘော ပန အတ္တနာဝ အတ္တနော မူလံ န ဟောတိ. အဗျာပါဒေပိ ဧသေဝ နယော. သမ္မာဒိဋ္ဌိ အလောဘာဒေါသဝသေန ဒွိမူလာ ဧဝါတိ.

(วินิจฉัย) โดยมูล กุศลกรรมบถ ๗ อย่างตามลำดับ สำหรับบุคคลผู้งดเว้นด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยญาณ มีมูล ๓ โดยอำนาจอโลภะ อโทสะ และอโมหะ, สำหรับบุคคลผู้งดเว้นด้วยจิตที่วิปปยุตจากญาณ มีมูล ๒. อนภิชฌาที่สัมปยุตด้วยญาณ มีมูล ๒, ที่วิปปยุตจากญาณ มีมูล ๑. แต่อโลภะย่อมไม่เป็นมูลของตนด้วยตนเอง. แม้ในอพยาบาทก็นัยนี้เช่นกัน. สัมมาทิฏฐิมีมูล ๒ เท่านั้น โดยอำนาจอโลภะและอโทสะ.

အရိယဝါသဒသကဝဏ္ဏနာ

อรรถาธิบายอริยวาสทสกะ

၃၄၈. အရိယဝါသာတိ အရိယာ ဧဝ ဝသိံသု ဝသန္တိ ဝသိဿန္တိ ဧတေသူတိ အရိယဝါသာ. ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနောတိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တောဝ ဟုတွာ ခီဏာသဝေါ အဝသိ ဝသတိ ဝသိဿတီတိ တသ္မာ အယံ ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနတာ, အရိယဿ ဝါသတ္တာ အရိယဝါသောတိ ဝုတ္တော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

๓๔๘. คำว่า อริยวาสา หมายถึง ธรรมเป็นที่อยู่ซึ่งพระอริยเจ้าทั้งหลายได้อยู่แล้ว กำลังอยู่ หรือจักอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อริยวาส. คำว่า ปญฺจงฺควิปฺปหีโน หมายถึง พระขีณาสพผู้เป็นผู้ปราศจากองค์ 5 แล้ว ได้อยู่ กำลังอยู่ หรือจักอยู่ เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้ละองค์ 5 นี้ จึงชื่อว่า อริยวาส เพราะเป็นที่อยู่ของพระอริยเจ้า. นัยนี้เหมือนกันในทุกที่.

ဧဝံ ခေါ, အာဝုသော, ဘိက္ခု ဆဠင်္ဂသမန္နာဂတော ဟောတီတိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာယ သမန္နာဂတော ဟောတိ. ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ နာမ ကေတိ? ဉာဏာဒယော. ‘‘ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တေ ကိရိယတော စတ္တာရိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. ‘‘သတတဝိဟာရော’’တိ ဝုတ္တေ အဋ္ဌ မဟာစိတ္တာနိ. ‘‘ရဇ္ဇနဒုဿနံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တေ ဒသ စိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. သောမနဿံ အာသေဝနဝသေန လဗ္ဘတိ.

คำว่า ดูกรอาวุโส ภิกษุเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ 6 อย่างนี้แล คือ เป็นผู้ประกอบด้วยฉฬังคุเบกขา (อุเบกขาในองค์ 6). ถามว่า ฉฬังคุเบกขา คืออะไร? ตอบว่า คือญาณเป็นต้น. เมื่อกล่าวว่า ญาณ ย่อมได้จิตที่สัมปยุตด้วยญาณ 4 ดวงจากกิริยาจิต. เมื่อกล่าวว่า สตาตวิหาร (การอยู่เป็นปกติ) ย่อมได้มหากิริยาจิต 8 ดวง. เมื่อกล่าวว่า ความยินดีและความยินร้ายไม่มี ย่อมได้จิต 10 ดวง (คือ มโนทวาราวัชชนะ 1, หสิตุปปาทะ 1 และมหากิริยา 8). ส่วนโสมนัสย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งอาเสวนปัจจัย.

သတာရက္ခေန စေတသာတိ ခီဏာသဝဿ ဟိ တီသု ဒွါရေသု သဗ္ဗကာလံ သတိ အာရက္ခကိစ္စံ သာဓေတိ. တေနေဝဿ ‘‘စရတော စ တိဋ္ဌတော စ သုတ္တဿ စ ဇာဂရဿ စ သတတံ သမိတံ ဉာဏဒဿနံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဟောတီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

คำว่า ด้วยใจที่มีสติเป็นเครื่องรักษา คือ สำหรับพระขีณาสพ สติย่อมทำหน้าที่รักษาในทวารทั้ง 3 ในกาลทุกเมื่อ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงพระขีณาสพนั้นว่า เมื่อเดินอยู่ ยืนอยู่ หลับอยู่ หรือตื่นอยู่ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏอยู่ตลอดเวลาอย่างต่อเนื่อง.

ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနန္တိ ဗဟူနံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ. ဧတ္ထ စ သမဏာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇုပဂတာ. ဗြာဟ္မဏာတိ ဘောဝါဒိနော. ပုထုပစ္စေကသစ္စာနီတိ ဗဟူနိ ပါဋေက္ကသစ္စာနိ, ဣဒမေဝ ဒဿနံ သစ္စံ, ဣဒမေဝ ဒဿနံ သစ္စန္တိ ဧဝံ ပါဋိယေက္ကံ ဂဟိတာနိ ဗဟူနိ သစ္စာနီတိ အတ္ထော. နုန္နာနီတိ နိဟတာနိ. ပဏုန္နာနီတိ သုဋ္ဌု နိဟတာနိ. စတ္တာနီတိ ဝိဿဋ္ဌာနိ. ဝန္တာနီတိ ဝမိတာနိ. မုတ္တာနီတိ ဆိန္နဗန္ဓနာနိ [Pg.235] ကတာနိ. ပဟီနာနီတိ ပဇဟိတာနိ. ပဋိနိဿဋ္ဌာနီတိ ယထာ န ပုန စိတ္တံ အာရုဟန္တိ, ဧဝံ ပဋိနိဿဇ္ဇိတာနိ. သဗ္ဗာနေဝ တာနိ ဂဟိတဂ္ဂဟဏဿ ဝိဿဋ္ဌဘာဝဝေဝစနာနိ.

คำว่า ของสมณพราหมณ์เป็นอันมาก คือ ของสมณพราหมณ์จำนวนมาก. ในบทนี้ สมณะ คือผู้เข้าถึงการบรรพชา พราหมณ์ คือผู้มักกล่าวว่า โภ (ผู้มีวาทะว่าเจริญ) หรือผู้มีกำเนิดเป็นพราหมณ์. คำว่า สัจจะเฉพาะตนอันมาก หมายถึง สัจจะที่ยึดถือไว้เฉพาะตัวเป็นอันมาก มีความหมายว่า สัจจะจำนวนมากที่ยึดถือไว้ต่างกันว่า ทิฏฐินี้เท่านั้นจริง ทิฏฐินี้เท่านั้นจริง ดังนี้. คำว่า นุนฺนานิ แปลว่า ถูกกำจัดแล้ว. ปณุนฺนานิ แปลว่า ถูกกำจัดเสียโดยชอบ. จตฺตานิ แปลว่า สละแล้ว. วนฺตานิ แปลว่า สำรอกแล้ว. มุตฺตานิ แปลว่า ทำให้มีเครื่องผูกอันตัดขาดแล้ว. ปหีนานิ แปลว่า ละได้แล้ว. ปฏินิสฺสฏฺฐานิ แปลว่า สละคืนแล้วโดยอาการที่ไม่กลับมาสู่จิตอีก. คำทั้งหมดนั้น (มี นุนนะ เป็นต้น) เป็นไวพจน์ของความสละทิฏฐิที่เคยยึดถือไว้.

သမဝယသဋ္ဌေသနောတိ ဧတ္ထ အဝယာတိ အနူနာ. သဋ္ဌာတိ ဝိဿဋ္ဌာ. သမ္မာ အဝယာ သဋ္ဌာ ဧသနာ အဿာတိ သမဝယသဋ္ဌေသနော. သမ္မာ ဝိဿဋ္ဌသဗ္ဗဧသနောတိ အတ္ထော. ရာဂါ စိတ္တံ ဝိမုတ္တန္တိအာဒီဟိ မဂ္ဂဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိ ကထိတာ.

คำว่า สมวยสัฏเฐสโน ในบทนี้ อวยะ แปลว่า ไม่บกพร่อง หรือทั้งหมด. สัฏฐะ แปลว่า สละแล้ว. ผู้ที่มีการแสวงหา (กามเป็นต้น) อันสละแล้วโดยชอบและทั้งหมด ชื่อว่า สมวยสัฏเฐสโน มีความหมายว่า ผู้มีการแสวงหาทั้งปวงอันสละคืนแล้วโดยชอบ. ด้วยคำว่า จิตหลุดพ้นแล้วจากราคะ เป็นต้น ท่านกล่าวถึงความสำเร็จแห่งกิจของมรรค.

ရာဂေါ မေ ပဟီနောတိအာဒီဟိ ပစ္စဝေက္ခဏာယ ဖလံ ကထိတံ.

ด้วยคำว่า ราคะเราละได้แล้ว เป็นต้น ท่านกล่าวถึงผลของการพิจารณา (ด้วยปัจจเวกขณญาณ).

အသေက္ခဓမ္မဒသကဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาหมวด 10 แห่งอเสขธรรม

အသေက္ခာ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိအာဒယော သဗ္ဗေပိ ဖလသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဧဝ. ဧတ္ထ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိ, သမ္မာဉာဏန္တိ ဒွီသု ဌာနေသု ပညာဝ ကထိတာ. သမ္မာဝိမုတ္တီတိ ဣမိနာ ပဒေန ဝုတ္တာဝသေသာ. ဖလသမာပတ္တိဓမ္မာ သင်္ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ธรรมทั้งปวงมีอเสขสัมมาทิฏฐิเป็นต้น เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยผลเท่านั้น. และในบทนี้ ใน 2 แห่ง คือ สัมมาทิฏฐิ และ สัมมาญาณะ ท่านกล่าวถึงปัญญาเท่านั้น. พึงทราบว่า ด้วยบทว่า สัมมาวิมุตติ นี้ ท่านสงเคราะห์ธรรมที่เหลือซึ่งเป็นผลสมาบัติที่กล่าวไว้.

‘‘ဣမေ ခေါ, အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ ဆန္နံ ဒသကာနံ ဝသေန သမသဋ္ဌိ ပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ.

คำว่า ดูกรอาวุโส เหล่านี้แล เป็นต้น พึงประกอบตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. พระเถระเมื่อกล่าวแก้ปัญหา 60 ข้อ ด้วยอำนาจแห่งหมวด 10 ทั้ง 6 หมวด ชื่อว่าได้แสดงสามัคคีรส ดังนี้.

ဒသကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

จบการพรรณนาหมวด 10.

ပဉှသမောဓာနဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาการประมวลปัญหา

၃၄၉. ဣဓ ပန ဌတွာ ပဉှာ သမောဓာနေတဗ္ဗာ. ဣမသ္မိဉှိ သုတ္တေ ဧကကဝသေန ဒွေ ပဉှာ ကထိတာ. ဒုကဝသေန သတ္တတိ. တိကဝသေန အသီတိသတံ. စတုက္ကဝသေန ဒွေသတာနိ. ပဉ္စကဝသေန တိံသသတံ. ဆက္ကဝသေန ဗာတ္တိံသသတံ. သတ္တကဝသေန အဋ္ဌနဝုတိ. အဋ္ဌကဝသေန အဋ္ဌာသီတိ. နဝကဝသေန စတုပဏ္ဏာသ. ဒသကဝသေန သမသဋ္ဌီတိ ဧဝံ သဟဿံ စုဒ္ဒသ ပဉှာ ကထိတာ.

๓๔๙. ในที่นี้ พึงประมวลปัญหาไว้. คือ ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวปัญหา 2 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 1. กล่าวปัญหา 70 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 2. กล่าวปัญหา 180 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 3. กล่าวปัญหา 200 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 4. กล่าวปัญหา 130 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 5. กล่าวปัญหา 132 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 6. กล่าวปัญหา 98 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 7. กล่าวปัญหา 88 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 8. กล่าวปัญหา 54 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 9. กล่าวปัญหา 60 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 10. รวมเป็นปัญหา 1,014 ข้อ ที่ท่านกล่าวไว้.

ဣမဉှိ သုတ္တန္တံ ဌပေတွာ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အညော သုတ္တန္တော ဧဝံ ဗဟုပဉှပဋိမဏ္ဍိတော နတ္ထိ. ဘဂဝါ ဣမံ သုတ္တန္တံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သကလံ [Pg.236] သုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တော ဗုဒ္ဓဗလံ ဒီပေတွာ အပ္ပဋိဝတ္တိယံ သီဟနာဒံ နဒတိ. သာဝကဘာသိတောတိ ဝုတ္တေ ဩကပ္ပနာ န ဟောတိ, ဇိနဘာသိတောတိ ဝုတ္တေ ဟောတိ, တသ္မာ ဇိနဘာသိတံ ကတွာ ဒေဝမနုဿာနံ ဩကပ္ပနံ ဣမသ္မိံ သုတ္တန္တေ ဥပ္ပာဒေဿာမီ’’တိ. တတော ဝုဋ္ဌာယ သာဓုကာရံ အဒါသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ ဝုဋ္ဌဟိတွာ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ အာမန္တေသိ, သာဓု, သာဓု, သာရိပုတ္တ, သာဓု ခေါ တွံ သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခူနံ သင်္ဂီတိပရိယာယံ အဘာသီ’’တိ.

ยกเว้นพระสูตรนี้เสีย ในพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎก ไม่มีพระสูตรอื่นที่ประดับไปด้วยปัญหามากมายเช่นนี้. พระผู้มีพระภาคทรงสดับพระสูตรนี้ทั้งหมดตั้งแต่ต้นแล้วทรงดำริว่า พระสารีบุตรธรรมเสนาบดี แสดงพุทธกำลังแล้วบันลือสีหนาทที่ใครๆ คัดค้านไม่ได้. เมื่อกล่าวว่าเป็นคำของสาวก ความเลื่อมใสย่อมไม่เกิด แต่เมื่อกล่าวว่าเป็นคำของพระชินเจ้า ความเลื่อมใสย่อมเกิด. เพราะฉะนั้น เราจะทำให้เป็นคำของพระชินเจ้า เพื่อให้เกิดความเลื่อมใสแก่เทวดาและมนุษย์ในพระสูตรนี้. จากนั้นจึงทรงลุกขึ้นประทานสาธุการ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงลุกขึ้นแล้ว ตรัสกับพระสารีบุตรว่า สาธุ สาธุ สารีบุตร สารีบุตร เธอได้กล่าวสังคีติปริยายแก่ภิกษุทั้งหลายดีแล้ว.

တတ္ထ သင်္ဂီတိပရိယာယန္တိ သာမဂ္ဂိယာ ကာရဏံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘သာဓု, ခေါ တွံ, သာရိပုတ္တ, မမ သဗ္ဗညုတညာဏေန သံသန္ဒိတွာ ဘိက္ခူနံ သာမဂ္ဂိရသံ အဘာသီ’’တိ. သမနုညော သတ္ထာ အဟောသီတိ အနုမောဒနေန သမနုညော အဟောသိ. ဧတ္တကေန အယံ သုတ္တန္တော ဇိနဘာသိတော နာမ ဇာတော. ဒေသနာပရိယောသာနေ ဣမံ သုတ္တန္တံ မနသိကရောန္တာ တေ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသူတိ.

ในบทนั้น คำว่า สังคีติปริยาย หมายถึง เหตุแห่งความสามัคคี. มีคำอธิบายว่า สารีบุตร เธอได้เทียบเคียงกับสัพพัญญุตญาณของเรา แล้วกล่าวสามัคคีรสแก่ภิกษุทั้งหลายได้ดีแล้ว. พระศาสดาเป็นผู้ทรงเห็นชอบด้วย คือ ทรงเห็นชอบด้วยการอนุโมทนา. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระสูตรนี้จึงชื่อว่าเป็นพระชินภาษิต. ในเวลาจบการเทศนา ภิกษุเหล่านั้นเมื่อมนสิการถึงพระสูตรนี้ ก็ได้บรรลุพระอรหัต.

သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี

သင်္ဂီတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

จบการพรรณนาสังคีติสูตร.

၁၁. ဒသုတ္တရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๑. การพรรณนาทสุตตรสูตร

၃၅၀. ဧဝံ [Pg.237] မေ သုတန္တိ ဒသုတ္တရသုတ္တံ. တတြာယံ အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ – အာဝုသော ဘိက္ခဝေတိ သာဝကာနံ အာလပနမေတံ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ ပရိသံ အာမန္တယမာနာ ‘ဘိက္ခဝေ’တိ ဝဒန္တိ. သာဝကာ သတ္ထာရံ ဥစ္စဋ္ဌာနေ ဌပေဿာမာတိ သတ္ထု အာလပနေန အနာလပိတွာ အာဝုသောတိ အာလပန္တိ. တေ ဘိက္ခူတိ တေ ဓမ္မသေနာပတိံ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာ ဘိက္ခူ. ကေ ပန တေ ဘိက္ခူတိ? အနိဗဒ္ဓဝါသာ ဒိသာဂမနီယာ ဘိက္ခူ. ဗုဒ္ဓကာလေ ဒွေ ဝါရေ ဘိက္ခူ သန္နိပတန္တိ – ဥပကဋ္ဌဝဿူပနာယိကကာလေ စ ပဝါရဏကာလေ စ. ဥပကဋ္ဌဝဿူပနာယိကာယ ဒသပိ ဝီသတိပိ တိံသမ္ပိ စတ္တာလီသမ္ပိ ပညာသမ္ပိ ဘိက္ခူ ဝဂ္ဂါ ဝဂ္ဂါ ကမ္မဋ္ဌာနတ္ထာယ အာဂစ္ဆန္တိ. ဘဂဝါ တေဟိ သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိတွာ ကသ္မာ, ဘိက္ခဝေ, ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ ဝိစရထာတိ ပုစ္ဆတိ. အထ တေ ‘‘ဘဂဝါ ကမ္မဋ္ဌာနတ္ထံ အာဂတမှ, ကမ္မဋ္ဌာနံ နော ဒေထာ’’တိ ယာစန္တိ.

๓๕๐. ทสุตตรสูตร อันข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้. ในพระสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อนดังนี้: คำว่า อาวุโส และ ภิกขเว นี้เป็นคำเรียกของพระสาวก. จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเมื่อจะตรัสเรียกบริษัท ย่อมตรัสว่า 'ภิกขเว' (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย). ส่วนพระสาวกทั้งหลาย ด้วยดำริว่า 'เราจักตั้งพระศาสดาไว้ในฐานะอันสูง' จึงไม่เรียกด้วยคำเรียกของพระศาสดา แต่เรียกกันว่า 'อาวุโส' (ดูก่อนผู้มีอายุ). คำว่า 'เต ภิกขู' (ภิกษุเหล่านั้น) หมายถึง ภิกษุเหล่านั้นที่นั่งแวดล้อมพระธรรมเสนาบดีอยู่. ถามว่า ก็ภิกษุเหล่านั้นคือใคร? ตอบว่า คือภิกษุผู้ไม่มีที่อยู่ประจำ เป็นผู้จะไปยังทิศต่างๆ. ในพุทธกาล ภิกษุทั้งหลายย่อมประชุมกัน ๒ ครั้ง คือ ในเวลาที่การเข้าพรรษาใกล้เข้ามา และในเวลาปวารณา. เมื่อการเข้าพรรษาใกล้เข้ามา ภิกษุ ๑๐ รูปบ้าง ๒๐ รูปบ้าง ๓๐ รูปบ้าง ๔๐ รูปบ้าง ๕๐ รูปบ้าง มากันเป็นหมู่ๆ เพื่อขอรับกรรมฐาน. พระผู้มีพระภาคทรงมีปฏิสันถารกับภิกษุเหล่านั้นแล้ว ตรัสถามว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุไรเธอทั้งหลายจึงเที่ยวจาริกไปเมื่อการเข้าพรรษาใกล้เข้ามาแล้ว". ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นทูลวิงวอนว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทั้งหลายมาเพื่อขอรับกรรมฐาน ขอพระองค์โปรดประทานกรรมฐานแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด".

သတ္ထာ တေသံ စရိယဝသေန ရာဂစရိတဿ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ ဒေတိ. ဒေါသစရိတဿ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနံ, မောဟစရိတဿ ဥဒ္ဒေသော ပရိပုစ္ဆာ – ‘ကာလေန ဓမ္မဿဝနံ, ကာလေန ဓမ္မသာကစ္ဆာ, ဣဒံ တုယှံ သပ္ပာယ’န္တိ အာစိက္ခတိ. ဝိတက္ကစရိတဿ အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဒေတိ. သဒ္ဓါစရိတဿ ပသာဒနီယသုတ္တန္တေ ဗုဒ္ဓသုဗောဓိံ ဓမ္မသုဓမ္မတံ သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိဉ္စ ပကာသေတိ. ဉာဏစရိတဿ အနိစ္စတာဒိပဋိသံယုတ္တေ ဂမ္ဘီရေ သုတ္တန္တေ ကထေတိ. တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သစေ သပ္ပာယံ ဟောတိ, တတ္ထေဝ ဝသန္တိ. နော စေ ဟောတိ, သပ္ပာယံ သေနာသနံ ပုစ္ဆိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. တေ တတ္ထ ဝသန္တာ တေမာသိကံ ပဋိပဒံ ဂဟေတွာ ဃဋေတွာ ဝါယမန္တာ သောတာပန္နာပိ ဟောန္တိ သကဒါဂါမိနောပိ အနာဂါမိနောပိ အရဟန္တောပိ.

พระศาสดาทรงประทานอสุภกรรมฐานแก่ผู้มีราคจริต, ประทานเมตตากรรมฐานแก่ผู้มีโทสจริต ตามอัธยาศัยจริตของภิกษุเหล่านั้น. สำหรับผู้มีโมหจริต ทรงบอกว่า การเรียนพระบาลี การสอบถามอรรถกถา การฟังธรรมตามกาล การสนทนาธรรมตามกาล นี้เป็นสัปปายะแก่เธอ. ทรงประทานอานาปานสติกรรมฐานแก่ผู้มีวิตกจริต. สำหรับผู้มีศรัทธาจริต ทรงประกาศพระสูตรอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส ความตรัสรู้ดีของพระพุทธเจ้า ความเป็นธรรมที่ดีของพระธรรม และความปฏิบัติดีของพระสงฆ์. สำหรับผู้มีญาณจริต ตรัสพระสูตรที่ลึกซึ้ง ประกอบด้วยอนิจจตาเป็นต้น. ภิกษุเหล่านั้นรับกรรมฐานไปแล้ว ถ้าเป็นสัปปายะ ก็ย่อมอยู่ในที่นั้นนั่นเอง. ถ้าไม่เป็นสัปปายะ ก็ทูลถามถึงเสนาสนะที่สัปปายะแล้วก็ไป. ภิกษุเหล่านั้น เมื่ออยู่ในที่นั้น ถือเอาข้อปฏิบัติตลอด ๓ เดือน ประกอบความเพียรพยายามอยู่ ย่อมเป็นพระโสดาบันบ้าง เป็นพระสกทาคามีบ้าง เป็นพระอนาคามีบ้าง เป็นพระอรหันต์บ้าง.

တတော ဝုတ္ထဝဿာ ပဝါရေတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ဘဂဝါ အဟံ တုမှာကံ သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သောတာပတ္တိဖလံ ပတ္တော…ပေ… အဟံ အဂ္ဂဖလံ အရဟတ္တ’’န္တိ ပဋိလဒ္ဓဂုဏံ အာရောစေန္တိ. တတ္ထ ဣမေ ဘိက္ခူ ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ အာဂတာ. ဧဝံ အာဂန္တွာ ဂစ္ဆန္တေ ပန ဘိက္ခူ [Pg.238] ဘဂဝါ အဂ္ဂသာဝကာနံ သန္တိကံ ပေသေတိ, ယထာဟ ‘‘အပလောကေထ ပန, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ’’တိ. ဘိက္ခူ စ ဝဒန္တိ ‘‘ကိံ နု ခေါ မယံ, ဘန္တေ, အပလောကေမ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၂). အထ နေ ဘဂဝါ တေသံ ဒဿနေ ဥယျောဇေသိ. ‘‘သေဝထ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ; ဘဇထ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ. ပဏ္ဍိတာ ဘိက္ခူ အနုဂ္ဂါဟကာ သဗြဟ္မစာရီနံ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဇနေတာ ဧဝံ သာရိပုတ္တော. သေယျထာပိ ဇာတဿ အာပါဒေတာ ဧဝံ မောဂ္ဂလ္လာနော. သာရိပုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, သောတာပတ္တိဖလေ ဝိနေတိ, မောဂ္ဂလ္လာနော ဥတ္တမတ္ထေ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၇၁).

ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายอยู่จำพรรษาแล้ว ปวารณาแล้ว ไปสู่สำนักของพระศาสดา แล้วกราบทูลคุณที่ตนได้บรรลุแล้วว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รับกรรมฐานในสำนักของพระองค์แล้ว ได้บรรลุโสดาปัตติผล... (ละ)... ข้าพระองค์บรรลุอรหัตตผลอันเป็นผลเลิศ". ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่านี้มาเมื่อการเข้าพรรษาใกล้เข้ามา. ก็แล พระผู้มีพระภาคทรงส่งภิกษุทั้งหลายผู้มาแล้วอย่างนี้และกำลังจะไป ไปสู่สำนักของพระอัครสาวกทั้งสอง ดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงบอกลาพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเถิด". และภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์จะบอกลาพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะอย่างไรหนอ". ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงชักชวนภิกษุเหล่านั้นในการเข้าเฝ้าพระเถระทั้งสองนั้น (ตรัสว่า) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเสพ จงคบพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ. ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตย่อมเป็นผู้อนุเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสารีบุตรเปรียบเหมือนมารดาผู้ให้กำเนิด, พระโมคคัลลานะเปรียบเหมือนนางนมผู้เลี้ยงทารกที่เกิดแล้ว. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสารีบุตรย่อมแนะนำในโสดาปัตติผล, พระโมคคัลลานะย่อมแนะนำในประโยชน์อย่างยิ่ง".

တဒါပိ ဘဂဝါ ဣမေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ တေသံ ဘိက္ခူနံ အာသယံ ဥပပရိက္ခန္တော ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ သာဝကဝိနေယျာ’’တိ အဒ္ဒသ. သာဝကဝိနေယျာ နာမ ယေ ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ဓမ္မဒေသနာယ ဗုဇ္ဈန္တိ သာဝကာနမ္ပိ. ဗုဒ္ဓဝိနေယျာ ပန သာဝကာ ဗောဓေတုံ န သက္ကောန္တိ. သာဝကဝိနေယျဘာဝံ ပန ဧတေသံ ဉတွာ ကတရဿ ဘိက္ခုနော ဒေသနာယ ဗုဇ္ဈိဿန္တီတိ ဩလောကေန္တော သာရိပုတ္တဿာတိ ဒိသွာ ထေရဿ သန္တိကံ ပေသေသိ. ထေရော တေ ဘိက္ခူ ပုစ္ဆိ ‘‘သတ္ထု သန္တိကံ ဂတတ္ထ အာဝုသော’’တိ. ‘‘အာမ, ဂတမှ သတ္ထာရာ ပန အမှေ တုမှာကံ သန္တိကံ ပေသိတာ’’တိ. တတော ထေရော ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ မယှံ ဒေသနာယ ဗုဇ္ဈိဿန္တိ, ကီဒိသီ နု ခေါ တေသံ ဒေသနာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိန္တေန္တော ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ သမဂ္ဂါရာမာ, သာမဂ္ဂိရသဿ ဒီပိကာ နေသံ ဒေသနာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ တထာရူပံ ဒေသနံ ဒေသေတုကာမော ဒသုတ္တရံ ပဝက္ခာမီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒသဓာ မာတိကံ ဌပေတွာ ဝိဘတ္တောတိ ဒသုတ္တရော, ဧကကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒသကာ ဂတောတိပိ ဒသုတ္တရော, ဧကေကသ္မိံ ပဗ္ဗေ ဒသ ဒသ ပဉှာ ဝိသေသိတာတိပိ ဒသုတ္တရော, တံ ဒသုတ္တရံ. ပဝက္ခာမီတိ ကထေဿာမိ. ဓမ္မန္တိ သုတ္တံ. နိဗ္ဗာနပတ္တိယာတိ နိဗ္ဗာနပဋိလာဘတ္ထာယ. ဒုက္ခဿန္တကိရိယာယာတိ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပရိယန္တကရဏတ္ထံ. သဗ္ဗဂန္ထပ္ပမောစနန္တိ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထာဒီနံ သဗ္ဗဂန္ထာနံ ပမောစနံ.

แม้ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทำปฏิสันถารกับภิกษุเหล่านี้แล้ว เมื่อทรงตรวจสอบอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้น ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า "ภิกษุเหล่านี้เป็นสาวกวิไนย". ชื่อว่าสาวกวิไนย คือ ผู้ที่ย่อมตรัสรู้ได้ด้วยธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ได้ ของพระสาวกทั้งหลายก็ได้. ส่วนพุทธวิไนยนั้น พระสาวกทั้งหลายไม่สามารถทำให้ตรัสรู้ได้. ก็แล ครั้นทรงทราบความเป็นสาวกวิไนยของภิกษุเหล่านี้แล้ว เมื่อทรงตรวจดูว่า "ภิกษุเหล่านี้จักตรัสรู้ได้ด้วยเทศนาของภิกษุรูปไหนหนอ" ทรงเห็นว่า "จักตรัสรู้ได้ด้วยเทศนาของพระสารีบุตร" จึงทรงส่งไปสู่สำนักของพระเถระ. พระเถระถามภิกษุเหล่านั้นว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านทั้งหลายไปสู่สำนักของพระศาสดามาแล้วหรือ". (ภิกษุเหล่านั้นตอบว่า) "ใช่แล้ว ท่านผู้มีอายุ พวกข้าพเจ้าไปมาแล้ว แต่พระศาสดาทรงส่งพวกข้าพเจ้ามาสู่สำนักของท่าน". ลำดับนั้น พระเถระเมื่อคิดว่า "ภิกษุเหล่านี้จักตรัสรู้ได้ด้วยเทศนาของเรา เทศนาเช่นไรหนอจึงจะสมควรแก่ภิกษุเหล่านี้" จึงได้ตกลงใจว่า "ภิกษุเหล่านี้เป็นผู้ยินดีในความสามัคคี เทศนาที่ชี้แจงรสแห่งความสามัคคีย่อมสมควรแก่ภิกษุเหล่านี้" แล้วปรารถนาจะแสดงเทศนาเช่นนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เราจักกล่าวทสุตตรสูตร". ในคำนั้น ชื่อว่า ทสุตตระ เพราะจำแนกโดยตั้งมาติกาไว้ ๑๐ อย่าง, ชื่อว่า ทสุตตระ แม้เพราะดำเนินไปตั้งแต่หมวด ๑ จนถึงหมวด ๑๐, ชื่อว่า ทสุตตระ แม้เพราะปัญหา ๑๐ ข้อ ๑๐ ข้อ ได้รับการวิสัชนาแล้วในแต่ละบรรพ. (เราจักกล่าว) ทสุตตรสูตรนั้น. บทว่า ปวกฺขามิ คือ จักกล่าว. บทว่า ธมฺมํ คือ พระสูตร. บทว่า นิพฺพานปตฺติยา คือ เพื่อการได้เฉพาะซึ่งพระนิพพาน. บทว่า ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย คือ เพื่อกระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น. บทว่า สพฺพคนฺถปฺปโมจนํ คือ เป็นเครื่องเปลื้องจากคันถะทั้งปวง มีอภิชฌากายคันถะเป็นต้น.

ဣတိ ထေရော ဒေသနံ ဥစ္စံ ကရောန္တော ဘိက္ခူနံ တတ္ထ ပေမံ ဇနေန္တော ဧဝမေတံ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ပရိယာပုဏိတဗ္ဗံ ဓာရေတဗ္ဗံ ဝါစေတဗ္ဗံ မညိဿန္တီတိ စတူဟိ ပဒေဟိ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ, ‘‘ဧကာယနော အယံ, ဘိက္ခဝေ, မဂ္ဂေါ’’တိအာဒိနာ နယေန တေသံ တေသံ သုတ္တာနံ ဘဂဝါ ဝိယ.

ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกระทำเทศนาให้สูงส่ง เมื่อทำให้เกิดความรักในพระสูตรนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ด้วยคิดว่า "(ภิกษุทั้งหลาย) จักสำคัญว่า พระสูตรนี้พึงเรียน พึงศึกษา พึงทรงจำ พึงบอกกล่าว อย่างนี้" จึงได้กล่าวสรรเสริญคุณด้วยบท ๔ บท เปรียบเหมือนพระผู้มีพระภาคทรงกล่าวสรรเสริญคุณของพระสูตรนั้นๆ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นทางสายเอก".

ဧကဓမ္မဝဏ္ဏနာ

พรรณนาธรรมะหมวด ๑

၃၅၁. (က) တတ္ထ [Pg.239] ဗဟုကာရောတိ ဗဟူပကာရော.

๓๕๑. (ก) ในบทเหล่านั้น บทว่า พหุกาโร คือ มีอุปการะมาก.

(ခ) ဘာဝေတဗ္ဗောတိ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗော.

(ข) บทว่า ภาเวตพฺโพ คือ พึงให้เจริญ.

(ဂ) ပရိညေယျောတိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနိတဗ္ဗော.

(ค) บทว่า ปริญฺเญยฺโย คือ พึงกำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓.

(ဃ) ပဟာတဗ္ဗောတိ ပဟာနာနုပဿနာယ ပဇဟိတဗ္ဗော.

(ฆ) บทว่า ปหาตพฺโพ คือ พึงละด้วยปหานานุปัสสนา.

(င) ဟာနဘာဂိယောတိ အပါယဂါမိပရိဟာနာယ သံဝတ္တနကော.

(ง) บทว่า หานภาคิโย คือ เป็นไปเพื่อความเสื่อม (อัน) นำไปสู่อบาย.

(စ) ဝိသေသဘာဂိယောတိ ဝိသေသဂါမိဝိသေသာယ သံဝတ္တနကော.

(จ) บทว่า วิเสสภาคิโย คือ เป็นไปเพื่อคุณวิเศษ (อัน) นำไปสู่คุณวิเศษ.

(ဆ) ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈောတိ ဒုပ္ပစ္စက္ခကရော.

(ฉ) บทว่า ทุปฺปฏิวิชฺโฌ คือ อันบุคคลแทงตลอดได้โดยยาก.

(ဇ) ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗောတိ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗော.

(ช) บทว่า อุปฺปาเทตพฺโพ ความว่า พึงให้สำเร็จ

(ဈ) အဘိညေယျောတိ ဉာတပရိညာယ အဘိဇာနိတဗ္ဗော.

(ฌ) บทว่า อภิญฺเญยฺโย ความว่า พึงรู้ยิ่งด้วยญาตปริญญา

(ဉ) သစ္ဆိကာတဗ္ဗောတိ ပစ္စက္ခံ ကာတဗ္ဗော.

(ญ) บทว่า สจฺฉิกาตพฺโพ ความว่า พึงทำให้แจ้ง

ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ မာတိကာသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ယထာ နာမ ဒက္ခော ဝေဠုကာရော သမ္မုခီဘူတံ ဝေဠုံ ဆေတွာ နိဂ္ဂဏ္ဌိံ ကတွာ ဒသဓာ ခဏ္ဍေ ကတွာ ဧကမေကံ ခဏ္ဍံ ဟီရံ ဟီရံ ကရောန္တော ဖာလေတိ, ဧဝမေဝ တေသံ ဘိက္ခူနံ သပ္ပာယံ ဒေသနံ ဥပပရိက္ခိတွာ ဒသဓာ မာတိကံ ဌပေတွာ ဧကေကကောဋ္ဌာသေ ဧကေကပဒံ ဝိဘဇန္တော ‘‘ကတမော ဧကော ဓမ္မော ဗဟုကာရော, အပ္ပမာဒေါ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ’’တိအာဒိနာ နယေန ဒေသနံ ဝိတ္ထာရေတုံ အာရဒ္ဓေါ.

พึงทราบเนื้อความในมาติกา (หัวข้อ) ทั้งปวงอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านพระสารีบุตรเปรียบเหมือนช่างจักสานผู้ฉลาด ตัดไม้ไผ่ที่อยู่ตรงหน้า ทำให้ไม่มีข้อปล้อง ทำเป็นท่อน ๑๐ ท่อน แล้วผ่าแต่ละท่อนโดยทำให้เป็นริ้วๆ ฉันใด ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้พิจารณาเทศนาที่สัปปายะแก่ภิกษุเหล่านั้นแล้ว ตั้งมาติกาไว้ ๑๐ หมวด จำแนกทีละบทในแต่ละส่วน แล้วเริ่มขยายความเทศนาโดยนัยเป็นต้นว่า "ธรรมะอย่างหนึ่งมีอุปการะมากคืออะไร คือความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลาย" ดังนี้.

တတ္ထ အပ္ပမာဒေါ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ သဗ္ဗတ္ထကံ ဥပကာရကံ အပ္ပမာဒံ ကထေသိ. အယဉှိ အပ္ပမာဒေါ နာမ သီလပူရဏေ, ဣန္ဒြိယသံဝရေ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာယ, ဇာဂရိယာနုယောဂေ, သတ္တသု သဒ္ဓမ္မေသု, ဝိပဿနာဂဗ္ဘံ ဂဏှာပနေ, အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဒီသု, သီလက္ခန္ဓာဒိပဉ္စဓမ္မက္ခန္ဓေသု, ဌာနာဋ္ဌာနေသု, မဟာဝိဟာရသမာပတ္တိယံ, အရိယသစ္စေသု, သတိပဋ္ဌာနာဒီသု, ဗောဓိပက္ခိယေသု, ဝိပဿနာဉာဏာဒီသု အဋ္ဌသု ဝိဇ္ဇာသူတိ သဗ္ဗေသု အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန ကုသလေသု ဓမ္မေသု ဗဟူပကာရော.

ในบทนั้น ท่านกล่าวถึงความไม่ประมาทอันมีอุปการะและเกื้อกูลในทุกสถาน ด้วยบทว่า อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสุ. จริงอยู่ ความไม่ประมาทนี้มีอุปการะมากในกุศลธรรมทั้งปวงซึ่งเป็นธรรมไม่มีโทษ คือ ในการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์, ในอินทรียสังวร, ในความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ, ในการประกอบความเพียรเครื่องตื่น, ในสัทธรรม ๗, ในการให้ถือเอาวิปัสสนาคัพภะ, ในอรรถปฏิสัมภิทาเป็นต้น, ในธรรมขันธ์ ๕ มีสีลขันธ์เป็นต้น, ในฐานะและอฐานะ, ในมหาวิหารสมาบัติ, ในอริยสัจ, ในสติปัฏฐานเป็นต้น, ในโพธิปักขิยธรรม, ในวิปัสสนาญาณเป็นต้น และในวิชชา ๘.

တေနေဝ [Pg.240] နံ ဘဂဝါ ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ အပဒါ ဝါ…ပေ… တထာဂတော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာ, သဗ္ဗေတေ အပ္ပမာဒမူလကာ အပ္ပမာဒသမောသရဏာ, အပ္ပမာဒေါ တေသံ ဓမ္မာနံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၃၉) နယေန ဟတ္ထိပဒါဒီဟိ ဩပမ္မေဟိ ဩပမေန္တော သံယုတ္တနိကာယေ အပ္ပမာဒဝဂ္ဂေ နာနပ္ပကာရံ ထောမေတိ. တံ သဗ္ဗံ ဧကပဒေနေဝ သင်္ဂဟေတွာ ထေရော အပ္ပမာဒေါ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ အာဟ. ဓမ္မပဒေ အပ္ပမာဒဝဂ္ဂေနာပိဿ ဗဟူပကာရတာ ဒီပေတဗ္ဗာ. အသောကဝတ္ထုနာပိ ဒီပေတဗ္ဗာ –

เพราะเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเปรียบเทียบความไม่ประมาทนั้นด้วยอุปมาทั้งหลายมีรอยเท้าช้างเป็นต้น แล้วทรงสรรเสริญไว้โดยประการต่างๆ ในอัปปมาทวรรค สังยุตตนิกาย โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่ง จะไม่มีเท้าก็ตาม...ฯลฯ...ตถาคตบัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดของสัตว์เหล่านั้น. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล กุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งมีอยู่ กุศลธรรมเหล่านั้นทั้งหมด มีความไม่ประมาทเป็นมูล มีความไม่ประมาทเป็นที่ประชุมลง ความไม่ประมาทบัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดแห่งธรรมเหล่านั้น". พระเถระรวบรวมความทั้งหมดนั้นไว้ด้วยบทเดียวเท่านั้นแล้วกล่าวว่า อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสุ. พึงแสดงความเป็นธรรมมีอุปการะมากของความไม่ประมาทนั้น แม้ด้วยอัปปมาทวรรคในธรรมบท. พึงแสดงแม้ด้วยเรื่องพระเจ้าอโศก –

(က) အသောကရာဇာ ဟိ နိဂြောဓသာမဏေရဿ ‘‘အပ္ပမာဒေါ အမတပဒ’’န္တိ ဂါထံ သုတွာ ဧဝ ‘‘တိဋ္ဌ, တာတ, မယှံ တယာ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ကထိတ’’န္တိ သာမဏေရေ ပသီဒိတွာ စတုရာသီတိဝိဟာရသဟဿာနိ ကာရေသိ. ဣတိ ထာမသမ္ပန္နေန ဘိက္ခုနာ အပ္ပမာဒဿ ဗဟူပကာရတာ တီဟိ ပိဋကေဟိ ဒီပေတွာ ကထေတဗ္ဗာ. ယံကိဉ္စိ သုတ္တံ ဝါ ဂါထံ ဝါ အပ္ပမာဒဒီပနတ္ထံ အာဟရန္တော ‘‘အဋ္ဌာနေ ဌတွာ အာဟရသိ, အတိတ္ထေန ပက္ခန္ဒော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ဓမ္မကထိကဿေဝေတ္ထ ထာမော စ ဗလဉ္စ ပမာဏံ.

(ก) จริงอยู่ พระเจ้าอโศกมหาราช พอได้ทรงสดับคาถาว่า "อปฺปมาโท อมตํ ปทํ" จากนิโครธสามเณรเท่านั้น ก็ทรงเลื่อมใสในสามเณร ตรัสว่า "พ่อคุณ หยุดก่อน พ่อได้กล่าวพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกแก่เราแล้ว" ดังนี้ แล้วได้โปรดให้สร้างวิหารแปดหมื่นสี่พันหลัง. ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยกำลัง พึงแสดงความเป็นธรรมมีอุปการะมากของความไม่ประมาทด้วยพระไตรปิฎกทั้งสามแล้วกล่าว. ไม่ควรกล่าวต่อภิกษุผู้นำสูตรหรือคาถาใดๆ มาเพื่อแสดงความไม่ประมาทว่า "ท่านยืนในที่ไม่ใช่ฐานะแล้วนำมา ท่านหยั่งลงในที่มิใช่ท่า". ในเรื่องนี้ กำลังและความสามารถของพระธรรมกถิกนั่นแหละเป็นประมาณ.

(ခ) ကာယဂတာသတီတိ အာနာပါနံ စတုဣရိယာပထော သတိသမ္ပဇညံ ဒွတ္တိံသာကာရော စတုဓာတုဝဝတ္ထာနံ ဒသ အသုဘာ နဝ သိဝထိကာ စုဏ္ဏိကမနသိကာရော ကေသာဒီသု စတ္တာရိ ရူပဇ္ဈာနာနီတိ ဧတ္ထ ဥပ္ပန္နသတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. သာတသဟဂတာတိ ဌပေတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ အညတ္ထ သာတသဟဂတာ ဟောတိ သုခသမ္ပယုတ္တာ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

(ข) บทว่า กายคตาสติ นี้เป็นชื่อของสติที่เกิดขึ้นในธรรมเหล่านี้ คือ อานาปานสติ, อิริยาบถ ๔, สติสัมปชัญญะ, อาการ ๓๒, จตุธาตุววัตถาน, อสุภะ ๑๐, สีวถิกา ๙, จุณณิกมนสิการ (การมนสิการกระดูกที่แหลกเป็นผง), และรูปฌาน ๔ ในผมเป็นต้น. บทว่า สาตสหคตา ความว่า เว้นจตุตถฌานเสีย ในฌานอื่นย่อมเป็นสาตสหคตา คือประกอบด้วยสุข ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงข้อนั้น.

(ဂ) သာသဝေါ ဥပါဒါနိယောတိ အာသဝါနဉ္စေဝ ဥပါဒါနာနဉ္စ ပစ္စယဘူတော. ဣတိ တေဘူမကဓမ္မမေဝ နိယမေတိ.

(ค) บทว่า สาสโว อุปาทานิโย ความว่าเป็นปัจจัยของอาสวะและอุปาทานทั้งหลาย. ด้วยเหตุนี้ จึงจำกัดเอาเฉพาะเตภูมิกธรรมเท่านั้น.

(ဃ) အသ္မိမာနောတိ ရူပါဒီသု အသ္မီတိ မာနော.

(ฆ) บทว่า อสฺมิมาโน คือ มานะว่า "เรามีอยู่" ในรูปเป็นต้น.

(င) အယောနိသော မနသိကာရောတိ အနိစ္စေ နိစ္စန္တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တော ဥပ္ပထမနသိကာရော.

(ง) บทว่า อโยนิโส มนสิกาโร คือ อุปปถมนสิการ (การใส่ใจในทางที่ผิด) ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า (เห็นว่า) เที่ยงในสิ่งที่ไม่เที่ยง.

(စ) ဝိပရိယာယေန ယောနိသော မနသိကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

(จ) พึงทราบโยนิโสมนสิการโดยนัยตรงกันข้าม.

(ဆ) အာနန္တရိကော [Pg.241] စေတောသမာဓီတိ အညတ္ထ မဂ္ဂါနန္တရံ ဖလံ အာနန္တရိကော စေတောသမာဓိ နာမ. ဣဓ ပန ဝိပဿနာနန္တရော မဂ္ဂေါ ဝိပဿနာယ ဝါ အနန္တရတ္တာ အတ္တနော ဝါ အနန္တရံ ဖလဒါယကတ္တာ အာနန္တရိကော စေတောသမာဓီတိ အဓိပ္ပေတော.

(ฉ) บทว่า อานนฺตริโก เจโตสมาธิ ในที่อื่น ผลที่เกิดในลำดับแห่งมรรค ชื่อว่า อานันตริกเจโตสมาธิ. แต่ในพระสูตรนี้ มรรคที่เกิดในลำดับแห่งวิปัสสนา ท่านประสงค์เอาว่า อานันตริกเจโตสมาธิ เพราะเป็นธรรมที่เกิดในลำดับแห่งวิปัสสนา หรือเพราะเป็นธรรมที่ให้ผลในลำดับแห่งตน.

(ဇ) အကုပ္ပံ ဉာဏန္တိ အညတ္ထ ဖလပညာ အကုပ္ပဉာဏံ နာမ. ဣဓ ပစ္စဝေက္ခဏပညာ အဓိပ္ပေတာ.

(ช) บทว่า อกุปฺปํ ญาณํ ในที่อื่น ผลปัญญา ชื่อว่า อกุปปญาณ. ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาปัจจเวกขณปัญญา.

(ဈ) အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ ပစ္စယဋ္ဌိတိကာ. အယံ ဧကော ဓမ္မောတိ ယေန ပစ္စယေန တိဋ္ဌန္တိ, အယံ ဧကော ဓမ္မော ဉာတပရိညာယ အဘိညေယျော.

(ฌ) บทว่า อาหารฏฺฐิติกา ความว่า ตั้งอยู่ได้เพราะปัจจัย. บทว่า อยํ เอโก ธมฺโม ความว่า ธรรมเหล่านั้นตั้งอยู่ได้ด้วยปัจจัยใด ธรรมอย่างหนึ่งนี้ พึงรู้ยิ่งด้วยญาตปริญญา.

(ဉ) အကုပ္ပာ စေတောဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ.

(ญ) บทว่า อกุปฺปา เจโตวิมุตฺติ คือ อรหัตตผลวิมุตติ.

ဣမသ္မိံ ဝါရေ အဘိညာယ ဉာတပရိညာ ကထိတာ. ပရိညာယ တီရဏပရိညာ. ပဟာတဗ္ဗသစ္ဆိကာတဗ္ဗေဟိ ပဟာနပရိညာ. ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈောတိ ဧတ္ထ ပန မဂ္ဂေါ ကထိတော. သစ္ဆိကာတဗ္ဗောတိ ဖလံ ကထိတံ, မဂ္ဂေါ ဧကသ္မိံယေဝ ပဒေ လဗ္ဘတိ. ဖလံ ပန အနေကေသုပိ လဗ္ဘတိယေဝ.

ในวาระนี้ ท่านกล่าวญาตปริญญาด้วยบทว่า อภิญฺญาย. กล่าวตีรณปริญญาด้วยบทว่า ปริญฺญาย. กล่าวปหานปริญญาด้วยบทว่า ปหาตพฺพสจฺฉิกาตพฺเพหิ. แต่ในบทว่า ทุปฺปฏิวิชฺโฌ ท่านกล่าวถึงมรรค. ในบทว่า สจฺฉิกาตพฺโพ ท่านกล่าวถึงผล, มรรคมีได้ในบทเดียวเท่านั้น. ส่วนผลมีได้แม้ในหลายบททีเดียว.

ဘူတာတိ သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနာ. တစ္ဆာတိ ယာထာဝါ. တထာတိ ယထာ ဝုတ္တာ တထာသဘာဝါ. အဝိတထာတိ ယထာ ဝုတ္တာ န တထာ န ဟောန္တိ. အနညထာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရတော န အညထာ. သမ္မာ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါတိ တထာဂတေန ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသီဒိတွာ ဟေတုနာ ကာရဏေန သယမေဝ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ ဉာတာ ဝိဒိတာ သစ္ဆိကတာ. ဣမိနာ ထေရော ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ, အဟံ ပန တုမှာကံ ရညော လေခဝါစကသဒိသော’’တိ ဇိနသုတ္တံ ဒဿေန္တော ဩကပ္ပနံ ဇနေသိ.

บทว่า ภูตา คือ มีอยู่โดยสภาวะ. บทว่า ตจฺฉา คือ ตามความเป็นจริง. บทว่า ตถา คือ มีสภาวะอย่างนั้นตามที่กล่าวไว้. บทว่า อวิตถา คือ ไม่เป็นไปโดยประการอื่นจากที่กล่าวไว้. บทว่า อนญฺญถา คือ ไม่เป็นอย่างอื่นจากประการที่กล่าวไว้. บทว่า สมฺมา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา ความว่า พระตถาคตประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ได้ตรัสรู้ยิ่ง ทรงทราบ ทรงรู้แจ้ง ทรงทำให้แจ้งด้วยพระองค์เองโดยเหตุโดยผล. ด้วยบทนี้ พระเถระเมื่อแสดงชินสูตร (พระสูตรของพระชินเจ้า) ว่า "ธรรมเหล่านี้พระตถาคตตรัสรู้ยิ่งแล้ว แต่เราเป็นเหมือนคนอ่านสารของพระราชาของพวกท่าน" ดังนี้ ก็ได้ทำให้เกิดความเชื่อมั่น.

ဧကဓမ္မဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

เอกธัมมวัณณนา จบ.

ဒွေဓမ္မဝဏ္ဏနာ

ทเวธัมมวัณณนา

၃၅၂. (က) ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ဗဟုကာရာတိ ဣမေ ဒွေ သတိသမ္ပဇညာ ဓမ္မာ သီလပူရဏာဒီသု အပ္ပမာဒေါ ဝိယ သဗ္ဗတ္ထ ဥပကာရကာ ဟိတာဝဟာ.

๓๕๒. (ก) บทว่า อิเม เทฺว ธมฺมา พหุการา ความว่า ธรรม ๒ อย่างนี้ คือ สติและสัมปชัญญะ เป็นธรรมมีอุปการะและนำมาซึ่งประโยชน์ในทุกสถาน เหมือนความไม่ประมาท ในการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์เป็นต้น.

(ခ) သမထော [Pg.242] စ ဝိပဿနာ စာတိ ဣမေ ဒွေ သင်္ဂီတိသုတ္တေ လောကိယလောကုတ္တရာ ကထိတာ. ဣမသ္မိံ ဒသုတ္တရသုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂါ ကထိတာ.

(ข) บทว่า สมโถ จ วิปสฺสนา จ ความว่า ธรรม ๒ อย่างนี้ ท่านกล่าวไว้ว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระในสังคีติสูตร. ในทสุตตรสูตรนี้ ท่านกล่าวว่าเป็นธรรมในเบื้องต้น (ปุพพภาค).

(ဆ) သတ္တာနံ သံကိလေသာယ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာတိ အယောနိသော မနသိကာရော ဟေတု စေဝ ပစ္စယော စ သတ္တာနံ သံကိလေသာယ, ယောနိသော မနသိကာရော ဝိသုဒ္ဓိယာ. တထာ ဒေါဝစဿတာ ပါပမိတ္တတာ သံကိလေသာယ; သောဝစဿတာ ကလျာဏမိတ္တတာ ဝိသုဒ္ဓိယာ. တထာ တီဏိ အကုသလမူလာနိ; တီဏိ ကုသလမူလာနိ. စတ္တာရော ယောဂါ စတ္တာရော ဝိသံယောဂါ. ပဉ္စ စေတောခိလာ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ. ဆ အဂါရဝါ ဆ ဂါရဝါ. သတ္တ အသဒ္ဓမ္မာ သတ္တ သဒ္ဓမ္မာ. အဋ္ဌ ကုသီတဝတ္ထူနိ အဋ္ဌ အာရမ္ဘဝတ္ထူနိ. နဝ အာဃာတဝတ္ထူနိ နဝ အာဃာတပ္ပဋိဝိနယာ. ဒသ အကုသလကမ္မပထာ ဒသ ကုသလကမ္မပထာတိ ဧဝံ ပဘေဒါ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

(ฉ) ในคำว่า “เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย” นั้น อโยนิโสมนสิการเป็นทั้งเหตุและปัจจัยเพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย, โยนิโสมนสิการเป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์. ฉันนั้นเหมือนกัน ความเป็นผู้ว่ายาก ความมีมิตรชั่ว เป็นไปเพื่อความเศร้าหมอง; ความเป็นผู้ว่าง่าย ความมีมิตรดี เป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์. ฉันนั้นเหมือนกัน อกุศลมูล ๓; กุศลมูล ๓. โยคะ ๔; วิสังโยคะ ๔. เจโตขีละ ๕; อินทรีย์ ๕. อคารวะ ๖; คารวะ ๖. อสัทธรรม ๗; สัทธรรม ๗. โกสัชชวัตถุ ๘; อารัมภวัตถุ ๘. อาฆาตวัตถุ ๙; อาฆาตวินัย ๙. อกุศลกรรมบถ ๑๐; กุศลกรรมบถ ๑๐. ธรรม ๒ หมวดเหล่านี้ที่มีประเภทอย่างนี้ พึงทราบว่าเป็นธรรมที่แทงตลอดได้ยาก.

(ဈ) သင်္ခတာ ဓာတူတိ ပစ္စယေဟိ ကတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. အသင်္ခတာ ဓာတူတိ ပစ္စယေဟိ အကတံ နိဗ္ဗာနံ.

(ฌ) คำว่า สังขตธาตุ ได้แก่ ขันธ์ ๕ ที่ปัจจัยทั้งหลายปรุงแต่งแล้ว. คำว่า อสังขตธาตุ ได้แก่ พระนิพพานที่ปัจจัยทั้งหลายมิได้ปรุงแต่ง.

(ဉ) ဝိဇ္ဇာ စ ဝိမုတ္တိ စာတိ ဧတ္ထ ဝိဇ္ဇာတိ တိဿော ဝိဇ္ဇာ. ဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလံ.

(ญ) ในคำว่า “วิชชาและวิมุตติ” นี้ คำว่า วิชชา ได้แก่ วิชชา ๓. คำว่า วิมุตติ ได้แก่ อรหัตตผล.

ဣမသ္မိံ ဝါရေ အဘိညာဒီနိ ဧကကသဒိသာနေဝ, ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗပဒေ ပန မဂ္ဂေါ ကထိတော, သစ္ဆိကာတဗ္ဗပဒေ ဖလံ.

ในวาระนี้ ธรรมมีอภิญญาเป็นต้น เหมือนกับในเอกกะ (หมวด ๑) นั่นเทียว, แต่ในบทว่าธรรมที่พึงให้เกิดขึ้น ทรงตรัสถึงมรรค, ในบทว่าธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ทรงตรัสถึงผล.

ဒွေဓမ္မဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยธรรม ๒ หมวด จบ.

တယောဓမ္မဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยธรรม ๓ หมวด

၃၅၃. (ဆ) ကာမာနမေတံ နိဿရဏံ ယဒိဒံ နေက္ခမ္မန္တိ ဧတ္ထ နေက္ခမ္မန္တိ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော. သော ဟိ သဗ္ဗသော ကာမာနံ နိဿရဏံ. ရူပါနံ နိဿရဏံ ယဒိဒံ အာရုပ္ပန္တိ ဧတ္ထ အာရုပ္ပေပိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. ပုန ဥပ္ပတ္တိနိဝါရဏတော သဗ္ဗသော ရူပါနံ နိဿရဏံ နာမ. နိရောဓော တဿ နိဿရဏန္တိ ဣဓ အရဟတ္တဖလံ နိရောဓောတိ [Pg.243] အဓိပ္ပေတံ. အရဟတ္တဖလေန ဟိ နိဗ္ဗာနေ ဒိဋ္ဌေ ပုန အာယတိံ သဗ္ဗသင်္ခါရာ န ဟောန္တီတိ အရဟတ္တံ သင်္ခတနိရောဓဿ ပစ္စယတ္တာ နိရောဓောတိ ဝုတ္တံ.

๓๕๓. (ฉ) ในคำว่า “การออกจากกามทั้งหลายนี้ ได้แก่ เนกขัมมะ” นี้ คำว่า เนกขัมมะ ประสงค์เอาอนาคามิมรรค. จริงอยู่ อนาคามิมรรคนั้นเป็นเครื่องออกจากกามทั้งหลายโดยสิ้นเชิง. ในคำว่า “การออกจากรูปทั้งหลายนี้ ได้แก่ อรูป” นี้ แม้ในอรูป ก็คืออรหัตตมรรค. เพราะห้ามการเกิดขึ้นอีก จึงชื่อว่าเป็นเครื่องออกจากรูปทั้งหลายโดยสิ้นเชิง. ในคำว่า “นิโรธเป็นเครื่องออกจากสิ่งนั้น” นี้ ประสงค์เอาอรหัตตผลว่า นิโรธ. จริงอยู่ เพราะเมื่อเห็นพระนิพพานด้วยอรหัตตผลแล้ว สังขารทั้งปวงย่อมไม่มีอีกในอนาคต ฉะนั้น อรหัตตผลจึงถูกเรียกว่า นิโรธ เพราะเป็นปัจจัยแห่งความดับแห่งสังขตธรรม.

(ဇ) အတီတံသေ ဉာဏန္တိ အတီတံသာရမ္မဏံ ဉာဏံ ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

(ช) คำว่า ญาณในส่วนอดีต คือ ญาณมีส่วนอดีตเป็นอารมณ์. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ.

ဣမသ္မိမ္ပိ ဝါရေ အဘိညာဒယော ဧကကသဒိသာဝ. ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈပဒေ ပန မဂ္ဂေါ ကထိတော, သစ္ဆိကာတဗ္ဗေ ဖလံ.

แม้ในวาระนี้ ธรรมมีอภิญญาเป็นต้น เหมือนกับในเอกกะนั่นเทียว. แต่ในบทว่าธรรมที่แทงตลอดได้ยาก ทรงตรัสถึงมรรค, ในบทว่าธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ทรงตรัสถึงผล.

တယောဓမ္မဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยธรรม ๓ หมวด จบ.

စတ္တာရောဓမ္မဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยธรรม ๔ หมวด

၃၅၄. (က) စတ္တာရိ စက္ကာနီတိ ဧတ္ထ စက္ကံ နာမ ဒါရုစက္ကံ, ရတနစက္ကံ, ဓမ္မစက္ကံ, ဣရိယာပထစက္ကံ, သမ္ပတ္တိစက္ကန္တိ ပဉ္စဝိဓံ. တတ္ထ ‘‘ယံ ပနိဒံ သမ္မ, ရထကာရ, စက္ကံ ဆဟိ မာသေဟိ နိဋ္ဌိတံ, ဆာရတ္တူနေဟီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၅) ဣဒံ ဒါရုစက္ကံ. ‘‘ပိတရာ ပဝတ္တိတံ စက္ကံ အနုပ္ပဝတ္တေတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၃၂) ဣဒံ ရတနစက္ကံ. ‘‘ပဝတ္တိတံ စက္က’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၃၉၉) ဣဒံ ဓမ္မစက္ကံ. ‘‘စတုစက္ကံ နဝဒွါရ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၂၉) ဣဒံ ဣရိယာပထစက္ကံ. ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, စက္ကာနိ, ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမနုဿာနံ စတုစက္ကံ ပဝတ္တတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၁) ဣဒံ သမ္ပတ္တိစက္ကံ. ဣဓာပိ ဧတဒေဝ အဓိပ္ပေတံ.

๓๕๔. (ก) ในคำว่า “จักร ๔” นี้ ชื่อว่าจักร มี ๕ อย่าง คือ ทารุจักร (จักรไม้), รัตนจักร (จักรแก้ว), ธรรมจักร, อิริยาปถจักร, และสัมปัตติจักร. ในบรรดาจักรเหล่านั้น จักรในข้อความว่า “ดูก่อนนายสารถีผู้สหาย ก็จักรนี้อันท่านทำสำเร็จแล้วใน ๖ เดือน หย่อนไป ๖ ราตรี” นี้ ชื่อว่า ทารุจักร. จักรในข้อความว่า “ย่อมยังจักรที่พระบิดาให้เป็นไปแล้ว ให้เป็นไปตาม” นี้ ชื่อว่า รัตนจักร. จักรในข้อความว่า “จักรที่ทรงให้เป็นไปแล้ว” นี้ ชื่อว่า ธรรมจักร. จักรในข้อความว่า “มีจักร ๔ มีทวาร ๙” นี้ ชื่อว่า อิริยาปถจักร. จักรในข้อความว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักร ๔ ประการเหล่านี้ ที่เทวดาและมนุษย์ผู้ประกอบพร้อมแล้ว จักร ๔ ย่อมเป็นไป” นี้ ชื่อว่า สัมปัตติจักร. แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอาสัมปัตติจักรนี้แหละ.

ပတိရူပဒေသဝါသောတိ ယတ္ထ စတဿော ပရိသာ သန္ဒိဿန္တိ, ဧဝရူပေ အနုစ္ဆဝိကေ ဒေသေ ဝါသော. သပ္ပုရိသူပနိဿယောတိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ သပ္ပုရိသာနံ အဝဿယနံ သေဝနံ ဘဇနံ. အတ္တသမ္မာပဏိဓီတိ အတ္တနော သမ္မာ ဌပနံ, သစေ ပန ပုဗ္ဗေ အဿဒ္ဓါဒီဟိ သမန္နာဂတော ဟောတိ, တာနိ ပဟာယ သဒ္ဓါဒီသု ပတိဋ္ဌာပနံ. ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာတိ ပုဗ္ဗေ ဥပစိတကုသလတာ. ဣဒမေဝေတ္ထ ပမာဏံ. ယေန ဟိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန ကုသလံ ကတံ ဟောတိ, တဒေဝ ကုသလံ တံ ပုရိသံ ပတိရူပဒေသေ ဥပနေတိ, သပ္ပုရိသေ ဘဇာပေသိ[Pg.244]. သော ဧဝ စ ပုဂ္ဂလော အတ္တာနံ သမ္မာ ဌပေတိ. စတူသု အာဟာရေသု ပဌမော လောကိယောဝ. သေသာ ပန တယော သင်္ဂီတိသုတ္တေ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ ကထိတာ. ဣဓ ပုဗ္ဗဘာဂေ လောကိယာ.

คำว่า การอยู่ในประเทศอันสมควร คือ การอยู่ในประเทศที่เหมาะสม ซึ่งเป็นที่ปรากฏแห่งบริษัท ๔. คำว่า การเข้าไปอาศัยสัตบุรุษ คือ การอาศัย การเสพ การคบหาสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. คำว่า การตั้งตนไว้ชอบ คือ การตั้งตนไว้โดยชอบ, แต่ถ้าในกาลก่อนเป็นผู้ประกอบด้วยความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ก็ละสิ่งเหล่านั้นแล้วตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศรัทธาเป็นต้น. คำว่า ความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน. ข้อนี้แหละเป็นประมาณในจักรเหล่านี้. จริงอยู่ บุคคลใดทำกุศลไว้ด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยญาณ กุศลนั้นแหละย่อมนำบุรุษนั้นไปสู่ประเทศอันสมควร ย่อมให้คบหาสัตบุรุษ และบุคคลนั้นแหละย่อมตั้งตนไว้โดยชอบ. ในอาหาร ๔ อย่าง อาหารอย่างแรกเป็นโลกิยะเท่านั้น. ส่วนอีก ๓ อย่างที่เหลือ ในสังคีติสูตร ตรัสว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน. ในที่นี้ ในส่วนเบื้องต้น เป็นโลกิยะ.

(စ) ကာမယောဂဝိသံယောဂါဒယော အနာဂါမိမဂ္ဂါဒိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

(จ) ธรรมมีกามโยควิสังโยคะเป็นต้น พึงทราบโดยนัยแห่งอนาคามิมรรคเป็นต้น.

(ဆ) ဟာနဘာဂိယာဒီသု ပဌမဿ ဈာနဿ လာဘီ ကာမသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ ဟာနဘာဂိယော သမာဓိ. တဒနုဓမ္မတာ သတိ သန္တိဋ္ဌတိ ဌိတိဘာဂိယော သမာဓိ. ဝိတက္ကသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ ဝိသေသဘာဂိယော သမာဓိ. နိဗ္ဗိဒါသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ ဝိရာဂူပသဉှိတော နိဗ္ဗေဓဘာဂိယော သမာဓီတိ ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗသမာပတ္တိယော ဝိတ္ထာရေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပနဿ ဝိနိစ္ဆယကထာ ကထိတာဝ.

(ฉ) ในธรรมมีหานภาคิยธรรมเป็นต้น (พึงมีวินิจฉัยดังนี้) สำหรับผู้ได้ปฐมฌาน หากสัญญามนสิการที่สหรคตด้วยกามเกิดขึ้นเนืองๆ สมาธินั้นเป็นหานภาคิยะ (ส่วนแห่งความเสื่อม). หากสติตั้งมั่นตามสมควรแก่สมาธินั้น สมาธินั้นเป็นฐิติภาคิยะ (ส่วนแห่งความตั้งมั่น). หากสัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิตกเกิดขึ้นเนืองๆ สมาธินั้นเป็นวิเสสภาคิยะ (ส่วนแห่งความวิเศษ). หากสัญญามนสิการที่สหรคตด้วยนิพพิทาเกิดขึ้นเนืองๆ สมาธินั้นเป็นนิพเพธภาคิยะ (ส่วนแห่งการชำแรกกิเลส) อันเนื่องด้วยวิราคะ. พึงทราบเนื้อความโดยขยายสมาบัติทั้งหมดออกไปโดยนัยนี้. ส่วนวินิจฉัยกถาของสมาธินั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค.

ဣမသ္မိမ္ပိ ဝါရေ အဘိညာဒီနိ ဧကကသဒိသာနေဝ. အဘိညာပဒေ ပနေတ္ထ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သစ္ဆိကာတဗ္ဗပဒေ ဖလံ.

แม้ในวาระนี้ ธรรมมีอภิญญาเป็นต้น เหมือนกับในเอกกะนั่นเทียว. ในวาระนี้ ในบทว่าธรรมที่พึงรู้ยิ่ง ทรงตรัสถึงมรรค. ในบทว่าธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ทรงตรัสถึงผล.

စတ္တာရောဓမ္မဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยธรรม ๔ หมวด จบ.

ပဉ္စဓမ္မဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยธรรม ๕ หมวด

၃၅၅. (ခ) ပီတိဖရဏတာဒီသု ပီတိံ ဖရမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒွီသု ဈာနေသု ပညာ ပီတိဖရဏတာ နာမ. သုခံ ဖရမာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တီသု ဈာနေသု ပညာ သုခဖရဏတာ နာမ. ပရေသံ စေတော ဖရမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ စေတောပရိယပညာ စေတောဖရဏတာ နာမ. အာလောကဖရဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပညာ အာလောကဖရဏတာ နာမ. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တံ နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ဒွီသု ဈာနေသု ပညာ ပီတိဖရဏတာ, တီသု ဈာနေသု ပညာ သုခဖရဏတာ. ပရစိတ္တေ ပညာ စေတောဖရဏတာ, ဒိဗ္ဗစက္ခု အာလောကဖရဏတာ. တမှာ တမှာ သမာဓိမှာ ဝုဋ္ဌိတဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တ’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၀၄).

๓๕๕. (ข) ในคำว่า ปิติผรณตา เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ ปัญญาในฌาน ๒ ชื่อว่า ปิติผรณตา เพราะเกิดขึ้นแผ่ปีติไป ปัญญาในฌาน ๓ ชื่อว่า สุขผรณตา เพราะเกิดขึ้นแผ่สุขไป เจโตปริยปัญญา ชื่อว่า เจโตผรณตา เพราะเกิดขึ้นแผ่จิตของผู้อื่นไป ทิพพจักขุปัญญา ชื่อว่า อาโลกผรณตา เพราะเกิดขึ้นในการแผ่แสงสว่างไป ปัจจเวกขณญาณ ชื่อว่า ปัจจเวกขณนิมิต แม้พระดำรัสนี้ก็ตรัสไว้ว่า “ปัญญาในฌาน ๒ เป็นปิติผรณตา ปัญญาในฌาน ๓ เป็นสุขผรณตา ปัญญาในจิตของผู้อื่น เป็นเจโตผรณตา ทิพพจักขุ เป็นอาโลกผรณตา ปัจจเวกขณญาณของผู้ออกจากสมาธินั้นๆ เป็นปัจจเวกขณนิมิต” (วิภงฺค. ๘๐๔)

တတ္ထ ပီတိဖရဏတာ သုခဖရဏတာ ဒွေ ပါဒါ ဝိယ. စေတောဖရဏတာ အာလောကဖရဏတာ ဒွေ ဟတ္ထာ ဝိယ. အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ မဇ္ဈိမကာယော ဝိယ[Pg.245]. ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တံ သီသံ ဝိယ. ဣတိ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တတ္ထေရော ပဉ္စင်္ဂိကံ သမ္မာသမာဓိံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂသမ္ပန္နံ ပုရိသံ ကတွာ ဒဿေသိ.

ในธรรมเหล่านั้น ปิติผรณตาและสุขผรณตา เปรียบเหมือนเท้าทั้งสอง เจโตผรณตาและอาโลกผรณตา เปรียบเหมือนมือทั้งสอง ฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา เปรียบเหมือนกายส่วนกลาง ปัจจเวกขณนิมิต เปรียบเหมือนศีรษะ ด้วยประการฉะนี้ ท่านพระสารีบุตรเถระได้ทรงกระทำสัมมาสมาธิอันมีองค์ ๕ ให้เป็นดุจบุรุษผู้สมบูรณ์ด้วยอวัยวะน้อยใหญ่แล้วทรงแสดงไว้

(ဇ) အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေ ဝါတိအာဒီသု အရဟတ္တဖလသမာဓိ အဓိပ္ပေတော. သော ဟိ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ သုခတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ. ပုရိမော ပုရိမော ပစ္ဆိမဿ ပစ္ဆိမဿ သမာဓိသုခဿ ပစ္စယတ္တာ အာယတိံ သုခဝိပါကော.

(ฉ) ในคำเป็นต้นว่า "สมาธินี้มีสุขในปัจจุบัน" ท่านประสงค์เอาอรหัตตผลสมาธิ จริงอยู่ สมาธินั้นชื่อว่ามีสุขในปัจจุบัน เพราะมีความสุขในขณะที่เข้าสมาบัติทุกๆ ครั้ง และชื่อว่ามีสุขเป็นวิบากในภายหน้า เพราะสมาธิสุขที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแห่งสมาธิสุขที่เกิดหลังๆ

ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ အရိယော. ကာမာမိသဝဋ္ဋာမိသလောကာမိသာနံ အဘာဝါ နိရာမိသော. ဗုဒ္ဓါဒီဟိ မဟာပုရိသေဟိ သေဝိတတ္တာ အကာပုရိသသေဝိတော. အင်္ဂသန္တတာယ အာရမ္မဏသန္တတာယ သဗ္ဗကိလေသဒရထသန္တတာယ စ သန္တော. အတပ္ပနီယဋ္ဌေန ပဏီတော. ကိလေသပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ လဒ္ဓတ္တာ ကိလေသပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝံ ဝါ လဒ္ဓတ္တာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓလဒ္ဓေါ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓီတိ ဟိ ဣဒံ အတ္ထတော ဧကံ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသေန ဝါ အရဟတာ လဒ္ဓတ္တာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓလဒ္ဓေါ. ဧကောဒိဘာဝေန အဓိဂတတ္တာ ဧကောဒိဘာဝမေဝ ဝါ အဓိဂတတ္တာ ဧကောဒိဘာဝါဓိဂတော. အပ္ပဂုဏသာသဝသမာဓိ ဝိယ သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန စိတ္တေန ပစ္စနီကဓမ္မေ နိဂ္ဂယှ ကိလေသေ ဝါရေတွာ အနဓိဂတတ္တာ နသသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတော. တဉ္စ သမာဓိံ သမာပဇ္ဇန္တော တတော ဝါ ဝုဋ္ဌဟန္တော သတိဝေပုလ္လပတ္တတ္တာ. သတောဝ သမာပဇ္ဇတိ သတော ဝုဋ္ဌဟတိ. ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန ဝါ သတော သမာပဇ္ဇတိ သတော ဝုဋ္ဌဟတိ. တသ္မာ ယဒေတ္ထ ‘‘အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝ အာယတိဉ္စ သုခဝိပါကော’’တိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခမာနဿ ပစ္စတ္တံယေဝ အပရပ္ပစ္စယံ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဧကမင်္ဂံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဧဝမိမေဟိ ပဉ္စဟိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေဟိ အယံ သမာဓိ ‘‘ပဉ္စဉာဏိကော သမ္မာသမာဓီ’’တိ ဝုတ္တော.

ชื่อว่า อริยะ เพราะไกลจากกิเลสทั้งหลาย ชื่อว่า นิรามิส เพราะไม่มีกามอามิส วัฏฏามิส และโลกามิส ชื่อว่า อกาปุริสเสวิโต เพราะอันมหาบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นเสพแล้ว ชื่อว่า สันตะ เพราะสงบองค์ สงบอารมณ์ และสงบความเร่าร้อนคือกิเลสทั้งปวง ชื่อว่า ปณีตะ เพราะมีความหมายว่าไม่ทำให้เดือดร้อน ชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิลัทโธ เพราะได้มาด้วยความสงบกิเลส หรือเพราะได้ภาวะที่สงบกิเลส จริงอยู่ คำว่า ปฏิปัสสัทธะ และ ปฏิปัสสัทธิ นี้ โดยอรรถเป็นอันเดียวกัน หรือชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิลัทโธ เพราะอันพระอรหันต์ผู้มีกิเลสสงบแล้วได้บรรลุ ชื่อว่า เอโกทิภาวาธิคโต เพราะบรรลุด้วยความเป็นเอกัคคตา หรือเพราะบรรลุความเป็นเอกัคคตานั่นเอง ชื่อว่า นสสังขารนิคคัยหวาริตคโต เพราะไม่ได้บรรลุด้วยการข่มธรรมที่เป็นข้าศึกและห้ามกิเลสด้วยจิตที่มีความเพียร มีความพยายาม เหมือนสมาธิที่มีอาสวะและมีคุณน้อย และผู้เข้าสมาธินั้นหรือออกจากสมาธินั้น เพราะถึงความไพบูลย์แห่งสติ ย่อมมีสติเข้าสมาบัติ ย่อมมีสติออกจากสมาบัติ หรือว่า ย่อมมีสติเข้าสมาบัติ ย่อมมีสติออกจากสมาบัติ ตามเวลาที่กำหนดไว้ เพราะฉะนั้น ในสมาธินี้ เมื่อพิจารณาอยู่ว่า "สมาธินี้มีสุขในปัจจุบันด้วย มีสุขเป็นวิบากในภายหน้าด้วย" ญาณอันไม่ต้องเชื่อผู้อื่น ย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตน นี้เป็นองค์หนึ่ง นัยนี้แมในข้อที่เหลือก็เช่นกัน ด้วยปัจจเวกขณญาณ ๕ ประการเหล่านี้ สมาธินี้จึงถูกเรียกว่า "สัมมาสมาธิอันประกอบด้วยญาณ ๕"

ဣမသ္မိံ ဝါရေ ဝိသေသဘာဂိယပဒေ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သစ္ဆိကာတဗ္ဗပဒေ ဖလံ. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ.

ในวาระนี้ ท่านกล่าวถึงมรรคในบทว่า วิเสสภาคิยะ และกล่าวถึงผลในบทว่า สัจฉิกาตัพพะ ส่วนที่เหลือเหมือนกับวาระก่อนนั่นเทียว

ဆဓမ္မဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาพรรณนาธรรม ๖ หมวด

၃၅၆. ဆက္ကေသု သဗ္ဗံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈပဒေ ပနေတ္ထ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သေသံ ပုရိမသဒိသံ.

๓๕๖. ในหมวด ๖ ทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ในวาระนี้ ท่านกล่าวถึงมรรคในบทว่า ทุปปฏิวิชฌะ ส่วนที่เหลือเหมือนกับวาระก่อน

သတ္တဓမ္မဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาพรรณนาธรรม ๗ หมวด

၃၅၇. (ဉ) သမ္မပ္ပညာယ [Pg.246] သုဒိဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ ဟေတုနာ နယေန ဝိပဿနာဉာဏေန သုဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ. ကာမာတိ ဝတ္ထုကာမာ စ ကိလေသကာမာ စ, ဒွေပိ သပရိဠာဟဋ္ဌေန အင်္ဂါရကာသု ဝိယ သုဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ. ဝိဝေကနိန္နန္တိ နိဗ္ဗာနနိန္နံ. ပေါဏံ ပဗ္ဘာရန္တိ နိန္နဿေတံ ဝေဝစနံ. ဗျန္တီဘူတန္တိ နိယတိဘူတံ. နိတ္တဏှန္တိ အတ္ထော. ကုတော? သဗ္ဗသော အာသဝဋ္ဌာနီယေဟိ ဓမ္မေဟိ တေဘူမကဓမ္မေဟီတိ အတ္ထော. ဣဓ ဘာဝေတဗ္ဗပဒေ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ.

๓๕๗. (ญ) ความว่า ชื่อว่าเห็นดีแล้วด้วยปัญญาโดยชอบ คือ เห็นดีแล้วด้วยวิปัสสนาญาณโดยนัยแห่งเหตุ คำว่า กาม ได้แก่ วัตถุกามและกิเลสกาม ทั้งสองอย่างนั้นชื่อว่าเห็นดีแล้วเหมือนหลุมถ่านเพลิง โดยความหมายว่ามีความเร่าร้อน คำว่า วิเวกนินนะ คือ น้อมไปในพระนิพพาน คำว่า โปณะ และ ปัพภาระ เป็นไวพจน์ของคำว่า นินนะ คำว่า พยันตีภูตะ คือ ถึงความสิ้นไป อธิบายว่า สิ้นตัณหา จะป่วยกล่าวไปไยถึงธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ คือ ไตรภูมิกธรรมโดยประการทั้งปวงเล่า ในวาระนี้ ท่านกล่าวถึงมรรคในบทว่า ภาเวตัพพะ ส่วนที่เหลือเหมือนกับวาระก่อนนั่นเทียว

အဋ္ဌဓမ္မဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาพรรณนาธรรม ๘ หมวด

၃၅၈. (က) အာဒိဗြဟ္မစရိယိကာယ ပညာယာတိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟဿ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိဘူတာယ ပုဗ္ဗဘာဂေ တရုဏသမထဝိပဿနာပညာယ. အဋ္ဌင်္ဂိကဿ ဝါ မဂ္ဂဿ အာဒိဘူတာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိပညာယ. တိဗ္ဗန္တိ ဗလဝံ. ဟိရောတ္တပ္ပန္တိ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ. ပေမန္တိ ဂေဟဿိတပေမံ. ဂါရဝေါတိ ဂရုစိတ္တဘာဝေါ. ဂရုဘာဝနီယဉှိ ဥပနိဿာယ ဝိဟရတော ကိလေသာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ ဩဝါဒါနုသာသနိံ လဘတိ. တသ္မာ တံ နိဿာယ ဝိဟာရော ပညာပဋိလာဘဿ ပစ္စယော ဟောတိ.

๓๕๘. (ก) ความว่า ด้วยปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ คือ ด้วยสมถวิปัสสนาปัญญาที่ยังอ่อนในเบื้องต้น อันเป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ที่สงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ หรือด้วยสัมมาทิฏฐิปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งมรรคมีองค์ ๘ คำว่า ติพพะ คือ มีกำลัง คำว่า หิโรตตัปปะ คือ หิริและโอตตัปปะ คำว่า เปมะ คือ ความรักที่อาศัยเรือนคือกามคุณ คำว่า คารวะ คือ ความมีจิตหนักแน่น จริงอยู่ เมื่ออาศัยบุคคลที่ควรเคารพอยู่ กิเลสทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้น ย่อมได้รับโอวาทและอนุศาสนี เพราะฉะนั้น การอาศัยท่านผู้นั้นอยู่ จึงเป็นปัจจัยแห่งการได้ปัญญา

(ဆ) အက္ခဏေသု ယသ္မာ ပေတာ အသုရာနံ အာဝါဟနံ ဂစ္ဆန္တိ, ဝိဝါဟနံ ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ပေတ္တိဝိသယေနေဝ အသုရကာယော ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

(ฉ) ในอกขณธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุที่เปรตทั้งหลายย่อมไปสู่อาวาหะและวิวาหะของพวกอสูร เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า อสูรกายสงเคราะห์เข้าด้วยเปรตติวิสัยนั่นเอง

(ဇ) အပ္ပိစ္ဆဿာတိ ဧတ္ထ ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆော, အဓိဂမအပ္ပိစ္ဆော, ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော, ဓုတင်္ဂအပ္ပိစ္ဆောတိ စတ္တာရော အပ္ပိစ္ဆာ. တတ္ထ ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆော ဗဟုံ ဒေန္တေ အပ္ပံ ဂဏှာတိ, အပ္ပံ ဒေန္တေ အပ္ပတရံ ဝါ ဂဏှာတိ, န ဝါ ဂဏှာတိ, န အနဝသေသဂါဟီ ဟောတိ. အဓိဂမအပ္ပိစ္ဆော မဇ္ဈန္တိကတ္ထေရော ဝိယ အတ္တနော အဓိဂမံ အညေသံ ဇာနိတုံ န ဒေတိ. ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော တေပိဋကောပိ သမာနော န ဗဟုဿုတဘာဝံ ဇာနာပေတုကာမော ဟောတိ သာကေတတိဿတ္ထေရော ဝိယ. ဓုတင်္ဂအပ္ပိစ္ဆော ဓုတင်္ဂပရိဟရဏဘာဝံ အညေသံ ဇာနိတုံ န ဒေတိ ဒွေဘာတိကတ္ထေရေသု ဇေဋ္ဌကတ္ထေရော ဝိယ. ဝတ္ထု ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတံ. အယံ ဓမ္မောတိ ဧဝံ သန္တဂုဏနိဂူဟနေန စ ပစ္စယပဋိဂ္ဂဟဏေ [Pg.247] မတ္တညုတာယ စ အပ္ပိစ္ဆဿ ပုဂ္ဂလဿ အယံ နဝလောကုတ္တရဓမ္မော သမ္ပဇ္ဇတိ, နော မဟိစ္ဆဿ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗံ.

(Ja) ในคำว่า อปฺปิจฺฉสฺส นี้ มีบุคคลผู้มักน้อย ๔ จำพวก คือ ๑. ผู้มักน้อยในปัจจัย ๒. ผู้มักน้อยในอธิคม (คุณที่บรรลุ) ๓. ผู้มักน้อยในปริยัติ ๔. ผู้มักน้อยในธุดงค์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น ผู้มักน้อยในปัจจัย เมื่อเขาถวายของมาก ก็รับแต่น้อย เมื่อเขาถวายของน้อย ก็รับแต่น้อยกว่านั้น หรือไม่รับเลย ไม่เป็นผู้รับจนหมดสิ้น ผู้มักน้อยในอธิคม ย่อมไม่ให้อธิคมของตนแก่ผู้อื่นเพื่อจะรู้ได้ เหมือนพระมัชฌันติกเถระ ผู้มักน้อยในปริยัติ แม้เป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก ก็ไม่เป็นผู้ใคร่จะให้ผู้อื่นรู้ถึงความเป็นพหูสูตของตน เหมือนพระสาเกตติสสเถระ ผู้มักน้อยในธุดงค์ ย่อมไม่ให้ความเป็นผู้สมาทานธุดงค์แก่ผู้อื่นเพื่อจะรู้ได้ เหมือนพระเถระผู้เป็นพี่ชายในบรรดาพระเถระสองพี่น้อง เรื่องราวมีกล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค โลกุตรธรรม ๙ ประการนี้ ย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้มักน้อย ด้วยการปกปิดคุณที่มีอยู่ และด้วยความเป็นผู้รู้ประมาณในการรับปัจจัยอย่างนี้ แต่ไม่สำเร็จแก่บุคคลผู้มักมาก พึงประกอบความในที่ทั้งปวงอย่างนี้

သန္တုဋ္ဌဿာတိ စတူသု ပစ္စယေသု တီဟိ သန္တောသေဟိ သန္တုဋ္ဌဿ. ပဝိဝိတ္တဿာတိ ကာယစိတ္တဥပဓိဝိဝေကေဟိ ဝိဝိတ္တဿ. တတ္ထ ကာယဝိဝေကော နာမ ဂဏသင်္ဂဏိကံ ဝိနောဒေတွာ အဋ္ဌအာရမ္ဘဝတ္ထုဝသေန ဧကီဘာဝေါ. ဧကီဘာဝမတ္တေန ပန ကမ္မံ န နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတိ, အယံ စိတ္တဝိဝေကော နာမ. သမာပတ္တိမတ္တေနေဝ ကမ္မံ န နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အယံ ဥပဓိဝိဝေကော နာမ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ကာယဝိဝေကော စ ဝိဝေကဋ္ဌကာယာနံ နေက္ခမ္မာဘိရတာနံ. စိတ္တဝိဝေကော စ ပရိသုဒ္ဓစိတ္တာနံ ပရမဝေါဒါနပ္ပတ္တာနံ. ဥပဓိဝိဝေကော စ နိရုပဓီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိသင်္ခါရဂတာန’’န္တိ (မဟာနိ. ၄၉).

ในคำว่า สนฺตุฏฺฐสฺส หมายถึง ผู้สันโดษด้วยสันโดษ ๓ ประการในปัจจัย ๔ ในคำว่า ปวิวิตฺตสฺส หมายถึง ผู้สงัดด้วยกายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวก ในวิเวกเหล่านั้น กายวิเวก ได้แก่ ความเป็นผู้เดียวโดยการละการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ และโดยนัยแห่งอารัมภวัตถุ ๘ ประการ แต่กรรม (กิจของสมณะ) ย่อมไม่สำเร็จเพียงด้วยความเป็นผู้เดียวเท่านั้น ดังนั้น ท่านจึงทำกสิณบริกรรมแล้วให้สมาบัติ ๘ เกิดขึ้น นี้ชื่อว่า จิตตวิเวก แต่กรรมย่อมไม่สำเร็จเพียงด้วยสมาบัติเท่านั้น ดังนั้น ท่านจึงทำฌานให้เป็นบาทแล้วพิจารณาสังขาร บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย นี้ชื่อว่า อุปธิวิเวก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – “กายวิเวก ของผู้มีกายสงัด ผู้ยินดีในเนกขัมมะ, จิตตวิเวก ของผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้ถึงความหมดจดอย่างยิ่ง, อุปธิวิเวก ของบุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงวิสังขาร (นิพพาน)” ดังนี้

သင်္ဂဏိကာရာမဿာတိ ဂဏသင်္ဂဏိကာယ စေဝ ကိလေသသင်္ဂဏိကာယ စ ရတဿ. အာရဒ္ဓဝီရိယဿာတိ ကာယိကစေတသိကဝီရိယဝသေန အာရဒ္ဓဝီရိယဿ. ဥပဋ္ဌိတသတိဿာတိ စတုသတိပဋ္ဌာနဝသေန ဥပဋ္ဌိတသတိဿ. သမာဟိတဿာတိ ဧကဂ္ဂစိတ္တဿ. ပညဝတောတိ ကမ္မဿကတပညာယ ပညဝတော. နိပ္ပပဉ္စဿာတိ ဝိဂတမာနတဏှာဒိဋ္ဌိပပဉ္စဿ.

ในคำว่า สงฺคณิการามสฺส หมายถึง ผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะและด้วยกิเลส ในคำว่า อารทฺธวีริยสฺส หมายถึง ผู้ปรารภความเพียรโดยนัยแห่งกายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะ ในคำว่า อุปฏฺฐิตสติสฺส หมายถึง ผู้มีสติปรากฏตั้งมั่นโดยนัยแห่งสติปัฏฐาน ๔ ในคำว่า สมาหิตสฺส หมายถึง ผู้มีจิตเป็นเอกัคคตา ในคำว่า ปญฺญวโต หมายถึง ผู้มีปัญญาด้วยกัมมัสสกตาปัญญา ในคำว่า นิปฺปปญฺจสฺส หมายถึง ผู้ปราศจากปปัญจธรรมคือมานะ ตัณหา และทิฏฐิ

ဣဓ ဘာဝေတဗ္ဗပဒေ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ.

ในที่นี้ ในบทว่า 'ธรรมที่ควรเจริญ' พระองค์ตรัสถึงมรรค ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง

နဝဓမ္မဝဏ္ဏနာ

พรรณนาธรรมหมวด ๙

၃၅၉. (ခ) သီလဝိသုဒ္ဓီတိ ဝိသုဒ္ဓိံ ပါပေတုံ သမတ္ထံ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂန္တိ ပရိသုဒ္ဓဘာဝဿ ပဓာနင်္ဂံ. စိတ္တဝိသုဒ္ဓီတိ ဝိပဿနာယ ပဒဋ္ဌာနဘူတာ အဋ္ဌ ပဂုဏသမာပတ္တိယော. ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓီတိ သပစ္စယနာမရူပဒဿနံ. ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓီတိ ပစ္စယာကာရဉာဏံ. အဒ္ဓတ္တယေပိ ဟိ ပစ္စယဝသေနေဝ ဓမ္မာ ပဝတ္တန္တီတိ ပဿတော ကင်္ခံ ဝိတရတိ. မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ဩဘာသာဒယော န မဂ္ဂေါ, ဝီထိပ္ပဋိပန္နံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ မဂ္ဂေါတိ ဧဝံ မဂ္ဂါမဂ္ဂေ ဉာဏံ. ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ရထဝိနီတေ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ ကထိတာ, ဣဓ တရုဏဝိပဿနာ. ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ရထဝိနီတေ မဂ္ဂေါ ကထိတော, ဣဓ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ. ဧတာ ပန သတ္တပိ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝိတ္ထာရေန [Pg.248] ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာ. ပညာတိ အရဟတ္တဖလပညာ. ဝိမုတ္တိပိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိယေဝ.

๓๕๙. (ข) คำว่า สีลวิสุทธิ ได้แก่ จตุปาริสุทธิศีลที่สามารถนำไปสู่ความบริสุทธิ์ได้ คำว่า ปาริสุทธิปธานิยงฺคํ ได้แก่ องค์ที่เป็นประธานแห่งความเป็นผู้บริสุทธิ์ คำว่า จิตฺตวิสุทธิ ได้แก่ สมาบัติ ๘ ที่คล่องแคล่ว อันเป็นบาทฐานของวิปัสสนา คำว่า ทิฏฺฐิวิสุทธิ ได้แก่ การเห็นนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย คำว่า กงฺขาวิตรณวิสุทธิ ได้แก่ ญาณที่รู้ในอาการที่เป็นปัจจัย เพราะว่า ธรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งปัจจัยเท่านั้นแม้ในกาลทั้งสาม เมื่อบุคคลเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมข้ามพ้นความสงสัยได้ คำว่า มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทธิ ได้แก่ ญาณในทางและมิใช่ทางว่า โอภาสเป็นต้นไม่ใช่มรรค อุทยัพพยญาณที่ดำเนินไปในวิถี (แห่งวิปัสสนา) เป็นมรรค ดังนี้ คำว่า ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทธิ ในรถวินีตสูตร ตรัสถึงวุฏฐานคามินีวิปัสสนา ในที่นี้ตรัสถึงตรุณวิปัสสนา (วิปัสสนาญาณอ่อนๆ) คำว่า ญาณทสฺสนวิสุทธิ ในรถวินีตสูตร ตรัสถึงมรรค ในที่นี้ตรัสถึงวุฏฐานคามินีวิปัสสนา ก็วิสุทธิทั้ง ๗ ประการนี้ ท่านกล่าวไว้โดยพิสดารในคัมภีร์วิสุทธิมรรค คำว่า ปญฺญา ได้แก่ อรหัตตผลปัญญา แม้คำว่า วิมุตฺติ ก็ได้แก่ อรหัตตผลวิมุตตินั่นเอง

(ဆ) ဓာတုနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဖဿနာနတ္တန္တိ စက္ခာဒိဓာတုနာနတ္တံ ပဋိစ္စ စက္ခုသမ္ဖဿာဒိနာနတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဖဿနာနတ္တံ ပဋိစ္စာတိ စက္ခုသမ္ဖဿာဒိနာနတ္တံ ပဋိစ္စ. ဝေဒနာနာနတ္တန္တိ စက္ခုသမ္ဖဿဇာဒိဝေဒနာနာနတ္တံ. သညာနာနတ္တံ ပဋိစ္စာတိ ကာမသညာဒိနာနတ္တံ ပဋိစ္စ. သင်္ကပ္ပနာနတ္တန္တိ ကာမသင်္ကပ္ပာဒိနာနတ္တံ. သင်္ကပ္ပနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဆန္ဒနာနတ္တန္တိ သင်္ကပ္ပနာနတ္တတာယ ရူပေ ဆန္ဒော သဒ္ဒေ ဆန္ဒောတိ ဧဝံ ဆန္ဒနာနတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပရိဠာဟနာနတ္တန္တိ ဆန္ဒနာနတ္တတာယ ရူပပရိဠာဟော သဒ္ဒပရိဠာဟောတိ ဧဝံ ပရိဠာဟနာနတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပရိယေသနာနာနတ္တန္တိ ပရိဠာဟနာနတ္တတာယ ရူပပရိယေသနာဒိနာနတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. လာဘနာနတ္တန္တိ ပရိယေသနာနာနတ္တတာယ ရူပပဋိလာဘာဒိနာနတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

(ฉ) ความว่า ความต่างแห่งผัสสะย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างแห่งธาตุ อธิบายว่า ความต่างแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างแห่งธาตุมีจักขุธาตุเป็นต้น คำว่า เพราะอาศัยความต่างแห่งผัสสะ หมายถึง เพราะอาศัยความต่างแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้น คำว่า ความต่างแห่งเวทนา หมายถึง ความต่างแห่งเวทนามีเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสเป็นต้น คำว่า เพราะอาศัยความต่างแห่งสัญญา หมายถึง เพราะอาศัยความต่างแห่งสัญญามีกามสัญญาเป็นต้น คำว่า ความต่างแห่งสังกัปปะ หมายถึง ความต่างแห่งสังกัปปะมีกามสังกัปปะเป็นต้น ความว่า ความต่างแห่งฉันทะย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างแห่งสังกัปปะ หมายถึง เพราะความที่สังกัปปะต่างกัน ฉันทะในรูป ฉันทะในเสียง ดังนี้ ความต่างแห่งฉันทะจึงเกิดขึ้น ความว่า ความต่างแห่งความเร่าร้อน หมายถึง เพราะความที่ฉันทะต่างกัน ความเร่าร้อนในรูป ความเร่าร้อนในเสียง ดังนี้ ความต่างแห่งความเร่าร้อนจึงเกิดขึ้น ความว่า ความต่างแห่งการแสวงหา หมายถึง เพราะความที่ความเร่าร้อนต่างกัน ความต่างแห่งการแสวงหามีการแสวงหารูปเป็นต้นจึงเกิดขึ้น ความว่า ความต่างแห่งการได้ หมายถึง เพราะความที่การแสวงหาต่างกัน ความต่างแห่งการได้มีการได้รูปเป็นต้นจึงเกิดขึ้น

(ဇ) သညာသု မရဏသညာတိ မရဏာနုပဿနာဉာဏေ သညာ. အာဟာရေပဋိကူလသညာတိ အာဟာရံ ပရိဂ္ဂဏှန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. သဗ္ဗလောကေအနဘိရတိသညာတိ သဗ္ဗသ္မိံ ဝဋ္ဋေ ဥက္ကဏ္ဌန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. သေသာ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာ ဧဝ. ဣဓ ဗဟုကာရပဒေ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ.

(Ja) ในบรรดาสัญญาทั้งหลาย คำว่า มรณสัญญา ได้แก่ สัญญาในมรณานุปัสสนาญาณ คำว่า อาหาเรปฏิกูลสัญญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณาอาหาร คำว่า สพฺพโลเกอนภิรติสัญญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้เบื่อหน่ายในวัฏฏะทั้งปวง ส่วนสัญญาที่เหลือได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ (ในสังคีติสูตร) ในที่นี้ ในบทว่า 'ธรรมมีอุปการะมาก' พระองค์ตรัสถึงมรรค ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง

ဒသဓမ္မဝဏ္ဏနာ

พรรณนาธรรมหมวด ๑๐

၃၆၀. (ဈ) နိဇ္ဇရဝတ္ထူနီတိ နိဇ္ဇရကာရဏာနိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဟောတီတိ အယံ ဟေဋ္ဌာ ဝိပဿနာယပိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဧဝ ပဟီနာ. ကသ္မာ ပုန ဂဟိတာတိ အသမုစ္ဆိန္နတ္တာ. ဝိပဿနာယ ဟိ ကိဉ္စာပိ ဇိဏ္ဏာ, န ပန သမုစ္ဆိန္နာ, မဂ္ဂေါ ပန ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တံ သမုစ္ဆိန္ဒတိ, န ပုန ဝုဋ္ဌာတုံ ဒေတိ. တသ္မာ ပုန ဂဟိတာ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု နယော နေတဗ္ဗော.

๓๖๐. (ฌ) คำว่า นิชฺชรวตฺถูนิ ได้แก่ เหตุแห่งการสลายไป คำว่า มิจฉาทิฏฐิย่อมสลายไป ความว่า มิจฉาทิฏฐินี้ ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ (ในสังคีติสูตร) ว่าเป็นสิ่งที่สลายไปและละได้แล้วแม้ด้วยวิปัสสนา ถามว่า เพราะเหตุไรจึงนำมากล่าวไว้อีก ตอบว่า เพราะยังมิได้ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง จริงอยู่ แม้มิจฉาทิฏฐิจะถูกทำให้สลายไปได้ด้วยวิปัสสนา แต่ก็ยังมิได้ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง ส่วนมรรคเมื่อเกิดขึ้นแล้ว ย่อมตัดขาดมิจฉาทิฏฐินั้น ไม่ให้กลับเกิดขึ้นได้อีก เพราะเหตุนั้น จึงนำมิจฉาทิฏฐิมากล่าวไว้อีก พึงนำนัยนี้ไปใช้ในบททั้งปวงอย่างนี้

ဧတ္ထ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ စတုသဋ္ဌိ ဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. ကတမေ စတုသဋ္ဌိ? သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ အဓိမောက္ခဋ္ဌေန သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, ပဂ္ဂဟဋ္ဌေန ဝီရိယိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, အနုဿရဏဋ္ဌေန သတိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, အဝိက္ခေပဋ္ဌေန သမာဓိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, ဒဿနဋ္ဌေန ပညိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, ဝိဇာနနဋ္ဌေန [Pg.249] မနိန္ဒြိယံ, အဘိနန္ဒနဋ္ဌေန သောမနဿိန္ဒြိယံ, ပဝတ္တသန္တတိအဓိပတေယျဋ္ဌေန ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ…ပေ… အရဟတ္တဖလက္ခဏေ အဓိမောက္ခဋ္ဌေန သဒ္ဓိန္ဒြိယံ, ပဝတ္တသန္တတိအဓိပတေယျဋ္ဌေန ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတီတိ ဧဝံ စတူသု မဂ္ဂေသု စတူသု ဖလေသု အဋ္ဌ အဋ္ဌ ဟုတွာ စတုသဋ္ဌိ ဓမ္မာ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. ဣဓ အဘိညေယျပဒေ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ.

อนึ่ง ในบทนี้ ธรรม ๖๔ ประการย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย ธรรม ๖๔ ประการอะไรบ้าง? ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ย่อมยังสัทธินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าน้อมใจเชื่อ, ย่อมยังวิริยินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าประคองไว้, ย่อมยังสตินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าระลึก, ย่อมยังสมาธินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน, ย่อมยังปัญญินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าเห็น, ย่อมยังมนินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่ารู้แจ้ง, ย่อมยังโสมนัสสินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าเพลิดเพลิน, ย่อมยังชีวิตินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ในความเป็นไปแห่งสันตติ...ฯลฯ... ในขณะแห่งอรหัตผล ย่อมยังสัทธินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าน้อมใจเชื่อ, ย่อมยังชีวิตินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ในความเป็นไปแห่งสันตติ ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๖๔ ประการ คือ ในมรรค ๔ และในผล ๔ อย่างละ ๘ ย่อมถึงความบริบูรณ์ ในบทอภิญเญยยธรรมนี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว

ဣဓ ဌတွာ ပဉှာ သမောဓာနေတဗ္ဗာ. ဒသကေ သတံ ပဉှာ ကထိတာ. ဧကကေ စ နဝကေ စ သတံ, ဒုကေ စ အဋ္ဌကေ စ သတံ, တိကေ စ သတ္တကေ စ သတံ, စတုက္ကေ စ ဆက္ကေ စ သတံ, ပဉ္စကေ ပညာသာတိ အဍ္ဎဆဋ္ဌာနိ ပဉှသတာနိ ကထိတာနိ ဟောန္တိ.

ในที่นี้ พึงรวบรวมปัญหาทั้งหลาย ในหมวด ๑๐ ท่านกล่าวปัญหาไว้ ๑๐๐ ข้อ ในหมวด ๑ และหมวด ๙ (รวมกัน) ๑๐๐ ข้อ, ในหมวด ๒ และหมวด ๘ (รวมกัน) ๑๐๐ ข้อ, ในหมวด ๓ และหมวด ๗ (รวมกัน) ๑๐๐ ข้อ, ในหมวด ๔ และหมวด ๖ (รวมกัน) ๑๐๐ ข้อ, ในหมวด ๕ (กล่าวไว้) ๕๐ ข้อ รวมเป็นปัญหา ๕๕๐ ข้อที่ท่านกล่าวไว้

‘‘ဣဒမဝေါစ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော, အတ္တမနာ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဘာသိတံ အဘိနန္ဒု’’န္တိ သာဓု, သာဓူတိ အဘိနန္ဒန္တာ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိံသု. တာယ စ ပန အတ္တမနတာယ ဣမမေဝ သုတ္တံ အာဝဇ္ဇမာနာ ပဉ္စသတာပိ တေ ဘိက္ခူ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အဂ္ဂဖလေ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသူတိ.

“พระสารีบุตรผู้มีอายุได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของพระสารีบุตรผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมอยู่ว่า “สาธุ สาธุ” ได้น้อมรับด้วยเศียรเกล้า ก็ด้วยความมีใจยินดีนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นแม้ทั้ง ๕๐๐ รูป พิจารณาสูตรนี้อยู่นั่นเทียว ก็ได้ตั้งอยู่แล้วในอรหัตผลอันเป็นผลเลิศ พร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย

သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี

ဒသုတ္တရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาทสุตตรสูตร จบแล้ว

နိဋ္ဌိတာ စ ပါထိကဝဂ္ဂဿ ဝဏ္ဏနာတိ.

อรรถกถาปาฏิกวรรค จบแล้วด้วย

ပါထိကဝဂ္ဂဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปาฏิกวรรค จบแล้ว

နိဂမနကထာ

นิคมนกถา

ဧတ္တာဝတာ [Pg.250] စ –

ด้วยคำเพียงเท่านี้

အာယာစိတော သုမင်္ဂလ, ပရိဝေဏနိဝါသိနာ ထိရဂုဏေန;

ဒါဌာနာဂသံဃတ္ထေရေန, ထေရဝံသနွယေန.

(ข้าพเจ้า) อันพระสังฆเถระนามว่าทาฐานาค ผู้สืบเชื้อสายในวงศ์แห่งพระเถระ ผู้อยู่ในสุมังคลปริเวร ผู้มีคุณอันมั่นคง อาราธนาแล้ว

ဒီဃာဂမဝရဿ ဒသဗလ, ဂုဏဂဏပရိဒီပနဿ အဋ္ဌကထံ;

ယံ အာရဘိံ သုမင်္ဂလ, ဝိလာသိနိံ နာမ နာမေန.

ได้เริ่มรจนาอรรถกถาแห่งทีฆาคมอันประเสริฐ ซึ่งประกาศหมู่แห่งพระคุณของพระทศพลใด โดยชื่อว่า สุมังคลวิลาสินี

သာ ဟိ မဟာဋ္ဌကထာယ, သာရမာဒါယ နိဋ္ဌိတာ;

ဧသာ ဧကာသီတိပမာဏာယ, ပါဠိယာ ဘာဏဝါရေဟိ.

ก็อรรถกถานั้นแล ข้าพเจ้าถือเอาสาระจากมหาอรรถกถาแล้วรจนาให้จบลง สำหรับพระบาลีซึ่งมีประมาณ ๘๑ ภาณวาร

ဧကူနသဋ္ဌိမတ္တော, ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါပိ ဘာဏဝါရေဟိ;

အတ္ထပ္ပကာသနတ္ထာယ, အာဂမာနံ ကတော ယသ္မာ.

แม้คัมภีร์วิสุทธิมรรค มีประมาณ 59 ภาณวาร เพราะเหตุที่ข้าพเจ้าได้รจนาไว้เพื่อประกาศเนื้อความแห่งอาคม (คัมภีร์) ทั้งหลาย.

တသ္မာ တေန သဟာ’ယံ, အဋ္ဌကထာ ဘာဏဝါရဂဏနာယ;

သုပရိမိတပရိစ္ဆိန္နံ, စတ္တာလီသသတံ ဟောတိ.

เพราะเหตุนั้น อรรถกถานี้พร้อมกับคัมภีร์นั้น (วิสุทธิมรรค) เมื่อนับจำนวนภาณวารโดยกำหนดนับอย่างดีแล้ว ย่อมเป็น ๑๔๐ ภาณวาร

သဗ္ဗံ စတ္တာလီသာဓိကသတ, ပရိမာဏံ ဘာဏဝါရတော ဧဝံ;

သမယံ ပကာသယန္တိံ, မဟာဝိဟာရေ နိဝါသိနံ.

(อรรถกถานี้) อันประกาศลัทธิของพระเถระผู้อยู่ในมหาวิหาร มีประมาณ ๑๔๐ ภาณวารทั้งหมด ด้วยประการฉะนี้

မူလကဋ္ဌကထာသာရ, မာဒါယ မယာ ဣမံ ကရောန္တေန;

ယံ ပုညမုပစိတံ တေန, ဟောတု သဗ္ဗော သုခီ လောကောတိ.

เมื่อข้าพเจ้าถือเอาสาระแห่งมูลอรรถกถาแล้วรจนาอรรถกถานี้ บุญใดที่ได้สั่งสมไว้ ด้วยบุญนั้น ขอโลกทั้งปวงจงมีความสุขเถิด

ပရမဝိသုဒ္ဓသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝီရိယပဋိမဏ္ဍိတေန သီလာစာရဇ္ဇဝမဒ္ဒဝါဒိဂုဏသမုဒယသမုဒိတေန သကသမယသမယန္တရဂဟနဇ္ဈောဂါဟဏသမတ္ထေန ပညာဝေယျတ္တိယသမန္နာဂတေန တိပိဋကပရိယတ္တိပ္ပဘေဒေ သာဋ္ဌကထေ သတ္ထုသာသနေ အပ္ပဋိဟတဉာဏပ္ပဘာဝေန မဟာဝေယျာကရဏေန ကရဏသမ္ပတ္တိဇနိတသုခဝိနိဂ္ဂတမဓုရောဒါရဝစနလာဝဏ္ဏယုတ္တေန ယုတ္တမုတ္တဝါဒိနာ ဝါဒီဝရေန မဟာကဝိနာ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါပရိဝါရေ ဆဠဘိညာဒိပ္ပဘေဒဂုဏပဋိမဏ္ဍိတေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဗုဒ္ဓီနံ ထေရဝံသပ္ပဒီပါနံ ထေရာနံ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝံသာလင်္ကာရဘူတေန ဝိပုလဝိသုဒ္ဓဗုဒ္ဓိနာ ဗုဒ္ဓဃောသောတိ ဂရူဟိ ဂဟိတနာမဓေယျေန ထေရေန ကတာ အယံ သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ နာမ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာ –

อรรถกถาแห่งทีฆนิกายชื่อสุมังคลวิลาสินีนี้ อันพระเถระผู้ที่ครูทั้งหลายขนานนามให้ว่า “พุทธโฆสะ” รจนาแล้ว ผู้ซึ่งประดับแล้วด้วยศรัทธา ปัญญา และวิริยะอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง, ประกอบด้วยหมู่แห่งคุณมีศีล อาจาระ ความซื่อตรง และความอ่อนโยนเป็นต้น, สามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่นได้, ประกอบด้วยความเฉียบแหลมแห่งปัญญา, มีอานุภาพแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระสัทธรรมของพระศาสดา พร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทคือพระไตรปิฎก, เป็นนักไวยากรณ์ผู้ยิ่งใหญ่, ประกอบด้วยความงดงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะกว้างขวาง ซึ่งออกจากปากได้ดี อันเกิดจากความสมบูรณ์แห่งกรณ์, มีปกติกล่าวในสิ่งที่ควรกล่าว, ผู้ประเสริฐกว่านักกล่าววาทะ, เป็นกวีผู้ยิ่งใหญ่, มีปฏิสัมภิทาอันแตกฉานเป็นบริวาร, ผู้เป็นเครื่องประดับแห่งวงศ์ของพระเถระทั้งหลายผู้อยู่ในมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปส่องวงศ์แห่งพระเถระ ผู้มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตริมนุสสธรรมอันประดับด้วยหมู่แห่งคุณมีประเภทคืออภิญญา ๖ เป็นต้น, และผู้มีปัญญาไพบูลย์และบริสุทธิ์

တာဝ [Pg.251] တိဋ္ဌတု လောကသ္မိံ, လောကနိတ္ထရဏေသိနံ;

ဒဿေန္တီ ကုလပုတ္တာနံ, နယံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိယာ.

ขอคัมภีร์นั้นจงดำรงอยู่ในโลกตลอดกาลนาน เพื่อแสดงนัยแห่งทิฏฐิวิสุทธิแก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางข้ามพ้นจากโลก.

ယာဝ ဗုဒ္ဓေါတိ နာမမ္ပိ, သုဒ္ဓစိတ္တဿ တာဒိနော;

လောကမှိ လောကဇေဋ္ဌဿ, ပဝတ္တတိ မဟေသိနောတိ.

(ขออรรถกถานี้) จงดำรงอยู่ในโลก ตลอดกาลเพียงใดที่แม้นามว่า “พุทโธ” ของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ยังเป็นไปอยู่ในโลก

သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ နာမ

ชื่อว่า สุมังคลวิลาสินี

ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งทีฆนิกาย จบแล้ว

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
1 နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ဒီဃနိကာယေ ในทีฆนิกาย ပါထိကဝဂ္ဂဋ္ဌကထာ อรรถกถาปาฏิกวรรค ၁. ပါထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. วรรณนาปาฏิกสูตร သုနက္ခတ္တဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ วรรณนาเรื่องสุนักขัตตะ ၁. ဧဝံ [Pg.1] မေ သုတံ…ပေ… မလ္လေသု ဝိဟရတီတိ ပါထိကသုတ္တံ. တတြာယံ အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ. မလ္လေသု ဝိဟရတီတိ မလ္လာ နာမ ဇာနပဒိနော ရာဇကုမာရာ, တေသံ နိဝါသော ဧကောပိ ဇနပဒေါ ရုဠှီသဒ္ဒေန ‘‘မလ္လာ’’တိ ဝုစ္စတိ, တသ္မိံ မလ္လေသု ဇနပဒေ. ‘‘အနုပိယံ နာမ မလ္လာနံ နိဂမော’’တိ အနုပိယန္တိ ဧဝံနာမကော မလ္လာနံ ဇနပဒဿ ဧကော နိဂမော, တံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ ဧကသ္မိံ ဆာယူဒကသမ္ပန္နေ ဝနသဏ္ဍေ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော. အနောပိယန္တိပိ ပါဌော. ပါဝိသီတိ ပဝိဋ္ဌော. ဘဂဝါ ပန န တာဝ ပဝိဋ္ဌော, ပဝိသိဿာမီတိ နိက္ခန္တတ္တာ ပန ပါဝိသီတိ ဝုတ္တော. ယထာ ကိံ, ယထာ ‘‘ဂါမံ ဂမိဿာမီ’’တိ နိက္ခန္တော ပုရိသော တံ ဂါမံ အပတ္တောပိ ‘‘ကုဟိံ ဣတ္ထန္နာမော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဂါမံ ဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ. ဧတဒဟောသီတိ ဂါမသမီပေ ဌတွာ သူရိယံ ဩလောကေန္တဿ ဧတဒဟောသိ. အတိပ္ပဂေါ ခေါတိ အတိဝိယ ပဂေါ ခေါ, န တာဝ ကုလေသု ယာဂုဘတ္တံ နိဋ္ဌိတန္တိ. ကိံ ပန ဘဂဝါ ကာလံ အဇာနိတွာ နိက္ခန္တောတိ? န အဇာနိတွာ. ပစ္စူသကာလေယေဝ ဟိ ဘဂဝါ ဉာဏဇာလံ ပတ္ထရိတွာ လောကံ ဝေါလောကေန္တော ဉာဏဇာလဿ အန္တော ပဝိဋ္ဌံ ဘဂ္ဂဝဂေါတ္တံ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကံ ဒိသွာ ‘‘အဇ္ဇာဟံ ဣမဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ မယာ ပုဗ္ဗေ ကတကာရဏံ သမာဟရိတွာ ဓမ္မံ ကထေဿာမိ, သာ ဓမ္မကထာ [Pg.2] အဿ မယိ ပသာဒပ္ပဋိလာဘဝသေန သဖလာ ဘဝိဿတီ’’တိ ဉတွာဝ ပရိဗ္ဗာဇကာရာမံ ပဝိသိတုကာမော အတိပ္ပဂေါဝ နိက္ခမိ. တသ္မာ တတ္ထ ပဝိသိတုကာမတာယ ဧဝံ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ. ๑. พระสูตรชื่อปาฏิกสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) ...เป... ประทับอยู่ ณ แคว้นของเจ้ามัลละทั้งหลาย. ในพระสูตรนั้น นี้เป็นการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อน. ในบทว่า มลฺเลสุ วิหรติ (ประทับอยู่ ณ แคว้นของเจ้ามัลละทั้งหลาย) นั้น, ชื่อว่ามัลละ ได้แก่พระราชกุมารผู้เป็นเจ้าของชนบท. แม้ชนบทหนึ่งอันเป็นที่อยู่ของพระราชกุมารเหล่านั้น ก็เรียกว่า 'มัลละ' ด้วยรูฬหิศัพท์ (ศัพท์ที่ใช้ตามความนิยม). ในชนบทชื่อมัลละนั้น. บทว่า 'อนุปิยํ นาม มลฺลานํ นิคม' (นิคมของพวกมัลละชื่อว่าอนุปิยะ) ความว่า นิคมแห่งหนึ่งในชนบทของพวกมัลละ ชื่ออย่างนี้ว่า อนุปิยะ, (พระผู้มีพระภาค) ทรงทำนิคมนั้นให้เป็นโคจรคามแล้ว ประทับอยู่ ณ ป่าละเมาะแห่งหนึ่งที่สมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ. มีบทอ่านว่า อโนปิยํ ก็มี. บทว่า ปาวิสิ คือ เสด็จเข้าไปแล้ว. แต่พระผู้มีพระภาคยังมิได้เสด็จเข้าไป, แต่เพราะเสด็จออกไปโดยมีพระประสงค์ว่า 'เราจักเข้าไป' จึงตรัสว่า ปาวิสิ. เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนบุรุษผู้ออกไปโดยตั้งใจว่า 'เราจักไปบ้าน' แม้ยังไม่ถึงบ้านนั้น เมื่อถูกถามว่า 'นายชื่อโน้นอยู่ที่ไหน' ก็มีผู้ตอบว่า 'ไปบ้านแล้ว' ฉันใด ก็ฉันนั้น. บทว่า เอตทโหสิ คือ เมื่อประทับยืนทอดพระเนตรดวงอาทิตย์อยู่ใกล้บ้าน ได้มีความคิดนี้เกิดขึ้น. บทว่า อติปฺปโค โข คือ เช้าเกินไปนักหนอ, ข้าวต้มและภัตตาหารในตระกูลทั้งหลายยังไม่เสร็จ. ก็พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบกาลเวลาแล้วเสด็จออกไปหรือ? มิใช่ไม่ทรงทราบแล้ว (เสด็จออกไป). ความจริง ในเวลาใกล้รุ่งนั่นเอง พระผู้มีพระภาคทรงแผ่ข่ายคือพระญาณตรวจดูโลก ทอดพระเนตรเห็นฉันนปริพาชกผู้มีโคตรว่าภัคควะ เข้ามาสู่ภายในข่ายคือพระญาณแล้ว ทรงทราบว่า 'วันนี้ เราจักนำเหตุที่เคยทำไว้ในกาลก่อนแก่ปริพาชกนี้มาแสดงแล้ว จักกล่าวธรรม, ธรรมกถานั้นจักมีผลแก่ปริพาชกนั้น ด้วยอำนาจแห่งการได้ความเลื่อมใสในเรา' ดังนี้แล้ว จึงทรงมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปสู่อารามของปริพาชก จึงเสด็จออกไปแต่เช้าตรู่นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงยังจิตให้เกิดขึ้นอย่างนี้ ด้วยความที่ทรงประสงค์จะเสด็จเข้าไปในที่นั้น. ၂. ဧတဒဝေါစာတိ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ မာနထဒ္ဓတံ အကတွာ သတ္ထာရံ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ဧတံ ဧတု ခေါ, ဘန္တေတိအာဒိကံ ဝစနံ အဝေါစ. ဣမံ ပရိယာယန္တိ ဣမံ ဝါရံ, အဇ္ဇ ဣမံ အာဂမနဝါရန္တိ အတ္ထော. ကိံ ပန ဘဂဝါ ပုဗ္ဗေပိ တတ္ထ ဂတပုဗ္ဗောတိ? န ဂတပုဗ္ဗော, လောကသမုဒါစာရဝသေန ပန ဧဝမာဟ. လောကိယာ ဟိ စိရဿံ အာဂတမ္ပိ အနာဂတပုဗ္ဗမ္ပိ မနာပဇာတိကံ အာဂတံ ဒိသွာ ‘‘ကုတော ဘဝံ အာဂတော, စိရဿံ ဘဝံ အာဂတော, ကထံ တေ ဣဓာဂမနမဂ္ဂေါ ဉာတော, ကိံ မဂ္ဂမူဠှောသီ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တိ. တသ္မာ အယမ္ပိ လောကသမုဒါစာရဝသေန ဧဝမာဟာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒမာသနန္တိ အတ္တနော နိသိန္နာသနံ ပပ္ဖောဋေတွာ သမ္ပာဒေတွာ ဒဒမာနော ဧဝမာဟ. သုနက္ခတ္တော လိစ္ဆဝိပုတ္တောတိ သုနက္ခတ္တော နာမ လိစ္ဆဝိရာဇပုတ္တော. သော ကိရ တဿ ဂိဟိသဟာယော ဟောတိ, ကာလေန ကာလံ တဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆတိ. ပစ္စက္ခာတောတိ ‘‘ပစ္စက္ခာမိ ဒါနာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ န ဒါနာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ ဝိဟရိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဋိအက္ခာတော နိဿဋ္ဌော ပရိစ္စတ္တော. ๒. บทว่า เอตทโวจ คือ (ปริพาชก) เห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว ไม่ทำความกระด้างด้วยมานะ เดินเข้าไปต้อนรับพระศาสดาแล้ว ได้กล่าวคำนี้อันมีอาทิว่า 'ขอเชิญพระองค์เสด็จมาเถิด พระเจ้าข้า'. บทว่า อิมํ ปริยายํ คือ วาระนี้, ความว่า วันนี้เป็นวาระที่เสด็จมานี้. ก็พระผู้มีพระภาคเคยเสด็จไปในที่นั้นแม้ในกาลก่อนหรือ? ไม่เคยเสด็จไป, แต่กล่าวอย่างนี้ด้วยอำนาจแห่งธรรมเนียมของชาวโลก. จริงอยู่ ชาวโลกทั้งหลายเห็นผู้ที่น่าพอใจมา แม้จะมาหลังจากเวลาผ่านไปนาน หรือไม่เคยมามาก่อน ก็กล่าวคำมีอาทิว่า 'ท่านมาจากไหน, ท่านมาหลังจากเวลาผ่านไปนาน, ท่านรู้จักทางมาที่นี่ได้อย่างไร, ท่านหลงทางหรือ'. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า แม้ปริพาชกนี้ก็กล่าวอย่างนี้ด้วยอำนาจแห่งธรรมเนียมของชาวโลก. บทว่า อิทมาสนํ คือ ปัดอาสนะที่ตนนั่งแล้วจัดถวาย พลางกล่าวอย่างนี้. บทว่า สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต คือ เจ้าลิจฉวีพระองค์หนึ่งนามว่าสุนักขัตตะ. ได้ยินว่า ท่านผู้นั้นเป็นสหายคฤหัสถ์ของปริพาชกนั้น, ไปสู่สำนักของปริพาชกนั้นเป็นครั้งคราว. บทว่า ปจฺจกฺขาโต คือ ถูกบอกคืนอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ข้าพเจ้าขอคืนพระผู้มีพระภาค, ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ข้าพเจ้าจักไม่อยู่อุทิศพระผู้มีพระภาค' คือ ถูกสละแล้ว ถูกปล่อยแล้ว ถูกทิ้งแล้ว. ၃. ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿာတိ ဘဂဝါ မေ သတ္ထာ ‘‘ဘဂဝတော အဟံ ဩဝါဒံ ပဋိကရောမီ’’တိ ဧဝံ အပဒိသိတွာ. ကော သန္တော ကံ ပစ္စာစိက္ခသီတိ ယာစကော ဝါ ယာစိတကံ ပစ္စာစိက္ခေယျ, ယာစိတကော ဝါ ယာစကံ. တွံ ပန နေဝ ယာစကော န ယာစိတကော, ဧဝံ သန္တေ, မောဃပုရိသ, ကော သန္တော ကော သမာနော ကံ ပစ္စာစိက္ခသီတိ ဒဿေတိ. ပဿ မောဃပုရိသာတိ ပဿ တုစ္ဆပုရိသ. ယာဝဉ္စ တေ ဣဒံ အပရဒ္ဓန္တိ ယတ္တကံ ဣဒံ တဝ အပရဒ္ဓံ, ယတ္တကော တေ အပရာဓော တတ္တကော ဒေါသောတိ ဧဝါဟံ ဘဂ္ဂဝ တဿ ဒေါသံ အာရောပေသိန္တိ ဒဿေတိ. ๓. บทว่า ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส คือ ไม่อ้างอิงอย่างนี้ว่า 'พระผู้มีพระภาคเป็นพระศาสดาของเรา, เราจักปฏิบัติตามโอวาทของพระผู้มีพระภาค'. บทว่า โก สนฺโต กํ ปจฺจาจิกฺขสิ (ท่านเป็นอะไร จึงบอกคืนแก่ใคร) คือ ผู้ขอพึงบอกคืนแก่ผู้ถูกขอ หรือผู้ถูกขอพึงบอกคืนแก่ผู้ขอ. แต่ท่านไม่ใช่ทั้งผู้ขอและผู้ถูกขอ, เมื่อเป็นเช่นนั้น, โมฆบุรุษ, ท่านเป็นอะไร เป็นใคร จึงบอกคืนแก่ใคร ดังนี้ ทรงแสดง (ความหมายนี้). บทว่า ปสฺส โมฆปุริส คือ จงดูเถิด บุรุษผู้ว่างเปล่า. บทว่า ยาวญฺจ เต อิทํ อปรทฺธํ (ความผิดพลาดของเธอนี้มีเพียงใด) คือ ความผิดพลาดของเธอนี้มีประมาณเท่าใด, ความผิดของเธอมีประมาณเท่าใด โทษก็มีประมาณเท่านั้น, ดูก่อนภัคควะ เราย่อมยกโทษของเธอนั้นขึ้นแสดงอย่างนี้ ดังนี้ ทรงแสดง (ความหมายนี้). ၄. ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာတိ ပဉ္စသီလဒသသီလသင်္ခါတာ မနုဿဓမ္မာဥတ္တရိ. ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယန္တိ ဣဒ္ဓိဘူတံ ပါဋိဟာရိယံ. ကတေ ဝါတိ ကတမှိ ဝါ. ယဿတ္ထာယာတိ ယဿ ဒုက္ခက္ခယဿ အတ္ထာယ. သော နိယျာတိ တက္ကရဿာတိ [Pg.3] သော ဓမ္မော တက္ကရဿ ယထာ မယာ ဓမ္မော ဒေသိတော, တထာ ကာရကဿ သမ္မာ ပဋိပန္နဿ ပုဂ္ဂလဿ သဗ္ဗဝဋ္ဋဒုက္ခက္ခယာယ အမတနိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ ဂစ္ဆတိ, န ဂစ္ဆတိ, သံဝတ္တတိ, န သံဝတ္တတီတိ ပုစ္ဆတိ. တတြ သုနက္ခတ္တာတိ တသ္မိံ သုနက္ခတ္တ မယာ ဒေသိတေ ဓမ္မေ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ သံဝတ္တမာနေ ကိံ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ ကတံ ကရိဿတိ, ကော တေန ကတေန အတ္ထော. တသ္မိဉှိ ကတေပိ အကတေပိ မမ သာသနဿ ပရိဟာနိ နတ္ထိ, ဒေဝမနုဿာနဉှိ အမတနိဗ္ဗာနသမ္ပာပနတ္ထာယ အဟံ ပါရမိယော ပူရေသိံ, န ပါဋိဟာရိယကရဏတ္ထာယာတိ ပါဋိဟာရိယဿ နိရတ္ထကတံ ဒဿေတွာ ‘‘ပဿ, မောဃပုရိသာ’’တိ ဒုတိယံ ဒေါသံ အာရောပေသိ. ๔. บทว่า อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา คือ ยิ่งกว่ามนุสสธรรม อันได้แก่ ปัญจศีลและทสศีล. บทว่า อิทฺธิปาฏิหาริยํ คือ ปาฏิหาริย์อันเป็นฤทธิ์. บทว่า กเต วา คือ หรือเมื่อได้ทำแล้ว. บทว่า ยสฺสตฺถาย คือ เพื่อประโยชน์แก่ความสิ้นทุกข์ใด. บทว่า โส นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส คือ ธรรมนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง เพื่อการกระทำให้แจ้งซึ่งอมตนิพพาน แก่บุคคลผู้กระทำตามนั้น ผู้ปฏิบัติดีแล้ว ตามที่ธรรมอันเราแสดงแล้ว หรือไม่เป็นไป, ย่อมมีผล หรือไม่ย่อมมีผล ดังนี้ ทรงตรัสถาม. บทว่า ตตฺร สุนกฺขตฺต คือ ดูก่อนสุนักขัตตะ ในเมื่อธรรมที่เราแสดงแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้กระทำตามนั้น, อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นอุตตริมนุสสธรรมที่ทำแล้ว จักทำอะไรได้, ประโยชน์อะไรด้วยปาฏิหาริย์ที่ทำแล้วนั้น. ความจริง เมื่อปาฏิหาริย์นั้นทำแล้วก็ดี ไม่ได้ทำแล้วก็ดี ความเสื่อมแห่งศาสนาของเราย่อมไม่มี, เพราะเราบำเพ็ญบารมีทั้งหลายเพื่อยังเทวดาและมนุษย์ให้ถึงอมตนิพพาน, มิใช่เพื่อกระทำปาฏิหาริย์ ดังนี้ ทรงแสดงความไม่มีประโยชน์ของปาฏิหาริย์แล้ว ทรงยกโทษครั้งที่สองว่า 'จงดูเถิด โมฆบุรุษ'. ၅. အဂ္ဂညန္တိ လောကပညတ္တိံ. ‘‘ဣဒံ နာမ လောကဿ အဂ္ဂ’’န္တိ ဧဝံ ဇာနိတဗ္ဗမ္ပိ အဂ္ဂံ မရိယာဒံ န တံ ပညပေတီတိ ဝဒတိ. သေသမေတ္ထ အနန္တရဝါဒါနုသာရေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๕. บทว่า อคฺคญฺญํ คือ โลกบัญญัติ. เขากล่าวว่า (พระผู้มีพระภาค) ไม่ทรงบัญญัติแม้ซึ่งขอบเขตอันเป็นเลิศที่พึงทราบอย่างนี้ว่า 'สิ่งนี้ชื่อว่าเป็นที่สุดของโลก'. ส่วนที่เหลือในวาระนี้ พึงทราบโดยนัยแห่งวาระที่ติดกันนั่นเทียว. ၆. အနေကပရိယာယေန ခေါတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဒ္ဓံ. သုနက္ခတ္တော ကိရ ‘‘ဘဂဝတော ဂုဏံ မက္ခေဿာမိ, ‘‘ဒေါသံ ပညပေဿာမီ’’တိ ဧတ္တကံ ဝိပ္ပလပိတွာ ဘဂဝတော ကထံ သုဏန္တော အပ္ပတိဋ္ဌော နိရဝေါ အဋ္ဌာသိ. ๖. บทว่า อเนกปริยาเยน โข นี้ ทรงปรารภขึ้นเพราะเหตุไร? ได้ยินว่า สุนักขัตตะคร่ำครวญเพียงเท่านั้นว่า 'เราจักลบหลู่คุณของพระผู้มีพระภาค, จักประกาศโทษ' แล้ว เมื่อฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอยู่ ก็ได้ยืนนิ่ง ไม่มีที่พึ่ง ไม่มีเสียง. အထ ဘဂဝါ – ‘‘သုနက္ခတ္တ, ဧဝံ တွံ မက္ခိဘာဝေ ဌိတော သယမေဝ ဂရဟံ ပါပုဏိဿသီ’’တိ မက္ခိဘာဝေ အာဒီနဝဒဿနတ္ထံ အနေကပရိယာယေနာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနေကပရိယာယေနာတိ အနေကကာရဏေန. ဝဇ္ဇိဂါမေတိ ဝဇ္ဇိရာဇာနံ ဂါမေ, ဝေသာလီနဂရေ နော ဝိသဟီတိ နာသက္ခိ. သော အဝိသဟန္တောတိ သော သုနက္ခတ္တော ယဿ ပုဗ္ဗေ တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တဿ မုခံ နပ္ပဟောတိ, သော ဒါနိ တေနေဝ မုခေန အဝဏ္ဏံ ကထေတိ, အဒ္ဓါ အဝိသဟန္တော အသက္ကောန္တော ဗြဟ္မစရိယံ စရိတုံ အတ္တနော ဗာလတာယ အဝဏ္ဏံ ကထေတွာ ဟီနာယာဝတ္တော. ဗုဒ္ဓေါ ပန သုဗုဒ္ဓေါဝ, ဓမ္မော သွာက္ခာတောဝ, သံဃော သုပ္ပဋိပန္နောဝ. ဧဝံ တီဏိ ရတနာနိ ထောမေန္တာ မနုဿာ တုယှေဝ ဒေါသံ ဒဿေဿန္တီတိ. ဣတိ ခေါ တေတိ ဧဝံ ခေါ တေ, သုနက္ခတ္တ, ဝတ္တာရော ဘဝိဿန္တိ. တတော ဧဝံ ဒေါသေ ဥပ္ပန္နေ သတ္ထာ အတီတာနာဂတေ အပ္ပဋိဟတဉာဏော, မယှံ ဧဝံ ဒေါသော ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ ဇာနန္တောပိ ပုရေတရံ န ကထေသီတိ ဝတ္တုံ န လစ္ဆသီတိ ဒဿေတိ. အပက္ကမေဝါတိ [Pg.4] အပက္ကမိယေဝ, အပက္ကန္တော ဝါ စုတောတိ အတ္ထော. ယထာ တံ အာပါယိကောတိ ယထာ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တနာရဟော သတ္တော အပက္ကမေယျ, ဧဝမေဝ အပက္ကမီတိ အတ္ထော. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อจะทรงแสดงโทษในการลบหลู่คุณ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอดำรงอยู่ในการลบหลู่คุณอย่างนี้ จักถึงความติเตียนได้ด้วยตนเอง” ดังนี้ โดยอเนกปริยาย ในบทเหล่านั้น บทว่า อเนกปริยาเยน คือ โดยเหตุเป็นอันมาก บทว่า วชฺชิคาเม คือ ในคามของพระราชาวัชชีทั้งหลาย ได้แก่ ในกรุงเวสาลี บทว่า โน วิสหิ คือ ไม่สามารถ บทว่า โส อวิสหันโต คือ สุนักขัตตะนั้น ผู้ใดเมื่อก่อนกล่าวคุณของพระรัตนตรัย ปากก็ไม่เพียงพอ บัดนี้ เขากลับกล่าวคำติเตียนด้วยปากนั้นเอง แน่แท้ เขาไม่สามารถ ไม่มีความสามารถที่จะประพฤติพรหมจรรย์ได้ เพราะความเป็นคนพาลของตน จึงกล่าวคำติเตียนแล้วกลับไปสู่ภาวะที่เลวทราม ส่วนพระพุทธเจ้าเป็นพระพุทธเจ้าที่ดีแล้ว พระธรรมเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว มนุษย์ทั้งหลายเมื่อสรรเสริญพระรัตนตรัยทั้งสามอย่างนี้ จักแสดงโทษของเธอผู้เดียวเท่านั้น บทว่า อิติ โข เต คือ ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็โดยประการอย่างนี้แล ชนผู้กล่าว (อย่างนี้) จักมีแก่เธอ เมื่อโทษเกิดขึ้นอย่างนี้แล้ว พระศาสดาทรงมีพระญาณอันไม่ติดขัดในอดีตและอนาคต ทรงแสดงว่า “เธอย่อมไม่ได้เพื่อจะกล่าวว่า ‘พระศาสดาทรงทราบอยู่ว่า โทษเช่นนี้จักเกิดขึ้นแก่เรา ก็มิได้ตรัสไว้ก่อน’ ดังนี้” บทว่า อปกฺกเมว คือ หลีกไปแล้วนั่นเทียว หรือหมายความว่า หลีกไปแล้ว จุติแล้ว บทว่า ยถา ตํ อาปายิโก คือ สัตว์ผู้ควรเกิดในอบายพึงหลีกไปฉันใด ก็หลีกไปแล้วฉันนั้นเหมือนกัน ความว่าดังนี้ ကောရက္ခတ္တိယဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ อรรถกถาเรื่องโกรักขัตติยะ ၇. ဧကမိဒါဟန္တိ ဣမိနာ ကိံ ဒဿေတိ? ဣဒံ သုတ္တံ ဒွီဟိ ပဒေဟိ အာဗဒ္ဓံ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ န ကရောတီတိ စ အဂ္ဂညံ န ပညပေတီတိ စ. တတ္ထ ‘‘အဂ္ဂညံ န ပညပေတီ’’တိ ဣဒံ ပဒံ သုတ္တပရိယောသာနေ ဒဿေဿတိ. ‘‘ပါဋိဟာရိယံ န ကရောတီ’’တိ ဣမဿ ပန ပဒဿ အနုသန္ဓိဒဿနဝသေန အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ. ๗. ด้วยบทว่า เอกมิทาหํ นี้ ทรงแสดงอะไร? พระสูตรนี้เนื่องด้วยบท ๒ บท คือ อิทฺธิปาฏิหาริยํ น กโรติ (ไม่ทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์) และ อคฺคญฺญํ น ปญฺญเปติ (ไม่ทรงบัญญัติอคัญญะ) ในบททั้งสองนั้น บทว่า “อคฺคญฺญํ น ปญฺญเปติ” นี้ จักทรงแสดงไว้ในตอนท้ายพระสูตร ส่วนพระเทศนานี้ ทรงปรารภขึ้นด้วยสามารถแห่งการแสดงความเชื่อมต่อของบทว่า “ปาฏิหาริยํ น กโรติ” นี้ တတ္ထ ဧကမိဒါဟန္တိ ဧကသ္မိံ အဟံ. သမယန္တိ သမယေ, ဧကသ္မိံ ကာလေ အဟန္တိ အတ္ထော. ထူလူသူတိ ထူလူ နာမ ဇနပဒေါ, တတ္ထ ဝိဟရာမိ. ဥတ္တရကာ နာမာတိ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန ဥတ္တရကာတိ ဧဝံနာမကော ထူလူနံ ဇနပဒဿ နိဂမော, တံ နိဂမံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာတိ အတ္ထော. အစေလောတိ နဂ္ဂေါ. ကောရက္ခတ္တိယောတိ အန္တောဝင်္ကပါဒေါ ခတ္တိယော. ကုက္ကုရဝတိကောတိ သမာဒိန္နကုက္ကုရဝတော သုနခေါ ဝိယ ဃာယိတွာ ခါဒတိ, ဥဒ္ဓနန္တရေ နိပဇ္ဇတိ, အညမ္ပိ သုနခကိရိယမေဝ ကရောတိ. စတုက္ကုဏ္ဍိကောတိ စတုသံဃဋ္ဋိတော ဒွေ ဇာဏူနိ ဒွေ စ ကပ္ပရေ ဘူမိယံ ဌပေတွာ ဝိစရတိ. ဆမာနိကိဏ္ဏန္တိ ဘူမိယံ နိကိဏ္ဏံ ပက္ခိတ္တံ ဌပိတံ. ဘက္ခသန္တိ ဘက္ခံ ယံကိဉ္စိ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ. မုခေနေဝါတိ ဟတ္ထေန အပရာမသိတွာ ခါဒနီယံ မုခေနေဝ ခါဒတိ, ဘောဇနီယမ္ပိ မုခေနေဝ ဘုဉ္ဇတိ. သာဓုရူပေါတိ သုန္ဒရရူပေါ. အယံ သမဏောတိ အယံ အရဟတံ သမဏော ဧကောတိ. တတ္ထ ဝတာတိ ပတ္ထနတ္ထေ နိပါတော. ဧဝံ ကိရဿ ပတ္ထနာ အဟောသိ ‘‘ဣမိနာ သမဏေန သဒိသော အညော သမဏော နာမ နတ္ထိ, အယဉှိ အပ္ပိစ္ဆတာယ ဝတ္ထံ န နိဝါသေတိ, ‘ဧသ ပပဉ္စော’တိ မညမာနော ဘိက္ခာဘာဇနမ္ပိ န ပရိဟရတိ, ဆမာနိကိဏ္ဏမေဝ ခါဒတိ, အယံ သမဏော နာမ. မယံ ပန ကိံ သမဏာ’’တိ? ဧဝံ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဿ ပစ္ဆတော စရန္တောဝ ဣမံ ပါပကံ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေသိ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอกมิทาหํ คือ เอกสฺมึ อหํ (เราในสมัยหนึ่ง) บทว่า สมยํ คือ สมเย (ในสมัย) ความว่า เราในกาลหนึ่ง บทว่า ถูลูสู คือ ถูลูเป็นชื่อชนบท เราอยู่ในชนบทนั้น บทว่า อุตฺตรกา นาม คือ นิคมของพวกเจ้าถูลู ชื่อว่าอุตตรกา โดยเป็นอิตถีลิงค์ ความว่า กระทำนิคมนั้นให้เป็นโคจรคามอยู่ บทว่า อเจโล คือ เปลือยกาย บทว่า โกรกฺขตฺติโย คือ กษัตริย์ผู้มีเท้าคดเข้าข้างใน บทว่า กุกฺกุรวติโก คือ ผู้สมาทานสุนัขวัตร ย่อมกินโดยการดมเหมือนสุนัข ย่อมนอนในระหว่างเตาไฟ ย่อมกระทำกิริยาของสุนัขอย่างอื่นด้วย บทว่า จตุกฺกุณฺฑิโก คือ ผู้เดินด้วยสี่ข้าง คือ วางเข่าทั้งสองและข้อศอกทั้งสองไว้บนพื้นดินแล้วเที่ยวไป บทว่า ฉมานิกิณฺณํ คือ ของที่ทิ้งไว้ วางไว้ บนพื้นดิน บทว่า ภกฺขสนฺติ คือ ย่อมกินของเคี้ยวของฉันอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า มุเขเนว คือ ไม่จับต้องของเคี้ยวด้วยมือ ย่อมเคี้ยวด้วยปากเท่านั้น แม้ของฉันก็ฉันด้วยปากเท่านั้น บทว่า สาธุรูโป คือ มีรูปงาม บทว่า อยํ สมโณ คือ สมณะผู้นี้เป็นอรหันต์องค์หนึ่ง ในบทนั้น วต ศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถว่าปรารถนา (สรรเสริญ) ได้ยินว่า เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า “สมณะอื่นที่เสมอด้วยสมณะนี้ไม่มีเลย เพราะว่าท่านผู้นี้มีความปรารถนาน้อยจึงไม่นุ่งผ้า, ท่านสำคัญว่า ‘นี่เป็นเรื่องเนิ่นช้า’ จึงไม่ใช้บาตร, ย่อมบริโภคแต่ของที่วางไว้บนพื้นดิน, ผู้นี้สิชื่อว่าสมณะ ส่วนพวกเราจะเป็นสมณะอะไรกัน” (สุนักขัตตะ) เดินตามหลังพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอยู่แท้ๆ ได้ตรึกถึงวิตกอันลามกนี้อย่างนี้ ဧတဒဝေါစာတိ ဘဂဝါ ကိရ စိန္တေသိ ‘‘အယံ သုနက္ခတ္တော ပါပဇ္ဈာသယော, ကိံ နု ဣမံ ဒိသွာ စိန္တေသီ’’တိ? အထေဝံ စိန္တေန္တော တဿ အဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ ‘‘အယံ မောဃပုရိသော မာဒိသဿ သဗ္ဗညုနော ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တော [Pg.5] အစေလံ အရဟာတိ မညတိ, ဣဓေဝ ဒါနာယံ ဗာလော နိဂ္ဂဟံ အရဟတီ’’တိ အနိဝတ္တိတွာဝ ဧတံ တွမ္ပိ နာမာတိအာဒိဝစနမဝေါစ. တတ္ထ တွမ္ပိ နာမာတိ ဂရဟတ္ထေ ပိကာရော. ဂရဟန္တော ဟိ နံ ဘဂဝါ ‘‘တွမ္ပိ နာမာ’’တိ အာဟ. ‘‘တွမ္ပိ နာမ ဧဝံ ဟီနဇ္ဈာသယော, အဟံ သမဏော သကျပုတ္တိယောတိ ဧဝံ ပဋိဇာနိဿသီ’’တိ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. ကိံ ပန မံ, ဘန္တေတိ မယှံ, ဘန္တေ, ကိံ ဂါရယှံ ဒိသွာ ဘဂဝါ ‘‘ဧဝမာဟာ’’တိ ပုစ္ဆတိ. အထဿ ဘဂဝါ အာစိက္ခန္တော ‘‘နနု တေ’’တိအာဒိမာဟ. မစ္ဆရာယတီတိ ‘‘မာ အညဿ အရဟတ္တံ ဟောတူ’’တိ ကိံ ဘဂဝါ ဧဝံ အရဟတ္တဿ မစ္ဆရာယတီတိ ပုစ္ဆတိ. န ခေါ အဟန္တိ အဟံ, မောဃပုရိသ, သဒေဝကဿ လောကဿ အရဟတ္တပ္ပဋိလာဘမေဝ ပစ္စာသီသာမိ, ဧတဒတ္ထမေဝ မေ ဗဟူနိ ဒုက္ကရာနိ ကရောန္တေန ပါရမိယော ပူရိတာ, န ခေါ အဟံ, မောဃပုရိသ, အရဟတ္တဿ မစ္ဆရာယာမိ. ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ န အရဟန္တံ အရဟာတိ, အရဟန္တေ စ အနရဟန္တောတိ ဧဝံ တဿ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပန္နာ. တံ သန္ဓာယ ‘‘ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတ’’န္တိ အာဟ. ယံ ခေါ ပနာတိ ယံ ဧတံ အစေလံ ဧဝံ မညသိ. သတ္တမံ ဒိဝသန္တိ သတ္တမေ ဒိဝသေ. အလသကေနာတိ အလသကဗျာဓိနာ. ကာလင်္ကရိဿတီတိ ဥဒ္ဓုမာတဥဒရော မရိဿတိ. บทว่า เอตทโวจ คือ ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระดำริว่า “สุนักขัตตะนี้มีอัธยาศัยเลวทราม หนอแล เธอเห็นผู้นี้แล้วคิดอะไร” ลำดับนั้น เมื่อทรงพระดำริอย่างนี้ ทรงทราบอัธยาศัยของเขาแล้ว (จึงทรงพระดำริว่า) “โมฆบุรุษนี้เดินตามหลังพระสัพพัญญูเช่นเราอยู่ กลับสำคัญคนเปลือยว่าเป็นพระอรหันต์ บัดนี้ คนพาลผู้นี้สมควรแก่การข่ม ณ ที่นี้เอง” จึงมิได้ทรงเหลียวกลับ ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า ตฺวมฺปิ นาม ในบทนั้น ปิ อักษรในบทว่า ตฺวมฺปิ นาม มีอรรถว่าติเตียน จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงติเตียนเขา จึงตรัสว่า “ตฺวมฺปิ นาม” ในบทนี้มีความหมายว่า “เธอนี้มีอัธยาศัยเลวทรามอย่างนี้ ยังจะปฏิญญาณตนว่า ‘เราเป็นสมณะศากยบุตร’ ดังนี้” บทว่า กึ ปน มํ ภนฺเต คือ (สุนักขัตตะ) ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นความผิดที่ควรติเตียนอะไรของข้าพระองค์ จึงตรัสอย่างนี้” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะตรัสบอกแก่เขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “นนุ เต” บทว่า มจฺฉรายติ คือ (สุนักขัตตะ) ทูลถามว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตระหนี่ในความเป็นพระอรหันต์อย่างนี้ว่า ‘ความเป็นพระอรหันต์อย่าได้มีแก่ผู้อื่นเลย’ ดังนี้หรือ” บทว่า น โข อหํ คือ ดูก่อนโมฆบุรุษ เราย่อมหวังเฉพาะการได้บรรลุอรหัตผลของโลกพร้อมทั้งเทวโลก, เราผู้กระทำทุกกรกิริยามากมาย ก็เพื่อประโยชน์นี้เท่านั้น บารมีทั้งหลายจึงเต็มแล้ว, ดูก่อนโมฆบุรุษ เราหาได้ตระหนี่ในความเป็นพระอรหันต์ไม่ บทว่า ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ คือ ทิฏฐิเกิดขึ้นแก่เขาอย่างนี้ว่า (สำคัญ) ผู้ที่ไม่ใช่พระอรหันต์ว่าเป็นพระอรหันต์ และ (สำคัญ) พระอรหันต์ทั้งหลายว่าไม่ใช่พระอรหันต์ ทรงหมายถึงทิฏฐินั้นจึงตรัสว่า “ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ” บทว่า ยํ โข ปน คือ เธอสำคัญคนเปลือยคนใดอย่างนี้ บทว่า สตฺตมํ ทิวสํ คือ ในวันที่เจ็ด บทว่า อลสเกน คือ ด้วยโรคอหิวาตกโรค (โรคอาหารไม่ย่อย) บทว่า กาลํกริสฺสติ คือ จักตายมีท้องพองขึ้น ကာလကဉ္စိကာတိ တေသံ အသုရာနံ နာမံ. တေသံ ကိရ တိဂါဝုတော အတ္တဘာဝေါ အပ္ပမံသလောဟိတော ပုရာဏပဏ္ဏသဒိသော ကက္ကဋကာနံ ဝိယ အက္ခီနိ နိက္ခမိတွာ မတ္ထကေ တိဋ္ဌန္တိ, မုခံ သူစိပါသကသဒိသံ မတ္ထကသ္မိံယေဝ ဟောတိ, တေန ဩဏမိတွာ ဂေါစရံ ဂဏှန္တိ. ဗီရဏတ္ထမ္ဗကေတိ ဗီရဏတိဏတ္ထမ္ဗော တသ္မိံ သုသာနေ အတ္ထိ, တသ္မာ တံ ဗီရဏတ္ထမ္ဗကန္တိ ဝုစ္စတိ. คำว่า กาฬกัญจิกะ เป็นชื่อของอสูรเหล่านั้น. ได้ยินว่า อัตภาพของอสูรเหล่านั้นสูงประมาณ ๓ คาวุต มีเนื้อและเลือดน้อย เหมือนใบไม้เก่า ดวงตาทั้งหลายถลนออกมาตั้งอยู่ที่กระหม่อมเหมือนดวงตาของปูทั้งหลาย ปากก็เหมือนรูเข็ม มีอยู่ที่กระหม่อมเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงต้องก้มตัวลงกินอาหาร. คำว่า พีรณัตถัมพกะ เพราะในป่าช้านั้นมีกอหญ้าแฝกอยู่ ฉะนั้น ป่าช้านั้นจึงถูกเรียกว่า พีรณัตถัมพกะ. တေနုပသင်္ကမီတိ ဘဂဝတိ ဧတ္တကံ ဝတွာ တသ္မိံ ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဝိဟာရံ ဂတေ ဝိဟာရာ နိက္ခမိတွာ ဥပသင်္ကမိ. ယေန တွန္တိ ယေန ကာရဏေန တွံ. ယသ္မာပိ ဘဂဝတာ ဗျာကတော, တသ္မာတိ အတ္ထော. မတ္တံ မတ္တန္တိ ပမာဏယုတ္တံ ပမာဏယုတ္တံ. ‘‘မန္တာ မန္တာ’’တိပိ ပါဌော, ပညာယ ဥပပရိက္ခိတွာ ဥပပရိက္ခိတွာတိ အတ္ထော. ယထာ သမဏဿ ဂေါတမဿာတိ ယထာ သမဏဿ ဂေါတမဿ မိစ္ဆာ ဝစနံ အဿ, တထာ ကရေယျာသီတိ အာဟ. ဧဝံ ဝုတ္တေ အစေလော သုနခေါ ဝိယ ဥဒ္ဓနဋ္ဌာနေ နိပန္နော သီသံ ဥက္ခိပိတွာ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဩလောကေန္တော ကိံ ကထေသိ ‘‘သမဏော နာမ [Pg.6] ဂေါတမော အမှာကံ ဝေရီ ဝိသဘာဂေါ, သမဏဿ ဂေါတမဿ ဥပ္ပန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ မယံ သူရိယေ ဥဂ္ဂတေ ခဇ္ဇောပနကာ ဝိယ ဇာတာ. သမဏော ဂေါတမော အမှေ, ဧဝံ ဝါစံ ဝဒေယျ အညထာ ဝါ. ဝေရိနော ပန ကထာ နာမ တစ္ဆာ န ဟောတိ, ဂစ္ဆ တွံ အဟမေတ္ထ ကတ္တဗ္ဗံ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဝတွာ ပုနဒေဝ နိပဇ္ဇိ. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสคำเพียงเท่านี้แล้ว เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในบ้านนั้นแล้วเสด็จถึงวิหาร (สุนักขัตตะ) จึงออกจากวิหารเข้าไปเฝ้า. บทว่า เยน ตฺวํ ความว่า เพราะเหตุใด ท่าน. อธิบายว่า เพราะเหตุที่ท่านแม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงพยากรณ์แล้ว เพราะเหตุนั้น. บทว่า มตฺตํ มตฺตํ คือ พอประมาณๆ. อีกอย่างหนึ่งมีบทว่า มนฺตา มนฺตา อธิบายว่า ใคร่ครวญแล้วๆ ด้วยปัญญา. บทว่า ยถา สมณสฺส โคตมสฺส ความว่า (สุนักขัตตะ) กล่าวว่า ท่านจงทำโดยประการที่คำของพระสมณโคดมจะเป็นคำผิดไป. เมื่อสุนักขัตตะกล่าวอย่างนี้แล้ว อเจลกะผู้นอนอยู่ที่เตาไฟเหมือนสุนัข ก็ยกศีรษะขึ้น ลืมตา แลดูแล้ว กล่าวว่า "พระสมณโคดมเป็นศัตรูของเรา เป็นคนต่างพวกกัน, จำเดิมแต่กาลที่พระสมณโคดมอุบัติขึ้น พวกเราเป็นเหมือนหิ่งห้อยเมื่อพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว. พระสมณโคดมจะกล่าวคำอย่างนี้หรืออย่างอื่นแก่เราก็ตามที. แต่ว่า คำของศัตรูย่อมไม่เป็นจริง ท่านจงไปเถิด เราจักรู้กิจที่ควรทำในเรื่องนี้เอง" กล่าวดังนี้แล้ว ก็นอนลงอีก. ၈. ဧကဒွီဟိကာယာတိ ဧကံ ဒွေတိ ဝတွာ ဂဏေသိ. ယထာ တန္တိ ယထာ အသဒ္ဒဟမာနော ကောစိ ဂဏေယျ, ဧဝံ ဂဏေသိ. ဧကဒိဝသဉ္စ တိက္ခတ္တုံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧကော ဒိဝသော အတီတော, ဒွေ ဒိဝသာ အတီတာတိ အာရောစေသိ. သတ္တမံ ဒိဝသန္တိ သော ကိရ သုနက္ခတ္တဿ ဝစနံ သုတွာ သတ္တာဟံ နိရာဟာရောဝ အဟောသိ. အထဿ သတ္တမေ ဒိဝသေ ဧကော ဥပဋ္ဌာကော ‘‘အမှာကံ ကုလူပကသမဏဿ အဇ္ဇ သတ္တမော ဒိဝသော ဂေဟံ အနာဂစ္ဆန္တဿ အဖာသု နု ခေါ ဇာတ’’န္တိ သူကရမံသံ ပစာပေတွာ ဘတ္တမာဒါယ ဂန္တွာ ပုရတော ဘူမိယံ နိက္ခိပိ. အစေလော ဒိသွာ စိန္တေသိ ‘‘သမဏဿ ဂေါတမဿ ကထာ တစ္ဆာ ဝါ အတစ္ဆာ ဝါ ဟောတု, အာဟာရံ ပန ခါဒိတွာ သုဟိတဿ မေ မရဏမ္ပိ သုမရဏ’’န္တိ ဒွေ ဟတ္ထေ ဇဏ္ဏုကာနိ စ ဘူမိယံ ဌပေတွာ ကုစ္ဆိပူရံ ဘုဉ္ဇိ. သော ရတ္တိဘာဂေ ဇီရာပေတုံ အသက္ကောန္တော အလသကေန ကာလမကာသိ. သစေပိ ဟိ သော ‘‘န ဘုဉ္ဇေယျ’’န္တိ စိန္တေယျ, တထာပိ တံ ဒိဝသံ ဘုဉ္ဇိတွာ အလသကေန ကာလံ ကရေယျ. အဒွေဇ္ဈဝစနာ ဟိ တထာဂတာတိ. ๘. บทว่า เอกทฺวีหิกาย ความว่า (สุนักขัตตะ) กล่าวว่า หนึ่ง สอง แล้วนับ. บทว่า ยถา ตํ ความว่า นับเหมือนคนไม่เชื่อถือจะพึงนับ ฉันใด ก็ฉันนั้น. และเข้าไปหาวันละสามครั้งแล้วแจ้งว่า "วันหนึ่งผ่านไปแล้ว สองวันผ่านไปแล้ว". บทว่า สตฺตมํ ทิวสํ ความว่า ได้ยินว่า โกรกขัตติยะนั้นฟังคำของสุนักขัตตะแล้ว ไม่บริโภคอาหารอยู่เจ็ดวัน. ครั้งนั้น ในวันที่เจ็ด อุปัฏฐากคนหนึ่งของเขาคิดว่า "วันนี้เป็นวันที่เจ็ดแล้วที่สมณะอุปัฏฐากของตระกูลเราไม่มาบ้าน ไม่สบายหรือหนอ" จึงให้คนปรุงเนื้อสุกร ถือภัตตาหารไปแล้ววางไว้ข้างหน้าที่พื้น. อเจลกะเห็นแล้วคิดว่า "คำของพระสมณโคดมจะจริงหรือไม่จริงก็ตามที แต่การที่เราบริโภคอาหารอิ่มแล้วตาย ก็ยังเป็นการตายดี" แล้วใช้มือทั้งสองและเข่าทั้งสองยันพื้น บริโภคจนเต็มท้อง. เขาไม่สามารถย่อยอาหารได้ในตอนกลางคืน จึงทำกาละด้วยโรคอาหารไม่ย่อย. เพราะหากว่าเขาคิดว่า "เราจักไม่บริโภค" ถึงอย่างนั้น เขาก็ต้องบริโภคในวันนั้นแล้วทำกาละด้วยโรคอาหารไม่ย่อย. เพราะว่า พระตถาคตทั้งหลายมีพระวาจาไม่เป็นสอง. ဗီရဏတ္ထမ္ဗကေတိ တိတ္ထိယာ ကိရ ‘‘ကာလင်္ကတော ကောရက္ခတ္တိယော’’တိ သုတွာ ဒိဝသာနိ ဂဏေတွာ ဣဒံ တာဝ သစ္စံ ဇာတံ, ဣဒါနိ နံ အညတ္ထ ဆဍ္ဍေတွာ ‘‘မုသာဝါဒေန သမဏံ ဂေါတမံ နိဂ္ဂဏှိဿာမာ’’တိ ဂန္တွာ တဿ သရီရံ ဝလ္လိယာ ဗန္ဓိတွာ အာကဍ္ဎန္တာ ‘‘ဧတ္ထ ဆဍ္ဍေဿာမ, ဧတ္ထ ဆဍ္ဍေဿာမာ’’တိ ဂစ္ဆန္တိ. ဂတဂတဋ္ဌာနံ အင်္ဂဏမေဝ ဟောတိ. တေ ကဍ္ဎမာနာ ဗီရဏတ္ထမ္ဗကသုသာနံယေဝ ဂန္တွာ သုသာနဘာဝံ ဉတွာ ‘‘အညတ္ထ ဆဍ္ဍေဿာမာ’’တိ အာကဍ္ဎိံသု. အထ နေသံ ဝလ္လိ ဆိဇ္ဇိတ္ထ, ပစ္ဆာ စာလေတုံ နာသက္ခိံသု. တေ တတောဝ ပက္ကန္တာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဗီရဏတ္ထမ္ဗကေ သုသာနေ ဆဍ္ဍေသု’’န္တိ. บทว่า พีรณตฺถมฺพเก ความว่า ได้ยินว่า พวกเดียรถีย์ได้ฟังว่า "โกรกขัตติยะทำกาละแล้ว" จึงนับวันดู (แล้วรู้ว่า) เรื่องนี้เป็นจริงแล้วเบื้องต้น บัดนี้ พวกเราจะทิ้งเขาไว้ในที่อื่นแล้ว "จักข่มพระสมณโคดมด้วยมุสาวาท" คิดดังนี้แล้วจึงไป เอาเถาวัลย์ผูกสรีระของเขาแล้วลากไป พลางกล่าวว่า "เราจะทิ้งไว้ที่นี่ เราจะทิ้งไว้ที่นี่". สถานที่ที่ไปๆ ก็กลายเป็นเพียงลานโล่ง. พวกเขาลากไปๆ ก็ไปถึงป่าช้าพีรณัตถัมพกะนั่นเอง เมื่อรู้ว่าเป็นป่าช้า จึงลาก (กลับ) ด้วยคิดว่า "เราจะทิ้งไว้ที่อื่น". ครั้งนั้น เถาวัลย์ของพวกเขาก็ขาด ภายหลังก็ไม่สามารถทำให้เคลื่อนไหวได้. พวกเขาจึงหลีกไปจากที่นั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "พวกเขาได้ทิ้งไว้ในป่าช้าพีรณัตถัมพกะ". ၉. တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမိ? သော ကိရ စိန္တေသိ ‘‘အဝသေသံ တာဝ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝစနံ သမေတိ, မတဿ ပန ဥဋ္ဌာယ အညေန သဒ္ဓိံ ကထနံ နာမ နတ္ထိ, ဟန္ဒာဟံ ဂန္တွာ ပုစ္ဆာမိ. သစေ ကထေတိ, သုန္ဒရံ. နော [Pg.7] စေ ကထေတိ, သမဏံ ဂေါတမံ မုသာဝါဒေန နိဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဥပသင်္ကမိ. အာကောဋေသီတိ ပဟရိ. ဇာနာမိ အာဝုသောတိ မတသရီရံ ဥဋ္ဌဟိတွာ ကထေတုံ သမတ္ထံ နာမ နတ္ထိ, ဣဒံ ကထံ ကထေသီတိ? ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန. ဘဂဝါ ကိရ ကောရက္ခတ္တိယံ အသုရယောနိတော အာနေတွာ သရီရေ အဓိမောစေတွာ ကထာပေသိ. တမေဝ ဝါ သရီရံ ကထာပေသိ, အစိန္တေယျော ဟိ ဗုဒ္ဓဝိသယော. ๙. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า ทำไมจึงเข้าไปเฝ้า? ได้ยินว่า สุนักขัตตะนั้นคิดว่า "คำของพระสมณโคดมส่วนที่เหลือย่อมลงกันได้อยู่ แต่การที่คนตายแล้วจะลุกขึ้นมาพูดกับคนอื่นนั้นย่อมไม่มี เอาล่ะ เราจะไปถามดู. ถ้าพูดได้ ก็ดีไป. ถ้าพูดไม่ได้ เราจักข่มพระสมณโคดมด้วยมุสาวาท" เขาเข้าไปเฝ้าด้วยเหตุนี้. บทว่า อาโฏเสสิ คือ เคาะ. บทว่า ชานามิ อาวุโส (เป็นคำถามว่า) สรีระที่ตายแล้วจะลุกขึ้นพูดได้นั้นย่อมไม่มี สรีระนี้พูดได้อย่างไร? (ตอบว่า) พูดได้ด้วยพุทธานุภาพ. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงนำโกรกขัตติยะมาจากอสูรโยนิแล้วทรงอธิษฐานให้สิงสถิตในสรีระแล้วให้พูด. หรืออีกนัยหนึ่ง ทรงทำให้สรีระนั้นเองพูดได้. เพราะว่า พุทธวิสัยเป็นอจินไตย. ၁၀. တထေဝ တံ ဝိပါကန္တိ တဿ ဝစနဿ ဝိပါကံ တထေဝ, ဥဒါဟု နောတိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသော ကတော, တထေဝ သော ဝိပါကောတိ အတ္ထော. ကေစိ ပန ‘‘ဝိပက္က’’န္တိပိ ပဌန္တိ, နိဗ္ဗတ္တန္တိ အတ္ထော. ๑๐. บทว่า ตเถว ตํ วิปากํ ความว่า วิบากของคำนั้นเป็นเช่นนั้นจริง หรือว่าไม่เป็น? ในบทนี้มีการสับเปลี่ยนลิงค์ (จากปุงลิงค์เป็นนปุงสกลิงค์). อธิบายว่า วิบากนั้นเป็นเช่นนั้นจริง. ส่วนบางอาจารย์อ่านว่า "วิปกฺกํ" ก็มี อธิบายว่า บังเกิดแล้วหรือ? ဧတ္ထ ဌတွာ ပါဋိဟာရိယာနိ သမာနေတဗ္ဗာနိ. သဗ္ဗာနေဝ ဟေတာနိ ပဉ္စ ပါဋိဟာရိယာနိ ဟောန္တိ. ‘‘သတ္တမေ ဒိဝသေ မရိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ, သော တထေဝ မတော, ဣဒံ ပဌမံ ပါဋိဟာရိယံ. ‘‘အလသကေနာ’’တိ ဝုတ္တံ, အလသကေနေဝ မတော, ဣဒံ ဒုတိယံ. ‘‘ကာလကဉ္စိကေသု နိဗ္ဗတ္တိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထေဝ နိဗ္ဗတ္တော, ဣဒံ တတိယံ. ‘‘ဗီရဏတ္ထမ္ဗကေ သုသာနေ ဆဍ္ဍေဿန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထေဝ ဆဍ္ဍိတော, ဣဒံ စတုတ္ထံ. ‘‘နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနတော အာဂန္တွာ သုနက္ခတ္တေန သဒ္ဓိံ ကထေဿတီ’’တိ ဝုတ္တော, သော ကထေသိယေဝ, ဣဒံ ပဉ္စမံ ပါဋိဟာရိယံ. ในที่นี้ พึงรวบรวมปาฏิหาริย์ทั้งหลาย. ปาฏิหาริย์เหล่านี้ทั้งหมดมี ๕ อย่าง. ตรัสว่า "จักตายในวันที่เจ็ด" เขาก็ตายเช่นนั้นจริง นี้เป็นปาฏิหาริย์ข้อที่หนึ่ง. ตรัสว่า "ด้วยโรคอาหารไม่ย่อย" เขาก็ตายด้วยโรคอาหารไม่ย่อยจริง นี้เป็นปาฏิหาริย์ข้อที่สอง. ตรัสว่า "จักบังเกิดในหมู่กาฬกัญจิกาสูร" เขาก็บังเกิดในที่นั้นจริง นี้เป็นปาฏิหาริย์ข้อที่สาม. ตรัสว่า "เขาจักถูกทิ้งไว้ในป่าช้าพีรณัตถัมพกะ" เขาก็ถูกทิ้งไว้ในที่นั้นจริง นี้เป็นปาฏิหาริย์ข้อที่สี่. ตรัสว่า "จักมาจากที่ที่บังเกิดแล้วพูดกับสุนักขัตตะ" เขาก็ได้พูดจริง นี้เป็นปาฏิหาริย์ข้อที่ห้า. အစေလကဠာရမဋ္ဋကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ อรรถกถาเรื่องอเจลกฬารมัฏฏกะ ၁၁. ကဠာရမဋ္ဋကောတိ နိက္ခန္တဒန္တမတ္တကော. နာမမေဝ ဝါ တဿေတံ. လာဘဂ္ဂပ္ပတ္တောတိ လာဘဂ္ဂံ ပတ္တော, အဂ္ဂလာဘံ ပတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယသဂ္ဂပ္ပတ္တောတိ ယသဂ္ဂံ အဂ္ဂပရိဝါရံ ပတ္တော. ဝတပဒါနီတိ ဝတာနိယေဝ, ဝတကောဋ္ဌာသာ ဝါ. သမတ္တာနီတိ ဂဟိတာနိ. သမာဒိန္နာနီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပုရတ္ထိမေန ဝေသာလိန္တိ ဝေသာလိတော အဝိဒူရေ ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ. စေတိယန္တိ ယက္ခစေတိယဋ္ဌာနံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ๑๑. บทว่า กฬารมัฏฐโก คือ ผู้มีฟันยื่นออกมา หรือว่า นั่นเป็นเพียงชื่อของอเจลกนั้น บทว่า ลาภัคคัปปัตโต คือ ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้มีลาภอันเลิศ อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งลาภอย่างยอดเยี่ยม บทว่า ยสัคคัปปัตโต คือ ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้มียศอันเลิศ คือมีบริวารอันเลิศ บทว่า วตปทานิ คือ วัตรทั้งหลายนั่นเอง หรือส่วนแห่งวัตร บทว่า สมาทานิ คือ ถือเอาแล้ว บทว่า สมาทินฺนานิ เป็นไวพจน์ของบทว่า สมาทานิ นั้นนั่นเอง บทว่า ปุรัตถิเมน เวสาลิง คือ ในทิศตะวันออก ไม่ไกลจากเมืองเวสาลี บทว่า เจติยัง คือ สถานที่ตั้งแห่งยักขเจดีย์ นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง ၁၂. ယေန အစေလကောတိ ဘဂဝတော ဝတ္တံ ကတွာ ယေန အစေလော ကဠာရမဋ္ဋကော တေနုပသင်္ကမိ. ပဉှံ အပုစ္ဆီတိ ဂမ္ဘီရံ တိလက္ခဏာဟတံ ပဉှံ ပုစ္ဆိ. န သမ္ပာယာသီတိ န သမ္မာ ဉာဏဂတိယာ ပါယာသိ, အန္ဓော ဝိယ ဝိသမဋ္ဌာနေ တတ္ထ တတ္ထေဝ ပက္ခလိ. နေဝ အာဒိံ, န ပရိယောသာနမဒ္ဒသ. အထ [Pg.8] ဝါ ‘‘န သမ္ပာယာသီ’’တိ န သမ္ပာဒေသိ, သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ နာသက္ခိ. အသမ္ပာယန္တောတိ ကဗရက္ခီနိ ပရိဝတ္တေတွာ ဩလောကေန္တော ‘‘အသိက္ခိတကဿ သန္တိကေ ဝုဋ္ဌောသိ, အနောကာသေပိ ပဗ္ဗဇိတော ပဉှံ ပုစ္ဆန္တော ဝိစရသိ, အပေဟိ မာ ဧတသ္မိံ ဌာနေ အဋ္ဌာသီ’’တိ ဝဒန္တော. ကောပဉ္စ ဒေါသဉ္စ အပ္ပစ္စယဉ္စ ပါတွာကာသီတိ ကုပ္ပနာကာရံ ကောပံ, ဒုဿနာကာရံ ဒေါသံ, အတုဋ္ဌာကာရဘူတံ ဒေါမနဿသင်္ခါတံ အပ္ပစ္စယဉ္စ ပါကဋမကာသိ. အာသာဒိမှသေတိ အာသာဒိယိမှ ဃဋ္ဋယိမှ. မာ ဝတ နော အဟောသီတိ အဟော ဝတ မေ န ဘဝေယျ. မံ ဝတ နော အဟောသီတိပိ ပါဌော. တတ္ထ မန္တိ သာမိဝစနတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ, အဟောသိ ဝတ နု မမာတိ အတ္ထော. ဧဝဉ္စ ပန စိန္တေတွာ ဥက္ကုဋိကံ နိသီဒိတွာ ‘‘ခမထ မေ, ဘန္တေ’’တိ တံ ခမာပေသိ. သောပိ ဣတော ပဋ္ဌာယ အညံ ကိဉ္စိ ပဉှံ နာမ န ပုစ္ဆိဿသီတိ. အာမ န ပုစ္ဆိဿာမီတိ. ယဒိ ဧဝံ ဂစ္ဆ, ခမာမိ တေတိ တံ ဥယျောဇေသိ. ๑๒. บทว่า เยน อเจโล ความว่า ทำวัตรต่อพระผู้มีพระภาคแล้ว เข้าไปหาอเจลกชื่อกฬารมัฏฐกะ ณ ที่ซึ่งเขาอยู่ บทว่า ปัญหํ อปุจฉิ คือ ได้ทูลถามปัญหาอันลึกซึ้ง ซึ่งเกี่ยวเนื่องกับไตรลักษณ์ บทว่า น สมฺปายาสิ คือ ไม่สามารถเข้าถึงได้โดยชอบด้วยทางแห่งญาณ ย่อมพลาดไปในที่นั้นๆ นั่นเอง เหมือนคนตาบอดในที่ที่ไม่สม่ำเสมอ ไม่เห็นทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'น สมฺปายาสิ' คือ ไม่สามารถทำให้สำเร็จได้ ไม่สามารถอธิบายให้สำเร็จได้ บทว่า อสมฺปายนฺโต คือ เมื่อมองดูโดยกลอกนัยน์ตาที่ด่างไปมา พลางกล่าวว่า 'ท่านลุกขึ้นในสำนักของผู้ที่ไม่มีการศึกษา เป็นบรรพชิตแล้วยังเที่ยวถามปัญหาในที่ไม่ใช่โอกาส จงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ในที่นี้' บทว่า โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตฺวากาสิ คือ ได้กระทำให้ปรากฏซึ่งความโกรธคืออาการแห่งความขุ่นเคือง ซึ่งโทสะคืออาการแห่งการประทุษร้าย และซึ่งความไม่พอใจอันได้แก่โทมนัสซึ่งเป็นอาการแห่งความไม่ยินดี บทว่า อาสาทิมฺหเส คือ เราได้ล่วงเกินแล้ว เราได้กระทบกระทั่งแล้ว บทว่า มา วต โน อโหสิ คือ โอหนอ ขออย่าได้มีแก่เราเลย แม้บทว่า มํ วต โน อโหสิ ก็มี ในบทนั้น บทว่า มํ เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถแห่งสามีวิภัตติ มีความหมายว่า 'โอหนอ ได้มีแก่เราแล้วหรือ' ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงนั่งกระโหย่งแล้วขอขมาเขาว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงอดโทษให้แก่ข้าพเจ้าเถิด' แม้ผู้นั้นก็กล่าวว่า 'จำเดิมแต่นี้ไป ท่านจักไม่ถามปัญหาอะไรๆ อีกหรือ' (สุนักขัตตะตอบว่า) 'ใช่แล้ว ข้าพเจ้าจักไม่ถามอีก' (กฬารมัฏฐกะกล่าวว่า) 'ถ้าเช่นนั้น ท่านจงไปเถิด เราอดโทษให้ท่าน' แล้วจึงส่งเขาไป ၁၄. ပရိဟိတောတိ ပရိဒဟိတော နိဝတ္ထဝတ္ထော. သာနုစာရိကောတိ အနုစာရိကာ ဝုစ္စတိ ဘရိယာ, သဟ အနုစာရိကာယ သာနုစာရိကော, တံ တံ ဗြဟ္မစရိယံ ပဟာယ သဘရိယောတိ အတ္ထော. ဩဒနကုမ္မာသန္တိ သုရာမံသတော အတိရေကံ ဩဒနမ္ပိ ကုမ္မာသမ္ပိ ဘုဉ္ဇမာနော. ယသာ နိဟီနောတိ ယံ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂံ ပတ္တော, တတော ပရိဟီနော ဟုတွာ. ‘‘ကတံ ဟောတိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဣဓ သတ္တဝတပဒါတိက္ကမဝသေန သတ္တ ပါဋိဟာရိယာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ๑๔. บทว่า ปริหิโต คือ นุ่งห่มแล้ว เป็นผู้มีผ้าอันนุ่งแล้ว บทว่า สานุจาริโก คือ ภรรยาเรียกว่า อนุจาริกา ผู้ที่เป็นไปพร้อมกับอนุจาริกา ชื่อว่า สานุจาริโก ความว่า ละพรหมจรรย์นั้นๆ แล้ว อยู่ร่วมกับภรรยา บทว่า โภชนกุมฺมาสงฺติ คือ บริโภคทั้งข้าวสุกและขนมกุมมาสที่นอกเหนือไปจากสุราและเนื้อ บทว่า ยสา นิหีโนติ คือ เสื่อมแล้วจากความเป็นผู้มีลาภและยศอันเลิศที่ตนได้บรรลุแล้วนั้น ในคำว่า 'กตํ โหติ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริยํ' นี้ พึงทราบปาฏิหาริย์ ๗ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการล่วงละเมิดวตบท ๗ ประการ အစေလပါထိကပုတ္တဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ อรรถกถาเรื่องอเจลกปาฏิกบุตร ၁၅. ပါထိကပုတ္တောတိ ပါထိကဿ ပုတ္တော. ဉာဏဝါဒေနာတိ ဉာဏဝါဒေန သဒ္ဓိံ. ဥပဍ္ဎပထန္တိ ယောဇနံ စေ, နော အန္တရေ ဘဝေယျ, ဂေါတမော အဍ္ဎယောဇနံ, အဟံ အဍ္ဎယောဇနံ. ဧသ နယော အဍ္ဎယောဇနာဒီသု. ဧကပဒဝါရမ္ပိ အတိက္ကမ္မ ဂစ္ဆတော ဇယော ဘဝိဿတိ, အနာဂစ္ဆတော ပရာဇယောတိ. တေ တတ္ထာတိ တေ မယံ တတ္ထ သမာဂတဋ္ဌာနေ. တဒ္ဒိဂုဏံ တဒ္ဒိဂုဏာဟန္တိ တတော တတော ဒိဂုဏံ ဒိဂုဏံ အဟံ ကရိဿာမိ, ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ ပါဋိဟာရိယံ ကာတုံ အသမတ္ထဘာဝံ ဇာနန္တောပိ ‘‘ဥတ္တမပုရိသေန သဒ္ဓိံ ပဋ္ဌပေတွာ အသက္ကုဏန္တဿာပိ ပါသံသော ဟောတီ’’တိ ဉတွာ ဧဝမာဟ. နဂရဝါသိနောပိ [Pg.9] တံ သုတွာ ‘‘အသမတ္ထော နာမ ဧဝံ န ဂဇ္ဇတိ, အဒ္ဓါ အယမ္ပိ အရဟာ ဘဝိဿတီ’’တိ တဿ မဟန္တံ သက္ကာရမကံသု. ๑๕. บทว่า ปาฏิกปุตฺโต คือ บุตรของปาฏิกปริพาชก บทว่า ญาณวาเทนาติ คือ พร้อมกับเราผู้มีวาทะว่าด้วยญาณ (คืออ้างตนว่าเป็นสัพพัญญู) บทว่า อุปฑฺฒปถนฺติ คือ หากว่าระยะทางระหว่างเรามี ๑ โยชน์ พระโคดมพึงเสด็จมาครึ่งโยชน์ เราพึงไปครึ่งโยชน์ นัยนี้พึงทราบในระยะทางครึ่งโยชน์เป็นต้น ผู้ที่ก้าวล่วงไปแม้เพียงก้าวเดียวจะเป็นผู้ชนะ ผู้ที่ไม่มาจะเป็นผู้แพ้ บทว่า เต ตตฺถาติ คือ เราทั้งหลายเหล่านั้น ณ ที่ที่มาประชุมกันนั้น บทว่า ตทฺทิคุณํ ตทฺทิคุณาหนฺติ คือ เราจักกระทำปาฏิหาริย์ให้เป็นสองเท่าๆ ยิ่งกว่าปาฏิหาริย์ที่พระโคดมนั้นๆ ทรงกระทำ แม้จะรู้ว่าตนไม่สามารถกระทำปาฏิหาริย์ร่วมกับพระผู้มีพระภาคได้ แต่ก็กล่าวอย่างนั้นเพราะทราบว่า 'แม้ผู้ที่ไม่สามารถ (กระทำได้) แต่เมื่อได้ตั้งตนทัดเทียมกับอุดมบุรุษแล้ว ก็ย่อมเป็นที่น่าสรรเสริญ' แม้ชาวเมืองได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็ได้กระทำสักการะอย่างยิ่งใหญ่แก่เขา ด้วยคิดว่า 'ผู้ที่ไม่มีความสามารถย่อมไม่บันลืออย่างนี้เป็นแน่ แท้จริง แม้ท่านผู้นี้ก็จักเป็นพระอรหันต์' ၁၆. ယေနာဟံ တေနုပသင်္ကမီတိ ‘‘သုနက္ခတ္တော ကိရ ပါထိကပုတ္တော ဧဝံ ဝဒတီ’’တိ အဿောသိ. အထဿ ဟီနဇ္ဈာသယတ္တာ ဟီနဒဿနာယ စိတ္တံ ဥဒပါဒိ. ๑๖. บทว่า เยนาหํ เตนุปสงฺกมีติ ความว่า สุนักขัตตะได้ยินมาว่า 'ปาฏิกบุตรกล่าวอย่างนี้' ครั้งนั้น จิตเพื่อจะเห็นคนเลวได้เกิดขึ้นแก่สุนักขัตตะนั้น เพราะความเป็นผู้มีอัธยาศัยเลวทราม သော ဘဂဝတော ဝတ္တံ ကတွာ ဘဂဝတိ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိဋ္ဌေ ပါထိကပုတ္တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပုစ္ဆိ ‘‘တုမှေ ကိရ ဧဝရူပိံ ကထံ ကထေထာ’’တိ? ‘‘အာမ, ကထေမာ’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘မာ ဘာယိတ္ထ ဝိဿတ္ထာ ပုနပ္ပုနံ ဧဝံ ဝဒထ, အဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဥပဋ္ဌာကော, တဿ ဝိသယံ ဝိဇာနာမိ, တုမှေဟိ သဒ္ဓိံ ပါဋိဟာရိယံ ကာတုံ န သက္ခိဿတိ, အဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ကထေတွာ ဘယံ ဥပ္ပာဒေတွာ တံ အညတော ဂဟေတွာ ဂမိဿာမိ, တုမှေ မာ ဘာယိတ္ထာ’’တိ တံ အဿာသေတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဂတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယေနာဟံ တေနုပသင်္ကမီ’’တိ. တံ ဝါစန္တိအာဒီသု ‘‘အဟံ အဗုဒ္ဓေါဝ သမာနော ဗုဒ္ဓေါမှီတိ ဝိစရိံ, အဘူတံ မေ ကထိတံ နာဟံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဝဒန္တော တံ ဝါစံ ပဇဟတိ နာမ. ရဟော နိသီဒိတွာ စိန္တယမာနော ‘‘အဟံ ‘ဧတ္တကံ ကာလံ အဗုဒ္ဓေါဝ သမာနော ဗုဒ္ဓေါမှီ’တိ ဝိစရိံ, ဣတော ဒါနိ ပဋ္ဌာယ နာဟံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ စိန္တယန္တော တံ စိတ္တံ ပဇဟတိ နာမ. ‘‘အဟံ ‘ဧတ္တကံ ကာလံ အဗုဒ္ဓေါဝ သမာနော ဗုဒ္ဓေါမှီ’တိ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိံ ဂဟေတွာ ဝိစရိံ, ဣတော ဒါနိ ပဋ္ဌာယ ဣမံ ဒိဋ္ဌိံ ပဇဟာမီ’’တိ ပဇဟန္တော တံ ဒိဋ္ဌိံ ပဋိနိဿဇ္ဇတိ နာမ. ဧဝံ အကရောန္တော ပန တံ ဝါစံ အပ္ပဟာယ တံ စိတ္တံ အပ္ပဟာယ တံ ဒိဋ္ဌိံ အပ္ပဋိနိဿဇ္ဇိတွာတိ ဝုစ္စတိ. ဝိပတေယျာတိ ဗန္ဓနာ မုတ္တတာလပက္ကံ ဝိယ ဂီဝတော ပတေယျ, သတ္တဓာ ဝါ ပန ဖလေယျ. สุนักขัตตะนั้นทำวัตรต่อพระผู้มีพระภาคแล้ว เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎีแล้ว จึงไปสู่สำนักของปาฏิกบุตรแล้วถามว่า 'ได้ยินว่า ท่านทั้งหลายกล่าวคำเช่นนี้หรือ?' (ปาฏิกบุตรตอบว่า) 'ใช่แล้ว เรากล่าว' (สุนักขัตตะกล่าวว่า) 'ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายอย่ากลัวเลย จงเป็นผู้เบาใจ กล่าวอย่างนี้บ่อยๆ เถิด เราเป็นอุปัฏฐากของพระสมณโคดม เรารู้ถึงวิสัยของท่าน ท่านจักไม่สามารถกระทำปาฏิหาริย์ร่วมกับพวกท่านได้ เราจักกราบทูลพระสมณโคดม ทำให้เกิดความกลัวแล้ว พาพระองค์ไปเสียที่อื่น พวกท่านอย่ากลัวเลย' ดังนี้แล้ว ปลอบโยนปาฏิกบุตรนั้นแล้ว จึงไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ' ในบทว่า ตํ วาจํ เป็นต้น ผู้ที่กล่าวว่า 'เรายังมิได้เป็นพระพุทธเจ้า แต่เที่ยวกล่าวอ้างว่า เราเป็นพระพุทธเจ้า, คำที่เรากล่าวเป็นคำไม่จริง เรามิได้เป็นพระพุทธเจ้า' ชื่อว่าย่อมละวาจานั้น ผู้ที่นั่งในที่ลับแล้วคิดว่า 'เรายังมิได้เป็นพระพุทธเจ้า แต่เที่ยวกล่าวอ้างตลอดกาลเพียงเท่านี้ว่า เราเป็นพระพุทธเจ้า, บัดนี้จำเดิมแต่นี้ไป เรามิได้เป็นพระพุทธเจ้า' ชื่อว่าย่อมละจิตนั้น ผู้ที่ละทิฏฐิโดยคิดว่า 'เรายังมิได้เป็นพระพุทธเจ้า แต่ยึดถือทิฏฐิอันลามกเที่ยวกล่าวอ้างตลอดกาลเพียงเท่านี้ว่า เราเป็นพระพุทธเจ้า, บัดนี้จำเดิมแต่นี้ไป เราจักละทิฏฐินี้' ชื่อว่าย่อมสละคืนทิฏฐินั้น ส่วนผู้ที่ไม่กระทำอย่างนี้ ย่อมถูกเรียกว่า เป็นผู้ไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละคืนทิฏฐินั้น บทว่า วิปเตยฺยาติ คือ พึงตกจากคอ เหมือนผลตาลสุกที่หลุดจากขั้ว หรือมิฉะนั้นก็พึงแตกออกเป็น ๗ เสี่ยง ၁၇. ရက္ခတေတန္တိ ရက္ခတု ဧတံ. ဧကံသေနာတိ နိပ္ပရိယာယေန. ဩဓာရိတာတိ ဘာသိတာ. အစေလော စ, ဘန္တေ, ပါထိကပုတ္တောတိ ဧဝံ ဧကံသေန ဘဂဝတော ဝါစာယ ဩဓာရိတာယ သစေ အစေလော ပါထိကပုတ္တော. ဝိရူပရူပေနာတိ ဝိဂတရူပေန ဝိဂစ္ဆိတသဘာဝေန ရူပေန အတ္တနော ရူပံ ပဟာယ အဒိဿမာနေန ကာယေန. သီဟဗျဂ္ဃာဒိဝသေန ဝါ ဝိဝိဓရူပေန သမ္မုခီဘာဝံ အာဂစ္ဆေယျ. တဒဿ ဘဂဝတော မုသာတိ ဧဝံ သန္တေ ဘဂဝတော တံ ဝစနံ မုသာ ဘဝေယျာတိ မုသာဝါဒေန နိဂ္ဂဏှာတိ. ဌပေတွာ ကိရ ဧတံ န အညေန ဘဂဝါ မုသာဝါဒေန နိဂ္ဂဟိတပုဗ္ဗောတိ. ๑๗. บทว่า รกฺขเตตนฺติ ความว่า ท่านจงรักษาวาจานี้ไว้. บทว่า เอกํเสนาติ ความว่า โดยส่วนเดียว. บทว่า โอธาริตาติ ความว่า ตรัสไว้แล้ว. บทว่า อเจโล จ ภนฺเต ปาถิกปุตฺโตติ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระวาจาที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยส่วนเดียวอย่างนี้ว่า ถ้าอเจลปาถิกบุตรพึงมาสู่ความเป็นผู้พร้อมหน้าด้วยรูปอันแปลก คือด้วยรูปอันมีสภาวะปราศจากไป ละรูปของตนเสีย ด้วยกายที่มองไม่เห็น หรือด้วยรูปต่างๆ มีราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น. บทว่า ตทสฺส ภควโต มุสาติ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น คำนั้นของพระผู้มีพระภาคพึงเป็นคำเท็จ ดังนี้ (สุนักขัตตะ) ย่อมข่มด้วยมุสาวาท. ได้ยินว่า เว้นสุนักขัตตะนี้เสีย พระผู้มีพระภาคไม่เคยถูกผู้อื่นข่มด้วยมุสาวาทเลย. ၁၈. ဒွယဂါမိနီတိ [Pg.10] သရူပေန အတ္ထိဘာဝံ, အတ္ထေန နတ္ထိဘာဝန္တိ ဧဝံ ဒွယဂါမိနီ. အလိကတုစ္ဆနိပ္ဖလဝါစာယ ဧတံ အဓိဝစနံ. ๑๘. บทว่า ทวยคามินีติ ความว่า เป็นคำไปสู่ส่วนสองอย่างนี้ คือ โดยสรูป มีความเป็นอยู่ โดยอรรถ ไม่มีความเป็นอยู่. นี้เป็นชื่อของวาจาเท็จ ว่างเปล่า ไม่มีผล. ၁၉. အဇိတောပိ နာမ လိစ္ဆဝီနံ သေနာပတီတိ သော ကိရ ဘဂဝတော ဥပဋ္ဌာကော အဟောသိ, သော ကာလမကာသိ. အထဿ သရီရကိစ္စံ ကတွာ မနုဿာ ပါထိကပုတ္တံ ပုစ္ဆိံသု ‘‘ကုဟိံ နိဗ္ဗတ္တော သေနာပတီ’’တိ? သော အာဟ – ‘‘မဟာနိရယေ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ. ဣဒဉ္စ ပန ဝတွာ ပုန အာဟ ‘‘တုမှာကံ သေနာပတိ မမ သန္တိကံ အာဂမ္မ အဟံ တုမှာကံ ဝစနမကတွာ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ ပတိဋ္ဌပေတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တောမှီ’’တိ ပရောဒိတ္ထာတိ. တေနုပသင်္ကမိ ဒိဝါဝိဟာရာယာတိ ဧတ္ထ ‘‘ပါဋိဟာရိယကရဏတ္ထာယာ’’တိ ကသ္မာ န ဝဒတိ? အဘာဝါ. သမ္မုခီဘာဝေါပိ ဟိဿ တေန သဒ္ဓိံ နတ္ထိ, ကုတော ပါဋိဟာရိယကရဏံ, တသ္မာ တထာ အဝတွာ ‘‘ဒိဝါဝိဟာရာယာ’’တိ အာဟ. ๑๙. บทว่า อชิโตปิ นาม ลิจฺฉวีนํ เสนาปตีติ ความว่า ได้ยินว่า เสนาบดีของเจ้าลิจฉวีชื่ออชิตะ ได้เป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาค ท่านได้ทำกาละแล้ว. ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายทำสรีรกิจของท่านแล้ว ได้ถามปาถิกบุตรว่า "เสนาบดีบังเกิดที่ไหน". เขากล่าวว่า "บังเกิดในมหานรก". อนึ่ง ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้กล่าวอีกว่า "เสนาบดีของพวกท่านมาสู่สำนักของข้าพเจ้าแล้วกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าไม่ทำตามคำของท่านทั้งหลาย ไปตั้งมั่นวาทะของพระสมณโคดม จึงบังเกิดในนรก' แล้วได้ร้องไห้". ในบทว่า เตนุปสงฺกมิ ทิวาวิหารายาติ นี้ เหตุไรจึงไม่ตรัสว่า "ปาฏิหาริยกรณตฺถายา" (เพื่อกระทำปาฏิหาริย์)? เพราะไม่มี. เพราะแม้ความเป็นผู้พร้อมหน้าของเขากับพระองค์ก็ไม่มี, การทำปาฏิหาริย์จะมีแต่ที่ไหน, เพราะเหตุนั้น จึงไม่ตรัสอย่างนั้น แต่ตรัสว่า "ทิวาวิหารายา" (เพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน). ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาอิทธิปาฏิหาริยกถา ၂၀. ဂဟပတိနေစယိကာတိ ဂဟပတိ မဟာသာလာ. တေသဉှိ မဟာဓနဓညနိစယော, တသ္မာ ‘‘နေစယိကာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. အနေကသဟဿာတိ သဟဿေဟိပိ အပရိမာဏဂဏနာ. ဧဝံ မဟတိံ ကိရ ပရိသံ ဌပေတွာ သုနက္ခတ္တံ အညော သန္နိပါတေတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ. တေနေဝ ဘဂဝါ ဧတ္တကံ ကာလံ သုနက္ခတ္တံ ဂဟေတွာ ဝိစရိ. ๒๐. บทว่า คหปติเนจยิกาติ ได้แก่ คหบดีมหาศาล. เพราะว่า คหบดีเหล่านั้นมีกองทรัพย์และข้าวเปลือกมาก เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "เนจยิกา". บทว่า อเนกสหสฺสาติ มีจำนวนนับประมาณมิได้แม้ด้วยพันทั้งหลาย. ได้ยินว่า เว้นสุนักขัตตะเสียแล้ว ผู้อื่นไม่สามารถจะประชุมบริษัทใหญ่ถึงเพียงนี้ได้. ด้วยเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคจึงทรงพาสุนักขัตตะเที่ยวไปตลอดกาลเพียงเท่านี้. ၂၁. ဘယန္တိ စိတ္တုတြာသဘယံ. ဆမ္ဘိတတ္တန္တိ သကလသရီရစလနံ. လောမဟံသောတိ လောမာနံ ဥဒ္ဓဂ္ဂဘာဝေါ. သော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ အတိမဟန္တံ ကထံ ကထေတွာ သဒေဝကေ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလေန သဒ္ဓိံ ပဋိဝိရုဒ္ဓေါ, မယှံ ခေါ ပနဗ္ဘန္တရေ အရဟတ္တံ ဝါ ပါဋိဟာရိယကရဏဟေတု ဝါ နတ္ထိ, သမဏော ပန ဂေါတမော ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿတိ, အထဿ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ မဟာဇနော ‘တွံ ဒါနိ ပါဋိဟာရိယံ ကာတုံ အသက္ကောန္တော ကသ္မာ အတ္တနော ပမာဏမဇာနိတွာ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလေန သဒ္ဓိံ ပဋိမလ္လော ဟုတွာ ဂဇ္ဇသီ’တိ ကဋ္ဌလေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီဟိ ဝိဟေဌေဿတီ’’တိ. တေနဿ မဟာဇနသန္နိပါတဉ္စေဝ တေန ဘဂဝတော စ အာဂမနံ သုတွာ ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ လောမဟံသော ဝါ ဥဒပါဒိ. သော တတော ဒုက္ခာ မုစ္စိတုကာမော တိန္ဒုကခါဏုကပရိဗ္ဗာဇကာရာမံ အဂမာသိ. တမတ္ထံ ဒဿေတုံ အထ ခေါ ဘဂဝါတိအာဒိမာဟ[Pg.11]. တတ္ထ ဥပသင်္ကမီတိ န ကေဝလံ ဥပသင်္ကမိ, ဥပသင်္ကမိတွာ ပန ဒူရံ အဍ္ဎယောဇနန္တရံ ပရိဗ္ဗာဇကာရာမံ ပဝိဋ္ဌော. တတ္ထပိ စိတ္တဿာဒံ အလဘမာနော အန္တန္တေန အာဝိဇ္ဈိတွာ အာရာမပစ္စန္တေ ဧကံ ဂဟနဋ္ဌာနံ ဥပဓာရေတွာ ပါသာဏဖလကေ နိသီဒိ. အထ ဘဂဝါ စိန္တေသိ – ‘‘သစေ အယံ ဗာလော ကဿစိဒေဝ ကထံ ဂဟေတွာ ဣဓာဂစ္ဆေယျ, မာ နဿတု ဗာလော’’တိ ‘‘နိသိန္နပါသာဏဖလကံ တဿ သရီရေ အလ္လီနံ ဟောတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. သဟ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တေန တံ တဿ သရီရေ အလ္လီယိ. သော မဟာအဒ္ဒုဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ ဝိယ ဆိန္နပါဒေါ ဝိယ စ အဟောသိ. ๒๑. บทว่า ภยนฺติ ได้แก่ ความกลัวคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต. บทว่า ฉมฺภิตตฺตนฺติ ได้แก่ ความสั่นแห่งสรีระทั้งสิ้น. บทว่า โลมหํโสติ ได้แก่ ความเป็นผู้มีขนชูชัน. ได้ยินว่า เขาคิดว่า "เราพูดคำที่ใหญ่โตเกินไป เป็นปฏิปักษ์กับอัครบุคคลในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ก็ภายในของเราไม่มีพระอรหัตหรือเหตุแห่งการทำปาฏิหาริย์เลย ส่วนพระสมณโคดมจักทรงทำปาฏิหาริย์ ครั้งนั้น มหาชนเห็นปาฏิหาริย์ของพระองค์แล้ว จักเบียดเบียนด้วยท่อนไม้ ก้อนดิน และท่อนไม้เป็นต้นว่า 'บัดนี้ ท่านไม่สามารถทำปาฏิหาริย์ได้ เหตุไรจึงไม่รู้ประมาณของตน เป็นคู่ต่อสู้กับอัครบุคคลในโลกแล้วยังบันลืออยู่' ดังนี้". เพราะเหตุนั้น เมื่อเขาได้ฟังการประชุมของมหาชนและการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคพร้อมกับมหาชนนั้นแล้ว ความกลัวก็ดี ความสะท้านก็ดี หรือความขนพองสยองเกล้าก็ดี ได้เกิดขึ้นแล้ว. เขาปรารถนาจะพ้นจากทุกข์นั้น จึงได้ไปยังปริพาชการามชื่อตินทุกขานุ. เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข ภควา. ในบทเหล่านั้น บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า มิใช่เพียงเข้าไปเฝ้าเท่านั้น แต่ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้เข้าไปสู่ปริพาชการามซึ่งอยู่ไกลออกไปในระยะทางกึ่งโยชน์. แม้ในที่นั้น ก็ไม่ได้ความสบายใจ จึงเดินวนเวียนไปตามชายขอบ กำหนดที่รกแห่งหนึ่งในท้ายอารามแล้ว นั่งบนแผ่นหิน. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "ถ้าคนพาลนี้ถือเอาคำของใครๆ มาที่นี่ไซร้ คนพาลอย่าได้พินาศเลย" จึงทรงอธิษฐานว่า "ขอแผ่นหินที่นั่งจงติดแนบสนิทกับสรีระของเขา". พร้อมกับจิตที่อธิษฐาน แผ่นหินนั้นก็ได้ติดแนบสนิทกับสรีระของเขา. เขาได้เป็นเหมือนถูกผูกด้วยเครื่องพันธนาการคือขื่อคาใหญ่อย่างดี และเป็นเหมือนคนเท้าขาด. အဿောသီတိ ဣတော စိတော စ ပါထိကပုတ္တံ ပရိယေသမာနာ ပရိသာ တဿ အနုပဒံ ဂန္တွာ နိသိန္နဋ္ဌာနံ ဉတွာ အာဂတေန အညတရေန ပုရိသေန ‘‘တုမှေ ကံ ပရိယေသထာ’’တိ ဝုတ္တေ ပါထိကပုတ္တန္တိ. သော ‘‘တိန္ဒုကခါဏုကပရိဗ္ဗာဇကာရာမေ နိသိန္နော’’တိ ဝုတ္တဝစနေန အဿောသိ. บทว่า อสฺโสสีติ ความว่า บริษัทที่กำลังแสวงหาปาถิกบุตรในที่นั้นๆ ได้ไปตามรอยเท้าของเขา รู้ที่นั่งแล้ว เมื่อบุรุษคนหนึ่งผู้มาแล้วถามว่า "พวกท่านแสวงหาใคร" (และเมื่อบริษัทตอบว่า) "ปาถิกบุตร" เขาได้ฟังด้วยคำที่บุรุษนั้นกล่าวว่า "ท่านนั่งอยู่ในตินทุกขานุปริพาชการาม". ၂၂. သံသပ္ပတီတိ ဩသီဒတိ. တတ္ထေဝ သဉ္စရတိ. ပါဝဠာ ဝုစ္စတိ အာနိသဒဋ္ဌိကာ. ๒๒. บทว่า สํสปฺปตีติ ความว่า ย่อมจมลง. ย่อมเคลื่อนไปในที่นั้นนั่นเอง. กระดูกสะโพก เรียกว่า ปาวฬา. ၂၃. ပရာဘူတရူပေါတိ ပရာဇိတရူပေါ, ဝိနဋ္ဌရူပေါ ဝါ. ๒๓. บทว่า ปราภูตรูโปติ ความว่า มีรูปพ่ายแพ้ หรือมีรูปอันพินาศแล้ว. ၂၅. ဂေါယုဂေဟီတိ ဂေါယုတ္တေဟိ သတမတ္တေဟိ ဝါ သဟဿမတ္တေဟိ ဝါ ယုဂေဟိ. အာဝိဉ္ဆေယျာမာတိ အာကဍ္ဎေယျာမ. ဆိဇ္ဇေယျုန္တိ ဆိန္ဒေယျုံ. ပါထိကပုတ္တော ဝါ ဗန္ဓဋ္ဌာနေ ဆိဇ္ဇေယျ. ๒๕. บทว่า โคยุเคหีติ ความว่า ด้วยแอกทั้งหลายที่เทียมด้วยโค ประมาณร้อยหรือประมาณพัน. บทว่า อาวิญฺเฉยฺยามาติ ความว่า เราพึงฉุด. บทว่า ฉิชฺเชยฺยุนฺติ ความว่า พึงขาด. หรือปาถิกบุตรพึงขาด ณ ที่ที่ถูกผูก. ၂၆. ဒါရုပတ္တိကန္တေဝါသီတိ ဒါရုပတ္တိကဿ အန္တေဝါသီ. တဿ ကိရ ဧတဒဟောသိ ‘‘တိဋ္ဌတု တာဝ ပါဋိဟာရိယံ, သမဏော ဂေါတမော ‘အစေလော ပါထိကပုတ္တော အာသနာပိ န ဝုဋ္ဌဟိဿတီ’တိ အာဟ. ဟန္ဒာဟံ ဂန္တွာ ယေန ကေနစိ ဥပါယေန တံ အာသနာ ဝုဋ္ဌာပေမိ. ဧတ္တာဝတာ စ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပရာဇယော ဘဝိဿတီ’’တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. ๒๖. บทว่า ทารุปตฺติกนฺเตวาสีติ ได้แก่ อันเตวาสิกของทารุปัตติกะ. ได้ยินว่า เขามีความคิดอย่างนี้ว่า "ปาฏิหาริย์จงยกไว้ก่อน พระสมณโคดมตรัสว่า 'อเจลปาถิกบุตรจักไม่ลุกขึ้นจากอาสนะได้' เอาล่ะ เราจะไปแล้วให้อเจลปาถิกบุตรนั้นลุกขึ้นจากอาสนะด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความพ่ายแพ้ของพระสมณโคดมจักมี". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้. ၂၇. သီဟဿာတိ စတ္တာရော သီဟာ တိဏသီဟော စ ကာဠသီဟော စ ပဏ္ဍုသီဟော စ ကေသရသီဟော စ. တေသံ စတုန္နံ သီဟာနံ ကေသရသီဟော အဂ္ဂတံ ဂတော, သော ဣဓာဓိပ္ပေတော. မိဂရညောတိ သဗ္ဗစတုပ္ပဒါနံ ရညော. အာသယန္တိ နိဝါသံ. သီဟနာဒန္တိ အဘီတနာဒံ. ဂေါစရာယ [Pg.12] ပက္ကမေယျန္တိ အာဟာရတ္ထာယ ပက္ကမေယျံ. ဝရံ ဝရန္တိ ဥတ္တမုတ္တမံ, ထူလံ ထူလန္တိ အတ္ထော. မုဒုမံသာနီတိ မုဒူနိ မံသာနိ. ‘‘မဓုမံသာနီ’’တိပိ ပါဌော, မဓုရမံသာနီတိ အတ္ထော. အဇ္ဈုပေယျန္တိ ဥပဂစ္ဆေယျံ. သီဟနာဒံ နဒိတွာတိ ယေ ဒုဗ္ဗလာ ပါဏာ, တေ ပလာယန္တူတိ အတ္တနော သူရဘာဝသန္နိဿိတေန ကာရုညေန နဒိတွာ. ๒๗. ในคำว่า สีหสฺส นั้น ราชสีห์มี ๔ จำพวก คือ ติณสีหะ (ราชสีห์กินหญ้า) ๑ กาฬสีหะ (ราชสีห์สีดำ) ๑ ปัณฑุสีหะ (ราชสีห์สีซีด) ๑ และเกสรีสีหะ (ราชสีห์มีสร้อยคอ) ๑ บรรดาราชสีห์ ๔ จำพวกนั้น เกสรีสีหะถึงความเป็นเลิศ ในที่นี้ประสงค์ถึงเกสรีสีหะนั้น บทว่า มิครญฺโญ ความว่า เป็นราชาของสัตว์สี่เท้าทั้งปวง บทว่า อาสยํ ความว่า ที่อยู่ บทว่า สีหนาทํ ความว่า เสียงที่ไม่หวาดกลัว บทว่า โคจราย ปกฺกเมยฺยํ ความว่า พึงหลีกไปเพื่ออาหาร บทว่า วรํ วรํ ความว่า ดีเยี่ยมที่สุด บทว่า ถูลํ ถูลํ ก็มีความหมายเดียวกัน บทว่า มุทุมํสานิ ความว่า เนื้อที่อ่อนนุ่ม อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า มธุรสํสานิ ก็มี ความว่า เนื้อที่มีรสหวาน บทว่า อชฺฌุเปยฺยํ ความว่า พึงเข้าไปใกล้ บทว่า สีหนาทํ นทิตฺวา ความว่า บันลือสีหนาทด้วยความกรุณาอันอาศัยความเป็นผู้กล้าหาญของตนว่า สัตว์เหล่าใดที่อ่อนแอ สัตว์เหล่านั้นจงหนีไป ၂၈. ဝိဃာသသံဝဍ္ဎောတိ ဝိဃာသေန သံဝဍ္ဎော, ဝိဃာသံ ဘက္ခိတာ တိရိတ္တမံသံ ခါဒိတွာ ဝဍ္ဎိတော. ဒိတ္တောတိ ဒပ္ပိတော ထူလသရီရော. ဗလဝါတိ ဗလသမ္ပန္နော. ဧတဒဟောသီတိ ကသ္မာ အဟောသိ? အသ္မိမာနဒေါသေန. ๒๘. บทว่า วิฆาสสํวฑฺโฒ ความว่า เจริญด้วยเดน คือเจริญเพราะกินเนื้อที่เป็นเดนที่เขากินแล้ว บทว่า ทิตฺโต ความว่า ทะนงตัว มีร่างกายอ้วนพี บทว่า พลวา ความว่า สมบูรณ์ด้วยกำลัง บทว่า เอตทโหสิ ความว่า ความคิดนั้นได้เกิดขึ้น (แก่สุนัขจิ้งจอกนั้น) เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) เพราะโทษคืออัสมิมานะ (ความถือตัวว่าเป็นเรา) တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ – ဧကဒိဝသံ ကိရ သော သီဟော ဂေါစရတော နိဝတ္တမာနော တံ သိင်္ဂါလံ ဘယေန ပလာယမာနံ ဒိသွာ ကာရုညဇာတော ဟုတွာ ‘‘ဝယသ, မာ ဘာယိ, တိဋ္ဌ ကော နာမ တွ’’န္တိ အာဟ. ဇမ္ဗုကော နာမာဟံ သာမီတိ. ဝယသ, ဇမ္ဗုက, ဣတော ပဋ္ဌာယ မံ ဥပဋ္ဌာတုံ သက္ခိဿသီတိ. ဥပဋ္ဌဟိဿာမီတိ. သော တတော ပဋ္ဌာယ ဥပဋ္ဌာတိ. သီဟော ဂေါစရတော အာဂစ္ဆန္တော မဟန္တံ မဟန္တံ မံသခဏ္ဍံ အာဟရတိ. သော တံ ခါဒိတွာ အဝိဒူရေ ပါသာဏပိဋ္ဌေ ဝသတိ. သော ကတိပါဟစ္စယေနေဝ ထူလသရီရော မဟာခန္ဓော ဇာတော. အထ နံ သီဟော အဝေါစ – ‘‘ဝယသ, ဇမ္ဗုက, မမ ဝိဇမ္ဘနကာလေ အဝိဒူရေ ဌတွာ ‘ဝိရောစ သာမီ’တိ ဝတ္တုံ သက္ခိဿသီ’’တိ. သက္ကောမိ သာမီတိ. သော တဿ ဝိဇမ္ဘနကာလေ တထာ ကရောတိ. တေန သီဟဿ အတိရေကော အသ္မိမာနော ဟောတိ. ในเรื่องนั้น มีลำดับเรื่องดังนี้ - ได้ยินว่า วันหนึ่ง ราชสีห์นั้นเมื่อกลับจากที่หาอาหาร ได้เห็นสุนัขจิ้งจอกนั้นกำลังหนีไปด้วยความกลัว จึงเกิดความสงสารแล้วกล่าวว่า "สหาย อย่ากลัวเลย จงหยุดก่อน ท่านชื่ออะไร" (สุนัขจิ้งจอกตอบว่า) "ข้าแต่นาย ข้าพเจ้าชื่อชัมพุกะ" (ราชสีห์ถามว่า) "สหายชัมพุกะ ตั้งแต่นี้ไป ท่านจะสามารถรับใช้เราได้หรือไม่" (สุนัขจิ้งจอกตอบว่า) "ข้าพเจ้าจะรับใช้" ตั้งแต่นั้นมา สุนัขจิ้งจอกนั้นก็คอยรับใช้ ราชสีห์เมื่อกลับจากที่หาอาหาร ก็นำชิ้นเนื้อใหญ่ๆ มาให้ สุนัขจิ้งจอกนั้นกินเนื้อนั้นแล้ว ก็อาศัยอยู่บนแผ่นหินไม่ไกลนัก เพียงไม่กี่วันผ่านไป สุนัขจิ้งจอกนั้นก็มีร่างกายอ้วนพี มีคอใหญ่ ครั้งนั้น ราชสีห์ได้กล่าวกับสุนัขจิ้งจอกนั้นว่า "สหายชัมพุกะ ในเวลาที่เราบิดกาย ท่านจะสามารถยืนอยู่ไม่ไกลแล้วกล่าวว่า 'ขอจงรุ่งเรืองเถิด นาย' ได้หรือไม่" (สุนัขจิ้งจอกตอบว่า) "ข้าพเจ้าสามารถ นาย" ในเวลาที่ราชสีห์นั้นบิดกาย สุนัขจิ้งจอกนั้นก็ทำเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ราชสีห์จึงมีอัสมิมานะ (ความถือตัว) ยิ่งขึ้น အထေကဒိဝသံ ဇရသိင်္ဂါလော ဥဒကသောဏ္ဍိယံ ပါနီယံ ပိဝန္တော အတ္တနော ဆာယံ ဩလောကေန္တော အဒ္ဒသ အတ္တနော ထူလသရီရတဉ္စေဝ မဟာခန္ဓတဉ္စ. ဒိသွာ ‘ဇရသိင်္ဂါလောသ္မီ’တိ မနံ အကတွာ ‘‘အဟမ္ပိ သီဟော ဇာတော’’တိ မညိ. တတော အတ္တနာဝ အတ္တာနံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝယသ, ဇမ္ဗုက, ယုတ္တံ နာမ တဝ ဣမိနာ အတ္တဘာဝေန ပရဿ ဥစ္ဆိဋ္ဌမံသံ ခါဒိတုံ, ကိံ တွံ ပုရိသော န ဟောသိ, သီဟဿာပိ စတ္တာရော ပါဒါ ဒွေ ဒါဌာ ဒွေ ကဏ္ဏာ ဧကံ နင်္ဂုဋ္ဌံ, တဝပိ သဗ္ဗံ တထေဝ, ကေဝလံ တဝ ကေသရဘာရမတ္တမေဝ နတ္ထီ’’တိ. တဿေဝံ စိန္တယတော အသ္မိမာနော ဝဍ္ဎိ. အထဿ တေန အသ္မိမာနဒေါသေန ဧတံ ‘‘ကော စာဟ’’န္တိအာဒိ မညိတမဟောသိ. တတ္ထ ကော စာဟန္တိ အဟံ ကော, သီဟော မိဂရာဇာ ကော, န မေ ဉာတိ, န သာမိကော, ကိမဟံ [Pg.13] တဿ နိပစ္စကာရံ ကရောမီတိ အဓိပ္ပာယော. သိင်္ဂါလကံယေဝါတိ သိင်္ဂါလရဝမေဝ. ဘေရဏ္ဍကံယေဝါတိ အပ္ပိယအမနာပသဒ္ဒမေဝ. ကေ စ ဆဝေ သိင်္ဂါလေတိ ကော စ လာမကော သိင်္ဂါလော. ကေ ပန သီဟနာဒေတိ ကော ပန သီဟနာဒေါ သိင်္ဂါလဿ စ သီဟနာဒဿ စ ကော သမ္ဗန္ဓောတိ အဓိပ္ပာယော. သုဂတာပဒါနေသူတိ သုဂတလက္ခဏေသု. သုဂတဿ သာသနသမ္ဘူတာသု တီသု သိက္ခာသု. ကထံ ပနေသ တတ္ထ ဇီဝတိ? ဧတဿ ဟိ စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒဒမာနာ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နာနံ သမ္ဗုဒ္ဓါနံ ဒေမာတိ ဒေန္တိ, တေန ဧသ အဗုဒ္ဓေါ သမာနော ဗုဒ္ဓါနံ နိယာမိတပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တော သုဂတာပဒါနေသု ဇီဝတိ နာမ. သုဂတာတိရိတ္တာနီတိ တေသံ ကိရ ဘောဇနာနိ ဒဒမာနာ ဗုဒ္ဓါနဉ္စ ဗုဒ္ဓသာဝကာနဉ္စ ဒတွာ ပစ္ဆာ အဝသေသံ သာယနှသမယေ ဒေန္တိ. ဧဝမေသ သုဂတာတိရိတ္တာနိ ဘုဉ္ဇတိ နာမ. တထာဂတေတိ တထာဂတံ အရဟန္တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အာသာဒေတဗ္ဗံ ဃဋ္ဋယိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ‘‘တထာဂတေ’’တိအာဒီနိ ဥပယောဂဗဟုဝစနာနေဝ. အာသာဒေတဗ္ဗန္တိ ဣဒမ္ပိ ဗဟုဝစနမေဝ ဧကဝစနံ ဝိယ ဝုတ္တံ. အာသာဒနာတိ အဟံ ဗုဒ္ဓေန သဒ္ဓိံ ပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမီတိ ဃဋ္ဋနာ. ครั้งนั้น วันหนึ่ง สุนัขจิ้งจอกแก่ขณะดื่มน้ำในบ่อน้ำ มองดูเงาของตน ก็ได้เห็นความที่ตนมีร่างกายอ้วนพีและมีคอใหญ่ ครั้นเห็นแล้ว ไม่ได้ใส่ใจว่า "เราเป็นสุนัขจิ้งจอกแก่" แต่กลับสำคัญตนว่า "แม้เราก็ได้เป็นราชสีห์แล้ว" จากนั้น มันจึงกล่าวกับตนเองดังนี้ว่า "สหายชัมพุกะ สมควรแล้วหรือที่ท่านซึ่งมีอัตภาพเช่นนี้ จะกินเนื้อเดนของผู้อื่น ท่านไม่ใช่บุรุษหรือไร แม้ราชสีห์ก็มีเท้า ๔ เท้า เขี้ยว ๒ เขี้ยว หู ๒ หู หาง ๑ หาง แม้ท่านก็มีทั้งหมดเหมือนกัน เพียงแต่ท่านไม่มีภาระคือสร้อยคอเท่านั้น" เมื่อมันคิดอย่างนั้น อัสมิมานะของมันก็เจริญขึ้น ครั้งนั้น เพราะโทษคืออัสมิมานะ ความคิดนี้คือ "เราเป็นใคร" เป็นต้น ได้เกิดขึ้นแก่มัน ในบทเหล่านั้น บทว่า โก จาหํ ความว่า เราเป็นใคร ราชสีห์ผู้เป็นราชาของสัตว์เป็นใคร เขาไม่ใช่ญาติของเรา ไม่ใช่เจ้านายของเรา ทำไมเราจะต้องทำการนอบน้อมต่อเขา นี่คือความหมาย บทว่า สิงฺคาลกํเยว ความว่า เสียงของสุนัขจิ้งจอกนั่นเอง บทว่า เภรณฺฑกํเยว ความว่า เสียงที่ไม่น่ารัก ไม่น่าพอใจนั่นเอง บทว่า เก จ ฉเว สิงฺคาเล ความว่า สุนัขจิ้งจอกที่เลวทรามคืออะไร บทว่า เก ปน สีหนาเท ความว่า ก็สีหนาทคืออะไร ความเกี่ยวข้องระหว่างสุนัขจิ้งจอกกับสีหนาทคืออะไร นี่คือความหมาย บทว่า สุคตาปทาเนสุ ความว่า ในลักษณะของพระสุคต ในสิกขา ๓ ที่เกิดขึ้นในศาสนาของพระสุคต ก็ปริพาชกนั้นดำรงชีพอยู่ในสิกขา ๓ นั้นได้อย่างไร จริงอยู่ ชนทั้งหลายผู้ให้ปัจจัย ๔ แก่ปริพาชกนั้น ย่อมให้ด้วยคิดว่า "เราถวายแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น" เพราะเหตุนั้น ปริพาชกนั้นแม้ไม่ใช่พระพุทธเจ้า แต่เมื่อบริโภคปัจจัยที่เขาอุทิศถวายแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย จึงชื่อว่าดำรงชีพอยู่ในสุคตาปทาน (คือสิกขา ๓) บทว่า สุคตาติริตฺตานิ ความว่า ได้ยินว่า ชนทั้งหลายผู้ให้โภชนะแก่ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นถวายแด่พระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวกทั้งหลายแล้ว ภายหลังจึงให้ส่วนที่เหลือในเวลาเย็น ด้วยเหตุนี้ ปริพาชกนั้นจึงชื่อว่าบริโภคอาหารอันเป็นเดนของพระสุคต บทว่า ตถาคเต ความว่า พึงล่วงเกิน พึงกระทบกระทั่งพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตถาคเต เป็นต้น เป็นอุปโยคพหูพจนะ (พหูพจนะที่ใช้ในความหมายของเอกพจนะ) แม้บทว่า อาสาเทตพฺพํ นี้ก็เป็นพหูพจนะ แต่กล่าวไว้เหมือนเป็นเอกพจนะ บทว่า อาสทนา ความว่า การกระทบกระทั่งด้วยคิดว่า "เราจะทำปาฏิหาริย์ร่วมกับพระพุทธเจ้า" ၂၉. သမေက္ခိယာနာတိ သမေက္ခိတွာ, မညိတွာတိ အတ္ထော. အမညီတိ ပုန အမညိတ္ထ ကောတ္ထူတိ သိင်္ဂါလော. ๒๙. บทว่า สเมกฺขิยาน ความว่า พิจารณาแล้ว, สำคัญผิดแล้ว, นี้คือความหมาย บทว่า อมญฺญิ ความว่า ได้สำคัญผิดอีก บทว่า โกฏฺฐุ คือ สุนัขจิ้งจอก ၃၀. အတ္တာနံ ဝိဃာသေ သမေက္ခိယာတိ သောဏ္ဍိယံ ဥစ္ဆိဋ္ဌောဒကေ ထူလံ အတ္တဘာဝံ ဒိသွာ. ယာဝ အတ္တာနံ န ပဿတီတိ ယာဝ အဟံ သီဟဝိဃာသသံဝဍ္ဎိတကော ဇရသိင်္ဂါလောတိ ဧဝံ ယထာဘူတံ အတ္တာနံ န ပဿတိ. ဗျဂ္ဃောတိ မညတီတိ သီဟောဟမသ္မီတိ မညတိ, သီဟေန ဝါ သမာနဗလော ဗျဂ္ဃောယေဝ အဟန္တိ မညတိ. ๓๐. บทว่า อตฺตานํ วิฆาเส สเมกฺขิย ความว่า ได้เห็นอัตภาพที่อ้วนพีของตนในน้ำเดนในบ่อน้ำ บทว่า ยาว อตฺตานํ น ปสฺสติ ความว่า ตราบใดที่ยังไม่เห็นตนตามความเป็นจริงว่า "เราเป็นเพียงสุนัขจิ้งจอกแก่ที่เจริญเติบโตด้วยเดนของราชสีห์" บทว่า พฺยคฺโฆติ มญฺญติ ความว่า สำคัญว่า "เราเป็นราชสีห์" หรือสำคัญว่า "เราเป็นเสือโคร่งผู้มีกำลังเสมอด้วยราชสีห์" ၃၁. ဘုတွာန ဘေကေတိ အာဝါဋမဏ္ဍူကေ ခါဒိတွာ. ခလမူသိကာယောတိ ခလေသု မူသိကာယော စ ခါဒိတွာ. ကဋသီသု ခိတ္တာနိ စ ကောဏပါနီတိ သုသာနေသု ဆဍ္ဍိတကုဏပါနိ စ ခါဒိတွာ. မဟာဝနေတိ မဟန္တေ ဝနသ္မိံ. သုညဝနေတိ တုစ္ဆဝနေ. ဝိဝဍ္ဎောတိ ဝဍ္ဎိတော. တထေဝ သော သိင်္ဂါလကံ အနဒီတိ ဧဝံ သံဝဍ္ဎောပိ မိဂရာဇာဟမသ္မီတိ မညိတွာပိ ယထာ ပုဗ္ဗေ ဒုဗ္ဗလသိင်္ဂါလကာလေ, တထေဝ သော သိင်္ဂါလရဝံယေဝ အရဝီတိ[Pg.14]. ဣမာယပိ ဂါထာယ ဘေကာဒီနိ ဘုတွာ ဝဍ္ဎိတသိင်္ဂါလော ဝိယ လာဘသက္ကာရဂိဒ္ဓေါ တွန္တိ ပါထိကပုတ္တမေဝ ဃဋ္ဋေသိ. ๓๑. บทว่า ภุตฺวาน เภเก ความว่า กินกบในบ่อ บทว่า ขลมูสิกาโย ความว่า และกินหนูในลานนวดข้าว บทว่า กฏสีสุ ขิตฺตานิ จ โกณปานิ ความว่า และกินซากศพที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า บทว่า มหาวเน ความว่า ในป่าใหญ่ บทว่า สุญฺญวเน ความว่า ในป่าที่ว่างเปล่า บทว่า วิวฑฺโฒ ความว่า เจริญเติบโตแล้ว บทว่า ตเถว โส สิงฺคาลกํ อนทิ ความว่า แม้จะเจริญเติบโตขึ้นอย่างนั้น และแม้จะสำคัญตนว่า "เราเป็นราชาของสัตว์" ก็ยังคงส่งเสียงร้องอย่างสุนัขจิ้งจอกเหมือนเมื่อครั้งยังเป็นสุนัขจิ้งจอกที่อ่อนแอในกาลก่อน แม้ด้วยคาถานี้ พระผู้มีพระภาคก็ทรงกระทบกระทั่งปาถิกบุตรนั่นเองว่า "ท่านเป็นผู้ละโมบในลาภและสักการะ เหมือนสุนัขจิ้งจอกที่เติบโตเพราะกินกบเป็นต้น" နာဂေဟီတိ ဟတ္ထီဟိ. မဟာဗန္ဓနာတိ မဟတာ ကိလေသဗန္ဓနာ မောစေတွာ. မဟာဝိဒုဂ္ဂါတိ မဟာဝိဒုဂ္ဂံ နာမ စတ္တာရော ဩဃာ. တတော ဥဒ္ဓရိတွာ နိဗ္ဗာနထလေ ပတိဋ္ဌပေတွာ. บทว่า นาเคหิ ความว่า ด้วยช้างทั้งหลาย บทว่า มหาพนฺธนา ความว่า ทรงให้พ้นแล้วจากเครื่องผูกอันยิ่งใหญ่คือกิเลส บทว่า มหาวิคุคฺคา ความว่า ที่ชื่อว่า มหาวิคุคฺคะ (ทางที่ไปได้ยากยิ่ง) ได้แก่ โอฆะ ๔ ทรงยกขึ้นจากโอฆะ ๔ นั้นแล้ว ให้ประดิษฐานอยู่บนพื้นดินคือพระนิพพาน အဂ္ဂညပညတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยเรื่องบัญญัติสิ่งที่เลิศ ၃၆. ဣတိ ‘‘ဘဂဝါ ဧတ္တကေန ကထာမဂ္ဂေန ပါဋိဟာရိယံ န ကရောတီ’’တိ ပဒဿ အနုသန္ဓိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ‘‘န အဂ္ဂညံ ပညာပေတီ’’တိ ဣမဿ အနုသန္ဓိံ ဒဿေန္တော အဂ္ဂညဉ္စာဟန္တိ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ အဂ္ဂညဉ္စာဟန္တိ အဟံ, ဘဂ္ဂဝ, အဂ္ဂညဉ္စ ပဇာနာမိ လောကုပ္ပတ္တိစရိယဝံသဉ္စ. တဉ္စ ပဇာနာမီတိ န ကေဝလံ အဂ္ဂညမေဝ, တဉ္စ အဂ္ဂညံ ပဇာနာမိ. တတော စ ဥတ္တရိတရံ သီလသမာဓိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သဗ္ဗညုတညာဏာ ပဇာနာမိ. တဉ္စ ပဇာနံ န ပရာမသာမီတိ တဉ္စ ပဇာနန္တောပိ အဟံ ဣဒံ နာမ ပဇာနာမီတိ တဏှာဒိဋ္ဌိမာနဝသေန န ပရာမသာမိ. နတ္ထိ တထာဂတဿ ပရာမာသောတိ ဒီပေတိ. ပစ္စတ္တညေဝ နိဗ္ဗုတိ ဝိဒိတာတိ အတ္တနာယေဝ အတ္တနိ ကိလေသနိဗ္ဗာနံ ဝိဒိတံ. ယဒဘိဇာနံ တထာဂတောတိ ယံ ကိလေသနိဗ္ဗာနံ ဇာနန္တော တထာဂတော. နော အနယံ အာပဇ္ဇတီတိ အဝိဒိတနိဗ္ဗာနာ တိတ္ထိယာ ဝိယ အနယံ ဒုက္ခံ ဗျသနံ နာပဇ္ဇတိ. ๓๖. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความสืบต่อแห่งบทว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงกระทำปาฏิหาริย์ด้วยแนวแห่งถ้อยคำเพียงเท่านี้' ดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความสืบต่อแห่งบทว่า 'ไม่ทรงบัญญัติอัคคัญญะ' จึงทรงเริ่มเทศนาว่า 'อัคคัญญัญจาหัง' เป็นต้น ในเทศนานั้น บทว่า 'อัคคัญญัญจาหัง' ความว่า ดูก่อนภัคควะ เราย่อมรู้แจ้งซึ่งอัคคัญญะและวงศ์แห่งความเป็นไปในการเกิดขึ้นแห่งโลก บทว่า 'ตัญจ ปชานามิ' ความว่า เรามิใช่รู้แจ้งเพียงแต่อัคคัญญะเท่านั้น แต่เรารู้แจ้งซึ่งอัคคัญญะนั้นด้วย และเรารู้แจ้งซึ่งธรรมที่ยิ่งกว่านั้นขึ้นไป เริ่มตั้งแต่ศีลสมาธิไปจนถึงสัพพัญญุตญาณ บทว่า 'ตัญจ ปชานัง น ปรามสามิ' ความว่า แม้เรารู้แจ้งซึ่งธรรมนั้นอยู่ ก็ไม่ลูบคลำด้วยอำนาจแห่งตัณหา ทิฏฐิ และมานะว่า 'เรารู้แจ้งธรรมชื่อนี้' ทรงแสดงว่า การลูบคลำของตถาคตไม่มี บทว่า 'ปัจจัตตัญเญว นิพพุติ วิติทา' ความว่า ความดับกิเลสเป็นสิ่งที่ตนรู้ได้ด้วยตนเองในตน บทว่า 'ยทภิชานัง ตถาคโต' ความว่า ตถาคตผู้รู้แจ้งซึ่งความดับกิเลสใด บทว่า 'โน อนยัง อาปัชชติ' ความว่า ย่อมไม่ถึงความพินาศ คือ ทุกข์และความเสื่อม เหมือนพวกเดียรถีย์ผู้ไม่รู้แจ้งนิพพาน ၃၇. ဣဒါနိ ယံ တံ တိတ္ထိယာ အဂ္ဂညံ ပညပေန္တိ, တံ ဒဿေန္တော သန္တိ ဘဂ္ဂဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣဿရကုတ္တံ ဗြဟ္မကုတ္တန္တိ ဣဿရကတံ ဗြဟ္မကတံ, ဣဿရနိမ္မိတံ ဗြဟ္မနိမ္မိတန္တိ အတ္ထော. ဗြဟ္မာ ဧဝ ဟိ ဧတ္ထ အာဓိပစ္စဘာဝေန ဣဿရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာစရိယကန္တိ အာစရိယဘာဝံ အာစရိယဝါဒံ. တတ္ထ အာစရိယဝါဒေါ အဂ္ဂညံ. အဂ္ဂညံ ပန ဧတ္ထ ဒေသိတန္တိ ကတွာ သော အဂ္ဂညံ တွေဝ ဝုတ္တော. ကထံ ဝိဟိတကန္တိ ကေန ဝိဟိတံ ကိန္တိ ဝိဟိတံ. သေသံ ဗြဟ္မဇာလေ ဝိတ္ထာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๓๗. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอัคคัญญะที่พวกเดียรถีย์บัญญัติกันนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'สันติ ภัคควะ' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'อิสฺสรกุตฺตํ พฺรหฺมกุตฺตํ' ความว่า อันอิศวรสร้าง อันพรหมสร้าง อันอิศวรเนรมิต อันพรหมเนรมิต จริงอยู่ ในที่นี้ พึงทราบว่าพรหมเท่านั้นชื่อว่าอิศวร เพราะมีภาวะเป็นใหญ่ บทว่า 'อาจริยกัง' ได้แก่ ภาวะแห่งอาจารย์ หรือวาทะของอาจารย์ ในบทนั้น วาทะของอาจารย์ชื่อว่าอัคคัญญะ แต่เพราะทรงแสดงอัคคัญญะในวาทะของอาจารย์นี้ ฉะนั้น วาทะนั้นจึงถูกเรียกว่าอัคคัญญะนั่นเอง บทว่า 'กถํ วิหิตกัง' ความว่า อันใครจัดแจง อย่างไรจัดแจง ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่ขยายไว้แล้วในพรหมชาลสูตรนั่นเทียว ၄၁. ခိဍ္ဍာပဒေါသိကန္တိ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကမူလံ. ๔๑. บทว่า 'ขิฑฺฑาปโทสิกา' ได้แก่ มีพวกขิฑฑาปโทสิกเทวดาเป็นต้นเหตุ ၄၇. အသတာတိ [Pg.15] အဝိဇ္ဇမာနေန, အသံဝိဇ္ဇမာနဋ္ဌေနာတိ အတ္ထော. တုစ္ဆာတိ တုစ္ဆေန အန္တောသာရဝိရဟိတေန. မုသာတိ မုသာဝါဒေန. အဘူတေနာတိ ဘူတတ္ထဝိရဟိတေန. အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ အဘိအာစိက္ခန္တိ. ဝိပရီတောတိ ဝိပရီတသညော ဝိပရီတစိတ္တော. ဘိက္ခဝေါ စာတိ န ကေဝလံ သမဏော ဂေါတမောယေဝ, ယေ စ အဿ အနုသိဋ္ဌိံ ကရောန္တိ, တေ ဘိက္ခူ စ ဝိပရီတာ. အထ ယံ သန္ဓာယ ဝိပရီတောတိ ဝဒန္တိ, တံ ဒဿေတုံ သမဏော ဂေါတမောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. သုဘံ ဝိမောက္ခန္တိ ဝဏ္ဏကသိဏံ. အသုဘန္တွေဝါတိ သုဘဉ္စ အသုဘဉ္စ သဗ္ဗံ အသုဘန္တိ ဧဝံ ပဇာနာတိ. သုဘန္တွေဝ တသ္မိံ သမယေတိ သုဘန္တိ ဧဝ စ တသ္မိံ သမယေ ပဇာနာတိ, န အသုဘံ. ဘိက္ခဝေါ စာတိ ယေ တေ ဧဝံ ဝဒန္တိ, တေသံ ဘိက္ခဝေါ စ အန္တေဝါသိကသမဏာ ဝိပရီတာ. ပဟောတီတိ သမတ္ထော ပဋိဗလော. ๔๗. บทว่า 'อสตา' ความว่า ด้วยสิ่งไม่มีอยู่ คือมีเนื้อหาที่ไม่มีอยู่จริง บทว่า 'ตุจฺฉา' ความว่า ด้วยคำว่างเปล่า คือปราศจากสาระภายใน บทว่า 'มุสา' ความว่า ด้วยคำเท็จ บทว่า 'อภูเตน' ความว่า ด้วยสิ่งที่ไม่เป็นจริง คือปราศจากเนื้อหาที่เป็นจริง บทว่า 'อพฺภาจิกฺขนฺติ' คือ กล่าวตู่ บทว่า 'วิปรีโต' คือ มีสัญญาคลาดเคลื่อน มีจิตคลาดเคลื่อน บทว่า 'ภิกฺขโว จ' ความว่า มิใช่เพียงพระสมณโคดมเท่านั้น แม้ภิกษุเหล่าใดปฏิบัติตามคำสอนของท่าน ภิกษุเหล่านั้นก็มีความเห็นคลาดเคลื่อน บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงเรื่องที่พวกเขากล่าวอ้างว่า 'มีความเห็นคลาดเคลื่อน' จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'สมโณ โคตโม' บทว่า 'สุภํ วิโมกฺขํ' ได้แก่ วรรณกสิณ บทว่า 'อสุภนฺเตฺวว' ความว่า รู้แจ้งทั้งสุภะและอสุภะทั้งหมดว่าเป็นอสุภะ บทว่า 'สุภนฺเตฺวว ตสฺมึ สมเย' ความว่า ในสมัยนั้น ย่อมรู้แจ้งว่าเป็นสุภะเท่านั้น ไม่รู้แจ้งว่าเป็นอสุภะ บทว่า 'ภิกฺขโว จ' ความว่า ภิกษุทั้งหลาย คือสมณะผู้เป็นอันเตวาสิกของสมณพราหมณ์เหล่านั้นที่กล่าวอย่างนี้ ย่อมมีความเห็นคลาดเคลื่อน บทว่า 'ปโหติ' คือ สามารถ อาจหาญ ၄၈. ဒုက္ကရံ ခေါတိ အယံ ပရိဗ္ဗာဇကော ယဒိဒံ ‘‘ဧဝံပသန္နော အဟံ, ဘန္တေ’’တိအာဒိမာဟ, တံ သာဌေယျေန ကောဟညေန အာဟ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော မယှံ ဧတ္တကံ ဓမ္မကထံ ကထေသိ, တမဟံ သုတွာပိ ပဗ္ဗဇိတုံ န သက္ကောမိ, မယာ ဧတဿ သာသနံ ပဋိပန္နသဒိသေန ဘဝိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. တတော သော သာဌေယျေန ကောဟညေန ဧဝမာဟ. တေနဿ ဘဂဝါ မမ္မံ ဃဋ္ဋေန္တော ဝိယ ‘‘ဒုက္ကရံ ခေါ ဧတံ, ဘဂ္ဂဝ တယာ အညဒိဋ္ဌိကေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. သာဓုကမနုရက္ခာတိ သုဋ္ဌု အနုရက္ခ. ๔๘. บทว่า ทุกฺกรํ โข... ปริพาชกนี้กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสอย่างนี้' ใด เขากล่าวคำนั้นด้วยความโอ้อวด ด้วยความหลอกลวง ได้ยินว่า เขามีความคิดอย่างนี้ว่า 'พระสมณโคดมได้ตรัสธรรมกถาแก่เราเพียงเท่านี้ แม้เราฟังแล้วก็ไม่สามารถจะบวชได้ เราควรเป็นผู้เป็นเสมือนปฏิบัติตามศาสนาของท่าน' ลำดับนั้น เขาจึงกล่าวอย่างนั้นด้วยความโอ้อวด ด้วยความหลอกลวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภัคควะ การที่ท่านผู้มีความเห็นอื่นจะทำเช่นนั้น เป็นการทำได้ยาก' แก่เขา ประหนึ่งว่าทรงกระทบมรรฆ (แผลร้าย) คำนั้นมีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในโปฏฐปาทสูตรนั่นเอง บทว่า สาธุกมนุรกฺขา คือ จงรักษาไว้ให้ดี ဣတိ ဘဂဝါ ပသာဒမတ္တာနုရက္ခဏေ ပရိဗ္ဗာဇကံ နိယောဇေသိ. သောပိ ဧဝံ မဟန္တံ သုတ္တန္တံ သုတွာပိ နာသက္ခိ ကိလေသက္ခယံ ကာတုံ. ဒေသနာ ပနဿ အာယတိံ ဝါသနာယ ပစ္စယော အဟောသိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชักชวนปริพาชกในการรักษาไว้ซึ่งความเลื่อมใสเพียงเท่านั้น แม้ปริพาชกนั้น ฟังพระสูตรที่ยิ่งใหญ่อย่างนี้แล้ว ก็ไม่สามารถกระทำความสิ้นไปแห่งกิเลสได้ แต่เทศนาได้เป็นปัจจัยเพื่ออบรมวาสนาในอนาคตแก่เขา ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง ดังนี้แล သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี ပါထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาปาฏิกสูตร จบแล้ว ၂. ဥဒုမ္ဗရိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาอุทุมพริกสูตร နိဂြောဓပရိဗ္ဗာဇကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ พรรณนาเรื่องนิโครธปริพาชก ၄၉. ဧဝံ [Pg.16] မေ သုတန္တိ ဥဒုမ္ဗရိကသုတ္တံ. တတြာယမပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ – ပရိဗ္ဗာဇကောတိ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော. ဥဒုမ္ဗရိကာယ ပရိဗ္ဗာဇကာရာမေတိ ဥဒုမ္ဗရိကာယ ဒေဝိယာ သန္တကေ ပရိဗ္ဗာဇကာရာမေ. သန္ဓာနောတိ တဿ နာမံ. အယံ ပန မဟာနုဘာဝေါ ပရိဝါရေတွာ ဝိစရန္တာနံ ပဉ္စန္နံ ဥပါသကသတာနံ အဂ္ဂပုရိသော အနာဂါမီ ဘဂဝတာ မဟာပရိသမဇ္ဈေ ဧဝံ သံဝဏ္ဏိတော – ๔๙. พระสูตรว่า 'เอวํ เม สุตํ' คือ อุทุมพริกสูตร ในพระสูตรนั้น การพรรณนาบทตามลำดับมีดังนี้ บทว่า 'ปริพฺพาชโก' ได้แก่ ฉันนปริพาชก บทว่า 'อุทุมฺพริกาย ปริพฺพาชการาเม' คือ ในอารามของปริพาชก อันเป็นสมบัติของพระนางอุทุมพริกาเทวี บทว่า 'สนฺธาโน' เป็นชื่อของเขา ส่วนท่านผู้นี้เป็นผู้มีอานุภาพมาก เป็นบุรุษผู้เลิศในบรรดาอุบาสก ๕๐๐ คนผู้แวดล้อมเที่ยวไป เป็นพระอนาคามี ได้รับการสรรเสริญจากพระผู้มีพระภาคเจ้าท่ามกลางมหาบริษัทอย่างนี้ว่า – ‘‘ဆဟိ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော သန္ဓာနော ဂဟပတိ တထာဂတေ နိဋ္ဌင်္ဂတော သဒ္ဓမ္မေ ဣရိယတိ. ကတမေဟိ ဆဟိ? ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန ဓမ္မေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သံဃေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန အရိယေန သီလေန အရိယေန ဉာဏေန အရိယာယ ဝိမုတ္တိယာ. ဣမေဟိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဆဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော သန္ဓာနော ဂဟပတိ တထာဂတေ နိဋ္ဌင်္ဂတော သဒ္ဓမ္မေ ဣရိယတီ’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၂၀-၁၃၉). ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สันธานคหบดีผู้ประกอบด้วยองค์ ๖ ประการ เป็นผู้ถึงความเชื่อมั่นในพระตถาคต ย่อมดำเนินอยู่ในพระสัทธรรม. ประกอบด้วยองค์ ๖ ประการอะไรบ้าง? คือ (ประกอบด้วย) ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า, (ประกอบด้วย) ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม, (ประกอบด้วย) ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์, (ประกอบด้วย) ศีลอันเป็นอริยะ, (ประกอบด้วย) ญาณอันเป็นอริยะ, (ประกอบด้วย) วิมุตติอันเป็นอริยะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สันธานคหบดีผู้ประกอบด้วยองค์ ๖ ประการเหล่านี้แล เป็นผู้ถึงความเชื่อมั่นในพระตถาคต ย่อมดำเนินอยู่ในพระสัทธรรม ดังนี้ (อํ. ฉกฺก. ๖.๑๒๐-๑๓๙) သော ပါတောယေဝ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ ပုဗ္ဗဏှသမယေ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ ဒါနံ ဒတွာ ဘိက္ခူသု ဝိဟာရံ ဂတေသု ဃရေ ခုဒ္ဒကမဟလ္လကာနံ ဒါရကာနံ သဒ္ဒေန ဥဗ္ဗာဠှော သတ္ထု သန္တိကေ ‘‘ဓမ္မံ သောဿာမီ’’တိ နိက္ခန္တော. တေန ဝုတ္တံ ဒိဝါ ဒိဝဿ ရာဇဂဟာ နိက္ခမီတိ. တတ္ထ ဒိဝါ ဒိဝဿာတိ ဒိဝသဿ ဒိဝါ နာမ မဇ္ဈနှာတိက္ကမော, တသ္မိံ ဒိဝသဿာပိ ဒိဝါဘူတေ အတိက္ကန္တမတ္တေ မဇ္ဈနှိကေ နိက္ခမီတိ အတ္ထော. ပဋိသလ္လီနောတိ တတော တတော ရူပါဒိဂေါစရတော စိတ္တံ ပဋိသံဟရိတွာ နိလီနော ဈာနရတိသေဝနာဝသေန ဧကီဘာဝံ ဂတော. မနောဘာဝနီယာနန္တိ မနဝဍ္ဎကာနံ. ယေ စ အာဝဇ္ဇတော မနသိကရောတော စိတ္တံ ဝိနီဝရဏံ ဟောတိ ဥန္နမတိ ဝဍ္ဎတိ. สันธานคฤหบดีนั้น สมาทานองค์อุโบสถแต่เช้าตรู่ ในเวลาเช้าได้ถวายทานแก่หมู่ภิกษุมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว เมื่อภิกษุทั้งหลายไปสู่วิหารแล้ว ตนเองถูกเสียงของเด็กทั้งเล็กทั้งใหญ่ในบ้านรบกวน จึงออกจากบ้านไปด้วยคิดว่า "เราจักฟังธรรมในสำนักของพระศาสดา" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ออกไปจากกรุงราชคฤห์ในเวลากลางวันแสกๆ" ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิวา ทิวสฺส ความว่า ชื่อว่าทิวาของวัน คือเวลาที่ล่วงเที่ยงไปแล้ว อธิบายว่า ออกไปในเวลาเที่ยงนั้นที่ล่วงไปเพียงเล็กน้อย ซึ่งเป็นเวลากลางวันของวันนั้น บทว่า ปฏิสลฺลีโน ความว่า ทรงรวบรวมจิตจากอารมณ์มีรูปเป็นต้นนั้นๆ แล้วหลีกเร้นอยู่ ทรงถึงความเป็นผู้เดียวดายด้วยอำนาจแห่งการเสพความยินดีในฌาน บทว่า มโนภาวนียานํ ความว่า ธรรมทั้งหลายที่ทำให้จิตเจริญ และธรรมเหล่าใด ที่เมื่อบุคคลรำพึงถึง ใส่ใจอยู่ จิตย่อมปราศจากนิวรณ์ ย่อมรุ่งเรือง ย่อมเจริญ ၅၀. ဥန္နာဒိနိယာတိအာဒီနိ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ๕๐. บททั้งหลายมีคำว่า อุนฺนาทินิยา เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่ท่านขยายไว้แล้วในโปฏฐปาทสูตรนั่นเทียว ၅၁. ယာဝတာတိ [Pg.17] ယတ္တကာ. အယံ တေသံ အညတရောတိ အယံ တေသံ အဗ္ဘန္တရော ဧကော သာဝကော, ဘဂဝတော ကိရ သာဝကာ ဂိဟိအနာဂါမိနောယေဝ ပဉ္စသတာ ရာဇဂဟေ ပဋိဝသန္တိ. ယေသံ ဧကေကဿ ပဉ္စ ပဉ္စ ဥပါသကသတာနိ ပရိဝါရာ, တေ သန္ဓာယ ‘‘အယံ တေသံ အညတရော’’တိ အာဟ. အပ္ပေဝ နာမာတိ တဿ ဥပသင်္ကမနံ ပတ္ထယမာနော အာဟ. ပတ္ထနာကာရဏံ ပန ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ ဝုတ္တမေဝ. ๕๑. บทว่า ยาวตา ความว่า มีประมาณเท่าใด บทว่า อยํ เตสํ อญฺญตโร ความว่า สันธานคฤหบดีนี้เป็นสาวกคนหนึ่งในบรรดาสาวกเหล่านั้น ได้ยินว่า สาวกของพระผู้มีพระภาคที่เป็นคฤหัสถ์อนาคามีเท่านั้น ๕๐๐ คน อาศัยอยู่ในกรุงราชคฤห์ ในบรรดาสาวกเหล่านั้น แต่ละคนๆ มีอุบาสก ๕๐๐ คน ๕๐๐ คนเป็นบริวาร พระองค์ทรงหมายถึงอุบาสกเหล่านั้นจึงตรัสว่า "ผู้นี้เป็นคนหนึ่งในบรรดาชนเหล่านั้น" พระองค์ทรงปรารถนาการเข้าไปหาของเขา จึงตรัสคำว่า อปฺเปว นาม ส่วนเหตุแห่งการปรารถนานั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในโปฏฐปาทสูตรนั่นเอง ၅၂. ဧတဒဝေါစာတိ အာဂစ္ဆန္တော အန္တရာမဂ္ဂေယေဝ တေသံ ကထာယ သုတတ္တာ ဧတံ အညထာ ခေါ ဣမေတိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. တတ္ထ အညတိတ္ထိယာတိ ဒဿနေနပိ အာကပ္ပေနပိ ကုတ္တေနပိ အာစာရေနပိ ဝိဟာရေနပိ ဣရိယာပထေနပိ အညေ တိတ္ထိယာတိ အညတိတ္ထိယာ. သင်္ဂမ္မ သမာဂမ္မာတိ သင်္ဂန္တွာ သမာဂန္တွာ ရာသိ ဟုတွာ နိသိန္နဋ္ဌာနေ. အရညဝနပတ္ထာနီတိ အရညဝနပတ္ထာနိ ဂါမူပစာရတော မုတ္တာနိ ဒူရသေနာသနာနိ. ပန္တာနီတိ ဒူရတရာနိ မနုဿူပစာရဝိရဟိတာနိ. အပ္ပသဒ္ဒါနီတိ ဝိဟာရူပစာရေန ဂစ္ဆတော အဒ္ဓိကဇနဿပိ သဒ္ဒေန မန္ဒသဒ္ဒါနိ. အပ္ပနိဂ္ဃောသာနီတိ အဝိဘာဝိတတ္ထေန နိဂ္ဃောသေန မန္ဒနိဂ္ဃောသာနိ. ဝိဇနဝါတာနီတိ အန္တောသဉ္စာရိနော ဇနဿ ဝါတေန ဝိဂတဝါတာနိ. မနုဿရာဟဿေယျကာနီတိ မနုဿာနံ ရဟဿကရဏဿ ယုတ္တာနိ အနုစ္ဆဝိကာနိ. ပဋိသလ္လာနသာရုပ္ပာနီတိ ဧကီဘာဝဿ အနုရူပါနိ. ဣတိ သန္ဓာနော ဂဟပတိ ‘‘အဟော မမ သတ္ထာ ယော ဧဝရူပါနိ သေနာသနာနိ ပဋိသေဝတီ’’တိ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ဥတ္တမင်္ဂေ သိရသ္မိံ ပတိဋ္ဌပေတွာ ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တော နိသီဒိ. ๕๒. บทว่า เอตทโวจ ความว่า เมื่อสันธานคฤหบดีมาอยู่ ได้ฟังคำพูดของปริพาชกเหล่านั้นในระหว่างทางนั่นเอง จึงกล่าวคำนี้มีอาทิว่า อญฺญถา โข อิเม ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญติตฺถิยา ความว่า เป็นเดียรถีย์อื่น คือแปลกกัน ทั้งโดยทิฏฐิ โดยเครื่องแต่งกาย โดยกิริยา โดยอาจาระ โดยความเป็นอยู่ โดยอิริยาบถ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อัญญติตถิยะ บทว่า สงฺคมฺม สมาคมฺม ความว่า ประชุมกันแล้ว มาพร้อมกันแล้ว เป็นกลุ่มก้อนในที่ที่นั่งอยู่ บทว่า อรญฺญวนปตฺถานิ ความว่า เสนาสนะอันเป็นป่าและป่าทึบ เป็นเสนาสนะไกล พ้นจากเขตหมู่บ้าน บทว่า ปนฺตานิ ความว่า เสนาสนะที่ไกลยิ่งขึ้นไป ปราศจากเขตที่มนุษย์สัญจร บทว่า อปฺปสทฺทานิ ความว่า มีเสียงน้อย แม้ด้วยเสียงของคนเดินทางที่เดินผ่านเขตวัด บทว่า อปฺปนิคฺโฆสานิ ความว่า มีเสียงกึกก้องน้อย ด้วยเสียงกึกก้องที่มีเนื้อความไม่ปรากฏชัด บทว่า วิชนวาตานิ ความว่า ปราศจากเสียงลมปากของคนที่สัญจรอยู่ภายใน บทว่า มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ความว่า เหมาะสม สมควรแก่การทำกิจลับของมนุษย์ บทว่า ปฏิสลฺลานสารุปฺปานิ ความว่า เหมาะสมแก่ความเป็นผู้เดียวดาย ด้วยเหตุนี้ สันธานคฤหบดีจึงประคองอัญชลีไว้บนศีรษะอันเป็นอวัยวะสูงสุดแล้วเปล่งอุทานนี้ว่า "โอหนอ พระศาสดาของเราผู้เสพเสนาสนะเช่นนี้" แล้วได้นั่งลง ၅၃. ဧဝံ ဝုတ္တေတိ ဧဝံ သန္ဓာနေန ဂဟပတိနာ ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တေန ဝုတ္တေ. နိဂြောဓော ပရိဗ္ဗာဇကော အယံ ဂဟပတိ မမ သန္တိကေ နိသိန္နောပိ အတ္တနော သတ္ထာရံယေဝ ထောမေတိ ဥက္ကံသတိ, အမှေ ပန အတ္ထီတိပိ န မညတိ, ဧတသ္မိံ ဥပ္ပန္နကောပံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဥပရိ ပါတေဿာမီတိ သန္ဓာနံ ဂဟပတိံ ဧတဒဝေါစ. ๕๓. บทว่า เอวํ วุตฺเต ความว่า เมื่อสันธานคฤหบดีผู้เปล่งอุทานอยู่ กล่าวอย่างนี้แล้ว นิโครธปริพาชกคิดว่า "คฤหบดีผู้นี้ แม้นั่งอยู่ในสำนักของเรา ก็ยังสรรเสริญ ยกย่องแต่พระศาสดาของตนเท่านั้น ส่วนพวกเรา เขากลับไม่สำคัญว่ามีอยู่ เราจักให้ความโกรธที่เกิดขึ้นในคฤหบดีนี้ ตกไปเหนือพระสมณโคดม" (คิดดังนี้แล้ว) จึงได้กล่าวคำนี้กะสันธานคฤหบดี ယဂ္ဃေတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော. ဇာနေယျာသီတိ ဗုဇ္ဈေယျာသိ ပဿေယျာသိ. ကေန သမဏော ဂေါတမော သဒ္ဓိံ သလ္လပတီတိ ကေန ကာရဏေန ကေန ပုဂ္ဂလေန သဒ္ဓိံ သမဏော ဂေါတမော သလ္လပတိ ဝဒတိ ဘာသတိ. ကိံ [Pg.18] ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ယဒိ ကိဉ္စိ သလ္လာပကာရဏံ ဘဝေယျ, ယဒိ ဝါ ကောစိ သမဏဿ ဂေါတမဿ သန္တိကံ သလ္လာပတ္ထိကော ဂစ္ဆေယျ, သလ္လပေယျ, န ပန ကာရဏံ အတ္ထိ, န တဿ သန္တိကံ ကောစိ ဂစ္ဆတိ, သွာယံ ကေန သမဏော ဂေါတမော သဒ္ဓိံ သလ္လပတိ, အသလ္လပန္တော ကထံ ဥန္နာဒီ ဘဝိဿတီ’’တိ. บทว่า ยคฺเฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน บทว่า ชาเนยฺยาสิ ความว่า ท่านพึงรู้ ท่านพึงเห็น บทว่า เกน สมโณ โคตโม สทฺธึ สลฺลปติ ความว่า พระสมณโคดมจะสนทนา ปราศรัย พูดคุยกับใคร ด้วยเหตุอะไร ท่านกล่าวหมายความว่า "ถ้าหากจะมีเหตุแห่งการสนทนาอะไรบ้าง หรือถ้าหากจะมีใครผู้ต้องการสนทนาไปสู่สำนักของพระสมณโคดม ก็พึงได้สนทนา แต่เหตุ(ที่จะสนทนา)ก็ไม่มี ไม่มีใครไปสู่สำนักของท่าน พระสมณโคดมนั้นจะสนทนากับใคร เมื่อไม่สนทนา จะมีเสียงกึกก้องได้อย่างไร" သာကစ္ဆန္တိ သံသန္ဒနံ. ပညာဝေယျတ္တိယန္တိ ဥတ္တရပစ္စုတ္တရနယေန ဉာဏဗျတ္တဘာဝံ. သုညာဂါရဟတာတိ သုညာဂါရေသု နဋ္ဌာ, သမဏေန ဟိ ဂေါတမေန ဗောဓိမူလေ အပ္ပမတ္တိကာ ပညာ အဓိဂတာ, သာပိဿ သုညာဂါရေသု ဧကကဿ နိသီဒတော နဋ္ဌာ. ယဒိ ပန မယံ ဝိယ ဂဏသင်္ဂဏိကံ ကတွာ နိသီဒေယျ, နာဿ ပညာ နဿေယျာတိ ဒဿေတိ. အပရိသာဝစရောတိ အဝိသာရဒတ္တာ ပရိသံ ဩတရိတုံ န သက္ကောတိ. နာလံ သလ္လာပါယာတိ န သမတ္ထော သလ္လာပံ ကာတုံ. အန္တမန္တာနေဝါတိ ကောစိ မံ ပဉှံ ပုစ္ဆေယျာတိ ပဉှာဘီတော အန္တမန္တာနေဝ ပန္တသေနာသနာနိ သေဝတိ. ဂေါကာဏာတိ ဧကက္ခိဟတာ ကာဏဂါဝီ. သာ ကိရ ပရိယန္တစာရိနီ ဟောတိ, အန္တမန္တာနေဝ သေဝတိ. သာ ကိရ ကာဏက္ခိဘာဝေန ဝနန္တာဘိမုခီပိ န သက္ကောတိ ဘဝိတုံ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ပတ္တေန ဝါ သာခါယ ဝါ ကဏ္ဋကေန ဝါ ပဟာရဿ ဘာယတိ. ဂုန္နံ အဘိမုခီပိ န သက္ကောတိ ဘဝိတုံ. ကသ္မာ? ယသ္မာ သိင်္ဂေန ဝါ ကဏ္ဏေန ဝါ ဝါလေန ဝါ ပဟာရဿ ဘာယတိ. ဣင်္ဃာတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော. သံသာဒေယျာမာတိ ဧကပဉှပုစ္ဆနေနေဝ သံသာဒနံ ဝိသာဒမာပန္နံ ကရေယျာမ. တုစ္ဆကုမ္ဘီဝ နန္တိ ရိတ္တဃဋံ ဝိယ နံ. ဩရောဓေယျာမာတိ ဝိနန္ဓေယျာမ. ပူရိတဃဋော ဟိ ဣတော စိတော စ ပရိဝတ္တေတွာ န သုဝိနန္ဓနီယော ဟောတိ. ရိတ္တကော ယထာရုစိ ပရိဝတ္တေတွာ သက္ကာ ဟောတိ ဝိနန္ဓိတုံ, ဧဝမေဝ ဟတပညတာယ ရိတ္တကုမ္ဘိသဒိသံ သမဏံ ဂေါတမံ ဝါဒဝိနန္ဓနေန သမန္တာ ဝိနန္ဓိဿာမာတိ ဝဒတိ. บทว่า สากจฺฉํ ได้แก่ การสนทนาปราศรัย บทว่า ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ได้แก่ ความเป็นผู้มีญาณเฉียบแหลมโดยนัยแห่งการถามตอบ บทว่า สุญฺญาคารหตา ความว่า ปัญญาของท่านหายไปในเรือนว่าง จริงอยู่ พระสมณโคดมได้บรรลุปัญญาเพียงเล็กน้อยที่โคนต้นโพธิ์ ปัญญานั้นของท่านก็หายไปเมื่อท่านนั่งอยู่ผู้เดียวในเรือนว่าง (นิโครธ) แสดงว่า "แต่ถ้าท่านนั่งคลุกคลีด้วยหมู่คณะเหมือนพวกเรา ปัญญาของท่านก็จะไม่เสื่อม" บทว่า อปริสาวจโร ความว่า เพราะไม่แกล้วกล้า จึงไม่สามารถเข้าสู่บริษัทได้ บทว่า นาลํ สลฺลาปาย ความว่า ไม่สามารถที่จะสนทนาได้ บทว่า อนฺตมนฺตาเนว ความว่า กลัวว่า "ใครๆ จะถามปัญหาเรา" จึงเสพแต่เสนาสนะอันสงัดที่เป็นที่สุดขอบเท่านั้น เหมือนแม่โคตาบอดข้างเดียว ได้ยินว่า แม่โคตัวนั้นย่อมเที่ยวไปตามชายขอบ ย่อมเสพแต่ที่สุดขอบเท่านั้น ได้ยินว่า แม่โคตัวนั้นเพราะตาบอดข้างเดียว จึงไม่สามารถจะหันหน้าเข้าสู่ป่าได้ เพราะเหตุไร? เพราะมันกลัวการถูกกระทบด้วยใบไม้ก็ดี กิ่งไม้ก็ดี หนามก็ดี แม้จะหันหน้าเข้าหาฝูงโคก็ไม่สามารถ เพราะเหตุไร? เพราะมันกลัวการถูกกระทบด้วยเขาก็ดี หูก็ดี หางก็ดี บทว่า อิงฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน บทว่า สํสาเทยฺยาม ความว่า เราจะทำให้ท่านจมลง คือถึงความท้อแท้ ด้วยการถามปัญหาเพียงข้อเดียวเท่านั้น (จะทำให้) ท่านเป็นเหมือนหม้อเปล่า บทว่า โอโรเธยฺยาม ความว่า เราจะร้อยรัดท่านไว้ จริงอยู่ หม้อที่เต็ม (ด้วยน้ำ) เมื่อพลิกไปมาทางโน้นทางนี้ ย่อมร้อยรัดได้ไม่ดี ส่วนหม้อเปล่า เมื่อพลิกไปมาตามชอบใจ ย่อมสามารถร้อยรัดได้ (นิโครธ) กล่าวว่า "ฉันใดก็ฉันนั้น เราจะร้อยรัดพระสมณโคดมผู้เปรียบเหมือนหม้อเปล่าเพราะมีปัญญาเสื่อมแล้ว ด้วยเครื่องร้อยรัดคือวาทะโดยรอบ" ဣတိ ပရိဗ္ဗာဇကော သတ္ထု သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ နလာဋမဏ္ဍလံ အပဿန္တော ဒသဗလဿ ပရမ္မုခါ အတ္တနော ဗလံ ဒီပေန္တော အသမ္ဘိန္နံ ခတ္တိယကုမာရံ ဇာတိယာ ဃဋ္ဋယန္တော စဏ္ဍာလပုတ္တော ဝိယ အသမ္ဘိန္နကေသရသီဟံ မိဂရာဇာနံ ထာမေန ဃဋ္ဋေန္တော ဇရသိင်္ဂါလော ဝိယ စ နာနပ္ပကာရံ တုစ္ဆဂဇ္ဇိတံ ဂဇ္ဇိ. ဥပါသကောပိ စိန္တေသိ ‘‘အယံ ပရိဗ္ဗာဇကော အတိ ဝိယ ဂဇ္ဇတိ, အဝီစိဖုသနတ္ထာယ ပါဒံ, ဘဝဂ္ဂဂ္ဂဟဏတ္ထာယ ဟတ္ထံ ပသာရယန္တော ဝိယ နိရတ္ထကံ ဝါယမတိ. သစေ မေ သတ္ထာ ဣမံ ဌာနမာဂစ္ဆေယျ, ဣမဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ [Pg.19] ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ဥဿိတံ မာနဒ္ဓဇံ ဌာနသောဝ ဩပါတေယျာ’’တိ. ด้วยประการฉะนี้ นิโครธปริพาชกเมื่อไม่ได้เห็นพระนลาฏมณฑลอันมีวรรณะเพียงดังทองของพระศาสดา จึงแสดงกำลังของตนในที่ลับหลังพระทศพล เป็นประดุจบุตรของคนจัณฑาลผู้กระทบกระทั่งกษัตริย์กุมารผู้มีชาติไม่ระคนกันด้วยชาติ และเป็นประดุจสุนัขจิ้งจอกแก่ผู้กระทบกระทั่งพญาราชสีห์ชื่อเกสรีผู้มีชาติไม่ระคนกันด้วยกำลัง ได้บันลือเสียงอันเปล่าประโยชน์นานาประการ แม้สันธานอุบาสกก็คิดว่า “ปริพาชกนี้บันลือเสียงเหลือเกิน เป็นประดุจผู้เหยียดเท้าเพื่อจะสัมผัสอเวจี เหยียดมือเพื่อจะยึดเอาภวัคคพรหม ย่อมพยายามโดยไร้ประโยชน์ ถ้าหากพระศาสดาของเราพึงเสด็จมาสู่ที่นี้ไซร้ ก็พึงทรงทำลายธงคือมานะของปริพาชกนี้ที่ยกขึ้นสูงเพียงภวัคคพรหม ให้ตกไปโดยพลันทีเดียว” ၅၄. ဘဂဝါပိ တေသံ တံ ကထာသလ္လာပံ အဿောသိယေဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဿောသိ ခေါ ဣမံ ကထာသလ္လာပ’’န္တိ. ๕๔. แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนั้นของคนเหล่านั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ได้ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนี้แล” သုမာဂဓာယာတိ သုမာဂဓာ နာမ ပေါက္ခရဏီ, ယဿာ တီရေ နိသိန္နော အညတရော ပုရိသော ပဒုမနာဠန္တရေဟိ အသုရဘဝနံ ပဝိသန္တံ အသုရသေနံ အဒ္ဒသ. မောရနိဝါပေါတိ နိဝါပေါ ဝုစ္စတိ ဘတ္တံ, ယတ္ထ မောရာနံ အဘယေန သဒ္ဓိံ နိဝါပေါ ဒိန္နော, တံ ဌာနန္တိ အတ္ထော. အဗ္ဘောကာသေတိ အင်္ဂဏဋ္ဌာနေ. အဿာသပတ္တာတိ တုဋ္ဌိပတ္တာ သောမနဿပတ္တာ. အဇ္ဈာသယန္တိ ဥတ္တမနိဿယဘူတံ. အာဒိဗြဟ္မစရိယန္တိ ပုရာဏဗြဟ္မစရိယသင်္ခါတံ အရိယမဂ္ဂံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ကော နာမ သော, ဘန္တေ, ဓမ္မော ယေန ဘဂဝတာ သာဝကာ ဝိနီတာ အဇ္ဈာသယာဒိဗြဟ္မစရိယဘူတံ အရိယမဂ္ဂံ ပူရေတွာ အရဟတ္တာဓိဂမဝသေန အဿာသပတ္တာ ပဋိဇာနန္တီ’’တိ. ในบทว่า สุมาคธายา นั้น สระโบกขรณีชื่อว่าสุมาคธา ซึ่งบุรุษคนหนึ่งนั่งอยู่ที่ฝั่งของสระนั้น ได้เห็นเสนาอสูรเข้าไปสู่อสูรภพโดยระหว่างแห่งสายบัวหลวง ในบทว่า โมรนิวาโป นั้น เหยื่อเรียกว่านิวาปะ อธิบายว่า ที่ใดที่เขาให้เหยื่อแก่นกยูงทั้งหลายพร้อมด้วยความไม่มีภัย ที่นั้นเรียกว่าโมรนิวาปะ ในบทว่า อพฺโภกาเส คือ ในที่แจ้ง ในบทว่า อสฺสาสปตฺตา คือ ถึงความยินดี ถึงความโสมนัส ในบทว่า อชฺฌาสยํ คือ เป็นที่อาศัยอันสูงสุด ในบทว่า อาทิพรหฺมจริยํ คือ อริยมรรค อันนับว่าเป็นพรหมจรรย์เบื้องต้น ความนี้ท่านกล่าวไว้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมนั้นชื่ออะไร ที่พระสาวกทั้งหลายอันพระผู้มีพระภาคทรงแนะนำแล้วด้วยธรรมใด บำเพ็ญอริยมรรคอันเป็นที่อาศัยและเป็นพรหมจรรย์เบื้องต้นให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมปฏิญาณว่าเป็นผู้ถึงความเบาใจด้วยสามารถแห่งการบรรลุพระอรหัต” တပေါဇိဂုစ္ဆာဝါဒဝဏ္ဏနာ พรรณนาวาทะว่าด้วยการรังเกียจบาปด้วยตบะ ၅၅. ဝိပ္ပကတာတိ မမာဂမနပစ္စယာ အနိဋ္ဌိတာ, ဝ ဟုတွာ ဌိတာ, ကထေဟိ, အဟမေတံ နိဋ္ဌပေတွာ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေမီတိ သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေသိ. ๕๕. ในบทว่า วิปฺปกตา ความว่า เรื่องยังไม่จบสิ้นเพราะเหตุแห่งการมาของเรา ยังค้างอยู่ ท่านจงกล่าวเถิด เราจักทำเรื่องนั้นให้จบสิ้น ให้ถึงที่สุด แล้วจักแสดง ดังนี้ พระองค์ได้ทรงปวารณาด้วยสัพพัญญูปวารณา ၅၆. ဒုဇ္ဇာနံ ခေါတိ ဘဂဝါ ပရိဗ္ဗာဇကဿ ဝစနံ သုတွာ ‘‘အယံ ပရိဗ္ဗာဇကော မယာ သာဝကာနံ ဒေသေတဗ္ဗံ ဓမ္မံ တေဟိ ပူရေတဗ္ဗံ ပဋိပတ္တိံ ပုစ္ဆတိ, သစဿာဟံ အာဒိတောဝ တံ ကထေဿာမိ, ကထိတမ္ပိ နံ န ဇာနိဿတိ, အယံ ပန ဝီရိယေန ပါပဇိဂုစ္ဆနဝါဒေါ, ဟန္ဒာဟံ ဧတဿေဝ ဝိသယေ ပဉှံ ပုစ္ဆာပေတွာ ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနံ လဒ္ဓိယာ နိရတ္ထကဘာဝံ ဒဿေမိ. အထ ပစ္ဆာ ဣမံ ပဉှံ ဗျာကရိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဒုဇ္ဇာနံ ခေါ ဧတန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သကေ အာစရိယကေတိ အတ္တနော အာစရိယဝါဒေ. အဓိဇေဂုစ္ဆေတိ ဝီရိယေန ပါပဇိဂုစ္ဆနဘာဝေ. ကထံ သန္တာတိ ကထံ ဘူတာ. တပေါဇိဂုစ္ဆာတိ ဝီရိယေန ပါပဇိဂုစ္ဆာ ပါပဝိဝဇ္ဇနာ. ပရိပုဏ္ဏာတိ ပရိသုဒ္ဓါ. ကထံ အပရိပုဏ္ဏာတိ ကထံ အပရိသုဒ္ဓါ ဟောတီတိ ဧဝံ ပုစ္ဆာတိ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော နာမ. ๕๖. พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำของปริพาชกแล้วทรงดำริว่า “ปริพาชกนี้ถามถึงธรรมอันเราพึงแสดงแก่สาวกทั้งหลาย และปฏิปทาอันสาวกเหล่านั้นพึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์ ถ้าหากเราจักกล่าวเรื่องนั้นแก่เขาตั้งแต่ต้น แม้เมื่อกล่าวแล้ว เขาก็จักไม่รู้ ก็ปริพาชกนี้มีวาทะว่าด้วยการรังเกียจบาปด้วยความเพียร เอาเถิด เราจักให้ถามปัญหาในเรื่องของเขานั่นแหละ แล้วจักแสดงความไร้สาระแห่งลัทธิของสมณพราหมณ์จำนวนมาก ต่อจากนั้น เราจักพยากรณ์ปัญหานี้” ดังนี้แล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ทุชฺชานํ โข เอตํ (ข้อนั้นท่านผู้... รู้ได้ยากแล) ในบทเหล่านั้น บทว่า สเก อาจริยเก คือ ในวาทะของอาจารย์ของตน บทว่า อธิเชคุจฺเฉ คือ ในภาวะที่รังเกียจบาปด้วยความเพียร บทว่า กถํ สนฺตา คือ เป็นอย่างไร บทว่า ตโปชิคุจฺฉา คือ การรังเกียจบาป การเว้นจากบาปด้วยความเพียร บทว่า ปริปุณฺณา คือ บริสุทธิ์ บทว่า กถํ อปริปุณฺณา คือ ไม่บริสุทธิ์อย่างไร ดังนี้ ย่อมถามอย่างนี้ บทว่า ยตฺร หิ นาม คือ ผู้ใดแล ၅၇. အပ္ပသဒ္ဒေ [Pg.20] ကတွာတိ နိရဝေ အပ္ပသဒ္ဒေ ကတွာ. သော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော ဧကံ ပဉှမ္ပိ န ကထေတိ, သလ္လာပကထာပိဿ အတိဗဟုကာ နတ္ထိ, ဣမေ ပန အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သမဏံ ဂေါတမံ အနုဝတ္တန္တိ စေဝ ပသံသန္တိ စ, ဟန္ဒာဟံ ဣမေ နိဿဒ္ဒေ ကတွာ သယံ ကထေမီ’’တိ. သော တထာ အကာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပသဒ္ဒေ ကတွာ’’တိ. ‘‘တပေါဇိဂုစ္ဆဝါဒါ’’တိအာဒီသု တပေါဇိဂုစ္ဆံ ဝဒါမ, မနသာပိ တမေဝ သာရတော ဂဟေတွာ ဝိစရာမ, ကာယေနပိမှာ တမေဝ အလ္လီနာ, နာနပ္ပကာရကံ အတ္တကိလမထာနုယောဂမနုယုတ္တာ ဝိဟရာမာတိ အတ္ထော. ๕๗. ในบทว่า อปฺปสทฺเท กตฺวา คือ ทำให้ไม่มีเสียง ทำให้เสียงน้อย ได้ยินว่า เขาคิดว่า “พระสมณโคดมไม่ตรัสตอบแม้สักปัญหาหนึ่ง แม้การสนทนาปราศรัยของพระองค์ก็มีไม่มากนัก ส่วนคนเหล่านี้ ประพฤติตามและสรรเสริญพระสมณโคดมตั้งแต่ต้น เอาเถิด เราจักทำให้คนเหล่านี้เงียบเสียง แล้วกล่าวเอง” เขาได้ทำเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อปฺปสทฺเท กตฺวา” ในบทเป็นต้นว่า ตโปชิคุจฺฉาวาทา มีเนื้อความว่า เรากล่าวการรังเกียจบาปด้วยตบะ แม้ด้วยใจ ก็ยึดถือเอากรรมนั้นนั่นแหละโดยความเป็นสาระเที่ยวไป แม้ด้วยกาย เราทั้งหลายก็แนบสนิทอยู่กับกรรมนั้นนั่นแหละ เราทั้งหลายประกอบอัตตกิลมถานุโยคนานาประการอยู่ ဥပက္ကိလေသဝဏ္ဏနာ พรรณนาอุปกิเลส ၅၈. တပဿီတိ တပနိဿိတကော. ‘‘အစေလကော’’တိအာဒီနိ သီဟနာဒေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၉၃) ဝိတ္ထာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တပံ သမာဒိယတီတိ အစေလကဘာဝါဒိကံ တပံ သမ္မာ အာဒိယတိ, ဒဠှံ ဂဏှာတိ. အတ္တမနော ဟောတီတိ ကော အညော မယာ သဒိသော ဣမသ္မိံ တပေ အတ္ထီတိ တုဋ္ဌမနော ဟောတိ. ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပောတိ အလမေတ္တာဝတာတိ ဧဝံ ပရိယောသိတသင်္ကပ္ပော, ဣဒဉ္စ တိတ္ထိယာနံ ဝသေန အာဂတံ. သာသနာဝစရေနာပိ ပန ဒီပေတဗ္ဗံ. ဧကစ္စော ဟိ ဓုတင်္ဂံ သမာဒိယတိ, သော တေနေဝ ဓုတင်္ဂေန ကော အညော မယာ သဒိသော ဓုတင်္ဂဓရောတိ အတ္တမနော ဟောတိ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပော. တပဿိနော ဥပက္ကိလေသော ဟောတီတိ ဒုဝိဓဿာပေတဿ တပဿိနော အယံ ဥပက္ကိလေသော ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာယံ တပေါ ဥပက္ကိလေသော ဟောတီတိ ဝဒါမိ. ๕๘. ในบทว่า ตปสฺสี คือ ผู้เนื่องด้วยตบะ บททั้งหลายมีคำว่า อเจลโก เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่ท่านขยายไว้แล้วในสีหนาทสูตรนั่นเทียว ในบทว่า ตปํ สมาทิยติ คือ สมาทานตบะมีภาวะแห่งอเจลกะเป็นต้นโดยชอบ คือ ยึดถือมั่น ในบทว่า อตฺตมโน โหติ คือ มีใจยินดีว่า “ใครอื่นที่เหมือนเราในตบะนี้จะมีอยู่หรือ” ในบทว่า ปริปุณฺณสงฺกปฺโป คือ มีความดำริอันจบสิ้นแล้วอย่างนี้ว่า “พอแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้” และคำนี้มาโดยสามารถแห่งพวกเดียรถีย์ แต่พึงแสดงแม้โดยภิกษุผู้เที่ยวไปในพระศาสนา จริงอยู่ ภิกษุบางรูปสมาทานธุดงค์ ภิกษุนั้นด้วยธุดงค์นั้นนั่นแหละ ย่อมเป็นผู้มีใจยินดี เป็นผู้มีความดำริบริบูรณ์ว่า “ใครอื่นผู้ทรงธุดงค์ที่เหมือนเราจะมีอยู่หรือ” ในบทว่า ตปสฺสิโน อุปกฺกิเลโส โหติ คือ นี้เป็นอุปกิเลสของตปัสสีแม้ทั้งสองประเภทนั้น เรากล่าวว่า ตบะนี้เป็นอุปกิเลสด้วยเหตุเพียงเท่านี้ အတ္တာနုက္ကံသေတီတိ ‘‘ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီ’’တိ အတ္တာနံ ဥက္ကံသတိ ဥက္ခိပတိ. ပရံ ဝမ္ဘေတီတိ ‘‘အယံ န မာဒိသော’’တိ ပရံ သံဟာရေတိ အဝက္ခိပတိ. ในบทว่า อตฺตานุกฺกํเสติ คือ ยกตนขึ้น คือ ตั้งตนไว้เหนือผู้อื่นว่า “ใครที่เหมือนเราจะมีอยู่” ในบทว่า ปรํ วมฺเภติ คือ ข่มผู้อื่น คือ ดูหมิ่นผู้อื่นว่า “ผู้นี้ไม่เหมือนเรา” မဇ္ဇတီတိ မာနမဒကရဏေန မဇ္ဇတိ. မုစ္ဆတီတိ မုစ္ဆိတော ဟောတိ ဂဓိတော အဇ္ဈာပန္နော. ပမာဒမာပဇ္ဇတီတိ ဧတဒေဝ သာရန္တိ ပမာဒမာပဇ္ဇတိ. သာသနေ ပဗ္ဗဇိတောပိ ဓုတင်္ဂသုဒ္ဓိကော ဟောတိ, န ကမ္မဋ္ဌာနသုဒ္ဓိကော. ဓုတင်္ဂမေဝ အရဟတ္တံ ဝိယ သာရတော ပစ္စေတိ. ในบทว่า มชฺชติ คือ ย่อมมัวเมาด้วยการกระทำมานะและความเมา ในบทว่า มุจฺฉติ คือ ย่อมเป็นผู้มัวเมา หมกมุ่น ถูกครอบงำ ในบทว่า ปมาทมาปชฺชติ คือ ย่อมถึงความประมาทว่า “สิ่งนี้เท่านั้นเป็นสาระ” แม้ผู้บวชในพระศาสนาก็เป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยธุดงค์ แต่ไม่เป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยกรรมฐาน ย่อมเชื่อถือธุดงค์นั่นแหละโดยความเป็นสาระประดุจพระอรหัต ၅၉. လာဘသက္ကာရသိလောကန္တိ [Pg.21] ဧတ္ထ စတ္တာရော ပစ္စယာ လဗ္ဘန္တီတိ လာဘာ, တေယေဝ သုဋ္ဌု ကတွာ ပဋိသင်္ခရိတွာ လဒ္ဓါ သက္ကာရော, ဝဏ္ဏဘဏနံ သိလောကော. အဘိနိဗ္ဗတ္တေတီတိ အစေလကာဒိဘာဝံ တေရသဓုတင်္ဂသမာဒါနံ ဝါ နိဿာယ မဟာလာဘော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘အဘိနိဗ္ဗတ္တေတီ’’တိ ဝုတ္တော. သေသမေတ္ထ ပုရိမဝါရနယေနေဝ ဒုဝိဓဿာပိ တပဿိနော ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๕๙. ในบทว่า ลาภสกฺการสิโลกํ นั้น ปัจจัย ๔ อันบุคคลย่อมได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ลาภ ปัจจัย ๔ เหล่านั้นนั่นแหละ อันบุคคลกระทำดีแล้ว ตกแต่งแล้ว ได้แล้ว ชื่อว่า สักการะ การกล่าวคุณ ชื่อว่า สิโลกะ ในบทว่า อภินิพฺพตฺเตติ นั้น ลาภใหญ่ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยภาวะแห่งอเจลกะเป็นต้น หรือการสมาทานธุดงค์ ๑๓ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อภินิพฺพตฺเตติ” ส่วนที่เหลือในวาระนี้ พึงทราบโดยนัยแห่งวาระก่อนโดยสามารถแห่งตปัสสีแม้ทั้งสองประเภท ၆၀. ဝေါဒါသံ အာပဇ္ဇတီတိ ဒွေဘာဂံ အာပဇ္ဇတိ, ဒွေ ဘာဂေ ကရောတိ. ခမတီတိ ရုစ္စတိ. နက္ခမတီတိ န ရုစ္စတိ. သာပေက္ခော ပဇဟတီတိ သတဏှော ပဇဟတိ. ကထံ? ပါတောဝ ခီရဘတ္တံ ဘုတ္တော ဟောတိ. အထဿ မံသဘောဇနံ ဥပနေတိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘ဣဒါနိ ဧဝရူပံ ကဒါ လဘိဿာမ, သစေ ဇာနေယျာမ, ပါတောဝ ခီရဘတ္တံ န ဘုဉ္ဇေယျာမ, ကိံ မယာ သက္ကာ ကာတုံ, ဂစ္ဆ ဘော, တွမေဝ ဘုဉ္ဇာ’’တိ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇန္တော ဝိယ သာပေက္ခော ပဇဟတိ. ဂဓိတောတိ ဂေဓဇာတော. မုစ္ဆိတောတိ ဗလဝတဏှာယ မုစ္ဆိတော သံမုဋ္ဌဿတီ ဟုတွာ. အဇ္ဈာပန္နောတိ အာမိသေ အတိလဂ္ဂေါ, ‘‘ဘုဉ္ဇိဿထ, အာဝုသော’’တိ ဓမ္မနိမန္တနမတ္တမ္ပိ အကတွာ မဟန္တေ မဟန္တေ ကဗဠေ ကရောတိ. အနာဒီနဝဒဿာဝီတိအာဒီနဝမတ္တမ္ပိ န ပဿတိ. အနိဿရဏပညောတိ ဣဓ မတ္တညုတာနိဿရဏပစ္စဝေက္ခဏပရိဘောဂမတ္တမ္ပိ န ကရောတိ. လာဘသက္ကာရသိလောကနိကန္တိဟေတူတိ လာဘာဒီသု တဏှာဟေတု. ๖๐. บทว่า Vodāsaṃ āpajjati ความว่า ย่อมถึงการแบ่งเป็น ๒ ส่วน คือ ทำเป็น ๒ ส่วน บทว่า Khamati ความว่า ย่อมชอบใจ บทว่า Nakkhamati ความว่า ย่อมไม่ชอบใจ บทว่า Sāpekkho pajahati ความว่า เป็นผู้มีความอยากแล้วจึงสละไป ถามว่า อย่างไร? ตอบว่า ฉันข้าวมธุปายาสแต่เช้าตรู่แล้ว ต่อมามีคนนำโภชนะมีเนื้อมาถวาย เขาย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า "บัดนี้ เราจะได้โภชนะเช่นนี้เมื่อไหร่หนอ ถ้าเรารู้แต่แรก ก็จะไม่ฉันข้าวมธุปายาสแต่เช้าตรู่ เราจะทำอะไรได้ ไปเถิด ท่านผู้เจริญ ท่านนั่นแหละจงฉันเถิด" ดังนี้แล้ว เป็นผู้มีความอาลัยสละไป เหมือนสละชีวิต บทว่า Gadhito ความว่า เป็นผู้เกิดความละโมบ บทว่า Mucchito ความว่า เป็นผู้มัวเมาด้วยตัณหาอย่างแรงกล้า หลงลืมสติ บทว่า Ajjhāpanno ความว่า เป็นผู้ติดข้องอย่างยิ่งในอามิส ไม่ทำการนิมนต์ตามธรรมแม้เพียงว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านจะฉันไหม" แล้วทำคำข้าวใหญ่ๆ บทว่า Anādīnavadassāvī ความว่า ย่อมไม่เห็นโทษแม้แต่น้อย บทว่า Anissaraṇapañño ความว่า ในปัจจัยนี้ ย่อมไม่กระทำการบริโภคพร้อมด้วยการพิจารณาเพื่อเป็นทางออกจากทุกข์ด้วยความเป็นผู้รู้จักประมาณแม้แต่น้อย บทว่า Lābhasakkārasilokanikantihetu ความว่า เพราะเหตุแห่งตัณหาในลาภเป็นต้น ၆၁. သံဘက္ခေတီတိ သံခါဒတိ. အသနိဝိစက္ကန္တိ ဝိစက္ကသဏ္ဌာနာ အသနိယေဝ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘အသနိဝိစက္ကံ ဣမဿ ဒန္တကူဋံ မူလဗီဇာဒီသု န ကိဉ္စိ န သံဘုဉ္ဇတိ. အထ စ ပန နံ သမဏပ္ပဝါဒေန သမဏောတိ သဉ္ဇာနန္တီ’’တိ. ဧဝံ အပသာဒေတိ အဝက္ခိပတိ. ဣဒံ တိတ္ထိယဝသေန အာဂတံ. ဘိက္ခုဝသေန ပနေတ္ထ အယံ ယောဇနာ, အတ္တနာ ဓုတင်္ဂဓရော ဟောတိ, သော အညံ ဧဝံ အပသာဒေတိ ‘‘ကိံ သမဏာ နာမ ဣမေ သမဏမှာတိ ဝဒန္တိ, ဓုတင်္ဂမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, ဥဒ္ဒေသဘတ္တာဒီနိ ပရိယေသန္တာ ပစ္စယဗာဟုလ္လိကာ ဝိစရန္တီ’’တိ. လူခါဇီဝိန္တိ အစေလကာဒိဝသေန ဝါ ဓုတင်္ဂဝသေန ဝါ လူခါဇီဝိံ. ဣဿာမစ္ဆရိယန္တိ ပရဿ သက္ကာရာဒိသမ္ပတ္တိခီယနလက္ခဏံ ဣဿံ, သက္ကာရာဒိကရဏအက္ခမနလက္ခဏံ မစ္ဆရိယဉ္စ. ๖๑. บทว่า Saṃbhakkheti ความว่า ย่อมเคี้ยวกิน บทว่า Asanivicakkaṃ ความว่า คือ อสนีบาตที่มีสัณฐานเป็นวงกลมกว้าง คำอธิบายมีดังนี้ "ค้อนคือฟันของภิกษุนี้เปรียบดังจักรสายฟ้า ย่อมไม่เว้นที่จะไม่เคี้ยวกินสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาพืชมีรากเป็นต้น แต่ถึงกระนั้น ชนทั้งหลายก็ยังรู้จักเธอว่าเป็นสมณะด้วยคำเรียกว่าสมณะ" ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าย่อมคัดค้าน ย่อมทับถม คำนี้มาโดยนัยของพวกเดียรถีย์ ส่วนโดยนัยของภิกษุในศาสนานี้ มีการประกอบความดังนี้ ตนเองเป็นผู้ทรงธุดงค์ ย่อมคัดค้านภิกษุอื่นอย่างนี้ว่า "ภิกษุเหล่านี้ชื่อว่าเป็นสมณะอะไรกัน กล่าวอยู่ว่า 'พวกเราเป็นสมณะ' แม้เพียงธุดงค์ก็ไม่มี เที่ยวแสวงหาอุทเทสภัตเป็นต้น เป็นผู้มีความพากเพียรเพื่อปัจจัยมาก" บทว่า Lūkhājīviṃ ความว่า มีความเป็นอยู่เศร้าหมอง ด้วยความเป็นอเจลกเป็นต้น หรือด้วยธุดงค์ บทว่า Issāmacchariyaṃ ความว่า คือ ความริษยาซึ่งมีลักษณะดูหมิ่นความถึงพร้อมด้วยสักการะเป็นต้นของผู้อื่น และความตระหนี่ซึ่งมีลักษณะไม่ทนต่อการที่ผู้อื่นได้รับการกระทำสักการะเป็นต้น ၆၂. အာပါထကနိသာဒီ [Pg.22] ဟောတီတိ မနုဿာနံ အာပါထေ ဒဿနဋ္ဌာနေ နိသီဒတိ. ယတ္ထ တေ ပဿန္တိ, တတ္ထ ဌိတော ဝဂ္ဂုလိဝတံ စရတိ, ပဉ္စာတပံ တပ္ပတိ, ဧကပါဒေန တိဋ္ဌတိ, သူရိယံ နမဿတိ. သာသနေ ပဗ္ဗဇိတောပိ သမာဒိန္နဓုတင်္ဂေါ သဗ္ဗရတ္တိံ သယိတွာ မနုဿာနံ စက္ခုပထေ တပံ ကရောတိ, မဟာသာယနှေယေဝ စီဝရကုဋိံ ကရောတိ, သူရိယေ ဥဂ္ဂတေ ပဋိသံဟရတိ, မနုဿာနံ အာဂတဘာဝံ ဉတွာ ဃဏ္ဍိံ ပဟရိတွာ စီဝရံ မတ္ထကေ ဌပေတွာ စင်္ကမံ ဩတရတိ, သမ္မုဉ္ဇနိံ ဂဟေတွာ ဝိဟာရင်္ဂဏံ သမ္မဇ္ဇတိ. ๖๒. บทว่า Āpāthakanisādī hoti ความว่า ย่อมนั่งในที่ปรากฏ ในสถานที่เป็นที่มองเห็นของพวกมนุษย์ พวกมนุษย์เห็นในที่ใด เขาก็ยืนอยู่ในที่นั้น ประพฤติวัตรของค้างคาว ทำปัญจาตปะ (บำเพ็ญตบะด้วยไฟ ๕ กอง) ยืนด้วยเท้าข้างเดียว นมัสการพระอาทิตย์ แม้ผู้บวชในพระศาสนา สมาทานธุดงค์แล้ว นอนตลอดทั้งคืน พอถึงที่ซึ่งเป็นวิสัยแห่งจักษุของมนุษย์ ก็ทำตบะ คือ ในเวลาเย็นมากจึงทำกุฏิจีวร พอพระอาทิตย์ขึ้นก็รื้อเก็บ เมื่อรู้ว่าพวกมนุษย์มาแล้ว ก็ตีระฆัง เอาจีวรวางไว้บนศีรษะ ลงสู่ที่จงกรม ถือไม้กวาดกวาดลานวัด အတ္တာနန္တိ အတ္တနော ဂုဏံ အဒဿယမာနောတိ ဧတ္ထ အ-ကာရော နိပါတမတ္တံ, ဒဿယမာနောတိ အတ္ထော. ဣဒမ္ပိ မေ တပသ္မိန္တိ ဣဒမ္ပိ ကမ္မံ မမေဝ တပသ္မိံ, ပစ္စတ္တေ ဝါ ဘုမ္မံ, ဣဒမ္ပိ မမ တပေါတိ အတ္ထော. သော ဟိ အသုကသ္မိံ ဌာနေ အစေလကော အတ္ထိ မုတ္တာစာရောတိအာဒီနိ သုတွာ အမှာကံ ဧသ တပေါ, အမှာကံ သော အန္တေဝါသိကောတိအာဒီနိ ဘဏတိ. အသုကသ္မိံ ဝါ ပန ဌာနေ ပံသုကူလိကော ဘိက္ခု အတ္ထီတိအာဒီနိ သုတွာ အမှာကံ ဧသ တပေါ, အမှာကံ သော အန္တေဝါသိကောတိအာဒီနိ ဘဏတိ. บทว่า Attānaṃ อธิบายว่า attano guṇaṃ adassayamāno ในบทว่า adassayamāno นี้ อ-อักษร เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า แสดงอยู่ บทว่า Idampi me tapasmiṃ ความว่า กรรมแม้นี้เป็นของเราเท่านั้นในตบะ หรือ สัตตมีวิภัตติลงในอรรถปฐมาวิภัตติ มีความหมายว่า แม้นี้ก็เป็นตบะของเรา จริงอยู่ บุคคลนั้นได้ฟังคำเป็นต้นว่า "ในสถานที่โน้น มีอเจลก (ชีเปลือย) มีผู้ประพฤติเยี่ยงโค" ดังนี้แล้ว ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า "นั่นเป็นตบะของพวกเรา เขาเป็นอันเตวาสิกของพวกเรา" หรืออีกอย่างหนึ่ง ได้ฟังคำเป็นต้นว่า "ในสถานที่โน้น มีภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุล" ดังนี้แล้ว ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า "นั่นเป็นตบะของพวกเรา เขาเป็นอันเตวาสิกของพวกเรา" ကိဉ္စိဒေဝါတိ ကိဉ္စိ ဝဇ္ဇံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဝါ. ပဋိစ္ဆန္နံ သေဝတီတိ ယထာ အညေ န ဇာနန္တိ, ဧဝံ သေဝတိ. အက္ခမမာနံ အာဟ ခမတီတိ အရုစ္စမာနံယေဝ ရုစ္စတိ မေတိ ဝဒတိ. အတ္တနာ ကတံ အတိမဟန္တမ္ပိ ဝဇ္ဇံ အပ္ပမတ္တကံ ကတွာ ပညပေတိ, ပရေန ကတံ ဒုက္ကဋမတ္တံ ဝီတိက္ကမမ္ပိ ပါရာဇိကသဒိသံ ကတွာ ဒဿေတိ. အနုညေယျန္တိ အနုဇာနိတဗ္ဗံ အနုမောဒိတဗ္ဗံ. บทว่า Kiñcideva ความว่า โทษหรือทิฏฐิอะไรบางอย่าง บทว่า Paṭicchannaṃ sevati ความว่า ย่อมเสพโดยอาการที่คนอื่นไม่รู้ บทว่า Akkhamamānaṃ āha khamati ความว่า ย่อมกล่าวว่า "สิ่งที่ไม่น่าชอบใจนั่นแหละ เป็นที่ชอบใจของเรา" โทษที่ตนทำแม้ใหญ่หลวง ก็ทำให้เป็นเรื่องเล็กน้อยแล้วประกาศให้ทราบ ส่วนความผิดเพียงทุกกฏหรือความล่วงละเมิดทางความคิดที่ผู้อื่นทำ ก็ทำให้เสมอด้วยอาบัติปาราชิกแล้วแสดงให้ปรากฏ บทว่า Anuññeyyaṃ ความว่า เป็นสิ่งที่พึงอนุญาต พึงอนุโมทนา ၆၃. ကောဓနော ဟောတိ ဥပနာဟီတိ ကုဇ္ဈနလက္ခဏေန ကောဓေန, ဝေရအပ္ပဋိနိဿဂ္ဂလက္ခဏေန ဥပနာဟေန စ သမန္နာဂတော. မက္ခီ ဟောတိ ပဠာသီတိ ပရဂုဏမက္ခနလက္ခဏေန မက္ခေန, ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏေန ပဠာသေန စ သမန္နာဂတော. ๖๓. บทว่า Kodhano hoti upanāhī ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความโกรธซึ่งมีลักษณะคือความขัดเคือง และความผูกโกรธซึ่งมีลักษณะคือการไม่สละเวร บทว่า Makkhī hoti paḷāsī ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความลบหลู่คุณท่านซึ่งมีลักษณะคือการลบหลู่คุณของผู้อื่น และความตีเสมอซึ่งมีลักษณะคือการถือตัวเทียมเท่า ဣဿုကီ ဟောတိ မစ္ဆရီတိ ပရသက္ကာရာဒီသု ဥသူယနလက္ခဏာယ ဣဿာယ, အာဝါသကုလလာဘဝဏ္ဏဓမ္မေသု မစ္ဆရာယနလက္ခဏေန ပဉ္စဝိဓမစ္ဆေရေန စ သမန္နာဂတော ဟောတိ. သဌော ဟောတိ မာယာဝီတိ ကေရာဋိကလက္ခဏေန သာဌေယျေန, ကတပ္ပဋိစ္ဆာဒနလက္ခဏာယ မာယာယ စ သမန္နာဂတော [Pg.23] ဟောတိ. ထဒ္ဓေါ ဟောတိ အတိမာနီတိ နိဿိနေဟနိက္ကရုဏထဒ္ဓလက္ခဏေန ထမ္ဘေန, အတိက္ကမိတွာ မညနလက္ခဏေန အတိမာနေန စ သမန္နာဂတော ဟောတိ. ပါပိစ္ဆော ဟောတီတိ အသန္တသမ္ဘာဝနပတ္ထနလက္ခဏာယ ပါပိစ္ဆတာယ သမန္နာဂတော ဟောတိ. ပါပိကာနန္တိ တာသံယေဝ လာမကာနံ ဣစ္ဆာနံ ဝသံ ဂတော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကောတိ နတ္ထိ ဒိန္နန္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ အယာထာဝဒိဋ္ဌိယာ ဥပေတော. အန္တဂ္ဂါဟိကာယာတိ သာယေဝ ဒိဋ္ဌိ ဥစ္ဆေဒန္တဿ ဂဟိတတ္တာ ‘‘အန္တဂ္ဂါဟိကာ’’တိ ဝုစ္စတိ, တာယ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီတိအာဒီသု သယံ ဒိဋ္ဌိ သန္ဒိဋ္ဌိ, သန္ဒိဋ္ဌိမေဝ ပရာမသတိ ဂဟေတွာ ဝဒတီတိ သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီ. အာဓာနံ ဝုစ္စတိ ဒဠှံ သုဋ္ဌု ဌပိတံ, တထာ ကတွာ ဂဏှာတီတိ အာဓာနဂ္ဂါဟီ. အရိဋ္ဌော ဝိယ န သက္ကာ ဟောတိ ပဋိနိဿဇ္ဇာပေတုန္တိ ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ. ယဒိမေတိ ယဒိ ဣမေ. บทว่า Issukī hoti maccharī ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความริษยาซึ่งมีลักษณะคือความไม่อยากเห็นผู้อื่นได้ดีในสักการะเป็นต้น และด้วยมัจฉริยะ ๕ ประการซึ่งมีลักษณะคือความตระหนี่ในอาวาส ตระกูล ลาภ วรรณะ และธรรม บทว่า Saṭho hoti māyāvī ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความโอ้อวดซึ่งมีลักษณะคือความเจ้าเล่ห์ และด้วยมายาซึ่งมีลักษณะคือการปกปิดสิ่งที่ทำแล้ว บทว่า Thaddho hoti atimānī ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความกระด้างซึ่งมีลักษณะคือความไม่มีความรัก ไม่มีความกรุณา และความแข็งกระด้าง และด้วยความดูหมิ่นท่านซึ่งมีลักษณะคือการสำคัญตนโดยก้าวล่วง บทว่า Pāpiccho hoti ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยความปรารถนาลามกซึ่งมีลักษณะคือการปรารถนาการยกย่องในคุณที่ไม่มีอยู่จริง บทว่า Pāpikānaṃ ความว่า ตกอยู่ในอำนาจของความปรารถนาลามกเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า Micchādiṭṭhiko ความว่า เป็นผู้เข้าถึงมิจฉาทิฏฐิอันไม่เป็นจริง ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "ผลแห่งทานไม่มี" บทว่า Antaggāhikāya ความว่า ทิฏฐินั้นนั่นแหละ เพราะยึดถือเอาที่สุดคืออุจเฉททิฏฐิ จึงเรียกว่า "อันตคาหิกา" ความหมายคือ เป็นผู้ประกอบด้วยทิฏฐินั้น ในบทว่า Sandiṭṭhiparāmāsī เป็นต้น ทิฏฐิของตน ชื่อว่า สันทิฏฐิ, ยึดถือเอาแต่สันทิฏฐิของตนแล้วกล่าว จึงชื่อว่า สันทิฏฐิปรามาสี การตั้งไว้มั่นคงดีแล้ว เรียกว่า อาธาน, กระทำเช่นนั้นแล้วยึดถือ จึงชื่อว่า อาธานคาหี ไม่สามารถทำให้สละคืนได้เหมือนพระอริฏฐะ จึงชื่อว่า ทุปปฏินิสสัคคี บทว่า Yadime คือ yadi ime (ถ้าว่า...เหล่านี้) ပရိသုဒ္ဓပပဋိကပ္ပတ္တကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาปริสุทธปาปฏิกัปปัตตกถา ၆၄. ဣဓ, နိဂြောဓ, တပဿီတိ ဧဝံ ဘဂဝါ အညတိတ္ထိယေဟိ ဂဟိတလဒ္ဓိံ တေသံ ရက္ခိတံ တပံ သဗ္ဗမေဝ သံကိလိဋ္ဌန္တိ ဥပက္ကိလေသပါဠိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပရိသုဒ္ဓပါဠိဒဿနတ္ထံ ဒေသနမာရဘန္တော ဣဓ, နိဂြောဓာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘န အတ္တမနော’’တိအာဒီနိ ဝုတ္တဝိပက္ခဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သဗ္ဗဝါရေသု စ လူခတပဿိနော စေဝ ဓုတင်္ဂဓရဿ စ ဝသေန ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သော တသ္မိံ ဌာနေ ပရိသုဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ဧဝံ သော တေန န အတ္တမနတာ န ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပဘာဝသင်္ခါတေန ကာရဏေန ပရိသုဒ္ဓေါ နိရုပက္ကိလေသော ဟောတိ, ဥတ္တရိ ဝါယမမာနော ကမ္မဋ္ဌာနသုဒ္ဓိကော ဟုတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ๖๔. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุปกิเลสบาลีว่า “ดูก่อนนิโครธ ในศาสนานี้ ตบะที่พวกอัญเดียรถีย์ผู้มีลัทธิอันยึดถือไว้แล้ว รักษาไว้ทั้งหมดล้วนเศร้าหมอง” ดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงเริ่มเทศนาเพื่อแสดงปริสุทธิบาลี จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนนิโครธ ในศาสนานี้” ในบทเหล่านั้น บทว่า “น อตฺตมโน” เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้วนั่นเทียว และในวาระทั้งปวง พึงทราบการประกอบความโดยนัยแห่งผู้บำเพ็ญตบะอย่างเศร้าหมองและผู้ทรงธุดงค์ ความว่า ภิกษุนั้นย่อมบริสุทธิ์ในฐานะนั้นอย่างนี้ คือ ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์ ไม่มีอุปกิเลส ด้วยเหตุนั้น คือด้วยความเป็นผู้ไม่มีใจยินดี ด้วยความเป็นผู้ไม่มีความดำริบริบูรณ์ เมื่อพยายามยิ่งขึ้นไป เป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยกรรมฐานแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้ ၆၉. အဒ္ဓါ ခေါ, ဘန္တေတိ ဘန္တေ ဧဝံ သန္တေ ဧကံသေနေဝ ဝီရိယေန ပါပဇိဂုစ္ဆနဝါဒေါ ပရိသုဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အနုဇာနာတိ. ဣတော ပရဉ္စ အဂ္ဂဘာဝံ ဝါ သာရဘာဝံ ဝါ အဇာနန္တော အဂ္ဂပ္ပတ္တာ သာရပ္ပတ္တာ စာတိ အာဟ. အထဿ ဘဂဝါ သာရပ္ပတ္တဘာဝံ ပဋိသေဓေန္တော န ခေါ နိဂြောဓာတိအာဒိမာဟ. ပပဋိကပ္ပတ္တာ ဟောတီတိ သာရဝတော ရုက္ခဿ သာရံ ဖေဂ္ဂုံ တစဉ္စ အတိက္ကမ္မ ဗဟိပပဋိကသဒိသာ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ๖๙. (นิโครธปริพาชก) ทูลยอมรับว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ วาทะว่าด้วยการรังเกียจบาปย่อมบริสุทธิ์ด้วยความเพียรโดยส่วนเดียวแน่นอน” แต่เพราะไม่รู้ภาวะอันเลิศหรือภาวะอันเป็นสาระยิ่งไปกว่านี้ จึงกราบทูลว่า “ถึงที่สุดแล้ว ถึงแก่นสารแล้ว” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงปฏิเสธภาวะที่ถึงแก่นสารของเขา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนนิโครธ ยังมิใช่” ความว่า “ถึงเพียงเปลือกนอก” นั้น ทรงแสดงว่า เป็นเช่นกับเปลือกนอกของต้นไม้มีแก่น เพราะล่วงเลยแก่น กระพี้ และเปลือกในไปแล้ว อยู่ภายนอก ပရိသုဒ္ဓတစပ္ပတ္တာဒိကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยเรื่องการถึงเปลือกในอันบริสุทธิ์เป็นต้น ၇၀. အဂ္ဂံ [Pg.24] ပါပေတူတိ ဒေသနာဝသေန အဂ္ဂံ ပါပေတွာ ဒေသေတု, သာရံ ပါပေတွာ ဒေသေတူတိ ဒသဗလံ ယာစတိ. စာတုယာမသံဝရသံဝုတောတိ စတုဗ္ဗိဓေန သံဝရေန ပိဟိတော. န ပါဏံ အတိပါတေတီတိ ပါဏံ န ဟနတိ. န ဘာဝိတမာသီသတီတိ ဘာဝိတံ နာမ တေသံ သညာယ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ, တေ န အာသီသတိ န သေဝတီတိ အတ္ထော. ๗๐. บทว่า “ขอพระองค์ทรงโปรดให้ถึงที่สุด” คือ ขอพระองค์ทรงแสดงธรรมโดยให้ถึงที่สุด ขอทรงแสดงธรรมโดยให้ถึงแก่นสาร ดังนี้ เป็นการทูลขอพระทศพล บทว่า “ผู้สำรวมแล้วด้วยจาตุยามสังวร” คือ ผู้ปิดกั้นแล้วด้วยสังวร ๔ ประการ บทว่า “ไม่ยังสัตว์มีปราณให้ตกล่วงไป” คือ ไม่ฆ่าสัตว์ ในบทว่า “ไม่หวังสิ่งที่อบรมแล้ว” นั้น คำว่า “สิ่งที่อบรมแล้ว” ได้แก่ กามคุณ ๕ ตามสัญญาของพวกเดียรถีย์เหล่านั้น ความว่า ไม่ปรารถนา ไม่เสพกามคุณ ๕ เหล่านั้น အဒုံ စဿ ဟောတီတိ ဧတဉ္စဿ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနံ ‘‘သော အဘိဟရတီ’’တိအာဒိလက္ခဏံ. တပဿိတာယာတိ တပဿိဘာဝေန ဟောတိ. တတ္ထ သော အဘိဟရတီတိ သော တံ သီလံ အဘိဟရတိ, ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎေတိ. သီလံ မေ ပရိပုဏ္ဏံ, တပေါ အာရဒ္ဓေါ, အလမေတ္တာဝတာတိ န ဝီရိယံ ဝိဿဇ္ဇေတိ. နော ဟီနာယာဝတ္တတီတိ ဟီနာယ ဂိဟိဘာဝတ္ထာယ န အာဝတ္တတိ. သီလတော ဥတ္တရိ ဝိသေသာဓိဂမတ္ထာယ ဝီရိယံ ကရောတိယေဝ, ဧဝံ ကရောန္တော သော ဝိဝိတ္တံ သေနာသနံ ဘဇတိ. ‘‘အရည’’န္တိအာဒီနိ သာမညဖလေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၁၆) ဝိတ္ထာရိတာနေဝ. ‘‘မေတ္တာသဟဂတေနာ’’တိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝဏ္ဏိတာနိ. တစပ္ပတ္တာတိ ပပဋိကတော အဗ္ဘန္တရံ တစံ ပတ္တာ. ဖေဂ္ဂုပ္ပတ္တာတိ တစတော အဗ္ဘန္တရံ ဖေဂ္ဂုံ ပတ္တာ, ဖေဂ္ဂုသဒိသာ ဟောတီတိ အတ္ထော. บทว่า “อทุํ จสฺส โหติ” คือ ลักษณะนี้ของบุคคลนั้นที่กำลังจะกล่าวต่อไป อันมีคำว่า “โส อภิหรติ” เป็นต้น บทว่า “ตปสฺสิตาย” คือ ย่อมมีได้เพราะความเป็นผู้มีตบะ ในบทนั้น บทว่า “โส อภิหรติ” คือ ภิกษุนั้นย่อมนำศีลนั้นไปให้ยิ่งขึ้น คือทำให้เจริญยิ่งๆ ขึ้นไป ไม่ละความเพียรด้วยคิดว่า “ศีลของเราบริบูรณ์แล้ว ตบะเราปรารภแล้ว พอแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้” บทว่า “โน หีนายาวตฺตติ” คือ ไม่เวียนมาเพื่อภาวะอันเลว คือความเป็นคฤหัสถ์ ย่อมทำความเพียรเพื่อบรรลุคุณวิเศษที่สูงกว่าศีลขึ้นไปนั่นเทียว เมื่อทำอย่างนั้น ภิกษุนั้นย่อมเสพเสนาสนะอันสงัด บทว่า “อรญฺญ” เป็นต้น พิสดารแล้วในสามัญญผลสูตรนั่นเทียว บทว่า “เมตฺตาสหคเตน” เป็นต้น พรรณนาไว้แล้วในวิสุทธิมรรค บทว่า “ตจปฺปตฺตา” คือ ถึงเปลือกในซึ่งอยู่ถัดจากเปลือกนอกเข้าไป บทว่า “เผคฺคุปฺปตฺตา” ความว่า ถึงกระพี้ซึ่งอยู่ถัดจากเปลือกในเข้าไป คือ เป็นเช่นกับกระพี้ ၇၄. ‘‘ဧတ္တာဝတာ, ခေါ နိဂြောဓ, တပေါဇိဂုစ္ဆာ အဂ္ဂပ္ပတ္တာ စ ဟောတိ သာရပ္ပတ္တာ စာ’’တိ ဣဒံ ဘဂဝါ တိတ္ထိယာနံ ဝသေနာဟ. တိတ္ထိယာနဉှိ လာဘသက္ကာရော ရုက္ခဿ သာခါပလာသသဒိသော. ပဉ္စသီလမတ္တကံ ပပဋိကသဒိသံ. အဋ္ဌသမာပတ္တိမတ္တံ တစသဒိသံ. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏာဝသာနာ အဘိညာ ဖေဂ္ဂုသဒိသာ. ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ပနေတေ အရဟတ္တန္တိ ဂဟေတွာ ဝိစရန္တိ. တေန နေသံ တံ ရုက္ခဿ သာရသဒိသံ. သာသနေ ပန လာဘသက္ကာရော သာခါပလာသသဒိသော. သီလသမ္ပဒါ ပပဋိကသဒိသာ. ဈာနသမာပတ္တိယော တစသဒိသာ. လောကိယာဘိညာ ဖေဂ္ဂုသဒိသာ. မဂ္ဂဖလံ သာရော. ဣတိ ဘဂဝတာ အတ္တနော သာသနံ ဩနတဝိနတဖလဘာရဘရိတရုက္ခူပမာယ ဥပမိတံ. သော ဒေသနာကုသလတာယ တတော တစသာရသမ္ပတ္တိတော မမ သာသနံ ဥတ္တရိတရဉ္စေဝ ပဏီတတရဉ္စ, တံ တုဝံ ကဒါ ဇာနိဿသီတိ အတ္တနောဒေသနာယ ဝိသေသဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣတိ ခေါ နိဂြောဓာ’’တိ ဒေသနံ အာရဘိ[Pg.25]. တေ ပရိဗ္ဗာဇကာတိ တေ တဿ ပရိဝါရာ တိံသသတသင်္ချာ ပရိဗ္ဗာဇကာ. ဧတ္ထ မယံ အနဿာမာတိ ဧတ္ထ အစေလကပါဠိအာဒီသု, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘အမှာကံ အစေလကပါဠိမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, ကုတော ပရိသုဒ္ဓပါဠိ. အမှာကံ ပရိသုဒ္ဓပါဠိမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, ကုတော စာတုယာမသံဝရာဒီနိ. စာတုယာမသံဝရောပိ နတ္ထိ, ကုတော အရညဝါသာဒီနိ. အရညဝါသောပိ နတ္ထိ, ကုတော နီဝရဏပ္ပဟာနာဒီနိ. နီဝရဏပ္ပဟာနမ္ပိ နတ္ထိ, ကုတော ဗြဟ္မဝိဟာရာဒီနိ. ဗြဟ္မဝိဟာရမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, ကုတော ပုဗ္ဗေနိဝါသာဒီနိ. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, ကုတော အမှာကံ ဒိဗ္ဗစက္ခု. ဧတ္ထ မယံ သအာစရိယကာ နဋ္ဌာ’’တိ. ဣတော ဘိယျော ဥတ္တရိတရန္တိ ဣတော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏာဓိဂမတော ဘိယျော အညံ ဥတ္တရိတရံ ဝိသေသာဓိဂမံ မယံ သုတိဝသေနာပိ န ဇာနာမာတိ ဝဒန္တိ. ๗๔. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระดำรัสนี้ว่า “ดูก่อนนิโครธ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ตบะและข้อปฏิบัติในการรังเกียจบาปย่อมถึงที่สุดและถึงแก่นสาร” โดยนัยของพวกเดียรถีย์ ด้วยว่า ลาภสักการะของพวกเดียรถีย์เปรียบเหมือนกิ่งและใบของต้นไม้ เพียงศีล ๕ เปรียบเหมือนเปลือกนอก เพียงสมาบัติ ๘ เปรียบเหมือนเปลือกใน อภิญญาทั้งหลายมีปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นที่สุด เปรียบเหมือนกระพี้ ส่วนพวกเดียรถีย์เหล่านั้นยึดถือทิพพจักขุว่าเป็นพระอรหัตแล้วเที่ยวไป เพราะเหตุนั้น ทิพพจักขุนั้นของพวกเขาจึงเปรียบเหมือนแก่นของต้นไม้ แต่ในพระศาสนานี้ ลาภสักการะเปรียบเหมือนกิ่งและใบ ศีลสมบัติเปรียบเหมือนเปลือกนอก ฌานสมาบัติทั้งหลายเปรียบเหมือนเปลือกใน โลกิยอภิญญาเปรียบเหมือนกระพี้ มรรคผลเป็นแก่นสาร ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเปรียบเทียบพระศาสนาของพระองค์ด้วยอุปมาต้นไม้ที่น้อมกิ่งลงและเต็มไปด้วยภาระคือผล พระองค์ผู้ทรงฉลาดในเทศนา เพื่อจะทรงแสดงความพิเศษแห่งเทศนาของพระองค์ว่า “ศาสนาของเราประเสริฐกว่าและประณีตกว่าความถึงพร้อมด้วยเปลือกในและแก่นสารนั้น ท่านจะรู้ได้เมื่อไร” จึงทรงเริ่มเทศนาว่า “ดูก่อนนิโครธ ด้วยเหตุอย่างนี้แล” บทว่า “เต ปริพฺพาชกา” คือ ปริพาชก ๓๐๐ คนผู้เป็นบริวารของนิโครธนั้น บทว่า “เอตฺถ มยํ อนสฺสาม” คือ ในอเจลกบาลีเป็นต้นนี้ มีความหมายดังนี้ว่า “แม้เพียงอเจลกบาลีก็ไม่มีแก่พวกเรา ปริสุทธิบาลีจะมีแต่ที่ไหน แม้เพียงปริสุทธิบาลีก็ไม่มีแก่พวกเรา จาตุยามสังวรเป็นต้นจะมีแต่ที่ไหน แม้จาตุยามสังวรก็ไม่มี จะมีอรัญญวาสเป็นต้นแต่ที่ไหน แม้การอยู่ป่าก็ไม่มี จะมีการละนีวรณ์เป็นต้นแต่ที่ไหน แม้การละนีวรณ์ก็ไม่มี จะมีพรหมวิหารเป็นต้นแต่ที่ไหน แม้เพียงพรหมวิหารก็ไม่มี จะมีปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้นแต่ที่ไหน แม้เพียงปุพเพนิวาสานุสสติญาณก็ไม่มี ทิพพจักขุจะมีแก่พวกเราแต่ที่ไหน ในข้อนี้ พวกเราพร้อมทั้งอาจารย์พินาศแล้ว” บทว่า “อิโต ภิยฺโย อุตฺตริตรํ” คือ พวกเขากล่าวว่า “พวกเราไม่รู้คุณวิเศษอื่นที่ยิ่งขึ้นไปกว่าการบรรลุทิพพจักขุญาณนี้ แม้โดยการได้ยินได้ฟัง” နိဂြောဓဿပဇ္ဈာယနဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยการครุ่นคิดของนิโครธ ၇၅. အထ နိဂြောဓံ ပရိဗ္ဗာဇကန္တိ ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ ‘‘ဣမေ ပရိဗ္ဗာဇကာ ဣဒါနိ ဘဂဝတော ဘာသိတံ သုဿူသန္တိ, ဣမိနာ စ နိဂြောဓေန ဘဂဝတော ပရမ္မုခါ ကက္ခဠံ ဒုရာသဒဝစနံ ဝုတ္တံ, ဣဒါနိ အယမ္ပိ သောတုကာမော ဇာတော, ကာလော ဒါနိ မေ ဣမဿ မာနဒ္ဓဇံ နိပါတေတွာ ဘဂဝတော သာသနံ ဥက္ခိပိတု’’န္တိ. အထ နိဂြောဓံ ပရိဗ္ဗာဇကံ ဧတဒဝေါစ. အပရမ္ပိဿ အဟောသိ ‘‘အယံ မယိ အကထေန္တေ သတ္ထာရံ န ခမာပေဿတိ, တဒဿ အနာဂတေ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တိဿတိ, မယာ ပန ကထိတေ ခမာပေဿတိ, တဒဿ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’တိ. အထ နိဂြောဓံ ပရိဗ္ဗာဇကံ ဧတဒဝေါစ. အပရိသာဝစရံ ပန နံ ကရောထာတိ ဧတ္ထ ပနာတိ နိပါတော, အထ နံ အပရိသာဝစရံ ကရောထာတိ အတ္ထော. ‘‘အပရိသာဝစရေတ’’န္တိပိ ပါဌော, အပရိသာဝစရံ ဝါ ဧတံ ကရောထ, ဂေါကာဏာဒီနံ ဝါ အညတရန္တိ အတ္ထော. ๗๕. ครั้งนั้น ได้ยินว่า สันธานคฤหบดีได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “บัดนี้ ปริพาชกเหล่านี้กำลังตั้งใจฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาค และนิโครธปริพาชกผู้นี้ก็ได้กล่าววาจาที่หยาบคาย อันไม่ควรกล่าว ลับหลังพระผู้มีพระภาค บัดนี้ แม้เขาก็เกิดความต้องการจะฟังขึ้นมาแล้ว บัดนี้เป็นเวลาที่เราจะทำลายธงคือมานะของเขาผู้นี้แล้วยกย่องพระศาสนาของพระผู้มีพระภาค” ลำดับนั้น เขาจึงได้กล่าวคำนี้แก่นิโครธปริพาชก. อนึ่ง เขายังมีความคิดอีกอย่างหนึ่งว่า “ถ้าเราไม่พูด ปริพาชกผู้นี้ก็จักไม่ทูลขอขมาพระศาสดา การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เขาในอนาคต แต่ถ้าเราพูด เขาก็จักทูลขอขมา การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่เขาสิ้นกาลนาน” ลำดับนั้น เขาจึงได้กล่าวคำนี้แก่นิโครธปริพาชก. ในคำว่า ‘อปริสาวจรํ ปน นํ กโรถ’ (แต่ท่านทั้งหลายจงทำให้ท่านผู้นั้นเป็นผู้ไม่เข้าสู่บริษัทเถิด) นี้ คำว่า ‘ปน’ เป็นนิบาต ความว่า ‘อถ นํ อปริสาวจรํ กโรถ’ (อนึ่ง ท่านทั้งหลายจงทำให้ท่านผู้นั้นเป็นผู้ไม่เข้าสู่บริษัทเถิด) ก็มีบทว่า ‘อปริสาวจเรตํ’ บ้าง ความว่า ท่านทั้งหลายจงทำให้ท่านผู้นั้นเป็นผู้ไม่เข้าสู่บริษัท หรือเป็นเช่นโคบอดเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง. ဂေါကာဏန္တိ ဧတ္ထာပိ ဂေါကာဏံ ပရိယန္တစာရိနိံ ဝိယ ကရောထာတိ အတ္ထော. တုဏှီဘူတောတိ တုဏှီဘာဝံ ဥပဂတော. မင်္ကုဘူတောတိ နိတ္တေဇတံ အာပန္နော. ပတ္တက္ခန္ဓောတိ ဩနတဂီဝေါ. အဓောမုခေါတိ ဟေဋ္ဌာမုခေါ. แม้ในคำว่า ‘โคกาณํ’ นี้ ก็มีความหมายว่า ท่านทั้งหลายจงทำให้เป็นเหมือนโคบอดที่เดินอยู่ตามชายขอบ. คำว่า ‘ตุณฺหีภูโต’ คือ ถึงความเป็นผู้นิ่ง. คำว่า ‘มงฺกุภูโต’ คือ ถึงความเป็นผู้หมดสง่าราศี. คำว่า ‘ปตฺตขนฺโธ’ คือ มีคอตก. คำว่า ‘อโธมุโข’ คือ มีหน้าก้ม. ၇၆. ဗုဒ္ဓေါ [Pg.26] သော ဘဂဝါ ဗောဓာယာတိ သယံ ဗုဒ္ဓေါ သတ္တာနမ္ပိ စတုသစ္စဗောဓတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ဒန္တောတိ စက္ခုတောပိ ဒန္တော…ပေ… မနတောပိ ဒန္တော. ဒမထာယာတိ အညေသမ္ပိ ဒမနတ္ထာယ ဧဝ, န ဝါဒတ္ထာယ. သန္တောတိ ရာဂသန္တတာယ သန္တော, ဒေါသမောဟသန္တတာယ သဗ္ဗ အကုသလသဗ္ဗာဘိသင်္ခါရသန္တတာယ သန္တော. သမထာယာတိ မဟာဇနဿ ရာဂါဒိသမနတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တိဏ္ဏောတိ စတ္တာရော ဩဃေ တိဏ္ဏော. တရဏာယာတိ မဟာဇနဿ ဩဃနိတ္ထရဏတ္ထာယ. ပရိနိဗ္ဗုတောတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော. ပရိနိဗ္ဗာနာယာတိ မဟာဇနဿာပိ သဗ္ဗကိလေသပရိနိဗ္ဗာနတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ๗๖. ในคำว่า ‘พุทฺโธ โส ภควา โพธาย’ (พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงเป็นพุทโธ เพื่อตรัสรู้) ความว่า พระองค์ทรงเป็นผู้ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความตรัสรู้ในอริยสัจ ๔ แม้แก่เหล่าสัตว์. คำว่า ‘ทนฺโต’ (ทรงเป็นผู้ฝึกแล้ว) คือ ทรงฝึกแล้วแม้ทางจักษุ...ฯลฯ...ทรงฝึกแล้วแม้ทางใจ. คำว่า ‘ทมถาย’ (เพื่อการฝึก) คือ ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่การฝึกแม้ผู้อื่นเท่านั้น ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แก่วาทะ. คำว่า ‘สนฺโต’ (ทรงเป็นผู้สงบแล้ว) คือ ทรงสงบแล้วเพราะความสงบแห่งราคะ ทรงสงบแล้วเพราะความสงบแห่งโทสะและโมหะ เพราะความสงบแห่งอกุศลทั้งปวงและอภิสังขารทั้งปวง. คำว่า ‘สมถาย’ (เพื่อความสงบ) คือ ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ความสงบระงับราคะเป็นต้นของมหาชน. คำว่า ‘ติณฺโณ’ (ทรงเป็นผู้ข้ามแล้ว) คือ ทรงข้ามโอฆะ ๔ ได้แล้ว. คำว่า ‘ตรณาย’ (เพื่อการข้าม) คือ เพื่อประโยชน์แก่การข้ามโอฆะของมหาชน. คำว่า ‘ปรินิพฺพุโต’ (ทรงเป็นผู้ปรินิพพานแล้ว) คือ ทรงดับแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน. คำว่า ‘ปรินิพฺพานาย’ (เพื่อปรินิพพาน) คือ ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่การดับสิ้นกิเลสทั้งปวงแม้ของมหาชน. ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยที่สุดแห่งพรหมจรรย์เป็นต้น ၇၇. အစ္စယောတိအာဒီနိ သာမညဖလေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၅၀) ဝုတ္တာနိ. ဥဇုဇာတိကောတိ ကာယဝင်္ကာဒိဝိရဟိတော ဥဇုသဘာဝေါ. အဟမနုသာသာမီတိ အဟံ တာဒိသံ ပုဂ္ဂလံ အနုသာသာမိ, ဓမ္မံ အဿ ဒေသေမိ. သတ္တာဟန္တိ သတ္တဒိဝသာနိ, ဣဒံ သဗ္ဗမ္ပိ ဘဂဝါ ဒန္ဓပညံ ပုဂ္ဂလံ သန္ဓာယာဟ အသဌော ပန အမာယာဝီ ဥဇုဇာတိကော တံမုဟုတ္တေနေဝ အရဟတ္တံ ပတ္တုံ သက္ခိဿတိ. ဣတိ ဘဂဝါ ‘‘အသဌ’’န္တိအာဒိဝစနေန သဌော ဟိ ဝင်္ကဝင်္ကော, မယာပိ န သက္ကာ အနုသာသိတုန္တိ ဒီပေန္တော ပရိဗ္ဗာဇကံ ပါဒေသု ဂဟေတွာ မဟာမေရုပါဒတလေ ဝိယ ခိပိတ္ထ. ကသ္မာ? အယဉှိ အတိသဌော, ကုဋိလစိတ္တော သတ္ထရိ ဧဝံ ကထေန္တေပိ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃေသု နာဓိမုစ္စတိ, အဓိမုစ္စနတ္ထာယ သောတံ န ဩဒဟတိ, ကောဟညေ ဌိတော သတ္ထာရံ ခမာပေတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ တဿဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ ‘‘ဧတု ဝိညူ ပုရိသော အသဌော’’တိအာဒိမာဟ. သဌံ ပနာဟံ အနုသာသိတုံ န သက္ကောမီတိ. ๗๗. คำว่า ‘อจฺจโย’ เป็นต้น มีกล่าวไว้แล้วในสามัญญผลสูตร. คำว่า ‘อุชุชาติโก’ คือ ผู้มี स्वभावตรง ปราศจากความคดทางกายเป็นต้น. คำว่า ‘อหํ อนุสาสามิ’ คือ เราจะพร่ำสอนบุคคลเช่นนั้น เราจะแสดงธรรมแก่เขา. คำว่า ‘สตฺตาหํ’ คือ ตลอดเจ็ดวัน, พระผู้มีพระภาคตรัสคำทั้งหมดนี้โดยทรงหมายถึงบุคคลผู้มีปัญญาทึบ แต่ว่าบุคคลผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา มี स्वभावตรง จะสามารถบรรลุพระอรหัตได้ในชั่วขณะนั้นเอง. ด้วยพระดำรัสว่า ‘อสโฐ’ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงให้เห็นว่า “อันที่จริง คนโอ้อวด คนคดโกง แม้เราก็ไม่สามารถพร่ำสอนได้” ดังนี้แล้ว ได้ทรงขว้างปริพาชกนั้นไปประหนึ่งว่าทรงจับที่เท้าแล้วขว้างไปที่เชิงเขามหาเมรุ. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะว่าปริพาชกผู้นี้เป็นคนโอ้อวดยิ่งนัก มีจิตคดโกง แม้เมื่อพระศาสดาตรัสอยู่อย่างนี้ ก็ยังไม่เลื่อมใสในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ไม่เงี่ยโสตลงเพื่อจะเลื่อมใส ตั้งอยู่ในการโอ้อวดแล้วทูลขอขมาพระศาสดา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบอัธยาศัยของเขาแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘เอตุ วิญฺญู ปุริโส อสโฐ’ (ขอเชิญวิญญูชนผู้ไม่โอ้อวดมาเถิด). ความว่า แต่เราไม่สามารถพร่ำสอนคนโอ้อวดได้. ၇၈. အန္တေဝါသိကမျတာတိ အန္တေဝါသိကမျတာယ, အမှေ အန္တေဝါသိကေ ဣစ္ဆန္တော. ဧဝမာဟာတိ ‘‘ဧတု ဝိညုပုရိသော’’တိအာဒိမာဟ. ယော ဧဝ ဝေါ အာစရိယောတိ ယော ဧဝ တုမှာကံ ပကတိယာ အာစရိယော. ဥဒ္ဒေသာ နော စာဝေတုကာမောတိ အတ္တနော အနုသာသနိံ ဂါဟာပေတွာ အမှေ အမှာကံ ဥဒ္ဒေသတော စာဝေတုကာမော. သော ဧဝ ဝေါ ဥဒ္ဒေသော ဟောတူတိ ယော တုမှာကံ ပကတိယာ ဥဒ္ဒေသော, သော တုမှာကံယေဝ ဟောတု[Pg.27], န မယံ တုမှာကံ ဥဒ္ဒေသေန အတ္ထိကာ. အာဇီဝါတိ အာဇီဝတော. အကုသလသင်္ခါတာတိ အကုသလာတိ ကောဋ္ဌာသံ ပတ္တာ. အကုသလာ ဓမ္မာတိ ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒဓမ္မာ တဏှာယေဝ ဝါ ဝိသေသေန. သာ ဟိ ပုနဗ္ဘဝကရဏတော ‘‘ပေါနောဗ္ဘဝိကာ’’တိ ဝုတ္တာ. သဒရထာတိ ကိလေသဒရထသမ္ပယုတ္တာ. ဇာတိဇရာမရဏိယာတိ ဇာတိဇရာမရဏာနံ ပစ္စယဘူတာ. သံကိလေသိကာ ဓမ္မာတိ ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ. ဝေါဒါနိယာတိ, သမထဝိပဿနာ ဓမ္မာ. တေ ဟိ သတ္တေ ဝေါဒါပေန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဝေါဒါနိယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ပညာပါရိပူရိန္တိ မဂ္ဂပညာပါရိပူရိံ. ဝေပုလ္လတ္တဉ္စာတိ ဖလပညာဝေပုလ္လတံ, ဥဘောပိ ဝါ ဧတာနိ အညမညဝေဝစနာနေဝ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘တတော တုမှေ မဂ္ဂပညဉ္စေဝ ဖလပညဉ္စ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿထာ’’တိ. ဧဝံ ဘဂဝါ ပရိဗ္ဗာဇကေ အာရဗ္ဘ အတ္တနော ဩဝါဒါနုသာသနိယာ ဖလံ ဒဿေန္တော အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသိ. ๗๘. คำว่า ‘อนฺเตวาสิกมฺยตา’ คือ ด้วยความปรารถนาในอันเตวาสิก คือปรารถนาพวกเราเป็นอันเตวาสิก. คำว่า ‘เอวมาห’ คือ ตรัสคำเป็นต้นว่า ‘เอตุ วิญฺญู ปุริโส’. คำว่า ‘โย เอว โว อาจริโย’ คือ อาจารย์ใดของพวกท่านที่เป็นอยู่โดยปกติ. คำว่า ‘อุทฺเทสา โน จาเวตุกาโม’ คือ ประสงค์จะให้พวกเราเคลื่อนจากอุเทศ (การเล่าเรียน) ของพวกเรา โดยให้รับเอาคำสั่งสอนของตน. คำว่า ‘โส เอว โว อุทฺเทโส โหตุ’ คือ อุเทศใดของพวกท่านที่มีอยู่โดยปกติ อุเทศนั้นจงเป็นของพวกท่านเท่านั้นเถิด เราไม่มีความต้องการด้วยอุเทศของพวกท่าน. คำว่า ‘อาชีวา’ คือ จากอาชีวะ. คำว่า ‘อกุสลสงฺขาตา’ คือ ถึงส่วนที่เรียกว่าอกุศล. คำว่า ‘อกุสลา ธมฺมา’ คือ ธรรมคืออกุศลจิตตุปบาท ๑๒ หรือโดยเฉพาะอย่างยิ่งคือตัณหานั่นเอง. จริงอยู่ ตัณหานั้นท่านเรียกว่า ‘โปนพฺภวิกา’ เพราะกระทำภพใหม่. คำว่า ‘สทรถา’ คือ ประกอบด้วยความเร่าร้อนคือกิเลส. คำว่า ‘ชาติชรามรณิยา’ คือ เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะ. คำว่า ‘สํกิเลสิกา ธมฺมา’ คือ อกุศลจิตตุปบาท ๑๒. คำว่า ‘โวทานิยา’ คือ ธรรมคือสมถะและวิปัสสนา. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นย่อมยังสัตว์ทั้งหลายให้บริสุทธิ์ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ‘โวทานิยา’. คำว่า ‘ปญฺญาปาริปูรึ’ คือ ความเต็มเปี่ยมแห่งมรรคปัญญา. คำว่า ‘เวปุลฺลตฺตญฺจ’ คือ ความไพบูลย์แห่งผลปัญญา หรือทั้งสองบทนี้เป็นไวพจน์ของกันและกัน. ความที่ตรัสไว้มีดังนี้ว่า “เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจักเข้าถึงพร้อมอยู่ ซึ่งมรรคปัญญาและผลปัญญา โดยทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน)” ดังนี้. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงปรารภเหล่าปริพาชก ทรงแสดงผลแห่งโอวาทานุสาสนีของพระองค์ จึงทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต. ၇၉. ယထာ တံ မာရေနာတိ ယထာ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တာ နိသီဒန္တိ ဧဝမေဝ တုဏှီဘူတာ…ပေ… အပ္ပဋိဘာနာ နိသိန္နာ. ๗๙. ในคำว่า ‘ยถา ตํ มาเรน’ ความว่า พวกเขานั่งนิ่ง...ฯลฯ...หมดปฏิภาณ เหมือนดังพวกที่มีจิตถูกมารครอบงำนั่งอยู่อย่างไร ก็อย่างนั้นทีเดียว. မာရော ကိရ သတ္ထာ အတိဝိယ ဂဇ္ဇန္တော ဗုဒ္ဓဗလံ ဒီပေတွာ ဣမေသံ ပရိဗ္ဗာဇကာနံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ကဒါစိ ဓမ္မာဘိသမယော ဘဝေယျ, ဟန္ဒာဟံ ပရိယုဋ္ဌာမီတိ သော တေသံ စိတ္တာနိ ပရိယုဋ္ဌာသိ. အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသာနဉှိ စိတ္တံ မာရဿ ယထာကာမကရဏီယံ ဟောတိ. တေပိ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တာ ထဒ္ဓင်္ဂပစ္စင်္ဂါ ဝိယ တုဏှီ အပ္ပဋိဘာနာ နိသီဒိံသု. အထ သတ္ထာ ဣမေ ပရိဗ္ဗာဇကာ အတိဝိယ နိရဝါ ဟုတွာ နိသိန္နာ, ကိံ နု ခေါတိ အာဝဇ္ဇန္တော မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတဘာဝံ အညာသိ. သစေ ပန တေသံ မဂ္ဂဖလုပ္ပတ္တိဟေတု ဘဝေယျ, မာရံ ပဋိဗာဟိတွာပိ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေယျ, သော ပန တေသံ နတ္ထိ. ‘‘သဗ္ဗေပိ မေ တုစ္ဆပုရိသာ’’တိ အညာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အထ ခေါ ဘဂဝတော ဧတဒဟောသိ သဗ္ဗေပိ မေ မောဃပုရိသာ’’တိအာဒိ. ได้ยินว่า มารคิดว่า 'พระศาสดาทรงบันลืออย่างยิ่ง แสดงพุทธานุภาพแล้ว ทรงแสดงธรรมแก่ปริพาชกเหล่านี้, บางทีการบรรลุธรรมพึงมีแก่ปริพาชกเหล่านี้, เอาล่ะ เราจะครอบงำจิตของปริพาชกเหล่านี้' ดังนี้แล้ว ได้ครอบงำจิตของปริพาชกเหล่านั้น. จริงอยู่ จิตของสัตว์ทั้งหลายผู้ยังละวิปลาสไม่ได้ ย่อมเป็นสิ่งที่มารจะกระทำได้ตามความปรารถนา. แม้ปริพาชกเหล่านั้น มีจิตถูกมารครอบงำแล้ว จึงได้นั่งนิ่ง ไม่สามารถกล่าวอะไรได้ เหมือนคนมีอวัยวะน้อยใหญ่แข็งทื่อไป. ครั้งนั้น พระศาสดาทรงพิจารณาว่า 'ปริพาชกเหล่านี้นั่งนิ่งเงียบอย่างยิ่งหนอ เพราะเหตุอะไรกันหนอ' ดังนี้ ก็ทรงทราบภาวะที่ปริพาชกเหล่านั้นถูกมารครอบงำแล้ว. ก็ถ้าว่าเหตุแห่งการเกิดมรรคผลพึงมีแก่ปริพาชกเหล่านั้น, แม้พระผู้มีพระภาคก็พึงทรงห้ามมารแล้วแสดงธรรม, แต่เหตุนั้นไม่มีแก่ปริพาชกเหล่านั้น. ทรงทราบว่า 'ปริพาชกทั้งหมดเหล่านี้เป็นบุรุษเปล่า'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ทรงมีความดำริว่า ปริพาชกทั้งหมดเหล่านี้เป็นโมฆบุรุษ'. တတ္ထ ဖုဋ္ဌာ ပါပိမတာတိ ပါပိမတာ မာရေန ဖုဋ္ဌာ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယေသု နာမ. အညာဏတ္ထမ္ပီတိ ဇာနနတ္ထမ္ပိ. ကိံ ကရိဿတိ သတ္တာဟောတိ သမဏေန ဂေါတမေန ပရိစ္ဆိန္နသတ္တာဟော အမှာကံ ကိံ ကရိဿတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘သမဏေန ဂေါတမေန ‘သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿတိ သတ္တာဟ’န္တိ ဝုတ္တံ, သော သတ္တာဟော အမှာကံ ကိံ အပ္ဖာသုကံ ကရိဿတိ. [Pg.28] ဟန္ဒ မယံ သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ ဧတံ ဓမ္မံ သစ္ဆိကာတုံ သက္ကာ, န သက္ကာတိ အညာဏတ္ထမ္ပိ ဗြဟ္မစရိယံ စရိဿာမာ’’တိ. အထ ဝါ ဇာနာမ တာဝဿ ဓမ္မန္တိ ဧကဒိဝသေ ဧကဝါရံ အညာဏတ္ထမ္ပိ ဧတေသံ စိတ္တံ နုပ္ပန္နံ, သတ္တာဟော ပန ဧတေသံ ကုသီတာနံ ကိံ ကရိဿတိ, ကိံ သက္ခိဿန္တိ တေ သတ္တာဟံ ပူရေတုန္တိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. သီဟနာဒန္တိ ပရဝါဒဘိန္ဒနံ သကဝါဒသမုဿာပနဉ္စ အဘီတနာဒံ နဒိတွာ. ပစ္စုပဋ္ဌာသီတိ ပတိဋ္ဌိတော. တာဝဒေဝါတိ တသ္မိညေဝ ခဏေ. ရာဇဂဟံ ပါဝိသီတိ ရာဇဂဟမေဝ ပဝိဋ္ဌော. တေသံ ပန ပရိဗ္ဗာဇကာနံ ကိဉ္စာပိ ဣဒံ သုတ္တန္တံ သုတွာ ဝိသေသော န နိဗ္ဗတ္တော, အာယတိံ ပန နေသံ ဝါသနာယ ပစ္စယော ဘဝိဿတီတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ในบทเหล่านั้น บทว่า phuṭṭhā pāpimatā ความว่า ถูกมารผู้มีบาปครอบงำแล้ว. บทว่า yatra hi nāma คือ yesu nāma (ในปริพาชกเหล่าใด). บทว่า aññāṇatthampi คือ jānanatthampi (แม้เพื่อประโยชน์แก่การรู้). บทว่า kiṃ karissati sattāho ความว่า สัตตาหะ (เจ็ดวัน) ที่พระสมณโคดมกำหนดแล้ว จักทำอะไรแก่เราได้. อธิบายว่า 'สัตตาหะที่พระสมณโคดมกล่าวไว้ว่า 'จักอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ด้วยการเข้าถึง ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองตลอดเจ็ดวัน' นั้น จักทำความไม่ผาสุกอะไรแก่พวกเราได้. เอาล่ะ พวกเราจะประพฤติพรหมจรรย์แม้เพื่อจะรู้ว่า 'พวกเราสามารถทำให้แจ้งธรรมนี้ภายในเจ็ดวันได้หรือไม่' ดังนี้'. หรืออีกนัยหนึ่ง จิตของปริพาชกเหล่านั้นที่คิดว่า 'เราจะลองรู้ธรรมของท่านผู้นี้ดู' แม้เพียงครั้งเดียวในวันหนึ่ง ก็ไม่เคยเกิดขึ้นเลย, ก็สัตตาหะจักทำอะไรแก่ปริพาชกผู้เกียจคร้านเหล่านั้นได้, ปริพาชกเหล่านั้นจักสามารถประพฤติพรหมจรรย์ให้บริบูรณ์ตลอดเจ็ดวันได้อย่างไร. นี้เป็นความหมายในบทนี้. บทว่า sīhanādaṃ คือ ทรงบันลือพระสุรเสียงอันไม่หวาดหวั่น ซึ่งทำลายล้างปรวาทและยกย่องสวาทของพระองค์. บทว่า paccupaṭṭhāsi คือ ประดิษฐานอยู่. บทว่า tāvadeva คือ ในขณะนั้นนั่นเอง. บทว่า rājagahaṃ pāvisi คือ เสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์นั่นเอง. ก็แม้ว่าคุณวิเศษจะมิได้บังเกิดแก่ปริพาชกเหล่านั้นเพราะได้ฟังพระสูตรนี้ แต่ในอนาคต จักเป็นปัจจัยแก่วาสนาของปริพาชกเหล่านั้น. ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งนั่นเทียว. သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี ဥဒုမ္ဗရိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอุทุมพริกสูตร จบ. ၃. စက္ကဝတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาจักกวัตติสูตร အတ္တဒီပသရဏတာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยการมีตนเป็นเกาะเป็นที่พึ่ง ၈၀. ဧဝံ [Pg.29] မေ သုတန္တိ စက္ကဝတ္တိသုတ္တံ. တတြာယမနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – မာတုလာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. တံ နဂရံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ အဝိဒူရေ ဝနသဏ္ဍေ ဝိဟရတိ. ‘‘တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသီ’’တိ ဧတ္ထ အယမနုပုဗ္ဗိကထာ – ๘๐. พระสูตรว่า evaṃ me sutaṃ คือ จักกวัตติสูตร. ในพระสูตรนั้น นี้เป็นคำอธิบายบทที่ไม่ปรากฏชัด – บทว่า mātulāyaṃ คือ ในนครชื่อมาตุลา. (พระผู้มีพระภาค) ทรงทำนครนั้นให้เป็นโคจรคามแล้ว ประทับอยู่ในป่าที่ไม่ไกล. ในบทว่า 'tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesī' นี้เป็นอนุบุพพิกถา – ဘဂဝါ ကိရ ဣမဿ သုတ္တဿ သမုဋ္ဌာနသမယေ ပစ္စူသကာလေ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ လောကံ ဝေါလောကေန္တော ဣမာယ အနာဂတဝံသဒီပိကာယ သုတ္တန္တကထာယ မာတုလနဂရဝါသီနံ စတုရာသီတိယာ ပါဏသဟဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယံ ဒိသွာ ပါတောဝ ဝီသတိဘိက္ခုသဟဿပရိဝါရော မာတုလနဂရံ သမ္ပတ္တော. မာတုလနဂရဝါသိနော ခတ္တိယာ ‘‘ဘဂဝါ အာဂတော’’တိ သုတွာ ပစ္စုဂ္ဂမ္မ ဒသဗလံ နိမန္တေတွာ မဟာသက္ကာရေန နဂရံ ပဝေသေတွာ နိသဇ္ဇဋ္ဌာနံ သံဝိဓာယ ဘဂဝန္တံ မဟာရဟေ ပလ္လင်္ကေ နိသီဒါပေတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ အဒံသု. ဘဂဝါ ဘတ္တကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေတွာ စိန္တေသိ – ‘‘သစာဟံ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဣမေသံ မနုဿာနံ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ, အယံ ပဒေသော သမ္ဗာဓော, မနုဿာနံ ဌာတုံ ဝါ နိသီဒိတုံ ဝါ ဩကာသော န ဘဝိဿတိ, မဟတာ ခေါ ပန သမာဂမေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ. ได้ยินว่า ในสมัยที่เป็นสมุฏฐานแห่งพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงออกจากมหากรุณาสมาบัติในเวลาใกล้รุ่ง ทรงตรวจดูโลก ทรงเห็นการบรรลุธรรมของสัตว์แปดหมื่นสี่พันผู้เป็นชาวนครมาตุลา ด้วยพระสูตรกถานี้อันเป็นเครื่องส่องอนาคตวงศ์ จึงเสด็จถึงนครมาตุลาพร้อมด้วยภิกษุสองหมื่นรูปเป็นบริวารแต่เช้าตรู่. กษัตริย์ชาวนครมาตุลาได้สดับว่า 'พระผู้มีพระภาคเสด็จมาแล้ว' ดังนี้ จึงเสด็จออกไปต้อนรับ ทูลนิมนต์พระทศพลแล้ว นำเสด็จเข้าสู่พระนครด้วยสักการะอันยิ่งใหญ่ จัดเตรียมที่ประทับ ให้พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนบัลลังก์อันสมควรแก่ผู้ประเสริฐ แล้วได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. พระผู้มีพระภาคทรงเสร็จภัตกิจแล้ว ทรงดำริว่า 'ถ้าเราจะแสดงธรรมแก่มนุษย์เหล่านี้ในที่นี้ สถานที่นี้ก็คับแคบ โอกาสที่มนุษย์จะยืนหรือจะนั่งย่อมไม่มี, ก็การประชุมใหญ่น่าจะพึงมี'. အထ ရာဇကုလာနံ ဘတ္တာနုမောဒနံ အကတွာဝ ပတ္တံ ဂဟေတွာ နဂရတော နိက္ခမိ. မနုဿာ စိန္တယိံသု – ‘‘သတ္ထာ အမှာကံ အနုမောဒနမ္ပိ အကတွာ ဂစ္ဆတိ, အဒ္ဓါ ဘတ္တဂ္ဂံ အမနာပံ အဟောသိ, ဗုဒ္ဓါနံ နာမ န သက္ကာ စိတ္တံ ဂဟေတုံ, ဗုဒ္ဓေဟိ သဒ္ဓိံ ဝိဿာသကရဏံ နာမ သမုဿိတဖဏံ အာသီဝိသံ ဂီဝါယ ဂဟဏသဒိသံ ဟောတိ; ဧထ ဘော, တထာဂတံ ခမာပေဿာမာ’’တိ. သကလနဂရဝါသိနော ဘဂဝတာ သဟေဝ နိက္ခန္တာ. ဘဂဝါ ဂစ္ဆန္တောဝ မဂဓက္ခေတ္တေ ဌိတံ သာခါဝိဋပသမ္ပန္နံ သန္ဒစ္ဆာယံ ကရီသမတ္တဘူမိပတ္ထဋံ ဧကံ မာတုလရုက္ခံ ဒိသွာ ဣမသ္မိံ ရုက္ခမူလေ နိသီဒိတွာ ဓမ္မေ ဒေသိယမာနေ ‘‘မဟာဇနဿ ဌာနနိသဇ္ဇနောကာသော ဘဝိဿတီ’’တိ. နိဝတ္တိတွာ [Pg.30] မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ ရုက္ခမူလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကံ အာနန္ဒတ္ထေရံ ဩလောကေသိ. ထေရော ဩလောကိတသညာယ ဧဝ ‘‘သတ္ထာ နိသီဒိတုကာမော’’တိ ဉတွာ သုဂတမဟာစီဝရံ ပညပေတွာ အဒါသိ. နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ. အထဿ ပုရတော မနုဿာ နိသီဒိံသု. ဥဘောသု ပဿေသု ပစ္ဆတော စ ဘိက္ခုသံဃော, အာကာသေ ဒေဝတာ အဋ္ဌံသု, ဧဝံ မဟာပရိသမဇ္ဈဂတော တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ. ครั้งนั้น พระองค์มิได้ทรงกระทำภัตตานุโมทนาแก่ราชตระกูลทั้งหลาย ทรงถือบาตรแล้วเสด็จออกจากพระนคร. มนุษย์ทั้งหลายคิดกันว่า 'พระศาสดามิได้ทรงกระทำแม้ซึ่งอนุโมทนาแก่พวกเรา เสด็จไปเสียแล้ว, แน่นอนว่าโรงฉันคงไม่เป็นที่พอพระทัย, อันว่าพระทัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่อาจจะหยั่งถึงได้, การทำความคุ้นเคยกับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เปรียบเหมือนการจับงูเห่ามีพิษร้ายที่แผ่พังพานอยู่ที่คอ; มาเถิด ท่านทั้งหลาย เราจะไปทูลขอขมาพระตถาคตกัน'. ชาวนครทั้งหมดได้ออกไปพร้อมกับพระผู้มีพระภาคนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคขณะเสด็จไป ทอดพระเนตรเห็นต้นมาตุลพฤกษ์ต้นหนึ่ง ซึ่งตั้งอยู่ในมคธเขต สมบูรณ์ด้วยกิ่งก้านสาขา มีเงาร่มเย็น แผ่ไปทั่วพื้นดินประมาณหนึ่งกรีส ทรงดำริว่า 'เมื่อเรานั่งแสดงธรรมอยู่ที่โคนต้นไม้นี้ โอกาสสำหรับมหาชนที่จะยืนและนั่งจักมี'. จึงเสด็จกลับจากทาง เสด็จลงแล้วเข้าไปยังโคนต้นไม้ ทอดพระเนตรพระอานนทเถระผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริก. พระเถระทราบด้วยสัญญาณที่ทอดพระเนตรนั่นเองว่า 'พระศาสดาทรงประสงค์จะประทับนั่ง' จึงปูลาดมหาจีวรของพระสุคตถวาย. พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้. ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายได้นั่งอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระองค์. ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่ทั้งสองข้างและเบื้องหลัง, เทวดาทั้งหลายยืนอยู่ในอากาศ, พระผู้มีพระภาคผู้เสด็จเข้าสู่ท่ามกลางมหาบริษัทอย่างนี้แล้ว ได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายในที่นั้น. တေ ဘိက္ခူတိ တတြ ဥပဝိဋ္ဌာ ဓမ္မပ္ပဋိဂ္ဂါဟကာ ဘိက္ခူ. အတ္တဒီပါတိ အတ္တာနံ ဒီပံ တာဏံ လေဏံ ဂတိံ ပရာယဏံ ပတိဋ္ဌံ ကတွာ ဝိဟရထာတိ အတ္ထော. အတ္တသရဏာတိ ဣဒံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အနညသရဏာတိ ဣဒံ အညသရဏပဋိက္ခေပဝစနံ. န ဟိ အညော အညဿ သရဏံ ဟောတိ, အညဿ ဝါယာမေန အညဿ အသုဇ္ဈနတော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အတ္တာ ဟိ အတ္တနော နာထော, ကော ဟိ နာထော ပရော သိယာ’’တိ (ဓ. ပ. ၁၆၀). တေနာဟ ‘‘အနညသရဏာ’’တိ. ကော ပနေတ္ထ အတ္တာ နာမ, လောကိယလောကုတ္တရော ဓမ္မော. တေနာဟ – ‘‘ဓမ္မဒီပါ ဓမ္မသရဏာ အနညသရဏာ’’တိ. ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿီ’’တိအာဒီနိ မဟာသတိပဋ္ဌာနေ ဝိတ္ထာရိတာနိ. บทว่า เต ภิกขู ได้แก่ ภิกษุผู้รับธรรมะ นั่งอยู่ในที่นั้น. บทว่า อัตตทีปา มีความว่า ท่านทั้งหลายจงทำตนให้เป็นเกาะ เป็นที่ต้านทาน เป็นที่หลีกเร้น เป็นคติ เป็นที่ไปในเบื้องหน้า เป็นที่พึ่งอยู่เถิด. บทว่า อัตตสรณา นี้ เป็นไวพจน์ของบทว่า อัตตทีปา นั้นนั่นเอง. บทว่า อนัญญสรณา นี้ เป็นคำปฏิเสธที่พึ่งอื่น. จริงอยู่ คนอื่นจะเป็นที่พึ่งของคนอื่นไม่ได้ เพราะคนอื่นจะไม่บริสุทธิ์ได้ด้วยความพยายามของคนอื่น. คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วว่า "ตนแลเป็นที่พึ่งของตน คนอื่นใครเล่าจะเป็นที่พึ่งได้". เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "อนัญญสรณา". ในบทนี้ อะไรเล่าชื่อว่า อัตตา (ตน)? คือ โลกิยธรรมและโลกุตรธรรม. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง". คำเป็นต้นว่า "กายานุปัสสีในกาย" พระองค์ทรงแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในมหาสติปัฏฐานสูตร. ဂေါစရေတိ စရိတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနေ. သကေတိ အတ္တနော သန္တကေ. ပေတ္တိကေ ဝိသယေတိ ပိတိတော အာဂတဝိသယေ. စရတန္တိ စရန္တာနံ. ‘‘စရန္တ’’န္တိပိ ပါဌော, အယမေဝတ္ထော. န လစ္ဆတီတိ န လဘိဿတိ န ပဿိဿတိ. မာရောတိ ဒေဝပုတ္တမာရောပိ, မစ္စုမာရောပိ, ကိလေသမာရောပိ. ဩတာရန္တိ ရန္ဓံ ဆိဒ္ဒံ ဝိဝရံ. အယံ ပနတ္ထော လေဍ္ဍုဋ္ဌာနတော နိက္ခမ္မ တောရဏေ နိသီဒိတွာ ဗာလာတပံ တပန္တံ လာပံ သကုဏံ ဂဟေတွာ. ပက္ခန္ဒသေနသကုဏဝတ္ထုနာ ဒီပေတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ – บทว่า โคจเร ได้แก่ ในสถานที่อันสมควรเพื่อจะเที่ยวไป. บทว่า สเก ได้แก่ อันเป็นสมบัติของตน. บทว่า เปตฺติเก วิสเย ได้แก่ ในแดนที่มาจากบิดา. บทว่า จรตํ ได้แก่ ของสัตว์ผู้เที่ยวไป. แม้ "จรนฺต" ก็เป็นปาฐะ มีความหมายอย่างนี้เหมือนกัน. บทว่า น ลจฺฉติ ได้แก่ จักไม่ได้ จักไม่เห็น. บทว่า มาโร ได้แก่ เทวปุตตมารก็ดี มัจจุมารก็ดี กิเลสมารก็ดี. บทว่า โอตารํ ได้แก่ ช่อง โพรง ช่องว่าง. ส่วนเนื้อความนี้ พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยเรื่องของนกเหยี่ยวที่บินโฉบจับนกกระทา ซึ่งออกจากที่ที่มีก้อนดินแล้วไปเกาะอยู่ที่ซุ้มประตูผิงแดดอ่อน. คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า ‘‘ဘူတပုဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေ, သကုဏဂ္ဃိ လာပံ သကုဏံ သဟသာ အဇ္ဈပ္ပတ္တာ အဂ္ဂဟေသိ. အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, လာပေါ သကုဏော သကုဏဂ္ဃိယာ ဟရိယမာနော ဧဝံ ပရိဒေဝသိ ‘မယမေဝမှ အလက္ခိကာ, မယံ အပ္ပပုညာ, ယေ မယံ အဂေါစရေ စရိမှ ပရဝိသယေ, သစေဇ္ဇ မယံ ဂေါစရေ စရေယျာမ သကေ ပေတ္တိကေ ဝိသယေ, န မျာယံ သကုဏဂ္ဃိ အလံ အဘဝိဿ ယဒိဒံ ယုဒ္ဓါယာ’တိ. ကော ပန တေ လာပ ဂေါစရော သကော ပေတ္တိကော ဝိသယောတိ? ယဒိဒံ [Pg.31] နင်္ဂလကဋ္ဌကရဏံ လေဍ္ဍုဋ္ဌာနန္တိ. အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သကုဏဂ္ဃိ သကေ ဗလေ အပတ္ထဒ္ဓါ သကေ ဗလေ အသံဝဒမာနာ လာပံ သကုဏံ ပမုဉ္စိ ဂစ္ဆ ခေါ တွံ လာပ, တတြပိ ဂန္တွာ န မောက္ခသီတိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว นกเหยี่ยวได้โฉบลงจับนกกระทาโดยฉับพลัน. ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย นกกระทาเมื่อถูกนกเหยี่ยวคาบไป ได้คร่ำครวญอย่างนี้ว่า ‘พวกเราช่างอาภัพจริงหนอ พวกเรามีบุญน้อยจริงหนอ ที่พวกเราเที่ยวไปในที่อโคจร คือแดนของผู้อื่น, ถ้าวันนี้พวกเราพึงเที่ยวไปในโคจร คือแดนของบิดาของตน, นกเหยี่ยวตัวนี้ก็คงไม่สามารถจะทำอะไรเราได้ในการต่อสู้นี้’. (นกเหยี่ยวถามว่า) ‘ดูก่อนนกกระทา ก็อะไรเล่าเป็นโคจร คือแดนของบิดาของเจ้า?’. (นกกระทาตอบว่า) ‘คือที่ที่ไถด้วยไถ อันเป็นที่ตั้งแห่งก้อนดิน’. ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย นกเหยี่ยวไม่หยิ่งในกำลังของตน ไม่ดูหมิ่นในกำลังของตน ได้ปล่อยนกกระทาไป (พร้อมกับพูดว่า) ‘ไปเถิดเจ้านกกระทา แม้เจ้าไปที่นั่นแล้ว ก็จักไม่พ้น’.” အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, လာပေါ သကုဏော နင်္ဂလကဋ္ဌကရဏံ လေဍ္ဍုဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ မဟန္တံ လေဍ္ဍုံ အဘိရုဟိတွာ သကုဏဂ္ဃိံ ဝဒမာနော အဋ္ဌာသိ ‘‘ဧဟိ ခေါ ဒါနိ မေ သကုဏဂ္ဃိ, ဧဟိ ခေါ ဒါနိ မေ သကုဏဂ္ဃီ’’တိ. အထ ခေါ သာ, ဘိက္ခဝေ, သကုဏဂ္ဃိ သကေ ဗလေ အပတ္ထဒ္ဓါ သကေ ဗလေ အသံဝဒမာနာ ဥဘော ပက္ခေ သန္နယှ လာပံ သကုဏံ သဟသာ အဇ္ဈပ္ပတ္တာ. ယဒါ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အညာသိ လာပေါ သကုဏော ဗဟုအာဂတာ ခေါ မျာယံ သကုဏဂ္ဃီတိ, အထ ခေါ တဿေဝ လေဍ္ဍုဿ အန္တရံ ပစ္စုပါဒိ. အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သကုဏဂ္ဃိ တတ္ထေဝ ဥရံ ပစ္စတာဠေသိ. ဧဝဉှိ တံ, ဘိက္ခဝေ, ဟောတိ ယော အဂေါစရေ စရတိ ပရဝိသယေ. ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย นกกระทาได้ไปยังที่ที่ไถด้วยไถ อันเป็นที่ตั้งแห่งก้อนดิน ขึ้นไปบนก้อนดินใหญ่ แล้วยืนร้องท้านกเหยี่ยวว่า ‘มาเถิดเจ้านกเหยี่ยว บัดนี้มาเถิดเจ้านกเหยี่ยว’. ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย นกเหยี่ยวตัวนั้น ไม่หยิ่งในกำลังของตน ไม่ดูหมิ่นในกำลังของตน สยายปีกทั้งสองข้าง โฉบลงจับนกกระทาโดยฉับพลัน. เมื่อใดแล ภิกษุทั้งหลาย นกกระทารู้ว่า ‘นกเหยี่ยวตัวนี้มาใกล้เรามากแล้ว’ ครั้งนั้น มันก็ได้เข้าไปในระหว่างก้อนดินนั้นนั่นเอง. ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย นกเหยี่ยวได้กระแทกอกของตนที่ก้อนดินนั้นนั่นเอง. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผลย่อมเป็นอย่างนี้แก่ผู้ที่เที่ยวไปในที่อโคจร คือแดนของผู้อื่น. တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, မာ အဂေါစရေ စရိတ္ထ ပရဝိသယေ, အဂေါစရေ, ဘိက္ခဝေ, စရတံ ပရဝိသယေ လစ္ဆတိ မာရော ဩတာရံ, လစ္ဆတိ မာရော အာရမ္မဏံ. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အဂေါစရော ပရဝိသယော, ယဒိဒံ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ. ကတမေ ပဉ္စ? စက္ခုဝိညေယျာ ရူပါ ဣဋ္ဌာ ကန္တာ မနာပါ ပိယရူပါ ကာမူပသံဟိတာ ရဇနီယာ, သောတဝိညေယျာ သဒ္ဒါ ဣဋ္ဌာ ကန္တာ မနာပါ ပိယရူပါ ကာမူပသံဟိတာ ရဇနီယာ, ဃာနဝိညေယျာ ဂန္ဓာ ဣဋ္ဌာ ကန္တာ မနာပါ ပိယရူပါ ကာမူပသံဟိတာ ရဇနီယာ, ဇိဝှာဝိညေယျာ ရသာ ဣဋ္ဌာ ကန္တာ မနာပါ ပိယရူပါ ကာမူပသံဟိတာ ရဇနီယာ, ကာယဝိညေယျာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာ ဣဋ္ဌာ ကန္တာ မနာပါ ပိယရူပါ ကာမူပသံဟိတာ ရဇနီယာ. အယံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အဂေါစရော ပရဝိသယော. เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่าเที่ยวไปในที่อโคจร คือแดนของผู้อื่น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายเที่ยวไปในที่อโคจร คือแดนของผู้อื่น มารย่อมได้ช่อง มารย่อมได้อารมณ์. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอโคจร เป็นแดนของผู้อื่นสำหรับภิกษุ? ได้แก่ กามคุณ ๕. ๕ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ รูปอันจะพึงรู้ได้ด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, เสียงอันจะพึงรู้ได้ด้วยโสตะ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, กลิ่นอันจะพึงรู้ได้ด้วยฆานะ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, รสอันจะพึงรู้ได้ด้วยชิวหา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, โผฏฐัพพะอันจะพึงรู้ได้ด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอโคจร เป็นแดนของผู้อื่นสำหรับภิกษุ. ဂေါစရေ, ဘိက္ခဝေ, စရထ…ပေ… န လစ္ဆတိ မာရော အာရမ္မဏံ. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဂေါစရော သကော ပေတ္တိကော ဝိသယော, ယဒိဒံ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတိ အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ, ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ; ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿီ ဝိဟရတိ အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ, ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ; စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီ ဝိဟရတိ အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ, ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ; ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ ဝိဟရတိ အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ, ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ – အယံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဂေါစရော သကော ပေတ္တိကော ဝိသယောတိ (သံ. နိ. ၅.၃၇၁). ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเที่ยวไปในโคจร... (ละ)... มารจักไม่ได้อารมณ์. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นโคจร เป็นแดนของบิดาของตนสำหรับภิกษุ? ได้แก่ สติปัฏฐาน ๔. ๔ อย่างคืออะไรบ้าง? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้; เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้; เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้; เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ - ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นโคจร เป็นแดนของบิดาของตนสำหรับภิกษุ. ကုသလာနန္တိ အနဝဇ္ဇလက္ခဏာနံ. သမာဒါနဟေတူတိ သမာဒါယ ဝတ္တနဟေတု. ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ဧဝံ ဣဒံ လောကိယလောကုတ္တရံ ပုညဖလံ ဝဍ္ဎတိ, ပုညဖလန္တိ စ ဥပရူပရိ ပုညမ္ပိ ပုညဝိပါကောပိ ဝေဒိတဗ္ဗော. บทว่า กุสลานํ ได้แก่ ธรรมทั้งหลายอันมีลักษณะไม่มีโทษ. บทว่า สมาทานเหตุ ได้แก่ เพราะเหตุแห่งการสมาทานประพฤติ. บทว่า เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ ความว่า ผลบุญอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระนี้ย่อมเจริญขึ้นอย่างนี้, และโดยบทว่า ปุญฺญผลํ พึงทราบทั้งบุญและวิบากของบุญที่สูงขึ้นไปๆ. ဒဠှနေမိစက္ကဝတ္တိရာဇကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยเรื่องพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่าทัฬหเนมิ ၈၁. တတ္ထ [Pg.32] ဒုဝိဓံ ကုသလံ ဝဋ္ဋဂါမီ စ ဝိဝဋ္ဋဂါမီ စ. တတ္ထ ဝဋ္ဋဂါမိကုသလံ နာမ မာတာပိတူနံ ပုတ္တဓီတာသု ပုတ္တဓီတာနဉ္စ မာတာပိတူသု သိနေဟဝသေန မုဒုမဒ္ဒဝစိတ္တံ. ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသလံ နာမ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိဘေဒါ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ. တေသု ဝဋ္ဋဂါမိပုညဿ ပရိယောသာနံ မနုဿလောကေ စက္ကဝတ္တိသိရီဝိဘဝေါ. ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသလဿ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိ. တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသလဿ ဝိပါကံ သုတ္တပရိယောသာနေ ဒဿေဿတိ. ๘๑. ในบรรดากุศลนั้น กุศลมี ๒ อย่าง คือ วัฏฏคามีกุศล และวิวัฏฏคามีกุศล. ในกุศล ๒ อย่างนั้น ที่ชื่อว่าวัฏฏคามีกุศล ได้แก่ จิตที่อ่อนโยนด้วยอำนาจแห่งความรักของมารดาบิดาในบุตรธิดาทั้งหลาย และของบุตรธิดาทั้งหลายในมารดาบิดา. ที่ชื่อว่าวิวัฏฏคามีกุศล ได้แก่ โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ มีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น. ในกุศล ๒ อย่างนั้น ที่สุดแห่งวัฏฏคามีบุญคือสิริสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิในมนุษยโลก. (ที่สุด) แห่งวิวัฏฏคามีกุศลคือความถึงพร้อมด้วยมรรค ผล และนิพพาน. ในกุศล ๒ อย่างนั้น พระผู้มีพระภาคจักทรงแสดงวิบากแห่งวิวัฏฏคามีกุศลในตอนท้ายพระสูตร. ဣဓ ပန ဝဋ္ဋဂါမိကုသလဿ ဝိပါကဒဿနတ္ထံ, ဘိက္ခဝေ, ယဒါ ပုတ္တဓီတရော မာတာပိတူနံ ဩဝါဒေ န အဋ္ဌံသု, တဒါ အာယုနာပိ ဝဏ္ဏေနာပိ ဣဿရိယေနာပိ ပရိဟာယိံသု. ယဒါ ပန အဋ္ဌံသု, တဒါ ဝဍ္ဎိံသူတိ ဝတွာ ဝဋ္ဋဂါမိကုသလာနုသန္ဓိဝသေန ‘‘ဘူတပုဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေ’’တိ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ စက္ကဝတ္တီတိအာဒီနိ မဟာပဒါနေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃) ဝိတ္ထာရိတာနေဝ. ก็ในพระสูตรนี้ เพื่อทรงแสดงวิบากแห่งวัฏฏคามีกุศล (จึงตรัสว่า) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลใด บุตรธิดาทั้งหลายไม่ตั้งอยู่ในโอวาทของมารดาบิดา ในกาลนั้น พวกเขาย่อมเสื่อมทั้งจากอายุ วรรณะ และความเป็นใหญ่. แต่ในกาลใด พวกเขาตั้งอยู่ (ในโอวาท) ในกาลนั้น พวกเขาย่อมเจริญ. ครั้นตรัสดังนี้แล้ว จึงทรงปรารภเทศนาว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว" ด้วยอำนาจแห่งการสืบต่อวัฏฏคามีกุศล. ในพระธรรมเทศนานั้น คำมีอาทิว่า พระเจ้าจักรพรรดิ ท่านได้ขยายความไว้แล้วนั่นเทียวในมหาปทานสูตร. ၈၂. ဩသက္ကိတန္တိ ဤသကမ္ပိ အဝသက္ကိတံ. ဌာနာ စုတန္တိ သဗ္ဗသော ဌာနာ အပဂတံ. တံ ကိရ စက္ကရတနံ အန္တေပုရဒွါရေ အက္ခာဟတံ ဝိယ ဝေဟာသံ အဋ္ဌာသိ. အထဿ ဥဘောသု ပဿေသု ဒွေ ခဒိရတ္ထမ္ဘေ နိခဏိတွာ စက္ကရတနမတ္ထကေ နေမိအဘိမုခံ ဧကံ သုတ္တကံ ဗန္ဓိံသု. အဓောဘာဂေပိ နေမိအဘိမုခံ ဧကံ ဗန္ဓိံသု. တေသု ဥပရိမသုတ္တတော အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဩဂတံ စက္ကရတနံ ဩသက္ကိတံ နာမ ဟောတိ, ဟေဋ္ဌာ သုတ္တဿ ဌာနံ ဥပရိမကောဋိယာ အတိက္ကန္တဂတံ ဌာနာ စုတံ နာမ ဟောတိ, တဒေတံ အတိဗလဝဒေါသေ သတိ ဧဝံ ဟောတိ. သုတ္တမတ္တမ္ပိ ဧကင်္ဂုလဒွင်္ဂုလမတ္တံ ဝါ ဘဋ္ဌံ ဌာနာ စုတမေဝ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဩသက္ကိတံ ဌာနာ စုတ’’န္တိ. ๘๒. คำว่า "ถอยไป" หมายถึง การถอยลงไปแม้เพียงเล็กน้อย. คำว่า "เคลื่อนจากที่" หมายถึง การเคลื่อนไปจากที่โดยสิ้นเชิง. ได้ยินว่า จักรรัตนะนั้นได้ตั้งอยู่ในอากาศที่ประตูพระราชวังชั้นใน ราวกับถูกยึดไว้ที่เพลา. ครั้งนั้น ชนทั้งหลายได้ฝังเสาไม้ตะเคียน ๒ ต้นไว้ที่ข้างทั้งสองของจักรรัตนะนั้น แล้วผูกด้ายเส้นหนึ่งไว้เบื้องบนจักรรัตนะให้ตรงกับกง. แม้ในส่วนเบื้องล่าง ก็ผูกไว้อีกเส้นหนึ่งให้ตรงกับกง. ในด้าย ๒ เส้นนั้น จักรรัตนะที่หย่อนลงจากด้ายเส้นบนแม้เพียงเล็กน้อย ชื่อว่าถอยไป. (จักรรัตนะ) ที่เคลื่อนล่วงเลยที่ตั้งของด้ายเส้นล่างด้วยขอบบน ชื่อว่าเคลื่อนจากที่. การเคลื่อนนั้นย่อมเป็นเช่นนี้เมื่อมีโทษที่ร้ายแรงยิ่ง. (จักรรัตนะ) ที่เคลื่อนไปแม้เพียงเท่าเส้นด้าย หรือประมาณ ๑ องคุลี ๒ องคุลี ชื่อว่าเคลื่อนจากที่นั่นเทียว. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสคำนี้ว่า "ถอยไป เคลื่อนจากที่". အထ မေ အာရောစေယျာသီတိ တာတ, တွံ အဇ္ဇ အာဒိံ ကတွာ ဒိဝသဿ တိက္ခတ္တုံ စက္ကရတနဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆ, ဧဝံ ဂစ္ဆန္တော ယဒါ စက္ကရတနံ ဤသကမ္ပိ ဩသက္ကိတံ ဌာနာ စုတံ ပဿသိ, အထ မယှံ အာစိက္ခေယျာသိ. ဇီဝိတဉှိ မေ တဝ ဟတ္ထေ နိက္ခိတ္တန္တိ. အဒ္ဒသာတိ အပ္ပမတ္တော ဒိဝသဿ တိက္ခတ္တုံ ဂန္တွာ ဩလောကေန္တော ဧကဒိဝသံ အဒ္ဒသ. ความว่า "แต่นั้น เธอพึงบอกแก่เรา" คือ (พระราชาตรัสว่า) "พ่อ เจ้าจงไปบำรุงจักรรัตนะวันละ ๓ ครั้ง ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป เมื่อไปอยู่อย่างนั้น ในกาลใดเจ้าเห็นจักรรัตนะถอยไปแม้เพียงเล็กน้อย หรือเคลื่อนจากที่ ในกาลนั้น เจ้าพึงบอกแก่เรา เพราะชีวิตของเราได้มอบไว้ในมือของเจ้าแล้ว". ความว่า "ได้เห็นแล้ว" คือ (ราชกุมาร) เป็นผู้ไม่ประมาท ไปตรวจดูวันละ ๓ ครั้ง ในวันหนึ่งจึงได้เห็น. ၈၃. အထ [Pg.33] ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဘိက္ခဝေ, အထ ရာဇာ ဒဠှနေမိ ‘‘စက္ကရတနံ ဩသက္ကိတ’’န္တိ သုတွာ ဥပ္ပန္နဗလဝဒေါမနဿော ‘‘န ဒါနိ မယာ စိရံ ဇီဝိတဗ္ဗံ ဘဝိဿတိ, အပ္ပာဝသေသံ မေ အာယု, န မေ ဒါနိ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇနကာလော, ပဗ္ဗဇ္ဇာကာလော မေ ဣဒါနီ’’တိ ရောဒိတွာ ပရိဒေဝိတွာ ဇေဋ္ဌပုတ္တံ ကုမာရံ အာမန္တာပေတွာ ဧတဒဝေါစ. သမုဒ္ဒပရိယန္တန္တိ ပရိက္ခိတ္တဧကသမုဒ္ဒပရိယန္တမေဝ. ဣဒံ ဟိဿ ကုလသန္တကံ. စက္ကဝါဠပရိယန္တံ ပန ပုညိဒ္ဓိဝသေန နိဗ္ဗတ္တံ, န တံ သက္ကာ ဒါတုံ. ကုလသန္တကံ ပန နိယျာတေန္တော ‘‘သမုဒ္ဒပရိယန္တ’’န္တိ အာဟ. ကေသမဿုန္တိ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇန္တာပိ ဟိ ပဌမံ ကေသမဿုံ ဩဟာရေန္တိ. တတော ပဋ္ဌာယ ပရူဠှကေသေ ဗန္ဓိတွာ ဝိစရန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာ’’တိ. ๘๓. ความว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล" คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าทัฬหเนมิ ทรงสดับว่า "จักรรัตนะถอยไปแล้ว" ก็ทรงมีโทมนัสอันมีกำลังเกิดขึ้น ทรงกันแสงคร่ำครวญว่า "บัดนี้ เราจักไม่มีชีวิตอยู่นาน อายุของเราเหลือน้อยแล้ว บัดนี้ มิใช่เวลาที่เราจะบริโภคกาม บัดนี้ เป็นเวลาที่เราจะบวช" แล้วรับสั่งให้ราชกุมารผู้เป็นโอรสองค์ใหญ่เข้าเฝ้า และได้ตรัสคำนี้. คำว่า "มีสมุทรเป็นขอบเขต" หมายถึง (แผ่นดิน) ที่มีมหาสมุทรเดียวล้อมรอบเป็นขอบเขตนั่นเอง. เพราะว่าแผ่นดินนี้เป็นสมบัติประจำตระกูลของพระองค์. ส่วนแผ่นดินที่มีจักรวาลเป็นขอบเขตนั้นเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งบุญญฤทธิ์ ไม่อาจให้แผ่นดินนั้นได้. แต่เมื่อทรงมอบสมบัติประจำตระกูล จึงตรัสว่า "มีสมุทรเป็นขอบเขต". คำว่า "ผมและหนวด" มีความว่า เพราะแม้ผู้ที่บวชเป็นดาบส ในเบื้องต้นย่อมปลงผมและหนวด. จำเดิมแต่นั้น ก็มุ่นผมที่งอกขึ้นแล้วเที่ยวไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปลงผมและหนวด". ကာသာယာနီတိ ကသာယရသပီတာနိ. အာဒိတော ဧဝံ ကတွာ ပစ္ဆာ ဝက္ကလာနိပိ ဓာရေန္တိ. ပဗ္ဗဇီတိ ပဗ္ဗဇိတော. ပဗ္ဗဇိတွာ စ အတ္တနော မင်္ဂလဝနုယျာနေယေဝ ဝသိ. ရာဇိသိမှီတိ ရာဇဤသိမှိ. ဗြာဟ္မဏပဗ္ဗဇိတာ ဟိ ‘‘ဗြာဟ္မဏိသယော’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သေတစ္ဆတ္တံ ပန ပဟာယ ရာဇပဗ္ဗဇိတာ ရာဇိသယောတိ. အန္တရဓာယီတိ အန္တရဟိတံ နိဗ္ဗုတဒီပသိခါ ဝိယ အဘာဝံ ဥပဂတံ. ပဋိသံဝေဒေသီတိ ကန္ဒန္တော ပရိဒေဝန္တော ဇာနာပေသိ. ပေတ္တိကန္တိ ပိတိတော အာဂတံ ဒါယဇ္ဇံ န ဟောတိ, န သက္ကာ ကုသီတေန ဟီနဝီရိယေန ဒသ အကုသလကမ္မပထေ သမာဒါယ ဝတ္တန္တေန ပါပုဏိတုံ. အတ္တနော ပန သုကတံ ကမ္မံ နိဿာယ ဒသဝိဓံ ဒွါဒသဝိဓံ ဝါ စက္ကဝတ္တိဝတ္တံ ပူရေန္တေနေဝေတံ ပတ္တဗ္ဗန္တိ ဒီပေတိ. အထ နံ ဝတ္တပဋိပတ္တိယံ စောဒေန္တော ‘‘ဣင်္ဃ တွ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အရိယေတိ နိဒ္ဒေါသေ. စက္ကဝတ္တိဝတ္တေတိ စက္ကဝတ္တီနံ ဝတ္တေ. คำว่า "ผ้ากาสายะ" หมายถึง ผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาด. ในเบื้องต้นทรงทำอย่างนี้แล้ว ภายหลังก็ทรงแม้ซึ่งผ้าเปลือกไม้. คำว่า "บรรพชาแล้ว" คือ ได้บวชแล้ว. และเมื่อบรรพชาแล้ว ก็ได้ประทับอยู่ในสวนหลวงอันเป็นมงคลของพระองค์นั่นเอง. คำว่า "ในความเป็นราชฤๅษี" หมายถึง ในความเป็นฤๅษีผู้เป็นราชา. เพราะว่าผู้ที่บวชจากตระกูลพราหมณ์เรียกว่า พราหมณฤๅษี. ส่วนผู้ที่บวชจากตระกูลกษัตริย์โดยสละเศวตฉัตรเรียกว่า ราชฤๅษี. คำว่า "อันตรธานไปแล้ว" หมายถึง หายไป ถึงความไม่มี ราวกับเปลวประทีปที่ดับไป. คำว่า "ได้แจ้งให้ทรงทราบ" หมายถึง ได้ทำให้ทรงทราบพลางร้องไห้คร่ำครวญ. คำว่า "อันเป็นของบิดา" หมายถึง (จักรวรรดิวัตร) ไม่ใช่มรดกที่มาจากบิดา, บุคคลผู้เกียจคร้าน มีความเพียรเลวทราม สมาทานประพฤติในอกุศลกรรมบถ ๑๐ ไม่อาจบรรลุได้. (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงว่า (จักรรัตนะ) นั้น อันบุคคลพึงบรรลุได้โดยอาศัยกรรมที่ตนทำดีแล้ว และบำเพ็ญจักรวรรดิวัตร ๑๐ ประการ หรือ ๑๒ ประการให้บริบูรณ์เท่านั้น. ครั้งนั้น เมื่อจะทรงตักเตือนราชกุมารนั้นในข้อปฏิบัติแห่งวัตร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เอาเถิด พ่อ". ในคำนั้น คำว่า "อันประเสริฐ" หมายถึง ไม่มีโทษ. คำว่า "ในจักรวรรดิวัตร" หมายถึง ในวัตรของพระเจ้าจักรพรรดิทั้งหลาย. စက္ကဝတ္တိအရိယဝတ္တဝဏ္ဏနာ พรรณนาอริยจักรวรรดิวัตร ၈၄. ဓမ္မန္တိ ဒသကုသလကမ္မပထဓမ္မံ. နိဿာယာတိ တဒဓိဋ္ဌာနေန စေတသာ တမေဝ နိဿယံ ကတွာ. ဓမ္မံ သက္ကရောန္တောတိ ယထာ ကတော သော ဓမ္မော သုဋ္ဌု ကတော ဟောတိ, ဧဝမေတံ ကရောန္တော. ဓမ္မံ ဂရုံ ကရောန္တောတိ တသ္မိံ ဂါရဝုပ္ပတ္တိယာ တံ ဂရုံ ကရောန္တော. ဓမ္မံ မာနေန္တောတိ တမေဝ ဓမ္မံ ပိယဉ္စ ဘာဝနီယဉ္စ ကတွာ ဝိဟရန္တော. ဓမ္မံ ပူဇေန္တောတိ တံ အပဒိသိတွာ ဂန္ဓမာလာဒိပူဇနေနဿ ပူဇံ ကရောန္တော. ဓမ္မံ အပစယမာနောတိ တဿေဝ ဓမ္မဿ အဉ္ဇလိကရဏာဒီဟိ နီစဝုတ္တိတံ ကရောန္တော. ဓမ္မဒ္ဓဇော [Pg.34] ဓမ္မကေတူတိ တံ ဓမ္မံ ဓဇမိဝ ပုရက္ခတွာ ကေတုမိဝ စ ဥက္ခိပိတွာ ပဝတ္တိယာ ဓမ္မဒ္ဓဇော ဓမ္မကေတု စ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ဓမ္မာဓိပတေယျောတိ ဓမ္မာဓိပတိဘူတော အာဂတဘာဝေန ဓမ္မဝသေနေဝ သဗ္ဗကိရိယာနံ ကရဏေန ဓမ္မာဓိပတေယျော ဟုတွာ. ဓမ္မိကံ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိံ သံဝိဒဟဿူတိ ဓမ္မော အဿာ အတ္ထီတိ ဓမ္မိကာ, ရက္ခာ စ အာဝရဏဉ္စ ဂုတ္တိ စ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိ. တတ္ထ ‘‘ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၈၅) ဝစနတော ခန္တိအာဒယော ရက္ခာ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပရံ ရက္ခန္တော အတ္တာနံ ရက္ခတိ. ခန္တိယာ အဝိဟိံသာယ မေတ္တစိတ္တတာ အနုဒ္ဒယတာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၈၅). နိဝါသနပါရုပနဂေဟာဒီနံ နိဝါရဏာ အာဝရဏံ, စောရာဒိဥပဒ္ဒဝနိဝါရဏတ္ထံ ဂေါပါယနာ ဂုတ္တိ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ သုဋ္ဌု သံဝိဒဟဿု ပဝတ္တယ ဌပေဟီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ ယတ္ထ သာ သံဝိဒဟိတဗ္ဗာ, တံ ဒဿေန္တော အန္တောဇနသ္မိန္တိအာဒိမာဟ. ๘๔. บทว่า ธมฺมนฺติ ได้แก่ ธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า นิสฺสายาติ ความว่า มีธรรมนั้นเป็นที่ตั้งอาศัยด้วยจิต กระทำธรรมนั้นแหละให้เป็นที่พึ่งอาศัย. บทว่า ธมฺมํ สกฺกโรนฺโตติ ความว่า กระทำธรรมนั้นอย่างใด ธรรมนั้นที่ทำแล้วชื่อว่าทำดีแล้ว ก็กระทำธรรมนี้อย่างนั้น. บทว่า ธมฺมํ ครุํ กโรนฺโตติ ความว่า กระทำธรรมนั้นให้เป็นของหนัก โดยการบังเกิดความเคารพในธรรมนั้น. บทว่า ธมฺมํ มาเนนฺโตติ ความว่า กระทำธรรมนั้นแหละให้เป็นที่รักและเป็นสิ่งที่ควรเจริญอยู่. บทว่า ธมฺมํ ปูเชนฺโตติ ความว่า อ้างถึงธรรมนั้นแล้ว กระทำการบูชาแก่ธรรมนั้นด้วยการบูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น. บทว่า ธมฺมํ อปจายมาโนติ ความว่า กระทำการแสดงตนให้ต่ำต้อยต่อธรรมนั้นนั่นแหละ ด้วยการทำอัญชลีเป็นต้น. บทว่า ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตูติ อธิบายว่า กระทำธรรมนั้นไว้เบื้องหน้าเหมือนธง และยกขึ้นเหมือนธงชัย ด้วยความเป็นไป (อย่างนี้) จึงชื่อว่ามีธรรมเป็นธง มีธรรมเป็นธงชัย. บทว่า ธมฺมาธิปเตยฺโยติ ความว่า เป็นผู้มีธรรมเป็นใหญ่ โดยความเป็นผู้มาแล้ว (อย่างนั้น) และโดยการกระทำกิจทั้งปวงด้วยอำนาจแห่งธรรมเท่านั้น จึงเป็นผู้มีธรรมเป็นใหญ่. บทว่า ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหสฺสูติ ความว่า ธรรมมีอยู่แก่การอารักขาเป็นต้นนั้น เหตุนั้น การอารักขาเป็นต้นนั้นจึงชื่อว่า ธัมมิกา (ประกอบด้วยธรรม), การรักษา การป้องกัน และการคุ้มครอง ชื่อว่า รักขาวรณคุตติ. ในคำเหล่านั้น ขันติเป็นต้น ชื่อว่า การรักษา (รักขา) โดยนัยแห่งพระดำรัสว่า "เมื่อรักษาผู้อื่น ชื่อว่าย่อมรักษาตน" (สํ.นิ. ๕.๓๘๕). จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างไรเล่า เมื่อรักษาผู้อื่น ชื่อว่าย่อมรักษาตน คือ ด้วยขันติ ด้วยอวิหิงสา ด้วยเมตตาจิต ด้วยความเอ็นดู" (สํ.นิ. ๕.๓๘๕). การป้องกัน (อันตราย) จากเครื่องนุ่งห่มและเรือนเป็นต้น ชื่อว่า การป้องกัน (อาวรณะ), การระวังเพื่อป้องกันอุปัทวะจากโจรเป็นต้น ชื่อว่า การคุ้มครอง (คุตติ), อธิบายว่า ท่านจงจัดแจง จงให้เป็นไป จงตั้งไว้ ซึ่งการรักษาเป็นต้นทั้งหมดนั้นให้ดี. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงถึงบุคคลที่พึงจัดแจงการรักษานั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อนฺโตชนสฺมึ. တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – အန္တောဇနသင်္ခါတံ တဝ ပုတ္တဒါရံ သီလသံဝရေ ပတိဋ္ဌပေဟိ, ဝတ္ထဂန္ဓမာလာဒီနိ စဿ ဒေဟိ, သဗ္ဗောပဒ္ဒဝေ စဿ နိဝါရေဟိ. ဗလကာယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အယံ ပန ဝိသေသော – ဗလကာယော ကာလံ အနတိက္ကမိတွာ ဘတ္တဝေတနသမ္ပဒါနေနပိ အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗော. အဘိသိတ္တခတ္တိယာ ဘဒြဿာဇာနေယျာဒိရတနသမ္ပဒါနေနပိ ဥပသင်္ဂဏှိတဗ္ဗာ. အနုယန္တခတ္တိယာ တေသံ အနုရူပယာနဝါဟနသမ္ပဒါနေနပိ ပရိတောသေတဗ္ဗာ. ဗြာဟ္မဏာ အန္နပါနဝတ္ထာဒိနာ ဒေယျဓမ္မေန. ဂဟပတိကာ ဘတ္တဗီဇနင်္ဂလဖာလဗလိဗဒ္ဒါဒိသမ္ပဒါနေန. တထာ နိဂမဝါသိနော နေဂမာ, ဇနပဒဝါသိနော စ ဇာနပဒါ. သမိတပါပဗာဟိတပါပါ သမဏဗြာဟ္မဏာ သမဏပရိက္ခာရသမ္ပဒါနေန သက္ကာတဗ္ဗာ. မိဂပက္ခိနော အဘယဒါနေန သမဿာသေတဗ္ဗာ. ในบทเหล่านั้น มีเนื้อความย่อดังนี้ – ท่านจงให้บุตรและภรรยาของท่าน ผู้ชื่อว่าคนภายใน ตั้งมั่นอยู่ในศีลสังวร, จงให้เครื่องนุ่งห่ม ของหอม และระเบียบดอกไม้เป็นต้นแก่เขา, และจงป้องกันอุปัทวะทั้งปวงแก่เขา. แม้ในหมู่พลกายเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. แต่ว่า นี้เป็นข้อพิเศษ – พึงอนุเคราะห์หมู่พลกายโดยไม่ให้ล่วงเวลา ด้วยการให้ข้าวและค่าจ้าง. พึงสงเคราะห์กษัตริย์ผู้ได้รับอภิเษกแล้ว แม้ด้วยการพระราชทานรัตนะมีม้าอาชาไนยพันธุ์ดีเป็นต้น. พึงทำให้กษัตริย์ผู้ตามเสด็จยินดี แม้ด้วยการพระราชทานยานและพาหนะที่สมควรแก่กษัตริย์เหล่านั้น. (พึงทำให้) พราหมณ์ทั้งหลาย (ยินดี) ด้วยไทยธรรมมีข้าว น้ำ และผ้าเป็นต้น. (พึงทำให้) คหบดีทั้งหลาย (ยินดี) ด้วยการให้ข้าวเปลือก พืชพันธุ์ ไถ ผาล และโคงานเป็นต้น. เช่นเดียวกัน (พึงทำให้) ชาวนิคมผู้อยู่ในนิคม และชาวชนบทผู้อยู่ในชนบท (ยินดี). พึงสักการะสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว มีบาปอันลอยแล้ว ด้วยการถวายสมณบริขาร. พึงให้เนื้อและนกทั้งหลายสบายใจด้วยการให้อภัยทาน. ဝိဇိတေတိ အတ္တနော အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနေ. အဓမ္မကာရောတိ အဓမ္မကိရိယာ. မာ ပဝတ္တိတ္ထာတိ ယထာ နပ္ပဝတ္တတိ, တထာ နံ ပဋိပါဒေဟီတိ အတ္ထော. သမဏဗြာဟ္မဏာတိ သမိတပါပဗာဟိတပါပါ. မဒပ္ပမာဒါ ပဋိဝိရတာတိ နဝဝိဓာ မာနမဒါ, ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု စိတ္တဝေါဿဇ္ဇနသင်္ခါတာ ပမာဒါ စ ပဋိဝိရတာ. ခန္တိသောရစ္စေ နိဝိဋ္ဌာတိ အဓိဝါသနခန္တိယဉ္စ သုရတဘာဝေ စ ပတိဋ္ဌိတာ. ဧကမတ္တာနန္တိ အတ္တနော ရာဂါဒီနံ ဒမနာဒီဟိ ဧကမတ္တာနံ ဒမေန္တိ သမေန္တိ ပရိနိဗ္ဗာပေန္တီတိ ဝုစ္စန္တိ. ကာလေန ကာလန္တိ ကာလေ ကာလေ[Pg.35]. အဘိနိဝဇ္ဇေယျာသီတိ ဂူထံ ဝိယ ဝိသံ ဝိယ အဂ္ဂိံ ဝိယ စ သုဋ္ဌု ဝဇ္ဇေယျာသိ. သမာဒါယာတိ သုရဘိကုသုမဒါမံ ဝိယ အမတံ ဝိယ စ သမ္မာ အာဒါယ ပဝတ္တေယျာသိ. บทว่า วิชิเตติ ความว่า ในสถานที่ที่อำนาจของตนแผ่ไป. บทว่า อธมฺมกาโรติ ได้แก่ การกระทำที่ไม่เป็นธรรม. บทว่า มา ปวตฺติตฺถาติ อธิบายว่า ท่านจงจัดการการกระทำที่ไม่เป็นธรรมนั้นโดยประการที่การกระทำนั้นจะไม่เกิดขึ้น. บทว่า สมณพฺราหฺมณาติ ได้แก่ สมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว มีบาปอันลอยแล้ว. บทว่า มทปฺปมาทา ปฏิวิรตาติ ความว่า เป็นผู้เว้นขาดแล้วจากมานมทะ ๙ อย่าง และจากความประมาทอันได้แก่การปล่อยจิตไปในกามคุณ ๕. บทว่า ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺฐาติ ความว่า เป็นผู้ตั้งมั่นแล้วในอธิวาสนขันติและในความเป็นผู้สงบเสงี่ยม. บทว่า เอกมตฺตานนฺติ ความว่า ท่านกล่าวว่า (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมฝึก ย่อมสงบ ย่อมทำให้ดับสนิท ซึ่งตนผู้เดียว ด้วยการฝึกราคะเป็นต้นของตน. บทว่า กาเลน กาลนฺติ ได้แก่ ในกาลบางครั้งบางคราว. บทว่า อภินิวชฺเชยฺยาสีติ ความว่า ท่านพึงเว้นให้ดี เหมือนเว้นอุจจาระ เหมือนเว้นยาพิษ และเหมือนเว้นไฟ. บทว่า สมาทายาติ ความว่า ท่านพึงสมาทานให้มั่นคงแล้วประพฤติ เหมือน (สวม) พวงดอกไม้ที่มีกลิ่นหอม และเหมือน (ลิ้ม) อมตรส. ဣဓ ဌတွာ ဝတ္တံ သမာနေတဗ္ဗံ. အန္တောဇနသ္မိံ ဗလကာယေပိ ဧကံ, ခတ္တိယေသု ဧကံ, အနုယန္တေသု ဧကံ, ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကေသု ဧကံ, နေဂမဇာနပဒေသု ဧကံ, သမဏဗြာဟ္မဏေသု ဧကံ, မိဂပက္ခီသု ဧကံ, အဓမ္မကာရပ္ပဋိက္ခေပေါ ဧကံ, အဓနာနံ ဓနာနုပ္ပဒါနံ ဧကံ သမဏဗြာဟ္မဏေ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉှပုစ္ဆနံ ဧကန္တိ ဧဝမေတံ ဒသဝိဓံ ဟောတိ. ဂဟပတိကေ ပန ပက္ခိဇာတေ စ ဝိသုံ ကတွာ ဂဏေန္တဿ ဒွါဒသဝိဓံ ဟောတိ. ပုဗ္ဗေ အဝုတ္တံ ဝါ ဂဏေန္တေန အဓမ္မရာဂဿ စ ဝိသမလောဘဿ စ ပဟာနဝသေန ဒွါဒသဝိဓံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ခေါ တာတ တန္တိ ဣဒံ ဒသဝိဓံ ဒွါဒသဝိဓဉ္စ အရိယစက္ကဝတ္တိဝတ္တံ နာမ. ဝတ္တမာနဿာတိ ပူရေတွာ ဝတ္တမာနဿ. တဒဟုပေါသထေတိအာဒိ မဟာသုဒဿနေ ဝုတ္တံ. ในที่นี้ พึงยึดถือวัตรปฏิบัติ. วัตรในคนภายในและหมู่พลกาย ๑, วัตรในกษัตริย์ทั้งหลาย ๑, วัตรในผู้ติดตาม ๑, วัตรในพราหมณ์และคหบดี ๑, วัตรในชาวนิคมและชาวชนบท ๑, วัตรในสมณพราหมณ์ ๑, วัตรในเนื้อและนก ๑, การห้ามการกระทำที่ไม่เป็นธรรม ๑, การให้ทรัพย์แก่ผู้ไม่มีทรัพย์ ๑, การเข้าไปหาสมณพราหมณ์แล้วสอบถามปัญหา ๑, ด้วยประการฉะนี้ วัตรปฏิบัตินี้จึงมี ๑๐ ประการ. แต่เมื่อผู้ใดนับคหบดีและจำพวกนกแยกกัน วัตรปฏิบัติก็จะมี ๑๒ ประการ. หรือเมื่อผู้ใดนับข้อที่ยังมิได้กล่าวไว้ในก่อน พึงทราบว่ามี ๑๒ ประการ โดยนัยแห่งการละอธรรมราคะและวิสมโลภะ. บทว่า อิทํ โข ตาต ตนฺติ ความว่า ดูก่อนพ่อ วัตรปฏิบัติ ๑๐ ประการและ ๑๒ ประการนี้ ชื่อว่า อริยจักรวรรดิวัตร. บทว่า วตฺตมานสฺสาติ ความว่า สำหรับผู้ที่บำเพ็ญให้บริบูรณ์แล้วปฏิบัติอยู่. คำเป็นต้นว่า ตทหุโปสเถ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในมหาทัสสนสูตร. ၉၀. သမတေနာတိ အတ္တနော မတိယာ. သုဒန္တိ နိပါတမတ္တံ. ပသာသတီတိ အနုသာသတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ပေါရာဏကံ ရာဇဝံသံ ရာဇပဝေဏိံ ရာဇဓမ္မံ ပဟာယ အတ္တနော မတိမတ္တေ ဌတွာ ဇနပဒံ အနုသာသတီတိ. ဧဝမယံ မဃဒေဝဝံသဿ ကဠာရဇနကော ဝိယ ဒဠှနေမိဝံသဿ ဥပစ္ဆေဒကော အန္တိမပုရိသော ဟုတွာ ဥပ္ပန္နော. ပုဗ္ဗေနာပရန္တိ ပုဗ္ဗကာလေန သဒိသာ ဟုတွာ အပရကာလံ. ဇနပဒါ န ပဗ္ဗန္တီတိ န ဝဍ္ဎန္တိ. ယထာ တံ ပုဗ္ဗကာနန္တိ ယထာ ပုဗ္ဗကာနံ ရာဇူနံ ပုဗ္ဗေ စ ပစ္ဆာ စ သဒိသာယေဝ ဟုတွာ ပဗ္ဗိံသု, တထာ န ပဗ္ဗန္တိ. ကတ္ထစိ သုညာ ဟောန္တိ ဟတဝိလုတ္တာ, တေလမဓုဖာဏိတာဒီသု စေဝ ယာဂုဘတ္တာဒီသု စ ဩဇာပိ ပရိဟာယိတ္ထာတိ အတ္ထော. ๙๐. บทว่า สมเตนาติ ความว่า ด้วยมติของตน. บทว่า สุทํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ปสาสตีติ แปลว่า ย่อมสั่งสอน. ความหมายที่ต้องการกล่าวคือ: (พระราชา) ละราชวงศ์ ราชประเพณี และราชธรรมที่มีมาแต่โบราณ แล้วตั้งอยู่ในมติของตนเท่านั้น สั่งสอนชนบท. ด้วยประการฉะนี้ พระราชานี้จึงอุบัติขึ้นเป็นบุรุษคนสุดท้าย ผู้ตัดราชวงศ์ของพระเจ้าทัฬหเนมิ เหมือนพระเจ้ากลารชนกเป็นผู้ตัดราชวงศ์ของพระเจ้ามฆเทวะ. บทว่า ปุพฺเพนาปรนฺติ ความว่า กาลภายหลังเป็นเหมือนกับกาลก่อน. บทว่า ชนปทา น ปพฺพนฺตีติ ความว่า ชนบททั้งหลายไม่เจริญ. บทว่า ยถา ตํ ปุพฺพกานนฺติ ความว่า ชนบททั้งหลายไม่รุ่งเรือง เหมือนดังที่ชนบทของพระราชาองค์ก่อนๆ รุ่งเรืองโดยเป็นเช่นเดียวกันทั้งในกาลก่อนและกาลภายหลัง. อธิบายว่า ในบางแห่งก็ว่างเปล่า ถูกฆ่าและปล้นสะดม และแม้โอชะในน้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อยเป็นต้น และในข้าวต้มและข้าวสวยเป็นต้น ก็เสื่อมถอยไป. အမစ္စာ ပါရိသဇ္ဇာတိ အမစ္စာ စေဝ ပရိသာဝစရာ စ. ဂဏကမဟာမတ္တာတိ အစ္ဆိဒ္ဒကာဒိပါဌဂဏကာ စေဝ မဟာအမစ္စာ စ. အနီကဋ္ဌာတိ ဟတ္ထိအာစရိယာဒယော. ဒေါဝါရိကာတိ ဒွါရရက္ခိနော. မန္တဿာဇီဝိနောတိ မန္တာ ဝုစ္စတိ ပညာ, တံ နိဿယံ ကတွာ ယေ ဇီဝန္တိ ပဏ္ဍိတာ မဟာမတ္တာ, တေသံ ဧတံ နာမံ. บทว่า Amaccā pārisajjā ได้แก่ อำมาตย์และผู้ที่อยู่ในบริษัท. บทว่า Gaṇakamahāmattā ได้แก่ นักคำนวณผู้รู้คณิตศาสตร์มีอัจฉิททกะเป็นต้นและมหาอำมาตย์. บทว่า Anīkaṭṭhā ได้แก่ อาจารย์ฝึกช้างเป็นต้น. บทว่า Dovārikā ได้แก่ นายประตู. ในบทว่า Mantassājīvino นั้น ปัญญาเรียกว่า มันตา, บัณฑิตมหาอำมาตย์เหล่าใดอาศัยปัญญานั้นเลี้ยงชีพอยู่ นี้เป็นชื่อของมหาอำมาตย์เหล่านั้น. အာယုဝဏ္ဏာဒိပရိဟာနိကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยเรื่องความเสื่อมแห่งอายุและวรรณะเป็นต้น ၉၁. နော [Pg.36] စ ခေါ အဓနာနန္တိ ဗလဝလောဘတ္တာ ပန အဓနာနံ ဒလိဒ္ဒမနုဿာနံ ဓနံ နာနုပ္ပဒါသိ. နာနုပ္ပဒိယမာနေတိ အနနုပ္ပဒိယမာနေ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. ဒါလိဒ္ဒိယန္တိ ဒလိဒ္ဒဘာဝေါ. အတ္တနာ စ ဇီဝါဟီတိ သယဉ္စ ဇီဝံ ယာပေဟီတိ အတ္ထော. ဥဒ္ဓဂ္ဂိကန္တိအာဒီသု ဥပရူပရိဘူမီသု ဖလဒါနဝသေန ဥဒ္ဓမဂ္ဂမဿာတိ ဥဒ္ဓဂ္ဂိကာ. သဂ္ဂဿ ဟိတာ တတြုပပတ္တိဇနနတောတိ သောဝဂ္ဂိကာ. နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ သုခေါ ဝိပါကော အဿာတိ သုခဝိပါကာ. သုဋ္ဌု အဂ္ဂါနံ ဒိဗ္ဗဝဏ္ဏာဒီနံ ဒသန္နံ ဝိသေသာနံ နိဗ္ဗတ္တနတော သဂ္ဂသံဝတ္တနိကာ. ဧဝရူပံ ဒက္ခိဏံ ဒါနံ ပတိဋ္ဌပေတီတိ အတ္ထော. ๙๑. บทว่า No ca kho adhanānaṃ ความว่า แต่ว่า (พระราชา) เพราะมีความโลภมาก จึงไม่ได้ประทานทรัพย์แก่คนยากจนผู้ไม่มีทรัพย์. บทว่า Nānuppadiyamāne คือ ananuppadiyamāne (เมื่อทรัพย์อันเขาไม่ให้) หรือว่า บทนี้แหละเป็นปาฐะ. บทว่า Dāliddiyaṃ คือ ความเป็นคนจน. บทว่า Attanā ca jīvāhi มีความหมายว่า ท่านจงเลี้ยงชีพด้วยตนเองเถิด. ในบทว่า Uddhaggika เป็นต้น มีความว่า ทานนี้มีผลเลิศในเบื้องบน ด้วยอำนาจการให้ผลในกามภูมิเบื้องบนๆ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อุทธัคคิกา. ชื่อว่า โสวัคคิกา เพราะเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่สวรรค์ คือทำให้เกิดในสวรรค์นั้น. ทานนี้มีวิบากเป็นสุขในที่ที่เกิด เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สุขวิปากา. ชื่อว่า สัคคสังวัตตนิกา เพราะทำให้คุณวิเศษ ๑๐ ประการ มีวรรณะทิพย์เป็นต้นอันเลิศ เกิดขึ้นได้เป็นอย่างดี. มีความหมายว่า จงตั้งทักษิณาทานเห็นปานนี้ไว้. ၉၂. ပဝဍ္ဎိဿတီတိ ဝဍ္ဎိဿတိ ဗဟုံ ဘဝိဿတိ. သုနိသေဓံ နိသေဓေယျန္တိ သုဋ္ဌု နိသိဒ္ဓံ နိသေဓေယျံ. မူလဃစ္စန္တိ မူလဟတံ. ခရဿရေနာတိ ဖရုသသဒ္ဒေန. ပဏဝေနာတိ ဝဇ္ဈဘေရိယာ. ๙๒. บทว่า Pavaḍḍhissati คือ จักเจริญ จักมีมาก. บทว่า Sunisedhaṃ nisedheyyaṃ คือ เราพึงห้ามการห้ามให้ดี. บทว่า Mūlaghaccaṃ คือ การฆ่าตัดราก. บทว่า Kharassarena คือ ด้วยเสียงอันหยาบ. บทว่า Paṇavena คือ ด้วยกลองประหาร. ၉၃. သီသာနိ နေသံ ဆိန္ဒိဿာမာတိ ယေသံ အန္တမသော မူလကမုဋ္ဌိမ္ပိ ဟရိဿာမ, တေသံ တထေဝ သီသာနိ ဆိန္ဒိဿာမ, ယထာ ကောစိ ဟဋဘာဝမ္ပိ န ဇာနိဿတိ, အမှာကံ ဒါနိ ကိမေတ္ထ ရာဇာပိ ဧဝံ ဥဋ္ဌာယ ပရံ မာရေတီတိ အယံ နေသံ အဓိပ္ပာယော. ဥပက္ကမိံသူတိ အာရဘိံသု. ပန္ထဒုဟနန္တိ ပန္ထဃာတံ, ပန္ထေ ဌတွာ စောရကမ္မံ. ๙๓. บทว่า Sīsāni nesaṃ chindissāma ความว่า เราจักลักแม้เพียงกำผักของคนเหล่าใด เราจักตัดศีรษะของคนเหล่านั้นเหมือนอย่างนั้นทีเดียว โดยประการที่ใครๆ ก็จักไม่รู้แม้ซึ่งความเป็นผู้ถูกฆ่า, (พวกโจรคิดว่า) "ในบัดนี้ จะมีอะไรแก่เราในเรื่องนี้ แม้พระราชาก็ทรงลุกขึ้นพยายามฆ่าผู้อื่นอย่างนี้" นี้เป็นความประสงค์ของโจรเหล่านั้น. บทว่า Upakkamiṃsu คือ ได้เริ่มแล้ว. บทว่า Panthaduhanaṃ คือ การฆ่าในหนทาง ได้แก่ ยืนอยู่ในหนทางแล้วกระทำโจรกรรม. ၉၄. န ဟိ, ဒေဝါတိ သော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ရာဇာ သစ္စံ ဒေဝါတိ မုခပဋိညာယ ဒိန္နာယ မာရာပေတိ, ဟန္ဒာဟံ မုသာဝါဒံ ကရောမီ’’တိ, မရဏဘယာ ‘‘န ဟိ ဒေဝါ’’တိ အဝေါစ. ๙๔. บทว่า Na hi, deva ความว่า ได้ยินว่า โจรนั้นคิดว่า "พระราชานี้ เมื่อเราให้ปฏิญญาด้วยปากว่า 'จริง พระเจ้าข้า' ก็จะทรงให้ฆ่า, เอาเถิด เราจะกล่าวคำเท็จ" ดังนี้แล้ว เพราะกลัวตาย จึงได้กล่าวว่า "หาไม่ พระเจ้าข้า". ၉၆. ဧကိဒန္တိ ဧတ္ထ ဣဒန္တိ နိပါတမတ္တံ, ဧကေ သတ္တာတိ အတ္ထော. စာရိတ္တန္တိ မိစ္ဆာစာရံ. အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒါတိ အဘိဇ္ဈာ စ ဗျာပါဒေါ စ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ နတ္ထိ ဒိန္နန္တိအာဒိကာ အန္တဂ္ဂါဟိကာ ပစ္စနီကဒိဋ္ဌိ. ๙๖. ในบทว่า Eki นี้ idaṃ ศัพท์เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า สัตว์บางพวก. บทว่า Cārittaṃ คือ ความประพฤติผิด. บทว่า Abhijjhābyāpādā คือ อภิชฌาและพยาบาท. บทว่า Micchādiṭṭhi คือ ความเห็นผิดอันเป็นข้าศึก (ต่อสัมมาทิฏฐิ) ที่ยึดถือเอาที่สุด มีอาทิว่า ทานที่ให้แล้วไม่มีผล. ၁၀၁. အဓမ္မရာဂေါတိ မာတာ မာတုစ္ဆာ ပိတုစ္ဆာ မာတုလာနီတိအာဒိကေ အယုတ္တဋ္ဌာနေ ရာဂေါ. ဝိသမလောဘောတိ ပရိဘောဂယုတ္တေသုပိ ဌာနေသု အတိဗလဝလောဘော. မိစ္ဆာဓမ္မောတိ ပုရိသာနံ ပုရိသေသု ဣတ္ထီနဉ္စ ဣတ္ထီသု ဆန္ဒရာဂေါ. ๑๐๑. บทว่า Adhammarāgo คือ ความกำหนัดในฐานะที่ไม่สมควร มีมารดา ป้า น้าหญิง อาหญิง น้าสะใภ้ เป็นต้น. บทว่า Visamalobho คือ ความโลภอย่างรุนแรงแม้ในฐานะที่ควรบริโภค. บทว่า Micchādhammo คือ ความพอใจและความกำหนัดของบุรุษในบุรุษทั้งหลาย และของสตรีในสตรีทั้งหลาย. အမတ္တေယျတာတိအာဒီသု [Pg.37] မာတု ဟိတော မတ္တေယျော, တဿ ဘာဝေါ မတ္တေယျတာ, မာတရိ သမ္မာ ပဋိပတ္တိယာ ဧတံ နာမံ. တဿာ အဘာဝေါ စေဝ တပ္ပဋိပက္ခတာ စ အမတ္တေယျတာ. အပေတ္တေယျတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. န ကုလေ ဇေဋ္ဌာပစာယိတာတိ ကုလေ ဇေဋ္ဌာနံ အပစိတိယာ နီစဝုတ္တိယာ အကရဏဘာဝေါ. ในบทว่า Amatteyyatā เป็นต้น ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า มัตเตยยะ, ความเป็นแห่งผู้นั้น ชื่อว่า มัตเตยยตา, นี้เป็นชื่อของการปฏิบัติดีในมารดา. ความไม่มีแห่งการปฏิบัติดีนั้น และความเป็นปฏิปักษ์ต่อการปฏิบัติดีนั้น ชื่อว่า อมัตเตยยตา. แม้ในบทว่า Apetteyyatā เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า Na kule jeṭṭhāpacāyitā คือ ความเป็นผู้ไม่กระทำการนอบน้อมและความเป็นผู้มีตนต่ำต่อผู้ใหญ่ในตระกูล. ဒသဝဿာယုကသမယဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยสมัยที่มนุษย์มีอายุสิบปี ၁၀၃. ယံ ဣမေသန္တိ ယသ္မိံ သမယေ ဣမေသံ. အလံပတေယျာတိ ပတိနော ဒါတုံ ယုတ္တာ. ဣမာနိ ရသာနီတိ ဣမာနိ လောကေ အဂ္ဂရသာနိ. အတိဗျာဒိပ္ပိဿန္တီတိ အတိဝိယ ဒိပ္ပိဿန္တိ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. ကုသလန္တိပိ န ဘဝိဿတီတိ ကုသလန္တိ နာမမ္ပိ န ဘဝိဿတိ, ပညတ္တိမတ္တမ္ပိ န ပညာယိဿတီတိ အတ္ထော. ပုဇ္ဇာ စ ဘဝိဿန္တိ ပါသံသာ စာတိ ပူဇာရဟာ စ ဘဝိဿန္တိ ပသံသာရဟာ စ. တဒါ ကိရ မနုဿာ ‘‘အသုကေန နာမ မာတာ ပဟတာ, ပိတာ ပဟတော, သမဏဗြာဟ္မဏာ ဇီဝိတာ ဝေါရောပိတာ, ကုလေ ဇေဋ္ဌာနံ အတ္ထိဘာဝမ္ပိ န ဇာနာတိ, အဟော ပုရိသော’’တိ တမေဝ ပူဇေဿန္တိ စေဝ ပသံသိဿန္တိ စ. ๑๐๓. บทว่า Yaṃ imesaṃ คือ ในสมัยใด ของมนุษย์เหล่านี้. บทว่า Alaṃpateyyā คือ สมควรเพื่อจะให้แก่สามี. บทว่า Imāni rasāni คือ รสเหล่านี้เป็นรสเลิศในโลก. บทว่า Atibyādippissanti คือ จักส่องสว่างอย่างยิ่ง, หรือว่า บทนี้แหละเป็นปาฐะ. บทว่า Kusalantipi na bhavissati มีความหมายว่า แม้ชื่อว่ากุศลก็จักไม่มี, แม้เพียงบัญญัติก็จักไม่ปรากฏ. บทว่า Pujjā ca bhavissanti pāsaṃsā ca คือ จักเป็นผู้ควรบูชาและจักเป็นผู้ควรสรรเสริญ. ได้ยินว่า ในกาลนั้น มนุษย์ทั้งหลายจักบูชาและจักสรรเสริญแต่คนนั้นเท่านั้นว่า "คนชื่อโน้น ประหารมารดา ประหารบิดา ปลงสมณพราหมณ์จากชีวิต ไม่รู้แม้ซึ่งความเป็นผู้มีอยู่ของผู้ใหญ่ในตระกูล, โอ้ ช่างเป็นบุรุษหนอ". န ဘဝိဿတိ မာတာတိ ဝါတိ အယံ မယှံ မာတာတိ ဂရုစိတ္တံ န ဘဝိဿတိ. ဂေဟေ မာတုဂါမံ ဝိယ နာနာဝိဓံ အသဗ္ဘိကထံ ကထယမာနာ အဂါရဝုပစာရေန ဥပသင်္ကမိဿန္တိ. မာတုစ္ဆာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ မာတုစ္ဆာတိ မာတုဘဂိနီ. မာတုလာနီတိ မာတုလဘရိယာ. အာစရိယဘရိယာတိ သိပ္ပာယတနာနိ သိက္ခာပကဿ အာစရိယဿ ဘရိယာ. ဂရူနံ ဒါရာတိ စူဠပိတုမဟာပိတုအာဒီနံ ဘရိယာ. သမ္ဘေဒန္တိ မိဿီဘာဝံ, မရိယာဒဘေဒံ ဝါ. บทว่า Na bhavissati mātāti vā คือ จิตที่เคารพว่า "นี่คือมารดาของเรา" จักไม่มี. (พวกเขา) จักเข้าไปหา (มารดา) ด้วยการเรียกขานอันไม่เคารพ กล่าวคำของอสัตบุรุษต่างๆ เหมือน (พูดกับ) มาตุคามในเรือน. แม้ในป้าเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. และในบทเหล่านั้น บทว่า Mātucchā คือ น้องสาวหรือพี่สาวของมารดา. บทว่า Mātulānī คือ ภรรยาของลุง. บทว่า Ācariyabhariyā คือ ภรรยาของอาจารย์ผู้สอนศิลปวิทยา. บทว่า Garūnaṃ dārā คือ ภรรยาของท่านผู้ใหญ่มีอาและลุงเป็นต้น. บทว่า Sambhedaṃ คือ ความเป็นผู้ระคนกัน หรือการทำลายขอบเขต. တိဗ္ဗော အာဃာတော ပစ္စုပဋ္ဌိတော ဘဝိဿတီတိ ဗလဝကောပေါ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိဝသေန ပစ္စုပဋ္ဌိတော ဘဝိဿတိ. အပရာနိ ဒွေ ဧတဿေဝ ဝေဝစနာနိ. ကောပေါ ဟိ စိတ္တံ အာဃာတေတီတိ အာဃာတော. အတ္တနော စ ပရဿ စ ဟိတသုခံ ဗျာပါဒေတီတိ ဗျာပါဒေါ. မနောပဒူသနတော မနောပဒေါသောတိ ဝုစ္စတိ. တိဗ္ဗံ ဝဓကစိတ္တန္တိ ပိယမာနဿာပိ ပရံ မာရဏတ္ထာယ ဝဓကစိတ္တံ. တဿ ဝတ္ထုံ ဒဿေတုံ မာတုပိ ပုတ္တမှီတိအာဒိ ဝုတ္တံ. မာဂဝိကဿာတိ မိဂလုဒ္ဒကဿ. บทว่า Tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati คือ ความโกรธอย่างรุนแรงจักปรากฏขึ้นด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นบ่อยๆ. อีกสองบทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนี้. ความโกรธย่อมกระทบกระทั่งจิต เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อาฆาต. ย่อมทำลายประโยชน์สุขของตนและของผู้อื่น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า พยาบาท. เพราะประทุษร้ายใจ จึงเรียกว่า มโนปโทสะ. บทว่า Tibbaṃ vadhakacittaṃ คือ จิตที่คิดจะฆ่าเพื่อจะให้ผู้อื่นตาย แม้จะเป็นที่รัก. เพื่อจะแสดงวัตถุของอาฆาตนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า แม้ในมารดาต่อบุตร. บทว่า Māgavikassa คือ ของนายพรานเนื้อ. ၁၀၄. သတ္ထန္တရကပ္ပောတိ [Pg.38] သတ္ထေန အန္တရကပ္ပော. သံဝဋ္ဋကပ္ပံ အပ္ပတွာ အန္တရာဝ လောကဝိနာသော. အန္တရကပ္ပော စ နာမေသ ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ္ပော ရောဂန္တရကပ္ပော သတ္ထန္တရကပ္ပောတိ တိဝိဓော. တတ္ထ လောဘုဿဒါယ ပဇာယ ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ္ပော ဟောတိ. မောဟုဿဒါယ ရောဂန္တရကပ္ပော. ဒေါသုဿဒါယ သတ္ထန္တရကပ္ပော. တတ္ထ ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ္ပေန နဋ္ဌာ ယေဘုယျေန ပေတ္တိဝိသယေ ဥပပဇ္ဇန္တိ. ကသ္မာ? အာဟာရနိကန္တိယာ ဗလဝတ္တာ. ရောဂန္တရကပ္ပေန နဋ္ဌာ ယေဘုယျေန သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ကသ္မာ? တေသဉှိ ‘‘အဟော ဝတညေသံ သတ္တာနံ ဧဝရူပေါ ရောဂေါ န ဘဝေယျာ’’တိ မေတ္တစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. သတ္ထန္တရကပ္ပေန နဋ္ဌာ ယေဘုယျေန နိရယေ ဥပပဇ္ဇန္တိ. ကသ္မာ? အညမညံ ဗလဝါဃာတတာယ. ๑๐๔. บทว่า สตฺถนฺตรกปฺโปติ ความว่า อันตรกัปเพราะศัสตรา คือความพินาศแห่งโลกในระหว่าง ยังไม่ถึงสังวัฏฏกัป. ก็อันตรกัปนี้มี ๓ อย่าง คือ ทุพภิกขันตรกัป โรคันตรกัป สัตถันตรกัป. ในอันตรกัป ๓ อย่างนั้น ทุพภิกขันตรกัป ย่อมมีแก่ประชาผู้มีโลภะจัด. โรคันตรกัป ย่อมมีแก่ประชาผู้มีโมหะจัด. สัตถันตรกัป ย่อมมีแก่ประชาผู้มีโทสะจัด. ในอันตรกัป ๓ อย่างนั้น สัตว์ทั้งหลายผู้พินาศแล้วเพราะทุพภิกขันตรกัป โดยมากย่อมบังเกิดในเปรตวิสัย. เพราะเหตุไร? เพราะความอยากในอาหารมีกำลัง. สัตว์ทั้งหลายผู้พินาศแล้วเพราะโรคันตรกัป โดยมากย่อมบังเกิดในสวรรค์ เพราะเหตุไร? เพราะว่าเมตตาจิตย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นว่า "โอหนอ ขอโรคเช่นนี้อย่าได้มีแก่สัตว์เหล่าอื่นเลย". สัตว์ทั้งหลายผู้พินาศแล้วเพราะสัตถันตรกัป โดยมากย่อมบังเกิดในนรก. เพราะเหตุไร? เพราะมีความอาฆาตอันมีกำลังในกันและกัน. မိဂသညန္တိ ‘‘အယံ မိဂေါ, အယံ မိဂေါ’’တိ သညံ. တိဏှာနိ သတ္ထာနိ ဟတ္ထေသု ပါတုဘဝိဿန္တီတိ တေသံ ကိရ ဟတ္ထေန ဖုဋ္ဌမတ္တံ ယံကိဉ္စိ အန္တမသော တိဏပဏ္ဏံ ဥပါဒါယ အာဝုဓမေဝ ဘဝိဿတိ. မာ စ မယံ ကဉ္စီတိ မယံ ကဉ္စိ ဧကပုရိသမ္ပိ ဇီဝိတာ မာ ဝေါရောပယိမှ. မာ စ အမှေ ကောစီတိ အမှေပိ ကောစိ ဧကပုရိသော ဇီဝိတာ မာ ဝေါရောပယိတ္ထ. ယံနူန မယန္တိ အယံ လောကဝိနာသော ပစ္စုပဋ္ဌိတော, န သက္ကာ ဒွီဟိ ဧကဋ္ဌာနေ ဌိတေဟိ ဇီဝိတံ လဒ္ဓုန္တိ မညမာနာ ဧဝံ စိန္တယိံသု. ဝနဂဟနန္တိ ဝနသင်္ခါတေဟိ တိဏဂုမ္ဗလတာဒီဟိ ဂဟနံ ဒုပ္ပဝေသဋ္ဌာနံ. ရုက္ခဂဟနန္တိ ရုက္ခေဟိ ဂဟနံ ဒုပ္ပဝေသဋ္ဌာနံ. နဒီဝိဒုဂ္ဂန္တိ နဒီနံ အန္တရဒီပါဒီသု ဒုဂ္ဂမနဋ္ဌာနံ. ပဗ္ဗတဝိသမန္တိ ပဗ္ဗတေဟိ ဝိသမံ, ပဗ္ဗတေသုပိ ဝါ ဝိသမဋ္ဌာနံ. သဘာဂါယိဿန္တီတိ ယထာ အဟံ ဇီဝါမိ ဒိဋ္ဌာ ဘော သတ္တာ, တွမ္ပိ တထာ ဇီဝသီတိ ဧဝံ သမ္မောဒနကထာယ အတ္တနာ သဘာဂေ ကရိဿန္တိ. บทว่า มิคสญฺญนฺติ ความว่า มีความสำคัญว่า "นี่เนื้อ นี่เนื้อ". บทว่า ติณฺหานิ สตฺถานิ หตฺเถสุ ปาตุภวิสฺสนฺตีติ ความว่า ได้ยินว่า วัตถุใดๆ ก็ตามที่มือของคนเหล่านั้นถูกต้องแล้ว แม้ที่สุดคือใบไม้ใบหญ้า ก็จักกลายเป็นศัสตราวุธอันคมกริบทีเดียว. บทว่า มา จ มยํ กญฺจีติ ความว่า เราทั้งหลายอย่าได้ปลงบุรุษคนใดคนหนึ่งจากชีวิตเลย. บทว่า มา จ อมฺเห โกจีติ ความว่า แม้บุรุษคนใดคนหนึ่งก็อย่าได้ปลงเราทั้งหลายจากชีวิตเลย. บทว่า ยํนูนา มยนฺติ ความว่า พวกเขาสำคัญอยู่ว่า "ความพินาศแห่งโลกนี้ปรากฏขึ้นแล้ว, คนสองคนยืนอยู่ในที่เดียวกันไม่อาจจะมีชีวิตอยู่ได้" จึงคิดไปอย่างนี้. บทว่า วนคหนนฺติ ความว่า ที่รกชัฏคือป่า ได้แก่ สถานที่ที่เข้าไปได้ยากซึ่งรกไปด้วยหญ้า กอไม้ และเถาวัลย์เป็นต้น. บทว่า รุกฺขคหนนฺติ ความว่า ที่รกชัฏคือต้นไม้ ได้แก่ สถานที่ที่เข้าไปได้ยากซึ่งรกไปด้วยต้นไม้. บทว่า นทีวิทุคฺคนฺติ ความว่า ที่วิบากคือแม่น้ำ ได้แก่ สถานที่ที่ไปได้ลำบากในระหว่างเกาะเป็นต้นของแม่น้ำ. บทว่า ปพฺพตวิสมนฺติ ความว่า ที่ไม่สม่ำเสมอเพราะภูเขาทั้งหลาย หรือสถานที่ที่ไม่สม่ำเสมอแม้บนภูเขาทั้งหลาย. บทว่า สภาคายิสฺสนฺตีติ ความว่า จักกระทำความมีส่วนเสมอกันกับตนด้วยถ้อยคำแสดงความยินดีว่า "ท่านผู้เจริญ สัตว์ทั้งหลายเป็นอันเราเห็นแล้ว ท่านมีชีวิตอยู่ฉันใด แม้เราก็มีชีวิตอยู่ฉันนั้น". အာယုဝဏ္ဏာဒိဝဍ္ဎနကထာဝဏ္ဏနာ วรรณนาว่าด้วยเรื่องการเจริญขึ้นแห่งอายุและวรรณะเป็นต้น ၁၀၅. အာယတန္တိ မဟန္တံ. ပါဏာတိပါတာ ဝိရမေယျာမာတိ ပါဏာတိပါတတော ဩသက္ကေယျာမ. ပါဏာတိပါတံ ဝိရမေယျာမာတိပိ သဇ္ဈာယန္တိ, တတ္ထ ပါဏာတိပါတံ ပဇဟေယျာမာတိ အတ္ထော. ဝီသတိဝဿာယုကာတိ မာတာပိတရော [Pg.39] ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတာ, ပုတ္တာ ကသ္မာ ဝီသတိဝဿာယုကာ အဟေသုန္တိ ခေတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ. တေသဉှိ မာတာပိတရော သီလဝန္တော ဇာတာ. ဣတိ သီလဂဗ္ဘေ ဝဍ္ဎိတတ္တာ ဣမာယ ခေတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ ဒီဃာယုကာ အဟေသုံ. ယေ ပနေတ္ထ ကာလံ ကတွာ တတ္ထေဝ နိဗ္ဗတ္တာ, တေ အတ္တနောဝ သီလသမ္ပတ္တိယာ ဒီဃာယုကာ အဟေသုံ. ๑๐๕. บทว่า อายตนฺติ ความว่า ใหญ่. บทว่า ปาณาติปาตา วิรเมยฺยามาติ ความว่า เราพึงถอยออกจากปาณาติบาต. แม้สาธยายว่า ปาณาติปาตํ วิรเมยฺยาม ดังนี้, ในบทนั้นมีความว่า เราพึงละปาณาติบาต. บทว่า วีสติวสฺสายุกาติ ความว่า มารดาบิดาเว้นขาดจากปาณาติบาตแล้ว, เพราะเหตุไรบุตรทั้งหลายจึงมีอายุ ๒๐ ปี? (ตอบว่า) เพราะความบริสุทธิ์แห่งเขต. จริงอยู่ มารดาบิดาของบุตรเหล่านั้นเป็นผู้มีศีล. เพราะเหตุที่เจริญแล้วในครรภ์ของผู้มีศีล ฉะนั้น บุตรเหล่านั้นจึงมีอายุยืนเพราะความบริสุทธิ์แห่งเขตนี้. ส่วนสัตว์เหล่าใดในหมู่มนุษย์นี้ ทำกาละแล้วบังเกิดในครรภ์ของผู้มีศีลนั้นแหละ, สัตว์เหล่านั้นมีอายุยืนเพราะความถึงพร้อมด้วยศีลของตนนั่นเอง. အဿာမာတိ ဘဝေယျာမ. စတ္တာရီသဝဿာယုကာတိအာဒယော ကောဋ္ဌာသာ အဒိန္နာဒါနာဒီဟိ ပဋိဝိရတာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. บทว่า อสฺสามาติ ความว่า พึงเป็น. ส่วนทั้งหลายมีบทว่า จตฺตาฬีสวสฺสายุกา เป็นต้น พึงทราบโดยนัยแห่งผู้เว้นขาดจากอทินนาทานเป็นต้น. သင်္ခရာဇဥပ္ပတ္တိဝဏ္ဏနာ วรรณนาว่าด้วยการเกิดขึ้นแห่งพระเจ้าสังขะ ၁၀၆. ဣစ္ဆာတိ မယှံ ဘတ္တံ ဒေထာတိ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇနကတဏှာ. အနသနန္တိ န အသနံ အဝိပ္ဖာရိကဘာဝေါ ကာယာလသိယံ, ဘတ္တံ ဘုတ္တာနံ ဘတ္တသမ္မဒပစ္စယာ နိပဇ္ဇိတုကာမတာဇနကော ကာယဒုဗ္ဗလဘာဝေါတိ အတ္ထော. ဇရာတိ ပါကဋဇရာ. ကုက္ကုဋသမ္ပာတိကာတိ ဧကဂါမဿ ဆဒနပိဋ္ဌတော ဥပ္ပတိတွာ ဣတရဂါမဿ ဆဒနပိဋ္ဌေ ပတနသင်္ခါတော ကုက္ကုဋသမ္ပာတော. ဧတာသု အတ္ထီတိ ကုက္ကုဋသမ္ပာတိကာ. ‘‘ကုက္ကုဋသမ္ပာဒိကာ’’တိပိ ပါဌော, ဂါမန္တရတော ဂါမန္တရံ ကုက္ကုဋာနံ ပဒသာ ဂမနသင်္ခါတော ကုက္ကုဋသမ္ပာဒေါ ဧတာသု အတ္ထီတိ အတ္ထော. ဥဘယမ္ပေတံ ဃနနိဝါသတံယေဝ ဒီပေတိ. အဝီစိ မညေ ဖုဋော ဘဝိဿတီတိ အဝီစိမဟာနိရယော ဝိယ နိရန္တရပူရိတော ဘဝိဿတိ. ๑๐๖. บทว่า อิจฺฉาติ ความว่า ตัณหาที่ทำให้เกิดความปรารถนาว่า "ขอท่านทั้งหลายจงให้ภัตแก่เรา". บทว่า อนสนนฺติ ความว่า ไม่บริโภค, ความไม่แผ่ซ่าน, ความเกียจคร้านทางกาย, อธิบายว่า ความอ่อนแอทางกายที่ทำให้ปรารถนาจะนอน อันเกิดจากความเมาภัตของคนที่บริโภคภัตแล้ว. บทว่า ชราติ ความว่า ชราที่ปรากฏชัด. บทว่า กุกฺกุฏสมฺปาติกาติ ความว่า การตกของไก่ที่บินขึ้นจากหลังคาเรือนของหมู่บ้านหนึ่งแล้วตกลงบนหลังคาเรือนของอีกหมู่บ้านหนึ่ง. เพราะการตกของไก่มีอยู่ในหมู่บ้านเหล่านั้น จึงชื่อว่า กุกกุฏสัมปาติกา. มีอีกบทหนึ่งว่า "กุกฺกุฏสมฺปาทิกา", ความหมายคือ การเดินด้วยเท้าของไก่จากหมู่บ้านหนึ่งไปยังอีกหมู่บ้านหนึ่งมีอยู่ในหมู่บ้านเหล้านั้น. ทั้งสองบทนี้แสดงถึงความเป็นที่อยู่อาศัยอันหนาแน่นนั่นเอง. บทว่า อวีจิ มญฺเญ ผุโฏ ภวิสฺสตีติ ความว่า จักเต็มบริบูรณ์ไม่มีช่องว่างประดุจอเวจีมหานรก. ၁၀၇. ‘‘အသီတိဝဿသဟဿာယုကေသု, ဘိက္ခဝေ, မနုဿေသု မေတ္တေယျော နာမ ဘဂဝါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ န ဝဍ္ဎမာနကဝသေန ဝုတ္တံ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဝဍ္ဎမာနေ အာယုမှိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဟာယမာနေ ပန နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တသ္မာ ယဒါ တံ အာယု ဝဍ္ဎိတွာ အသင်္ခေယျတံ ပတွာ ပုန ဟာယမာနံ အသီတိဝဿသဟဿကာလေ ဌဿတိ, တဒါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ အတ္ထော. ပရိဟရိဿတီတိ ဣဒံ ပန ပရိဝါရေတွာ ဝိစရန္တာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. ယူပေါတိ ပါသာဒေါ. ရညာ မဟာပနာဒေန ကာရာပိတောတိ ရညာ ဟေတုဘူတေန တဿတ္ထာယ သက္ကေန ဒေဝရာဇေန ဝိဿကမ္မဒေဝပုတ္တံ ပေသေတွာ ကာရာပိတော. ပုဗ္ဗေ ကိရ ဒွေ ပိတာပုတ္တာ နဠကာရာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ နဠေဟိ စ ဥဒုမ္ဗရေဟိ [Pg.40] စ ပဏ္ဏသာလံ ကာရာပေတွာ တံ တတ္ထ ဝါသာပေတွာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌဟိံသု. တေ ကာလံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တာ. တေသု ပိတာ ဒေဝလောကေယေဝ အဋ္ဌာသိ. ပုတ္တော ဒေဝလောကာ စဝိတွာ သုရုစိဿ ရညော ဒေဝိယာ သုမေဓာယ ကုစ္ဆိသ္မိံ နိဗ္ဗတ္တော. မဟာပနာဒေါ နာမ ကုမာရော အဟောသိ. သော အပရဘာဂေ ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ မဟာပနာဒေါ နာမ ရာဇာ ဇာတော. အထဿ ပုညာနုဘာဝေန သက္ကော ဒေဝရာဇာ ဝိဿကမ္မဒေဝပုတ္တံ ရညော ပါသာဒံ ကရောဟီတိ ပဟိဏိ သော တဿ ပါသာဒံ နိမ္မိနိ ပဉ္စဝီသတိယောဇနုဗ္ဗေဓံ သတ္တရတနမယံ သတဘူမကံ. ယံ သန္ဓာယ ဇာတကေ ဝုတ္တံ – ๑๐๗. พระดำรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลที่มนุษย์มีอายุแปดหมื่นปี พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าเมตเตยยะ จักอุบัติขึ้นในโลก" นี้ พระองค์มิได้ตรัสโดยนัยแห่งอายุกัปที่กำลังเจริญขึ้น. เพราะว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่อุบัติในกาลที่อายุ (ของมนุษย์) กำลังเจริญขึ้น แต่ย่อมอุบัติในกาลที่อายุ (ของมนุษย์) กำลังเสื่อมลง. เพราะฉะนั้น เมื่อใดอายุนั้นเจริญขึ้นถึงอสงไขยแล้วเสื่อมลงอีก ดำรงอยู่ในกาลแปดหมื่นปี เมื่อนั้นจักอุบัติขึ้น ดังนี้เป็นความหมาย. ส่วนบทว่า ปริหริสฺสติ นี้ ตรัสโดยนัยแห่งภิกษุทั้งหลายผู้แวดล้อมเที่ยวไป. บทว่า ยูโปติ ความว่า ปราสาท. บทว่า รญฺญา มหาปนาเทน การาปิโตติ ความว่า อันท้าวสักกะผู้เป็นเทวราชทรงส่งวิสสุกรรมเทพบุตรไปให้สร้างเพื่อประโยชน์แก่พระราชาพระองค์นั้น โดยมีพระราชาเป็นเหตุ. ได้ยินว่า ในกาลก่อน สองพ่อลูกเป็นช่างสานไม้ไผ่ ได้ให้สร้างบรรณศาลาด้วยไม้ไผ่และไม้มะเดื่อถวายแด่พระปัจเจกพุทธเจ้า แล้วให้อยู่ในที่นั้น ได้อุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔. เขาทั้งสองทำกาละแล้วบังเกิดในเทวโลก. ในสองคนนั้น ผู้เป็นบิดาได้ดำรงอยู่ในเทวโลกนั่นเอง. ส่วนบุตรจุติจากเทวโลกแล้วบังเกิดในพระครรภ์ของพระนางสุเมธาเทวีของพระเจ้าสุรุจิ ได้เป็นกุมารพระนามว่ามหาปนาทะ. ในกาลต่อมา กุมารนั้นได้ยกเศวตฉัตรขึ้น เป็นพระราชาพระนามว่ามหาปนาทะ. ครั้งนั้น ด้วยบุญญานุภาพของพระองค์ ท้าวสักกะเทวราชได้ส่งวิสสุกรรมเทพบุตรไปว่า "จงสร้างปราสาทถวายพระราชา" วิสสุกรรมเทพบุตรนั้นได้เนรมิตปราสาทสูง ๒๕ โยชน์ ประกอบด้วยรัตนะ ๗ มี ๑๐๐ ชั้น ถวายพระองค์. ซึ่งทรงหมายถึงเรื่องนี้ ตรัสไว้ในชาดกว่า – ‘‘ပနာဒေါ နာမ သော ရာဇာ, ယဿ ယူပေါ သုဝဏ္ဏယော; တိရိယံ သောဠသုဗ္ဗေဓော, ဥဒ္ဓမာဟု သဟဿဓာ. "พระราชาพระนามว่าปนาทะพระองค์นั้น ซึ่งมีปราสาทสำเร็จด้วยทองคำ มีความกว้างโดยรอบ ๑๖ อุสภะ ท่านกล่าวว่ามีความสูง ๑,๐๐๐ อุสภะ. သဟဿကဏ္ဍော သတဂေဏ္ဍု, ဓဇာလု ဟရိတာမယော; အနစ္စုံ တတ္ထ ဂန္ဓဗ္ဗာ, ဆ သဟဿာနိ သတ္တဓာ. ปราสาทนั้นมี ๑,๐๐๐ ชั้น ๑๐๐ ยอด ประดับด้วยธง สำเร็จด้วยแก้วมณีสีเขียว. ในปราสาทนั้น คนธรรพ์ ๖,๐๐๐ คน ได้ฟ้อนรำใน ๗ แห่ง." ဧဝမေတံ တဒါ အာသိ, ယထာ ဘာသသိ ဘဒ္ဒဇိ; သက္ကော အဟံ တဒါ အာသိံ, ဝေယျာဝစ္စကရော တဝါ’’တိ. (ဇာ. ၅.၃.၄၂); ภัททชิ ท่านกล่าวไว้อย่างไร เรื่องนั้นได้เป็นอย่างนั้นแล้วในครั้งนั้น ในครั้งนั้น เราคือท้าวสักกะ เป็นผู้ทำกิจน้อยใหญ่ให้ท่าน သော ရာဇာ တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဝသိတွာ ကာလံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ. တသ္မိံ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တေ သော ပါသာဒေါ မဟာဂင်္ဂါယ အနုသောတံ ပတိ. တဿ ဓုရသောပါနသမ္မုခဋ္ဌာနေ ပယာဂပတိဋ္ဌာနံ နာမ နဂရံ မာပိတံ. ထုပိကာသမ္မုခဋ္ဌာနေ ကောဋိဂါမော နာမ. အပရဘာဂေ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ သော နဠကာရဒေဝပုတ္တော ဒေဝလောကတော စဝိတွာ မနုဿပထေ ဘဒ္ဒဇိသေဋ္ဌိ နာမ ဟုတွာ သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. သော နာဝါယ ဂင်္ဂါတရဏဒိဝသေ ဘိက္ခုသံဃဿ တံ ပါသာဒံ ဒဿေတီတိ ဝတ္ထု ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. ကသ္မာ ပနေသ ပါသာဒေါ န အန္တရဟိတောတိ? ဣတရဿ အာနုဘာဝါ. တေန သဒ္ဓိံ ပုညံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တကုလပုတ္တော အနာဂတေ သင်္ခေါ နာမ ရာဇာ ဘဝိဿတိ. တဿ ပရိဘောဂတ္ထာယ သော ပါသာဒေါ ဥဋ္ဌဟိဿတိ, တသ္မာ န အန္တရဟိတောတိ. พระราชานั้นประทับอยู่ในปราสาทนั้นตลอดชั่วพระชนมายุ สวรรคตแล้วก็บังเกิดในเทวโลก เมื่อพระองค์บังเกิดในเทวโลกแล้ว ปราสาทนั้นก็จมลงไปตามกระแสน้ำในแม่น้ำคงคา ที่ตรงหน้าบันไดปราสาทนั้น เมืองชื่อว่าปยาคปติฏฐานะถูกสร้างขึ้น ที่ตรงหน้ายอดปราสาท หมู่บ้านชื่อว่าโกฏิคามะ (ถูกสร้างขึ้น) ในกาลภายหลัง ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา เทพบุตรผู้เคยเป็นช่างสานคนนั้น จุติจากเทวโลกแล้วมาเกิดในมนุษยโลก ชื่อว่าภัททชิเศรษฐี บวชในสำนักของพระศาสดาแล้วได้บรรลุพระอรหัต ท่านได้แสดงปราสาทนั้นแก่ภิกษุสงฆ์ในวันที่ข้ามแม่น้ำคงคาด้วยเรือ พึงขยายความเรื่องนี้ให้พิสดาร ก็เหตุไรเล่า ปราสาทนี้จึงไม่หายไป? (ตอบว่า) เพราะอานุภาพของผู้อื่น (คือ) กุลบุตรผู้ทำบุญร่วมกับท่านแล้วบังเกิดในเทวโลก จักเป็นพระราชาพระนามว่าสังขะในอนาคต ปราสาทนั้นจักผุดขึ้นเพื่อเป็นเครื่องบริโภคของพระราชานั้น เพราะเหตุนั้น จึงไม่หายไป ၁၀၈. ဥဿာပေတွာတိ [Pg.41] တံ ပါသာဒံ ဥဋ္ဌာပေတွာ. အဇ္ဈာဝသိတွာတိ တတ္ထ ဝသိတွာ. တံ ဒတွာ ဝိဿဇ္ဇိတွာတိ တံ ပါသာဒံ ဒါနဝသေန ဒတွာ နိရပေက္ခော ပရိစ္စာဂဝသေန စ ဝိဿဇ္ဇိတွာ. ကဿ စ ဧဝံ ဒတွာတိ? သမဏာဒီနံ. တေနာဟ – ‘‘သမဏဗြာဟ္မဏကပဏဒ္ဓိကဝနိဗ္ဗကယာစကာနံ ဒါနံ ဒတွာ’’တိ. ကထံ ပန သော ဧကံ ပါသာဒံ ဗဟူနံ ဒဿတီတိ? ဧဝံ ကိရဿ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ ‘‘အယံ ပါသာဒေါ ဝိပ္ပကိရိယတူ’’တိ. သော ခဏ္ဍခဏ္ဍသော ဝိပ္ပကိရိဿတိ. သော တံ အလဂ္ဂမာနောဝ ဟုတွာ ‘‘ယော ယတ္တကံ ဣစ္ဆတိ, သော တတ္တကံ ဂဏှတူ’’တိ ဒါနဝသေန ဝိဿဇ္ဇိဿတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဒါနံ ဒတွာ မေတ္တေယျဿ ဘဂဝတော…ပေ… ဝိဟရိဿတီ’’တိ. ဧတ္တကေန ဘဂဝါ ဝဋ္ဋဂါမိကုသလဿ အနုသန္ဓိံ ဒဿေတိ. ๑๐๘. บทว่า Ussāpetvā (ทรงให้ยกขึ้น) คือ ทรงให้สร้างปราสาทนั้นขึ้น บทว่า Ajjhāvasitvā (ประทับอยู่) คือ ประทับอยู่ในปราสาทนั้น บทว่า Taṃ datvā vissajjitvā (ทรงให้ ทรงสละปราสาทนั้น) คือ ทรงให้ปราสาทนั้นโดยความเป็นทาน และทรงสละโดยความเป็นปริจจาคะที่ไม่มีความเยื่อใย (ถามว่า) ก็จะทรงให้แก่ใครอย่างนี้? (ตอบว่า) แก่สมณะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ‘ทรงให้ทานแก่สมณพราหมณ์ คนยากจน คนเดินทาง วณิพก และยาจกทั้งหลาย’ (ถามว่า) ก็พระองค์จะทรงให้ปราสาทหลังเดียวแก่คนจำนวนมากได้อย่างไร? (ตอบว่า) ได้ยินว่า พระดำริของพระองค์จักเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ขอปราสาทนี้จงกระจายออกไป’ ปราสาทนั้นจักกระจายออกเป็นชิ้นๆ พระองค์จะไม่ทรงมีความข้องเกี่ยวในปราสาทนั้น จักทรงสละโดยความเป็นทานว่า ‘ผู้ใดปรารถนาเท่าใด ผู้นั้นจงถือเอาไปเท่านั้น’ เพราะเหตุนั้น จึงมีพระดำรัสว่า ‘ทรงให้ทานแล้ว จักประทับอยู่ (ในสำนัก) ของพระเมตเตยยพุทธเจ้า...ฯลฯ...’ ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความสืบต่อแห่งกุศลอันเป็นไปในวัฏฏะ ၁၀၉. ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသလဿ အနုသန္ဓိံ ဒဿေန္တော ပုန အတ္တဒီပါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထာတိအာဒိမာဟ. ๑๐๙. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความสืบต่อแห่งกุศลอันเป็นไปในวิวัฏฏะ จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า ภิกขุทั้งหลาย พวกเธอจงมีตนเป็นเกาะอยู่เถิด ดังนี้อีก ဘိက္ခုနော အာယုဝဏ္ဏာဒိဝဍ္ဎနကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยเรื่องความเจริญแห่งอายุและวรรณะเป็นต้นของภิกษุ ၁၁၀. ဣဒံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အာယုသ္မိန္တိ ဘိက္ခဝေ ယံ ဝေါ အဟံ အာယုနာပိ ဝဍ္ဎိဿထာတိ အဝေါစံ, တတ္ထ ဣဒံ ဘိက္ခုနော အာယုသ္မိံ ဣဒံ အာယုကာရဏန္တိ အတ္ထော. တသ္မာ တုမှေဟိ အာယုနာ ဝဍ္ဎိတုကာမေဟိ ဣမေ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဘာဝေတဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. ๑๑๐. ในบทว่า Idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno āyusmiṃ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้แลเป็นอายุของภิกษุ) มีความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำใดที่เราได้กล่าวแก่เธอทั้งหลายว่า ‘พวกเธอจักเจริญแม้ด้วยอายุ’ ในคำนั้น การเจริญอิทธิบาท ๔ นี้เป็นอายุของภิกษุ เป็นเหตุแห่งอายุของภิกษุ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า เธอทั้งหลายผู้ใคร่จะเจริญด้วยอายุ พึงเจริญอิทธิบาท ๔ เหล่านี้ ဝဏ္ဏသ္မိန္တိ ယံ ဝေါ အဟံ ဝဏ္ဏေနပိ ဝဍ္ဎိဿထာတိ အဝေါစံ, ဣဒံ တတ္ထ ဝဏ္ဏကာရဏံ. သီလဝတော ဟိ အဝိပ္ပဋိသာရာဒီနံ ဝသေန သရီရဝဏ္ဏောပိ ကိတ္တိဝသေန ဂုဏဝဏ္ဏောပိ ဝဍ္ဎတိ. တသ္မာ တုမှေဟိ ဝဏ္ဏေန ဝဍ္ဎိတုကာမေဟိ သီလသမ္ပန္နေဟိ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ในบทว่า Vaṇṇasmiṃ (ในวรรณะ) มีความว่า คำใดที่เราได้กล่าวแก่เธอทั้งหลายว่า ‘พวกเธอจักเจริญแม้ด้วยวรรณะ’ ในคำนั้น ความสมบูรณ์ด้วยศีลนี้เป็นเหตุแห่งวรรณะ จริงอยู่ สำหรับผู้มีศีล แม้วรรณะแห่งสรีระก็ย่อมเจริญโดยนัยแห่งความไม่เดือดร้อนใจเป็นต้น และวรรณะคือคุณก็ย่อมเจริญด้วยอำนาจแห่งกิตติศัพท์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า เธอทั้งหลายผู้ใคร่จะเจริญด้วยวรรณะ พึงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล သုခသ္မိန္တိ ယံ ဝေါ အဟံ သုခေနပိ ဝဍ္ဎိဿထာတိ အဝေါစံ, ဣဒံ တတ္ထ ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခါဒိနာနပ္ပကာရကံ ဈာနသုခံ. တသ္မာ တုမှေဟိ သုခေန ဝဍ္ဎိတုကာမေဟိ ဣမာနိ စတ္တာရိ ဈာနာနိ ဘာဝေတဗ္ဗာနိ. ในบทว่า Sukhasmiṃ (ในสุข) มีความว่า คำใดที่เราได้กล่าวแก่เธอทั้งหลายว่า ‘พวกเธอจักเจริญแม้ด้วยสุข’ ในคำนั้น ฌานสุขนานาประการมีปีติสุขเป็นต้น อันเกิดจากวิเวกนี้ (เป็นสุขของภิกษุ) เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายผู้ใคร่จะเจริญด้วยสุข พึงเจริญฌาน ๔ เหล่านี้ ဘောဂသ္မိန္တိ ယံ ဝေါ အဟံ ဘောဂေနပိ ဝဍ္ဎိဿထာတိ အဝေါစံ, အယံ သော အပ္ပမာဏာနံ သတ္တာနံ အပ္ပဋိကူလတာဝဟော သုခသယနာဒိ ဧကာဒသာနိသံသော သဗ္ဗဒိသာဝိပ္ဖာရိတဗြဟ္မဝိဟာရဘောဂေါ. တသ္မာ တုမှေဟိ ဘောဂေန ဝဍ္ဎိတုကာမေဟိ ဣမေ ဗြဟ္မဝိဟာရာ ဘာဝေတဗ္ဗာ. ในบทว่า Bhogasmiṃ (ในโภคะ) มีความว่า คำใดที่เราได้กล่าวแก่เธอทั้งหลายว่า ‘พวกเธอจักเจริญแม้ด้วยโภคะ’ โภคะคือพรหมวิหารที่แผ่ไปในทิศทั้งปวงนี้ ซึ่งนำมาซึ่งความไม่เป็นที่น่ารังเกียจแก่สัตว์ทั้งหลายหาประมาณมิได้ มีอานิสงส์ ๑๑ ประการ มีการนอนเป็นสุขเป็นต้น (เป็นโภคะของภิกษุ) เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายผู้ใคร่จะเจริญด้วยโภคะ พึงเจริญพรหมวิหารเหล่านี้ ဗလသ္မိန္တိ [Pg.42] ယံ ဝေါ အဟံ ဗလေနပိ ဝဍ္ဎိဿထာတိ အဝေါစံ, ဣဒံ အာသဝက္ခယပရိယောသာနေ ဥပ္ပန္နံ အရဟတ္တဖလသင်္ခါတံ ဗလံ. တသ္မာ တုမှေဟိ ဗလေန ဝဍ္ဎိတုကာမေဟိ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ ယောဂေါ ကရဏီယော. ในบทว่า Balasmiṃ (ในกำลัง) มีความว่า คำใดที่เราได้กล่าวแก่เธอทั้งหลายว่า ‘พวกเธอจักเจริญแม้ด้วยกำลัง’ กำลังนี้ที่เรียกว่าอรหัตตผล อันเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นไปแห่งอาสวะ (เป็นกำลังของภิกษุ) เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายผู้ใคร่จะเจริญด้วยกำลัง พึงประกอบความเพียรเพื่อบรรลุพระอรหัต ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, မာရဗလန္တိ ယထာ ဣဒံ ဒေဝပုတ္တမာရမစ္စုမာရကိလေသမာရာနံ ဗလံ ဒုပ္ပသဟံ ဒုရဘိသမ္ဘဝံ, ဧဝံ အညံ လောကေ ဧကဗလမ္ပိ န သမနုပဿာမိ. တမ္ပိ ဗလံ ဣဒမေဝ အရဟတ္တဖလံ ပသဟတိ အဘိဘဝတိ အဇ္ဈောတ္ထရတိ. တသ္မာ ဧတ္ထေဝ ယောဂေါ ကရဏီယောတိ ဒဿေတိ. ในบทว่า Yathayidaṃ, bhikkhave, mārabalaṃ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนอย่างกำลังของมารนี้) มีความว่า กำลังของเทวปุตตมาร มัจจุมาร และกิเลสมารนี้ ทนได้ยาก ครอบงำได้ยาก ฉันใด เราไม่เห็นกำลังอื่นแม้สักอย่างหนึ่งในโลก (ที่จะเป็นเช่นนั้น) ฉันนั้น แม้กำลังนั้น อรหัตผลนี้นี่แหละย่อมทนได้ ย่อมครอบงำได้ ย่อมท่วมทับได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า พึงประกอบความเพียรในอรหัตผลนี้เท่านั้น ဧဝမိဒံ ပုညန္တိ ဧဝံ ဣဒံ လောကုတ္တရပုညမ္ပိ ယာဝ အာသဝက္ခယာ ပဝဍ္ဎတီတိ ဝိဝဋ္ဋဂါမိကုသလာနုသန္ဓိံ နိဋ္ဌပေန္တော အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသိ. သုတ္တပရိယောသာနေ ဝီသတိ ဘိက္ခုသဟဿာနိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. စတုရာသီတိ ပါဏသဟဿာနိ အမတပါနံ ပိဝိံသူတိ. ในบทว่า Evamidaṃ puññaṃ (บุญนี้อย่างนี้) มีความว่า โลกุตตรบุญนี้ย่อมเจริญขึ้นอย่างนี้จนกระทั่งถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะ ดังนี้ เมื่อทรงจบความสืบต่อแห่งกุศลอันเป็นไปในวิวัฏฏะ จึงทรงจบพระเทศนาลงด้วยอรหัตผลเป็นยอด ในที่สุดแห่งพระสูตร ภิกษุสองหมื่นรูปได้บรรลุพระอรหัต สัตว์แปดหมื่นสี่พันได้ดื่มอมตรส သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ในสุมังคลวิลาสินี อรรถกถาแห่งทีฆนิกาย စက္ကဝတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาจักกวัตติสูตร จบ ၄. အဂ္ဂညသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาอัคคัญญสูตร ဝါသေဋ္ဌဘာရဒွါဇဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยวาเสฏฐะและภารทวาชะ ၁၁၁. ဧဝံ [Pg.43] မေ သုတန္တိ အဂ္ဂညသုတ္တံ. တတြာယမနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေတိ ဧတ္ထ အယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ. အတီတေ သတသဟဿကပ္ပမတ္ထကေ ဧကာ ဥပါသိကာ ပဒုမုတ္တရံ ဘဂဝန္တံ နိမန္တေတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသတသဟဿဿ ဒါနံ ဒတွာ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ ‘‘အနာဂတေ တုမှာဒိသဿ ဗုဒ္ဓဿ အဂ္ဂုပဋ္ဌာယိကာ ဟောမီ’’တိ ပတ္ထနံ အကာသိ. သာ ကပ္ပသတသဟဿံ ဒေဝေသု စေဝ မနုဿေသု စ သံသရိတွာ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ ဘဒ္ဒိယနဂရေ မေဏ္ဍကသေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဓနဉ္စယသေဋ္ဌိနော ဂေဟေ သုမနဒေဝိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. ဇာတကာလေ တဿာ ဝိသာခါတိ နာမံ အကံသု. သာ ယဒါ ဘဂဝါ ဘဒ္ဒိယနဂရံ အာဂမာသိ, တဒါ ပဉ္စဒါသိသတေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝတော ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ ပဌမဒဿနမှိယေဝ သောတာပန္နာ အဟောသိ. ๑๑๑. อัคคัญญสูตร (อันข้าพเจ้า) ฟังมาแล้วอย่างนี้ ในอัคคัญญสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ยังไม่ตื้นดังนี้: ในบทว่า ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท นี้ มีเรื่องราตามลำดับดังนี้ ในอดีตกาล ย้อนหลังไปหนึ่งแสนกัปป์ อุบาสิกาคนหนึ่งได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ แล้วถวายทานแก่ภิกษุหนึ่งแสนรูปมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข หมอบลงแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ตั้งความปรารถนาว่า "ในอนาคตกาล ขอข้าพระองค์พึงเป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระพุทธเจ้าเช่นกับพระองค์" นางท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลกสิ้นหนึ่งแสนกัปป์ ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าของพวกเรา ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางสุมนาเทวี ในเรือนของธนัญชัยเศรษฐีผู้เป็นบุตรของเมณฑกเศรษฐีในภัททิยนคร ในกาลที่นางเกิด ชนทั้งหลายได้ตั้งชื่อของนางว่า วิสาขา เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมายังภัททิยนครในกาลใด ในกาลนั้น นางพร้อมด้วยทาสี ๕๐๐ คน ได้กระทำการต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้า และได้เป็นพระโสดาบันในครั้งแรกที่ได้เห็นนั่นเทียว အပရဘာဂေ သာဝတ္ထိယံ မိဂါရသေဋ္ဌိပုတ္တဿ ပုဏ္ဏဝဍ္ဎနကုမာရဿ ဂေဟံ ဂတာ. တတ္ထ နံ မိဂါရသေဋ္ဌိ မာတုဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. တသ္မာ မိဂါရမာတာတိ ဝုစ္စတိ. ပတိကုလံ ဂစ္ဆန္တိယာ စဿာ ပိတာ မဟာလတာပိဠန္ဓနံ နာမ ကာရာပေသိ. တသ္မိံ ပိဠန္ဓနေ စတဿော ဝဇိရနာဠိယော ဥပယောဂံ အဂမံသု, မုတ္တာနံ ဧကာဒသ နာဠိယော, ပဝါဠဿ ဒွါဝီသတိ နာဠိယော, မဏီနံ တေတ္တိံသ နာဠိယော. ဣတိ ဧတေဟိ စ အညေဟိ စ သတ္တဟိ ရတနေဟိ နိဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. တံ သီသေ ပဋိမုက္ကံ ယာဝ ပါဒပိဋ္ဌိယာ ဘဿတိ. ပဉ္စန္နံ ဟတ္ထီနံ ဗလံ ဓာရယမာနာဝ နံ ဣတ္ထီ ဓာရေတုံ သက္ကောတိ. သာ အပရဘာဂေ ဒသဗလဿ အဂ္ဂုပဋ္ဌာယိကာ ဟုတွာ တံ ပသာဓနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ နဝဟိ ကောဋီဟိ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကာရယမာနာ ကရီသမတ္တေ ဘူမိဘာဂေ ပါသာဒံ ကာရေသိ. တဿ ဥပရိဘူမိယံ ပဉ္စ ဂဗ္ဘသတာနိ ဟောန္တိ, ဟေဋ္ဌိမဘူမိယံ ပဉ္စာတိ ဂဗ္ဘသဟဿပ္ပဋိမဏ္ဍိတော အဟောသိ. သာ ‘‘သုဒ္ဓပါသာဒေါဝ န သောဘတီ’’တိ တံ ပရိဝါရေတွာ ပဉ္စ ဒုဝဍ္ဎဂေဟသတာနိ, ပဉ္စ စူဠပါသာဒသတာနိ, ပဉ္စ ဒီဃသာလသတာနိ စ ကာရာပေသိ. ဝိဟာရမဟော စတူဟိ မာသေဟိ နိဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. ในกาลต่อมา นางได้ไปสู่เรือนของปุณณวัฒนกุมาร ผู้เป็นบุตรของมิคารเศรษฐีในกรุงสาวัตถี ในเรือนนั้น มิคารเศรษฐีได้ตั้งนางไว้ในตำแหน่งมารดา เพราะเหตุนั้น นางจึงถูกเรียกว่า มิคารมาตา บิดาของนางผู้จะไปสู่ตระกูลสามี ได้ให้ทำเครื่องประดับชื่อว่ามหาลดาปสาธน์ ในเครื่องประดับนั้น ทะนานเพชร ๔ ทะนาน, ทะนานไข่มุก ๑๑ ทะนาน, ทะนานปะการัง ๒๒ ทะนาน, ทะนานแก้วมณี ๓๓ ทะนาน ได้ถูกนำมาใช้ประกอบ ด้วยประการฉะนี้ เครื่องประดับนั้นได้สำเร็จลงด้วยรัตนะ ๗ ประการเหล่านี้และรัตนะอื่นๆ เครื่องประดับนั้น เมื่อสวมไว้บนศีรษะ ย่อมตกลงมาจรดหลังเท้า หญิงผู้ทรงกำลังแห่งช้าง ๕ เชือกเท่านั้น จึงจะสามารถทรงเครื่องประดับนั้นไว้ได้ ในกาลต่อมา นางได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระทศพล สละเครื่องประดับนั้นแล้ว ให้สร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยทรัพย์ ๙ โกฏิ โดยให้นางสร้างปราสาทขึ้นบนพื้นที่ประมาณ ๑ กรีส ที่ชั้นบนของปราสาทนั้น มีห้อง ๕๐๐ ห้อง ที่ชั้นล่างมี ๕๐๐ ห้อง ปราสาทนั้นจึงประดับด้วยห้องหนึ่งพันห้อง นางคิดว่า "ปราสาทล้วนๆ ย่อมไม่งาม" จึงให้สร้างเรือน ๕๐๐ หลัง, ปราสาทยอดเดี่ยว ๕๐๐ หลัง, และศาลายาว ๕๐๐ หลัง แวดล้อมปราสาทนั้น การฉลองวิหารได้สำเร็จลงใน ๔ เดือน မာတုဂါမတ္တဘာဝေ [Pg.44] ဌိတာယ ဝိသာခါယ ဝိယ အညိဿာ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဓနပရိစ္စာဂေါ နာမ နတ္ထိ, ပုရိသတ္တဘာဝေ ဌိတဿ အနာထပိဏ္ဍိကဿ ဝိယ အညဿာတိ. သော ဟိ စတုပဏ္ဏာသကောဋိယော ဝိဿဇ္ဇေတွာ သာဝတ္ထိယာ ဒက္ခိဏဘာဂေ အနုရာဓပုရဿ မဟာဝိဟာရသဒိသေ ဌာနေ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရံ နာမ ကာရေသိ. ဝိသာခါ သာဝတ္ထိယာ ပါစီနဘာဂေ ဥတ္တရဒေဝိယာ ဝိဟာရသဒိသေ ဌာနေ ပုဗ္ဗာရာမံ နာမ ကာရေသိ. ဘဂဝါ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ကုလာနံ အနုကမ္ပာယ သာဝတ္ထိံ နိဿာယ ဝိဟရန္တော ဣမေသု ဒွီသု ဝိဟာရေသု နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသိ. ဧကံ အန္တောဝဿံ ဇေတဝနေ ဝသတိ, ဧကံ ပုဗ္ဗာရာမေ. တသ္မိံ သမယေ ပန ဘဂဝါ ပုဗ္ဗာရာမေ ဝိဟရတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေ’’တိ. การบริจาคทรัพย์ในพระพุทธศาสนาของหญิงอื่นผู้ดำรงอยู่ในภาวะมาตุคาม เหมือนอย่างนางวิสาขา ย่อมไม่มี, (การบริจาคทรัพย์) ของชายอื่นผู้ดำรงอยู่ในภาวะบุรุษ เหมือนอย่างอนาถบิณฑิกเศรษฐี (ย่อมไม่มี) จริงอยู่ ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐีนั้น ได้สละทรัพย์ ๕๔ โกฏิ ให้สร้างพระมหาวิหารชื่อว่าเชตวัน ในสถานที่อันเปรียบด้วยมหาวิหารในเมืองอนุราธปุระ ทางทิศใต้ของกรุงสาวัตถี ส่วนนางวิสาขา ได้ให้สร้างวิหารชื่อว่าบุพพาราม ในสถานที่อันเปรียบด้วยวิหารของนางอุตตรเทวี ทางทิศตะวันออกของกรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่ออนุเคราะห์แก่สองตระกูลนี้ จึงอาศัยกรุงสาวัตถีประทับอยู่ ได้ประทับอยู่ประจำในวิหารทั้งสองแห่งนี้ พรรษาหนึ่งประทับอยู่ที่พระเชตวัน พรรษาหนึ่งประทับอยู่ที่บุพพาราม ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่บุพพาราม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท" ဝါသေဋ္ဌဘာရဒွါဇာတိ ဝါသေဋ္ဌော စ သာမဏေရော ဘာရဒွါဇော စ. ဘိက္ခူသု ပရိဝသန္တီတိ တေ နေဝ တိတ္ထိယပရိဝါသံ ဝသန္တိ, န အာပတ္တိပရိဝါသံ. အပရိပုဏ္ဏဝဿတ္တာ ပန ဘိက္ခုဘာဝံ ပတ္ထယမာနာ ဝသန္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဘိက္ခုဘာဝံ အာကင်္ခမာနာ’’တိ. ဥဘောပိ ဟေတေ ဥဒိစ္စဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တာ, စတ္တာလီသ စတ္တာလီသ ကောဋိဝိဘဝါ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူ မဇ္ဈိမနိကာယေ ဝါသေဋ္ဌသုတ္တံ သုတွာ သရဏံ ဂတာ, တေဝိဇ္ဇသုတ္တံ သုတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဣမသ္မိံ ကာလေ ဘိက္ခုဘာဝံ အာကင်္ခမာနာ ပရိဝသန္တိ. အဗ္ဘောကာသေ စင်္ကမတီတိ ဥတ္တရဒက္ခိဏေန အာယတဿ ပါသာဒဿ ပုရတ္ထိမဒိသာဘာဂေ ပါသာဒစ္ဆာယာယံ ယန္တရဇ္ဇူဟိ အာကဍ္ဎိယမာနံ ရတနသတုဗ္ဗေဓံ သုဝဏ္ဏအဂ္ဃိကံ ဝိယ အနိလပထေ ဝိဓာဝန္တီဟိ ဆဗ္ဗဏ္ဏာဟိ ဗုဒ္ဓရသ္မီဟိ သောဘမာနော အပရာပရံ စင်္ကမတိ. บทว่า วาเสฏฺฐภารทฺวาชา คือ สามเณรชื่อว่าวาเสฏฐะ และสามเณรชื่อว่าภารทวาชะ บทว่า ภิกฺขูสุ ปริวสนฺติ คือ สามเณรเหล่านั้นมิได้อยู่ปริวาสของพวกเดียรถีย์ และมิได้อยู่ปริวาสเพราะอาบัติ แต่เพราะมีพรรษายังไม่ครบถ้วน จึงปรารถนาความเป็นภิกษุอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภิกฺขุภาวํ อากงฺขมานา" จริงอยู่ สามเณรทั้งสองนั้น เกิดในตระกูลพราหมณ์มหาศาลฝ่ายเหนือ มีทรัพย์คนละ ๔๐ โกฏิ เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งไตรเพท ได้ฟังวาเสฏฐสูตรในมัชฌิมนิกายแล้ว ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ ได้ฟังเตวิชชสูตรแล้วบวช ในกาลนี้ ปรารถนาความเป็นภิกษุ จึงอยู่ปริวาส บทว่า อพฺโภกาเส จงฺกมติ คือ (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ทรงงดงามด้วยพระพุทธรัศมี ๖ ฉัพพรรณรังสีที่แล่นไปมาในอากาศ ดุจเจดีย์ทองสูงร้อยศอกที่ถูกชักขึ้นด้วยเชือกยนต์ ในเงาปราสาททางทิศตะวันออกของปราสาทที่ยาวไปทางทิศเหนือและทิศใต้ เสด็จจงกรมกลับไปกลับมา ၁၁၃. အနုစင်္ကမိံသူတိ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ဩနတသရီရာ ဟုတွာ အနုဝတ္တမာနာ စင်္ကမိံသု. ဝါသေဋ္ဌံ အာမန္တေသီတိ သော တေသံ ပဏ္ဍိတတရော ဂဟေတဗ္ဗံ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗဉ္စ ဇာနာတိ, တသ္မာ တံ အာမန္တေသိ. တုမှေ ခွတ္ထာတိ တုမှေ ခေါ အတ္ထ. ဗြာဟ္မဏဇစ္စာတိ, ဗြာဟ္မဏဇာတိကာ. ဗြာဟ္မဏကုလီနာတိ ဗြာဟ္မဏေသု ကုလီနာ ကုလသမ္ပန္နာ. ဗြာဟ္မဏကုလာတိ ဗြာဟ္မဏကုလတော, ဘောဂါဒိသမ္ပန္နံ ဗြာဟ္မဏကုလံ ပဟာယာတိ အတ္ထော. န အက္ကောသန္တီတိ ဒသဝိဓေန အက္ကောသဝတ္ထုနာ န အက္ကောသန္တိ. န ပရိဘာသန္တီတိ နာနာဝိဓာယ ပရိဘဝကထာယ န ပရိဘာသန္တီတိ အတ္ထော. ဣတိ [Pg.45] ဘဂဝါ ‘‘ဗြာဟ္မဏာ ဣမေ သာမဏေရေ အက္ကောသန္တိ ပရိဘာသန္တီ’’တိ ဇာနမာနောဝ ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? ဣမေ မယာ အပုစ္ဆိတာ ပဌမတရံ န ကထေဿန္တိ, အကထိတေ ကထာ န သမုဋ္ဌာတီတိ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထာယ. တဂ္ဃာတိ ဧကံသဝစနေ နိပါတော, ဧကံသေနေဝ နော, ဘန္တေ, ဗြာဟ္မဏာ အက္ကောသန္တိ ပရိဘာသန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အတ္တရူပါယာတိ အတ္တနော အနုရူပါယ. ပရိပုဏ္ဏာယာတိ ယထာရုစိ ပဒဗျဉ္ဇနာနိ အာရောပေတွာ အာရောပေတွာ ပရိပူရိတာယ. နော အပရိပုဏ္ဏာယာတိ အန္တရာ အဋ္ဌပိတာယ နိရန္တရံ ပဝတ္တာယ. ๑๑๓. บทว่า อนุจงฺกมึสุ คือ (สามเณรทั้งสอง) ประคองอัญชลี มีกายน้อมลงแล้ว เดินจงกรมตามไป บทว่า วาเสฏฺฐํ อามนฺเตสิ คือ ในสามเณรเหล่านั้น วาเสฏฐะเป็นผู้ฉลาดกว่า ย่อมรู้สิ่งที่ควรถือเอาและสิ่งที่ควรสละ เพราะเหตุนั้น (พระผู้มีพระภาคเจ้า) จึงตรัสเรียกวาเสฏฐะนั้น บทว่า ตุมฺเห ขฺวตฺถา คือ ตุมฺเห โข อตฺถะ (พวกเธอแลเป็น) บทว่า พฺราหฺมณชจฺจา คือ มีชาติเป็นพราหมณ์ บทว่า พฺราหฺมณกุลีนา คือ เป็นผู้มีตระกูลสูงในหมู่พราหมณ์ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยตระกูล บทว่า พฺราหฺมณกุลา คือ มาจากตระกูลพราหมณ์ ความว่า ละตระกูลพราหมณ์ที่สมบูรณ์ด้วยโภคะเป็นต้น (แล้วบวช) บทว่า น อกฺโกสนฺติ คือ (พวกพราหมณ์) ย่อมไม่ด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ บทว่า น ปริภาสนฺติ ความว่า ย่อมไม่บริภาษด้วยคำพูดดูหมิ่นต่างๆ นานา ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบอยู่ว่า "พวกพราหมณ์ย่อมด่า ย่อมบริภาษสามเณรเหล่านี้" แต่ก็ยังตรัสถาม เพราะเหตุไร? (เพราะทรงดำริว่า) หากเราไม่ถาม สามเณรเหล่านี้ก็จักไม่กล่าวขึ้นก่อน เมื่อไม่กล่าวขึ้น ธรรมกถาก็ย่อมไม่เกิดขึ้น (พระองค์จึงตรัสถาม) เพื่อให้ธรรมกถาเกิดขึ้น บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าโดยส่วนเดียว เป็นอันกล่าวว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกพราหมณ์ย่อมด่า ย่อมบริภาษพวกข้าพระองค์โดยส่วนเดียวแท้" บทว่า อตฺตรูปาย คือ ตามสมควรแก่ตน บทว่า ปริปุณฺณาย คือ (ด้วยวาจา) ที่ทำให้เต็มบริบูรณ์โดยยกบทและพยัญชนะขึ้นกล่าวซ้ำๆ ตามความพอใจ บทว่า โน อปริปุณฺณาย คือ (ด้วยวาจา) ที่ไม่หยุดในระหว่าง เป็นไปอย่างต่อเนื่อง ကသ္မာ ပန ဗြာဟ္မဏာ ဣမေ သာမဏေရေ အက္ကောသန္တီတိ? အပ္ပတိဋ္ဌတာယ. ဣမေ ဟိ သာမဏေရာ အဂ္ဂဗြာဟ္မဏာနံ ပုတ္တာ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူ ဇမ္ဗုဒီပေ ဗြာဟ္မဏာနံ အန္တရေ ပါကဋာ သမ္ဘာဝိတာ တေသံ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ အညေ ဗြာဟ္မဏပုတ္တာ ပဗ္ဗဇိံသု. အထ ခေါ ဗြာဟ္မဏာ ‘‘အပတိဋ္ဌာ မယံ ဇာတာ’’တိ ဣမာယ အပ္ပတိဋ္ဌတာယ ဂါမဒွါရေပိ အန္တောဂါမေပိ တေ ဒိသွာ ‘‘တုမှေဟိ ဗြာဟ္မဏသမယော ဘိန္နော, မုဏ္ဍသမဏကဿ ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော ရသဂိဒ္ဓါ ဟုတွာ ဝိစရထာ’’တိအာဒီနိ စေဝ ပါဠိယံ အာဂတာနိ ‘‘ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏော’’တိအာဒီနိ စ ဝတွာ အက္ကောသန္တိ. သာမဏေရာ တေသု အက္ကောသန္တေသုပိ ကောပံ ဝါ အာဃာတံ ဝါ အကတွာ ကေဝလံ ဘဂဝတာ ပုဋ္ဌာ ‘‘တဂ္ဃ နော, ဘန္တေ, ဗြာဟ္မဏာ အက္ကောသန္တိ ပရိဘာသန္တီ’’တိ အာရောစေသုံ. အထ နေ ဘဂဝါ အက္ကောသနာကာရံ ပုစ္ဆန္တော ယထာ ကထံ ပန ဝေါတိ ပုစ္ဆတိ. တေ အာစိက္ခန္တာ ဗြာဟ္မဏာ ဘန္တေတိအာဒိမာဟံသု. คำถามว่า ก็เพราะเหตุไร พวกพราหมณ์จึงด่าสามเณรเหล่านี้? ตอบว่า เพราะความไม่มีที่พึ่ง. จริงอยู่ สามเณรเหล่านี้เป็นบุตรของอัครพราหมณ์ เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งไตรเพท ปรากฏนับถือกันในระหว่างพวกพราหมณ์ในชมพูทวีป เพราะท่านเหล่านั้นบวชแล้ว บุตรพราหมณ์เหล่าอื่นจึงพากันบวช. ลำดับนั้น พวกพราหมณ์คิดว่า "พวกเราไม่มีที่พึ่งแล้ว" เพราะความไม่มีที่พึ่งนี้ พอเห็นสามเณรเหล่านั้นที่ประตูบ้านบ้าง ในบ้านบ้าง จึงด่าด้วยคำเป็นต้นว่า "พวกท่านทำลายลัทธิพราหมณ์แล้ว พวกท่านติดในรสเที่ยวไปตามหลังสมณะโล้น" และกล่าวคำที่มาในบาลีเป็นต้นว่า "พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะประเสริฐ" แล้วด่า. ฝ่ายสามเณรทั้งหลาย แม้เมื่อพราหมณ์เหล่านั้นด่าอยู่ ก็ไม่ทำความโกรธหรือความอาฆาต เพียงแต่เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถาม จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จริงอยู่ พวกพราหมณ์ด่าบริภาษข้าพระองค์ทั้งหลาย". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสอบถามอาการที่ด่ากะสามเณรเหล่านั้นว่า "ก็พวกพราหมณ์ด่าพวกเธออย่างไรเล่า?". สามเณรเหล่านั้นเมื่อจะกราบทูล จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกพราหมณ์...". တတ္ထ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏောတိ ဇာတိဂေါတ္တာဒီနံ ပညာပနဋ္ဌာနေ ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌောတိ ဒဿေန္တိ. ဟီနာ အညေ ဝဏ္ဏာတိ ဣတရေ တယော ဝဏ္ဏာ ဟီနာ လာမကာတိ ဝဒန္တိ. သုက္ကောတိ ပဏ္ဍရော. ကဏှောတိ ကာဠကော. သုဇ္ဈန္တီတိ ဇာတိဂေါတ္တာဒီနံ ပညာပနဋ္ဌာနေ သုဇ္ဈန္တိ. ဗြဟ္မုနော ပုတ္တာတိ မဟာဗြဟ္မုနော ပုတ္တာ. ဩရသာ မုခတော ဇာတာတိ ဥရေ ဝသိတွာ မုခတော နိက္ခန္တာ, ဥရေ ကတွာ သံဝဍ္ဎိတာတိ ဝါ ဩရသာ. ဗြဟ္မဇာတိ ဗြဟ္မတော နိဗ္ဗတ္တာ. ဗြဟ္မနိမ္မိတာတိ ဗြဟ္မုနာ နိမ္မိတာ. ဗြဟ္မဒါယာဒါတိ ဗြဟ္မုနော ဒါယာဒါ. ဟီနမတ္ထ ဝဏ္ဏံ အဇ္ဈုပဂတာတိ ဟီနံ ဝဏ္ဏံ အဇ္ဈုပဂတာ အတ္ထ. မုဏ္ဍကေ [Pg.46] သမဏကေတိ နိန္ဒန္တာ ဇိဂုစ္ဆန္တာ ဝဒန္တိ, န မုဏ္ဍကမတ္တဉ္စေဝ သမဏမတ္တဉ္စ သန္ဓာယ. ဣဗ္ဘေတိ ဂဟပတိကေ. ကဏှေတိ ကာဠကေ. ဗန္ဓူတိ မာရဿ ဗန္ဓုဘူတေ မာရပက္ခိကေ. ပါဒါပစ္စေတိ မဟာဗြဟ္မုနော ပါဒါနံ အပစ္စဘူတေ ပါဒတော ဇာတေတိ အဓိပ္ပာယော. ในบทเหล่านั้น บทว่า `เสฏฺโฐ วณฺโณ` (วรรณะที่ประเสริฐ) หมายความว่า พวกพราหมณ์แสดงว่า ในการบัญญัติชาติและโคตรเป็นต้น พราหมณ์เท่านั้นประเสริฐที่สุด. บทว่า `หีนา อญฺเญ วณฺณา` (วรรณะอื่นเลวทราม) หมายความว่า พวกเขากล่าวว่า วรรณะอีกสามนอกนั้นเลวทราม ต่ำช้า. บทว่า `สุกฺโก` (ขาว) คือ ผุดผ่อง. บทว่า `กณฺโห` (ดำ) คือ ดำคล้ำ. บทว่า `สุชฺฌนฺติ` (ย่อมบริสุทธิ์) หมายความว่า ย่อมบริสุทธิ์ในการบัญญัติชาติและโคตรเป็นต้น. บทว่า `พฺรหฺมุโน ปุตฺตา` (บุตรของพรหม) คือ บุตรของมหาพรหม. บทว่า `โอรสา มุขโต ชาตา` (เกิดจากอก เกิดจากปาก) หมายความว่า อยู่ในอกแล้วออกมาจากปาก หรือหมายความว่า เลี้ยงดูไว้ในอกจึงชื่อว่าโอรส. บทว่า `พฺรหฺมชา` (เกิดจากพรหม) คือ เกิดจากพรหม. บทว่า `พฺรหฺมนิมฺมิตา` (พรหมเนรมิต) คือ พรหมเนรมิต. บทว่า `พฺรหฺมทายาทา` (ทายาทของพรหม) คือ ทายาทของพรหม. บทว่า `หีนมตฺถ วณฺณํ อชฺฌุปคตา` มีเนื้อความว่า ท่านทั้งหลายเข้าถึงวรรณะที่เลวทราม. บทว่า `มุณฺฑเก สมณเก` (พวกสมณะโล้น) พวกพราหมณ์กล่าวติเตียนรังเกียจ ไม่ได้หมายเพียงแค่เป็นคนโล้นหรือเป็นสมณะเท่านั้น. บทว่า `อิพฺเภ` หมายถึง พวกคฤหบดี. บทว่า `กณฺเห` หมายถึง พวกคนดำ. บทว่า `พนฺธู` หมายถึง เป็นญาติของมาร เป็นพวกของมาร. บทว่า `ปาทาปจฺเจ` มีความหมายว่า เป็นลูกที่เกิดจากเท้าของมหาพรหม คือเกิดจากเท้า. ၁၁၄. ‘‘တဂ္ဃ ဝေါ, ဝါသေဋ္ဌ, ဗြာဟ္မဏာ ပေါရာဏံ အဿရန္တာ ဧဝမာဟံသူ’’တိ ဧတ္ထ ဝေါတိ နိပါတမတ္တံ, သာမိဝစနံ ဝါ, တုမှာကံ ဗြာဟ္မဏာတိ အတ္ထော. ပေါရာဏန္တိ ပေါရာဏကံ အဂ္ဂညံ လောကုပ္ပတ္တိစရိယဝံသံ. အဿရန္တာတိ အဿရမာနာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဧကံသေန ဝေါ, ဝါသေဋ္ဌ, ဗြာဟ္မဏာ ပေါရာဏံ လောကုပ္ပတ္တိံ အနနုဿရန္တာ အဇာနန္တာ ဧဝံ ဝဒန္တီတိ. ‘‘ဒိဿန္တိ ခေါ ပနာ’’တိ ဧဝမာဒိ တေသံ လဒ္ဓိဘိန္ဒနတ္ထာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဗြာဟ္မဏိယောတိ ဗြာဟ္မဏာနံ ပုတ္တပ္ပဋိလာဘတ္ထာယ အာဝါဟဝိဝါဟဝသေန ကုလံ အာနီတာ ဗြာဟ္မဏိယော ဒိဿန္တိ. တာ ခေါ ပနေတာ အပရေန သမယေန ဥတုနိယောပိ ဟောန္တိ, သဉ္ဇာတပုပ္ဖာတိ အတ္ထော. ဂဗ္ဘိနိယောတိ သဉ္ဇာတဂဗ္ဘာ. ဝိဇာယမာနာတိ ပုတ္တဓီတရော ဇနယမာနာ. ပါယမာနာတိ ဒါရကေ ထညံ ပါယန္တိယော. ယောနိဇာဝ သမာနာတိ ဗြာဟ္မဏီနံ ပဿာဝမဂ္ဂေန ဇာတာ သမာနာ. ဧဝမာဟံသူတိ ဧဝံ ဝဒန္တိ. ကထံ? ‘‘ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏော…ပေ… ဗြဟ္မဒါယာဒါ’’တိ. ယဒိ ပန နေသံ တံ သစ္စဝစနံ သိယာ, ဗြာဟ္မဏီနံ ကုစ္ဆိ မဟာဗြဟ္မဿ ဥရော ဘဝေယျ, ဗြာဟ္မဏီနံ ပဿာဝမဂ္ဂေါ မဟာဗြဟ္မုနော မုခံ ဘဝေယျ, န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘တေ စ ဗြဟ္မူနဉ္စေဝ အဗ္ဘာစိက္ခန္တီ’’တိအာဒိ. ๑๑๔. ในบทว่า `ตคฺฆ โว วาเสฏฺฐ พฺราหฺมณา โปราณํ อสฺสรนฺตา เอวมาหํสุ` นี้ บทว่า `โว` เป็นเพียงนิบาต หรือเป็นสามีวิภัตติ มีความหมายว่า พราหมณ์ของท่านทั้งหลาย. บทว่า `โปราณํ` หมายถึง วงศ์แห่งความประพฤติในการเกิดของโลกอันเป็นเบื้องต้นในสมัยโบราณ. บทว่า `อสฺสรนฺตา` คือ ไม่ระลึกถึง. ความหมายที่กล่าวไว้คือ "ดูก่อนวาเสฏฐะ พราหมณ์ของเธอทั้งหลายไม่ระลึก ไม่รู้ถึงกำเนิดโลกในสมัยโบราณโดยส่วนเดียว จึงกล่าวอย่างนี้". คำเป็นต้นว่า `ทิสฺสนฺติ โข ปนา` พระผู้มีพระภาคตรัสเพื่อทำลายลัทธิของพราหมณ์เหล่านั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า `พฺราหฺมณิโย` หมายถึง นางพราหมณีทั้งหลายที่พวกพราหมณ์นำมาสู่ตระกูลโดยการอาวาหวิวาหะเพื่อต้องการบุตร ย่อมปรากฏมี. ก็แล นางพราหมณีเหล่านั้น ในสมัยต่อมา ย่อมมีระดูด้วย ความหมายคือ มีดอกไม้ (ระดู) เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า `คพฺภินิโย` คือ มีครรภ์เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า `วิชายมานา` คือ คลอดบุตรชายบุตรหญิง. บทว่า `ปายมานา` คือ ให้ทารกดื่มน้ำนม. บทว่า `โยนิชาว สมานา` คือ เป็นผู้เกิดทางช่องปัสสาวะของนางพราหมณี. บทว่า `เอวมาหํสุ` คือ ย่อมกล่าวอย่างนี้. กล่าวอย่างไร? คือกล่าวว่า "พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะประเสริฐ...ฯลฯ...เป็นทายาทของพรหม". ก็ถ้าคำพูดของพราหมณ์เหล่านั้นเป็นจริง ท้องของนางพราหมณีก็พึงเป็นอกของมหาพรหม ช่องปัสสาวะของนางพราหมณีก็พึงเป็นปากของมหาพรหม แต่ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนั้นเลย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า `เต จ พฺรหฺมูนญฺเจว อพฺภาจิกฺขนฺติ` (พวกพราหมณ์นั้นย่อมกล่าวตู่พรหม). စတုဝဏ္ဏသုဒ္ဓိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งวรรณะ ๔ ဧတ္တာဝတာ ‘‘မယံ မဟာဗြဟ္မုနော ဥရေ ဝသိတွာ မုခတော နိက္ခန္တာတိ ဝတ္တုံ မာ လဘန္တူ’’တိ ဣမံ မုခစ္ဆေဒကဝါဒံ ဝတွာ ပုန စတ္တာရောပိ ဝဏ္ဏာ ကုသလေ ဓမ္မေ သမာဒါယ ဝတ္တန္တာဝ သုဇ္ဈန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ စတ္တာရောမေ, ဝါသေဋ္ဌ, ဝဏ္ဏာတိအာဒိမာဟ. အကုသလသင်္ခါတာတိ အကုသလာတိ သင်္ခါတာ အကုသလကောဋ္ဌာသဘူတာ ဝါ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. န အလမရိယာတိ အရိယဘာဝေ အသမတ္ထာ. ကဏှာတိ ပကတိကာဠကာ. ကဏှဝိပါကာတိ ဝိပါကောပိ [Pg.47] နေသံ ကဏှော ဒုက္ခောတိ အတ္ထော. ခတ္တိယေပိ တေတိ ခတ္တိယမှိပိ တေ. ဧကစ္စေတိ ဧကသ္မိံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสวาทะตัดปากนี้ว่า "ขอพวกพราหมณ์อย่าได้กล่าวว่า 'พวกเราอยู่ในอกของมหาพรหมแล้วออกมาทางปาก' เลย" แล้ว เพื่อแสดงว่า แม้วรรณะทั้งสี่ก็ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยการสมาทานประพฤติในกุศลธรรมเท่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนวาเสฏฐะ วรรณะ ๔ เหล่านี้". บทว่า `อกุสลสงฺขาตา` คือ ที่นับว่าเป็นอกุศล หรือที่เป็นส่วนแห่งอกุศล. นัยนี้ใช้ได้ในทุกแห่ง. บทว่า `น อลมริยา` คือ ไม่สามารถในความเป็นอริยะ (ความบริสุทธิ์). บทว่า `กณฺหา` คือ มีสภาพดำโดยปกติ. บทว่า `กณฺหวิปากา` มีความหมายว่า แม้วิบากของธรรมเหล่านั้นก็ดำ คือเป็นทุกข์. บทว่า `ขตฺติเยปิ เต` คือ แม้ในกษัตริย์ก็มีธรรมเหล่านั้น. บทว่า `เอกจฺเจ` คือ ในคนหนึ่ง. นัยนี้ใช้ได้ในทุกแห่ง. သုက္ကာတိ နိက္ကိလေသဘာဝေန ပဏ္ဍရာ. သုက္ကဝိပါကာတိ ဝိပါကောပိ နေသံ သုက္ကော သုခေါတိ အတ္ထော. บทว่า `สุกฺกา` คือ ผุดผ่องเพราะไม่มีกิเลส. บทว่า `สุกฺกวิปากา` มีความหมายว่า แม้วิบากของธรรมเหล่านั้นก็ขาว คือเป็นสุข. ၁၁၆. ဥဘယဝေါကိဏ္ဏေသု ဝတ္တမာနေသူတိ ဥဘယေသု ဝေါကိဏ္ဏေသု မိဿီဘူတေသု ဟုတွာ ဝတ္တမာနေသု. ကတမေသု ဥဘယေသူတိ? ကဏှသုက္ကေသု ဓမ္မေသု ဝိညုဂရဟိတေသု စေဝ ဝိညုပ္ပသတ္ထေသု စ. ယဒေတ္ထ ဗြာဟ္မဏာ ဧဝမာဟံသူတိ ဧတ္ထ ဧတေသု ကဏှသုက္ကဓမ္မေသု ဝတ္တမာနာပိ ဗြာဟ္မဏာ ယဒေတံ ဧဝံ ဝဒန္တိ ‘‘ဗြာဟ္မဏောဝ သေဋ္ဌော ဝဏ္ဏော’’တိအာဒိ. တံ နေသံ ဝိညူ နာနုဇာနန္တီတိ ယေ လောကေ ပဏ္ဍိတာ, တေ နာနုမောဒန္တိ, န ပသံသန္တီတိ အတ္ထော. တံ ကိဿ ဟေတု? ဣမေသဉှိ ဝါသေဋ္ဌာတိအာဒိမှိ အယံ သင်္ခေပတ္ထော. ယံ ဝုတ္တံ နာနုဇာနန္တီတိ, တံ ကသ္မာတိ စေ? ယသ္မာ ဣမေသံ စတုန္နံ ဝဏ္ဏာနံ ယော ဘိက္ခု အရဟံ…ပေ… သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တော, သော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ, တေ စ န ဧဝရူပါ. တသ္မာ နေသံ ဝိညူ နာနုဇာနန္တိ. ๑๑๖. บทว่า `อุภยวอกิณฺเณสุ วตฺตมาเนสุ` คือ เมื่อเป็นไปในธรรมสองอย่างที่ระคนปนเปกัน. ถามว่า ในธรรมสองอย่างไหน? ตอบว่า ในธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาว คือที่วิญญูชนติเตียนและที่วิญญูชนสรรเสริญ. บทว่า `ยเทตฺถ พฺราหฺมณา เอวมาหํสุ` คือ ในธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาวเหล่านี้ แม้พวกพราหมณ์ที่เป็นอยู่ ก็ยังกล่าวคำนี้อย่างนี้ว่า "พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะประเสริฐ" เป็นต้น. บทว่า `ตํ เนสํ วิญฺญู นานุชานนฺติ` มีความหมายว่า บัณฑิตในโลกย่อมไม่อนุโมทนา ไม่สรรเสริญคำพูดนั้นของพราหมณ์เหล่านั้น. ถามว่า เพราะเหตุไร? ในคำเป็นต้นว่า `อิเมสญฺหิ วาเสฏฺฐ` มีความหมายโดยย่อดังนี้. หากถามว่า เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า `นานุชานนฺติ` (ไม่ยอมรับ)? ตอบว่า เพราะว่าในบรรดาวรรณะทั้ง ๔ เหล่านี้ ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์...ฯลฯ...หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นย่อมได้รับการขนานนามว่าเป็นผู้เลิศกว่าวรรณะเหล่านั้น แต่พวกพราหมณ์เหล่านั้นไม่ได้เป็นเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น วิญญูชนจึงไม่ยอมรับคำพูดของพราหมณ์เหล่านั้น. အရဟန္တိအာဒိပဒေသု စေတ္ထ ကိလေသာနံ အာရကတ္တာဒီဟိ ကာရဏေဟိ အရဟံ. အာသဝါနံ ခီဏတ္တာ ခီဏာသဝေါ. သတ္တ သေက္ခာ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကာ စ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဝသန္တိ နာမ. အယံ ပန ဝုတ္ထဝါသောတိ ဝုသိတဝါ. စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ စတူသု သစ္စေသု ပရိဇာနနာဒိကရဏီယံ ကတံ အဿာတိ ကတကရဏီယော. ကိလေသဘာရော စ ခန္ဓဘာရော စ ဩဟိတော အဿာတိ ဩဟိတဘာရော. ဩဟိတောတိ ဩဟာရိတော. သုန္ဒရော အတ္ထော, သကော ဝါ အတ္ထော သဒတ္ထော, အနုပ္ပတ္တော သဒတ္ထော ဧတေနာတိ အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော. ဘဝသံယောဇနံ ဝုစ္စတိ တဏှာ, သာ ပရိက္ခီဏာ အဿာတိ ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော. သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တောတိ သမ္မာ ဟေတုနာ ကာရဏေန ဇာနိတွာ ဝိမုတ္တော. ဇနေတသ္မိန္တိ ဇနေ ဧတသ္မိံ, ဣမသ္မိံ လောကေတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ အဘိသမ္ပရာယဉ္စာတိ ဣဓတ္တဘာဝေ စ ပရတ္တဘာဝေ. ในบทว่า อรหํ เป็นต้นนี้ (พระองค์) ชื่อว่า อรหํ เพราะเหตุทั้งหลาย มีความเป็นผู้ไกลจากกิเลสเป็นต้น, ชื่อว่า ขีณาสพ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย. พระเสขะ ๗ จำพวกและกัลยาณปุถุชน ชื่อว่าย่อมอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ แต่พระอริยบุคคลนี้มีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า วุสิตวา. กิจคือการกำหนดรู้เป็นต้นในสัจจะ ๔ อันท่านทำแล้วด้วยมรรค ๔ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กตกรณีโย. ภาระคือกิเลสและภาระคือขันธ์ อันท่านปลงลงแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า โอหิตภาโร. บทว่า โอหิโต คือ ปลงลงแล้ว. ประโยชน์อันงาม หรือประโยชน์ของตน ชื่อว่า สทัตถะ, ท่านบรรลุประโยชน์ของตนแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนุปปัตตสทัตโถ. ตัณหาเรียกว่าภวสังโยชน์, ภวสังโยชน์นั้นของท่านสิ้นไปรอบแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปริกขีณภวสังโยชโน. บทว่า สัมมทัญญา วิมุตโต คือ หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ด้วยเหตุด้วยผล. บทว่า ชเนตัสมิง คือ ในหมู่นี้ ในโลกนี้ นี้คือความหมาย. บทว่า ทิฏเฐ เจว ธัมเม อภิสัมปรายัญจ คือ ในอัตภาพนี้และในอัตภาพเบื้องหน้า. ၁၁၇. အနန္တရာတိ [Pg.48] အန္တရဝိရဟိတာ, အတ္တနော ကုလေန သဒိသာတိ အတ္ထော. အနုယုတ္တာတိ ဝသဝတ္တိနော. နိပစ္စကာရန္တိ မဟလ္လကတရာ နိပစ္စကာရံ ဒဿေန္တိ. ဒဟရတရာ အဘိဝါဒနာဒီနိ ကရောန္တိ. တတ္ထ သာမီစိကမ္မန္တိ တံတံဝတ္တကရဏာဒိ အနုစ္ဆဝိကကမ္မံ. ๑๑๗. บทว่า อนนฺตรา คือ ปราศจากระหว่างคั่น มีความหมายว่า เสมอกันกับตระกูลของตน. บทว่า อนุยุตฺตา คือ ผู้เป็นไปในอำนาจ. บทว่า นิปจฺจการํ คือ (ศากยะ) ผู้ใหญ่กว่าย่อมแสดงอาการเคารพ (ส่วนศากยะ) ผู้อ่อนกว่าย่อมกระทำการไหว้เป็นต้น. ในบทนั้น บทว่า สามีจิกมฺมํ คือ กรรมอันสมควร มีการทำวัตรนั้นๆ เป็นต้น. ၁၁၈. နိဝိဋ္ဌာတိ အဘိနိဝိဋ္ဌာ အစလဋ္ဌိတာ. ကဿ ပန ဧဝရူပါ သဒ္ဓါ ဟောတီတိ? သောတာပန္နဿ. သော ဟိ နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓေါ အသိနာ သီသေ ဆေဇ္ဇမာနေပိ ဗုဒ္ဓေါ အဗုဒ္ဓေါတိ ဝါ, ဓမ္မော အဓမ္မောတိ ဝါ, သံဃော အသံဃောတိ ဝါ န ဝဒတိ. ပတိဋ္ဌိတသဒ္ဓေါ ဟောတိ သူရမ္ဗဋ္ဌော ဝိယ. ๑๑๘. บทว่า นิวฏฺฐา คือ หยั่งลงมั่น ตั้งอยู่ไม่หวั่นไหว. ก็ศรัทธาเช่นนี้ย่อมมีแก่ใครเล่า? (ย่อมมี) แก่พระโสดาบัน. จริงอยู่ พระโสดาบันนั้นเป็นผู้มีศรัทธาหยั่งลงมั่น แม้เมื่อศีรษะถูกตัดด้วยดาบ ก็ไม่กล่าวว่า พระพุทธเจ้าไม่ใช่พระพุทธเจ้า หรือ พระธรรมไม่ใช่พระธรรม หรือ พระสงฆ์ไม่ใช่พระสงฆ์ ย่อมเป็นผู้มีศรัทธาตั้งมั่นแล้ว ดุจสูรัมพัฏฐะ. သော ကိရ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ သောတာပန္နော ဟုတွာ ဂေဟံ အဂမာသိ. အထ မာရော ဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ ဗုဒ္ဓရူပံ မာပေတွာ တဿ ဃရဒွါရေ ဌတွာ ‘‘သတ္ထာ အာဂတော’’တိ သာသနံ ပဟိဏိ. သူရမ္ဗဋ္ဌော စိန္တေသိ ‘‘အဟံ ဣဒါနေဝ သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ အာဂတော, ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဥပသင်္ကမိတွာ သတ္ထုသညာယ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. မာရော အာဟ – ‘‘အမ္ဗဋ္ဌ, ယံ တေ မယာ ‘ရူပံ အနိစ္စံ…ပေ… ဝိညာဏံ အနိစ္စန္တိ ကထိတံ, တံ ဒုက္ကထိတံ. အနုပဓာရေတွာဝ ဟိ မယာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ တွံ ‘ရူပံ နိစ္စံ…ပေ… ဝိညာဏံ နိစ္စ’န္တိ ဂဏှာဟီ’’တိ. သော စိန္တေသိ – ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ ယံ ဗုဒ္ဓါ အနုပဓာရေတွာ အပစ္စက္ခံ ကတွာ ကိဉ္စိ ကထေယျုံ, အဒ္ဓါ အယံ မယှံ ဝိစ္ဆိန္ဒဇနနတ္ထံ မာရော အာဂတော’’တိ. တတော နံ ‘‘တွံ မာရောသီ’’တိ အာဟ. သော မုသာဝါဒံ ကာတုံ နာသက္ခိ. ‘‘အာမ မာရောသ္မီ’’တိ ပဋိဇာနာတိ. ‘‘ကသ္မာ အာဂတောသီ’’တိ? တဝ သဒ္ဓါစာလနတ္ထန္တိ အာဟ. ‘‘ကဏှ ပါပိမ, တွံ တာဝ ဧကော တိဋ္ဌ, တာဒိသာနံ မာရာနံ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ သတသဟဿမ္ပိ မမ သဒ္ဓံ စာလေတုံ အသမတ္ထံ, မဂ္ဂေန အာဂတသဒ္ဓါ နာမ ထိရာ သိလာပထဝိယံ ပတိဋ္ဌိတသိနေရု ဝိယ အစလာ ဟောတိ, ကိံ တွံ ဧတ္ထာ’’တိ အစ္ဆရံ ပဟရိ. သော ဌာတုံ အသက္ကောန္တော တတ္ထေဝ အန္တရဓာယိ. ဧဝရူပံ သဒ္ဓံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘နိဝိဋ္ဌာ’’တိ. ได้ยินว่า สูรัมพัฏฐะนั้น ฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว เป็นพระโสดาบัน ได้ไปยังเรือนแล้ว. ครั้งนั้น มารเนรมิตพุทธรูปอันประดับด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของเขาแล้ว ส่งข่าวไปว่า "พระศาสดาเสด็จมาแล้ว". สูรัมพัฏฐะคิดว่า "เราเพิ่งฟังธรรมในสำนักของพระศาสดามาเดี๋ยวนี้เอง นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ" ดังนี้แล้ว เข้าไปหา ไหว้ด้วยสำคัญว่าเป็นพระศาสดา แล้วได้ยืนอยู่. มารกล่าวว่า "อัมพัฏฐะ คำใดที่เรากล่าวแก่ท่านว่า 'รูปไม่เที่ยง...ฯลฯ...วิญญาณไม่เที่ยง' คำนั้นเรากล่าวไม่ดีแล้ว จริงอยู่ เราไม่ได้พิจารณาจึงกล่าวอย่างนั้น เพราะฉะนั้น ท่านจงถือเอาว่า 'รูปเที่ยง...ฯลฯ...วิญญาณเที่ยง' เถิด". เขาคิดว่า "การที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงพิจารณา ไม่ทรงทำให้ประจักษ์แล้ว จะตรัสธรรมอะไรๆ นั้น ไม่ใช่ฐานะเลย แน่แท้ มารนี้มาเพื่อจะทำลายศรัทธาของเรา". ลำดับนั้น เขาได้กล่าวกะมารนั้นว่า "ท่านเป็นมาร". มารนั้นไม่อาจจะกล่าวมุสาได้ จึงรับว่า "ใช่ เราเป็นมาร". (เขา) ถามว่า "ท่านมาทำไม?". (มาร) กล่าวว่า "มาเพื่อจะทำให้ศรัทธาของท่านหวั่นไหว". (สูรัมพัฏฐะกล่าวว่า) "ดูก่อนมารผู้มีใจดำ ผู้ลามก ท่านผู้เดียวจงอยู่ไปก่อนเถิด แม้มารเช่นท่านตั้งร้อย ตั้งพัน ตั้งแสน ก็ไม่สามารถจะทำให้ศรัทธาของเราหวั่นไหวได้ ชื่อว่าศรัทธาที่มาด้วยมรรคนั้น ย่อมมั่นคง ไม่หวั่นไหว ดุจภูเขาสิเนรุที่ตั้งมั่นอยู่บนแผ่นศิลา ท่านมาทำอะไรที่นี่" ดังนี้แล้ว ก็ดีดนิ้ว. มารนั้นไม่อาจจะยืนอยู่ได้ ก็อันตรธานไปในที่นั้นเอง. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงศรัทธาเช่นนี้ จึงตรัสคำนี้ว่า "นิวฏฺฐา". မူလဇာတာ ပတိဋ္ဌိတာတိ မဂ္ဂမူလဿ သဉ္ဇာတတ္တာ တေန မဂ္ဂမူလေန ပတိဋ္ဌိတာ. ဒဠှာတိ ထိရာ. အသံဟာရိယာတိ သုနိခါတဣန္ဒခီလော ဝိယ ကေနစိ စာလေတုံ အသက္ကုဏေယျာ. တဿေတံ ကလ္လံ ဝစနာယာတိ တဿ အရိယသာဝကဿ ယုတ္တမေတံ ဝတ္တုံ. ကိန္တိ? ‘‘ဘဂဝတောမှိ ပုတ္တော ဩရသော’’တိ [Pg.49] ဧဝမာဒိ. သော ဟိ ဘဂဝန္တံ နိဿာယ အရိယဘူမိယံ ဇာတောတိ ဘဂဝတော ပုတ္တော. ဥရေ ဝသိတွာ မုခတော နိက္ခန္တဓမ္မဃောသဝသေန မဂ္ဂဖလေသု ပတိဋ္ဌိတတ္တာ ဩရသော မုခတော ဇာတော. အရိယဓမ္မတော ဇာတတ္တာ အရိယဓမ္မေန စ နိမ္မိတတ္တာ ဓမ္မဇော ဓမ္မနိမ္မိတော. နဝလောကုတ္တရဓမ္မဒါယဇ္ဇံ အရဟတီတိ ဓမ္မဒါယာဒေါ. တံ ကိဿ ဟေတူတိ ယဒေတံ ‘‘ဘဂဝတောမှိ ပုတ္တော’’တိ ဝတွာ ‘‘ဓမ္မဇော ဓမ္မနိမ္မိတော’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ကသ္မာတိ စေ? ဣဒါနိဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော တထာဂတဿ ဟေတန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ဓမ္မကာယော ဣတိပီ’’တိ ကသ္မာ တထာဂတော ‘‘ဓမ္မကာယော’’တိ ဝုတ္တော? တထာဂတော ဟိ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဟဒယေန စိန္တေတွာ ဝါစာယ အဘိနီဟရိ. တေနဿ ကာယော ဓမ္မမယတ္တာ ဓမ္မောဝ. ဣတိ ဓမ္မော ကာယော အဿာတိ ဓမ္မကာယော. ဓမ္မကာယတ္တာ ဧဝ ဗြဟ္မကာယော. ဓမ္မော ဟိ သေဋ္ဌတ္ထေန ဗြဟ္မာတိ ဝုစ္စတိ. ဓမ္မဘူတောတိ ဓမ္မသဘာဝေါ. ဓမ္မဘူတတ္တာ ဧဝ ဗြဟ္မဘူတော. บทว่า มูลชาตา ปติฏฺฐิตา คือ มีรากคือมรรคเกิดขึ้นแล้ว จึงตั้งมั่นอยู่ด้วยรากคือมรรคนั้น. บทว่า ทฬฺหา คือ มั่นคง. บทว่า อสํหาริยา คือ ใครๆ ไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้ ดุจเสาเขื่อนที่ฝังไว้อย่างดี. บทว่า ตสฺเสตํ กลฺลํ วจนาย คือ อริยสาวกนั้นสมควรจะกล่าวคำนี้. คำอะไร? คือ "เราเป็นบุตร เป็นโอรสของพระผู้มีพระภาค" เป็นต้น. จริงอยู่ อริยสาวกนั้นอาศัยพระผู้มีพระภาค เกิดขึ้นในอริยภูมิ เหตุนั้นจึงชื่อว่าเป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค. ชื่อว่าเป็นโอรส เพราะตั้งอยู่ในมรรคผลทั้งหลายโดยนัยแห่งธรรมโฆษะที่ออกจากพระโอษฐ์ ประดุจเกิดจากพระโอษฐ์หลังจากอยู่ในพระอุระ. ชื่อว่า ธัมมโช ธัมมนิมมิโต เพราะเกิดจากพระอริยธรรม และเพราะพระอริยธรรมเนรมิตขึ้น. ชื่อว่า ธรรมทายาท เพราะสมควรแก่ความเป็นทายาทแห่งธรรมคือโลกุตรธรรม ๙. ถามว่า เพราะเหตุไร คำที่กล่าวว่า "เราเป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค" แล้วกล่าวว่า "เป็นผู้เกิดจากธรรม อันธรรมเนรมิต" นั้น จึงถูกกล่าวไว้? บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความของคำนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า ตถาคตสฺส เหตํ. ในบทนั้น ถามว่า เพราะเหตุไร พระตถาคตจึงถูกเรียกว่า "ธรรมกาย"? (ตอบว่า) จริงอยู่ พระตถาคตทรงคิดพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกด้วยพระหทัยแล้ว ทรงนำออกแสดงด้วยพระวาจา. เพราะเหตุนั้น กายของพระองค์จึงเป็นธรรมนั่นเอง เพราะสำเร็จมาจากธรรม. ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่า ธรรมกาย เพราะมีธรรมเป็นกาย. ชื่อว่า พรหมกาย ก็เพราะความเป็นธรรมกายนั่นเอง. จริงอยู่ ธรรมเรียกว่า พรหม เพราะมีความหมายว่าประเสริฐ. บทว่า ธมฺมภูโต คือ มีธรรมเป็นสภาวะ. ชื่อว่า พรหมภูโต ก็เพราะความเป็นผู้มีธรรมเป็นสภาวะนั่นเอง. ၁၁၉. ဧတ္တာဝတာ ဘဂဝါ သေဋ္ဌစ္ဆေဒကဝါဒံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အပရေနပိ နယေန သေဋ္ဌစ္ဆေဒကဝါဒမေဝ ဒဿေတုံ ဟောတိ ခေါ သော, ဝါသေဋ္ဌ, သမယောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကထာ ဗြဟ္မဇာလေ ဝိတ္ထာရိတာဝ. ဣတ္ထတ္တံ အာဂစ္ဆန္တီတိ ဣတ္ထဘာဝံ မနုဿတ္တံ အာဂစ္ဆန္တိ. တေဓ ဟောန္တိ မနောမယာတိ တေ ဣဓ မနုဿလောကေ နိဗ္ဗတ္တမာနာပိ ဩပပါတိကာ ဟုတွာ မနေနေဝ နိဗ္ဗတ္တာတိ မနောမယာ. ဗြဟ္မလောကေ ဝိယ ဣဓာပိ နေသံ ပီတိယေဝ အာဟာရကိစ္စံ သာဓေတီတိ ပီတိဘက္ခာ. ဧတေနေဝ နယေန သယံပဘာဒီနိပိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ. ๑๑๙. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวาทะที่ตัดความเห็นว่าประเสริฐ (โดยชาติ) ด้วยเนื้อความเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวาทะที่ตัดความเห็นว่าประเสริฐ (โดยชาติ) นั้นแหละ โดยนัยอื่นอีก จึงตรัสคำมีอาทิว่า โหติ โข โส วาเสฏฺฐ สมโย. ในบทนั้น เรื่องการพินาศไปและการตั้งขึ้นแห่งโลก พระองค์ทรงแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในพรหมชาลสูตร. บทว่า อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉนฺติ คือ ย่อมมาสู่ความเป็นอย่างนี้ คือความเป็นมนุษย์. บทว่า เตธ โหนฺติ มโนมยาติ คือ สัตว์เหล่านั้นแม้เมื่อบังเกิดในมนุสสโลกนี้ ก็เป็นโอปปาติกะ เกิดขึ้นด้วยใจเท่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า มโนมยา. ในมนุสสโลกนี้ก็เช่นกัน ปีติเท่านั้นย่อมสำเร็จกิจเป็นอาหารแก่สัตว์เหล่านั้น เหมือนในพรหมโลก เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปีติภักขา. พึงทราบ (คำว่า) สยํปภา เป็นต้น ก็โดยนัยนี้เช่นกัน. ရသပထဝိပါတုဘာဝဝဏ္ဏနာ คำพรรณนาการปรากฏขึ้นแห่งง้วนดิน ၁၂၀. ဧကောဒကီဘူတန္တိ သဗ္ဗံ စက္ကဝါဠံ ဧကောဒကမေဝ ဘူတံ. အန္ဓကာရောတိ တမော. အန္ဓကာရတိမိသာတိ စက္ခုဝိညာဏုပ္ပတ္တိနိဝါရဏေန အန္ဓဘာဝကရဏံ ဗဟလတမံ. သမတနီတိ ပတိဋ္ဌဟိ သမန္တတော ပတ္ထရိ. ပယသော တတ္တဿာတိ တတ္တဿ ခီရဿ. ဝဏ္ဏသမ္ပန္နာတိ ဝဏ္ဏေန သမ္ပန္နာ. ကဏိကာရပုပ္ဖသဒိသော ဟိဿာ ဝဏ္ဏော အဟောသိ. ဂန္ဓသမ္ပန္နာတိ ဂန္ဓေန သမ္ပန္နာ [Pg.50] ဒိဗ္ဗဂန္ဓံ ဝါယတိ. ရသသမ္ပန္နာတိ ရသေန သမ္ပန္နာ ပက္ခိတ္တဒိဗ္ဗောဇာ ဝိယ ဟောတိ. ခုဒ္ဒမဓုန္တိ ခုဒ္ဒကမက္ခိကာဟိ ကတမဓုံ. အနေဠကန္တိ နိဒ္ဒေါသံ မက္ခိကဏ္ဍကဝိရဟိတံ. လောလဇာတိကောတိ လောလသဘာဝေါ. အတီတာနန္တရေပိ ကပ္ပေ လောလောယေဝ. အမ္ဘောတိ အစ္ဆရိယဇာတော အာဟ. ကိမေဝိဒံ ဘဝိဿတီတိ ဝဏ္ဏောပိဿာ မနာပေါ ဂန္ဓောပိ, ရသော ပနဿာ ကီဒိသော ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. ယော တတ္ထ ဥပ္ပန္နလောဘော, သော ရသပထဝိံ အင်္ဂုလိယာ သာယိ, အင်္ဂုလိယာ ဂဟေတွာ ဇိဝှဂ္ဂေ ဌပေသိ. ๑๒๐. บทว่า เอกทกีภูตํ ความว่า จักรวาลทั้งสิ้นได้กลายเป็นน้ำอันเดียวกันนั่นเทียว. บทว่า อนฺธกาโร ความว่า ความมืด. บทว่า อนฺธการติมิสา ความว่า ความมืดที่หนาทึบที่สุด กระทำความเป็นของมืดเพราะห้ามการเกิดขึ้นแห่งจักษุวิญญาณ. บทว่า สมตนี ความว่า ตั้งอยู่แล้ว แผ่ไปโดยรอบ. บทว่า ปยโส ตตฺตสฺส ความว่า แห่งน้ำนมที่เคี่ยวแล้ว. บทว่า วณฺณสมฺปนฺนา ความว่า ถึงพร้อมด้วยวรรณะ. จริงอยู่ วรรณะของง้วนดินนั้นได้เป็นเช่นกับดอกกรรณิการ์. บทว่า คนฺธสมฺปนฺนา ความว่า ถึงพร้อมด้วยกลิ่น กลิ่นทิพย์ย่อมฟุ้งไป. บทว่า รสสมฺปนฺนา ความว่า ถึงพร้อมด้วยรส เป็นราวกะว่าโอชะอันเป็นทิพย์ที่ใส่ไว้. บทว่า ขุทฺทมธุ ความว่า น้ำผึ้งอันแมลงผึ้งเล็กทำแล้ว. บทว่า อเนฬกํ ความว่า ไม่มีโทษ ปราศจากตัวและไข่ของแมลงผึ้ง. บทว่า โลลชาติโก ความว่า มีสภาวะโลเล. แม้ในกัปอันล่วงแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น ก็เป็นผู้โลเลนั่นเทียว. บทว่า อมฺโภ ความว่า เกิดความอัศจรรย์ใจแล้ว กล่าวแล้ว. บทว่า กิเมวิทํ ภวิสฺสตีติ มีความว่า วรรณะของง้วนดินนี้ก็น่าพอใจ กลิ่นก็น่าพอใจ แต่ว่ารสของง้วนดินนี้จักเป็นเช่นไร. ผู้ใดมีความโลภเกิดขึ้นในง้วนดินนั้น ผู้นั้นได้ใช้ง้วนดินด้วยนิ้วช้อนขึ้นวางไว้ที่ปลายลิ้น. အစ္ဆာဒေသီတိ ဇိဝှဂ္ဂေ ဌပိတမတ္တာ သတ္တ ရသဟရဏီသဟဿာနိ ဖရိတွာ မနာပါ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. တဏှာ စဿ ဩက္ကမီတိ တတ္ထ စဿ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇိ. บทว่า อจฺฉาเทสิ ความว่า สักว่าวางไว้ที่ปลายลิ้น ก็แผ่ซ่านไปสู่เส้นรับรสเจ็ดพันเส้น เป็นที่น่าพอใจตั้งอยู่. บทว่า ตณฺหา จสฺส โอกฺกมิ ความว่า ตัณหาได้เกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นในง้วนดินนั้นด้วย. စန္ဒိမသူရိယာဒိပါတုဘာဝဝဏ္ဏနာ พรรณนาการปรากฏขึ้นแห่งพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น ၁၂၁. အာလုပ္ပကာရကံ ဥပက္ကမိံသု ပရိဘုဉ္ဇိတုန္တိ အာလောပံ ကတွာ ပိဏ္ဍေ ပိဏ္ဍေ ဆိန္ဒိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အာရဘိံသု. စန္ဒိမသူရိယာတိ စန္ဒိမာ စ သူရိယော စ. ပါတုရဟေသုန္တိ ပါတုဘဝိံသု. ๑๒๑. บทว่า อาลุปฺปการกํ อุปกฺกมึสุ ปริภุญฺชิตุ ํ ความว่า สัตว์ทั้งหลายเริ่มบริโภคโดยทำเป็นคำๆ ตัดเป็นก้อนๆ. บทว่า จนฺทิมสูริยา ความว่า ทั้งพระจันทร์และพระอาทิตย์. บทว่า ปาตุรเหสุ ํ ความว่า ได้ปรากฏขึ้นแล้ว. ကော ပန တေသံ ပဌမံ ပါတုဘဝိ, ကော ကသ္မိံ ဝသတိ, ကဿ ကိံ ပမာဏံ, ကော ဥပရိ, ကော သီဃံ ဂစ္ဆတိ, ကတိ နေသံ ဝီထိယော, ကထံ စရန္တိ, ကိတ္တကေ ဌာနေ အာလောကံ ကရောန္တီတိ? ဥဘော ဧကတော ပါတုဘဝန္တိ. သူရိယော ပဌမတရံ ပညာယတိ. တေသဉှိ သတ္တာနံ သယံပဘာယ အန္တရဟိတာယ အန္ဓကာရော အဟောသိ. တေ ဘီတတသိတာ ‘‘ဘဒ္ဒကံ ဝတဿ သစေ အာလောကော ပါတုဘဝေယျာ’’တိ စိန္တယိံသု. တတော မဟာဇနဿ သူရဘာဝံ ဇနယမာနံ သူရိယမဏ္ဍလံ ဥဋ္ဌဟိ. တေနေဝဿ သူရိယောတိ နာမံ အဟောသိ. တသ္မိံ ဒိဝသံ အာလောကံ ကတွာ အတ္ထင်္ဂတေ ပုန အန္ဓကာရော အဟောသိ. တေ ‘‘ဘဒ္ဒကံ ဝတဿ သစေ အညော အာလောကော ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ စိန္တယိံသု. အထ နေသံ ဆန္ဒံ ဉတွာဝ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဥဋ္ဌဟိ. တေနေဝဿ စန္ဒောတိ နာမံ အဟောသိ. ก็ในบรรดาพระจันทร์และพระอาทิตย์นั้น อะไรปรากฏขึ้นก่อน, ใครอยู่ในวิมานไหน, ของใครมีประมาณเท่าไร, ใครอยู่เบื้องบน, ใครไปเร็วกว่า, วิถีของทั้งสองมีเท่าไร, โคจรไปอย่างไร, ทำแสงสว่างในที่ประมาณเท่าไร? ทั้งสองอย่างหาได้ปรากฏขึ้นพร้อมกันไม่. พระอาทิตย์ปรากฏขึ้นก่อน. จริงอยู่ เมื่อรัศมีกายของสัตว์เหล่านั้นหายไป ความมืดก็ได้เกิดขึ้น. สัตว์เหล่านั้นหวาดกลัวสะดุ้งกลัว คิดว่า "ถ้าแสงสว่างพึงปรากฏขึ้นได้ ก็คงจะดีหนอ". ลำดับนั้น ดวงอาทิตย์ซึ่งทำให้เกิดความเป็นผู้กล้าหาญแก่มหาชนก็ขึ้น. เพราะเหตุนั้นเอง ดวงอาทิตย์นั้นจึงได้ชื่อว่า สุริยะ. เมื่อดวงอาทิตย์นั้นทำแสงสว่างในกลางวันแล้วตกไป ความมืดก็ได้เกิดขึ้นอีก. สัตว์เหล่านั้นคิดว่า "ถ้าแสงสว่างอื่นพึงเกิดขึ้นได้ ก็คงจะดีหนอ". ครั้งนั้น ดวงจันทร์ประหนึ่งว่ารู้ความพอใจของสัตว์เหล่านั้น ก็ขึ้น. เพราะเหตุนั้นเอง ดวงจันทร์นั้นจึงได้ชื่อว่า จันทะ. တေသု စန္ဒော အန္တောမဏိဝိမာနေ ဝသတိ. တံ ဗဟိ ရဇတေန ပရိက္ခိတ္တံ. ဥဘယမ္ပိ သီတလမေဝ အဟောသိ. သူရိယော အန္တောကနကဝိမာနေ ဝသတိ. တံ ဗာဟိရံ ဖလိကပရိက္ခိတ္တံ ဟောတိ. ဥဘယမ္ပိ ဥဏှမေဝ. ในบรรดาดวงอาทิตย์และดวงจันทร์นั้น พระจันทร์อยู่ในวิมานแก้วมณีภายใน วิมานนั้นมีเงินล้อมรอบภายนอก ทั้งสองอย่างล้วนแต่เย็น. พระอาทิตย์อยู่ในวิมานทองภายใน วิมานนั้นมีแก้วผลึกล้อมรอบภายนอก ทั้งสองอย่างล้วนแต่ร้อน. ပမာဏတော [Pg.51] စန္ဒော ဥဇုကံ ဧကူနပညာသယောဇနော. ပရိမဏ္ဍလတော တီဟိ ယောဇနေဟိ ဦနဒိယဍ္ဎသတယောဇနော. သူရိယော ဥဇုကံ ပညာသယောဇနော, ပရိမဏ္ဍလတော ဒိယဍ္ဎသတယောဇနော. โดยประมาณ พระจันทร์โดยตรง (เส้นผ่านศูนย์กลาง) มี ๔๙ โยชน์. โดยรอบ (เส้นรอบวง) มี ๑๕๐ โยชน์หย่อน ๓ โยชน์ (คือ ๑๔๗ โยชน์). พระอาทิตย์โดยตรงมี ๕๐ โยชน์, โดยรอบมี ๑๕๐ โยชน์. စန္ဒော ဟေဋ္ဌာ, သူရိယော ဥပရိ, အန္တရာ နေသံ ယောဇနံ ဟောတိ. စန္ဒဿ ဟေဋ္ဌိမန္တတော သူရိယဿ ဥပရိမန္တတော ယောဇနသတံ ဟောတိ. พระจันทร์อยู่เบื้องล่าง, พระอาทิตย์อยู่เบื้องบน, ในระหว่างของทั้งสองนั้นมีระยะ ๑ โยชน์. จากขอบล่างของพระจันทร์ถึงขอบบนของพระอาทิตย์มีระยะ ๑๐๐ โยชน์. စန္ဒော ဥဇုကံ သဏိကံ ဂစ္ဆတိ, တိရိယံ သီဃံ. ဒွီသု ပဿေသု နက္ခတ္တတာရကာ ဂစ္ဆန္တိ. စန္ဒော ဓေနု ဝိယ ဝစ္ဆံ တံ တံ နက္ခတ္တံ ဥပသင်္ကမတိ. နက္ခတ္တာနိ ပန အတ္တနော ဌာနံ န ဝိဇဟန္တိ. သူရိယဿ ဥဇုကံ ဂမနံ သီဃံ, တိရိယံ ဂမနံ ဒန္ဓံ. သော ကာဠပက္ခဥပေါသထတော ပါဋိပဒဒိဝသေ ယောဇနာနံ သတသဟဿံ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဩဟာယ ဂစ္ဆတိ. အထ စန္ဒော လေခါ ဝိယ ပညာယတိ. ပက္ခဿ ဒုတိယာယ သတသဟဿန္တိ ဧဝံ ယာဝ ဥပေါသထဒိဝသာ သတသဟဿံ သတသဟဿံ ဩဟာယ ဂစ္ဆတိ. အထ စန္ဒော အနုက္ကမေန ဝဍ္ဎိတွာ ဥပေါသထဒိဝသေ ပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ. ပုန ပါဋိပဒဒိဝသေ ယောဇနာနံ သတသဟဿံ ဓာဝိတွာ ဂဏှာတိ. ဒုတိယာယ သတသဟဿန္တိ ဧဝံ ယာဝ ဥပေါသထဒိဝသာ သတသဟဿံ သတသဟဿံ ဓာဝိတွာ ဂဏှာတိ. အထ စန္ဒော အနုက္ကမေန ဟာယိတွာ ဥပေါသထဒိဝသေ သဗ္ဗသော န ပညာယတိ. စန္ဒံ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ သူရိယော ဥပရိ ဟောတိ. မဟတိယာ ပါတိယာ ခုဒ္ဒကဘာဇနံ ဝိယ စန္ဒမဏ္ဍလံ ပိဓီယတိ. မဇ္ဈနှိကေ ဂေဟစ္ဆာယာ ဝိယ စန္ဒဿ ဆာယာ န ပညာယတိ. သော ဆာယာယ အပညာယမာနာယ ဒူရေ ဌိတာနံ ဒိဝါ ပဒီပေါ ဝိယ သယမ္ပိ န ပညာယတိ. พระจันทร์โคจรไปโดยตรงช้า, ไปโดยขวางเร็ว. ดาวนักษัตรทั้งหลายโคจรไปในข้างทั้งสอง. พระจันทร์ย่อมเข้าไปหาดาวนักษัตรนั้นๆ เหมือนแม่โคเข้าไปหาลูกโค. ส่วนดาวนักษัตรทั้งหลายย่อมไม่ละที่ของตน. การโคจรไปโดยตรงของพระอาทิตย์เร็ว, การโคจรไปโดยขวางช้า. พระอาทิตย์นั้น ในวันปาฏิบทถัดจากวันอุโบสถข้างแรม ย่อมโคจรไปโดยทิ้งดวงจันทร์ไว้แสนโยชน์. ครั้งนั้น พระจันทร์ย่อมปรากฏเพียงดังรอยขีด. ในวันที่สองแห่งปักษ์ ก็ทิ้งไว้แสนโยชน์ อย่างนี้ไปจนถึงวันอุโบสถ ย่อมโคจรไปโดยทิ้งไว้แสนโยชน์ๆ. ครั้งนั้น พระจันทร์ก็ค่อยๆ โตขึ้นจนเต็มดวงในวันอุโบสถ (วันเพ็ญ). อีกครั้ง ในวันปาฏิบท (ข้างแรม) ก็วิ่งตามทันแสนโยชน์. ในวันที่สอง ก็วิ่งตามทันแสนโยชน์ อย่างนี้ไปจนถึงวันอุโบสถ ก็วิ่งตามทันแสนโยชน์ๆ. ครั้งนั้น พระจันทร์ก็ค่อยๆ แหว่งไป จนในวันอุโบสถ (วันสิ้นเดือน) ก็ไม่ปรากฏโดยสิ้นเชิง. พระอาทิตย์ทำพระจันทร์ไว้เบื้องล่าง อยู่เบื้องบน. ดวงจันทร์ถูกบดบังไว้ เหมือนภาชนะเล็กถูกปิดด้วยภาชนะใหญ่. เงาของพระจันทร์ย่อมไม่ปรากฏ เหมือนเงาเรือนในเวลาเที่ยงวัน. เมื่อเงาไม่ปรากฏ พระจันทร์นั้นเองก็ย่อมไม่ปรากฏแก่ผู้ที่อยู่ไกล เหมือนประทีปในเวลากลางวัน. ကတိ နေသံ ဝီထိယောတိ ဧတ္ထ ပန အဇဝီထိ, နာဂဝီထိ, ဂေါဝီထီတိ တိဿော ဝီထိယော ဟောန္တိ. တတ္ထ အဇာနံ ဥဒကံ ပဋိကူလံ ဟောတိ, ဟတ္ထိနာဂါနံ မနာပံ. ဂုန္နံ သီတုဏှသမတာယ ဖာသု ဟောတိ. တသ္မာ ယံ ကာလံ စန္ဒိမသူရိယာ အဇဝီထိံ အာရုဟန္တိ, တဒါ ဒေဝေါ ဧကဗိန္ဒုမ္ပိ န ဝဿတိ. ယဒါ နာဂဝီထိံ အာရောဟန္တိ, တဒါ ဘိန္နံ ဝိယ နဘံ ပဂ္ဃရတိ. ယဒါ ဂေါဝီထိံ အာရောဟန္တိ, တဒါ ဥတုသမတာ သမ္ပဇ္ဇတိ. စန္ဒိမသူရိယာ ဆမာသေ သိနေရုတော ဗဟိ နိက္ခမန္တိ, ဆမာသေ အန္တော ဝိစရန္တိ. တေ ဟိ အာသာဠှမာသေ သိနေရုသမီပေန ဝိစရန္တိ. တတော ပရေ ဒွေ မာသေ နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဝိစရန္တာ ပဌမကတ္တိကမာသေ မဇ္ဈေန ဂစ္ဆန္တိ. တတော စက္ကဝါဠာဘိမုခါ ဂန္တွာ တယော မာသေ စက္ကဝါဠသမီပေန စရိတွာ ပုန နိက္ခမိတွာ [Pg.52] စိတြမာသေ မဇ္ဈေန ဂန္တွာ တတော ဒွေ မာသေ သိနေရုဘိမုခါ ပက္ခန္ဒိတွာ ပုန အာသာဠှေ သိနေရုသမီပေန စရန္တိ. ในคำถามว่า วิถีของพระจันทร์และพระอาทิตย์นั้นมีเท่าไร, มีวิถี ๓ อย่าง คือ อชวีถิ (วิถีแพะ), นาควีถิ (วิถีช้าง), และโควิถี (วิถีโค). ในวิถีเหล่านั้น น้ำเป็นของน่ารังเกียจสำหรับแพะ, เป็นที่พอใจสำหรับช้าง, เป็นที่ผาสุกสำหรับโคเพราะมีความเย็นและความร้อนสม่ำเสมอ. เพราะเหตุนั้น ในกาลใดที่พระจันทร์และพระอาทิตย์ขึ้นสู่อชวีถิ, ในกาลนั้น ฝนย่อมไม่ตกแม้แต่หยดเดียว. เมื่อใดขึ้นสู่นาควีถิ, เมื่อนั้น ท้องฟ้าก็หลั่งไหลประหนึ่งว่าแตก. เมื่อใดขึ้นสู่โควิถี, เมื่อนั้น ความสม่ำเสมอแห่งฤดูก็ถึงพร้อม. พระจันทร์และพระอาทิตย์ออกไปภายนอกจากเขาพระสุเมรุ ๖ เดือน, โคจรภายใน ๖ เดือน. จริงอยู่ พระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นย่อมโคจรใกล้เขาพระสุเมรุในเดือนอาสาฬหะ. หลังจากนั้น ออกไปโคจรภายนอก ๒ เดือน แล้วไปทางสายกลางในเดือนกัตติกะแรก. จากนั้น มุ่งหน้าสู่เขาจักรวาลไป ๓ เดือน โคจรใกล้เขาจักรวาล แล้วออกมาอีก ไปทางสายกลางในเดือนจิตระ. จากนั้น ๒ เดือน มุ่งหน้าสู่เขาพระสุเมรุ แล่นเข้าไป แล้วโคจรใกล้เขาพระสุเมรุอีกในเดือนอาสาฬหะ. ကိတ္တကေ ဌာနေ အာလောကံ ကရောန္တီတိ? ဧကပ္ပဟာရေန တီသု ဒီပေသု အာလောကံ ကရောန္တိ. ကထံ? ဣမသ္မိဉှိ ဒီပေ သူရိယုဂ္ဂမနကာလော ပုဗ္ဗဝိဒေဟေ မဇ္ဈနှိကော ဟောတိ, ဥတ္တရကုရူသု အတ္ထင်္ဂမနကာလော, အပရဂေါယာနေ မဇ္ဈိမယာမော. ပုဗ္ဗဝိဒေဟမှိ ဥဂ္ဂမနကာလော ဥတ္တရကုရူသု မဇ္ဈနှိကော, အပရဂေါယာနေ အတ္ထင်္ဂမနကာလော, ဣဓ မဇ္ဈိမယာမော. ဥတ္တရကုရူသု ဥဂ္ဂမနကာလော အပရဂေါယာနေ မဇ္ဈနှိကော, ဣဓ အတ္ထင်္ဂမနကာလော, ပုဗ္ဗဝိဒေဟေ မဇ္ဈိမယာမော. အပရဂေါယာနဒီပေ ဥဂ္ဂမနကာလော ဣဓ မဇ္ဈနှိကော, ပုဗ္ဗဝိဒေဟေ အတ္ထင်္ဂမနကာလော, ဥတ္တရကုရူသု မဇ္ဈိမယာမောတိ. ถามว่า (ดวงอาทิตย์และดวงจันทร์) ทำแสงสว่างในที่เท่าไร? ตอบว่า ทำแสงสว่างใน 3 ทวีปโดยพร้อมเพรียงกัน ถามว่า ทำอย่างไร? ตอบว่า คือว่า ในทวีปนี้ (ชมพูทวีป) เวลาที่ดวงอาทิตย์ขึ้น ในปุพพวิเทหทวีปเป็นเวลาเที่ยง ในอุตตรกุรุทวีปเป็นเวลาดวงอาทิตย์ตก ในอปรโคยานทวีปเป็นเวลามัชฌิมยาม (เที่ยงคืน) ในปุพพวิเทหทวีปเวลาที่ดวงอาทิตย์ขึ้น ในอุตตรกุรุทวีปเป็นเวลาเที่ยง ในอปรโคยานทวีปเป็นเวลาดวงอาทิตย์ตก ในทวีปนี้ (ชมพูทวีป) เป็นเวลามัชฌิมยาม ในอุตตรกุรุทวีปเวลาที่ดวงอาทิตย์ขึ้น ในอปรโคยานทวีปเป็นเวลาเที่ยง ในทวีปนี้ (ชมพูทวีป) เป็นเวลาดวงอาทิตย์ตก ในปุพพวิเทหทวีปเป็นเวลามัชฌิมยาม ในอปรโคยานทวีปเวลาที่ดวงอาทิตย์ขึ้น ในทวีปนี้ (ชมพูทวีป) เป็นเวลาเที่ยง ในปุพพวิเทหทวีปเป็นเวลาดวงอาทิตย์ตก ในอุตตรกุรุทวีปเป็นเวลามัชฌิมยาม နက္ခတ္တာနိ တာရကရူပါနီတိ ကတ္တိကာဒိနက္ခတ္တာနိ စေဝ သေသတာရကရူပါနိ စ စန္ဒိမသူရိယေဟိ သဒ္ဓိံယေဝ ပါတုရဟေသုံ. ရတ္တိန္ဒိဝါတိ တတော သူရိယတ္ထင်္ဂမနတော ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ ရတ္တိ, အရုဏုဂ္ဂမနတော ယာဝ သူရိယတ္ထင်္ဂမနာ ဒိဝါတိ ဧဝံ ရတ္တိန္ဒိဝါ ပညာယိံသု. အထ ပဉ္စဒသ ရတ္တိယော အဍ္ဎမာသော, ဒွေ အဍ္ဎမာသာ မာသောတိ ဧဝံ မာသဍ္ဎမာသာ ပညာယိံသု. အထ စတ္တာရော မာသာ ဥတု, တယော ဥတူ သံဝစ္ဆရောတိ ဧဝံ ဥတုသံဝစ္ဆရာ ပညာယိံသု. คำว่า หมู่ดาวนักษัตรและดาวทั้งหลาย ได้แก่ หมู่ดาวนักษัตรมีดาวกัตติกาเป็นต้น และหมู่ดาวที่เหลือ ก็ได้ปรากฏขึ้นพร้อมกับดวงจันทร์และดวงอาทิตย์นั่นเทียว คำว่า กลางคืนและกลางวัน ความว่า กาลนับแต่เวลาที่ดวงอาทิตย์ตกไปจนถึงเวลาอรุณขึ้น ชื่อว่ากลางคืน, กาลนับแต่อรุณขึ้นไปจนถึงเวลาดวงอาทิตย์ตก ชื่อว่ากลางวัน, กลางคืนและกลางวันได้ปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ ลำดับนั้น 15 คืน เป็นปักษ์หนึ่ง (ครึ่งเดือน), สองปักษ์เป็นเดือนหนึ่ง, เดือนและปักษ์ได้ปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ ลำดับนั้น 4 เดือน เป็นฤดูหนึ่ง, 3 ฤดู เป็นปีหนึ่ง, ฤดูและปีได้ปรากฏขึ้นแล้วอย่างนี้ ၁၂၂. ဝဏ္ဏဝေဝဏ္ဏတာ စာတိ ဝဏ္ဏဿ ဝိဝဏ္ဏဘာဝေါ. တေသံ ဝဏ္ဏာတိမာနပစ္စယာတိ တေသံ ဝဏ္ဏံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နအတိမာနပစ္စယာ. မာနာတိမာနဇာတိကာနန္တိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာတိမာနသဘာဝါနံ. ရသာယ ပထဝိယာတိ သမ္ပန္နရသတ္တာ ရသာတိ လဒ္ဓနာမာယ ပထဝိယာ. အနုတ္ထုနိံသူတိ အနုဘာသိံသု. အဟော ရသန္တိ အဟော အမှာကံ မဓုရရသံ အန္တရဟိတံ. အဂ္ဂညံ အက္ခရန္တိ လောကုပ္ပတ္တိဝံသကထံ. အနုသရန္တီတိ အနုဂစ္ဆန္တိ. ๑๒๒. คำว่า ความมีผิวพรรณงามและไม่งาม ได้แก่ ความที่ผิวพรรณแปรเปลี่ยนไป คำว่า เพราะอาศัยความถือตัวจัดในผิวพรรณของสัตว์เหล่านั้น ความว่า เพราะอาศัยความถือตัวจัดที่เกิดขึ้นเพราะปรารภผิวพรรณของสัตว์เหล่านั้น คำว่า ของสัตว์ผู้มีมานะและความถือตัวจัดเป็นปกติ ความว่า ของสัตว์ผู้มีสภาวะคือมานะและความถือตัวจัดเกิดขึ้นอยู่เนืองๆ คำว่า แห่งง้วนดิน ความว่า แห่งง้วนดินที่ได้ชื่อว่า รสา เพราะมีความสมบูรณ์ด้วยรส คำว่า ได้พากันคร่ำครวญแล้ว ความว่า ได้กล่าวแล้ว คำว่า โอ รสหนอ ความว่า โอหนอ ง้วนดินมีรสอร่อยของพวกเราได้อันตรธานไปแล้ว คำว่า อักษรว่า อคัญญะ ความว่า เรื่องราวว่าด้วยลำดับวงศ์ของการเกิดแห่งโลก คำว่า ย่อมระลึกตาม ความว่า ย่อมเป็นไปตาม ဘူမိပပ္ပဋကပါတုဘာဝါဒိဝဏ္ဏနာ พรรณนาการปรากฏขึ้นแห่งง้วนดินเป็นต้น ၁၂၃. ဧဝမေဝ ပါတုရဟောသီတိ ဧဒိသော ဟုတွာ ဥဋ္ဌဟိ, အန္တောဝါပိယံ ဥဒကေ ဆိန္နေ သုက္ခကလလပဋလံ ဝိယ စ ဥဋ္ဌဟိ. ๑๒๓. คำว่า ได้ปรากฏขึ้นแล้วอย่างนั้น ความว่า ได้เกิดขึ้นเป็นเช่นนี้ และเกิดขึ้นเหมือนแผ่นเปลือกตมที่แห้ง เมื่อน้ำในบึงขาดหายไป ၁၂၄. ပဒါလတာတိ ဧကာ မဓုရရသာ ဘဒ္ဒါလတာ. ကလမ္ဗုကာတိ နာဠိကာ. အဟု ဝတ နောတိ မဓုရရသာ ဝတ နော ပဒါလတာ အဟောသိ. အဟာယိ ဝတ နောတိ သာ နော ဧတရဟိ အန္တရဟိတာတိ. ๑๒๔. คำว่า ปทาลตา ได้แก่ เครือเถาชนิดดีอย่างหนึ่งมีรสหวาน คำว่า กลัมพุกะ ได้แก่ ผักบุ้ง คำว่า โอหนอ ของเรา ความว่า โอหนอ เครือปทาลตาอันมีรสหวานได้มีแล้วแก่เรา คำว่า โอหนอ ได้หายไปแล้ว ความว่า บัดนี้ เครือเถานั้นได้อันตรธานไปจากเราแล้ว ၁၂၅. အကဋ္ဌပါကောတိ [Pg.53] အကဋ္ဌေယေဝ ဘူမိဘာဂေ ဥပ္ပန္နော. အကဏောတိ နိက္ကုဏ္ဍကော. အထုသောတိ နိတ္ထုသော. သုဂန္ဓောတိ ဒိဗ္ဗဂန္ဓံ ဝါယတိ. တဏ္ဍုလပ္ဖလောတိ သုပရိသုဒ္ဓံ ပဏ္ဍရံ တဏ္ဍုလမေဝ ဖလတိ. ပက္ကံ ပဋိဝိရူဠှန္တိ သာယံ ဂဟိတဋ္ဌာနံ ပါတော ပက္ကံ ဟောတိ, ပုန ဝိရူဠှံ ပဋိပါကတိကမေဝ ဂဟိတဋ္ဌာနံ န ပညာယတိ. နာပဒါနံ ပညာယတီတိ အလာယိတံ ဟုတွာ အနူနမေဝ ပညာယတိ. ๑๒๕. คำว่า สุกเองไม่ต้องหว่านไถ ความว่า เกิดขึ้นเองในส่วนแห่งพื้นที่ที่ไม่ได้ไถ คำว่า ไม่มีรำ ความว่า ไม่มีรำละเอียด คำว่า ไม่มีแกลบ ความว่า ไม่มีแกลบ คำว่า มีกลิ่นหอม ความว่า กลิ่นทิพย์ย่อมฟุ้งไป คำว่า มีข้าวสารเป็นผล ความว่า ย่อมให้ผลเป็นข้าวสารล้วนที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง สีขาว คำว่า สุกแล้วงอกขึ้นแทนที่ ความว่า ที่ที่เก็บไปในเวลาเย็น พอถึงเวลาเช้าก็สุกแล้ว, ที่ที่เก็บไปนั้นไมปรากฏ เพราะงอกขึ้นมาใหม่เป็นปกติเหมือนเดิม คำว่า รอยหายไม่ปรากฏ ความว่า เมื่อเก็บเกี่ยวไปแล้ว ก็ปรากฏเต็มบริบูรณ์เหมือนเดิม ဣတ္ထိပုရိသလိင်္ဂါဒိပါတုဘာဝဝဏ္ဏနာ พรรณนาการปรากฏขึ้นแห่งเพศหญิงเพศชายเป็นต้น ၁၂၆. ဣတ္ထိယာ စာတိ ယာ ပုဗ္ဗေ မနုဿကာလေ ဣတ္ထီ, တဿ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ပါတုဘဝတိ, ပုဗ္ဗေ ပုရိသဿ ပုရိသလိင်္ဂံ. မာတုဂါမော နာမ ဟိ ပုရိသတ္တဘာဝံ လဘန္တော အနုပုဗ္ဗေန ပုရိသတ္တပစ္စယေ ဓမ္မေ ပူရေတွာ လဘတိ. ပုရိသော ဣတ္ထတ္တဘာဝံ လဘန္တော ကာမေသုမိစ္ဆာစာရံ နိဿာယ လဘတိ. တဒါ ပန ပကတိယာ မာတုဂါမဿ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ, ပုရိသဿ ပုရိသလိင်္ဂံ ပါတုရဟောသိ. ဥပနိဇ္ဈာယတန္တိ ဥပနိဇ္ဈာယန္တာနံ ဩလောကေန္တာနံ. ပရိဠာဟောတိ ရာဂပရိဠာဟော. သေဋ္ဌိန္တိ ဆာရိကံ. နိဗ္ဗုယှမာနာယာတိ နိယျမာနာယ. ๑๒๖. คำว่า ของหญิง ความว่า สัตว์ใดในกาลก่อนเมื่อเป็นมนุษย์เคยเป็นหญิง เพศหญิงก็ปรากฏแก่สัตว์นั้น, (สัตว์ใด) ในกาลก่อนเคยเป็นชาย เพศชายก็ปรากฏ (แก่สัตว์นั้น) ด้วยว่า มาตุคามเมื่อจะได้ภาวะแห่งบุรุษ ย่อมได้เพราะบำเพ็ญธรรมที่เป็นปัจจัยแห่งความเป็นบุรุษให้บริบูรณ์โดยลำดับ ส่วนบุรุษเมื่อจะได้ภาวะแห่งสตรี ย่อมได้เพราะอาศัยกาเมสุมิจฉาจาร แต่ในกาลนั้น เพศหญิงได้ปรากฏแกมาตุคาม และเพศชายได้ปรากฏแก่บุรุษโดยปกติ คำว่า เพ่งดูอยู่ ความว่า ของชนทั้งหลายผู้เพ่งดู จ้องดูอยู่ คำว่า ความเร่าร้อน ความว่า ความเร่าร้อนเพราะราคะ คำว่า เถ้า ความว่า เถ้าถ่าน คำว่า เมื่อถูกนำไป ความว่า เมื่อถูกนำไป ၁၂၇. အဓမ္မသမ္မတန္တိ တံ ပံသုခိပနာဒိ အဓမ္မောတိ သမ္မတံ. တဒေတရဟိ ဓမ္မသမ္မတန္တိ တံ ဣဒါနိ ဓမ္မောတိ သမ္မတံ, ဓမ္မောတိ တံ ဂဟေတွာ ဝိစရန္တိ. တထာ ဟိ ဧကစ္စေသု ဇာနပဒေသု ကလဟံ ကုရုမာနာ ဣတ္ထိယော ‘‘တွံ ကသ္မာ ကထေသိ? ယာ ဂေါမယပိဏ္ဍမတ္တမ္ပိ နာလတ္ထာ’’တိ ဝဒန္တိ. ပါတဗျတန္တိ သေဝိတဗ္ဗတံ. သန္နိဓိကာရကန္တိ သန္နိဓိံ ကတွာ. အပဒါနံ ပညာယိတ္ထာတိ ဆိန္နဋ္ဌာနံ ဦနမေဝ ဟုတွာ ပညာယိတ္ထ. သဏ္ဍသဏ္ဍာတိ ဧကေကသ္မိံ ဌာနေ ကလာပဗန္ဓာ ဝိယ ဂုမ္ဗဂုမ္ဗာ ဟုတွာ. ๑๒๗. คำว่า สิ่งที่สมมติว่าเป็นอธรรม ความว่า การกระทำนั้น คือการซัดฝุ่นเป็นต้น ถือกันว่าเป็นอธรรม คำว่า สิ่งนั้นในบัดนี้สมมติว่าเป็นธรรม ความว่า บัดนี้ สิ่งนั้นถือกันว่าเป็นธรรม, พวกเขาถือสิ่งนั้นว่าเป็นธรรมแล้วเที่ยวไป จริงอย่างนั้น ในบางชนบท พวกผู้หญิงเมื่อทำความทะเลาะกัน ย่อมกล่าวว่า "เจ้าพูดทำไม? เจ้าเป็นคนที่แม้แต่ก้อนมูลโคเขาก็ไม่ขว้างใส่" คำว่า ความเป็นสิ่งที่ควรเสพ ความว่า ความเป็นสิ่งที่ควรคบหา คำว่า การทำการสะสม ความว่า ทำการสะสมไว้ คำว่า รอยที่ขาดได้ปรากฏแล้ว ความว่า ที่ที่ถูกตัดไปแล้วได้ปรากฏเป็นรอยพร่องไป คำว่า เป็นกอๆ ความว่า ในแต่ละที่ ได้เกิดเป็นกลุ่มๆ เป็นกอๆ เหมือนมัดเป็นกำไว้ ၁၂၈. မရိယာဒံ ဌပေယျာမာတိ သီမံ ဌပေယျာမ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော ဟိ နာမ. ပါဏိနာ ပဟရိံသူတိ တယော ဝါရေ ဝစနံ အဂဏှန္တံ ပါဏိနာ ပဟရိံသု. တဒဂ္ဂေ ခေါတိ တံ အဂ္ဂံ ကတွာ. ๑๒๘. คำว่า เราทั้งหลายพึงตั้งมรรยาทไว้เถิด ความว่า เราทั้งหลายพึงตั้งเขตแดนไว้ คำว่า ในกาลใดแลหนอ ความว่า ผู้ใดแลหนอ คำว่า ได้ตีด้วยฝ่ามือ ความว่า พวกเขาได้ตีด้วยฝ่ามือซึ่งบุคคลผู้ไม่รับฟังคำที่กล่าวถึงสามครั้ง คำว่า แต่นั้นเป็นต้นไปแล ความว่า กระทำการลักข้าวนั้นเป็นเบื้องต้น မဟာသမ္မတရာဇဝဏ္ဏနာ พรรณนาเรื่องพระเจ้ามหาสมมตราช ၁၃၀. ခီယိတဗ္ဗံ ခီယေယျာတိ ပကာသေတဗ္ဗံ ပကာသေယျ ခိပိတဗ္ဗံ ခိပေယျ, ဟာရေတဗ္ဗံ ဟာရေယျာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယော နေသံ သတ္တောတိ ယော [Pg.54] တေသံ သတ္တော. ကော ပန သောတိ? အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော. သာလီနံ ဘာဂံ အနုပဒဿာမာတိ မယံ ဧကေကဿ ခေတ္တတော အမ္ဗဏမ္ဗဏံ အာဟရိတွာ တုယှံ သာလိဘာဂံ ဒဿာမ, တယာ ကိဉ္စိ ကမ္မံ န ကာတဗ္ဗံ, တွံ အမှာကံ ဇေဋ္ဌကဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌာတိ. ๑๓๐. คำว่า พึงติเตียนคนที่ควรติเตียน ความว่า พึงประกาศคนที่ควรประกาศ (โทษ) พึงขับไล่คนที่ควรขับไล่ พึงเนรเทศคนที่ควรเนรเทศ ดังนี้ คำว่า สัตว์ใดของพวกเขา ความว่า สัตว์ใดในหมู่สัตว์เหล่านั้น ถามว่า ผู้นั้นคือใครเล่า? ตอบว่า คือพระโพธิสัตว์ของพวกเรา คำว่า เราทั้งหลายจักถวายส่วนแห่งข้าวสาลี ความว่า พวกข้าพเจ้าจักนำข้าวเปลือกมาคนละหนึ่งอัมพณะจากนาของแต่ละคน แล้วถวายส่วนแห่งข้าวสาลีแก่ท่าน, ท่านไม่ต้องทำการงานอะไรเลย, ขอท่านจงดำรงอยู่ในตำแหน่งผู้เป็นใหญ่ของพวกข้าพเจ้าเถิด ၁၃၁. အက္ခရံ ဥပနိဗ္ဗတ္တန္တိ သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော ဥပ္ပန္နော. ခတ္တိယော ခတ္တိယောတွေဝ ဒုတိယံ အက္ခရန္တိ န ကေဝလံ အက္ခရမေဝ, တေ ပနဿ ခေတ္တသာမိနော တီဟိ သင်္ခေဟိ အဘိသေကမ္ပိ အကံသု. ရဉ္ဇေတီတိ သုခေတိ ပိနေတိ. အဂ္ဂညေနာတိ အဂ္ဂန္တိ ဉာတေန, အဂ္ဂေ ဝါ ဉာတေန လောကုပ္ပတ္တိသမယေ ဥပ္ပန္နေန အဘိနိဗ္ဗတ္တိ အဟောသီတိ. ๑๓๑. คำว่า อักษรได้เกิดขึ้นแล้ว ความว่า การนับ, ชื่อ, บัญญัติ, โวหาร ได้เกิดขึ้นแล้ว คำว่า อักษรที่สองว่า กษัตริย์ กษัตริย์ ความว่า (พวกเขา) มิได้ทำเพียงแค่อักษร (คือชื่อ) เท่านั้น แต่พวกเขาผู้เป็นเจ้าของนาได้กระทำพิธีอภิเษกแก่พระองค์ด้วยสังข์สามชนิดด้วย คำว่า ย่อมยัง...ให้ยินดี ความว่า ย่อมทำให้เป็นสุข ย่อมทำให้เอิบอิ่ม คำว่า โดยความเป็นอคัญญะ ความว่า โดยความเป็นผู้ที่ถูกรู้จักว่าเป็นผู้เลิศ หรือโดยความเป็นผู้ที่ถูกรู้จักในหมู่ผู้เลิศ การเกิดขึ้นได้มีแล้วด้วยบัญญัติชื่อที่เกิดขึ้นในสมัยที่โลกเกิดขึ้น ဗြာဟ္မဏမဏ္ဍလာဒိဝဏ္ဏနာ พรรณนาเรื่องหมู่พราหมณ์เป็นต้น ၁၃၂. ဝီတင်္ဂါရာ ဝီတဓူမာတိ ပစိတွာ ခါဒိတဗ္ဗာဘာဝတော ဝိဂတဓူမင်္ဂါရာ. ပန္နမုသလာတိ ကောဋ္ဋေတွာ ပစိတဗ္ဗာဘာဝတော ပတိတမုသလာ. ဃာသမေသမာနာတိ ဘိက္ခာစရိယဝသေန ယာဂုဘတ္တံ ပရိယေသန္တာ. တမေနံ မနုဿာ ဒိသွာတိ တေ ဧတေ မနုဿာ ပဿိတွာ. အနဘိသမ္ဘုဏမာနာတိ အသဟမာနာ အသက္ကောန္တာ. ဂန္ထေ ကရောန္တာတိ တယော ဝေဒေ အဘိသင်္ခရောန္တာ စေဝ ဝါစေန္တာ စ. အစ္ဆန္တီတိ ဝသန္တိ, ‘‘အစ္ဆေန္တီ’’တိပိ ပါဌော. ဧသေဝတ္ထော. ဟီနသမ္မတန္တိ ‘‘မန္တေ ဓာရေန္တိ မန္တေ ဝါစေန္တီ’’တိ ခေါ, ဝါသေဋ္ဌ, ဣဒံ တေန သမယေန ဟီနသမ္မတံ. တဒေတရဟိ သေဋ္ဌသမ္မတန္တိ တံ ဣဒါနိ ‘‘ဧတ္တကေ မန္တေ ဓာရေန္တိ ဧတ္တကေ မန္တေ ဝါစေန္တီ’’တိ သေဋ္ဌသမ္မတံ ဇာတံ. ဗြာဟ္မဏမဏ္ဍလဿာတိ ဗြာဟ္မဏဂဏဿ. ๑๓๒. บทว่า วีตงฺคารา วีตธูมา ความว่า เพราะไม่มีสิ่งที่ต้องหุงแล้วบริโภค จึงชื่อว่ามีควันและถ่านไฟปราศไปแล้ว บทว่า ปนฺนมุสลา ความว่า เพราะไม่มีสิ่งที่ต้องตำแล้วหุง จึงชื่อว่ามีสากอันตกแล้ว (วางแล้ว) บทว่า ฆาสเมสมานา ความว่า แสวงหาข้าวต้มและข้าวสวยด้วยการเที่ยวภิกขาจาร บทว่า ตเมนํ มนุสฺสา ทิสฺวา ความว่า มนุษย์ทั้งหลายเห็นสมณะเหล่านั้น บทว่า อนภิสมฺภุณมานา ความว่า ไม่ทน ไม่สามารถ บทว่า คนฺเถ กโรนฺติ ความว่า แต่งคัมภีร์พระเวท 3 อย่างด้วย และสอนด้วย บทว่า อจฺฉนฺติ ความว่า ย่อมอยู่ คือ อยู่ แม้บทว่า อจฺเฉนฺติ ก็เป็นบทอ่าน มีความหมายอย่างเดียวกันนี้ บทว่า หีนสมฺมตนฺติ ความว่า ดูก่อนวาเสฏฐะ การที่พวกเขาทรงจำมนตร์ สาธยายมนตร์นี้ ในสมัยนั้น สมมติกันว่าเลว บทว่า ตเทตรหิ เสฏฺฐสมฺมตนฺติ ความว่า การนั้น บัดนี้กลายเป็นสิ่งที่สมมติกันว่าประเสริฐว่า 'พวกเขาทรงจำมนตร์เท่านี้ สาธยายมนตร์เท่านี้' บทว่า พฺราหฺมณมณฺฑลสฺสาติ ความว่า แห่งคณะพราหมณ์ ၁၃၃. မေထုနံ ဓမ္မံ သမာဒါယာတိ မေထုနဓမ္မံ သမာဒိယိတွာ. ဝိသုကမ္မန္တေ ပယောဇေသုန္တိ ဂေါရက္ခ ဝါဏိဇကမ္မာဒိကေ ဝိဿုတေ ဥဂ္ဂတေ ကမ္မန္တေ ပယောဇေသုံ. ๑๓๓. บทว่า เมถุนํ ธมฺมํ สมาทายาติ ความว่า สมาทานซึ่งเมถุนธรรม บทว่า วิสุกมฺมนฺเต ปโยเชสุนฺติ ความว่า ประกอบการงานที่ปรากฏ ที่รุ่งเรือง มีการเลี้ยงโคและการค้าขายเป็นต้น ၁၃၄. သုဒ္ဒါ သုဒ္ဒါတိ တေန လုဒ္ဒါစာရကမ္မခုဒ္ဒါစာရကမ္မုနာ သုဒ္ဒံ သုဒ္ဒံ လဟုံ လဟုံ ကုစ္ဆိတံ ဂစ္ဆန္တိ, ဝိနဿန္တီတိ အတ္ထော. အဟု ခေါတိ ဟောတိ ခေါ. ๑๓๔. บทว่า สุทฺทา สุทฺทาติ ความว่า เพราะกรรมคือความประพฤติที่หยาบช้าโหดร้ายนั้น ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่น่ารังเกียจอย่างรวดเร็ว คือ ย่อมพินาศไป ความหมายคืออย่างนี้ บทว่า อหุ โขติ ความว่า คือ โหติ โข (ได้มีแล้วแล) ၁၃၅. သကံ [Pg.55] ဓမ္မံ ဂရဟမာနောတိ န သေတစ္ဆတ္တံ ဥဿာပနမတ္တေန သုဇ္ဈိတုံ သက္ကာတိ ဧဝံ အတ္တနော ခတ္တိယဓမ္မံ နိန္ဒမာနော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ‘‘ဣမေဟိ ခေါ, ဝါသေဋ္ဌ, စတူဟိ မဏ္ဍလေဟီ’’တိ ဣမိနာ ဣမံ ဒဿေတိ ‘‘သမဏမဏ္ဍလံ နာမ ဝိသုံ နတ္ထိ, ယသ္မာ ပန န သက္ကာ ဇာတိယာ သုဇ္ဈိတုံ, အတ္တနော အတ္တနော သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဝိသုဒ္ဓိ ဟောတိ. တသ္မာ ဣမေဟိ စတူဟိ မဏ္ဍလေဟိ သမဏမဏ္ဍလဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ. ဣမာနိ မဏ္ဍလာနိ သမဏမဏ္ဍလံ အနုဝတ္တန္တိ, အနုဝတ္တန္တာနိ စ ဓမ္မေနေဝ အနုဝတ္တန္တိ, နော အဓမ္မေန. သမဏမဏ္ဍလဉှိ အာဂမ္မ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ပူရေတွာ သုဒ္ဓိံ ပါပုဏန္တီ’’တိ. ๑๓๕. บทว่า สกํ ธมฺมํ ครหมาโนติ ความว่า ติเตียนกษัตริยธรรมของตนว่า บุคคลไม่สามารถจะบริสุทธิ์ได้เพียงด้วยการกั้นเศวตฉัตร นัยนี้มีในทุกแห่ง ด้วยบทว่า อิเมหิ โข, วาเสฏฺฐ, จตูหิ มณฺฑเลหิ นี้ ทรงแสดงความหมายนี้ว่า 'ชื่อว่าสมณมณฑลต่างหากไม่มี ก็เพราะว่าบุคคลไม่สามารถจะบริสุทธิ์ได้ด้วยชาติ ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยสัมมาปฏิบัติของตนๆ ฉะนั้น การบังเกิดขึ้นแห่งสมณมณฑลย่อมมีจากมณฑลทั้ง 4 เหล่านี้ มณฑลเหล่านี้ย่อมเป็นไปตามสมณมณฑล และเมื่อเป็นไปตาม ก็ย่อมเป็นไปตามโดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม เพราะว่าบุคคลอาศัยสมณมณฑล บำเพ็ญสัมมาปฏิบัติให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบรรลุความบริสุทธิ์' ဒုစ္စရိတာဒိကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยเรื่องทุจริตเป็นต้น ၁၃၆. ဣဒါနိ ယထာဇာတိယာ န သက္ကာ သုဇ္ဈိတုံ, သမ္မာပဋိပတ္တိယာဝ သုဇ္ဈန္တိ, တမတ္ထံ ပါကဋံ ကရောန္တော ခတ္တိယောပိ ခေါ, ဝါသေဋ္ဌာတိ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနဟေတူတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေန သမာဒိန္နကမ္မဟေတု, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မဿ ဝါ သမာဒါနဟေတု. ๑๓๖. บัดนี้ เมื่อจะทรงกระทำเนื้อความนั้นให้ปรากฏว่า บุคคลไม่สามารถจะบริสุทธิ์ได้ตามชาติกำเนิด แต่ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยสัมมาปฏิบัติเท่านั้น จึงทรงเริ่มเทศนาว่า กฺขตฺติโยปิ โข, วาเสฏฺฐ (ดูก่อนวาเสฏฐะ แม้กษัตริย์) ในเทศนานั้น บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานเหตุ ความว่า เพราะเหตุคือกรรมที่สมาทานแล้วด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หรือเพราะเหตุคือการสมาทานกรรมอันเป็นมิจฉาทิฏฐิ ၁၃၇. ဒွယကာရီတိ ကာလေန ကုသလံ ကရောတိ, ကာလေန အကုသလန္တိ ဧဝံ ဥဘယကာရီ. သုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီ ဟောတီတိ ဧကက္ခဏေ ဥဘယဝိပါကဒါနဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထိ. ယေန ပန အကုသလံ ဗဟုံ ကတံ ဟောတိ, ကုသလံ မန္ဒံ, သော တံ ကုသလံ နိဿာယ ခတ္တိယကုလေ ဝါ ဗြာဟ္မဏကုလေ ဝါ နိဗ္ဗတ္တတိ. အထ နံ အကုသလကမ္မံ ကာဏမ္ပိ ကရောတိ ခုဇ္ဇမ္ပိ ပီဌသပ္ပိမ္ပိ. သော ရဇ္ဇဿ ဝါ အနရဟော ဟောတိ, အဘိသိတ္တကာလေ ဝါ ဧဝံဘူတော ဘောဂေ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န သက္ကောတိ. အပရဿ မရဏကာလေ ဒွေ ဗလဝမလ္လာ ဝိယ တေ ဒွေပိ ကုသလာကုသလကမ္မာနိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တေသု အကုသလံ ဗလဝတရံ ဟောတိ, တံ ကုသလံ ပဋိဗာဟိတွာ တိရစ္ဆာနယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တာပေတိ. ကုသလကမ္မမ္ပိ ပဝတ္တိဝေဒနီယံ ဟောတိ. တမေနံ မင်္ဂလဟတ္ထိံ ဝါ ကရောန္တိ မင်္ဂလအဿံ ဝါ မင်္ဂလဥသဘံ ဝါ. သော သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝတိ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီ ဟောတီ’’တိ. ๑๓๗. บทว่า ทฺวยการี ความว่า บางคราวทำกุศล บางคราวทำอกุศล อย่างนี้จึงชื่อว่าผู้ทำทั้งสองอย่าง บทว่า สุขทุกฺขปฏิสํเวที โหติ ความว่า ชื่อว่าฐานะที่วิบากทั้งสองจะให้ผลในขณะเดียวกันไม่มี ก็บุคคลใดทำอกุศลไว้มาก ทำกุศลไว้น้อย ผู้นั้นอาศัยกุศลนั้น ย่อมบังเกิดในตระกูลกษัตริย์หรือตระกูลพราหมณ์ ครั้งนั้น อกุศลกรรมย่อมกระทำผู้นั้นให้ตาบอดบ้าง ให้ค่อมบ้าง ให้เป็นง่อยเปลี้ยบ้าง ผู้นั้นย่อมไม่สมควรแก่ราชสมบัติ หรือเมื่อได้รับอภิเษกแล้ว เป็นผู้เช่นนั้น ก็ไม่สามารถจะบริโภคโภคะทั้งหลายได้ สำหรับบุคคลอื่น ในเวลาจะตาย กุศลกรรมและอกุศลกรรมทั้งสองนั้น ย่อมปรากฏขึ้นประดุจนักมวยปล้ำผู้มีกำลังสองคน ในกรรมทั้งสองนั้น ถ้าอกุศลมีกำลังกว่า อกุศลนั้นย่อมยับยั้งกุศลไว้ แล้วนำให้บังเกิดในกำเนิดดิรัจฉาน แม้กุศลกรรมก็เป็นกรรมที่จะให้ผลในปวัตติกาล กุศลกรรมนั้นย่อมกระทำสัตว์นั้นให้เป็นช้างมงคลบ้าง เป็นม้ามงคลบ้าง หรือเป็นโคอุสภะมงคลบ้าง สัตว์นั้นย่อมเสวยสมบัตินั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า สุขทุกฺขปฏิสํเวที โหติ (ย่อมเป็นผู้เสวยสุขและทุกข์) ทรงหมายถึงความนี้ ဗောဓိပက္ခိယဘာဝနာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยการเจริญโพธิปักขิยธรรม ၁၃၈. သတ္တန္နံ ဗောဓိပက္ခိယာနန္တိ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ အာဒိကောဋ္ဌာသဝသေန သတ္တန္နံ, ပဋိပါဋိယာ ပန သတ္တတိံသာယ ဗောဓိပက္ခိယာနံ ဓမ္မာနံ[Pg.56]. ဘာဝနမနွာယာတိ ဘာဝနံ အနုဂန္တွာ, ပဋိပဇ္ဇိတွာတိ အတ္ထော. ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ဣတိ ဘဂဝါ စတ္တာရော ဝဏ္ဏေ ဒဿေတွာ ဝိနိဝတ္တေတွာ ပဋိဝိဒ္ဓစတုသစ္စံ ခီဏာသဝမေဝ ဒေဝမနုဿေသု သေဋ္ဌံ ကတွာ ဒဿေသိ. ๑๓๘. บทว่า สตฺตนฺนํ โพธิปกฺขิยานํ ความว่า แห่งธรรม 7 หมวด ด้วยอำนาจส่วนที่เป็นเบื้องต้นว่า 'สติปัฏฐาน 4' เป็นต้น แต่โดยลำดับ ได้แก่ แห่งโพธิปักขิยธรรม 37 ประการ บทว่า ภาวนมนฺวายาติ ความว่า ตามไปสู่การเจริญ ได้แก่ ปฏิบัติแล้ว ความหมายคืออย่างนี้ บทว่า ปรินิพฺพายติ ความว่า ย่อมปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพาน ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวรรณะ 4 แล้ว ทรงให้กลับความเห็นนั้นเสีย แล้วทรงกระทำพระขีณาสพผู้แทงตลอดสัจจะ 4 แล้วเท่านั้นให้เป็นผู้ประเสริฐในหมู่เทวดาและมนุษย์ แล้วทรงแสดง ၁၄၀. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ လောကသမ္မတဿ ဗြဟ္မုနောပိ ဝစနဒဿနာနုသာရေန ဒဠှံ ကတွာ ဒဿေန္တော ဣမေသဉှိ ဝါသေဋ္ဌ စတုန္နံ ဝဏ္ဏာနန္တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဗြဟ္မုနာပေသာ’’တိအာဒိ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတံ. ဣတိ ဘဂဝါ ဧတ္တကေန ဣမိနာ ကထာမဂ္ဂေန သေဋ္ဌစ္ဆေဒကဝါဒမေဝ ဒဿေတွာ သုတ္တန္တံ ဝိနိဝတ္တေတွာ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. အတ္တမနာ ဝါသေဋ္ဌဘာရဒွါဇာတိ ဝါသေဋ္ဌဘာရဒွါဇ သာမဏေရာပိ ဟိ သကမနာ တုဋ္ဌမနာ ‘‘သာဓု, သာဓူ’’တိ ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိံသု. ဣဒမေဝ သုတ္တန္တံ အာဝဇ္ဇန္တာ အနုမဇ္ဇန္တာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသူတိ. ๑๔๐. บัดนี้ เมื่อจะทรงกระทำเนื้อความนั้นนั่นแหละให้มั่นคงตามคำแสดงของท้าวมหาพรหมผู้เป็นที่สมมติของโลก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิเมสญฺหิ วาเสฏฺฐ จตุนฺนํ วณฺณานํ (ดูก่อนวาเสฏฐะ ก็แห่งวรรณะทั้ง 4 เหล่านี้) คำเป็นต้นว่า พฺรหฺมุนาเปสา พิสดารแล้วในอัมพัฏฐสูตร ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวาทะที่ตัดความเห็นว่าประเสริฐ (โดยชาติ) เท่านั้น ด้วยแนวทางแห่งพระดำรัสมีประมาณเท่านี้ แล้วทรงให้พระสูตรกลับ (จากเรื่องทางโลก) แล้วทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัต บทว่า อตฺตมนา วาเสฏฺฐภารทฺวาชาติ ความว่า แม้สามเณรวาเสฏฐะและภารทวาชะก็มีใจเป็นของตน มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า 'ดีละ ดีละ' ท่านทั้งสองคำนึงถึง พิจารณาพระสูตรนี้แหละ ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ในสุมังคลวิลาสินี อรรถกถาแห่งทีฆนิกาย အဂ္ဂညသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอัคคัญญสูตร จบแล้ว ၅. သမ္ပသာဒနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาสัมปสาทนียสูตร သာရိပုတ္တသီဟနာဒဝဏ္ဏနာ อรรถกถาสารีปุตตสีหนาท ၁၄၁. ဧဝံ [Pg.57] မေ သုတန္တိ သမ္ပသာဒနီယသုတ္တံ. တတြာယမနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – နာဠန္ဒာယန္တိ နာဠန္ဒာတိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ, တံ နဂရံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ. ပါဝါရိကမ္ဗဝနေတိ ဒုဿပါဝါရိကသေဋ္ဌိနော အမ္ဗဝနေ. တံ ကိရ တဿ ဥယျာနံ အဟောသိ. သော ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဘဂဝတိ ပသန္နော တသ္မိံ ဥယျာနေ ကုဋိလေဏမဏ္ဍပါဒိပဋိမဏ္ဍိတံ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကတွာ နိယျာတေသိ. သော ဝိဟာရော ဇီဝကမ္ဗဝနံ ဝိယ ‘‘ပါဝါရိကမ္ဗဝန’’န္တွေဝ သင်္ချံ ဂတော, တသ္မိံ ပါဝါရိကမ္ဗဝနေ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော. ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဧဝံပသန္နော အဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတီ’’တိ. ကသ္မာ ဧဝံ အဝေါစ? အတ္တနော ဥပ္ပန္နသောမနဿပဝေဒနတ္ထံ. ๑๔๑. สัมปสาทนียสูตรเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) ต่อไปนี้เป็นคำอธิบายบทที่ยังไม่ชัดเจน - บทว่า นาฬนฺทายํ ความว่า ในพระนครชื่อว่านาฬันทา โดยทรงทำพระนครนั้นให้เป็นโคจรคาม บทว่า ปาวาริกมฺพวเน ความว่า ในสวนมะม่วงของทุสสปาวาริกเศรษฐี ได้ยินว่า สวนนั้นเป็นอุทยานของเศรษฐีนั้น เศรษฐีนั้นได้ฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคแล้วเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค จึงสร้างวิหารที่ประดับด้วยกุฎี ถ้ำ และมณฑปเป็นต้นในอุทยานนั้นถวายแด่พระผู้มีพระภาค วิหารนั้นได้ชื่อว่า "ปาวาริกัมพวัน" เหมือนชีวกัมพวัน ความว่า (พระผู้มีพระภาค) ประทับอยู่ในปาวาริกัมพวันนั้น (พระสารีบุตร) ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้" ถามว่า เพราะเหตุไรจึงกล่าวอย่างนั้น ตอบว่า เพื่อประกาศโสมนัสที่เกิดขึ้นแก่ตน တတြာယမနုပုဗ္ဗိကထာ – ထေရော ကိရ တံဒိဝသံ ကာလဿေဝ သရီရပ္ပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ သုနိဝတ္ထနိဝါသနော ပတ္တစီဝရမာဒါယ ပါသာဒိကေဟိ အဘိက္ကန္တာဒီဟိ ဒေဝမနုဿာနံ ပသာဒံ အာဝဟန္တော နာဠန္ဒဝါသီနံ ဟိတသုခမနုဗြူဟယန္တော ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော ဝိဟာရံ ဂန္တွာ သတ္ထု ဝတ္တံ ဒဿေတွာ သတ္ထရိ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိဋ္ဌေ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ အတ္တနော ဒိဝါဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. တတ္ထ သဒ္ဓိဝိဟာရိကန္တေဝါသိကေသု ဝတ္တံ ဒဿေတွာ ပဋိက္ကန္တေသု ဒိဝါဋ္ဌာနံ သမ္မဇ္ဇိတွာ စမ္မက္ခဏ္ဍံ ပညပေတွာ ဥဒကတုမ္ဗတော ဥဒကေန ဟတ္ထပါဒေ သီတလေ ကတွာ တိသန္ဓိပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိ. เรื่องราตามลำดับในเรื่องนั้นมีดังนี้ - ได้ยินว่า ในวันนั้น พระเถระ (พระสารีบุตร) ทำสรีรกิจแต่เช้าตรู่ นุ่งสบงเรียบร้อยแล้ว ถือบาตรและจีวร นำมาซึ่งความเลื่อมใสแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายด้วยอากัปกิริยาอันน่าเลื่อมใสมีการก้าวไปข้างหน้าเป็นต้น ยังประโยชน์สุขให้เจริญแก่ชาวเมืองนาฬันทา เข้าไปบิณฑบาตแล้ว ในเวลาภายหลังภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว ไปยังวิหาร แสดงวัตรต่อพระศาสดา เมื่อพระศาสดาเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎีแล้ว จึงถวายบังคมพระศาสดา แล้วไปยังที่พักกลางวันของตน ณ ที่นั้น เมื่อสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกทั้งหลายแสดงวัตรแล้วกลับไปแล้ว ท่านจึงกวาดที่พักกลางวัน ปูแผ่นหนัง ใช้น้ำจากเต้าน้ำทำมือและเท้าให้เย็น นั่งคู้บัลลังก์มีข้อต่อ ๓ ส่วน กำหนดเวลาแล้วเข้าผลสมาบัติ သော ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ အတ္တနော ဂုဏေ အနုဿရိတုမာရဒ္ဓေါ. အထဿ ဂုဏေ အနုဿရတော သီလံ အာပါထမာဂတံ. တတော ပဋိပါဋိယာဝ သမာဓိ ပညာ ဝိမုတ္တိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ပဌမံ ဈာနံ ဒုတိယံ ဈာနံ တတိယံ ဈာနံ စတုတ္ထံ ဈာနံ အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ္တိ ဝိညာနဉ္စာယတနသမာပတ္တိ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ္တိ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိ ဝိပဿနာဉာဏံ မနောမယိဒ္ဓိဉာဏံ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏံ စေတောပရိယဉာဏံ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ…ပေ… သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ သောတာပတ္တိဖလံ…ပေ… အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အရဟတ္တဖလံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ သာဝကပါရမီဉာဏံ. ဣတော ပဋ္ဌာယ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကဿ အသင်္ချေယျဿ ဥပရိ အနောမဒဿီဗုဒ္ဓဿ ပါဒမူလေ ကတံ အဘိနီဟာရံ အာဒိံ ကတွာ အတ္တနော ဂုဏေ အနုဿရတော ယာဝ နိသိန္နပလ္လင်္ကာ ဂုဏာ ဥပဋ္ဌဟိံသု. พระเถระนั้นออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้แล้ว เริ่มระลึกถึงคุณของตน ลำดับนั้น เมื่อท่านระลึกถึงคุณของตนอยู่ ศีลก็ปรากฏขึ้น จากนั้น สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน อากาสานัญจายตนสมาบัติ วิญญาณัญจายตนสมาบัติ อากิญจัญญายตนสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ วิปัสสนาญาณ มโนมยิทธิญาณ อิทธิวิธญาณ ทิพพโสตญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ทิพพจักขุญาณ...ฯลฯ... โสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล...ฯลฯ... อรหัตตมรรค อรหัตตผล อัตถปฏิสัมภิทา ธัมมปฏิสัมภิทา นิรุตติปฏิสัมภิทา ปฏิภาณปฏิสัมภิทา สาวกบารมีญาณ ก็ปรากฏขึ้นโดยลำดับ คุณธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พระเถระผู้ระลึกถึงคุณของตน ตั้งแต่การตั้งความปรารถนาที่ทำไว้ ณ เบื้องพระบาทของพระพุทธเจ้าพระนามว่าอโนมทัสสี ในเบื้องบนแห่งหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป นับแต่กาลนี้ไป จนกระทั่งถึงบัลลังก์ที่นั่งอยู่นี้ ဧဝံ [Pg.58] ထေရော အတ္တနော ဂုဏေ အနုဿရမာနော ဂုဏာနံ ပမာဏံ ဝါ ပရိစ္ဆေဒံ ဝါ ဒဋ္ဌုံ နာသက္ခိ. သော စိန္တေသိ – ‘‘မယှံ တာဝ ပဒေသဉာဏေ ဌိတဿ သာဝကဿ ဂုဏာနံ ပမာဏံ ဝါ ပရိစ္ဆေဒေါ ဝါ နတ္ထိ. အဟံ ပန ယံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတော, ကီဒိသာ နု ခေါ တဿ ဂုဏာ’’တိ ဒသဗလဿ ဂုဏေ အနုဿရိတုံ အာရဒ္ဓေါ. သော ဘဂဝတော သီလံ နိဿာယ, သမာဓိံ ပညံ ဝိမုတ္တိံ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ နိဿာယ, စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ နိဿာယ, စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနေ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒေ စတ္တာရော မဂ္ဂေ စတ္တာရိ ဖလာနိ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ စတုယောနိပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ စတ္တာရော အရိယဝံသေ နိဿာယ ဒသဗလဿ ဂုဏေ အနုဿရိတုမာရဒ္ဓေါ. พระเถระเมื่อระลึกถึงคุณของตนอย่างนี้ ก็ไม่สามารถจะเห็นประมาณหรือขอบเขตแห่งคุณทั้งหลายได้ ท่านจึงคิดว่า "คุณทั้งหลายของเราผู้เป็นสาวก ตั้งอยู่ในประเทศญาณ ยังไม่มีประมาณหรือขอบเขตถึงเพียงนี้ ส่วนเราบวชอุทิศพระศาสดาพระองค์ใดหนอ พระคุณของพระศาสดาพระองค์นั้นจะเป็นเช่นไรหนอ" ดังนี้แล้ว จึงเริ่มระลึกถึงพระคุณของพระทศพล ท่านเริ่มระลึกถึงพระคุณของพระทศพล โดยอาศัยศีลของพระผู้มีพระภาค อาศัยสมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ อาศัยสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ มรรค ๔ ผล ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ จตุโยนิปริจเฉทกญาณ และอริยวงศ์ ๔ တထာ ပဉ္စ ပဓာနိယင်္ဂါနိ, ပဉ္စင်္ဂိကံသမ္မာသမာဓိံ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ, ပဉ္စ ဗလာနိ, ပဉ္စ နိဿရဏိယာ ဓာတုယော, ပဉ္စ ဝိမုတ္တာယတနာနိ, ပဉ္စ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယာ ပညာ, ဆ သာရဏီယေ ဓမ္မေ, ဆ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ, ဆ ဂါရဝေ, ဆ နိဿရဏိယာ ဓာတုယော, ဆ သတတဝိဟာရေ, ဆ အနုတ္တရိယာနိ, ဆ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ ပညာ, ဆ အဘိညာ, ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ, သတ္တ အပရိဟာနိယေ ဓမ္မေ, သတ္တ အရိယဓနာနိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ, သတ္တ သပ္ပုရိသဓမ္မေ, သတ္တ နိဇ္ဇရဝတ္ထူနိ, သတ္တ ပညာ, သတ္တ ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂလေ, သတ္တ ခီဏာသဝဗလာနိ, အဋ္ဌ ပညာပဋိလာဘဟေတူ, အဋ္ဌ သမ္မတ္တာနိ, အဋ္ဌ လောကဓမ္မာတိက္ကမေ, အဋ္ဌ အာရမ္ဘဝတ္ထူနိ, အဋ္ဌ အက္ခဏဒေသနာ, အဋ္ဌ မဟာပုရိသဝိတက္ကေ, အဋ္ဌ အဘိဘာယတနာနိ, အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ, နဝ ယောနိသောမနသိကာရမူလကေ ဓမ္မေ, နဝ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂါနိ, နဝ သတ္တာဝါသဒေသနာ, နဝ အာဃာတပ္ပဋိဝိနယေ, နဝ ပညာ, နဝ နာနတ္တာနိ, နဝ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရေ, ဒသ နာထကရဏေ ဓမ္မေ, ဒသ ကသိဏာယတနာနိ, ဒသ ကုသလကမ္မပထေ, ဒသ တထာဂတဗလာနိ, ဒသ သမ္မတ္တာနိ, ဒသ အရိယဝါသေ, ဒသ အသေက္ခဓမ္မေ, ဧကာဒသ မေတ္တာနိသံသေ, ဒွါဒသ ဓမ္မစက္ကာကာရေ, တေရသ ဓုတင်္ဂဂုဏေ, စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ, ပဉ္စဒသ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယေ ဓမ္မေ, သောဠသဝိဓံ အာနာပါနဿတိံ, အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မေ, ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ, စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ, ပရောပဏ္ဏာသ ကုသလဓမ္မေ, သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနိ, စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စရမဟာဝဇိရဉာဏံ နိဿာယ ဒသဗလဿ ဂုဏေ အနုဿရိတုံ အာရဘိ. อีกประการหนึ่ง ท่านได้เริ่มระลึกถึงพระคุณของพระทศพล โดยอาศัยธรรมเหล่านี้คือ ปธานิยงค์ ๕, สัมมาสมาธิมีองค์ ๕, อินทรีย์ ๕, พละ ๕, นิสสรณียธาตุ ๕, วิมุตตายตนะ ๕, ปัญญาเครื่องบ่มวิมุตติ ๕, สารณียธรรม ๖, อนุสสติฏฐาน ๖, คารวะ ๖, นิสสรณียธาตุ ๖, สตตวิหาร ๖, อนุตตริยะ ๖, ปัญญาอันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด ๖, อภิญญา ๖, อสาธารณญาณ ๖, อปริหานิยธรรม ๗, อริยทรัพย์ ๗, โพชฌงค์ ๗, สัปปุริสธรรม ๗, นิชชรวัตถุ ๗, ปัญญา ๗, ทักขิไณยบุคคล ๗, ขีณาสพพละ ๗, เหตุแห่งการได้ปัญญา ๘, สัมมัตตะ ๘, การก้าวล่วงโลกธรรม ๘, อารัมภวัตถุ ๘, เทศนาว่าด้วยอกขณสมัย ๘, มหาปุริสวิตก ๘, อภิภายตนะ ๘, วิโมกข์ ๘, ธรรมมีโยนิโสมนสิการเป็นมูล ๙, ปาริสุทธิปธานิยงค์ ๙, เทศนาว่าด้วยสัตตาวาส ๙, อาฆาตปฏิวินัย ๙, ปัญญา ๙, นานัตตะ ๙, อนุปุพพวิหาร ๙, นาถกรณธรรม ๑๐, กสิณายตนะ ๑๐, กุศลกรรมบถ ๑๐, ตถาคตพละ ๑๐, สัมมัตตะ ๑๐, อริยวาส ๑๐, อเสกขธรรม ๑๐, อานิสงส์แห่งเมตตา ๑๑, อาการแห่งธรรมจักร ๑๒, คุณแห่งธุดงค์ ๑๓, พุทธญาณ ๑๔, ธรรมเครื่องบ่มวิมุตติ ๑๕, อานาปานสติ ๑๖ วิธี, พุทธธรรม ๑๘, ปัจจเวกขณญาณ ๑๙, ญาณวัตถุ ๔๔, กุศลธรรม ๕๐ กว่า, ญาณวัตถุ ๗๗, และมหาวัชรญาณที่เที่ยวไปในสมาบัติสองล้านสี่แสนโกฏิ တသ္မိံယေဝ [Pg.59] စ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နောယေဝ ဥပရိ ‘‘အပရံ ပန, ဘန္တေ, ဧတဒါနုတ္တရိယ’’န္တိ အာဂမိဿန္တိ သောဠသ အပရမ္ပရိယဓမ္မာ, တေပိ နိဿာယ အနုဿရိတုံ အာရဘိ. သော ‘‘ကုသလပညတ္တိယံ အနုတ္တရော မယှံ သတ္ထာ, အာယတနပညတ္တိယံ အနုတ္တရော, ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိယံ အနုတ္တရော, အာဒေသနာဝိဓာသု အနုတ္တရော, ဒဿနသမာပတ္တိယံ အနုတ္တရော, ပုဂ္ဂလပညတ္တိယံ အနုတ္တရော, ပဓာနေ အနုတ္တရော, ပဋိပဒါသု အနုတ္တရော, ဘဿသမာစာရေ အနုတ္တရော, ပုရိသသီလသမာစာရေ အနုတ္တရော, အနုသာသနီဝိဓာသု အနုတ္တရော, ပရပုဂ္ဂလဝိမုတ္တိဉာဏေ အနုတ္တရော, သဿတဝါဒေသု အနုတ္တရော, ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေ အနုတ္တရော, ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏေ အနုတ္တရော, ဣဒ္ဓိဝိဓေ အနုတ္တရော, ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ အနုတ္တရော’’တိ ဧဝံ ဒသဗလဿ ဂုဏေ အနုဿရန္တော ဘဂဝတော ဂုဏာနံ နေဝ အန္တံ, န ပမာဏံ ပဿိ. ထေရော အတ္တနောပိ တာဝ ဂုဏာနံ အန္တံ ဝါ ပမာဏံ ဝါ နာဒ္ဒသ, ဘဂဝတော ဂုဏာနံ ကိံ ပဿိဿတိ? ယဿ ယဿ ဟိ ပညာ မဟတီ ဉာဏံ ဝိသဒံ, သော သော ဗုဒ္ဓဂုဏေ မဟန္တတော သဒ္ဒဟတိ. လောကိယမဟာဇနော ဥက္ကာသိတွာပိ ခိပိတွာပိ ‘‘နမော ဗုဒ္ဓါန’’န္တိ အတ္တနော အတ္တနော ဥပနိဿယေ ဌတွာ ဗုဒ္ဓါနံ ဂုဏေ အနုဿရတိ. သဗ္ဗလောကိယမဟာဇနတော ဧကော သောတာပန္နော ဗုဒ္ဓဂုဏေ မဟန္တတော သဒ္ဒဟတိ. သောတာပန္နာနံ သတတောပိ သဟဿတောပိ ဧကော သကဒါဂါမီ. သကဒါဂါမီနံ သတတောပိ သဟဿတောပိ ဧကော အနာဂါမီ. အနာဂါမီနံ သတတောပိ သဟဿတောပိ ဧကော အရဟာ ဗုဒ္ဓဂုဏေ မဟန္တတော သဒ္ဒဟတိ. အဝသေသအရဟန္တေဟိ အသီတိ မဟာထေရာ ဗုဒ္ဓဂုဏေ မဟန္တတော သဒ္ဒဟန္တိ. အသီတိမဟာထေရေဟိ စတ္တာရော မဟာထေရာ. စတူဟိ မဟာထေရေဟိ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ. တေသုပိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော, သာရိပုတ္တတ္ထေရတောပိ ဧကော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓဂုဏေ မဟန္တတော သဒ္ဒဟတိ. သစေ ပန သကလစက္ကဝါဠဂဗ္ဘေ သံဃာဋိကဏ္ဏေန သံဃာဋိကဏ္ဏံ ပဟရိယမာနာ နိသိန္နာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓဂုဏေ အနုဿရေယျုံ, တေဟိ သဗ္ဗေဟိပိ ဧကော သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေါဝ ဗုဒ္ဓဂုဏေ မဟန္တတော သဒ္ဒဟတိ. ก็แล พระเถระนั่งอยู่ ณ ที่พักกลางวันนั้นนั่นเทียว ได้เริ่มระลึกถึง แม้อปรัมปริยธรรม ๑๖ ประการ ที่จักมาในเบื้องหน้าว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนุตตริยะแม้นี้ก็มีอีก’ ดังนี้ ท่านระลึกถึงพระคุณของพระทศพลอย่างนี้ว่า ‘พระศาสดาของเราไม่มีผู้ยิ่งกว่าในกุศลบัญญัติ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในอายตนบัญญัติ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในครรภาวักกันติ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในอาเทสนาวิธิ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในทัสสนสมาบัติ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในบุคคลบัญญัติ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในปธาน, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในปฏิปทา, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในผัสสสมาจาร, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในปุริสสีลสมาจาร, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในอนุสาสนีวิธิ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในปรปุคคลวิมุตติญาณ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในสัสสตวาท, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในปุพเพนิวาสญาณ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในทิพพจักขุญาณ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าในอิทธิวิธ, ไม่มีผู้ยิ่งกว่าด้วยเหตุนี้ๆ’ เมื่อระลึกถึงพระคุณของพระทศพลอยู่อย่างนี้ ก็มิได้เห็นที่สุด มิได้เห็นประมาณแห่งพระคุณของพระผู้มีพระภาค อันว่าพระเถระ แม้ที่สุดหรือประมาณแห่งคุณของตนก็ยังมิได้เห็นแล้ว ไฉนจักเห็นที่สุดหรือประมาณแห่งพระคุณของพระผู้มีพระภาคเล่า จริงอยู่ ปัญญาของผู้ใดๆ ใหญ่ ญาณของผู้ใดๆ ผ่องใส ผู้นั้นๆ ย่อมเชื่อในพระพุทธคุณโดยความเป็นของใหญ่ มหาชนที่เป็นโลกีย์ แม้ไอหรือจามแล้วกล่าวว่า ‘นโม พุทฺธานํ’ ก็ย่อมระลึกถึงพระคุณของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย โดยตั้งอยู่ในอุปนิสัยของตนๆ พระโสดาบันผู้หนึ่ง ย่อมเชื่อในพระพุทธคุณโดยความเป็นของใหญ่ ยิ่งกว่าโลกียมหาชนทั้งปวง พระสกทาคามีผู้หนึ่ง ยิ่งกว่าพระโสดาบันร้อยหรือพันองค์ พระอนาคามีผู้หนึ่ง ยิ่งกว่าพระสกทาคามีร้อยหรือพันองค์ พระอรหันต์ผู้หนึ่ง ย่อมเชื่อในพระพุทธคุณโดยความเป็นของใหญ่ ยิ่งกว่าพระอนาคามีร้อยหรือพันองค์ พระมหาสาวก ๘๐ องค์ ย่อมเชื่อในพระพุทธคุณโดยความเป็นของใหญ่ ยิ่งกว่าพระอรหันต์ที่เหลือ พระมหาเถระ ๔ องค์ ยิ่งกว่าพระมหาเถระ ๘๐ องค์ พระอัครสาวก ๒ องค์ ยิ่งกว่าพระมหาเถระ ๔ องค์ แม้ในสองท่านนั้น พระสารีบุตรเถระ (ย่อมเชื่อยิ่งกว่า) พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่ง ย่อมเชื่อในพระพุทธคุณโดยความเป็นของใหญ่ ยิ่งกว่าพระสารีบุตรเถระ ก็ถ้าว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้นั่งเบียดเสียดกันด้วยชายสังฆาฏิกับชายสังฆาฏิในทั่วจักรวาลทั้งหมด พึงระลึกถึงพระพุทธคุณไซร้, พระสัพพัญญูพุทธเจ้าพระองค์เดียวเท่านั้น ย่อมเชื่อในพระพุทธคุณโดยความเป็นของใหญ่ ยิ่งกว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด သေယျထာပိ နာမ မဟာဇနော ‘‘မဟာသမုဒ္ဒေါ ဂမ္ဘီရော ဥတ္တာနော’’တိ ဇာနနတ္ထံ ယောတ္တာနိ ဝဋ္ဋေယျ, တတ္ထ ကောစိ ဗျာမပ္ပမာဏံ ယောတ္တံ ဝဋ္ဋေယျ, ကောစိ ဒွေ ဗျာမံ, ကောစိ ဒသဗျာမံ, ကောစိ ဝီသတိဗျာမံ, ကောစိ တိံသဗျာမံ, ကောစိ စတ္တာလီသဗျာမံ, ကောစိ ပညာသဗျာမံ, ကောစိ သတဗျာမံ, ကောစိ သဟဿဗျာမံ[Pg.60], ကောစိ စတုရာသီတိဗျာမသဟဿံ. တေ နာဝံ အာရုယှ, သမုဒ္ဒမဇ္ဈေ ဥဂ္ဂတပဗ္ဗတာဒိမှိ ဝါ ဌတွာ အတ္တနော အတ္တနော ယောတ္တံ ဩတာရေယျုံ, တေသု ယဿ ယောတ္တံ ဗျာမမတ္တံ, သော ဗျာမမတ္တဋ္ဌာနေယေဝ ဥဒကံ ဇာနာတိ…ပေ… ယဿ စတုရာသီတိဗျာမသဟဿံ, သော စတုရာသီတိဗျာမသဟဿဋ္ဌာနေယေဝ ဥဒကံ ဇာနာတိ. ပရတော ဥဒကံ ဧတ္တကန္တိ န ဇာနာတိ. မဟာသမုဒ္ဒေ ပန န တတ္တကံယေဝ ဥဒကံ, အထ ခေါ အနန္တမပရိမာဏံ. စတုရာသီတိယောဇနသဟဿံ ဂမ္ဘီရော ဟိ မဟာသမုဒ္ဒေါ, ဧဝမေဝ ဧကဗျာမယောတ္တတော ပဋ္ဌာယ နဝဗျာမယောတ္တေန ဉာတဥဒကံ ဝိယ လောကိယမဟာဇနေန ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒသဗျာမယောတ္တေန ဒသဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ သောတာပန္နေန ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. ဝီသတိဗျာမယောတ္တေန ဝီသတိဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ သကဒါဂါမိနာ ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. တိံသဗျာမယောတ္တေန တိံသဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ အနာဂါမိနာ ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. စတ္တာလီသဗျာမယောတ္တေန စတ္တာလီသဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ အရဟတာ ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. ပညာသဗျာမယောတ္တေန ပညာသဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ အသီတိမဟာထေရေဟိ ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. သတဗျာမယောတ္တေန သတဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ စတူဟိ မဟာထေရေဟိ ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. သဟဿဗျာမယောတ္တေန သဟဿဗျာမဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရေန ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. စတုရာသီတိဗျာမသဟဿယောတ္တေန စတုရာသီတိဗျာမသဟဿဋ္ဌာနေ ဉာတဥဒကံ ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိနာ သာရိပုတ္တတ္ထေရေန ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏာ. တတ္ထ ယထာ သော ပုရိသော မဟာသမုဒ္ဒေ ဥဒကံ နာမ န ဧတ္တကံယေဝ, အနန္တမပရိမာဏန္တိ ဂဏှာတိ, ဧဝမေဝ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဓမ္မနွယေန အနွယဗုဒ္ဓိယာ အနုမာနေန နယဂ္ဂါဟေန သာဝကပါရမီဉာဏေ ဌတွာ ဒသဗလဿ ဂုဏေ အနုဿရန္တော ‘‘ဗုဒ္ဓဂုဏာ အနန္တာ အပရိမာဏာ’’တိ သဒ္ဒဟိ. เปรียบเหมือนมหาชนประสงค์จะรู้ว่า ‘มหาสมุทรลึกหรือตื้น’ จึงพากันฟั่นเชือก ในบรรดาชนเหล่านั้น บางคนฟั่นเชือกประมาณ ๑ วา บางคน ๒ วา บางคน ๑๐ วา บางคน ๒๐ วา บางคน ๓๐ วา บางคน ๔๐ วา บางคน ๕๐ วา บางคน ๑๐๐ วา บางคน ๑,๐๐๐ วา บางคน ๘๔,๐๐๐ วา คนเหล่านั้นขึ้นเรือ หรือยืนอยู่บนภูเขาเป็นต้นที่โผล่ขึ้นท่ามกลางมหาสมุทร แล้วหย่อนเชือกของตนๆ ลงไป ในบรรดาคนเหล่านั้น เชือกของผู้ใดมีประมาณ ๑ วา ผู้นั้นก็ย่อมรู้น้ำในที่ประมาณ ๑ วาเท่านั้น...ฯลฯ... เชือกของผู้ใดมี ๘๔,๐๐๐ วา ผู้นั้นก็ย่อมรู้น้ำในที่ประมาณ ๘๔,๐๐๐ วาเท่านั้น ย่อมไม่รู้ว่าน้ำที่ลึกไปกว่านั้นมีประมาณเท่าไร แต่ในมหาสมุทร น้ำมิได้มีเพียงเท่านั้น ที่แท้ไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ ก็มหาสมุทรนั้นลึกถึง ๘๔,๐๐๐ โยชน์ ฉันใด พุทธคุณที่มหาชนชาวโลกเห็นแล้ว พึงทราบว่าเปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือกตั้งแต่ ๑ วาถึง ๙ วา ฉันนั้น พุทธคุณที่พระโสดาบันเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๑๐ วาในที่ลึก ๑๐ วา พุทธคุณที่พระสกทาคามีเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๒๐ วาในที่ลึก ๒๐ วา พุทธคุณที่พระอนาคามีเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๓๐ วาในที่ลึก ๓๐ วา พุทธคุณที่พระอรหันต์เห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๔๐ วาในที่ลึก ๔๐ วา พุทธคุณที่พระมหาสาวก ๘๐ รูปเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๕๐ วาในที่ลึก ๕๐ วา พุทธคุณที่พระมหาเถระ ๔ รูปเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๑๐๐ วาในที่ลึก ๑๐๐ วา พุทธคุณที่พระมหาโมคคัลลานเถระเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๑,๐๐๐ วาในที่ลึก ๑,๐๐๐ วา พุทธคุณที่พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรมเห็นแล้ว (พึงทราบว่า) เปรียบเหมือนน้ำที่รู้ได้ด้วยเชือก ๘๔,๐๐๐ วาในที่ลึก ๘๔,๐๐๐ วา ในอุปมานั้น บุรุษนั้นย่อมถือเอาว่า ‘น้ำในมหาสมุทรไม่ได้มีเพียงเท่านี้ แต่ไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ’ ฉันใด ท่านพระสารีบุตรก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อดำรงอยู่ในสาวกบารมีญาณ ระลึกถึงพระคุณของพระทศพลอยู่ ด้วยอนุมานธรรม ด้วยปัญญาที่รู้ตาม ด้วยการคาดคะเน ด้วยการยึดถือนัย ได้เชื่อแล้วว่า ‘พระพุทธคุณไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ’ ထေရေန ဟိ ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ ဓမ္မနွယေန ဂဟေတဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာယေဝ ဗဟုတရာ. ယထာ ကထံ ဝိယ? ယထာ ဣတော နဝ ဣတော နဝါတိ အဋ္ဌာရသ ယောဇနာနိ အဝတ္ထရိတွာ ဂစ္ဆန္တိယာ စန္ဒဘာဂါယ မဟာနဒိယာ ပုရိသော သူစိပါသေန ဥဒကံ ဂဏှေယျ, သူစိပါသေန ဂဟိတဥဒကတော အဂ္ဂဟိတမေဝ ဗဟု ဟောတိ. ယထာ ဝါ ပန ပုရိသော မဟာပထဝိတော အင်္ဂုလိယာ ပံသုံ ဂဏှေယျ, အင်္ဂုလိယာ ဂဟိတပံသုတော အဝသေသပံသုယေဝ ဗဟု ဟောတိ. ယထာ ဝါ ပန ပုရိသော မဟာသမုဒ္ဒါဘိမုခိံ အင်္ဂုလိံ ကရေယျ, အင်္ဂုလိအဘိမုခဥဒကတော [Pg.61] အဝသေသံ ဥဒကံယေဝ ဗဟု ဟောတိ. ယထာ စ ပုရိသော အာကာသာဘိမုခိံ အင်္ဂုလိံ ကရေယျ, အင်္ဂုလိအဘိမုခအာကာသတော သေသအာကာသပ္ပဒေသောဝ ဗဟု ဟောတိ. ဧဝံ ထေရေန ဒိဋ္ဌဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ အဒိဋ္ဌာ ဂုဏာဝ ဗဟူတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ก็แหละ พระพุทธคุณที่พระเถระจะพึงทราบได้โดยอนุมานธรรมนั้น มีมากกว่าพระพุทธคุณที่ท่านเห็นแล้ว เปรียบเหมือนอย่างไร? เปรียบเหมือนบุรุษพึงตักน้ำด้วยรูเข็มจากแม่น้ำจันทภาคาอันเป็นแม่น้ำใหญ่ ซึ่งไหลแผ่ไปครอบคลุมพื้นที่ ๙ โยชน์จากฝั่งนี้ และ ๙ โยชน์จากฝั่งโน้น รวมเป็น ๑๘ โยชน์ น้ำที่ยังไม่ได้ตักย่อมมีมากกว่าน้ำที่ตักด้วยรูเข็ม หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษพึงเอาฝุ่นจากมหาปฐพีด้วยนิ้วมือ ฝุ่นที่เหลือย่อมมีมากกว่าฝุ่นที่ติดนิ้วมือมา หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษพึงชี้นิ้วไปตรงหน้ามหาสมุทร น้ำที่เหลือย่อมมีมากกว่าน้ำที่อยู่ตรงหน้านิ้วมือ และเปรียบเหมือนบุรุษพึงชี้นิ้วไปตรงหน้าอากาศ ส่วนแห่งอากาศที่เหลือย่อมมีมากกว่าอากาศที่อยู่ตรงหน้านิ้วมือ ฉันใด พึงทราบว่า พระคุณที่พระเถระยังมิได้เห็น มีมากกว่าพระพุทธคุณที่ท่านเห็นแล้ว ฉันนั้น ดังที่ได้ตรัสไว้ว่า – ‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဏေယျ ဝဏ္ဏံ,ကပ္ပမ္ပိ စေ အညမဘာသမာနော; ခီယေထ ကပ္ပော စိရဒီဃမန္တရေ,ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿာ’’တိ. ‘แม้พระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง หากไม่ตรัสเรื่องอื่น พึงตรัสพรรณนาคุณของพระพุทธเจ้าอีกพระองค์หนึ่งตลอดกัป กัปนั้นพึงสิ้นไปในระหว่างกาลอันยาวนาน แต่การพรรณนาคุณของพระตถาคตหาพึงสิ้นไปไม่’ ဧဝံ ထေရဿ အတ္တနော စ သတ္ထု စ ဂုဏေ အနုဿရတော ယမကမဟာနဒီမဟောဃော ဝိယ အဗ္ဘန္တရေ ပီတိသောမနဿံ အဝတ္ထရမာနံ ဝါတော ဝိယ ဘသ္တံ, ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ ဥဂ္ဂတဥဒကံ ဝိယ မဟာရဟဒံ သကလသရီရံ ပူရေတိ. တတော ထေရဿ ‘‘သုပတ္ထိတာ ဝတ မေ ပတ္ထနာ, သုလဒ္ဓါ မေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, ယွာဟံ ဧဝံဝိဓဿ သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ အာဝဇ္ဇန္တဿ ဗလဝတရံ ပီတိသောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. เมื่อพระเถระระลึกถึงคุณของตนและของพระศาสดาอยู่อย่างนี้ ปีติและโสมนัสในภายในก็แผ่ซ่านไปเต็มทั่วสรีระทั้งสิ้น เปรียบเหมือนห้วงน้ำใหญ่แห่งแม่น้ำคู่ เปรียบเหมือนลมที่อัดถุงลมให้เต็ม และเปรียบเหมือนน้ำที่พุ่งขึ้นมาเต็มสระใหญ่ จากนั้น เมื่อพระเถระคำนึงว่า ‘โอหนอ ความปรารถนาของเราตั้งไว้ดีแล้ว, การบวชเราได้ดีแล้ว ที่เราได้บวชในสำนักของพระศาสดาผู้ทรงคุณเช่นนี้’ ปีติและโสมนัสอันมีกำลังยิ่งกว่าก็เกิดขึ้น အထ ထေရော ‘‘ကဿာဟံ ဣမံ ပီတိသောမနဿံ အာရောစေယျ’’န္တိ စိန္တေန္တော အညော ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ မမ ဣမံ ပသာဒံ အနုစ္ဆဝိကံ ကတွာ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ န သက္ခိဿတိ, အဟံ ဣမံ သောမနဿံ သတ္ထုနောယေဝ ပဝေဒေယျာမိ, သတ္ထာဝ မေ ပဋိဂ္ဂဏှိတုံ သက္ခိဿတိ, သော ဟိ တိဋ္ဌတု မမ ပီတိသောမနဿံ, မာဒိသဿ သမဏသတဿ ဝါ သမဏသဟဿဿ ဝါ သမဏသတသဟဿဿ ဝါ သောမနဿံ ပဝေဒေန္တဿ သဗ္ဗေသံ မနံ ဂဏှန္တော ပဋိဂ္ဂဟေတုံ သက္ကောတိ. သေယျထာပိ နာမ အဋ္ဌာရသ ယောဇနာနိ အဝတ္ထရမာနံ ဂစ္ဆန္တိံ စန္ဒဘာဂမဟာနဒိံ ကုသုမ္ဘာ ဝါ ကန္ဒရာ ဝါ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ န သက္ကောန္တိ, မဟာသမုဒ္ဒေါဝ တံ သမ္ပဋိစ္ဆတိ. မဟာသမုဒ္ဒေါ ဟိ တိဋ္ဌတု စန္ဒဘာဂါ, ဧဝရူပါနံ နဒီနံ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ သတသဟဿမ္ပိ သမ္ပဋိစ္ဆတိ, န စဿ တေန ဦနတ္တံ ဝါ ပူရတ္တံ ဝါ ပညာယတိ, ဧဝမေဝ သတ္ထာ မာဒိသဿ သမဏသတဿ သမဏသဟဿဿ သမဏသတသဟဿဿ ဝါ ပီတိသောမနဿံ ပဝေဒေန္တဿ သဗ္ဗေသံ မနံ ဂဏှန္တော ပဋိဂ္ဂဟေတုံ သက္ကောတိ. သေသာ သမဏဗြာဟ္မဏာဒယော စန္ဒဘာဂံ ကုသုမ္ဘကန္ဒရာ ဝိယ မမ သောမနဿံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ န သက္ကောန္တိ[Pg.62]. ဟန္ဒာဟံ မမ ပီတိသောမနဿံ သတ္ထုနောဝ အာရောစေမီတိ ပလ္လင်္ကံ ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ စမ္မက္ခဏ္ဍံ ပပ္ဖောဋေတွာ အာဒါယ သာယနှသမယေ ပုပ္ဖာနံ ဝဏ္ဋတော ဆိဇ္ဇိတွာ ပဂ္ဃရဏကာလေ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ အတ္တနော သောမနဿံ ပဝေဒေန္တော ဧဝံပသန္နော အဟံ, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝံပသန္နောတိ ဧဝံ ဥပ္ပန္နသဒ္ဓေါ, ဧဝံ သဒ္ဒဟာမီတိ အတ္ထော. ဘိယျောဘိညတရောတိ ဘိယျတရော အဘိညာတော, ဘိယျတရာဘိညော ဝါ, ဥတ္တရိတရဉာဏောတိ အတ္ထော. သမ္ဗောဓိယန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏေ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေ ဝါ, အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ဟိ ဗုဒ္ဓဂုဏာ နိပ္ပဒေသာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ. ဒွေ ဟိ အဂ္ဂသာဝကာ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ သာဝကပါရမီဉာဏံ ပဋိလဘန္တိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ. ဗုဒ္ဓါ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စေဝ သကလေ စ ဗုဒ္ဓဂုဏေ. သဗ္ဗဉှိ နေသံ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ဣဇ္ဈတိ. တသ္မာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ သမ္ဗောဓိ နာမ ဟောတိ. တေန ဥတ္တရိတရော ဘဂဝတာ နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတာ ဘိယျောဘိညတရော ယဒိဒံ သမ္ဗောဓိယ’’န္တိ. ลำดับนั้น พระเถระคิดว่า “เราจะบอกปีติโสมนัสนี้แก่ใครหนอ” ดังนี้แล้ว ใคร่ครวญว่า สมณะหรือพราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหมอื่นใด ไม่สามารถจะทำความเลื่อมใสของเรานี้ให้สมควรแล้วรับไว้ได้ เราจะกราบทูลโสมนัสนี้แด่พระศาสดาเท่านั้น พระศาสดานั่นแหละจักทรงสามารถรับไว้ได้ ด้วยว่า พระองค์นั้น ยกปีติโสมนัสของเราไว้ก่อนเถิด เมื่อสมณะเช่นเรา ๑๐๐ รูปก็ดี ๑,๐๐๐ รูปก็ดี ๑๐๐,๐๐๐ รูปก็ดี กราบทูลโสมนัสอยู่ ก็ทรงสามารถรับไว้โดยทรงเข้าพระทัยของชนทั้งหมดนั้นได้ เปรียบเหมือนว่า บ่อน้ำหรือซอกเขาไม่สามารถจะรองรับแม่น้ำใหญ่ชื่อจันทรภาคา ซึ่งไหลไปครอบคลุมพื้นที่ ๑๘ โยชน์ได้ มหาสมุทรเท่านั้นย่อมรองรับแม่น้ำนั้นได้ ด้วยว่า มหาสมุทรนั้น ยกแม่น้ำจันทรภาคาไว้ก่อนเถิด ย่อมรองรับแม่น้ำเช่นนี้ได้แม้ ๑๐๐ สาย ๑,๐๐๐ สาย ๑๐๐,๐๐๐ สาย และเพราะแม่น้ำนั้น ความพร่องหรือความเต็มของมหาสมุทรนั้นก็หาปรากฏไม่ ฉันใดก็ฉันนั้น พระศาสดา เมื่อสมณะเช่นเรา ๑๐๐ รูป ๑,๐๐๐ รูป หรือ ๑๐๐,๐๐๐ รูป กราบทูลปีติโสมนัสอยู่ ก็ทรงสามารถรับไว้โดยทรงเข้าพระทัยของชนทั้งหมดนั้นได้ สมณพราหมณ์ที่เหลือเป็นต้น ไม่สามารถจะรับโสมนัสของเราได้ เหมือนบ่อน้ำและซอกเขา (ไม่สามารถจะรองรับ) แม่น้ำจันทรภาคาได้ เอาล่ะ เราจะกราบทูลปีติโสมนัสของเราแด่พระศาสดาเท่านั้น ดังนี้แล้ว จึงคลายบัลลังก์ สลัดแผ่นหนัง ถือเอาแล้ว ในเวลาเย็น ประดุจดอกไม้ที่หลุดจากขั้วร่วงหล่นลงมา ได้เข้าไปเฝ้าพระศาสดา เมื่อจะกราบทูลโสมนัสของตน จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสอย่างนี้” ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘เอวํปสนฺโน’ ความว่า มีศรัทธาเกิดขึ้นอย่างนี้ คือ ข้าพระองค์เชื่ออย่างนี้ บทว่า ‘ภิยฺโยภิญฺญตโร’ ความว่า เป็นผู้ที่ทรงรู้ยิ่งโดยยิ่งขึ้นไป หรือเป็นผู้มีอภิญญายิ่งขึ้นไป คือ เป็นผู้มีพระญาณสูงส่งขึ้นไป บทว่า ‘สมฺโพธิยา’ ได้แก่ ในสัพพัญญุตญาณ หรือในอรหัตตมรรคญาณ ด้วยว่า พระพุทธคุณทั้งหลายอันบุคคลถือเอาได้โดยไม่มีส่วนเหลือด้วยอรหัตตมรรคญาณนั่นเทียว ด้วยว่า พระอัครสาวกทั้งสองย่อมได้เฉพาะซึ่งสาวกบารมีญาณด้วยอรหัตตมรรคญาณนั่นเทียว พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย (ย่อมได้เฉพาะ) ซึ่งปัจเจกโพธิญาณ พระพุทธเจ้าทั้งหลาย (ย่อมได้เฉพาะ) ซึ่งสัพพัญญุตญาณและพระพุทธคุณทั้งปวง ด้วยว่า คุณทั้งหมดของท่านเหล่านั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยอรหัตตมรรคญาณนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น อรหัตตมรรคญาณจึงชื่อว่าสัมโพธิ ไม่มีผู้ใดยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคด้วยพระญาณนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่มีผู้ใดจะทรงรู้ยิ่งไปกว่าพระผู้มีพระภาค ในเรื่องนี้คือพระสัมโพธิ” ดังนี้ ၁၄၂. ဥဠာရာတိ သေဋ္ဌာ. အယဉှိ ဥဠာရသဒ္ဒေါ ‘‘ဥဠာရာနိ ခါဒနီယာနိ ခါဒန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၆၆) မဓုရေ အာဂစ္ဆတိ. ‘‘ဥဠာရာယ ခလု ဘဝံ, ဝစ္ဆာယနော, သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသာယ ပသံသတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၈၀) သေဋ္ဌေ. ‘‘အပ္ပမာဏော ဥဠာရော ဩဘာသော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၂) ဝိပုလေ. သွာယမိဓ သေဋ္ဌေ အာဂတော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဥဠာရာတိ သေဋ္ဌာ’’တိ. အာသဘီတိ ဥသဘဿ ဝါစာသဒိသီ အစလာ အသမ္ပဝေဓီ. ဧကံသော ဂဟိတောတိ အနုဿဝေန ဝါ အာစရိယပရမ္ပရာယ ဝါ ဣတိကိရာယ ဝါ ပိဋကသမ္ပဒါနေန ဝါ အာကာရပရိဝိတက္ကေန ဝါ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ ဝါ တက္ကဟေတု ဝါ နယဟေတု ဝါ အကထေတွာ ပစ္စက္ခတော ဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဝိယ ဧကံသော ဂဟိတော, သန္နိဋ္ဌာနကထာဝ ကထိတာတိ အတ္ထော. ๑๔๒. บทว่า ‘อุฬารา’ แปลว่า ประเสริฐ ด้วยว่า คำว่า ‘อุฬาร’ นี้ ในคำเป็นต้นว่า “พวกเขาย่อมเคี้ยวกินของควรเคี้ยวอันโอฬาร” มาในอรรถว่า รสอร่อย ในคำเป็นต้นว่า “ท่านวัจฉายนะ ย่อมสรรเสริญพระสมณโคดมด้วยคำสรรเสริญอันโอฬารโดยแท้” มาในอรรถว่า ประเสริฐ ในคำเป็นต้นว่า “โอภาสหาประมาณมิได้ กว้างใหญ่” มาในอรรถว่า ไพศาล คำว่า ‘อุฬาร’ นั้น ในที่นี้ มาในอรรถว่า ประเสริฐ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “บทว่า ‘อุฬารา’ แปลว่า ประเสริฐ” ดังนี้ บทว่า ‘อาสภี’ แปลว่า เป็นวาจาเสมอด้วยวาจาของบุรุษอาชาไนย ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน บทว่า ‘เอกํโส คหิโต’ ความว่า ท่านมิได้กล่าวเพราะได้ฟังตามๆ กันมา หรือเพราะสืบต่อกันมาตามลำดับอาจารย์ หรือเพราะข่าวเล่าลือ หรือเพราะความเจนจบในพระไตรปิฎก หรือเพราะการตรึกตามอาการ หรือเพราะความชอบใจด้วยการพินิจด้วยปัญญา หรือเพราะเหตุสักว่าตรึก หรือเพราะเหตุคือการถือเอาตามนัย แต่เป็นเหมือนคำที่ท่านถือเอาโดยส่วนเดียว คือกล่าวคำที่แน่นอนเด็ดขาดเท่านั้น ราวกับว่าได้แทงตลอดด้วยพระญาณเฉพาะพระองค์ သီဟနာဒေါတိ သေဋ္ဌနာဒေါ, နေဝ ဒန္ဓာယန္တေန န ဂဂ္ဂရာယန္တေန သီဟေန ဝိယ ဥတ္တမနာဒေါ နဒိတောတိ အတ္ထော. ကိံ တေ သာရိပုတ္တာတိ ဣမံ ဒေသနံ ကသ္မာ အာရဘီတိ? အနုယောဂဒါပနတ္ထံ. ဧကစ္စော ဟိ သီဟနာဒံ နဒိတွာ အတ္တနော သီဟနာဒေ အနုယောဂံ ဒါတုံ န သက္ကောတိ, နိဃံသနံ နက္ခမတိ, လေပေ ပတိတမက္ကဋော ဝိယ ဟောတိ. ယထာ ဓမမာနံ အပရိသုဒ္ဓလောဟံ ဈာယိတွာ ဈာမအင်္ဂါရော ဟောတိ, ဧဝံ ဈာမင်္ဂါရော ဝိယ ဟောတိ[Pg.63]. ဧကော သီဟနာဒေ အနုယောဂံ ဒါပိယမာနော ဒါတုံ သက္ကောတိ, နိဃံသနံ ခမတိ, ဓမမာနံ နိဒ္ဒေါသဇာတရူပံ ဝိယ အဓိကတရံ သောဘတိ, တာဒိသော ထေရော. တေန နံ ဘဂဝါ ‘‘အနုယောဂက္ခမော အယ’’န္တိ ဉတွာ သီဟနာဒေ အနုယောဂဒါပနတ္ထံ ဣမမ္ပိ ဒေသနံ အာရဘိ. บทว่า ‘สีหนาโท’ คือ การบันลือที่ประเสริฐ ความว่า เป็นการบันลือเสียงอันอุดม เหมือนพญาราชสีห์ที่ไม่เชื่องช้า ไม่ครั่นคร้าม บันลืออยู่ ถามว่า เพราะเหตุไร (พระผู้มีพระภาค) จึงทรงปรารภพระเทศนานี้ว่า ‘กึ เต สาริปุตฺต’ เป็นต้น? ตอบว่า เพื่อทรงให้มีการสอบสวน ด้วยว่า บุคคลบางคน บันลือสีหนาทแล้ว ไม่สามารถจะให้มีการสอบสวนในสีหนาทของตนได้ ไม่ทนต่อการขัดสี เป็นเหมือนลิงที่ตกลงไปในเปือกตม เหมือนโลหะที่ยังไม่บริสุทธิ์ อันบุคคลเป่าอยู่ ย่อมไหม้กลายเป็นถ่านไฟที่มอดแล้ว ฉันใด ก็เป็นเหมือนถ่านไฟที่มอดแล้ว ฉันนั้น บุคคลบางคน เมื่อถูกสอบสวนในสีหนาท ก็สามารถให้สอบสวนได้ ทนต่อการขัดสีได้ ย่อมงดงามยิ่งขึ้นไป เหมือนทองคำบริสุทธิ์ที่บุคคลเป่าอยู่ พระเถระเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า “สารีบุตรนี้ทนต่อการสอบสวนได้” จึงได้ทรงปรารภแม้พระเทศนานี้ เพื่อทรงให้มีการสอบสวนในสีหนาท တတ္ထ သဗ္ဗေ တေတိ သဗ္ဗေ တေ တယာ. ဧဝံသီလာတိအာဒီသု လောကိယလောကုတ္တရဝသေန သီလာဒီနိ ပုစ္ဆတိ. တေသံ ဝိတ္ထာရကထာ မဟာပဒါနေ ကထိတာဝ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘สพฺเพ เต’ คือ พระพุทธเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด อันเธอ (รู้แล้ว) ในคำเป็นต้นว่า ‘เอวํสีลา’ ท่านย่อมทูลถามถึงศีลเป็นต้น โดยเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เรื่องราวโดยพิสดารของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในมหาปทานสูตรนั่นเทียว ကိံ ပန တေ, သာရိပုတ္တ, ယေ တေ ဘဝိဿန္တီတိ အတီတာ စ တာဝ နိရုဒ္ဓါ, အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂတာ ဒီပသိခါ ဝိယ နိဗ္ဗုတာ, ဧဝံ နိရုဒ္ဓေ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂတေ တွံ ကထံ ဇာနိဿသိ, အနာဂတဗုဒ္ဓါနံ ပန ဂုဏာ ကိန္တိ တယာ အတ္တနော စိတ္တေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတာတိ ပုစ္ဆန္တော ဧဝမာဟ. ကိံ ပန တေ, သာရိပုတ္တ, အဟံ ဧတရဟီတိ အနာဂတာပိ ဗုဒ္ဓါ အဇာတာ အနိဗ္ဗတ္တာ အနုပ္ပန္နာ, တေပိ ကထံ တွံ ဇာနိဿသိ? တေသဉှိ ဇာနနံ အပဒေ အာကာသေ ပဒဒဿနံ ဝိယ ဟောတိ. ဣဒါနိ မယာ သဒ္ဓိံ ဧကဝိဟာရေ ဝသသိ, ဧကတော ဘိက္ခာယ စရသိ, ဓမ္မဒေသနာကာလေ ဒက္ခိဏပဿေ နိသီဒသိ, ကိံ ပန မယှံ ဂုဏာ အတ္တနော စေတသာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတာ တယာတိ အနုယုဉ္ဇန္တော ဧဝမာဟ. บทว่า ‘กึ ปน เต, สาริปุตฺต, เย เต ภวิสฺสนฺติ’ ความว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตก็ดับไปแล้ว ถึงความที่บัญญัติไม่ได้ ดับแล้วเหมือนเปลวประทีป เมื่อพระพุทธเจ้าเหล่านั้นดับไปแล้ว ถึงความที่บัญญัติไม่ได้อย่างนี้ เธอจะรู้ได้อย่างไร ก็คุณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอนาคตเล่า เธอได้กำหนดรู้ด้วยจิตของตนแล้วหรือ เมื่อจะทรงตรัสถาม จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า ‘กึ ปน เต, สาริปุตฺต, อหํ เอตรหิ’ ความว่า แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายในอนาคตก็ยังไม่เกิด ยังไม่บังเกิด ยังไม่เกิดขึ้น แม้พระพุทธเจ้าเหล่านั้น เธอจะรู้ได้อย่างไร ด้วยว่า การรู้พระพุทธเจ้าเหล่านั้น เป็นเหมือนการเห็นรอยเท้าในอากาศที่ไม่มีรอยเท้า บัดนี้ เธอย่อมอยู่กับเราในวิหารเดียวกัน เที่ยวบิณฑบาตด้วยกัน ในเวลาแสดงธรรม เธอย่อมนั่งอยู่เบื้องขวา ก็คุณทั้งหลายของเรา เธอได้กำหนดรู้ด้วยจิตของตนแล้วหรือ เมื่อจะทรงสอบสวน จึงตรัสอย่างนี้ ထေရော ပန ပုစ္ဆိတေ ပုစ္ဆိတေ ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’တိ ပဋိက္ခိပတိ. ထေရဿ စ ဝိဒိတမ္ပိ အတ္ထိ အဝိဒိတမ္ပိ အတ္ထိ, ကိံ သော အတ္တနော ဝိဒိတဋ္ဌာနေ ပဋိက္ခေပံ ကရောတိ, အဝိဒိတဋ္ဌာနေတိ? ဝိဒိတဋ္ဌာနေ န ကရောတိ, အဝိဒိတဋ္ဌာနေယေဝ ကရောတီတိ. ထေရော ကိရ အနုယောဂေ အာရဒ္ဓေယေဝ အညာသိ. န အယံ အနုယောဂေါ သာဝကပါရမီဉာဏေ, သဗ္ဗညုတညာဏေ အယံ အနုယောဂေါတိ အတ္တနော သာဝကပါရမီဉာဏေ ပဋိက္ခေပံ အကတွာ အဝိဒိတဋ္ဌာနေ သဗ္ဗညုတညာဏေ ပဋိက္ခေပံ ကရောတိ. တေန ဣဒမ္ပိ ဒီပေတိ ‘‘ဘဂဝါ မယှံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဗုဒ္ဓါနံ သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိကာရဏဇာနနသမတ္ထံ သဗ္ဗညုတညာဏံ နတ္ထီ’’တိ. ก็พระเถระ เมื่อถูกถามบ่อยๆ ย่อมปฏิเสธว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นหามิได้” ก็แล สิ่งที่พระเถระรู้แล้วก็มี สิ่งที่ยังไม่รู้ก็มี คำถามมีว่า พระเถระนั้นปฏิเสธในส่วนที่ตนรู้ หรือปฏิเสธในส่วนที่ตนยังไม่รู้? คำตอบมีว่า ท่านไม่ปฏิเสธในส่วนที่รู้ แต่ปฏิเสธในส่วนที่ยังไม่รู้เท่านั้น ได้ยินว่า พระเถระทราบได้ตั้งแต่เมื่อการซักถามเพิ่งเริ่มต้นว่า “การซักถามนี้มิได้เป็นไปในขอบเขตสาวกบารมีญาณ แต่การซักถามนี้เป็นไปในขอบเขตสัพพัญญุตญาณ” ดังนี้แล้ว จึงไม่ปฏิเสธในขอบเขตสาวกบารมีญาณของตน แต่ปฏิเสธในขอบเขตสัพพัญญุตญาณซึ่งเป็นส่วนที่ยังไม่รู้ ด้วยคำปฏิเสธนั้น ท่านย่อมแสดงให้ปรากฏแม้ข้อนี้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค สัพพัญญุตญาณที่สามารถจะรู้เหตุคือศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่มีแก่ข้าพระองค์” ဧတ္ထာတိ ဧတေသု အတီတာဒိဘေဒေသု ဗုဒ္ဓေသု. အထ ကိဉ္စရဟီတိ အထ ကသ္မာ ဧဝံ ဉာဏေ အသတိ တယာ ဧဝံ ကထိတန္တိ ဝဒတိ. บทว่า เอตฺถ ได้แก่ ในพระพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่านี้ผู้มีประเภทเป็นอดีตเป็นต้น บทว่า อถ กิญฺจริหิ ความว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไรเมื่อญาณ (เช่นนั้น) ไม่มี ท่านจึงกล่าวอย่างนี้ ၁၄၃. ဓမ္မနွယောတိ ဓမ္မဿ ပစ္စက္ခတော ဉာဏဿ အနုယောဂံ အနုဂန္တွာ ဥပ္ပန္နံ အနုမာနဉာဏံ နယဂ္ဂါဟော ဝိဒိတော. သာဝကပါရမီဉာဏေ ဌတွာဝ ဣမိနာဝ [Pg.64] အာကာရေန ဇာနာမိ ဘဂဝါတိ ဝဒတိ. ထေရဿ ဟိ နယဂ္ဂါဟော အပ္ပမာဏော အပရိယန္တော. ယထာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပမာဏံ ဝါ ပရိယန္တော ဝါ နတ္ထိ, ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိနော နယဂ္ဂါဟဿ. တေန သော ‘‘ဣမိနာ ဧဝံဝိဓော, ဣမိနာ အနုတ္တရော သတ္ထာ’’တိ ဇာနာတိ. ထေရဿ ဟိ နယဂ္ဂါဟော သဗ္ဗညုတညာဏဂတိကော ဧဝ. ဣဒါနိ တံ နယဂ္ဂါဟံ ပါကဋံ ကာတုံ ဥပမာယ ဒဿေန္တော သေယျထာပိ, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ မဇ္ဈိမပဒေသေ နဂရဿ ဥဒ္ဓါပပါကာရာဒီနိ ထိရာနိ ဝါ ဟောန္တု, ဒုဗ္ဗလာနိ ဝါ, သဗ္ဗသော ဝါ ပန မာ ဟောန္တု, စောရာသင်္ကာ န ဟောတိ, တသ္မာ တံ အဂ္ဂဟေတွာ ပစ္စန္တိမနဂရန္တိ အာဟ. ဒဠှုဒ္ဓါပန္တိ ထိရပါကာရပါဒံ. ဒဠှပါကာရတောရဏန္တိ ထိရပါကာရဉ္စေဝ ထိရပိဋ္ဌသံဃာဋဉ္စ. ဧကဒွါရန္တိ ကသ္မာ အာဟ? ဗဟုဒွါရေ ဟိ နဂရေ ဗဟူဟိ ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ. ဧကဒွါရေ ဧကောဝ ဝဋ္ဋတိ. ထေရဿ စ ပညာယ သဒိသော အညော နတ္ထိ. တသ္မာ အတ္တနော ပဏ္ဍိတဘာဝဿ ဩပမ္မတ္ထံ ဧကံယေဝ ဒေါဝါရိကံ ဒဿေတုံ ဧကဒွါရ’’န္တိ အာဟ. ပဏ္ဍိတောတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. ဗျတ္တောတိ ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော ဝိသဒဉာဏော. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာသင်္ခါတာယ မေဓာယ သမန္နာဂတော. အနုပရိယာယပထန္တိ အနုပရိယာယနာမကံ ပါကာရမဂ္ဂံ. ပါကာရသန္ဓိန္တိ ဒွိန္နံ ဣဋ္ဌကာနံ အပဂတဋ္ဌာနံ. ပါကာရဝိဝရန္တိ ပါကာရဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ. ๑๔๓. บทว่า ธมฺมนฺวโยติ ความว่า อนุมานญาณ คือการหยั่งรู้ตามนัย ที่เกิดขึ้นโดยไล่ตามการสอบสวนแห่งญาณที่ประจักษ์ซึ่งธรรม เป็นที่ทราบกัน ท่านกล่าวว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ตั้งอยู่ในสาวกบารมีญาณเท่านั้น ย่อมรู้ได้โดยอาการอย่างนี้” จริงอยู่ การหยั่งรู้ตามนัยของพระเถระ ไม่มีประมาณ ไม่มีที่สุด เปรียบเหมือนสัพพัญญุตญาณไม่มีประมาณหรือที่สุด ฉันใด การหยั่งรู้ตามนัยของพระธรรมเสนาบดีก็ฉันนั้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงรู้ว่า “ด้วยเหตุนี้ สัตว์จึงเป็นเช่นนี้ ด้วยเหตุนี้ พระศาสดาจึงเป็นผู้ยอดเยี่ยม” จริงอยู่ การหยั่งรู้ตามนัยของพระเถระเป็นไปในทำนองเดียวกับสัพพัญญุตญาณทีเดียว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงการหยั่งรู้ตามนัยนั้นให้ปรากฏด้วยอุปมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ ภนฺเต ในข้อนั้น เพราะเหตุที่ในมัชฌิมประเทศ กำแพงและเชิงเทินเป็นต้นของเมือง จะมั่นคงหรืออ่อนแอ หรือจะไม่มีเลยโดยประการทั้งปวงก็ได้ ความหวาดระแวงในโจรย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น พระสารีบุตรไม่ยกเอานครนั้นมา แต่กล่าวว่า ปจฺจนฺติมนครํ (เมืองชายแดน) บทว่า ทฬฺหุทฺธาปํ ได้แก่ มีเชิงเทินมั่นคง บทว่า ทฬฺหปาการโตรณํ ได้แก่ มีทั้งกำแพงมั่นคงและซุ้มประตูมั่นคง ถามว่า เหตุไรจึงกล่าวว่า เอกทฺวารํ (มีประตูเดียว)? ตอบว่า เพราะในเมืองที่มีหลายประตู ก็ต้องมีนายประตูผู้ฉลาดหลายคน ในเมืองที่มีประตูเดียว มีคนเดียวก็พอ ก็แล ไม่มีผู้อื่นเสมอเหมือนพระเถระโดยปัญญา เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงอุปมาแห่งความเป็นผู้ฉลาดของตน เพื่อจะแสดงนายประตูเพียงคนเดียว จึงกล่าวว่า “เอกทฺวารํ” บทว่า ปณฺฑิโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต บทว่า พฺยตฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความเฉียบแหลม มีญาณแจ่มใส บทว่า เมธาวี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยเมธา คือปัญญาที่เกิดขึ้นในขณะนั้นๆ บทว่า อนุปริยายปถํ ได้แก่ ทางเดินเลียบกำแพง ชื่อว่า อนุปริยายะ บทว่า ปาการสนฺธึ ได้แก่ ที่ที่อิฐสองก้อนแยกจากกัน บทว่า ปาการวิวรํ ได้แก่ ที่ที่กำแพงขาด စေတသော ဥပက္ကိလေသေတိ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ စိတ္တံ ဥပက္ကိလေသေန္တိ ကိလိဋ္ဌံ ကရောန္တိ ဥပတာပေန္တိ ဝိဗာဓေန္တိ, တသ္မာ ‘‘စေတသော ဥပက္ကိလေသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏေတိ နီဝရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အနုပ္ပန္နာယ ပညာယ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, ဥပ္ပန္နာယ ပညာယ ဝဍ္ဎိတုံ န ဒေန္တိ, တသ္မာ ‘‘ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သုပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တာတိ စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သုဋ္ဌု ဌပိတစိတ္တာ ဟုတွာ. သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာဘူတန္တိ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာသဘာဝေန ဘာဝေတွာ. အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိန္တိ အရဟတ္တံ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဝါ ပဋိဝိဇ္ဈိံသူတိ ဒဿေတိ. บทว่า เจตโส อุปกฺกิเลสา ความว่า นิวรณ์ ๕ ประการ ย่อมทำจิตให้เศร้าหมอง คือทำให้สกปรก ทำให้เร่าร้อน เบียดเบียน เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “อุปกิเลสของจิต” บทว่า ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา ความว่า นิวรณ์ทั้งหลายเมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่ยอมให้ปัญญาที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมไม่ยอมให้ปัญญาที่เกิดขึ้นแล้วเจริญขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “ธรรมเครื่องทำปัญญาให้อ่อนกำลัง” บทว่า สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตา ความว่า มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ บทว่า สตฺต โพชฺฌงฺเค ยถาภูตํ ความว่า เจริญโพชฌงค์ ๗ ประการตามความเป็นจริง บทว่า อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ ความว่า แสดงให้เห็นว่า ท่านเหล่านั้นได้ตรัสรู้พระอรหัตหรือสัพพัญญุตญาณแล้ว အပိစေတ္ထ သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝိပဿနာ. သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ မဂ္ဂေါ. အနုတ္တရာသမ္မာသမ္ဗောဓိ အရဟတ္တံ. သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝါ မဂ္ဂါတိ ဝါ ဗောဇ္ဈင်္ဂမိဿကာ. သမ္မာသမ္ဗောဓိ အရဟတ္တမေဝ. ဒီဃဘာဏကမဟာသီဝတ္ထေရော ပနာဟ ‘‘သတိပဋ္ဌာနေ [Pg.65] ဝိပဿနာတိ ဂဟေတွာ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ မဂ္ဂေါ စ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စာတိ ဂဟိတေ သုန္ဒရော ပဉှော ဘဝေယျ, န ပနေဝံ ဂဟိတ’’န္တိ. ဣတိ ထေရော သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ နီဝရဏပ္ပဟာနေ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ သမ္ဗောဓိယဉ္စ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏရဇတာနံ ဝိယ နာနတ္တာဘာဝံ ဒဿေတိ. อีกนัยหนึ่ง ในที่นี้ สติปัฏฐาน ได้แก่ วิปัสสนา โพชฌงค์ ได้แก่ มรรค สัมมาสัมโพธิอันยอดเยี่ยม ได้แก่ พระอรหัต หรือจะกล่าวว่า สติปัฏฐาน หรือ มรรค ได้แก่ ธรรมที่ระคนกับโพชฌงค์ สัมมาสัมโพธิ ได้แก่ พระอรหัตเท่านั้น แต่พระทีฆภาณกมหาสีวเถระกล่าวว่า “หากถือเอาว่า สติปัฏฐานคือวิปัสสนา และโพชฌงค์คือมรรคและสัพพัญญุตญาณ ปัญหาก็จะดีงาม แต่โบราณาจารย์มิได้ถือเอาอย่างนั้น” ด้วยเหตุนี้ พระเถระจึงแสดงให้เห็นถึงความไม่มีข้อแตกต่างกันในระหว่างพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นสัพพัญญูทั้งหลาย ในการละนิวรณ์ ในการเจริญสติปัฏฐาน และในสัมโพธิ เหมือนความไม่แตกต่างกันของทองและเงินที่แตกหักแล้ว ဣဓ ဌတွာ ဥပမာ သံသန္ဒေတဗ္ဗာ – အာယသ္မာ ဟိ သာရိပုတ္တော ပစ္စန္တနဂရံ ဒဿေသိ, ပါကာရံ ဒဿေသိ, ပရိယာယပထံ ဒဿေသိ, ဒွါရံ ဒဿေသိ, ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကံ ဒဿေသိ, နဂရံ ပဝေသနကနိက္ခမနကေ ဩဠာရိကေ ပါဏေ ဒဿေသိ, ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကဿ တေသံ ပါဏာနံ ပါကဋဘာဝဉ္စ ဒဿေသိ. တတ္ထ ကိံ ကေန သဒိသန္တိ စေ. နဂရံ ဝိယ ဟိ နိဗ္ဗာနံ, ပါကာရော ဝိယ သီလံ, ပရိယာယပထော ဝိယ ဟိရီ, ဒွါရံ ဝိယ အရိယမဂ္ဂေါ, ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကော ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိ, နဂရပ္ပဝိသနကနိက္ခမနကဩဠာရိကပါဏာ ဝိယ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ ဗုဒ္ဓါ, ဒေါဝါရိကဿ တေသံ ပါဏာနံ ပါကဋဘာဝေါ ဝိယ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နဗုဒ္ဓါနံ သီလသမထာဒီဟိ ပါကဋဘာဝေါ. ဧတ္တာဝတာ ထေရေန ဘဂဝါ ဧဝမဟံ သာဝကပါရမီဉာဏေ ဌတွာ ဓမ္မနွယေန နယဂ္ဂါဟေန ဇာနာမီတိ အတ္တနော သီဟနာဒဿ အနုယောဂေါ ဒိန္နော ဟောတိ. พึงยืนอยู่ในที่นี้แล้วเทียบเคียงอุปมา จริงอยู่ ท่านพระสารีบุตรได้แสดงเมืองชายแดน ได้แสดงกำแพง ได้แสดงทางเดินเลียบกำแพง ได้แสดงประตู ได้แสดงนายประตูผู้ฉลาด ได้แสดงสัตว์หยาบๆ ที่เข้าออกเมือง และได้แสดงความปรากฏของสัตว์เหล่านั้นแก่นายประตูผู้ฉลาด หากถามว่า ในอุปมานั้น อะไรเหมือนกับอะไร? ตอบว่า จริงอยู่ พระนิพพานเปรียบเหมือนเมือง ศีลเปรียบเหมือนกำแพง หิริเปรียบเหมือนทางเดินเลียบกำแพง อริยมรรคเปรียบเหมือนประตู พระธรรมเสนาบดีเปรียบเหมือนนายประตูผู้ฉลาด พระพุทธเจ้าในอดีต อนาคต และปัจจุบัน เปรียบเหมือนสัตว์หยาบๆ ที่เข้าออกเมือง ความปรากฏของพระพุทธเจ้าในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ด้วยศีลและสมถะเป็นต้น แก่ท่านพระสารีบุตร เปรียบเหมือนความปรากฏของสัตว์เหล่านั้นแก่นายประตู ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ เป็นอันว่าพระเถระได้ถวายเหตุผลแห่งสีหนาทของตนว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ตั้งอยู่ในสาวกบารมีญาณ ย่อมรู้ได้ด้วยธัมมันวยะ คือการหยั่งรู้ตามนัยอย่างนี้” ၁၄၄. ဣဓာဟံ, ဘန္တေ, ယေန ဘဂဝါတိ ဣမံ ဒေသနံ ကသ္မာ အာရဘိ? သာဝကပါရမီဉာဏဿ နိပ္ဖတ္တိဒဿနတ္ထံ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော, ဘဂဝါ အဟံ သာဝကပါရမီဉာဏံ ပဋိလဘန္တော ပဉ္စနဝုတိပါသဏ္ဍေ န အညံ ဧကမ္ပိ သမဏံ ဝါ ဗြာဟ္မဏံ ဝါ ဥပသင်္ကမိတွာ သာဝကပါရမီဉာဏမ္ပိ ပဋိလဘိံ, တုမှေယေဝ ဥပသင်္ကမိတွာ တုမှေ ပယိရုပါသန္တော ပဋိလဘိန္တိ. တတ္ထ ဣဓာတိ နိပါတမတ္တံ. ဥပသင်္ကမိံ ဓမ္မသဝနာယာတိ တုမှေ ဥပသင်္ကမန္တော ပနာဟံ န စီဝရာဒိဟေတု ဥပသင်္ကမန္တော, ဓမ္မသဝနတ္ထာယ ဥပသင်္ကမန္တော. ဧဝံ ဥပသင်္ကမိတွာ သာဝကပါရမီဉာဏံ ပဋိလဘိံ. ကဒါ ပန ထေရော ဓမ္မသဝနတ္ထာယ ဥပသင်္ကမန္တောတိ. သူကရခတလေဏေ ဘာဂိနေယျဒီဃနခပရိဗ္ဗာဇကဿ ဝေဒနာပရိဂ္ဂဟသုတ္တန္တကထနဒိဝသေ (မ. နိ. ၂.၂၀၅) ဥပသင်္ကမန္တော, တဒါယေဝ သာဝကပါရမီဉာဏံ ပဋိလဘီတိ. တံဒိဝသဉှိ ထေရော တာလဝဏ္ဋံ ဂဟေတွာ ဘဂဝန္တံ ဗီဇမာနော ဌိတော တံ ဒေသနံ သုတွာ တတ္ထေဝ သာဝကပါရမီဉာဏံ [Pg.66] ဟတ္ထဂတံ အကာသိ. ဥတ္တရုတ္တရံ ပဏီတပဏီတန္တိ ဥတ္တရုတ္တရဉ္စေဝ ပဏီတပဏီတဉ္စ ကတွာ ဒေသေသိ. ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂန္တိ ကဏှဉ္စေဝ သုက္ကဉ္စ. တဉ္စ ခေါ သပ္ပဋိဘာဂံ သဝိပက္ခံ ကတွာ. ကဏှံ ပဋိဗာဟိတွာ သုက္ကံ, သုက္ကံ ပဋိဗာဟိတွာ ကဏှန္တိ ဧဝံ သပ္ပဋိဘာဂံ ကတွာ ကဏှသုက္ကံ ဒေသေသိ, ကဏှံ ဒေသေန္တောပိ စ သဥဿာဟံ သဝိပါကံ ဒေသေသိ, သုက္ကံ ဒေသေန္တောပိ သဥဿာဟံ သဝိပါကံ ဒေသေသိ. ๑๔๔. พระเถระปรารภเทศนานี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์ในศาสนานี้...พระผู้มีพระภาค..." เพราะเหตุไร? เพื่อแสดงความสำเร็จแห่งสาวกบารมีญาณ. อธิบายในบทนี้มีดังนี้ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์เมื่อจะได้สาวกบารมีญาณ ไม่ได้เข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์อื่นแม้รูปหนึ่งในบรรดาลัทธินอกพระพุทธศาสนา ๙๕ ลัทธิ แล้วได้สาวกบารมีญาณเลย แต่ข้าพระองค์เข้าไปเฝ้าพระองค์เท่านั้น เข้าไปบำรุงพระองค์เท่านั้น จึงได้แล้ว" ในบทนั้น บทว่า อิท เป็นเพียงนิบาต. บทว่า "ข้าพระองค์เข้าไปเฝ้าเพื่อฟังธรรม" ความว่า ก็ข้าพระองค์เมื่อเข้าไปเฝ้าพระองค์ มิได้เข้าไปเฝ้าเพราะเหตุมีจีวรเป็นต้น แต่เข้าไปเฝ้าเพื่อต้องการฟังธรรม. ครั้นเข้าไปเฝ้าอย่างนี้แล้ว จึงได้สาวกบารมีญาณ. ถามว่า ก็พระเถระเข้าไปเฝ้าเพื่อฟังธรรมเมื่อไร? ตอบว่า ท่านเข้าไปเฝ้าในวันที่ทรงแสดงเวทนาปริคคหสูตรแก่ทีฆนขปริพาชกผู้เป็นหลาน ที่ถ้ำสูกรขาตา ในกาลนั้นนั่นเอง ท่านก็ได้สาวกบารมีญาณ. จริงอยู่ ในวันนั้น พระเถระถือพัดใบตาล ยืนถวายงานพัดแด่พระผู้มีพระภาค ได้ฟังพระธรรมเทศนานั้นแล้ว ได้ทำสาวกบารมีญาณให้มาสู่มือในที่นั้นนั่นเอง. บทว่า อุตฺตรุตฺตรํ ปณีตปณีตํ ความว่า ทรงกระทำให้ยิ่งๆ ขึ้นไป และประณีตๆ ขึ้นไป แล้วทรงแสดง. บทว่า กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคํ ความว่า ทั้งฝ่ายดำและฝ่ายขาว. และทรงกระทำธรรมนั้นให้มีส่วนเปรียบกัน มีฝ่ายตรงข้ามกัน. ทรงห้ามธรรมฝ่ายดำแล้วแสดงธรรมฝ่ายขาว ทรงห้ามธรรมฝ่ายขาวแล้วแสดงธรรมฝ่ายดำ ทรงกระทำให้มีส่วนเปรียบกันอย่างนี้แล้ว จึงทรงแสดงธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาว และแม้เมื่อทรงแสดงธรรมฝ่ายดำ ก็ทรงแสดงพร้อมทั้งความเพียร พร้อมทั้งวิบาก แม้เมื่อทรงแสดงธรรมฝ่ายขาว ก็ทรงแสดงพร้อมทั้งความเพียร พร้อมทั้งวิบาก. တသ္မိံ ဓမ္မေ အဘိညာ ဣဓေကစ္စံ ဓမ္မံ ဓမ္မေသု နိဋ္ဌမဂမန္တိ တသ္မိံ ဒေသိတေ ဓမ္မေ ဧကစ္စံ ဓမ္မံ နာမ သာဝကပါရမီဉာဏံ သဉ္ဇာနိတွာ ဓမ္မေသု နိဋ္ဌမဂမံ. ကတမေသု ဓမ္မေသူတိ? စတုသစ္စဓမ္မေသု. ဧတ္ထာယံ ထေရသလ္လာပေါ, ကာဠဝလ္လဝါသီ သုမတ္ထေရော တာဝ ဝဒတိ ‘‘စတုသစ္စဓမ္မေသု ဣဒါနိ နိဋ္ဌဂမနကာရဏံ နတ္ထိ. အဿဇိမဟာသာဝကဿ ဟိ ဒိဋ္ဌဒိဝသေယေဝ သော ပဌမမဂ္ဂေန စတုသစ္စဓမ္မေသု နိဋ္ဌံ ဂတော, အပရဘာဂေ သူကရခတလေဏဒွါရေ ဥပရိ တီဟိ မဂ္ဂေဟိ စတုသစ္စဓမ္မေသု နိဋ္ဌံ ဂတော, ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ‘ဓမ္မေသူ’တိ ဗုဒ္ဓဂုဏေသု နိဋ္ဌံ ဂတော’’တိ. လောကန္တရဝါသီ စူဠသီဝတ္ထေရော ပန ‘‘သဗ္ဗံ တထေဝ ဝတွာ ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ‘ဓမ္မေသူ’တိ အရဟတ္တေ နိဋ္ဌံ ဂတော’’တိ အာဟ. ဒီဃဘာဏကတိပိဋကမဟာသီဝတ္ထေရော ပန ‘‘တထေဝ ပုရိမဝါဒံ ဝတွာ ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ‘ဓမ္မေသူ’တိ သာဝကပါရမီဉာဏေ နိဋ္ဌံ ဂတော’’တိ ဝတွာ ‘‘ဗုဒ္ဓဂုဏာ ပန နယတော အာဂတာ’’တိ အာဟ. บทว่า "ข้าพระองค์รู้ยิ่งในธรรมนั้นแล้ว ได้รู้ธรรมอย่างหนึ่งในธรรมทั้งหลายนี้ ถึงที่สุดในธรรมทั้งหลาย" ความว่า เมื่อธรรมนั้นอันพระองค์ทรงแสดงแล้ว ข้าพระองค์รู้แจ้งธรรมอย่างหนึ่ง คือ สาวกบารมีญาณแล้ว จึงถึงที่สุดในธรรมทั้งหลาย. ถามว่า ถึงที่สุดในธรรมเหล่าไหน? ตอบว่า ในสัจธรรม ๔. ในเรื่องนี้ มีคำสนทนาของพระเถระทั้งหลายดังนี้: พระสุมัตเถระ ผู้อยู่ในวัดกาฬวัลละ กล่าวไว้ก่อนว่า "ในบัดนี้ ไม่มีเหตุที่จะถึงที่สุดในสัจธรรม ๔ เพราะว่า ท่าน (พระสารีบุตร) ได้ถึงที่สุดในสัจธรรม ๔ ด้วยมรรคที่ ๑ ในวันที่ได้เห็นพระอัสสชิมหาเถระนั่นเอง ในกาลต่อมา ที่ประตูถ้ำสูกรขาตา ท่านได้ถึงที่สุดในสัจธรรม ๔ ด้วยมรรค ๓ เบื้องสูง แต่ในที่นี้ บทว่า 'ธมฺเมสุ' หมายถึง ท่านถึงที่สุดในพุทธคุณทั้งหลาย" ส่วนพระจูฬสีวเถระ ผู้อยู่ในวัดโลกันตระ กล่าวทุกอย่างเหมือนกันแล้วกล่าวว่า "แต่ในที่นี้ บทว่า 'ธมฺเมสุ' หมายถึง ท่านถึงที่สุดในอรหัตตผล" ส่วนพระมหาศิวเถระ ผู้เป็นทีฆภาณกะและทรงพระไตรปิฎก กล่าววาทะก่อนเหมือนกันแล้วกล่าวว่า "แต่ในที่นี้ บทว่า 'ธมฺเมสุ' หมายถึง ท่านถึงที่สุดในสาวกบารมีญาณ" แล้วกล่าวว่า "ส่วนพุทธคุณทั้งหลาย ย่อมมาโดยนัย" သတ္ထရိ ပသီဒိန္တိ ဧဝံ သာဝကပါရမီဉာဏဓမ္မေသု နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ဘိယျောသောမတ္တာယ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝတ သော ဘဂဝါ’’တိ သတ္ထရိ ပသီဒိံ. သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မောတိ သုဋ္ဌု အက္ခာတော သုကထိတော နိယျာနိကော မဂ္ဂေါ ဖလတ္ထာယ နိယျာတိ ရာဂဒေါသမောဟနိမ္မဒနသမတ္ထော. บทว่า "ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระศาสดา" ความว่า ครั้นถึงที่สุดในธรรมคือสาวกบารมีญาณอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ก็เลื่อมใสในพระศาสดาโดยประมาณยิ่งขึ้นไปว่า "โอ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าโดยแท้" บทว่า "พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว" ความว่า เป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว กล่าวไว้ดีแล้ว เป็นมรรคที่นำออกจากทุกข์ ย่อมนำไปเพื่อผล สามารถย่ำยีราคะ โทสะ และโมหะได้. သုပ္ပဋိပန္နော သံဃောတိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သာဝကသံဃောပိ ဝင်္ကာဒိဒေါသဝိရဟိတံ သမ္မာပဋိပဒံ ပဋိပန္နတ္တာ သုပ္ပဋိပန္နောတိ ပသန္နောမှိ ဘဂဝတီတိ ဒဿေတိ. บทว่า "พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดี" ความว่า แม้พระสงฆ์สาวกของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค ก็ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เพราะดำเนินอยู่ในสัมมาปฏิบัติอันปราศจากโทษมีความคดเป็นต้น ดังนี้ ท่านแสดงว่า "ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค" ကုသလဓမ္မဒေသနာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยเทศนาเรื่องกุศลธรรม ၁၄၅. ဣဒါနိ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ သမာပဇ္ဇိတေ သောဠသ အပရာပရိယဓမ္မေ ဒဿေတုံ အပရံ ပန ဘန္တေ ဧတဒါနုတ္တရိယန္တိ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ [Pg.67] အနုတ္တရိယန္တိ အနုတ္တရဘာဝေါ. ယထာ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ယထာ ယေနာကာရေန ယာယ ဒေသနာယ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, သာ တုမှာကံ ဒေသနာ အနုတ္တရာတိ ဝဒတိ. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ တာယ ဒေသနာယ ဒေသိတေသု ကုသလေသု ဓမ္မေသုပိ ဘဂဝါဝ အနုတ္တရောတိ ဒီပေတိ. ယာ ဝါ သာ ဒေသနာ, တဿာ ဘူမိံ ဒဿေန္တောပိ ‘‘ကုသလေသု ဓမ္မေသူ’’တိ အာဟ. တတြိမေ ကုသလာ ဓမ္မာတိ တတြ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ဝုတ္တပဒေ ဣမေ ကုသလာ ဓမ္မာ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ အာရောဂျဋ္ဌေန, အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန, ကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန, နိဒ္ဒရထဋ္ဌေန, သုခဝိပါကဋ္ဌေနာတိ ပဉ္စဓာ ကုသလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေသု ဇာတကပရိယာယံ ပတွာ အာရောဂျဋ္ဌေန ကုသလံ ဝဋ္ဋတိ. သုတ္တန္တပရိယာယံ ပတွာ အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန. အဘိဓမ္မပရိယာယံ ပတွာ ကောသလ္လသမ္ဘူတနိဒ္ဒရထသုခဝိပါကဋ္ဌေန. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ဗာဟိတိကသုတ္တန္တပရိယာယေန (မ. နိ. ၂.၃၅၈) အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန ကုသလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ๑๔๕. บัดนี้ (พระเถระ) นั่งในที่พักกลางวันแล้ว เพื่อจะแสดงธรรม ๑๖ ประการที่เกิดสืบๆ กันไปที่ท่านได้บรรลุแล้ว จึงปรารภเทศนาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้ออื่นยังมีอีก นี้เป็นธรรมอันยอดเยี่ยม..." ในบทนั้น บทว่า อนุตฺตริยํ คือ ความเป็นธรรมอันยอดเยี่ยม. บทว่า "พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอย่างใด" ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยอาการใด โดยเทศนาใด เทศนาของพระองค์นั้นยอดเยี่ยม ดังนี้. บทว่า "ในกุศลธรรมทั้งหลาย" ความว่า ท่านชี้แจงว่า แม้ในกุศลธรรมทั้งหลายที่ทรงแสดงด้วยเทศนานั้น พระผู้มีพระภาคเท่านั้นทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยม. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อจะแสดงภูมิของเทศนานั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในกุศลธรรมทั้งหลาย" บทว่า "เหล่านี้คือกุศลธรรมในข้อนั้น" ความว่า ในบทที่กล่าวว่า "ในกุศลธรรมทั้งหลาย" นั้น พึงทราบว่า เหล่านี้ชื่อว่ากุศลธรรม. ในบรรดากุศลธรรมเหล่านั้น พึงทราบคำว่า กุศล โดย ๕ นัย คือ โดยความหมายว่าไม่มีโรค, โดยความหมายว่าไม่มีโทษ, โดยความหมายว่าเกิดแต่ความฉลาด, โดยความหมายว่าไม่มีความเดือดร้อน, และโดยความหมายว่ามีสุขเป็นวิบาก. ใน ๕ นัยนั้น เมื่อว่าโดยปริยายแห่งชาดก คำว่า กุศล ย่อมควรโดยความหมายว่าไม่มีโรค. เมื่อว่าโดยปริยายแห่งสุตตันตะ ย่อมควรโดยความหมายว่าไม่มีโทษ. เมื่อว่าโดยปริยายแห่งอภิธรรม ย่อมควรโดยความหมายว่าเกิดแต่ความฉลาด ไม่มีเดือดร้อน และมีสุขเป็นวิบาก. แต่ในที่นี้ พึงเห็นคำว่า กุศล โดยความหมายว่าไม่มีโทษ ตามนัยแห่งพาหิติกสูตร. စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာတိ စုဒ္ဒသဝိဓေန ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ, နဝဝိဓေန ဝေဒနာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ, သောဠသဝိဓေန စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ, ပဉ္စဝိဓေန ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနန္တိ ဧဝံ နာနာနယေဟိ ဝိဘဇိတွာ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဒေသိတာ. ဖလသတိပဋ္ဌာနံ ပန ဣဓ အနဓိပ္ပေတံ. စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာတိ ပဂ္ဂဟဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာ, ကိစ္စဝသေန နာနာကိစ္စာ. ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပာဒါယာ’’တိအာဒိနာ နယေန သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာဝ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ ဒေသိတာ. စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါတိ ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန ဧကသင်္ဂဟာ, ဆန္ဒာဒိဝသေန နာနာသဘာဝါ. ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒသမာဓိပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာဝ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဒေသိတာ. สติปัฏฐาน ๔ คือ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกกายานุปัสสนาสติปัฏฐานโดยนัย ๑๔ อย่าง เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐานโดยนัย ๙ อย่าง จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐานโดยนัย ๑๖ อย่าง และธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐานโดยนัย ๕ อย่าง โดยนัยต่างๆ อย่างนี้แล้ว จึงทรงแสดงสติปัฏฐาน ๔ อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรค ส่วนผลสติปัฏฐาน ในที่นี้ไม่ทรงประสงค์ สัมมัปปธาน ๔ มีลักษณะอย่างเดียวกันโดยอรรถว่าประคองไว้ แต่มีกิจต่างๆ กันโดยอำนาจแห่งกิจ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสัมมัปปธาน ๔ อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกันนั่นเทียว ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรค โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุในธรรมวินัยนี้...เพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมอันเป็นบาปที่ยังไม่เกิด" อิทธิบาท ๔ สงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่าสำเร็จ แต่มีสภาวะต่างๆ กันโดยอำนาจแห่งฉันทะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอิทธิบาท ๔ อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกันนั่นเทียว ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรค โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร" ပဉ္စိန္ဒြိယာနီတိ အာဓိပတေယျဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာနိ, အဓိမောက္ခာဒိသဘာဝဝသေန နာနာသဘာဝါနိ. သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေနေဝ စ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာနိ သဒ္ဓါဒီနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဒေသိတာနိ. ပဉ္စ ဗလာနီတိ ဥပတ္ထမ္ဘနဋ္ဌေန အကမ္ပိယဋ္ဌေန ဝါ ဧကသင်္ဂဟာနိ, သလက္ခဏေန နာနာသဘာဝါနိ[Pg.68]. သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေနေဝ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာနိ သဒ္ဓါဒီနိ ပဉ္စ ဗလာနိ ဒေသိတာနိ. သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ နိယျာနဋ္ဌေန ဧကသင်္ဂဟာ, ဥပဋ္ဌာနာဒိနာ သလက္ခဏေန နာနာသဘာဝါ. သမထဝိပဿနာ မဂ္ဂဝသေနေဝ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဒေသိတာ. อินทรีย์ ๕ มีลักษณะอย่างเดียวกันโดยอรรถว่าเป็นใหญ่ แต่มีสภาวะต่างๆ กันโดยอำนาจแห่งสภาวะคือความน้อมใจเชื่อเป็นต้น และพระผู้มีพระภาคทรงแสดงอินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นต้น อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรคนั่นเทียว พละ ๕ สงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่าค้ำจุน หรือโดยอรรถว่าไม่หวั่นไหว แต่มีสภาวะต่างๆ กันโดยลักษณะของตน พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพละ ๕ มีศรัทธาเป็นต้น อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรคนั่นเทียว โพชฌงค์ ๗ สงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่าเป็นเครื่องนำออก แต่มีสภาวะต่างๆ กันโดยลักษณะของตนมีการเข้าไปตั้งมั่นเป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโพชฌงค์ ๗ อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรคนั่นเทียว အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါတိ ဟေတုဋ္ဌေန ဧကသင်္ဂဟော, ဒဿနာဒိနာ သလက္ခဏေန နာနာသဘာဝေါ. သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေနေဝ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကော အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဒေသိတောတိ အတ္ထော. อริยมรรคมีองค์ ๘ สงเคราะห์เป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่าเป็นเหตุ (แห่งพระนิพพาน) แต่มีสภาวะต่างๆ กันโดยลักษณะของตนมีการเห็นเป็นต้น ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน ด้วยอำนาจแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรคนั่นเทียว ဣဓ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာသဝါနံ ခယာတိ ဣဒံ ကိမတ္ထံ အာရဒ္ဓံ? သာသနဿ ပရိယောသာနဒဿနတ္ထံ. သာသနဿ ဟိ န ကေဝလံ မဂ္ဂေနေဝ ပရိယောသာနံ ဟောတိ, အရဟတ္တဖလေန ပန ဟောတိ. တသ္မာ တံ ဒဿေတုံ ဣဒမာရဒ္ဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတဒါနုတ္တရိယံ, ဘန္တေ, ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ဘန္တေ ယာ အယံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု ဧဝံဒေသနာ, ဧတဒါနုတ္တရိယံ. တံ ဘဂဝါတိ တံ ဒေသနံ ဘဂဝါ အသေသံ သကလံ အဘိဇာနာတိ. တံ ဘဂဝတောတိ တံ ဒေသနံ ဘဂဝတော အသေသံ အဘိဇာနတော. ဥတ္တရိ အဘိညေယျံ နတ္ထီတိ တဒုတ္တရိ အဘိဇာနိတဗ္ဗံ နတ္ထိ, အယံ နာမ ဣတော အညော ဓမ္မော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ ယံ ဘဂဝါ န ဇာနာတီတိ ဣဒံ နတ္ထိ. ယဒဘိဇာနံ အညော သမဏော ဝါတိ ယံ တုမှေဟိ အနဘိညာတံ, တံ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ အဘိဇာနန္တော ဘဂဝတာ ဘိယျောဘိညတရော အဿ, အဓိကတရပညော ဘဝေယျ. ယဒိဒံ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ဧတ္ထ ယဒိဒန္တိ နိပါတမတ္တံ, ကုသလေသု ဓမ္မေသု ဘဂဝတာ ဥတ္တရိတရော နတ္ထီတိ အယမေတ္ထတ္ထော. ဣတိ ဘဂဝါဝ ကုသလေသု ဓမ္မေသု အနုတ္တရောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမိနာပိ ကာရဏေန ဧဝံပသန္နော အဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတီ’’တိ ဒီပေတိ. ဣတော ပရေသု အပရံ ပနာတိအာဒီသု ဝိသေသမတ္တမေဝ ဝဏ္ဏယိဿာမ. ပုရိမဝါရသဒိသံ ပန ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. พระดำรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้...เพราะสิ้นอาสวะทั้งหลาย" นี้ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเพื่ออะไร? เพื่อทรงแสดงที่สุดแห่งพระศาสนา ด้วยว่า ที่สุดแห่งพระศาสนาย่อมมีได้มิใช่เพียงด้วยมรรคเท่านั้น แต่ย่อมมีได้ด้วยอรหัตตผล เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พระดำรัสนี้พระองค์ทรงปรารภเพื่อทรงแสดงอรหัตตผลนั้น ความว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นธรรมอันยอดเยี่ยมในกุศลธรรมทั้งหลาย" คือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทศนาใดในกุศลธรรมทั้งหลายอย่างนี้มีอยู่ เทศนานี้เป็นธรรมอันยอดเยี่ยม ความว่า "พระผู้มีพระภาคทรงรู้ยิ่งซึ่งธรรมนั้น" คือ พระผู้มีพระภาคทรงรู้ยิ่งซึ่งเทศนานั้นทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ ความว่า "แด่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น" คือ แด่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ยิ่งซึ่งเทศนานั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ ความว่า "ธรรมที่พึงรู้ยิ่งขึ้นไปไม่มี" คือ ธรรมที่พึงรู้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นไม่มี ธรรมหรือบุคคลอื่นจากนี้ชื่อนี้ ที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบนั้น ไม่มี ความว่า "สมณะอื่น...ผู้รู้ยิ่งซึ่งธรรมใด" คือ สมณะหรือพราหมณ์อื่นใด รู้ยิ่งซึ่งธรรมที่พระองค์ไม่ทรงรู้ยิ่งแล้ว พึงเป็นผู้รู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาค หรือพึงเป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่า ในคำว่า "yadidaṃ kusalesu dhammesu" นี้ บทว่า "yadidaṃ" เป็นเพียงนิบาต ความในที่นี้ว่า ผู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในกุศลธรรมทั้งหลายไม่มี เมื่อทรงแสดงว่า "ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเท่านั้นทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยมในกุศลธรรมทั้งหลาย" จึงทรงประกาศว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ด้วยเหตุนี้ ข้าพระองค์จึงเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้" ในข้อความต่อไปจากนี้ มีคำเป็นต้นว่า "aparaṃ pana" เราจักพรรณนาแต่ความพิเศษเท่านั้น ส่วนข้อความที่เหมือนกับวาระก่อน พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว အာယတနပဏ္ဏတ္တိဒေသနာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยเทศนาบัญญัติอายตนะ ၁၄၆. အာယတနပဏ္ဏတ္တီသူတိ အာယတနပညာပနာသု. ဣဒါနိ တာ အာယတနပညတ္တိယော ဒဿေန္တော ဆယိမာနိ, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. အာယတနကထာ ပနေသာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရေန ကထိတာ, တေန န တံ ဝိတ္ထာရယိဿာမ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ သာ ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๑๔๖. ความว่า "ในอายตนบัญญัติทั้งหลาย" คือ ในการทำให้แจ้งซึ่งอายตนะทั้งหลาย บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอายตนบัญญัติเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อายตนะ ๖ ประการเหล่านี้" ก็อายตนกถานี้ ท่านกล่าวไว้โดยพิสดารแล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค เพราะเหตุนั้น เราจักไม่ขยายความเรื่องนั้นให้พิสดาร เพราะฉะนั้น พึงทราบอายตนกถานั้นโดยพิสดารตามนัยที่ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้นนั่นเทียว ဧတဒါနုတ္တရိယံ[Pg.69], ဘန္တေ, အာယတနပဏ္ဏတ္တီသူတိ ယာယံ အာယတနပဏ္ဏတ္တီသု အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝဝတ္ထာနာဒိဝသေန ဧဝံ ဒေသနာ, ဧတဒါနုတ္တရိယံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ความว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นธรรมอันยอดเยี่ยมในอายตนบัญญัติทั้งหลาย" คือ เทศนาใดในอายตนบัญญัติทั้งหลาย ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดอายตนะภายในและภายนอกเป็นต้นอย่างนี้มีอยู่ เทศนานี้เป็นธรรมอันยอดเยี่ยม ข้อความที่เหลือเหมือนนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိဒေသနာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยเทศนาการหยั่งลงสู่ครรภ์ ၁၄၇. ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တီသူတိ ဂဗ္ဘောက္ကမနေသု. တာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိယော ဒဿေန္တော စတဿော ဣမာ, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အသမ္ပဇာနောတိ အဇာနန္တော သမ္မူဠှော ဟုတွာ. မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမတီတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန ပဝိသတိ. ဌာတီတိ ဝသတိ. နိက္ခမတီတိ နိက္ခမန္တောပိ အသမ္ပဇာနော သမ္မူဠှောဝ နိက္ခမတိ. အယံ ပဌမာတိ အယံ ပကတိလောကိယမနုဿာနံ ပဌမာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ. ๑๔๗. ความว่า "ในการหยั่งลงสู่ครรภ์ทั้งหลาย" คือ ในการก้าวลงสู่ครรภ์ทั้งหลาย เมื่อจะทรงแสดงการหยั่งลงสู่ครรภ์เหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การหยั่งลงสู่ครรภ์ ๔ ประการเหล่านี้" ในคำเหล่านั้น บทว่า "asampajāno" คือ ไม่รู้ หลงลืมสติ ความว่า "ย่อมก้าวลงสู่ครรภ์มารดา" คือ ย่อมเข้าไปด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ความว่า "ย่อมตั้งอยู่" คือ ย่อมอาศัยอยู่ ความว่า "ย่อมออกจากครรภ์" คือ แม้เมื่อออกจากครรภ์ ก็ไม่มีสัมปชัญญะ หลงลืมสตินั่นเทียว แล้วจึงออกจากครรภ์ ความว่า "นี้เป็นการหยั่งลงสู่ครรภ์ประการที่หนึ่ง" คือ นี้เป็นการหยั่งลงสู่ครรภ์ประการที่หนึ่งของมนุษย์ผู้เป็นปุถุชนตามปกติ သမ္ပဇာနော မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမတီတိ ဩက္ကမန္တော သမ္ပဇာနော အသမ္မူဠှော ဟုတွာ ဩက္ကမတိ. ความว่า "มีสัมปชัญญะ ก้าวลงสู่ครรภ์มารดา" คือ เมื่อก้าวลงสู่ครรภ์ เป็นผู้มีสัมปชัญญะ ไม่หลงลืมสติ แล้วจึงก้าวลง အယံ ဒုတိယာတိ အယံ အသီတိမဟာထေရာနံ သာဝကာနံ ဒုတိယာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ. တေ ဟိ ပဝိသန္တာဝ ဇာနန္တိ, ဝသန္တာ စ နိက္ခမန္တာ စ န ဇာနန္တိ. ความว่า "นี้เป็นการหยั่งลงสู่ครรภ์ประการที่สอง" คือ นี้เป็นการหยั่งลงสู่ครรภ์ประการที่สองของพระมหาสาวก ๘๐ องค์ ด้วยว่า ท่านเหล่านั้นย่อมรู้เฉพาะเมื่อเข้าไปเท่านั้น แต่เมื่ออาศัยอยู่และเมื่อออกจากครรภ์ ย่อมไม่รู้ အယံ တတိယာတိ အယံ ဒွိန္နဉ္စ အဂ္ဂသာဝကာနံ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာနဉ္စ တတိယာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ. တေ ကိရ ကမ္မဇေဟိ ဝါတေဟိ အဓောသိရာ ဥဒ္ဓံပါဒါ အနေကသတပေါရိသေ ပပါတေ ဝိယ ယောနိမုခေ ခိတ္တာ တာဠစ္ဆိဂ္ဂဠေန ဟတ္ထီ ဝိယ သမ္ဗာဓေန ယောနိမုခေန နိက္ခမမာနာ အနန္တံ ဒုက္ခံ ပါပုဏန္တိ. တေန နေသံ ‘‘မယံ နိက္ခမမှာ’’တိ သမ္ပဇာနတာ န ဟောတိ. ဧဝံ ပူရိတပါရမီနမ္ပိ စ သတ္တာနံ ဧဝရူပေ ဌာနေ မဟန္တံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အလမေဝ ဂဗ္ဘာဝါသေ နိဗ္ဗိန္ဒိတုံ အလံ ဝိရဇ္ဇိတုံ. คำว่า อยํ ตติยา ความว่า การหยั่งลงสู่ครรภ์นี้ เป็นประเภทที่ ๓ ของพระอัครสาวกทั้งสองและของพระปัจเจกโพธิสัตว์ทั้งหลาย ได้ยินว่า สัตว์เหล่านั้นถูกลมกัมมัชวาตกลับให้มีศีรษะลงเบื้องล่าง มีเท้าขึ้นเบื้องบน ถูกโยนไปที่ช่องคลอด ประดุจถูกโยนลงไปในเหวที่ลึกหลายร้อยชั่วบุรุษ เมื่อออกจากช่องคลอดที่คับแคบ ประดุจช้างออกจากรูกุญแจ ย่อมประสบทุกข์หาที่สุดมิได้ เพราะเหตุนั้น ความรู้สึกตัวว่า ‘เรากำลังออก’ จึงไม่มีแก่สัตว์เหล่านั้น แม้แก่สัตว์ทั้งหลายผู้บำเพ็ญบารมีเต็มแล้วอย่างนี้ ทุกข์ใหญ่หลวงก็ยังเกิดขึ้นในฐานะเช่นนี้ เพราะฉะนั้น จึงสมควรแล้วที่จะเบื่อหน่ายในการอยู่ในครรภ์ สมควรที่จะคลายกำหนัด အယံ စတုတ္ထာတိ အယံ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ ဝသေန စတုတ္ထာ ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ. သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာ ဟိ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တာပိ ဇာနန္တိ, တတ္ထ ဝသန္တာပိ ဇာနန္တိ, နိက္ခမန္တာပိ ဇာနန္တိ, နိက္ခမနကာလေပိ စ တေ ကမ္မဇဝါတာ ဥဒ္ဓံပါဒေ အဓောသိရေ ကတွာ ခိပိတုံ န သက္ကောန္တိ, ဒွေ ဟတ္ထေ ပသာရေတွာ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဌိတကာဝ နိက္ခမန္တိ. ဘဝဂ္ဂံ ဥပါဒါယ အဝီစိအန္တရေ အညော တီသု ကာလေသု သမ္ပဇာနော နာမ နတ္ထိ ဌပေတွာ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တေ. တေနေဝ နေသံ မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမနကာလေ စ နိက္ခမနကာလေ [Pg.70] စ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ကမ္ပတီတိ. သေသမေတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. คำว่า อยํ จตุตฺถา ความว่า การหยั่งลงสู่ครรภ์นี้ เป็นประเภทที่ ๔ โดยจำแนกตามพระสัพพัญญูโพธิสัตว์ จริงอยู่ พระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย แม้เมื่อทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระมารดา ก็ทรงทราบ เมื่อประทับอยู่ในพระครรภ์นั้น ก็ทรงทราบ แม้เมื่อประสูติ ก็ทรงทราบ และในกาลประสูติ ลมกัมมัชวาตก็ไม่สามารถจะกลับพระองค์ให้มีพระบาทขึ้นเบื้องบน มีพระเศียรลงเบื้องล่างแล้วโยนออกไปได้ พระองค์ทรงเหยียดพระหัตถ์ทั้งสอง ลืมพระเนตร ประทับยืนประสูติทีเดียว จำเดิมแต่ภวัคคพรหมลงมาจนถึงในระหว่างอเวจีมหานรก นอกจากพระสัพพัญญูโพธิสัตว์แล้ว สัตว์อื่นผู้มีสัมปชัญญะในกาลทั้งสามไม่มีเลย ด้วยเหตุนั้นเอง ในกาลที่พระองค์เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดาและในกาลประสูติ หมื่นโลกธาตุจึงหวั่นไหว ส่วนที่เหลือในเรื่องนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว အာဒေသနဝိဓာဒေသနာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยเทศนาเรื่องวิธีแห่งการทายใจ ၁၄၈. အာဒေသနဝိဓာသူတိ အာဒေသနကောဋ္ဌာသေသု. ဣဒါနိ တာ အာဒေသနဝိဓာ ဒဿေန္တော စတဿော ဣမာတိအာဒိမာဟ. နိမိတ္တေန အာဒိသတီတိ အာဂတနိမိတ္တေန ဂတနိမိတ္တေန ဌိတနိမိတ္တေန ဝါ ဣဒံ နာမ ဘဝိဿတီတိ ကထေတိ. ๑๔๘. บทว่า อาเทสนวิธาสุ ได้แก่ ในส่วนแห่งการทายใจ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิธีทายใจเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า จตสฺโส อิมา ดังนี้ บทว่า นิมิตฺเตน อาทิสติ ความว่า บอกด้วยอาศัยนิมิตที่มาถึง นิมิตที่เคลื่อนไป หรือนิมิตที่หยุดนิ่งว่า ‘เรื่องชื่อนี้จักมี’ တတြိဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ရာဇာ တိဿော မုတ္တာ ဂဟေတွာ ပုရောဟိတံ ပုစ္ဆိ ‘‘ကိံ မေ, အာစရိယ, ဟတ္ထေ’’တိ? သော ဣတော စိတော စ ဩလောကေသိ. တေန စ သမယေန ဧကာ သရဗူ ‘‘မက္ခိကံ ဂဟေဿာမီ’’တိ ပက္ခန္ဒိ, ဂဟဏကာလေ မက္ခိကာ ပလာတာ, သော မက္ခိကာယ မုတ္တတ္တာ ‘‘မုတ္တာ မဟာရာဇာ’’တိ အာဟ. မုတ္တာ တာဝ ဟောတု, ကတိ မုတ္တာတိ? သော ပုန နိမိတ္တံ ဩလောကေသိ. အထ အဝိဒူရေ ကုက္ကုဋော တိက္ခတ္တုံ သဒ္ဒံ နိစ္ဆာရေသိ. ဗြာဟ္မဏော ‘‘တိဿော မဟာရာဇာ’’တိ အာဟ. ဧဝံ ဧကစ္စော အာဂတနိမိတ္တေန ကထေတိ. ဧတေနုပါယေန ဂတဌိတနိ မိတ္တေဟိပိ ကထနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้ พระราชาองค์หนึ่ง ทรงกำไข่มุก ๓ เม็ดไว้ แล้วตรัสถามปุโรหิตว่า ‘ท่านอาจารย์ ในมือของข้าพเจ้ามีอะไร’ ปุโรหิตนั้นมองไปทางโน้นทางนี้ ในขณะนั้น จิ้งจกตัวหนึ่งกระโจนไป ด้วยคิดว่า ‘เราจะจับแมลงวัน’ แต่ในขณะที่จะจับ แมลงวันก็หนีไปได้ ปุโรหิตนั้นอาศัยความที่แมลงวันหลุด (มุตฺตา) ไปได้ จึงทูลว่า ‘ไข่มุก (มุตฺตา) พระเจ้าข้า’ พระราชาตรัสถามว่า ‘เอาเถิด เป็นไข่มุก แล้วมีกี่เม็ด’ ปุโรหิตนั้นมองหานิมิตอีกครั้ง ครั้งนั้น ไก่ตัวหนึ่งซึ่งอยู่ไม่ไกล ขันขึ้น ๓ ครั้ง พราหมณ์จึงทูลว่า ‘๓ เม็ด พระเจ้าข้า’ อย่างนี้เรียกว่า บางคนบอกได้ด้วยอาศัยนิมิตที่มาถึง พึงทราบการบอกด้วยอาศัยนิมิตที่เคลื่อนไปและนิมิตที่หยุดนิ่งด้วยอุบายนี้ အမနုဿာနန္တိ ယက္ခပိသာစာဒီနံ. ဒေဝတာနန္တိ စာတုမဟာရာဇိကာဒီနံ. သဒ္ဒံ သုတွာတိ အညဿ စိတ္တံ ဉတွာ ကထေန္တာနံ သဒ္ဒံ သုတွာ. ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒန္တိ ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရဝသေန ဥပ္ပန္နံ ဝိပ္ပလပန္တာနံ သုတ္တပမတ္တာဒီနံ သဒ္ဒံ. သုတွာတိ တံ သဒ္ဒံ သုတွာ. ယံ ဝိတက္ကယတော တဿ သော သဒ္ဒေါ ဥပ္ပန္နော, တဿ ဝသေန ‘‘ဧဝမ္ပိ တေ မနော’’တိ အာဒိသတိ. မနောသင်္ခါရာ ပဏိဟိတာတိ စိတ္တသင်္ခါရာ သုဋ္ဌပိတာ. ဝိတက္ကေဿတီတိ ဝိတက္ကယိဿတိ ပဝတ္တေဿတီတိ ပဇာနာတိ. ဇာနန္တော စ အာဂမနေန ဇာနာတိ, ပုဗ္ဗဘာဂေန ဇာနာတိ, အန္တောသမာပတ္တိယံ စိတ္တံ ဩလောကေတွာ ဇာနာတိ. အာဂမနေန ဇာနာတိ နာမ ကသိဏပရိကမ္မကာလေယေဝ ယေနာကာရေန ဧသ ကသိဏဘာဝနံ အာရဒ္ဓေါ ပဌမဇ္ဈာနံ ဝါ…ပေ… စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဝါ အဋ္ဌသမာပတ္တိယော ဝါ နိဗ္ဗတ္တေဿတီတိ ဇာနာတိ. ပုဗ္ဗဘာဂေန ဇာနာတိ နာမ သမထဝိပဿနာယ အာရဒ္ဓါယေဝ ဇာနာတိ, ယေနာကာရေန ဧသ ဝိပဿနံ အာရဒ္ဓေါ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ဝါ နိဗ္ဗတ္တေဿတိ, သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ ဝါ နိဗ္ဗတ္တေဿတိ, အနာဂါမိမဂ္ဂံ ဝါ နိဗ္ဗတ္တေဿတိ, အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဝါ နိဗ္ဗတ္တေဿတီတိ ဇာနာတိ. အန္တောသမာပတ္တိယံ စိတ္တံ ဩလောကေတွာ ဇာနာတိ နာမ ယေနာကာရေန ဣမဿ မနောသင်္ခါရာ သုဋ္ဌပိတာ, ဣမဿ နာမ စိတ္တဿ အနန္တရာ [Pg.71] ဣမံ နာမ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေဿတိ. ဣတော ဝုဋ္ဌိတဿ ဧတဿ ဟာနဘာဂိယော ဝါ သမာဓိ ဘဝိဿတိ, ဌိတိဘာဂိယော ဝါ ဝိသေသဘာဂိယော ဝါ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယော ဝါ အဘိညာယော ဝါ နိဗ္ဗတ္တေဿတီတိ ဇာနာတိ. บทว่า อมนุสฺสานํ ได้แก่ ของพวกอมนุษย์ มียักษ์และปีศาจเป็นต้น บทว่า เทวตานํ ได้แก่ ของพวกเทพ มีท้าวจาตุมหาราชเป็นต้น บทว่า สทฺทํ สุตฺวา ความว่า ฟังเสียงของพวกที่รู้จิตของผู้อื่นแล้วพูด บทว่า วิตกฺกวิปฺผารสทฺทํ ได้แก่ เสียงของคนที่ละเมอ มีคนหลับและคนประมาทเป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นด้วยอำนาจความฟุ้งซ่านแห่งวิตก บทว่า สุตฺวา ความว่า ฟังเสียงนั้น เสียงนั้นเกิดขึ้นแก่ผู้ที่กำลังตรึกถึงเรื่องใด ก็ทายใจตามเรื่องนั้นว่า ‘ใจของท่านก็เป็นอย่างนี้’ บทว่า มโนสงฺขารา ปณิหิตา ความว่า จิตตสังขารถูกตั้งไว้ดีแล้ว บทว่า วิตกฺเกสฺสติ ความว่า ย่อมรู้ว่า ‘จักตรึก จักให้เกิดขึ้น’ และเมื่อรู้ ก็ย่อมรู้ด้วยอาคมนะ ย่อมรู้ด้วยบุพภาค ย่อมรู้ด้วยการตรวจดูจิตในภายในสมาบัติ ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยอาคมนะ คือ ย่อมรู้ตั้งแต่ในเวลาทำกสิณบริกรรมนั่นเองว่า บุคคลนี้เริ่มเจริญกสิณภาวนาโดยอาการใด ก็จักทำปฐมฌาน...ฯลฯ...จตุตถฌาน หรืออัฏฐสมาบัติให้เกิดขึ้นได้โดยอาการนั้น ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยบุพภาค คือ ย่อมรู้เมื่อเริ่มเจริญสมถวิปัสสนานั่นเองว่า บุคคลนี้เริ่มเจริญวิปัสสนาโดยอาการใด ก็จักทำโสดาปัตติมรรค...ฯลฯ...อรหัตตมรรคให้เกิดขึ้นได้โดยอาการนั้น ที่ชื่อว่า ย่อมรู้ด้วยการตรวจดูจิตในภายในสมาบัติ คือ ย่อมรู้ว่า มโนสังขารของบุคคลนี้ถูกตั้งไว้โดยอาการใด ในลำดับถัดจากจิตชื่อนี้ของเขา เขาจักตรึกถึงวิตกชื่อนี้ เมื่อบุคคลนี้ออกจากสมาบัตินี้ไป สมาธิที่เป็นส่วนแห่งความเสื่อม หรือสมาธิที่เป็นส่วนแห่งความตั้งมั่น หรือสมาธิที่เป็นส่วนแห่งความวิเศษ หรือสมาธิที่เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด หรืออภิญญาทั้งหลายจักเกิดขึ้น တတ္ထ ပုထုဇ္ဇနော စေတောပရိယဉာဏလာဘီ ပုထုဇ္ဇနာနံယေဝ စိတ္တံ ဇာနာတိ, န အရိယာနံ. အရိယေသုပိ ဟေဋ္ဌိမော ဟေဋ္ဌိမော ဥပရိမဿ ဥပရိမဿ စိတ္တံ န ဇာနာတိ, ဥပရိမော ပန ဟေဋ္ဌိမဿ ဇာနာတိ. ဧတေသု စ သောတာပန္နော သောတာပတ္တိဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ. သကဒါဂါမီ, အနာဂါမီ, အရဟာ, အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ. ဥပရိမော ဟေဋ္ဌိမံ န သမာပဇ္ဇတိ. တေသဉှိ ဟေဋ္ဌိမာ ဟေဋ္ဌိမာ သမာပတ္တိ တတြုပပတ္တိယေဝ ဟောတိ. တထေဝ တံ ဟောတီတိ ဣဒံ ဧကံသေန တထေဝ ဟောတိ. စေတောပရိယဉာဏဝသေန ဉာတဉှိ အညထာဘာဝီ နာမ နတ္ထိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ปุถุชนผู้ได้เจโตปริยญาณ ย่อมรู้จิตของปุถุชนด้วยกันเท่านั้น ไม่รู้จิตของพระอริยเจ้า แม้ในหมู่พระอริยเจ้าด้วยกัน พระอริยบุคคลชั้นต่ำกว่า ย่อมไม่รู้จิตของพระอริยบุคคลชั้นสูงกว่า แต่พระอริยบุคคลชั้นสูงกว่า ย่อมรู้จิตของพระอริยบุคคลชั้นต่ำกว่า และในบรรดาพระอริยบุคคลเหล่านั้น พระโสดาบันย่อมเข้าโสดาปัตติผลสมาบัติ พระสกทาคามีย่อมเข้าสกทาคามิผลสมาบัติ พระอนาคามีย่อมเข้าอนาคามิผลสมาบัติ พระอรหันต์ย่อมเข้าอรหัตตผลสมาบัติ พระอริยบุคคลชั้นสูงกว่า ย่อมไม่เข้าสมาบัติชั้นต่ำกว่า จริงอยู่ สำหรับท่านเหล่านั้น สมาบัติที่ต่ำกว่าๆ ย่อมจมอยู่ในภาวะนั้นๆ แล้ว บทว่า ตเถว ตํ โหติ ความว่า การทายใจนี้ย่อมเป็นเช่นนั้นโดยส่วนเดียว จริงอยู่ จิตที่รู้ด้วยอำนาจเจโตปริยญาณ จะเป็นอย่างอื่นไปไม่มี ส่วนที่เหลือ พึงประกอบความตามนัยก่อน ဒဿနသမာပတ္တိဒေသနာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาเทศนาว่าด้วยทัสนสมาบัติ ၁၄၉. အာတပ္ပမနွာယာတိအာဒိ ဗြဟ္မဇာလေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပေါ, အာတပ္ပန္တိ ဝီရိယံ. တဒေဝ ပဒဟိတဗ္ဗတော ပဓာနံ. အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗတော အနုယောဂေါ. အပ္ပမာဒန္တိ သတိအဝိပ္ပဝါသံ. သမ္မာမနသိကာရန္တိ အနိစ္စေ အနိစ္စန္တိအာဒိဝသေန ပဝတ္တံ ဥပါယမနသိကာရံ. စေတောသမာဓိန္တိ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိံ. အယံ ပဌမာ ဒဿနသမာပတ္တီတိ အယံ ဒွတ္တိံ သာကာရံ ပဋိကူလတော မနသိကတွာ ပဋိကူလဒဿနဝသေန ဥပ္ပာဒိတာ ပဌမဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ပဌမာ ဒဿနသမာပတ္တိ နာမ, သစေ ပန တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သောတာပန္နော ဟောတိ, အယံ နိပ္ပရိယာယေနေဝ ပဌမာ ဒဿနသမာပတ္တိ. ๑๔๙. บทว่า ātappamanvāya เป็นต้น พิสดารแล้วในพรหมชาลสูตรนั่นเทียว. นี้เป็นเนื้อความย่อในบทนั้น, คำว่า ātappaṃ ได้แก่ ความเพียร. ความเพียรนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ปธาน เพราะเป็นธรรมที่ควรตั้งไว้. ชื่อว่า อนุโยค เพราะเป็นธรรมที่ควรประกอบเนืองๆ. คำว่า appamādaṃ ได้แก่ ความไม่ปราศจากสติ. คำว่า sammāmanasikāraṃ ได้แก่ อุบายมนสิการที่ดำเนินไปโดยนัยเป็นต้นว่า (พิจารณาเห็น) ว่าไม่เที่ยงในสิ่งที่ไม่เที่ยง. คำว่า cetosamādhiṃ ได้แก่ สมาธิคือปฐมฌาน. คำว่า ayaṃ paṭhamā dassanasamāpatti (นี้คือทัสสนสมาบัติที่ 1) ความว่า ปฐมฌานสมาบัติที่ทำให้เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการเห็นโดยความเป็นของปฏิกูล โดยการมนสิการอาการ 32 โดยความเป็นของปฏิกูลนี้ ชื่อว่า ทัสสนสมาบัติที่ 1, ก็ถ้ากระทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้วเป็นพระโสดาบัน, นี้คือทัสสนสมาบัติที่ 1 โดยส่วนเดียวทีเดียว. အတိက္ကမ္မ စာတိ အတိက္ကမိတွာ စ. ဆဝိမံသလောဟိတန္တိ ဆဝိဉ္စ မံသဉ္စ လောဟိတဉ္စ. အဋ္ဌိံ ပစ္စဝေက္ခတီတိ အဋ္ဌိ အဋ္ဌီတိ ပစ္စဝေက္ခတိ. အဋ္ဌိ အဋ္ဌီတိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဥပ္ပာဒိတာ အဋ္ဌိအာရမ္မဏာ ဒိဗ္ဗစက္ခုပါဒကဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ဒုတိယာ ဒဿနသမာပတ္တိ နာမ. သစေ ပန တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ နိဗ္ဗတ္တေတိ. အယံ နိပ္ပရိယာယေန ဒုတိယာ ဒဿနသမာပတ္တိ. ကာဠဝလ္လဝါသီ သုမတ္ထေရော ပန ‘‘ယာဝ တတိယမဂ္ဂါ ဝဋ္ဋတီ’’တိ အာဟ. บทว่า atikkamma ca ความว่า ก้าวล่วงไป. บทว่า chavimaṃsalohitaṃ ได้แก่ หนัง เนื้อ และเลือด. บทว่า aṭṭhiṃ paccavekkhati ความว่า ย่อมพิจารณาว่า กระดูก กระดูก. ฌานสมาบัติอันเป็นบาทแห่งทิพพจักขุ มีกระดูกเป็นอารมณ์ ที่เกิดขึ้นเพราะพิจารณาว่า กระดูก กระดูก ชื่อว่า ทุติยทัสสนสมาบัติ. ก็ถ้ากระทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้ว ยังสกทาคามิมรรคให้เกิดขึ้น. นี้คือทุติยทัสสนสมาบัติโดยส่วนเดียว. ส่วนพระสุมัตตเถระผู้พำนักอยู่ที่กาลวัลลวิหาร กล่าวว่า "ย่อมควรจนถึงตติยมรรค". ဝိညာဏသောတန္တိ [Pg.72] ဝိညာဏမေဝ. ဥဘယတော အဗ္ဗောစ္ဆိန္နန္တိ ဒွီဟိပိ ဘာဂေဟိ အစ္ဆိန္နံ. ဣဓ လောကေ ပတိဋ္ဌိတဉ္စာတိ ဆန္ဒရာဂဝသေန ဣမသ္မိဉ္စ လောကေ ပတိဋ္ဌိတံ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ကမ္မံ ဝါ ကမ္မတော ဥပဂစ္ဆန္တံ ဣဓ လောကေ ပတိဋ္ဌိတံ နာမ. ကမ္မဘဝံ အာကဍ္ဎန္တံ ပရလောကေ ပတိဋ္ဌိတံ နာမ. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ? သေက္ခပုထုဇ္ဇနာနံ စေတောပရိယဉာဏံ ကထိတံ. သေက္ခပုထုဇ္ဇနာနဉှိ စေတောပရိယဉာဏံ တတိယာ ဒဿနသမာပတ္တိ နာမ. บทว่า viññāṇasotaṃ ได้แก่ วิญญาณนั่นเอง. บทว่า ubhayato abbocchinnaṃ ความว่า ไม่ขาดในส่วนทั้งสอง. บทว่า idha loke patiṭṭhitañca ความว่า ตั้งอยู่แล้วในโลกนี้ด้วยอำนาจแห่งฉันทราคะ. แม้ในบทที่สองก็นัยนี้แหละ. อีกอย่างหนึ่ง (วิญญาณ) ที่เข้าถึงกรรมโดยความเป็นกรรม ชื่อว่าตั้งอยู่ในโลกนี้. (วิญญาณ) ที่ยึดหน่วงกรรมภพ ชื่อว่าตั้งอยู่ในปรโลก. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอะไรไว้? ตรัสเจโตปริยญาณของพระเสขะและปุถุชน. จริงอยู่ เจโตปริยญาณของพระเสขะและปุถุชน ชื่อว่า ตติยทัสสนสมาบัติ. ဣဓ လောကေ အပ္ပတိဋ္ဌိတဉ္စာတိ နိစ္ဆန္ဒရာဂတ္တာ ဣဓလောကေ စ အပ္ပတိဋ္ဌိတံ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ကမ္မံ ဝါ ကမ္မတော န ဥပဂစ္ဆန္တံ ဣဓ လောကေ အပ္ပတိဋ္ဌိတံ နာမ. ကမ္မဘဝံ အနာကဍ္ဎန္တံ ပရလောကေ အပ္ပတိဋ္ဌိတံ နာမ. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ? ခီဏာသဝဿ စေတောပရိယဉာဏံ ကထိတံ. ခီဏာသဝဿ ဟိ စေတောပရိယဉာဏံ စတုတ္ထာ ဒဿနသမာပတ္တိ နာမ. บทว่า idha loke appatiṭṭhitañca ความว่า ไม่ตั้งอยู่แล้วในโลกนี้ เพราะไม่มีฉันทราคะ. แม้ในบทที่สองก็นัยนี้แหละ. อีกอย่างหนึ่ง (วิญญาณ) ที่ไม่เข้าถึงกรรมโดยความเป็นกรรม ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในโลกนี้. (วิญญาณ) ที่ไม่ยึดหน่วงกรรมภพ ชื่อว่าไม่ตั้งอยู่ในปรโลก. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอะไรไว้? ตรัสเจโตปริยญาณของพระขีณาสพ. จริงอยู่ เจโตปริยญาณของพระขีณาสพ ชื่อว่า จตุตถทัสสนสมาบัติ. အပိစ ဒွတ္တိံသာကာရေ အာရဒ္ဓဝိပဿနာပိ ပဌမာ ဒဿနသမာပတ္တိ. အဋ္ဌိအာရမ္မဏေ အာရဒ္ဓဝိပဿနာ ဒုတိယာ ဒဿနသမာပတ္တိ. သေက္ခပုထုဇ္ဇနာနံ စေတောပရိယဉာဏံ ခီဏာသဝဿ စေတောပရိယဉာဏန္တိ ဣဒံ ပဒဒွယံ နိစ္စလမေဝ. အပရော နယော ပဌမဇ္ဈာနံ ပဌမာ ဒဿနသမာပတ္တိ. ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဒုတိယာ. တတိယဇ္ဈာနံ တတိယာ. စတုတ္ထဇ္ဈာနံ စတုတ္ထာ ဒဿနသမာပတ္တိ. တထာ ပဌမမဂ္ဂေါ ပဌမာ ဒဿနသမာပတ္တိ. ဒုတိယမဂ္ဂေါ ဒုတိယာ. တတိယမဂ္ဂေါ တတိယာ. စတုတ္ထမဂ္ဂေါ စတုတ္ထာ ဒဿနသမာပတ္တီတိ. သေသမေတ္ထ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. อีกอย่างหนึ่ง แม้วิปัสสนาที่ปรารภในอาการ ๓๒ ก็เป็นปฐมทัสสนสมาบัติ. วิปัสสนาที่ปรารภในอารมณ์คือกระดูก เป็นทุติยทัสสนสมาบัติ. บททั้งสองนี้ คือ เจโตปริยญาณของพระเสขะและปุถุชน และเจโตปริยญาณของพระขีณาสพ เป็นบทที่แน่นอนทีเดียว. นัยอื่นอีก ปฐมฌาน เป็นปฐมทัสสนสมาบัติ. ทุติยฌาน เป็นทุติยทัสสนสมาบัติ. ตติยฌาน เป็นตติยทัสสนสมาบัติ. จตุตถฌาน เป็นจตุตถทัสสนสมาบัติ. ฉันใดก็ดี ปฐมมรรค เป็นปฐมทัสสนสมาบัติ. ทุติยมรรค เป็นทุติยทัสสนสมาบัติ. ตติยมรรค เป็นตติยทัสสนสมาบัติ. จตุตถมรรค เป็นจตุตถทัสสนสมาบัติ. ส่วนที่เหลือในที่นี้ พึงประกอบตามนัยก่อนนั่นเทียว. ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တိဒေသနာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาปุคคลบัญญัติเทศนา ၁၅၀. ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တီသူတိ လောကဝေါဟာရဝသေန ‘‘သတ္တော ပုဂ္ဂလော နရော ပေါသော’’တိ ဧဝံ ပညာပေတဗ္ဗာသု လောကပညတ္တီသု. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဒွေ ကထာ သမ္မုတိကထာ, ပရမတ္ထကထာတိ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၃၉-၄၄၃) ဝိတ္ထာရိတာ. ๑๕๐. บทว่า puggalapaṇṇattīsu ได้แก่ ในโลกบัญญัติทั้งหลายที่พึงบัญญัติอย่างนี้ว่า "สัตว์ บุคคล นรชน บุรุษ" ตามโลกโวหาร. จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระดำรัส ๒ อย่าง คือ สัมมุติกถา และปรมัตถกถา ดังที่ได้ขยายความไว้แล้วในโปฏฐปาทสูตร. တတ္ထ ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တီသူတိ အယံ သမ္မုတိကထာ. ဣဒါနိ ယေ ပုဂ္ဂလေ ပညပေန္တော ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တီသု ဘဂဝါ အနုတ္တရော ဟောတိ, တေ ဒဿေန္တော သတ္တိမေ ဘန္တေ ပုဂ္ဂလာ. ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တော, အရူပသမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော [Pg.73] ဝိမုတ္တော, မဂ္ဂေန နာမကာယတော. သော စတုန္နံ အရူပသမာပတ္တီနံ ဧကေကတော ဝုဋ္ဌာယ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ အရဟတ္တပ္ပတ္တာနံ, စတုန္နံ, နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တပ္ပတ္တအနာဂါမိနော စ ဝသေန ပဉ္စဝိဓော ဟောတိ. ในบทเหล่านั้น บทว่า puggalapaṇṇattīsu นี้เป็นสัมมุติกถา. บัดนี้ เมื่อทรงบัญญัติบุคคลเหล่าใด พระผู้มีพระภาคจึงทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยมในปุคคลบัญญัติทั้งหลาย, เมื่อจะทรงแสดงบุคคลเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคล ๗ จำพวกเหล่านี้. บทว่า ubhatobhāgavimutto ความว่า ผู้หลุดพ้นด้วยส่วนสอง คือ หลุดพ้นจากรูปกายด้วยอรูปสมาบัติ, หลุดพ้นจากนามกายด้วยมรรค. บุคคลนั้นมี ๕ ประเภท ด้วยอำนาจแห่งบุคคล ๔ จำพวกผู้บรรลุอรหัตตผลโดยออกจากอรูปสมาบัติแต่ละอย่างแล้วพิจารณาสังขาร และพระอนาคามีผู้บรรลุอรหัตตผลโดยออกจากนิโรธสมาบัติ. ပါဠိ ပနေတ္ထ ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော အဋ္ဌဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိ (ဓာတု. ၂၄) ဧဝံ အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘိနော ဝသေန အာဂတာ. ပညာယ ဝိမုတ္တောတိ ပညာဝိမုတ္တော. သော သုက္ခဝိပဿကော စ, စတူဟိ ဈာနေဟိ ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တံ ပတ္တာ စတ္တာရော စာတိ ဣမေသံ ဝသေန ပဉ္စဝိဓောဝ ဟောတိ. พระบาลีในที่นี้มาโดยนัยแห่งผู้ได้วิโมกข์ ๘ อย่างนี้ว่า "ก็บุคคลผู้เป็นอุภโตภาควิมุตติเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมอยู่โดยได้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกาย และอาสวะทั้งหลายของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา". บทว่า paññāya vimutto ชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ. บุคคลนั้นมี ๕ ประเภท คือ สุกขวิปัสสกบุคคล ๑ และบุคคล ๔ จำพวกผู้บรรลุอรหัตตผลโดยออกจากฌาน ๔, ด้วยอำนาจแห่งบุคคลเหล่านี้ จึงมี ๕ ประเภทด้วยกัน. ပါဠိ ပနေတ္ထ အဋ္ဌဝိမောက္ခပဋိက္ခေပဝသေနေဝ အာဂတာ. ယထာဟ ‘‘န ဟေဝ ခေါ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ. ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ပညာဝိမုတ္တော’’တိ (ဓာတု. ၂၅). พระบาลีในที่นี้มาโดยนัยแห่งการปฏิเสธวิโมกข์ ๘ นั่นเทียว. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ก็บุคคลนั้นหาได้อยู่โดยสัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกายไม่ แต่อาสวะทั้งหลายของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา. บุคคลนี้เรียกว่า ปัญญาวิมุตติ". ဖုဋ္ဌန္တံ သစ္ဆိ ကရောတီတိ ကာယသက္ခိ. သော ဈာနဖဿံ ပဌမံ ဖုသတိ, ပစ္ဆာ နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတိ, သော သောတာပတ္တိဖလဋ္ဌံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနေဝါဟ ‘‘ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ ဧကစ္စေ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ကာယသက္ခီ’’တိ (ဓာတု. ၂၆). ชื่อว่า กายสักขี เพราะกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ตนสัมผัสแล้ว. บุคคลนั้นย่อมสัมผัสฌานผัสสะก่อน ภายหลังจึงกระทำให้แจ้งซึ่งนิโรธคือนิพพาน, พึงทราบว่า บุคคลนั้นมี ๖ ประเภท ตั้งแต่พระโสดาปัตติผลบุคคลไปจนถึงพระอรหัตตมัคคบุคคล. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมอยู่โดยได้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกาย และอาสวะบางส่วนของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา. บุคคลนี้เรียกว่า กายสักขี". ဒိဋ္ဌန္တံ ပတ္တောတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. တတြိဒံ သင်္ခေပလက္ခဏံ, ဒုက္ခာ သင်္ခါရာ သုခေါ နိရောဓောတိ ဉာတံ ဟောတိ ဒိဋ္ဌံ ဝိဒိတံ သစ္ဆိကတံ ပဿိတံ ပညာယာတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. ဝိတ္ထာရတော ပနေသောပိ ကာယသက္ခိ ဝိယ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ…ပေ… အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ စဿ ဓမ္မာ ပညာယ ဝေါဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ ဝေါစရိတာ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ ဧကစ္စေ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော’’တိ (ဓာတု. ၂၇). บุคคลผู้ถึงที่สุดแห่งการเห็น (คือพระนิพพาน) ชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ. ในคำว่าทิฏฐิปัตตะนั้น มีลักษณะโดยย่อดังนี้ คือ "สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์ พระนิพพานเป็นสุข" ดังนี้ อันบุคคลนั้นรู้แล้ว เห็นแล้ว ทราบชัดแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว เห็นแล้วด้วยปัญญา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ. แต่โดยพิสดาร แม้บุคคลนี้ก็มี ๖ อย่างเหมือนกายสักขี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์...ฯลฯ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ธรรมทั้งหลายอันพระตถาคตทรงประกาศแล้ว อันบุคคลนั้นเห็นแจ้งแล้วด้วยปัญญา คุ้นเคยแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางอย่างของบุคคลนั้นสิ้นไปแล้ว เพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า ทิฏฐิปัตตะ" (ธาตุ. ๒๗). သဒ္ဓါယ [Pg.74] ဝိမုတ္တောတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော. သောပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, အယံ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓောတိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ စဿ ဓမ္မာ ပညာယ ဝေါဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ ဝေါစရိတာ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ ဧကစ္စေ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ နော စ ခေါ ယထာ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါဝိမုတ္တော’’တိ (ဓာတု. ၂၈). ဧတေသု ဟိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဒဟန္တဿ ဝိယ, ဩကပ္ပေန္တဿ ဝိယ, အဓိမုစ္စန္တဿ ဝိယ စ ကိလေသက္ခယော ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂက္ခဏေ ကိလေသစ္ဆေဒကံ ဉာဏံ အဒန္ဓံ တိခိဏံ သူရံ ဟုတွာ ဝဟတိ. တသ္မာ ယထာ နာမ နာတိတိခိဏေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ န မဋ္ဌံ ဟောတိ, အသိ န သီဃံ ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ သုယျတိ, ဗလဝတရော ဝါယာမော ကာတဗ္ဗော ဟောတိ, ဧဝရူပါ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာ. ယထာ ပန အတိနိသိတေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ မဋ္ဌံ ဟောတိ, အသိ သီဃံ ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ န သုယျတိ, ဗလဝတရံ ဝါယာမကိစ္စံ န ဟောတိ, ဧဝရူပါ ပညာဝိမုတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. บุคคลผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา ชื่อว่า สัทธาวิมุตติ. แม้บุคคลนั้นก็มี ๖ อย่างโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์, ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกขสมุทัย, ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกขนิโรธ, ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, ธรรมทั้งหลายอันพระตถาคตทรงประกาศแล้ว อันบุคคลนั้นเห็นแจ้งแล้วด้วยปัญญา คุ้นเคยแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางอย่างของบุคคลนั้นสิ้นไปแล้ว เพราะเห็นด้วยปัญญา แต่ไม่เหมือนกับของทิฏฐิปัตตบุคคล บุคคลนี้เรียกว่า สัทธาวิมุตติ" (ธาตุ. ๒๘). จริงอยู่ ในบุคคลเหล่านั้น ความสิ้นไปแห่งกิเลสของสัทธาวิมุตตบุคคลในขณะแห่งมรรคในเบื้องต้น ย่อมมีเหมือนผู้กำลังเชื่อ เหมือนผู้กำลังน้อมใจเชื่อ และเหมือนผู้กำลังปลงใจเชื่อ. ส่วนญาณที่ตัดกิเลสของทิฏฐิปัตตบุคคลในขณะแห่งมรรคในเบื้องต้น ย่อมเป็นไปอย่างไม่เชื่องช้า คมกล้า แกล้วกล้า. เพราะเหตุนั้น เปรียบเหมือนว่า เมื่อบุคคลตัดต้นกล้วยด้วยดาบที่ไม่คมนัก รอยตัดย่อมไม่เรียบ ดาบไม่แล่นไปเร็ว ได้ยินเสียง และต้องใช้ความพยายามที่แรงกล้ากว่า การเจริญมรรคในเบื้องต้นของสัทธาวิมุตตบุคคลมีลักษณะเช่นนี้. ส่วนเปรียบเหมือนเมื่อบุคคลตัดต้นกล้วยด้วยดาบที่ลับดีแล้ว รอยตัดย่อมเรียบ ดาบแล่นไปเร็ว ไม่ได้ยินเสียง และกิจคือความพยายามที่แรงกล้ากว่าย่อมไม่มี พึงทราบว่า การเจริญมรรคในเบื้องต้นของปัญญาวิมุตตบุคคลมีลักษณะเช่นนี้. ဓမ္မံ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ. ဓမ္မောတိ ပညာ, ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ အတ္ထော. သဒ္ဓါနုသာရိမှိပိ ဧသေဝ နယော, ဥဘောပေတေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာယေဝ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ ပညိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, ပညာဝါဟိံ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ’’တိ. บุคคลผู้แล่นไปตามธรรม ชื่อว่า ธัมมานุสารี. คำว่า ธรรม ได้แก่ ปัญญา อธิบายว่า ย่อมเจริญมรรคมีปัญญาเป็นหัวหน้า. แม้ในสัทธานุสารีบุคคล ก็นัยนี้เช่นกัน บุคคลทั้งสองนั้นเป็นผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคทั้งนั้น. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า "ปัญญินทรีย์ของบุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีประมาณยิ่ง ผู้นั้นมีปัญญา ย่อมเจริญอริยมรรคมีปัญญาเป็นหัวหน้า บุคคลนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี". တထာ ‘‘ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, သဒ္ဓါဝါဟိံ သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ’’တိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပနေသာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒိကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပညာဘာဝနာဓိကာရေ ဝုတ္တာ. တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ฉันนั้น "สัทธินทรีย์ของบุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีประมาณยิ่ง ผู้นั้นมีศรัทธา ย่อมเจริญอริยมรรคมีศรัทธาเป็นหัวหน้า บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี". นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ แต่โดยพิสดาร เรื่องอุภโตภาควิมุตติเป็นต้นนี้ ท่านกล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในอธิการว่าด้วยปัญญาภาวนา เพราะเหตุนั้น พึงทราบโดยนัยที่ท่านกล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคนั้นเถิด. แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงประกอบตามนัยก่อนนั่นเทียว. ပဓာနဒေသနာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาปธานเทศนา ၁၅၁. ပဓာနေသူတိ ဣဓ ပဒဟနဝသေန ‘‘သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ပဓာနာ’’တိ ဝုတ္တာ. တေသံ ဝိတ္ထာရကထာ မဟာသတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ๑๕๑. ในคำว่า ปธานทั้งหลาย (ปธาเนสุ) ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า "โพชฌงค์ ๗ เป็นปธาน" โดยความหมายว่าความเพียร. เรื่องโดยพิสดารของโพชฌงค์เหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในมหาสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว. แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงประกอบตามนัยก่อนนั่นเทียว. ပဋိပဒါဒေသနာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาปฏิปทาเทศนา ၁၅၂. ဒုက္ခပဋိပဒါဒီသု [Pg.75] အယံ ဝိတ္ထာရနယော – ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ပညာ? ဒုက္ခေန ကသိရေန သမာဓိံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ဒန္ဓံ တံ ဌာနံ အဘိဇာနန္တဿ ယာ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… အမောဟော ဓမ္မဝိစယော သမ္မာဒိဋ္ဌိ, အယံ ဝုစ္စတိ ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ပညာ. တတ္ထ ကတမာ ဒုက္ခပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ပညာ? ဒုက္ခေန ကသိရေန သမာဓိံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ခိပ္ပံ တံ ဌာနံ အဘိဇာနန္တဿ ယာ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိ, အယံ ဝုစ္စတိ ဒုက္ခပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ပညာ. တတ္ထ ကတမာ သုခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ပညာ? အကိစ္ဆေန အကသိရေန သမာဓိံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ဒန္ဓံ တံ ဌာနံ အဘိဇာနန္တဿ ယာ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိ, အယံ ဝုစ္စတိ သုခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ပညာ. တတ္ထ ကတမာ သုခပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ပညာ? အကိစ္ဆေန အကသိရေန သမာဓိံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ခိပ္ပံ တံ ဌာနံ အဘိဇာနန္တဿ ယာ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိ, အယံ ဝုစ္စတိ သုခပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ ပညာ’’တိ (ဝိဘ. ၈၀၁). အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တော. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ๑๕๒. ในทุกขปฏิปทาเป็นต้น มีนัยโดยพิสดารดังนี้ – "ในปฏิปทาเหล่านั้น ปัญญาที่เป็นทุกขปฏิปทา ทันธาภิญญา เป็นไฉน? ปัญญา ความรู้ทั่ว...ฯลฯ... อโมหะ ธัมมวิจยะ สัมมาทิฏฐิ ของบุคคลผู้ให้สมาธิเกิดขึ้นโดยยาก โดยลำบาก ผู้รู้ยิ่งซึ่งฐานะนั้นได้ช้า นี้เรียกว่า ปัญญาที่เป็นทุกขปฏิปทา ทันธาภิญญา. ในปฏิปทาเหล่านั้น ปัญญาที่เป็นทุกขปฏิปทา ขิปปาภิญญา เป็นไฉน? ปัญญา ความรู้ทั่ว...ฯลฯ... สัมมาทิฏฐิ ของบุคคลผู้ให้สมาธิเกิดขึ้นโดยยาก โดยลำบาก ผู้รู้ยิ่งซึ่งฐานะนั้นได้เร็ว นี้เรียกว่า ปัญญาที่เป็นทุกขปฏิปทา ขิปปาภิญญา. ในปฏิปทาเหล่านั้น ปัญญาที่เป็นสุขปฏิปทา ทันธาภิญญา เป็นไฉน? ปัญญา ความรู้ทั่ว...ฯลฯ... สัมมาทิฏฐิ ของบุคคลผู้ให้สมาธิเกิดขึ้นโดยไม่ยาก โดยไม่ลำบาก ผู้รู้ยิ่งซึ่งฐานะนั้นได้ช้า นี้เรียกว่า ปัญญาที่เป็นสุขปฏิปทา ทันธาภิญญา. ในปฏิปทาเหล่านั้น ปัญญาที่เป็นสุขปฏิปทา ขิปปาภิญญา เป็นไฉน? ปัญญา ความรู้ทั่ว...ฯลฯ... สัมมาทิฏฐิ ของบุคคลผู้ให้สมาธิเกิดขึ้นโดยไม่ยาก โดยไม่ลำบาก ผู้รู้ยิ่งซึ่งฐานะนั้นได้เร็ว นี้เรียกว่า ปัญญาที่เป็นสุขปฏิปทา ขิปปาภิญญา" (วิภงฺ. ๘๐๑). นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร ท่านกล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงประกอบตามนัยก่อนนั่นเทียว. ဘဿသမာစာရာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาภัสสสมาจารเป็นต้น ၁၅၃. န စေဝ မုသာဝါဒူပသဉှိတန္တိ ဘဿသမာစာရေ ဌိတောပိ ကထာမဂ္ဂံ အနုပစ္ဆိန္ဒိတွာ ကထေန္တောပိ ဣဓေကစ္စော ဘိက္ခု န စေဝ မုသာဝါဒူပသဉှိတံ ဘာသတိ. အဋ္ဌ အနရိယဝေါဟာရေ ဝဇ္ဇေတွာ အဋ္ဌ အရိယဝေါဟာရယုတ္တမေဝ ဘာသတိ. န စ ဝေဘူတိယန္တိ ဘဿသမာစာရေ ဌိတောပိ ဘေဒကရဝါစံ န ဘာသတိ. န စ ပေသုဏိယန္တိ တဿာယေဝေတံ ဝေဝစနံ. ဝေဘူတိယဝါစာ ဟိ ပိယဘာဝဿ သုညကရဏတော ‘‘ပေသုဏိယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. နာမမေဝဿာ ဧတန္တိ မဟာသီဝတ္ထေရော အဝေါစ. န စ သာရမ္ဘဇန္တိ သာရမ္ဘဇာ စ ယာ ဝါစာ, တဉ္စ န ဘာသတိ. ‘‘တွံ ဒုဿီလော’’တိ ဝုတ္တေ, ‘‘တွံ ဒုဿီလော တဝါစရိယော ဒုဿီလော’’တိ ဝါ, ‘‘တုယှံ အာပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တေ, ‘‘အဟံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပါဋလိပုတ္တံ ဂတော’’တိအာဒိနာ နယေန ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပကထာပဝတ္တံ ဝါ ကရဏုတ္တရိယဝါစံ န ဘာသတိ. ဇယာပေက္ခောတိ ဇယပုရေက္ခာရော ဟုတွာ, ယထာ ဟတ္ထကော သကျပုတ္တော တိတ္ထိယာ နာမ ဓမ္မေနပိ အဓမ္မေနပိ ဇေတဗ္ဗာတိ သစ္စာလိကံ ယံကိဉ္စိ ဘာသတိ, ဧဝံ [Pg.76] ဇယာပေက္ခော ဇယပုရေက္ခာရော ဟုတွာ န ဘာသတီတိ အတ္ထော. မန္တာ မန္တာ စ ဝါစံ ဘာသတီတိ ဧတ္ထ မန္တာတိ ဝုစ္စတိ ပညာ, မန္တာယ ပညာယ. ပုန မန္တာတိ ဥပပရိက္ခိတွာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဘဿသမာစာရေ ဌိတော ဒိဝသဘာဂမ္ပိ ကထေန္တော ပညာယ ဥပပရိက္ခိတွာ ယုတ္တကထမေဝ ကထေတီတိ. နိဓာနဝတိန္တိ ဟဒယေပိ နိဒဟိတဗ္ဗယုတ္တံ. ကာလေနာတိ ယုတ္တပတ္တကာလေန. ๑๕๓. คำว่า ไม่กล่าวคำที่ประกอบด้วยมุสาเลย หมายความว่า ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ แม้ตั้งอยู่ในภัสสสมาจาร (การพูดจา) แม้กล่าวอยู่โดยไม่ตัดบทสนทนา ก็ไม่กล่าวคำที่ประกอบด้วยมุสาเลย เว้นอนริยโวหาร ๘ อย่าง ย่อมกล่าวแต่คำที่ประกอบด้วยอริยโวหาร ๘ อย่างเท่านั้น คำว่า และไม่กล่าววาจาให้แตกแยก หมายความว่า แม้ตั้งอยู่ในภัสสสมาจาร ก็ไม่กล่าววาจาที่ทำให้แตกกัน คำว่า และไม่ส่อเสียด นั้น เป็นไวพจน์ของคำว่า 'เวภูติยะ' นั่นเอง จริงอยู่ วาจาที่ทำให้เป็นอื่น (เวภูติยวาจา) เพราะทำความเป็นที่รักให้สูญสิ้นไป จึงเรียกว่า 'เปสุณิยะ' (วาจาส่อเสียด) พระมหาชีวเถระกล่าวว่า นี้เป็นเพียงชื่อของวาจานั้น คำว่า และไม่กล่าววาจาที่เกิดจากการกระทบกระทั่ง หมายความว่า วาจาใดที่เกิดจากการกระทบกระทั่ง ก็ไม่กล่าววาจานั้น เมื่อถูกว่า 'ท่านเป็นคนทุศีล' ก็ไม่กล่าววาจาข่ม (ทำยิ่งกว่า) ว่า 'ท่านนั่นแหละทุศีล อาจารย์ของท่านก็ทุศีล' หรือเมื่อถูกว่า 'ท่านต้องอาบัติ' ก็ไม่กล่าววาจาที่ทำให้ไขว้เขวไปเรื่องอื่น เช่น 'เราเที่ยวบิณฑบาตไปเมืองปาฏลีบุตร' เป็นต้น คำว่า ผู้มุ่งหมายชัยชนะ อธิบายว่า ไม่กล่าวโดยมุ่งหมายชัยชนะ มีชัยชนะเป็นเบื้องหน้า เหมือนอย่างที่หัตถกะศากยบุตรกล่าวว่า 'พวกเดียรถีย์ควรถูกเอาชนะให้ได้ทั้งโดยธรรมและอธรรม' แล้วกล่าวคำใดๆ ทั้งจริงทั้งเท็จ ในคำว่า ย่อมกล่าววาจาโดยใคร่ครวญแล้วๆ นั้น คำว่า 'มันตา' หมายถึง ปัญญา (คือ) ด้วยปัญญาที่ชื่อว่ามันตา คำว่า 'มันตา' อีกครั้ง หมายถึง ใคร่ครวญแล้ว ความหมายคือ ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในภัสสสมาจาร แม้จะพูดอยู่ตลอดทั้งวัน ก็ย่อมใคร่ครวญด้วยปัญญาแล้วจึงกล่าวแต่ถ้อยคำที่สมควรเท่านั้น คำว่า มีหลักฐาน หมายถึง (วาจา) ที่ควรเก็บไว้ในใจ คำว่า โดยกาล หมายถึง โดยกาลอันสมควร เหมาะสม ဧဝံ ဘာသိတာ ဟိ ဝါစာ အမုသာ စေဝ ဟောတိ အပိသုဏာ စ အဖရုသာ စ အသဌာ စ အသမ္ဖပ္ပလာပါ စ. ဧဝရူပါ စ အယံ ဝါစာ စတုသစ္စနိဿိတာတိပိ သိက္ခတ္တယနိဿိတာတိပိ ဒသကထာဝတ္ထုနိဿိတာတိပိ တေရသဓုတင်္ဂနိဿိတာတိပိ သတ္တတ္တိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မနိဿိတာတိပိ မဂ္ဂနိဿိတာတိပိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ဧတဒါနုတ္တရိယံ, ဘန္တေ, ဘဿသမာစာရေတိ တံ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. จริงอยู่ วาจาที่กล่าวอย่างนี้ ย่อมเป็นวาจาไม่เท็จด้วย ไม่ส่อเสียดด้วย ไม่หยาบคายด้วย ไม่โอ้อวดด้วย และไม่เพ้อเจ้อด้วย และวาจาเช่นนี้ ย่อมถูกเรียกว่าเป็นวาจาที่อิงอริยสัจ ๔ บ้าง อิงไตรสิกขาบ้าง อิงกถาวัตถุ ๑๐ บ้าง อิงธุดงค์ ๑๓ บ้าง อิงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ บ้าง อิงมรรคบ้าง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นอนุตตริยะในภัสสสมาจาร' พึงประกอบความนั้นตามนัยก่อน သစ္စော စဿ သဒ္ဓေါ စာတိ သီလာစာရေ ဌိတော ဘိက္ခု သစ္စော စ ဘဝေယျ သစ္စကထော သဒ္ဓေါ စ သဒ္ဓါသမ္ပန္နော. နနု ဟေဋ္ဌာ သစ္စံ ကထိတမေဝ, ဣဓ ကသ္မာ ပုန ဝုတ္တန္တိ? ဟေဋ္ဌာ ဝါစာသစ္စံ ကထိတံ. သီလာစာရေ ဌိတော ပန ဘိက္ခု အန္တမသော ဟသနကထာယပိ မုသာဝါဒံ န ကရောတီတိ ဒဿေတုံ ဣဓ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ သော ဓမ္မေန သမေန ဇီဝိတံ ကပ္ပေတီတိ ဒဿနတ္ထံ န စ ကုဟကောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ကုဟကော’’တိအာဒီနိ ဗြဟ္မဇာလေ ဝိတ္ထာရိတာနိ. คำว่า เป็นผู้มีสัจจะและมีศรัทธา หมายความว่า ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในศีลาจาร พึงเป็นผู้มีสัจจะ คือมีวาจาจริง และพึงเป็นผู้มีศรัทธา คือสมบูรณ์ด้วยศรัทธา (ถามว่า) ก็ในเบื้องต้น (เรื่องวจีสมาจาร) ได้กล่าวถึงสัจจะไว้แล้วมิใช่หรือ เหตุใดในที่นี้ (เรื่องศีลาจาร) จึงกล่าวซ้ำอีก? (ตอบว่า) ในเบื้องต้น กล่าวถึงวาจาสัจจะ แต่ในที่นี้กล่าวเพื่อแสดงว่า ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในศีลาจาร ย่อมไม่กล่าวคำเท็จแม้ที่สุดในเรื่องขบขัน บัดนี้ เพื่อแสดงว่าภิกษุนั้นย่อมดำรงชีวิตโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า และไม่เป็นคนโกง ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า 'คนโกง' เป็นต้น พระองค์ได้ทรงแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในพรหมชาลสูตร ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော, ဘောဇနေ မတ္တညူတိ ဆသု ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေပိ ပမာဏညူ. သမကာရီတိ သမစာရီ, ကာယေန ဝါစာယ မနသာ စ ကာယဝင်္ကာဒီနိ ပဟာယ သမံ စရတီတိ အတ္ထော. ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တောတိ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ‘‘ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယာ’’တိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဇာဂရိယာနုယောဂံ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိဟရတိ. အတန္ဒိတောတိ နိတ္တန္ဒီ ကာယာလသိယဝိရဟိတော. အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ ကာယိကဝီရိယေနာပိ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟောတိ, ဂဏသင်္ဂဏိကံ ဝိနောဒေတွာ စတူသု ဣရိယာပထေသု အဋ္ဌအာရဗ္ဘဝတ္ထုဝသေန ဧကဝိဟာရီ. စေတသိကဝီရိယေနာပိ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟောတိ, ကိလေသသင်္ဂဏိကံ ပဟာယ ဝိနောဒေတွာ အဋ္ဌသမာပတ္တိဝသေန ဧကဝိဟာရီ. အပိ စ ယထာ တထာ ကိလေသုပ္ပတ္တိံ နိဝါရေန္တော စေတသိကဝီရိယေန အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟောတိ. ဈာယီတိ အာရမ္မဏလက္ခဏူပနိဇ္ဈာနဝသေန [Pg.77] ဈာယီ. သတိမာတိ စိရကတာဒိအနုဿရဏသမတ္ထာယ သတိယာ သမန္နာဂတော. คำว่า เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้ประมาณในโภชนะ หมายความว่า เป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ ๖ และเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ คำว่า ผู้ทำสม่ำเสมอ หมายถึง ผู้ประพฤติสม่ำเสมอ อธิบายว่า ละกายวังกะ (ความคดทางกาย) เป็นต้นแล้ว ประพฤติสม่ำเสมอด้วยกาย วาจา และใจ คำว่า ผู้ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ หมายความว่า ทำกลางคืนและกลางวันให้เป็น ๖ ส่วนแล้ว อยู่ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอย่างยิ่งตามนัยที่ตรัสไว้ว่า 'ในเวลากลางวัน (ชำระจิต) ด้วยการเดินจงกรมและการนั่ง' คำว่า ผู้ไม่เกียจคร้าน หมายถึง ผู้ไม่มีความเกียจคร้าน ปราศจากความเกียจคร้านทางกาย คำว่า ผู้ปรารภความเพียร หมายความว่า เป็นผู้ปรารภความเพียรแม้ด้วยกายิกวิริยะ คือบรรเทาความคลุกคลีด้วยหมู่คณะแล้ว เป็นผู้อยู่ผู้เดียวโดยอาศัยอารัพภวัตถุ ๘ ในอิริยาบถ ๔ และเป็นผู้ปรารภความเพียรแม้ด้วยเจตสิกวิริยะ คือละ บรรเทาความคลุกคลีด้วยกิเลสแล้ว เป็นผู้อยู่ผู้เดียวโดยอาศัยสมาบัติ ๘ อีกนัยหนึ่ง เป็นผู้ปรารภความเพียรด้วยเจตสิกวิริยะ คือห้ามการเกิดขึ้นแห่งกิเลสตามที่เป็นจริง คำว่า ผู้เพ่งพินิจ หมายความว่า เป็นผู้เพ่งพินิจโดยอาศัยอารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน คำว่า ผู้มีสติ หมายความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติที่สามารถระลึกถึงสิ่งที่ทำและคำที่พูดไว้นานแล้วได้ ကလျာဏပဋိဘာနောတိ ဝါက္ကရဏသမ္ပန္နော စေဝ ဟောတိ ပဋိဘာနသမ္ပန္နော စ. ယုတ္တပဋိဘာနော ခေါ ပန ဟောတိ နော မုတ္တပဋိဘာနော. သီလသမာစာရသ္မိဉှိ ဌိတဘိက္ခု မုတ္တပဋိဘာနော န ဟောတိ, ယုတ္တပဋိဘာနော ပန ဟောတိ ဝင်္ဂီသတ္ထေရော ဝိယ. ဂတိမာတိ ဂမနသမတ္ထာယ ပညာယ သမန္နာဂတော. ဓိတိမာတိ ဓာရဏသမတ္ထာယ ပညာယ သမန္နာဂတော. မတိမာတိ ဧတ္ထ ပန မတီတိ ပညာယ နာမမေဝ, တသ္မာ ပညဝါတိ အတ္ထော. ဣတိ တီဟိပိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ပညာဝ ကထိတာ. တတ္ထ ဟေဋ္ဌာ သမဏဓမ္မကရဏဝီရိယံ ကထိတံ, ဣဓ ဗုဒ္ဓဝစနဂဏှနဝီရိယံ. တထာ ဟေဋ္ဌာ ဝိပဿနာပညာ ကထိတာ, ဣဓ ဗုဒ္ဓဝစနဂဏှနပညာ. န စ ကာမေသု ဂိဒ္ဓေါတိ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု အဂိဒ္ဓေါ. သတော စ နိပကော စာတိ အဘိက္ကန္တပဋိက္ကန္တာဒီသု သတ္တသု ဌာနေသု သတိယာ စေဝ ဉာဏေန စ သမန္နာဂတော စရတီတိ အတ္ထော. နေပက္ကန္တိ ပညာ, တာယ သမန္နာဂတတ္တာ နိပကောတိ ဝုတ္တော. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. คำว่า ผู้มีปฏิภาณดี หมายความว่า เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวาจาไพเราะและสมบูรณ์ด้วยปฏิภาณ แต่เป็นผู้มีปฏิภาณประกอบด้วยเหตุผล ไม่ใช่มีปฏิภาณไม่ต่อเนื่อง เพราะภิกษุผู้ตั้งอยู่ในศีลสมาจาร ย่อมไม่เป็นผู้มีปฏิภาณไม่ต่อเนื่อง แต่เป็นผู้มีปฏิภาณประกอบด้วยเหตุผล เหมือนพระวังคีสเถระ คำว่า ผู้มีคติ หมายความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาที่สามารถเข้าถึง (ธรรม) ได้ คำว่า ผู้มีธิติ หมายความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาที่สามารถทรงจำไว้ได้ คำว่า ผู้มีมติ ในที่นี้ คำว่า 'มติ' เป็นชื่อของปัญญาโดยแท้ เพราะฉะนั้นจึงหมายความว่า เป็นผู้มีปัญญา ด้วยเหตุนี้ ด้วยบททั้งสามนี้ จึงกล่าวถึงปัญญาเท่านั้น ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ในเบื้องต้น (ที่กล่าวว่า 'ปรารภความเพียร') กล่าวถึงวิริยะในการทำสมณธรรม ในที่นี้ (ที่กล่าวว่า 'มีธิติ') กล่าวถึงวิริยะในการเรียนเอาพุทธวจนะ ในทำนองเดียวกัน ในเบื้องต้น (ที่กล่าวว่า 'ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่' และ 'ผู้เพ่งพินิจ') กล่าวถึงวิปัสสนาปัญญา ในที่นี้ (ที่กล่าวว่า 'มีธิติ' และ 'มีมติ') กล่าวถึงปัญญาในการเรียนเอาพุทธวจนะ คำว่า และไม่กำหนัดในกามทั้งหลาย หมายความว่า ไม่กำหนัดในวัตถุกามและกิเลสกาม คำว่า เป็นผู้มีสติและรอบคอบ อธิบายว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสติและญาณ ประพฤติอยู่ในฐานะ ๗ ประการ มีการก้าวไปข้างหน้าและการถอยกลับเป็นต้น ปัญญาเรียกว่า 'เนปักกะ' เพราะประกอบด้วยปัญญานั้น จึงเรียกว่า 'นิปะกะ' (ผู้รอบคอบ) แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงประกอบความตามนัยก่อน အနုသာသနဝိဓာဒိဝဏ္ဏနာ พรรณนาวิธีแห่งอนุสาสนีเป็นต้น ၁၅၄. ပစ္စတ္တံ ယောနိသော မနသိကာရာတိ အတ္တနော ဥပါယမနသိကာရေန. ယထာနုသိဋ္ဌံ တထာ ပဋိပဇ္ဇမာနောတိ ယထာ မယာ အနုသိဋ္ဌံ အနုသာသနီ ဒိန္နာ, တထာ ပဋိပဇ္ဇမာနော. တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာတိအာဒိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ๑๕๔. คำว่า การทำไว้ในใจโดยแยบคายเป็นส่วนตน หมายถึง ด้วยการทำไว้ในใจอันเป็นอุบายของตน คำว่า ปฏิบัติตามที่ได้รับคำสั่งสอน หมายถึง ปฏิบัติตามที่เราได้สั่งสอนแล้ว ได้ให้อนุสาสนีแล้ว คำว่า เพราะความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ ๓ เป็นต้น มีความหมายตามที่กล่าวไว้แล้ว แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงประกอบความตามนัยก่อน ၁၅၅. ပရပုဂ္ဂလဝိမုတ္တိဉာဏေတိ သောတာပန္နာဒီနံ ပရပုဂ္ဂလာနံ တေန တေန မဂ္ဂေန ကိလေသဝိမုတ္တိဉာဏေ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ๑๕๕. คำว่า ญาณในการหลุดพ้นของบุคคลอื่น หมายถึง ในญาณที่รู้การหลุดพ้นจากกิเลสด้วยมรรคนั้นๆ ของบุคคลอื่นทั้งหลาย มีพระโสดาบันเป็นต้น แม้ในที่นี้ ส่วนที่เหลือพึงประกอบความตามนัยก่อน ၁၅၆. အမုတြာသိံ ဧဝံနာမောတိ ဧကော ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တော နာမဂေါတ္တံ ပရိယာဒိယမာနော ဂစ္ဆတိ. ဧကော သုဒ္ဓခန္ဓေယေဝ အနုဿရတိ, ဧကော ဟိ သက္ကောတိ, ဧကော န သက္ကောတိ. တတ္ထ ယော သက္ကောတိ, တဿ ဝသေန အဂ္ဂဟေတွာ အသက္ကောန္တဿ ဝသေန ဂဟိတံ. အသက္ကောန္တော ပန ကိံ ကရောတိ? သုဒ္ဓခန္ဓေယေဝ အနုဿရန္တော ဂန္တွာ အနေကဇာတိသတသဟဿမတ္ထကေ ဌတွာ နာမဂေါတ္တံ ပရိယာဒိယမာနော ဩတရတိ. တံ ဒဿေန္တော ဧဝံနာမောတိအာဒိမာဟ[Pg.78]. သော ဧဝမာဟာတိ သော ဒိဋ္ဌိဂတိကော ဧဝမာဟ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ သဿတောတိ ဝတွာ ‘‘တေ စ သတ္တာ သံသရန္တီ’’တိ ဝဒန္တဿ ဝစနံ ပုဗ္ဗာပရဝိရုဒ္ဓံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိဂတိကတ္တာ ပနေသ ဧတံ န သလ္လက္ခေသိ. ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဟိ ဌာနံ ဝါ နိယမော ဝါ နတ္ထိ. ဣမံ ဂဟေတွာ ဣမံ ဝိဿဇ္ဇေတိ, ဣမံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဣမံ ဂဏှာတီတိ ဗြဟ္မဇာလေ ဝိတ္ထာရိတမေဝေတံ. အယံ တတိယော သဿတဝါဒေါတိ ထေရော လာဘိဿေဝ ဝသေန တယော သဿတဝါဒေ အာဟ. ဘဂဝတာ ပန တက္ကီဝါဒမ္ပိ ဂဟေတွာ ဗြဟ္မဇာလေ စတ္တာရော ဝုတ္တာ. ဧတေသံ ပန တိဏ္ဏံ ဝါဒါနံ ဝိတ္ထာရကထာ ဗြဟ္မဇာလေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၀) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. ๑๕๖. บทว่า อมุตฺราสึ เอวํนาโม ความว่า บุคคลบางคนเมื่อระลึกถึงปุพเพนิวาส (ขันธ์ที่เคยอาศัยในกาลก่อน) ย่อมระลึกไปจนถึงชื่อและโคตร. บางคนระลึกได้แต่เพียงขันธ์ล้วนๆ. จริงอยู่ บางคนสามารถ (ระลึกไปจนถึงที่สุด) บางคนไม่สามารถ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บัณฑิตไม่ถือเอาโดยส่วนแห่งบุคคลผู้สามารถ แต่ถือเอาโดยส่วนแห่งบุคคลผู้ไม่สามารถ. ก็บุคคลผู้ไม่สามารถนั้น ย่อมทำอย่างไร? คือ ระลึกไปแต่ขันธ์ล้วนๆ ไปหยุดอยู่ที่เบื้องบนแห่งแสนชาติเป็นอันมาก แล้วจึงระลึกย้อนลงมาจนถึงชื่อและโคตร. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงบุคคลนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํนาโม. บทว่า โส เอวมาห ความว่า ผู้มีทิฏฐินั้นกล่าวอย่างนี้. ในวาทะนั้น แม้ว่าคำของผู้กล่าวว่า 'เที่ยง' แล้วกล่าวว่า 'และสัตว์เหล่านั้นย่อมท่องเที่ยวไป' จะขัดแย้งกันในเบื้องหน้าและเบื้องหลัง. แต่เพราะเป็นผู้มีทิฏฐิ เขาจึงมิได้กำหนดรู้ความขัดแย้งกันนั้น. เพราะว่า สำหรับผู้มีทิฏฐิ ที่ตั้งหรือความแน่นอน (ในวาทะ) ย่อมไม่มี. ถือเอาวาทะนี้แล้ว ก็สละวาทะนี้, สละวาทะนี้แล้ว ก็ถือเอาวาทะนี้ เรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโดยพิสดารไว้แล้วในพรหมชาลสูตร. บทว่า อยํ ตติโย สสฺสตวาโท ความว่า พระเถระกล่าวสัสสตวาทะ ๓ อย่าง โดยส่วนแห่งบุคคลผู้ได้ฌานเท่านั้น. ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงถือเอาแม้ซึ่งวาทะของนักตรึก แล้วตรัสสัสสตวาทะ ๔ อย่างไว้ในพรหมชาลสูตร. ก็คำอธิบายโดยพิสดารแห่งวาทะ ๓ อย่างเหล่านี้ พึงทราบโดยนัยที่ตรัสไว้แล้วในพรหมชาลสูตรนั่นเทียว. แม้ในที่นี้ เนื้อความที่เหลือ พึงให้พิสดารโดยนัยก่อนนั่นเทียว. ၁၅၇. ဂဏနာယ ဝါတိ ပိဏ္ဍဂဏနာယ. သင်္ခါနေနာတိ အစ္ဆိဒ္ဒကဝသေန မနောဂဏနာယ. ဥဘယထာပိ ပိဏ္ဍဂဏနမေဝ ဒဿေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဝဿာနံ သတဝသေန သဟဿဝသေန သတသဟဿဝသေန ကောဋိဝသေန ပိဏ္ဍံ ကတွာပိ ဧတ္တကာနိ ဝဿသတာနီတိ ဝါ ဧတ္တကာ ဝဿကောဋိယောတိ ဝါ ဧဝံ သင်္ခါတုံ န သက္ကာ. တုမှေ ပန အတ္တနော ဒသန္နံ ပါရမီနံ ပူရိတတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ယသ္မာ ဝေါ အနာဝရဏဉာဏံ သူရံ ဝဟတိ. တသ္မာ ဒေသနာဉာဏကုသလတံ ပုရက္ခတွာ ဝဿဂဏနာယပိ ပရိယန္တိကံ ကတွာ ကပ္ပဂဏနာယပိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဧတ္တကန္တိ ဒဿေထာတိ ဒီပေတိ. ပါဠိယတ္ထော ပနေတ္ထ ဝုတ္တနယောယေဝ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ๑๕๗. บทว่า คณนาย วา ได้แก่ โดยการนับเป็นกลุ่มก้อน. บทว่า สงฺขาเนน ได้แก่ โดยการนับในใจอย่างต่อเนื่องไม่ขาดสาย. แม้ทั้งสองอย่าง ก็แสดงถึงการนับเป็นกลุ่มก้อนนั่นเอง. อธิบายว่า แม้จะนับรวมจำนวนปีเป็นร้อย เป็นพัน เป็นแสน เป็นโกฏิ ก็ไม่สามารถจะนับได้ว่า 'มีร้อยปีเท่านี้' หรือ 'มีโกฏิปีเท่านี้'. แต่พระองค์ผู้เจริญทั้งหลาย เพราะทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการบริบูรณ์แล้ว เพราะทรงแทงตลอดดีแล้วซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ เพราะเหตุที่อนาวรณญาณของพระองค์เป็นไปอย่างแกล้วกล้า ฉะนั้น ขอพระองค์ทรงอาศัยความฉลาดในเทศนาญาณ ทรงกระทำการกำหนดที่สุดแม้โดยการนับปี ทรงกำหนดแม้โดยการนับกัป แล้วโปรดแสดงว่า 'มีประมาณเท่านี้' ดังนี้. อรรถแห่งบาลีในที่นี้ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. แม้ในที่นี้ เนื้อความที่เหลือ พึงประกอบโดยนัยก่อนนั่นเทียว. ၁၅၈. ဧတဒါနုတ္တရိယံ, ဘန္တေ, သတ္တာနံ စုတူပပါတဉာဏေတိ ဘန္တေ ယာပိ အယံ သတ္တာနံ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေန ဉာဏဒေသနာ, သာပိ တုမှာကံယေဝ အနုတ္တရာ. အတီတဗုဒ္ဓါပိ ဧဝမေဝ ဒေသေသုံ. အနာဂတာပိ ဧဝမေဝ ဒေသေဿန္တိ. တုမှေ တေသံ အတီတာနာဂတဗုဒ္ဓါနံ ဉာဏေန သံသန္ဒိတွာဝ ဒေသယိတ္ထ. ‘‘ဣမိနာပိ ကာရဏေန ဧဝံပသန္နော အဟံ ဘန္တေ ဘဂဝတီ’’တိ ဒီပေတိ. ပါဠိယတ္ထော ပနေတ္ထ ဝိတ္ထာရိတောယေဝ. ๑๕๘. บทว่า เอตทานุตฺตริยํ ภนฺเต สตฺตานํ จุตูปปาตญาเณ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทศนาแสดงญาณโดยส่วนแห่งจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลายแม้นี้ใด เทศนานั้นก็ยอดเยี่ยมเป็นของพระองค์ทั้งหลายเท่านั้น. แม้พระพุทธเจ้าในอดีต ก็ทรงแสดงอย่างนี้เหมือนกัน. แม้พระพุทธเจ้าในอนาคต ก็จักทรงแสดงอย่างนี้เหมือนกัน. พระองค์ทั้งหลายทรงเทียบเคียงกับพระญาณของพระพุทธเจ้าในอดีตและอนาคตเหล่านั้นแล้วจึงทรงแสดง. ท่านแสดงว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ด้วยเหตุนี้ ข้าพระองค์จึงเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้'. อรรถแห่งบาลีในที่นี้ ท่านอธิบายไว้โดยพิสดารแล้วนั่นเทียว. ၁၅၉. သာသဝါ သဥပဓိကာတိ သဒေါသာ သဥပါရမ္ဘာ. နော အရိယာတိ ဝုစ္စတီတိ အရိယိဒ္ဓီတိ န ဝုစ္စတိ. အနာသဝါ အနုပဓိကာတိ နိဒ္ဒေါသာ အနုပါရမ္ဘာ. အရိယာတိ ဝုစ္စတီတိ အရိယိဒ္ဓီတိ ဝုစ္စတိ. အပ္ပဋိကူလသညီ [Pg.79] တတ္ထ ဝိဟရတီတိ ကထံ အပ္ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတီတိ? ပဋိကူလေ သတ္တေ မေတ္တံ ဖရတိ, သင်္ခါရေ ဓာတုသညံ ဥပသံဟရတိ. ယထာဟ ‘‘ကထံ ပဋိကူလေ အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ (ပဋိ. မ. ၃.၉၇)? အနိဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ မေတ္တာယ ဝါ ဖရတိ, ဓာတုတော ဝါ ဥပသံဟရတီ’’တိ. ပဋိကူလသညီ တတ္ထ ဝိဟရတီတိ အပ္ပဋိကူလေ သတ္တေ အသုဘသညံ ဖရတိ, သင်္ခါရေ အနိစ္စသညံ ဥပသံဟရတိ. ယထာဟ ‘‘ကထံ အပ္ပဋိကူလေ ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ? ဣဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ အသုဘာယ ဝါ ဖရတိ, အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတီ’’တိ. ဧဝံ သေသပဒေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ๑๕๙. บทว่า สาสวา สอุปธิกา ได้แก่ เป็นไปกับด้วยโทษ คือ อาสวะ เป็นไปกับด้วยการถูกตำหนิติเตียน. บทว่า โน อริยาติ วุจฺจติ ความว่า ไม่เรียกว่า อริยฤทธิ์. บทว่า อนาสวา อนุปธิกา ได้แก่ ไม่มีโทษ ไม่มีการถูกตำหนิติเตียน. บทว่า อริยาติ วุจฺจติ ความว่า เรียกว่า อริยฤทธิ์. บทว่า อปฺปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรติ ความว่า มีสัญญาว่าไม่ปฏิกูลในอารมณ์นั้นอยู่ อย่างไร? คือ แผ่เมตตาไปในสัตว์ที่น่าปฏิกูล น้อมธาตุสัญญาเข้าไปในสังขารทั้งหลาย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'บุคคลมีสัญญาว่าไม่ปฏิกูลในอารมณ์ที่น่าปฏิกูลอยู่ อย่างไร? คือ แผ่เมตตาไปในวัตถุที่ไม่น่าปรารถนา หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นธาตุ'. บทว่า ปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรติ ความว่า แผ่อสุภสัญญาไปในสัตว์ที่ไม่น่าปฏิกูล น้อมอนิจจสัญญาเข้าไปในสังขารทั้งหลาย. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'บุคคลมีสัญญาว่าปฏิกูลในอารมณ์ที่ไม่น่าปฏิกูลอยู่ อย่างไร? คือ แผ่ไปโดยความเป็นอสุภะในวัตถุที่น่าปรารถนา หรือน้อมเข้าไปโดยความเป็นของไม่เที่ยง'. พึงทราบอรรถแม้ในบทที่เหลือทั้งหลายอย่างนี้. ဥပေက္ခကော တတ္ထ ဝိဟရတီတိ ဣဋ္ဌေ အရဇ္ဇန္တော အနိဋ္ဌေ အဒုဿန္တော ယထာ အညေ အသမပေက္ခနေန မောဟံ ဥပ္ပာဒေန္တိ, ဧဝံ အနုပ္ပာဒေန္တော ဆသု အာရမ္မဏေသု ဆဠင်္ဂုပေက္ခာယ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ. ဧတဒါနုတ္တရိယံ, ဘန္တေ, ဣဒ္ဓိဝိဓာသူတိ, ဘန္တေ, ယာ အယံ ဒွီသု ဣဒ္ဓီသု ဧဝံဒေသနာ, ဧတဒါနုတ္တရိယံ. တံ ဘဂဝါတိ တံ ဒေသနံ ဘဂဝါ အသေသံ သကလံ အဘိဇာနာတိ. တံ ဘဂဝတောတိ တံ ဒေသနံ ဘဂဝတော အသေသံ အဘိဇာနတော. ဥတ္တရိ အဘိညေယျံ နတ္ထီတိ ဥတ္တရိ အဘိဇာနိတဗ္ဗံ နတ္ထိ. အယံ နာမ ဣတော အညော ဓမ္မော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ ယံ ဘဂဝါ န ဇာနာတိ ဣဒံ နတ္ထိ. ယဒဘိဇာနံ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါတိ ယံ တုမှေဟိ အနဘိညာတံ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ အဘိဇာနန္တော ဘဂဝတာ ဘိယျောဘိညတရော အဿ, အဓိကတရပညော ဘဝေယျ. ယဒိဒံ ဣဒ္ဓိဝိဓာသူတိ ဧတ္ထ ယဒိဒန္တိ နိပါတမတ္တံ. ဣဒ္ဓိဝိဓာသု ဘဂဝတာ ဥတ္တရိတရော နတ္ထိ. အတီတဗုဒ္ဓါပိ ဟိ ဣမာ ဒွေ ဣဒ္ဓိယော ဒေသေသုံ, အနာဂတာပိ ဣမာဝ ဒေသေဿန္တိ. တုမှေပိ တေသံ ဉာဏေန သံသန္ဒိတွာ ဣမာဝ ဒေသယိတ္ထ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣဒ္ဓိဝိဓာသု အနုတ္တရောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမိနာပိ ကာရဏေန ဧဝံပသန္နော အဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတီ’’တိ ဒီပေတိ. ဧတ္တာဝတာ ယေ ဓမ္မသေနာပတိ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ သောဠသ အပရမ္ပရိယဓမ္မေ သမ္မသိ, တေဝ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. บทว่า อุเปกฺขโก ตตฺถ วิหรติ ความว่า ไม่ยินดีในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ไม่ขัดเคืองในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา, ไม่ทำโมหะให้เกิดขึ้นเหมือนที่คนอื่นทำโมหะให้เกิดขึ้นด้วยการไม่พิจารณาโดยแยบคาย, เป็นผู้วางเฉยด้วยอุเบกขา มีองค์ ๖ ในอารมณ์ ๖ อยู่. บทว่า เอตทานุตฺตริยํ ภนฺเต อิทฺธิวิธาสุ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทศนาในอิทธิวิธีทั้งสองอย่างนี้ใด เทศนานี้เป็นเยี่ยม. บทว่า ตํ ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงรู้ยิ่งซึ่งเทศนานั้นทั้งหมดโดยไม่มีส่วนเหลือ. บทว่า ตํ ภควโต ความว่า แห่งพระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ยิ่งซึ่งเทศนานั้นโดยไม่มีส่วนเหลือ. บทว่า อุตฺตริ อภิญฺเญยฺยํ นตฺถิ ความว่า ธรรมที่พึงรู้ยิ่งขึ้นไปไม่มี. ธรรมหรือบุคคลอื่นจากนี้ ชื่อว่า... ที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบนั้น ไม่มี. บทว่า ยทภิชานํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ความว่า สมณะหรือพราหมณ์อื่นใด ที่จะรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่พระองค์ทั้งหลายมิได้ทรงรู้ยิ่งแล้ว จะพึงเป็นผู้รู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาค หรือจะพึงเป็นผู้มีปัญญายิ่งกว่านั้น ไม่มี. ในบทว่า ยทิทํ อิทฺธิวิธาสุ นี้ บทว่า ยทิทํ เป็นเพียงนิบาต. ในเรื่องอิทธิวิธี ไม่มีผู้ใดยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาค. จริงอยู่ แม้พระพุทธเจ้าในอดีต ก็ทรงแสดงฤทธิ์ ๒ อย่างนี้, แม้พระพุทธเจ้าในอนาคต ก็จักทรงแสดงฤทธิ์ ๒ อย่างนี้เท่านั้น. แม้พระองค์ทั้งหลายก็ทรงเทียบเคียงกับพระญาณของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นแล้วจึงทรงแสดงฤทธิ์ ๒ อย่างนี้เท่านั้น. เมื่อจะแสดงว่า 'ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยมในเรื่องอิทธิวิธี' จึงกล่าวชี้แจงว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ด้วยเหตุนี้ ข้าพระองค์จึงเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้'. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ธรรม ๑๖ ประการอันเป็นส่วนเบื้องปลายลำดับ ที่พระธรรมเสนาบดีนั่งพิจารณาอยู่ในที่พักกลางวัน ก็เป็นอันท่านแสดงแล้ว. အညထာသတ္ထုဂုဏဒဿနာဒိဝဏ္ဏနာ พรรณนาว่าด้วยการเห็นพระคุณของพระศาสดาเป็นต้นโดยประการอื่น ၁၆၀. ဣဒါနိ အပရေနပိ အာကာရေန ဘဂဝတော ဂုဏေ ဒဿေန္တော ယံ တံ ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဒ္ဓေန ကုလပုတ္တေနာတိ သဒ္ဓါ ကုလပုတ္တာ [Pg.80] နာမ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ ဗောဓိသတ္တာ. တသ္မာ ယံ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တေန ပတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိံ ပန တေန ပတ္တဗ္ဗံ? နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ. အာရဒ္ဓဝီရိယေနာတိအာဒီသု ‘‘ဝီရိယံ ထာမော’’တိအာဒီနိ သဗ္ဗာနေဝ ဝီရိယဝေဝစနာနိ. တတ္ထ အာရဒ္ဓဝီရိယေနာတိ ပဂ္ဂဟိတဝီရိယေန. ထာမဝတာတိ ထာမသမ္ပန္နေန ထိရဝီရိယေန. ပုရိသထာမေနာတိ တေန ထာမဝတာ ယံ ပုရိသထာမေန ပတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနန္တရပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ပုရိသဓောရယှေနာတိ ယာ အသမဓုရေဟိ ဗုဒ္ဓေဟိ ဝဟိတဗ္ဗာ ဓုရာ, တံ ဓုရံ ဝဟနသမတ္ထေန မဟာပုရိသေန. အနုပ္ပတ္တံ တံ ဘဂဝတာတိ တံ သဗ္ဗံ အတီတာနာဂတဗုဒ္ဓေဟိ ပတ္တဗ္ဗံ, သဗ္ဗမေဝ အနုပ္ပတ္တံ, ဘဂဝတော ဧကဂုဏောပိ ဦနော နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ကာမေသု ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂန္တိ ဝတ္ထုကာမေသု ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂံ. ယထာ အညေ ကေဏိယဇဋိလာဒယော သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘‘ကော ဇာနာတိ ပရလောကံ. သုခေါ ဣမိဿာ ပရိဗ္ဗာဇိကာယ မုဒုကာယ လောမသာယ ဗာဟာယ သမ္ဖဿော’’တိ မောဠိဗန္ဓာဟိ ပရိဗ္ဗာဇိကာဟိ ပရိစာရေန္တိ သမ္ပတ္တံ သမ္ပတ္တံ ရူပါဒိအာရမ္မဏံ အနုဘဝမာနာ ကာမသုခမနုယုတ္တာ, န ဧဝမနုယုတ္တောတိ ဒဿေတိ. ๑๖๐. บัดนี้ เมื่อจะแสดงพระคุณของพระผู้มีพระภาคโดยประการอื่นอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `ยํ ตํ ภนฺเต` ในบทเหล่านั้น บทว่า `สทฺเธน กุลปุตฺเตน` ความว่า ชื่อว่ากุลบุตรผู้มีศรัทธา ได้แก่ พระโพธิสัตว์ทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน เพราะเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ธรรมใดอันพระสัพพัญญูโพธิสัตว์พึงบรรลุ ก็ธรรมอะไรเล่า อันพระโพธิสัตว์นั้นพึงบรรลุ? คือ โลกุตรธรรม ๙ ประการ ในบทเป็นต้นว่า `อารทฺธวีริเยน` บททั้งหลายเป็นต้นว่า `วีริยํ ถาโม` ล้วนเป็นไวพจน์ของคำว่าวิริยะทั้งสิ้น ในบทเหล่านั้น บทว่า `อารทฺธวีริเยน` คือ โดยผู้มีความเพียรประคองไว้แล้ว บทว่า `ถามวตา` คือ โดยผู้ถึงพร้อมด้วยกำลัง มีความเพียรมั่นคง บทว่า `ปุริสถาเมน` เป็นอันกล่าวว่า ธรรมใดอันพระโพธิสัตว์ผู้ถึงพร้อมด้วยกำลังนั้นพึงบรรลุด้วยกำลังแห่งบุรุษ แม้ในสองบทถัดไป ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า `ปุริสโธรยฺเหน` คือ โดยมหาบุรุษผู้สามารถเพื่อจะนำไปซึ่งธุระใด อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีธุระหาผู้เสมอเหมือนมิได้พึงทรงนำไป บทว่า `อนุปฺปตฺตํ ตํ ภควตา` แสดงว่า ธรรมทั้งหมดนั้นอันพระพุทธเจ้าทั้งในอดีตและอนาคตพึงบรรลุ พระผู้มีพระภาคทรงบรรลุแล้วทั้งหมด แม้พระคุณอย่างหนึ่งของพระผู้มีพระภาคที่หย่อนกว่า (พระพุทธเจ้าเหล่านั้น) ก็ไม่มี บทว่า `กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยคํ` คือ การประกอบตนให้พัวพันในกามสุขในวัตถุกามทั้งหลาย แสดงว่า สมณพราหมณ์เหล่าอื่นมีเกณิยชฎิลเป็นต้น ปรนนิบัติด้วยปริพาชิกาทั้งหลายผู้มุ่นมวยผม ด้วยคิดว่า "ใครจะรู้ปรโลก สัมผัสที่แขนของปริพาชิกาผู้นี้ซึ่งมีกายนุ่มนวล มีขนนุ่มนวล เป็นสุข" เสวยรูปารมณ์เป็นต้นที่ได้มาแล้วๆ ประกอบตนในกามสุขฉันใด พระผู้มีพระภาคหาได้ทรงประกอบตนฉันนั้นไม่ ဟီနန္တိ လာမကံ. ဂမ္မန္တိ ဂါမဝါသီနံ ဓမ္မံ. ပေါထုဇ္ဇနိကန္တိ ပုထုဇ္ဇနေဟိ သေဝိတဗ္ဗံ. အနရိယန္တိ န နိဒ္ဒေါသံ. န ဝါ အရိယေဟိ သေဝိတဗ္ဗံ. အနတ္ထသဉှိတန္တိ အနတ္ထသံယုတ္တံ. အတ္တကိလမထာနုယောဂန္တိ အတ္တနော အာတာပနပရိတာပနာနုယောဂံ. ဒုက္ခန္တိ ဒုက္ခယုတ္တံ, ဒုက္ခမံ ဝါ. ယထာ ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂံ ပရိဝဇ္ဇေဿာမာတိ ကာယကိလမထံ အနုဓာဝန္တိ, တတော မုဉ္စိဿာမာတိ ကာမသုခံ အနုဓာဝန္တိ, န ဧဝံ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ပန ဥဘော ဧတေ အန္တေ ဝဇ္ဇေတွာ ယာ သာ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ စက္ခုကရဏီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ သမ္မာပဋိပတ္တိ, တမေဝ ပဋိပန္နော. တသ္မာ ‘‘န စ အတ္တကိလမထာနုယောဂ’’န္တိအာဒိမာဟ. บทว่า `หีนํ` คือ เลวทราม บทว่า `คมฺมํ` คือ ธรรมของชาวบ้าน บทว่า `โปถุชฺชนิกํ` คือ อันปุถุชนพึงเสพ บทว่า `อนริยํ` คือ ไม่ปราศจากโทษ หรืออันพระอริยเจ้าไม่พึงเสพ บทว่า `อนตฺถสญฺหิตํ` คือ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ บทว่า `อตฺตกิลมถานุโยคํ` คือ การประกอบความเดือดร้อน ความเดือดร้อนโดยรอบแก่ตน บทว่า `ทุกฺขํ` คือ ประกอบด้วยทุกข์ หรือเป็นทุกข์ สมณพราหมณ์บางพวกย่อมแล่นไปตามการลำบากกาย ด้วยคิดว่า "เราจักเว้นการประกอบตนให้พัวพันในกามสุข" หรือย่อมแล่นไปตามกามสุข ด้วยคิดว่า "เราจักพ้นจากความลำบากกายนั้น" ฉันใด พระผู้มีพระภาคหาเป็นฉันนั้นไม่ ส่วนพระผู้มีพระภาค ทรงเว้นส่วนสุดทั้งสองนี้แล้ว ทรงดำเนินสัมมาปฏิบัติใดที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย มัชฌิมาปฏิปทาอันตถาคตตรัสรู้พร้อมแล้ว กระทำจักษุ... มีอยู่" ก็ทรงดำเนินสัมมาปฏิบัตินั้นนั่นแหละ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `น จ อตฺตกิลมถานุโยคํ` အာဘိစေတသိကာနန္တိ အဘိစေတသိကာနံ, ကာမာဝစရစိတ္တာနိ အတိက္ကမိတွာ ဌိတာနန္တိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနန္တိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ သုခဝိဟာရာနံ. ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တန္တသ္မိဉှိ သပ္ပီတိကဒုတိယဇ္ဈာနဖလသမာပတ္တိ ကထိတာ (ဒီ. နိ. ၁.၄၃၂). ပါသာဒိကသုတ္တန္တေ သဟ မဂ္ဂေန ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနံ. ဒသုတ္တရသုတ္တန္တေ [Pg.81] စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဖလသမာပတ္တိ. ဣမသ္မိံ သမ္ပသာဒနီယေ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရဇ္ဈာနာနိ ကထိတာနိ. နိကာမလာဘီတိ ယထာကာမလာဘီ. အကိစ္ဆလာဘီတိ အဒုက္ခလာဘီ. အကသိရလာဘီတိ ဝိပုလလာဘီ. บทว่า `อาภิเจตสิกานํ` ความว่า แห่งธรรมอันเกิดในจิตอันยิ่ง คือ ตั้งอยู่โดยก้าวล่วงกามาวจรจิตทั้งหลาย บทว่า `ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ` คือ แห่งธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในอัตภาพนี้แหละ จริงอยู่ ในโปฏฐปาทสูตร ตรัสผลสมาบัติคือทุติยฌานอันมีปีติ (ว่าเป็นทิฏฐธรรมสุขวิหาร) ในปาสาทิกสูตร ตรัสวิปัสสนาปาทกฌานพร้อมกับมรรค (ว่าเป็นทิฏฐธรรมสุขวิหาร) ในทสุตตรสูตร ตรัสผลสมาบัติอันเป็นจตุตถฌาน (ว่าเป็นทิฏฐธรรมสุขวิหาร) ในสัมปสาทนียสูตรนี้ ตรัสทิฏฐธรรมสุขวิหารฌานทั้งหลาย บทว่า `นิกามลาภี` คือ ผู้ได้ตามความปรารถนา บทว่า `อกิจฺฉลาภี` คือ ผู้ได้โดยไม่ลำบาก บทว่า `อกสิรลาภี` คือ ผู้ได้ฌานอันไพบูลย์ အနုယောဂဒါနပ္ပကာရဝဏ္ဏနာ พรรณนาประการแห่งการให้อนุโยค ၁၆၁. ဧကိဿာ လောကဓာတုယာတိ ဒသသဟဿိလောကဓာတုယာ. တီဏိ ဟိ ခေတ္တာနိ – ဇာတိခေတ္တံ အာဏာခေတ္တံ ဝိသယခေတ္တံ. တတ္ထ ဇာတိခေတ္တံ နာမ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု. သာ ဟိ တထာဂတဿ မာတုကုစ္ဆိံ ဩက္ကမနကာလေ နိက္ခမနကာလေ သမ္ဗောဓိကာလေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေ အာယုသင်္ခါရောဿဇ္ဇနေ ပရိနိဗ္ဗာနေ စ ကမ္ပတိ. ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠံ ပန အာဏာခေတ္တံ နာမ. အာဋာနာဋိယမောရပရိတ္တဓဇဂ္ဂပရိတ္တရတနပရိတ္တာဒီနဉှိ ဧတ္ထ အာဏာ ဝတ္တတိ. ဝိသယခေတ္တဿ ပန ပရိမာဏံ နတ္ထိ, ဗုဒ္ဓါနဉှိ ‘‘ယာဝတကံ ဉာဏံ, တာဝတကံ ဉေယျံ, ယာဝတကံ ဉေယျံ တာဝတကံ ဉာဏံ, ဉာဏပရိယန္တိကံ ဉေယျံ, ဉေယျပရိယန္တိကံ ဉာဏ’’န္တိ (မဟာနိ. ၅၅) ဝစနတော အဝိသယော နာမ နတ္ထိ. ๑๖๑. บทว่า `เอกิสฺสา โลกธาตุยา` คือ ในหมื่นโลกธาตุ จริงอยู่ เขตมี ๓ อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต และวิสัยเขต ในเขตเหล่านั้น ชื่อว่าชาติเขต ได้แก่ หมื่นโลกธาตุ จริงอยู่ หมื่นโลกธาตุนั้นย่อมไหว ในกาลที่พระตถาคตเสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา ในกาลประสูติ ในกาลตรัสรู้ ในกาลทรงประกาศธรรมจักร ในกาลทรงปลงอายุสังขาร และในกาลปรินิพพาน ส่วนแสนโกฏิจักรวาล ชื่อว่าอาณาเขต จริงอยู่ อาณาแห่งอาฏานาฏิยปริตร โมรปริตร ธชัคคปริตร รตนปริตร เป็นต้น ย่อมเป็นไปในเขตนี้ ส่วนวิสัยเขต ไม่มีประมาณ เพราะว่าของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่า อวิสัย (สิ่งที่ไม่ใช่วิสัย) ย่อมไม่มี ตามที่ตรัสไว้ว่า "พระญาณมีประมาณเท่าใด เญยยธรรมก็มีประมาณเท่านั้น เญยยธรรมมีประมาณเท่าใด พระญาณก็มีประมาณเท่านั้น เญยยธรรมมีพระญาณเป็นที่สุด พระญาณมีเญยยธรรมเป็นที่สุด" ဣမေသု ပန တီသု ခေတ္တေသု ဌပေတွာ ဣမံ စက္ကဝါဠံ အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ သုတ္တံ နတ္ထိ, နုပ္ပဉ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထိ. တီဏိ ပိဋကာနိ ဝိနယပိဋကံ, သုတ္တန္တပိဋကံ အဘိဓမ္မပိဋကံ. တိဿော သင်္ဂီတိယော မဟာကဿပတ္ထေရဿ သင်္ဂီတိ, ယသတ္ထေရဿ သင်္ဂီတိ, မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရဿ သင်္ဂီတီတိ. ဣမာ တိဿော သင်္ဂီတိယော အာရုဠှေ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ ‘‘ဣမံ စက္ကဝါဠံ မုဉ္စိတွာ အညတ္ထ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ သုတ္တံ နတ္ထိ, နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထိ. ก็ในเขตทั้งสามนี้ เว้นจักรวาลนี้แล้ว พระสูตรที่ว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในจักรวาลอื่น" ไม่มี แต่พระสูตรที่ว่า "ย่อมไม่อุบัติ" มีอยู่ ปิฎกมี ๓ คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก อภิธรรมปิฎก สังคายนามี ๓ คือ สังคายนาของพระมหากัสสปเถระ สังคายนาของพระยสเถระ สังคายนาของพระโมคคลีบุตรติสสเถระ ในพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกที่ยกขึ้นสู่สังคายนาทั้งสามนี้ พระสูตรที่ว่า "เว้นจักรวาลนี้แล้ว พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในที่อื่น" ไม่มี แต่พระสูตรที่ว่า "ย่อมไม่อุบัติ" มีอยู่ အပုဗ္ဗံ အစရိမန္တိ အပုရေ အပစ္ဆာ ဧကတော နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, ပုရေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ ‘‘ဗောဓိံ အပတွာ န ဥဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ နိသိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏံ, တာဝ ပုဗ္ဗေတိ န ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗောဓိသတ္တဿ ဟိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏေ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠကမ္ပနေနေဝ ခေတ္တပရိဂ္ဂဟော ကတော. အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိပိ နိဝါရိတာ ဟောတိ. ပရိနိဗ္ဗာနတော ပဋ္ဌာယ စ ယာဝ သာသပမတ္တာပိ ဓာတုယော တိဋ္ဌန္တိ, တာဝ ပစ္ဆာတိ န ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓာတူသု ဟိ ဌိတာသု [Pg.82] ဗုဒ္ဓါပိ ဌိတာဝ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဧတ္ထန္တရေ အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ နိဝါရိတာဝ ဟောတိ. ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနေ ပန ဇာတေ အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ န နိဝါရိတာ. บทว่า `อุปุพฺพํ อจริมํ` คือ ไม่ทรงอุบัติพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลัง เป็นอันกล่าวว่า ทรงอุบัติก่อนหรือหลัง ในข้อนั้น ไม่พึงทราบว่า "ก่อน" คือตั้งแต่กาลที่ประทับนั่งที่โพธิบัลลังก์ (ด้วยอธิษฐานว่า) "ยังไม่บรรลุพระโพธิญาณ จักไม่ลุกขึ้น" จนถึงการถือปฏิสนธิในพระครรภ์พระมารดา จริงอยู่ ในการถือปฏิสนธิของพระโพธิสัตว์ การกำหนดเขตย่อมสำเร็จได้ด้วยการไหวของหมื่นจักรวาลนั่นเอง แม้การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นก็เป็นอันทรงห้ามไว้ และไม่พึงทราบว่า "หลัง" คือตั้งแต่กาลปรินิพพาน จนถึงกาลที่พระธาตุทั้งหลายแม้ประมาณเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดยังตั้งอยู่ จริงอยู่ เมื่อพระธาตุทั้งหลายยังตั้งอยู่ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ชื่อว่ายังทรงดำรงอยู่ เพราะเหตุนั้น ในระหว่างกาลนี้ การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นเป็นอันทรงห้ามไว้ทีเดียว แต่เมื่อธาตุปรินิพพานเกิดขึ้นแล้ว การอุบัติของพระพุทธเจ้าองค์อื่นหาได้ทรงห้ามไว้ไม่ တိပိဋကအန္တရဓာနကထာ กถาว่าด้วยการอันตรธานของพระไตรปิฎก တီဏိ အန္တရဓာနာနိ နာမ ပရိယတ္တိအန္တရဓာနံ, ပဋိဝေဓအန္တရဓာနံ, ပဋိပတ္တိအန္တရဓာနန္တိ. တတ္ထ ပရိယတ္တီတိ တီဏိ ပိဋကာနိ. ပဋိဝေဓောတိ သစ္စပ္ပဋိဝေဓော. ပဋိပတ္တီတိ ပဋိပဒါ. တတ္ထ ပဋိဝေဓော စ ပဋိပတ္တိ စ ဟောတိပိ န ဟောတိပိ. ဧကသ္မိဉှိ ကာလေ ပဋိဝေဓကရာ ဘိက္ခူ ဗဟူ ဟောန္တိ, ဧသ ဘိက္ခု ပုထုဇ္ဇနောတိ အင်္ဂုလိံ ပသာရေတွာ ဒဿေတဗ္ဗော ဟောတိ. ဣမသ္မိံယေဝ ဒီပေ ဧကဝါရံ ပုထုဇ္ဇနဘိက္ခု နာမ နာဟောသိ. ပဋိပတ္တိပူရကာပိ ကဒါစိ ဗဟူ ဟောန္တိ, ကဒါစိ အပ္ပာ. ဣတိ ပဋိဝေဓော စ ပဋိပတ္တိ စ ဟောတိပိ န ဟောတိပိ. သာသနဋ္ဌိတိယာ ပန ပရိယတ္တိ ပမာဏံ. ပဏ္ဍိတော ဟိ တေပိဋကံ သုတွာ ဒွေပိ ပူရေတိ. การอันตรธานมี ๓ อย่าง คือ ปริยัติอันตรธาน ปฏิเวธอันตรธาน และปฏิบัติอันตรธาน ในบรรดาการอันตรธานเหล่านั้น ปริยัติ ได้แก่ พระไตรปิฎก ปฏิเวธ ได้แก่ การแทงตลอดสัจจะ ปฏิบัติ ได้แก่ ข้อปฏิบัติ ในบรรดาการอันตรธานเหล่านั้น ปฏิเวธและปฏิบัติ จะมีอยู่ก็ได้ ไม่มีอยู่ก็ได้ ด้วยว่า ในกาลบางคราว ภิกษุผู้กระทำการแทงตลอดมีอยู่มาก ถึงกับต้องชี้มือแสดงว่า 'ภิกษุรูปนี้เป็นปุถุชน' แม้ในเกาะนี้เอง ในคราวหนึ่ง ภิกษุชื่อว่าเป็นปุถุชนมิได้มี แม้ผู้บำเพ็ญข้อปฏิบัติให้บริบูรณ์ บางครั้งก็มีมาก บางครั้งก็มีน้อย เพราะเหตุนั้น ปฏิเวธและปฏิบัติ จะมีอยู่ก็ได้ ไม่มีอยู่ก็ได้ แต่ปริยัติเป็นประมาณเพื่อความดำรงอยู่แห่งพระศาสนา ด้วยว่า บัณฑิตครั้นได้ฟังพระไตรปิฎกแล้ว ย่อมบำเพ็ญ (ปฏิเวธและปฏิบัติ) ทั้งสองอย่างให้บริบูรณ์ได้ ယထာ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော အာဠာရဿ သန္တိကေ ပဉ္စာဘိညာ သတ္တ စ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယာ ပရိကမ္မံ ပုစ္ဆိ, သော န ဇာနာမီတိ အာဟ. တတော ဥဒကဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ အဓိဂတဝိသေသံ သံသန္ဒိတွာ နေဝသညာနာသညာယတနဿ ပရိကမ္မံ ပုစ္ဆိ, သော အာစိက္ခိ, တဿ ဝစနသမနန္တရမေဝ မဟာသတ္တော တံ ဈာနံ သမ္ပာဒေသိ, ဧဝမေဝ ပညဝါ ဘိက္ခု ပရိယတ္တိံ သုတွာ ဒွေပိ ပူရေတိ. တသ္မာ ပရိယတ္တိယာ ဌိတာယ သာသနံ ဌိတံ ဟောတိ. ယဒါ ပန သာ အန္တရဓာယတိ, တဒါ ပဌမံ အဘိဓမ္မပိဋကံ နဿတိ. တတ္ထ ပဋ္ဌာနံ သဗ္ဗပဌမံ အန္တရဓာယတိ. အနုက္ကမေန ပစ္ဆာ ဓမ္မသင်္ဂဟော, တသ္မိံ အန္တရဟိတေ ဣတရေသု ဒွီသု ပိဋကေသု ဌိတေသုပိ သာသနံ ဌိတမေဝ ဟောတိ. เปรียบเหมือนพระโพธิสัตว์ของเรา ได้ยังอภิญญา ๕ และสมาบัติ ๗ ให้บังเกิดในสำนักของอาฬารดาบสแล้ว ได้ถามถึงบริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ท่านตอบว่า 'เราไม่รู้' จากนั้น จึงไปยังสำนักของอุทกดาบส ทรงเทียบเคียงคุณวิเศษที่ได้บรรลุแล้ว ได้ถามถึงบริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ ท่านได้บอกแล้ว ในลำดับแห่งคำของท่านนั้นเอง พระมหาสัตว์ก็ได้ทรงยังฌานนั้นให้สำเร็จ ฉันใด ภิกษุผู้มีปัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกัน ครั้นได้ฟังปริยัติแล้ว ย่อมบำเพ็ญ (ปฏิเวธและปฏิบัติ) ทั้งสองอย่างให้บริบูรณ์ได้ เพราะฉะนั้น เมื่อปริยัติดำรงอยู่ พระศาสนาก็ชื่อว่าดำรงอยู่ แต่เมื่อใด ปริยัตินั้นอันตรธานไป เมื่อนั้น พระอภิธรรมปิฎกย่อมเสื่อมสูญไปก่อน ในพระอภิธรรมปิฎกนั้น คัมภีร์ปัฏฐานย่อมอันตรธานไปก่อนกว่าคัมภีร์ทั้งปวง โดยลำดับ คัมภีร์ธัมมสังคณีย่อมอันตรธานในภายหลัง เมื่อคัมภีร์นั้นอันตรธานไปแล้ว แม้เมื่อปิฎกที่เหลืออีก ๒ ดำรงอยู่ พระศาสนาก็ชื่อว่าดำรงอยู่นั่นเอง တတ္ထ သုတ္တန္တပိဋကေ အန္တရဓာယမာနေ ပဌမံ အင်္ဂုတ္တရနိကာယော ဧကာဒသကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဧကကာ အန္တရဓာယတိ, တဒနန္တရံ သံယုတ္တနိကာယော စက္ကပေယျာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဩဃတရဏာ အန္တရဓာယတိ. တဒနန္တရံ မဇ္ဈိမနိကာယော ဣန္ဒြိယဘာဝနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မူလပရိယာယာ အန္တရဓာယတိ. တဒနန္တရံ ဒီဃနိကာယော ဒသုတ္တရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဗြဟ္မဇာလာ အန္တရဓာယတိ. ဧကိဿာပိ ဒွိန္နမ္ပိ ဂါထာနံ ပုစ္ဆာ အဒ္ဓါနံ [Pg.83] ဂစ္ဆတိ, သာသနံ ဓာရေတုံ န သက္ကောတိ, သဘိယပုစ္ဆာ အာဠဝကပုစ္ဆာ ဝိယ စ. ဧတာ ကိရ ကဿပဗုဒ္ဓကာလိကာ အန္တရာ သာသနံ ဓာရေတုံ နာသက္ခိံသု. ในบรรดาปิฎกทั้งสองนั้น เมื่อสุตตันตปิฎกกำลังอันตรธานไป อังคุตตรนิกายย่อมอันตรธานไปก่อน ตั้งแต่เอกาทสกนิบาตจนถึงเอกกนิบาต ในลำดับนั้น สังยุตตนิกายย่อมอันตรธานไป ตั้งแต่จักกเปยยาลวรรคจนถึงโอฆตรณสูตร ในลำดับนั้น มัชฌิมนิกายย่อมอันตรธานไป ตั้งแต่อินทริยภาวนาสูตรจนถึงมูลปริยายสูตร ในลำดับนั้น ทีฆนิกายย่อมอันตรธานไป ตั้งแต่ทสุตตรสูตรจนถึงพรหมชาลสูตร ปัญหาแม้เพียงคาถาเดียวหรือสองคาถาย่อมดำเนินไปสู่กาลยาวนาน ไม่สามารถจะทรงไว้ซึ่งพระศาสนาได้ เหมือนสภิยปัญหาและอาฬวกปัญหา ได้ยินว่า ปัญหาเหล่านั้นเป็นของมีในสมัยพระกัสสปพุทธเจ้า ในระหว่างกาล (แห่งพระพุทธเจ้า) ก็ไม่สามารถจะทรงไว้ซึ่งพระศาสนาได้ ဒွီသု ပန ပိဋကေသု အန္တရဟိတေသုပိ ဝိနယပိဋကေ ဌိတေ သာသနံ တိဋ္ဌတိ. ပရိဝါရက္ခန္ဓကေသု အန္တရဟိတေသု ဥဘတောဝိဘင်္ဂေ ဌိတေ ဌိတမေဝ ဟောတိ. ဥဘတောဝိဘင်္ဂေ အန္တရဟိတေ မာတိကာယပိ ဌိတာယ ဌိတမေဝ ဟောတိ. မာတိကာယ အန္တရဟိတာယ ပါတိမောက္ခပဗ္ဗဇ္ဇာဥပသမ္ပဒါသု ဌိတာသု သာသနံ တိဋ္ဌတိ. လိင်္ဂံ အဒ္ဓါနံ ဂစ္ဆတိ. သေတဝတ္ထသမဏဝံသော ပန ကဿပဗုဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ သာသနံ ဓာရေတုံ နာသက္ခိ. ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တေဟိ ဝဿသဟဿံ အဋ္ဌာသိ. ဆဠဘိညေဟိ ဝဿသဟဿံ. တေဝိဇ္ဇေဟိ ဝဿသဟဿံ. သုက္ခဝိပဿကေဟိ ဝဿသဟဿံ. ပါတိမောက္ခေဟိ ဝဿသဟဿံ အဋ္ဌာသိ. ပစ္ဆိမကဿ ပန သစ္စပ္ပဋိဝေဓတော ပစ္ဆိမကဿ သီလဘေဒတော ပဋ္ဌာယ သာသနံ ဩသက္ကိတံ နာမ ဟောတိ. တတော ပဋ္ဌာယ အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ န နိဝါရိတာ. แต่แม้เมื่อปิฎกทั้งสองอันตรธานไปแล้ว เมื่อพระวินัยปิฎกยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่ เมื่อปริวารและขันธกะทั้งหลายอันตรธานไปแล้ว เมื่ออุภโตวิภังค์ยังดำรงอยู่ ก็ชื่อว่ายังดำรงอยู่นั่นเอง เมื่ออุภโตวิภังค์อันตรธานไปแล้ว แม้เมื่อมาติกายังดำรงอยู่ ก็ชื่อว่ายังดำรงอยู่นั่นเอง เมื่อมาติกาอันตรธานไปแล้ว เมื่อปาฏิโมกข์ บรรพชา และอุปสมบท ยังดำรงอยู่ พระศาสนาก็ยังดำรงอยู่ เพศ (สมณะ) ย่อมดำเนินไปสู่กาลยาวนาน ส่วนวงศ์แห่งสมณะผู้นุ่งห่มผ้าขาว ตั้งแต่สมัยพระกัสสปพุทธเจ้าเป็นต้นมา ไม่สามารถจะทรงไว้ซึ่งพระศาสนาได้ (พระศาสนา) ดำรงอยู่ได้หนึ่งพันปีด้วยพระอรหันต์ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา (ดำรงอยู่ได้) หนึ่งพันปีด้วยพระอรหันต์ผู้ได้อภิญญา ๖ (ดำรงอยู่ได้) หนึ่งพันปีด้วยพระอรหันต์ผู้ได้วิชชา ๓ (ดำรงอยู่ได้) หนึ่งพันปีด้วยพระอรหันต์สุกขวิปัสสก (ดำรงอยู่ได้) หนึ่งพันปีด้วยผู้ทรงปาฏิโมกข์ แต่ตั้งแต่การแทงตลอดสัจจะของบุคคลสุดท้าย จนถึงการทำลายศีลของบุคคลสุดท้าย พระศาสนาชื่อว่าเสื่อมถอย ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าองค์อื่นย่อมไม่ถูกห้าม သာသနအန္တရဟိတဝဏ္ဏနာ พรรณนาว่าด้วยการอันตรธานแห่งพระศาสนา တီဏိ ပရိနိဗ္ဗာနာနိ နာမ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနံ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနံ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနန္တိ. တတ္ထ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနံ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ အဟောသိ. ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနံ ကုသိနာရာယံ. ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနံ အနာဂတေ ဘဝိဿတိ. သာသနဿ ကိရ ဩသက္ကနကာလေ ဣမသ္မိံ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ဓာတုယော သန္နိပတိတွာ မဟာစေတိယံ ဂမိဿန္တိ. မဟာစေတိယတော နာဂဒီပေ ရာဇာယတနစေတိယံ. တတော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကံ ဂမိဿန္တိ. နာဂဘဝနတောပိ ဒေဝလောကတောပိ ဗြဟ္မလောကတောပိ ဓာတုယော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကမေဝ ဂမိဿန္တိ. သာသပမတ္တာပိ ဓာတုယော န အန္တရာ နဿိဿန္တိ. သဗ္ဗဓာတုယော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ ရာသိဘူတာ သုဝဏ္ဏက္ခန္ဓော ဝိယ ဧကဂ္ဃနာ ဟုတွာ ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော ဝိဿဇ္ဇေဿန္တိ. ปรินิพพานมี ๓ อย่าง คือ กิเลสปรินิพพาน ขันธปรินิพพาน และธาตุปรินิพพาน ในบรรดาปรินิพพานเหล่านั้น กิเลสปรินิพพานได้มีแล้ว ณ โพธิบัลลังก์ ขันธปรินิพพานได้มีแล้ว ณ กรุงกุสินารา ธาตุปรินิพพานจักมีในอนาคต ได้ยินว่า ในกาลที่พระศาสนาเสื่อมถอย พระธาตุทั้งหลายในตัมพปัณณิทวีปนี้ จักประชุมกันแล้วไปยังมหาเจดีย์ จากมหาเจดีย์จักไปยังราชายตนเจดีย์ในนาคทีป จากนั้น จักไปยังมหาโพธิบัลลังก์ พระธาตุทั้งหลายจากนาคภพก็ดี จากเทวโลกก็ดี จากพรหมโลกก็ดี จักไปยังมหาโพธิบัลลังก์นั่นเอง พระธาตุทั้งหลายแม้ประมาณเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด จักไม่เสื่อมสูญในระหว่างทาง พระธาตุทั้งปวงจักรวมเป็นกอง ณ มหาโพธิบัลลังก์ เป็นก้อนเดียวกันดุจกองทองคำ แล้วจักเปล่งฉัพพรรณรังสี တာ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဖရိဿန္တိ, တတော ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာ သန္နိပတိတွာ ‘‘အဇ္ဇ သတ္ထာ ပရိနိဗ္ဗာတိ, အဇ္ဇ သာသနံ ဩသက္ကတိ, ပစ္ဆိမဒဿနံ ဒါနိ ဣဒံ အမှာက’’န္တိ ဒသဗလဿ ပရိနိဗ္ဗုတဒိဝသတော မဟန္တတရံ ကာရုညံ ကရိဿန္တိ. ဌပေတွာ အနာဂါမိခီဏာသဝေ အဝသေသာ [Pg.84] သကဘာဝေန သန္ဓာရေတုံ န သက္ခိဿန္တိ. ဓာတူသု တေဇောဓာတု ဥဋ္ဌဟိတွာ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဥဂ္ဂစ္ဆိဿတိ. သာသပမတ္တာယပိ ဓာတုယာ သတိ ဧကဇာလာ ဘဝိဿတိ. ဓာတူသု ပရိယာဒါနံ ဂတာသု ဥပစ္ဆိဇ္ဇိဿတိ. ဧဝံ မဟန္တံ အာနုဘာဝံ ဒဿေတွာ ဓာတူသု အန္တရဟိတာသု သာသနံ အန္တရဟိတံ နာမ ဟောတိ. รังสีเหล่านั้นจักแผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุ จากนั้น เทวดาในหมื่นจักรวาลจักประชุมกันแล้วกระทำความคร่ำครวญอันใหญ่หลวงกว่าในวันปรินิพพานของพระทศพลว่า 'วันนี้พระศาสดาปรินิพพาน วันนี้พระศาสนาเสื่อมถอย บัดนี้ การได้เห็นครั้งนี้เป็นการเห็นครั้งสุดท้ายของเราทั้งหลาย' ยกเว้นพระอนาคามีและพระขีณาสพ ชนที่เหลือจักไม่สามารถทรงกายของตนอยู่ได้ เตโชธาตุจักเกิดขึ้นในพระธาตุทั้งหลาย ลุกโพลงขึ้นไปจนถึงพรหมโลก แม้เมื่อพระธาตุประมาณเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดยังมีอยู่ ก็จักเกิดเป็นเปลวเพลิงเดียวกัน เมื่อพระธาตุทั้งหลายสิ้นไปแล้ว เปลวเพลิงก็จักดับไป เมื่อพระธาตุทั้งหลายแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่เช่นนี้แล้วอันตรธานไป พระศาสนาก็ชื่อว่าอันตรธาน ယာဝ န ဧဝံ အန္တရဓာယတိ, တာဝ အစရိမံ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ကသ္မာ ပန အပုဗ္ဗံ အစရိမံ နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ? အနစ္ဆရိယတ္တာ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ အစ္ဆရိယမနုဿာ. ယထာဟ – ‘‘ဧကပုဂ္ဂလော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အစ္ဆရိယမနုဿော. ကတမော ဧကပုဂ္ဂလော? တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၇၂). ယဒိ စ ဒွေ ဝါ စတ္တာရော ဝါ အဋ္ဌ ဝါ သောဠသ ဝါ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, အနစ္ဆရိယာ ဘဝေယျုံ. ဧကသ္မိဉှိ ဝိဟာရေ ဒွိန္နံ စေတိယာနမ္ပိ လာဘသက္ကာရော ဥဠာရော န ဟောတိ. ဘိက္ခူပိ ဗဟုတာယ န အစ္ဆရိယာ ဇာတာ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓါပိ ဘဝေယျုံ, တသ္မာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဒေသနာယ စ ဝိသေသာဘာဝတော. ယဉှိ သတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒံ ဓမ္မံ ဧကော ဒေသေတိ. အညေန ဥပ္ပဇ္ဇိတွာပိ သောဝ ဒေသေတဗ္ဗော သိယာ, တတော အနစ္ဆရိယော သိယာ. ဧကသ္မိံ ပန ဓမ္မံ ဒေသေန္တေ ဒေသနာပိ အစ္ဆရိယာ ဟောတိ, ဝိဝါဒဘာဝတော စ. ဗဟူသု ဟိ ဗုဒ္ဓေသု ဥပ္ပန္နေသု ဗဟူနံ အာစရိယာနံ အန္တေဝါသိကာ ဝိယ အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ ပါသာဒိကော, အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ မဓုရဿရော လာဘီ ပုညဝါတိ ဝိဝဒေယျုံ. တသ္မာပိ ဧဝံ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. အပိ စေတံ ကာရဏံ မိလိန္ဒရညာပိ ပုဋ္ဌေန နာဂသေနတ္ထေရေန ဝိတ္ထာရိတမေဝ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ – ตราบใดที่พระศาสนายังไม่เสื่อมสูญไป ตราบนั้นชื่อว่ายังไม่เป็นองค์สุดท้าย การที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายจะเสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังกันนั้น ฐานะเช่นนี้ย่อมไม่มี ก็เพราะเหตุไรเล่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงไม่เสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน? เพราะจะทำให้ไม่เป็นที่น่าอัศจรรย์ จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นมนุษย์ที่น่าอัศจรรย์ ดังที่ตรัสไว้ว่า – “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้หนึ่งเมื่ออุบัติขึ้นในโลก ย่อมอุบัติขึ้นเป็นมนุษย์ที่น่าอัศจรรย์ บุคคลผู้หนึ่งนั้นคือใคร? คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า” (องฺ. เอก. ๑.๑๗๒) และหากพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ หรือ ๔ พระองค์ หรือ ๘ พระองค์ หรือ ๑๖ พระองค์ เสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกัน ก็จะไม่เป็นที่น่าอัศจรรย์ เพราะในวิหารแห่งหนึ่ง แม้แต่ลาภสักการะของพระเจดีย์ ๒ องค์ก็ยังไม่ไพบูลย์ แม้ภิกษุทั้งหลายก็ไม่เป็นที่น่าอัศจรรย์เพราะมีจำนวนมากฉันใด แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็จะเป็นฉันนั้น เพราะเหตุนั้นจึงไม่เสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกัน และเพราะไม่มีความพิเศษแตกต่างกันแห่งพระธรรมเทศนา จริงอยู่ พระธรรมมีประเภทต่างๆ เช่น สติปัฏฐาน ที่พระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งทรงแสดงไว้ แม้พระพุทธเจ้าพระองค์อื่นเสด็จอุบัติขึ้น ก็พึงทรงแสดงพระธรรมนั้นเหมือนกัน ด้วยเหตุนั้นจึงไม่เป็นที่น่าอัศจรรย์ แต่เมื่อพระพุทธเจ้าพระองค์เดียวทรงแสดงธรรม แม้พระธรรมเทศนาก็เป็นที่น่าอัศจรรย์ และเพราะจะทำให้เกิดการวิวาทกัน จริงอยู่ เมื่อพระพุทธเจ้าหลายพระองค์เสด็จอุบัติขึ้น สาวกทั้งหลายก็จะเหมือนกับศิษย์ของอาจารย์หลายคน พึงวิวาทกันว่า พระพุทธเจ้าของเราทรงน่าเลื่อมใส พระพุทธเจ้าของเรามีพระสุรเสียงไพเราะ มีลาภมาก มีบุญมาก เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงไม่เสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกันเช่นนั้น อนึ่ง เหตุผลนี้ พระนาคเสนเถระได้อธิบายโดยพิสดารไว้แล้ว เมื่อพระยามิลินท์ตรัสถาม จริงอยู่ ท่านได้กล่าวไว้ในที่นั้นว่า – ဘန္တေ, နာဂသေန, ဘာသိတမ္ပိ ဟေတံ ဘဂဝတာ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ဘိက္ခဝေ, အနဝကာသော, ယံ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ ဒွေ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. ဒေသယန္တာ စ, ဘန္တေ နာဂသေန, သဗ္ဗေပိ တထာဂတာ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယေ ဓမ္မေ ဒေသေန္တိ, ကထယမာနာ စ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ကထေန္တိ, သိက္ခာပေန္တာ စ တီသု သိက္ခာသု သိက္ခာပေန္တိ, အနုသာသမာနာ စ အပ္ပမာဒပ္ပဋိပတ္တိယံ အနုသာသန္တိ. ယဒိ, ဘန္တေ နာဂသေန, သဗ္ဗေသမ္ပိ တထာဂတာနံ [Pg.85] ဧကာ ဒေသနာ ဧကာ ကထာ ဧကသိက္ခာ ဧကာနုသာသနီ, ကေန ကာရဏေန ဒွေ တထာဂတာ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧကေနပိ တာဝ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေန အယံ လောကော ဩဘာသဇာတော, ယဒိ ဒုတိယော ဗုဒ္ဓေါ ဘဝေယျ, ဒွိန္နံ ပဘာယ အယံ လောကော ဘိယျောသောမတ္တာယ ဩဘာသဇာတော ဘဝေယျ, ဩဝဒမာနာ စ ဒွေ တထာဂတာ သုခံ ဩဝဒေယျုံ, အနုသာသမာနာ စ သုခံ အနုသာသေယျုံ, တတ္ထ မေ ကာရဏံ ဒေသေဟိ, ယထာဟံ နိဿံသယော ဘဝေယျ’’န္တိ. “ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ จะเสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน ในโลกธาตุเดียวกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ฐานะเช่นนั้นย่อมไม่มี’ ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ ก็เมื่อทรงแสดงธรรม พระตถาคตเจ้าทุกพระองค์ก็ทรงแสดงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ เมื่อตรัส ก็ตรัสอริยสัจ ๔ เมื่อทรงให้ศึกษา ก็ทรงให้ศึกษาในสิกขา ๓ เมื่อทรงพร่ำสอน ก็ทรงพร่ำสอนในความปฏิบัติด้วยความไม่ประมาท ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ หากว่าพระตถาคตเจ้าทุกพระองค์มีเทศนาอย่างเดียวกัน มีถ้อยคำอย่างเดียวกัน มีสิกขาอย่างเดียวกัน มีอนุสาสนีอย่างเดียวกันแล้ว ด้วยเหตุผลอะไร พระตถาคตเจ้า ๒ พระองค์จึงไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกันเล่า? เพียงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าพระองค์เดียว โลกนี้ก็สว่างไสวแล้ว หากมีพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองเกิดขึ้น โลกนี้ก็จะสว่างไสวอย่างยิ่งยวดด้วยพระรัศมีของทั้งสองพระองค์ และพระตถาคตเจ้า ๒ พระองค์เมื่อทรงให้โอวาท ก็พึงทรงให้โอวาทได้โดยง่าย เมื่อทรงพร่ำสอน ก็พึงทรงพร่ำสอนได้โดยง่าย ในเรื่องนั้น ขอท่านจงแสดงเหตุผลแก่ข้าพเจ้า เพื่อที่ข้าพเจ้าจะได้หมดความสงสัยเถิด” အယံ, မဟာရာဇ, ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧကဗုဒ္ဓဓာရဏီ, ဧကဿေဝ တထာဂတဿ ဂုဏံ ဓာရေတိ, ယဒိ ဒုတိယော ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, နာယံ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဓာရေယျ, စလေယျ, ကမ္ပေယျ, နမေယျ, ဩဏမေယျ, ဝိနမေယျ, ဝိကိရေယျ, ဝိဓမေယျ, ဝိဒ္ဓံသေယျ, န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျ. “ขอถวายพระพร มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว คือทรงไว้ซึ่งพระคุณของพระตถาคตเจ้าได้เพียงพระองค์เดียวเท่านั้น หากพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองพึงเสด็จอุบัติขึ้น โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้จะทรงไว้ไม่ได้ พึงหวั่นไหว สั่นสะเทือน โน้มเอียง เอนไป เอนมา กระจัดกระจาย แตกสลาย พินาศย่อยยับ และถึงความพินาศไป” ယထာ, မဟာရာဇ, နာဝါ ဧကပုရိသသန္ဓာရဏီ ဘဝေယျ, ဧကပုရိသေ အဘိရူဠှေ သာ နာဝါ သမုပါဒိကာ ဘဝေယျ, အထ ဒုတိယော ပုရိသော အာဂစ္ဆေယျ တာဒိသော အာယုနာ ဝဏ္ဏေန ဝယေန ပမာဏေန ကိသထူလေန သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂေန, သော တံ နာဝံ အဘိရူဟေယျ, အပိ နု သာ, မဟာရာဇ, နာဝါ ဒွိန္နမ္ပိ ဓာရေယျာတိ? န ဟိ, ဘန္တေ, စလေယျ, ကမ္ပေယျ, နမေယျ, ဩဏမေယျ, ဝိနမေယျ, ဝိကိရေယျ, ဝိဓမေယျ, ဝိဒ္ဓံသေယျ, န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျ ဩသီဒေယျ ဥဒကေတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, အယံ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧကဗုဒ္ဓဓာရဏီ, ဧကဿေဝ တထာဂတဿ ဂုဏံ ဓာရေတိ, ယဒိ ဒုတိယော ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, နာယံ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဓာရေယျ…ပေ… န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျ. “ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนเรือลำหนึ่งพึงรับน้ำหนักได้เพียงบุรุษคนเดียว เมื่อบุรุษคนหนึ่งขึ้นไปแล้ว เรือลำนั้นก็พึงลอยอยู่ได้เสมอกัน ต่อมามีบุรุษคนที่สองผู้มีลักษณะเหมือนกัน ทั้งโดยอายุ วรรณะ วัย ประมาณ ความผอมความอ้วน และอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวงมา แล้วขึ้นเรือลำนั้นไป มหาบพิตร เรือลำนั้นจะพึงรับน้ำหนักของคนทั้งสองไว้ได้หรือ?” “ไม่ได้เลย พระคุณเจ้า เรือนั้นพึงหวั่นไหว สั่นสะเทือน โน้มเอียง เอนไป เอนมา กระจัดกระจาย แตกสลาย พินาศย่อยยับ ถึงความพินาศไป และพึงจมลงในน้ำ” “ฉันใดก็ฉันนั้นแล มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว คือทรงไว้ซึ่งพระคุณของพระตถาคตเจ้าได้เพียงพระองค์เดียวเท่านั้น หากพระพุทธเจ้าพระองค์ที่สองพึงเสด็จอุบัติขึ้น โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้จะทรงไว้ไม่ได้... (ละ)... และถึงความพินาศไป” ယထာ ဝါ ပန, မဟာရာဇ, ပုရိသော ယာဝဒတ္ထံ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇေယျ ဆာဒေန္တံ ယာဝ ကဏ္ဌမဘိပူရယိတွာ, သော ဓာတော ပီဏိတော ပရိပုဏ္ဏော နိရန္တရော တန္ဒီကတော အနောဏမိတဒဏ္ဍဇာတော ပုနဒေဝ တာဝတကံ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇေယျ, အပိ နု ခေါ သော, မဟာရာဇ, ပုရိသော သုခိတော ဘဝေယျာတိ? န ဟိ, ဘန္တေ[Pg.86], သကိံ ဘုတ္တောဝ မရေယျာတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, အယံ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧကဗုဒ္ဓဓာရဏီ …ပေ… န ဌာနမုပဂစ္ဆေယျာတိ. “อีกอย่างหนึ่ง ขอถวายพระพร มหาบพิตร เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่งบริโภคอาหารตามที่ต้องการจนพอใจ เต็มเปี่ยมจนถึงลำคอ เขาอิ่มเอม บริบูรณ์ ไม่มีช่องว่าง เกียจคร้าน ร่างกายแข็งทื่อดุจท่อนไม้ที่งอไม่ได้ แล้วพึงบริโภคอาหารปริมาณเท่านั้นเข้าไปอีก มหาบพิตร บุรุษผู้นั้นจะมีความสุขอยู่หรือ?” “ไม่มีเลย พระคุณเจ้า เขาพึงตายเพราะบริโภคเพียงครั้งเดียวนั้น” “ฉันใดก็ฉันนั้นแล มหาบพิตร โลกธาตุขนาดหนึ่งหมื่นนี้ทรงไว้ได้ซึ่งพระพุทธเจ้าเพียงพระองค์เดียว ... (ละ)... และถึงความพินาศไป” ကိံ နု ခေါ, ဘန္တေ နာဂသေန, အတိဓမ္မဘာရေန ပထဝီ စလတီတိ? ဣဓ, မဟာရာဇ, ဒွေ သကဋာ ရတနပူရိတာ ဘဝေယျုံ ယာဝ မုခသမာ, ဧကသ္မာ သကဋတော ရတနံ ဂဟေတွာ ဧကသ္မိံ သကဋေ အာကိရေယျုံ, အပိ နု ခေါ တံ, မဟာရာဇ, သကဋံ ဒွိန္နမ္ပိ သကဋာနံ ရတနံ ဓာရေယျာတိ? န ဟိ, ဘန္တေ, နာဘိပိ တဿ ဖလေယျ, အရာပိ တဿ ဘိဇ္ဇေယျုံ, နေမိပိ တဿ ဩပတေယျ, အက္ခောပိ တဿ ဘိဇ္ဇေယျာတိ. ကိံ နု ခေါ, မဟာရာဇ, အတိရတနဘာရေန သကဋံ ဘိဇ္ဇတီတိ? အာမ, ဘန္တေ,တိ. ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, အတိဓမ္မဘာရေန ပထဝီ စလတိ. “ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ แผ่นดินหวั่นไหวเพราะภาระคือพระธรรมที่หนักเกินไปหรือ?” “ขอถวายพระพร มหาบพิตร ในโลกนี้ เกวียนสองเล่มพึงบรรทุกรัตนะเต็มเสมอขอบปากเกวียน แล้วนำรัตนะจากเกวียนเล่มหนึ่งไปเทใส่ในเกวียนอีกเล่มหนึ่ง มหาบพิตร เกวียนเล่มนั้นจะพึงรับน้ำหนักรัตนะของเกวียนทั้งสองเล่มไว้ได้หรือ?” “ไม่ได้เลย พระคุณเจ้า แม้ดุมของเกวียนนั้นก็พึงแตก แม้กำของเกวียนนั้นก็พึงหัก แม้กงของเกวียนนั้นก็พึงหลุด แม้เพลาของเกวียนนั้นก็พึงหัก” “มหาบพิตร เกวียนนั้นพังเพราะภาระคือรัตนะที่หนักเกินไปหรือ?” “ใช่แล้ว พระคุณเจ้า” “ฉันใดก็ฉันนั้นแล มหาบพิตร แผ่นดินหวั่นไหวเพราะภาระคือพระธรรมที่หนักเกินไป” အပိစ, မဟာရာဇ, ဣမံ ကာရဏံ ဗုဒ္ဓဗလပရိဒီပနာယ ဩသာရိတံ အညမ္ပိ တတ္ထ အတိရူပံ ကာရဏံ သုဏောဟိ, ယေန ကာရဏေန ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. ယဒိ, မဟာရာဇ, ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တေသံ ပရိသာယ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ‘‘တုမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ, ဥဘတော ပက္ခဇာတာ ဘဝေယျုံ. ယထာ, မဟာရာဇ, ဒွိန္နံ ဗလဝါမစ္စာနံ ပရိသာယ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ‘‘တုမှာကံ အမစ္စော အမှာကံ အမစ္စော’’တိ, ဥဘတော ပက္ခဇာတာ ဟောန္တိ; ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, ယဒိ ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တေသံ ပရိသာယ ဝိဝါဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ‘‘တုမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ, အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ, ဥဘတော ပက္ခဇာတာ ဘဝေယျုံ, ဣဒံ တာဝ, မဟာရာဇ, ဧကံ ကာရဏံ, ယေန ကာရဏေန ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร เหตุผลนี้เราได้นำมาแสดงเพื่อประกาศพระพุทธานุภาพ ขอพระองค์จงทรงสดับเหตุผลอันสมควรยิ่งแม้อื่นในเรื่องนั้น ซึ่งเป็นเหตุให้พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน มหาบพิตร ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน การวิวาทก็พึงเกิดขึ้นในบริษัทของพระองค์ทั้งสองนั้นว่า ‘พระพุทธเจ้าของพวกท่าน พระพุทธเจ้าของพวกเรา’ (บริษัท) ก็จะกลายเป็นสองฝ่าย มหาบพิตร เปรียบเหมือนการวิวาทพึงเกิดขึ้นในบริษัทของอำมาตย์ผู้มีกำลัง ๒ คนว่า ‘อำมาตย์ของพวกท่าน อำมาตย์ของพวกเรา’ (บริษัท) ก็กลายเป็นสองฝ่าย ฉันใดก็ฉันนั้น มหาบพิตร ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน การวิวาทก็พึงเกิดขึ้นในบริษัทของพระองค์ทั้งสองนั้นว่า ‘พระพุทธเจ้าของพวกท่าน พระพุทธเจ้าของพวกเรา’ (บริษัท) ก็จะกลายเป็นสองฝ่าย มหาบพิตร นี้เป็นเหตุผลประการหนึ่งก่อน ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน အပရမ္ပိ, မဟာရာဇ, ဥတ္တရိံ ကာရဏံ သုဏောဟိ, ယေန ကာရဏေန ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. ယဒိ, မဟာရာဇ, ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, ‘‘အဂ္ဂေါ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ယံ ဝစနံ, တံ မိစ္ဆာ ဘဝေယျ, ‘‘ဇေဋ္ဌော ဗုဒ္ဓေါ’’တိ, သေဋ္ဌော ဗုဒ္ဓေါတိ, ဝိသိဋ္ဌော ဗုဒ္ဓေါတိ, ဥတ္တမော ဗုဒ္ဓေါတိ, ပဝရော ဗုဒ္ဓေါတိ, အသမော ဗုဒ္ဓေါတိ[Pg.87], အသမသမော ဗုဒ္ဓေါတိ, အပ္ပဋိမော ဗုဒ္ဓေါတိ, အပ္ပဋိဘာဂေါ ဗုဒ္ဓေါတိ, အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော ဗုဒ္ဓေါတိ ယံ ဝစနံ, တံ မိစ္ဆာ ဘဝေယျ. ဣမမ္ပိ ခေါ တွံ, မဟာရာဇ, ကာရဏံ အတ္ထတော သမ္ပဋိစ္ဆ, ယေန ကာရဏေန ဒွေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ. มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงสดับเหตุผลอื่นที่ยิ่งขึ้นไปอีก ซึ่งเป็นเหตุให้พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน มหาบพิตร ถ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์พึงเสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้เลิศ’ คำนั้นก็พึงผิดไป คำที่ว่า ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้เจริญที่สุด’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐที่สุด’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้พิเศษที่สุด’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้สูงสุด’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐ’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีใครเสมอ’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีใครเปรียบ’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีส่วนเปรียบ’ ‘พระพุทธเจ้าเป็นผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ’ คำนั้นก็พึงผิดไป มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงรับเอาเหตุผลแม้ข้อนี้ตามความเป็นจริงเถิด ซึ่งเป็นเหตุให้พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ไม่เสด็จอุบัติขึ้นในขณะเดียวกัน အပိစ ခေါ, မဟာရာဇ, ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သဘာဝပကတိ ဧသာ, ယံ ဧကောယေဝ ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကသ္မာ ကာရဏာ? မဟန္တတာယ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဂုဏာနံ, ယံ အညမ္ပိ, မဟာရာဇ, မဟန္တံ ဟောတိ, တံ ဧကံယေဝ ဟောတိ. ပထဝီ, မဟာရာဇ, မဟန္တီ, သာ ဧကာယေဝ. သာဂရော မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. သိနေရု ဂိရိရာဇာ မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. အာကာသော မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. သက္ကော မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. မာရော မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. မဟာဗြဟ္မာ မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ. တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ မဟန္တော, သော ဧကောယေဝ လောကသ္မိံ. ယတ္ထ တေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတ္ထ အညေသံ ဩကာသော န ဟောတိ. တသ္မာ, မဟာရာဇ, တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဧကောယေဝ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. သုကထိတော, ဘန္တေ နာဂသေန, ပဉှော ဩပမ္မေဟိ ကာရဏေဟီတိ (မိ. ပ. ၅.၁.၁). อีกประการหนึ่ง มหาบพิตร นี้เป็นปกติโดยสภาวะของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้าพระองค์เดียวเท่านั้นย่อมเสด็จอุบัติขึ้นในโลก เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้ยิ่งใหญ่แห่งพระคุณของพระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งหลาย มหาบพิตร สิ่งใดแม้อื่นที่เป็นของใหญ่ สิ่งนั้นย่อมมีเพียงหนึ่งเดียวเท่านั้น มหาบพิตร แผ่นดินใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว มหาสมุทรใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว ขุนเขาสิเนรุใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว อากาศใหญ่ ก็มีเพียงหนึ่งเดียว ท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่ ก็มีเพียงองค์เดียว มารผู้เป็นใหญ่ ก็มีเพียงตนเดียว ท้าวมหาพรหมผู้เป็นใหญ่ ก็มีเพียงองค์เดียว พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเป็นผู้ยิ่งใหญ่ ก็มีเพียงพระองค์เดียวในโลก ในที่ใดที่พระองค์เสด็จอุบัติขึ้น ในที่นั้นย่อมไม่มีโอกาสสำหรับผู้อื่น เพราะฉะนั้น มหาบพิตร พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงเสด็จอุบัติขึ้นในโลกเพียงพระองค์เดียว ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ ปัญหาที่ท่านกล่าวดีแล้วด้วยเหตุผลพร้อมทั้งอุปมา ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မန္တိ နဝဝိဓဿ လောကုတ္တရဓမ္မဿ အနုဓမ္မံ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ. သဟဓမ္မိကောတိ သကာရဏော. ဝါဒါနုဝါဒေါတိ ဝါဒေါယေဝ. บทว่า ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ ได้แก่ ปุพพภาคปฏิปทาอันเป็นอนุธรรมของโลกุตรธรรม ๙ ประการ บทว่า สหธมฺมิโก ได้แก่ มีเหตุผล บทว่า วาทานุวาโท ได้แก่ วาทะนั่นเอง အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတဝဏ္ဏနာ อรรถกถาพรรณนาความอัศจรรย์ไม่เคยปรากฏ ၁၆၂. အာယသ္မာ ဥဒါယီတိ တယော ထေရာ ဥဒါယီ နာမ – လာဠုဒါယီ, ကာဠုဒါယီ, မဟာဥဒါယီတိ. ဣဓ မဟာဥဒါယီ အဓိပ္ပေတော. တဿ ကိရ ဣမံ သုတ္တံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ သုဏန္တဿ အဗ္ဘန္တရေ ပဉ္စဝဏ္ဏာ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပါဒပိဋ္ဌိတော သီသမတ္ထကံ ဂစ္ဆတိ, သီသမတ္ထကတော ပါဒပိဋ္ဌိံ အာဂစ္ဆတိ, ဥဘတော ပဋ္ဌာယ မဇ္ဈံ ဩတရတိ, မဇ္ဈတော ပဋ္ဌာယ ဥဘတော ဂစ္ဆတိ. သော နိရန္တရံ ပီတိယာ ဖုဋသရီရော ဗလဝသောမနဿေန ဒသဗလဿ ဂုဏံ ကထေန္တော အစ္ဆရိယံ ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. အပ္ပိစ္ဆတာတိ နိတ္တဏှတာ. သန္တုဋ္ဌိတာတိ စတူသု ပစ္စယေသု တီဟာကာရေဟိ [Pg.88] သန္တောသော. သလ္လေခတာတိ သဗ္ဗကိလေသာနံ သလ္လိခိတဘာဝေါ. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော နာမ. န အတ္တာနံ ပါတုကရိဿတီတိ အတ္တနော ဂုဏေ န အာဝိ ကရိဿတိ. ပဋာကံ ပရိဟရေယျုန္တိ ‘‘ကော အမှေဟိ သဒိသော အတ္ထီ’’တိ ဝဒန္တာ ပဋာကံ ဥက္ခိပိတွာ နာဠန္ဒံ ဝိစရေယျုံ. ๑๖๒. บทว่า อายสฺมา อุทายี ความว่า พระเถระ ๓ รูปชื่อว่าอุทายี คือ ลาฬุทายี กาฬุทายี และมหาอุทายี ในที่นี้ ประสงค์ถึงพระมหาอุทายี ได้ยินว่า เมื่อพระเถระนั้นฟังพระสูตรนี้ตั้งแต่ต้นจนจบ ปีติ ๕ อย่างเกิดขึ้นภายใน แล่นจากหลังเท้าสู่ยอดศีรษะ มาจากยอดศีรษะสู่หลังเท้า เริ่มจากสองทางแล้วลงสู่ท่ามกลาง เริ่มจากท่ามกลางแล้วไปสู่สองทาง ท่านมีร่างกายอันปีติแผ่ซ่านอยู่เนืองนิตย์ มีโสมนัสอย่างแรงกล้า กล่าวถึงพระคุณของพระทศพล จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์’ บทว่า อปฺปิจฺฉตา ได้แก่ ความปราศจากตัณหา บทว่า สนฺตุฏฺฐิตา ได้แก่ ความสันโดษด้วยอาการ ๓ ในปัจจัย ๔ บทว่า สลฺเลขตา ได้แก่ สภาพที่กิเลสทั้งปวงถูกขัดเกลาแล้ว บทว่า ยตฺร หิ นาม ได้แก่ ผู้ใด บทว่า น อตฺตานํ ปาตุกริสฺสติ ความว่า จักไม่กระทำคุณของตนให้ปรากฏ บทว่า ปฏากํ ปริหเรยฺยุํ ความว่า พลางกล่าวว่า ‘ใครเล่าจะเสมอด้วยเรา’ ก็จะยกธงชัยเที่ยวไปในเมืองนาลันทา ပဿ ခေါ တွံ, ဥဒါယိ, တထာဂတဿ အပ္ပိစ္ဆတာတိ ပဿ ဥဒါယိ ယာဒိသီ တထာဂတဿ အပ္ပိစ္ဆတာတိ ထေရဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆန္တော အာဟ. ကိံ ပန ဘဂဝါ နေဝ အတ္တာနံ ပါတုကရောတိ, န အတ္တနော ဂုဏံ ကထေတီတိ စေ? န, န ကထေတိ. အပ္ပိစ္ဆတာဒီဟိ ကထေတဗ္ဗံ, စီဝရာဒိဟေတုံ န ကထေတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ပဿ ခေါ တွံ, ဥဒါယိ, တထာဂတဿ အပ္ပိစ္ဆတာ’’တိအာဒိ. ဗုဇ္ဈနကသတ္တံ ပန အာဂမ္မ ဝေနေယျဝသေန ကထေတိ. ယထာဟ – บทว่า ปสฺส โข ตฺวํ อุทายิ ตถาคตสฺส อปฺปิจฺฉตา ความว่า ดูก่อนอุทายี เธอจงดูความปรารถนาน้อยของตถาคตว่าเป็นเช่นไร (พระผู้มีพระภาค) ตรัสรับรองคำของพระเถระ หากมีคำถามว่า ก็พระผู้มีพระภาคไม่ทรงกระทำพระองค์ให้ปรากฏ ไม่ตรัสถึงพระคุณของพระองค์เลยหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ไม่ตรัส (แต่) ไม่ตรัสเรื่องที่ควรกล่าวด้วยความเป็นผู้มักน้อยเป็นต้น และเรื่องอันมีจีวรเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนอุทายี เธอจงดูความปรารถนาน้อยของตถาคต’ แต่ทรงอาศัยสัตว์ผู้ควรรู้แจ้ง ตรัสไปตามอำนาจแห่งเวไนยสัตว์ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘‘န မေ အာစရိယော အတ္ထိ, သဒိသော မေ န ဝိဇ္ဇတိ; သဒေဝကသ္မိံ လောကသ္မိံ, နတ္ထိ မေ ပဋိပုဂ္ဂလော’’တိ. (မဟာဝ. ၁၁); อาจารย์ของเราไม่มี ผู้เสมอเหมือนเราไม่มี ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก บุคคลเปรียบด้วยเราไม่มี ဧဝံ တထာဂတဿ ဂုဏဒီပိကာ ဗဟူ ဂါထာပိ သုတ္တန္တာပိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာ. พึงทำให้พิสดารซึ่งคาถาและสุตตันตะเป็นอันมาก อันประกาศพระคุณของพระตถาคตอย่างนี้ ၁၆၃. အဘိက္ခဏံ ဘာသေယျာသီတိ ပုနပ္ပုနံ ဘာသေယျာသိ. ပုဗ္ဗဏှသမယေ မေ ကထိတန္တိ မာ မဇ္ဈနှိကာဒီသု န ကထယိတ္ထ. အဇ္ဇ ဝါ မေ ကထိတန္တိ မာ ပရဒိဝသာဒီသု န ကထယိတ္ထာတိ အတ္ထော. ပဝေဒေသီတိ ကထေသိ. ဣမဿ ဝေယျာကရဏဿာတိ နိဂ္ဂါထကတ္တာ ဣဒံ သုတ္တံ ‘‘ဝေယျာကရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဓိဝစနန္တိ နာမံ. ဣဒံ ပန ‘‘ဣတိ ဟိဒ’’န္တိ ပဋ္ဌာယ ပဒံ သင်္ဂီတိကာရေဟိ ဌပိတံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. ๑๖๓. บทว่า อภิกฺขณํ ภาเสยฺยาสิ ได้แก่ ท่านพึงกล่าวบ่อยๆ ความหมายคือ อย่าคิดว่า เรากล่าวแล้วในเวลาเช้า แล้วไม่กล่าวในเวลาเที่ยงเป็นต้น หรืออย่าคิดว่า เรากล่าวแล้วในวันนี้ แล้วไม่กล่าวในวันรุ่งขึ้นเป็นต้น บทว่า ปเวเทสิ ได้แก่ กล่าวแล้ว บทว่า อิมสฺส เวยฺยากรณสฺส ความว่า เพราะไม่มีคาถา พระสูตรนี้จึงถูกเรียกว่า ‘เวยยากรณะ’ บทว่า อธิวจนํ ได้แก่ ชื่อ ส่วนบทนี้ที่ขึ้นต้นว่า อิติ หิทํ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้ตั้งไว้ ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี သမ္ပသာဒနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาสัมปสาทนียสูตร จบแล้ว ၆. ပါသာဒိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาปาสาทิกสูตร နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တကာလင်္ကိရိယဝဏ္ဏနာ พรรณนาการทำกาละของนิครนถ์นาฏบุตร ၁၆၄. ဧဝံ [Pg.89] မေ သုတန္တိ ပါသာဒိကသုတ္တံ. တတြာယမနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – ဝေဓညာ နာမ သကျာတိ ဓနုမှိ ကတသိက္ခာ ဝေဓညနာမကာ ဧကေ သကျာ. တေသံ အမ္ဗဝနေ ပါသာဒေတိ တေသံ အမ္ဗဝနေ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှတ္ထာယ ကတော ဒီဃပါသာဒေါ အတ္ထိ, တတ္ထ ဝိဟရတိ. အဓုနာ ကာလင်္ကတောတိ သမ္ပတိ ကာလင်္ကတော. ဒွေဓိကဇာတာတိ ဒွေဇ္ဈဇာတာ, ဒွေဘာဂါ ဇာတာ. ဘဏ္ဍနာဒီသု ဘဏ္ဍနံ ပုဗ္ဗဘာဂကလဟော, တံ ဒဏ္ဍာဒါနာဒိဝသေန ပဏ္ဏတ္တိဝီတိက္ကမဝသေန စ ဝဍ္ဎိတံ ကလဟော. ‘‘န တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာသီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိရုဒ္ဓဝစနံ ဝိဝါဒေါ. ဝိတုဒန္တာတိ ဝိဇ္ဈန္တာ. သဟိတံ မေတိ မမ ဝစနံ အတ္ထသဉှိတံ. အဓိစိဏ္ဏံ တေ ဝိပရာဝတ္တန္တိ ယံ တဝ အဓိစိဏ္ဏံ စိရကာလာသေဝနဝသေန ပဂုဏံ, တံ မမ ဝါဒံ အာဂမ္မ နိဝတ္တံ. အာရောပိတော တေ ဝါဒေါတိ တုယှံ ဥပရိ မယာ ဒေါသော အာရောပိတော. စရ ဝါဒပ္ပမောက္ခာယာတိ ဘတ္တပုဋံ အာဒါယ တံ တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝါဒပ္ပမောက္ခတ္ထာယ ဥတ္တရိ ပရိယေသမာနော ဝိစရ. နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါတိ အထ ဝါ မယာ အာရောပိတဒေါသတော အတ္တာနံ မောစေဟိ. သစေ ပဟောသီတိ သစေ သက္ကောသိ. ဝဓောယေဝါတိ မရဏမေဝ. နာဋပုတ္တိယေသူတိ နာဋပုတ္တဿ အန္တေဝါသိကေသု. နိဗ္ဗိန္နရူပါတိ ဥက္ကဏ္ဌိတသဘာဝါ အဘိဝါဒနာဒီနိပိ န ကရောန္တိ. ဝိရတ္တရူပါတိ ဝိဂတပေမာ. ပဋိဝါနရူပါတိ တေသံ သက္ကစ္စကိရိယတော နိဝတ္တနသဘာဝါ. ယထာ တန္တိ ယထာ ဒုရက္ခာတာဒိသဘာဝေ ဓမ္မဝိနယေ နိဗ္ဗိန္နဝိရတ္တပ္ပဋိဝါနရူပေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ, တထေဝ ဇာတာတိ အတ္ထော. ဒုရက္ခာတေတိ ဒုက္ကထိတေ. ဒုပ္ပဝေဒိတေတိ ဒုဝိညာပိတေ. အနုပသမသံဝတ္တနိကေတိ ရာဂါဒီနံ ဥပသမံ ကာတုံ အသမတ္ထေ. ဘိန္နထူပေတိ ဘိန္ဒပ္ပတိဋ္ဌေ. ဧတ္ထ ဟိ နာဋပုတ္တောဝ နေသံ ပတိဋ္ဌဋ္ဌေန ထူပေါ. သော ပန ဘိန္နော မတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဘိန္နထူပေ’’တိ. အပ္ပဋိသရဏေတိ တဿေဝ အဘာဝေန ပဋိသရဏဝိရဟိတေ. ๑๖๔. ปาสาทิกสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในพระสูตรนั้น มีอรรถาธิบายบทที่ยังไม่แจ่มแจ้งดังนี้: บทว่า เวธญฺญา นาม สกฺยา ความว่า ศากยราชบางพวกชื่อว่าเวธัญญะ เพราะเป็นผู้ได้ฝึกฝนแล้วในธนูศิลป์. บทว่า เตสํ อมฺพวเน ปาสาเท ความว่า มีปราสาทยาวที่สร้างขึ้นเพื่อฝึกศิลปะในสวนมะม่วงของศากยราชเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ปราสาทนั้น. บทว่า อธุนา กาลํกโต ความว่า บัดนี้ได้ทำกาละแล้ว. บทว่า เทฺวธิกชาตา ความว่า เกิดเป็น ๒ ฝ่าย, เกิดเป็น ๒ ส่วน. ในคำว่า ภัณฑนะ เป็นต้นนั้น ภัณฑนะ คือการทะเลาะวิวาทในเบื้องต้น, การทะเลาะวิวาทนั้นที่ลุกลามขึ้นด้วยอำนาจแห่งการถือท่อนไม้เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งการล่วงละเมิดบัญญัติ เรียกว่า กลโห. คำพูดที่ขัดแย้งกันโดยนัยเป็นต้นว่า "ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้" เรียกว่า วิวาท. บทว่า วิตุทนฺตา แปลว่า ทิ่มแทงกันอยู่. บทว่า สหิตํ เม ความว่า คำของเราประกอบด้วยประโยชน์. บทว่า อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ ความว่า สิ่งที่ท่านประพฤติมาจนชำนาญด้วยอำนาจการเสพมานาน สิ่งนั้นอาศัยวาทะของเราจึงกลับกลายไป. บทว่า อาโรปิโต เต วาโท ความว่า โทษอันเรายกขึ้นแล้วแก่ท่าน. บทว่า จร วาทปฺปโมกฺขาย ความว่า ท่านจงถือเอาห่อข้าวแล้วเข้าไปหาอาจารย์นั้นๆ เที่ยวแสวงหา (อาจารย์) ที่ยิ่งกว่าเพื่อเปลื้องตนจากวาทะ. บทว่า นิพฺเพเฐหิ วา ความว่า หรือว่า ท่านจงเปลื้องตนให้พ้นจากโทษที่เรายกขึ้น. บทว่า สเจ ปโหสิ ความว่า ถ้าท่านสามารถ. บทว่า วโธเยว ความว่า ความตายเท่านั้น. บทว่า นาฏปุตฺติเยสุ ความว่า ในเหล่าสาวกของนาฏบุตร. บทว่า นิพฺพินฺนรูปา ความว่า มีสภาวะเบื่อหน่าย จึงไม่ทำการไหว้เป็นต้น. บทว่า วิรตฺตรูปา ความว่า มีความรักใคร่ไปปราศแล้ว. บทว่า ปฏิวานรูปา ความว่า มีสภาวะถอยกลับจากการกระทำโดยเคารพต่อพวกเขา. บทว่า ยถา ตํ ความว่า อธิบายว่า เป็นผู้มีสภาวะเบื่อหน่าย คลายกำหนัด และถอยกลับ เหมือนอย่างที่พึงเป็นในธรรมวินัยอันมีสภาวะที่กล่าวไว้ไม่ดีเป็นต้น ฉันใด ก็ได้เป็นแล้วฉันนั้น. บทว่า ทุรกฺขาเต แปลว่า ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ชั่ว. บทว่า ทุปฺปเวทิเต แปลว่า ที่ประกาศไว้ชั่ว. บทว่า อนุปสมสํวตฺตนิเก แปลว่า ไม่สามารถเพื่อจะกระทำความสงบแห่งราคะเป็นต้น. บทว่า ภินฺนถูเป แปลว่า มีที่ตั้งอันทำลายแล้ว. จริงอยู่ ในที่นี้ นาฏบุตรนั่นแหละเป็นสถูปของสาวกเหล่านั้นโดยอรรถว่าเป็นที่ตั้ง. แต่นาฏบุตรนั้นถูกทำลายแล้ว คือตายแล้ว. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภินฺนถูเป". บทว่า อปฺปฏิสรเณ แปลว่า ในธรรมวินัยที่ปราศจากที่พึ่ง เพราะไม่มีนาฏบุตรนั้นนั่นเอง. နနု စာယံ နာဋပုတ္တော နာဠန္ဒဝါသိကော, သော ကသ္မာ ပါဝါယံ ကာလင်္ကတောတိ? သော ကိရ ဥပါလိနာ ဂဟပတိနာ ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စေန ဒသဟိ [Pg.90] ဂါထာဟိ ဘာသိတေ ဗုဒ္ဓဂုဏေ သုတွာ ဥဏှံ လောဟိတံ ဆဍ္ဍေသိ. အထ နံ အဖာသုကံ ဂဟေတွာ ပါဝံ အဂမံသု. သော တတ္ထ ကာလမကာသိ. ကာလံ ကုရုမာနော စ စိန္တေသိ – ‘‘မမ လဒ္ဓိ အနိယျာနိကာ သာရဝိရဟိတာ, မယံ တာဝ နဋ္ဌာ, အဝသေသဇနောပိ မာ အပါယပူရကော အဟောသိ, သစေ ပနာဟံ ‘မမ သာသနံ အနိယျာနိက’န္တိ ဝက္ခာမိ, န သဒ္ဒဟိဿန္တိ, ယံနူနာဟံ ဒွေပိ ဇနေ န ဧကနီဟာရေန ဥဂ္ဂဏှာပေယျံ, တေ မမစ္စယေန အညမညံ ဝိဝဒိဿန္တိ, သတ္ထာ တံ ဝိဝါဒံ ပဋိစ္စ ဧကံ ဓမ္မကထံ ကထေဿတိ, တတော တေ သာသနဿ မဟန္တဘာဝံ ဇာနိဿန္တီ’’တိ. ก็ นาฏบุตรนี้เป็นชาวเมืองนาลันทามิใช่หรือ, เหตุไรเขาจึงทำกาละที่เมืองปาวาเล่า? ได้ยินว่า นาฏบุตรนั้นได้ฟังพุทธคุณที่อุบาลีคหบดีผู้แทงตลอดสัจจะแล้วกล่าวไว้ด้วยคาถา ๑๐ คาถา ก็กระอักโลหิตร้อนออกมา. ลำดับนั้น พวกสาวกได้พานาฏบุตรผู้ไม่สบายนั้นไปสู่เมืองปาวา. เขาได้ทำกาละ ณ ที่นั้น. และเมื่อจะทำกาละ เขาได้คิดว่า "ลัทธิของเราไม่เป็นไปเพื่อความออกจากทุกข์ ปราศจากสาระ พวกเราย่อมฉิบหายแล้ว แม้ชนที่เหลืออย่าได้เป็นผู้ทำอบายให้เต็มเลย ก็ถ้าเราจักกล่าวว่า 'ศาสนาของเราไม่เป็นไปเพื่อความออกจากทุกข์' พวกเขาก็จักไม่เชื่อ ไฉนหนอ เราไม่พึงให้คนแม้ทั้งสองเรียนรู้โดยนัยเดียวกัน เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว พวกเขาก็จักวิวาทกันและกัน พระศาสดาจักทรงอาศัยการวิวาทนั้นแสดงธรรมกถาเรื่องหนึ่ง แต่นั้น พวกเขาก็จักรู้ซึ่งความเป็นใหญ่แห่งพระศาสนา" ดังนี้. အထ နံ ဧကော အန္တေဝါသိကော ဥပသင်္ကမိတွာ အာဟ – ‘‘ဘန္တေ တုမှေ ဒုဗ္ဗလာ, မယှမ္ပိ ဣမသ္မိံ ဓမ္မေ သာရံ အာစိက္ခထ, အာစရိယပ္ပမာဏ’’န္တိ. ‘‘အာဝုသော, တွံ မမစ္စယေန သဿတန္တိ ဂဏှေယျာသီ’’တိ. အပရောပိ ဥပသင်္ကမိ, တံ ဥစ္ဆေဒံ ဂဏှာပေသိ. ဧဝံ ဒွေပိ ဇနေ ဧကလဒ္ဓိကေ အကတွာ ဗဟူ နာနာနီဟာရေန ဥဂ္ဂဏှာပေတွာ ကာလမကာသိ. တေ တဿ သရီရကိစ္စံ ကတွာ သန္နိပတိတွာ အညမညံ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကဿာဝုသော, အာစရိယော သာရံ အာစိက္ခီ’’တိ? ဧကော ဥဋ္ဌဟိတွာ မယှန္တိ အာဟ. ကိံ အာစိက္ခီတိ? သဿတန္တိ. အပရော တံ ပဋိဗာဟိတွာ ‘‘မယှံ သာရံ အာစိက္ခီ’’တိ အာဟ. ဧဝံ သဗ္ဗေ ‘‘မယှံ သာရံ အာစိက္ခိ, အဟံ ဇေဋ္ဌကော’’တိ အညမညံ ဝိဝါဒံ ဝဍ္ဎေတွာ အက္ကောသေ စေဝ ပရိဘာသေ စ ဟတ္ထပါဒပ္ပဟာရာဒီနိ စ ပဝတ္တေတွာ ဧကမဂ္ဂေန ဒွေ အဂစ္ဆန္တာ နာနာဒိသာသု ပက္ကမိံသု. ครั้งนั้น อันเตวาสิกคนหนึ่งเข้าไปหาเขาแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายอ่อนแอ ขอจงบอกสาระในธรรมนี้แม้แก่ข้าพเจ้าเถิด (ขอจงบอก) สิ่งที่เป็นประมาณแห่งอาจารย์เถิด" (เขาตอบว่า) "ดูก่อนอาวุโส เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ท่านพึงยึดถือว่า (โลก) เที่ยง" ดังนี้. อันเตวาสิกอีกคนหนึ่งก็เข้าไปหา เขาได้ให้ผู้นั้นยึดถืออุจเฉททิฏฐิ. เขาไม่ทำคนแม้ทั้งสองให้มีลัทธิเดียวกันอย่างนี้แล้ว ได้ให้คนจำนวนมากเรียนรู้โดยนัยต่างๆ กัน แล้วจึงทำกาละ. พวกเขาทำสรีรกิจของนาฏบุตรนั้นแล้ว ประชุมกันถามกันและกันว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อาจารย์ได้บอกสาระแก่ใคร?". คนหนึ่งลุกขึ้นกล่าวว่า "บอกแก่ข้าพเจ้า". (พวกเขาถามว่า) "บอกว่าอะไร?" (เขาตอบว่า) "บอกว่า (โลก) เที่ยง". อีกคนหนึ่งคัดค้านคำนั้นแล้วกล่าวว่า "อาจารย์บอกสาระแก่ข้าพเจ้า". พวกเขาทั้งหมดต่างก็ทำให้การวิวาทกันและกันเจริญขึ้นว่า "อาจารย์บอกสาระแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าเป็นศิษย์ผู้ใหญ่" ดังนี้แล้ว ก่อให้เกิดการด่า การบริภาษ และการประหารด้วยมือและเท้าเป็นต้นขึ้นแล้ว สองคนไม่ไปทางเดียวกัน หลีกไปสู่ทิศต่างๆ กัน. ၁၆၅. အထ ခေါ စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသောတိ အယံ ထေရော ဓမ္မသေနာပတိဿ ကနိဋ္ဌဘာတိကော. တံ ဘိက္ခူ အနုပသမ္ပန္နကာလေ ‘‘စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော’’တိ သမုဒါစရိတွာ ထေရကာလေပိ တထေဝ သမုဒါစရိံသု. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော’’တိ. ๑๖๕. บทว่า อถ โข จุนฺโท สมณุทฺเทโส ความว่า พระเถระนี้เป็นน้องชายของพระธรรมเสนาบดี. ภิกษุทั้งหลายเรียกท่านในเวลาที่ยังไม่ได้อุปสมบทว่า "จุนทะสมณุทเทส" แล้ว แม้ในเวลาที่เป็นพระเถระแล้ว ก็ยังเรียกอย่างนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "จุนทะสมณุทเทส". ‘‘ပါဝါယံ ဝဿံဝုဋ္ဌော ယေန သာမဂါမော, ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမီ’’တိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမိ? နာဋပုတ္တေ ကိရ ကာလင်္ကတေ ဇမ္ဗုဒီပေ မနုဿာ တတ္ထ တတ္ထ ကထံ ပဝတ္တယိံသု ‘‘နိဂဏ္ဌော နာဋပုတ္တော ဧကော သတ္ထာတိ ပညာယိတ္ထ, တဿ ကာလင်္ကိရိယာယ သာဝကာနံ ဧဝရူပေါ ဝိဝါဒေါ ဇာတော. သမဏော ပန ဂေါတမော ဇမ္ဗုဒီပေ စန္ဒော ဝိယ သူရိယော ဝိယ စ ပါကဋော, သာဝကာပိဿ ပါကဋာယေဝ. ကီဒိသော နု ခေါ သမဏေ ဂေါတမေ ပရိနိဗ္ဗုတေ သာဝကာနံ ဝိဝါဒေါ ဘဝိဿတီ’’တိ[Pg.91]. ထေရော တံ ကထံ သုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမံ ကထံ ဂဟေတွာ ဒသဗလဿ အာရောစေဿာမိ, သတ္ထာ ဧတံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ကတွာ ဧကံ ဒေသနံ ကထေဿတီ’’တိ. သော နိက္ခမိတွာ ယေန သာမဂါမော, ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ. ในบทว่า "จำพรรษาแล้วในเมืองปาวา เข้าไปหาสามคามที่ท่านพระอานนท์อยู่" นั้น เหตุไรจึงเข้าไปหา? ได้ยินว่า เมื่อนาฏบุตรทำกาละแล้ว มนุษย์ทั้งหลายในชมพูทวีปได้ให้เรื่องเกิดขึ้นในที่นั้นๆ ว่า "นิครนถ์นาฏบุตรได้ปรากฏว่าเป็นศาสดาผู้หนึ่ง, เพราะการทำกาละของเขา การวิวาทเห็นปานนี้จึงเกิดขึ้นแก่เหล่าสาวก. ส่วนพระสมณโคดมปรากฏในชมพูทวีปดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์, แม้สาวกของพระองค์ก็ปรากฏเช่นกัน. เมื่อพระสมณโคดมปรินิพพานแล้ว การวิวาทของเหล่าสาวกจักเป็นเช่นไรหนอ?". พระเถระได้ฟังเรื่องนั้นแล้วจึงคิดว่า "เราจักนำเรื่องนี้ไปกราบทูลแด่พระทศพล, พระศาสดาจักทรงทำเรื่องนี้ให้เป็นเหตุเกิดเรื่อง แล้วทรงแสดงเทศนาเรื่องหนึ่ง". ท่านจึงออกจากที่นั้นแล้วเข้าไปยังสามคามที่ท่านพระอานนท์อยู่. သာမဂါမောတိ သာမာကာနံ ဥဿန္နတ္တာ တဿ ဂါမဿ နာမံ. ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒောတိ ဥဇုမေဝ ဘဂဝတော သန္တိကံ အဂန္တွာ ယေနဿ ဥပဇ္ဈာယော အာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ. บทว่า สามคาโม เป็นชื่อของหมู่บ้านนั้น เพราะความที่ข้าวฟ่างมีมาก. บทว่า เยนายสฺมา อานนฺโท ความว่า ท่านไม่ได้ไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคโดยตรง แต่เข้าไปหาท่านพระอานนท์ผู้เป็นอุปัชฌาย์ของท่านซึ่งอยู่ที่ใด ก็เข้าไปหา ณ ที่นั้น. ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ သာရိပုတ္တတ္ထေရော စ အာနန္ဒတ္ထေရော စ အညမညံ မမာယိံသု. သာရိပုတ္တတ္ထေရော ‘‘မယာ ကာတဗ္ဗံ သတ္ထု ဥပဋ္ဌာနံ ကရောတီ’’တိ အာနန္ဒတ္ထေရံ မမာယိ. အာနန္ဒတ္ထေရော ‘‘ဘဂဝတော သာဝကာနံ အဂ္ဂေါ’’တိ သာရိပုတ္တတ္ထေရံ မမာယိ. ကုလဒါရကေ စ ပဗ္ဗာဇေတွာ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ သန္တိကေ ဥပဇ္ဈံ ဂဏှာပေသိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ တထေဝ အကာသိ. ဧဝံ ဧကမေကေန အတ္တနော ပတ္တစီဝရံ ဒတွာ ပဗ္ဗာဇေတွာ ဥပဇ္ဈံ ဂဏှာပိတာနိ ပဉ္စ ပဉ္စ ဘိက္ခုသတာနိ အဟေသုံ. အာယသ္မာ အာနန္ဒော ပဏီတာနိ စီဝရာဒီနိပိ လဘိတွာ ထေရဿ အဒါသိ. ได้ยินว่า ในพุทธกาล พระสารีบุตรเถระและพระอานนทเถระต่างมีความรักใคร่กันและกัน พระสารีบุตรเถระทรงรักใคร่พระอานนทเถระด้วยดำริว่า "ท่านผู้นี้ทำการอุปัฏฐากพระศาสดาซึ่งเป็นกิจที่เราพึงทำ" ส่วนพระอานนทเถระก็รักใคร่พระสารีบุตรเถระด้วยดำริว่า "ท่านผู้นี้เป็นผู้เลิศกว่าสาวกทั้งหลายของพระผู้มีพระภาค" และเมื่อให้กุลบุตรบวชแล้ว ก็ให้ถือเอาพระสารีบุตรเถระเป็นอุปัชฌาย์ในสำนักของท่าน แม้พระสารีบุตรเถระก็ได้กระทำเช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุที่แต่ละท่านมอบบาตรและจีวรของตนให้บวชแล้วให้ถือเอาอุปัชฌาย์จึงมีฝ่ายละ ๕๐๐ รูป พระอานนท์ผู้มีอายุ เมื่อได้จีวรเป็นต้นอันประณีต ก็ได้ถวายแก่พระเถระ ဓမ္မရတနပူဇာ การบูชาพระธรรมรัตนะ ဧကော ကိရ ဗြာဟ္မဏော စိန္တေသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓရတနဿ စ သံဃရတနဿ စ ပူဇာ ပညာယတိ, ကထံ နု ခေါ ဓမ္မရတနံ ပူဇိတံ ဟောတီ’’တိ? သော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧတမတ္ထံ ပုစ္ဆိ. ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘သစေပိ ဗြာဟ္မဏ ဓမ္မရတနံ ပူဇေတုကာမော, ဧကံ ဗဟုဿုတံ ပူဇေဟီ’’တိ. ဗဟုဿုတံ, ဘန္တေ, အာစိက္ခထာတိ. ဘိက္ခုသံဃံ ပုစ္ဆာတိ. သော ဘိက္ခုသံဃံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ဗဟုဿုတံ, ဘန္တေ, အာစိက္ခထာ’’တိ အာဟ. အာနန္ဒတ္ထေရော ဗြာဟ္မဏာတိ. ဗြာဟ္မဏော ထေရံ သဟဿဂ္ဃနိကေန တိစီဝရေန ပူဇေသိ. ထေရော တံ ဂဟေတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ အဂမာသိ. ဘဂဝါ ‘‘ကုတော, အာနန္ဒ, လဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ? ဧကေန, ဘန္တေ, ဗြာဟ္မဏေန ဒိန္နံ, ဣဒံ ပနာဟံ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒါတုကာမောတိ. ဒေဟိ, အာနန္ဒာတိ. စာရိကံ ပက္ကန္တော ဘန္တေတိ. အာဂတကာလေ ဒေဟီတိ, သိက္ခာပဒံ ဘန္တေ, ပညတ္တန္တိ. ကဒါ ပန သာရိပုတ္တော အာဂမိဿတီတိ? ဒသာဟမတ္တေန ဘန္တေတိ. ‘‘အနုဇာနာမိ, အာနန္ဒ, ဒသာဟပရမံ အတိရေကစီဝရံ နိက္ခိပိတု’’န္တိ သိက္ခာပဒံ ပညာပေသိ. ได้ยินว่า พราหมณ์คนหนึ่งคิดว่า "การบูชาพระพุทธรัตนะและพระสังฆรัตนะย่อมปรากฏ แต่การบูชาพระธรรมรัตนะจะเป็นอันได้บูชาแล้วอย่างไรหนอ" เขาจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามเนื้อความนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าท่านประสงค์จะบูชาพระธรรมรัตนะ ก็จงบูชาผู้เป็นพหูสูตเถิด" พราหมณ์ทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดบอกผู้เป็นพหูสูตเถิด" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "จงไปถามภิกษุสงฆ์เถิด" เขาจึงเข้าไปหาภิกษุสงฆ์แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดบอกผู้เป็นพหูสูตเถิด" ภิกษุสงฆ์ตอบว่า "ดูก่อนพราหมณ์ พระอานนทเถระเป็นพหูสูต" พราหมณ์จึงได้บูชาพระเถระด้วยไตรจีวรมีราคาหนึ่งพัน พระเถระรับจีวรนั้นแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า "อานนท์ เธอได้มาจากไหน" พระอานนท์ทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พราหมณ์คนหนึ่งถวาย แต่ข้าพระองค์ประสงค์จะถวายจีวรนี้แก่ท่านพระสารีบุตรผู้มีอายุ" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "อานนท์ เธอจงให้เถิด" พระอานนท์ทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านจาริกไปแล้ว" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เมื่อท่านกลับมาแล้วค่อยให้" พระอานนท์ทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สิกขาบททรงบัญญัติไว้แล้ว" พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า "ก็สารีบุตรจะกลับมาเมื่อไร" พระอานนท์ทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ (จะกลับมา) ภายในสิบวัน" พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า "อานนท์ เราอนุญาตให้เก็บอติเรกจีวรไว้ได้มีกำหนดสิบวันเป็นอย่างยิ่ง" သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ [Pg.92] တထေဝ ယံကိဉ္စိ မနာပံ လဘတိ, တံ အာနန္ဒတ္ထေရဿ ဒေတိ. သော ဣမမ္ပိ အတ္တနော ကနိဋ္ဌဘာတိကံ ထေရဿေဝ သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ အဒါသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ယေနဿ ဥပဇ္ဈာယော အာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမီ’’တိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဥပဇ္ဈာယော မေ မဟာပညော, သော ဣမံ ကထံ သတ္ထု အာရောစေဿတိ, အထ သတ္ထာ တဒနုရူပံ ဓမ္မံ ဒေသေဿတီ’’တိ. ကထာပါဘတန္တိ ကထာယ မူလံ. မူလဉှိ ‘‘ပါဘတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นเดียวกัน เมื่อได้สิ่งของที่น่าพอใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ถวายสิ่งนั้นแก่พระอานนทเถระ ท่านได้ถวายน้องชายของตนแม้นี้ให้เป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระ (พระอานนท์) นั่นเทียว เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "พระอานนท์ผู้มีอายุผู้เป็นอุปัชฌาย์ของท่านอยู่ที่ใด ท่านก็เข้าไปหา ณ ที่นั้น" ได้ยินว่า ท่านได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "อุปัชฌาย์ของเราเป็นผู้มีปัญญามาก ท่านจักกราบทูลเรื่องนี้แด่พระศาสดา ลำดับนั้น พระศาสดาจักทรงแสดงธรรมอันสมควรแก่เรื่องนั้น" บทว่า กถาปาภตํ คือ ต้นเรื่องแห่งถ้อยคำ จริงอยู่ ต้นเรื่องนั่นแหละเรียกว่า "ปาภตะ" ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘‘အပ္ပကေနာပိ မေဓာဝီ, ပါဘတေန ဝိစက္ခဏော; သမုဋ္ဌာပေတိ အတ္တာနံ, အဏုံ အဂ္ဂိံဝ သန္ဓမ’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၁.၄); "ผู้มีปัญญา มีวิจารณญาณ แม้ด้วยต้นทุนเพียงเล็กน้อย ก็ย่อมตั้งตนขึ้นได้ เหมือนคนเป่าไฟกองน้อยให้ลุกโพลงขึ้น ฉะนั้น" ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယာတိ ဘဂဝန္တံ ဒဿနတ္ထာယ. ကိံ ပနာနေန ဘဂဝါ န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗောတိ? နော န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော. အယဉှိ အာယသ္မာ ဒိဝါ နဝ ဝါရေ, ရတ္တိံ နဝ ဝါရေတိ ဧကာဟံ အဋ္ဌာရသ ဝါရေ ဥပဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆတိ. ဒိဝသဿ ပန သတဝါရံ ဝါ သဟဿဝါရံ ဝါ ဂန္တုကာမော သမာနောပိ န အကာရဏာ ဂစ္ဆတိ, ဧကံ ပဉှုဒ္ဓါရံ ဂဟေတွာဝ ဂစ္ဆတိ. သော တံ ဒိဝသံ တေန ကထာပါဘတေန ဂန္တုကာမော ဧဝမာဟ. บทว่า ภควนฺตํ ทสฺสนาย ได้แก่ เพื่อเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถามว่า ก็พระผู้มีพระภาค พระอานนท์นี้ไม่เคยเห็นมาก่อนหรือ ตอบว่า ไม่ใช่ไม่เคยเห็น จริงอยู่ พระผู้มีอายุนี้ ในเวลากลางวัน ๙ ครั้ง ในเวลากลางคืน ๙ ครั้ง รวมเป็น ๑๘ ครั้งในวันหนึ่ง ย่อมเข้าไปอุปัฏฐากนั่นเทียว ก็แม้ว่าท่านประสงค์จะเข้าไปเฝ้าวันละร้อยครั้งหรือพันครั้ง ก็จะไม่เข้าไปโดยไม่มีเหตุ แต่จะถือเอาปัญหาเพื่อทูลถามสักข้อหนึ่งแล้วจึงเข้าไป ในวันนั้น ท่านประสงค์จะเข้าไปเฝ้าด้วยเรื่องอันเป็นของฝากนั้น จึงได้กล่าวอย่างนี้ အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတဓမ္မဝိနယဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยพระธรรมวินัยที่พระอสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ ၁၆၆. ဧဝဉှေတံ, စုန္ဒ, ဟောတီတိ ဘဂဝါ အာနန္ဒတ္ထေရေန အာရောစိတေပိ ယသ္မာ န အာနန္ဒတ္ထေရော ဣမိဿာ ကထာယ သာမိကော, စုန္ဒတ္ထေရော ပန သာမိကော. သောဝ တဿာ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ ဇာနာတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ တေန သဒ္ဓိံ ကထေန္တော ‘‘ဧဝဉှေတံ, စုန္ဒ, ဟောတီ’’တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – စုန္ဒ ဧဝဉှေတံ ဟောတိ ဒုရက္ခာတာဒိသဘာဝေ ဓမ္မဝိနယေ သာဝကာ ဒွေဓိကဇာတာ ဘဏ္ဍနာဒီနိ ကတွာ မုခသတ္တီဟိ ဝိတုဒန္တာ ဝိဟရန္တိ. ๑๖๖. ในบทว่า เอวญฺเหตํ จุนฺท โหติ เป็นต้น แม้เมื่อพระอานนทเถระกราบทูลแล้ว แต่เพราะเหตุที่พระอานนทเถระมิใช่เจ้าของเรื่องนี้ ส่วนพระจุนทเถระเป็นเจ้าของเรื่อง ท่านนั่นแหละย่อมรู้เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเรื่องนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อตรัสกับพระจุนทเถระนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนจุนทะ เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้น" อธิบายความแห่งบทนั้นว่า ดูก่อนจุนทะ เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้น คือ ในพระธรรมวินัยอันมีสภาพที่กล่าวไว้ไม่ดีเป็นต้น เหล่าสาวกเกิดความแตกแยกเป็นสองฝ่าย กระทำการทะเลาะวิวาทเป็นต้น ทิ่มแทงกันด้วยหอกคือปากอยู่ ဣဒါနိ ယသ္မာ အနိယျာနိကသာသနေနေဝ နိယျာနိကသာသနံ ပါကဋံ ဟောတိ, တသ္မာ အာဒိတော အနိယျာနိကသာသနမေဝ ဒဿေန္တော ဣဓ စုန္ဒ သတ္ထာ စ ဟောတိ အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေါက္ကမ္မ စ တမှာ ဓမ္မာ ဝတ္တတီတိ န နိရန္တရံ ပူရေတိ, ဩက္ကမိတွာ ဩက္ကမိတွာ အန္တရန္တရံ ကတွာ ဝတ္တတီတိ အတ္ထော. တဿ တေ, အာဝုသော, လာဘာတိ တဿ တုယှံ ဧတေ [Pg.93] ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တိအာဒယော လာဘာ. သုလဒ္ဓန္တိ မနုဿတ္တမ္ပိ တေ သုလဒ္ဓံ. တထာ ပဋိပဇ္ဇတူတိ ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇတု. ယထာ တေ သတ္ထာရာ ဓမ္မော ဒေသိတောတိ ယေန တေ အာကာရေန သတ္ထာရာ ဓမ္မော ကထိတော. ယော စ သမာဒပေတီတိ ယော စ အာစရိယော သမာဒပေတိ. ယဉ္စ သမာဒပေတီတိ ယံ အန္တေဝါသိံ သမာဒပေတိ. ယော စ သမာဒပိတောတိ ယော စ ဧဝံ သမာဒပိတော အန္တေဝါသိကော. ယထာ အာစရိယေန သမာဒပိတံ, တထတ္ထာယ ပဋိပဇ္ဇတိ. သဗ္ဗေ တေတိ တယောပိ တေ. ဧတ္ထ ဟိ အာစရိယော သမာဒပိတတ္တာ အပုညံ ပသဝတိ, သမာဒိန္နန္တေဝါသိကော သမာဒိန္နတ္တာ, ပဋိပန္နကော ပဋိပန္နတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဗဟုံ အပုညံ ပသဝန္တီ’’တိ. ဧတေနုပါယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. บัดนี้ เพราะเหตุว่าศาสนาที่นำออกจากทุกข์ได้ย่อมปรากฏชัดด้วยศาสนาที่นำออกจากทุกข์ไม่ได้นั่นเอง เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงศาสนาที่นำออกจากทุกข์ไม่ได้ก่อน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนจุนทะ ในศาสนานี้ ศาสดาก็เป็นอสัมมาสัมพุทธะ" ในบทเหล่านั้น บทว่า โวกฺกมฺม จ ตมฺหา ธมฺมา วตฺตติ ความว่า ไม่บำเพ็ญให้บริบูรณ์อย่างต่อเนื่อง แต่ประพฤติโดยเว้นไปๆ ทำให้มีช่องว่างเป็นช่วงๆ บทว่า ตสฺส เต อาวุโส ลาภา ความว่า การไม่ปฏิบัติธรรมานุธรรมปฏิบัติเป็นต้นเหล่านั้น เป็นลาภของท่าน บทว่า สุลทฺธํ ความว่า แม้ความเป็นมนุษย์ ท่านก็ได้มาดีแล้ว บทว่า ตถา ปฏิปชฺชตูติ ความว่า จงปฏิบัติอย่างนั้นเถิด บทว่า ยถา เต สตฺถารา ธมฺโม เทสิโตติ ความว่า ศาสดาได้แสดงธรรมแก่ท่านโดยอาการอย่างใด บทว่า โย จ สมาทเปตีติ ความว่า และอาจารย์ใดผู้ให้สมาทาน บทว่า ยญฺจ สมาทเปตีติ ความว่า ให้อันเตวาสิกใดสมาทาน บทว่า โย จ สมาทปิโตติ ความว่า และอันเตวาสิกใดผู้ที่ถูกใหัสมาทานอย่างนั้น ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตามที่อาจารย์ได้ให้สมาทานไว้อย่างใด บทว่า สพฺเพ เต ได้แก่ ทั้งสามคนนั้น จริงอยู่ ในกรณีนี้ อาจารย์ย่อมประสบอกุศลเพราะเป็นผู้ให้สมาทาน อันเตวาสิกผู้สมาทาน (ย่อมประสบอกุศล) เพราะเป็นผู้สมาทาน ผู้ปฏิบัติ (ย่อมประสบอกุศล) เพราะเป็นผู้ปฏิบัติ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "คนเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมประสบอกุศลเป็นอันมาก" พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้ ၁၆၇. အပိစေတ္ထ ဉာယပ္ပဋိပန္နောတိ ကာရဏပ္ပဋိပန္နော. ဉာယမာရာဓေဿတီတိ ကာရဏံ နိပ္ဖာဒေဿတိ. ဝီရိယံ အာရဘတီတိ အတ္တနော ဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကံ ဝီရိယံ ကရောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဒုရက္ခာတေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မဝိနယေ ယော အာရဒ္ဓဝီရိယော, သော ဒုက္ခံ ဝိဟရတိ. ယော ကုသီတော, သော သုခံ ဝိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၁၈). ๑๖๗. อีกอย่างหนึ่ง ในวาระนี้ บทว่า ญายปฏิปนฺโน ได้แก่ ผู้ปฏิบัติถูกเหตุผล บทว่า ญายมาราเธสฺสตีติ ความว่า จักทำเหตุให้สำเร็จ บทว่า วีริยํ อารภตีติ ความว่า ทำความเพียรที่ก่อให้เกิดทุกข์แก่ตน คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในพระธรรมวินัยที่กล่าวไว้ไม่ดี ผู้ใดปรารภความเพียร ผู้นั้นย่อมอยู่เป็นทุกข์ ผู้ใดเกียจคร้าน ผู้นั้นย่อมอยู่เป็นสุข" သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတဓမ္မဝိနယာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยพระธรรมวินัยเป็นต้นที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ ၁၆၈. ဧဝံ အနိယျာနိကသာသနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ နိယျာနိကသာသနံ ဒဿေန္တော ဣဓ ပန, စုန္ဒ, သတ္ထာ စ ဟောတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နိယျာနိကောတိ မဂ္ဂတ္ထာယ ဖလတ္ထာယ စ နိယျာတိ. ๑๖๘. ครั้นทรงแสดงศาสนาที่ไม่ออกจากทุกข์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงศาสนาที่ออกจากทุกข์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนจุนทะ อีกประการหนึ่ง พระศาสดาผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก" ในบทเหล่านั้น บทว่า นิยยานิโก คือ ย่อมออกจากทุกข์เพื่อประโยชน์แก่มรรคและเพื่อประโยชน์แก่ผล ၁၆၉. ဝီရိယံ အာရဘတီတိ အတ္တနော သုခနိပ္ဖာဒကံ ဝီရိယံ အာရဘတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သွာက္ခာတေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မဝိနယေ ယော ကုသီတော, သော ဒုက္ခံ ဝိဟရတိ. ယော အာရဒ္ဓဝီရိယော, သော သုခံ ဝိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၃၁၉). ๑๖๙. บทว่า วีริยํ อารภติ (ย่อมปรารภความเพียร) คือ ย่อมปรารภความเพียรที่ทำให้เกิดสุขแก่ตน จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยอันเรากล่าวดีแล้วนี้ ผู้ใดเกียจคร้าน ผู้นั้นย่อมอยู่เป็นทุกข์ ผู้ใดปรารภความเพียร ผู้นั้นย่อมอยู่เป็นสุข" ၁၇၀. ဣတိ ဘဂဝါ နိယျာနိကသာသနေ သမ္မာပဋိပန္နဿ ကုလပုတ္တဿ ပသံသံ ဒဿေတွာ ပုန ဒေသနံ ဝဍ္ဎေန္တော ဣဓ, စုန္ဒ, သတ္ထာ စ လောကေ ဥဒပါဒီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဝိညာပိတတ္ထာတိ အဗောဓိတတ္ထာ. သဗ္ဗသင်္ဂါဟပဒကတန္တိ သဗ္ဗသင်္ဂဟပဒေဟိ ကတံ, သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကံ ကတံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘သဗ္ဗသင်္ဂါဟပဒဂတ’’န္တိပိ ပါဌော, န သဗ္ဗသင်္ဂါဟပဒေသု ဂတံ, န ဧကသင်္ဂဟဇာတန္တိ အတ္ထော. သပ္ပာဋိဟီရကတန္တိ နိယျာနိကံ. ယာဝ [Pg.94] ဒေဝမနုဿေဟီတိ ဒေဝလောကတော ယာဝ မနုဿလောကာ သုပ္ပကာသိတံ. အနုတပ္ပော ဟောတီတိ အနုတာပကရော ဟောတိ. သတ္ထာ စ နော လောကေတိ ဣဒံ တေသံ အနုတာပကာရဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. နာနုတပ္ပော ဟောတီတိ သတ္ထာရံ အာဂမ္မ သာဝကေဟိ ယံ ပတ္တဗ္ဗံ, တဿ ပတ္တတ္တာ အနုတာပကရော န ဟောတိ. ๑๗๐. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการสรรเสริญกุลบุตรผู้ปฏิบัติดีในศาสนาที่ออกจากทุกข์อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงขยายเทศนาต่อไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนจุนทะ พระศาสดาอุบัติขึ้นแล้วในโลก" ในบทเหล่านั้น บทว่า อวิญฺญาปิตตฺถา คือ มีเนื้อความที่ยังไม่ทำให้รู้ บทว่า สพฺพสงฺคาหปทกตํ คือ อันทำแล้วด้วยบทที่รวบรวมทั้งหมด อธิบายว่า ไม่ได้ทำความเป็นธรรมที่รวบรวมทั้งหมด มีปาฐะว่า สพฺพสงฺคาหปทคตํ ก็มี อธิบายว่า ไม่ได้เข้าไปในบทที่รวบรวมทั้งหมด ไม่ได้กลายเป็นการรวบรวมเป็นหนึ่งเดียว บทว่า สปฺปาฏิหีรกตํ คือ เป็นธรรมนำออกจากทุกข์ บทว่า ยาว เทวมนุสฺเสหิ คือ ประกาศดีแล้วตั้งแต่เทวโลกจนถึงมนุษยโลก บทว่า อนุตปฺโป โหติ คือ ย่อมเป็นผู้กระทำความเดือดร้อน คำว่า สตฺถา จ โน โลเก นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงอาการที่ทำให้เดือดร้อนของธรรมเหล่านั้น บทว่า นานุตปฺโป โหติ คือ อาศัยพระศาสดาแล้ว สาวกทั้งหลายพึงบรรลุธรรมใด เพราะบรรลุธรรมนั้นแล้ว จึงไม่เป็นผู้กระทำความเดือดร้อน ၁၇၂. ထေရောတိ ထိရော ထေရကာရကေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော. ‘‘ရတ္တညူ’’တိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. ဧတေဟိ စေ ပီတိ ဧတေဟိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေဟိ. ๑๗๒. บทว่า เถโร คือ ผู้มั่นคง ประกอบด้วยธรรมทั้งหลายที่ทำให้เป็นผู้มั่นคง บทเป็นต้นว่า รตฺตญฺญู มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว บทว่า เอเตหิ เจ ปิ คือ ด้วยเหตุเหล่านี้ที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ၁၇၃. ပတ္တယောဂက္ခေမာတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမတ္တာ အရဟတ္တံ ဣဓ ယောဂက္ခေမံ နာမ, တံ ပတ္တာတိ အတ္ထော. အလံ သမက္ခာတုံ သဒ္ဓမ္မဿာတိ သမ္မုခါ ဂဟိတတ္တာ အဿ သဒ္ဓမ္မံ သမ္မာ အာစိက္ခိတုံ သမတ္ထာ. ๑๗๓. บทว่า ปตฺตโยคกฺเขมา คือ เพราะความเกษมจากโยคะ ๔ ประการ พระอรหัตจึงชื่อว่า โยคเกษม ในที่นี้ อธิบายว่า ถึงแล้วซึ่งพระอรหัตนั้น บทว่า อลํ สมกฺขาตุํ สทฺธมฺมสฺส คือ เพราะรับมาเฉพาะพระพักตร์ จึงสามารถเพื่อจะบอกพระสัทธรรมของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นโดยชอบได้ ၁၇၄. ဗြဟ္မစာရိနောတိ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဝသမာနာ အရိယသာဝကာ. ကာမဘောဂိနောတိ ဂိဟိသောတာပန္နာ. ‘‘ဣဒ္ဓဉ္စေဝါ’’တိအာဒီနိ မဟာပရိနိဗ္ဗာနေ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ. လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တန္တိ လာဘဂ္ဂဉ္စေဝ ယသဂ္ဂဉ္စ ပတ္တံ. ๑๗๔. บทว่า พฺรหฺมจาริโน คือ พระอริยสาวกผู้อยู่ประพฤติพรหมจรรย์ บทว่า กามโภคิโน คือ คฤหัสถ์ผู้เป็นพระโสดาบัน บทเป็นต้นว่า อิทฺธญฺเจวา พิสดารแล้วในมหาปรินิพพานสูตรนั่นเทียว บทว่า ลาภคฺคยสคฺคปตฺตํ คือ ถึงแล้วซึ่งลาภอันเลิศและยศอันเลิศ ၁၇၅. သန္တိ ခေါ ပန မေ, စုန္ဒ, ဧတရဟိ ထေရာ ဘိက္ခူ သာဝကာတိ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာဒယော ထေရာ. ဘိက္ခုနိယောတိ ခေမာထေရီဥပ္ပလဝဏ္ဏထေရီအာဒယော. ဥပါသကာ သာဝကာ ဂိဟီ ဩဒါတဝတ္ထဝသနာ ဗြဟ္မစာရိနောတိ စိတ္တဂဟပတိဟတ္ထကအာဠဝကာဒယော. ကာမဘောဂိနောတိ စူဠအနာထပိဏ္ဍိကမဟာအနာထပိဏ္ဍိကာဒယော. ဗြဟ္မစာရိနိယောတိ နန္ဒမာတာဒယော. ကာမဘောဂိနိယောတိ ခုဇ္ဇုတ္တရာဒယော. ๑๗๕. บทว่า สนฺติ โข ปน เม จุนฺท เอตรหิ เถรา ภิกฺขู สาวกา คือ พระเถระทั้งหลายมีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น บทว่า ภิกฺขุนิโย คือ พระเขมาเถรีและพระอุบลวรรณาเถรีเป็นต้น บทว่า อุปาสกา สาวกา คิหี โอทาตวตฺถวสนา พฺรหฺมจาริโน คือ จิตตคฤหบดีและหัตถกอาฬวกะเป็นต้น บทว่า กามโภคิโน คือ จูฬอนาถบิณฑิกะและมหาอนาถบิณฑิกะเป็นต้น บทว่า พฺรหฺมจารินิโย คือ นันทมาตาเป็นต้น บทว่า กามโภคินิโย คือ นางขุชชุตตราเป็นต้น ၁၇၆. သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နန္တိ သဗ္ဗကာရဏသမ္ပန္နံ. ဣဒမေဝ တန္တိ ဣဒမေဝ ဗြဟ္မစရိယံ, ဣမမေဝ ဓမ္မံ သမ္မာ ဟေတုနာ နယေန ဝဒမာနော ဝဒေယျ. ဥဒကာဿုဒန္တိ ဥဒကော သုဒံ. ပဿံ န ပဿတီတိ ပဿန္တော န ပဿတိ. သော ကိရ ဣမံ ပဉှံ မဟာဇနံ ပုစ္ဆိ. တေဟိ ‘‘န ဇာနာမ, အာစရိယ, ကထေဟိ နော’’တိ ဝုတ္တော သော အာဟ – ‘‘ဂမ္ဘီရော အယံ ပဉှော အာဟာရသပ္ပာယေ သတိ ထောကံ စိန္တေတွာ သက္ကာ ကထေတု’’န္တိ. တတော တေဟိ စတ္တာရော မာသေ [Pg.95] မဟာသက္ကာရေ ကတေ တံ ပဉှံ ကထေန္တော ကိဉ္စ ပဿံ န ပဿတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သာဓုနိသိတဿာတိ သုဋ္ဌုနိသိတဿ တိခိဏဿ, သုနိသိတခုရဿ ကိရ တလံ ပညာယတိ, ဓာရာ န ပညာယတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ๑๗๖. บทว่า สพฺพาการสมฺปนฺนํ คือ สมบูรณ์ด้วยเหตุทั้งปวง บทว่า อิเมว ตํ คือ ผู้กล่าวพรหมจรรย์นี้เท่านั้น ธรรมนี้เท่านั้น โดยเหตุโดยนัยอันชอบ พึงชื่อว่าเป็นผู้กล่าว บทว่า อุทกสฺสุทํ คือ ได้ยินว่า อุทกดาบส บทว่า ปสฺสํ น ปสฺสติ คือ บุคคลเมื่อเห็น ย่อมไม่เห็น ได้ยินว่า ท่านผู้นั้นถามปัญหานี้กะมหาชน มหาชนเหล่านั้นกล่าวว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายไม่ทราบ ท่านอาจารย์ โปรดบอกแก่พวกข้าพเจ้าเถิด" ท่านผู้นั้นจึงกล่าวว่า "ปัญหานี้ลึกซึ้ง เมื่อมีอาหารที่สบาย จึงจะสามารถคิดเล็กน้อยแล้วบอกได้" ลำดับนั้น เมื่อมหาชนเหล่านั้นทำสักการะใหญ่ตลอด ๔ เดือน ท่านเมื่อจะบอกปัญหานั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กิญฺจ ปสฺสํ น ปสฺสติ (อะไรเล่า เมื่อเห็น ย่อมไม่เห็น) ในบทเหล่านั้น บทว่า สาธุ นิสิตสฺส คือ ของมีดโกนที่ลับดีแล้ว คมกริบ ได้ยินว่า พื้นของมีดโกนที่ลับดีแล้วย่อมปรากฏ แต่คมมีดย่อมไม่ปรากฏ นี้เป็นความหมายในที่นี้ သင်္ဂါယိတဗ္ဗဓမ္မာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยธรรมที่พึงสังคายนาเป็นต้น ၁၇၇. သင်္ဂမ္မ သမာဂမ္မာတိ သင်္ဂန္တွာ သမာဂန္တွာ. အတ္ထေန အတ္ထံ, ဗျဉ္ဇနေန ဗျဉ္ဇနန္တိ အတ္ထေန သဟ အတ္ထံ, ဗျဉ္ဇနေနပိ သဟ ဗျဉ္ဇနံ သမာနေန္တေဟီတိ အတ္ထော. သင်္ဂါယိတဗ္ဗန္တိ ဝါစေတဗ္ဗံ သဇ္ဈာယိတဗ္ဗံ. ယထယိဒံ ဗြဟ္မစရိယန္တိ ယထာ ဣဒံ သကလံ သာသနဗြဟ္မစရိယံ. ๑๗๗. บทว่า สงฺคมฺม สมาคมฺม คือ ประชุมกันแล้ว ชุมนุมกันแล้ว บทว่า อตฺเถน อตฺถํ, พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ อธิบายว่า ผู้กระทำอรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะให้สม่ำเสมอกัน บทว่า สงฺคายิตพฺพํ คือ พึงบอกสอน พึงสาธยาย บทว่า ยถยิทํ พฺรหฺมจริยํ คือ โดยประการที่พรหมจรรย์คือศาสนาทั้งหมดนี้ ၁၇၈. တတြ စေတိ တတြ သံဃမဇ္ဈေ, တဿ ဝါ ဘာသိတေ. အတ္ထဉ္စေဝ မိစ္ဆာ ဂဏှာတိ, ဗျဉ္ဇနာနိ စ မိစ္ဆာ ရောပေတီတိ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဧတ္ထ အာရမ္မဏံ ‘‘သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ အတ္ထံ ဂဏှာတိ. ‘‘သတိပဋ္ဌာနာနီ’’တိ ဗျဉ္ဇနံ ရောပေတိ. ဣမဿ နု ခေါ, အာဝုသော, အတ္ထဿာတိ ‘‘သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ. အတ္ထဿ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ကိံ နု ခေါ ဣမာနိ ဗျဉ္ဇနာနိ, ဥဒါဟု စတ္တာရိ သတိပဋ္ဌာနာနီ’’တိ ဧတာနိ ဝါ ဗျဉ္ဇနာနိ. ကတမာနိ ဩပါယိကတရာနီတိ ဣမဿ အတ္ထဿ ကတမာနိ ဗျဉ္ဇနာနိ ဥပပန္နတရာနိ အလ္လီနတရာနိ. ဣမေသဉ္စ ဗျဉ္ဇနာနန္တိ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဗျဉ္ဇနာနံ ‘‘သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ကိံ နု ခေါ အယံ အတ္ထော, ဥဒါဟု ‘‘အာရမ္မဏံ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဧသော အတ္ထောတိ? ဣမဿ ခေါ, အာဝုသော, အတ္ထဿာတိ ‘‘အာရမ္မဏံ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဣမဿ အတ္ထဿ. ယာ စေဝ ဧတာနီတိ ယာနိ စေဝ ဧတာနိ မယာ ဝုတ္တာနိ. ယာ စေဝ ဧသောတိ ယော စေဝ ဧသ မယာ ဝုတ္တော. သော နေဝ ဥဿာဒေတဗ္ဗောတိ တုမှေဟိ တာဝ သမ္မာ အတ္ထေ စ သမ္မာ ဗျဉ္ဇနေ စ ဌာတဗ္ဗံ. သော ပန နေဝ ဥဿာဒေတဗ္ဗော, န အပသာဒေတဗ္ဗော. သညာပေတဗ္ဗောတိ ဇာနာပေတဗ္ဗော. တဿ စ အတ္ထဿာတိ ‘‘သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ အတ္ထဿ စ. တေသဉ္စ ဗျဉ္ဇနာနန္တိ ‘‘သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဗျဉ္ဇနာနံ. နိသန္တိယာတိ နိသာမနတ္ထံ ဓာရဏတ္ထံ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ๑๗๘. บทว่า ตตฺร เจ คือ ในท่ามกลางสงฆ์นั้น หรือในคำที่ภิกษุนั้นกล่าวแล้ว บทว่า อตฺถญฺเจว มิจฺฉา คณฺหาติ, พฺยญฺชนานิ จ มิจฺฉา โรเปติ คือ ในบทว่า จตฺตาโร สติปฏฺฐานา (สติปัฏฐาน ๔) ภิกษุนั้นยึดถืออรรถว่า "อารมณ์ชื่อว่าสติปัฏฐาน" และตั้งพยัญชนะว่า สติปฏฺฐานานิ บทว่า อิมสฺส นุ โข อาวุโส อตฺถสฺส คือ แห่งอรรถว่า "สติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน" พยัญชนะเหล่านี้คือ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา หรือหนอ หรือว่าพยัญชนะเหล่านั้นคือ จตฺตาริ สติปฏฺฐานานิ บทว่า กตมานิ โอปายิกตรานิ คือ พยัญชนะเหล่าไหนสมควรอย่างยิ่ง เหมาะสมอย่างยิ่งแก่อรรถนี้ บทว่า อิเมสญฺจ พฺยญฺชนานํ คือ แห่งพยัญชนะว่า จตฺตาโร สติปฏฺฐานา อรรถนี้คือ "สติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน" หรือหนอ หรือว่าอรรถนั้นคือ "อารมณ์เป็นสติปัฏฐาน" บทว่า อิมสฺส โข อาวุโส อตฺถสฺส คือ แห่งอรรถนี้ว่า "อารมณ์ชื่อว่าสติปัฏฐาน" บทว่า ยา เจว เอตานิ คือ พยัญชนะเหล่าใดแลอันเรากล่าวแล้ว บทว่า ยา เจว เอโส คือ อรรถใดแลอันเรากล่าวแล้ว บทว่า โส เนว อุสฺสาเทตพฺโพ คือ ท่านทั้งหลายพึงตั้งอยู่ในอรรถที่ถูกและพยัญชนะที่ถูกก่อน ส่วนภิกษุนั้นไม่พึงยกย่อง ไม่พึงข่มขี่ บทว่า สญฺญาเปตพฺโพ คือ พึงให้รู้ บทว่า ตสฺส จ อตฺถสฺส คือ แห่งอรรถว่า "สติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน" บทว่า เตสญฺจ พฺยญฺชนานํ คือ แห่งพยัญชนะว่า สติปฏฺฐานา บทว่า นิสนฺติยา คือ เพื่อการใส่ใจ เพื่อการทรงจำ พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้ ၁၈၁. တာဒိသန္တိ တုမှာဒိသံ. အတ္ထုပေတန္တိ အတ္ထေန ဥပေတံ အတ္ထဿ ဝိညာတာရံ. ဗျဉ္ဇနုပေတန္တိ ဗျဉ္ဇနေဟိ ဥပေတံ ဗျဉ္ဇနာနံ ဝိညာတာရံ. ဧဝံ ဧတံ ဘိက္ခုံ [Pg.96] ပသံသထ. ဧသော ဟိ ဘိက္ခု န တုမှာကံ သာဝကော နာမ, ဗုဒ္ဓေါ နာမ ဧသ စုန္ဒာတိ. ဣတိ ဘဂဝါ ဗဟုဿုတံ ဘိက္ခုံ အတ္တနော ဌာနေ ဌပေသိ. ๑๘๑. บทว่า Tādisaṃ คือ เช่นกับท่านทั้งหลาย บทว่า Atthupetaṃ คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยอรรถ ได้แก่ ผู้รู้อรรถ บทว่า Byañjanupetaṃ คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยพยัญชนะ ได้แก่ ผู้รู้พยัญชนะ พวกเธอจงสรรเสริญภิกษุรูปนี้อย่างนี้ ดูก่อนจุนทะ ด้วยว่าภิกษุรูปนี้หาชื่อว่าเป็นสาวกของพวกเธอไม่ แต่เธอชื่อว่าเป็นพุทธะ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงตั้งภิกษุผู้เป็นพหูสูตไว้ในฐานะของพระองค์ ပစ္စယာနုညာတကာရဏာဒိဝဏ္ဏနာ พรรณนาเหตุเป็นต้นในการทรงอนุญาตปัจจัย ၁၈၂. ဣဒါနိ တတောပိ ဥတ္တရိတရံ ဒေသနံ ဝဍ္ဎေန္တော န ဝေါ အဟံ, စုန္ဒာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ အာသဝါ နာမ ဣဓလောကေ ပစ္စယဟေတု ဥပ္ပဇ္ဇနကာ အာသဝါ. သမ္ပရာယိကာ အာသဝါ နာမ ပရလောကေ ဘဏ္ဍနဟေတု ဥပ္ပဇ္ဇနကာ အာသဝါ. သံဝရာယာတိ ယထာ တေ န ပဝိသန္တိ, ဧဝံ ပိဒဟနာယ. ပဋိဃာတာယာတိ မူလဃာတေန ပဋိဟနနာယ. အလံ ဝေါ တံ ယာဝဒေဝ သီတဿ ပဋိဃာတာယာတိ တံ တုမှာကံ သီတဿ ပဋိဃာတာယ သမတ္ထံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ယံ ဝေါ မယာ စီဝရံ အနုညာတံ, တံ ပါရုပိတွာ ဒပ္ပံ ဝါ မာနံ ဝါ ကုရုမာနာ ဝိဟရိဿထာတိ န အနုညာတံ, တံ ပန ပါရုပိတွာ သီတပ္ပဋိဃာတာဒီနိ ကတွာ သုခံ သမဏဓမ္မံ ယောနိသော မနသိကာရံ ကရိဿထာတိ အနုညာတံ. ယထာ စ စီဝရံ, ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတာဒယောပိ. အနုပဒသံဝဏ္ဏနာ ပနေတ္ထ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๑๘๒. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงธรรมให้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนจุนทะ เรา...หามิได้ ในบทเหล่านั้น อาสวะที่ชื่อว่า ทิฏฐธัมมิกา คือ อาสวะที่จะเกิดขึ้นในโลกนี้เพราะปัจจัยเป็นเหตุ อาสวะที่ชื่อว่า สัมปรายิกา คือ อาสวะที่จะเกิดขึ้นในโลกหน้าเพราะการทะเลาะวิวาทเป็นเหตุ บทว่า Saṃvarāya คือ เพื่อปิดกั้นไว้ ไม่ให้อาสวะเหล่านั้นเข้ามาได้ บทว่า Paṭighātāya คือ เพื่อกำจัดด้วยการกำจัดที่รากเหง้า บทว่า Alaṃ vo taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāya ความว่า จีวรนั้นสามารถเพื่อกำจัดความหนาวแก่เธอทั้งหลายได้ อธิบายว่า จีวรที่เราอนุญาตแก่เธอทั้งหลายนั้น เรามิได้อนุญาตด้วยคิดว่า พวกเธอครองจีวรนั้นแล้ว จักเป็นอยู่ด้วยการทำความเย่อหยิ่งหรือความถือตัว แต่เราอนุญาตด้วยคิดว่า พวกเธอครองจีวรนั้นแล้ว ทำการกำจัดความหนาวเป็นต้นแล้ว จักกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งสมณธรรมด้วยความสุข และจีวรเป็นฉันใด แม้บิณฑบาตเป็นต้นก็เป็นฉันนั้น พึงทราบการพรรณนาตามลำดับบทในที่นี้ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคเทียว သုခလ္လိကာနုယောဂါဒိဝဏ္ဏနာ พรรณนาการประกอบตนให้พัวพันในความสุขเป็นต้น ၁၈၃. သုခလ္လိကာနုယောဂန္တိ သုခလ္လိယနာနုယောဂံ, သုခသေဝနာဓိမုတ္တန္တိ အတ္ထော. သုခေတီတိ သုခိတံ ကရောတိ. ပီဏေတီတိ ပီဏိတံ ထူလံ ကရောတိ. ๑๘๓. บทว่า Sukhallikānuyogaṃ คือ การประกอบตนให้พัวพันในความสุข อธิบายว่า ความน้อมใจไปในการเสพสุข บทว่า Sukheti คือ ย่อมทำให้เป็นสุข บทว่า Pīṇeti คือ ย่อมทำให้เอิบอิ่ม, ทำให้อ้วน ၁၈၆. အဋ္ဌိတဓမ္မာတိ နဋ္ဌိတသဘာဝါ. ဇိဝှာ နော အတ္ထီတိ ယံ ယံ ဣစ္ဆန္တိ, တံ တံ ကထေန္တိ, ကဒါစိ မဂ္ဂံ ကထေန္တိ, ကဒါစိ ဖလံ ကဒါစိ နိဗ္ဗာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဇာနတာတိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနန္တေန. ပဿတာတိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ ပဿန္တေန. ဂမ္ဘီရနေမောတိ ဂမ္ဘီရဘူမိံ အနုပဝိဋ္ဌော. သုနိခါတောတိ သုဋ္ဌု နိခါတော. ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသောတိ ဧဝံ ခီဏာသဝေါ အဘဗ္ဗော နဝ ဌာနာနိ အဇ္ဈာစရိတုံ. တသ္မိံ အနဇ္ဈာစာရော အစလော အသမ္ပဝေဓီ. တတ္ထ သဉ္စိစ္စ ပါဏံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပနာဒီသု သောတာပန္နာဒယောပိ အဘဗ္ဗာ. သန္နိဓိကာရကံ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇိတုန္တိ ဝတ္ထုကာမေ စ ကိလေသကာမေ [Pg.97] စ သန္နိဓိံ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ. သေယျထာပိ ပုဗ္ဗေ အဂါရိကဘူတောတိ ယထာ ပုဗ္ဗေ ဂိဟိဘူတော ပရိဘုဉ္ဇတိ, ဧဝံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အဘဗ္ဗော. ๑๘๖. บทว่า Aṭṭhitadhammā คือ ผู้มีสภาวะไม่ตั้งมั่น อธิบายว่า (พวกปริพาชก) พูดว่า 'ลิ้นของพวกเราไม่มี' ดังนี้แล้ว ปรารถนาจะพูดเรื่องใดๆ ก็พูดเรื่องนั้นๆ บางคราวก็พูดเรื่องมรรค บางคราวก็พูดเรื่องผล บางคราวก็พูดเรื่องนิพพาน บทว่า Jānatā คือ ผู้ทรงรู้ด้วยพระสัพพัญญุตญาณ บทว่า Passatā คือ ผู้ทรงเห็นด้วยจักษุ ๕ บทว่า Gambhīranemo คือ ผู้หยั่งลงสู่ภูมิอันลึก บทว่า Sunikhāto คือ ผู้ที่ถูกฝังไว้ดีแล้ว บทว่า Evameva kho, āvuso ความว่า พระขีณาสพไม่ควรเพื่อจะล่วงละเมิดฐานะ ๙ ประการ ฉันนั้นเหมือนกัน การไม่ล่วงละเมิดในพระขีณาสพนั้น เป็นธรรมอันไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน ในบทเหล่านั้น แม้พระโสดาบันเป็นต้น ก็ไม่ควรเพื่อจะจงใจปลงสัตว์จากชีวิตเป็นต้น บทว่า Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ คือ ทำการสะสมทั้งวัตถุกามและกิเลสกามแล้วบริโภค บทว่า Seyyathāpi pubbe agārikabhūto ความว่า ไม่ควรเพื่อจะบริโภคเหมือนอย่างที่คฤหัสถ์บริโภคในกาลก่อน ပဉှဗျာကရဏဝဏ္ဏနာ พรรณนาการพยากรณ์ปัญหา ၁၈၇. အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တာ ဟိ သောတာပန္နာဒယော ယာဝဇီဝံ ဂိဟိဗျဉ္ဇနေန တိဋ္ဌန္တိ. ခီဏာသဝေါ ပန အရဟတ္တံ ပတွာဝ မနုဿဘူတော ပရိနိဗ္ဗာတိ ဝါ ပဗ္ဗဇတိ ဝါ. စာတုမဟာရာဇိကာဒီသု ကာမာဝစရဒေဝေသု မုဟုတ္တမ္ပိ န တိဋ္ဌတိ. ကသ္မာ? ဝိဝေကဋ္ဌာနဿ အဘာဝါ. ဘုမ္မဒေဝတ္တဘာဝေ ပန ဌိတော အရဟတ္တံ ပတွာပိ တိဋ္ဌတိ. တဿ ဝသေန အယံ ပဉှော အာဂတော. ဘိန္နဒေါသတ္တာ ပနဿ ဘိက္ခုဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အတီရကန္တိ အတီရံ အပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ. နော စ ခေါ အနာဂတန္တိ အနာဂတံ ပန အဒ္ဓါနံ အာရဗ္ဘ ဧဝံ န ပညပေတိ, အတီတမေဝ မညေ သမဏော ဂေါတမော ဇာနာတိ, န အနာဂတံ. တထာ ဟိဿ အတီတေ အဍ္ဎဆဋ္ဌသတဇာတကာနုဿရဏံ ပညာယတိ. အနာဂတေ ဧဝံ ဗဟုံ အနုဿရဏံ န ပညာယတီတိ ဣမမတ္ထံ မညမာနာ ဧဝံ ဝဒေယျုံ. တယိဒံ ကိံ သူတိ အနာဂတေ အပညာပနံ ကိံ နု ခေါ? ကထံသူတိ ကေန နု ခေါ ကာရဏေန အဇာနန္တောယေဝ နု ခေါ အနာဂတံ နာနုဿရတိ, အနနုဿရိတုကာမတာယ နာနုဿရတီတိ. အညဝိဟိတကေန ဉာဏဒဿနေနာတိ ပစ္စက္ခံ ဝိယ ကတွာ ဒဿနသမတ္ထတာယ ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန အညတ္ထဝိဟိတကေန ဉာဏေန အညံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တေန, အညဝိဟိတကံ အညံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တမာနံ ဉာဏဒဿနံ သင်္ဂါဟေတဗ္ဗံ ပညာပေတဗ္ဗံ မညန္တိ. တေ ဟိ စရတော စ တိဋ္ဌတော စ သုတ္တဿ စ ဇာဂရဿ စ သတတံ သမိတံ ဉာဏဒဿနံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ မညန္တိ, တာဒိသဉ္စ ဉာဏံ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ ယထရိဝ ဗာလာ အဗျတ္တာ, ဧဝံ မညန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ๑๘๗. จริงอยู่ พระโสดาบันเป็นต้น ผู้อยู่ท่ามกลางเรือน ย่อมดำรงอยู่ด้วยเพศคฤหัสถ์ตลอดชีวิต ส่วนพระขีณาสพ ครั้นบรรลุพระอรหัตแล้ว เป็นมนุษย์ ย่อมปรินิพพาน หรือบวช ย่อมไม่ดำรงอยู่แม้ชั่วขณะหนึ่งในหมู่กามวจรเทวดา มีท้าวจาตุมหาราชเป็นต้น ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะไม่มีสถานที่สงัด แต่ผู้ที่ดำรงอยู่ในอัตภาพภุมมเทวดา แม้บรรลุพระอรหัตแล้ว ก็ยังดำรงอยู่ได้ ปัญหานี้มาโดยอ้างถึงภุมมเทวดานั้น แต่พึงทราบความเป็นภิกษุของท่าน เพราะท่านมีโทสะอันทำลายแล้ว บทว่า Atīrakaṃ คือ ไม่มีฝั่ง ไม่มีขอบเขต ใหญ่หลวง บทว่า No ca kho anāgataṃ ความว่า แต่พระองค์ไม่ทรงบัญญัติอย่างนี้ โดยปรารภกาลในอนาคต (พวกปริพาชกอาจกล่าวว่า) 'เราเข้าใจว่า พระสมณโคดมทรงรู้แต่อดีต ไม่ทรงรู้อนาคต' เพราะปรากฏว่า พระองค์ทรงระลึกถึงอดีตชาติได้ ๕๕๐ ชาติ แต่ไม่ปรากฏว่าทรงระลึกถึงเรื่องราวมากมายเช่นนั้นในอนาคต พวกเขาเข้าใจความข้อนี้ จึงพึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า Tayidaṃ kiṃ sū ความว่า การไม่ทรงบัญญัติในอนาคตนั้นคืออะไรหนอ? บทว่า Kathaṃ sū ความว่า เพราะเหตุไรหนอ? คือ พระองค์ไม่ทรงระลึกถึงอนาคตเพราะไม่ทรงรู้ หรือไม่ทรงระลึกถึงเพราะไม่ทรงประสงค์จะระลึกถึง บทว่า Aññavihitakena ñāṇadassanena ความว่า พวกเขาเข้าใจว่า พึงรวบรวม พึงบัญญัติญาณทัสสนะที่เกิดขึ้นในที่อื่น ปรารภอารมณ์อื่น ซึ่งเป็นไปอยู่ ด้วยญาณที่ทำให้เหมือนประจักษ์ สามารถเห็น เป็นเหมือนการเห็น เกิดขึ้นในที่อื่น ปรารภอารมณ์อื่น จริงอยู่ พวกเขาย่อมเข้าใจว่า ญาณทัสสนะย่อมปรากฏเนืองนิตย์ ตลอดกาลแก่ผู้เดินอยู่ ยืนอยู่ หลับอยู่ และตื่นอยู่ แต่ญาณเช่นนั้นไม่มี เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พวกเขาเข้าใจเหมือนพวกคนพาลผู้ไม่ฉลาดในเรื่องนั้น သတာနုသာရီတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိသမ္ပယုတ္တကံ. ယာဝတကံ အာကင်္ခတီတိ ယတ္တကံ ဉာတုံ ဣစ္ဆတိ, တတ္တကံ ဇာနိဿာမီတိ ဉာဏံ ပေသေသိ. အထဿ ဒုဗ္ဗလပတ္တပုဋေ ပက္ခန္ဒနာရာစော ဝိယ အပ္ပဋိဟတံ အနိဝါရိတံ ဉာဏံ ဂစ္ဆတိ, တေန ယာဝတကံ အာကင်္ခတိ တာဝတကံ အနုဿရတိ. ဗောဓိဇန္တိ ဗောဓိမူလေ ဇာတံ. ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ စတုမဂ္ဂဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယမန္တိမာ ဇာတီတိ [Pg.98] တေန ဉာဏေန ဇာတိမူလဿ ပဟီနတ္တာ ပုန အယမန္တိမာ ဇာတိ. နတ္ထိဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါတိ အပရမ္ပိ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အနတ္ထသံဟိတန္တိ န ဣဓလောကတ္ထံ ဝါ ပရလောကတ္ထံ ဝါ နိဿိတံ. န တံ တထာဂတော ဗျာကရောတီတိ တံ ဘာရတယုဒ္ဓသီတာဟရဏသဒိသံ အနိယျာနိကကထံ တထာဂတော န ကထေတိ. ဘူတံ တစ္ဆံ အနတ္ထသံဟိတန္တိ ရာဇကထာဒိတိရစ္ဆာနကထံ. ကာလညူ တထာဂတော ဟောတီတိ ကာလံ ဇာနာတိ. သဟေတုကံ သကာရဏံ ကတွာ ယုတ္တပတ္တကာလေယေဝ ကထေတိ. บทว่า Satānusārī คือ ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ บทว่า Yāvatakaṃ ākaṅkhati ความว่า พระองค์ทรงปรารถนาจะรู้ประมาณเท่าใด ก็ทรงส่งญาณไปว่า 'เราจักรู้ประมาณเท่านั้น' ลำดับนั้น ญาณของพระองค์ย่อมเป็นไปโดยไม่มีอะไรขัดขวาง ไม่มีอะไรห้าม เหมือนลูกศรที่พุ่งเข้าไปในกระทงใบไม้ที่อ่อน ด้วยเหตุนั้น พระองค์ทรงปรารถนาจะระลึกได้ประมาณเท่าใด ก็ทรงระลึกได้ประมาณเท่านั้น บทว่า Bodhijaṃ คือ เกิดขึ้นที่โคนต้นโพธิ์ บทว่า Ñāṇaṃ uppajjati คือ จตุมรรคญาณย่อมเกิดขึ้น บทว่า Ayamantimā jāti ความว่า เพราะรากเหง้าแห่งชาติอันพระองค์ทรงละได้แล้วด้วยญาณนั้น ชาตินี้จึงเป็นชาติสุดท้าย บทว่า Natthidāni punabbhavo ความว่า บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก ดังนี้ ญาณอื่น (คือปัจจเวกขณญาณ) ก็ย่อมเกิดขึ้น บทว่า Anatthasaṃhitaṃ คือ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ในโลกนี้หรือประโยชน์ในโลกหน้า บทว่า Na taṃ tathāgato byākaroti ความว่า พระตถาคตย่อมไม่ตรัสถ้อยคำนั้นที่ไม่เป็นไปเพื่อการออกจากทุกข์ ซึ่งเปรียบเหมือนการกล่าวถึงสงครามภารตะและการลักพานางสีดา บทว่า Bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ คือ ติรัจฉานกถา มีราชกถาเป็นต้น บทว่า Kālaññū tathāgato hoti คือ พระตถาคตทรงเป็นผู้รู้กาล พระองค์ทรงกระทำให้มีเหตุมีผลแล้ว ตรัสในกาลที่สมควรและเหมาะสมเท่านั้น ၁၈၈. တသ္မာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီတိ ယထာ ယထာ ဂဒိတဗ္ဗံ, တထာ တထေဝ ဂဒနတော ဒကာရဿ တကာရံ ကတွာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌန္တိ ရူပါယတနံ. သုတန္တိ သဒ္ဒါယတနံ. မုတန္တိ မုတွာ ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတော ဂန္ဓာယတနံ ရသာယတနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ. ဝိညာတန္တိ သုခဒုက္ခာဒိဓမ္မာယတနံ. ပတ္တန္တိ ပရိယေသိတွာ ဝါ အပရိယေသိတွာ ဝါ ပတ္တံ. ပရိယေသိတန္တိ ပတ္တံ ဝါ အပတ္တံ ဝါ ပရိယေသိတံ. အနုဝိစရိတံ မနသာတိ စိတ္တေန အနုသဉ္စရိတံ. ‘‘တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓ’’န္တိ ဣမိနာ ဧတံ ဒဿေတိ, ယဉှိ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ နီလံ ပီတကန္တိအာဒိ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ, ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ရူပါရမ္မဏံ ဒိသွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ သဗ္ဗံ တံ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. တထာ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ ဘေရိသဒ္ဒေါ မုဒိင်္ဂသဒ္ဒေါတိအာဒိ သဒ္ဒါရမ္မဏံ သောတဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. မူလဂန္ဓော တစဂန္ဓောတိအာဒိ ဂန္ဓာရမ္မဏံ ဃာနဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. မူလရသော ခန္ဓရသောတိအာဒိ ရသာရမ္မဏံ ဇိဝှာဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. ကက္ခဠံ မုဒုကန္တိအာဒိ ပထဝီဓာတုတေဇောဓာတုဝါယောဓာတုဘေဒံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ကာယဒွါရေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣမံ နာမ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ဖုသိတွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ သဗ္ဗံ တံ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. တထာ ယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဣမဿ သဒေဝကဿ လောကဿ သုခဒုက္ခာဒိဘေဒံ ဓမ္မာရမ္မဏံ မနောဒွါရဿ အာပါထမာဂစ္ဆတိ, ‘‘အယံ သတ္တော ဣမသ္မိံ ခဏေ ဣဒံ နာမ ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝိဇာနိတွာ သုမနော ဝါ ဒုမ္မနော ဝါ မဇ္ဈတ္တော ဝါ ဇာတော’’တိ သဗ္ဗံ တံ တထာဂတဿ ဧဝံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ. ๑๘๘. อธิบายว่า เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าตถาคต คือ พึงกล่าวโดยอาการใดๆ ก็กล่าวโดยอาการนั้นๆ นั่นเทียว โดยแปลง ท อักษร เป็น ต อักษร จึงเรียกว่า ตถาคต บทว่า ทิฏฺฐํ ได้แก่ รูปายตนะ บทว่า สุตํ ได้แก่ สัททายตนะ บทว่า มุตํ ได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ เพราะเป็นอารมณ์ที่พึงรับรู้โดยการทราบและเข้าถึง บทว่า วิญฺญาตํ ได้แก่ ธัมมายตนะมีสุขและทุกข์เป็นต้น บทว่า ปตฺตํ คือ อารมณ์ที่ถึงแล้ว ไม่ว่าจะแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม บทว่า ปริเยสิตํ คือ อารมณ์ที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะถึงแล้วหรือไม่ถึงก็ตาม บทว่า อนุวิจริตํ มนสา คือ อารมณ์ที่เที่ยวไปตามด้วยจิต ด้วยบทว่า ‘ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธํ’ นี้ ทรงแสดงความข้อนี้ว่า จริงอยู่ รูปารมณ์ใด มีสีเขียว สีเหลืองเป็นต้น ของโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก ในโลกธาตุทั้งหลายอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองในจักขุทวาร, พระตถาคตทรงตรัสรู้แล้วอย่างนี้ทั้งหมดว่า ‘สัตว์นี้ในขณะนี้ เห็นรูปารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือมีใจเป็นกลาง’ ฉันใดก็ฉันนั้น สัททารมณ์ใด มีเสียงกลองใหญ่ เสียงบัณเฑาะว์เป็นต้น ของโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก ในโลกธาตุทั้งหลายอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองในโสตทวาร... คันธารมณ์ใด มีกลิ่นที่ราก กลิ่นที่เปลือกไม้เป็นต้น ย่อมมาสู่คลองในฆานทวาร... รสารมณ์ใด มีรสที่ราก รสที่ลำต้นเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองในชิวหาทวาร... โผฏฐัพพารมณ์ใด อันต่างโดยปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ มีลักษณะแข็งและอ่อนเป็นต้น ย่อมมาสู่คลองในกายทวาร, พระตถาคตทรงตรัสรู้แล้วอย่างนี้ทั้งหมดว่า ‘สัตว์นี้ในขณะนี้ ถูกต้องโผฏฐัพพารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือมีใจเป็นกลาง’ ฉันใดก็ฉันนั้น ธัมมารมณ์ใด อันต่างโดยสุขและทุกข์เป็นต้น ของโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก ในโลกธาตุทั้งหลายอันประมาณมิได้ ย่อมมาสู่คลองแห่งมโนทวาร, พระตถาคตทรงตรัสรู้แล้วอย่างนี้ทั้งหมดว่า ‘สัตว์นี้ในขณะนี้ รู้แจ้งธัมมารมณ์ชื่อนี้แล้ว เกิดเป็นผู้มีใจดี หรือมีใจร้าย หรือมีใจเป็นกลาง’ ယဉှိ[Pg.99], စုန္ဒ, ဣမေသံ သတ္တာနံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ တတ္ထ တထာဂတေန အဒိဋ္ဌံ ဝါ အသုတံ ဝါ အမုတံ ဝါ အဝိညာတံ ဝါ နတ္ထိ. ဣမဿ မဟာဇနဿ ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, ပရိယေသိတွာ အပ္ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ. အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, အပရိယေသိတွာ အပ္ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ. သဗ္ဗမ္ပိ တံ တထာဂတဿ အပ္ပတ္တံ နာမ နတ္ထိ, ဉာဏေန အသစ္ဆိကတံ နာမ. ‘‘တသ္မာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ယံ ယထာ လောကေန ဂတံ တဿ တထေဝ ဂတတ္တာ ‘‘တထာဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ. ပါဠိယံ ပန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓန္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဂတသဒ္ဒေန ဧကတ္ထံ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု ‘‘တထာဂတော’’တိ နိဂမနဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, တဿ ယုတ္တိ ဗြဟ္မဇာလေ တထာဂတသဒ္ဒဝိတ္ထာရေ ဝုတ္တာယေဝ. ดูก่อนจุนทะ ก็อารมณ์ที่สัตว์เหล่านี้ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้แจ้งแล้วใด ในบรรดาอารมณ์เหล่านั้น อารมณ์ที่พระตถาคตมิได้ทรงเห็น หรือมิได้ทรงสดับ หรือมิได้ทรงทราบ หรือมิได้ทรงรู้แจ้ง ย่อมไม่มี สำหรับมหาชนนี้ อารมณ์ที่แสวงหาแล้วจึงได้ ก็มี, แสวงหาแล้วไม่ได้ ก็มี, ไม่ได้แสวงหาก็ได้ ก็มี, ไม่ได้แสวงหาก็ไม่ได้ ก็มี อารมณ์ทั้งหมดนั้น ที่ชื่อว่าพระตถาคตไม่ทรงบรรลุด้วยพระญาณ หรือที่ชื่อว่าไม่ทรงกระทำให้แจ้งด้วยพระญาณ ย่อมไม่มี ‘เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าตถาคต’ โลกรู้อารมณ์ใดโดยอาการใด เพราะพระองค์ทรงรู้ (คต) อารมณ์นั้นโดยอาการนั้นๆ นั่นเทียว (ตถา) จึงเรียกว่า ตถาคต ส่วนในพระบาลี ตรัสว่า อภิสมฺพุทฺธํ, บทนั้นมีอรรถเป็นอันเดียวกับ คต ศัพท์ พึงทราบอรรถแห่งบทสรุปว่า ตถาคโต ในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้, ความสมเหตุสมผลของอรรถนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในพรหมชาลสูตร ในตอนว่าด้วยการขยายความตถาคตศัพท์นั่นเทียว အဗျာကတဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာ พรรณนาอัพยากตัฏฐานะ ၁၈၉. ဧဝံ အတ္တနော အသမတံ အနုတ္တရတံ သဗ္ဗညုတံ ဓမ္မရာဇဘာဝံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ‘‘ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနံ လဒ္ဓီသု မယာ အညာတံ အဒိဋ္ဌံ နာမ နတ္ထိ, သဗ္ဗံ မမ ဉာဏဿ အန္တောယေဝ ပရိဝတ္တတီ’’တိ သီဟနာဒံ နဒန္တော ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, စုန္ဒ, ဝိဇ္ဇတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တထာဂတောတိ သတ္တော. န ဟေတံ, အာဝုသော, အတ္ထသံဟိတန္တိ ဣဓလောကပရလောကအတ္ထသံဟိတံ န ဟောတိ. န စ ဓမ္မသံဟိတန္တိ နဝလောကုတ္တရဓမ္မနိဿိတံ န ဟောတိ. န အာဒိဗြဟ္မစရိယကန္တိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတဿ သကလသာသနဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိဘူတံ န ဟောတိ. ๑๘๙. ครั้นตรัสถึงความเป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน ความเป็นผู้ยอดเยี่ยม ความเป็นพระสัพพัญญู และความเป็นพระธรรมราชาของพระองค์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงบันลือสีหนาทว่า ‘ในลัทธิของสมณพราหมณ์เป็นอันมาก สิ่งที่ชื่อว่าเราไม่รู้ไม่เห็น ย่อมไม่มี, ทั้งหมดล้วนเป็นไปในภายในแห่งญาณของเราทั้งสิ้น’ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฐานํ โข ปเนตํ จุนฺท วิชฺชติ ในบทเหล่านั้น บทว่า ตถาคโต ได้แก่ สัตว์ บทว่า น เหตํ อาวุโส อตฺถสํหิตํ ความว่า ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้า บทว่า น จ ธมฺมสํหิตํ ความว่า ไม่เป็นไปเพื่ออาศัยนวโลกุตรธรรม บทว่า น อาทิพฺรหฺมจริยกํ ความว่า ไม่เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์คือพระศาสนาทั้งสิ้น อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ ၁၉၀. ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ခေါတိအာဒီသု တဏှံ ဌပေတွာ အဝသေသာ တေဘုမ္မကာ ဓမ္မာ ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ဗျာကတံ. တဿေဝ ဒုက္ခဿ ပဘာဝိကာ ဇနိကာ တဏှာ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ဗျာကတံ. ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ ဒုက္ခနိရောဓောတိ ဗျာကတံ. ဒုက္ခပရိဇာနနော သမုဒယပဇဟနော နိရောဓသစ္ဆိကရဏော အရိယမဂ္ဂေါ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ ဗျာကတံ. ‘‘ဧတဉှိ, အာဝုသော, အတ္ထသံဟိတ’’န္တိအာဒီသု ဧတံ ဣဓလောကပရလောကအတ္ထနိဿိတံ နဝလောကုတ္တရဓမ္မနိဿိတံ သကလသာသနဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိ ပဓာနံ ပုဗ္ဗင်္ဂမန္တိ အယမတ္ထော. ๑๙๐. ในบทเป็นต้นว่า อิทํ ทุกฺขํ โข, ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ที่เหลือ ยกเว้นตัณหา เราได้พยากรณ์ว่า นี้ทุกข์ ตัณหาที่เป็นแดนเกิด เป็นผู้ให้เกิดทุกข์นั้นนั่นเทียว เราได้พยากรณ์ว่า เป็นทุกขสมุทัย ความไม่เป็นไปแห่งธรรม ๒ อย่าง (ทุกข์และสมุทัย) เราได้พยากรณ์ว่า เป็นทุกขนิโรธ อริยมรรคที่กำหนดรู้ทุกข์ ละสมุทัย กระทำนิโรธให้แจ้ง เราได้พยากรณ์ว่า เป็นทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ในบทเป็นต้นว่า ‘เอตญฺหิ อาวุโส อตฺถสํหิตํ’ มีอรรถว่า คำนี้ (คือ อิทํ ทุกฺขํ เป็นต้น) อาศัยประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้า อาศัยนวโลกุตรธรรม เป็นเบื้องต้น เป็นประธาน เป็นหัวหน้าแห่งพรหมจรรย์คือพระศาสนาทั้งสิ้น ပုဗ္ဗန္တသဟဂတဒိဋ္ဌိနိဿယဝဏ္ဏနာ พรรณนาปุพพันตสหคตทิฏฐินิสสยะ ၁၉၁. ဣဒါနိ ယံ တံ မယာ န ဗျာကတံ, တံ အဇာနန္တေန န ဗျာကတန္တိ မာ ဧဝံ သညမကံသု. ဇာနန္တောဝ အဟံ ဧဝံ ‘‘ဧတသ္မိံ ဗျာကတေပိ အတ္ထော နတ္ထီ’’တိ [Pg.100] န ဗျာကရိံ. ယံ ပန ယထာ ဗျာကာတဗ္ဗံ, တံ မယာ ဗျာကတမေဝါတိ သီဟနာဒံ နဒန္တော ပုန ယေပိ တေ, စုန္ဒာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိယောဝ ဒိဋ္ဌိနိဿယာ, ဒိဋ္ဌိနိဿိတကာ ဒိဋ္ဌိဂတိကာတိ အတ္ထော. ဣဒမေဝ သစ္စန္တိ ဣဒမေဝ ဒဿနံ သစ္စံ. မောဃမညန္တိ အညေသံ ဝစနံ မောဃံ. အသယံကာရောတိ အသယံ ကတော. ๑๙๑. บัดนี้ พวกเธออย่าได้สำคัญอย่างนี้ว่า คำใดที่เราไม่พยากรณ์ คำนั้นเราไม่พยากรณ์เพราะไม่รู้ เรารู้อยู่เทียว แต่ไม่พยากรณ์เพราะเห็นว่า ‘แม้เมื่อพยากรณ์เรื่องนี้ ก็ไม่มีประโยชน์’ ส่วนคำใดที่พึงพยากรณ์โดยประการใด คำนั้นเราพยากรณ์แล้วนั่นเทียว เมื่อจะทรงบันลือสีหนาทดังนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เยปิ เต จุนฺท อีก ในบทเหล่านั้น มีอรรถว่า ทิฏฐิเก่าๆ นั่นเทียวเป็นที่อาศัยของทิฏฐิใหม่ๆ, (ทิฏฐิใหม่ๆ) มีทิฏฐิเก่าๆ เป็นที่อาศัย, (ทิฏฐิใหม่ๆ) มีความเป็นไปตามทิฏฐิเก่าๆ บทว่า อิเทเมว สจฺจํ คือ ความเห็นนี้เท่านั้นจริง บทว่า โมฆมญฺญํ คือ คำของคนอื่นเปล่า บทว่า อสยํกาโร คือ ตนไม่ได้ทำ ၁၉၂. တတြာတိ တေသု သမဏဗြာဟ္မဏေသု. အတ္ထိ နု ခေါ ဣဒံ အာဝုသော ဝုစ္စတီတိ, အာဝုသော, ယံ တုမှေဟိ သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာတိ ဝုစ္စတိ, ဣဒမတ္ထိ နု ခေါ ဥဒါဟု နတ္ထီတိ ဧဝမဟံ တေ ပုစ္ဆာမီတိ အတ္ထော. ယဉ္စ ခေါ တေ ဧဝမာဟံသူတိ ယံ ပန တေ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ နာနုဇာနာမိ. ပညတ္တိယာတိ ဒိဋ္ဌိပညတ္တိယာ. သမသမန္တိ သမေန ဉာဏေန သမံ. ယဒိဒံ အဓိပညတ္တီတိ ယာ အယံ အဓိပညတ္တိ နာမ. ဧတ္ထ အဟမေဝ ဘိယျော ဥတ္တရိတရော န မယာ သမော အတ္ထိ. တတ္ထ ယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘ပညတ္တိယာတိ ယဉ္စ အဓိပညတ္တီ’’တိ ဥဘယမေတံ အတ္ထတော ဧကံ. ဘေဒတော ဟိ ပညတ္တိ အဓိပညတ္တီတိ ဒွယံ ဟောတိ. တတ္ထ ပညတ္တိ နာမ ဒိဋ္ဌိပညတ္တိ. အဓိပညတ္တိ နာမ ခန္ဓပညတ္တိ ဓာတုပညတ္တိ အာယတနပညတ္တိ ဣန္ဒြိယပညတ္တိ သစ္စပညတ္တိ ပုဂ္ဂလပညတ္တီတိ ဧဝံ ဝုတ္တာ ဆ ပညတ္တိယော. ဣဓ ပန ပညတ္တိယာတိ ဧတ္ထာပိ ပညတ္တိ စေဝ အဓိပညတ္တိ စ အဓိပ္ပေတာ, အဓိပညတ္တီတိ ဧတ္ထာပိ. ဘဂဝါ ဟိ ပညတ္တိယာပိ အနုတ္တရော, အဓိပညတ္တိယာပိ အနုတ္တရော. တေနာဟ – ‘‘အဟမေဝ တတ္ထ ဘိယျော ယဒိဒံ အဓိပညတ္တီ’’တိ. ๑๙๒. บทว่า ตตฺราติ ความว่า ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น. บทว่า อตฺถิ นุ โข อิทํ อาวุโส วุจฺจตีติ มีอธิบายว่า ดูก่อนอาวุโส คำที่ท่านทั้งหลายกล่าวว่า อัตตาและโลกเที่ยง ดังนี้ คำนั้นมีอยู่หรือไม่มี เราย่อมถามสมณพราหมณ์เหล่านั้นอย่างนี้. บทว่า ยญฺจ โข เต เอวมาหํสูติ ความว่า ก็คำใดที่สมณพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า" เราไม่อนุญาตคำนั้นของพวกเขา. บทว่า ปญฺญตฺติยาติ ได้แก่ โดยบัญญัติคือทิฏฐิ. บทว่า สมสมนฺติ ความว่า ผู้เสมอกันด้วยญาณอันเสมอกัน. บทว่า ยทิทํ อธิปญฺญตฺตีติ ความว่า นี้ใดชื่อว่าอธิบัญญัติ. ในอธิบัญญัตินั้น เราผู้เดียวเท่านั้นประเสริฐกว่า ยิ่งกว่า ไม่มีใครเสมอเรา. ในบทเหล่านั้น คำที่กล่าวว่า "ปญฺญตฺติยาติ" และคำที่กล่าวว่า "อธิปญฺญตฺตีติ" ทั้งสองบทนี้เป็นอันเดียวกันโดยอรรถ แต่โดยความแตกต่างกัน มี ๒ อย่าง คือ ปัญญัติ และ อธิบัญญัติ. ใน ๒ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า ปัญญัติ ได้แก่ ทิฏฐิบัญญัติ. ที่ชื่อว่า อธิบัญญัติ ได้แก่ บัญญัติ ๖ ประการที่กล่าวไว้อย่างนี้ คือ ขันธบัญญัติ ธาตุบัญญัติ อายตนบัญญัติ อินทรียบัญญัติ สัจจบัญญัติ และบุคคลบัญญัติ. แต่ในที่นี้ แม้ในบทว่า ปญฺญตฺติยาติ ก็ทรงประสงค์ทั้งปัญญัติและอธิบัญญัติ แม้ในบทว่า อธิปญฺญตฺตีติ ก็เช่นกัน. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยมแม้ในปัญญัติ ทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยมแม้ในอธิบัญญัติ. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "เราผู้เดียวเท่านั้นประเสริฐกว่าในอธิบัญญัตินั้น" ดังนี้. ၁၉၆. ပဟာနာယာတိ ပဇဟနတ္ထံ. သမတိက္ကမာယာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဒေသိတာတိ ကထိတာ. ပညတ္တာတိ ဌပိတာ. သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ ဟိ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂံ ကတွာ သဗ္ဗဓမ္မေသု ယာထာဝတော ဒိဋ္ဌေသု ‘‘သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇောယံ နယိဓ သတ္တူပလဗ္ဘတီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနတော သဗ္ဗဒိဋ္ဌိနိဿယာနံ ပဟာနံ ဟောတီတိ. တေန ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌိနိဿယာနံ ပဟာနာယ သမတိက္ကမာယ ဧဝံ မယာ ဣမေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဒေသိတာ ပညတ္တာ’’တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. ๑๙๖. บทว่า ปหานายาติ ความว่า เพื่อการละ. บทว่า สมติกฺกมายาติ เป็นไวพจน์ของบทว่า ปหานาย นั้นเอง. บทว่า เทสิตาติ ความว่า ตรัสไว้แล้ว. บทว่า ปญฺญตฺตาติ ความว่า ทรงตั้งไว้แล้ว. จริงอยู่ เพราะเมื่อบุคคลเจริญสติปัฏฐาน ทำการแยกแยะก้อนธรรม (ฆนวินิพโภค) แล้วเห็นธรรมทั้งปวงตามความเป็นจริง ก็ย่อมละที่อาศัยแห่งทิฏฐิทั้งปวงได้ ด้วยการตัดสินใจว่า "นี้เป็นเพียงกองแห่งสังขาร สัตว์ไม่มีในกองสังขารนี้". เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้ เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วอย่างนี้ เพื่อการละ เพื่อการก้าวล่วงที่อาศัยแห่งทิฏฐิทั้งหลาย". ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ในสุมังคลวิลาสินี อรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ပါသာဒိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาปาสาทิกสูตร จบ. ၇. လက္ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถาลักขณสูตร ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ၁၉၉. ဧဝံ [Pg.101] မေ သုတန္တိ လက္ခဏသုတ္တံ. တတြာယမနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ. ဒွတ္တိံသိမာနီတိ ဒွတ္တိံသ ဣမာနိ. မဟာပုရိသလက္ခဏာနီတိ မဟာပုရိသဗျဉ္ဇနာနိ မဟာပုရိသနိမိတ္တာနိ ‘‘အယံ မဟာပုရိသော’’တိ သဉ္ဇာနနကာရဏာနိ. ‘‘ယေဟိ သမန္နာဂတဿ မဟာပုရိသဿာ’’တိအာဒိ မဟာပဒါနေ ဝိတ္ထာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๑๙๙. ลักขณสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในลักขณสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่เข้าใจยากดังนี้. บทว่า ทฺวตฺตึสิมานีติ คือ ทฺวตฺตึส อิมานิ (ลักษณะ ๓๒ ประการเหล่านี้). บทว่า มหาปุริสลกฺขณานีติ ได้แก่ เครื่องหมายแสดงความเป็นมหาบุรุษ, นิมิตแห่งมหาบุรุษ, เหตุให้รู้ว่า "ผู้นี้เป็นมหาบุรุษ". พึงทราบความแห่งคำเป็นต้นว่า "เยหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺส" (มหาบุรุษผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่าใด) โดยนัยที่พิสดารแล้วในมหาปทานสูตรนั่นเทียว. ‘‘ဗာဟိရကာပိ ဣသယော ဓာရေန္တိ, နော စ ခေါ ဇာနန္တိ ‘ဣမဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဣမံ လက္ခဏံ ပဋိလဘတီ’တိ’’ ကသ္မာ အာဟ? အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ အနုရူပတ္တာ. ဣဒဉှိ သုတ္တံ သအဋ္ဌုပ္ပတ္တိကံ. သာ ပနဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ကတ္ထ သမုဋ္ဌိတာ? အန္တောဂါမေ မနုဿာနံ အန္တရေ. တဒါ ကိရ သာဝတ္ထိဝါသိနော အတ္တနော အတ္တနော ဂေဟေသု စ ဂေဟဒွါရေသု စ သန္ထာဂါရာဒီသု စ နိသီဒိတွာ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ – ‘‘ဘဂဝတော အသီတိအနုဗျဉ္ဇနာနိ ဗျာမပ္ပဘာ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏာနိ, ယေဟိ စ ဘဂဝတော ကာယော, သဗ္ဗဖာလိဖုလ္လော ဝိယ ပါရိစ္ဆတ္တကော, ဝိကသိတမိဝ ကမလဝနံ, နာနာရတနဝိစိတ္တံ ဝိယ သုဝဏ္ဏတောရဏံ, တာရာမရိစိဝိရောစမိဝ ဂဂနတလံ, ဣတော စိတော စ ဝိဓာဝမာနာ ဝိပ္ဖန္ဒမာနာ ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော မုဉ္စန္တော အတိဝိယ သောဘတိ. ဘဂဝတော စ ဣမိနာ နာမ ကမ္မေန ဣဒံ လက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ကထိတံ နတ္ထိ, ယာဂုဥဠုင်္ကမတ္တမ္ပိ ပန ကဋစ္ဆုဘတ္တမတ္တံ ဝါ ပုဗ္ဗေ ဒိန္နပစ္စယာ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ. ကိံ နု ခေါ သတ္ထာ ကမ္မံ အကာသိ, ယေနဿ ဣမာနိ လက္ခဏာနိ နိဗ္ဗတ္တန္တီ’’တိ. เหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "แม้พวกฤาษีภายนอกก็ทรงจำ (ลักษณะ) ไว้ได้ แต่ไม่รู้ว่า 'บุคคลย่อมได้ลักษณะนี้เพราะได้ทำกรรมนี้'"? เพราะสมควรแก่เหตุเกิดเรื่อง. จริงอยู่ พระสูตรนี้มีเรื่องเป็นเหตุเกิด. ก็เรื่องอันเป็นเหตุเกิดของพระสูตรนั้นเกิดขึ้นที่ไหน? เกิดขึ้นท่ามกลางหมู่มนุษย์ในบ้าน. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น ชาวเมืองสาวัตถีทั้งหลาย นั่งสนทนากันในบ้านของตนๆ บ้าง ที่ประตูบ้านบ้าง ที่ศาลาเป็นต้นบ้าง ได้ยกเรื่องขึ้นว่า "พระผู้มีพระภาคมีอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ มีพระพยามประภา มีมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ซึ่งลักษณะเหล่านี้ทำให้พระวรกายของพระผู้มีพระภาคทรงงดงามยิ่งนัก เปรียบเหมือนต้นปาริฉัตรที่บานสะพรั่งเต็มต้น, เหมือนป่าดอกบัวที่แย้มบาน, เหมือนซุ้มประตูทองที่วิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ, เหมือนท้องฟ้าที่สว่างไสวด้วยดาวและสายฟ้า, ทรงเปล่งพระรัศมี ๖ ฉายาที่แล่นไปมาสั่นไหวอยู่. แต่ไม่มีคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ลักษณะนี้เกิดขึ้นเพราะกรรมชื่อนี้' มีแต่คำที่พระองค์ตรัสไว้ว่า 'แม้เพียงข้าวต้มถ้วยหนึ่งหรือข้าวสุกทัพพีหนึ่งที่ถวายในกาลก่อน ก็เป็นปัจจัยให้เกิดผลเช่นนี้ได้'. พระศาสดาทรงทำกรรมอะไรหนอ ลักษณะเหล่านี้จึงได้บังเกิดขึ้นแก่พระองค์". အထာယသ္မာ အာနန္ဒော အန္တောဂါမေ စရန္တော ဣမံ ကထာသလ္လာပံ သုတွာ ကတဘတ္တကိစ္စော ဝိဟာရံ အာဂန္တွာ သတ္ထု ဝတ္တံ ကတွာ ဝန္ဒိတွာ ဌိတော ‘‘မယာ, ဘန္တေ, အန္တောဂါမေ ဧကာ ကထာ သုတာ’’တိ အာဟ. တတော ဘဂဝတာ ‘‘ကိံ တေ, အာနန္ဒ, သုတ’’န္တိ ဝုတ္တေ သဗ္ဗံ အာရောစေသိ. သတ္ထာ ထေရဿ ဝစနံ သုတွာ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နေ ဘိက္ခူ အာမန္တေတွာ ‘‘ဒွတ္တိံသိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, မဟာပုရိသဿ မဟာပုရိသလက္ခဏာနီ’’တိ ပဋိပါဋိယာ လက္ခဏာနိ ဒဿေတွာ ယေန ကမ္မေန ယံ နိဗ္ဗတ္တံ, တဿ ဒဿနတ္ထံ ဧဝမာဟ. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เที่ยวไปในบ้าน ได้ฟังการสนทนานั้นแล้ว ทำภัตกิจเสร็จ กลับมายังวิหาร ทำวัตรปฏิบัติแด่พระศาสดา ถวายบังคมแล้วยืนกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟังเรื่องหนึ่งในบ้าน". ลำดับนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า "อานนท์ เธอได้ฟังอะไรมา" ท่านจึงกราบทูลเรื่องทั้งหมด. พระศาสดาทรงสดับคำของพระเถระแล้ว จึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายที่นั่งแวดล้อมอยู่ แล้วทรงแสดงลักษณะทั้งหลายตามลำดับว่า "ภิกษุทั้งหลาย มหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษมี ๓๒ ประการเหล่านี้" ดังนี้แล้ว ได้ตรัสต่อไปเพื่อทรงแสดงว่า ลักษณะใดเกิดขึ้นด้วยกรรมใด. သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာလက္ခဏဝဏ္ဏနာ พรรณนาลักษณะพระบาทประดิษฐานเป็นอันดี ၂၀၁. ပုရိမံ [Pg.102] ဇာတိန္တိအာဒီသု ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓာ ဇာတဝသေန ‘‘ဇာတီ’’တိ ဝုတ္တာ. တထာ ဘဝနဝသေန ‘‘ဘဝေါ’’တိ, နိဝုတ္ထဝသေန အာလယဋ္ဌေန ဝါ ‘‘နိကေတော’’တိ. တိဏ္ဏမ္ပိ ပဒါနံ ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓသန္တာနေ ဌိတောတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ ယသ္မာ တံ ခန္ဓသန္တာနံ ဒေဝလောကာဒီသုပိ ဝတ္တတိ. လက္ခဏနိဗ္ဗတ္တနသမတ္ထံ ပန ကုသလကမ္မံ တတ္ထ န သုကရံ, မနုဿဘူတဿေဝ သုကရံ. တသ္မာ ယထာဘူတေန ယံ ကမ္မံ ကတံ, တံ ဒဿေန္တော ပုဗ္ဗေ မနုဿဘူတော သမာနောတိ အာဟ. အကာရဏံ ဝါ ဧတံ. ဟတ္ထိအဿမိဂမဟိံသဝါနရာဒိဘူတောပိ မဟာပုရိသော ပါရမိယော ပူရေတိယေဝ. ယသ္မာ ပန ဧဝရူပေ အတ္တဘာဝေ ဌိတေန ကတကမ္မံ န သက္ကာ သုခေန ဒီပေတုံ, မနုဿဘာဝေ ဌိတေန ကတကမ္မံ ပန သက္ကာ သုခေန ဒီပေတုံ. တသ္မာ ‘‘ပုဗ္ဗေ မနုဿဘူတော သမာနော’’တိ အာဟ. ๒๐๑. ในบทว่า ปุริมํ ชาตึ เป็นต้น ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในกาลก่อน ท่านเรียกว่า "ชาติ" โดยนัยแห่งการเกิด. เช่นเดียวกัน เรียกว่า "ภพ" โดยนัยแห่งการมีขึ้น และเรียกว่า "นิเกต" โดยนัยแห่งการเคยอยู่หรือโดยความหมายว่าเป็นที่อาศัย. ความหมายของทั้งสามบทคือ "ดำรงอยู่ในสันตติแห่งขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในกาลก่อน". บัดนี้ เพราะเหตุที่สันตติแห่งขันธ์นั้นย่อมเป็นไปแม้ในเทวโลกเป็นต้น แต่กุศลกรรมที่สามารถทำให้เกิดลักษณะได้นั้นทำได้ไม่ง่ายในภพเหล่านั้น ทำได้ง่ายเฉพาะผู้ที่เป็นมนุษย์เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงกรรมที่พระโพธิสัตว์ผู้เป็นเช่นนั้นได้กระทำแล้ว จึงตรัสว่า "ในกาลก่อน เมื่อเป็นมนุษย์". หรือว่านั่นไม่ใช่เหตุ. แม้เมื่อเกิดเป็นช้าง ม้า กวาง กระบือ ลิง เป็นต้น มหาบุรุษก็ย่อมบำเพ็ญบารมีอยู่นั่นเอง. แต่เพราะกรรมที่ทำเมื่อดำรงอยู่ในอัตภาพเช่นนั้น ไม่สามารถจะแสดงได้โดยง่าย ส่วนกรรมที่ทำเมื่อดำรงอยู่ในภาวะของมนุษย์ สามารถแสดงได้โดยง่าย. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในกาลก่อน เมื่อเป็นมนุษย์". ဒဠှသမာဒါနောတိ ထိရဂဟဏော. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ဒသကုသလကမ္မပထေသု. အဝတ္ထိတသမာဒါနောတိ နိစ္စလဂဟဏော အနိဝတ္တိတဂဟဏော. မဟာသတ္တဿ ဟိ အကုသလကမ္မတော အဂ္ဂိံ ပတွာ ကုက္ကုဋပတ္တံ ဝိယ စိတ္တံ ပဋိကုဋတိ, ကုသလံ ပတွာ ဝိတာနံ ဝိယ ပသာရိယတိ. တသ္မာ ဒဠှသမာဒါနော ဟောတိ အဝတ္ထိတသမာဒါနော. န သက္ကာ ကေနစိ သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ ကုသလသမာဒါနံ ဝိဿဇ္ဇာပေတုံ. บทว่า ทฬฺหสมาทาโน คือ ผู้มีการยึดถือมั่นคง บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ คือ ในกุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า อวตฺถิตสมาทาโน คือ ผู้มีการยึดถือไม่หวั่นไหว ไม่ถอยกลับ จริงอยู่ จิตของพระมหาสัตว์ย่อมหดจากอกุศลกรรม เหมือนขนนกไก่ที่เข้าไปใกล้ไฟ เมื่อเข้าถึงกุศล ย่อมแผ่ขยายออกเหมือนเพดานผ้า เพราะเหตุนั้น จึงเป็นผู้มีการสมาทานมั่นคง เป็นผู้มีการสมาทานไม่หวั่นไหว อันใครๆ คือ สมณะก็ตาม พราหมณ์ก็ตาม เทวดาก็ตาม มารก็ตาม หรือพรหมก็ตาม ไม่อาจทำให้สละการสมาทานกุศลได้ တတြိမာနိ ဝတ္ထူနိ – ပုဗ္ဗေ ကိရ မဟာပုရိသော ကလန္ဒကယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တိ. အထ ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ဩဃော အာဂန္တွာ ကုလာဝကံ ဂဟေတွာ သမုဒ္ဒမေဝ ပဝေသေသိ. မဟာပုရိသော ‘‘ပုတ္တကေ နီဟရိဿာမီ’’တိ နင်္ဂုဋ္ဌံ တေမေတွာ တေမေတွာ သမုဒ္ဒတော ဥဒကံ ဗဟိ ခိပိ. သတ္တမေ ဒိဝသေ သက္ကော အာဝဇ္ဇိတွာ တတ္ထ အာဂမ္မ ‘‘ကိံ ကရောသီ’’တိ ပုစ္ဆိ? သော တဿ အာရောစေသိ. သက္ကော မဟာသမုဒ္ဒတော ဥဒကဿ ဒုန္နီဟရဏီယဘာဝံ ကထေသိ. ဗောဓိသတ္တော တာဒိသေန ကုသီတေန သဒ္ဓိံ ကထေတုမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ. ‘‘မာ ဣဓ တိဋ္ဌာ’’တိ အပသာရေသိ. သက္ကော ‘‘အနောမပုရိသေန ဂဟိတဂဟဏံ န သက္ကာ ဝိဿဇ္ဇာပေတု’’န္တိ တုဋ္ဌော တဿ ပုတ္တကေ အာနေတွာ အဒါသိ. မဟာဇနကကာလေပိ မဟာသမုဒ္ဒံ တရမာနော ‘‘ကသ္မာ မဟာသမုဒ္ဒံ တရသီ’’တိ ဒေဝတာယ ပုဋ္ဌော ‘‘ပါရံ ဂန္တွာ ကုလသန္တကေ ရဋ္ဌေ ရဇ္ဇံ ဂဟေတွာ ဒါနံ ဒါတုံ တရာမီ’’တိ အာဟ. တတော ဒေဝတာယ – ‘‘အယံ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဂမ္ဘီရော [Pg.103] စေဝ ပုထုလော စ, ကဒါ နံ တရိဿတီ’’တိ ဝုတ္တေ သော အာဟ ‘‘တဝေသော မဟာသမုဒ္ဒသဒိသော, မယှံ ပန အဇ္ဈာသယံ အာဂမ္မ ခုဒ္ဒကမာတိကာ ဝိယ ခါယတိ. တွံယေဝ မံ ဒက္ခိဿသိ သမုဒ္ဒံ တရိတွာ သမုဒ္ဒပါရတော ဓနံ အာဟရိတွာ ကုလသန္တကံ ရဇ္ဇံ ဂဟေတွာ ဒါနံ ဒဒမာန’’န္တိ. ဒေဝတာ ‘‘အနောမပုရိသေန ဂဟိတဂဟဏံ န သက္ကာ ဝိဿဇ္ဇာပေတု’’န္တိ ဗောဓိသတ္တံ အာလိင်္ဂေတွာ ဟရိတွာ ဥယျာနေ နိပဇ္ဇာပေသိ. သော ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ပဉ္စသတသဟဿပရိစ္စာဂံ ကတွာ အပရဘာဂေ နိက္ခမ္မ ပဗ္ဗဇိတော. ဧဝံ မဟာသတ္တော န သက္ကာ ကေနစိ သမဏေန ဝါ…ပေ… ဗြဟ္မုနာ ဝါ ကုသလသမာဒါနံ ဝိဿဇ္ဇာပေတုံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဒဠှသမာဒါနော အဟောသိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု အဝတ္ထိတသမာဒါနော’’တိ. ในข้อนั้น มีเรื่องราวเหล่านี้ ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระมหาบุรุษบังเกิดในกำเนิดกระรอก ครั้งนั้น เมื่อฝนตก กระแสน้ำได้พัดมา พารังไปลงสู่ทะเลนั่นเอง พระมหาบุรุษดำริว่า “เราจักนำลูกน้อยออกมา” จึงเอาหางจุ่มน้ำแล้วจุ่มน้ำอีก วิดน้ำออกจากทะเลไปข้างนอก ในวันที่เจ็ด ท้าวสักกะทรงรำพึงแล้ว เสด็จมายังที่นั้น ตรัสถามว่า “ท่านทำอะไรอยู่” กระรอกนั้นได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่ท้าวสักกะ ท้าวสักกะตรัสถึงความเป็นสิ่งที่นำออกได้ยากแห่งน้ำจากมหาสมุทร พระโพธิสัตว์ (คิดว่า) “อันเราไม่ควรแม้แต่จะพูดกับคนเกียจคร้านเช่นนี้” แล้วขับไล่ไปว่า “ท่านอย่าได้ยืนอยู่ที่นี่” ท้าวสักกะทรงพอพระทัยดำริว่า “อันใครๆ ไม่อาจทำให้บุรุษผู้ไม่ทรามสละสิ่งที่ยึดถือแล้วได้” จึงทรงนำลูกน้อยของกระรอกนั้นมาให้ แม้ในสมัยพระมหาชนก เมื่อทรงว่ายข้ามมหาสมุทร อันเทวดาทูลถามว่า “เหตุไรพระองค์จึงทรงว่ายข้ามมหาสมุทร” ได้ตรัสตอบว่า “เราว่ายข้ามเพื่อไปสู่ฝั่งโน้น ยึดเอาราชสมบัติในแคว้นอันเป็นของตระกูลแล้ว เพื่อจะให้ทาน” ลำดับนั้น เมื่อเทวดากล่าวว่า “มหาสมุทรนี้ลึกด้วย กว้างด้วย เมื่อไรพระองค์จักข้ามพ้น” พระองค์ตรัสว่า “มหาสมุทรนี้เป็นเช่นมหาสมุทรสำหรับท่าน แต่สำหรับเรา อาศัยอัธยาศัยแล้ว ย่อมปรากฏเป็นประดุจคลองเล็กๆ ท่านนั่นแหละจักเห็นเราผู้ว่ายข้ามมหาสมุทรแล้ว นำทรัพย์มาจากฝั่งสมุทร ยึดเอาราชสมบัติอันเป็นของตระกูลแล้ว กำลังให้ทานอยู่” เทวดาดำริว่า “อันใครๆ ไม่อาจทำให้บุรุษผู้ไม่ทรามสละสิ่งที่ยึดถือแล้วได้” จึงสวมกอดพระโพธิสัตว์แล้วนำไปให้บรรทมในพระอุทยาน พระองค์ทรงยกเศวตฉัตรขึ้นแล้ว ทรงบริจาคทรัพย์วันละห้าแสนทุกๆ วัน ในเวลาต่อมาได้เสด็จออกผนวช ด้วยประการฉะนี้ อันใครๆ คือ สมณะก็ตาม...พรหมก็ตาม ไม่อาจทำให้พระมหาสัตว์สละการสมาทานกุศลได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “พระองค์ทรงเป็นผู้มีการสมาทานมั่นคงในกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นผู้มีการสมาทานไม่หวั่นไหว” ဣဒါနိ ယေသု ကုသလေသု ဓမ္မေသု အဝတ္ထိတသမာဒါနော အဟောသိ, တေ ဒဿေတုံ ကာယသုစရိတေတိအာဒိမာဟ. ဒါနသံဝိဘာဂေတိ ဧတ္ထ စ ဒါနမေဝ ဒိယျနဝသေန ဒါနံ, သံဝိဘာဂကရဏဝသေန သံဝိဘာဂေါ. သီလသမာဒါနေတိ ပဉ္စသီလဒသသီလစတုပါရိသုဒ္ဓိသီလပူရဏကာလေ. ဥပေါသထူပဝါသေတိ စာတုဒ္ဒသိကာဒိဘေဒဿ ဥပေါသထဿ ဥပဝသနကာလေ. မတ္တေယျတာယာတိ မာတုကာတဗ္ဗဝတ္တေ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. အညတရညတရေသု စာတိ အညေသု စ ဧဝရူပေသု. အဓိကုသလေသူတိ ဧတ္ထ အတ္ထိ ကုသလာ, အတ္ထိ အဓိကုသလာ. သဗ္ဗေပိ ကာမာဝစရာ ကုသလာ ကုသလာ နာမ, ရူပါဝစရာ အဓိကုသလာ. ဥဘောပိ တေ ကုသလာ နာမ, အရူပါဝစရာ အဓိကုသလာ. သဗ္ဗေပိ တေ ကုသလာ နာမ, သာဝကပါရမီပဋိလာဘပစ္စယာ ကုသလာ အဓိကုသလာ နာမ. တေပိ ကုသလာ နာမ, ပစ္စေကဗောဓိပဋိလာဘပစ္စယာ ကုသလာ အဓိကုသလာ. တေပိ ကုသလာ နာမ, သဗ္ဗညုတညာဏပ္ပဋိလာဘပစ္စယာ ပန ကုသလာ ဣဓ ‘‘အဓိကုသလာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ. တေသု အဓိကုသလေသု ဓမ္မေသု ဒဠှသမာဒါနော အဟောသိ အဝတ္ထိတသမာဒါနော. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงกุศลธรรมเหล่าใดที่พระองค์ทรงมีการสมาทานไม่หวั่นไหว จึงตรัสคำมีอาทิว่า กายสุจริเต ในบทว่า ทานสํวิภาเค นี้ เจตนาเป็นเครื่องสละวัตถุอันจะพึงให้ ชื่อว่า ทาน ด้วยอำนาจแห่งการให้วัตถุอันจะพึงให้, ชื่อว่า สังวิภาค ด้วยอำนาจแห่งการแบ่งปันวัตถุอันจะพึงให้ บทว่า สีลสมาทาเน คือ ในกาลที่บำเพ็ญศีล ๕ ศีล ๑๐ และจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ์ บทว่า อุโปสถูปวาเส คือ ในกาลที่อยู่อุโบสถซึ่งมีประเภทต่างๆ มีจาตุททสีอุโบสถเป็นต้น บทว่า มัตเตยยตาย คือ ในวัตรที่พึงกระทำต่อมารดา แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า อญฺญตรญฺญตเรสุ จ คือ และในธรรมอื่นๆ ที่เป็นเช่นนี้ ในบทว่า อธิกุสเลสุ นี้ มีกุศลธรรมอยู่ มีอธิกุศลธรรมอยู่ กามาวจรกุศลทั้งหมด ชื่อว่า กุศล, รูปาวจรกุศล ชื่อว่า อธิกุศล ทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า กุศล, อรูปาวจรกุศล ชื่อว่า อธิกุศล ทั้งสามอย่างนั้น ชื่อว่า กุศล, กุศลที่เป็นปัจจัยแห่งการได้มาซึ่งสาวกบารมี ชื่อว่า อธิกุศล แม้ธรรมเหล่านั้นก็ชื่อว่า กุศล, กุศลที่เป็นปัจจัยแห่งการได้มาซึ่งปัจเจกโพธิญาณ ชื่อว่า อธิกุศล แม้ธรรมเหล่านั้นก็ชื่อว่า กุศล, ส่วนกุศลที่เป็นปัจจัยแห่งการได้มาซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาว่า “อธิกุศล” ในอธิกุศลธรรมเหล่านั้น พระองค์ทรงเป็นผู้มีการสมาทานมั่นคง เป็นผู้มีการสมาทานไม่หวั่นไหว ကဋတ္တာ ဥပစိတတ္တာတိ ဧတ္ထ သကိမ္ပိ ကတံ ကတမေဝ, အဘိဏှကရဏေန ပန ဥပစိတံ ဟောတိ. ဥဿန္နတ္တာတိ ပိဏ္ဍီကတံ ရာသီကတံ ကမ္မံ ဥဿန္နန္တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ ‘‘ဥဿန္နတ္တာ’’တိ ဝဒန္တော မယာ ကတကမ္မဿ စက္ကဝါဠံ အတိသမ္ဗာဓံ, ဘဝဂ္ဂံ အတိနီစံ, ဧဝံ မေ ဥဿန္နံ ကမ္မန္တိ ဒဿေတိ. ဝိပုလတ္တာတိ အပ္ပမာဏတ္တာ. ဣမိနာ ‘‘အနန္တံ အပရိမာဏံ မယာ ကတံ ကမ္မ’’န္တိ ဒဿေတိ. အဓိဂ္ဂဏှာတီတိ [Pg.104] အဓိဘဝတိ, အညေဟိ ဒေဝေဟိ အတိရေကံ လဘတီတိ အတ္ထော. ပဋိလဘတီတိ အဓိဂစ္ဆတိ. ในบทว่า กตตฺตา อุปจิตตฺตา นี้ กรรมที่ทำแม้ครั้งเดียว ก็ชื่อว่า กตะ (ทำแล้ว) นั่นแหละ แต่กรรมที่ทำโดยการกระทำเนืองๆ ชื่อว่า อุปจิตะ (สั่งสมแล้ว) บทว่า อุสฺสนฺนตฺตา คือ กรรมที่ทำให้เป็นก้อน ที่ทำให้เป็นกอง ท่านเรียกว่า อุสสันนะ (ไพบูลย์) เพราะเหตุนั้น เมื่อตรัสว่า อุสฺสนฺนตฺตา จึงทรงแสดงว่า “สำหรับกรรมที่เราทำแล้ว จักรวาลคับแคบเกินไป ภวัคคพรหมต่ำเกินไป กรรมของเราไพบูลย์อย่างนี้” บทว่า วิปุลตฺตา คือ เพราะความที่ประมาณมิได้ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงว่า “กรรมอันไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ เราได้ทำแล้ว” บทว่า อธิคฺคณฺหาติ คือ ย่อมครอบงำ ความว่า ย่อมได้ผลยิ่งกว่าเทวดาเหล่าอื่น บทว่า ปฏิลภติ คือ ย่อมได้ သဗ္ဗာဝန္တေဟိ ပါဒတလေဟီတိ ဣဒံ ‘‘သမံ ပါဒံ ဘူမိယံ နိက္ခိပတီ’’တိ ဧတဿ ဝိတ္ထာရဝစနံ. တတ္ထ သဗ္ဗာဝန္တေဟီတိ သဗ္ဗပဒေသဝန္တေဟိ, န ဧကေန ပဒေသေန ပဌမံ ဖုသတိ, န ဧကေန ပစ္ဆာ, သဗ္ဗေဟေဝ ပါဒတလေဟိ သမံ ဖုသတိ, သမံ ဥဒ္ဓရတိ. သစေပိ ဟိ တထာဂတော ‘‘အနေကသတပေါရိသံ နရကံ အက္ကမိဿာမီ’’တိ ပါဒံ အဘိနီဟရတိ. တာဝဒေဝ နိန္နဋ္ဌာနံ ဝါတပူရိတာ ဝိယ ကမ္မာရဘသ္တာ ဥန္နမိတွာ ပထဝိသမံ ဟောတိ. ဥန္နတဋ္ဌာနမ္ပိ အန္တော ပဝိသတိ. ‘‘ဒူရေ အက္ကမိဿာမီ’’တိ အဘိနီဟရန္တဿ သိနေရုပ္ပမာဏောပိ ပဗ္ဗတော သုသေဒိတဝေတ္တင်္ကုရော ဝိယ ဩနမိတွာ ပါဒသမီပံ အာဂစ္ဆတိ. တထာ ဟိဿ ယမကပါဋိဟာရိယံ ကတွာ ‘‘ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတံ အက္ကမိဿာမီ’’တိ ပါဒေ အဘိနီဟဋေ ပဗ္ဗတော ဩနမိတွာ ပါဒသမီပံ အာဂတော. သောပိ တံ အက္ကမိတွာ ဒုတိယပါဒေန တာဝတိံသဘဝနံ အက္ကမိ. န ဟိ စက္ကလက္ခဏေန ပတိဋ္ဌာတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ဝိသမံ ဘဝိတုံ သက္ကောတိ. ခါဏု ဝါ ကဏ္ဋကော ဝါ သက္ခရာ ဝါ ကထလာ ဝါ ဥစ္စာရပဿာဝခေဠသိင်္ဃာဏိကာဒီနိ ဝါ ပုရိမတရံ ဝါ အပဂစ္ဆန္တိ, တတ္ထ တတ္ထေဝ ဝါ ပထဝိံ ပဝိသန္တိ. တထာဂတဿ ဟိ သီလတေဇေန ပုညတေဇေန ဓမ္မတေဇေန ဒသန္နံ ပါရမီနံ အာနုဘာဝေန အယံ မဟာပထဝီ သမ္မာ မုဒုပုပ္ဖာဘိကိဏ္ဏာ ဟောတိ. บทว่า สพฺพาวนฺเตหิ ปาทตเลหิ นี้ เป็นคำอธิบายขยายความแห่งบทว่า สมํ ปาทํ ภูมิยํ นิกฺขิปติ (ทรงวางพระบาทเสมอบนพื้นดิน) นั้น. ในบทนั้น บทว่า สพฺพาวนฺเตหิ คือ มีส่วนทั้งหมด, (คือ) ไม่ทรงสัมผัสด้วยส่วนหนึ่งก่อน ไม่ทรงสัมผัสด้วยส่วนหนึ่งทีหลัง แต่ทรงสัมผัสเสมอกันด้วยฝ่าพระบาททั้งหมด ทรงยกขึ้นเสมอกัน. จริงอยู่ แม้หากพระตถาคตจะทรงก้าวพระบาทไปโดยทรงพระดำริว่า "เราจักก้าวข้ามขุมนรกที่ลึกหลายร้อยชั่วบุรุษ" ในขณะนั้นเอง สถานที่ที่เป็นที่ลุ่มก็กลับนูนขึ้นเสมอพื้นปฐพี ประดุจสูบของช่างทองที่เต็มด้วยลม. แม้สถานที่ที่เป็นที่ดอนก็ยุบลงไปข้างใน. เมื่อทรงก้าวพระบาทไปโดยทรงพระดำริว่า "เราจักก้าวไปในที่ไกล" แม้ภูเขาขนาดเท่าเขาพระสุเมรุก็น้อมลงมาใกล้พระบาท ประดุจหน่อหวายที่ดัดไว้ดีแล้ว. จริงดังนั้น เมื่อพระองค์ทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์แล้วทรงก้าวพระบาทไปโดยทรงพระดำริว่า "เราจักเหยียบเขายุคันธร" ภูเขาก็น้อมลงมาใกล้พระบาท. แม้พระองค์ก็ทรงเหยียบภูเขานั้นแล้ว เสด็จสู่ภพดาวดึงส์ด้วยพระบาทที่สอง. จริงอยู่ สถานที่อันพระบาทผู้มีลักษณะจักรจะประดิษฐาน ย่อมไม่อาจเป็นที่อันไม่เสมอได้. ตอไม้ก็ดี หนามก็ดี กรวดก็ดี กระเบื้องก็ดี หรือของไม่สะอาดมีอุจจาระ ปัสสาวะ น้ำลาย น้ำมูกเป็นต้นก็ดี ย่อมหลีกไปเสียก่อน หรือจมลงในแผ่นดินในที่นั้นๆ นั่นเอง. จริงอยู่ ด้วยเดชแห่งศีล ด้วยเดชแห่งบุญ ด้วยเดชแห่งธรรม ด้วยอานุภาพแห่งบารมี ๑๐ ของพระตถาคต มหาปฐพีนี้ย่อมเกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้อันอ่อนนุ่มเป็นอย่างดี. ၂၀၂. သာဂရပရိယန္တန္တိ သာဂရသီမံ. န ဟိ တဿ ရဇ္ဇံ ကရောန္တဿ အန္တရာ ရုက္ခော ဝါ ပဗ္ဗတော ဝါ နဒီ ဝါ သီမာ ဟောတိ မဟာသမုဒ္ဒေါဝ သီမာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာဂရပရိယန္တ’’န္တိ. အခိလမနိမိတ္တမကဏ္ဋကန္တိ နိစ္စောရံ. စောရာ ဟိ ခရသမ္ဖဿဋ္ဌေန ခိလာ, ဥပဒ္ဒဝပစ္စယဋ္ဌေန နိမိတ္တာ, ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ကဏ္ဋကာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဣဒ္ဓန္တိ သမိဒ္ဓံ. ဖီတန္တိ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိဖာလိဖုလ္လံ. ခေမန္တိ နိဗ္ဘယံ. သိဝန္တိ နိရုပဒ္ဒဝံ. နိရဗ္ဗုဒန္တိ အဗ္ဗုဒဝိရဟိတံ, ဂုမ္ဗံ ဂုမ္ဗံ ဟုတွာ စရန္တေဟိ စောရေဟိ ဝိရဟိတန္တိ အတ္ထော. အက္ခမ္ဘိယောတိ အဝိက္ခမ္ဘနီယော. န နံ ကောစိ ဌာနတော စာလေတုံ သက္ကောတိ. ပစ္စတ္ထိကေနာတိ ပဋိပက္ခံ ဣစ္ဆန္တေန. ပစ္စာမိတ္တေနာတိ ပဋိဝိရုဒ္ဓေန အမိတ္တေန. ဥဘယမ္ပေတံ သပတ္တဝေဝစနံ. အဗ္ဘန္တရေဟီတိ အန္တော ဥဋ္ဌိတေဟိ ရာဂါဒီဟိ. ๒๐๒. บทว่า สาครปริยนฺตํ คือ มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต. จริงอยู่ สำหรับพระองค์ผู้ทรงครองราชย์ ต้นไม้ก็ดี ภูเขาก็ดี แม่น้ำก็ดี ในระหว่างมิได้เป็นเขตแดน มหาสมุทรนั่นเองเป็นเขตแดน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สาครปริยนฺตํ". บทว่า อขิลมนิมิตฺตมกณฺฏกํ คือ ไม่มีโจร. จริงอยู่ โจรทั้งหลาย ท่านเรียกว่า "ขิละ" เพราะมีความหมายว่ามีสัมผัสหยาบกระด้าง, เรียกว่า "นิมิต" เพราะมีความหมายว่าเป็นปัจจัยแห่งอุปัทวะ, เรียกว่า "กัณฏกะ" เพราะมีความหมายว่าเบียดเบียน. บทว่า อิทฺธํ คือ สมบูรณ์. บทว่า ผีตํ คือ เบ่งบานด้วยสมบัติทั้งปวง. บทว่า เขมํ คือ ไม่มีภัย. บทว่า สิวํ คือ ไม่มีอุปัทวะ. บทว่า นิรพฺพุทํ คือ ปราศจากเสี้ยนหนาม คือ ปราศจากโจรที่เที่ยวไปเป็นกลุ่มๆ ดังนี้เป็นความหมาย. บทว่า อกฺขมฺภิโย คือ ใครๆ ไม่อาจให้หวั่นไหวได้. ไม่มีใครสามารถทำให้พระองค์หวั่นไหวจากที่ตั้งได้. บทว่า ปจฺจตฺถิเกน คือ โดยผู้ปรารถนาความเป็นปฏิปักษ์. บทว่า ปจฺจามิตฺเตน คือ โดยอมิตรผู้เป็นข้าศึก. ทั้งสองบทนี้เป็นไวพจน์ของคำว่า สปัตตะ (ศัตรู). บทว่า อพฺภนฺตเรหิ คือ โดย (ข้าศึก) ภายใน มีราคะเป็นต้นที่เกิดขึ้นภายใน. ဗာဟိရေဟီတိ [Pg.105] သမဏာဒီဟိ. တထာ ဟိ နံ ဗာဟိရာ ဒေဝဒတ္တကောကာလိကာဒယော သမဏာပိ သောဏဒဏ္ဍကူဋဒဏ္ဍာဒယော ဗြာဟ္မဏာပိ သက္ကသဒိသာ ဒေဝတာပိ သတ္တ ဝဿာနိ အနုဗန္ဓမာနော မာရောပိ ဗကာဒယော ဗြဟ္မာနောပိ ဝိက္ခမ္ဘေတုံ နာသက္ခိံသု. บทว่า พาหิเรหิ คือ โดย (ข้าศึก) ภายนอก มีสมณะเป็นต้น. จริงดังนั้น สมณะภายนอกทั้งหลาย มีพระเทวทัตและพระโกกาลิกะเป็นต้นก็ดี พราหมณ์ทั้งหลาย มีโสณทัณฑพราหมณ์และกูฏทันตพราหมณ์เป็นต้นก็ดี เทพผู้เสมอด้วยท้าวสักกะก็ดี มารผู้ติดตามอยู่ถึงเจ็ดปีก็ดี พรหมทั้งหลาย มีพกพรหมเป็นต้นก็ดี ไม่อาจทำให้พระองค์หวั่นไหวได้. ဧတ္တာဝတာ ဘဂဝတာ ကမ္မဉ္စ ကမ္မသရိက္ခကဉ္စ လက္ခဏဉ္စ လက္ခဏာနိသံသော စ ဝုတ္တော ဟောတိ. ကမ္မံ နာမ သတသဟဿကပ္ပာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ဒဠှဝီရိယေန ဟုတွာ ကတံ ကမ္မံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ဒဠှေန ဟုတွာ ကတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဇာနာတူတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒမဟာပုရိသလက္ခဏံ. လက္ခဏံ နာမ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာ. လက္ခဏာနိသံသော နာမ ပစ္စတ္ထိကေဟိ အဝိက္ခမ္ဘနီယတာ. ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ เป็นอันว่าพระผู้มีพระภาคได้ตรัสถึงกรรม, ผลที่สมควรแก่กรรม, ลักษณะ, และอานิสงส์ของลักษณะไว้แล้ว. ชื่อว่า กรรม ได้แก่ กรรมที่ได้กระทำไว้ด้วยความเพียรอันมั่นคงตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป. ชื่อว่า ผลที่สมควรแก่กรรม ได้แก่ มหาปุริสลักษณะคือความเป็นผู้มีฝ่าพระบาทประดิษฐานเป็นอย่างดี (เกิดขึ้น) ราวกับจะประกาศว่า "ขอให้โลกรวมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นกรรมที่ได้ทำไว้ด้วยความมั่นคง". ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ ความเป็นผู้มีฝ่าพระบาทประดิษฐานเป็นอย่างดี. ชื่อว่า อานิสงส์ของลักษณะ ได้แก่ ความเป็นผู้ที่ศัตรูไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้. ၂၀၃. တတ္ထေတံ ဝုစ္စတီတိ တတ္ထ ဝုတ္တေ ကမ္မာဒိဘေဒေ အပရမ္ပိ ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဂါထာဗန္ဓံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧတာ ပန ဂါထာ ပေါရာဏကတ္ထေရာ ‘‘အာနန္ဒတ္ထေရေန ဌပိတာ ဝဏ္ဏနာဂါထာ’’တိ ဝတွာ ဂတာ. အပရဘာဂေ ထေရာ ‘‘ဧကပဒိကော အတ္ထုဒ္ဓါရော’’တိ အာဟံသု. ๒๐๓. บทว่า ตตฺเถตํ วุจฺจติ ความว่า ในบรรดาประเภทแห่งกรรมเป็นต้นที่กล่าวไว้แล้วนั้น คำนี้แม้อื่นอีกท่านกล่าวไว้, ท่านกล่าวหมายถึงการร้อยกรองคาถา. ก็คาถาเหล่านี้ พระเถระโบราณจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า "เป็นคาถาพรรณนาที่พระอานนทเถระตั้งไว้" แล้วก็ผ่านไป. ในภายหลัง พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า "เป็นการย่อเนื้อความให้เหมือนบทเดียว". တတ္ထ သစ္စေတိ ဝစီသစ္စေ. ဓမ္မေတိ ဒသကုသလကမ္မပထဓမ္မေ. ဒမေတိ ဣန္ဒြိယဒမနေ. သံယမေတိ သီလသံယမေ. ‘‘သောစေယျသီလာလယုပေါသထေသု စာ’’တိ ဧတ္ထ ကာယသောစေယျာဒိ တိဝိဓံ သောစေယျံ. အာလယဘူတံ သီလမေဝ သီလာလယော. ဥပေါသထကမ္မံ ဥပေါသထော. အဟိံသာယာတိ အဝိဟိံသာယ. သမတ္တမာစရီတိ သကလံ အစရိ. ในคาถานั้น บทว่า สจฺเจ คือ ในวจีสัจจะ. บทว่า ธมฺเม คือ ในธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า ทเม คือ ในการฝึกอินทรีย์. บทว่า สํยเม คือ ในการสำรวมในศีล. ในบทว่า โสเจยฺยสีลาลยุโปสเถสุ จ นี้ โสเจยยะมี ๓ อย่าง คือ กายโสเจยยะ เป็นต้น. ศีลอันเป็นที่อาศัยนั่นเอง ชื่อว่า สีลาลัย. อุโบสถกรรม ชื่อว่า อุโบสถ. บทว่า อหึสาย คือ ในความไม่เบียดเบียน. บทว่า สมตฺตมาจริ คือ ได้ประพฤติมาอย่างสมบูรณ์ครบถ้วน. အနွဘီတိ အနုဘဝိ. ဝေယျဉ္ဇနိကာတိ လက္ခဏပါဌကာ. ပရာဘိဘူတိ ပရေ အဘိဘဝနသမတ္ထော. သတ္တုဘီတိ သပတ္တေဟိ အက္ခမ္ဘိယော ဟောတိ. บทว่า อนฺวภี คือ ได้ประสบแล้ว. บทว่า เวยฺยญฺชนิกา คือ ผู้ทำนายลักษณะ. บทว่า ปราภิภู คือ สามารถครอบงำผู้อื่นได้. บทว่า สตฺตูหิ คือ เป็นผู้ที่ศัตรูทั้งหลายไม่อาจทำให้หวั่นไหวได้. န သော ဂစ္ဆတိ ဇာတု ခမ္ဘနန္တိ သော ဧကံသေနေဝ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော ဝိက္ခမ္ဘေတဗ္ဗတံ န ဂစ္ဆတိ. ဧသာ ဟိ တဿ ဓမ္မတာတိ တဿ ဟိ ဧသာ ဓမ္မတာ အယံ သဘာဝေါ. บทว่า น โส คจฺฉติ ชาตุ ขมฺภนํ ความว่า พระองค์ผู้เป็นอัครบุคคลนั้น ย่อมไม่ถึงความที่ใครๆ จะทำให้หวั่นไหวได้โดยส่วนเดียวเลย. บทว่า เอสา หิ ตสฺส ธมฺมตา ความว่า นี้เป็นธรรมดาของพระองค์ นี้เป็นสภาวะ (ของพระองค์). ပါဒတလစက္ကလက္ခဏဝဏ္ဏနာ พรรณนาลักษณะจักรที่ฝ่าพระบาท ၂၀၄. ဥဗ္ဗေဂဥတ္တာသဘယန္တိ ဥဗ္ဗေဂဘယဉ္စေဝ ဥတ္တာသဘယဉ္စ. တတ္ထ စောရတော ဝါ ရာဇတော ဝါ ပစ္စတ္ထိကတော ဝါ ဝိလောပနဗန္ဓနာဒိနိဿယံ ဘယံ ဥဗ္ဗေဂေါ နာမ, တံမုဟုတ္တိကံ စဏ္ဍဟတ္ထိအဿာဒီနိ ဝါ အဟိယက္ခာဒယော ဝါ ပဋိစ္စ လောမဟံသနကရံ ဘယံ ဥတ္တာသဘယံ နာမ. တံ သဗ္ဗံ အပနုဒိတာ [Pg.106] ဝူပသမေတာ. သံဝိဓာတာတိ သံဝိဒဟိတာ. ကထံ သံဝိဒဟတိ? အဋဝိယံ သာသင်္ကဋ္ဌာနေသု ဒါနသာလံ ကာရေတွာ တတ္ထ အာဂတေ ဘောဇေတွာ မနုဿေ ဒတွာ အတိဝါဟေတိ, တံ ဌာနံ ပဝိသိတုံ အသက္ကောန္တာနံ မနုဿေ ပေသေတွာ ပဝေသေတိ. နဂရာဒီသုပိ တေသု တေသု ဌာနေသု အာရက္ခံ ဌပေတိ, ဧဝံ သံဝိဒဟတိ. သပရိဝါရဉ္စ ဒါနံ အဒါသီတိ အန္နံ ပါနန္တိ ဒသဝိဓံ ဒါနဝတ္ထုံ. ๒๐๔. บทว่า อุพฺเพคอุตฺตาสภยํ คือ ทั้งอุพเพคภัย (ภัยคือความหวาดกลัว) และอุตตาสภัย (ภัยคือความตกใจ). ในสองอย่างนั้น ภัยที่อาศัยการปล้น การจองจำ เป็นต้น อันเกิดจากโจรก็ดี จากพระราชาก็ดี จากศัตรูก็ดี ชื่อว่า อุพเพคะ. ภัยที่ทำให้ขนพองสยองเกล้าชั่วขณะหนึ่ง ซึ่งอาศัยช้างดุร้าย ม้าดุร้าย เป็นต้นก็ดี หรืออาศัยงู ยักษ์ เป็นต้นก็ดี ชื่อว่า อุตตาสภัย. (พระโพธิสัตว์) เป็นผู้บรรเทา เป็นผู้ระงับภัยทั้งหมดนั้น. บทว่า สํวิธาตา คือ เป็นผู้จัดแจง. ถามว่า จัดแจงอย่างไร? (ตอบว่า) ในป่า ในสถานที่เป็นที่น่ารังเกียจ (มีภัย) ได้ให้สร้างโรงทาน ให้โภชนะแก่คนที่มาแล้วในโรงทานนั้น ให้คน (เป็นเพื่อน) แล้วให้เดินทางผ่านไปได้, สำหรับคนที่ไม่สามารถจะเข้าไปในสถานที่นั้นได้ ก็ส่งคนไปแล้วให้เข้าไป. แม้ในเมืองเป็นต้น ก็ได้ตั้งกองอารักขาไว้ในที่นั้นๆ, จัดแจงอย่างนี้. และบทว่า สปริวารญฺจ ทานํ อทาสิ คือ ได้ให้ทานวัตถุ ๑๐ อย่าง มีข้าวและน้ำเป็นต้น. တတ္ထ အန္နန္တိ ယာဂုဘတ္တံ. တံ ဒဒန္တော န ဒွါရေ ဌပေတွာ အဒါသိ, အထ ခေါ အန္တောနိဝေသနေ ဟရိတုပလိတ္တဋ္ဌာနေ လာဇာ စေဝ ပုပ္ဖာနိ စ ဝိကိရိတွာ အာသနံ ပညပေတွာ ဝိတာနံ ဗန္ဓိတွာ ဂန္ဓဓူမာဒီဟိ သက္ကာရံ ကတွာ ဘိက္ခုသံဃံ နိသီဒါပေတွာ ယာဂုံ အဒါသိ. ယာဂုံ ဒေန္တော စ သဗျဉ္ဇနံ အဒါသိ. ယာဂုပါနာဝသာနေ ပါဒေ ဓောဝိတွာ တေလေန မက္ခေတွာ နာနပ္ပကာရကံ အနန္တံ ခဇ္ဇကံ ဒတွာ ပရိယောသာနေ အနေကသူပံ အနေကဗျဉ္ဇနံ ပဏီတဘောဇနံ အဒါသိ. ပါနံ ဒေန္တော အမ္ဗပါနာဒိအဋ္ဌဝိဓံ ပါနံ အဒါသိ, တမ္ပိ ယာဂုဘတ္တံ ဒတွာ. ဝတ္ထံ ဒေန္တော န သုဒ္ဓဝတ္ထမေဝ အဒါသိ, ဧကပဋ္ဋဒုပဋ္ဋာဒိပဟောနကံ ပန ဒတွာ သုစိမ္ပိ အဒါသိ, သုတ္တမ္ပိ အဒါသိ, သုတ္တံ ဝဋ္ဋေသိ, သူစိကမ္မကရဏဋ္ဌာနေ ဘိက္ခူနံ အာသနာနိ, ယာဂုဘတ္တံ, ပါဒမက္ခနံ, ပိဋ္ဌိမက္ခနံ, ရဇနံ, ပဏ္ဍုပလာသံ, ရဇနဒေါဏိကံ, အန္တမသော စီဝရရဇနကံ ကပ္ပိယကာရကမ္ပိ အဒါသိ. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อันนัง ได้แก่ ข้าวต้มและข้าวสวย. เมื่อถวายสิ่งนั้น ท่านมิได้ตั้งไว้ที่ประตูแล้วถวาย แต่ว่าภายในเรือน ในสถานที่เป็นที่ฉาบทาด้วยโคมัยสด โปรยข้าวตอกและดอกไม้ ปูลาดอาสนะ ผูกเพดาน ทำสักการะด้วยของหอมและธูปเป็นต้น ให้ภิกษุสงฆ์นั่งแล้ว จึงถวายข้าวต้ม. และเมื่อถวายข้าวต้ม ก็ได้ถวายพร้อมกับกับข้าว. ในเวลาสิ้นสุดการฉันข้าวต้ม ได้ล้างพระบาท ชโลมด้วยน้ำมัน ถวายของขบเคี้ยวมากมายหลายชนิด ในที่สุดได้ถวายโภชนะอันประณีต มีแกงหลายอย่าง มีกับข้าวหลายอย่าง. เมื่อถวายน้ำปานะ ได้ถวายน้ำปานะ ๘ ชนิด มีน้ำมะม่วงเป็นต้น แม้น้ำปานะนั้น ก็ถวายหลังจากถวายข้าวต้มและข้าวสวยแล้ว. เมื่อถวายผ้า มิได้ถวายแต่เพียงผ้าเปล่าๆ แต่ครั้นถวายผ้าพอเป็นผ้าชั้นเดียว สองชั้นเป็นต้นแล้ว ก็ได้ถวายแม้เข็ม ได้ถวายแม้ด้าย ท่านฟั่นด้าย ในสถานที่ทำเข็มกรรม ได้ถวายอาสนะ ข้าวต้มและข้าวสวย น้ำมันทาเท้า น้ำมันทาหลัง ของสำหรับย้อม ใบไม้เหลืองสำหรับย้อม รางย้อมผ้าแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยที่สุด แม้กัปปิยการกผู้ย้อมจีวร ก็ได้ถวาย. ယာနန္တိ ဥပါဟနံ. တံ ဒဒန္တောပိ ဥပါဟနတ္ထဝိကံ ဥပါဟနဒဏ္ဍကံ မက္ခနတေလံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာနိ စ အန္နာဒီနိ တဿေဝ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. မာလံ ဒေန္တောပိ န သုဒ္ဓမာလမေဝ အဒါသိ, အထ ခေါ နံ ဂန္ဓေဟိ မိဿေတွာ ဟေဋ္ဌိမာနိ စတ္တာရိ တဿေဝ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. ဗောဓိစေတိယအာသနပေါတ္ထကာဒိပူဇနတ္ထာယ စေဝ စေတိယဃရဓူပနတ္ထာယ စ ဂန္ဓံ ဒေန္တောပိ န သုဒ္ဓဂန္ဓမေဝ အဒါသိ, ဂန္ဓပိသနကနိသဒါယ စေဝ ပက္ခိပနကဘာဇနေန စ သဒ္ဓိံ ဟေဋ္ဌိမာနိ ပဉ္စ တဿ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. စေတိယပူဇာဒီနံ အတ္ထာယ ဟရိတာလမနောသိလာစီနပိဋ္ဌာဒိဝိလေပနံ ဒေန္တောပိ န သုဒ္ဓဝိလေပနမေဝ အဒါသိ, ဝိလေပနဘာဇနေန သဒ္ဓိံ ဟေဋ္ဌိမာနိ ဆ တဿ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. သေယျာတိ မဉ္စပီဌံ. တံ ဒေန္တောပိ န သုဒ္ဓကမေဝ အဒါသိ, ကောဇဝကမ္ဗလပစ္စတ္ထရဏမဉ္စပ္ပဋိပါဒကေဟိ သဒ္ဓိံ အန္တမသော မင်္ဂုလသောဓနဒဏ္ဍကံ ဟေဋ္ဌိမာနိ စ သတ္တ တဿ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. အာဝသထံ [Pg.107] ဒေန္တောပိ န ဂေဟမတ္တမေဝ အဒါသိ, အထ ခေါ နံ မာလာကမ္မလတာကမ္မပဋိမဏ္ဍိတံ သုပညတ္တံ မဉ္စပီဌံ ကာရေတွာ ဟေဋ္ဌိမာနိ အဋ္ဌ တဿ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. ပဒီပေယျန္တိ ပဒီပတေလံ. တံ ဒေန္တော စေတိယင်္ဂဏေ ဗောဓိယင်္ဂဏေ ဓမ္မဿဝနဂ္ဂေ ဝသနဂေဟေ ပေါတ္ထကဝါစနဋ္ဌာနေ ဣမိနာ ဒီပံ ဇာလာပေထာတိ န သုဒ္ဓတေလမေဝ အဒါသိ, ဝဋ္ဋိ ကပလ္လကတေလဘာဇနာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ဟေဋ္ဌိမာနိ နဝ တဿ ပရိဝါရံ ကတွာ အဒါသိ. သုဝိဘတ္တန္တရာနီတိ သုဝိဘတ္တအန္တရာနိ. บทว่า ยานัง ได้แก่ รองเท้า. แม้เมื่อถวายรองเท้านั้น ก็ได้ถวายถุงรองเท้า ไม้เท้าสำหรับรองเท้า น้ำมันสำหรับทา และอาหารเป็นต้นที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของรองเท้านั้น. แม้เมื่อถวายดอกไม้ ก็มิได้ถวายแต่เพียงดอกไม้เปล่าๆ แต่ผสมดอกไม้นั้นกับของหอมแล้ว ได้ถวายทานวัตถุ ๔ อย่างในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของดอกไม้นั้น. แม้เมื่อถวายของหอมเพื่อบูชาต้นโพธิ์ เจดีย์ อาสนะ และคัมภีร์เป็นต้นด้วย และเพื่ออบเรือนเจดีย์ด้วย ก็มิได้ถวายแต่เพียงของหอมเปล่าๆ แต่ได้ถวายพร้อมกับหินบดของหอมและตลับสำหรับใส่ และได้ถวายทานวัตถุ ๕ อย่างในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของของหอมนั้น. แม้เมื่อถวายเครื่องลูบไล้มีหรดาล มโนศิลา และแป้งจีนเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่การบูชาเจดีย์เป็นต้น ก็มิได้ถวายแต่เพียงเครื่องลูบไล้เปล่าๆ แต่ได้ถวายพร้อมกับภาชนะใส่เครื่องลูบไล้ และได้ถวายทานวัตถุ ๖ อย่างในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของเครื่องลูบไล้นั้น. บทว่า เสยยา ได้แก่ เตียงและตั่ง. แม้เมื่อถวายสิ่งนั้น ก็มิได้ถวายแต่เพียงของเปล่าๆ แต่ได้ถวายพร้อมกับฟูก ผ้าห่ม ผ้าปูลาด และเท้าเตียง โดยที่สุดแม้ไม้สำหรับปัดตัวเรือด และได้ถวายทานวัตถุ ๗ อย่างในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของเตียงและตั่งนั้น. แม้เมื่อถวายที่อยู่ ก็มิได้ถวายแต่เพียงตัวเรือน แต่ประดับที่อยู่นั้นด้วยลายดอกไม้และลายเถาวัลย์ ให้ทำเตียงและตั่งที่ปูลาดไว้อย่างดีแล้ว ได้ถวายทานวัตถุ ๘ อย่างในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของที่อยู่นั้น. บทว่า ปทีเปยยัง ได้แก่ น้ำมันสำหรับประทีป. เมื่อถวายน้ำมันนั้น (ด้วยตั้งใจว่า) "ขอท่านทั้งหลายจงจุดประทีปด้วยน้ำมันนี้ที่ลานเจดีย์ ลานโพธิ์ ศาลาฟังธรรม ที่พักอาศัย สถานที่อ่านคัมภีร์เถิด" ก็มิได้ถวายแต่เพียงน้ำมันเปล่าๆ แต่ได้ถวายพร้อมกับไส้ประทีป ถ้วยประทีป และภาชนะใส่น้ำมันเป็นต้น และได้ถวายทานวัตถุ ๙ อย่างในเบื้องต้น กระทำเป็นบริวารของน้ำมันนั้น. บทว่า สุวิภัตตันตรานิ ได้แก่ มีส่วนต่างๆ ที่แบ่งไว้ดีแล้ว. ရာဇာနောတိ အဘိသိတ္တာ. ဘောဂိယာတိ ဘောဇကာ ကုမာရာတိ ရာဇကုမာရာ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ သပရိဝါရံ ဒါနံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ သပရိဝါရံ ကတွာ ဒါနံ အဒါသီတိ ဣမိနာ ကာရဏေန သဒေဝကော လောကော ဇာနာတူတိ နိဗ္ဗတ္တံ စက္ကလက္ခဏံ. လက္ခဏံ နာမ တဒေဝ စက္ကလက္ခဏံ. အာနိသံသော မဟာပရိဝါရတာ. บทว่า ราชาโน ได้แก่ กษัตริย์ผู้ได้รับอภิเษกแล้ว. บทว่า โภคิยา ได้แก่ ผู้ครองโภคคาม. บทว่า กุมารา ได้แก่ ราชกุมาร. ในที่นี้ ชื่อว่า กรรม ได้แก่ ทานพร้อมด้วยบริวาร. ชื่อว่า กรรมสริขกะ (เครื่องหมายแห่งกรรม) คือ จักรลักษณะที่เกิดขึ้น (ประหนึ่งจะประกาศว่า) "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้เถิดว่า ท่านได้ถวายทานพร้อมด้วยบริวาร ด้วยเหตุนี้". ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ จักรลักษณะนั้นเอง. อานิสงส์ คือ ความเป็นผู้มีบริวารมาก. ၂၀၅. တတ္ထေတံ ဝုစ္စတီတိ ဣမာ တဒတ္ထပရိဒီပနာ ဂါထာ ဝုစ္စန္တိ. ဒုဝိဓာ ဟိ ဂါထာ ဟောန္တိ – တဒတ္ထပရိဒီပနာ စ ဝိသေသတ္ထပရိဒီပနာ စ. တတ္ထ ပါဠိအာဂတမေဝ အတ္ထံ ပရိဒီပနာ တဒတ္ထပရိဒီပနာ နာမ. ပါဠိယံ အနာဂတံ ပရိဒီပနာ ဝိသေသတ္ထပရိဒီပနာ နာမ. ဣမာ ပန တဒတ္ထပရိဒီပနာ. တတ္ထ ပုရေတိ ပုဗ္ဗေ. ပုရတ္ထာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပုရိမာသု ဇာတီသူတိ ဣမိဿာ ဇာတိယာ ပုဗ္ဗေကတကမ္မပဋိက္ခေပဒီပနံ. ဥဗ္ဗေဂဥတ္တာသဘယာပနူဒနောတိ ဥဗ္ဗေဂဘယဿ စ ဥတ္တာသဘယဿ စ အပနူဒနော. ဥဿုကောတိ အဓိမုတ္တော. ๒๐๕. ในบทว่า ตัตเถตัง วุจจติ นั้น หมายความว่า คาถาทั้งหลายเหล่านี้ที่แสดงเนื้อความนั้น ย่อมถูกกล่าว. จริงอยู่ คาถามี ๒ อย่าง คือ ตทัตถปริทีปนา (คาถาแสดงเนื้อความตามบาลี) และ วิเสสัตถปริทีปนา (คาถาแสดงเนื้อความพิเศษ). ใน ๒ อย่างนั้น คาถาที่แสดงเนื้อความที่มาในบาลีเท่านั้น ชื่อว่า ตทัตถปริทีปนา. คาถาที่แสดงเนื้อความที่ไม่ได้มาในบาลี ชื่อว่า วิเสสัตถปริทีปนา. ส่วนคาถาเหล่านี้เป็นตทัตถปริทีปนา. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปุเร คือ ในกาลก่อน. บทว่า ปุรัตถา เป็นไวพจน์ของบทว่า ปุเร นั้นเอง. บทว่า ปุริมาสุ ชาตีสุ เป็นบทที่แสดงการปฏิเสธกรรมที่ทำไว้ก่อนชาตินี้. บทว่า อุพเพคุตตาสภยาปนูทโน คือ ผู้บรรเทาอุพเพคภัย (ภัยคือความหวาดเสียว) และอุตตาสภัย (ภัยคือความหวาดสะดุ้ง). บทว่า อุสสุโก คือ ผู้น้อมใจเชื่อ. သတပုညလက္ခဏန္တိ သတေန သတေန ပုညကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တံ ဧကေကံ လက္ခဏံ. ဧဝံ သန္တေ ယော ကောစိ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝေယျာတိ န ရောစယိံသု, အနန္တေသု ပန စက္ကဝါဠေသု သဗ္ဗေ သတ္တာ ဧကေကံ ကမ္မံ သတက္ခတ္တုံ ကရေယျုံ, ဧတ္တကေဟိ ဇနေဟိ ကတံ ကမ္မံ ဗောဓိသတ္တော ဧကောဝ ဧကေကံ သတဂုဏံ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တော. တသ္မာ ‘‘သတပုညလက္ခဏော’’တိ ဣမမတ္ထံ ရောစယိံသု. မနုဿာသုရသက္ကရက္ခသာတိ မနုဿာ စ အသုရာ စ သက္ကာ စ ရက္ခသာ စ. บทว่า สตปุญฺญลกฺขณํ คือ ลักษณะแต่ละอย่างเกิดจากบุญกรรมร้อยหนึ่งๆ. (แต่อรรถกถาจารย์ทั้งหลาย) ไม่ชอบใจความหมายนี้ (โดยให้เหตุผลว่า) เมื่อเป็นเช่นนั้น ใครๆ ก็พึงเป็นพระพุทธเจ้าได้. แต่ในจักรวาลอันไม่มีที่สุด สัตว์ทั้งปวงพึงกระทำกรรมแต่ละอย่างร้อยครั้ง, กรรมที่ชนทั้งหลายประมาณเท่านั้นกระทำแล้ว พระโพธิสัตว์พระองค์เดียวเท่านั้นทรงกระทำกรรมแต่ละอย่างให้มีผลเป็นร้อยเท่าแล้วจึงบังเกิดลักษณะขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงชอบใจเนื้อความนี้ว่า "ผู้มีลักษณะเกิดจากบุญมากมาย" (โดยถือว่า สตะ ศัพท์ ในที่นี้หมายถึงจำนวนมาก). บทว่า มนุสฺสาสุรสกฺกรกฺขสา คือ มนุษย์ด้วย อสูรด้วย ท้าวสักกะด้วย และรากษสด้วย. အာယတပဏှိတာဒိတိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ พรรณนา ๓ ลักษณะ มีลักษณะส้นพระบาทยาวเป็นต้น ၂၀၆. အန္တရာတိ ပဋိသန္ဓိတော သရသစုတိယာ အန္တရေ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ပါဏာတိပါတာ ဝိရတိ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ပါဏာတိပါတံ ကရောန္တော ပဒသဒ္ဒသဝနဘယာ [Pg.108] အဂ္ဂဂ္ဂပါဒေဟိ အက္ကမန္တာ ဂန္တွာ ပရံ ပါတေန္တိ. အထ တေ ဣမိနာ ကာရဏေန တေသံ တံ ကမ္မံ ဇနော ဇာနာတူတိ အန္တောဝင်္ကပါဒါ ဝါ ဗဟိဝင်္ကပါဒါ ဝါ ဥက္ကုဋိကပါဒါ ဝါ အဂ္ဂကောဏ္ဍာ ဝါ ပဏှိကောဏ္ဍာ ဝါ ဘဝန္တိ. အဂ္ဂပါဒေဟိ ဂန္တွာ ပရဿ အမာရိတဘာဝံ ပန တထာဂတဿ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ အာယတပဏှိ မဟာပုရိသလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. တထာ ပရံ ဃာတေန္တာ ဥန္နတကာယေန ဂစ္ဆန္တာ အညေ ပဿိဿန္တီတိ ဩနတာ ဂန္တွာ ပရံ ဃာတေန္တိ. အထ တေ ဧဝမိမေ ဂန္တွာ ပရံ ဃာတယိံသူတိ နေသံ တံ ကမ္မံ ဣမိနာ ကာရဏေန ပရော ဇာနာတူတိ ခုဇ္ဇာ ဝါ ဝါမနာ ဝါ ပီဌသပ္ပိ ဝါ ဘဝန္တိ. တထာဂတဿ ပန ဧဝံ ဂန္တွာ ပရေသံ အဃာတိတဘာဝံ ဣမိနာ ကာရဏေန သဒေဝကော လောကော ဇာနာတူတိ ဗြဟ္မုဇုဂတ္တမဟာပုရိသလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. တထာ ပရံ ဃာတေန္တာ အာဝုဓံ ဝါ မုဂ္ဂရံ ဝါ ဂဏှိတွာ မုဋ္ဌိကတဟတ္ထာ ပရံ ဃာတေန္တိ. တေ ဧဝံ တေသံ ပရဿ ဃာတိတဘာဝံ ဣမိနာ ကာရဏေန ဇနော ဇာနာတူတိ ရဿင်္ဂုလီ ဝါ ရဿဟတ္ထာ ဝါ ဝင်္ကင်္ဂုလီ ဝါ ဖဏဟတ္ထကာ ဝါ ဘဝန္တိ. တထာဂတဿ ပန ဧဝံ ပရေသံ အဃာတိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဒီဃင်္ဂုလိမဟာပုရိသလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. ဣဒမေတ္ထ ကမ္မသရိက္ခကံ. ဣဒမေဝ ပန လက္ခဏတ္တယံ လက္ခဏံ နာမ. ဒီဃာယုကဘာဝေါ လက္ခဏာနိသံသော. ๒๐๖. บทว่า อนฺตราติ ความว่า ในระหว่างแห่งปฏิสนธิและจุติของตน. ในที่นี้ กรรม ได้แก่ การงดเว้นจากปาณาติบาต. กรรมสริกขกะ (กรรมที่คู่กัน) ได้แก่ บุคคลผู้ทำปาณาติบาต เพราะกลัวจะได้ยินเสียงฝีเท้า จึงเดินย่องด้วยปลายเท้าแล้วเข้าไปฆ่าผู้อื่น. ด้วยเหตุนั้น เพื่อให้ชนรู้กรรมของพวกเขาเหล่านั้น พวกเขาจึงเกิดมามีเท้าโค้งเข้าในบ้าง เท้าโค้งออกนอกบ้าง เท้าที่เดินหย่องๆ บ้าง มีปลายนิ้วเท้าสั้นบ้าง มีส้นเท้าสั้นบ้าง. ส่วนพระตถาคต เพื่อให้โลกพร้อมทั้งเทวดารู้ด้วยเหตุนี้ว่า พระองค์มิได้ทรงเดินย่องด้วยปลายเท้าเข้าไปฆ่าผู้อื่น มหาปุริสลักษณะคือมีส้นพระบาทยาวจึงบังเกิด. อนึ่ง บุคคลผู้ฆ่าผู้อื่น คิดว่า "ถ้าเราเดินตัวตรงไป คนอื่นจะเห็น" จึงเดินก้มตัวเข้าไปฆ่าผู้อื่น. ด้วยเหตุนั้น เพื่อให้ผู้อื่นรู้กรรมของพวกเขาเหล่านั้นว่า "คนพวกนี้เดินเข้าไปฆ่าผู้อื่น" พวกเขาจึงเกิดมาเป็นคนค่อมบ้าง คนแคระบ้าง คนเปลี้ยบ้าง. ส่วนพระตถาคต เพื่อให้โลกพร้อมทั้งเทวดารู้ด้วยเหตุนี้ว่า พระองค์มิได้ทรงเดินไปอย่างนั้นเพื่อฆ่าผู้อื่น มหาปุริสลักษณะคือมีพระวรกายตรงดังพรหมจึงบังเกิด. อนึ่ง บุคคลผู้ฆ่าผู้อื่น ถืออาวุธหรือค้อน กำมือแน่นแล้วฆ่าผู้อื่น. เพื่อให้ชนรู้ด้วยเหตุนี้ว่า พวกเขาได้ฆ่าผู้อื่น พวกเขาจึงเกิดมามีนิ้วสั้นบ้าง มือสั้นบ้าง นิ้วคดบ้าง มือเป็นพังผืดบ้าง. ส่วนพระตถาคต เพื่อให้โลกพร้อมทั้งเทวดารู้ด้วยเหตุนี้ว่า พระองค์มิได้ทรงทำอย่างนั้นเพื่อฆ่าผู้อื่น มหาปุริสลักษณะคือมีพระองคุลียาวจึงบังเกิด. นี้คือ กรรมสริกขกะ ในที่นี้. ลักษณะทั้งสามประการนี้แหละ ชื่อว่า ลักษณะ. ความมีพระชนมายุยืนยาว เป็นอานิสงส์แห่งลักษณะ. ၂၀၇. မရဏဝဓဘယတ္တနောတိ ဧတ္ထ မရဏသင်္ခါတော ဝဓော မရဏဝဓော, မရဏဝဓတော ဘယံ မရဏဝဓဘယံ, တံ အတ္တနော ဇာနိတွာ. ပဋိဝိရတော ပရံမာရဏာယာတိ ယထာ မယှံ မရဏတော ဘယံ မမ ဇီဝိတံ ပိယံ, ဧဝံ ပရေသမ္ပီတိ ဉတွာ ပရံ မာရဏတော ပဋိဝိရတော အဟောသိ. သုစရိတေနာတိ သုစိဏ္ဏေန. သဂ္ဂမဂမာတိ သဂ္ဂံ ဂတော. ๒๐๗. ในบทว่า มรณวธภยตฺตโนติ นี้ การฆ่าที่เรียกว่าความตาย ชื่อว่า มรณวธะ, ภัยจากมรณวธะนั้น ชื่อว่า มรณวธภัย, ทรงทราบภัยนั้นของตน. บทว่า ปฏิวิรโต ปรํ มรณายาติ ความว่า ทรงทราบว่า "ภัยจากความตายมีแก่เราฉันใด ชีวิตเป็นที่รักของเราฉันใด แม้ของผู้อื่นก็ฉันนั้น" จึงได้ทรงงดเว้นจากการฆ่าผู้อื่น. บทว่า สุจริเตนาติ ความว่า ด้วยกรรมดีที่สั่งสมไว้ดีแล้ว. บทว่า สคฺคมคมาติ ความว่า ไปสู่สวรรค์. စဝိယ ပုနရိဓာဂတောတိ စဝိတွာ ပုန ဣဓာဂတော. ဒီဃပါသဏှိကောတိ ဒီဃပဏှိကော. ဗြဟ္မာဝ သုဇူတိ ဗြဟ္မာ ဝိယ သုဋ္ဌု ဥဇု. บทว่า จวิย ปุนริธาโตติ ความว่า จุติแล้วมาสู่ที่นี้อีก. บทว่า ทีฆปาสณิโกติ ความว่า มีส้นพระบาทยาว. บทว่า พฺรหฺมาว สุชูติ ความว่า ตรงดีนักดังท้าวมหาพรหม. သုဘုဇောတိ သုန္ဒရဘုဇော. သုသူတိ မဟလ္လကကာလေပိ တရုဏရူပေါ. သုသဏ္ဌိတောတိ သုသဏ္ဌာနသမ္ပန္နော. မုဒုတလုနင်္ဂုလိယဿာတိ မုဒူ စ တလုနာ စ အင်္ဂုလိယော အဿ. တီဘီတိ တီဟိ. ပုရိသဝရဂ္ဂလက္ခဏေဟီတိ ပုရိသဝရဿ [Pg.109] အဂ္ဂလက္ခဏေဟိ. စိရယပနာယာတိ စိရံ ယာပနာယ, ဒီဃာယုကဘာဝါယ. บทว่า สุภุโชติ ความว่า มีพระพาหา (แขน) งาม. บทว่า สุสูติ ความว่า แม้ในวัยชราก็มีรูปพรรณดังคนหนุ่ม. บทว่า สุสณฺฐิโตติ ความว่า สมบูรณ์ด้วยสัณฐานอันดี. บทว่า มุทุตลุนงฺคุลิยสฺสาติ ความว่า พระองคุลี (นิ้ว) ของพระองค์นั้น ทั้งอ่อนทั้งนุ่ม. บทว่า ตีภีติ คือ ตีหิ (ด้วยสาม). บทว่า ปุริสวรคฺคลกฺขเณหีติ คือ ปุริสวรสฺส อคฺคลกฺขเณหิ (ด้วยลักษณะอันเลิศของบุรุษผู้ประเสริฐ). บทว่า จิรยปนายาติ ความว่า เพื่อความเป็นไปได้นาน, เพื่อความมีอายุยืน. စိရံ ယပေတီတိ စိရံ ယာပေတိ. စိရတရံ ပဗ္ဗဇတိ ယဒိ တတောတိ တတော စိရတရံ ယာပေတိ, ယဒိ ပဗ္ဗဇတီတိ အတ္ထော. ယာပယတိ စ ဝသိဒ္ဓိဘာဝနာယာတိ ဝသိပ္ပတ္တော ဟုတွာ ဣဒ္ဓိဘာဝနာယ ယာပေတိ. บทว่า จิรํ ยเปตีติ ความว่า ย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปได้นาน. บทว่า จิรตรํ ปพฺพชติ ยทิ ตโตติ ความว่า หากทรงผนวช ก็จะทรงยังอัตภาพให้เป็นไปได้นานยิ่งกว่านั้น. บทว่า ยาปยติ จ วสิทฺธิภาวนายาติ ความว่า ทรงถึงความเป็นผู้มีวสีแล้ว ย่อมทรงยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยการเจริญอิทธิบาท. သတ္တုဿဒတာလက္ခဏဝဏ္ဏနာ พรรณนาลักษณะมีพระมังสะเต็มในที่ ๗ แห่ง (สัตตุสสทตาลักษณะ) ၂၀၈. ရသိတာနန္တိ ရသသမ္ပန္နာနံ. ‘‘ခါဒနီယာန’’န္တိအာဒီသု ခါဒနီယာနိ နာမ ပိဋ္ဌခဇ္ဇကာဒီနိ. ဘောဇနီယာနီတိ ပဉ္စ ဘောဇနာနိ. သာယနီယာနီတိ သာယိတဗ္ဗာနိ သပ္ပိနဝနီတာဒီနိ. လေဟနီယာနီတိ နိလ္လေဟိတဗ္ဗာနိ ပိဋ္ဌပါယာသာဒီနိ. ပါနာနီတိ အဋ္ဌ ပါနကာနိ. ๒๐๘. บทว่า รสิตานนฺติ ความว่า แห่งของมีรส. ในบทว่า "ขาทนียานํ" เป็นต้น ของที่ชื่อว่า ขาทนียะ ได้แก่ ขนมที่ทำจากแป้ง เป็นต้น. บทว่า โภชนียานีติ ได้แก่ โภชนะ ๕ อย่าง. บทว่า สายนียานีติ ได้แก่ ของที่พึงลิ้มรส เช่น เนยใส เนยข้น เป็นต้น. บทว่า เลหนียานีติ ได้แก่ ของที่พึงเลีย เช่น ข้าวปายาสที่ทำจากแป้ง เป็นต้น. บทว่า ปานานีติ ได้แก่ น้ำปานะ ๘ อย่าง. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ဒိန္နံ ဣဒံ ပဏီတဘောဇနဒါနံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ လူခဘောဇနေ ကုစ္ဆိဂတေ လောဟိတံ သုဿတိ, မံသံ မိလာယတိ. တသ္မာ လူခဒါယကာ သတ္တာ ဣမိနာ ကာရဏေန နေသံ လူခဘောဇနဿ ဒိန္နဘာဝံ ဇနော ဇာနာတူတိ အပ္ပမံသာ အပ္ပလောဟိတာ မနုဿပေတာ ဝိယ ဒုလ္လဘန္နပါနာ ဘဝန္တိ. ပဏီတဘောဇနေ ပန ကုစ္ဆိဂတေ မံသလောဟိတံ ဝဍ္ဎတိ, ပရိပုဏ္ဏကာယာ ပါသာဒိကာ အဘိရူပဒဿနာ ဟောန္တိ. တသ္မာ တထာဂတဿ ဒီဃရတ္တံ ပဏီတဘောဇနဒါယကတ္တံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ သတ္တုဿဒမဟာပုရိသလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ သတ္တုဿဒလက္ခဏမေဝ. ပဏီတလာဘိတာ အာနိသံသော. ในที่นี้ กรรม ได้แก่ การถวายโภชนะอันประณีตนี้ที่ได้ถวายแล้วตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป. กรรมสริกขกะ ได้แก่ เมื่อโภชนะที่เศร้าหมองอยู่ในท้อง โลหิตย่อมแห้ง เนื้อย่อมเหี่ยว. เพราะเหตุนั้น สัตว์ทั้งหลายผู้ให้โภชนะที่เศร้าหมอง เพื่อให้ชนรู้ด้วยเหตุนี้ว่า พวกเขาได้ให้โภชนะที่เศร้าหมอง จึงเกิดมามีเนื้อน้อย มีโลหิตน้อย เป็นดุจมนุสสเปรต หาข้าวและน้ำได้โดยยาก. ส่วนเมื่อโภชนะอันประณีตอยู่ในท้อง เนื้อและโลหิตย่อมเจริญ มีร่างกายบริบูรณ์ น่าเลื่อมใส มีรูปงามน่าดู. เพราะเหตุนั้น เพื่อให้โลกพร้อมทั้งเทวดารู้ด้วยเหตุนี้ว่า พระตถาคตได้ทรงเป็นผู้ถวายโภชนะอันประณีตตลอดกาลนาน มหาปุริสลักษณะคือมีพระมังสะเต็มในที่ ๗ แห่งจึงบังเกิด. ลักษณะ ได้แก่ สัตตุสสทลักษณะนั่นเอง. ความเป็นผู้มีลาภอันประณีต เป็นอานิสงส์. ၂၀၉. ခဇ္ဇဘောဇ္ဇမထလေယျသာယိတန္တိ ခဇ္ဇကဉ္စ ဘောဇနဉ္စ လေဟနီယဉ္စ သာယနီယဉ္စ. ဥတ္တမဂ္ဂရသဒါယကောတိ ဥတ္တမော အဂ္ဂရသဒါယကော, ဥတ္တမာနံ ဝါ အဂ္ဂရသာနံ ဒါယကော. ๒๐๙. บทว่า ขชฺชโภชฺชมถเลยฺยสายิตนฺติ คือ ทั้งของควรเคี้ยว ทั้งโภชนะ ทั้งของควรเลีย และทั้งของควรลิ้ม. บทว่า อุตฺตมคฺครสทายโกติ ความว่า เป็นผู้ให้รสอันเลิศและยอดเยี่ยม หรือเป็นผู้ให้รสอันยอดเยี่ยมกว่าของเลิศทั้งหลาย. သတ္တ စုဿဒေတိ သတ္တ စ ဥဿဒေ. တဒတ္ထဇောတကန္တိ ခဇ္ဇဘောဇ္ဇာဒိဇောတကံ, တေသံ လာဘသံဝတ္တနိကန္တိ အတ္ထော. ပဗ္ဗဇမ္ပိ စာတိ ပဗ္ဗဇမာနောပိ စ. တဒါဓိဂစ္ဆတီတိ တံ အဓိဂစ္ဆတိ. လာဘိရုတ္တမန္တိ လာဘိ ဥတ္တမံ. บทว่า สตฺต จุสฺสเทติ คือ และความนูนเต็ม ๗ แห่ง. บทว่า ตทตฺถโชตกนฺติ ความว่า เป็นเครื่องแสดงถึงของควรเคี้ยวและโภชนะเป็นต้น, อธิบายว่า เป็นไปเพื่อการได้ซึ่งสิ่งเหล่านั้น. บทว่า ปพฺพชมฺปิ จาติ คือ แม้เมื่อทรงผนวช. บทว่า ตทธิคจฺฉตีติ ความว่า ย่อมได้สิ่งนั้น. บทว่า ลาภิรุตฺตมนฺติ ความว่า เป็นผู้ได้ของอันสูงสุด. ကရစရဏာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ พรรณนาลักษณะมีพระหัตถ์และพระบาทเป็นต้น ၂၁၀. ဒါနေနာတိအာဒီသု [Pg.110] ဧကစ္စော ဒါနေနေဝ သင်္ဂဏှိတဗ္ဗော ဟောတိ, တံ ဒါနေန သင်္ဂဟေသိ. ပဗ္ဗဇိတာနံ ပဗ္ဗဇိတပရိက္ခာရံ, ဂိဟီနံ ဂိဟိပရိက္ခာရံ အဒါသိ. ๒๑๐. ในบทว่า ทาเนนาติ เป็นต้น ความว่า บุคคลบางคนพึงสงเคราะห์ได้ด้วยทานเท่านั้น, พระองค์ก็ทรงสงเคราะห์บุคคลนั้นด้วยทาน. ได้ถวายบรรพชิตบริขารแก่บรรพชิตทั้งหลาย, ได้ประทานคิหิบริขารแก่คฤหัสถ์ทั้งหลาย. ပေယျဝဇ္ဇေနာတိ ဧကစ္စော ဟိ ‘‘အယံ ဒါတဗ္ဗံ နာမ ဒေတိ, ဧကေန ပန ဝစနေန သဗ္ဗံ မက္ခေတွာ နာသေတိ, ကိံ ဧတဿ ဒါန’’န္တိ ဝတ္တာ ဟောတိ. ဧကစ္စော ‘‘အယံ ကိဉ္စာပိ ဒါနံ န ဒေတိ, ကထေန္တော ပန တေလေန ဝိယ မက္ခေတိ. ဧသော ဒေတု ဝါ မာ ဝါ, ဝစနမေဝ တဿ သဟဿံ အဂ္ဃတီ’’တိ ဝတ္တာ ဟောတိ. ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော ဒါနံ န ပစ္စာသီသတိ, ပိယဝစနမေဝ ပစ္စာသီသတိ. တံ ပိယဝစနေန သင်္ဂဟေသိ. บทว่า เปยฺยวชฺเชนาติ ความว่า บุคคลบางคนเป็นผู้กล่าวว่า "ผู้นี้ให้ของที่ควรให้จริง แต่เขาทำลายคุณความดีทั้งหมดด้วยคำพูดคำเดียว ทานของเขาจะมีประโยชน์อะไร". บุคคลบางคนเป็นผู้กล่าวว่า "ผู้นี้แม้จะไม่ให้ทานอะไร แต่เมื่อพูดจา ก็เหมือนเอาน้ำมันมาทาบทา เขาจะให้หรือไม่ให้ก็ตาม คำพูดของเขานั่นแหละมีค่าพันหนึ่ง". บุคคลเช่นนี้ไม่หวังทาน หวังแต่ปิยวาจาเท่านั้น. พระองค์ก็ทรงสงเคราะห์บุคคลนั้นด้วยปิยวาจา. အတ္ထစရိယာယာတိ အတ္ထသံဝဍ္ဎနကထာယ. ဧကစ္စော ဟိ နေဝ ဒါနံ, န ပိယဝစနံ ပစ္စာသီသတိ. အတ္တနော ဟိတကထံ ဝဍ္ဎိတကထမေဝ ပစ္စာသီသတိ. ဧဝရူပံ ပုဂ္ဂလံ ‘‘ဣဒံ တေ ကာတဗ္ဗံ, ဣဒံ တေ န ကာတဗ္ဗံ. ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော သေဝိတဗ္ဗော, ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော န သေဝိတဗ္ဗော’’တိ ဧဝံ အတ္ထစရိယာယ သင်္ဂဟေသိ. บทว่า อตฺถจริยายาติ ความว่า ด้วยถ้อยคำอันเป็นไปเพื่อความเจริญแห่งประโยชน์. จริงอยู่ บุคคลบางคนย่อมไม่ปรารถนาทานเลย ไม่ปรารถนาปิยวาจาเลย ย่อมปรารถนาแต่ถ้อยคำที่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ตน ถ้อยคำที่เป็นไปเพื่อความเจริญเท่านั้น พระองค์ได้ทรงสงเคราะห์บุคคลเช่นนี้ด้วยอัตถจริยาอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ท่านควรทำ สิ่งนี้ท่านไม่ควรทำ บุคคลเช่นนี้ท่านควรคบ บุคคลเช่นนี้ท่านไม่ควรคบ" သမာနတ္တတာယာတိ သမာနသုခဒုက္ခဘာဝေန. ဧကစ္စော ဟိ ဒါနာဒီသု ဧကမ္ပိ န ပစ္စာသီသတိ, ဧကာသနေ နိသဇ္ဇံ, ဧကပလ္လင်္ကေ သယနံ, ဧကတော ဘောဇနန္တိ ဧဝံ သမာနသုခဒုက္ခတံ ပစ္စာသီသတိ. တတ္ထ ဇာတိယာ ဟီနော ဘောဂေန အဓိကော ဒုဿင်္ဂဟော ဟောတိ. န ဟိ သက္ကာ တေန သဒ္ဓိံ ဧကပရိဘောဂေါ ကာတုံ, တထာ အကရိယမာနေ စ သော ကုဇ္ဈတိ. ဘောဂေန ဟီနော ဇာတိယာ အဓိကောပိ ဒုဿင်္ဂဟော ဟောတိ. သော ဟိ ‘‘အဟံ ဇာတိမာ’’တိ ဘောဂသမ္ပန္နေန သဒ္ဓိံ ဧကပရိဘောဂံ န ဣစ္ဆတိ, တသ္မိံ အကရိယမာနေ ကုဇ္ဈတိ. ဥဘောဟိပိ ဟီနော ပန သုသင်္ဂဟော ဟောတိ. န ဟိ သော ဣတရေန သဒ္ဓိံ ဧကပရိဘောဂံ ဣစ္ဆတိ, န အကရိယမာနေ စ ကုဇ္ဈတိ. ဥဘောဟိ သဒိသောပိ သုသင်္ဂဟောယေဝ. ဘိက္ခူသု ဒုဿီလော ဒုဿင်္ဂဟော ဟောတိ. န ဟိ သက္ကာ တေန သဒ္ဓိံ ဧကပရိဘောဂေါ ကာတုံ, တထာ အကရိယမာနေ စ ကုဇ္ဈတိ. သီလဝါ သုသင်္ဂဟော ဟောတိ. သီလဝါ ဟိ အဒီယမာနေပိ အကရိယမာနေပိ န ကုဇ္ဈတိ. အညံ အတ္တနာ [Pg.111] သဒ္ဓိံ ပရိဘောဂံ အကရောန္တမ္ပိ န ပါပကေန စိတ္တေန ပဿတိ. ပရိဘောဂေါပိ တေန သဒ္ဓိံ သုကရော ဟောတိ. တသ္မာ ဧဝရူပံ ပုဂ္ဂလံ ဧဝံ သမာနတ္တတာယ သင်္ဂဟေသိ. บทว่า สมานตฺตตายาติ ความว่า ด้วยความเป็นผู้มีสุขและทุกข์เสมอกัน. จริงอยู่ บุคคลบางคนย่อมไม่ปรารถนาแม้สักอย่างหนึ่งในทานเป็นต้น แต่ปรารถนาความเป็นผู้มีสุขและทุกข์เสมอกันอย่างนี้ คือ การนั่งในอาสนะเดียวกัน การนอนบนบัลลังก์เดียวกัน การบริโภคร่วมกัน. ในการสงเคราะห์นั้น บุคคลผู้ต่ำโดยชาติ แต่สูงโดยโภคะ เป็นผู้สงเคราะห์ได้ยาก เพราะไม่สามารถจะมีการบริโภคร่วมกันกับบุคคลนั้นได้ และเมื่อไม่ทำเช่นนั้น เขาก็โกรธ. แม้บุคคลผู้ต่ำโดยโภคะ แต่สูงโดยชาติ ก็เป็นผู้สงเคราะห์ได้ยาก เพราะเขาถือว่า "เราเป็นผู้มีชาติ" จึงไม่ปรารถนาการบริโภคร่วมกันกับผู้สมบูรณ์ด้วยโภคะ เมื่อการบริโภคร่วมกันนั้นมิได้ถูกกระทำ เขาก็โกรธ. ส่วนบุคคลผู้ต่ำโดยทั้งสองอย่าง เป็นผู้สงเคราะห์ได้ง่าย เพราะเขาไม่ปรารถนาการบริโภคร่วมกันกับผู้อื่น และเมื่อไม่ทำ เขาก็ไม่โกรธ. แม้บุคคลผู้เสมอกันโดยทั้งสองอย่าง ก็เป็นผู้สงเคราะห์ได้ง่ายทีเดียว. ในบรรดาภิกษุ ภิกษุผู้ทุศีลเป็นผู้สงเคราะห์ได้ยาก เพราะไม่สามารถจะมีการบริโภคร่วมกันกับภิกษุนั้นได้ และเมื่อไม่ทำเช่นนั้น เธอก็โกรธ. ภิกษุผู้มีศีลเป็นผู้สงเคราะห์ได้ง่าย เพราะภิกษุผู้มีศีล แม้เมื่อไม่ได้รับ หรือเมื่อไม่ได้รับการกระทำ (การบริโภคร่วม) ก็ไม่โกรธ แม้เห็นผู้อื่นไม่บริโภคร่วมกับตน ก็ไม่มองด้วยจิตอันเป็นบาป แม้การบริโภคร่วมกับภิกษุนั้นก็ทำได้ง่าย. เพราะฉะนั้น พระองค์ได้ทรงสงเคราะห์บุคคลเช่นนี้ด้วยสมานัตตตาอย่างนี้ သုသင်္ဂဟိတာဿ ဟောန္တီတိ သုသင်္ဂဟိတာ အဿ ဟောန္တိ. ဒေတု ဝါ မာ ဝါ ဒေတု, ကရောတု ဝါ မာ ဝါ ကရောတု, သုသင်္ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ, န ဘိဇ္ဇန္တိ. ‘‘ယဒါဿ ဒါတဗ္ဗံ ဟောတိ, တဒါ ဒေတိ. ဣဒါနိ မညေ နတ္ထိ, တေန န ဒေတိ. ကိံ မယံ ဒဒမာနမေဝ ဥပဋ္ဌဟာမ? အဒေန္တံ အကရောန္တံ န ဥပဋ္ဌဟာမာ’’တိ ဧဝံ စိန္တေန္တိ. บทว่า สุสงฺคหิตาสฺส โหนฺตีติ ความว่า เป็นผู้ที่พระองค์ทรงสงเคราะห์ไว้ดีแล้ว. จะทรงให้หรือไม่ให้ก็ตาม จะทรงทำหรือไม่ทำก็ตาม ก็เป็นผู้ที่พระองค์ทรงสงเคราะห์ไว้ดีแล้วนั่นเทียว ย่อมไม่แตกแยกกัน. พวกเขาย่อมคิดอย่างนี้ว่า "เมื่อใดที่พระองค์มีสิ่งที่ควรให้ เมื่อนั้นพระองค์ก็ทรงให้ บัดนี้ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงไม่ทรงให้ พวกเราจะบำรุงแต่ผู้ที่ให้อย่างเดียวหรือ จะไม่บำรุงผู้ที่ไม่ให้ ผู้ที่ไม่ทำหรือ" ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ ကတံ ဒါနာဒိသင်္ဂဟကမ္မံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယော ဧဝံ အသင်္ဂါဟကော ဟောတိ, သော ဣမိနာ ကာရဏေနဿ အသင်္ဂါဟကဘာဝံ ဇနော ဇာနာတူတိ ထဒ္ဓဟတ္ထပါဒေါ စေဝ ဟောတိ, ဝိသမဋ္ဌိတာဝယဝလက္ခဏော စ. တထာဂတဿ ပန ဒီဃရတ္တံ သင်္ဂါဟကဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဣမာနိ ဒွေ လက္ခဏာနိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. သုသင်္ဂဟိတပရိဇနတာ အာနိသံသော. ในเรื่องนี้ ชื่อว่ากรรม ได้แก่ สังคหกรรมมีทานเป็นต้นที่ทำแล้วตลอดกาลนาน. ชื่อว่ากรรมที่สมควรกัน คือ ผู้ใดเป็นผู้ไม่สงเคราะห์อย่างนี้ เพื่อให้ชนรู้ความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ของผู้นั้นด้วยเหตุนี้ ผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีมือและเท้าแข็งกระด้างด้วย และมีลักษณะอวัยวะตั้งอยู่ไม่สม่ำเสมอด้วย. ส่วนของพระตถาคต เพื่อให้โลกรวมทั้งเทวโลกได้รู้ความเป็นผู้ทรงสงเคราะห์ตลอดกาลนานด้วยเหตุนี้ ลักษณะทั้งสองเหล่านี้จึงบังเกิดขึ้น. ชื่อว่าลักษณะ ได้แก่ ลักษณะทั้งสองนี้เอง. ความเป็นผู้มีบริชนอันสงเคราะห์ไว้ดีแล้ว เป็นอานิสงส์ ၂၁၁. ကရိယာတိ ကရိတွာ. စရိယာတိ စရိတွာ. အနဝမတေနာတိ အနဝညာတေန. ‘‘အနပမောဒေနာ’’တိပိ ပါဌော, န အပ္ပမောဒေန, န ဒီနေန န ဂဗ္ဘိတေနာတိ အတ္ထော. ๒๑๑. บทว่า กริยาติ คือ กระทำแล้ว. บทว่า จริยาติ คือ ประพฤติแล้ว. บทว่า อนวมเตนาติ คือ อันไม่ดูหมิ่น. แม้บทว่า "อนปโมเทนา" ก็มี ความว่า ไม่ใช่ด้วยความไม่ปราโมทย์ ไม่ใช่ด้วยความต่ำต้อย ไม่ใช่ด้วยความเย่อหยิ่ง စဝိယာတိ စဝိတွာ. အတိရုစိရ သုဝဂ္ဂု ဒဿနေယျန္တိ အတိရုစိရဉ္စ သုပါသာဒိကံ သုဝဂ္ဂု စ သုဋ္ဌု ဆေကံ ဒဿနေယျဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗယုတ္တံ. သုသု ကုမာရောတိ သုဋ္ဌု သုကုမာရော. บทว่า จวิยาติ คือ จุติแล้ว. บทว่า อติรุจิร สุวคฺคุ ทสฺสเนยฺยนฺติ ความว่า งดงามยิ่งด้วย น่าเลื่อมใสยิ่งด้วย ไพเราะยิ่งด้วย ดีงามยิ่งด้วย น่าดูน่าชมด้วย ประกอบด้วยความน่าดู. บทว่า สุสุ กุมาโรติ ความว่า เป็นกุมารที่ละเอียดอ่อนยิ่งนัก ပရိဇနဿဝေါတိ ပရိဇနော အဿဝေါ ဝစနကရော. ဝိဓေယျောတိ ကတ္တဗ္ဗာကတ္တဗ္ဗေသု ယထာရုစိ ဝိဓာတဗ္ဗော. မဟိမန္တိ မဟိံ ဣမံ. ပိယဝဒူ ဟိတသုခတံ ဇိဂီသမာနောတိ ပိယဝဒေါ ဟုတွာ ဟိတဉ္စ သုခဉ္စ ပရိယေသမာနော. ဝစနပဋိကရဿာ ဘိပ္ပသန္နာတိ ဝစနပဋိကရာ အဿ အဘိပ္ပသန္နာ. ဓမ္မာနုဓမ္မန္တိ ဓမ္မဉ္စ အနုဓမ္မဉ္စ. บทว่า ปริชนสฺสโวติ ความว่า บริชนเป็นผู้เชื่อฟัง ทำตามคำ. บทว่า วิเธยฺโยติ ความว่า เป็นผู้ที่พึงจัดแจงได้ตามความพอใจในกิจที่ควรทำและไม่ควรทำ. บทว่า มหิมาติ ความว่า ซึ่งแผ่นดินนี้. บทว่า ปิยวทู หิตสุขตํ ชิคีสมาโนติ ความว่า เป็นผู้กล่าววาจาอันเป็นที่รักแล้ว แสวงหาอยู่ซึ่งประโยชน์และความสุข. บทว่า วจนปฏิกรสฺสาภิปฺปสนฺนาติ ความว่า ผู้ทำตามพระดำรัสของพระองค์นั้น เลื่อมใสยิ่งแล้ว. บทว่า ธมฺมานุธมฺมนฺติ ความว่า ซึ่งธรรมและอนุธรรม ဥဿင်္ခပါဒါဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยลักษณะมีพระบาทมีข้อพระบาทสูงเป็นต้น ၂၁၂. အတ္ထူပသံဟိတန္တိ [Pg.112] ဣဓလောကပရလောကတ္ထနိဿိတံ. ဓမ္မူပသံဟိတန္တိ ဒသကုသလကမ္မပထနိဿိတံ. ဗဟုဇနံ နိဒံသေသီတိ ဗဟုဇနဿ နိဒံသနကထံ ကထေသိ. ပါဏီနန္တိ သတ္တာနံ. ‘‘အဂ္ဂေါ’’တိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ အညမညဝေဝစနာနိ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ ဘာသိတာ ဥဒ္ဓင်္ဂမနီယာ အတ္ထူပသံဟိတာ ဝါစာ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယော ဧဝရူပံ ဥဂ္ဂတဝါစံ န ဘာသတိ, သော ဣမိနာ ကာရဏေန ဥဂ္ဂတဝါစာယ အဘာသနံ ဇနော ဇာနာတူတိ အဓောသင်္ခပါဒေါ စ ဟောတိ အဓောနတလောမော စ. တထာဂတဿ ပန ဒီဃရတ္တံ ဧဝရူပါယ ဥဂ္ဂတဝါစာယ ဘာသိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဥဿင်္ခပါဒလက္ခဏဉ္စ ဥဒ္ဓဂ္ဂလောမလက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. ဥတ္တမဘာဝေါ အာနိသံသော. ๒๑๒. บทว่า อตฺถูปสํหิตนฺติ ความว่า อาศัยประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้า. บทว่า ธมฺมูปสํหิตนฺติ ความว่า อาศัยกุศลกรรมบถ ๑๐. บทว่า พหุชนํ นิทํเสสีติ ความว่า ได้กล่าวถ้อยคำที่เป็นเครื่องชี้แจงแก่ชนเป็นอันมาก. บทว่า ปาณีนนฺติ ความว่า แห่งสัตว์ทั้งหลาย. บททั้งหมดมี "อคฺโค" เป็นต้น เป็นไวพจน์ของกันและกัน. ในเรื่องนี้ ชื่อว่ากรรม ได้แก่ วาจาที่ประกอบด้วยประโยชน์ อันนำไปสู่เบื้องสูง ที่กล่าวแล้วตลอดกาลนาน. ชื่อว่ากรรมที่สมควรกัน คือ ผู้ใดไม่กล่าววาจาอันสูงส่งเช่นนี้ เพื่อให้ชนรู้การไม่กล่าววาจาอันสูงส่งด้วยเหตุนี้ ผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีข้อเท้าอยู่ต่ำกว่าหลังเท้าด้วย และมีขนปลายชี้ลงเบื้องต่ำด้วย. ส่วนของพระตถาคต เพื่อให้โลกรวมทั้งเทวโลกได้รู้ความเป็นผู้ตรัสวาจาอันสูงส่งเช่นนี้ตลอดกาลนานด้วยเหตุนี้ ลักษณะคือมีข้อพระบาทสูง และลักษณะคือมีปลายพระโลมาบ่ายขึ้นเบื้องบน จึงบังเกิดขึ้น. ชื่อว่าลักษณะ ได้แก่ ลักษณะทั้งสองนี้เอง. ความเป็นผู้สูงสุด เป็นอานิสงส์ ၂၁၃. ဧရယန္တိ ဘဏန္တော. ဗဟုဇနံ နိဒံသယီတိ ဗဟုဇနဿ ဟိတံ ဒဿေတိ. ဓမ္မယာဂန္တိ ဓမ္မဒါနယညံ. ๒๑๓. บทว่า เอรยนฺติ คือ กล่าวอยู่. บทว่า พหุชนํ นิทํสยีติ ความว่า ย่อมแสดงประโยชน์เกื้อกูลแก่หมู่ชนเป็นอันมาก. บทว่า ธมฺมยาคนฺติ ความว่า การบูชายัญคือธรรมทาน ဥဗ္ဘမုပ္ပတိတလောမဝါ သသောတိ သော ဧသ ဥဒ္ဓဂ္ဂတလောမဝါ ဟောတိ. ပါဒဂဏ္ဌိရဟူတိ ပါဒဂေါပ္ဖကာ အဟေသုံ. သာဓုသဏ္ဌိတာတိ သုဋ္ဌု သဏ္ဌိတာ. မံသလောဟိတာစိတာတိ မံသေန စ လောဟိတေန စ အာစိတာ. တစောတ္ထတာတိ တစေန ပရိယောနဒ္ဓါ နိဂုဠှာ. ဝဇတီတိ ဂစ္ဆတိ. အနောမနိက္ကမောတိ အနောမဝိဟာရီ သေဋ္ဌဝိဟာရီ. บทว่า อุพฺภมุปฺปติตโลมวา สโสติ ความว่า พระองค์นั้นเป็นผู้มีปลายพระโลมาบ่ายขึ้นเบื้องบน. บทว่า ปาทคณฺฐิรหูติ ความว่า ข้อพระบาททั้งหลายได้มีแล้ว. บทว่า สาธุสณฺฐิตาติ ความว่า ตั้งอยู่ดีแล้ว. บทว่า มํสโลหิตาจิตาติ ความว่า ฉาบทาไว้ด้วยเนื้อและเลือด. บทว่า ตโจตฺถตาติ ความว่า อันหนังหุ้มห่อไว้ ซ่อนเร้นอยู่. บทว่า วชตีติ คือ ย่อมไป. บทว่า อโนมนิกฺกโมติ ความว่า เป็นผู้มีวิหารธรรมอันไม่ทราม เป็นผู้มีวิหารธรรมอันประเสริฐ ဧဏိဇင်္ဃလက္ခဏဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยลักษณะมีพระชงฆ์ดังแข้งเนื้อทราย ၂၁၄. သိပ္ပံ ဝါတိအာဒီသု သိပ္ပံ နာမ ဒွေ သိပ္ပာနိ – ဟီနဉ္စ သိပ္ပံ, ဥက္ကဋ္ဌဉ္စ သိပ္ပံ. ဟီနံ နာမ သိပ္ပံ နဠကာရသိပ္ပံ, ကုမ္ဘကာရသိပ္ပံ ပေသကာရသိပ္ပံ နဟာပိတသိပ္ပံ. ဥက္ကဋ္ဌံ နာမ သိပ္ပံ လေခါ မုဒ္ဒါ ဂဏနာ. ဝိဇ္ဇာတိ အဟိဝိဇ္ဇာဒိအနေကဝိဓာ. စရဏန္တိ ပဉ္စသီလံ ဒသသီလံ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ. ကမ္မန္တိ ကမ္မဿကတာဇာနနပညာ. ကိလိဿေယျုန္တိ ကိလမေယျုံ. အန္တေဝါသိကဝတ္တံ နာမ ဒုက္ခံ, တံ နေသံ မာ စိရမဟောသီတိ စိန္တေသိ. ๒๑๔. ในคำเป็นต้นว่า Sippaṃ vā คำว่า ศิลปะ ได้แก่ ศิลปะ ๒ อย่าง คือ ศิลปะชั้นต่ำและศิลปะชั้นสูง. ชื่อว่าศิลปะชั้นต่ำ ได้แก่ ศิลปะของช่างสาน ศิลปะของช่างหม้อ ศิลปะของช่างทอหูก ศิลปะของช่างกัลบก. ชื่อว่าศิลปะชั้นสูง ได้แก่ เลขา (การเขียน) มุททา (การนับด้วยนิ้ว) และคณนา (การคำนวณ). คำว่า วิชชา ได้แก่ วิชามีหลายอย่างมีอาทิวิชางู. คำว่า จรณะ ได้แก่ เบญจศีล ทสศีล ปาติโมกขสังวรศีล. คำว่า กรรม ได้แก่ ปัญญาที่รู้ว่ากรรมเป็นของตน. คำว่า Kilisseyyuṃ (พึงลำบาก) ได้แก่ พึงเหน็ดเหนื่อย. ชื่อว่าวัตรของอันเตวาสิกเป็นทุกข์ (พระองค์) ทรงดำริว่า วัตรนั้นอย่าได้มีแก่เธอเหล่านั้นนานเลย. ရာဇာရဟာနီတိ ရညော အနုရူပါနိ ဟတ္ထိအဿာဒီနိ, တာနိယေဝ ရညော သေနာယ အင်္ဂဘူတတ္တာ ရာဇင်္ဂါနီတိ ဝုစ္စန္တိ. ရာဇူပဘောဂါနီတိ ရညော [Pg.113] ဥပဘောဂပရိဘောဂဘဏ္ဍာနိ, တာနိ စေဝ သတ္တရတနာနိ စ. ရာဇာနုစ္ဆဝိကာနီတိ ရညော အနုစ္ဆဝိကာနိ. တေသံယေဝ သဗ္ဗေသံ ဣဒံ ဂဟဏံ. သမဏာရဟာနီတိ သမဏာနံ အနုရူပါနိ စီဝရာဒီနိ. သမဏင်္ဂါနီတိ သမဏာနံ ကောဋ္ဌာသဘူတာ စတဿော ပရိသာ. သမဏူပဘောဂါနီတိ သမဏာနံ ဥပဘောဂပရိက္ခာရာ. သမဏာနုစ္ဆဝိကာနီတိ တေသံယေဝ အဓိဝစနံ. คำว่า Rājārahāni ได้แก่ สิ่งที่สมควรแก่พระราชา มีช้างและม้าเป็นต้น, สิ่งเหล่านั้นนั่นแหละ ถูกเรียกว่า ราชางคะ เพราะเป็นองค์ประกอบแห่งเสนาของพระราชา. คำว่า Rājūpabhogāni ได้แก่ สิ่งของเครื่องอุปโภคบริโภคของพระราชา คือสิ่งเหล่านั้นด้วย และรัตนะ ๗ ประการด้วย. คำว่า Rājānucchavikāni ได้แก่ สิ่งที่สมควรแก่พระราชา. บทนี้เป็นการรวบถือเอาศัพท์ทั้งหมดเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า Samaṇārahāni ได้แก่ สิ่งที่สมควรแก่สมณะทั้งหลาย มีจีวรเป็นต้น. คำว่า Samaṇaṅgāni ได้แก่ บริษัท ๔ ที่เป็นส่วนประกอบของสมณะทั้งหลาย. คำว่า Samaṇūpabhogāni ได้แก่ เครื่องอุปโภคบริขารของสมณะทั้งหลาย. คำว่า Samaṇānucchavikāni เป็นชื่อเรียกของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง. ဣဓ ပန ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ သက္ကစ္စံ သိပ္ပာဒိဝါစနံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယော ဧဝံ သက္ကစ္စံ သိပ္ပံ အဝါစေန္တော အန္တေဝါသိကေ ဥက္ကုဋိကာသနဇင်္ဃပေသနိကာဒီဟိ ကိလမေတိ, တဿ ဇင်္ဃမံသံ လိခိတွာ ပါတိတံ ဝိယ ဟောတိ. တထာဂတဿ ပန သက္ကစ္စံ ဝါစိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ အနုပုဗ္ဗဥဂ္ဂတဝဋ္ဋိတံ ဧဏိဇင်္ဃလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏံ. အနုစ္ဆဝိကလာဘိတာ အာနိသံသော. ในที่นี้ ชื่อว่ากรรม ได้แก่ การบอกศิลปะเป็นต้นโดยเคารพตลอดกาลนาน. ชื่อว่ากรรมที่ตรงกันข้าม คือ ผู้ใดไม่บอกศิลปะโดยเคารพอย่างนี้ ย่อมทำอันเตวาสิกให้ลำบากด้วยการนั่งยองๆ การใช้ไปในที่ต่างๆ จนขาเมื่อย เป็นต้น เนื้อน่องของผู้นั้นเป็นประดุจถูกขูดออก. ส่วนความเป็นผู้ที่ทรงบอก (ศิลปะ) โดยเคารพของพระตถาคตนั้น (ด้วยอธิษฐานว่า) ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ด้วยเหตุนี้ ลักษณะพระชงฆ์รีเรียวดุจแข้งเนื้อทรายซึ่งเรียวขึ้นไปโดยลำดับและกลมกลึงจึงบังเกิดขึ้น. ชื่อว่าลักษณะ คือลักษณะนี้เอง. อานิสงส์คือความเป็นผู้ได้สิ่งที่สมควร. ၂၁၅. ယဒူပဃာတာယာတိ ယံ သိပ္ပံ ကဿစိ ဥပဃာတာယ န ဟောတိ. ကိလိဿတီတိ ကိလမိဿတိ. သုခုမတ္တစောတ္ထတာတိ သုခုမတ္တစေန ပရိယောနဒ္ဓါ. ကိံ ပန အညေန ကမ္မေန အညံ လက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတီတိ? န နိဗ္ဗတ္တတိ. ယံ ပန နိဗ္ဗတ္တတိ, တံ အနုဗျဉ္ဇနံ ဟောတိ, တသ္မာ ဣဓ ဝုတ္တံ. ๒๑๕. คำว่า Yadūpaghātāya ได้แก่ ศิลปะใดไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนใครๆ. คำว่า Kilissati ได้แก่ จักลำบาก. คำว่า Sukhumattacotthatā ได้แก่ อันผิวอันละเอียดอ่อนหุ้มห่อไว้. (ถามว่า) ก็ลักษณะอื่นย่อมบังเกิดด้วยกรรมอื่นหรือ? (ตอบว่า) หามิได้. ก็ลักษณะใดที่บังเกิด ลักษณะนั้นเป็นอนุพยัญชนะ เพราะเหตุนั้น (ลักษณะอื่น) จึงถูกกล่าวไว้ในที่นี้. သုခုမစ္ဆဝိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ วรรณนาลักษณะพระฉวีละเอียดอ่อน ၂၁၆. သမဏံ ဝါတိ သမိတပါပဋ္ဌေန သမဏံ. ဗြာဟ္မဏံ ဝါတိ ဗာဟိတပါပဋ္ဌေန ဗြာဟ္မဏံ. ๒๑๖. ในคำว่า Samaṇaṃ vā ชื่อว่าสมณะ เพราะอรรถว่ามีบาปอันสงบแล้ว. ในคำว่า Brāhmaṇaṃ vā ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะอรรถว่ามีบาปอันลอยแล้ว. မဟာပညောတိအာဒီသု မဟာပညာဒီဟိ သမန္နာဂတော ဟောတီတိ အတ္ထော. တတြိဒံ မဟာပညာဒီနံ နာနတ္တံ. ในคำเป็นต้นว่า Mahāpañño อธิบายว่า เป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีมหาปัญญาเป็นต้น. ในบรรดาคุณเหล่านั้น นี้คือความแตกต่างแห่งคุณมีมหาปัญญาเป็นต้น. တတ္ထ ကတမာ မဟာပညာ? မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ, မဟန္တေ သမာဓိက္ခန္ဓေ ပညာက္ခန္ဓေ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓေ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ. မဟန္တာနိ ဌာနာဌာနာနိ မဟန္တာ ဝိဟာရသမာပတ္တိယော မဟန္တာနိ အရိယသစ္စာနိ မဟန္တေ သတိပဋ္ဌာနေ သမ္မပ္ပဓာနေ ဣဒ္ဓိပါဒေ မဟန္တာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဗလာနိ မဟန္တေ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ မဟန္တေ အရိယမဂ္ဂေ မဟန္တာနိ သာမညဖလာနိ မဟန္တာ အဘိညာယော မဟန္တံ ပရမတ္ထံ နိဗ္ဗာနံ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ မဟာပညာ. ในบรรดาคุณเหล่านั้น มหาปัญญาเป็นไฉน? ชื่อว่ามหาปัญญา เพราะย่อมกำหนดรู้ศีลขันธ์อันใหญ่หลวง, ชื่อว่ามหาปัญญา เพราะย่อมกำหนดรู้สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ อันใหญ่หลวง. ชื่อว่ามหาปัญญา เพราะย่อมกำหนดรู้ฐานาฐานะอันใหญ่หลวง วิหารสมาบัติอันใหญ่หลวง อริยสัจอันใหญ่หลวง สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาทอันใหญ่หลวง อินทรีย์ พละอันใหญ่หลวง โพชฌงค์อันใหญ่หลวง อริยมรรคอันใหญ่หลวง สามัญผลอันใหญ่หลวง อภิญญาอันใหญ่หลวง และปรมัตถ์คือนิพพานอันใหญ่หลวง. ကတမာ [Pg.114] ပုထုပညာ? ပုထုနာနာခန္ဓေသု ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ ပုထုပညာ. ပုထုနာနာဓာတူသု ပုထုနာနာအာယတနေသု ပုထုနာနာပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေသု ပုထုနာနာသုညတမနုပလဗ္ဘေသု ပုထုနာနာအတ္ထေသု ဓမ္မေသု နိရုတ္တီသု ပဋိဘာနေသု. ပုထုနာနာသီလက္ခန္ဓေသု ပုထုနာနာသမာဓိပညာဝိမုတ္တိဝိမုတ္တိဉာဒဿနက္ခန္ဓေသု ပုထုနာနာဌာနာဌာနေသု ပုထုနာနာဝိဟာရသမာပတ္တီသု ပုထုနာနာအရိယသစ္စေသု ပုထုနာနာသတိပဋ္ဌာနေသု သမ္မပ္ပဓာနေသု ဣဒ္ဓိပါဒေသု ဣန္ဒြိယေသု ဗလေသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု ပုထုနာနာအရိယမဂ္ဂေသု သာမညဖလေသု အဘိညာသု ပုထုဇ္ဇနသာဓာရဏေ ဓမ္မေ သမတိက္ကမ္မ ပရမတ္ထေ နိဗ္ဗာနေ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ ပုထုပညာ. ปุถุปัญญาเป็นไฉน? ชื่อว่าปุถุปัญญา เพราะญาณย่อมเป็นไปในขันธ์ต่างๆ อันไพบูลย์. (ญาณย่อมเป็นไป) ในธาตุต่างๆ อันไพบูลย์, ในอายตนะต่างๆ อันไพบูลย์, ในปฏิจจสมุปบาทต่างๆ อันไพบูลย์, ในสุญญตธรรมและอนุปาลัพภธรรมต่างๆ อันไพบูลย์, ในอัตถะ ธรรมะ นิรุตติ ปฏิภาณต่างๆ อันไพบูลย์. (ญาณย่อมเป็นไป) ในศีลขันธ์ต่างๆ อันไพบูลย์, ในสมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ต่างๆ อันไพบูลย์, ในฐานาฐานะต่างๆ อันไพบูลย์, ในวิหารสมาบัติต่างๆ อันไพบูลย์, ในอริยสัจต่างๆ อันไพบูลย์, ในสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ต่างๆ อันไพบูลย์, ในอริยมรรค สามัญผล อภิญญาต่างๆ อันไพบูลย์, (และ) ชื่อว่าปุถุปัญญา เพราะญาณก้าวล่วงธรรมอันทั่วไปแก่ปุถุชนแล้วย่อมเป็นไปในปรมัตถ์คือนิพพาน. ကတမာ ဟာသပညာ? ဣဓေကစ္စော ဟာသဗဟုလော ဝေဒဗဟုလော တုဋ္ဌိဗဟုလော ပါမောဇ္ဇဗဟုလော သီလံ ပရိပူရေတိ ဣန္ဒြိယသံဝရံ ပရိပူရေတိ ဘောဇနေ မတ္တညုတံ ဇာဂရိယာနုယောဂံ သီလက္ခန္ဓံ သမာဓိက္ခန္ဓံ ပညာက္ခန္ဓံ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓံ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓံ ပရိပူရေတီတိ ဟာသပညာ. ဟာသဗဟုလော…ပေ… ပါမောဇ္ဇဗဟုလော ဌာနာဌာနံ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဟာသပညာ. ဟာသဗဟုလော ဝိဟာရသမာပတ္တိယော ပရိပူရေတီတိ ဟာသပညာ. ဟာသဗဟုလော အရိယသစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဟာသပညာ. သတိပဋ္ဌာနေ သမ္မပ္ပဓာနေ ဣဒ္ဓိပါဒေ ဣန္ဒြိယာနိ ဗလာနိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတီတိ ဟာသပညာ. ဟာသဗဟုလော သာမညဖလာနိ သစ္ဆိကရောတီတိ ဟာသပညာ. အဘိညာယော ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဟာသပညာ. ဟာသဗဟုလော ဝေဒတုဋ္ဌိပါမောဇ္ဇဗဟုလော ပရမတ္ထံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတီတိ ဟာသပညာ. หาสปัญญาเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง มากด้วยเวทนา มากด้วยความยินดี มากด้วยความปราโมทย์ ย่อมบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ อินทรียสังวรให้บริบูรณ์ โภชเนมัตตัญญุตา ชาคริยานุโยค ศีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง...ฯลฯ...มากด้วยความปราโมทย์ ย่อมแทงตลอดฐานะและอฐานะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง ย่อมบำเพ็ญวิหารสมาบัติให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. (เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง) ย่อมแทงตลอดอริยสัจ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. (เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง) ย่อมเจริญสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ อริยมรรค เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. (เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง) ย่อมทำให้แจ้งซึ่งสามัญผล เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. (เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง) ย่อมแทงตลอดอภิญญาทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง มากด้วยเวทนา ความยินดี และความปราโมทย์ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถ์คือนิพพาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าหาสปัญญา. ကတမာ ဇဝနပညာ? ယံကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ တံ ရူပံ အနိစ္စတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ဒုက္ခတော ခိပ္ပံ အနတ္တတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ…ပေ… ယံကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ, သဗ္ဗံ တံ ဝိညာဏံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. စက္ခု…ပေ… ဇရာမရဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အနိစ္စံ ခယဋ္ဌေန ဒုက္ခံ ဘယဋ္ဌေန အနတ္တာ အသာရကဋ္ဌေနာတိ တုလယိတွာ တီရယိတွာ ဝိဘာဝယိတွာ ဝိဘူတံ ကတွာ ရူပနိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ဝေဒနာ သညာ သင်္ခါရာ ဝိညာဏံ စက္ခု…ပေ… ဇရာမရဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အနိစ္စံ ခယဋ္ဌေန…ပေ… ဝိဘူတံ ကတွာ ဇရာမရဏနိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ[Pg.115]. စက္ခုံ…ပေ… ဇရာမရဏံ အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ ခယဓမ္မံ ဝယဓမ္မံ ဝိရာဂဓမ္မံ နိရောဓဓမ္မန္တိ တုလယိတွာ တီရယိတွာ ဝိဘာဝယိတွာ ဝိဘူတံ ကတွာ ဇရာမရဏနိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ ခိပ္ပံ ဇဝတီတိ ဇဝနပညာ. ชวนปัญญาเป็นไฉน? ปัญญาย่อมแล่นไปโดยเร็วในรูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ซึ่งอยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม ว่ารูปนั้นทั้งหมดไม่เที่ยง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา ปัญญาย่อมแล่นไปโดยเร็วว่า เป็นทุกข์ ย่อมแล่นไปโดยเร็วว่า เป็นอนัตตา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ปัญญาย่อมแล่นไปโดยเร็วในวิญญาณนั้นทั้งหมดว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ปัญญาย่อมแล่นไปโดยเร็วว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา ปัญญาชั่งแล้ว พิจารณาแล้ว ทำให้แจ่มแจ้งแล้ว กระทำให้ปรากฏแล้วซึ่งรูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันว่า ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป เป็นทุกข์โดยอรรถว่าเป็นภัย เป็นอนัตตาโดยอรรถว่าไม่มีแก่นสาร แล้วย่อมแล่นไปโดยเร็วในนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งรูป เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป...ฯลฯ... ปัญญาทำให้ปรากฏแล้ว ย่อมแล่นไปโดยเร็วในนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งชรามรณะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน จักษุ...ฯลฯ... ชรามรณะ ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา ปัญญาชั่งแล้ว พิจารณาแล้ว ทำให้แจ่มแจ้งแล้ว กระทำให้ปรากฏแล้ว ย่อมแล่นไปโดยเร็วในนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งชรามรณะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าชวนปัญญา ကတမာ တိက္ခပညာ? ခိပ္ပံ ကိလေသေ ဆိန္ဒတီတိ တိက္ခပညာ. ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတိ, ဥပ္ပန္နံ ဗျာပါဒဝိတက္ကံ, ဥပ္ပန္နံ ဝိဟိံသာဝိတက္ကံ, ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေ ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေ ဥပ္ပန္နံ ရာဂံ ဒေါသံ မောဟံ ကောဓံ ဥပနာဟံ မက္ခံ ပဠာသံ ဣဿံ မစ္ဆရိယံ မာယံ သာဌေယျံ ထမ္ဘံ သာရမ္ဘံ မာနံ အတိမာနံ မဒံ ပမာဒံ သဗ္ဗေ ကိလေသေ သဗ္ဗေ ဒုစ္စရိတေ သဗ္ဗေ အဘိသင်္ခါရေ သဗ္ဗေ ဘဝဂါမိကမ္မေ နာဓိဝါသေတိ ပဇဟတိ ဝိနောဒေတိ ဗျန္တီ ကရောတိ အနဘာဝံ ဂမေတီတိ တိက္ခပညာ. ဧကသ္မိံ အာသနေ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါယော ဆ အဘိညာယော အဓိဂတာ ဟောန္တိ သစ္ဆိကတာ ဖဿိတာ ပညာယာတိ တိက္ခပညာ. ติกขปัญญาเป็นไฉน? ปัญญาย่อมตัดกิเลสได้โดยเร็ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าติกขปัญญา ปัญญาไม่ทนอยู่ซึ่งกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่ซึ่งพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่ซึ่งวิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว, ไม่ทนอยู่ซึ่งธรรมที่เป็นบาปอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วๆ คือ ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ มารยา ความโอ้อวด ความกระด้าง ความแข่งดี มานะ อติมานะ ความมัวเมา ความประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง อภิสังขารทั้งปวง กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวง ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าติกขปัญญา อริยมรรค ๔ สามัญผล ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ อันบุคคลบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว ถูกต้องแล้วด้วยปัญญาในอาสนะเดียว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าติกขปัญญา ကတမာ နိဗ္ဗေဓိကပညာ? ဣဓေကစ္စော သဗ္ဗသင်္ခါရေသု ဥဗ္ဗေဂဗဟုလော ဟောတိ ဥတ္တာသဗဟုလော ဥက္ကဏ္ဌနဗဟုလော အရတိဗဟုလော အနဘိရတိဗဟုလော ဗဟိမုခေါ န ရမတိ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု, အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗံ အပဒါလိတပုဗ္ဗံ လောဘက္ခန္ဓံ နိဗ္ဗိဇ္ဈတိ ပဒါလေတီတိ နိဗ္ဗေဓိကပညာ. အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗံ အပဒါလိတပုဗ္ဗံ ဒေါသက္ခန္ဓံ မောဟက္ခန္ဓံ ကောဓံ ဥပနာဟံ…ပေ… သဗ္ဗေ ဘဝဂါမိကမ္မေ နိဗ္ဗိဇ္ဈတိ ပဒါလေတီတိ နိဗ္ဗေဓိကပညာတိ (ပဋိ. မ. ၃.၃). นิพเพธิกปัญญาเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มากด้วยความสลดใจ มากด้วยความหวาดเสียว มากด้วยความเบื่อหน่าย มากด้วยความไม่ยินดี มากด้วยความไม่เพลิดเพลินยิ่งในสังขารทั้งปวง มีหน้าเฉพาะภายนอก (มุ่งสู่นิพพาน) ไม่ยินดีในสังขารทั้งปวง ย่อมแทงทะลุ ย่อมทำลายซึ่งกองแห่งโลภะอันไม่เคยแทงทะลุ อันไม่เคยทำลายมาก่อน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่านิพเพธิกปัญญา ย่อมแทงทะลุ ย่อมทำลายซึ่งกองแห่งโทสะ กองแห่งโมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ...ฯลฯ... กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวง อันไม่เคยแทงทะลุ อันไม่เคยทำลายมาก่อน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่านิพเพธิกปัญญา ၂၁၇. ပဗ္ဗဇိတံ ဥပါသိတာတိ ပဏ္ဍိတံ ပဗ္ဗဇိတံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပယိရုပါသိတာ. အတ္ထန္တရောတိ ယထာ ဧကေ ရန္ဓဂဝေသိနော ဥပါရမ္ဘစိတ္တတာယ ဒေါသံ အဗ္ဘန္တရံ ကရိတွာ နိသာမယန္တိ, ဧဝံ အနိသာမေတွာ အတ္ထံ အဗ္ဘန္တရံ ကတွာ အတ္ထယုတ္တံ ကထံ နိသာမယိ ဥပဓာရယိ. ๒๑๗. บทว่า `pabbajitaṃ upāsitā` ได้แก่ เข้าไปหา เข้าไปนั่งใกล้บรรพชิตผู้เป็นบัณฑิต. บทว่า `atthantaro` ความว่า ชนบางพวกผู้แสวงหาช่อง เพราะมีความคิดที่จะติเตียน จึงทำโทษไว้ในใจแล้วฟัง ฉันใด, (ท่าน) ไม่ฟังอย่างนั้น แต่ทำเนื้อความไว้ในใจ ฟังแล้ว ทรงจำไว้ซึ่งถ้อยคำที่ประกอบด้วยประโยชน์. ပဋိလာဘဂတေနာတိ ပဋိလာဘတ္ထာယ ဂတေန. ဥပ္ပာဒနိမိတ္တကောဝိဒါတိ ဥပ္ပာဒေ စ နိမိတ္တေ စ ဆေကာ. အဝေစ္စ ဒက္ခိတီတိ ဉတွာ ပဿိဿတိ. บทว่า `paṭilābhagatena` ได้แก่ ด้วยการถึงเพื่อประโยชน์คือการได้. บทว่า `uppādanimittakovidā` ได้แก่ ผู้ฉลาดในอุบายและในนิมิต. บทว่า `avecca dakkhīti` ได้แก่ รู้แล้วจักเห็น. အတ္ထာနုသိဋ္ဌီသု ပရိဂ္ဂဟေသု စာတိ ယေ အတ္ထာနုသာသနေသု ပရိဂ္ဂဟာ အတ္ထာနတ္ထံ ပရိဂ္ဂါဟကာနိ ဉာဏာနိ, တေသူတိ အတ္ထော. บทว่า `atthānusiṭṭhīsu pariggahesu ca` ความว่า ญาณทั้งหลายเหล่าใดเป็นเครื่องกำหนดในคำสอนเรื่องประโยชน์ คือเป็นเครื่องกำหนดสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์, (หมายถึง) ในญาณเหล่านั้น. သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏလက္ခဏဝဏ္ဏနာ พรรณนาลักษณะพระฉวีวรรณดุจทองคำ ၂၁၈. အက္ကောဓနောတိ [Pg.116] န အနာဂါမိမဂ္ဂေန ကောဓဿ ပဟီနတ္တာ, အထ ခေါ သစေပိ မေ ကောဓော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, ခိပ္ပမေဝ နံ ပဋိဝိနောဒေယျန္တိ ဧဝံ အက္ကောဓဝသိကတ္တာ. နာဘိသဇ္ဇီတိ ကုဋိလကဏ္ဋကော ဝိယ တတ္ထ တတ္ထ မမ္မံ တုဒန္တော ဝိယ န လဂ္ဂိ. န ကုပ္ပိ န ဗျာပဇ္ဇီတိအာဒီသု ပုဗ္ဗုပ္ပတ္တိကော ကောပေါ. တတော ဗလဝတရော ဗျာပါဒေါ. တတော ဗလဝတရာ ပတိတ္ထိယနာ. တံ သဗ္ဗံ အကရောန္တော န ကုပ္ပိ န ဗျာပဇ္ဇိ န ပတိတ္ထိယိ. အပ္ပစ္စယန္တိ ဒေါမနဿံ. န ပါတွာကာသီတိ န ကာယဝိကာရေန ဝါ ဝစီဝိကာရေန ဝါ ပါကဋမကာသိ. ๒๑๘. บทว่า `akkodhano` (ผู้ไม่โกรธ) มิใช่เพราะละความโกรธได้ด้วยอนาคามิมรรค แต่หมายความว่า "ถ้าแม้ความโกรธพึงเกิดขึ้นแก่เรา เราพึงบรรเทาความโกรธนั้นโดยเร็วพลัน" ดังนี้ เพราะความเป็นผู้ไม่อยู่ในอำนาจของความโกรธ. บทว่า `nābhisajjī` คือ ไม่ติดข้อง เหมือนหนามที่คดงอซึ่งทิ่มแทงมรรฆในที่นั้นๆ. ในบทเป็นต้นว่า `na kuppi na byāpajji` ความโกรธที่เกิดขึ้นก่อนชื่อว่า โกปะ. ที่แรงกว่านั้นชื่อว่า พยาบาท. ที่แรงกว่านั้นชื่อว่า ปฏิตถิยนา (ความขัดเคือง). เมื่อไม่กระทำความโกรธนั้นทั้งหมด จึงไม่โกรธ ไม่คิดร้าย ไม่ขัดเคือง. บทว่า `appaccayaṃ` คือ โทมนัส. บทว่า `na pātvākāsi` คือ ไม่ได้ทำให้ปรากฏด้วยกายวิการหรือวจีวิการ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ အက္ကောဓနတာ စေဝ သုခုမတ္ထရဏာဒိဒါနဉ္စ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ကောဓနဿ ဆဝိဝဏ္ဏော အာဝိလော ဟောတိ မုခံ ဒုဒ္ဒသိယံ ဝတ္ထစ္ဆာဒနသဒိသဉ္စ မဏ္ဍနံ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ ယော ကောဓနော စေဝ ဝတ္ထစ္ဆာဒနာနဉ္စ အဒါတာ, သော ဣမိနာ ကာရဏေနဿ ဇနော ကောဓနာဒိဘာဝံ ဇာနာတူတိ ဒုဗ္ဗဏ္ဏော ဟောတိ ဒုဿဏ္ဌာနော. အက္ကောဓနဿ ပန မုခံ ဝိရောစတိ, ဆဝိဝဏ္ဏော ဝိပ္ပသီဒတိ. သတ္တာ ဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ပါသာဒိကာ ဟောန္တိ အာမိသဒါနေန ဝါ ဝတ္ထဒါနေန ဝါ သမ္မဇ္ဇနေန ဝါ အက္ကောဓနတာယ ဝါ. ဣမာနိ စတ္တာရိပိ ကာရဏာနိ ဒီဃရတ္တံ တထာဂတေန ကတာနေဝ. တေနဿ ဣမေသံ ကတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ မဟာပုရိသလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏံ. သုခုမတ္ထရဏာဒိလာဘိတာ အာနိသံသော. ในเรื่องนี้ กรรมได้แก่ความเป็นผู้ไม่โกรธและการให้ทานมีเครื่องปูลาดอันละเอียดอ่อนเป็นต้นตลอดกาลนาน. สิ่งที่สมควรแก่กรรม ได้แก่ ผิวพรรณของผู้มักโกรธย่อมขุ่นมัว ใบหน้าดูได้ยาก และไม่มีเครื่องประดับที่เสมอด้วยผ้าห่มและผ้านุ่ง. เพราะเหตุนั้น ผู้ใดเป็นคนมักโกรธและไม่ให้ผ้าห่มและผ้านุ่ง ผู้นั้นจึงมีผิวพรรณทราม มีสัณฐานไม่ดี ราวกับว่าด้วยความประสงค์ว่า "ขอให้ชนทั้งหลายจงรู้ความเป็นผู้มักโกรธเป็นต้นของผู้นี้ด้วยเหตุนี้เถิด". ส่วนใบหน้าของผู้ไม่โกรธย่อมรุ่งเรือง ผิวพรรณย่อมผ่องใสเป็นพิเศษ. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นผู้น่าเลื่อมใสด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ด้วยการให้อามิส หรือด้วยการให้ผ้า หรือด้วยการกวาด หรือด้วยความเป็นผู้ไม่โกรธ. เหตุทั้ง ๔ ประการแม้นี้ พระตถาคตได้ทรงกระทำแล้วทั้งสิ้นตลอดกาลนาน. เพราะเหตุนั้น ด้วยความประสงค์ว่า "ขอให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ความเป็นผู้ได้กระทำเหตุเหล่านี้ของพระองค์ด้วยเหตุนี้เถิด" มหาปุริสลักษณะคือพระฉวีวรรณดุจทองคำจึงบังเกิดขึ้น. ลักษณะก็ได้แก่ลักษณะนี้เอง. ความเป็นผู้ได้เครื่องปูลาดอันละเอียดอ่อนเป็นต้น เป็นอานิสงส์. ၂၁၉. အဘိဝိဿဇီတိ အဘိဝိဿဇ္ဇေသိ. မဟိမိဝ သုရော အဘိဝဿန္တိ သုရော ဝုစ္စတိ ဒေဝေါ, မဟာပထဝိံ အဘိဝဿန္တော ဒေဝေါ ဝိယ. ๒๑๙. บทว่า `abhivissaji` คือ สละแล้ว. ในบทว่า `mahimiva suro abhivassaṃ` คำว่า `suro` หมายถึง เทวดา (เมฆ) เหมือนเมฆที่ตกลงมาอย่างหนักบนมหาปฐพี. သုရဝရတရောရိဝ ဣန္ဒောတိ သုရာနံ ဝရတရော ဣန္ဒော ဝိယ. บทว่า `suravarataroriva indo` คือ เหมือนท้าวอินทร์ผู้ประเสริฐกว่าเทวดาทั้งหลาย. အပဗ္ဗဇ္ဇမိစ္ဆန္တိ အပဗ္ဗဇ္ဇံ ဂိဟိဘာဝံ ဣစ္ဆန္တော. မဟတိမဟိန္တိ မဟန္တိံ ပထဝိံ. บทว่า อปพฺพชฺชมิจฺฉนฺติ ความว่า ปรารถนาความเป็นคฤหัสถ์. บทว่า มหติมหินฺติ ความว่า แผ่นดินอันใหญ่. အစ္ဆာဒနဝတ္ထမောက္ခပါဝုရဏာနန္တိ အစ္ဆာဒနာနဉ္စေဝ ဝတ္ထာနဉ္စ ဥတ္တမပါဝုရဏာနဉ္စ. ပနာသောတိ ဝိနာသော. บทว่า อจฺฉาทนวตฺถมอกฺขปาวุรณานนฺติ ความว่า แห่งผ้าสำหรับนุ่งด้วย แห่งผ้าปูลาดด้วย และแห่งผ้าห่มอย่างดีด้วย. บทว่า ปนาโสติ ความว่า ความพินาศ. ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှလက္ခဏဝဏ္ဏနာ วรรณนาโกโสหิตวัตถคุยหลักขณะ ၂၂၀. မာတရမ္ပိ [Pg.117] ပုတ္တေန သမာနေတာ အဟောသီတိ ဣမံ ကမ္မံ ရဇ္ဇေ ပတိဋ္ဌိတေန သက္ကာ ကာတုံ. တသ္မာ ဗောဓိသတ္တောပိ ရဇ္ဇံ ကာရယမာနော အန္တောနဂရေ စတုက္ကာဒီသု စတူသု နဂရဒွါရေသု ဗဟိနဂရေ စတူသု ဒိသာသု ဣမံ ကမ္မံ ကရောထာတိ မနုဿေ ဌပေသိ. တေ မာတရံ ကုဟိံ မေ ပုတ္တော ပုတ္တံ န ပဿာမီတိ ဝိလပန္တိံ ပရိယေသမာနံ ဒိသွာ ဧဟိ, အမ္မ, ပုတ္တံ ဒက္ခသီတိ တံ အာဒါယ ဂန္တွာ နဟာပေတွာ ဘောဇေတွာ ပုတ္တမဿာ ပရိယေသိတွာ ဒဿေန္တိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ๒๒๐. ในบทว่า มาตรมฺปิ ปุตฺเตน สมาเนตา อโหสิ นี้ กรรมนี้ อันผู้ดำรงอยู่ในราชสมบัติอาจเพื่อจะกระทำได้. เพราะเหตุนั้น แม้พระโพธิสัตว์ เมื่อทรงให้ทำราชสมบัติ จึงทรงตั้งพวกมนุษย์ไว้ในภายในพระนคร ที่ทางสี่แพร่งเป็นต้น ที่ประตูพระนครทั้ง ๔ และในภายนอกพระนคร ในทิศทั้ง ๔ ว่า 'พวกท่านจงทำกรรมนี้'. ชนเหล่านั้น ครั้นเห็นมารดาผู้กำลังแสวงหา คร่ำครวญอยู่ว่า 'บุตรของเราอยู่ที่ไหน เราไม่เห็นบุตร' จึงกล่าวว่า 'มาเถิด แม่ ท่านจักเห็นบุตร' แล้วพานางไป ให้อาบน้ำ ให้บริโภคแล้ว แสวงหาบุตรให้แก่นางแล้วจึงแสดงให้ดู. นี้เป็นนัยในที่ทั้งปวง. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ ဉာတီနံ သမင်္ဂိဘာဝကရဏံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ဉာတယော ဟိ သမင်္ဂီဘူတာ အညမညဿ ဝဇ္ဇံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ တေ ကလဟကာလေ ကလဟံ ကရောန္တိ, ဧကဿ ပန ဒေါသေ ဥပ္ပန္နေ အညံ ဇာနာပေတုံ န ဣစ္ဆန္တိ. အယံ နာမ ဧတဿ ဒေါသောတိ ဝုတ္တေ သဗ္ဗေ ဥဋ္ဌဟိတွာ ကေန ဒိဋ္ဌံ ကေန သုတံ, အမှာကံ ဉာတီသု ဧဝရူပံ ကတ္တာ နာမ နတ္ထီတိ. တထာဂတေန စ တံ ဉာတိသင်္ဂဟံ ကရောန္တေန ဒီဃရတ္တံ ဣဒံ ဝဇ္ဇပ္ပဋိစ္ဆာဒနကမ္မံ နာမ ကတံ ဟောတိ. အထဿ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဧဝရူပဿ ကမ္မဿ ကတဘာဝံ ဇာနာတူတိ ကောသောဟိတဝတ္ထဂုယှလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏံ. ပဟူတပုတ္တတာ အာနိသံသော. ในลักขณะนี้ กรรม ได้แก่ การกระทำความสามัคคีแก่หมู่ญาติสิ้นกาลนาน. กรรมสริกขกะ (กรรมที่สมกัน) ได้แก่ เพราะว่า หมู่ญาติผู้สามัคคีกัน ย่อมปิดบังโทษของกันและกัน. จริงอยู่ ถึงแม้ว่าในเวลาทะเลาะกัน พวกเขาย่อมทำการทะเลาะกัน แต่เมื่อโทษของคนหนึ่งเกิดขึ้น พวกเขาย่อมไม่ปรารถนาจะให้คนอื่นรู้. เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'นี้เป็นโทษของผู้นี้' ทุกคนลุกขึ้นกล่าวว่า 'ใครเห็น ใครได้ยิน ในหมู่ญาติของเรา ผู้กระทำเช่นนี้ไม่มี'. และพระตถาคต เมื่อทรงกระทำญาติสังคหะนั้นสิ้นกาลนาน ได้ชื่อว่าทรงกระทำกรรมคือการปิดบังโทษนี้ไว้แล้ว. ครั้งนั้น โกโสหิตวัตถคุยหลักขณะย่อมบังเกิด ด้วยทรงมีพระประสงค์ว่า 'ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้ได้กระทำกรรมเช่นนี้ของพระองค์ ด้วยเหตุนี้'. ลักขณะ ก็คือลักขณะนี้เอง. ความเป็นผู้มีบุตรมาก เป็นอานิสงส์. ၂၂၁. ဝတ္ထဆာဒိယန္တိ ဝတ္ထေန ဆာဒေတဗ္ဗံ ဝတ္ထဂုယှံ. ๒๒๑. บทว่า วตฺถฉาทิยนฺติ ความว่า วัตถคุยหะ (องค์กำเนิด) อันพึงปกปิดด้วยผ้า. အမိတ္တတာပနာတိ အမိတ္တာနံ ပတာပနာ. ဂိဟိဿ ပီတိံ ဇနနာတိ ဂိဟိဘူတဿ သတော ပီတိဇနနာ. บทว่า อมิตฺตตาปนาติ ความว่า ทำให้เหล่าศัตรูเดือดร้อน. บทว่า คิหิสฺส ปีตึ ชนนาติ ความว่า ทำให้เกิดปีติแก่ผู้เป็นคฤหัสถ์. ပရိမဏ္ဍလာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ วรรณนาปริมณฑลาทิลักขณะ ၂၂၂. သမံ ဇာနာတီတိ ‘‘အယံ တာရုက္ခသမော အယံ ပေါက္ခရသာတိသမော’’တိ ဧဝံ တေန တေန သမံ ဇာနာတိ. သာမံ ဇာနာတီတိ သယံ ဇာနာတိ. ပုရိသံ ဇာနာတီတိ ‘‘အယံ သေဋ္ဌသမ္မတော’’တိ ပုရိသံ ဇာနာတိ. ပုရိသဝိသေသံ ဇာနာတီတိ မုဂ္ဂံ မာသေန သမံ အကတွာ ဂုဏဝိသိဋ္ဌဿ ဝိသေသံ ဇာနာတိ. အယမိဒမရဟတီတိ အယံ ပုရိသော ဣဒံ နာမ ဒါနသက္ကာရံ အရဟတိ[Pg.118]. ပုရိသဝိသေသကရော အဟောသီတိ ပုရိသဝိသေသံ ဉတွာ ကာရကော အဟောသိ. ယော ယံ အရဟတိ, တဿေဝ တံ အဒါသိ. ယော ဟိ ကဟာပဏာရဟဿ အဍ္ဎံ ဒေတိ, သော ပရဿ အဍ္ဎံ နာသေတိ. ယော ဒွေ ကဟာပဏေ ဒေတိ, သော အတ္တနော ကဟာပဏံ နာသေတိ. တသ္မာ ဣဒံ ဥဘယမ္ပိ အကတွာ ယော ယံ အရဟတိ, တဿ တဒေဝ အဒါသိ. သဒ္ဓါဓနန္တိအာဒီသု သမ္ပတ္တိပဋိလာဘဋ္ဌေန သဒ္ဓါဒီနံ ဓနဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ๒๒๒. บทว่า สมํ ชานาตีติ ความว่า ย่อมรู้บุคคลผู้เสมอกันโดยบุคคลนั้นๆ อย่างนี้ว่า 'ผู้นี้เสมอด้วยตารุกขพราหมณ์ ผู้นี้เสมอด้วยโปกขรสาติพราหมณ์'. บทว่า สามํ ชานาตีติ ความว่า ย่อมรู้ด้วยตนเอง. บทว่า ปุริสํ ชานาตีติ ความว่า ย่อมรู้บุรุษว่า 'ผู้นี้เป็นผู้ที่เขาสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐ'. บทว่า ปุริสวิเสสํ ชานาตีติ ความว่า ไม่ทำถั่วเขียวให้เสมอกับถั่วماش ย่อมรู้ความพิเศษของผู้พิเศษด้วยคุณ. บทว่า อยมิทมรหตีติ ความว่า บุรุษนี้ย่อมควรแก่ทานและสักการะชื่อนี้. บทว่า ปุริสวิเสสกโร อโหสีติ ความว่า ทรงทราบความแตกต่างแห่งบุรุษแล้วได้เป็นผู้กระทำ (การสงเคราะห์). บุคคลใดควรแก่สิ่งใด ก็ได้ประทานสิ่งนั้นแก่บุคคลนั้นเท่านั้น. จริงอยู่ ผู้ใดให้กึ่งกหาปณะแก่ผู้ที่ควรได้หนึ่งกหาปณะ ผู้นั้นย่อมทำลายกึ่งกหาปณะของผู้อื่น. ผู้ใดให้สองกหาปณะ (แก่ผู้ที่ควรได้หนึ่งกหาปณะ) ผู้นั้นย่อมทำลายหนึ่งกหาปณะของตน. เพราะเหตุนั้น พระองค์ไม่ทรงกระทำทั้งสองอย่างนี้แล้ว บุคคลใดควรแก่สิ่งใด ก็ได้ประทานสิ่งนั้นเท่านั้นแก่บุคคลนั้น. ในบทว่า สทฺธาธนนฺติ เป็นต้น พึงทราบความเป็นทรัพย์ของศรัทธาเป็นต้น โดยอรรถว่าเป็นการได้เฉพาะซึ่งสมบัติ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ ပုရိသဝိသေသံ ဉတွာ ကတံ သမသင်္ဂဟကမ္မံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ တဒဿ ကမ္မံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဣမာနိ ဒွေ လက္ခဏာနိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. ဓနသမ္ပတ္တိ အာနိသံသော. ในลักขณะนี้ กรรม ได้แก่ สมสังคหกรรม (กรรมคือการสงเคราะห์โดยสม่ำเสมอ) ที่ทรงกระทำแล้วสิ้นกาลนาน โดยทรงทราบความแตกต่างแห่งบุรุษ. กรรมสริกขกะ ได้แก่ ลักขณะทั้งสองเหล่านี้ย่อมบังเกิด ด้วยทรงมีพระประสงค์ว่า 'ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้กรรมนั้นของพระองค์ ด้วยเหตุนี้'. ลักขณะ ก็คือลักขณะทั้งสองนี้เอง. ความถึงพร้อมด้วยทรัพย์ เป็นอานิสงส์. ၂၂၃. တုလိယာတိ တုလယိတွာ. ပဋိဝိစယာတိ ပဋိဝိစိနိတွာ. မဟာဇနသင်္ဂါဟကန္တိ မဟာဇနသင်္ဂဟဏံ. သမေက္ခမာနောတိ သမံ ပေက္ခမာနော. အတိနိပုဏာ မနုဇာတိ အတိနိပုဏာ သုခုမပညာ လက္ခဏပါဌကမနုဿာ. ဗဟုဝိဝိဓာ ဂိဟီနံ အရဟာနီတိ ဗဟူ ဝိဝိဓာနိ ဂိဟီနံ အနုစ္ဆဝိကာနိ ပဋိလဘတိ. ဒဟရော သုသု ကုမာရော ‘‘အယံ ဒဟရော ကုမာရော ပဋိလဘိဿတီ’’တိ ဗျာကံသု မဟီပတိဿာတိ ရညော. ๒๒๓. บทว่า ตุลยาติ ความว่า ชั่งดูแล้ว. บทว่า ปฏิจยาติ ความว่า ใคร่ครวญแล้ว. บทว่า มหาชนสงฺคาหกนฺติ ความว่า การสงเคราะห์มหาชน. บทว่า สเมกฺขมาโนติ ความว่า แลดูโดยสม่ำเสมอ. บทว่า อตินิปุณา มนุชาติ ความว่า มนุษย์ผู้ทำนายลักษณะ ผู้มีปัญญาละเอียดอ่อน มีปัญญาเฉียบแหลม. บทว่า พหุวิวิธา คิหีนํ อรหานีติ ความว่า ย่อมได้วัตถุมากมายหลายอย่างอันสมควรแก่คฤหัสถ์. บทว่า ทหโร สุสุ กุมาโร ความว่า พวกเขาพยากรณ์ว่า 'พระกุมารหนุ่มน้อยนี้จักได้'. บทว่า มหีปติสฺสาติ ความว่า ของพระราชา. သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓကာယာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ วรรณนาสีหปุพพัทธกายาทิลักขณะ ၂၂၄. ယောဂက္ခေမကာမောတိ ယောဂတော ခေမကာမော. ပညာယာတိ ကမ္မဿကတပညာယ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ မဟာဇနဿ အတ္ထကာမတာ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ တံ မဟာဇနဿ အတ္ထကာမတာယ ဝဍ္ဎိမေဝ ပစ္စာသီသိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဣမာနိ သမန္တပရိပူရာနိ အပရိဟီနာနိ တီဏိ လက္ခဏာနိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏတ္တယံ. ဓနာဒီဟိ စေဝ သဒ္ဓါဒီဟိ စ အပရိဟာနိ အာနိသံသော. ๒๒๔. บทว่า โยคกฺเขมกาโมติ ความว่า ผู้ปรารถนาความเกษมจากโยคะ. บทว่า ปญฺญายาติ ความว่า ด้วยกัมมัสสกตาปัญญา. ในลักขณะนี้ กรรม ได้แก่ ความปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลแก่มหาชน. กรรมสริกขกะ ได้แก่ ลักขณะ ๓ ประการเหล่านี้ ซึ่งบริบูรณ์โดยรอบ ไม่บกพร่อง ย่อมบังเกิด ด้วยทรงมีพระประสงค์ว่า 'ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้ที่ทรงหวังแต่ความเจริญอย่างเดียว เพราะความปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลแก่มหาชนนั้น ด้วยเหตุนี้'. ลักขณะ ก็คือลักขณะทั้งสามนี้เอง. ความไม่เสื่อมจากทรัพย์เป็นต้นด้วย และจากศรัทธาเป็นต้นด้วย เป็นอานิสงส์. ၂၂၅. သဒ္ဓါယာတိ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါယ ပသာဒသဒ္ဓါယ. သီလေနာတိ ပဉ္စသီလေန ဒသသီလေန. သုတေနာတိ ပရိယတ္တိသဝနေန. ဗုဒ္ဓိယာတိ ဧတေသံ ဗုဒ္ဓိယာ[Pg.119], ‘‘ကိန္တိ ဧတေဟိ ဝဍ္ဎေယျု’’န္တိ ဧဝံ စိန္တေသီတိ အတ္ထော. ဓမ္မေနာတိ လောကိယဓမ္မေန. ဗဟူဟိ သာဓူဟီတိ အညေဟိပိ ဗဟူဟိ ဥတ္တမဂုဏေဟိ. အသဟာနဓမ္မတန္တိ အပရိဟီနဓမ္မံ. ๒๒๕. บทว่า สทฺธายาติ ความว่า ด้วยโอกัปปนสัทธา (ความเชื่อที่หยั่งลงมั่น) และปสาทสัทธา (ความเชื่อคือความเลื่อมใส). บทว่า สีเลนาติ ความว่า ด้วยศีล ๕ และศีล ๑๐. บทว่า สุเตนาติ ความว่า ด้วยการฟังปริยัติ. บทว่า พุทฺธิยาติ ความว่า ด้วยความเจริญแห่งธรรมเหล่านั้น อธิบายว่า ทรงดำริอย่างนี้ว่า 'ทำอย่างไรหนอ ชนทั้งหลายจะพึงเจริญด้วยธรรมเหล่านี้'. บทว่า ธมฺเมนาติ ความว่า ด้วยโลกิยธรรม. บทว่า พหูหิ สาธูหีติ ความว่า ด้วยคุณอันประเสริฐอื่นๆ อีกมาก. บทว่า อสหานธมฺมตนฺติ ความว่า มีความไม่เสื่อมเป็นธรรมดา. ရသဂ္ဂသဂ္ဂိတာလက္ခဏဝဏ္ဏနာ วรรณนารสัคคสัคคิตาลักขณะ ၂၂၆. သမာဘိဝါဟိနိယောတိ ယထာ တိလဖလမတ္တမ္ပိ ဇိဝှဂ္ဂေ ဌပိတံ သဗ္ဗတ္ထ ဖရတိ, ဧဝံ သမာ ဟုတွာ ဝဟန္တိ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ အဝိဟေဌနကမ္မံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ပါဏိအာဒီဟိ ပဟာရံ လဒ္ဓဿ တတ္ထ တတ္ထ လောဟိတံ သဏ္ဌာတိ, ဂဏ္ဌိ ဂဏ္ဌိ ဟုတွာ အန္တောဝ ပုဗ္ဗံ ဂဏှာတိ, အန္တောဝ ဘိဇ္ဇတိ, ဧဝံ သော ဗဟုရောဂေါ ဟောတိ. တထာဂတေန ပန ဒီဃရတ္တံ ဣမံ အာရောဂျကရဏကမ္မံ ကတံ. တဒဿ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ အာရောဂျကရံ ရသဂ္ဂသဂ္ဂိလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏံ. အပ္ပာဗာဓတာ အာနိသံသော. ๒๒๖. บทว่า สมาภิวาหินิโยติ ความว่า เส้นประสาททั้งหลายย่อมเป็นไปสม่ำเสมอ นำไป (ซึ่งรส) เหมือนอย่างว่า แม้รสประมาณเท่าเมล็ดงาที่วางไว้บนปลายลิ้น ย่อมแผ่ซ่านไปทั่วฉันใด ฉันนั้น. ในลักขณะนี้ กรรม ได้แก่ อวิเหฐนกรรม (กรรมคือการไม่เบียดเบียน). กรรมสริกขกะ ได้แก่ ผู้ที่ถูกประหารด้วยฝ่ามือเป็นต้น โลหิตย่อมคั่งอยู่ในที่นั้นๆ กลายเป็นก้อนๆ เกิดเป็นหนองอยู่ภายใน แตกอยู่ภายใน ด้วยประการฉะนี้ ผู้นั้นจึงเป็นผู้มีโรคมาก. แต่พระตถาคตได้ทรงกระทำกรรมอันเป็นเหตุนำมาซึ่งความไม่มีโรคนี้สิ้นกาลนาน. รสัคคสัคคิลักขณะอันเป็นเหตุแห่งความไม่มีโรค ย่อมบังเกิด ด้วยทรงมีพระประสงค์ว่า 'ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้กรรมนั้นของพระองค์ ด้วยเหตุนี้'. ลักขณะ ก็คือลักขณะนี้เอง. ความเป็นผู้มีอาพาธน้อย เป็นอานิสงส์. ၂၂၇. မရဏဝဓေနာတိ ‘‘ဧတံ မာရေထ ဧတံ ဃာတေထာ’’တိ ဧဝံ အာဏတ္တေန မရဏဝဓေန. ဥဗ္ဗာဓနာယာတိ ဗန္ဓနာဂါရပ္ပဝေသနေန. ๒๒๗. บทว่า มรณวเธนาติ ความว่า ด้วยการฆ่าคือการสั่งอย่างนี้ว่า "พวกท่านจงฆ่ามันเสีย พวกท่านจงประหารมันเสีย" บทว่า อุพฺพาธนายาติ ความว่า ด้วยการนำเข้าไปยังเรือนจำ အဘိနီလနေတ္တာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ อรรถกถาอธิบายลักษณะมีพระเนตรดำสนิทเป็นต้น ၂၂၈. န စ ဝိသဋန္တိ ကက္ကဋကော ဝိယ အက္ခီနိ နီဟရိတွာ န ကောဓဝသေန ပေက္ခိတာ အဟောသိ. န စ ဝိသာစီတိ ဝင်္ကက္ခိကောဋိယာ ပေက္ခိတာပိ နာဟောသိ. န စ ပန ဝိစေယျ ပေက္ခိတာတိ ဝိစေယျ ပေက္ခိတာ နာမ ယော ကုဇ္ဈိတွာ ယဒါ နံ ပရော ဩလောကေတိ, တဒါ နိမ္မီလေတိ န ဩလောကေတိ, ပုန ဂစ္ဆန္တံ ကုဇ္ဈိတွာ ဩလောကေတိ, ဧဝရူပေါ နာဟောသိ. ‘‘ဝိနေယျပေက္ခိတာ’’တိပိ ပါဌော, အယမေဝတ္ထော. ဥဇုံ တထာ ပသဋမုဇုမနောတိ ဥဇုမနော ဟုတွာ ဥဇု ပေက္ခိတာ ဟောတိ, ယထာ စ ဥဇုံ, တထာ ပသဋံ ဝိပုလံ ဝိတ္ထတံ ပေက္ခိတာ ဟောတိ. ပိယဒဿနောတိ ပိယာယမာနေဟိ ပဿိတဗ္ဗော. ๒๒๘. บทว่า น จ วิสฏนฺติ ความว่า พระองค์มิได้ทอดพระเนตรด้วยอำนาจความโกรธโดยถลึงพระเนตรออกมาเหมือนปู บทว่า น จ วิสาจีติ ความว่า ทั้งมิได้ทอดพระเนตรด้วยหางพระเนตรที่คด (คือมิได้ทอดพระเนตรด้วยการชำเลืองมอง) บทว่า น จ ปน วิเจยฺย เปกฺขิตาติ ความว่า ที่ชื่อว่า วิเจยฺย เปกฺขิตา คือ ผู้ใดโกรธแล้ว เมื่อผู้อื่นมองดูตน ก็หลับตา ไม่มองดู แต่เมื่อผู้นั้นเดินไปแล้ว ก็โกรธแล้วมองดู พระองค์มิได้เป็นเช่นนั้น มีบาลีว่า “วิเนยฺยเปกฺขิตา” ก็มี แต่เนื้อความก็อย่างเดียวกันนี้ บทว่า อุชุ ตถา ปสฏมุชุมโนติ ความว่า ทรงมีพระทัยตรงแล้ว ทอดพระเนตรตรง และทอดพระเนตรตรงฉันใด ก็ทอดพระเนตรแผ่ไป กว้างขวาง ไพศาลฉันนั้น บทว่า ปิยทสฺสโนติ ความว่า เป็นผู้ที่ผู้รักใคร่เอ็นดูพึงยล ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ မဟာဇနဿ ပိယစက္ခုနာ ဩလောကနကမ္မံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ကုဇ္ဈိတွာ ဩလောကေန္တော ကာဏော ဝိယ ကာကက္ခိ ဝိယ ဟောတိ, ဝင်္ကက္ခိ ပန အာဝိလက္ခိ စ ဟောတိယေဝ. ပသန္နစိတ္တဿ ပန ဩလောကယတော [Pg.120] အက္ခီနံ ပဉ္စဝဏ္ဏော ပသာဒေါ ပညာယတိ. တထာဂတော စ တထာ ဩလောကေသိ. အထဿ တံ ဒီဃရတ္တံ ပိယစက္ခုနာ ဩလောကိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဣမာနိ နေတ္တသမ္ပတ္တိကရာနိ ဒွေ မဟာပုရိသလက္ခဏာနိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. ပိယဒဿနတာ အာနိသံသော. အဘိယောဂိနောတိ လက္ခဏသတ္ထေ ယုတ္တာ. ในลักษณะนี้ ที่ชื่อว่า กรรม ได้แก่ กรรมคือการมองดูมหาชนด้วยดวงตาที่เปี่ยมด้วยความรักตลอดกาลนาน ที่ชื่อว่า กรรมสริกขกะ (กรรมที่ตรงกันข้าม) คือ ผู้ที่มองดูด้วยความโกรธ ย่อมเป็นเหมือนคนตาเดียว หรือเหมือนคนตาอีกา ส่วนคนตาคด ย่อมมีตาขุ่นมัวด้วย ส่วนผู้ที่มีจิตผ่องใส เมื่อมองดู ประสาทจักษุมีวรรณะ ๕ ประการย่อมปรากฏ และพระตถาคตก็ได้ทอดพระเนตรเช่นนั้น ครั้งนั้น มหาปุริสลักษณะ ๒ ประการนี้ ซึ่งทำให้พระเนตรสมบูรณ์ เกิดขึ้นราวกับจะประกาศว่า "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้ที่พระองค์ทอดพระเนตรด้วยดวงตาที่เปี่ยมด้วยความรักตลอดกาลนานนั้น ด้วยเหตุนี้" ที่ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ ลักษณะ ๒ ประการนี้เอง ความเป็นผู้มีทัศนาที่น่ารัก เป็น อานิสงส์ บทว่า อภิโยคิโนติ ความว่า ผู้ประกอบในตำราลักษณะศาสตร์ ဥဏှီသသီသလက္ခဏဝဏ္ဏနာ อรรถกถาอธิบายลักษณะพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ (อุณหิสสีสะ) ၂၃၀. ဗဟုဇနပုဗ္ဗင်္ဂမော အဟောသီတိ ဗဟုဇနဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမော အဟောသိ ဂဏဇေဋ္ဌကော. တဿ ဒိဋ္ဌာနုဂတိံ အညေ အာပဇ္ဇိံသု. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယော ပုဗ္ဗင်္ဂမော ဟုတွာ ဒါနာဒီနိ ကုသလကမ္မာနိ ကရောတိ, သော အမင်္ကုဘူတော သီသံ ဥက္ခိပိတွာ ပီတိပါမောဇ္ဇေန ပရိပုဏ္ဏသီသော ဝိစရတိ, မဟာပုရိသော စ ဟောတိ. တထာဂတော စ တထာ အကာသိ. အထဿ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဣဒံ ပုဗ္ဗင်္ဂမကမ္မံ ဇာနာတူတိ ဥဏှီသသီသလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏံ. မဟာဇနာနုဝတ္တနတာ အာနိသံသော. ๒๓๐. บทว่า พหุชนปุพฺพงฺคโม อโหสีติ ความว่า ได้เป็นผู้นำ เป็นประมุขของหมู่ชนเป็นอันมาก ชนเหล่าอื่นได้ดำเนินตามเยี่ยงอย่างของพระองค์ ในลักษณะนี้ ที่ชื่อว่า กรรม ได้แก่ ความเป็นผู้นำ ที่ชื่อว่า กรรมสริกขกะ คือ ผู้ใดเป็นผู้นำแล้ว กระทำกุศลกรรมทั้งหลายมีทานเป็นต้น ผู้นั้นย่อมไม่เก้อเขิน เชิดศีรษะ มีศีรษะเต็มเปี่ยมด้วยปีติและปราโมทย์อยู่ และย่อมเป็นมหาบุรุษ และพระตถาคตก็ได้ทรงกระทำเช่นนั้น ครั้งนั้น ลักษณะพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ (อุณหิสสีสะ) เกิดขึ้นราวกับจะประกาศว่า "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้กรรมคือความเป็นผู้นำนี้ของพระองค์ ด้วยเหตุนี้" ที่ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ ลักษณะนี้เอง ความที่มหาชนคล้อยตาม เป็น อานิสงส์ ၂၃၁. ဗဟုဇနံ ဟေဿတီတိ ဗဟုဇနဿ ဘဝိဿတိ. ပဋိဘောဂိယာတိ ဝေယျာဝစ္စကရာ, ဧတဿ ဗဟူ ဝေယျာဝစ္စကရာ ဘဝိဿန္တီတိ အတ္ထော. အဘိဟရန္တိ တဒါတိ ဒဟရကာလေယေဝ တဒါ ဧဝံ ဗျာကရောန္တိ. ပဋိဟာရကန္တိ ဝေယျာဝစ္စကရဘာဝံ. ဝိသဝီတိ စိဏ္ဏဝသီ. ๒๓๑. บทว่า พหุชน เหสฺสตีติ ความว่า จักเป็น (ผู้นำ) ของชนเป็นอันมาก บทว่า ปฏิโภคิยาติ ได้แก่ ผู้ขวนขวายช่วยเหลือ อธิบายว่า ผู้นี้จักมีผู้ขวนขวายช่วยเหลือเป็นอันมาก บทว่า อภิหรนฺติ ตทาติ ความว่า (พราหมณ์ทั้งหลาย) ย่อมทำนายอย่างนั้นในกาลนั้น ตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ บทว่า ปฏิหารกนฺติ ได้แก่ ความเป็นผู้ขวนขวายช่วยเหลือ บทว่า วิสวีติ ได้แก่ ผู้มีวสีอันสั่งสมแล้ว (ผู้ชำนาญ) ဧကေကလောမတာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ อรรถกถาอธิบายลักษณะมีพระโลมาเส้นเดียวในแต่ละขุมเป็นต้น ၂၃၂. ဥပဝတ္တတီတိ အဇ္ဈာသယံ အနုဝတ္တတိ, ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ သစ္စကထနံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ဒီဃရတ္တံ အဒွေဇ္ဈကထာယ ပရိသုဒ္ဓကထာယ ကထိတဘာဝမဿ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဧကေကလောမလက္ခဏဉ္စ ဥဏ္ဏာလက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. မဟာဇနဿ အဇ္ဈာသယာနုကူလေန အနုဝတ္တနတာ အာနိသံသော. ဧကေကလောမူပစိတင်္ဂဝါတိ ဧကေကေဟိ လောမေဟိ ဥပစိတသရီရော. ๒๓๒. บทว่า อุปวตฺตตีติ ความว่า ย่อมเป็นไปตามอัธยาศัย ในลักษณะนี้ ที่ชื่อว่า กรรม ได้แก่ การกล่าวคำสัตย์ตลอดกาลนาน ที่ชื่อว่า กรรมสริกขกะ คือ ลักษณะพระโลมาเส้นเดียวในแต่ละขุมและลักษณะพระอุณาโลมเกิดขึ้น ราวกับจะประกาศว่า "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้ที่พระองค์ตรัสแต่วาจาที่บริสุทธิ์ ไม่มีสองแง่ตลอดกาลนาน ด้วยเหตุนี้" ที่ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ ลักษณะ ๒ ประการนี้เอง ความเป็นผู้คล้อยตามให้เหมาะสมกับอัธยาศัยของมหาชน เป็น อานิสงส์ บทว่า เอเกกโลมูปจิตงฺควาติ ความว่า มีพระวรกายอันประดับแล้วด้วยพระโลมาเส้นเดียวๆ စတ္တာလီသာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ อรรถกถาอธิบายลักษณะมีพระทนต์ ๔๐ ซี่เป็นต้น ၂၃၄. အဘေဇ္ဇပရိသောတိ [Pg.121] အဘိန္ဒိတဗ္ဗပရိသော. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ အပိသုဏဝါစာယ ကထနံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ပိသုဏဝါစဿ ကိရ သမဂ္ဂဘာဝံ ဘိန္ဒနတော ဒန္တာ အပရိပုဏ္ဏာ စေဝ ဟောန္တိ ဝိရဠာ စ. တထာဂတဿ ပန ဒီဃရတ္တံ အပိသုဏဝါစတံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဣဒံ လက္ခဏဒွယံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. အဘေဇ္ဇပရိသတာ အာနိသံသော. စတုရော ဒသာတိ စတ္တာရော ဒသ စတ္တာလီသံ. ๒๓๔. บทว่า อเภชฺชปริโสติ ความว่า มีบริษัทอันใครๆ ไม่สามารถทำลายได้ ในลักษณะนี้ ที่ชื่อว่า กรรม ได้แก่ การกล่าววาจาที่ไม่ส่อเสียดตลอดกาลนาน ที่ชื่อว่า กรรมสริกขกะ คือ ได้ยินว่า สำหรับผู้มีวาจาส่อเสียด เพราะทำลายความสามัคคี ฟันจึงไม่ครบและห่างด้วย ส่วนลักษณะ ๒ ประการนี้เกิดขึ้น ราวกับจะประกาศว่า "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้มีวาจาไม่ส่อเสียดตลอดกาลนานของพระตถาคต ด้วยเหตุนี้" ที่ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ ลักษณะ ๒ ประการนี้เอง ความมีบริษัทอันใครๆ ไม่สามารถทำลายได้ เป็น อานิสงส์ บทว่า จตุโร ทสาติ ความว่า สิบสี่หน คือ สี่สิบ ပဟူတဇိဝှာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ อรรถกถาอธิบายลักษณะมีพระชิวหาใหญ่เป็นต้น ၂၃၆. အာဒေယျဝါစော ဟောတီတိ ဂဟေတဗ္ဗဝစနော ဟောတိ. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ဒီဃရတ္တံ အဖရုသဝါဒိတာ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယေ ဖရုသဝါစာ ဟောန္တိ, တေ ဣမိနာ ကာရဏေန နေသံ ဇိဝှံ ပရိဝတ္တေတွာ ပရိဝတ္တေတွာ ဖရုသဝါစာယ ကထိတဘာဝံ ဇနော ဇာနာတူတိ ဗဒ္ဓဇိဝှာ ဝါ ဟောန္တိ, ဂူဠှဇိဝှာ ဝါ ဒွိဇိဝှာ ဝါ မမ္မနာ ဝါ. ယေ ပန ဇိဝှံ ပရိဝတ္တေတွာ ပရိဝတ္တေတွာ ဖရုသဝါစံ န ဝဒန္တိ, တေ ဗဒ္ဓဇိဝှာ ဂူဠှဇိဝှာ ဒွိဇိဝှာ န ဟောန္တိ. မုဒု နေသံ ဇိဝှာ ဟောတိ ရတ္တကမ္ဗလဝဏ္ဏာ. တသ္မာ တထာဂတဿ ဒီဃရတ္တံ ဇိဝှံ ပရိဝတ္တေတွာ ဖရုသာယ ဝါစာယ အကထိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ပဟူတဇိဝှာလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. ဖရုသဝါစံ ကထေန္တာနဉ္စ သဒ္ဒေါ ဘိဇ္ဇတိ. တေ သဒ္ဒဘေဒံ ကတွာ ဖရုသဝါစာယ ကထိတဘာဝံ ဇနော ဇာနာတူတိ ဆိန္နဿရာ ဝါ ဟောန္တိ ဘိန္နဿရာ ဝါ ကာကဿရာ ဝါ. ယေ ပန သရဘေဒကရံ ဖရုသဝါစံ န ကထေန္တိ, တေသံ သဒ္ဒေါ မဓုရော စ ဟောတိ ပေမနီယော. တသ္မာ တထာဂတဿ ဒီဃရတ္တံ သရဘေဒကရာယ ဖရုသဝါစာယ အကထိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ ဗြဟ္မဿရလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. အာဒေယျဝစနတာ အာနိသံသော. ๒๓๖. บทว่า อาเทยฺยวาโจ โหตีติ ความว่า เป็นผู้มีวาจาที่บุคคลพึงรับเอา ในลักษณะนี้ ที่ชื่อว่า กรรม ได้แก่ ความเป็นผู้ไม่กล่าววาจาหยาบคายตลอดกาลนาน ที่ชื่อว่า กรรมสริกขกะ คือ ชนเหล่าใดมีวาจาหยาบคาย ชนเหล่านั้นย่อมเป็นผู้มีลิ้นแข็งบ้าง มีลิ้นซ่อนบ้าง มีลิ้นสองแฉกบ้าง หรือเป็นคนพูดติดอ่างบ้าง ราวกับจะประกาศว่า "ขอปวงชนจงรู้ถึงความเป็นผู้กล่าววาจาหยาบคายโดยตวัดลิ้นไปมาของชนเหล่านั้น ด้วยเหตุนี้" ส่วนชนเหล่าใดไม่กล่าววาจาหยาบคายโดยตวัดลิ้นไปมา ชนเหล่านั้นย่อมไม่เป็นผู้มีลิ้นแข็ง ลิ้นซ่อน หรือลิ้นสองแฉก ลิ้นของชนเหล่านั้นย่อมอ่อนนุ่ม มีสีดุจผ้ากัมพลแดง เพราะเหตุนั้น ลักษณะพระชิวหาใหญ่จึงเกิดขึ้น ราวกับจะประกาศว่า "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้ไม่กล่าววาจาหยาบคายโดยตวัดลิ้นตลอดกาลนานของพระตถาคต ด้วยเหตุนี้" และเสียงของชนผู้กล่าววาจาหยาบคายย่อมแตก ชนเหล่านั้นย่อมมีเสียงขาดบ้าง เสียงแตกบ้าง หรือมีเสียงเหมือนกาบ้าง ราวกับจะประกาศว่า "ขอปวงชนจงรู้ถึงความเป็นผู้กล่าววาจาหยาบคายโดยทำเสียงให้แตก" ส่วนชนเหล่าใดไม่กล่าววาจาหยาบคายอันทำให้เสียงแตก เสียงของชนเหล่านั้นย่อมไพเราะและน่ารัก เพราะเหตุนั้น ลักษณะพระสุรเสียงดุจเสียงพรหมจึงเกิดขึ้น ราวกับจะประกาศว่า "ขอโลกพร้อมทั้งเทวโลกจงรู้ถึงความเป็นผู้ไม่กล่าววาจาหยาบคายอันทำให้เสียงแตกตลอดกาลนานของพระตถาคต ด้วยเหตุนี้" ที่ชื่อว่า ลักษณะ ได้แก่ ลักษณะ ๒ ประการนี้เอง ความเป็นผู้มีวาจาที่บุคคลพึงรับเอา เป็น อานิสงส์ ၂၃၇. ဥဗ္ဗာဓိကန္တိ အက္ကောသယုတ္တတ္တာ အာဗာဓကရိံ ဗဟုဇနပ္ပမဒ္ဒနန္တိ ဗဟုဇနာနံ ပမဒ္ဒနိံ အဗာဠှံ ဂိရံ သော န ဘဏိ ဖရုသန္တိ ဧတ္ထ အကာရော ပရတော ဘဏိသဒ္ဒေန ယောဇေတဗ္ဗော. ဗာဠှန္တိ ဗလဝံ အတိဖရုသံ. ဗာဠှံ ဂိရံ သော န အဘဏီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. သုသံဟိတန္တိ သုဋ္ဌု ပေမသဉှိတံ. သခိလန္တိ [Pg.122] မုဒုကံ. ဝါစာတိ ဝါစာယော. ကဏ္ဏသုခါတိ ကဏ္ဏသုခါယော. ‘‘ကဏ္ဏသုခ’’န္တိပိ ပါဌော, ယထာ ကဏ္ဏာနံ သုခံ ဟောတိ, ဧဝံ ဧရယတီတိ အတ္ထော. ဝေဒယထာတိ ဝေဒယိတ္ထ. ဗြဟ္မဿရတ္တန္တိ ဗြဟ္မဿရတံ. ဗဟုနော ဗဟုန္တိ ဗဟုဇနဿ ဗဟုံ. ‘‘ဗဟူနံ ဗဟုန္တိ’’ပိ ပါဌော, ဗဟုဇနာနံ ဗဟုန္တိ အတ္ထော. ๒๓๗. บทว่า `Ubbādhikanti` ความว่า วาจาที่ทำความลำบาก เพราะประกอบด้วยการด่า. บทว่า `bahujanappamaddananti` ความว่า วาจาที่ข่มขี่ปวงชน. ในบทว่า `abāḷhaṃ giraṃ so na bhaṇi pharusaṃ` นี้ พึงประกอบ อ อักษร กับ ภณิ ศัพท์ที่อยู่ข้างหลัง. บทว่า `Bāḷhaṃ` ความว่า วาจาที่รุนแรง หยาบคายยิ่ง. อธิบายในที่นี้ว่า พระองค์ไม่ตรัสวาจาที่รุนแรง. บทว่า `Susaṃhitanti` ความว่า สัมพันธ์กันดี ประกอบด้วยความรัก. บทว่า `Sakhilanti` ความว่า อ่อนโยน. บทว่า `Vācāti` คือ `vācāyo` (วาจาทั้งหลาย). บทว่า `Kaṇṇasukhāti` คือ `kaṇṇasukhāyo` (เป็นที่สบายหูทั้งหลาย). แม้คำว่า `Kaṇṇasukha` ก็เป็นอีกสำนวนหนึ่ง อธิบายว่า ตรัสอย่างที่ทำให้เป็นสุขแก่หู. บทว่า `Vedayathāti` คือ `vedayittha` (ได้เสวยแล้ว). บทว่า `Brahmassarattanti` คือ `brahmassarataṃ` (ความเป็นผู้มีเสียงดุจเสียงพรหม). บทว่า `Bahuno bahuṃ` คือ `bahujanassa bahuṃ` (ประโยชน์มากแก่ปวงชน). แม้คำว่า `Bahūnaṃ bahuṃ` ก็เป็นอีกสำนวนหนึ่ง อธิบายว่า ประโยชน์มากแก่ปวงชน. သီဟဟနုလက္ခဏဝဏ္ဏနာ พรรณนาลักษณะพระหนุ(คาง)ดังคางราชสีห์ ၂၃၈. အပ္ပဓံသိကော ဟောတီတိ ဂုဏတော ဝါ ဌာနတော ဝါ ပဓံသေတုံ စာဝေတုံ အသက္ကုဏေယျော. ဣဓ ကမ္မံ နာမ ပလာပကထာယ အကထနံ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယေ တံ ကထေန္တိ, တေ ဣမိနာ ကာရဏေန နေသံ ဟနုကံ စာလေတွာ စာလေတွာ ပလာပကထာယ ကထိတဘာဝံ ဇနော ဇာနာတူတိ အန္တောပဝိဋ္ဌဟနုကာ ဝါ ဝင်္ကဟနုကာ ဝါ ပဗ္ဘာရဟနုကာ ဝါ ဟောန္တိ. တထာဂတော ပန တထာ န ကထေသိ. တေနဿ ဟနုကံ စာလေတွာ စာလေတွာ ဒီဃရတ္တံ ပလာပကထာယ အကထိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ သီဟဟနုလက္ခဏံ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏံ. အပ္ပဓံသိကတာ အာနိသံသော. ๒๓๘. บทว่า `Appadhaṃsiko hoti` ความว่า ใครๆ ไม่อาจข่มขี่หรือทำให้เคลื่อนจากคุณหรือจากฐานะได้. ในลักษณะนี้ กรรมได้แก่การไม่กล่าวคำพูดเพ้อเจ้อ. ผลที่สมกับกรรมคือ ชนเหล่าใดกล่าวคำพูดเพ้อเจ้อ ชนเหล่านั้น ด้วยเหตุนี้ เพื่อให้คนรู้ว่าตนได้กล่าวคำพูดเพ้อเจ้อด้วยการขยับคางไปมา จึงมีคางที่ยุบเข้าไปข้างในบ้าง คางเบี้ยวบ้าง หรือคางย้อยลงมาบ้าง. ส่วนพระตถาคตไม่ได้ตรัสเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น เพื่อให้โลกรวมทั้งเทวโลกได้รู้ด้วยเหตุนี้ว่า พระองค์ไม่ได้ตรัสคำพูดเพ้อเจ้อมาเป็นเวลานานด้วยการขยับพระหนุไปมา ลักษณะพระหนุดุจคางราชสีห์จึงบังเกิดขึ้น. ลักษณะก็ได้แก่ลักษณะนี้เอง. ความเป็นผู้ที่ใครๆ ข่มขี่ไม่ได้ เป็นอานิสงส์. ၂၃၉. အဝိကိဏ္ဏဝစနဗျပ္ပထော စာတိ အဝိကိဏ္ဏဝစနာနံ ဝိယ ပုရိမဗောဓိသတ္တာနံ ဝစနပထော အဿာတိ အဝိကိဏ္ဏဝစနဗျပ္ပထော. ဒွိဒုဂမဝရတရဟနုတ္တမလတ္ထာတိ ဒွီဟိ ဒွီဟိ ဂစ္ဆတီတိ ဒွိဒုဂမော, ဒွီဟိ ဒွီဟီတိ စတူဟိ, စတုပ္ပဒါနံ ဝရတရဿ သီဟဿေဝ ဟနုဘာဝံ အလတ္ထာတိ အတ္ထော. မနုဇာဓိပတီတိ မနုဇာနံ အဓိပတိ. တထတ္တောတိ တထသဘာဝေါ. ๒๓๙. บทว่า `Avikiṇṇavacanabyappatho ca` ความว่า ชื่อว่า `avikiṇṇavacanabyappatho` เพราะพระองค์มีแนวทางแห่งวาจาเหมือนพระโพธิสัตว์ในปางก่อนผู้มีวาจาไม่กระจัดกระจาย. บทว่า `Dvidugamavaratarahanuttamalattha` ความว่า ชื่อว่า `dvidugamo` เพราะเดินด้วยเท้าสองข้างสองข้าง. คำว่า `dvīhi dvīhi` คือ ด้วยเท้าสี่ข้าง. อธิบายว่า ได้แล้วซึ่งความเป็นผู้มีพระหนุดุจคางของราชสีห์ผู้ประเสริฐกว่าสัตว์สี่เท้า. บทว่า `Manujādhipatīti` คือ `manujānaṃ adhipati` (เป็นใหญ่แห่งมวลมนุษย์). บทว่า `Tathattoti` คือ `tathasabhāvo` (มีสภาพเช่นนั้น). သမဒန္တာဒိလက္ခဏဝဏ္ဏနာ พรรณนาลักษณะมีพระทนต์เสมอกันเป็นต้น ၂၄၀. သုစိပရိဝါရောတိ ပရိသုဒ္ဓပရိဝါရော. ဣဓ ကမ္မံ နာမ သမ္မာဇီဝတာ. ကမ္မသရိက္ခကံ နာမ ယော ဝိသမေန သံကိလိဋ္ဌာဇီဝေန ဇီဝိတံ ကပ္ပေတိ, တဿ ဒန္တာပိ ဝိသမာ ဟောန္တိ ဒါဌာပိ ကိလိဋ္ဌာ. တထာဂတဿ ပန သမေန သုဒ္ဓါဇီဝေန ဇီဝိတံ ကပ္ပိတဘာဝံ သဒေဝကော လောကော ဣမိနာ ကာရဏေန ဇာနာတူတိ သမဒန္တလက္ခဏဉ္စ သုသုက္ကဒါဌာလက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗတ္တတိ. လက္ခဏံ နာမ ဣဒမေဝ လက္ခဏဒွယံ. သုစိပရိဝါရတာ အာနိသံသော. ๒๔๐. บทว่า `Suciparivāroti` คือ `parisuddhaparivāro` (มีบริวารบริสุทธิ์). ในลักษณะนี้ กรรมได้แก่ความเป็นผู้มีสัมมาอาชีวะ. ผลที่สมกับกรรมคือ ผู้ใดดำรงชีวิตด้วยอาชีวะที่ไม่สม่ำเสมอและเศร้าหมอง แม้ฟันของผู้นั้นก็ไม่เสมอกัน แม้เขี้ยวก็เศร้าหมอง. ส่วนพระตถาคต เพื่อให้โลกรวมทั้งเทวโลกได้รู้ด้วยเหตุนี้ว่า พระองค์ทรงดำรงชีวิตด้วยอาชีวะที่สม่ำเสมอและบริสุทธิ์ ลักษณะพระทนต์เสมอกันและลักษณะพระเขี้ยวแก้วขาวบริสุทธิ์จึงบังเกิดขึ้น. ลักษณะก็ได้แก่ลักษณะทั้งสองนี้เอง. ความเป็นผู้มีบริวารบริสุทธิ์ เป็นอานิสงส์. ၂၄၁. အဝဿဇီတိ [Pg.123] ပဟာသိ တိဒိဝပုရဝရသမောတိ တိဒိဝပုရဝရေန သက္ကေန သမော. လပနဇန္တိ မုခဇံ, ဒန္တန္တိ အတ္ထော. ဒိဇသမသုက္ကသုစိသောဘနဒန္တောတိ ဒွေ ဝါရေ ဇာတတ္တာ ဒိဇနာမကာ သုက္ကာ သုစိ သောဘနာ စ ဒန္တာ အဿာတိ ဒိဇသမသုက္ကသုစိသောဘနဒန္တော. န စ ဇနပဒတုဒနန္တိ ယော တဿ စက္ကဝါဠပရိစ္ဆိန္နော ဇနပဒေါ, တဿ အညေန တုဒနံ ပီဠာ ဝါ အာဗာဓော ဝါ နတ္ထိ. ဟိတမပိ စ ဗဟုဇန သုခဉ္စ စရန္တီတိ ဗဟုဇနာ သမာနသုခဒုက္ခာ ဟုတွာ တသ္မိံ ဇနပဒေ အညမညဿ ဟိတဉ္စေဝ သုခဉ္စ စရန္တိ. ဝိပါပေါတိ ဝိဂတပါပေါ. ဝိဂတဒရထကိလမထောတိ ဝိဂတကာယိကဒရထကိလမထော. မလခိလကလိကိလေသေ ပနုဒေဟီတိ ရာဂါဒိမလာနဉ္စေဝ ရာဂါဒိခိလာနဉ္စ ဒေါသကလီနဉ္စ သဗ္ဗကိလေသာနဉ္စ အပနုဒေဟိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. ๒๔๑. บทว่า `Avassajīti` คือ `pahāsi` (ทรงละแล้ว). บทว่า `tidivapuravarasamoti` คือ `samo` (เสมอ) ด้วยท้าวสักกะผู้ประเสริฐในเมืองไตรทิพย์. บทว่า `Lapanajanti` คือ `mukhajaṃ` (เกิดในปาก) อธิบายว่า พระทนต์. บทว่า `Dijasamasukkasucisobhanadantoti` ความว่า ชื่อว่า `dijasamasukkasucisobhanadanto` เพราะพระองค์มีพระทนต์ชื่อว่าทิชะ เพราะเกิดสองครั้ง ทั้งขาวสะอาดและงดงาม. บทว่า `Na ca janapadatudananti` ความว่า ชนบทของพระองค์ซึ่งมีจักรวาลเป็นขอบเขตนั้น ไม่มีการเบียดเบียน บีบคั้น หรือความเจ็บป่วยจากผู้อื่น. บทว่า `Hitamapi ca bahujana sukhañca caranti` ความว่า ปวงชนมีสุขทุกข์เสมอกันแล้ว ย่อมประพฤติประโยชน์และความสุขแก่กันและกันในชนบทนั้น. บทว่า `Vipāpoti` คือ `vigatapāpo` (ปราศจากบาป). บทว่า `Vigatadarathakilamathoti` คือ `vigatakāyikadarathakilamatho` (ปราศจากความเดือดร้อนและความเหนื่อยล้าทางกาย). บทว่า `Malakhilakalikilese panudehi` คือ `apanudehi` (จงบรรเทา) ซึ่งมลทินมีราคะเป็นต้นด้วย ตอคือราคะเป็นต้นด้วย โทษคือโทสะด้วย และกิเลสทั้งปวงด้วย. ที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่ง. သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี လက္ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. พรรณนาลักขณสูตร จบแล้ว. ၈. သိင်္ဂါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. พรรณนาสิงคาลสูตร နိဒါနဝဏ္ဏနာ พรรณนานิทาน ၂၄၂. ဧဝံ [Pg.124] မေ သုတန္တိ သိင်္ဂါလသုတ္တံ. တတြာယမနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ – ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေတိ ဝေဠုဝနန္တိ တဿ ဥယျာနဿ နာမံ. တံ ကိရ ဝေဠူဟိ ပရိက္ခိတ္တံ အဟောသိ အဋ္ဌာရသဟတ္ထေန စ ပါကာရေန ဂေါပုရဋ္ဋာလကယုတ္တံ နီလောဘာသံ မနောရမံ, တေန ဝေဠုဝနန္တိ ဝုစ္စတိ. ကလန္ဒကာနဉ္စေတ္ထ နိဝါပံ အဒံသု, တေန ကလန္ဒကနိဝါပေါတိ ဝုစ္စတိ. ๒๔๒. สิงคาลสูตร เริ่มต้นว่า `Evaṃ me sutaṃ`. ในสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ยังไม่ชัดเจนดังนี้: ในบทว่า `veḷuvane kalandakanivāpe` นั้น คำว่า `veḷuvana` เป็นชื่อของอุทยานนั้น. ได้ยินว่า อุทยานนั้นแวดล้อมด้วยป่าไผ่ และมีกำแพงสูงสิบแปดศอก ประกอบด้วยซุ้มประตูและหอคอย มีสีเขียวชอุ่มน่ารื่นรมย์ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "เวฬุวัน". และในอุทยานนี้ ชนทั้งหลายได้ให้เหยื่อแก่กระแต เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "กลันทกนิวาป". ပုဗ္ဗေ ကိရ အညတရော ရာဇာ တတ္ထ ဥယျာနကီဠနတ္ထံ အာဂတော သုရာမဒေန မတ္တော ဒိဝါ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိ. ပရိဇနောပိဿ ‘‘သုတ္တော ရာဇာ’’တိ ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ ပလောဘိယမာနော ဣတော စိတော စ ပက္ကာမိ. အထ သုရာဂန္ဓေန အညတရသ္မာ သုသိရရုက္ခာ ကဏှသပ္ပော နိက္ခမိတွာ ရညော အဘိမုခေါ အာဂစ္ဆတိ, တံ ဒိသွာ ရုက္ခဒေဝတာ ‘‘ရညော ဇီဝိတံ ဒမ္မီ’’တိ ကာဠကဝေသေန အာဂန္တွာ ကဏ္ဏမူလေ သဒ္ဒမကာသိ. ရာဇာ ပဋိဗုဇ္ဈိ. ကဏှသပ္ပော နိဝတ္တော. သော တံ ဒိသွာ ‘‘ဣမာယ ကာဠကာယ မမ ဇီဝိတံ ဒိန္န’’န္တိ ကာဠကာနံ တတ္ထ နိဝါပံ ပဋ္ဌပေသိ, အဘယဃောသဉ္စ ဃောသာပေသိ. တသ္မာ တံ တတော ပဘုတိ ‘‘ကလန္ဒကနိဝါပေါ’’တိ သင်္ချံ ဂတံ. ကလန္ဒကာတိ ဟိ ကာဠကာနံ ဧတံ နာမံ. ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระราชาองค์หนึ่งเสด็จมาเพื่อทรงพระเกษมสำราญในอุทยานนั้น ทรงมึนเมาด้วยน้ำจัณฑ์ บรรทมหลับไปในเวลากลางวัน. แม้บริวารของพระองค์ก็คิดว่า "พระราชาบรรทมหลับแล้ว" ถูกดอกไม้และผลไม้เป็นต้นล่อใจ จึงแยกย้ายกันไปทางโน้นทางนี้. ครั้งนั้น เพราะกลิ่นสุรา งูเห่าตัวหนึ่งออกจากโพรงไม้ต้นหนึ่ง เลื้อยตรงมายังเบื้องพระพักตร์ของพระราชา. รุกขเทวดาเห็นงูนั้นแล้ว คิดว่า "เราจะถวายชีวิตแด่พระราชา" จึงแปลงเป็นกระแตมาทำเสียงที่ข้างพระกรรณ. พระราชาทรงตื่นบรรทม. งูเห่าได้เลื้อยกลับไป. พระองค์ทอดพระเนตรเห็นดังนั้น จึงดำริว่า "ชีวิตของเราอันกระแตนี้ให้แล้ว" จึงทรงตั้งสถานที่ให้เหยื่อแก่กระแตทั้งหลายในที่นั้น และโปรดให้ประกาศเขตอภัยทาน. เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงได้ชื่อว่า "กลันทกนิวาป" ตั้งแต่นั้นมา. เพราะว่า คำว่า "กลันทกะ" นี้ เป็นชื่อของกระแต. တေန ခေါ ပန သမယေနာတိ ယသ္မိံ သမယေ ဘဂဝါ ရာဇဂဟံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ ဝိဟရတိ, တေန သမယေန. သိင်္ဂါလကော ဂဟပတိပုတ္တောတိ သိင်္ဂါလကောတိ တဿ နာမံ. ဂဟပတိပုတ္တောတိ ဂဟပတိဿ ပုတ္တော ဂဟပတိပုတ္တော. တဿ ကိရ ပိတာ ဂဟပတိမဟာသာလော, နိဒဟိတွာ ဌပိတာ စဿ ဂေဟေ စတ္တာလီသ ဓနကောဋိယော အတ္ထိ. သော ဘဂဝတိ နိဋ္ဌင်္ဂတော ဥပါသကော သောတာပန္နော, ဘရိယာပိဿ သောတာပန္နာယေဝ. ပုတ္တော ပနဿ အဿဒ္ဓေါ အပ္ပသန္နော. အထ နံ မာတာပိတရော အဘိက္ခဏံ ဧဝံ ဩဝဒန္တိ – ‘‘တာတ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမ, ဓမ္မသေနာပတိံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ မဟာကဿပံ အသီတိမဟာသာဝကေ ဥပသင်္ကမာ’’တိ. သော ဧဝမာဟ – ‘‘နတ္ထိ မမ တုမှာကံ သမဏာနံ ဥပသင်္ကမနကိစ္စံ, သမဏာနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတဗ္ဗံ ဟောတိ, ဩနမိတွာ ဝန္ဒန္တဿ ပိဋ္ဌိ ရုဇ္ဇတိ, ဇာဏုကာနိ ခရာနိ ဟောန္တိ, ဘူမိယံ နိသီဒိတဗ္ဗံ [Pg.125] ဟောတိ, တတ္ထ နိသိန္နဿ ဝတ္ထာနိ ကိလိဿန္တိ ဇီရန္တိ, သမီပေ နိသိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ကထာသလ္လာပေါ ဟောတိ, တသ္မိံ သတိ ဝိဿာသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတော နိမန္တေတွာ စီဝရပိဏ္ဍပါတာဒီနိ ဒါတဗ္ဗာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ သန္တေ အတ္ထော ပရိဟာယတိ, နတ္ထိ မယှံ တုမှာကံ သမဏာနံ ဥပသင်္ကမနကိစ္စ’’န္တိ. ဣတိ နံ ယာဝဇီဝံ ဩဝဒန္တာပိ မာတာပိတရော သာသနေ ဥပနေတုံ နာသက္ခိံသု. ก็โดยสมัยนั้นแล คือในสมัยที่พระผู้มีพระภาคทรงทำกรุงราชคฤห์ให้เป็นโคจรคาม ประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อแก่กระแต. บทว่า สิงคาลกคหบดีบุตร ความว่า ชื่อของเขาคือสิงคาลกะ. บทว่า คหบดีบุตร ความว่า บุตรของคหบดี. ได้ยินว่า บิดาของเขาเป็นคหบดีมหาศาล มีทรัพย์ ๔๐ โกฏิที่ฝังเก็บไว้ในเรือน. คหบดีนั้นเป็นผู้ถึงความเชื่อมั่นในพระผู้มีพระภาค เป็นอุบาสก เป็นพระโสดาบัน แม้ภรรยาของเขาก็เป็นพระโสดาบันเหมือนกัน. ส่วนบุตรของเขาไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส. ครั้งนั้น มารดาบิดาได้ตักเตือนเขาเนืองๆ อย่างนี้ว่า “พ่อคุณ จงเข้าไปเฝ้าพระศาสดาเถิด จงเข้าไปหาพระธรรมเสนาบดี พระมหาโมคคัลลานะ พระมหากัสสปะ พระมหาสาวก ๘๐ รูปเถิด”. เขากล่าวอย่างนี้ว่า “กิจที่จะต้องเข้าไปหาสมณะของพวกท่าน ไม่มีแก่ข้าพเจ้า เมื่อไปสู่สำนักของสมณะทั้งหลาย ก็ต้องไหว้ เมื่อน้อมกายลงไหว้ หลังก็ปวด เข่าก็ด้าน ต้องนั่งบนพื้นดิน เมื่อนั่ง ณ ที่นั้น ผ้าก็นุ่งห่มก็เปรอะเปื้อนและเก่าคร่ำคร่า จำเดิมแต่กาลที่นั่งในที่ใกล้ ก็มีการสนทนาปราศรัย เมื่อมีการสนทนานั้น ความคุ้นเคยก็เกิดขึ้น จากนั้นก็ต้องนิมนต์แล้วถวายจีวร บิณฑบาต เป็นต้น เมื่อเป็นเช่นนั้น ประโยชน์ (ทรัพย์สมบัติ) ก็เสื่อมไป กิจที่จะต้องเข้าไปหาสมณะของพวกท่าน ไม่มีแก่ข้าพเจ้า”. ด้วยประการฉะนี้ มารดาบิดาแม้ตักเตือนเขาอยู่ตลอดชีวิต ก็ไม่สามารถจะนำเข้ามาในพระศาสนาได้. အထဿ ပိတာ မရဏမဉ္စေ နိပန္နော ‘‘မမ ပုတ္တဿ ဩဝါဒံ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိန္တေတွာ ပုန စိန္တေသိ – ‘‘ဒိသာ တာတ နမဿာဟီ’’တိ ဧဝမဿ ဩဝါဒံ ဒဿာမိ, သော အတ္ထံ အဇာနန္တော ဒိသာ နမဿိဿတိ, အထ နံ သတ္ထာ ဝါ သာဝကာ ဝါ ပဿိတွာ ‘‘ကိံ ကရောသီ’’တိ ပုစ္ဆိဿန္တိ. တတော ‘‘မယှံ ပိတာ ဒိသာ နမဿနံ ကရောဟီတိ မံ ဩဝဒီ’’တိ ဝက္ခတိ. အထဿ တေ ‘‘န တုယှံ ပိတာ ဧတာ ဒိသာ နမဿာပေတိ, ဣမာ ပန ဒိသာ နမဿာပေတီ’’တိ ဓမ္မံ ဒေသေဿန္တိ. သော ဗုဒ္ဓသာသနေ ဂုဏံ ဉတွာ ‘‘ပုညကမ္မံ ကရိဿတီ’’တိ. အထ နံ အာမန္တာပေတွာ ‘‘တာတ, ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ ဆ ဒိသာ နမဿေယျာသီ’’တိ အာဟ. မရဏမဉ္စေ နိပန္နဿ ကထာ နာမ ယာဝဇီဝံ အနုဿရဏီယာ ဟောတိ. တသ္မာ သော ဂဟပတိပုတ္တော တံ ပိတုဝစနံ အနုဿရန္တော တထာ အကာသိ. တသ္မာ ‘‘ကာလဿေဝ ဥဋ္ဌာယ ရာဇဂဟာ နိက္ခမိတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ครั้งนั้น บิดาของเขานอนอยู่บนเตียงใกล้จะตาย คิดว่า “ควรที่เราจะให้โอวาทแก่บุตรของเรา” แล้วคิดอีกว่า “เราจะให้โอวาทแก่เขาอย่างนี้ว่า ‘พ่อคุณ จงไหว้ทิศทั้งหลายเถิด’ เขาไม่รู้อรรถ ก็จักไหว้ทิศทั้งหลาย ครั้งนั้น พระศาสดาหรือพระสาวกทั้งหลายเห็นเขาแล้ว ก็จักถามว่า ‘ท่านทำอะไร’ จากนั้น เขาก็จักกล่าวว่า ‘บิดาของข้าพเจ้าได้ให้โอวาทแก่ข้าพเจ้าว่า จงทำการไหว้ทิศทั้งหลายเถิด’ ครั้งนั้น ท่านเหล่านั้นจักแสดงธรรมแก่เขาว่า ‘บิดาของท่านมิได้ให้ไหว้ทิศเหล่านี้ แต่ให้ไหว้ทิศเหล่านี้ต่างหาก’ เขาเมื่อรู้คุณในพระพุทธศาสนาแล้ว ก็จักทำบุญกรรม” ครั้งนั้น ให้เรียกเขามาแล้วกล่าวว่า “พ่อคุณ พึงลุกขึ้นแต่เช้าตรู่แล้วไหว้ทิศ ๖ เถิด” คำพูดของผู้ที่นอนอยู่บนเตียงใกล้จะตาย ย่อมเป็นสิ่งที่ควรระลึกถึงตลอดชีวิต เพราะเหตุนั้น คหบดีบุตรนั้นระลึกถึงคำของบิดานั้นอยู่ จึงได้ทำเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ออกไปจากกรุงราชคฤห์”. ၂၄၃. ပုထုဒိသာတိ ဗဟုဒိသာ. ဣဒါနိ တာ ဒဿေန္တော ပုရတ္ထိမံ ဒိသန္တိအာဒိမာဟ. ပါဝိသီတိ န တာဝ ပဝိဋ္ဌော, ပဝိသိဿာမီတိ နိက္ခန္တတ္တာ ပန အန္တရာမဂ္ဂေ ဝတ္တမာနောပိ ဧဝံ ဝုစ္စတိ. အဒ္ဒသာ ခေါ ဘဂဝါတိ န ဣဒါနေဝ အဒ္ဒသ, ပစ္စူသသမယေပိ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေန္တော ဧတံ ဒိသာ နမဿမာနံ ဒိသွာ ‘‘အဇ္ဇ အဟံ သိင်္ဂါလဿ ဂဟပတိပုတ္တဿ ဂိဟိဝိနယံ သိင်္ဂါလသုတ္တန္တံ ကထေဿာမိ, မဟာဇနဿ သာ ကထာ သဖလာ ဘဝိဿတိ, ဂန္တဗ္ဗံ မယာ ဧတ္ထာ’’တိ. တသ္မာ ပါတောဝ နိက္ခမိတွာ ရာဇဂဟံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ, ပဝိသန္တော စ နံ တထေဝ အဒ္ဒသ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဒ္ဒသာ ခေါ ဘဂဝါ’’တိ. ဧတဒဝေါစာတိ သော ကိရ အဝိဒူရေ ဌိတမ္ပိ သတ္ထာရံ န ပဿတိ, ဒိသာယေဝ နမဿတိ. အထံ နံ ဘဂဝါ သူရိယရသ္မိသမ္ဖဿေန ဝိကသမာနံ မဟာပဒုမံ ဝိယ မုခံ ဝိဝရိတွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ တွံ, ဂဟပတိပုတ္တာ’’တိအာဒိကံ ဧတဒဝေါစ. ๒๔๓. บทว่า ปุถุทิสา คือ ทิศเป็นอันมาก. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงทิศเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปุรัตถิมํ ทิสํ. บทว่า ปาวิสิ (เสด็จเข้าไปแล้ว) คือ ยังมิได้เสด็จเข้าไป แต่เพราะเสด็จออกไปแล้วด้วยพระประสงค์ว่า “จักเข้าไป” แม้ยังทรงเป็นไปอยู่ในระหว่างทาง ก็ตรัสอย่างนี้. บทว่า อัททสา โข ภควา (พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นแล้วแล) คือ มิใช่ทอดพระเนตรเห็นในบัดนี้เท่านั้น แม้ในปัจจุสมัย (เวลาใกล้รุ่ง) เมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นเขาผู้กำลังไหว้ทิศอยู่ (ทรงดำริว่า) “วันนี้ เราจักแสดงคิหิวินัย คือ สิงคาลกสุตตันตะ แก่สิงคาลกคหบดีบุตร ถ้อยคำนั้นจักเป็นไปพร้อมด้วยผลแก่มหาชน เราพึงไปยังที่นั้น”. เพราะเหตุนั้น จึงเสด็จออกไปแต่เช้าตรู่ เสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต และเมื่อเสด็จเข้าไป ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นเขาเช่นนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นแล้วแล”. บทว่า เอตทโวจ (ได้ตรัสคำนี้) คือ ได้ยินว่า เขาแม้พระศาสดาประทับยืนอยู่ไม่ไกล ก็ไม่เห็น ไหว้แต่ทิศทั้งหลายเท่านั้น. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแย้มพระโอษฐ์ ประดุจดอกปทุมหลวงที่กำลังบานเพราะสัมผัสแห่งรัศมีพระอาทิตย์ ได้ตรัสคำนี้เป็นต้นว่า “ดูก่อนคหบดีบุตร ท่านทำอะไรอยู่หนอ”. ဆဒိသာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยทิศ ๖ เป็นต้น ၂၄၄. ယထာ [Pg.126] ကထံ ပန, ဘန္တေတိ သော ကိရ တံ ဘဂဝတော ဝစနံ သုတွာဝ စိန္တေသိ ‘‘ယာ ကိရ မမ ပိတရာ ဆ ဒိသာ နမဿိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တာ, န ကိရ တာ ဧတာ, အညာ ကိရ အရိယသာဝကေန ဆ ဒိသာ နမဿိတဗ္ဗာ. ဟန္ဒာဟံ အရိယသာဝကေန နမဿိတဗ္ဗာ ဒိသာယေဝ ပုစ္ဆိတွာ နမဿာမီတိ. သော တာ ပုစ္ဆန္တော ယထာ ကထံ ပန, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာတိ နိပါတမတ္တံ. ကထံ ပနာတိ ဣဒမေဝ ပုစ္ဆာပဒံ. ကမ္မကိလေသာတိ တေဟိ ကမ္မေဟိ သတ္တာ ကိလိဿန္တိ, တသ္မာ ကမ္မကိလေသာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဌာနေဟီတိ ကာရဏေဟိ. အပါယမုခါနီတိ ဝိနာသမုခါနိ. သောတိ သော သောတာပန္နော အရိယသာဝကော. စုဒ္ဒသ ပါပကာပဂတောတိ ဧတေဟိ စုဒ္ဒသဟိ ပါပကေဟိ လာမကေဟိ အပဂတော. ဆဒ္ဒိသာပဋိစ္ဆာဒီတိ ဆ ဒိသာ ပဋိစ္ဆာဒေန္တော. ဥဘောလောကဝိဇယာယာတိ ဥဘိန္နံ ဣဓလောကပရလောကာနံ ဝိဇိနနတ္ထာယ. အယဉ္စေဝ လောကော အာရဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ဧဝရူပဿ ဟိ ဣဓ လောကေ ပဉ္စ ဝေရာနိ န ဟောန္တိ, တေနဿ အယဉ္စေဝ လောကော အာရဒ္ဓေါ ဟောတိ ပရိတောသိတော စေဝ နိပ္ဖာဒိတော စ. ပရလောကေပိ ပဉ္စ ဝေရာနိ န ဟောန္တိ, တေနဿ ပရော စ လောကော အာရာဓိတော ဟောတိ. တသ္မာ သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရမ္မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇတိ. ๒๔๔. บทว่า ยถา กถํ ปน ภนฺเต (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อย่างไรเล่า) ความว่า ได้ยินว่า เขาพอได้ฟังพระดำรัสนั้นของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็คิดว่า “ทิศ ๖ ที่บิดาของเราบอกว่า ‘พึงไหว้’ ได้ยินว่า ไม่ใช่ทิศเหล่านี้ ได้ยินว่า ทิศ ๖ ที่อริยสาวกพึงไหว้ มีอยู่ต่างหาก เอาล่ะ เราจะทูลถามถึงทิศที่อริยสาวกพึงไหว้เท่านั้นแล้วจักไหว้”. เขาเมื่อจะทูลถามถึงทิศเหล่านั้น จึงกราบทูลคำเป็นต้นว่า ยถา กถํ ปน ภนฺเต. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยถา เป็นเพียงนิบาต. บทว่า กถํ ปน นี้เท่านั้น เป็นบทแสดงคำถาม. บทว่า กรรมกิเลส คือ สัตว์ทั้งหลายย่อมเดือดร้อนด้วยกรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า กรรมกิเลส. บทว่า ฐาเนหิ คือ ด้วยเหตุทั้งหลาย. บทว่า อบายมุข คือ ปากทางแห่งความพินาศ. บทว่า โส คือ พระอริยสาวกผู้เป็นโสดาบันนั้น. บทว่า จุทฺทส ปาปกาปคโต คือ ปราศจากแล้วจากบาปอันลามก ๑๔ ประการเหล่านี้. บทว่า ฉทิสาปฏิจฺฉาที คือ ปิดกั้นทิศ ๖ อยู่. บทว่า อุโภโลกวิชยาย คือ เพื่อประโยชน์แก่การชนะโลกทั้งสอง คือ โลกนี้และโลกหน้า. บทว่า อยญฺเจว โลโก อารทฺโธ โหติ (โลกนี้เป็นอันปรารภแล้ว) คือ ด้วยว่า เวร ๕ ประการย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้มีอย่างนี้ในโลกนี้ เพราะเหตุนั้น โลกนี้ของบุคคลนั้นจึงชื่อว่าเป็นอันปรารภแล้ว คือ ทำให้ผู้อื่นพอใจแล้ว และทำให้สำเร็จแล้ว. แม้ในโลกหน้า เวร ๕ ประการก็ไม่มี เพราะเหตุนั้น โลกหน้าของบุคคลนั้นจึงชื่อว่าเป็นอันทำให้สำเร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น เขาเบื้องหน้าแต่การแตกแห่งกาย เพราะการตาย ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. ၂၄၅. ဣတိ ဘဂဝါ သင်္ခေပေန မာတိကံ ဌပေတွာ ဣဒါနိ တမေဝ ဝိတ္ထာရေန္တော ကတမဿ စတ္တာရော ကမ္မကိလေသာတိအာဒိမာဟ. ကမ္မကိလေသောတိ ကမ္မဉ္စ တံ ကိလေသသမ္ပယုတ္တတ္တာ ကိလေသော စာတိ ကမ္မကိလေသော. သကိလေသောယေဝ ဟိ ပါဏံ ဟနတိ, နိက္ကိလေသော န ဟနတိ, တသ္မာ ပါဏာတိပါတော ‘‘ကမ္မကိလေသော’’တိ ဝုတ္တော. အဒိန္နာဒါနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အထာပရန္တိ အပရမ္ပိ ဧတဒတ္ထပရိဒီပကမေဝ ဂါထာဗန္ဓံ အဝေါစာတိ အတ္ထော. ๒๔๕. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงตั้งมาติกาไว้โดยสังเขปแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงขยายมาติกานั้นนั่นแล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กรรมกิเลส ๔ ประการของบุคคลนั้นเป็นไฉน. บทว่า กรรมกิเลส คือ เป็นกรรมด้วย และเพราะประกอบด้วยกิเลส จึงเป็นกิเลสด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า กรรมกิเลส. ด้วยว่า ผู้มีกิเลสเท่านั้นย่อมฆ่าสัตว์ ผู้ไม่มีกิเลสย่อมไม่ฆ่า เพราะเหตุนั้น ปาณาติบาต ท่านจึงเรียกว่า “กรรมกิเลส”. แม้ในอทินนาทานเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า อถาปรํ ความว่า ได้ตรัสคาถาประพันธ์ซึ่งเป็นเครื่องประกาศเนื้อความนั้นนั่นแล แม้อีกอย่างหนึ่ง. စတုဌာနာဒိဝဏ္ဏနာ พรรณนาฐานะ ๔ เป็นต้น ၂၄၆. ပါပကမ္မံ ကရောတီတိ ဣဒံ ဘဂဝါ ယသ္မာ ကာရကေ ဒဿိတေ အကာရကော ပါကဋော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ပါပကမ္မံ န ကရောတီ’’တိ မာတိကံ ဌပေတွာပိ ဒေသနာကုသလတာယ ပဌမတရံ ကာရကံ ဒဿေန္တော အာဟ[Pg.127]. တတ္ထ ဆန္ဒာဂတိံ ဂစ္ဆန္တောတိ ဆန္ဒေန ပေမေန အဂတိံ ဂစ္ဆန္တော အကတ္တဗ္ဗံ ကရောန္တော. ပရပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ယော ‘‘အယံ မေ မိတ္တော ဝါ သမ္ဘတ္တော ဝါ သန္ဒိဋ္ဌော ဝါ ဉာတကော ဝါ လဉ္ဇံ ဝါ ပန မေ ဒေတီ’’တိ ဆန္ဒဝသေန အဿာမိကံ သာမိကံ ကရောတိ, အယံ ဆန္ဒာဂတိံ ဂစ္ဆန္တော ပါပကမ္မံ ကရောတိ နာမ. ယော ‘‘အယံ မေ ဝေရီ’’တိ ပကတိဝေရဝသေန တင်္ခဏုပ္ပန္နကောဓဝသေန ဝါ သာမိကံ အဿာမိကံ ကရောတိ, အယံ ဒေါသာဂတိံ ဂစ္ဆန္တော ပါပကမ္မံ ကရောတိ နာမ. ယော ပန မန္ဒတ္တာ မောမူဟတ္တာ ယံ ဝါ တံ ဝါ ဝတွာ အဿာမိကံ သာမိကံ ကရောတိ, အယံ မောဟာဂတိံ ဂစ္ဆန္တော ပါပကမ္မံ ကရောတိ နာမ. ယော ပန ‘‘အယံ ရာဇဝလ္လဘော ဝါ ဝိသမနိဿိတော ဝါ အနတ္ထမ္ပိ မေ ကရေယျာ’’တိ ဘီတော အဿာမိကံ သာမိကံ ကရောတိ, အယံ ဘယာဂတိံ ဂစ္ဆန္တော ပါပကမ္မံ ကရောတိ နာမ. ယော ပန ယံကိဉ္စိ ဘာဇေန္တော ‘‘အယံ မေ သန္ဒိဋ္ဌော ဝါ သမ္ဘတ္တော ဝါ’’တိ ပေမဝသေန အတိရေကံ ဒေတိ, ‘‘အယံ မေ ဝေရီ’’တိ ဒေါသဝသေန ဦနကံ ဒေတိ, မောမူဟတ္တာ ဒိန္နာဒိန္နံ အဇာနမာနော ကဿစိ ဦနံ ကဿစိ အဓိကံ ဒေတိ, ‘‘အယံ ဣမသ္မိံ အဒိယျမာနေ မယှံ အနတ္ထမ္ပိ ကရေယျာ’’တိ ဘီတော ကဿစိ အတိရေကံ ဒေတိ, သော စတုဗ္ဗိဓောပိ ယထာနုက္ကမေန ဆန္ဒာဂတိအာဒီနိ ဂစ္ဆန္တော ပါပကမ္မံ ကရောတိ နာမ. ๒๔๖. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระบาลีว่า "ปาปกมฺมํ กโรติ" นี้ไว้ เพราะว่า เมื่อทรงแสดงผู้กระทำ (บาป) แล้ว ผู้ไม่กระทำ (บาป) ย่อมปรากฏชัด ฉะนั้น แม้จะยังไม่ทรงตั้งมาติกาว่า "ปาปกมฺมํ น กโรติ" ก็ทรงแสดงผู้กระทำก่อน ด้วยความฉลาดในเทศนา. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺโต" ความว่า ไปสู่อคติด้วยฉันทะคือด้วยความรักใคร่ ชื่อว่ากระทำสิ่งที่ไม่ควรทำ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ในบทเหล่านั้น ผู้ใดอาศัยฉันทะคือความรักใคร่ว่า "ผู้นี้เป็นมิตรของเรา หรือเป็นสหายของเรา หรือเป็นคนที่เคยเห็นกันของเรา หรือเป็นญาติของเรา หรือว่าให้สินบนแก่เรา" ดังนี้แล้ว กระทำผู้ที่ไม่ใช่เจ้าของให้เป็นเจ้าของ ผู้นี้ชื่อว่าย่อมกระทำบาปกรรมเพราะไปสู่อคติคือฉันทะ. ผู้ใดอาศัยความอาฆาตที่มีอยู่เดิม หรืออาศัยความโกรธที่เกิดขึ้นในขณะนั้นว่า "ผู้นี้เป็นศัตรูของเรา" ดังนี้แล้ว กระทำเจ้าของให้เป็นผู้มิใช่เจ้าของ ผู้นี้ชื่อว่าย่อมกระทำบาปกรรมเพราะไปสู่อคติคือโทสะ. ส่วนผู้ใดอาศัยความเป็นคนเขลา ความเป็นคนหลงงมงาย พูดอะไร ๆ ไปแล้ว กระทำผู้ที่ไม่ใช่เจ้าของให้เป็นเจ้าของ ผู้นี้ชื่อว่าย่อมกระทำบาปกรรมเพราะไปสู่อคติคือโมหะ. ส่วนผู้ใดกลัวว่า "ผู้นี้เป็นคนโปรดของพระราชา หรือเป็นผู้อาศัยคนไม่ดี หรือพึงกระทำความพินาศแก่เรา" ดังนี้แล้ว กระทำผู้ที่ไม่ใช่เจ้าของให้เป็นเจ้าของ ผู้นี้ชื่อว่าย่อมกระทำบาปกรรมเพราะไปสู่อคติคือภยะ. ส่วนผู้ใดเมื่อแบ่งสิ่งของอะไร ๆ อยู่ อาศัยความรักใคร่ว่า "ผู้นี้เป็นคนที่เคยเห็นกันของเรา หรือเป็นสหายของเรา" ดังนี้แล้ว ให้ส่วนเกินไป, อาศัยความโกรธว่า "ผู้นี้เป็นศัตรูของเรา" ดังนี้แล้ว ให้ส่วนที่น้อยไป, เพราะความหลงงมงาย ไม่รู้สิ่งที่ให้แล้วและยังไม่ให้ ให้แก่บางคนน้อยไป ให้แก่บางคนมากไป, กลัวว่า "เมื่อเราไม่ให้สิ่งนี้แก่ผู้นี้ เขาพึงกระทำความพินาศแก่เรา" ดังนี้แล้ว ให้ส่วนเกินไปแก่บางคน, บุคคลนั้นแม้ทั้ง ๔ ประเภท ชื่อว่าย่อมกระทำบาปกรรมเพราะไปสู่อคติต่าง ๆ มีฉันทาคติเป็นต้น ตามลำดับ. အရိယသာဝကော ပန ဇီဝိတက္ခယံ ပါပုဏန္တောပိ ဆန္ဒာဂတိအာဒီနိ န ဂစ္ဆတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဣမေဟိ စတူဟိ ဌာနေဟိ ပါပကမ္မံ န ကရောတီ’’တိ. ส่วนพระอริยสาวก แม้จะถึงความสิ้นชีวิต ก็ไม่ไปสู่อคติต่าง ๆ มีฉันทาคติเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "อริยสาวกย่อมไม่กระทำบาปกรรมด้วยฐานะ ๔ ประการเหล่านี้". နိဟီယတိ ယသော တဿာတိ တဿ အဂတိဂါမိနော ကိတ္တိယသောပိ ပရိဝါရယသောပိ နိဟီယတိ ပရိဟာယတိ. บทว่า "นิหียติ ยโส ตสฺส" ความว่า ยศคือเกียรติคุณและยศคือบริวารของบุคคลผู้ไปสู่อคตินั้น ย่อมเสื่อม ย่อมสิ้นไป. ဆအပါယမုခါဒိဝဏ္ဏနာ พรรณนาอบายมุข ๖ เป็นต้น ၂၄၇. သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာနာနုယောဂေါတိ ဧတ္ထ သုရာတိ ပိဋ္ဌသုရာ ပူဝသုရာ ဩဒနသုရာ ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တာ သမ္ဘာရသံယုတ္တာတိ ပဉ္စ သုရာ. မေရယန္တိ ပုပ္ဖာသဝေါ ဖလာသဝေါ မဓွာသဝေါ ဂုဠာသဝေါ သမ္ဘာရသံယုတ္တောတိ ပဉ္စ အာသဝါ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ မဒကရဏဝသေန မဇ္ဇံ. ပမာဒဋ္ဌာနန္တိ ပမာဒကာရဏံ. ယာယ စေတနာယ တံ မဇ္ဇံ ပိဝတိ, တဿ ဧတံ အဓိဝစနံ. အနုယောဂေါတိ တဿ သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာနဿ အနုအနုယောဂေါ ပုနပ္ပုနံ ကရဏံ. ယသ္မာ ပနေတံ အနုယုတ္တဿ ဥပ္ပန္နာ စေဝ ဘောဂါ ပရိဟာယန္တိ, အနုပ္ပန္နာ စ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဘောဂါနံ အပါယမုခ’’န္တိ [Pg.128] ဝုတ္တံ. ဝိကာလဝိသိခါစရိယာနုယောဂေါတိ အဝေလာယ ဝိသိခါသု စရိယာနုယုတ္တတာ. ๒๔๗. ในบทว่า "สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานานุโยโค" นี้ บทว่า "สุรา" ได้แก่ สุรา ๕ อย่าง คือ สุราที่ทำจากแป้ง สุราที่ทำจากขนม สุราที่ทำจากข้าวสุก สุราที่ใส่เชื้อ และสุราที่ปรุงด้วยเครื่องปรุง. บทว่า "เมรย" ได้แก่ อาสวะ ๕ อย่าง คือ น้ำดองดอกไม้ น้ำดองผลไม้ น้ำดองน้ำผึ้ง น้ำดองน้ำอ้อย และน้ำดองที่ปรุงด้วยเครื่องปรุง. สุราและเมรัยทั้งหมดนั้นเรียกว่า "มัชชะ" เพราะเป็นเหตุให้เมา. บทว่า "ปมาทฏฺฐาน" คือ เหตุแห่งความประมาท. คำว่า "ปมาทฏฺฐาน" นี้ เป็นชื่อของเจตนาที่บุคคลใช้ดื่มมัชชะ. บทว่า "อนุโยค" คือ การประกอบเนือง ๆ การกระทำบ่อย ๆ ซึ่งสุราเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทนั้น. ก็เพราะว่า โภคทรัพย์ที่เกิดขึ้นแล้วของผู้ที่ประกอบเนือง ๆ ในสิ่งนี้ ย่อมเสื่อมไป และโภคทรัพย์ที่ยังไม่เกิดก็ย่อมไม่เกิดขึ้น ฉะนั้น จึงเรียกว่า "อบายมุข" คือทางแห่งความเสื่อมแห่งโภคทรัพย์. บทว่า "วิกาลวิสิขาจริยานุโยค" คือ การประกอบเนือง ๆ ในการเที่ยวไปตามถนนในเวลาที่ไม่ใช่กาล. သမဇ္ဇာဘိစရဏန္တိ နစ္စာဒိဒဿနဝသေန သမဇ္ဇာဂမနံ. အာလသျာနုယောဂေါတိ ကာယာလသိယတာယ ယုတ္တပ္ပယုတ္တတာ. บทว่า "สมชฺชาภิจรณ" คือ การไปดูมหรสพเพื่อดูการฟ้อนรำเป็นต้น. บทว่า "อาลสฺยานุโยค" คือ การประกอบตนพัวพันอยู่ในความเกียจคร้านทางกาย. သုရာမေရယဿ ဆအာဒီနဝါဒိဝဏ္ဏနာ พรรณนาโทษ ๖ ประการของการดื่มสุราเมรัยเป็นต้น ၂၄၈. ဧဝံ ဆန္နံ အပါယမုခါနံ မာတိကံ ဌပေတွာ ဣဒါနိ တာနိ ဝိဘဇန္တော ဆ ခေါ မေ, ဂဟပတိပုတ္တ အာဒီနဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သန္ဒိဋ္ဌိကာတိ သာမံ ပဿိတဗ္ဗာ, ဣဓလောကဘာဝိနီ. ဓနဇာနီတိ ဓနဟာနိ. ကလဟပ္ပဝဍ္ဎနီတိ ဝါစာကလဟဿ စေဝ ဟတ္ထပရာမာသာဒိကာယကလဟဿ စ ဝဍ္ဎနီ. ရောဂါနံ အာယတနန္တိ တေသံ တေသံ အက္ခိရောဂါဒီနံ ခေတ္တံ. အကိတ္တိသဉ္ဇနနီတိ သုရံ ပိဝိတွာ ဟိ မာတရမ္ပိ ပဟရန္တိ ပိတရမ္ပိ, အညံ ဗဟုမ္ပိ အဝတ္တဗ္ဗံ ဝဒန္တိ, အကတ္တဗ္ဗံ ကရောန္တိ. တေန ဂရဟမ္ပိ ဒဏ္ဍမ္ပိ ဟတ္ထပါဒါဒိဆေဒမ္ပိ ပါပုဏန္တိ, ဣဓလောကေပိ ပရလောကေပိ အကိတ္တိံ ပါပုဏန္တိ, ဣတိ တေသံ သာ သုရာ အကိတ္တိသဉ္ဇနနီ နာမ ဟောတိ. ကောပီနနိဒံသနီတိ ဂုယှဋ္ဌာနဉှိ ဝိဝရိယမာနံ ဟိရိံ ကောပေတိ ဝိနာသေတိ, တသ္မာ ‘‘ကောပီန’’န္တိ ဝုစ္စတိ, သုရာမဒမတ္တာ စ တံ တံ အင်္ဂံ ဝိဝရိတွာ ဝိစရန္တိ, တေန နေသံ သာ သုရာ ကောပီနဿ နိဒံသနတော ‘‘ကောပီနနိဒံသနီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပညာယ ဒုဗ္ဗလိကရဏီတိ သာဂတတ္ထေရဿ ဝိယ ကမ္မဿကတပညံ ဒုဗ္ဗလံ ကရောတိ, တသ္မာ ‘‘ပညာယ ဒုဗ္ဗလိကရဏီ’’တိ ဝုစ္စတိ. မဂ္ဂပညံ ပန ဒုဗ္ဗလံ ကာတုံ န သက္ကောတိ. အဓိဂတမဂ္ဂါနဉှိ သာ အန္တောမုခမေဝ န ပဝိသတိ. ဆဋ္ဌံ ပဒန္တိ ဆဋ္ဌံ ကာရဏံ. ๒๔๘. ครั้นทรงตั้งมาติกาแห่งอบายมุข ๖ ประการอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกอบายมุขเหล่านั้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูก่อนคหบดีบุตร โทษมี ๖ ประการแล". ในบทเหล่านั้น บทว่า "สนฺทิฏฺฐิกา" คือ อันตนพึงเห็นเอง เป็นไปในโลกนี้. บทว่า "ธนชานิ" คือ ความเสื่อมแห่งทรัพย์. บทว่า "กลหปฺปวฑฺฒนี" คือ เป็นเครื่องเพิ่มพูนทั้งวจีกละ (การทะเลาะด้วยวาจา) และกายกละ (การทะเลาะด้วยกาย) มีการลูบคลำด้วยมือเป็นต้น. บทว่า "โรคานํ อายตนํ" คือ เป็นแดนเกิดแห่งโรคต่าง ๆ มีโรคตาเป็นต้น. บทว่า "อกิตฺติสญฺชนนี" คือ เพราะว่าคนดื่มสุราแล้ว ย่อมทุบตีแม้แต่มารดา แม้แต่บิดา พูดคำที่ไม่ควรพูดอื่น ๆ อีกมาก กระทำกรรมที่ไม่ควรทำ. เพราะเหตุนั้น พวกเขาย่อมได้รับการติเตียน การลงโทษ และการตัดมือตัดเท้าเป็นต้น ย่อมได้รับความเสียชื่อเสียงทั้งในโลกนี้และในโลกหน้า ฉะนั้น สุราของคนเหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นเครื่องก่อความเสียชื่อเสียง. บทว่า "โกปินนิทํสนี" คือ เพราะว่าที่ลับเมื่อถูกเปิดเผย ย่อมทำลายหิริให้กำเริบ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "โกปินะ", และคนทั้งหลายที่เมาด้วยความเมาสุรา ย่อมเปิดเผยอวัยวะส่วนนั้น ๆ เที่ยวไป เพราะเหตุนั้น สุราของคนเหล่านั้นจึงเรียกว่า "โกปินนิทํสนี" เพราะเป็นเครื่องแสดงซึ่งโกปินะ (ของลับ). บทว่า "ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณี" คือ ย่อมกระทำกัมมัสสกตาปัญญาให้มีกำลังน้อย เหมือนกรณีของพระสาคตเถระ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "เป็นเครื่องทำปัญญาให้มีกำลังน้อย". แต่สุรานั้นไม่สามารถกระทำมรรคปัญญาให้มีกำลังน้อยได้. จริงอยู่ สุรานั้นย่อมไม่เข้าไปสู่ปากของท่านผู้บรรลุมรรคแล้วเลย. บทว่า "ฉฏฺฐํ ปทํ" คือ เหตุประการที่หก. ၂၄၉. အတ္တာပိဿ အဂုတ္တော အရက္ခိတော ဟောတီတိ အဝေလာယ စရန္တော ဟိ ခါဏုကဏ္ဋကာဒီနိပိ အက္ကမတိ, အဟိနာပိ ယက္ခာဒီဟိပိ သမာဂစ္ဆတိ, တံ တံ ဌာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဉတွာ ဝေရိနောပိ နံ နိလီယိတွာ ဂဏှန္တိ ဝါ ဟနန္တိ ဝါ. ဧဝံ အတ္တာပိဿ အဂုတ္တော ဟောတိ အရက္ခိတော. ပုတ္တဒါရာပိ ‘‘အမှာကံ ပိတာ အမှာကံ သာမိ ရတ္တိံ ဝိစရတိ, ကိမင်္ဂံ ပန မယ’’န္တိ ဣတိဿ ပုတ္တဓီတရောပိ ဘရိယာပိ ဗဟိ ပတ္ထနံ ကတွာ ရတ္တိံ စရန္တာ အနယဗျသနံ ပါပုဏန္တိ. ဧဝံ ပုတ္တဒါရောပိဿ အဂုတ္တော အရက္ခိတော ဟောတိ. သာပတေယျန္တိ တဿ ပုတ္တဒါရပရိဇနဿ ရတ္တိံ စရဏကဘာဝံ ဉတွာ စောရာ သုညံ [Pg.129] ဂေဟံ ပဝိသိတွာ ယံ ဣစ္ဆန္တိ, တံ ဟရန္တိ. ဧဝံ သာပတေယျမ္ပိဿ အဂုတ္တံ အရက္ခိတံ ဟောတိ. သင်္ကိယော စ ဟောတီတိ အညေဟိ ကတပါပကမ္မေသုပိ ‘‘ဣမိနာ ကတံ ဘဝိဿတီ’’တိ သင်္ကိတဗ္ဗော ဟောတိ. ယဿ ယဿ ဃရဒွါရေန ယာတိ, တတ္ထ ယံ အညေန စောရကမ္မံ ပရဒါရိကကမ္မံ ဝါ ကတံ, တံ ‘‘ဣမိနာ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တေ အဘူတံ အသန္တမ္ပိ တသ္မိံ ရူဟတိ ပတိဋ္ဌာတိ. ဗဟူနဉ္စ ဒုက္ခဓမ္မာနန္တိ ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ, ဧတ္တကံ ဒေါမနဿန္တိ ဝတ္တုံ န သက္ကာ, အညသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ အသတိ သဗ္ဗံ ဝိကာလစာရိမှိ အာဟရိတဗ္ဗံ ဟောတိ, ဣတိ သော ဗဟူနံ ဒုက္ခဓမ္မာနံ ပုရက္ခတော ပုရေဂါမီ ဟောတိ. ๒๔๙. อธิบายว่า ตนของเขาก็ไม่เป็นอันคุ้มครอง ไม่เป็นอันรักษา คือ ผู้ที่เที่ยวไปในเวลาอันไม่สมควร ย่อมเหยียบแม้ซึ่งตอและหนามเป็นต้น ย่อมพบเจอกับงูบ้าง ยักษ์เป็นต้นบ้าง พวกคนมีเวรทราบว่าเขาไปสู่ที่นั้นๆ แล้ว ก็ซุ่มดักจับหรือฆ่าเสีย ด้วยประการฉะนี้ ตนของเขาก็ไม่เป็นอันคุ้มครอง ไม่เป็นอันรักษา แม้บุตรภรรยาก็คิดว่า "บิดาของเรา สามีของเราเที่ยวไปในเวลากลางคืน จะป่วยกล่าวไปไยถึงพวกเราเล่า" ด้วยเหตุนั้น แม้บุตรธิดาและภรรยาของเขา ก็ทำความปรารถนาในภายนอก เที่ยวไปในเวลากลางคืน ย่อมถึงความพินาศอันไม่เป็นประโยชน์ ด้วยประการฉะนี้ แม้บุตรภรรยาของเขาก็ไม่เป็นอันคุ้มครอง ไม่เป็นอันรักษา ส่วนทรัพย์สมบัติ คือ โจรทั้งหลายทราบความเป็นผู้เที่ยวไปในเวลากลางคืนของบุตรภรรยาและบริวารของเขาแล้ว ก็เข้าไปสู่เรือนที่ว่างเปล่า ปรารถนาสิ่งใด ก็ลักเอาสิ่งนั้นไป ด้วยประการฉะนี้ แม้ทรัพย์สมบัติของเขาก็ไม่เป็นอันคุ้มครอง ไม่เป็นอันรักษา และเป็นที่น่ารังเกียจ คือ แม้ในบาปกรรมที่คนอื่นทำไว้ เขาก็เป็นผู้ที่ถูกระแวงว่า "กรรมนี้คนนี้คงทำ" เขาเดินผ่านประตูเรือนของผู้ใดๆ ในเรือนนั้น กรรมคือการลักทรัพย์หรือกรรมคือการประพฤติผิดในภรรยาผู้อื่นอันคนอื่นทำไว้ เมื่อมีผู้กล่าวว่า "กรรมนั้นคนนี้ทำ" เรื่องที่ไม่จริง ไม่แท้ ก็เกิดขึ้น ตั้งอยู่ในบุคคลนั้น ส่วนบทว่า เป็นผู้นำมาซึ่งธรรมอันเป็นทุกข์จำนวนมาก คือ ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า ทุกข์มีประมาณเท่านี้ โทมนัสมีประมาณเท่านี้ เมื่อบุคคลอื่นไม่มี (ให้สงสัย) เรื่องทั้งหมดก็พึงนำมาสู่ผู้เที่ยวไปในเวลาวิกาล เพราะเหตุนั้น ผู้นั้นจึงเป็นผู้ถูกธรรมอันเป็นทุกข์จำนวนมากนำหน้า เป็นผู้นำไปก่อน ၂၅၀. ကွ နစ္စန္တိ ‘‘ကသ္မိံ ဌာနေ နဋနာဋကာဒိနစ္စံ အတ္ထီ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ယသ္မိံ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ တံ အတ္ထိ, တတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ ဟောတိ, တဿ ‘‘သွေ နစ္စဒဿနံ ဂမိဿာမီ’’တိ အဇ္ဇ ဝတ္ထဂန္ဓမာလာဒီနိ ပဋိယာဒေန္တဿေဝ သကလဒိဝသမ္ပိ ကမ္မစ္ဆေဒေါ ဟောတိ, နစ္စဒဿနေန ဧကာဟမ္ပိ ဒွီဟမ္ပိ တီဟမ္ပိ တတ္ထေဝ ဟောတိ, အထ ဝုဋ္ဌိသမ္ပတ္တိယာဒီနိ လဘိတွာပိ ဝပ္ပာဒိကာလေ ဝပ္ပာဒီနိ အကရောန္တဿ အနုပ္ပန္နာ ဘောဂါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, တဿ ဗဟိ ဂတဘာဝံ ဉတွာ အနာရက္ခေ ဂေဟေ စောရာ ယံ ဣစ္ဆန္တိ, တံ ကရောန္တိ, တေနဿ ဥပ္ပန္နာပိ ဘောဂါ ဝိနဿန္တိ. ကွ ဂီတန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တေသံ နာနာကရဏံ ဗြဟ္မဇာလေ ဝုတ္တမေဝ. ๒๕๐. อธิบายว่า ที่ไหนมีการฟ้อนรำ คือ ถามว่า "การฟ้อนรำของนักฟ้อนและนักแสดงละครเป็นต้นมีในที่ไหน" การฟ้อนรำนั้นมีในบ้านหรือนิคมใด ก็ต้องไปในที่นั้น การงานย่อมขาดไปตลอดทั้งวันของผู้นั้น เพียงเพราะจัดเตรียมเสื้อผ้า ของหอม และระเบียบดอกไม้เป็นต้นในวันนี้ ด้วยคิดว่า "พรุ่งนี้เราจักไปดูการฟ้อนรำ" เพราะการดูการฟ้อนรำ เขาก็อยู่ที่นั่นเองวันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง สามวันบ้าง อนึ่ง เมื่อเขาได้ความสมบูรณ์แห่งฝนเป็นต้นแล้ว แต่ไม่ทำการหว่านเป็นต้นในกาลที่ควรหว่าน โภคทรัพย์ที่ยังไม่เกิดก็ย่อมไม่เกิดขึ้น โจรทั้งหลายทราบความเป็นผู้ไปข้างนอกของเขา ก็ทำสิ่งที่ตนปรารถนาในเรือนที่ไม่มีผู้ดูแล เพราะเหตุนั้น แม้โภคทรัพย์ที่เกิดขึ้นแล้วของเขาก็ย่อมพินาศไป แม้ในบทว่า ที่ไหนมีการขับร้อง เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ความแตกต่างของบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในพรหมชาลสูตรนั่นเทียว ၂၅၁. ဇယံ ဝေရန္တိ ‘‘ဇိတံ မယာ’’တိ ပရိသမဇ္ဈေ ပရဿ သာဋကံ ဝါ ဝေဌနံ ဝါ ဂဏှာတိ, သော ‘‘ပရိသမဇ္ဈေ မေ အဝမာနံ ကရောသိ, ဟောတု, သိက္ခာပေဿာမိ န’’န္တိ တတ္ထ ဝေရံ ဗန္ဓတိ, ဧဝံ ဇိနန္တော သယံ ဝေရံ ပသဝတိ. ဇိနောတိ အညေန ဇိတော သမာနော ယံ တေန တဿ ဝေဌနံ ဝါ သာဋကော ဝါ အညံ ဝါ ပန ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒိဝိတ္တံ ဂဟိတံ, တံ အနုသောစတိ ‘‘အဟောသိ ဝတ မေ, တံ တံ ဝတ မေ နတ္ထီ’’တိ တပ္ပစ္စယာ သောစတိ. ဧဝံ သော ဇိနော ဝိတ္တံ အနုသောစတိ. သဘာဂတဿ ဝစနံ န ရူဟတီတိ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနေ သက္ခိပုဋ္ဌဿ သတော ဝစနံ န ရူဟတိ, န ပတိဋ္ဌာတိ, ‘‘အယံ အက္ခသောဏ္ဍော ဇူတကရော, မာ တဿ ဝစနံ ဂဏှိတ္ထာ’’တိ ဝတ္တာရော ဘဝန္တိ. မိတ္တာမစ္စာနံ ပရိဘူတော ဟောတီတိ တဉှိ မိတာမစ္စာ ဧဝံ ဝဒန္တိ – ‘‘သမ္မ, တွမ္ပိ နာမ ကုလပုတ္တော ဇူတကရော ဆိန္နဘိန္နကော ဟုတွာ ဝိစရသိ, န တေ ဣဒံ ဇာတိဂေါတ္တာနံ အနုရူပံ, ဣတော ပဋ္ဌာယ မာ ဧဝံ ကရေယျာသီ’’တိ. သော ဧဝံ ဝုတ္တောပိ တေသံ ဝစနံ န ကရောတိ. တတော တေန သဒ္ဓိံ ဧကတော န တိဋ္ဌန္တိ [Pg.130] န နိသီဒန္တိ. တဿ ကာရဏာ သက္ခိပုဋ္ဌာပိ န ကထေန္တိ. ဧဝံ မိတ္တာမစ္စာနံ ပရိဘူတော ဟောတိ. ๒๕๑. อธิบายว่า การชนะย่อมก่อเวร คือ (ผู้ชนะ) คิดว่า "เราชนะแล้ว" ดังนี้แล้ว ก็ยึดเอาผ้าสาฎกหรือผ้าโพกศีรษะของผู้อื่นในท่ามกลางบริษัท ผู้นั้น (ผู้แพ้) ก็ผูกเวรในเรื่องนั้นว่า "ท่านดูหมิ่นเราในท่ามกลางบริษัท เอาเถิด เราจะสั่งสอนเขา" ด้วยประการฉะนี้ ผู้ชนะย่อมก่อเวรด้วยตนเอง ส่วนผู้แพ้ คือ เมื่อถูกผู้อื่นชนะแล้ว เขาย่อมเศร้าโศกถึงผ้าโพกศีรษะหรือผ้าสาฎก หรือทรัพย์สินอื่นคือเงินและทองเป็นต้นใด ที่ผู้นั้น (ผู้ชนะ) ยึดเอาไป เขาย่อมเศร้าโศกเพราะทรัพย์นั้นเป็นเหตุว่า "หนอ ทรัพย์นั้นเคยเป็นของเรา หนอ บัดนี้ทรัพย์นั้นไม่มีแก่เรา" ด้วยประการฉะนี้ ผู้นั้นผู้แพ้แล้ว ย่อมเศร้าโศกถึงทรัพย์สิน คำพูดของผู้ไปสู่สภา (นักเลงการพนัน) ย่อมไม่น่าเชื่อถือ คือ คำพูดของเขาผู้ถูกถามในฐานะพยานในสถานที่วินิจฉัยคดี ย่อมไม่ขึ้น (ไม่เป็นที่ยอมรับ) ไม่ตั้งอยู่ (ในฐานะพยาน) ย่อมมีผู้กล่าวว่า "คนนี้เป็นนักเลงการพนัน เป็นนักพนัน อย่าถือเอาคำพูดของเขาเลย" เป็นผู้ที่มิตรและอำมาตย์ดูหมิ่น คือ จริงอยู่ มิตรและอำมาตย์ย่อมกล่าวกับเขาอย่างนี้ว่า "สหาย ท่านเป็นถึงกุลบุตร แต่กลับเป็นนักพนัน เป็นคนหน้าด้านเที่ยวไป การกระทำนี้ไม่สมควรแก่วงศ์ตระกูลของท่าน จำเดิมแต่นี้ไป ท่านอย่าได้ทำอย่างนี้เลย" เขาแม้ถูกกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ไม่ทำตามคำของพวกเขา เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงไม่ยืน ไม่นั่งร่วมกับเขา เพราะเหตุแห่งเขา แม้ถูกถามในฐานะพยาน ก็ไม่กล่าว (เป็นพยานให้) ด้วยประการฉะนี้ เขาจึงเป็นผู้ที่มิตรและอำมาตย์ดูหมิ่น အာဝါဟဝိဝါဟကာနန္တိ အာဝါဟကာ နာမ ယေ တဿ ဃရတော ဒါရိကံ ဂဟေတုကာမာ. ဝိဝါဟကာ နာမ ယေ တဿ ဂေဟေ ဒါရိကံ ဒါတုကာမာ. အပတ္ထိတော ဟောတီတိ အနိစ္ဆိတော ဟောတိ. နာလံ ဒါရဘရဏာယာတိ ဒါရဘရဏာယ န သမတ္ထော. ဧတဿ ဂေဟေ ဒါရိကာ ဒိန္နာပိ ဧတဿ ဂေဟတော အာဂတာပိ အမှေဟိ ဧဝ ပေါသိတဗ္ဗာ ဘဝိဿတိယေဝ. อธิบายว่า ผู้ทำการอาวาหะและวิวาหะ คือ ผู้ที่ชื่อว่า อาวาหกะ ได้แก่ ผู้ที่ประสงค์จะรับเด็กหญิงจากเรือนของเขา ผู้ที่ชื่อว่า วิวาหกะ ได้แก่ ผู้ที่ประสงค์จะให้เด็กหญิงในเรือนของตน (แก่เขา) เป็นผู้ไม่เป็นที่ปรารถนา คือ เป็นผู้ไม่เป็นที่ต้องการ ไม่สามารถเพื่อจะเลี้ยงดูภรรยา คือ ไม่สามารถเลี้ยงดูภรรยาได้ (พวกเขาคิดว่า) เด็กหญิงที่ให้ไปในเรือนของผู้นี้ หรือที่มาจากเรือนของผู้นี้ ก็จะต้องเป็นผู้อันเราทั้งหลายเลี้ยงดูนั่นเทียว ပါပမိတ္တတာယ ဆအာဒီနဝါဒိဝဏ္ဏနာ พรรณนาโทษ ๖ ประการเป็นต้น แห่งความเป็นผู้มีมิตรชั่ว ၂၅၂. ဓုတ္တာတိ အက္ခဓုတ္တာ. သောဏ္ဍာတိ ဣတ္ထိသောဏ္ဍာ ဘတ္တသောဏ္ဍာ ပူဝသောဏ္ဍာ မူလကသောဏ္ဍာ. ပိပါသာတိ ပါနသောဏ္ဍာ. နေကတိကာတိ ပတိရူပကေန ဝဉ္စနကာ. ဝဉ္စနိကာတိ သမ္မုခါဝဉ္စနာဟိ ဝဉ္စနိကာ. သာဟသိကာတိ ဧကာဂါရိကာဒိသာဟသိကကမ္မကာရိနော. တျာဿ မိတ္တာ ဟောန္တီတိ တေ အဿ မိတ္တာ ဟောန္တိ. အညေဟိ သပ္ပုရိသေဟိ သဒ္ဓိံ န ရမတိ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ အလင်္ကရိတွာ ဝရသယနံ အာရောပိတသူကရော ဂူထကူပမိဝ, တေ ပါပမိတ္တေယေဝ ဥပသင်္ကမတိ. တသ္မာ ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ သမ္ပရာယဉ္စ ဗဟုံ အနတ္ထံ နိဂစ္ဆတိ. ๒๕๒. อธิบายว่า นักเลง คือ นักเลงการพนัน นักเลงสุรา คือ นักเลงหญิง นักเลงข้าว นักเลงขนม นักเลงของดอง ผู้กระหาย คือ นักเลงน้ำเมา คนลวง คือ ผู้ลวงด้วยของปลอม คนหลอกลวง คือ ผู้หลอกลวงด้วยการหลอกลวงซึ่งหน้า คนหัวไม้ คือ ผู้ทำการหยาบช้า มีการปล้นบ้านเดียวเป็นต้น คนเหล่านั้นย่อมเป็นมิตรของเขา เขาไม่ยินดีร่วมกับสัตบุรุษเหล่าอื่น เหมือนสุกรที่เขาประดับด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นแล้วให้นอนบนที่นอนอันประเสริฐ ย่อมเข้าไปหาแต่หลุมคูถฉันใด เขาก็ย่อมเข้าไปหาแต่มิตรชั่วเหล่านั้นฉันนั้น เพราะเหตุนั้น เขาย่อมถึงความพินาศอันไม่เป็นประโยชน์อย่างมาก ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ ၂၅၃. အတိသီတန္တိ ကမ္မံ န ကရောတီတိ မနုဿေဟိ ကာလဿေဝ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဧထ ဘော ကမ္မန္တံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ဝုတ္တော ‘‘အတိသီတံ တာဝ, အဋ္ဌီနိ ဘိဇ္ဇန္တိ ဝိယ, ဂစ္ဆထ တုမှေ ပစ္ဆာ ဇာနိဿာမီ’’တိ အဂ္ဂိံ တပန္တော နိသီဒတိ. တေ ဂန္တွာ ကမ္မံ ကရောန္တိ. ဣတရဿ ကမ္မံ ပရိဟာယတိ. အတိဥဏှန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ๒๕๓. อธิบายว่า ไม่ทำการงาน (อ้างว่า) หนาวนัก คือ เมื่อถูกคนทั้งหลายผู้ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่กล่าวว่า "มาเถิด ท่านทั้งหลาย เราไปสู่ที่ทำงานกันเถิด" เขากล่าวว่า "ยังหนาวนัก กระดูกราวกับจะแตก พวกท่านไปกันเถิด เดี๋ยวข้าพเจ้าจะรู้เอง" ดังนี้แล้วก็นั่งผิงไฟอยู่ คนเหล่านั้นไปแล้วก็ทำการงาน การงานของอีกคนหนึ่ง (ผู้เกียจคร้าน) ย่อมเสื่อมไป แม้ในบทว่า ร้อนนัก เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ဟောတိ ပါနသခါ နာမာတိ ဧကစ္စော ပါနဋ္ဌာနေ သုရာဂေဟေယေဝ သဟာယော ဟောတိ. ‘‘ပန္နသခါ’’တိပိ ပါဌော, အယမေဝတ္ထော. သမ္မိယသမ္မိယောတိ သမ္မ သမ္မာတိ ဝဒန္တော သမ္မုခေယေဝ သဟာယော ဟောတိ, ပရမ္မုခေ ဝေရီသဒိသော ဩတာရမေဝ ဂဝေသတိ. အတ္ထေသု ဇာတေသူတိ တထာရူပေသု ကိစ္စေသု သမုပ္ပန္နေသု. ဝေရပ္ပသဝေါတိ ဝေရဗဟုလတာ. အနတ္ထတာတိ အနတ္ထကာရိတာ. သုကဒရိယတာတိ သုဋ္ဌု ကဒရိယတာ ထဒ္ဓမစ္ဆရိယဘာဝေါ[Pg.131]. ဥဒကမိဝ ဣဏံ ဝိဂါဟတီတိ ပါသာဏော ဥဒကံ ဝိယ သံသီဒန္တော ဣဏံ ဝိဂါဟတိ. บทว่า โหติ ปานสขา นาม ความว่า คนบางคนเป็นเพื่อนในที่ดื่ม คือในโรงสุราเท่านั้น. มีปาฐะว่า "ปัณณสขา" ก็มี เนื้อความก็อย่างเดียวกันนี้แหละ. บทว่า สมฺมิยสมฺมิโย ความว่า เป็นเพื่อนเฉพาะต่อหน้า โดยกล่าวว่า "เพื่อนเอ๋ย เพื่อนเอ๋ย" แต่ลับหลังเป็นดุจศัตรู คอยหาแต่ช่องทาง. บทว่า อตฺเถสุ ชาเตสุ ความว่า เมื่อกิจธุระเช่นนั้นเกิดขึ้น. บทว่า เวรปฺปสโว ความว่า เป็นเหตุให้เกิดเวรมาก. บทว่า อนตฺถตา ความว่า ความเป็นผู้กระทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. บทว่า สุกทริยตา ความว่า ความเป็นคนตระหนี่จัด คือความเป็นผู้มีความตระหนี่เหนียวแน่น. บทว่า อุทกมิว อิณํ วิคาหติ ความว่า ย่อมหยั่งลงสู่หนี้ เหมือนก้อนหินจมลงไปในน้ำ. ရတ္တိနုဋ္ဌာနဒေဿိနာတိ ရတ္တိံ အနုဋ္ဌာနသီလေန. အတိသာယမိဒံ အဟူတိ ဣဒံ အတိသာယံ ဇာတန္တိ ယေ ဧဝံ ဝတွာ ကမ္မံ န ကရောန္တိ. ဣတိ ဝိဿဋ္ဌကမ္မန္တေတိ ဧဝံ ဝတွာ ပရိစ္စတ္တကမ္မန္တေ. အတ္ထာ အစ္စေန္တိ မာဏဝေတိ ဧဝရူပေ ပုဂ္ဂလေ အတ္ထာ အတိက္ကမန္တိ, တေသု န တိဋ္ဌန္တိ. บทว่า รตฺตินุฏฺฐานเทสฺสินา ความว่า ผู้มีปกติไม่ลุกขึ้นทำงานในเวลากลางคืน. บทว่า อติสายมิทํ อหุ ความว่า คนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า "เวลานี้ดึกเกินไปแล้ว" แล้วไม่ทำการงาน. บทว่า อิติ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเต ความว่า กล่าวอย่างนี้แล้ว มีการงานอันสละแล้ว. บทว่า อตฺถา อจฺเจนฺติ มาณเว ความว่า ประโยชน์ทั้งหลายย่อมล่วงเลยบุคคลเช่นนี้ไป คือย่อมไม่ตั้งอยู่ในบุคคลเหล่านั้น. တိဏာ ဘိယျောတိ တိဏတောပိ ဥတ္တရိ. သော သုခံ န ဝိဟာယတီတိ သော ပုရိသော သုခံ န ဇဟာတိ, သုခသမင်္ဂီယေဝ ဟောတိ. ဣမိနာ ကထာမဂ္ဂေန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ဂိဟိဘူတေန သတာ ဧတ္တကံ ကမ္မံ န ကာတဗ္ဗံ, ကရောန္တဿ ဝဍ္ဎိ နာမ နတ္ထိ. ဣဓလောကေ ပရလောကေ ဂရဟမေဝ ပါပုဏာတီ’’တိ. บทว่า ติณา ภิยฺโย ความว่า ยิ่งกว่าหญ้า. บทว่า โส สุขํ น วิหายติ ความว่า บุรุษนั้นย่อมไม่ละความสุข เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยสุขนั่นเทียว. ด้วยแนวแห่งถ้อยคำนี้ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า "ผู้เป็นคฤหัสถ์ ไม่พึงกระทำกรรมมีประมาณเท่านี้ ผู้กระทำอยู่ย่อมไม่มีความเจริญ ย่อมถึงแต่ความติเตียนทั้งในโลกนี้และโลกหน้า". မိတ္တပတိရူပကာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยมิตรปฏิรูปก์เป็นต้น ၂၅၄. ဣဒါနိ ယော ဧဝံ ကရောတော အနတ္ထော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အညာနိ ဝါ ပန ယာနိ ကာနိစိ ဘယာနိ ယေကေစိ ဥပဒ္ဒဝါ ယေကေစိ ဥပသဂ္ဂါ, သဗ္ဗေ တေ ဗာလံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ ‘‘ဧဝရူပါ ဗာလာ န သေဝိတဗ္ဗာ’’တိ ဗာလေ မိတ္တပတိရူပကေ အမိတ္တေ ဒဿေတုံ စတ္တာရောမေ, ဂဟပတိပုတ္တ အမိတ္တာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အညဒတ္ထုဟရောတိ သယံ တုစ္ဆဟတ္ထော အာဂန္တွာ ဧကံသေန ယံကိဉ္စိ ဟရတိယေဝ. ဝစီပရမောတိ ဝစနပရမော ဝစနမတ္တေနေဝ ဒါယကော ကာရကော ဝိယ ဟောတိ. အနုပ္ပိယဘာဏီတိ အနုပ္ပိယံ ဘဏတိ. အပါယသဟာယောတိ ဘောဂါနံ အပါယေသု သဟာယော ဟောတိ. ๒๕๔. บัดนี้ ความฉิบหายใดย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้กระทำอย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง ภัยทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่ง อุปัทวะเหล่าใดเหล่าหนึ่ง อุปสรรคเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยคนพาล. เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงแสดงอมิตรผู้เป็นพาล เป็นมิตรปฏิรูปก์ว่า "คนพาลเช่นนี้ไม่ควรคบ" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคฤหบดีบุตร อมิตร ๔ จำพวกเหล่านี้". ในบทเหล่านั้น บทว่า อัญฺญทตฺถุหโร คือ ตนเองมามือเปล่าแล้วย่อมถือเอาสิ่งของทุกอย่างไปฝ่ายเดียว. บทว่า วจีปรโม คือ มีวาจาเป็นอย่างยิ่ง เป็นประดุจผู้ให้ ผู้กระทำ ด้วยเพียงคำพูดเท่านั้น. บทว่า อนุปฺปิยภาณี คือ พูดแต่คำไพเราะ. บทว่า อปายสหาโย คือ เป็นเพื่อนในทางแห่งความเสื่อมแห่งโภคทรัพย์. ၂၅၅. ဧဝံ စတ္တာရော အမိတ္တေ ဒဿေတွာ ပုန တတ္ထ ဧကေကံ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဝိဘဇန္တော စတူဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အညဒတ္ထုဟရော ဟောတီတိ ဧကံသေန ဟာရကောယေဝ ဟောတိ. သဟာယဿ ဂေဟံ ရိတ္တဟတ္ထော အာဂန္တွာ နိဝတ္ထသာဋကာဒီနံ ဝဏ္ဏံ ဘာသတိ, သော ‘‘အတိဝိယ တွံ သမ္မ ဣမဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသသီ’’တိ အညံ နိဝါသေတွာ တံ ဒေတိ. အပ္ပေန ဗဟုမိစ္ဆတီတိ ယံကိဉ္စိ အပ္ပကံ ဒတွာ တဿ သန္တိကာ ဗဟုံ ပတ္ထေတိ. ဘယဿ ကိစ္စံ ကရောတီတိ အတ္တနော ဘယေ ဥပ္ပန္နေ တဿ ဒါသော ဝိယ ဟုတွာ တံ တံ ကိစ္စံ ကရောတိ, အယံ သဗ္ဗဒါ န ကရောတိ, ဘယေ [Pg.132] ဥပ္ပန္နေ ကရောတိ, န ပေမေနာတိ အမိတ္တော နာမ ဇာတော. သေဝတိ အတ္ထကာရဏာတိ မိတ္တသန္ထဝဝသေန န သေဝတိ, အတ္တနော အတ္ထမေဝ ပစ္စာသီသန္တော သေဝတိ. ๒๕๕. ครั้นทรงแสดงอมิตร ๔ จำพวกอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงจำแนกอมิตรแต่ละคนใน ๔ จำพวกนั้นโดยเหตุ ๔ ประการอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคฤหบดีบุตร (คนปอกลอก) พึงทราบว่าเป็นอมิตรโดยเหตุ ๔ ประการ". ในบทเหล่านั้น บทว่า อัญฺญทตฺถุหโร โหติ คือ เป็นผู้ถือเอาไปฝ่ายเดียว. เขามายังเรือนของสหายมือเปล่าแล้วกล่าวชมสีของผ้าสาฎกเป็นต้นที่นุ่งอยู่ สหายนั้น (คิดว่า) "เพื่อนเอ๋ย ท่านช่างชมสีของผ้านี้เหลือเกิน" ดังนี้แล้ว นุ่งผืนอื่นแล้วจึงให้ผ้านั้นไป. บทว่า อปฺเปน พหุมิจฺฉติ คือ ให้ของเล็กน้อยอะไรบางอย่างแล้ว ปรารถนาของมากจากสำนักของสหายนั้น. บทว่า ภยสฺส กิจฺจํ กโรติ คือ เมื่อภัยเกิดขึ้นแก่ตน เป็นประดุจทาสของสหายนั้นแล้ว ทำกิจนั้นๆ ผู้นี้หาทำตลอดเวลาไม่ เมื่อภัยเกิดขึ้นจึงทำ หาได้ทำด้วยความรักไม่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าเป็นอมิตร. บทว่า เสวติ อตฺถการณา คือ หาได้คบด้วยความเป็นเพื่อนไม่ แต่คบเพราะมุ่งหวังประโยชน์ของตนนั่นเทียว. ၂၅၆. အတီတေန ပဋိသန္ထရတီတိ သဟာယေ အာဂတေ ‘‘ဟိယျော ဝါ ပရေ ဝါ န အာဂတောသိ, အမှာကံ ဣမသ္မိံ ဝါရေ သဿံ အတိဝိယ နိပ္ဖန္နံ, ဗဟူနိ သာလိယဝဗီဇာဒီနိ ဌပေတွာ မဂ္ဂံ ဩလောကေန္တာ နိသီဒိမှ, အဇ္ဇ ပန သဗ္ဗံ ခီဏ’’န္တိ ဧဝံ အတီတေန သင်္ဂဏှာတိ. အနာဂတေနာတိ ‘‘ဣမသ္မိံ ဝါရေ အမှာကံ သဿံ မနာပံ ဘဝိဿတိ, ဖလဘာရဘရိတာ သာလိအာဒယော, သဿသင်္ဂဟေ ကတေ တုမှာကံ သင်္ဂဟံ ကာတုံ သမတ္ထာ ဘဝိဿာမာ’’တိ ဧဝံ အနာဂတေန သင်္ဂဏှာတိ. နိရတ္ထကေနာတိ ဟတ္ထိက္ခန္ဓေ ဝါ အဿပိဋ္ဌေ ဝါ နိသိန္နော သဟာယံ ဒိသွာ ‘‘ဧဟိ, ဘော, ဣဓ နိသီဒါ’’တိ ဝဒတိ. မနာပံ သာဋကံ နိဝါသေတွာ ‘‘သဟာယကဿ ဝတ မေ အနုစ္ဆဝိကော အညော ပန မယှံ နတ္ထီ’’တိ ဝဒတိ, ဧဝံ နိရတ္ထကေန သင်္ဂဏှာတိ နာမ. ပစ္စုပ္ပန္နေသု ကိစ္စေသု ဗျသနံ ဒဿေတီတိ ‘‘သကဋေန မေ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘စက္ကမဿ ဘိန္နံ, အက္ခော ဆိန္နော’’တိအာဒီနိ ဝဒတိ. ๒๕๖. บทว่า อตีเตน ปฏิสนฺถรติ คือ เมื่อสหายมาแล้ว กล่าวว่า "เมื่อวานหรือวันก่อน ท่านก็ไม่มา คราวนี้ข้าวกล้าของเราสำเร็จผลดียิ่งนัก เราเก็บเมล็ดข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์เป็นต้นไว้มากมาย นั่งคอยมองทางอยู่ แต่บัดนี้ทั้งหมดสิ้นแล้ว" อย่างนี้ ชื่อว่าสงเคราะห์ด้วยเรื่องอดีต. บทว่า อนาคเตน คือ กล่าวว่า "คราวนี้ข้าวกล้าของเราจักน่าพอใจ ข้าวสาลีเป็นต้นจักเต็มไปด้วยภาระคือผล เมื่อทำการเก็บเกี่ยวข้าวกล้าแล้ว เราจักสามารถทำการสงเคราะห์แก่ท่านทั้งหลายได้" อย่างนี้ ชื่อว่าสงเคราะห์ด้วยเรื่องอนาคต. บทว่า นิรตฺถเกน คือ นั่งอยู่บนคอช้างหรือบนหลังม้า เห็นสหายแล้วกล่าวว่า "มาเถิด ท่านผู้เจริญ เชิญนั่งที่นี่". นุ่งผ้าสาฎกที่น่าพอใจแล้วกล่าวว่า "ผ้าผืนนี้หนอสมควรแก่สหายของเรา แต่ผ้าผืนอื่นของเราไม่มี" อย่างนี้ ชื่อว่าสงเคราะห์ด้วยสิ่งหาประโยชน์มิได้. บทว่า ปจฺจุปฺปนฺเนสุ กิจฺเจสุ พฺยสนํ ทสฺเสติ คือ เมื่อถูกกล่าวว่า "เราต้องการเกวียน" ย่อมกล่าวคำเป็นต้นว่า "ล้อของมันแตก เพลาของมันหัก". ၂၅၇. ပါပကမ္ပိဿ အနုဇာနာတီတိ ပါဏာတိပါတာဒီသု ယံကိဉ္စိ ကရောမာတိ ဝုတ္တေ ‘‘သာဓု သမ္မ ကရောမာ’’တိ အနုဇာနာတိ. ကလျာဏေပိ ဧသေဝ နယော. သဟာယော ဟောတီတိ ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ သုရံ ပိဝန္တိ, ဧဟိ တတ္ထ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ဝုတ္တေ သာဓူတိ ဂစ္ဆတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဣတိ ဝိညာယာတိ ‘‘မိတ္တပတိရူပကာ ဧတေ’’တိ ဧဝံ ဇာနိတွာ. ๒๕๗. บทว่า ปาปกมฺปิสฺส อนุชานาติ คือ เมื่อถูกกล่าวว่า "เรามาทำปาณาติบาตเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งกันเถิด" ย่อมอนุญาตว่า "ดีแล้วเพื่อน เรามาทำกันเถิด". แม้ในกรรมดี ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า สหาโย โหติ คือ เมื่อถูกกล่าวว่า "ในที่โน้น เขาดื่มสุรากัน มาเถิด เราไปที่นั่นกัน" ก็กล่าวว่า "ดีแล้ว" แล้วก็ไป. นัยนี้ในทุกบท. บทว่า อิติ วิญฺญาย คือ รู้แล้วอย่างนี้ว่า "คนเหล่านี้เป็นมิตรปฏิรูปก์". သုဟဒမိတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยมิตรมีใจดีเป็นต้น ၂၆၀. ဧဝံ န သေဝိတဗ္ဗေ ပါပမိတ္တေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သေဝိတဗ္ဗေ ကလျာဏမိတ္တေ ဒဿေန္တော ပုန စတ္တာရောမေ, ဂဟပတိပုတ္တာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုဟဒါတိ သုန္ဒရဟဒယာ. ๒๖๐. ครั้นทรงแสดงบาปมิตรที่ไม่ควรคบอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกัลยาณมิตรที่ควรคบ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคฤหบดีบุตร (มิตรแท้) ๔ จำพวกเหล่านี้" อีก. ในบทเหล่านั้น บทว่า สุหทา คือ ผู้มีใจดี. ၂၆၁. ပမတ္တံ ရက္ခတီတိ မဇ္ဇံ ပိဝိတွာ ဂါမမဇ္ဈေ ဝါ ဂါမဒွါရေ ဝါ မဂ္ဂေ ဝါ နိပန္နံ ဒိသွာ ‘‘ဧဝံနိပန္နဿ ကောစိဒေဝ နိဝါသနပါရုပနမ္ပိ ဟရေယျာ’’တိ သမီပေ နိသီဒိတွာ ပဗုဒ္ဓကာလေ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ. ပမတ္တဿ သာပတေယျန္တိ သဟာယော [Pg.133] ဗဟိဂတော ဝါ ဟောတိ သုရံ ပိဝိတွာ ဝါ ပမတ္တော, ဂေဟံ အနာရက္ခံ ‘‘ကောစိဒေဝ ယံကိဉ္စိ ဟရေယျာ’’တိ ဂေဟံ ပဝိသိတွာ တဿ ဓနံ ရက္ခတိ. ဘီတဿာတိ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ဘယေ ဥပ္ပန္နေ ‘‘မာ ဘာယိ, မာဒိသေ သဟာယေ ဌိတေ ကိံ ဘာယသီ’’တိ တံ ဘယံ ဟရန္တော ပဋိသရဏံ ဟောတိ. တဒ္ဒိဂုဏံ ဘောဂန္တိ ကိစ္စကရဏီယေ ဥပ္ပန္နေ သဟာယံ အတ္တနော သန္တိကံ အာဂတံ ဒိသွာ ဝဒတိ ‘‘ကသ္မာ အာဂတောသီ’’တိ? ရာဇကုလေ ကမ္မံ အတ္ထီတိ. ကိံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီတိ? ဧကော ကဟာပဏောတိ. ‘‘နဂရေ ကမ္မံ နာမ န ဧကကဟာပဏေန နိပ္ဖဇ္ဇတိ, ဒွေ ဂဏှာဟီ’’တိ ဧဝံ ယတ္တကံ ဝဒတိ, တတော ဒိဂုဏံ ဒေတိ. ๒๖๑. ความว่า ย่อมรักษาเพื่อนผู้ประมาทแล้ว คือ เห็นเพื่อนดื่มสุราแล้วนอนอยู่ที่กลางบ้านบ้าง ที่ประตูบ้านบ้าง หรือที่หนทางบ้าง จึงคิดว่า "ใครๆ พึงลักผ้านุ่งผ้าห่มของคนที่นอนอยู่อย่างนี้ไปเสีย" แล้วจึงนั่งเฝ้าอยู่ใกล้ๆ เมื่อเพื่อนตื่นแล้วก็พาไป ความว่า ย่อมรักษาสมบัติของเพื่อนผู้ประมาทแล้ว คือ เพื่อนออกไปข้างนอกบ้าง หรือดื่มสุราแล้วเมาประมาทไปบ้าง เรือนไม่มีผู้ดูแล จึงคิดว่า "ใครๆ พึงลักสิ่งของอะไรๆ ไปเสีย" แล้วจึงเข้าไปในเรือน รักษาทรัพย์ของเพื่อนนั้นไว้ ความว่า เป็นที่พึ่งพำนักของเพื่อนผู้หวาดกลัว คือ เมื่อภัยอย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ก็กล่าวปลอบว่า "ท่านอย่ากลัวเลย เมื่อเพื่อนเช่นเรายังอยู่ ท่านจะกลัวไปทำไม" ดังนี้ กำจัดภัยนั้นเสีย เป็นที่พึ่งพำนักได้ ความว่า ย่อมให้โภคะเป็นทวีคูณ คือ เมื่อมีกิจที่ต้องทำเกิดขึ้น เห็นเพื่อนมาหาตน จึงถามว่า "ท่านมาทำไม" เมื่อเพื่อนตอบว่า "มีงานในราชสกุล" จึงถามว่า "ควรจะได้อะไร" เมื่อเพื่อนตอบว่า "ควรจะได้หนึ่งกหาปณะ" จึงกล่าวว่า "ชื่อว่าการงานในเมือง ไม่สำเร็จได้ด้วยกหาปณะเดียวหรอก ท่านจงเอาไปสองกหาปณะเถิด" ดังนี้ เพื่อนบอกมาเท่าไร ก็ให้ไปเป็นทวีคูณกว่านั้น ၂၆၂. ဂုယှမဿ အာစိက္ခတီတိ အတ္တနော ဂုယှံ နိဂူဟိတုံ ယုတ္တကထံ အညဿ အကထေတွာ တဿေဝ အာစိက္ခတိ. ဂုယှမဿ ပရိဂူဟတီတိ တေန ကထိတံ ဂုယှံ ယထာ အညော န ဇာနာတိ, ဧဝံ ရက္ခတိ. အာပဒါသု န ဝိဇဟတီတိ ဥပ္ပန္နေ ဘယေ န ပရိစ္စဇတိ. ဇီဝိတမ္ပိဿ အတ္ထာယာတိ အတ္တနော ဇီဝိတမ္ပိ တဿ သဟာယဿ အတ္ထာယ ပရိစ္စတ္တမေဝ ဟောတိ, အတ္တနော ဇီဝိတံ အဂဏေတွာပိ တဿ ကမ္မံ ကရောတိယေဝ. ๒๖๒. ความว่า ย่อมบอกความลับของตน คือ เรื่องที่ควรปกปิดอันเป็นความลับของตน ไม่บอกแก่คนอื่น ย่อมบอกแก่เพื่อนนั้นเท่านั้น ความว่า ย่อมรักษาความลับของเพื่อน คือ ความลับที่เพื่อนนั้นบอกแล้ว ย่อมรักษาไว้โดยประการที่คนอื่นไม่รู้ ความว่า ย่อมไม่ละทิ้งในยามมีภัย คือ เมื่อภัยเกิดขึ้น ย่อมไม่สละทิ้ง ความว่า แม้ชีวิตของตนก็เพื่อประโยชน์แก่เพื่อนนั้น คือ แม้ชีวิตของตนก็เป็นอันสละแล้วเพื่อประโยชน์ของเพื่อนนั้น แม้ไม่คำนึงถึงชีวิตของตน ก็ย่อมทำกิจของเพื่อนนั้นนั่นเทียว ၂၆၃. ပါပါ နိဝါရေတီတိ အမှေသု ပဿန္တေသု ပဿန္တေသု တွံ ဧဝံ ကာတုံ န လဘသိ, ပဉ္စ ဝေရာနိ ဒသ အကုသလကမ္မပထေ မာ ကရောဟီတိ နိဝါရေတိ. ကလျာဏေ နိဝေသေတီတိ ကလျာဏကမ္မေ တီသု သရဏေသု ပဉ္စသီလေသု ဒသကုသလကမ္မပထေသု ဝတ္တဿု, ဒါနံ ဒေဟိ ပုညံ ကရောဟိ ဓမ္မံ သုဏာဟီတိ ဧဝံ ကလျာဏေ နိယောဇေတိ. အဿုတံ သာဝေတီတိ အဿုတပုဗ္ဗံ သုခုမံ နိပုဏံ ကာရဏံ သာဝေတိ. သဂ္ဂဿ မဂ္ဂန္တိ ဣဒံ ကမ္မံ ကတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ ဧဝံ သဂ္ဂဿ မဂ္ဂံ အာစိက္ခတိ. ๒๖๓. ความว่า ย่อมห้ามจากบาป คือ กล่าวห้ามว่า "เมื่อเราทั้งหลายเห็นๆ อยู่ ท่านไม่ควรทำอย่างนี้ ท่านอย่าทำเวร ๕ และอกุศลกรรมบถ ๑๐ เลย" ความว่า ย่อมให้ตั้งอยู่ในกัลยาณธรรม คือ ชักนำในสิ่งที่ดีงามว่า "ท่านจงประพฤติในกรรมดี ในสรณะ ๓ ในศีล ๕ ในกุศลกรรมบถ ๑๐ ท่านจงให้ทาน จงทำบุญ จงฟังธรรม" ความว่า ย่อมให้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง คือ ย่อมให้ฟังเหตุผลที่ละเอียดลึกซึ้งซึ่งไม่เคยฟังมาก่อน ความว่า ย่อมบอกทางสวรรค์ คือ บอกทางแห่งสวรรค์ว่า "ทำกรรมนี้แล้ว ย่อมบังเกิดในสวรรค์" ၂၆၄. အဘဝေနဿ န နန္ဒတီတိ တဿ အဘဝေန အဝုဍ္ဎိယာ ပုတ္တဒါရဿ ဝါ ပရိဇနဿ ဝါ တထာရူပံ ပါရိဇုညံ ဒိသွာ ဝါ သုတွာ ဝါ န နန္ဒတိ, အနတ္တမနော ဟောတိ. ဘဝေနာတိ ဝုဍ္ဎိယာ တထာရူပဿ သမ္ပတ္တိံ ဝါ ဣဿရိယပ္ပဋိလာဘံ ဝါ ဒိသွာ ဝါ သုတွာ ဝါ နန္ဒတိ, အတ္တမနော ဟောတိ. အဝဏ္ဏံ ဘဏမာနံ နိဝါရေတီတိ ‘‘အသုကော ဝိရူပေါ န ပါသာဒိကော ဒုဇ္ဇာတိကော ဒုဿီလော’’တိ ဝါ ဝုတ္တေ ‘‘ဧဝံ မာ ဘဏိ, ရူပဝါ စ သော ပါသာဒိကော [Pg.134] စ သုဇာတော စ သီလသမ္ပန္နော စာ’’တိအာဒီဟိ ဝစနေဟိ ပရံ အတ္တနော သဟာယဿ အဝဏ္ဏံ ဘဏမာနံ နိဝါရေတိ. ဝဏ္ဏံ ဘဏမာနံ ပသံသတီတိ ‘‘အသုကော ရူပဝါ ပါသာဒိကော သုဇာတော သီလသမ္ပန္နော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဟော သုဋ္ဌု ဝဒသိ, သုဘာသိတံ တယာ, ဧဝမေတံ, ဧသ ပုရိသော ရူပဝါ ပါသာဒိကော သုဇာတော သီလသမ္ပန္နော’’တိ ဧဝံ အတ္တနော သဟာယကဿ ပရံ ဝဏ္ဏံ ဘဏမာနံ ပသံသတိ. ๒๖๔. ความว่า ย่อมไม่ยินดีด้วยความเสื่อมของเพื่อน คือ เมื่อได้เห็นหรือได้ฟังความเสื่อมโทรมเช่นนั้นของเพื่อน ด้วยความไม่เจริญ คือความเสื่อมแห่งบุตรภรรยาหรือบริวาร ย่อมไม่ยินดี มีใจไม่ดี ความว่า ย่อมยินดีด้วยความเจริญ คือ เมื่อได้เห็นหรือได้ฟังความถึงพร้อมเช่นนั้น หรือการได้เป็นใหญ่ ด้วยความเจริญของเพื่อนนั้น ย่อมยินดี มีใจยินดี ความว่า ย่อมห้ามคนที่กล่าวติเตียน คือ เมื่อมีคนกล่าวว่า "คนโน้นรูปไม่งาม ไม่น่าเลื่อมใส ตระกูลต่ำ ทุศีล" ก็ย่อมห้ามคนอื่นที่กำลังกล่าวติเตียนเพื่อนของตนด้วยคำพูดเป็นต้นว่า "ท่านอย่าพูดอย่างนั้นเลย เขารูปงามด้วย น่าเลื่อมใสด้วย ตระกูลดีด้วย ถึงพร้อมด้วยศีลด้วย" ความว่า ย่อมสรรเสริญคนที่กล่าวสรรเสริญ คือ เมื่อมีคนกล่าวว่า "คนโน้นรูปงาม น่าเลื่อมใส ตระกูลดี ถึงพร้อมด้วยศีล" ก็ย่อมสรรเสริญคนอื่นที่กำลังกล่าวสรรเสริญเพื่อนของตนว่า "โอ ท่านพูดดีแล้ว ท่านกล่าวไว้ดีแล้ว เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้นทีเดียว บุรุษผู้นั้นรูปงาม น่าเลื่อมใส ตระกูลดี ถึงพร้อมด้วยศีล" ၂၆၅. ဇလံ အဂ္ဂီဝ ဘာသတီတိ ရတ္တိံ ပဗ္ဗတမတ္ထကေ ဇလမာနော အဂ္ဂိ ဝိယ ဝိရောစတိ. ๒๖๕. ความว่า ย่อมรุ่งเรืองดุจกองไฟ คือ ย่อมรุ่งเรืองดุจกองไฟที่ลุกโพลงอยู่บนยอดเขาในเวลากลางคืน ဘောဂေ သံဟရမာနဿာတိ အတ္တာနမ္ပိ ပရမ္ပိ အပီဠေတွာ ဓမ္မေန သမေန ဘောဂေ သမ္ပိဏ္ဍေန္တဿ ရာသိံ ကရောန္တဿ. ဘမရဿေဝ ဣရီယတောတိ ယထာ ဘမရော ပုပ္ဖာနံ ဝဏ္ဏဂန္ဓံ အပေါထယံ တုဏ္ဍေနပိ ပက္ခေဟိပိ ရသံ အာဟရိတွာ အနုပုဗ္ဗေန စက္ကပ္ပမာဏံ မဓုပဋလံ ကရောတိ, ဧဝံ အနုပုဗ္ဗေန မဟန္တံ ဘောဂရာသိံ ကရောန္တဿ. ဘောဂါ သန္နိစယံ ယန္တီတိ တဿ ဘောဂါ နိစယံ ဂစ္ဆန္တိ. ကထံ? အနုပုဗ္ဗေန ဥပစိကာဟိ သံဝဍ္ဎိယမာနော ဝမ္မိကော ဝိယ. တေနာဟ ‘‘ဝမ္မိကောဝုပစီယတီ’’တိ. ယထာ ဝမ္မိကော ဥပစိယတိ, ဧဝံ နိစယံ ယန္တီတိ အတ္ထော. ความว่า แก่ผู้รวบรวมโภคทรัพย์อยู่ คือ ผู้ไม่เบียดเบียนทั้งตนและผู้อื่น รวบรวมโภคทรัพย์โดยธรรมและโดยสม่ำเสมอ ทำเป็นกองไว้ ความว่า (แสวงหา) เหมือนภมร คือ เหมือนภมรไม่ทำลายสีและกลิ่นของดอกไม้ นำเกสรมาด้วยจะงอยปากและปีก แล้วทำรวงผึ้งขนาดเท่ากงล้อโดยลำดับ ฉันใด ผู้ทำกองโภคทรัพย์ใหญ่โตโดยลำดับ ก็ฉันนั้น ความว่า โภคทรัพย์ย่อมถึงความสั่งสม คือ โภคทรัพย์ของผู้นั้นย่อมถึงความสั่งสม ถึงอย่างไร? เหมือนจอมปลวกที่ตัวปลวกค่อยๆ ก่อขึ้นโดยลำดับ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เหมือนจอมปลวกที่ก่อตัวขึ้น" อธิบายว่า โภคทรัพย์ย่อมถึงความสั่งสม เหมือนจอมปลวกที่ก่อตัวขึ้น ฉันนั้น သမာဟတွာတိ သမာဟရိတွာ. အလမတ္ထောတိ ယုတ္တသဘာဝေါ သမတ္ထော ဝါ ပရိယတ္တရူပေါ ဃရာဝါသံ သဏ္ဌာပေတုံ. บทว่า สมหตฺวา คือ รวบรวมไว้ดีแล้ว บทว่า อลมตฺโถติ คือ มีสภาพสมควร หรือสามารถ หรือมีสภาพเพียงพอเพื่อจะตั้งอยู่ครองเรือน ဣဒါနိ ယထာ ဝါ ဃရာဝါသော သဏ္ဌပေတဗ္ဗော, တထာ ဩဝဒန္တော စတုဓာ ဝိဘဇေ ဘောဂေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သ ဝေ မိတ္တာနိ ဂန္ထတီတိ သော ဧဝံ ဝိဘဇန္တော မိတ္တာနိ ဂန္ထတိ နာမ အဘေဇ္ဇမာနာနိ ဌပေတိ. ယဿ ဟိ ဘောဂါ သန္တိ, သော ဧဝ မိတ္တေ ဌပေတုံ သက္ကောတိ, န ဣတရော. บัดนี้ เมื่อจะทรงสั่งสอนว่า การครองเรือนพึงตั้งมั่นได้อย่างไร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า พึงแบ่งโภคทรัพย์ออกเป็นสี่ส่วน ในบทเหล่านั้น บทว่า ผู้นั้นแลย่อมผูกมิตรไว้ได้ คือ ผู้นั้นเมื่อแบ่งอยู่อย่างนี้ ชื่อว่าย่อมผูกมิตรไว้ ย่อมตั้งมิตรที่ไม่แตกแยกกันไว้ได้ จริงอยู่ ผู้ใดมีโภคทรัพย์ ผู้นั้นเท่านั้นย่อมสามารถตั้งมิตรไว้ได้ คนอื่น (ผู้ไม่มีโภคทรัพย์) ย่อมไม่สามารถ ဧကေန ဘောဂေ ဘုဉ္ဇေယျာတိ ဧကေန ကောဋ္ဌာသေန ဘောဂေ ဘုဉ္ဇေယျ. ဒွီဟိ ကမ္မံ ပယောဇယေတိ ဒွီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မံ ပယောဇေယျ. စတုတ္ထဉ္စ နိဓာပေယျာတိ စတုတ္ထံ ကောဋ္ဌာသံ နိဓာပေတွာ ဌပေယျ. အာပဒါသု ဘဝိဿတီတိ ကုလာနဉှိ န သဗ္ဗကာလံ ဧကသဒိသံ ဝတ္တတိ, ကဒါစိ ရာဇာဒိဝသေန အာပဒါပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ ဧဝံ အာပဒါသု ဥပ္ပန္နာသု ဘဝိဿတီတိ ‘‘ဧကံ ကောဋ္ဌာသံ နိဓာပေယျာ’’တိ အာဟ[Pg.135]. ဣမေသု ပန စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ကတရကောဋ္ဌာသံ ဂဟေတွာ ကုသလံ ကာတဗ္ဗန္တိ? ‘‘ဘောဂေ ဘုဉ္ဇေယျာ’’တိ ဝုတ္တကောဋ္ဌာသံ. တတော ဂဏှိတွာ ဘိက္ခူနမ္ပိ ကပဏဒ္ဓိကာဒီနမ္ပိ ဒါတဗ္ဗံ, ပေသကာရနှာပိတာဒီနမ္ပိ ဝေတနံ ဒါတဗ္ဗံ. บทว่า พึงใช้สอยโภคทรัพย์ด้วยส่วนหนึ่ง คือ พึงใช้สอยโภคทรัพย์ด้วยส่วนหนึ่ง บทว่า พึงประกอบการงานด้วยสองส่วน คือ พึงประกอบการงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นด้วยสองส่วน บทว่า และพึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ คือ พึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ บทว่า จักมีไว้ในยามอันตราย คือ เพราะว่า สกุลทั้งหลายย่อมไม่เป็นไปเหมือนกันตลอดกาล บางครั้ง อันตรายทั้งหลายก็เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระราชาเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เมื่ออันตรายเกิดขึ้นอย่างนี้ จักมีไว้ใช้ จึงตรัสว่า "พึงเก็บไว้ส่วนหนึ่ง" (ถามว่า) ก็ในบรรดาสี่ส่วนเหล่านี้ พึงถือเอาส่วนไหนมาทำกุศล (ตอบว่า) ส่วนที่ตรัสว่า "พึงใช้สอยโภคทรัพย์" พึงถือเอาจากส่วนนั้นให้แก่ภิกษุทั้งหลายบ้าง คนอนาถาคนเดินทางเป็นต้นบ้าง และพึงให้ค่าจ้างแก่คนทอผ้า ช่างกัลบก เป็นต้น ဆဒ္ဒိသာပဋိစ္ဆာဒနကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยกัณฑ์ปกปิดทิศ ๖ ၂၆၆. ဣတိ ဘဂဝါ ဧတ္တကေန ကထာမဂ္ဂေန ဧဝံ ဂဟပတိပုတ္တဿ အရိယသာဝကော စတူဟိ ကာရဏေဟိ အကုသလံ ပဟာယ ဆဟိ ကာရဏေဟိ ဘောဂါနံ အပါယမုခံ ဝဇ္ဇေတွာ သောဠသ မိတ္တာနိ သေဝန္တော ဃရာဝါသံ သဏ္ဌပေတွာ ဒါရဘရဏံ ကရောန္တော ဓမ္မိကေန အာဇီဝေန ဇီဝတိ, ဒေဝမနုဿာနဉ္စ အန္တရေ အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဝိယ ဝိရောစတီတိ ဝဇ္ဇနီယဓမ္မဝဇ္ဇနတ္ထံ သေဝိတဗ္ဗဓမ္မသေဝနတ္ထဉ္စ ဩဝါဒံ ဒတွာ ဣဒါနိ နမဿိတဗ္ဗာ ဆ ဒိသာ ဒဿေန္တော ကထဉ္စ ဂဟပတိပုတ္တာတိအာဒိမာဟ. ๒๖๖. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นประทานโอวาทด้วยแนวแห่งถ้อยคำเพียงเท่านี้แก่คหบดีบุตรอย่างนี้ว่า 'อริยสาวกละอกุศลด้วยเหตุ ๔ ประการ เว้นอบายมุขแห่งโภคะด้วยเหตุ ๖ ประการ คบมิตร ๑๖ จำพวก ตั้งมั่นการครองเรือน เลี้ยงดูภรรยา ย่อมเป็นอยู่ด้วยอาชีวะอันชอบธรรม ย่อมรุ่งเรืองในท่ามกลางเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายดุจกองไฟใหญ่' ดังนี้ เพื่อเว้นธรรมที่ควรเว้นและเพื่อเสพธรรมที่ควรเสพแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงทิศ ๖ ที่ควรนอบน้อม จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า กถญฺจ คหปติปุตฺต ดังนี้ တတ္ထ ဆဒ္ဒိသာပဋိစ္ဆာဒီတိ ယထာ ဆဟိ ဒိသာဟိ အာဂမနဘယံ န အာဂစ္ဆတိ, ခေမံ ဟောတိ နိဗ္ဘယံ ဧဝံ ဝိဟရန္တော ‘‘ဆဒ္ဒိသာပဋိစ္ဆာဒီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ မာတာပိတရော ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိအာဒီသု မာတာပိတရော ပုဗ္ဗုပကာရိတာယ ပုရတ္ထိမာ ဒိသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အာစရိယာ ဒက္ခိဏေယျတာယ ဒက္ခိဏာ ဒိသာတိ. ပုတ္တဒါရာ ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓနဝသေန ပစ္ဆိမာ ဒိသာတိ. မိတ္တာမစ္စာ ယသ္မာ သော မိတ္တာမစ္စေ နိဿာယ တေ တေ ဒုက္ခဝိသေသေ ဥတ္တရတိ, တသ္မာ ဥတ္တရာ ဒိသာတိ. ဒါသကမ္မကရာ ပါဒမူလေ ပတိဋ္ဌာနဝသေန ဟေဋ္ဌိမာ ဒိသာတိ. သမဏဗြာဟ္မဏာ ဂုဏေဟိ ဥပရိ ဌိတဘာဝေန ဥပရိမာ ဒိသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ฉทฺทิสาปฏิจฺฉาที (ผู้ปิดทิศ ๖) ความว่า ผู้ใดเป็นอยู่โดยประการที่ภัยซึ่งจะมาจากทิศ ๖ ย่อมไม่มา เป็นผู้เกษม ไม่มีภัย ผู้นั้นย่อมถูกเรียกว่า "ผู้ปิดทิศ ๖" ในบทเป็นต้นว่า "พึงทราบว่ามารดาบิดาเป็นทิศเบื้องหน้า" นั้น พึงทราบว่ามารดาบิดาเป็นทิศเบื้องหน้า เพราะความเป็นผู้มีอุปการะก่อน พึงทราบว่าอาจารย์เป็นทิศเบื้องขวา เพราะความเป็นทักขิไณยบุคคล พึงทราบว่าบุตรภรรยาเป็นทิศเบื้องหลัง โดยนัยที่ติดตามไปข้างหลัง พึงทราบว่ามิตรสหายเป็นทิศเบื้องซ้าย เพราะเหตุที่บุคคลนั้นอาศัยมิตรสหาย ย่อมข้ามพ้นทุกข์วิเศษนั้นๆ ได้ เพราะเหตุนั้น (จึงเป็นทิศเบื้องซ้าย) พึงทราบว่าทาสกรรมกรเป็นทิศเบื้องต่ำ โดยนัยที่ตั้งอยู่ที่เบื้องเท้า พึงทราบว่าสมณพราหมณ์เป็นทิศเบื้องบน เพราะความเป็นผู้ตั้งอยู่เบื้องบนด้วยคุณทั้งหลาย ၂၆၇. ဘတော နေ ဘရိဿာမီတိ အဟံ မာတာပိတူဟိ ထညံ ပါယေတွာ ဟတ္ထပါဒေ ဝဍ္ဎေတွာ မုခေန သိင်္ဃာဏိကံ အပနေတွာ နဟာပေတွာ မဏ္ဍေတွာ ဘတော ဘရိတော ဇဂ္ဂိတော, သွာဟံ အဇ္ဇ တေ မဟလ္လကေ ပါဒဓောဝနနှာပနယာဂုဘတ္တဒါနာဒီဟိ ဘရိဿာမိ. ๒๖๗. บทว่า "ภโต เน ภริสฺสามิ" (ท่านเลี้ยงเรามาแล้ว เราจักเลี้ยงท่านตอบ) ความว่า เราเป็นผู้อันมารดาบิดาเลี้ยงดูแล้ว คือ ท่านให้ดื่มน้ำนม ทำให้มือเท้าเจริญ เช็ดน้ำมูกด้วยปาก ให้อาบน้ำ ประดับตกแต่ง เป็นผู้ที่ท่านเลี้ยงดู อุปถัมภ์ ทะนุถนอมแล้ว เรานั้น วันนี้ จักเลี้ยงดูท่านผู้แก่เฒ่าแล้วเหล่านั้น ด้วยการล้างเท้า การให้อาบน้ำ การให้ข้าวต้มและภัตตาหาร เป็นต้น ကိစ္စံ နေသံ ကရိဿာမီတိ အတ္တနော ကမ္မံ ဌပေတွာ မာတာပိတူနံ ရာဇကုလာဒီသု ဥပ္ပန္နံ ကိစ္စံ ဂန္တွာ ကရိဿာမိ. ကုလဝံသံ သဏ္ဌပေဿာမီတိ မာတာပိတူနံ သန္တကံ ခေတ္တဝတ္ထုဟိရညသုဝဏ္ဏာဒိံ အဝိနာသေတွာ ရက္ခန္တောပိ ကုလဝံသံ သဏ္ဌပေတိ နာမ. မာတာပိတရော အဓမ္မိကဝံသတော ဟာရေတွာ [Pg.136] ဓမ္မိကဝံသေ ဌပေန္တောပိ, ကုလဝံသေန အာဂတာနိ သလာကဘတ္တာဒီနိ အနုပစ္ဆိန္ဒိတွာ ပဝတ္တေန္တောပိ ကုလဝံသံ သဏ္ဌပေတိ နာမ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ကုလဝံသံ သဏ္ဌပေဿာမီ’’တိ. บทว่า "กิจฺจํ เนสํ กริสฺสามิ" (จักทำกิจของท่าน) ความว่า เราจักงดงานของตนไว้ แล้วไปทำกิจของมารดาบิดาที่เกิดขึ้นในราชตระกูลเป็นต้น. บทว่า "กุลวํสํ สณฺฐเปสฺสามิ" (จักดำรงวงศ์สกุล) ความว่า แม้บุตรผู้ไม่ทำลายทรัพย์สินของมารดาบิดา มีนา ที่ดิน เงินทอง เป็นต้น ให้พินาศ รักษาไว้ ก็ชื่อว่าดำรงวงศ์สกุล, แม้บุตรผู้ให้มารดาบิดาออกจากวงศ์ที่ไม่ตั้งอยู่ในธรรม แล้วตั้งไว้ในวงศ์ที่ตั้งอยู่ในธรรม ก็ดี, แม้บุตรผู้ไม่ตัดสลากภัตเป็นต้นที่สืบมาโดยวงศ์สกุล ให้เป็นไปสืบต่อ ก็ดี ชื่อว่าดำรงวงศ์สกุล. ท่านกล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า "จักดำรงวงศ์สกุล" ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇာမီတိ မာတာပိတရော အတ္တနော ဩဝါဒေ အဝတ္တမာနေ မိစ္ဆာပဋိပန္နေ ဒါရကေ ဝိနိစ္ဆယံ ပတွာ အပုတ္တေ ကရောန္တိ, တေ ဒါယဇ္ဇာရဟာ န ဟောန္တိ. ဩဝါဒေ ဝတ္တမာနေ ပန ကုလသန္တကဿ သာမိကေ ကရောန္တိ, အဟံ ဧဝံ ဝတ္တိဿာမီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဒါယဇ္ဇံ ပဋိပဇ္ဇာမီ’’တိ ဝုတ္တံ. บทว่า "ทายชฺชํ ปฏิปชฺชามิ" (จักปฏิบัติตนให้ควรแก่การรับมรดก) ความว่า มารดาบิดาย่อมถึงการตัดสินกระทำบุตรผู้ไม่ประพฤติตามโอวาทของตน ประพฤติผิด ให้เป็นผู้มิใช่บุตร บุตรเหล่านั้นย่อมไม่เป็นผู้ควรแก่ทรัพย์มรดก ส่วนบุตรผู้ประพฤติตามโอวาท มารดาบิดาย่อมกระทำให้เป็นเจ้าของทรัพย์สินของตระกูล ท่านกล่าวว่า "ทายชฺชํ ปฏิปชฺชามิ" ด้วยความตั้งใจว่า "เราจักประพฤติอย่างนี้" ဒက္ခိဏံ အနုပ္ပဒဿာမီတိ တေသံ ပတ္တိဒါနံ ကတွာ တတိယဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဒါနံ အနုပ္ပဒဿာမိ. ပါပါ နိဝါရေန္တီတိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကံ အာဒီနဝံ ဝတွာ, ‘‘တာတ, မာ ဧဝရူပံ ကရီ’’တိ နိဝါရေန္တိ, ကတမ္ပိ ဂရဟန္တိ. ကလျာဏေ နိဝေသေန္တီတိ အနာထပိဏ္ဍိကော ဝိယ လဉ္ဇံ ဒတွာပိ သီလသမာဒါနာဒီသု နိဝေသေန္တိ. သိပ္ပံ သိက္ခာပေန္တီတိ အတ္တနော ဩဝါဒေ ဌိတဘာဝံ ဉတွာ ဝံသာနုဂတံ မုဒ္ဒါဂဏနာဒိသိပ္ပံ သိက္ခာပေန္တိ. ပတိရူပေနာတိ ကုလသီလရူပါဒီဟိ အနုရူပေန. บทว่า "ทกฺขิณํ อนุปฺปทสฺสามิ" (เมื่อท่านล่วงลับไปแล้ว จักทำทักษิณาทานอุทิศให้) ความว่า จักกระทำปัตติทานแก่ท่านเหล่านั้น (ผู้ล่วงลับไปแล้ว) แล้วจักถวายทานเพิ่มเติมจำเดิมแต่วันที่สาม (แห่งการมรณะ). บทว่า "ปาปา นิวาเรนฺติ" (ย่อมห้ามจากบาป) ความว่า ท่านย่อมบอกโทษในปัจจุบันและสัมปรายภพของปาณาติบาตเป็นต้น แล้วห้ามว่า "ลูกเอ๋ย อย่าทำเช่นนี้เลย" แม้กรรมที่ทำไปแล้วก็ติเตียน. บทว่า "กลฺยาเณ นิเวเสนฺติ" (ย่อมให้ตั้งอยู่ในความดี) ความว่า แม้ต้องให้สินจ้างเหมือนอนาถบิณฑิกเศรษฐี ก็ย่อมชักนำให้ตั้งมั่นในศีลสมาทานเป็นต้น. บทว่า "สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺติ" (ย่อมให้ศึกษาศิลปะ) ความว่า เมื่อทราบความเป็นผู้ตั้งอยู่ในโอวาทของตนแล้ว ย่อมให้ศึกษาศิลปะมีวิธีนับด้วยนิ้วเป็นต้น อันสืบมาตามวงศ์สกุล. บทว่า "ปฏิรูเปน" (ด้วยคู่ครองที่สมควร) ความว่า ด้วยคู่ครองที่สมควรกันโดยตระกูล ศีล รูป เป็นต้น သမယေ ဒါယဇ္ဇံ နိယျာဒေန္တီတိ သမယေ ဓနံ ဒေန္တိ. တတ္ထ နိစ္စသမယော ကာလသမယောတိ ဒွေ သမယာ. နိစ္စသမယေ ဒေန္တိ နာမ ‘‘ဥဋ္ဌာယ သမုဋ္ဌာယ ဣမံ ဂဏှိတဗ္ဗံ ဂဏှ, အယံ တေ ပရိဗ္ဗယော ဟောတု, ဣမိနာ ကုသလံ ကရောဟီ’’တိ ဒေန္တိ. ကာလသမယေ ဒေန္တိ နာမ သိခါဌပနအာဝါဟဝိဝါဟာဒိသမယေ ဒေန္တိ. အပိစ ပစ္ဆိမေ ကာလေ မရဏမဉ္စေ နိပန္နဿ ‘‘ဣမိနာ ကုသလံ ကရောဟီ’’တိ ဒေန္တာပိ သမယေ ဒေန္တိ နာမ. ပဋိစ္ဆန္နာ ဟောတီတိ ယံ ပုရတ္ထိမဒိသတော ဘယံ အာဂစ္ဆေယျ, ယထာ တံ နာဂစ္ဆတိ, ဧဝံ ပိဟိတာ ဟောတိ. သစေ ဟိ ပုတ္တာ ဝိပ္ပဋိပန္နာ, အဿု, မာတာပိတရော ဒဟရကာလတော ပဋ္ဌာယ ဇဂ္ဂနာဒီဟိ သမ္မာ ပဋိပန္နာ, ဧတေ ဒါရကာ, မာတာပိတူနံ အပ္ပတိရူပါတိ ဧတံ ဘယံ အာဂစ္ဆေယျ. ပုတ္တာ သမ္မာ ပဋိပန္နာ, မာတာပိတရော ဝိပ္ပဋိပန္နာ, မာတာပိတရော ပုတ္တာနံ နာနုရူပါတိ ဧတံ ဘယံ အာဂစ္ဆေယျ. ဥဘောသု ဝိပ္ပဋိပန္နေသု ဒုဝိဓမ္ပိ တံ ဘယံ ဟောတိ. သမ္မာ ပဋိပန္နေသု သဗ္ဗံ န ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပဋိစ္ဆန္နာ ဟောတိ ခေမာ အပ္ပဋိဘယာ’’တိ. บทว่า "สมเย ทายชฺชํ นิยฺยาเทนฺติ" (ย่อมมอบมรดกให้ในสมัยอันควร) ความว่า ย่อมให้ทรัพย์ในสมัย. ในเรื่องนั้น สมัยมี ๒ อย่าง คือ นิจจสมัย (สมัยปกติ) และกาลสมัย (สมัยตามกาล). ที่ชื่อว่าให้ในนิจจสมัย คือ ให้โดยกล่าวว่า "จงลุกขึ้นเถิด จงลุกขึ้นด้วยดี จงรับเอาสิ่งนี้ที่ควรถือเอาไป นี้จงเป็นเสบียงของเจ้า เจ้าจงทำกุศลด้วยสิ่งนี้". ที่ชื่อว่าให้ในกาลสมัย คือ ให้ในสมัยทำมงคลโกนจุก อาวาหะ วิวาหะ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง แม้มารดาบิดาผู้ให้ทรัพย์แก่บุตรธิดาผู้นอนอยู่บนเตียงในเวลาใกล้ตาย โดยกล่าวว่า "เจ้าจงทำกุศลด้วยสิ่งนี้" ก็ชื่อว่าให้ในสมัย. บทว่า "ปฏิจฺฉนฺนา โหติ" (ย่อมเป็นทิศอันปิดกั้นแล้ว) ความว่า ภัยใดพึงมาจากทิศเบื้องหน้า ทิศนั้นย่อมเป็นอันปิดแล้วโดยประการที่ภัยนั้นย่อมไม่มา. จริงอยู่ หากว่าบุตรทั้งหลายเป็นผู้ประพฤติผิด แต่มารดาบิดาเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วด้วยการทะนุถนอมเป็นต้นจำเดิมแต่เยาว์วัย ภัยคือคำครหาว่า "เด็กเหล่านี้ไม่สมควรแก่มารดาบิดา" พึงมาถึง. หากบุตรทั้งหลายเป็นผู้ประพฤติดี แต่มารดาบิดาเป็นผู้ประพฤติผิด ภัยคือคำครหาว่า "มารดาบิดาไม่สมควรแก่บุตร" พึงมาถึง. เมื่อทั้งสองฝ่ายเป็นผู้ประพฤติผิด ภัยนั้นทั้งสองอย่างย่อมมี. เมื่อ (ทั้งสองฝ่าย) เป็นผู้ประพฤติดี ภัยทั้งหมดนั้นย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปฏิจฺฉนฺนา โหติ เขมา อปฺปฏิภยา" (ย่อมเป็นทิศอันปิดกั้นแล้ว เกษม ไม่มีภัย) ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ဘဂဝါ သိင်္ဂါလကံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘န ခေါ တေ, ဂဟပတိပုတ္တ, ပိတာ လောကသမ္မတံ ပုရတ္ထိမံ ဒိသံ နမဿာပေတိ. မာတာပိတရော ပန [Pg.137] ပုရတ္ထိမဒိသာသဒိသေ ကတွာ နမဿာပေတိ. အယဉှိ တေ ပိတရာ ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ အက္ခာတာ, နော အညာ’’တိ. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ได้ตรัสคำนี้กะสิงคาลกะว่า "ดูก่อนคหบดีบุตร บิดาของเธอหาได้ให้เธอนอบน้อมทิศเบื้องหน้าที่โลกสมมติกันไม่ แต่ท่านให้เธอนอบน้อมมารดาบิดาโดยกระทำให้เป็นดุจทิศเบื้องหน้า. จริงอยู่ ทิศเบื้องหน้านี้แลอันบิดาของเธอบอกแล้ว (ทิศเบื้องหน้า) อื่นหามิได้" ดังนี้ ၂၆၈. ဥဋ္ဌာနေနာတိ အာသနာ ဥဋ္ဌာနေန. အန္တေဝါသိကေန ဟိ အာစရိယံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ အာသနာ ဝုဋ္ဌာယ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ ဟတ္ထတော ဘဏ္ဍကံ ဂဟေတွာ အာသနံ ပညပေတွာ နိသီဒါပေတွာ ဗီဇနပါဒဓောဝနပါဒမက္ခနာနိ ကာတဗ္ဗာနိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဋ္ဌာနေနာ’’တိ. ဥပဋ္ဌာနေနာတိ ဒိဝသဿ တိက္ခတ္တုံ ဥပဋ္ဌာနဂမနေန. သိပ္ပုဂ္ဂဟဏကာလေ ပန အဝဿကမေဝ ဂန္တဗ္ဗံ ဟောတိ. သုဿူသာယာတိ သဒ္ဒဟိတွာ သဝနေန. အသဒ္ဒဟိတွာ သုဏန္တော ဟိ ဝိသေသံ နာဓိဂစ္ဆတိ. ပါရိစရိယာယာတိ အဝသေသခုဒ္ဒကပါရိစရိယာယ. အန္တေဝါသိကေန ဟိ အာစရိယဿ ပါတောဝ ဝုဋ္ဌာယ မုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌံ ဒတွာ ဘတ္တကိစ္စကာလေပိ ပါနီယံ ဂဟေတွာ ပစ္စုပဋ္ဌာနာဒီနိ ကတွာ ဝန္ဒိတွာ ဂန္တဗ္ဗံ. ကိလိဋ္ဌဝတ္ထာဒီနိ ဓောဝိတဗ္ဗာနိ, သာယံ နဟာနောဒကံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတဗ္ဗံ. အဖာသုကာလေ ဥပဋ္ဌာတဗ္ဗံ. ပဗ္ဗဇိတေနပိ သဗ္ဗံ အန္တေဝါသိကဝတ္တံ ကာတဗ္ဗံ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ပါရိစရိယာယာ’’တိ. သက္ကစ္စံ သိပ္ပပဋိဂ္ဂဟဏေနာတိ သက္ကစ္စံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ နာမ ထောကံ ဂဟေတွာ ဗဟုဝါရေ သဇ္ဈာယကရဏံ, ဧကပဒမ္ပိ ဝိသုဒ္ဓမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. ๒๖๘. คำว่า Uṭṭhānenāti (ด้วยการลุกขึ้น) คือ ด้วยการลุกขึ้นจากอาสนะ จริงอยู่ ศิษย์เห็นอาจารย์ผู้กำลังมาจากที่ไกล ก็พึงลุกจากอาสนะแล้วทำการต้อนรับ รับเอาสิ่งของจากมือ ปูลาดอาสนะ เชิญให้นั่งแล้ว พึงทำการพัด การล้างเท้า การชโลมเท้า (ด้วยน้ำมัน) พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า uṭṭhānenā (ด้วยการลุกขึ้น) ทรงหมายถึงข้อนั้น คำว่า Upaṭṭhānenāti (ด้วยการบำรุง) คือ ด้วยการเข้าไปบำรุงวันละ ๓ ครั้ง ก็ในเวลาเรียนศิลปะ เป็นหน้าที่ที่ต้องไปโดยแน่นอน คำว่า Sussūsāyāti (ด้วยการฟังด้วยดี) คือ ด้วยการฟังโดยเชื่อถือ จริงอยู่ ผู้ฟังโดยไม่เชื่อถือ ย่อมไม่บรรลุคุณวิเศษ คำว่า Pāricariyāyāti (ด้วยการปรนนิบัติ) คือ ด้วยการปรนนิบัติเล็กๆ น้อยๆ ที่เหลือ จริงอยู่ ศิษย์พึงลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ถวายน้ำล้างหน้าและไม้ชำระฟันแก่อาจารย์ แม้ในเวลาทำภัตกิจ ก็พึงถือน้ำดื่มทำการอุปัฏฐากเป็นต้นแล้ว ไหว้แล้วจึงไป พึงซักผ้าที่เปรอะเปื้อนเป็นต้น พึงเตรียมน้ำสรงในเวลาเย็น พึงอุปัฏฐากในเวลาที่ท่านไม่สบาย แม้ศิษย์ผู้บวชแล้วก็พึงทำหน้าที่ของศิษย์ทั้งหมด พระผู้มีพระภาคตรัสคำว่า pāricariyāyā (ด้วยการปรนนิบัติ) ทรงหมายถึงข้อนี้ คำว่า Sakkaccaṃ sippapaṭiggahaṇenāti (ด้วยการรับเอาศิลปะโดยเคารพ) คือ การรับเอาโดยเคารพ ได้แก่ การรับเอามาทีละน้อยแล้วทำการสาธยายหลายครั้ง แม้บทเดียวก็พึงรับเอาให้บริสุทธิ์เท่านั้น သုဝိနီတံ ဝိနေန္တီတိ ‘‘ဧဝံ တေ နိသီဒိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ဌာတဗ္ဗံ, ဧဝံ ခါဒိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ, ပါပမိတ္တာ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာ, ကလျာဏမိတ္တာ သေဝိတဗ္ဗာ’’တိ ဧဝံ အာစာရံ သိက္ခာပေန္တိ ဝိနေန္တိ. သုဂ္ဂဟိတံ ဂါဟာပေန္တီတိ ယထာ သုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှာတိ, ဧဝံ အတ္ထဉ္စ ဗျဉ္ဇနဉ္စ သောဓေတွာ ပယောဂံ ဒဿေတွာ ဂဏှာပေန္တိ. မိတ္တာမစ္စေသု ပဋိယာဒေန္တီတိ ‘‘အယံ အမှာကံ အန္တေဝါသိကော ဗျတ္တော ဗဟုဿုတော မယာ သမသမော, ဧတံ သလ္လက္ခေယျာထာ’’တိ ဧဝံ ဂုဏံ ကထေတွာ မိတ္တာမစ္စေသု ပတိဋ္ဌပေန္တိ. คำว่า Suvinītaṃ vinenti (ย่อมแนะนำดี) คือ ย่อมฝึกสอน ย่อมแนะนำมารยาทว่า "เธอพึงนั่งอย่างนี้ พึงยืนอย่างนี้ พึงเคี้ยวอย่างนี้ พึงบริโภคอย่างนี้ พึงเว้นมิตรชั่ว พึงคบกัลยาณมิตร" คำว่า Suggahitaṃ gāhāpenti (ย่อมให้เรียนดี) คือ ย่อมชำระทั้งอรรถะและพยัญชนะให้บริสุทธิ์ แสดงวิธีใช้ แล้วให้เรียน เพื่อให้ศิษย์เรียนได้ดี คำว่า Mittāmaccesu paṭiyādentīti (ย่อมมอบให้ในมิตรและอำมาตย์) คือ ย่อมประกาศคุณความดีว่า "ศิษย์ของเราคนนี้เป็นผู้ฉลาด เป็นพหูสูต เสมอด้วยเรา ท่านทั้งหลายพึงจำเขาไว้" แล้วตั้งไว้ในหมู่มิตรและอำมาตย์ ဒိသာသု ပရိတ္တာဏံ ကရောန္တီတိ သိပ္ပသိက္ခာပနေနေဝဿ သဗ္ဗဒိသာသု ရက္ခံ ကရောန္တိ. ဥဂ္ဂဟိတသိပ္ပော ဟိ ယံ ယံ ဒိသံ ဂန္တွာ သိပ္ပံ ဒဿေတိ, တတ္ထ တတ္ထဿ လာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော အာစရိယေန ကတော နာမ ဟောတိ, ဂုဏံ ကထေန္တောပိဿ မဟာဇနော အာစရိယပါဒေ ဓောဝိတွာ ဝသိတအန္တေဝါသိကော [Pg.138] ဝတ အယန္တိ ပဌမံ အာစရိယဿေဝ ဂုဏံ ကထေန္တိ, ဗြဟ္မလောကပ္ပမာဏောပိဿ လာဘော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အာစရိယသန္တကောဝ ဟောတိ. အပိစ ယံ ဝိဇ္ဇံ ပရိဇပ္ပိတွာ ဂစ္ဆန္တံ အဋဝိယံ စောရာ န ပဿန္တိ, အမနုဿာ ဝါ ဒီဃဇာတိအာဒယော ဝါ န ဝိဟေဌေန္တိ, တံ သိက္ခာပေန္တာပိ ဒိသာသု ပရိတ္တာဏံ ကရောန္တိ. ယံ ဝါ သော ဒိသံ ဂတော ဟောတိ, တတော ကင်္ခံ ဥပ္ပာဒေတွာ အတ္တနော သန္တိကံ အာဂတမနုဿေ ‘‘ဧတိဿံ ဒိသာယံ အမှာကံ အန္တေဝါသိကော ဝသတိ, တဿ စ မယှဉ္စ ဣမသ္မိံ သိပ္ပေ နာနာကရဏံ နတ္ထိ, ဂစ္ဆထ တမေဝ ပုစ္ဆထာ’’တိ ဧဝံ အန္တေဝါသိကံ ပဂ္ဂဏှန္တာပိ တဿ တတ္ထ လာဘသက္ကာရုပ္ပတ္တိယာ ပရိတ္တာဏံ ကရောန္တိ နာမ, ပတိဋ္ဌံ ကရောန္တီတိ အတ္ထော. သေသမေတ္ထ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. คำว่า Disāsu parittāṇaṃ karonti (ย่อมทำความคุ้มครองในทิศทั้งหลาย) คือ ย่อมทำความคุ้มครองให้แก่ศิษย์นั้นในทุกทิศด้วยการสอนศิลปะนั่นเอง จริงอยู่ ศิษย์ผู้เรียนศิลปะแล้ว ไปสู่ทิศใดๆ แสดงศิลปะในทิศนั้นๆ ลาภและสักการะย่อมเกิดขึ้นแก่เขาในทิศนั้นๆ ลาภสักการะนั้นชื่อว่าอาจารย์ทำให้ แม้เมื่อมหาชนกล่าวถึงคุณของศิษย์นั้น ก็จะกล่าวถึงคุณของอาจารย์ก่อนว่า "โอ! ผู้นี้เป็นศิษย์ที่เคยอยู่ล้างเท้าให้อาจารย์" แม้ลาภประมาณเท่าพรหมโลกเกิดขึ้นแก่ศิษย์นั้น ก็เป็นของอาจารย์นั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง แม้อาจารย์ผู้สอนวิชาที่เมื่อศิษย์บริกรรมแล้วเดินทางไป พวกโจรในป่าย่อมมองไม่เห็น หรือพวกอมนุษย์หรือสัตว์ร้ายเป็นต้นย่อมเบียดเบียนไม่ได้ ก็ชื่อว่าย่อมทำความคุ้มครองในทิศทั้งหลาย หรือว่า ศิษย์นั้นไปอยู่ทิศใด เมื่อมีคนจากทิศนั้นเกิดความสงสัยมาหาตน (อาจารย์) ก็จะยกย่องศิษย์ว่า "ในทิศนั้น ศิษย์ของเราอยู่ ในศิลปะนี้ ความแตกต่างระหว่างเขากับเราไม่มี พวกท่านจงไปถามเขาเถิด" แม้อาจารย์ผู้ยกย่องศิษย์อย่างนี้ ก็ชื่อว่าย่อมทำความคุ้มครองให้แก่ศิษย์นั้นในที่นั้นๆ ด้วยการทำให้ลาภและสักการะเกิดขึ้น อธิบายว่า ย่อมทำให้เป็นที่พึ่งพิงได้ ข้อที่เหลือในที่นี้ พึงประกอบตามนัยก่อนนั่นเทียว ၂၆၉. တတိယဒိသာဝါရေ သမ္မာနနာယာတိ ဒေဝမာတေ တိဿမာတေတိ ဧဝံ သမ္ဘာဝိတကထာကထနေန. အနဝမာနနာယာတိ ယထာ ဒါသကမ္မကရာဒယော ပေါထေတွာ ဝိဟေဌေတွာ ကထေန္တိ, ဧဝံ ဟီဠေတွာ ဝိမာနေတွာ အကထနေန. အနတိစရိယာယာတိ တံ အတိက္ကမိတွာ ဗဟိ အညာယ ဣတ္ထိယာ သဒ္ဓိံ ပရိစရန္တော တံ အတိစရတိ နာမ, တထာ အကရဏေန. ဣဿရိယဝေါဿဂ္ဂေနာတိ ဣတ္ထိယော ဟိ မဟာလတာသဒိသမ္ပိ အာဘရဏံ လဘိတွာ ဘတ္တံ ဝိစာရေတုံ အလဘမာနာ ကုဇ္ဈန္တိ, ကဋစ္ဆုံ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ တဝ ရုစိယာ ကရောဟီတိ ဘတ္တဂေဟေ ဝိဿဋ္ဌေ သဗ္ဗံ ဣဿရိယံ ဝိဿဋ္ဌံ နာမ ဟောတိ, ဧဝံ ကရဏေနာတိ အတ္ထော. အလင်္ကာရာနုပ္ပဒါနေနာတိ အတ္တနော ဝိဘဝါနုရူပေန အလင်္ကာရဒါနေန. သုသံဝိဟိတကမ္မန္တာတိ ယာဂုဘတ္တပစနကာလာဒီနိ အနတိက္ကမိတွာ တဿ တဿ သာဓုကံ ကရဏေန သုဋ္ဌု သံဝိဟိတကမ္မန္တာ. သင်္ဂဟိတပရိဇနာတိ သမ္မာနနာဒီဟိ စေဝ ပဟေဏကပေသနာဒီဟိ စ သင်္ဂဟိတပရိဇနာ. ဣဓ ပရိဇနော နာမ သာမိကဿ စေဝ အတ္တနော စ ဉာတိဇနော. အနတိစာရိနီတိ သာမိကံ မုဉ္စိတွာ အညံ မနသာပိ န ပတ္ထေတိ. သမ္ဘတန္တိ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒီနိ ကတွာ အာဘတဓနံ. ဒက္ခာ စ ဟောတီတိ ယာဂုဘတ္တသမ္ပာဒနာဒီသု ဆေကာ နိပုဏာ ဟောတိ. အနလသာတိ နိက္ကောသဇ္ဇာ. ယထာ အညာ ကုသီတာ နိသိန္နဋ္ဌာနေ နိသိန္နာဝ ဟောန္တိ ဌိတဋ္ဌာနေ ဌိတာဝ, ဧဝံ အဟုတွာ ဝိပ္ဖာရိတေန စိတ္တေန သဗ္ဗကိစ္စာနိ နိပ္ဖာဒေတိ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ๒๖๙. ในวาระว่าด้วยทิศที่สาม คำว่า sammānanāya (ด้วยการนับถือ) คือ ด้วยการกล่าวถ้อยคำยกย่องอย่างนี้ว่า "แม่เทวะ" "แม่ติสสะ" คำว่า Anavamānanāya (ด้วยการไม่ดูหมิ่น) คือ ด้วยการไม่กล่าววาจาโดยเหยียดหยามดูหมิ่น เหมือนอย่างที่เขาพูดกับพวกทาสและกรรมกรโดยการทุบตีและข่มเหง คำว่า Anaticariyāya (ด้วยการไม่ประพฤตินอกใจ) คือ การที่สามีล่วงเกินภรรยานั้นแล้วไปคบหากับหญิงอื่นภายนอก ชื่อว่าประพฤตินอกใจภรรยานั้น การไม่กระทำเช่นนั้น (คือความหมายของคำนี้) คำว่า Issariyavossaggena (ด้วยการมอบความเป็นใหญ่) คือ จริงอยู่ สตรีทั้งหลายแม้ได้เครื่องประดับเช่นกับมหาลดาปสาธน์ แต่เมื่อไม่ได้จัดการเรื่องอาหารก็ย่อมโกรธ การวางทัพพีในมือแล้วกล่าวว่า "เธอจงทำตามความพอใจของเธอเถิด" เมื่อมอบหมายโรงครัวให้แล้ว ก็ชื่อว่ามอบความเป็นใหญ่ทั้งหมดให้ อธิบายว่า ด้วยการกระทำอย่างนี้ คำว่า Alaṅkārānuppadānena (ด้วยการให้เครื่องประดับ) คือ ด้วยการให้เครื่องประดับตามสมควรแก่ฐานะของตน คำว่า Susaṃvihitakammantā (เป็นผู้จัดการงานดี) คือ เป็นผู้มีการงานที่จัดแจงดี ด้วยการไม่ล่วงเลยเวลาหุงข้าวต้มและหุงข้าวเป็นต้น และด้วยการทำกิจนั้นๆ ให้เรียบร้อย คำว่า Saṅgahitaparijanā (เป็นผู้สงเคราะห์คนข้างเคียง) คือ เป็นผู้มีคนข้างเคียงอันสงเคราะห์แล้ว ด้วยการนับถือเป็นต้น และด้วยการส่งของฝากไปให้เป็นต้น ในที่นี้ คำว่า parijana (คนข้างเคียง) ได้แก่ ญาติของสามีและของตน คำว่า Anaticārinī (ไม่ประพฤตินอกใจ) คือ ละสามีแล้ว ไม่ปรารถนาชายอื่นแม้ด้วยใจ คำว่า Sambhataṃ (ทรัพย์ที่หามาได้) คือ ทรัพย์ที่หามาได้ด้วยการทำกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น คำว่า Dakkhā ca hoti (และเป็นคนขยัน) คือ เป็นผู้ฉลาด คล่องแคล่วในการจัดเตรียมข้าวต้มและข้าวสวยเป็นต้น คำว่า Analasā (ไม่เกียจคร้าน) คือ ปราศจากความเกียจคร้าน ไม่เป็นเหมือนหญิงเกียจคร้านเหล่าอื่นที่นั่งอยู่ตรงที่นั่ง ยืนอยู่ตรงที่ยืน แต่มีใจแผ่ไป (กระตือรือร้น) ทำกิจการทั้งปวงให้สำเร็จ ข้อที่เหลือในที่นี้ ก็พึงประกอบตามนัยก่อนนั่นเทียว ၂၇၀. စတုတ္ထဒိသာဝါရေ [Pg.139] အဝိသံဝါဒနတာယာတိ ယဿ ယဿ နာမံ ဂဏှာတိ, တံ တံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဣဒမ္ပိ အမှာကံ ဂေဟေ အတ္ထိ, ဣဒမ္ပိ အတ္ထိ, ဂဟေတွာ ဂစ္ဆာဟီတိ ဧဝံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဒါနေန. အပရပဇာ စဿ ပဋိပူဇေန္တီတိ သဟာယဿ ပုတ္တဓီတရော ပဇာ နာမ, တေသံ ပန ပုတ္တဓီတရော စ နတ္တုပနတ္တကာ စ အပရပဇာ နာမ. တေ ပဋိပူဇေန္တိ ကေဠာယန္တိ မမာယန္တိ မင်္ဂလကာလာဒီသု တေသံ မင်္ဂလာဒီနိ ကရောန္တိ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๒๗๐. ในวาระว่าด้วยทิศที่สี่ คำว่า avisaṃvādanatāya (ด้วยการไม่หลอกลวง) คือ เมื่อมิตรเอ่ยชื่อสิ่งของใดๆ ก็ไม่หลอกลวงในสิ่งของนั้นๆ กล่าวว่า "แม้สิ่งนี้ก็มีในเรือนของเรา แม้สิ่งนี้ก็มี ท่านจงถือเอาไปเถิด" ด้วยการให้โดยไม่หลอกลวงอย่างนี้ คำว่า Aparapajā cassa paṭipūjenti (ย่อมบูชาแม้ซึ่งเผ่าพันธุ์ของมิตรนั้น) คือ บุตรและธิดาของสหายชื่อว่า pajā (เผ่าพันธุ์) ส่วนบุตรและธิดา หลานและเหลนของพวกเขาเหล่านั้นชื่อว่า aparapajā (เผ่าพันธุ์รุ่นหลัง) พวกเขาย่อมบูชา คือ เอ็นดู รักใคร่เผ่าพันธุ์รุ่นหลังเหล่านั้น และในเวลามงคลเป็นต้น ก็จะจัดงานมงคลเป็นต้นให้แก่พวกเขา ข้อที่เหลือในที่นี้ ก็พึงทราบตามนัยก่อนนั่นเทียว ၂၇၁. ယထာဗလံ ကမ္မန္တသံဝိဓာနေနာတိ ဒဟရေဟိ ကာတဗ္ဗံ မဟလ္လကေဟိ, မဟလ္လကေဟိ ဝါ ကာတဗ္ဗံ ဒဟရေဟိ, ဣတ္ထီဟိ ကာတဗ္ဗံ ပုရိသေဟိ, ပုရိသေဟိ ဝါ ကာတဗ္ဗံ ဣတ္ထီဟိ အကာရေတွာ တဿ တဿ ဗလာနုရူပေနေဝ ကမ္မန္တသံဝိဓာနေန. ဘတ္တဝေတနာနုပ္ပဒါနေနာတိ အယံ ခုဒ္ဒကပုတ္တော, အယံ ဧကဝိဟာရီတိ တဿ တဿ အနုရူပံ သလ္လက္ခေတွာ ဘတ္တဒါနေန စေဝ ပရိဗ္ဗယဒါနေန စ. ဂိလာနုပဋ္ဌာနေနာတိ အဖာသုကကာလေ ကမ္မံ အကာရေတွာ သပ္ပာယဘေသဇ္ဇာဒီနိ ဒတွာ ပဋိဇဂ္ဂနေန. အစ္ဆရိယာနံ ရသာနံ သံဝိဘာဂေနာတိ အစ္ဆရိယေ မဓုရရသေ လဘိတွာ သယမေဝ အခါဒိတွာ တေသမ္ပိ တတော သံဝိဘာဂကရဏေန. သမယေ ဝေါဿဂ္ဂေနာတိ နိစ္စသမယေ စ ကာလသမယေ စ ဝေါဿဇ္ဇနေန. နိစ္စသမယေ ဝေါဿဇ္ဇနံ နာမ သကလဒိဝသံ ကမ္မံ ကရောန္တာ ကိလမန္တိ. တသ္မာ ယထာ န ကိလမန္တိ, ဧဝံ ဝေလံ ဉတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ. ကာလသမယေ ဝေါဿဂ္ဂေါ နာမ ဆဏနက္ခတ္တကီဠာဒီသု အလင်္ကာရဘဏ္ဍခါဒနီယဘောဇနီယာဒီနိ ဒတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ. ဒိန္နာဒါယိနောတိ စောရိကာယ ကိဉ္စိ အဂဟေတွာ သာမိကေဟိ ဒိန္နဿေဝ အာဒါယိနော. သုကတကမ္မကရာတိ ‘‘ကိံ ဧတဿ ကမ္မေန ကတေန, န မယံ ကိဉ္စိ လဘာမာ’’တိ အနုဇ္ဈာယိတွာ တုဋ္ဌဟဒယာ ယထာ တံ ကမ္မံ သုကတံ ဟောတိ, ဧဝံ ကာရကာ. ကိတ္တိဝဏ္ဏဟရာတိ ပရိသမဇ္ဈေ ကထာယ သမ္ပတ္တာယ ‘‘ကော အမှာကံ သာမိကေဟိ သဒိသော အတ္ထိ, မယံ အတ္တနော ဒါသဘာဝမ္ပိ န ဇာနာမ, တေသံ သာမိကဘာဝမ္ပိ န ဇာနာမ, ဧဝံ နော အနုကမ္ပန္တီ’’တိ ဂုဏကထာဟာရကာ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ๒๗๑. คำว่า โดยการจัดแจงการงานตามสมควรแก่กำลัง (ยถาพลํ กมฺมนฺตสํวิธาเนน) คือ ไม่ใช้ให้คนแก่ทำงานที่คนหนุ่มสาวควรทำ ไม่ใช้ให้คนหนุ่มสาวทำงานที่คนแก่ควรทำ ไม่ใช้ให้บุรุษทำงานที่สตรีควรทำ หรือไม่ใช้ให้สตรีทำงานที่บุรุษควรทำ แต่จัดแจงการงานตามสมควรแก่กำลังของคนนั้นๆ เท่านั้น. คำว่า โดยการให้ข้าวและค่าจ้าง (ภตฺตเวตนานุปฺปทาเนน) คือ กำหนดตามสมควรแก่คนนั้นๆ ว่า “ผู้นี้เป็นลูกคนเล็ก ผู้นี้เป็นผู้อยู่ร่วมกัน” แล้วจึงให้ข้าวและให้เสบียง. คำว่า โดยการพยาบาลในเวลาเจ็บไข้ (คิลานุปฏฺฐาเนน) คือ ในเวลาไม่สบาย ไม่ใช้ให้ทำงาน ให้ยาและของที่สบาย เป็นต้น แล้วดูแลรักษา. คำว่า โดยการแบ่งปันรสที่น่าอัศจรรย์ (อจฺฉริยานํ รสานํ สํวิภาเคน) คือ เมื่อได้ของมีรสอร่อยน่าอัศจรรย์มา ไม่บริโภคแต่ผู้เดียว แต่ทำการแบ่งปันของมีรสอร่อยนั้นให้แก่พวกเขาด้วย. คำว่า โดยการปล่อยในสมัย (สมเย โวสฺสคฺเคน) คือ โดยการปล่อยในสมัยปกติและในกาลสมัย. การปล่อยในสมัยปกติ คือ คนทำงานตลอดทั้งวันย่อมเหน็ดเหนื่อย เพราะฉะนั้น การรู้เวลาแล้วปล่อยไปตามที่พวกเขาจะไม่เหน็ดเหนื่อย (ชื่อว่าการปล่อยในสมัยปกติ). การปล่อยในกาลสมัย คือ การให้เครื่องประดับ ของควรเคี้ยว ของควรบริโภค เป็นต้น ในเทศกาลนักขัตฤกษ์และการละเล่น เป็นต้น แล้วปล่อยไป. คำว่า เป็นผู้รับเอาแต่ของที่นายให้ (ทินฺนาทายิโน) คือ ไม่ถือเอาสิ่งของใดๆ โดยอาการแห่งขโมย เป็นผู้รับเอาแต่ของที่นายให้เท่านั้น. คำว่า เป็นผู้ทำการงานที่นายสั่งให้ทำดี (สุกตกมฺมกรา) คือ ไม่บ่นว่า “ประโยชน์อะไรด้วยงานที่เขาทานี้ เราไม่ได้อะไรเลย” แต่มีใจยินดี เป็นผู้ทำการงานนั้นให้เป็นงานที่ทำดีแล้ว. คำว่า เป็นผู้นำเกียรติคุณไปปรากฏ (กิตฺติวณฺณหรา) คือ เมื่อมีเรื่องพูดคุยกันขึ้นในท่ามกลางบริษัท ก็เป็นผู้นำคำสรรเสริญคุณไปกล่าวว่า “ใครเล่าจะเสมอเหมือนนายของเราทั้งหลาย พวกเราไม่รู้จักแม้ความเป็นทาสของตน ไม่รู้จักแม้ความเป็นนายของท่านเหล่านั้น ท่านทั้งหลายอนุเคราะห์พวกเราอย่างนี้”. แม้ในทิศที่ ๕ นี้ พึงประกอบเนื้อความที่เหลือตามนัยก่อนนั่นเทียว. ၂၇၂. မေတ္တေန ကာယကမ္မေနာတိအာဒီသု မေတ္တစိတ္တံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ကတာနိ ကာယကမ္မာဒီနိ မေတ္တာနိ နာမ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ဘိက္ခူ နိမန္တေဿာမီတိ ဝိဟာရဂမနံ[Pg.140], ဓမကရဏံ ဂဟေတွာ ဥဒကပရိဿာဝနံ, ပိဋ္ဌိပရိကမ္မပါဒပရိကမ္မာဒိကရဏဉ္စ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဘိက္ခူ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌေ ဒိသွာ ‘‘သက္ကစ္စံ ယာဂုံ ဒေထ, ဘတ္တံ ဒေထာ’’တိအာဒိဝစနဉ္စေဝ, သာဓုကာရံ ဒတွာ ဓမ္မသဝနဉ္စ သက္ကစ္စံ ပဋိသန္ထာရကရဏာဒီနိ စ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ‘‘အမှာကံ ကုလူပကတ္ထေရာ အဝေရာ ဟောန္တု အဗျာပဇ္ဇာ’’တိ ဧဝံ စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. အနာဝဋဒွါရတာယာတိ အပိဟိတဒွါရတာယ. တတ္ထ သဗ္ဗဒွါရာနိ ဝိဝရိတွာပိ သီလဝန္တာနံ အဒါယကော အကာရကော ပိဟိတဒွါရောယေဝ. သဗ္ဗဒွါရာနိ ပန ပိဒဟိတွာပိ တေသံ ဒါယကော ကာရကော ဝိဝဋဒွါရောယေဝ. ဣတိ သီလဝန္တေသု ဂေဟဒွါရံ အာဂတေသု သန္တံယေဝ နတ္ထီတိ အဝတွာ ဒါတဗ္ဗံ. ဧဝံ အနာဝဋဒွါရတာ နာမ ဟောတိ. ๒๗๒. ในคำเป็นต้นว่า ด้วยกายกรรมอันประกอบด้วยเมตตา (เมตฺเตน กายกมฺเมน) กายกรรมเป็นต้นที่ทำโดยตั้งเมตตาจิตไว้เฉพาะหน้า ท่านเรียกว่า ประกอบด้วยเมตตา. ในข้อนั้น การไปสู่วิหารด้วยตั้งเมตตาจิตไว้เฉพาะหน้าว่า “เราจักนิมนต์ภิกษุทั้งหลาย” ก็ดี, การถือเอาธมกรกแล้วกรองน้ำด้วยตั้งเมตตาจิตไว้เฉพาะหน้าก็ดี, การนวดหลังและนวดเท้าเป็นต้นด้วยตั้งเมตตาจิตไว้เฉพาะหน้าก็ดี ชื่อว่า กายกรรมอันประกอบด้วยเมตตา. การเห็นภิกษุทั้งหลายเข้าไปเพื่อบิณฑบาตแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า “ท่านทั้งหลายจงถวายข้าวต้มโดยเคารพเถิด จงถวายข้าวสวยโดยเคารพเถิด” ก็ดี, การให้สาธุการแล้วฟังธรรมก็ดี, การทำปฏิสันถารโดยเคารพเป็นต้นก็ดี ชื่อว่า วจีกรรมอันประกอบด้วยเมตตา. การคิดอย่างนี้ว่า “ขอพระเถระผู้เข้าไปสู่สกุลของเราทั้งหลาย จงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนเถิด” ชื่อว่า มโนกรรมอันประกอบด้วยเมตตา. คำว่า โดยความเป็นผู้มีประตูไม่ปิด (อนาวฏทฺวารตาย) คือ โดยความเป็นผู้มีประตูอันไม่ปิดแล้ว. ในข้อนั้น แม้เปิดประตูทุกบาน แต่เป็นผู้ไม่ให้ ไม่ทำการต้อนรับแก่ท่านผู้มีศีล ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีประตูอันปิดแล้วนั่นเทียว. ส่วนแม้ปิดประตูทุกบาน แต่เป็นผู้ให้ เป็นผู้ทำการต้อนรับแก่ท่านเหล่านั้น ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีประตูอันเปิดแล้วนั่นเทียว. เพราะฉะนั้น เมื่อท่านผู้มีศีลทั้งหลายมาถึงประตูเรือน ไม่พึงกล่าวว่า “ของที่มีอยู่ไม่มี” แต่พึงถวาย. อย่างนี้ ชื่อว่า ความเป็นผู้มีประตูไม่ปิด. အာမိသာနုပ္ပဒါနေနာတိ ပုရေဘတ္တံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗကံ အာမိသံ နာမ, တသ္မာ သီလဝန္တာနံ ယာဂုဘတ္တသမ္ပဒါနေနာတိ အတ္ထော. ကလျာဏေန မနသာ အနုကမ္ပန္တီတိ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု အဝေရာ အရောဂါ အဗျာပဇ္ဇာ’’တိ ဧဝံ ဟိတဖရဏေန. အပိစ ဥပဋ္ဌာကာနံ ဂေဟံ အညေ သီလဝန္တေ သဗြဟ္မစာရီ ဂဟေတွာ ပဝိသန္တာပိ ကလျာဏေန စေတသာ အနုကမ္ပန္တိ နာမ. သုတံ ပရိယောဒါပေန္တီတိ ယံ တေသံ ပကတိယာ သုတံ အတ္ထိ, တဿ အတ္ထံ ကထေတွာ ကင်္ခံ ဝိနောဒေန္တိ, တထတ္တာယ ဝါ ပဋိပဇ္ဇာပေန္တိ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. คำว่า โดยการให้อามิส (อามิสานุปฺปทาเนน) โภชนะที่พึงบริโภคในเวลาเช้า ชื่อว่า อามิส เพราะฉะนั้น เนื้อความคือ โดยการถวายข้าวต้มและข้าวสวยแก่ท่านผู้มีศีล. คำว่า ย่อมอนุเคราะห์ด้วยใจอันงาม (กลฺยาเณน มนสา อนุกมฺปนฺติ) คือ ด้วยการแผ่ไปซึ่งประโยชน์เกื้อกูลอย่างนี้ว่า “ขอสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้มีสุข ไม่มีเวร ไม่มีโรค ไม่มีความเบียดเบียนเถิด”. อีกอย่างหนึ่ง แม้ภิกษุทั้งหลายผู้พาสพรหมจารีผู้มีศีลเหล่าอื่นเข้าไปสู่เรือนของอุปัฏฐากทั้งหลาย ก็ชื่อว่า ย่อมอนุเคราะห์ด้วยใจอันงาม. คำว่า ย่อมยังสุตะให้หมดจด (สุตํ ปริโยทาเปนฺติ) คือ ธรรมใดที่พวกเขามีอยู่โดยปกติที่ได้ฟังแล้ว ก็กล่าวอรรถแห่งธรรมนั้น บรรเทาความสงสัยให้ หรือให้ปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น. แม้ในทิศที่ ๖ นี้ พึงประกอบเนื้อความที่เหลือตามนัยก่อนนั่นเทียว. ၂၇၃. အလမတ္တောတိ ပုတ္တဒါရဘရဏံ ကတွာ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသနသမတ္ထော. ပဏ္ဍိတောတိ ဒိသာနမဿနဋ္ဌာနေ ပဏ္ဍိတော ဟုတွာ. သဏှောတိ သုခုမတ္ထဒဿနေန သဏှဝါစာဘဏနေန ဝါ သဏှော ဟုတွာ. ပဋိဘာနဝါတိ ဒိသာနမဿနဋ္ဌာနေ ပဋိဘာနဝါ ဟုတွာ နိဝါတဝုတ္တီတိ နီစဝုတ္တိ. အတ္ထဒ္ဓေါတိ ထမ္ဘရဟိတော. ဥဋ္ဌာနကောတိ ဥဋ္ဌာနဝီရိယသမ္ပန္နော. အနလသောတိ နိက္ကောသဇ္ဇော. အစ္ဆိန္နဝုတ္တီတိ နိရန္တရကရဏဝသေန အခဏ္ဍဝုတ္တိ. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိယာ ပညာယ သမန္နာဂတော. ๒๗๓. คำว่า เป็นผู้สามารถ (อลมตฺโต) คือ สามารถเลี้ยงดูบุตรและภรรยาแล้วครองเรือนได้. คำว่า เป็นบัณฑิต (ปณฺฑิโต) คือ เป็นบัณฑิตในเรื่องการนอบน้อมทิศ. คำว่า เป็นคนสุภาพ (สณฺโห) คือ เป็นคนสุภาพด้วยการเห็นอรรถอันสุขุม หรือด้วยการกล่าววาจาอันอ่อนหวาน. คำว่า มีปฏิภาณ (ปฏิภาณวา) คือ เป็นผู้มีปฏิภาณในเรื่องการนอบน้อมทิศ. คำว่า มีความประพฤติอ่อนน้อม (นิวาตวุตฺติ) คือ มีความประพฤติต่ำต้อย. คำว่า ไม่กระด้าง (อตฺถทฺโธ) คือ ปราศจากความกระด้าง. คำว่า เป็นผู้ขยัน (อุฏฺฐานโก) คือ ถึงพร้อมด้วยความเพียรในการลุกขึ้นทำงาน. คำว่า ไม่เกียจคร้าน (อนลโส) คือ ไม่มีความเกียจคร้าน. คำว่า มีความประพฤติไม่ขาดสาย (อจฺฉินฺนวุตฺติ) คือ มีความประพฤติไม่ขาดตอนด้วยอำนาจการทำต่อเนื่อง. คำว่า มีปัญญา (เมธาวี) คือ ประกอบด้วยปัญญาอันเกิดขึ้นในขณะนั้นๆ (ปัญญาแก้ปัญหาเฉพาะหน้า). သင်္ဂါဟကောတိ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ သင်္ဂဟကရော. မိတ္တကရောတိ မိတ္တဂဝေသနော. ဝဒညူတိ ပုဗ္ဗကာရိနာ, ဝုတ္တဝစနံ ဇာနာတိ. သဟာယကဿ ဃရံ ဂတကာလေ ‘‘မယှံ သဟာယကဿ ဝေဌနံ ဒေထ, သာဋကံ ဒေထ, မနုဿာနံ ဘတ္တဝေတနံ ဒေထာ’’တိ ဝုတ္တဝစနမနုဿရန္တော တဿ အတ္တနော ဂေဟံ [Pg.141] အာဂတဿ တတ္တကံ ဝါ တတော အတိရေကံ ဝါ ပဋိကတ္တာတိ အတ္ထော. အပိစ သဟာယကဿ ဃရံ ဂန္တွာ ဣမံ နာမ ဂဏှိဿာမီတိ အာဂတံ သဟာယကံ လဇ္ဇာယ ဂဏှိတုံ အသက္ကောန္တံ အနိစ္ဆာရိတမ္ပိ တဿ ဝါစံ ဉတွာ ယေန အတ္ထေန သော အာဂတော, တံ နိပ္ဖာဒေန္တော ဝဒညူ နာမ. ယေန ယေန ဝါ ပန သဟာယကဿ ဦနံ ဟောတိ, ဩလောကေတွာ တံ တံ ဒေန္တောပိ ဝဒညူယေဝ. နေတာတိ တံ တံ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ပညာယ နေတာ. ဝိဝိဓာနိ ကာရဏာနိ ဒဿေန္တော နေတီတိ ဝိနေတာ. ပုနပ္ပုနံ နေတီတိ အနုနေတာ. คำว่า เป็นผู้สงเคราะห์ (สงฺคาหโก) คือ เป็นผู้ทำการสงเคราะห์ด้วยสังคหวัตถุ ๔. คำว่า เป็นผู้ทำมิตร (มิตฺตกโร) คือ เป็นผู้แสวงหามิตร. คำว่า เป็นผู้รู้ถ้อยคำ (วทญฺญู) คือ รู้ถ้อยคำที่ผู้ทำอุปการะก่อนกล่าวไว้. อธิบายว่า เมื่อสหายนั้นมาสู่เรือนของตน ก็ระลึกถึงคำที่สหายกล่าวไว้ในคราวที่ตนไปสู่เรือนของสหายว่า “ท่านทั้งหลายจงให้ผ้าโพกศีรษะแก่สหายของเรา จงให้ผ้าสาฎก จงให้ข้าวและค่าจ้างแก่คนของเขา” แล้วย่อมทำตอบแทนแก่สหายนั้นเท่านั้น หรือให้ยิ่งกว่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง สหายผู้มาสู่เรือนด้วยคิดว่า “เราจักถือเอาสิ่งของชื่อนี้” แต่ไม่สามารถจะถือเอาได้เพราะความละอาย แม้เขาจะยังไม่เอ่ยปาก ผู้ที่รู้คำพูดของสหายนั้นแล้วทำให้ความประสงค์ที่เขามานั้นสำเร็จ ก็ชื่อว่า วทัญญู. อีกอย่างหนึ่ง สิ่งใดๆ ที่สหายขาดแคลนอยู่ ผู้ที่เล็งเห็นแล้วให้สิ่งนั้นๆ ก็ชื่อว่า วทัญญู นั่นเทียว. คำว่า เป็นผู้นำ (เนตา) คือ เป็นผู้นำด้วยปัญญาโดยแสดงอรรถนั้นๆ. ชื่อว่า ผู้แนะนำ (วิเนตา) เพราะย่อมแนะนำโดยแสดงเหตุผลต่างๆ. ชื่อว่า ผู้แนะนำพร่ำสอน (อนุเนตา) เพราะย่อมแนะนำพร่ำสอนอยู่เนืองๆ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ. ရထဿာဏီဝ ယာယတောတိ ယထာ အာဏိယာ သတိယေဝ ရထော ယာတိ, အသတိ န ယာတိ, ဧဝံ ဣမေသု သင်္ဂဟေသု သတိယေဝ လောကော ဝတ္တတိ, အသတိ န ဝတ္တတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဧတေ ခေါ သင်္ဂဟာ လောကေ, ရထဿာဏီဝ ယာယတော’’တိ. คำว่า ในบุคคลนั้นๆ (ตตฺถ ตตฺถ) คือ ในบุคคลนั้นๆ. คำว่า เหมือนสลักเพลาของรถที่กำลังแล่นไป (รถสฺสาณิยว ยายโต) คือ เปรียบเหมือนรถย่อมแล่นไปได้ก็ต่อเมื่อมีสลักเพลา เมื่อไม่มีสลักเพลาก็แล่นไปไม่ได้ ฉันใด โลกย่อมเป็นไปได้ก็ต่อเมื่อมีสังคหวัตถุเหล่านี้ เมื่อไม่มี โลกก็เป็นไปไม่ได้ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สังคหวัตถุเหล่านี้นั้นในโลก เปรียบเหมือนสลักเพลาของรถที่กำลังแล่นไป ฉะนั้น”. န မာတာ ပုတ္တကာရဏာတိ ယဒိ မာတာ ဧတေ သင်္ဂဟေ ပုတ္တဿ န ကရေယျ, ပုတ္တကာရဏာ မာနံ ဝါ ပူဇံ ဝါ န လဘေယျ. Na mātā puttakāraṇāti (บาลีว่า มารดาไม่ได้เพราะบุตรเป็นเหตุ) ความว่า หากมารดาไม่พึงทำการสงเคราะห์เหล่านี้แก่บุตร ก็ไม่พึงได้รับการนับถือหรือการบูชาเพราะบุตรเป็นเหตุ သင်္ဂဟာ ဧတေတိ ဥပယောဂဝစနေ ပစ္စတ္တံ. ‘‘သင်္ဂဟေ ဧတေ’’တိ ဝါ ပါဌော. သမ္မပေက္ခန္တီတိ သမ္မာ ပေက္ခန္တိ. ပါသံသာ စ ဘဝန္တီတိ ပသံသနီယာ စ ဘဝန္တိ. บทว่า Saṅgahā ete นี้ เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถทุติยาวิภัตติ หรือมีบทบาลีว่า Saṅgahe ete ก็มี บทว่า Sammapekkhantīti คือ sammā pekkhanti (ย่อมเล็งเห็นโดยชอบ) บทว่า Pāsaṃsā ca bhavantīti คือ pasaṃsanīyā ca bhavanti (ย่อมเป็นผู้ควรสรรเสริญด้วย) ၂၇၄. ဣတိ ဘဂဝါ ယာ ဒိသာ သန္ဓာယ တေ ဂဟပတိပုတ္တ ပိတာ အာဟ ‘‘ဒိသာ နမဿေယျာသီ’’တိ, ဣမာ တာ ဆ ဒိသာ. ယဒိ တွံ ပိတု ဝစနံ ကရောသိ, ဣမာ ဒိသာ နမဿာတိ ဒဿေန္တော သိင်္ဂါလဿ ပုစ္ဆာယ ဌတွာ ဒေသနံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ရာဇဂဟံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. သိင်္ဂါလကောပိ သရဏေသု ပတိဋ္ဌာယ စတ္တာလီသကောဋိဓနံ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဝိကိရိတွာ ပုညကမ္မံ ကတွာ သဂ္ဂပရာယဏော အဟောသိ. ဣမသ္မိဉ္စ ပန သုတ္တေ ယံ ဂိဟီဟိ ကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ နာမ, တံ အကထိတံ နတ္ထိ, ဂိဟိဝိနယော နာမာယံ သုတ္တန္တော. တသ္မာ ဣမံ သုတွာ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနဿ ဝုဒ္ဓိယေဝ ပါဋိကင်္ခါ, နော ပရိဟာနီတိ. ๒๗๔. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงว่า "ดูก่อนคฤหบดีบุตร บิดาของท่านหมายถึงทิศเหล่าใดแล้วกล่าวว่า 'เธอพึงนอบน้อมทิศทั้งหลาย' ทิศทั้ง 6 เหล่านี้ ก็คือทิศเหล่านั้นนั่นเอง หากเธอทำตามคำของบิดา ก็จงนอบน้อมทิศเหล่านี้เถิด" ดังนี้แล้ว จึงทรงอาศัยคำถามของสิงคาลกะ แสดงธรรมให้ถึงที่สุด แล้วเสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต แม้สิงคาลกะก็ได้ตั้งมั่นอยู่ในสรณะทั้งหลาย สละทรัพย์ 40 โกฏิในพระพุทธศาสนา กระทำบุญกรรม มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ส่วนในพระสูตรนี้ กรรมใดๆ ที่คฤหัสถ์พึงกระทำ กรรมนั้นชื่อว่ามิได้ตรัสไว้ ย่อมไม่มี พระสูตรนี้ชื่อว่าคิหิวินัย (วินัยของคฤหัสถ์) เพราะเหตุนั้น เมื่อบุคคลฟังพระสูตรนี้แล้วปฏิบัติไปตามที่ทรงสั่งสอนไว้ พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ดังนี้แล သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี သိင်္ဂါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาสิงคาลสูตร จบแล้ว ၉. အာဋာနာဋိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถาอาฏานาฏิยสูตร ပဌမဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ อรรถกถาภาณวารที่หนึ่ง ၂၇၅. ဧဝံ [Pg.142] မေ သုတန္တိ အာဋာနာဋိယသုတ္တံ. တတြာယမပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ – စတုဒ္ဒိသံ ရက္ခံ ဌပေတွာတိ အသုရသေနာယ နိဝါရဏတ္ထံ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ စတူသု ဒိသာသု အာရက္ခံ ဌပေတွာ. ဂုမ္ဗံ ဌပေတွာတိ ဗလဂုမ္ဗံ ဌပေတွာ. ဩဝရဏံ ဌပေတွာတိ စတူသု ဒိသာသု အာရက္ခကေ ဌပေတွာ. ဧဝံ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ အာရက္ခံ သုသံဝိဟိတံ ကတွာ အာဋာနာဋနဂရေ နိသိန္နာ သတ္တ ဗုဒ္ဓေ အာရဗ္ဘ ဣမံ ပရိတ္တံ ဗန္ဓိတွာ ‘‘ယေ သတ္ထု ဓမ္မအာဏံ အမှာကဉ္စ ရာဇအာဏံ န သုဏန္တိ, တေသံ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကရိဿာမာ’’တိ သာဝနံ ကတွာ အတ္တနောပိ စတူသု ဒိသာသု မဟတိယာ စ ယက္ခသေနာယာတိအာဒီဟိ စတူဟိ သေနာဟိ အာရက္ခံ သံဝိဒဟိတွာ အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ๒๗๕. อาฏานาฏิยสูตร เริ่มต้นว่า Evaṃ me sutaṃ (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) ในพระสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อนดังนี้: บทว่า catuddisaṃ rakkhaṃ ṭhapetvāti (วางการอารักขาไว้ในสี่ทิศ) หมายถึง วางการอารักขาไว้ในทิศทั้งสี่แก่ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพ เพื่อป้องกันกองทัพอสูร บทว่า Gumbaṃ ṭhapetvāti (วางกองกำลังไว้) หมายถึง วางกองกำลังพลไว้ บทว่า Ovaraṇaṃ ṭhapetvāti (วางเครื่องกั้นไว้) หมายถึง วางผู้รักษาการณ์ไว้ในทิศทั้งสี่ ด้วยประการฉะนี้ (ท้าวมหาราชทั้งสี่) ได้จัดการอารักขาแก่ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพไว้อย่างดีแล้ว ประทับนั่งในอาฏานาฏนคร ปรารภพระพุทธเจ้าเจ็ดพระองค์ แล้วรจนาพระปริตรนี้ขึ้นมา ประกาศว่า "ยักษ์เหล่าใดไม่ฟังธรรมอาชญาของพระศาสดา และราชอาชญาของพวกเรา เราจักกระทำกรรมนี้และกรรมนี้แก่ยักษ์เหล่านั้น" ดังนี้แล้ว ได้จัดการอารักขาแม้แก่ตนเองในทิศทั้งสี่ด้วยเสนายักษ์ใหญ่เป็นต้น อันเป็นเสนาสี่เหล่า แล้ว... เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว... ได้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာတိ ဧတ္ထ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေါ ခယသုန္ဒရာဘိရူပအဗ္ဘနုမောဒနာဒီသု ဒိဿတိ. တတ္ထ ‘‘အဘိက္ကန္တာ, ဘန္တေ ရတ္တိ, နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော, စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော ဥဒ္ဒိသတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခ’’န္တိ (အ. နိ. ၈.၂၀) ဧဝမာဒီသု ခယေ ဒိဿတိ. ‘‘အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အဘိက္ကန္တတရော ပဏီတတရော စာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၀၀) ဧဝမာဒီသု သုန္ဒရေ. ในบทว่า Abhikkantāya rattiyā นี้ อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป, งาม, รูปงามยิ่ง, และอนุโมทนา เป็นต้น ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว (abhikkantā) ปฐมยามผ่านไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด พระเจ้าข้า" อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป ในบาลีเป็นต้นว่า "บุคคลนี้เป็นผู้เลิศกว่า (abhikkantataro) และประณีตกว่าบุคคลสี่คนเหล่านี้" อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่า งาม ‘‘ကော မေ ဝန္ဒတိ ပါဒါနိ, ဣဒ္ဓိယာ ယသသာ ဇလံ; အဘိက္ကန္တေန ဝဏ္ဏေန, သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၅၇); "ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองอยู่ด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะอันงามยิ่ง (Abhikkantena) ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ" ဧဝမာဒီသု အဘိရူပေ. ‘‘အဘိက္ကန္တံ, ဘော ဂေါတမာတိ (ပါရာ. ၁၅) ဧဝမာဒီသု အဗ္ဘနုမောဒနေ. ဣဓ ပန ခယေ. တေန အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ, ပရိက္ခီဏာယ ရတ္တိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ในคาถาเป็นต้น (ดังที่ยกมา) นี้ (อภิกกันตศัพท์) ปรากฏในอรรถว่า รูปงามยิ่ง ในบาลีเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก (Abhikkantaṃ)" ปรากฏในอรรถว่า อนุโมทนา แต่ในที่นี้ (ในบทว่า abhikkantāya rattiyā) ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป เพราะเหตุนั้น จึงมีความหมายว่า abhikkantāya rattiyā คือ parikkhīṇāya rattiyā (เมื่อราตรีสิ้นไปแล้ว) အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာတိ ဣဓ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေါ အဘိရူပေ. ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ပန ဆဝိထုတိကုလဝဂ္ဂကာရဏသဏ္ဌာနပမာဏရူပါယတနာဒီသု ဒိဿတိ. တတ္ထ ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောသိ ဘဂဝါ’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၉၉) ဧဝမာဒီသု ဆဝိယံ. ‘‘ကဒါ သညူဠှာ ပန တေ, ဂဟပတိ, ဣမေ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝဏ္ဏာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၇၇) ဧဝမာဒီသု ထုတိယံ. ‘‘စတ္တာရောမေ[Pg.143], ဘော ဂေါတမ, ဝဏ္ဏာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၆၆) ဧဝမာဒီသု ကုလဝဂ္ဂေ. ‘‘အထ ကေန နု ဝဏ္ဏေန ဂန္ဓထေနောတိ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၃၄) ကာရဏေ. ‘‘မဟန္တံ ဟတ္ထိရာဇဝဏ္ဏံ အဘိနိမ္မိနိတွာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၃၈) ဧဝမာဒီသု သဏ္ဌာနေ. ‘‘တယော ပတ္တဿ ဝဏ္ဏာ’’တိ (ပါရာ. ၆၀၂) ဧဝမာဒီသု ပမာဏေ. ‘‘ဝဏ္ဏော ဂန္ဓော ရသော ဩဇာ’’တိ ဧဝမာဒီသု ရူပါယတနေ. သော ဣဓ ဆဝိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန ‘‘အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ အဘိရူပစ္ဆဝီ’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ในบทว่า Abhikkantavaṇṇā นี้ อภิกกันตศัพท์มีอรรถว่า รูปงามยิ่ง ส่วนวัณณศัพท์ปรากฏในอรรถต่างๆ คือ ผิวพรรณ, การสรรเสริญ, วรรณะ (ชั้น), เหตุ, สัณฐาน, ประมาณ, และรูปายตนะ เป็นต้น ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ" วัณณศัพท์ปรากฏในอรรถว่า ผิวพรรณ ในบาลีเป็นต้นว่า "ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่านเรียบเรียงคุณวรรณะเหล่านี้ของพระสมณโคดมไว้เมื่อไร" ปรากฏในอรรถว่า การสรรเสริญ ในบาลีเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะเหล่านี้มีสี่" ปรากฏในอรรถว่า วรรณะ (ชั้น) ในบาลีเป็นต้นว่า "ก็เพราะเหตุ (vaṇṇena) อะไรเล่า เขาจึงเรียกเราว่าผู้ขโมยกลิ่น" ปรากฏในอรรถว่า เหตุ ในบาลีเป็นต้นว่า "เนรมิตรูปช้างพญาอันใหญ่โต" ปรากฏในอรรถว่า สัณฐาน ในบาลีเป็นต้นว่า "ประมาณของบาตรมีสาม" ปรากฏในอรรถว่า ประมาณ ในบาลีเป็นต้นว่า "รูป (vaṇṇo) กลิ่น รส โอชะ" ปรากฏในอรรถว่า รูปายตนะ ส่วนในที่นี้ พึงเห็นว่ามีอรรถว่า ผิวพรรณ เพราะเหตุนั้น จึงมีความหมายว่า abhikkantavaṇṇā คือ abhirūpacchavī (มีผิวพรรณงามยิ่ง) ကေဝလကပ္ပန္တိ ဧတ္ထ ကေဝလသဒ္ဒေါ အနဝသေသယေဘုယျအဗျာမိဿာနတိရေကဒဠှတ္ထဝိသံယောဂါဒိအနေကတ္ထော. တထာ ဟိဿ ‘‘ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ ပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ (ပါရာ. ၁) ဧဝမာဒီသု အနဝသေသတာ အတ္ထော. ‘‘ကေဝလကပ္ပာ စ အင်္ဂမာဂဓာ ပဟူတံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ အာဒါယ အဘိက္ကမိတုကာမာ ဟောန္တီ’’တိ (မဟာဝ. ၄၃) ဧဝမာဒီသု ယေဘုယျတာ. ‘‘ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတီ’’တိ (မဟာဝ. ၁) ဧဝမာဒီသု အဗျာမိဿတာ. ‘‘ကေဝလံ သဒ္ဓါမတ္တကံ နူန အယမာယသ္မာ’’တိ (အ. နိ. ၆.၅၅) ဧဝမာဒီသု အနတိရေကတာ. ‘‘အာယသ္မတော, ဘန္တေ, အနုရုဒ္ဓဿ ဗာဟိကော နာမ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော ကေဝလကပ္ပံ သံဃဘေဒါယ ဌိတော’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၃) ဧဝမာဒီသု ဒဠှတ္ထတာ. ‘‘ကေဝလီ ဝုသိတဝါ ဥတ္တမပုရိသောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၂) ဧဝမာဒီသု ဝိသံယောဂေါ. ဣဓ ပနဿ အနဝသေသတ္ထော အဓိပ္ပေတော. ในบทว่า Kevalakappaṃ นี้ เกวลศัพท์มีหลายอรรถ คือ ทั้งหมด, โดยมาก, ไม่เจือปน, ไม่ยิ่งไปกว่า, มั่นคง, และไม่ประกอบ เป็นต้น จริงอย่างนั้น ในบาลีเป็นต้นว่า "พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง (kevala)" เกวลศัพท์มีอรรถว่า ทั้งหมด ในบาลีเป็นต้นว่า "ชาวอังคะและมคธโดยมาก (kevalakappā) ประสงค์จะนำของเคี้ยวของฉันอันมากมายไป" มีอรรถว่า โดยมาก ในบาลีเป็นต้นว่า "ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วนๆ (kevalassa)" มีอรรถว่า ไม่เจือปน ในบาลีเป็นต้นว่า "ท่านผู้นี้คงมีเพียง (kevalaṃ) ศรัทธาเท่านั้นกระมัง" มีอรรถว่า ไม่ยิ่งไปกว่า ในบาลีเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะชื่อพาหิกะ ตั้งอยู่เพื่อทำลายสงฆ์อย่างมั่นคง (kevalakappaṃ)" มีอรรถว่า มั่นคง ในบาลีเป็นต้นว่า "ผู้มีกิเลสไปปราศ (kevalī) อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว เรียกว่าอุดมบุรุษ" มีอรรถว่า ไม่ประกอบ แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า ทั้งหมด ကပ္ပသဒ္ဒေါ ပနာယံ အဘိသဒ္ဒဟနဝေါဟာရကာလပညတ္တိဆေဒနဝိကပ္ပလေသသမန္တဘာဝါဒိအနေကတ္ထော. တထာ ဟိဿ ‘‘ဩကပ္ပနိယမေတံ ဘောတော ဂေါတမဿ. ယထာ တံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇) ဧဝမာဒီသု အဘိသဒ္ဒဟနမတ္ထော. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဟိ သမဏကပ္ပေဟိ ဖလံ ပရိဘုဉ္ဇိတု’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၅၀) ဧဝမာဒီသု ဝေါဟာရော. ‘‘ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇) ဧဝမာဒီသု ကာလော. ‘‘ဣစ္စာယသ္မာ ကပ္ပော’’တိ (သု. နိ. ၁၀၉၈) ဧဝမာဒီသု ပညတ္တိ. ‘‘အလင်္ကတော ကပ္ပိတကေသမဿူ’’တိ (ဝိ. ဝ. ၁၀၉၄) ဧဝမာဒီသု ဆေဒနံ. ‘‘ကပ္ပတိ ဒွင်္ဂုလကပ္ပော’’တိ (စူဠဝ. ၄၄၆) ဧဝမာဒီသု ဝိကပ္ပော, အတ္ထိ ကပ္ပော နိပဇ္ဇိတု’’န္တိ (အ. နိ. ၈.၈၀) ဧဝမာဒီသု လေသော. ‘‘ကေဝလကပ္ပံ ဝေဠုဝနံ ဩဘာသေတွာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၉၄) ဧဝမာဒီသု [Pg.144] သမန္တဘာဝေါ. ဣဓ ပန သမန္တဘာဝေါ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော. တသ္မာ ‘‘ကေဝလကပ္ပံ ဂိဇ္ဈကူဋ’’န္တိ ဧတ္ထ အနဝသေသံ သမန္တတော ဂိဇ္ဈကူဋန္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ก็ กัปปศัพท์ นี้มีอรรถหลายอย่าง คือ อภิสัททหนะ (ความเชื่อ) โวหาร (การเรียก) กาละ (เวลา) บัญญัติ (ชื่อ) เฉทนะ (การตัด) วิกัปปะ (ความดำริ) เลสะ (เลศ) และสมันตภาวะ (ความเป็นไปโดยรอบ) เป็นต้น. จริงอย่างนั้น อรรถว่า อภิสัททหนะ (ความเชื่อ) ของกัปปศัพท์นั้น มีในประโยคเป็นต้นว่า "ข้อนี้เป็นสิ่งที่ควรเชื่อของพระโคดมผู้เจริญ เหมือนอย่างที่ควรเชื่อของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น". อรรถว่า โวหาร (การเรียก) มีในประโยคเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ฉันผลไม้ด้วยสมณกัปปะ ๕ อย่าง". อรรถว่า กาละ (เวลา) มีในประโยคเป็นต้นว่า "เราย่อมอยู่เป็นนิจกาล". อรรถว่า บัญญัติ (ชื่อ) มีในประโยคเป็นต้นว่า "พระกัปปะผู้มีอายุ". อรรถว่า เฉทนะ (การตัด) มีในประโยคเป็นต้นว่า "ผู้ประดับตน มีผมและหนวดที่ตัดแล้ว". อรรถว่า วิกัปปะ (ความดำริ) มีในประโยคเป็นต้นว่า "ทวังคุลกัปปะ (การกำหนดเงาเกินเที่ยงไป ๒ องคุลี) ย่อมควร". อรรถว่า เลสะ (เลศ, นัย) มีในประโยคเป็นต้นว่า "มีเลศที่จะนอน". อรรถว่า สมันตภาวะ (ความเป็นไปโดยรอบ) มีในประโยคเป็นต้นว่า "ทำให้ป่าเวฬุวันสว่างไสวไปทั่วบริเวณ". แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า สมันตภาวะ. เพราะฉะนั้น ในคำว่า "เกวลกัปปํ คิชฺฌกูฏํ" นี้ พึงเห็นอรรถว่า ภูเขาคิชฌกูฏโดยรอบทั้งหมด ไม่มีส่วนเหลือ. ဩဘာသေတွာတိ ဝတ္ထမာလာလင်္ကာရသရီရသမုဋ္ဌိတာယ အာဘာယ ဖရိတွာ, စန္ဒိမာ ဝိယ သူရိယော ဝိယ စ ဧကောဘာသံ ဧကပဇ္ဇောတံ ကရိတွာတိ အတ္ထော. ဧကမန္တံ နိသီဒိံသူတိ ဒေဝတာနံ ဒသဗလဿ သန္တိကေ နိသိန္နဋ္ဌာနံ နာမ န ဗဟု, ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ပရိတ္တဂါရဝဝသေန နိသီဒိံသု. บทว่า โอบาเสตฺวา ความว่า ทำให้สว่างไสวเป็นอันเดียวกัน ให้รุ่งเรืองเป็นอันเดียวกัน ดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์ โดยแผ่ไปแล้วด้วยรัศมีอันเกิดจากผ้า พวงมาลัย เครื่องประดับ และสรีระ. บทว่า เอกมนฺตํ นิสีทึสุ ความว่า ที่นั่งในสำนักของพระทศพลของเหล่าเทวดานั้นมีไม่มาก แต่ในพระสูตรนี้ (เหล่าเทวดา) ได้นั่งลงแล้วด้วยความเคารพในพระปริตร. ၂၇၆. ဝေဿဝဏောတိ ကိဉ္စာပိ စတ္တာရော မဟာရာဇာနော အာဂတာ, ဝေဿဝဏော ပန ဒသဗလဿ ဝိဿာသိကော ကထာပဝတ္တနေ ဗျတ္တော သုသိက္ခိတော, တသ္မာ ဝေဿဝဏော မဟာရာဇာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ. ဥဠာရာတိ မဟေသက္ခာနုဘာဝသမ္ပန္နာ. ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိယာတိ ပါဏာတိပါတေ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကံ အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ တတော ဝေရမဏိယာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ သန္တိ ဥဠာရာ ယက္ခာ နိဝါသိနောတိ တေသု သေနာသနေသု သန္တိ ဥဠာရာ ယက္ခာ နိဗဒ္ဓဝါသိနော. အာဋာနာဋိယန္တိ အာဋာနာဋနဂရေ ဗဒ္ဓတ္တာ ဧဝံနာမံ. ကိံ ပန ဘဂဝတော အပစ္စက္ခဓမ္မော နာမ အတ္ထီတိ, နတ္ထိ. အထ ကသ္မာ ဝေဿဝဏော ‘‘ဥဂ္ဂဏှာတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ’’တိအာဒိမာဟ? ဩကာသကရဏတ္ထံ. သော ဟိ ဘဂဝန္တံ ဣမံ ပရိတ္တံ သာဝေတုံ ဩကာသံ ကာရေန္တော ဧဝမာဟ. သတ္ထု ကထိတေ ဣမံ ပရိတ္တံ ဂရု ဘဝိဿတီတိပိ အာဟ. ဖာသုဝိဟာရာယာတိ ဂမနဋ္ဌာနာဒီသု စတူသု ဣရိယာပထေသု သုခဝိဟာရာယ. ๒๗๖. บทว่า เวสฺสวโณ ความว่า แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ จะเสด็จมาแล้วก็ตาม แต่ท้าวเวสสวรรณเป็นผู้คุ้นเคยกับพระทศพล เป็นผู้ฉลาดและได้รับการฝึกฝนมาดีในการสนทนา เพราะฉะนั้น ท้าวเวสสวรรณมหาราชจึงได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค. บทว่า อุฬารา ความว่า ผู้เพียบพร้อมด้วยศักดิ์ใหญ่และอานุภาพ. บทว่า ปาณาติปาตา เวรมณิยา ความว่า ทรงแสดงโทษในปาณาติบาตทั้งในปัจจุบันและสัมปรายภพแล้ว จึงทรงแสดงธรรมเพื่อให้งดเว้นจากปาณาติบาตนั้น. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า ตตฺถ สนฺติ อุฬารา ยกฺขา นิวาสิโน ความว่า ในเสนาสนะเหล่านั้น มียักษ์ผู้ประเสริฐอาศัยอยู่เป็นประจำ. บทว่า อาฏานาฏิยนฺติ ชื่ออย่างนี้ เพราะร้อยกรองขึ้นในเมืองอาฏานาฏา. ถามว่า ก็ธรรมที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงประจักษ์แจ้งมีอยู่หรือ ตอบว่า ไม่มี. ถามว่า ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรท้าวเวสสวรรณจึงกราบทูลคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงเรียนเอา" ตอบว่า เพื่อกระทำโอกาส. จริงอยู่ ท้าวเธอเมื่อจะกระทำโอกาสเพื่อจะให้พระผู้มีพระภาคทรงสดับพระปริตรนี้ จึงได้กราบทูลอย่างนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่า (ท้าวเวสสวรรณกราบทูลอย่างนั้น) ด้วยคิดว่า "เมื่อพระศาสดาทรงกล่าวแล้ว พระปริตรนี้จักมีความหนักแน่น". บทว่า ผาสุวิหาราย ความว่า เพื่อการอยู่เป็นสุขในอิริยาบถ ๔ มีการไป การยืน เป็นต้น. ၂၇၇. စက္ခုမန္တဿာတိ န ဝိပဿီယေဝ စက္ခုမာ, သတ္တပိ ဗုဒ္ဓါ စက္ခုမန္တော, တသ္မာ ဧကေကဿ ဗုဒ္ဓဿ ဧတာနိ သတ္တ သတ္တ နာမာနိ ဟောန္တိ. သဗ္ဗေပိ ဗုဒ္ဓါ စက္ခုမန္တော, သဗ္ဗေ သဗ္ဗဘူတာနုကမ္ပိနော, သဗ္ဗေ နှာတကိလေသတ္တာ နှာတကာ. သဗ္ဗေ မာရသေနာပမဒ္ဒိနော, သဗ္ဗေ ဝုသိတဝန္တော, သဗ္ဗေ ဝိမုတ္တာ, သဗ္ဗေ အင်္ဂတော ရသ္မီနံ နိက္ခန္တတ္တာ အင်္ဂီရသာ. န ကေဝလဉ္စ ဗုဒ္ဓါနံ ဧတာနေဝ သတ္တ နာမာနိ အသင်္ချေယျာနိ နာမာနိ သဂုဏေန မဟေသိနောတိ ဝုတ္တံ. ๒๗๗. บทว่า จกฺขุมนฺตสฺส ความว่า มิใช่พระวิปัสสีพุทธเจ้าพระองค์เดียวทรงเป็นผู้มีจักษุ แม้พระพุทธเจ้าทั้ง ๗ พระองค์ก็ทรงเป็นผู้มีจักษุ เพราะฉะนั้น พระพุทธเจ้าแต่ละพระองค์จึงมีพระนาม ๗ อย่างเหล่านี้. พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ทรงเป็นผู้มีจักษุ, ทุกพระองค์ทรงอนุเคราะห์แก่สรรพสัตว์, ทุกพระองค์ทรงเป็นผู้ชื่อว่า "นหาตกะ" เพราะทรงมีกิเลสอันสระสรงแล้ว, ทุกพระองค์ทรงย่ำยีเสนาแห่งมาร, ทุกพระองค์ทรงมีพรหมจรรย์อันอยู่จบแล้ว, ทุกพระองค์ทรงหลุดพ้นแล้ว, ทุกพระองค์ทรงเป็นผู้ชื่อว่า "อังคีรส" เพราะมีพระรัศมีเปล่งออกจากพระอวัยวะ. และมิใช่เพียงแต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายจะมีพระนาม ๗ อย่างเหล่านี้เท่านั้น (ดังที่) ตรัสไว้ว่า "พระนามของพระมหาสี (ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่) อันเกิดโดยคุณของพระองค์เอง มีนับไม่ถ้วน". ဝေဿဝဏော ပန အတ္တနော ပါကဋနာမဝသေန ဧဝမာဟ. တေ ဇနာတိ ဣဓ ခီဏာသဝါ ဇနာတိ အဓိပ္ပေတာ. အပိသုဏာထာတိ ဒေသနာသီသမတ္တမေတံ, အမုသာ အပိသုဏာ အဖရုသာ မန္တဘာဏိနောတိ အတ္ထော. မဟတ္တာတိ [Pg.145] မဟန္တဘာဝံ ပတ္တာ. ‘‘မဟန္တာ’’တိပိ ပါဌော, မဟန္တာတိ အတ္ထော. ဝီတသာရဒါတိ နိဿာရဒါ ဝိဂတလောမဟံသာ. ส่วนท้าวเวสสวรรณได้กราบทูลอย่างนี้โดยใช้พระนามที่ปรากฏของพระองค์. บทว่า เต ชนา ในที่นี้ประสงค์เอาว่า ชนผู้เป็นพระขีณาสพ. บทว่า อปิสุณาถ เป็นเพียงหัวข้อเทศนา ความว่า ไม่กล่าวเท็จ ไม่กล่าวส่อเสียด ไม่กล่าวคำหยาบ กล่าวแต่วาจาประกอบด้วยปัญญา. บทว่า มหตฺตา ความว่า ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้ใหญ่. มีอีกบทหนึ่งว่า "มหนฺตา" ความว่า เป็นผู้ใหญ่. บทว่า วีตสารทา ความว่า ไม่มีกิริยาที่แสดงความครั่นคร้าม (คือความขลาด) มีความขนพองสยองเกล้าไปปราศแล้ว. ဟိတန္တိ မေတ္တာဖရဏေန ဟိတံ. ယံ နမဿန္တီတိ ဧတ္ထ ယန္တိ နိပါတမတ္တံ. မဟတ္တန္တိ မဟန္တံ. အယမေဝ ဝါ ပါဌော, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ယေ စာပိ လောကေ ကိလေသနိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗုတာ ယထာဘူတံ ဝိပဿိသုံ, ဝိဇ္ဇာဒိဂုဏသမ္ပန္နဉ္စ ဟိတံ ဒေဝမနုဿာနံ ဂေါတမံ နမဿန္တိ, တေ ဇနာ အပိသုဏာ, တေသမ္ပိ နမတ္ထူ’’တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန တေ ဇနာ အပိသုဏာတိ တေ ဗုဒ္ဓါ အပိသုဏာတိ ဧဝံ ပဌမဂါထာယ ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ဝဏ္ဏော ကထိတော, တသ္မာ ပဌမဂါထာ သတ္တန္နံ ဗုဒ္ဓါနံ ဝသေန ဝုတ္တာ. ဒုတိယဂါထာယ ‘‘ဂေါတမ’’န္တိ ဒေသနာမုခမတ္တမေတံ. အယမ္ပိ ဟိ သတ္တန္နံယေဝ ဝသေန ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – လောကေ ပဏ္ဍိတာ ဒေဝမနုဿာ ယံ နမဿန္တိ ဂေါတမံ, တဿ စ တတော ပုရိမာနဉ္စ ဗုဒ္ဓါနံ နမတ္ထူတိ. บทว่า หิตํ ความว่า ผู้เกื้อกูลด้วยการแผ่เมตตา. ในบทว่า ยํ นมสฺสนฺติ นี้ บทว่า ยํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า มหตฺตา คือ มหนฺตํ (ผู้ยิ่งใหญ่). หรือมีอีกบทหนึ่งว่าอย่างนี้ (คือ มหนฺตา). อธิบายว่า "ก็ชนเหล่าใดในโลกดับแล้วด้วยการดับกิเลส ได้เห็นแจ้งตามความเป็นจริง และย่อมนอบน้อมพระโคดมผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีวิชชาเป็นต้น ผู้ทรงเกื้อกูลแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ชนเหล่านั้นไม่กล่าวส่อเสียด ขอนอบน้อมแด่ชนเหล่านั้นด้วย". แต่ในอรรถกถา (กล่าวว่า) บทว่า เต ชนา อปิสุณา คือ เต พุทฺธา อปิสุณา (พระพุทธเจ้าเหล่านั้นไม่กล่าวส่อเสียด) ด้วยประการฉะนี้ ในคาถาแรกจึงเป็นการกล่าวสรรเสริญคุณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น เพราะฉะนั้น คาถาแรกจึงกล่าวโดยอ้างถึงพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์. ในคาถาที่สอง คำว่า "โคตมํ" เป็นเพียงหัวข้อเทศนา. คาถานี้ก็พึงทราบว่ากล่าวโดยอ้างถึงพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์เช่นกัน. และนี่คือความหมายในที่นี้: บัณฑิตที่เป็นเทวดาและมนุษย์ในโลกย่อมนอบน้อมพระโคดมพระองค์ใด ขอนอบน้อมแด่พระโคดมพระองค์นั้นด้วย และแด่พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มาก่อนพระองค์นั้นด้วย. ၂၇၈. ယတော ဥဂ္ဂစ္ဆတီတိ ယတော ဌာနတော ဥဒေတိ. အာဒိစ္စောတိ အဒိတိယာ ပုတ္တော, ဝေဝစနမတ္တံ ဝါ ဧတံ သူရိယသဒ္ဒဿ. မဟန္တံ မဏ္ဍလံ အဿာတိ မဏ္ဍလီမဟာ. ယဿ စုဂ္ဂစ္ဆမာနဿာတိ ယမှိ ဥဂ္ဂစ္ဆမာနေ. သံဝရီပိ နိရုဇ္ဈတီတိ ရတ္တိ အန္တရဓာယတိ. ယဿ စုဂ္ဂတေတိ ယသ္မိံ ဥဂ္ဂတေ. ๒๗๘. บทว่า ยโต อุคฺคจฺฉติ ความว่า ขึ้นจากที่ใด. บทว่า อาทิจฺโจ ความว่า เป็นบุตรของนางอทิติ หรือคำนี้เป็นเพียงไวพจน์ของคำว่า สุริยะ. (ชื่อว่า) มณฺฑลี เพราะมีมณฑลใหญ่. บทว่า ยสฺส จุคฺคจฺฉมานสฺส ความว่า เมื่อดวงอาทิตย์ใดกำลังขึ้น. บทว่า สํวรีปิ นิรุชฺฌติ ความว่า ราตรีย่อมอันตรธานไป. บทว่า ยสฺส จุคฺคเต ความว่า เมื่อดวงอาทิตย์ใดขึ้นแล้ว. ရဟဒေါတိ ဥဒကရဟဒေါ. တတ္ထာတိ ယတော ဥဂ္ဂစ္ဆတိ သူရိယော, တသ္မိံ ဌာနေ. သမုဒ္ဒေါတိ ယော သော ရဟဒေါတိ ဝုတ္တော, သော န အညော, အထ ခေါ သမုဒ္ဒေါ. သရိတောဒကောတိ ဝိသဋောဒကော, သရိတာ နာနပ္ပကာရာ နဒိယော အဿ ဥဒကေ ပဝိဋ္ဌာတိ ဝါ သရိတောဒကော. ဧဝံ တံ တတ္ထ ဇာနန္တီတိ တံ ရဟဒံ တတ္ထ ဧဝံ ဇာနန္တိ. ကိန္တိ ဇာနန္တိ? သမုဒ္ဒေါ သရိတောဒကောတိ ဧဝံ ဇာနန္တိ. บทว่า รหโท คือ ห้วงน้ำ. บทว่า ตตฺถ ความว่า ในที่นั้น คือในที่ที่ดวงอาทิตย์ขึ้น. บทว่า สมุทฺโท ความว่า ห้วงน้ำที่กล่าวนั้น หาใช่อย่างอื่นไม่ แต่คือสมุทร. บทว่า สริโตทโก ความว่า มีน้ำแผ่ไป หรือชื่อว่า สริโตทโก เพราะแม่น้ำน้อยใหญ่หลากหลายสายไหลเข้าไปในน้ำของสมุทรนั้น. บทว่า เอวํ ตํ ตตฺถ ชานนฺติ ความว่า ชนทั้งหลายย่อมรู้จักห้วงน้ำนั้นในที่นั้นอย่างนี้. ถามว่า รู้จักอย่างไร ตอบว่า รู้จักอย่างนี้ว่า "เป็นสมุทร มีแม่น้ำไหลลง". ဣတောတိ သိနေရုတော ဝါ တေသံ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဝါ. ဇနောတိ အယံ မဟာဇနော. ဧကနာမာတိ ဣန္ဒနာမေန ဧကနာမာ. သဗ္ဗေသံ ကိရ တေသံ သက္ကဿ ဒေဝရညော နာမမေဝ နာမမကံသု. အသီတိ ဒသ ဧကော စာတိ ဧကနဝုတိဇနာ. ဣန္ဒနာမာတိ ဣန္ဒောတိ ဧဝံနာမာ. ဗုဒ္ဓံ အာဒိစ္စဗန္ဓုနန္တိ ကိလေသနိဒ္ဒါပဂမနေနာပိ ဗုဒ္ဓံ. အာဒိစ္စေန သမာနဂေါတ္တတာယပိ အာဒိစ္စဗန္ဓုနံ. ကုသလေန သမေက္ခသီတိ အနဝဇ္ဇေန နိပုဏေန ဝါ သဗ္ဗညုတညာဏေန မဟာဇနံ ဩလောကေသိ. အမနုဿာပိ တံ ဝန္ဒန္တီတိ အမနုဿာပိ တံ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏေန [Pg.146] မဟာဇနံ ဩလောကေသီ’’တိ ဝတွာ ဝန္ဒန္တိ. သုတံ နေတံ အဘိဏှသောတိ ဧတံ အမှေဟိ အဘိက္ခဏံ သုတံ. ဇိနံ ဝန္ဒထ ဂေါတမံ, ဇိနံ ဝန္ဒာမ ဂေါတမန္တိ အမှေဟိ ပုဋ္ဌာ ဇိနံ ဝန္ဒာမ ဂေါတမန္တိ ဝဒန္တိ. คำว่า 'จากที่นี้' คือ จากภูเขาสิเนรุ หรือจากที่ประทับของท้าวโลกบาลทั้ง ๔ นั้น. คำว่า 'ชน' คือ มหาชนนี้. คำว่า 'มีชื่ออย่างเดียวกัน' คือ มีชื่ออย่างเดียวกันโดยชื่อว่าอินทะ. ได้ยินว่า บุตรของท้าวธตรฐทั้งหมดเหล่านั้น ได้กระทำชื่อของท้าวสักกะเทวราชนั่นแหละให้เป็นชื่อของตน. คือ ชน ๙๑ คน (แปดสิบ สิบ และหนึ่ง). คำว่า 'มีชื่อว่าอินทะ' คือ มีชื่ออย่างนี้ว่า อินทะ. คำว่า 'พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์' คือ ชื่อว่าพุทธะ แม้เพราะทรงปราศจากความหลับคือกิเลส. ชื่อว่าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ แม้เพราะมีโคตรเสมอกับพระอาทิตย์. คำว่า 'ทรงเห็นแจ้งด้วยกุศล' คือ ทรงตรวจดูมหาชนด้วยพระสัพพัญญุตญาณอันไม่มีโทษ หรืออันละเอียดอ่อน. คำว่า 'แม้อมนุษย์ทั้งหลายก็ไหว้พระองค์นั้น' คือ แม้อมนุษย์ทั้งหลายก็กล่าวว่า 'พระองค์ทรงตรวจดูมหาชนด้วยพระสัพพัญญุตญาณ' แล้วจึงไหว้พระองค์นั้น. คำว่า 'เรื่องนั้นข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังมาเนืองๆ' คือ เรื่องนั้น อันข้าพเจ้าทั้งหลายได้ฟังมาเนืองๆ. คำว่า 'ท่านทั้งหลายจงไหว้พระชินะโคตมะ, ข้าพเจ้าทั้งหลายไหว้พระชินะโคตมะ' คือ (บุตรของท้าวธตรฐ) อันเราทั้งหลายถามแล้ว ย่อมกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าทั้งหลายไหว้พระชินะโคตมะ'. ၂၇၉. ယေန ပေတာ ပဝုစ္စန္တီတိ ပေတာ နာမ ကာလင်္ကတာ, တေ ယေန ဒိသာဘာဂေန နီဟရိယန္တူတိ ဝုစ္စန္တိ. ပိသုဏာ ပိဋ္ဌိမံသိကာတိ ပိသုဏာဝါစာ စေဝ ပိဋ္ဌိမံသံ ခါဒန္တာ ဝိယ ပရမ္မုခါ ဂရဟကာ စ. ဧတေ စ ယေန နီဟရိယန္တူတိ ဝုစ္စန္တိ, သဗ္ဗေပိ ဟေတေ ဒက္ခိဏဒွါရေန နီဟရိတွာ ဒက္ခိဏတော နဂရဿ ဍယှန္တု ဝါ ဆိဇ္ဇန္တု ဝါ ဟညန္တု ဝါတိ ဧဝံ ဝုစ္စန္တိ. ဣတော သာ ဒက္ခိဏာ ဒိသာတိ ယေန ဒိသာဘာဂေန တေ ပေတာ စ ပိသုဏာဒိကာ စ နီဟရိယန္တူတိ ဝုစ္စန္တိ, ဣတော သာ ဒက္ခိဏာ ဒိသာ. ဣတောတိ သိနေရုတော ဝါ တေသံ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဝါ. ကုမ္ဘဏ္ဍာနန္တိ တေ ကိရ ဒေဝါ မဟောဒရာ ဟောန္တိ, ရဟဿင်္ဂမ္ပိ စ နေသံ ကုမ္ဘော ဝိယ မဟန္တံ ဟောတိ. တသ္မာ ကုမ္ဘဏ္ဍာတိ ဝုစ္စန္တိ. ๒๗๙. ในบทว่า 'เปรตทั้งหลายถูกนำออกไปโดยทิศใด' นั้น คำว่า เปรต ได้แก่ ผู้ที่ทำกาละแล้ว (ตายแล้ว), เขาทั้งหลายถูกกล่าวว่า 'จะถูกนำออกไปโดยส่วนแห่งทิศใด'. คำว่า 'ผู้ส่อเสียด ผู้กัดกินเนื้อที่หลัง' คือ ผู้มีวาจาส่อเสียดด้วย และผู้ตำหนิติเตียนในที่ลับหลัง ดุจดังผู้กัดกินเนื้อที่หลังด้วย. และชนเหล่านี้ก็ถูกกล่าวว่า 'จะถูกนำออกไปโดยทิศใด', ได้ยินว่า ชนทั้งหมดเหล่านั้นถูกนำออกไปทางประตูด้านทิศใต้แล้ว ถูกกล่าวอย่างนี้ว่า 'จงถูกเผา หรือจงถูกตัด หรือจงถูกฆ่า ที่ทิศใต้ของเมือง'. คำว่า 'ทิศนั้นเป็นทิศทักษิณนับจากที่นี้ไป' คือ ทิศที่เปรตและพวกคนส่อเสียดเป็นต้นเหล่านั้นถูกกล่าวว่า 'จะถูกนำออกไป' โดยส่วนแห่งทิศใด, ทิศนั้นชื่อว่าทิศทักษิณนับจากที่นี้ไป. คำว่า 'จากที่นี้' คือ จากภูเขาสิเนรุ หรือจากที่ประทับของท้าวโลกบาลทั้ง ๔ นั้น. คำว่า 'กุมภัณฑ์' คือ ได้ยินว่า เทพเหล่านั้นมีท้องใหญ่ และอวัยวะลับของพวกเขาก็ใหญ่เหมือนหม้อ. เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า กุมภัณฑ์. ၂၈၀. ယတ္ထ စောဂ္ဂစ္ဆတိ သူရိယောတိ ယသ္မိံ ဒိသာဘာဂေ သူရိယော အတ္ထံ ဂစ္ဆတိ. ๒๘๐. คำว่า 'พระอาทิตย์อัสดงคตในที่ใด' คือ พระอาทิตย์ย่อมอัสดงคตในส่วนแห่งทิศใด. ၂၈၁. ယေနာတိ ယေန ဒိသာဘာဂေန. မဟာနေရူတိ မဟာသိနေရု ပဗ္ဗတရာဇာ. သုဒဿနောတိ သောဝဏ္ဏမယတ္တာ သုန္ဒရဒဿနော. သိနေရုဿ ဟိ ပါစီနပဿံ ရဇတမယံ, ဒက္ခိဏပဿံ မဏိမယံ, ပစ္ဆိမပဿံ ဖလိကမယံ, ဥတ္တရပဿံ သောဝဏ္ဏမယံ, တံ မနုညဒဿနံ ဟောတိ. တသ္မာ ယေန ဒိသာဘာဂေန သိနေရု သုဒဿနောတိ အယမေတ္ထတ္ထော. မနုဿာ တတ္ထ ဇာယန္တီတိ တတ္ထ ဥတ္တရကုရုမှိ မနုဿာ ဇာယန္တိ. အမမာတိ ဝတ္ထာဘရဏပါနဘောဇနာဒီသုပိ မမတ္တဝိရဟိတာ. အပရိဂ္ဂဟာတိ ဣတ္ထိပရိဂ္ဂဟေန အပရိဂ္ဂဟာ. တေသံ ကိရ ‘‘အယံ မယှံ ဘရိယာ’’တိ မမတ္တံ န ဟောတိ, မာတရံ ဝါ ဘဂိနိံ ဝါ ဒိသွာ ဆန္ဒရာဂေါ နုပ္ပဇ္ဇတိ. ๒๘๑. คำว่า 'โดยทิศใด' คือ โดยส่วนแห่งทิศใด. คำว่า 'มหาเนรุ' คือ ภูเขาสิเนรุอันยิ่งใหญ่. คำว่า 'สุทัสสนะ' คือ มีทัศนะอันงดงามเพราะเป็นทอง. จริงอยู่ ด้านทิศตะวันออกของภูเขาสิเนรุเป็นเงิน, ด้านทิศใต้เป็นแก้วมณี, ด้านทิศตะวันตกเป็นแก้วผลึก, ด้านทิศเหนือเป็นทอง, ด้านนั้นมีทัศนะอันน่ารื่นรมย์. เพราะเหตุนั้น เนื้อความในที่นี้คือ 'ภูเขาสิเนรุงดงามโดยส่วนแห่งทิศใด'. คำว่า 'มนุษย์ทั้งหลายเกิดในที่นั้น' คือ มนุษย์ทั้งหลายเกิดในอุตตรกุรุนั้น. คำว่า 'ไม่มีเราไม่มีของเรา' คือ ปราศจากความยึดถือว่าเป็นของเราแม้ในวัตถุเครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ เครื่องดื่ม และโภชนะเป็นต้น. คำว่า 'ไม่มีความหวงแหน' คือ ไม่มีความหวงแหนด้วยการยึดถือสตรี. ได้ยินว่า เขาทั้งหลายไม่มีความยึดถือว่าเป็นของเราว่า 'นี่ภรรยาของเรา', เมื่อเห็นมารดาหรือพี่สาวน้องสาว ฉันทราคะก็ไม่เกิดขึ้น. နပိ နီယန္တိ နင်္ဂလာတိ နင်္ဂလာနိပိ တတ္ထ ‘‘ကသိကမ္မံ ကရိဿာမာ’’တိ န ခေတ္တံ နီယန္တိ. အကဋ္ဌပါကိမန္တိ အကဋ္ဌေ ဘူမိဘာဂေ အရညေ သယမေဝ ဇာတံ. တဏ္ဍုလပ္ဖလန္တိ တဏ္ဍုလာဝ တဿ ဖလံ ဟောတိ. คำว่า 'ไถทั้งหลายก็ไม่ถูกนำไป' คือ แม้ไถทั้งหลายก็ไม่ถูกนำไปยังนาในที่นั้น ด้วยคิดว่า 'เราทั้งหลายจักทำการกสิกรรม'. คำว่า 'สุกเองในที่ที่ไม่ได้ไถ' คือ เกิดขึ้นเองในป่า ในส่วนของพื้นที่ที่ไม่ได้ไถ. คำว่า 'มีข้าวสารเป็นผล' คือ ข้าวสารนั่นแหละเป็นผลของข้าวสาลีนั้น. တုဏ္ဍိကီရေ ပစိတွာနာတိ ဥက္ခလိယံ အာကိရိတွာ နိဒ္ဓုမင်္ဂါရေန အဂ္ဂိနာ ပစိတွာ. တတ္ထ ကိရ ဇောတိကပါသာဏာ နာမ ဟောန္တိ. အထ [Pg.147] ခေါ တေ တယော ပါသာဏေ ဌပေတွာ တံ ဥက္ခလိံ အာရောပေန္တိ. ပါသာဏေဟိ တေဇော သမုဋ္ဌဟိတွာ တံ ပစတိ. တတော ဘုဉ္ဇန္တိ ဘောဇနန္တိ တတော ဥက္ခလိတော ဘောဇနမေဝ ဘုဉ္ဇန္တိ, အညော သူပေါ ဝါ ဗျဉ္ဇနံ ဝါ န ဟောတိ, ဘုဉ္ဇန္တာနံ စိတ္တာနုကူလောယေဝဿ ရသော ဟောတိ. တေ တံ ဌာနံ သမ္ပတ္တာနံ ဒေန္တိယေဝ, မစ္ဆရိယစိတ္တံ နာမ န ဟောတိ. ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒယောပိ မဟိဒ္ဓိကာ တတ္ထ ဂန္တွာ ပိဏ္ဍပါတံ ဂဏှန္တိ. คำว่า 'หุงข้าวสาลีแล้ว' คือ เทลงในหม้อแล้วหุงด้วยไฟคือถ่านที่ปราศจากควัน. ได้ยินว่า ในที่นั้นมีศิลาชื่อว่าโชติกะ. ครั้งนั้นแล เขาทั้งหลายตั้งศิลาสามก้อนแล้วยกหม้อนั้นขึ้นตั้ง. ไฟลุกขึ้นจากศิลาทั้งหลายแล้วหุงข้าวนั้น. คำว่า 'แต่นั้นก็บริโภคโภชนะ' คือ บริโภคโภชนะจากหม้อนั้นนั่นแหละ, แกงหรือกับข้าวอื่นไม่มี, รสของโภชนะนั้นย่อมเป็นไปตามความพอใจของผู้บริโภค. เขาทั้งหลายย่อมให้แก่ผู้ที่มาถึงสถานที่นั้นนั่นแหละ, จิตตระหนี่ชื่อว่าไม่มี. แม้พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้าเป็นต้นผู้มีฤทธิ์มาก ก็เสด็จไปในที่นั้นแล้วทรงรับบิณฑบาต. ဂါဝိံ ဧကခုရံ ကတွာတိ ဂါဝိံ ဂဟေတွာ ဧကခုရံ ဝါဟနမေဝ ကတွာ. တံ အဘိရုယှ ဝေဿဝဏဿ ပရိစာရကာ ယက္ခာ. အနုယန္တိ ဒိသောဒိသန္တိ တာယ တာယ ဒိသာယ စရန္တိ. ပသုံ ဧကခုရံ ကတွာတိ ဌပေတွာ ဂါဝိံ အဝသေသစတုပ္ပဒဇာတိကံ ပသုံ ဧကခုရံ ဝါဟနမေဝ ကတွာ ဒိသောဒိသံ အနုယန္တိ. คำว่า 'กระทำโคให้มีกีบเดียว' คือ จับโคมาแล้วกระทำให้เป็นพาหนะมีกีบเดียวนั่นเอง. ยักษ์ผู้เป็นบริวารของท้าวเวสวัณขึ้นขี่ยานนั้น. คำว่า 'ติดตามไปทั่วทุกทิศ' คือ เที่ยวไปในทิศนั้นๆ. คำว่า 'กระทำปศุสัตว์ให้มีกีบเดียว' คือ เว้นโคเสียแล้ว กระทำปศุสัตว์จำพวกสัตว์สี่เท้าที่เหลือให้เป็นพาหนะมีกีบเดียวนั่นเอง แล้วติดตามไปทั่วทุกทิศ. ဣတ္ထိံ ဝါ ဝါဟနံ ကတွာတိ ယေဘုယျေန ဂဗ္ဘိနိံ မာတုဂါမံ ဝါဟနံ ကရိတွာ. တဿာ ပိဋ္ဌိယာ နိသီဒိတွာ စရန္တိ. တဿာ ကိရ ပိဋ္ဌိ ဩနမိတုံ သဟတိ. ဣတရာ ပန ဣတ္ထိယော ယာနေ ယောဇေန္တိ. ပုရိသံ ဝါဟနံ ကတွာတိ ပုရိသေ ဂဟေတွာ ယာနေ ယောဇေန္တိ. ဂဏှန္တာ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိကေ ဂဟေတုံ န သက္ကောန္တိ. ယေဘုယျေန ပစ္စန္တိမမိလက္ခုဝါသိကေ ဂဏှန္တိ. အညတရော ကိရေတ္ထ ဇာနပဒေါ ဧကဿ ထေရဿ သမီပေ နိသီဒိတွာ နိဒ္ဒါယတိ, ထေရော ‘‘ဥပါသက အတိဝိယ နိဒ္ဒါယသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘အဇ္ဇ, ဘန္တေ, သဗ္ဗရတ္တိံ ဝေဿဝဏဒါသေဟိ ကိလမိတောမှီ’’တိ အာဟ. คำว่า 'หรือกระทำหญิงให้เป็นพาหนะ' คือ โดยส่วนมาก กระทำมาตุคามผู้มีครรภ์ให้เป็นพาหนะ. นั่งบนหลังของนางแล้วเที่ยวไป. ได้ยินว่า หลังของนางสามารถทนทานต่อการโน้มลงได้. ส่วนหญิงอื่นๆ ก็เทียมเข้าในยาน. คำว่า 'กระทำบุรุษให้เป็นพาหนะ' คือ จับบุรุษทั้งหลายมาเทียมเข้าในยาน. และเมื่อจับ ก็ไม่สามารถจับผู้เป็นสัมมาทิฏฐิได้. โดยส่วนมาก ย่อมจับชาวมิลักขะที่อยู่ในปัจจันตชนบท. ได้ยินว่า ในชมพูทวีปนี้ ชาวชนบทคนหนึ่งนั่งหลับอยู่ใกล้พระเถระรูปหนึ่ง, พระเถระถามว่า 'อุบาสก ท่านหลับเหลือเกิน'. เขากล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ วันนี้ ข้าพเจ้าถูกทาสของท้าวเวสวัณทำให้ลำบากตลอดทั้งคืน'. ကုမာရိံ ဝါဟနံ ကတွာတိ ကုမာရိယော ဂဟေတွာ ဧကခုရံ ဝါဟနံ ကတွာ ရထေ ယောဇေန္တိ. ကုမာရဝါဟနေပိ ဧသေဝ နယော. ပစာရာ တဿ ရာဇိနောတိ တဿ ရညော ပရိစာရိကာ. ဟတ္ထိယာနံ အဿယာနန္တိ န ကေဝလံ ဂေါယာနာဒီနိယေဝ, ဟတ္ထိအဿယာနာဒီနိပိ အဘိရုဟိတွာ ဝိစရန္တိ. ဒိဗ္ဗံ ယာနန္တိ အညမ္ပိ နေသံ ဗဟုဝိဓံ ဒိဗ္ဗယာနံ ဥပဋ္ဌိတမေဝ ဟောတိ, ဧတာနိ တာဝ နေသံ ဥပကပ္ပနယာနာနိ. တေ ပန ပါသာဒေ ဝရသယနမှိ နိပန္နာပိ ပီဌသိဝိကာဒီသု စ နိသိန္နာပိ ဝိစရန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပါသာဒါ သိဝိကာ စေဝါ’’တိ. မဟာရာဇဿ ယသဿိနောတိ ဧဝံ အာနုဘာဝသမ္ပန္နဿ ယသဿိနော မဟာရာဇဿ ဧတာနိ ယာနာနိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. คำว่า 'กระทำกุมารีให้เป็นพาหนะ' คือ จับกุมารีทั้งหลายมา กระทำให้เป็นพาหนะมีกีบเดียว แล้วเทียมเข้าในรถ. แม้ในพาหนะคือกุมาร ก็นัยนี้เช่นกัน. คำว่า 'บริวารของพระราชานั้น' คือ บริวารของพระราชานั้น. คำว่า 'ยานช้าง ยานม้า' คือ (พวกยักษ์) ไม่เพียงแต่ขึ้นขี่ยานโคเป็นต้นเท่านั้น แต่ยังขึ้นขี่ยานช้าง ยานม้าเป็นต้นแล้วเที่ยวไปด้วย. คำว่า 'ทิพยยาน' คือ ทิพยยานอื่นๆ อีกหลายชนิดของพวกเขาก็ปรากฏอยู่แล้ว, ยานเหล่านี้เป็นยานที่จัดเตรียมไว้สำหรับพวกเขา. ส่วนท้าวมหาราชเหล่านั้น แม้บรรทมอยู่บนที่นอนอันประเสริฐในปราสาท หรือประทับนั่งบนตั่งและเสลี่ยงเป็นต้น ก็เสด็จเที่ยวไปได้. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'ปราสาทและเสลี่ยง'. คำว่า 'ของท้าวมหาราชผู้มียศ' คือ ยานเหล่านี้ย่อมบังเกิดแก่ท้าวมหาราชผู้มียศ ผู้เพียบพร้อมด้วยอานุภาพอย่างนี้. တဿ [Pg.148] စ နဂရာ အဟု အန္တလိက္ခေ သုမာပိတာတိ တဿ ရညော အာကာသေ သုဋ္ဌု မာပိတာ ဧတေ အာဋာနာဋာဒိကာ နဂရာ အဟေသုံ, နဂရာနိ ဘဝိံသူတိ အတ္ထော. ဧကဉှိဿ နဂရံ အာဋာနာဋာ နာမ အာသိ, ဧကံ ကုသိနာဋာ နာမ, ဧကံ ပရကုသိနာဋာ နာမ, ဧကံ နာဋသူရိယာ နာမ, ဧကံ ပရကုသိဋနာဋာ နာမ. บทว่า `Tassa ca nagarā ahu antalikkhe sumāpitāti` ความว่า นครทั้งหลายเหล่านี้ คือ อาฏานาฏา เป็นต้น อันท้าวเธอเนรมิตไว้ดีแล้วในอากาศ ได้มีแล้วแก่ท้าวมหาราชพระองค์นั้น อธิบายว่า นครทั้งหลายได้มีแล้ว บรรดานครเหล่านั้น นครหนึ่งของท้าวเธอชื่อว่า อาฏานาฏา, นครหนึ่งชื่อว่า กุสินาฏา, นครหนึ่งชื่อว่า ปรกุสินาฏา, นครหนึ่งชื่อว่า นาฏสูริยา, นครหนึ่งชื่อว่า ปรกุสิฏนาฏา ဥတ္တရေန ကသိဝန္တောတိ တသ္မိံ ဌတွာ ဥဇုံ ဥတ္တရဒိသာယ ကသိဝန္တော နာမ အညံ နဂရံ. ဇနောဃမပရေန စာတိ ဧတဿ အပရဘာဂေ ဇနောဃံ နာမ အညံ နဂရံ. နဝနဝတိယောတိ အညမ္ပိ နဝနဝတိယော နာမ ဧကံ နဂရံ. အပရံ အမ္ဗရအမ္ဗရဝတိယော နာမ. အာဠကမန္ဒာတိ အပရမ္ပိ အာဠကမန္ဒာ နာမ ရာဇဓာနီ. บทว่า `Uttarena kasivantoti` ความว่า เมื่อยืนอยู่ในนครนั้น ตรงไปทางทิศอุดร มีนครอื่นอีกชื่อว่า กสิวันตะ บทว่า `Janoghamaparena cāti` ความว่า ในส่วนเบื้องหลังแห่งนครนั้น มีนครอื่นอีกชื่อว่า ชโนฆะ บทว่า `Navanavatiyoti` ความว่า ยังมีนครอื่นอีกนครหนึ่งชื่อว่า นวนวติโย นครอื่นอีกชื่อว่า อัมพรอัมพราวดี บทว่า `Āḷakamandāti` ความว่า ยังมีราชธานีอื่นอีกชื่อว่า อาฬกมันทา တသ္မာ ကုဝေရော မဟာရာဇာတိ အယံ ကိရ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ကုဝေရော နာမ ဗြာဟ္မဏော ဟုတွာ ဥစ္ဆုဝပ္ပံ ကာရေတွာ သတ္တ ယန္တာနိ ယောဇေသိ. ဧကိဿာယ ယန္တသာလာယ ဥဋ္ဌိတံ အာယံ အာဂတာဂတဿ မဟာဇနဿ ဒတွာ ပုညံ အကာသိ. အဝသေသသာလာဟိ တတ္ထေဝ ဗဟုတရော အာယော ဥဋ္ဌာသိ, သော တေန ပသီဒိတွာ အဝသေသသာလာသုပိ ဥပ္ပဇ္ဇနကံ ဂဟေတွာ ဝီသတိ ဝဿသဟဿာနိ ဒါနံ အဒါသိ. သော ကာလံ ကတွာ စာတုမဟာရာဇိကေသု ကုဝေရော နာမ ဒေဝပုတ္တော ဇာတော. အပရဘာဂေ ဝိသာဏာယ ရာဇဓာနိယာ ရဇ္ဇံ ကာရေသိ. တတော ပဋ္ဌာယ ဝေဿဝဏောတိ ဝုစ္စတိ. บทว่า `Tasmā kuvero mahārājāti` ความว่า ได้ยินว่า ท้าวกุเวรนี้ ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ ได้เป็นพราหมณ์ชื่อว่ากุเวร ให้ทำไร่อ้อยแล้วประกอบหีบยนต์ ๗ เครื่อง ท่านได้กระทำบุญด้วยการถวายรายได้อันเกิดขึ้นในโรงหีบยนต์แห่งหนึ่งแก่หมู่มหาชนผู้มาแล้วๆ ในโรงหีบยนต์ที่เหลือ รายได้เกิดขึ้นมากมายกว่าในที่นั้นนั่นเอง กุเวรพราหมณ์นั้นเลื่อมใสแล้วด้วยเหตุนั้น จึงถือเอาผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นแม้ในโรงหีบยนต์ที่เหลือให้ทานตลอดสองหมื่นปี ท่านกระทำกาละแล้ว บังเกิดเป็นเทพบุตรชื่อว่า กุเวร ในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา ในกาลต่อมา ได้ครองราชสมบัติในราชธานีชื่อว่า วิสาณา จำเดิมแต่นั้น จึงถูกเรียกว่า เวสสวัณ ပစ္စေသန္တော ပကာသေန္တီတိ ပဋိဧသန္တော ဝိသုံ ဝိသုံ အတ္ထေ ဥပပရိက္ခမာနာ အနုသာသမာနာ အညေ ဒွါဒသ ယက္ခရဋ္ဌိကာ ပကာသေန္တိ. တေ ကိရ ယက္ခရဋ္ဌိကာ သာသနံ ဂဟေတွာ ဒွါဒသန္နံ ယက္ခဒေါဝါရိကာနံ နိဝေဒေန္တိ. ယက္ခဒေါဝါရိကာ တံ သာသနံ မဟာရာဇဿ နိဝေဒေန္တိ. ဣဒါနိ တေသံ ယက္ခရဋ္ဌိကာနံ နာမံ ဒဿေန္တော တတောလာတိအာဒိမာဟ. တေသု ကိရ ဧကော တတောလာ နာမ, ဧကော တတ္တလာ နာမ, ဧကော တတောတလာ နာမ, ဧကော ဩဇသိ နာမ, ဧကော တေဇသိ နာမ, ဧကော တတောဇသီ နာမ. သူရော ရာဇာတိ ဧကော သူရော နာမ, ဧကော ရာဇာ နာမ, ဧကော သူရောရာဇာ နာမ, အရိဋ္ဌော နေမီတိ ဧကော အရိဋ္ဌော နာမ, ဧကော နေမိ နာမ, ဧကော အရိဋ္ဌနေမိ နာမ. บทว่า `Paccesanto pakāsentīti` ความว่า ยักษ์ผู้ครองแคว้นอื่นอีก ๑๒ ตน ผู้สอบสวนพร่ำสอนประโยชน์ต่างๆ แยกกันไป ย่อมปรากฏ ได้ยินว่า ยักษ์ผู้ครองแคว้นเหล่านั้นรับเอาข่าวสารแล้วย่อมแจ้งแก่ยักษ์นายทวาร ๑๒ ตน ยักษ์นายทวารทั้งหลายย่อมกราบทูลข่าวสารนั้นแด่ท้าวมหาราช บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงชื่อของยักษ์ผู้ครองแคว้นเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า `ตโตลา` ได้ยินว่า ในบรรดายักษ์เหล่านั้น ตนหนึ่งชื่อ ตโตลา, ตนหนึ่งชื่อ ตัตตลา, ตนหนึ่งชื่อ ตโตตลา, ตนหนึ่งชื่อ โอชสี, ตนหนึ่งชื่อ เตชสี, ตนหนึ่งชื่อ ตโตชสี บทว่า `สูโร ราชา` ความว่า ตนหนึ่งชื่อ สูระ, ตนหนึ่งชื่อ ราชา, ตนหนึ่งชื่อ สูรราชา บทว่า `อริฏโฐ เนมิ` ความว่า ตนหนึ่งชื่อ อริฏฐะ, ตนหนึ่งชื่อ เนมิ, ตนหนึ่งชื่อ อริฏฐเนมิ ရဟဒေါပိ [Pg.149] တတ္ထ ဓရဏီ နာမာတိ တတ္ထ ပနေကော နာမေန ဓရဏီ နာမ ဥဒကရဟဒေါ အတ္ထိ, ပဏ္ဏာသယောဇနာ မဟာပေါက္ခရဏီ အတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယတော မေဃာ ပဝဿန္တီတိ ယတော ပေါက္ခရဏိတော ဥဒကံ ဂဟေတွာ မေဃာ ပဝဿန္တိ. ဝဿာ ယတော ပတာယန္တီတိ ယတော ဝုဋ္ဌိယော အဝတ္ထရမာနာ နိဂစ္ဆန္တိ. မေဃေသု ကိရ ဥဋ္ဌိတေသု တတော ပေါက္ခရဏိတော ပုရာဏဥဒကံ ဘဿတိ. ဥပရိ မေဃော ဥဋ္ဌဟိတွာ တံ ပေါက္ခရဏိံ နဝေါဒကေန ပူရေတိ. ပုရာဏောဒကံ ဟေဋ္ဌိမံ ဟုတွာ နိက္ခမတိ. ပရိပုဏ္ဏာယ ပေါက္ခရဏိယာ ဝလာဟကာ ဝိဂစ္ဆန္တိ. သဘာပီတိ သဘာ. တဿာ ကိရ ပေါက္ခရဏိယာ တီရေ သာလဝတိယာ နာမ လတာယ ပရိက္ခိတ္တော ဒွါဒသယောဇနိကော ရတနမဏ္ဍပေါ အတ္ထိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. บทว่า `Rahadopi tattha dharaṇī nāmāti` ความว่า ก็ในที่นั้น มีสระน้ำแห่งหนึ่งชื่อว่า ธรณี ท่านกล่าวว่า มีสระโบกขรณีใหญ่ขนาด ๕๐ โยชน์ บทว่า `Yato meghā pavassantīti` ความว่า เมฆทั้งหลายตักน้ำจากสระโบกขรณีใดแล้วย่อมตกลงมา บทว่า `Vassā yato patāyantīti` ความว่า ฝนทั้งหลายย่อมไหลออกไปจากที่ใดโดยแผ่ไป ได้ยินว่า เมื่อเมฆตั้งขึ้น น้ำเก่าจากสระโบกขรณีนั้นย่อมไหลออก เมฆตั้งขึ้นเบื้องบนย่อมยังสระโบกขรณีนั้นให้เต็มด้วยน้ำใหม่ น้ำเก่าเป็นน้ำที่อยู่เบื้องล่างไหลออกไป เมื่อสระโบกขรณีเต็มแล้ว หมู่เมฆย่อมหายไป บทว่า `สภาปิ` คือ สภา (ศาลา) ได้ยินว่า ที่ฝั่งสระโบกขรณีนั้น มีมณฑปแก้วขนาด ๑๒ โยชน์ อันเถาวัลย์ชื่อว่า สาลาวดี แวดล้อมอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงมณฑปนั้นจึงตรัสคำนี้ ပယိရုပါသန္တီတိ နိသီဒန္တိ. တတ္ထ နိစ္စဖလာ ရုက္ခာတိ တသ္မိံ ဌာနေ တံ မဏ္ဍပံ ပရိဝါရေတွာ သဒါ ဖလိတာ အမ္ဗဇမ္ဗုအာဒယော ရုက္ခာ နိစ္စပုပ္ဖိတာ စ စမ္ပကမာလာဒယောတိ ဒဿေတိ. နာနာဒိဇဂဏာယုတာတိ ဝိဝိဓပက္ခိသံဃသမာကုလာ. မယူရကောဉ္စာဘိရုဒါတိ မယူရေဟိ ကောဉ္စသကုဏေဟိ စ အဘိရုဒါ ဥပဂီတာ. บทว่า `ปยิรุปาสันติ` แปลว่า ย่อมนั่ง บทว่า `ตัตถะ นิจจะผะลา รุกขาติ` ทรงแสดงว่า ในที่นั้น มีต้นไม้มีมะม่วงและชมพู่เป็นต้น ซึ่งมีผลอยู่เสมอ และมีต้นไม้มีจำปาและมาลาเป็นต้น ซึ่งมีดอกบานอยู่เป็นนิตย์ แวดล้อมมณฑปนั้นอยู่ บทว่า `นานาทิชะคะณายุตาติ` ความว่า สระโบกขรณีนั้นเกลื่อนกล่นด้วยหมู่แห่งนกนานาชนิด บทว่า `มะยูระโกญจาภิรุทานิ` ความว่า เป็นที่ที่นกยูงและนกกระเรียนส่งเสียงร้องก้องระงม ဇီဝဉ္ဇီဝကသဒ္ဒေတ္ထာတိ ‘‘ဇီဝ ဇီဝါ’’တိ ဧဝံ ဝိရဝန္တာနံ ဇီဝဉ္ဇီဝကသကုဏာနမ္ပိ ဧတ္ထ သဒ္ဒေါ အတ္ထိ. ဩဋ္ဌဝစိတ္တကာတိ ‘‘ဥဋ္ဌေဟိ, စိတ္တ, ဥဋ္ဌေဟိ စိတ္တာ’’တိ ဧဝံ ဝဿမာနာ ဥဋ္ဌဝစိတ္တကသကုဏာပိ တတ္ထ ဝိစရန္တိ. ကုက္ကုဋကာတိ ဝနကုက္ကုဋကာ. ကုဠီရကာတိ သုဝဏ္ဏကက္ကဋကာ. ဝနေတိ ပဒုမဝနေ. ပေါက္ခရသာတကာတိ ပေါက္ခရသာတကာ နာမ သကုဏာ. บทว่า `ชีวัญชีวะกะสัทเทตถาติ` ความว่า แม้เสียงของนกชีวังชีวกะที่ร้องอยู่อย่างนี้ว่า "จงเป็นอยู่เถิด จงเป็นอยู่เถิด" ก็มีอยู่ในสระนี้ บทว่า `โอฏฐะวะจิตตะกาติ` ความว่า แม้นกอุฏฐวจิตตกะที่ร้องอยู่อย่างนี้ว่า "จิตตะ จงลุกขึ้นเถิด จิตตา จงลุกขึ้นเถิด" ก็เที่ยวไปอยู่ในที่นั้น บทว่า `กุกกุฏกาติ` ได้แก่ ไก่ป่า บทว่า `กุฬีรกาติ` ได้แก่ ปูทอง บทว่า `วะเนติ` ได้แก่ ในป่าปทุม บทว่า `โปกขะระสาตะกาติ` ได้แก่ นกชื่อว่าโปกขรสาตกะ သုကသာဠိကသဒ္ဒေတ္ထာတိ သုကာနဉ္စ သာဠိကာနဉ္စ သဒ္ဒေါ ဧတ္ထ. ဒဏ္ဍမာဏဝကာနိ စာတိ မနုဿမုခသကုဏာ. တေ ကိရ ဒွီဟိ ဟတ္ထေဟိ သုဝဏ္ဏဒဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ဧကံ ပေါက္ခရပတ္တံ အက္ကမိတွာ အနန္တရေ ပေါက္ခရပတ္တေ သုဝဏ္ဏဒဏ္ဍံ နိက္ခိပန္တာ ဝိစရန္တိ. သောဘတိ သဗ္ဗကာလံ သာတိ သာ ပေါက္ခရဏီ သဗ္ဗကာလံ သောဘတိ. ကုဝေရနဠိနီတိ ကုဝေရဿ နဠိနီ ပဒုမသရဘူတာ, သာ ဓရဏီ နာမ ပေါက္ခရဏီ သဒါ နိရန္တရံ သောဘတိ. บทว่า `สุกะสาฬิกะสัทเทตถาติ` ความว่า เสียงของนกแขกเต้าและนกสาลิกามีอยู่ในสระนี้ บทว่า `ทัณฑะมาณวะกานิ จาติ` ได้แก่ นกหน้าคน ได้ยินว่า นกเหล่านั้นใช้มือทั้งสองจับท่อนไม้ทอง เหยียบบัวใบหนึ่ง แล้ววางท่อนไม้ทองลงบนใบบัวที่อยู่ถัดไป เที่ยวไปอยู่ บทว่า `โสภะติ สัพพะกาลัง สาติ` ความว่า สระโบกขรณีนั้นย่อมงดงามตลอดกาลทุกเมื่อ บทว่า `กุเวระนะฬินีติ` ความว่า เป็นสระบัวของท้าวกุเวร คือเป็นสระปทุม สระโบกขรณีชื่อธรณีนั้นย่อมงดงามอยู่เสมอไม่ขาดสาย ၂၈၂. ယဿ ကဿစီတိ ဣဒံ ဝေဿဝဏော အာဋာနာဋိယံ ရက္ခံ နိဋ္ဌပေတွာ တဿာ ပရိကမ္မံ ဒဿေန္တော အာဟ. တတ္ထ သုဂ္ဂဟိတာတိ အတ္ထဉ္စ ဗျဉ္ဇနဉ္စ ပရိသောဓေတွာ သုဋ္ဌု ဥဂ္ဂဟိတာ. သမတ္တာ ပရိယာပုတာတိ ပဒဗျဉ္ဇနာနိ အဟာပေတွာ [Pg.150] ပရိပုဏ္ဏံ ဥဂ္ဂဟိတာ. အတ္ထမ္ပိ ပါဠိမ္ပိ ဝိသံဝါဒေတွာ သဗ္ဗသော ဝါ ပန အပ္ပဂုဏံ ကတွာ ဘဏန္တဿ ဟိ ပရိတ္တံ တေဇဝန္တံ န ဟောတိ, သဗ္ဗသော ပဂုဏံ ကတွာ ဘဏန္တဿေဝ တေဇဝန္တံ ဟောတိ. လာဘဟေတု ဥဂ္ဂဟေတွာ ဘဏန္တဿာပိ အတ္ထံ န သာဓေတိ, နိဿရဏပက္ခေ ဌတွာ မေတ္တံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ ဘဏန္တဿေဝ အတ္ထာယ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ယက္ခပစာရောတိ ယက္ခပရိစာရကော. ๒๘๒. ท้าวเวสสวัณ ครั้นทรงผูกอาฏานาฏิยารักขาเสร็จแล้ว เมื่อจะทรงแสดงบริกรรมของอาฏานาฏิยารักขานั้น จึงตรัสคำว่า `ยัสสะ กัสสะจิ` นี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า `สุคคหิตาติ` ความว่า ชำระทั้งอรรถและพยัญชนะแล้วเรียนมาดีแล้ว บทว่า `สมัตตา ปริยาปุตาติ` ความว่า ไม่ทำบทและพยัญชนะให้ตกหล่น เรียนมาบริบูรณ์ จริงอยู่ ปริตรย่อมไม่มีเดชสำหรับผู้ที่ทำให้ทั้งอรรถและบาลีคลาดเคลื่อน หรือว่า ทำให้ไม่คล่องแคล่วโดยประการทั้งปวงแล้วสวด ปริตรย่อมมีเดชสำหรับผู้ที่ทำให้คล่องแคล่วโดยประการทั้งปวงแล้วสวดเท่านั้น แม้ผู้เรียนมาเพราะเหตุแห่งลาภแล้วสวด ปริตรก็ไม่ยังประโยชน์ให้สำเร็จ ทรงแสดงว่า ปริตรย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์สำหรับผู้ที่ตั้งอยู่ในฝ่ายแห่งการสลัดออก ทำเมตตาให้เป็นเบื้องหน้าแล้วสวดเท่านั้น บทว่า `ยักขะปะจาโรติ` ได้แก่ บริวารของยักษ์ ဝတ္ထုံ ဝါတိ ဃရဝတ္ထုံ ဝါ. ဝါသံ ဝါတိ တတ္ထ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝါ. သမိတိန္တိ သမာဂမံ. အနာဝယှန္တိ န အာဝါဟယုတ္တံ. အဝိဝယှန္တိ န ဝိဝါဟယုတ္တံ. တေန သဟ အာဝါဟဝိဝါဟံ န ကရေယျုန္တိ အတ္ထော. အတ္တာဟိပိ ပရိပုဏ္ဏာဟီတိ ‘‘ကဠာရက္ခိ ကဠာရဒန္တာ’’တိ ဧဝံ ဧတေသံ အတ္တဘာဝံ ဥပနေတွာ ဝုတ္တာဟိ ပရိပုဏ္ဏဗျဉ္ဇနာဟိ ပရိဘာသာဟိ ပရိဘာသေယျုံ ယက္ခအက္ကောသေဟိ နာမ အက္ကောသေယျုန္တိ အတ္ထော. ရိတ္တမ္ပိဿ ပတ္တန္တိ ဘိက္ခူနံ ပတ္တသဒိသမေဝ လောဟပတ္တံ ဟောတိ. တံ သီသေ နိက္ကုဇ္ဇိတံ ယာဝ ဂလဝါဋကာ ဘဿတိ. အထ နံ မဇ္ဈေ အယောခီလေန အာကောဋေန္တိ. คำว่า วตฺถุํ วา คือ ที่ดินอันเป็นที่ตั้งแห่งเรือน. คำว่า วาสํ วา คือ การอยู่ประจำในที่นั้น. คำว่า สมิตึ คือ สู่ที่ประชุม. คำว่า อนาวยฺหนฺติ คือ ไม่ควรเพื่อการวิวาหะ (รับมา). คำว่า อวิวหฺยนฺติ คือ ไม่ควรเพื่อการอาวาหะ (ส่งไป). อธิบายว่า ไม่พึงทำการอาวาหวิวาหะกับยักษ์นั้น. คำว่า อตฺตาหิปิ ปริปุณฺณาหิ ความว่า พึงบริภาษด้วยคำบริภาษที่มีพยัญชนะเต็มเปี่ยม ซึ่งกล่าวโดยน้อมนำอัตภาพของยักษ์เหล่านั้นเข้ามาอย่างนี้ว่า "นางยักษิณีมีตาเหมือนแมว นางยักษิณีมีเขี้ยวงอก" อธิบายว่า พึงด่าด้วยคำด่าสำหรับยักษ์. คำว่า ริตฺตมฺปิสฺส ปตฺตํ คือ บาตรโลหะที่เหมือนกับบาตรของภิกษุทั้งหลาย. บาตรนั้นที่ถูกคว่ำไว้บนศีรษะ ย่อมเลื่อนตกลงมาจนถึงลำคอ. ครั้งนั้น เขาทั้งหลายย่อมตอกบาตรนั้นตรงกลางด้วยลิ่มเหล็ก. စဏ္ဍာတိ ကောဓနာ. ရုဒ္ဓါတိ ဝိရုဒ္ဓါ. ရဘသာတိ ကရဏုတ္တရိယာ. နေဝ မဟာရာဇာနံ အာဒိယန္တီတိ ဝစနံ န ဂဏှန္တိ, အာဏံ န ကရောန္တိ. မဟာရာဇာနံ ပုရိသကာနန္တိ အဋ္ဌဝီသတိယက္ခသေနာပတီနံ. ပုရိသကာနန္တိ ယက္ခသေနာပတီနံ ယေ မနဿာ တေသံ. အဝရုဒ္ဓါ နာမာတိ ပစ္စာမိတ္တာ ဝေရိနော. ဥဇ္ဈာပေတဗ္ဗန္တိ ပရိတ္တံ ဝတွာ အမနုဿေ ပဋိက္ကမာပေတုံ အသက္ကောန္တေန ဧတေသံ ယက္ခာနံ ဥဇ္ဈာပေတဗ္ဗံ, ဧတေ ဇာနာပေတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. คำว่า จณฺฑา คือ ดุร้าย. คำว่า รุทฺทา คือ หยาบคาย. คำว่า รภสา คือ คะนอง. คำว่า เนว มหาราชานํ อาทิยนฺติ คือ ไม่รับเอาถ้อยคำ ไม่ทำตามอาณัติ. คำว่า มหาราชานํ ปุริสสานํ คือ แห่งเสนายักษ์ ๒๘ ตน. คำว่า ปุริสสานํ คือ แห่งเสนายักษ์เหล่านั้นที่เป็นบริวาร. คำว่า อวรุทฺธา นาม คือ เป็นข้าศึก เป็นเวรกัน. คำว่า อุชฺฌาเปตพฺพํ คือ ภิกษุผู้สวดปริตรแล้วไม่อาจทำอมนุษย์ให้หลีกไปได้ พึงให้ยักษ์เหล่านี้เพ่งโทษ อธิบายว่า พึงแจ้งให้ยักษ์เหล่านี้ทราบ. ပရိတ္တပရိကမ္မကထာ ปริตตปริกัมมกถา ဣဓ ပန ဌတွာ ပရိတ္တဿ ပရိကမ္မံ ကထေတဗ္ဗံ. ပဌမမေဝ ဟိ အာဋာနာဋိယသုတ္တံ န ဘဏိတဗ္ဗံ, မေတ္တသုတ္တံ ဓဇဂ္ဂသုတ္တံ ရတနသုတ္တန္တိ ဣမာနိ သတ္တာဟံ ဘဏိတဗ္ဗာနိ. သစေ မုဉ္စတိ, သုန္ဒရံ. နော စေ မုဉ္စတိ, အာဋာနာဋိယသုတ္တံ ဘဏိတဗ္ဗံ, တံ ဘဏန္တေန ဘိက္ခုနာ ပိဋ္ဌံ ဝါ မံသံ ဝါ န ခါဒိတဗ္ဗံ, သုသာနေ န ဝသိတဗ္ဗံ. ကသ္မာ? အမနုဿာ ဩကာသံ လဘန္တိ. ပရိတ္တကရဏဋ္ဌာနံ ဟရိတုပလိတ္တံ ကာရေတွာ တတ္ထ ပရိသုဒ္ဓံ အာသနံ ပညပေတွာ နိသီဒိတဗ္ဗံ. ก็ในเรื่องนี้ พึงยืนกล่าวบุรพกิจสำหรับสวดปริตรก่อน. จริงอยู่ ไม่พึงสวดอาฏานาฏิยสูตรในเบื้องต้นทีเดียว, พึงสวดสูตรเหล่านี้คือ เมตตสูตร ธชัคคสูตร รตนสูตร ตลอดเจ็ดวัน. ถ้าอมนุษย์ปล่อย ก็เป็นการดี. ถ้าไม่ปล่อย พึงสวดอาฏานาฏิยสูตร, ภิกษุผู้สวดสูตรนั้น ไม่พึงฉันแป้งหรือเนื้อ, ไม่พึงอยู่ในป่าช้า. เพราะเหตุไร? เพราะพวกอมนุษย์ย่อมได้โอกาส. พึงให้สถานที่ทำปริตรฉาบทาด้วยโคมัยสด แล้วปูลาดอาสนะที่บริสุทธิ์ในที่นั้นแล้วนั่ง. ပရိတ္တကာရကော [Pg.151] ဘိက္ခု ဝိဟာရတော ဃရံ နေန္တေဟိ ဖလကာဝုဓေဟိ ပရိဝါရေတွာ နေတဗ္ဗော. အဗ္ဘောကာသေ နိသီဒိတွာ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ဒွါရဝါတပါနာနိ ပိဒဟိတွာ နိသိန္နေန အာဝုဓဟတ္ထေဟိ သံပရိဝါရိတေန မေတ္တစိတ္တံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ. ပဌမံ သိက္ခာပဒါနိ ဂါဟာပေတွာ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဿ ပရိတ္တံ ကာတဗ္ဗံ. ဧဝမ္ပိ မောစေတုံ အသက္ကောန္တေန ဝိဟာရံ အာနေတွာ စေတိယင်္ဂဏေ နိပဇ္ဇာပေတွာ အာသနပူဇံ ကာရေတွာ ဒီပေ ဇာလာပေတွာ စေတိယင်္ဂဏံ သမ္မဇ္ဇိတွာ မင်္ဂလကထာ ဝတ္တဗ္ဗာ. သဗ္ဗသန္နိပါတော ဃောသေတဗ္ဗော. ဝိဟာရဿ ဥပဝနေ ဇေဋ္ဌကရုက္ခော နာမ ဟောတိ, တတ္ထ ဘိက္ခုသံဃော တုမှာကံ အာဂမနံ ပဋိမာနေတီတိ ပဟိဏိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗသန္နိပါတဋ္ဌာနေ အနာဂန္တုံ နာမ န လဗ္ဘတိ. တတော အမနုဿဂဟိတကော ‘‘တွံ ကော နာမာ’’တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော. နာမေ ကထိတေ နာမေနေဝ အာလပိတဗ္ဗော. ဣတ္ထန္နာမ တုယှံ မာလာဂန္ဓာဒီသု ပတ္တိ အာသနပူဇာယ ပတ္တိ ပိဏ္ဍပါတေ ပတ္တိ, ဘိက္ခုသံဃေန တုယှံ ပဏ္ဏာကာရတ္ထာယ မဟာမင်္ဂလကထာ ဝုတ္တာ, ဘိက္ခုသံဃေ ဂါရဝေန ဧတံ မုဉ္စာဟီတိ မောစေတဗ္ဗော. သစေ န မုဉ္စတိ, ဒေဝတာနံ အာရောစေတဗ္ဗံ ‘‘တုမှေ ဇာနာထ, အယံ အမနုဿော အမှာကံ ဝစနံ န ကရောတိ, မယံ ဗုဒ္ဓအာဏံ ကရိဿာမာ’’တိ ပရိတ္တံ ကာတဗ္ဗံ. ဧတံ တာဝ ဂိဟီနံ ပရိကမ္မံ. သစေ ပန ဘိက္ခု အမနုဿေန ဂဟိတော ဟောတိ, အာသနာနိ ဓောဝိတွာ သဗ္ဗသန္နိပါတံ ဃောသာပေတွာ ဂန္ဓမာလာဒီသု ပတ္တိံ ဒတွာ ပရိတ္တံ ဘဏိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ဘိက္ခူနံ ပရိကမ္မံ. ภิกษุผู้ทำปริตร อันทายกผู้นำจากวิหารไปสู่เรือน พึงให้คนถืออาวุธคือโล่ห์แวดล้อมแล้วนำไป. ไม่พึงนั่งสวดในที่แจ้ง, พึงปิดประตูและหน้าต่าง นั่งในที่ที่แวดล้อมด้วยคนถืออาวุธ ทำเมตตาจิตให้เป็นเบื้องหน้าแล้วจึงสวด. เบื้องต้นพึงให้สมาทานสิกขาบท แล้วพึงทำปริตรแก่ผู้ตั้งมั่นอยู่ในศีล. แม้อย่างนี้ ภิกษุผู้ไม่อาจให้ปล่อยได้ พึงนำคนไข้มาสู่วิหาร ให้เอนกายลงที่ลานพระเจดีย์ ให้ทำการบูชาอาสนะ ให้จุดประทีป กวาดลานพระเจดีย์ แล้วกล่าวถึงมงคลกถา. พึงประกาศประชุมสงฆ์ทั้งหมด. ในป่าใกล้วิหาร มีต้นไม้ใหญ่ชื่อเชฏฐกพฤกษ์อยู่, พึงส่งข่าวไปที่ต้นไม้นั้นว่า "ภิกษุสงฆ์รอคอยการมาของพวกท่าน". การไม่มาในที่ประชุมทั้งหมดนั้น ย่อมไม่ได้. จากนั้น พึงถามผู้ที่ถูกอมนุษย์สิงว่า "ท่านชื่ออะไร?". เมื่อเขาบอกชื่อแล้ว พึงเรียกตามชื่อนั้น. "ดูก่อน ท่านผู้มีชื่ออย่างนี้ ส่วนบุญในระเบียบดอกไม้และของหอมเป็นต้นเป็นของท่าน ส่วนบุญในการบูชาอาสนะเป็นของท่าน ส่วนบุญในบิณฑบาตเป็นของท่าน, ภิกษุสงฆ์ได้กล่าวถึงมงคลกถาอันยิ่งใหญ่เพื่อเป็นบรรณาการแก่ท่าน, ท่านจงปล่อยบุคคลนี้ด้วยความเคารพในภิกษุสงฆ์เถิด" ดังนี้แล้ว พึงให้เขาปล่อย. ถ้าไม่ปล่อย พึงบอกแก่เทวดาทั้งหลายว่า "ขอท่านทั้งหลายจงทราบ อมนุษย์ผู้นี้ไม่ทำตามคำของเราทั้งหลาย พวกเราจักทำตามพุทธอาณัติ" ดังนี้แล้ว พึงทำปริตร. นี้เป็นบุรพกิจสำหรับคฤหัสถ์ก่อน. แต่ถ้าภิกษุถูกอมนุษย์สิง พึงล้างอาสนะทั้งหลาย ให้ประกาศประชุมสงฆ์ทั้งหมด ให้อนุโมทนาส่วนบุญในของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น แล้วพึงสวดปริตร. นี้เป็นบุรพกิจสำหรับภิกษุทั้งหลาย. ဝိက္ကန္ဒိတဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗသန္နိပါတံ ဃောသာပေတွာ အဋ္ဌဝီသတိ ယက္ခသေနာပတယော ကန္ဒိတဗ္ဗာ. ဝိရဝိတဗ္ဗန္တိ ‘‘အယံ ယက္ခော ဂဏှာတီ’’တိအာဒီနိ ဘဏန္တေန တေဟိ သဒ္ဓိံ ကထေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဂဏှာတီတိ သရီရေ အဓိမုစ္စတိ. အာဝိသတီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အထ ဝါ လဂ္ဂတိ န အပေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟေဌေတီတိ ဥပ္ပန္နံ ရောဂံ ဝဍ္ဎေန္တော ဗာဓတိ. ဝိဟေဌေတီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဟိံသတီတိ အပ္ပမံသလောဟိတံ ကရောန္တော ဒုက္ခာပေတိ. ဝိဟိံသတီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. န မုဉ္စတီတိ အပ္ပမာဒဂါဟော ဟုတွာ မုဉ္စိတုံ န ဣစ္ဆတိ, ဧဝံ ဧတေသံ ဝိရဝိတဗ္ဗံ. คำว่า วิกฺกนฺทิตพฺพํ คือ ให้ประกาศประชุมทั้งหมดแล้ว พึงร้องเรียกเสนายักษ์ ๒๘ ตน. คำว่า วิรวิตพฺพํ คือ ผู้สวดพึงกล่าวถ้อยคำมีอาทิว่า "ยักษ์ตนนี้สิง" เป็นต้น กับยักษ์เหล่านั้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า คณฺหาติ คือ สิงสู่ในร่างกาย. คำว่า อาวิสติ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง หมายความว่า เกาะติด ไม่ยอมจากไป. คำว่า เหเฐติ คือ เบียดเบียนโดยทำให้โรคที่เกิดขึ้นแล้วกำเริบขึ้น. คำว่า วิเหเฐติ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. คำว่า หึสติ คือ ทำให้เดือดร้อนโดยทำให้มีเนื้อและเลือดน้อย. คำว่า วิหึสติ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. คำว่า น มุญฺจติ คือ เข้าสิงอย่างไม่ประมาทแล้ว ไม่ปรารถนาจะปล่อย, พึงร้องทุกข์ต่อยักษ์เหล่านั้นอย่างนี้. ၂၈၃. ဣဒါနိ ယေသံ ဧဝံ ဝိရဝိတဗ္ဗံ, တေ ဒဿေတုံ ကတမေသံ ယက္ခာနန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣန္ဒော သောမောတိအာဒီနိ တေသံ နာမာနိ. တေသု ဝေဿာမိတ္တောတိ [Pg.152] ဝေဿာမိတ္တပဗ္ဗတဝါသီ ဧကော ယက္ခော. ယုဂန္ဓရောပိ ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတဝါသီယေဝ. ဟိရိ နေတ္တိ စ မန္ဒိယောတိ ဟိရိ စ နေတ္တိ စ မန္ဒိယော စ. မဏိ မာဏိ ဝရော ဒီဃောတိ မဏိ စ မာဏိ စ ဝရော စ ဒီဃော စ. အထော သေရီသကော သဟာတိ တေဟိ သဟ အညော သေရီသကော နာမ. ‘‘ဣမေသံ ယက္ခာနံ…ပေ… ဥဇ္ဈာပေတဗ္ဗ’’န္တိ အယံ ယက္ခော ဣမံ ဟေဌေတိ ဝိဟေဌေတိ န မုဉ္စတီတိ ဧဝံ ဧတေသံ ယက္ခသေနာပတီနံ အာရောစေတဗ္ဗံ. တတော တေ ဘိက္ခုသံဃော အတ္တနော ဓမ္မအာဏံ ကရောတိ, မယမ္ပိ အမှာကံ ယက္ခရာဇအာဏံ ကရောမာတိ ဥဿုက္ကံ ကရိဿန္တိ. ဧဝံ အမနုဿာနံ ဩကာသော န ဘဝိဿတိ, ဗုဒ္ဓသာဝကာနံ ဖာသုဝိဟာရော စ ဘဝိဿတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အယံ ခေါ သာ, မာရိသ, အာဋာနာဋိယာ ရက္ခာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သဗ္ဗံ, တတော ပရဉ္စ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. ๒๘๓. บัดนี้ เพื่อจะแสดงยักษ์เหล่าที่พึงร้องทุกข์อย่างนี้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กตเมสํ ยกฺขานํ. ในบทเหล่านั้น คำว่า อินฺโท โสโม เป็นต้น เป็นชื่อของยักษ์เหล่านั้น. ในยักษ์เหล่านั้น คำว่า เวสฺสามิตฺโต คือ ยักษ์ตนหนึ่งผู้อยู่ที่ภูเขาเวสสามิตตะ. แม้ยุคันธระ ก็เป็นยักษ์ผู้อยู่ที่ภูเขายุคันธระนั่นเอง. คำว่า หิริ เนตฺติ จ มณฺฑิโย คือ หิริ เนตติ และมัณฑิยะ. คำว่า มณิ มาณิ วโร ทีโฆ คือ มณิ มาณิ วระ และทีฆะ. คำว่า อโถ เสรีสโก สหา คือ พร้อมกับยักษ์เหล่านั้น ยังมีอีกตนหนึ่งชื่อเสรีสกะ. คำว่า "อิเมสํ ยกฺขานํ...เป... อุชฺฌาเปตพฺพํ" ความว่า พึงแจ้งแก่เสนายักษ์เหล่านี้อย่างนี้ว่า "ยักษ์ตนนี้เบียดเบียนอย่างยิ่ง ไม่ยอมปล่อยบุคคลนี้". ลำดับนั้น ยักษ์เหล่านั้นจักทำความอุตสาหะว่า "ภิกษุสงฆ์ย่อมทำธรรมอาณัติของตน แม้พวกเราก็จะทำยักขราชอาณัติของพวกเรา". ด้วยเหตุนี้ โอกาสของพวกอมนุษย์จักไม่มี และความอยู่ผาสุกจักมีแก่พุทธสาวกทั้งหลาย เมื่อจะทรงแสดงความข้อนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อายํ โข สา มาริสา อาฏานาฏิยา รกฺขา". เนื้อความทั้งหมดนั้น และเนื้อความต่อจากนั้น มีความหมายตื้นทั้งนั้น. သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี အာဋာနာဋိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอาฏานาฏิยสูตร จบ. ၁၀. သင်္ဂီတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาสังคีติสูตร ၂၉၆. ဧဝံ [Pg.153] မေ သုတန္တိ သင်္ဂီတိသုတ္တံ. တတြာယမပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ – စာရိကံ စရမာနောတိ နိဗဒ္ဓစာရိကံ စရမာနော. တဒါ ကိရ သတ္ထာ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ ဉာဏဇာလံ ပတ္ထရိတွာ လောကံ ဝေါလောကယမာနော ပါဝါနဂရဝါသိနော မလ္လရာဇာနော ဒိသွာ ဣမေ ရာဇာနော မယှံ သဗ္ဗညုတညာဏဇာလဿ အန္တော ပညာယန္တိ, ကိံ နု ခေါတိ အာဝဇ္ဇန္တော ‘‘ရာဇာနော ဧကံ သန္ဓာဂါရံ ကာရေသုံ, မယိ ဂတေ မင်္ဂလံ ဘဏာပေဿန္တိ, အဟံ တေသံ မင်္ဂလံ ဝတွာ ဥယျောဇေတွာ ‘ဘိက္ခုသံဃဿ ဓမ္မကထံ ကထေဟီ’တိ သာရိပုတ္တံ ဝက္ခာမိ, သာရိပုတ္တော တီဟိ ပိဋကေဟိ သမ္မသိတွာ စုဒ္ဒသပဉှာဓိကေန ပဉှသဟဿေန ပဋိမဏ္ဍေတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ သင်္ဂီတိသုတ္တံ နာမ ကထေဿတိ, သုတ္တန္တံ အာဝဇ္ဇေတွာ ပဉ္စ ဘိက္ခုသတာနိ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿန္တီ’’တိ ဣမမတ္ထံ ဒိသွာ စာရိကံ ပက္ကန္တော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘မလ္လေသု စာရိကံ စရမာနော’’တိ. ๒๙๖. สังคีติสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) ในสังคีติสูตรนั้น นี่เป็นการพรรณนาบทที่ยังไม่เคยพรรณนามาก่อน บทว่า จาริกํ จรมาโน (เสด็จจาริกไป) ความว่า เสด็จจาริกไปเป็นประจำ ได้ยินว่า ในกาลนั้น พระศาสดาทรงแผ่ข่ายคือพระญาณไปในหมื่นจักรวาล ทรงตรวจดูโลก ทอดพระเนตรเห็นเหล่ามัลลกษัตริย์ผู้ประทับอยู่ในกรุงปาวาแล้ว ทรงคำนึงว่า "กษัตริย์เหล่านี้ปรากฏอยู่ภายในข่ายคือพระสัพพัญญุตญาณของเรา มีเหตุอะไรหนอแล" ทรงพระดำริว่า "เหล่ากษัตริย์ได้สร้างสัณฐาคารหลังหนึ่ง เมื่อเราไปถึงแล้ว จักให้กล่าวธรรมอันเป็นมงคล เรากล่าวธรรมอันเป็นมงคลแก่กษัตริย์เหล่านั้นแล้ว ส่งกลับไปแล้ว จักบอกพระสารีบุตรว่า ‘เธอจงกล่าวธรรมกถาแก่ภิกษุสงฆ์เถิด’ พระสารีบุตรจักพิจารณา (เนื้อความ) จากพระไตรปิฎกแล้ว ประดับด้วยปัญหาหนึ่งพันที่มีปัญหา 14 ข้อเป็นอย่างยิ่ง จักกล่าวสังคีติสูตรแก่ภิกษุสงฆ์ เมื่อทรงคำนึงถึงพระสูตรนั้น ภิกษุ 500 รูป จักบรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย" ทรงเห็นประโยชน์นี้แล้ว จึงเสด็จจาริกไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อเสด็จจาริกไปในแคว้นมัลละ" ဥဗ္ဘတကနဝသန္ဓာဂါရဝဏ္ဏနာ พรรณนาสัณฐาคารหลังใหม่ชื่ออุพภตกะ ၂၉၇. ဥဗ္ဘတကန္တိ တဿ နာမံ, ဥစ္စတ္တာ ဝါ ဧဝံ ဝုတ္တံ. သန္ဓာဂါရန္တိ နဂရမဇ္ဈေ သန္ဓာဂါရသာလာ. သမဏေန ဝါတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ဃရဝတ္ထုပရိဂ္ဂဟကာလေယေဝ ဒေဝတာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ ဂဏှန္တိ. တသ္မာ ဒေဝေန ဝါတိ အဝတွာ ‘‘သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ကေနစိ ဝါ မနုဿဘူတေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ ဘဂဝတော အာဂမနံ သုတွာ ‘‘အမှေဟိ ဂန္တွာပိ န ဘဂဝါ အာနီတော, ဒူတံ ပေသေတွာပိ န ပက္ကောသာပိတော, သယမေဝ ပန မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော အမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနံ သမ္ပတ္တော, အမှေဟိ စ သန္ဓာဂါရသာလာ ကာရိတာ, ဧတ္ထ မယံ ဒသဗလံ အာနေတွာ မင်္ဂလံ ဘဏာပေဿာမာ’’တိ စိန္တေတွာ ဥပသင်္ကမိံသု. ๒๙๗. บทว่า อุพฺภตกํ เป็นชื่อของสัณฐาคารนั้น หรือเพราะเป็นของสูง ท่านจึงเรียกว่าอย่างนั้น บทว่า สณฺฐาคารํ คือศาลาที่เป็นที่ประชุมกลางเมือง ในบทว่า สมเณน วา นี้ มีอธิบายว่า เพราะว่าในเวลาที่ยึดครองพื้นที่เรือนนั่นเอง เทวดาย่อมยึดเอาที่อยู่ของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า เทเวน วา (อันเทวดา) แต่กล่าวว่า "สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตนา" (อันสมณะหรือพราหมณ์ หรือมนุษย์คนใดคนหนึ่ง) บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ (เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ) ความว่า (เหล่ามัลลกษัตริย์) ได้สดับการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคแล้วทรงดำริว่า "แม้พวกเราไป ก็มิได้ทูลเชิญพระผู้มีพระภาคมา แม้ส่งทูตไป ก็มิได้ให้ทูลนิมนต์มา แต่พระองค์พร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ได้เสด็จมาถึงที่อยู่ของพวกเราโดยพระองค์เอง และสัณฐาคารศาลาก็อันพวกเราให้สร้างขึ้นแล้ว ในที่นี้ พวกเราจักทูลเชิญพระทศพลมาแล้วให้ตรัสธรรมอันเป็นมงคล" ดังนี้แล้วจึงพากันเข้าไปเฝ้า ၂၉၈. ယေန သန္ဓာဂါရံ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ တံ ဒိဝသံ ကိရ သန္ဓာဂါရေ စိတ္တကမ္မံ နိဋ္ဌပေတွာ အဋ္ဋကာ မုတ္တမတ္တာ ဟောန္တိ, ဗုဒ္ဓါ စ နာမ အရညဇ္ဈာသယာ အရညာရာမာ, အန္တောဂါမေ ဝသေယျုံ ဝါ နော ဝါ. တသ္မာ ဘဂဝတော မနံ ဇာနိတွာဝ ပဋိဇဂ္ဂိဿာမာတိ စိန္တေတွာ တေ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိံသု. ဣဒါနိ ပန မနံ လဘိတွာ ပဋိဇဂ္ဂိတုကာမာ ယေန သန္ဓာဂါရံ တေနုပသင်္ကမိံသု[Pg.154]. သဗ္ဗသန္ထရိန္တိ ယထာ သဗ္ဗံ သန္ထတံ ဟောတိ, ဧဝံ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ ဧတ္ထ ပန တေ မလ္လရာဇာနော သန္ဓာဂါရံ ပဋိဇဂ္ဂိတွာ နဂရဝီထိယောပိ သမ္မဇ္ဇာပေတွာ ဓဇေ ဥဿာပေတွာ ဂေဟဒွါရေသု ပုဏ္ဏဃဋေ စ ကဒလိယော စ ဌပါပေတွာ သကလနဂရံ ဒီပမာလာဒီဟိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏတာရကံ ဝိယ ကတွာ ခီရပါယကေ ဒါရကေ ခီရံ ပါယျေထ, ဒဟရေ ကုမာရေ လဟုံ လဟုံ ဘောဇာပေတွာ သယာပေထ, ဥစ္စာသဒ္ဒံ မာ ကရိတ္ထ, အဇ္ဇ ဧကရတ္တိံ သတ္ထာ အန္တောဂါမေ ဝသိဿတိ, ဗုဒ္ဓါ နာမ အပ္ပသဒ္ဒကာမာ ဟောန္တီတိ ဘေရိံ စရာပေတွာ သယံ ဒဏ္ဍဒီပိကံ အာဒါယ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု. ๒๙๘. บทว่า เยน สณฺฐาคารํ เตนุปสงฺกมึสุ (เข้าไปยังที่ตั้งสัณฐาคาร) ความว่า ได้ยินว่าในวันนั้น (พวกมัลลกษัตริย์) ให้การตกแต่งจิตรกรรมในสัณฐาคารสำเร็จแล้ว นั่งร้านเพิ่งจะถูกรื้อออก ก็พระพุทธเจ้าทั้งหลายโดยปกติมีอัธยาศัยในป่า ยินดีในป่า จะประทับในบ้านหรือไม่ประทับหนอ เพราะเหตุนั้น (จึงคิดว่า) "พวกเราจักทราบพระทัยของพระผู้มีพระภาคแล้วจึงจักตกแต่ง" คิดดังนี้แล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค แต่บัดนี้ เมื่อทราบพระทัยแล้ว มีความประสงค์จะตกแต่ง จึงเข้าไปยังที่ตั้งสัณฐาคาร บทว่า สพฺพสนฺถรึ (ปูลาดทั้งหมด) ความว่า ปูลาดทั้งหมดแล้วฉันใด ก็ฉันนั้น ส่วนในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ (เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ) นี้ (มีความว่า) มัลลกษัตริย์เหล่านั้นตกแต่งสัณฐาคารแล้ว ให้กวาดถนนในเมือง ยกธงขึ้น ให้ตั้งหม้อน้ำเต็มและต้นกล้วยไว้ที่ประตูเรือน กระทำเมืองทั้งสิ้นให้เป็นประดุจหมู่ดาวที่เกลื่อนกลาดด้วยประทีปและพวงมาลัยเป็นต้น (แล้วให้ตีกลองประกาศว่า) "ท่านทั้งหลายจงให้เด็กที่ยังดื่มนมดื่มนมเถิด จงให้กุมารน้อยๆ บริโภคเร็วๆ แล้วให้นอนเสีย อย่าทำเสียงดัง วันนี้ตลอดคืนหนึ่ง พระศาสดาจักประทับอยู่ในบ้าน พระพุทธเจ้าทั้งหลายโดยปกติทรงปรารถนาเสียงน้อย" ให้ตีกลองประกาศไปดังนี้แล้ว ตนเองถือคบเพลิงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ၂၉၉. ဘဂဝန္တံယေဝ ပုရက္ခတွာတိ ဘဂဝန္တံ ပုရတော ကတွာ. တတ္ထ ဘဂဝါ ဘိက္ခူနဉ္စေဝ ဥပါသကာနဉ္စ မဇ္ဈေ နိသိန္နော အတိဝိယ ဝိရောစတိ, သမန္တပါသာဒိကော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော အဘိရူပေါ ဒဿနီယော. ပုရိမကာယတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ. ပစ္ဆိမကာယတော. ဒက္ခိဏဟတ္ထတော. ဝါမဟတ္ထတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ. ဥပရိ ကေသန္တတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗကေသာဝဋ္ဋေဟိ မောရဂီဝဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂဂနတလေ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ. ဟေဋ္ဌာ ပါဒတလေဟိ ပဝါဠဝဏ္ဏာ ရသ္မိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဃနပထဝိယံ အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတိ. ဧဝံ သမန္တာ အသီတိ ဟတ္ထမတ္တံ ဌာနံ ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဇ္ဇောတမာနာ ဝိပ္ဖန္ဒမာနာ ဝိဓာဝန္တိ. သဗ္ဗေ ဒိသာဘာဂါ သုဝဏ္ဏစမ္ပကပုပ္ဖေဟိ ဝိကိရိယမာနာ ဝိယ သုဝဏ္ဏဃဋတော နိက္ခန္တသုဝဏ္ဏရသဓာရာဟိ သိဉ္စမာနာ ဝိယ ပသာရိတသုဝဏ္ဏပဋပရိက္ခိတ္တာ ဝိယ ဝေရမ္ဘဝါတသမုဋ္ဌိတကိံသုကကဏိကာရပုပ္ဖစုဏ္ဏသမာကိဏ္ဏာ ဝိယ စ ဝိပ္ပကာသန္တိ. ๒๙๙. บทว่า ภควนฺตํเยว ปุรกฺขิตฺวา (กระทำพระผู้มีพระภาคไว้เบื้องหน้า) ความว่า กระทำพระผู้มีพระภาคไว้เบื้องหน้า ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งท่ามกลางภิกษุและอุบาสกทั้งหลาย ย่อมทรงรุ่งเรืองยิ่งนัก ทรงน่าเลื่อมใสโดยรอบ มีพระวรรณะดุจทองคำ มีพระรูปงาม น่าทัศนา พระรัศมีมีวรรณะดุจทองคำเปล่งออกจากพระกายเบื้องหน้า แผ่ไปตลอดพื้นที่ 80 ศอก (พระรัศมี) จากพระกายเบื้องหลัง จากพระหัตถ์เบื้องขวา จากพระหัตถ์เบื้องซ้าย มีวรรณะดุจทองคำเปล่งออกไป แผ่ไปตลอดพื้นที่ 80 ศอก เบื้องบน พระรัศมีมีวรรณะดุจคอหงส์เปล่งออกจากปลายพระเกศาและขมวดพระเกศาทั้งปวง แผ่ไปในท้องฟ้าตลอดพื้นที่ 80 ศอก เบื้องล่าง พระรัศมีมีวรรณะดุจปะการังเปล่งออกจากฝ่าพระบาท แผ่ไปในพื้นปฐพีอันหนาแน่นตลอดพื้นที่ 80 ศอก ฉันนั้น พระพุทธรัศมี 6 สี ส่องสว่างไสว หวั่นไหว แล่นไปโดยรอบตลอดพื้นที่ประมาณ 80 ศอก ทิศานุทิศทั้งปวงปรากฏสว่างไสว ราวกับโปรยปรายด้วยดอกจำปาทอง ราวกับรดด้วยสายน้ำทองที่ไหลออกจากหม้อทอง ราวกับล้อมรอบด้วยผ้าทองที่คลี่ออก และราวกับเกลื่อนกล่นด้วยละอองเกสรดอกทองกวาวและดอกกรรณิการ์ที่ฟุ้งขึ้นเพราะลมเวรัมภา ဘဂဝတောပိ အသီတိအနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏသမုဇ္ဇလံ သရီရံ သမုဂ္ဂတတာရကံ ဝိယ ဂဂနတလံ, ဝိကသိတမိဝ ပဒုမဝနံ, သဗ္ဗပါလိဖုလ္လော ဝိယ ယောဇနသတိကော ပါရိစ္ဆတ္တကော ပဋိပါဋိယာ ဌပိတာနံ ဒွတ္တိံသစန္ဒာနံ ဒွတ္တိံသသူရိယာနံ ဒွတ္တိံသစက္ကဝတ္တိရာဇာနံ ဒွတ္တိံသဒေဝရာဇာနံ ဒွတ္တိံသမဟာဗြဟ္မာနံ သိရိယာ သိရိံ အဘိဘဝမာနံ ဝိယ ဝိရောစတိ. ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာ ဘိက္ခူပိ သဗ္ဗေဝ အပ္ပိစ္ဆာ သန္တုဋ္ဌာ ပဝိဝိတ္တာ အသံသဋ္ဌာ အာရဒ္ဓဝီရိယာ ဝတ္တာရော ဝစနက္ခမာ စောဒကာ ပါပဂရဟိနော သီလသမ္ပန္နာ သမာဓိသမ္ပန္နာ [Pg.155] ပညာဝိမုတ္တိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနသမ္ပန္နာ. တေဟိ ပရိဝါရိတော ဘဂဝါ ရတ္တကမ္ဗလပရိက္ခိတ္တော ဝိယ သုဝဏ္ဏက္ခန္ဓော, ရတ္တပဒုမဝနသဏ္ဍမဇ္ဈဂတာ ဝိယ သုဝဏ္ဏနာဝါ, ပဝါဠဝေဒိကာပရိက္ခိတ္တော ဝိယ သုဝဏ္ဏပါသာဒေါ ဝိရောစိတ္ထ. แม้พระสรีระของพระผู้มีพระภาค อันรุ่งเรืองด้วยอนุพยัญชนะ 80 ประการ พระรัศมีวาหนึ่ง และพระมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ 32 ประการ ก็รุ่งเรืองประดุจท้องฟ้าที่มีดวงดาวปรากฏขึ้นพร้อม ประดุจป่าปทุมที่บานสะพรั่ง ประดุจต้นปาริฉัตรสูงร้อยโยชน์ที่ผลิดอกบานสะพรั่งทั้งต้น ประหนึ่งว่าครอบงำสิริด้วยพระสิริของพระองค์ ซึ่งสิริของพระจันทร์ 32 ดวง พระอาทิตย์ 32 ดวง พระเจ้าจักรพรรดิ 32 พระองค์ เทวราช 32 พระองค์ และมหาพรหม 32 องค์ ที่ตั้งเรียงกันตามลำดับ แม้ภิกษุทั้งหลายที่นั่งแวดล้อมอยู่ทั้งหมด ล้วนเป็นผู้มักน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี ปรารภความเพียร เป็นผู้ว่ากล่าวตักเตือน อดทนต่อคำว่ากล่าว เป็นผู้โจทก์ ติเตียนบาป สมบูรณ์ด้วยศีล สมาธิ ปัญญาวิมุตติ และวิมุตติญาณทัสสนะ พระผู้มีพระภาคผู้ที่ภิกษุเหล่านั้นแวดล้อมแล้ว ได้ทรงรุ่งเรืองประดุจกองทองคำที่ห่อหุ้มด้วยผ้ากัมพลแดง ประดุจเรือทองที่แล่นไปท่ามกลางดงปทุมแดง ประดุจปราสาททองที่ล้อมรอบด้วยระเบียงปะการัง အသီတိမဟာထေရာပိ နံ မေဃဝဏ္ဏံ ပံသုကူလံ ပါရုပိတွာ မဏိဝမ္မဝမ္မိတာ ဝိယ မဟာနာဂါ ပရိဝါရယိံသု ဝန္တရာဂါ ဘိန္နကိလေသာ ဝိဇဋိတဇဋာ ဆိန္နဗန္ဓနာ ကုလေ ဝါ ဂဏေ ဝါ အလဂ္ဂါ. ဣတိ ဘဂဝါ သယံ ဝီတရာဂေါ ဝီတရာဂေဟိ, ဝီတဒေါသော ဝီတဒေါသေဟိ, ဝီတမောဟော ဝီတမောဟေဟိ, နိတ္တဏှော နိတ္တဏှေဟိ, နိက္ကိလေသော နိက္ကိလေသေဟိ, သယံ ဗုဒ္ဓေါ ဗဟုဿုတဗုဒ္ဓေဟိ ပရိဝါရိတော ပတ္တပရိဝါရိတံ ဝိယ ကေသရံ, ကေသရပရိဝါရိတာ ဝိယ ကဏ္ဏိကာ, အဋ္ဌနာဂသဟဿပရိဝါရိတော ဝိယ ဆဒ္ဒန္တော နာဂရာဇာ, နဝုတိဟံသသဟဿပရိဝါရိတော ဝိယ ဓတရဋ္ဌော ဟံသရာဇာ, သေနင်္ဂပရိဝါရိတော ဝိယ စက္ကဝတ္တိရာဇာ, မရုဂဏပရိဝါရိတော ဝိယ သက္ကော ဒေဝရာဇာ, ဗြဟ္မဂဏပရိဝါရိတော ဝိယ ဟာရိတော မဟာဗြဟ္မာ, အသမေန ဗုဒ္ဓဝေသေန အပရိမာဏေန ဗုဒ္ဓဝိလာသေန တဿံ ပရိသတိ နိသိန္နော ပါဝေယျကေ မလ္လေ ဗဟုဒေဝ ရတ္တိံ ဓမ္မိယာ ကထာယ သန္ဒဿေတွာ ဥယျောဇေသိ. แม้พระมหาเถระ ๘๐ รูป ผู้เป็นพระขีณาสพล้วน มีราคะอันคายแล้ว มีกิเลสอันทำลายแล้ว มีตัณหาเพียงดังปมอันแก้แล้ว มีตัณหาเพียงดังเครื่องผูกอันตัดแล้ว ไม่ข้องเกี่ยวในสกุลหรือในหมู่คณะ ได้ทรงครองผ้าบังสุกุลมีสีดังสีเมฆ แวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นอยู่ ราวกะว่าเหล่านักรบผู้สวมเกราะแก้วมณี ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์เองปราศจากราคะ อันพระอรหันต์ผู้ปราศจากราคะแวดล้อมแล้ว, พระองค์เองปราศจากโทสะ อันพระอรหันต์ผู้ปราศจากโทสะแวดล้อมแล้ว, พระองค์เองปราศจากโมหะ อันพระอรหันต์ผู้ปราศจากโมหะแวดล้อมแล้ว, พระองค์เองสิ้นตัณหา อันพระอรหันต์ผู้สิ้นตัณหาแวดล้อมแล้ว, พระองค์เองสิ้นกิเลส อันพระอรหันต์ผู้สิ้นกิเลสแวดล้อมแล้ว, พระองค์เองเป็นพุทธะ อันพหูสูตพุทธะ (พระอรหันต์ผู้เป็นพหูสูต) แวดล้อมแล้ว ดุจเกสรที่แวดล้อมด้วยกลีบ, ดุจฝักบัวที่แวดล้อมด้วยเกสร, ดุจพญาช้างฉัททันต์ที่แวดล้อมด้วยช้าง ๘๐,๐๐๐ เชือก, ดุจพญาหงส์ธตรฐที่แวดล้อมด้วยหงส์ ๙๐,๐๐๐ ตัว, ดุจพระเจ้าจักรพรรดิที่แวดล้อมด้วยองค์เสนา, ดุจท้าวสักกเทวราชที่แวดล้อมด้วยหมู่เทพ, ดุจหาริตมหาพรหมที่แวดล้อมด้วยหมู่พรหม ประทับนั่งอยู่ในบริษัทนั้น ด้วยเพศแห่งพระพุทธเจ้าอันหาผู้เสมอมิได้ ด้วยพระพุทธลีลาอันหาประมาณมิได้ ทรงแสดงธรรมีกถาแก่เจ้ามัลละชาวเมืองปาวาตลอดราตรีเป็นอันมากแล้ว ทรงส่งกลับไป ဧတ္ထ စ ဓမ္မိကထာ နာမ သန္ဓာဂါရအနုမောဒနပ္ပဋိသံယုတ္တာ ပကိဏ္ဏကကထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဒါ ဟိ ဘဂဝါ အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယ ပထဝေါဇံ အာကဍ္ဎန္တော ဝိယ မဟာဇမ္ဗုံ မတ္ထကေ ဂဟေတွာ စာလေန္တော ဝိယ ယောဇနိယမဓုဂဏ္ဍံ စက္ကယန္တေန ပီဠေတွာ မဓုပါနံ ပါယမာနော ဝိယ စ ပါဝေယျကာနံ မလ္လာနံ ဟိတသုခါဝဟံ ပကိဏ္ဏကကထံ ကထေသိ. ก็ในที่นี้ พึงทราบว่า ธรรมีกถา ได้แก่ ปกิณณกถาที่ประกอบด้วยการอนุโมทนาสันถาคาร (ศาลาที่ประชุม) จริงอยู่ ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสปกิณณกถาอันนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขแก่เจ้ามัลละชาวเมืองปาวา ราวกะว่าทรงยังคงคาในอากาศให้ไหลลง ราวกะว่าทรงดึงโอชะแห่งแผ่นดินขึ้นมา ราวกะว่าทรงจับต้นหว้าใหญ่ที่ยอดแล้วทรงเขย่า และราวกะว่าทรงคั้นรวงผึ้งขนาด ๑ โยชน์ด้วยจักรยนต์แล้วทรงดื่มน้ำผึ้ง ၃၀၀. တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတန္တိ ယံ ယံ ဒိသံ အနုဝိလောကေတိ, တတ္ထ တတ္ထ တုဏှီဘူတမေဝ. အနုဝိလောကေတွာတိ မံသစက္ခုနာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာတိ ဒွီဟိ စက္ခူဟိ တတော တတော ဝိလောကေတွာ. မံသစက္ခုနာ ဟိ နေသံ ဗဟိဒ္ဓါ ဣရိယာပထံ ပရိဂ္ဂဟေသိ. တတ္ထ ဧကဘိက္ခုဿာပိ နေဝ ဟတ္ထကုက္ကုစ္စံ န ပါဒကုက္ကုစ္စံ အဟောသိ, န ကောစိ သီသမုက္ခိပိ, န ကထံ ကထေသိ, န နိဒ္ဒါယန္တော နိသီဒိ. သဗ္ဗေပိ တီဟိ သိက္ခာဟိ သိက္ခိတာ နိဝါတေ ပဒီပသိခါ ဝိယ နိစ္စလာ နိသီဒိံသု. ဣတိ နေသံ ဣမံ ဣရိယာပထံ မံသစက္ခုနာ ပရိဂ္ဂဟေသိ. အာလောကံ ပန [Pg.156] ဝဍ္ဎယိတွာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဟဒယရူပံ ဒိသွာ အဗ္ဘန္တရဂတံ သီလံ ဩလောကေသိ. သော အနေကသတာနံ ဘိက္ခူနံ အန္တောကုမ္ဘိယံ ဇလမာနံ ပဒီပံ ဝိယ အရဟတ္တုပဂံ သီလံ အဒ္ဒသ. အာရဒ္ဓဝိပဿကာ ဟိ တေ ဘိက္ခူ. ဣတိ နေသံ သီလံ ဒိသွာ ‘‘ဣမေပိ ဘိက္ခူ မယှံ အနုစ္ဆဝိကာ, အဟမ္ပိ ဣမေသံ အနုစ္ဆဝိကော’’တိ စက္ခုတလေသု နိမိတ္တံ ဌပေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ ဩလောကေတွာ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ အာမန္တေသိ ‘‘ပိဋ္ဌိ မေ အာဂိလာယတီ’’တိ. ကသ္မာ အာဂိလာယတိ? ဘဂဝတော ဟိ ဆဗ္ဗဿာနိ မဟာပဓာနံ ပဒဟန္တဿ မဟန္တံ ကာယဒုက္ခံ အဟောသိ. အထဿ အပရဘာဂေ မဟလ္လကကာလေ ပိဋ္ဌိဝါတော ဥပ္ပဇ္ဇိ. ๓๐๐. ความว่า "นิ่งแล้วหนอ นิ่งแล้วหนอ" คือ พระองค์ทรงตรวจดูในทิศใดๆ ในทิศนั้นๆ ก็มีแต่ความนิ่งเงียบเท่านั้น คำว่า "ทรงตรวจดูแล้ว" หมายความว่า ทรงแลดูไปในที่นั้นๆ ด้วยจักษุ ๒ อย่าง คือ มังสจักษุและทิพยจักษุ จริงอยู่ พระองค์ทรงกำหนดอิริยาบถภายนอกของภิกษุเหล่านั้นด้วยมังสจักษุ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น แม้ภิกษุรูปหนึ่งก็มิได้มีความคะนองมือหรือความคะนองเท้า ไม่มีใครผงกศีรษะ ไม่พูดคุย ไม่นั่งสัปหงก ภิกษุทั้งหมดเป็นผู้ได้ศึกษาแล้วในสิกขา ๓ นั่งนิ่งไม่หวั่นไหว ดุจเปลวประทีปในที่ไม่มีลม ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงกำหนดอิริยาบถนี้ของภิกษุเหล่านั้นด้วยมังสจักษุ ส่วนว่า ทรงทำแสงสว่างให้กว้างขวางแล้ว ทรงเห็นหทัยรูปด้วยทิพยจักษุแล้ว จึงทรงตรวจดูศีลอันเป็นไปในภายใน พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นศีลอันเป็นอุปนิสัยแห่งพระอรหัตของภิกษุหลายร้อยรูป ดุจประทีปที่ลุกโพลงอยู่ในภายในหม้อ จริงอยู่ ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ปรารภวิปัสสนา ด้วยประการฉะนี้ ครั้นทรงเห็นศีลของภิกษุเหล่านั้นแล้ว ทรงดำริว่า "แม้ภิกษุเหล่านี้ก็สมควรแก่เรา แม้เราก็สมควรแก่ภิกษุเหล่านี้" ดังนี้แล้ว ทรงทำนิมิต (คืออาการมีอินทรีย์สงบและปราศจากถีนมิทธะ) ที่ปรากฏในนัยน์ตาของภิกษุเหล่านั้นให้ตั้งอยู่ในพระหฤทัยแล้ว ทรงตรวจดูภิกษุสงฆ์แล้ว จึงตรัสเรียกท่านพระสารีบุตรว่า "สารีบุตร หลังของเราเมื่อยล้า" ถามว่า เพราะเหตุไรจึงเมื่อยล้า? ตอบว่า เพราะว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบำเพ็ญมหาปธาน (ความเพียรอย่างยิ่ง) ตลอด ๖ ปี ได้มีความทุกข์ทางพระวรกายเป็นอันมาก ครั้งนั้น ในภายหลัง ในเวลาที่ทรงพระชรา ลมในพระปฤษฎางค์ (หลัง) ได้เกิดขึ้น သံဃာဋိံ ပညာပေတွာတိ သန္ဓာဂါရဿ ကိရ ဧကပဿေ တေ ရာဇာနော ကပ္ပိယမဉ္စကံ ပညပေသုံ ‘‘အပ္ပေဝ နာမ သတ္ထာ နိပဇ္ဇေယျာ’’တိ. သတ္ထာပိ စတူဟိ ဣရိယာပထေဟိ ပရိဘုတ္တံ ဣမေသံ မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတီတိ တတ္ထ သံဃာဋိံ ပညာပေတွာ နိပဇ္ဇိ. ความว่า "ทรงให้ปูผ้าสังฆาฏิ" นั้น ได้ยินว่า ที่ข้างหนึ่งแห่งสันถาคาร เจ้ามัลละเหล่านั้นได้ปูลาดเตียงอันสมควรไว้ ด้วยคิดว่า "บางทีพระศาสดาจะพึงทรงบรรทม" แม้พระศาสดาก็ทรงดำริว่า "เตียงนี้อันเราใช้สอยแล้วด้วยอิริยาบถทั้ง ๔ จักเป็นผลมากแก่เจ้ามัลละเหล่านี้" ดังนี้แล้ว จึงทรงให้ปูผ้าสังฆาฏิบนเตียงนั้นแล้วทรงบรรทม ဘိန္နနိဂဏ္ဌဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยเรื่องความแตกแยกของพวกนิครนถ์ ၃၀၁. တဿ ကာလင်္ကိရိယာယာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ๓๐๑. ในคำเป็นต้นว่า "ด้วยการทำกาละของท่าน" นั้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นทั้งหมดได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ (ในอรรถกถาปาสาทิกสูตร) นั่นเทียว ၃၀၂. အာမန္တေသီတိ ဘဏ္ဍနာဒိဝူပသမကရံ သွာချာတံ ဓမ္မံ ဒေသေတုကာမော အာမန္တေသိ. ๓๐๒. ความว่า "ตรัสเรียกแล้ว" คือ ทรงประสงค์จะแสดงธรรมอันตรัสไว้ดีแล้ว ซึ่งเป็นเครื่องระงับการทะเลาะวิวาทเป็นต้น จึงตรัสเรียกแล้ว ဧကကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาหมวดหนึ่ง ၃၀၃. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဓမ္မေ. သင်္ဂါယိတဗ္ဗန္တိ သမဂ္ဂေဟိ ဂါယိတဗ္ဗံ, ဧကဝစနေဟိ အဝိရုဒ္ဓဝစနေဟိ ဘဏိတဗ္ဗံ. န ဝိဝဒိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထေ ဝါ ဗျဉ္ဇနေ ဝါ ဝိဝါဒေါ န ကာတဗ္ဗော. ဧကော ဓမ္မောတိ ဧကကဒုကတိကာဒိဝသေန ဗဟုဓာ သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတုကာမော ပဌမံ တာဝ ‘‘ဧကော ဓမ္မော’’တိ အာဟ. သဗ္ဗေ သတ္တာတိ ကာမဘဝါဒီသု သညာဘဝါဒီသု ဧကဝေါကာရဘဝါဒီသု စ သဗ္ဗဘဝေသု သဗ္ဗေ သတ္တာ. အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ အာဟာရတော ဌိတိ ဧတေသန္တိ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ. ဣတိ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဌိတိ ဟေတု အာဟာရော နာမ ဧကော ဓမ္မော အမှာကံ သတ္ထာရာ ယာထာဝတော ဉတွာ သမ္မဒက္ခာတော အာဝုသောတိ ဒီပေတိ. ๓๐๓. บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในธรรมนั้น. บทว่า สงฺคายิตพฺพํ คือ อันท่านทั้งหลายผู้พร้อมเพรียงกันพึงสวด พึงกล่าวด้วยถ้อยคำที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ไม่ขัดแย้งกัน. บทว่า น วิวทิตพฺพํ คือ ไม่พึงทำการวิวาทในอรรถะหรือในพยัญชนะ. บทว่า เอโก ธมฺโม คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะแสดงรสแห่งความสามัคคีโดยประการต่างๆ โดยนัยแห่งหมวด ๑ หมวด ๒ หมวด ๓ เป็นต้น ในเบื้องต้นก่อน จึงตรัสว่า "ธรรมอย่างหนึ่ง". บทว่า สพฺเพ สตฺตา คือ สัตว์ทั้งปวงในภพทั้งปวง ได้แก่ กามภพเป็นต้น สัญญาภพเป็นต้น และเอกโวการภพเป็นต้น. บทว่า อาหารฏฺฐิติกา คือ ความดำรงอยู่ของสัตว์เหล่านั้นมีได้เพราะอาหาร เหตุนั้น สัตว์เหล่านั้นจึงชื่อว่า อาหารัฏฐิติกา (ผู้ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร). ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าย่อมแสดงว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งชื่อว่าอาหาร ซึ่งเป็นเหตุแห่งความดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งปวง อันพระศาสดาของเราทรงทราบแล้วโดยถ่องแท้และตรัสไว้ดีแล้ว" နနု [Pg.157] စ ဧဝံ သန္တေ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘အသညသတ္တာ ဒေဝါ အဟေတုကာ အနာဟာရာ အဖဿကာ’’တိအာဒိ, (ဝိဘ. ၁၀၁၇) တံ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈတီတိ, န ဝိရုဇ္ဈတိ. တေသဉှိ ဈာနံ အာဟာရော ဟောတိ. ဧဝံ သန္တေပိ ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဟာရာ ဘူတာနံ ဝါ သတ္တာနံ ဌိတိယာ သမ္ဘဝေသီနံ ဝါ အနုဂ္ဂဟာယ. ကတမေ စတ္တာရော? ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဩဠာရိကော ဝါ သုခုမော ဝါ, ဖဿော ဒုတိယော, မနောသဉ္စေတနာ တတိယာ, ဝိညာဏံ စတုတ္ထ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၁) ဣဒမ္ပိ ဝိရုဇ္ဈတီတိ, ဣဒမ္ပိ န ဝိရုဇ္ဈတိ. ဧတသ္မိဉှိ သုတ္တေ နိပ္ပရိယာယေန အာဟာရလက္ခဏာဝ ဓမ္မာ အာဟာရာတိ ဝုတ္တာ. ဣဓ ပန ပရိယာယေန ပစ္စယော အာဟာရောတိ ဝုတ္တော. သဗ္ဗဓမ္မာနဉှိ ပစ္စယော လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ. သော စ ယံ ယံ ဖလံ ဇနေတိ, တံ တံ အာဟရတိ နာမ, တသ္မာ အာဟာရောတိ ဝုစ္စတိ. တေနေဝါဟ ‘‘အဝိဇ္ဇမ္ပာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သာဟာရံ ဝဒါမိ, နော အနာဟာရံ. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာယ အာဟာရော? ပဉ္စနီဝရဏာတိဿ ဝစနီယံ. ပဉ္စနီဝရဏေပါဟံ, ဘိက္ခဝေ, သာဟာရေ ဝဒါမိ, နော အနာဟာရေ. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စန္နံ နီဝရဏာနံ အာဟာရော? အယောနိသောမနသိကာရောတိဿ ဝစနီယ’’န္တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၁). အယံ ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ก็ถ้าเป็นเช่นนั้น คำที่กล่าวไว้ว่า 'อสัญญสัตตาเทวดา ไม่มีเหตุ ไม่มีอาหาร ไม่มีผัสสะ' เป็นต้น คำนั้นก็ขัดแย้งกันมิใช่หรือ? (ตอบว่า) ไม่ขัดแย้งกัน เพราะว่าฌานเป็นอาหารของอสัญญสัตตาเทวดาเหล่านั้น แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น คำที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ เพื่อความดำรงอยู่ของหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้ว หรือเพื่ออนุเคราะห์หมู่สัตว์ผู้แสวงหาภพอยู่ ๔ อย่างคืออะไรบ้าง? คือ กวฬิงการาหาร ที่หยาบหรือละเอียด ๑, ผัสสะเป็นที่ ๒, มโนสัญเจตนาเป็นที่ ๓, วิญญาณเป็นที่ ๔' แม้คำนี้ก็ขัดแย้งกัน (ตอบว่า) แม้คำนี้ก็ไม่ขัดแย้งกัน เพราะในพระสูตรนั้น ธรรมที่มีลักษณะเป็นอาหารโดยตรงเท่านั้น ถูกเรียกว่าอาหาร แต่ในที่นี้ ปัจจัยถูกเรียกว่าอาหารโดยอ้อม จริงอยู่ ปัจจัยของธรรมทั้งปวงย่อมหาได้ และปัจจัยนั้นยังผลใดๆ ให้เกิด ย่อมชื่อว่านำมาซึ่งผลนั้นๆ ฉะนั้นจึงเรียกว่าอาหาร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้อวิชชาว่ามีอาหาร ไม่ได้กล่าวว่าไม่มีอาหาร ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นอาหารของอวิชชา? พึงตอบว่า นิวรณ์ ๕ ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้นิวรณ์ ๕ ว่ามีอาหาร ไม่ได้กล่าวว่าไม่มีอาหาร ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นอาหารของนิวรณ์ ๕? พึงตอบว่า อโยนิโสมนสิการ' (ความหมาย) นี้แหละที่ประสงค์ในที่นี้ ဧတသ္မိဉှိ ပစ္စယာဟာရေ ဂဟိတေ ပရိယာယာဟာရောပိ နိပ္ပရိယာယာဟာရောပိ သဗ္ဗော ဂဟိတောဝ ဟောတိ. တတ္ထ အသညဘဝေ ပစ္စယာဟာရော လဗ္ဘတိ. အနုပ္ပန္နေ ဟိ ဗုဒ္ဓေ တိတ္ထာယတနေ ပဗ္ဗဇိတာ ဝါယောကသိဏေ ပရိကမ္မံ ကတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ဓီ စိတ္တံ, ဓိဗ္ဗတေတံ စိတ္တံ စိတ္တဿ နာမ အဘာဝေါယေဝ သာဓု, စိတ္တဉှိ နိဿာယေဝ ဝဓဗန္ဓာဒိပစ္စယံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. စိတ္တေ အသတိ နတ္ထေတန္တိ ခန္တိံ ရုစိံ ဥပ္ပာဒေတွာ အပရိဟီနဇ္ဈာနာ ကာလင်္ကတွာ အသညဘဝေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ယော ယဿ ဣရိယာပထော မနုဿလောကေ ပဏိဟိတော အဟောသိ, သော တေန ဣရိယာပထေန နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပဉ္စ ကပ္ပသတာနိ ဌိတော ဝါ နိသိန္နော ဝါ နိပန္နော ဝါ ဟောတိ. ဧဝရူပါနမ္ပိ သတ္တာနံ ပစ္စယာဟာရော လဗ္ဘတိ. တေ ဟိ ယံ ဈာနံ ဘာဝေတွာ နိဗ္ဗတ္တာ, တဒေဝ နေသံ ပစ္စယော ဟောတိ. ယထာ ဇိယာဝေဂေန ခိတ္တသရော ယာဝ ဇိယာဝေဂေါ အတ္ထိ, တာဝ ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ ယာဝ ဈာနပစ္စယော အတ္ထိ, တာဝ တိဋ္ဌန္တိ. တသ္မိံ နိဋ္ဌိတေ ခီဏဝေဂေါ သရော ဝိယ ပတန္တိ. ယေ ပန တေ နေရယိကာ နေဝ ဥဋ္ဌာနဖလူပဇီဝီ န ပုညဖလူပဇီဝီတိ ဝုတ္တာ, တေသံ ကော အာဟာရောတိ[Pg.158]? တေသံ ကမ္မမေဝ အာဟာရော. ကိံ ပဉ္စ အာဟာရာ အတ္ထီတိ စေ. ပဉ္စ, န ပဉ္စာတိ ဣဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ. နနု ပစ္စယော အာဟာရောတိ ဝုတ္တမေတံ. တသ္မာ ယေန ကမ္မေန တေ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တာ, တဒေဝ တေသံ ဌိတိပစ္စယတ္တာ အာဟာရော ဟောတိ. ယံ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘န စ တာဝ ကာလင်္ကရောတိ, ယာဝ န တံ ပါပကမ္မံ ဗျန္တီ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၅၀). จริงอยู่ เมื่อถือเอาปัจจยาหารนี้แล้ว ทั้งปริยายาหารและนิปปริยายาหารทั้งหมดก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย ในภพเหล่านั้น ในอสัญญีภพ ย่อมได้ปัจจยาหาร กล่าวคือ ในสมัยที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น ผู้ที่บวชในลัทธิของติตถิยะ ทำบริกรรมในวายุกสิณ ยังจตุตถฌานให้บังเกิดแล้ว ออกจากฌานนั้นแล้ว ยังความพอใจและความชอบใจให้เกิดขึ้นว่า 'น่าติเตียนจริง จิตนี้, น่ารังเกียจจริงหนอ จิตนี้, ความไม่มีจิตนั่นแหละดี, เพราะอาศัยจิตแท้ๆ ทุกข์มีเหตุมาจากการฆ่าและการจองจำเป็นต้นจึงเกิดขึ้น เมื่อจิตไม่มี ทุกข์นี้ก็ไม่มี' ดังนี้แล้ว เป็นผู้มีฌานไม่เสื่อม ทำกาละแล้ว ย่อมบังเกิดในอสัญญีภพ อิริยาบถใดที่บุคคลนั้นตั้งไว้ในมนุสสโลก เขาบังเกิดด้วยอิริยาบถนั้นแล้ว ย่อมเป็นผู้ยืนอยู่ก็ดี นั่งอยู่ก็ดี หรือนอนอยู่ก็ดี ตลอด ๕๐๐ มหากัป แม้แก่สัตว์ผู้มีสภาพเช่นนี้ ปัจจยาหารก็ย่อมมีได้ จริงอยู่ สัตว์เหล่านั้นเจริญฌานใดแล้วบังเกิด ฌานนั้นนั่นแหละเป็นปัจจัยของพวกเขา เปรียบเหมือนลูกศรที่ถูกยิงไปด้วยแรงของสายธนู ย่อมแล่นไปตราบเท่าที่ยังมีแรงของสายธนูอยู่ ฉันใด สัตว์เหล่านั้นก็ดำรงอยู่ตราบเท่าที่ยังมีปัจจัยคือฌานอยู่ ฉันนั้น เมื่อปัจจัยคือฌานนั้นสิ้นสุดลง พวกเขาก็ตกไปเหมือนลูกศรที่หมดแรง ส่วนสัตว์นรกเหล่าใดที่กล่าวว่า มิได้ดำรงชีพด้วยผลแห่งความเพียร และมิได้ดำรงชีพด้วยผลแห่งบุญ, อะไรเป็นอาหารของสัตว์เหล่านั้น? กรรมนั่นแหละเป็นอาหารของพวกเขา หากถามว่า 'มีอาหาร ๕ อย่างหรือ?' ไม่พึงกล่าวว่า 'มี ๕' หรือ 'ไม่มี ๕' ก็คำว่า 'ปัจจัยเป็นอาหาร' นี้ เราได้กล่าวไว้แล้วมิใช่หรือ เพราะฉะนั้น สัตว์เหล่านั้นบังเกิดในนรกด้วยกรรมใด กรรมนั้นนั่นแหละเป็นอาหารของพวกเขา เพราะเป็นปัจจัยแห่งความดำรงอยู่ ซึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนี้จึงตรัสไว้ว่า 'เขายังไม่ทำกาละตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นไป' ကဗဠီကာရံ အာဟာရံ အာရဗ္ဘ စေတ္ထ ဝိဝါဒေါ န ကာတဗ္ဗော. မုခေ ဥပ္ပန္နော ခေဠောပိ ဟိ တေသံ အာဟာရကိစ္စံ သာဓေတိ. ခေဠောပိ ဟိ နိရယေ ဒုက္ခဝေဒနိယော ဟုတွာ ပစ္စယော ဟောတိ, သဂ္ဂေ သုခဝေဒနိယော. ဣတိ ကာမဘဝေ နိပ္ပရိယာယေန စတ္တာရော အာဟာရာ. ရူပါရူပဘဝေသု ဌပေတွာ အသညံ သေသာနံ တယော. အသညာနဉ္စေဝ အဝသေသာနဉ္စ ပစ္စယာဟာရောတိ ဣမိနာ အာဟာရေန ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ဧတံ ပဉှံ ကထေတွာ ‘‘အယံ ခေါ အာဝုသော’’တိ ဧဝံ နိယျာတနမ္ပိ ‘‘အတ္ထိ ခေါ အာဝုသော’’တိ ပုန ဥဒ္ဓရဏမ္ပိ အကတွာ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ သင်္ခါရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ဒုတိယပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. และในเรื่องนี้ ไม่พึงทำการโต้เถียงโดยปรารภกวฬิงการาหาร เพราะแม้แต่น้ำลายที่เกิดขึ้นในปากก็ยังสำเร็จกิจแห่งอาหารแก่สัตว์นรกเหล่านั้นได้ จริงอยู่ แม้น้ำลายก็เป็นปัจจัยโดยเป็นสิ่งที่ให้เกิดทุกขเวทนาในนรก และเป็นปัจจัยโดยเป็นสิ่งที่ให้เกิดสุขเวทนาในสวรรค์ ดังนั้น ในกามภพจึงมีอาหาร ๔ อย่างโดยตรง ในรูปภพและอรูปภพ ยกเว้นอสัญญีภพเสีย สำหรับสัตว์ที่เหลือมีอาหาร ๓ อย่าง สำหรับอสัญญีสัตว์และสัตว์ที่เหลือทั้งหลาย มีปัจจยาหาร (พระสารีบุตร) ครั้นกล่าวแก้ปัญหาข้อที่ว่า 'สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร' ด้วยอาหาร (คือปัจจยาหาร) นี้แล้ว จึงไม่ได้ทรงทำการสรุปความว่า 'ดูกรอาวุโส ข้อนี้...' และไม่ได้ทรงยกขึ้นแสดงอีกว่า 'ดูกรอาวุโส มีอยู่...' แต่ได้ทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่สองว่า 'สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยสังขาร' ทันที ကသ္မာ ပန န နိယျာတေသိ န ဥဒ္ဓရိတ္ထ? တတ္ထ တတ္ထ နိယျာတိယမာနေပိ ဥဒ္ဓရိယမာနေပိ ပရိယာပုဏိတုံ ဝါစေတုံ ဒုက္ခံ ဟောတိ, တသ္မာ ဒွေ ဧကာဗဒ္ဓေ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇေသိ. ဣမသ္မိမ္ပိ ဝိဿဇ္ဇနေ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပစ္စယောဝ အတ္တနော ဖလဿ သင်္ခရဏတော သင်္ခါရောတိ ဝုတ္တော. ဣတိ ဟေဋ္ဌာ အာဟာရပစ္စယော ကထိတော, ဣဓ သင်္ခါရပစ္စယောတိ အယမေတ္ထ ဟေဋ္ဌိမတော ဝိသေသော. ‘‘ဟေဋ္ဌာ နိပ္ပရိယာယာဟာရော ဂဟိတော, ဣဓ ပရိယာယာဟာရောတိ ဧဝံ ဂဟိတေ ဝိသေသော ပါကဋော ဘဝေယျ, နော စ ဂဏှိံသူ’တိ မဟာသီဝတ္ထေရော အာဟ. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓဿပိ ဟိ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓဿပိ ပစ္စယော လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ. ဝိနာ ပစ္စယေန ဓမ္မော နာမ နတ္ထိ. တတ္ထ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓဿ တိဏရုက္ခလတာဒိနော ပထဝီရသော အာပေါရသော စ ပစ္စယော ဟောတိ. ဒေဝေ အဝဿန္တေ ဟိ တိဏာဒီနိ မိလာယန္တိ, ဝဿန္တေ စ ပန ဟရိတာနိ ဟောန္တိ. ဣတိ တေသံ ပထဝီရသော အာပေါရသော စ ပစ္စယော ဟောတိ. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓဿ အဝိဇ္ဇာ တဏှာ ကမ္မံ အာဟာရောတိ ဧဝမာဒယော ပစ္စယာ, ဣတိ ဟေဋ္ဌာ ပစ္စယောယေဝ အာဟာရောတိ ကထိတော, ဣဓ သင်္ခါရောတိ. အယမေဝေတ္ထ ဝိသေသော. ก็เหตุใด (พระสารีบุตร) จึงไม่ทรงสรุปความและไม่ทรงยกขึ้นแสดงอีก? เพราะเมื่อทำการสรุปความและยกขึ้นแสดงในแต่ละปัญหาๆ ย่อมเป็นการยากที่จะเล่าเรียนและสวดสาธยาย ฉะนั้น ท่านจึงทรงรวมสองปัญหาเข้าด้วยกันแล้ววิสัชนา แม้ในคำวิสัชนานี้ ปัจจัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง ถูกเรียกว่า 'สังขาร' เพราะปรุงแต่งผลของตน ดังนั้น ในเบื้องต้น ท่านกล่าวถึงอาหารปัจจัย, ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสังขารปัจจัย นี้คือความแตกต่างจากคำวิสัชนาในเบื้องต้น พระมหาสีวเถระกล่าวว่า 'หากถือเอาว่า ในเบื้องต้นถือเอาอาหารโดยตรง, ในที่นี้ถือเอาอาหารโดยอ้อม, เมื่อถือเอาเช่นนี้ ความแตกต่างก็จะปรากฏชัดเจน, แต่ท่าน (อรรถกถาจารย์) ไม่ได้ถือเอาเช่นนั้น' จริงอยู่ ปัจจัยย่อมหาได้ทั้งสำหรับสิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์และสิ่งที่มิได้เนื่องด้วยอินทรีย์ ธรรมที่ปราศจากปัจจัยนั้นไม่มีเลย ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น สำหรับสิ่งที่มิได้เนื่องด้วยอินทรีย์ มีหญ้า ต้นไม้ และเถาวัลย์เป็นต้น ปฐวีรส (โอชาในดิน) และอาโปรส (โอชาในน้ำ) เป็นปัจจัย เพราะเมื่อฝนไม่ตก หญ้าเป็นต้นย่อมเหี่ยวแห้ง แต่เมื่อฝนตกก็กลับเขียวชอุ่ม ดังนั้น ปฐวีรสและอาโปรสจึงเป็นปัจจัยของสิ่งเหล่านั้น สำหรับสิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์ อวิชชา ตัณหา กรรม อาหาร เป็นต้น เป็นปัจจัย ดังนั้น ในเบื้องต้น ปัจจัยนั่นเองถูกเรียกว่า 'อาหาร', ในที่นี้ (ปัจจัย) ถูกเรียกว่า 'สังขาร' นี้คือความแตกต่างในเรื่องนี้ အယံ [Pg.159] ခေါ, အာဝုသောတိ အာဝုသော အမှာကံ သတ္ထာရာ မဟာဗောဓိမဏ္ဍေ နိသီဒိတွာ သယံ သဗ္ဗညုတညာဏေန သစ္ဆိကတွာ အယံ ဧကဓမ္မော ဒေသိတော. တတ္ထ ဧကဓမ္မေ တုမှေဟိ သဗ္ဗေဟေဝ သင်္ဂါယိတဗ္ဗံ န ဝိဝဒိတဗ္ဗံ. ယထယိဒံ ဗြဟ္မစရိယန္တိ ယထာ သင်္ဂါယမာနာနံ တုမှာကံ ဣဒံ သာသနဗြဟ္မစရိယံ အဒ္ဓနိယံ အဿ. ဧကေန ဟိ ဘိက္ခုနာ ‘‘အတ္ထိ, ခေါ အာဝုသော, ဧကော ဓမ္မော သမ္မဒက္ခာတော. ကတမော ဧကော ဓမ္မော? သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ. သဗ္ဗေ သတ္တာ သင်္ခါရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ကထိတေ တဿ ကထံ သုတွာ အညော ကထေဿတိ. တဿပိ အညောတိ ဧဝံ ပရမ္ပရကထာနိယမေန ဣဒံ ဗြဟ္မစရိယံ စိရံ တိဋ္ဌမာနံ သဒေဝကဿ လောကဿ အတ္ထာယ ဟိတာယ ဘဝိဿတီတိ ဧကကဝသေန ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมหมวด ๑ นี้ พระศาสดาของเราประทับนั่ง ณ โพธิมณฑลแล้ว ทรงกระทำให้แจ้งด้วยพระสัพพัญญุตญาณด้วยพระองค์เองแล้วจึงทรงแสดงไว้ ในธรรมหมวด ๑ นั้น ท่านทั้งหลายทั้งปวงพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกัน เพื่อว่าเมื่อท่านทั้งหลายสังคายนาอยู่ พรหมจรรย์คือศาสนานี้จักเป็นของยั่งยืน ด้วยว่า เมื่อภิกษุรูปหนึ่งกล่าวว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุ ธรรมหมวด ๑ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วมีอยู่ ธรรมหมวด ๑ เป็นไฉน คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยสังขาร’ ภิกษุอื่นฟังคำของภิกษุนั้นแล้วจักกล่าวต่อไป แม้ภิกษุอื่น (ก็จักฟังคำของภิกษุนั้นแล้วกล่าว) อย่างนี้ โดยนัยแห่งการกล่าวสืบๆ กันไป พรหมจรรย์นี้จักดำรงอยู่สิ้นกาลนาน เป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ด้วยประการฉะนี้ พระสารีบุตรเถระผู้เป็นธรรมเสนาบดี ได้แสดงแล้วซึ่งรสแห่งความสามัคคีโดยนัยแห่งเอกกะ (ธรรมหมวด ๑) ดังนี้แล ဧကကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยธรรมหมวด ๑ จบแล้ว ဒုကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยธรรมหมวด ๒ ၃၀၄. ဣတိ ဧကကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဒုကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ နာမရူပဒုကေ နာမန္တိ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာ နိဗ္ဗာနဉ္စ. တတ္ထ စတ္တာရော ခန္ဓာ နာမနဋ္ဌေန နာမံ. နာမနဋ္ဌေနာတိ နာမကရဏဋ္ဌေန. ယထာ ဟိ မဟာဇနသမ္မတတ္တာ မဟာသမ္မတဿ ‘‘မဟာသမ္မတော’’တိ နာမံ အဟောသိ, ယထာ မာတာပိတရော ‘‘အယံ တိဿော နာမ ဟောတု, ဖုဿော နာမ ဟောတူ’’တိ ဧဝံ ပုတ္တဿ ကိတ္တိမနာမံ ကရောန္တိ, ယထာ ဝါ ‘‘ဓမ္မကထိကော ဝိနယဓရော’’တိ ဂုဏတော နာမံ အာဂစ္ဆတိ, န ဧဝံ ဝေဒနာဒီနံ. ဝေဒနာဒယော ဟိ မဟာပထဝီအာဒယော ဝိယ အတ္တနော နာမံ ကရောန္တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တေသု ဥပ္ပန္နေသု တေသံ နာမံ ဥပ္ပန္နမေဝ ဟောတိ. န ဟိ ဝေဒနံ ဥပ္ပန္နံ ‘‘တွံ ဝေဒနာ နာမ ဟောဟီ’’တိ, ကောစိ ဘဏတိ, န စဿာ ယေန ကေနစိ ကာရဏေန နာမဂ္ဂဟဏကိစ္စံ အတ္ထိ, ယထာ ပထဝိယာ ဥပ္ပန္နာယ ‘‘တွံ ပထဝီ နာမ ဟောဟီ’’တိ နာမဂ္ဂဟဏကိစ္စံ နတ္ထိ, စက္ကဝါဠသိနေရုမှိ စန္ဒိမသူရိယနက္ခတ္တေသု ဥပ္ပန္နေသု ‘‘တွံ စက္ကဝါဠံ နာမ, တွံ နက္ခတ္တံ နာမ ဟောဟီ’’တိ နာမဂ္ဂဟဏကိစ္စံ နတ္ထိ, နာမံ ဥပ္ပန္နမေဝ ဟောတိ, ဩပပါတိကာ ပညတ္တိ နိပတတိ, ဧဝံ ဝေဒနာယ ဥပ္ပန္နာယ ‘‘တွံ ဝေဒနာ နာမ ဟောဟီ’’တိ နာမဂ္ဂဟဏကိစ္စံ နတ္ထိ, တာယ ဥပ္ပန္နာယ ဝေဒနာတိ [Pg.160] နာမံ ဥပ္ပန္နမေဝ ဟောတိ. သညာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော အတီတေပိ ဟိ ဝေဒနာ ဝေဒနာယေဝ. သညာ. သင်္ခါရာ. ဝိညာဏံ ဝိညာဏမေဝ. အနာဂတေပိ. ပစ္စုပ္ပန္နေပိ. နိဗ္ဗာနံ ပန သဒါပိ နိဗ္ဗာနမေဝါတိ. နာမနဋ္ဌေန နာမံ. နမနဋ္ဌေနာပိ စေတ္ထ စတ္တာရော ခန္ဓာ နာမံ. တေ ဟိ အာရမ္မဏာဘိမုခံ နမန္တိ. နာမနဋ္ဌေန သဗ္ဗမ္ပိ နာမံ. စတ္တာရော ဟိ ခန္ဓာ အာရမ္မဏေ အညမညံ နာမေန္တိ, နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယတာယ အတ္တနိ အနဝဇ္ဇဓမ္မေ နာမေတိ. ๓๐๔. ครั้นแสดงรสแห่งความสามัคคีโดยนัยแห่งเอกกะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยนัยแห่งทุกะ จึงเริ่มเทศนาอีกครั้ง ในทุกะเหล่านั้น ในนามรูปทุกะ อรูปขันธ์ ๔ และพระนิพพาน ชื่อว่า นาม ในธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๔ ชื่อว่า นาม เพราะอรรถว่ากระทำการตั้งชื่อ คำว่า เพราะอรรถว่ากระทำการตั้งชื่อ คือ เพราะอรรถว่ากระทำการตั้งชื่อ (ให้) เหมือนอย่างว่า ชื่อว่า ‘มหาสมมตราช’ ได้มีแก่พระมหาสมมตราช เพราะความเป็นผู้ที่มหาชนสมมติ หรือเหมือนอย่างว่า มารดาบิดาตั้งชื่อที่ปรากฏแก่บุตรว่า ‘ผู้นี้จงชื่อว่าติสสะ ผู้นี้จงชื่อว่าผุสสะ’ หรือเหมือนอย่างว่า ชื่อเกิดขึ้นโดยคุณว่า ‘ธรรมกถึก วินัยธร’ ฉันใด การตั้งชื่อของเวทนาเป็นต้นหาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะว่า เวทนาเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับทำชื่อของตนเอง เหมือนมหาปฐวีเป็นต้น เมื่อธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว ชื่อของธรรมเหล่านั้นก็เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง ด้วยว่า ไม่มีใครกล่าวถึงเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วว่า ‘ท่านจงชื่อว่าเวทนา’ และกิจแห่งการตั้งชื่อด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งย่อมไม่มีแก่เวทนานั้น เหมือนอย่างว่า เมื่อแผ่นดินเกิดขึ้นแล้ว กิจแห่งการตั้งชื่อว่า ‘ท่านจงชื่อว่าปฐวี’ ย่อมไม่มี เมื่อจักรวาล เขาพระสุเมรุ พระจันทร์ พระอาทิตย์ และนักษัตรเกิดขึ้นแล้ว กิจแห่งการตั้งชื่อว่า ‘ท่านจงชื่อว่าจักรวาล ท่านจงชื่อว่านักษัตร’ ย่อมไม่มี ชื่อย่อมเกิดขึ้นแล้วนั่นเอง บัญญัติที่เป็นโอปปาติกะ (เกิดขึ้นเอง) ย่อมตกลงมา ฉันใด เมื่อเวทนาเกิดขึ้นแล้ว กิจแห่งการตั้งชื่อว่า ‘ท่านจงชื่อว่าเวทนา’ ย่อมไม่มี เมื่อเวทนานั้นเกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่าเวทนาก็เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง แม้ในสัญญาเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ เพราะว่า แม้ในอดีต เวทนาก็คือเวทนานั่นเอง สัญญาก็คือสัญญา สังขารก็คือสังขาร วิญญาณก็คือวิญญาณนั่นเอง แม้ในอนาคตก็ดี แม้ในปัจจุบันก็ดี (ก็นัยนี้) ส่วนพระนิพพาน ก็คือพระนิพพานนั่นเองในกาลทุกเมื่อ ชื่อว่า นาม เพราะอรรถว่ากระทำการตั้งชื่อ และในธรรมเหล่านี้ ขันธ์ ๔ ชื่อว่า นาม แม้เพราะอรรถว่าน้อมไป เพราะว่า ขันธ์ ๔ เหล่านั้น ย่อมน้อมไปสู่อารมณ์ ธรรมทั้งปวง ชื่อว่า นาม เพราะอรรถว่าทำให้น้อมไป เพราะว่า ขันธ์ ๔ ย่อมทำกันและกันให้น้อมไปในอารมณ์ พระนิพพานย่อมทำธรรมที่ไม่มีโทษในตนให้น้อมไป เพราะความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ရူပန္တိ စတ္တာရော စ မဟာဘူတာ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ရူပံ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ ရုပ္ပနဋ္ဌေန ရူပံ. တဿ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. คำว่า รูป ได้แก่ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ รูปทั้งหมดนั้น ชื่อว่า รูป เพราะอรรถว่าแตกสลาย คำอธิบายโดยพิสดารของรูปนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั่นเทียว အဝိဇ္ဇာတိ ဒုက္ခာဒီသု အညာဏံ. အယမ္ပိ ဝိတ္ထာရတော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာယေဝ. ဘဝတဏှာတိ ဘဝပတ္ထနာ. ယထာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝတဏှာ? ယော ဘဝေသု ဘဝစ္ဆန္ဒော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၃၁၉). คำว่า อวิชชา ได้แก่ ความไม่รู้ในทุกข์เป็นต้น แม้อวิชชานี้ ท่านก็ได้กล่าวไว้โดยพิสดารในคัมภีร์วิสุทธิมรรคแล้วนั่นเทียว คำว่า ภวตัณหา ได้แก่ ความปรารถนาในภพ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ในธรรมเหล่านั้น ภวตัณหาเป็นไฉน คือ ความพอใจในภพทั้งหลายใด’ เป็นต้น ဘဝဒိဋ္ဌီတိ ဘဝေါ ဝုစ္စတိ သဿတံ, သဿတဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကဒိဋ္ဌိ. သာ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝဒိဋ္ဌိ? ‘ဘဝိဿတိ အတ္တာ စ လောကော စာ’တိ ယာ ဧဝရူပါ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတ’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၃၂၀) နယေန အဘိဓမ္မေ ဝိတ္ထာရိတာ. ဝိဘဝဒိဋ္ဌီတိ ဝိဘဝေါ ဝုစ္စတိ ဥစ္ဆေဒံ, ဥစ္ဆေဒဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကဒိဋ္ဌိ. သာပိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ? ‘န ဘဝိဿတိ အတ္တာ စ လောကော စာ’တိ (ဓ. သ. ၂၈၅). ယာ ဧဝရူပါ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတ’’န္တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၃၂၁) နယေန တတ္ထေဝ ဝိတ္ထာရိတာ. ในคำว่า ภวทิฏฐิ สัสสตทิฏฐิ ท่านเรียกว่า ภพ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นโดยความเป็นสัสสตทิฏฐิ (ชื่อว่า ภวทิฏฐิ) ภวทิฏฐินั้น ท่านขยายความไว้ในอภิธรรมโดยนัยเป็นต้นว่า ‘ในธรรมเหล่านั้น ภวทิฏฐิเป็นไฉน คือ ทิฏฐิ ความเห็นผิดเช่นใดว่า อัตตาและโลกจักมี’ ในคำว่า วิภวทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ ท่านเรียกว่า วิภพ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นโดยความเป็นอุจเฉททิฏฐิ (ชื่อว่า วิภวทิฏฐิ) แม้วิภวทิฏฐินั้น ท่านก็ขยายความไว้ในอภิธรรมนั้นนั่นแหละ โดยนัยเป็นต้นว่า ‘ในธรรมเหล่านั้น วิภวทิฏฐิเป็นไฉน คือ ทิฏฐิ ความเห็นผิดเช่นใดว่า อัตตาและโลกจักไม่มี’ အဟိရိကန္တိ ‘‘ယံ န ဟိရီယတိ ဟိရီယိတဗ္ဗေနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၂၈) ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတာ နိလ္လဇ္ဇတာ. အနောတ္တပ္ပန္တိ ‘‘ယံ န ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၂၉) ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတော အဘာယနကအာကာရော. คำว่า อหิริกะ ได้แก่ ความไม่ละอาย ที่ท่านขยายความไว้อย่างนี้ว่า ‘การไม่ละอายในสิ่งที่ควรละอายใด’ คำว่า อโนตตัปปะ ได้แก่ อาการไม่เกรงกลัว ที่ท่านขยายความไว้อย่างนี้ว่า ‘การไม่เกรงกลัวในสิ่งที่ควรเกรงกลัวใด’ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စာတိ ‘‘ယံ ဟိရီယတိ ဟိရီယိတဗ္ဗေန, ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၀-၃၁) ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတာနိ ဟိရိဩတ္တပ္ပာနိ. အပိ စေတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ, ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ. အတ္တာဓိပတေယျာ ဟိရီ, လောကာဓိပတေယျံ ဩတ္တပ္ပံ. လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ, ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ. ဝိတ္ထာရကထာ ပနေတ္ထ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ. คำว่า หิริและโอตตัปปะ ได้แก่ หิริและโอตตัปปะ ที่ท่านขยายความไว้อย่างนี้ว่า ‘การละอายในสิ่งที่ควรละอายใด, การเกรงกลัวในสิ่งที่ควรเกรงกลัว’ อีกอย่างหนึ่ง ในหิริและโอตตัปปะนี้ หิริมีเหตุเกิดภายใน โอตตัปปะมีเหตุเกิดภายนอก หิริมีการปรารภตนเป็นใหญ่ โอตตัปปะมีการปรารภโลกเป็นใหญ่ หิริตั้งอยู่โดยสภาวะคือความละอาย โอตตัปปะตั้งอยู่โดยสภาวะคือความกลัว คำอธิบายโดยพิสดารในหิริและโอตตัปปะนี้ ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยประการทั้งปวง ဒေါဝစဿတာတိ [Pg.161] ဒုက္ခံ ဝစော ဧတသ္မိံ ဝိပ္ပဋိကူလဂါဟိမှိ ဝိပစ္စနီကသာတေ အနာဒရေ ပုဂ္ဂလေတိ ဒုဗ္ဗစော, တဿ ကမ္မံ ဒေါဝစဿံ, တဿ ဘာဝေါ ဒေါဝစဿတာ. ဝိတ္ထာရတော ပနေသာ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဒေါဝစဿတာ? သဟဓမ္မိကေ ဝုစ္စမာနေ ဒေါဝစဿာယ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၂) အဘိဓမ္မေ အာဂတာ. သာ အတ္ထတော သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဟောတိ. ‘‘စတုန္နဉ္စ ခန္ဓာနံ ဧတေနာကာရေန ပဝတ္တာနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝဒန္တိ. ပါပမိတ္တတာတိ ပါပါ အဿဒ္ဓါဒယော ပုဂ္ဂလာ ဧတဿ မိတ္တာတိ ပါပမိတ္တော, တဿ ဘာဝေါ ပါပမိတ္တတာ. ဝိတ္ထာရတော ပနေသာ – ‘‘တတ္ထ ကတမာ ပါပမိတ္တတာ? ယေ တေ ပုဂ္ဂလာ အဿဒ္ဓါ ဒုဿီလာ အပ္ပဿုတာ မစ္ဆရိနော ဒုပ္ပညာ. ယာ တေသံ သေဝနာ နိသေဝနာ သံသေဝနာ ဘဇနာ သံဘဇနာ ဘတ္တိ သံဘတ္တိ တံသမ္ပဝင်္ကတာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၃) ဧဝံ အာဂတာ. သာပိ အတ္ထတော ဒေါဝစဿတာ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. บทว่า โทวจสฺสตา ความว่า คำว่ากล่าวสอนได้ยาก มีอยู่ในบุคคลนี้ ผู้มีความเห็นขัดแย้ง ผู้ยินดีในความประพฤติชั่วอันเป็นข้าศึก ผู้ไม่มีความเคารพ เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า ทุพฺพโจ (คนว่ายาก), กรรมของบุคคลนั้นชื่อว่า โทวจสฺสํ, ความเป็นแห่งกรรมนั้นชื่อว่า โทวจสฺสตา. ส่วนโดยพิสดาร โทวจัสสตานี้มาในอภิธรรมว่า “ในธรรมเหล่านั้น โทวจัสสตาเป็นไฉน? คือ ความเป็นผู้ว่ายาก เมื่อถูกว่ากล่าวโดยสหธรรม” โทวจัสสตานั้น โดยอรรถ ได้แก่ สังขารขันธ์. ท่านทั้งหลายกล่าวว่า “คำนี้เป็นชื่อของขันธ์ ๔ ที่เป็นไปโดยอาการอย่างนี้”. บทว่า ปาปมิตฺตตา ความว่า บุคคลผู้เลวทรามทั้งหลาย มีคนไม่มีศรัทธาเป็นต้น เป็นมิตรของบุคคลนี้ เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่า ปาปมิตฺโต (คนมีมิตรชั่ว), ความเป็นแห่งบุคคลนั้นชื่อว่า ปาปมิตฺตตา. ส่วนโดยพิสดาร ปาปมิตตตานี้มาแล้วอย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ปาปมิตตตาเป็นไฉน? คือ บุคคลเหล่าใด เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ทุศีล สดับน้อย ตระหนี่ ปัญญาทราม. การเสพ การเสพเนืองๆ การคบ การเข้าไปคบ การเข้าไปคบเนืองๆ การภักดี การภักดีเนืองๆ ความน้อมไปตามบุคคลเหล่านั้น” แม้ปาปมิตตตานั้น ก็พึงเห็นว่าโดยอรรถเหมือนกับโทวจัสสตา. သောဝစဿတာ စ ကလျာဏမိတ္တတာ စ ဝုတ္တပ္ပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥဘောပိ ပနေတာ ဣဓ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ ကထိတာ. พึงทราบโสวจัสสตาและกัลยาณมิตตตาโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. ก็ธรรมทั้งสองนั้น ในที่นี้ ท่านกล่าวว่าเป็นธรรมที่เจือกันด้วยโลกิยะและโลกุตตระ. အာပတ္တိကုသလတာတိ ‘‘ပဉ္စပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာပတ္တိယော, သတ္တပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာပတ္တိယော. ယာ တာသံ အာပတ္တီနံ အာပတ္တိကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၆) ဧဝံ ဝုတ္တော အာပတ္တိကုသလဘာဝေါ. บทว่า อาปตฺติกุสลตา ความว่า ความเป็นผู้ฉลาดในอาบัติ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “อาปัตติขันธ์ ๕ ก็ดี ชื่อว่าอาบัติ, อาปัตติขันธ์ ๗ ก็ดี ชื่อว่าอาบัติ. ความเป็นผู้ฉลาดในอาบัติ ปัญญา ความรู้ทั่วในอาบัติเหล่านั้น อย่างใด”. အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကုသလတာတိ ‘‘ယာ တာဟိ အာပတ္တီဟိ ဝုဋ္ဌာနကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၇) ဧဝံ ဝုတ္တာ သဟ ကမ္မဝါစာယ အာပတ္တီဟိ ဝုဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒဇာနနာ ပညာ. บทว่า อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา ความว่า ปัญญาที่รู้การกำหนดการออกจากอาบัติพร้อมด้วยกรรมวาจา ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากอาบัติเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว อย่างใด”. သမာပတ္တိကုသလတာတိ ‘‘အတ္ထိ သဝိတက္ကသဝိစာရာ သမာပတ္တိ, အတ္ထိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ သမာပတ္တိ, အတ္ထိ အဝိတက္ကအဝိစာရာ သမာပတ္တိ. ယာ တာသံ သမာပတ္တီနံ ကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၈) ဧဝံ ဝုတ္တာ သဟ ပရိကမ္မေန အပ္ပနာပရိစ္ဆေဒဇာနနာ ပညာ. သမာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကုသလတာတိ ‘‘ယာ တာဟိ သမာပတ္တီဟိ ဝုဋ္ဌာနကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၉) ဧဝံ ဝုတ္တာ ယထာပရိစ္ဆိန္နသမယဝသေနေဝ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနသမတ္ထာ ‘‘ဧတ္တကံ ဂတေ သူရိယေ ဥဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ ဝုဋ္ဌာနကာလပရိစ္ဆေဒကာ ပညာ. บทว่า สมาปตฺติกุสลตา ความว่า ปัญญาที่รู้การกำหนดอัปปนาสมาบัติพร้อมด้วยบริกรรม ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “สมาบัติที่มีวิตกวิจารมีอยู่, สมาบัติที่ไม่มีวิตกแต่มีเพียงวิจารมีอยู่, สมาบัติที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารมีอยู่. ความเป็นผู้ฉลาดในสมาบัติเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว อย่างใด”. บทว่า สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา ความว่า ปัญญาที่สามารถออกจากสมาบัติได้ตามเวลาที่กำหนดไว้เท่านั้น ที่กำหนดกาลเวลาออกจากสมาบัติว่า “เมื่อดวงอาทิตย์เคลื่อนไปเท่านี้ เราจักลุกขึ้น” ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว อย่างใด”. ဓာတုကုသလတာတိ ‘‘အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော စက္ခုဓာတု…ပေ… မနောဝိညာဏဓာတု. ယာ တာသံ ဓာတူနံ ကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၀) ဧဝံ ဝုတ္တာ အဋ္ဌာရသန္နံ [Pg.162] ဓာတူနံ သဘာဝပရိစ္ဆေဒကာ သဝနဓာရဏသမ္မသနပဋိဝေဓပညာ. မနသိကာရကုသလတာတိ ‘‘ယာ တာသံ ဓာတူနံ မနသိကာရကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၁) ဧဝံ ဝုတ္တာ တာသံယေဝ ဓာတူနံ သမ္မသနပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏပညာ. บทว่า ธาตุกุสลตา ความว่า ปัญญาคือการฟัง การทรงจำ การพิจารณา และการแทงตลอด ซึ่งกำหนดสภาวะของธาตุ ๑๘ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ธาตุ ๑๘ คือ จักขุธาตุ...ฯลฯ...มโนวิญญาณธาตุ. ความเป็นผู้ฉลาดในธาตุเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว อย่างใด”. บทว่า มนสิการกุสลตา ความว่า ปัญญาคือการพิจารณา การแทงตลอด และการพิจารณาทบทวนซึ่งธาตุเหล่านั้นนั่นเอง ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ความเป็นผู้ฉลาดในการมนสิการธาตุเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว อย่างใด”. အာယတနကုသလတာတိ ‘‘ဒွါဒသာယတနာနိ စက္ခာယတနံ…ပေ… ဓမ္မာယတနံ. ယာ တေသံ အာယတနာနံ အာယတနကုသလတာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၂) ဧဝံ ဝုတ္တာ ဒွါဒသန္နံ အာယတနာနံ ဥဂ္ဂဟမနသိကာရပဇာနနာ ပညာ. အပိစ ဓာတုကုသလတာပိ ဥဂ္ဂဟမနသိကာရသဝနသမ္မသနပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏေသု ဝတ္တတိ မနသိကာရကုသလတာပိ အာယတနကုသလတာပိ. အယံ ပနေတ္ထ ဝိသေသော, သဝနဥဂ္ဂဟပစ္စဝေက္ခဏာ လောကိယာ, ပဋိဝေဓော လောကုတ္တရော, သမ္မသနမနသိကာရာ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ. ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလတာတိ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ…ပေ… သမုဒယော ဟောတီတိ ယာ တတ္ထ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၃) ဧဝံ ဝုတ္တာ ဒွါဒသန္နံ ပစ္စယာကာရာနံ ဥဂ္ဂဟာဒိဝသေန ပဝတ္တာ ပညာ. บทว่า อายตนกุสลตา ความว่า ปัญญาที่รู้ทั่วถึงด้วยการเรียนและการมนสิการซึ่งอายตนะ ๑๒ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “อายตนะ ๑๒ คือ จักขายตนะ...ฯลฯ...ธัมมายตนะ. ความเป็นผู้ฉลาดในอายตนะเหล่านั้น ปัญญา ความรู้ทั่ว อย่างใด”. อีกอย่างหนึ่ง แม้ธาตุกุสลตาก็เป็นไปใน การเรียน การมนสิการ การฟัง การพิจารณา การแทงตลอด และการพิจารณาทบทวน แม้มนสิการกุสลตาและอายตนกุสลตาก็เช่นกัน. นี้เป็นความแตกต่างในที่นี้ คือ การฟัง การเรียน และการพิจารณาทบทวน เป็นโลกิยะ, การแทงตลอด เป็นโลกุตตระ, การพิจารณาและการมนสิการ เจือกันด้วยโลกิยะและโลกุตตระ. บทว่า ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตา ความว่า ปัญญาที่เป็นไปโดยนัยแห่งการเรียนเป็นต้น ซึ่งปัจจยาการ ๑๒ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ ปัญญา ความรู้ทั่วในปฏิจจสมุปบาทนั้น อย่างใด”. ဌာနကုသလတာတိ ‘‘ယေ ယေ ဓမ္မာ ယေသံ ယေသံ ဓမ္မာနံ ဟေတုပစ္စယာ ဥပ္ပာဒါယ တံ တံ ဌာနန္တိ ယာ တတ္ထ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၄) ဧဝံ ဝုတ္တာ ‘‘စက္ခုံ ဝတ္ထုံ ကတွာ ရူပံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နဿ စက္ခုဝိညာဏဿ စက္ခုရူပံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၃၄၄) ဌာနဉ္စေဝ ကာရဏဉ္စာ’’တိ ဧဝံ ဌာနပရိစ္ဆိန္ဒနသမတ္ထာ ပညာ. အဋ္ဌာနကုသလတာတိ ‘‘ယေ ယေ ဓမ္မာ ယေသံ ယေသံ ဓမ္မာနံ န ဟေတူ န ပစ္စယာ ဥပ္ပာဒါယ တံ တံ အဋ္ဌာနန္တိ ယာ တတ္ထ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၅) ဧဝံ ဝုတ္တာ ‘‘စက္ခုံ ဝတ္ထုံ ကတွာ ရူပံ အာရမ္မဏံ ကတွာ သောတဝိညာဏာဒီနိ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ တေသံ စက္ခုရူပံ န ဌာနံ န ကာရဏ’’န္တိ ဧဝံ အဋ္ဌာနပရိစ္ဆိန္ဒနသမတ္ထာ ပညာ အပိစ ဧတသ္မိံ ဒုကေ ‘‘ကိတ္တာဝတာ ပန, ဘန္တေ, ဌာနာဌာနကုသလော ဘိက္ခူတိ အလံ ဝစနာယာတိ. ဣဓာနန္ဒ, ဘိက္ခု အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော, ယံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နော ပုဂ္ဂလော ကဉ္စိ သင်္ခါရံ နိစ္စတော ဥပဂစ္ဆေယျ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီတိ ပဇာနာတိ. ဌာနဉ္စ ခေါ ဧတံ ဝိဇ္ဇတိ, ယံ ပုထုဇ္ဇနော ကဉ္စိ သင်္ခါရံ နိစ္စတော ဥပဂစ္ဆေယျာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၇) ဣမိနာပိ သုတ္တေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. บทว่า ฐานกุสลตา ความว่า ปัญญาที่สามารถกำหนดฐานะได้ว่า “อาศัยจักขุเป็นวัตถุ อาศัยรูปเป็นอารมณ์ จักขุและรูปเป็นทั้งฐานะและเป็นทั้งเหตุแห่งจักขุวิญญาณที่เกิดขึ้น” ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ธรรมเหล่าใดๆ เป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใดๆ ธรรมนั้นๆ เป็นฐานะ ปัญญา ความรู้ทั่วในฐานะนั้น อย่างใด”. บทว่า อฐานกุสลตา ความว่า ปัญญาที่สามารถกำหนดอฐานะได้ว่า “อาศัยจักขุเป็นวัตถุ อาศัยรูปเป็นอารมณ์ โสตวิญญาณเป็นต้นย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะฉะนั้น จักขุและรูปจึงไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่เหตุของโสตวิญญาณเป็นต้นเหล่านั้น” ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ธรรมเหล่าใดๆ ไม่เป็นเหตุ ไม่เป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใดๆ ธรรมนั้นๆ เป็นอฐานะ ปัญญา ความรู้ทั่วในอฐานะนั้น อย่างใด”. อีกอย่างหนึ่ง ในทุกะนี้ พึงทราบเนื้อความแม้โดยพระสูตรนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ภิกษุจึงควรเรียกว่าเป็นผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ? ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดว่า ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ จะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยงนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้ และย่อมรู้ชัดว่า ข้อที่ปุถุชนจะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยงนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้”. အဇ္ဇဝန္တိ [Pg.163] ဂေါမုတ္တဝင်္ကတာ စန္ဒဝင်္ကတာ နင်္ဂလကောဋိဝင်္ကတာတိ တယော အနဇ္ဇဝါ. ဧကစ္စော ဟိ ဘိက္ခု ပဌမဝယေ ဧကဝီသတိယာ အနေသနာသု ဆသု စ အဂေါစရေသု စရတိ, မဇ္ဈိမပစ္ဆိမဝယေသု လဇ္ဇီ ကုက္ကုစ္စကော သိက္ခာကာမော ဟောတိ, အယံ ဂေါမုတ္တဝင်္ကတာ နာမ. ဧကော ပဌမဝယေပိ ပစ္ဆိမဝယေပိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပူရေတိ, လဇ္ဇီ ကုက္ကုစ္စကော သိက္ခာကာမော ဟောတိ, မဇ္ဈိမဝယေ ပုရိမသဒိသော, အယံ စန္ဒဝင်္ကတာ နာမ. ဧကော ပဌမဝယေပိ မဇ္ဈိမဝယေပိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပူရေတိ, လဇ္ဇီ ကုက္ကုစ္စကော သိက္ခာကာမော ဟောတိ, ပစ္ဆိမဝယေ ပုရိမသဒိသော အယံ နင်္ဂလကောဋိဝင်္ကတာ နာမ. ဧကော သဗ္ဗမေတံ ဝင်္ကတံ ပဟာယ တီသုပိ ဝယေသု ပေသလော လဇ္ဇီ ကုက္ကုစ္စကော သိက္ခာကာမော ဟောတိ. တဿ ယော သော ဥဇုဘာဝေါ, ဣဒံ အဇ္ဇဝံ နာမ. အဘိဓမ္မေပိ ဝုတ္တံ – ‘‘တတ္ထ ကတမော အဇ္ဇဝေါ. ယာ အဇ္ဇဝတာ အဇိမှတာ အဝင်္ကတာ အကုဋိလတာ, အယံ ဝုစ္စတိ အဇ္ဇဝေါ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၆). လဇ္ဇဝန္တိ ‘‘တတ္ထ ကတမော လဇ္ဇဝေါ? ယော ဟိရီယတိ ဟိရီယိတဗ္ဗေန ဟိရီယတိ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ. အယံ ဝုစ္စတိ လဇ္ဇဝေါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော လဇ္ဇီဘာဝေါ. คำว่า อัชชวะ (ความซื่อตรง) คือ ความไม่ตรง ๓ อย่าง ได้แก่ โคมุตตวังกตา (ความคดเหมือนเยี่ยวโค) จันทวังกตา (ความคดเหมือนพระจันทร์เสี้ยว) นังคลโกฏิวังกตา (ความคดเหมือนปลายไถ) จริงอยู่ ภิกษุบางรูปในปฐมวัย ย่อมประพฤติในอเนสนา ๒๑ อย่าง และในอโคจร ๖ อย่าง แต่ในมัชฌิมวัยและปัจฉิมวัย เป็นผู้มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อการศึกษา นี้ชื่อว่า โคมุตตวังกตา ภิกษุบางรูป แม้ในปฐมวัยและปัจฉิมวัย ย่อมบำเพ็ญจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ์ เป็นผู้มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อการศึกษา แต่ในมัชฌิมวัย เป็นเช่นกับภิกษุรูปก่อน นี้ชื่อว่า จันทวังกตา ภิกษุบางรูป แม้ในปฐมวัยและมัชฌิมวัย ย่อมบำเพ็ญจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ์ เป็นผู้มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อการศึกษา แต่ในปัจฉิมวัย เป็นเช่นกับภิกษุรูปก่อน นี้ชื่อว่า นังคลโกฏิวังกตา ภิกษุบางรูป ละความคดทั้งหมดนี้แล้ว เป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อการศึกษา แม้ในวัยทั้งสาม ความเป็นผู้ตรงนั้นใดของภิกษุนั้น นี้ชื่อว่า อัชชวะ แม้ในพระอภิธรรมก็ตรัสไว้ว่า – “ในธรรมเหล่านั้น อัชชวะเป็นไฉน ความเป็นผู้ซื่อตรง ความไม่คด ความไม่โกง ความไม่คดเคี้ยว ใด นี้เรียกว่า อัชชวะ” ส่วน ลัชชวะ คือ ความเป็นผู้มีความละอาย ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ลัชชวะเป็นไฉน ผู้ใดย่อมละอายต่อสิ่งที่ควรละอาย ย่อมละอายต่อการเข้าถึงธรรมอันเป็นบาปอกุศล นี้เรียกว่า ลัชชวะ” ခန္တီတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ခန္တိ? ယာ ခန္တိ ခမနတာ အဓိဝါသနတာ အစဏ္ဍိက္ကံ အနဿုရောပေါ အတ္တမနတာ စိတ္တဿာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၈) ဧဝံ ဝုတ္တာ အဓိဝါသနခန္တိ. သောရစ္စန္တိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သောရစ္စံ? ယော ကာယိကော အဝီတိက္ကမော, ဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော, ကာယိကဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော. ဣဒံ ဝုစ္စတိ သောရစ္စံ. သဗ္ဗောပိ သီလသံဝရော သောရစ္စ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၉) ဧဝံ ဝုတ္တော သုရတဘာဝေါ. คำว่า ขันติ คือ อธิวาสนขันติ (ความอดทนอดกลั้น) ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ขันติเป็นไฉน ความอดทน ความทนได้ ความอดกลั้น ความไม่ดุร้าย ความไม่เกรี้ยวกราด ความพอใจแห่งจิต ใด” คำว่า โสรัจจะ คือ ความเป็นผู้สงบเสงี่ยม ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น โสรัจจะเป็นไฉน การไม่ล่วงละเมิดทางกาย การไม่ล่วงละเมิดทางวาจา การไม่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา ใด นี้เรียกว่า โสรัจจะ แม้ศีลสังวรทั้งหมด ก็เป็นโสรัจจะ” သာခလျန္တိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သာခလျံ? ယာ သာ ဝါစာ အဏ္ဍကာ ကက္ကသာ ပရကဋုကာ ပရာဘိသဇ္ဇနီ ကောဓသာမန္တာ အသမာဓိသံဝတ္တနိကာ, တထာရူပိံ ဝါစံ ပဟာယ ယာ သာ ဝါစာ နေဠာ ကဏ္ဏသုခါ ပေမနီယာ ဟဒယင်္ဂမာ ပေါရီ ဗဟုဇနကန္တာ ဗဟုဇနမနာပါ, တထာရူပိံ ဝါစံ ဘာသိတာ ဟောတိ. ယာ တတ္ထ သဏှဝါစတာ သခိလဝါစတာ အဖရုသဝါစတာ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ သာခလျ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၃၅၀) ဧဝံ ဝုတ္တော သမ္မောဒကမုဒုကဘာဝေါ. ပဋိသန္ထာရောတိ အယံ လောကသန္နိဝါသော အာမိသေန ဓမ္မေန စာတိ ဒွီဟိ ဆိဒ္ဒေါ, တဿ တံ ဆိဒ္ဒံ ယထာ န ပညာယတိ, ဧဝံ ပီဌဿ ဝိယ ပစ္စတ္ထရဏေန အာမိသေန ဓမ္မေန စ ပဋိသန္ထရဏံ. အဘိဓမ္မေပိ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ ကတမော ပဋိသန္ထာရော[Pg.164]? အာမိသပဋိသန္ထာရော စ ဓမ္မပဋိသန္ထာရော စ. ဣဓေကစ္စော ပဋိသန္ထာရကော ဟောတိ အာမိသပဋိသန္ထာရေန ဝါ ဓမ္မပဋိသန္ထာရေန ဝါ. အယံ ဝုစ္စတိ ပဋိသန္ထာရော’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၅၁). ဧတ္ထ စ အာမိသေန သင်္ဂဟော အာမိသပဋိသန္ထာရော နာမ. တံ ကရောန္တေန မာတာပိတူနံ ဘိက္ခုဂတိကဿ ဝေယျာဝစ္စကရဿ ရညော စောရာနဉ္စ အဂ္ဂံ အဂ္ဂဟေတွာပိ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတိ. အာမသိတွာ ဒိန္နေ ဟိ ရာဇာနော စ စောရာ စ အနတ္ထမ္ပိ ကရောန္တိ ဇီဝိတက္ခယမ္ပိ ပါပေန္တိ, အနာမသိတွာ ဒိန္နေ အတ္တမနာ ဟောန္တိ. စောရနာဂဝတ္ထုအာဒီနိ စေတ္ထ ဝတ္ထူနိ ကထေတဗ္ဗာနိ. တာနိ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၁၈၅-၇) ဝိတ္ထာရိတာနိ. သက္ကစ္စံ ဥဒ္ဒေသဒါနံ ပါဠိဝဏ္ဏနာ ဓမ္မကထာကထနန္တိ ဧဝံ ဓမ္မေန သင်္ဂဟော ဓမ္မပဋိသန္ထာရော နာမ. คำว่า สาขัลยะ คือ ความเป็นผู้อ่อนโยนน่าชื่นชม ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น สาขัลยะเป็นไฉน คือ ละวาจาที่มีหนาม หยาบคาย เผ็ดร้อนต่อผู้อื่น เสียดแทงผู้อื่น ใกล้ต่อความโกรธ ไม่เป็นไปเพื่อสมาธิเสีย แล้วกล่าววาจาที่ไม่มีโทษ สบายหู น่ารัก ซาบซึ้งใจ เป็นของชาวเมือง เป็นที่รักของคนหมู่มาก เป็นที่พอใจของคนหมู่มาก ความมีวาจาไพเราะ ความมีวาจาอ่อนหวาน ความมีวาจาไม่หยาบคาย ในวาจานั้นใด นี้เรียกว่า สาขัลยะ” คำว่า ปฏิสันถาร คือ โลกสันนิวาสนี้มีช่องโหว่ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ด้วยอามิสและด้วยธรรม การต้อนรับด้วยอามิสและด้วยธรรม ก็เหมือนการปูลาดตั่งด้วยเครื่องปูลาด เพื่อไม่ให้ช่องโหว่นั้นของโลกสันนิวาสนั้นปรากฏ แม้ในพระอภิธรรมก็ตรัสไว้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ปฏิสันถารเป็นไฉน คือ อามิสปฏิสันถาร และ ธรรมปฏิสันถาร บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเป็นผู้ทำปฏิสันถาร ด้วยอามิสปฏิสันถาร หรือด้วยธรรมปฏิสันถาร นี้เรียกว่า ปฏิสันถาร” และในปฏิสันถาร ๒ อย่างนั้น การสงเคราะห์ด้วยอามิส ชื่อว่า อามิสปฏิสันถาร เมื่อภิกษุทำปฏิสันถารนั้นอยู่ แม้ไม่ถือเอาส่วนเลิศถวายแด่มารดาบิดา ภิกษุผู้เป็นเช่นกับตน คนรับใช้ พระราชา และโจร ก็ควรให้ได้ เพราะว่า เมื่อพิจารณาแล้วให้ พระราชาและโจรทั้งหลาย ย่อมทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์บ้าง ย่อมทำให้ถึงความสิ้นชีวิตบ้าง แต่เมื่อไม่พิจารณาแล้วให้ เขาย่อมมีใจยินดี และในเรื่องนี้ พึงกล่าวเรื่องต่างๆ มีเรื่องโจรชื่อนาคะเป็นต้น เรื่องเหล่านั้น ท่านขยายไว้พิสดารแล้วในอรรถกถาวินัย ชื่อ สมันตปาสาทิกา การให้เรียนอุเทศโดยเคารพ การอธิบายบาลี การกล่าวธรรมกถา การสงเคราะห์ด้วยธรรมอย่างนี้ ชื่อว่า ธรรมปฏิสันถาร အဝိဟိံသာတိ ကရုဏာပိ ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေါပိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘တတ္ထ ကတမာ အဝိဟိံသာ? ယာ သတ္တေသု ကရုဏာ ကရုဏာယနာ ကရုဏာယိတတ္တံ ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ အဝိဟိံသာ’’တိ. သောစေယျန္တိ မေတ္တာယ စ မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂဿ စ ဝသေန သုစိဘာဝေါ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ သောစေယျံ? ယာ သတ္တေသု မေတ္တိ မေတ္တာယနာ မေတ္တာယိတတ္တံ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ သောစေယျ’’န္တိ. คำว่า อวิหิงสา คือ แม้กรุณา แม้ปุพพภาคแห่งกรุณา (ธรรมเบื้องต้นของกรุณา) และคำนี้ท่านก็กล่าวไว้ว่า – “ในธรรมเหล่านั้น อวิหิงสาเป็นไฉน ความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย อาการที่กรุณา ความเป็นผู้มีใจกรุณา กรุณาเจโตวิมุติ ใด นี้เรียกว่า อวิหิงสา” คำว่า โสเจยยะ คือ ความเป็นผู้สะอาดด้วยอำนาจแห่งเมตตาและปุพพภาคแห่งเมตตา และคำนี้ท่านก็กล่าวไว้ว่า – “ในธรรมเหล่านั้น โสเจยยะเป็นไฉน ความเมตตาในสัตว์ทั้งหลาย อาการที่เมตตา ความเป็นผู้มีใจเมตตา เมตตาเจโตวิมุติ ใด นี้เรียกว่า โสเจยยะ” မုဋ္ဌဿစ္စန္တိ သတိဝိပ္ပဝါသော, ယထာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမံ မုဋ္ဌဿစ္စံ? ယာ အသတိ အနနုဿတိ အပ္ပဋိဿတိ အဿရဏတာ အဓာရဏတာ ပိလာပနတာ သမ္မုဿနတာ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ မုဋ္ဌဿစ္စံ’’ (ဓ. သ. ၁၃၅၆). အသမ္ပဇညန္တိ, ‘‘တတ္ထ ကတမံ အသမ္ပဇညံ? ယံ အညာဏံ အဒဿနံ အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ မောဟော အကုသလမူလ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ အဝိဇ္ဇာယေဝ. သတိ သတိယေဝ. သမ္ပဇညံ ဉာဏံ. คำว่า มุฏฐัสสัจจะ คือ ความหลงลืมสติ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ในธรรมเหล่านั้น มุฏฐัสสัจจะเป็นไฉน ความไม่มีสติ ความไม่ระลึกเนืองๆ ความไม่ระลึกตอบ ความระลึกไม่ได้ ความทรงจำไม่ได้ ความเลือนไป ความลืมสนิท ใด นี้เรียกว่า มุฏฐัสสัจจะ” คำว่า อสัมปชัญญะ คือ อวิชชานั่นเอง ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น อสัมปชัญญะเป็นไฉน ความไม่รู้ ความไม่เห็น ลิ่มคืออวิชชา โมหะ อกุศลมูล ใด” สติ ก็คือ สตินั่นเอง สัมปชัญญะ ก็คือ ญาณ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတာ? ဣဓေကစ္စော စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၃၅၂) နယေန ဝိတ္ထာရိတော ဣန္ဒြိယသံဝရဘေဒေါ. ဘောဇနေ အမတ္တညုတာတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘောဇနေ အမတ္တညုတာ? ဣဓေကစ္စော အပ္ပဋိသင်္ခါ အယောနိသော အာဟာရံ အာဟာရေတိ ဒဝါယ မဒါယ မဏ္ဍနာယ ဝိဘူသနာယ. ယာ တတ္ထ အသန္တုဋ္ဌိတာ အမတ္တညုတာ အပ္ပဋိသင်္ခါ ဘောဇနေ’’တိ ဧဝံ အာဂတော ဘောဇနေ အမတ္တညုဘာဝေါ. အနန္တရဒုကော ဝုတ္တပ္ပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. คำว่า ความเป็นผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย คือ การทำลายอินทริยสังวร ที่ท่านขยายความไว้โดยนัย มีอาทิว่า “ในธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมเป็นผู้ถือนิมิต” คำว่า ความเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนะ คือ ความเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนะ ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ความเป็นผู้ไม่รู้ประมาณในโภชนะเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่พิจารณาโดยแยบคาย ย่อมบริโภคอาหาร เพื่อเล่น เพื่อมัวเมา เพื่อประดับ เพื่อตกแต่ง ความไม่สันโดษ ความไม่รู้ประมาณ การไม่พิจารณาในโภชนะนั้นใด” พึงทราบทุกะ (หมวดสอง) ที่ถัดไป โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ပဋိသင်္ခါနဗလန္တိ [Pg.165] ‘‘တတ္ထ ကတမံ ပဋိသင်္ခါနဗလံ? ယာ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတံ အပ္ပဋိသင်္ခါယ အကမ္ပနဉာဏံ. ဘာဝနာဗလန္တိ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နံ ဗလံ. အတ္ထတော ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသီသေန သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဟောန္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ ဘာဝနာဗလံ? ယာ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အာသေဝနာ ဘာဝနာ ဗဟုလီကမ္မံ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ ဘာဝနာဗလံ. သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝနာဗလ’’န္တိ. ปฏิสังขานพล คือ ญาณที่ไม่หวั่นไหวเพราะการไม่พิจารณา ซึ่งทรงขยายความไว้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ปฏิสังขานพลเป็นไฉน? ได้แก่ ปัญญา ความรู้ทั่ว” ภาวนาพล คือ กำลังที่เกิดขึ้นแก่ผู้เจริญ โดยอรรถ ได้แก่ โพชฌงค์ ๗ มีวิริยสัมโพชฌงค์เป็นประธาน แม้คำนี้ก็ได้ตรัสไว้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ภาวนาพลเป็นไฉน? การเสพ การเจริญ การกระทำให้มากซึ่งกุศลธรรมทั้งหลายใด นี้เรียกว่า ภาวนาพล โพชฌงค์ ๗ เป็นภาวนาพล” သတိဗလန္တိ အဿတိယာ အကမ္ပနဝသေန သတိယေဝ. သမာဓိဗလန္တိ ဥဒ္ဓစ္စေ အကမ္ပနဝသေန သမာဓိယေဝ. သမထော သမာဓိ. ဝိပဿနာ ပညာ. သမထောဝ တံ အာကာရံ ဂဟေတွာ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗဿ သမထဿ နိမိတ္တဝသေန သမထနိမိတ္တံ ပဂ္ဂါဟနိမိတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. ပဂ္ဂါဟော ဝီရိယံ. အဝိက္ခေပေါ ဧကဂ္ဂတာ. ဣမေဟိ ပန သတိ စ သမ္ပဇညဉ္စ ပဋိသင်္ခါနဗလဉ္စ ဘာဝနာဗလဉ္စ သတိဗလဉ္စ သမာဓိဗလဉ္စ သမထော စ ဝိပ္ပဿနာ စ သမထနိမိတ္တဉ္စ ပဂ္ဂါဟနိမိတ္တဉ္စ ပဂ္ဂါဟော စ အဝိက္ခေပေါ စာတိ ဆဟိ ဒုကေဟိ ပရတော သီလဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါဒုကေန စ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ ဓမ္မာ ကထိတာ. สติพล คือ สตินั่นเอง โดยเป็นธรรมที่ไม่หวั่นไหวเพราะความไม่มีสติ สมาธิพล คือ สมาธินั่นเอง โดยเป็นธรรมที่ไม่หวั่นไหวเพราะอุทธัจจะ สมถะ คือ สมาธิ วิปัสสนา คือ ปัญญา สมถะนั่นเอง ถือเอาอาการนั้นแล้ว ชื่อว่าสมถนิมิต โดยเป็นนิมิตของสมถะที่จะพึงให้เป็นไปอีก แม้ในปัคคาหนิมิต ก็นัยนี้เหมือนกัน ปัคคาหะ คือ วิริยะ อวิกเขปะ คือ เอกัคคตา ก็โดยทุกะ ๖ หมวดเหล่านี้ คือ สติและสัมปชัญญะ, ปฏิสังขานพลและภาวนาพล, สติพลและสมาธิพล, สมถะและวิปัสสนา, สมถนิมิตและปัคคาหนิมิต, ปัคคาหะและอวิกเขปะ และโดยทุกะคือสีลสัมปทาและทิฏฐิสัมปทาในลำดับต่อไป ธรรมทั้งหลายที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว သီလဝိပတ္တီတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ သီလဝိပတ္တိ? ကာယိကော ဝီတိက္ကမော…ပေ… သဗ္ဗမ္ပိ ဒုဿီလျံ သီလဝိပတ္တီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော သီလဝိနာသကော အသံဝရော. ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တီတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိ? နတ္ထိ ဒိန္နံ နတ္ထိ ယိဋ္ဌ’’န္တိ ဧဝံ အာဂတာ သမ္မာဒိဋ္ဌိဝိနာသိကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. สีลวิบัติ คือ ความไม่สำรวมอันเป็นเหตุทำลายศีล ที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น สีลวิบัติเป็นไฉน? การล่วงละเมิดทางกาย...ฯลฯ... แม้ทุศีลยธรรมทั้งหมด ก็เป็นสีลวิบัติ” ทิฏฐิวิบัติ คือ มิจฉาทิฏฐิอันเป็นเหตุทำลายสัมมาทิฏฐิ ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ทิฏฐิวิบัติเป็นไฉน? ทานที่ให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล” သီလသမ္ပဒါတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ သီလသမ္ပဒါ? ကာယိကော အဝီတိက္ကမော’’တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တသောရစ္စမေဝ သီလဿ သမ္ပာဒနတော ပရိပူရဏတော ‘‘သီလသမ္ပဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ‘‘သဗ္ဗောပိ သီလသံဝရော သီလသမ္ပဒါ’’တိ ဣဒံ မာနသိကပရိယာဒါနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါတိ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါ? အတ္ထိ ဒိန္နံ အတ္ထိ ယိဋ္ဌံ…ပေ… သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေန္တီတိ ယာ ဧဝရူပါ ပညာ ပဇာနနာ’’တိ ဧဝံ အာဂတံ ဒိဋ္ဌိပါရိပူရိဘူတံ ဉာဏံ. สีลสัมปทา คือ โสรัจจะนั่นเองที่กล่าวไว้ก่อนแล้วอย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น สีลสัมปทาเป็นไฉน? การไม่ล่วงละเมิดทางกาย” เพราะยังศีลให้ถึงพร้อม เพราะทำให้บริบูรณ์ จึงเรียกว่า “สีลสัมปทา” และในที่นี้ คำว่า “แม้สีลสังวรทั้งหมด ก็เป็นสีลสัมปทา” นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อกำหนดเอาแม้ส่วนที่เป็นไปทางใจ ทิฏฐิสัมปทา คือ ญาณที่เป็นความบริบูรณ์แห่งทิฏฐิ ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ทิฏฐิสัมปทาเป็นไฉน? ทานที่ให้แล้วมีผล การบูชามีผล...ฯลฯ... ท่านเหล่านั้นกระทำให้แจ้งแล้วจึงประกาศ ปัญญา ความรู้ทั่วเห็นปานใด” သီလဝိသုဒ္ဓီတိ ဝိသုဒ္ဓိံ ပါပေတုံ သမတ္ထံ သီလံ. အဘိဓမ္မေ ပနာယံ ‘‘တတ္ထ ကတမာ သီလဝိသုဒ္ဓိ? ကာယိကော အဝီတိက္ကမော ဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော ကာယိကဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော, အယံ ဝုစ္စတိ သီလဝိသုဒ္ဓီ’’တိ ဧဝံ ဝိဘတ္တာ. ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓီတိ ဝိသုဒ္ဓိံ ပါပေတုံ သမတ္ထံ ဒဿနံ. အဘိဓမ္မေ ပနာယံ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ? ကမ္မဿကတဉာဏံ သစ္စာနုလောမိကဉာဏံ မဂ္ဂသမင်္ဂိဿဉာဏံ ဖလသမင်္ဂိဿဉာဏ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ. ဧတ္ထ စ တိဝိဓံ ဒုစ္စရိတံ အတ္တနာ [Pg.166] ကတမ္ပိ ပရေန ကတမ္ပိ သကံ နာမ န ဟောတိ အတ္ထဘဉ္ဇနတော. သုစရိတံ သကံ နာမ အတ္ထဇနနတောတိ ဧဝံ ဇာနနံ ကမ္မဿကတဉာဏံ နာမ. တသ္မိံ ဌတွာ ဗဟုံ ဝဋ္ဋဂါမိကမ္မံ အာယူဟိတွာ သုခတော သုခေနေဝ အရဟတ္တံ ပတ္တာ ဂဏနပထံ ဝီတိဝတ္တာ. ဝိပဿနာဉာဏံ ပန ဝစီသစ္စဉ္စ အနုလောမေတိ, ပရမတ္ထသစ္စဉ္စ န ဝိလောမေတီတိ သစ္စာနုလောမိကံ ဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ. สีลวิสุทธิ คือ ศีลที่สามารถเพื่อจะให้ถึงความบริสุทธิ์ ก็ในอภิธรรม ท่านจำแนกสีลวิสุทธินี้ไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น สีลวิสุทธิเป็นไฉน? การไม่ล่วงละเมิดทางกาย การไม่ล่วงละเมิดทางวาจา การไม่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา นี้เรียกว่า สีลวิสุทธิ” ทิฏฐิวิสุทธิ คือ ทัสสนะที่สามารถเพื่อจะให้ถึงความบริสุทธิ์ ก็ในอภิธรรม ท่านกล่าวทิฏฐิวิสุทธินี้ไว้อย่างนี้ว่า “ในธรรมเหล่านั้น ทิฏฐิวิสุทธิเป็นไฉน? กัมมัสสกตาญาณ สัจจานุโลมิกญาณ ญาณของผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ญาณของผู้พร้อมเพรียงด้วยผล” และในญาณเหล่านั้น ทุจริต ๓ อย่าง แม้ตนทำเอง แม้ผู้อื่นทำ ก็ไม่ชื่อว่าเป็นของตน เพราะทำลายประโยชน์ สุจริตชื่อว่าเป็นของตน เพราะก่อให้เกิดประโยชน์ ความรู้อย่างนี้ ชื่อว่า กัมมัสสกตาญาณ ท่านผู้ตั้งอยู่ในญาณนั้นแล้ว สั่งสมกรรมที่เป็นไปในวัฏฏะเป็นอันมากแล้ว บรรลุพระอรหัตจากสุขสู่สุขโดยแท้ ล่วงเลยวิถีแห่งการนับ ส่วนวิปัสสนาญาณ ย่อมอนุโลมตามวจีสัจจะด้วย และไม่ขัดแย้งต่อปรมัตถสัจจะด้วย เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัจจานุโลมิกญาณ ‘‘ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပန ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာန’’န္တိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓီတိ ဉာဏဒဿနံ ကထိတံ. ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာနန္တိ တံသမ္ပယုတ္တမေဝ ဝီရိယံ. အပိ စ ပုရိမပဒေန စတုမဂ္ဂဉာဏံ. ပစ္ဆိမပဒေန တံသမ္ပယုတ္တံ ဝီရိယံ. အဘိဓမ္မေ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပနာတိ ယာ ပညာ ပဇာနနာ အမောဟော ဓမ္မဝိစယော သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာနန္တိ ယော စေတသိကော ဝီရိယာရမ္ဘော သမ္မာဝါယာမော’’တိ ဧဝံ အယံ ဒုကော ဝိဘတ္တော. ในบทว่า “ก็ทิฏฐิวิสุทธิและความเพียรของผู้มีทิฏฐิเห็นปานนั้น” นี้ ด้วยบทว่า “ทิฏฐิวิสุทธิ” ท่านกล่าวถึงญาณทัสสนะ ด้วยบทว่า “และความเพียรของผู้มีทิฏฐิเห็นปานนั้น” ท่านกล่าวถึงวิริยะที่สัมปยุตด้วยญาณทัสสนะนั้นนั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทแรก ท่านกล่าวถึงจตุมัคคญาณ ด้วยบทหลัง ท่านกล่าวถึงวิริยะที่สัมปยุตด้วยมรรคญาณนั้น ส่วนในอภิธรรม ทุกะนี้ท่านจำแนกไว้อย่างนี้ว่า “ก็ทิฏฐิวิสุทธิ ได้แก่ ปัญญา ความรู้ทั่ว ความไม่หลง การเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ และความเพียรของผู้มีทิฏฐิเห็นปานนั้น ได้แก่ การปรารภความเพียรทางใจใด สัมมาวายามะ” ‘‘သံဝေဂေါ စ သံဝေဇနီယေသု ဌာနေသူ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘သံဝေဂေါတိ ဇာတိဘယံ ဇရာဘယံ ဗျာဓိဘယံ မရဏဘယ’’န္တိ ဧဝံ ဇာတိအာဒီနိ ဘယတော ဒဿနဉာဏံ. သံဝေဇနီယံ ဌာနန္တိ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏံ. ဧတာနိ ဟိ စတ္တာရိ ဇာတိ ဒုက္ခာ, ဇရာ ဒုက္ခာ, ဗျာဓိ ဒုက္ခော, မရဏံ ဒုက္ခန္တိ ဧဝံ သံဝေဂုပ္ပတ္တိကာရဏတ္တာ သံဝေဇနီယံ ဌာနန္တိ ဝုတ္တာနိ. သံဝိဂ္ဂဿ စ ယောနိသော ပဓာနန္တိ ဧဝံ သံဝေဂဇာတဿ ဥပါယပဓာနံ. ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပာဒါယ ဆန္ဒံ ဇနေတီ’’တိ ဧဝံ အာဂတဝီရိယဿေတံ အဓိဝစနံ. ในบทว่า “และความสังเวชในฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความสังเวช” นี้ สังเวช คือ ญาณที่เห็นชาติเป็นต้นโดยความเป็นภัยอย่างนี้ว่า “ภัยคือชาติ ภัยคือชรา ภัยคือพยาธิ ภัยคือมรณะ” ฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความสังเวช คือ ชาติ ชรา พยาธิ และมรณะ จริงอยู่ ฐานะ ๔ ประการเหล่านี้ คือ ชาติเป็นทุกข์ ชราเป็นทุกข์ พยาธิเป็นทุกข์ มรณะเป็นทุกข์ เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดสังเวชอย่างนี้ จึงเรียกว่า ฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความสังเวช บทว่า “และความเพียรโดยแยบคายของผู้สังเวชแล้ว” คือ ความเพียรอันเป็นอุบายของผู้เกิดความสังเวชแล้วอย่างนี้ นี้เป็นชื่อของวิริยะที่มาแล้วอย่างนี้ว่า “ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำฉันทะให้เกิด เพื่อไม่ให้บาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น” အသန္တုဋ္ဌိတာ စ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ယာ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာယ အသန္တုဋ္ဌဿ ဘိယျောကမျတာ, တာယ ဟိ သမင်္ဂီဘူတော ပုဂ္ဂလော သီလံ ပူရေတွာ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတိ. ဈာနံ လဘိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘတိ. အာရဒ္ဓဝိပဿကော အရဟတ္တံ အဂဟေတွာ အန္တရာ ဝေါသာနံ နာပဇ္ဇတိ. အပ္ပဋိဝါနိတာ စ ပဓာနသ္မိန္တိ ‘‘ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဘာဝနာယ သက္ကစ္စကိရိယတာ သာတစ္စကိရိယတာ အဋ္ဌိတကိရိယတာ အနောလီနဝုတ္တိတာ အနိက္ခိတ္တဆန္ဒတာ အနိက္ခိတ္တဓုရတာ အာသေဝနာ ဘာဝနာ ဗဟုလီကမ္မ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ဇာဂရိယာနုယောဂဝသေန အာရဒ္ဓေ ပဓာနသ္မိံ အရဟတ္တံ အပတွာ အနိဝတ္တနတာ. บทว่า “และความไม่สันโดษในกุศลธรรมทั้งหลาย” คือ ความเป็นผู้ใคร่เพื่อความเป็นยิ่งขึ้นไปของผู้ไม่สันโดษในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลายใด จริงอยู่ บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยความไม่สันโดษนั้น ย่อมทำศีลให้บริบูรณ์แล้ว ยังฌานให้เกิดขึ้น ได้ฌานแล้ว ย่อมปรารภวิปัสสนา ผู้ปรารภวิปัสสนาแล้ว ยังไม่บรรลุพระอรหัต ย่อมไม่ถึงความหยุดในระหว่าง บทว่า “และความไม่ท้อถอยในความเพียร” คือ ความเป็นผู้ไม่กลับตราบเท่าที่ยังไม่บรรลุพระอรหัต ในความเพียรที่ปรารภแล้วโดยการประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ กระทำกลางคืนและกลางวันให้เป็น ๖ ส่วน ซึ่งกล่าวไว้อย่างนี้ว่า “ความเป็นผู้กระทำโดยเคารพ ความเป็นผู้กระทำติดต่อ ความเป็นผู้กระทำไม่หยุด ความเป็นผู้มีปกติไม่ท้อถอย ความเป็นผู้มีฉันทะไม่ทอดทิ้ง ความเป็นผู้มีธุระไม่ทอดทิ้ง การเสพ การเจริญ การกระทำให้มาก ในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย” ဝိဇ္ဇာတိ [Pg.167] တိဿော ဝိဇ္ဇာ. ဝိမုတ္တီတိ ဒွေ ဝိမုတ္တိယော, စိတ္တဿ စ အဓိမုတ္တိ, နိဗ္ဗာနဉ္စ. ဧတ္ထ စ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နီဝရဏာဒီဟိ သုဋ္ဌု မုတ္တတ္တာ အဓိမုတ္တိ နာမ. နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗသင်္ခတတော မုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. คำว่า วิชชา ได้แก่ วิชชา ๓ ประการ. คำว่า วิมุตติ ได้แก่ วิมุตติ ๒ อย่าง คือ อธิมุตติแห่งจิต และพระนิพพาน. ในวิมุตติ ๒ อย่างนั้น สมาบัติ ๘ ชื่อว่าอธิมุตติ เพราะพ้นดีแล้วจากนิวรณ์เป็นต้น. ส่วนพระนิพพาน พึงทราบว่าชื่อว่าวิมุตติ เพราะพ้นแล้วจากสังขตธรรมทั้งปวง. ခယေ ဉာဏန္တိ ကိလေသက္ခယကရေ အရိယမဂ္ဂေ ဉာဏံ. အနုပ္ပာဒေ ဉာဏန္တိ ပဋိသန္ဓိဝသေန အနုပ္ပာဒဘူတေ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈကိလေသာနံ ဝါ အနုပ္ပာဒပရိယောသာနေ ဥပ္ပန္နေ အရိယဖလေ ဉာဏံ. တေနေဝါဟ ‘‘ခယေ ဉာဏန္တိ မဂ္ဂသမင်္ဂိဿ ဉာဏံ. အနုပ္ပာဒေ ဉာဏန္တိ ဖလသမင်္ဂိဿ ဉာဏ’’န္တိ. ဣမေ ခေါ, အာဝုသောတိအာဒိ ဧကကေ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ ပဉ္စတိံသာယ ဒုကာနံ ဝသေန ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ. คำว่า ขยญาณ ได้แก่ ญาณในอริยมรรคที่กระทำความสิ้นไปแห่งกิเลส. คำว่า อนุปปาทญาณ ได้แก่ ญาณในอริยผลที่เกิดขึ้นแล้ว อันเป็นภูมิที่ไม่เกิดอีกโดยปฏิสนธิ หรือในที่สุดคือความไม่เกิดอีกแห่งกิเลสที่มรรคนั้นๆ พึงประหาร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ขยญาณ คือ ญาณของผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค, อนุปปาทญาณ คือ ญาณของผู้พร้อมเพรียงด้วยผล". บทว่า อิเม โข อาวุโส เป็นต้น พึงประกอบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเอกกะนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระได้แสดงสามัคคีรสโดยนัยแห่งทุกะ (หมวด ๒) ๓๕ หมวด. ဒုကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยทุกะ จบแล้ว. တိကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยติกะ ၃၀၅. ဣတိ ဒုကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တိကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန အာရဘိ. တတ္ထ လုဗ္ဘတီတိ လောဘော. အကုသလဉ္စ တံ မူလဉ္စ, အကုသလာနံ ဝါ မူလန္တိ အကုသလမူလံ. ဒုဿတီတိ ဒေါသော. မုယှတီတိ မောဟော. တေသံ ပဋိပက္ခနယေန အလောဘာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๓๐๕. ครั้นแสดงสามัคคีรสโดยนัยแห่งทุกะแล้วอย่างนี้ บัดนี้ ท่านจึงเริ่มอีกเพื่อจะแสดงโดยนัยแห่งติกะ. ในติกะนั้น สภาวะที่ชื่อว่า โลภะ เพราะอรรถว่า ย่อมกำหนัด. สภาวะนั้นเป็นอกุศลด้วย เป็นมูลด้วย หรือชื่อว่า อกุศลมูล เพราะเป็นมูลแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย. สภาวะที่ชื่อว่า โทสะ เพราะอรรถว่า ย่อมประทุษร้าย. สภาวะที่ชื่อว่า โมหะ เพราะอรรถว่า ย่อมหลง. พึงทราบธรรมมีอโลภะเป็นต้นโดยนัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมเหล่านั้น. ဒုဋ္ဌု စရိတာနိ, ဝိရူပါနိ ဝါ စရိတာနီတိ ဒုစ္စရိတာနိ. ကာယေန ဒုစ္စရိတံ, ကာယတော ဝါ ပဝတ္တံ ဒုစ္စရိတန္တိ ကာယဒုစ္စရိတံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. သုဋ္ဌု စရိတာနိ, သုန္ဒရာနိ ဝါ စရိတာနီတိ သုစရိတာနိ. ဒွေပိ စေတေ တိကာ ပဏ္ဏတ္တိယာ ဝါ ကမ္မပထေဟိ ဝါ ကထေတဗ္ဗာ. ပညတ္တိယာ တာဝ ကာယဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမော ကာယဒုစ္စရိတံ. အဝီတိက္ကမော ကာယသုစရိတံ. ဝစီဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမော ဝစီဒုစ္စရိတံ, အဝီတိက္ကမော ဝစီသုစရိတံ. ဥဘယတ္ထ ပညတ္တဿ သိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမောဝ မနောဒုစ္စရိတံ, အဝီတိက္ကမော မနောသုစရိတံ. အယံ ပဏ္ဏတ္တိကထာ. ပါဏာတိပါတာဒယော ပန တိဿော စေတနာ ကာယဒွါရေပိ ဝစီဒွါရေပိ ဥပ္ပန္နာ ကာယဒုစ္စရိတံ. စတဿော မုသာဝါဒါဒိစေတနာ ဝစီဒုစ္စရိတံ. အဘိဇ္ဈာ ဗျာပါဒေါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ မနောဒုစ္စရိတံ. ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ဝိရမန္တဿ ဥပ္ပန္နာ တိဿော [Pg.168] စေတနာပိ ဝိရတိယောပိ ကာယသုစရိတံ. မုသာဝါဒါဒီဟိ ဝိရမန္တဿ စတဿော စေတနာပိ ဝိရတိယောပိ ဝစီသုစရိတံ. အနဘိဇ္ဈာ အဗျာပါဒေါ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ မနောသုစရိတန္တိ အယံ ကမ္မပထကထာ. การประพฤติชั่ว หรือการประพฤติที่วิปริต ชื่อว่า ทุจริต. การประพฤติชั่วด้วยกาย หรือทุจริตที่เกิดขึ้นจากกาย ชื่อว่า กายทุจริต. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. การประพฤติดี หรือการประพฤติที่งดงาม ชื่อว่า สุจริต. ติกะทั้งสองนี้ พึงกล่าวโดยบัญญัติ หรือโดยกรรมบถ. โดยบัญญัติก่อน คือ การล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในกายทวาร เป็นกายทุจริต, การไม่ล่วงละเมิด เป็นกายสุจริต. การล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในวจีทวาร เป็นวจีทุจริต, การไม่ล่วงละเมิด เป็นวจีสุจริต. การล่วงละเมิดสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ในทวารทั้งสองนั้นแล เป็นมโนทุจริต, การไม่ล่วงละเมิด เป็นมโนสุจริต. นี้เป็นกถาว่าด้วยบัญญัติ. ส่วนเจตนา ๓ มีปาณาติบาตเป็นต้น ที่เกิดขึ้นในกายทวารบ้าง ในวจีทวารบ้าง เป็นกายทุจริต. เจตนา ๔ มีมุสาวาทเป็นต้น เป็นวจีทุจริต. ธรรม ๓ อย่างที่สัมปยุตด้วยเจตนา คือ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ เป็นมโนทุจริต. เจตนา ๓ และวิรตี ๓ ที่เกิดขึ้นแก่ผู้เว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น เป็นกายสุจริต. เจตนา ๔ และวิรตี ๔ ที่เกิดขึ้นแก่ผู้เว้นจากมุสาวาทเป็นต้น เป็นวจีสุจริต. ธรรม ๓ อย่างที่สัมปยุตด้วยเจตนา คือ อนภิชฌา อัพยาบาท สัมมาทิฏฐิ เป็นมโนสุจริต. นี้เป็นกถาว่าด้วยกรรมบถ. ကာမပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ကာမဝိတက္ကော. ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ဗျာပါဒဝိတက္ကော. ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ဝိဟိံသာဝိတက္ကော. တေသု ဒွေ သတ္တေသုပိ သင်္ခါရေသုပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ကာမဝိတက္ကော ဟိ ပိယေ မနာပေ သတ္တေ ဝါ သင်္ခါရေ ဝါ ဝိတက္ကေန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဗျာပါဒဝိတက္ကော အပ္ပိယေ အမနာပေ သတ္တေ ဝါ သင်္ခါရေ ဝါ ကုဇ္ဈိတွာ ဩလောကနကာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဝိနာသနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝိဟိံသာဝိတက္ကော သင်္ခါရေသု နုပ္ပဇ္ဇတိ. သင်္ခါရော ဟိ ဒုက္ခာပေတဗ္ဗော နာမ နတ္ထိ. ဣမေ သတ္တာ ဟညန္တု ဝါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တု ဝါ ဝိနဿန္တု ဝါ မာ ဝါ အဟေသုန္တိ စိန္တနကာလေ ပန သတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ. วิตกที่ประกอบด้วยกาม ชื่อว่า กามวิตก. วิตกที่ประกอบด้วยพยาบาท ชื่อว่า พยาบาทวิตก. วิตกที่ประกอบด้วยวิหิงสา ชื่อว่า วิหิงสาวิตก. ในวิตก ๓ อย่างนั้น วิตก ๒ อย่าง ย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลายบ้าง ในสังขารทั้งหลายบ้าง. จริงอยู่ กามวิตก ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ตรึกถึงสัตว์หรือสังขารอันเป็นที่รักที่ชอบใจ. พยาบาทวิตก ย่อมเกิดขึ้นในสัตว์หรือสังขารอันไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจ โดยโกรธแล้วตั้งแต่เวลาที่เห็นไปจนถึงความพินาศ. วิหิงสาวิตก ย่อมไม่เกิดขึ้นในสังขารทั้งหลาย. เพราะว่า สังขารที่ควรจะเบียดเบียนให้เป็นทุกข์นั้นไม่มี. แต่ย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลายในเวลาที่คิดว่า ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่า หรือจงขาดสูญ หรือจงพินาศ หรืออย่าได้มีเลย. နေက္ခမ္မပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော နေက္ခမ္မဝိတက္ကော. သော အသုဘပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမာဝစရော ဟောတိ. အသုဘဇ္ဈာနေ ရူပါဝစရော. တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလကာလေ လောကုတ္တရော. အဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော အဗျာပါဒဝိတက္ကော. သော မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမာဝစရော ဟောတိ. မေတ္တာဈာနေ ရူပါဝစရော. တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလကာလေ လောကုတ္တရော. အဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော အဝိဟိံသာဝိတက္ကော. သော ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမာဝစရော. ကရုဏာဈာနေ ရူပါဝစရော. တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလကာလေ လောကုတ္တရော. ယဒါ အလောဘော သီသံ ဟောတိ, တဒါ ဣတရေ ဒွေ တဒနွာယိကာ ဘဝန္တိ. ယဒါ မေတ္တာ သီသံ ဟောတိ, တဒါ ဣတရေ ဒွေ တဒနွာယိကာ ဘဝန္တိ. ယဒါ ကရုဏာ သီသံ ဟောတိ, တဒါ ဣတရေ ဒွေ တဒနွာယိကာ ဘဝန္တီတိ. ကာမသင်္ကပ္ပာဒယော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒေသနာမတ္တမေဝ ဟေတံ. အတ္ထတော ပန ကာမဝိတက္ကာဒီနဉ္စ ကာမသင်္ကပ္ပာဒီနဉ္စ နာနာကရဏံ နတ္ထိ. วิตกที่ประกอบด้วยเนกขัมมะ ชื่อว่า เนกขัมมวิตก. วิตกนั้นเป็นกามาวจรในปุพพภาคแห่งอสุภะ, เป็นรูปาวจรในอสุภฌาน, กระทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้ว เป็นโลกุตตระในกาลที่มรรคผลเกิดขึ้น. วิตกที่ประกอบด้วยอัพยาบาท ชื่อว่า อัพยาบาทวิตก. วิตกนั้นเป็นกามาวจรในปุพพภาคแห่งเมตตา, เป็นรูปาวจรในเมตตาฌาน, กระทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้ว เป็นโลกุตตระในกาลที่มรรคผลเกิดขึ้น. วิตกที่ประกอบด้วยอวิหิงสา ชื่อว่า อวิหิงสาวิตก. วิตกนั้นเป็นกามาวจรในปุพพภาคแห่งกรุณา, เป็นรูปาวจรในกรุณาฌาน, กระทำฌานนั้นให้เป็นบาทแล้ว เป็นโลกุตตระในกาลที่มรรคผลเกิดขึ้น. เมื่อใดอโลภะเป็นประธาน เมื่อนั้นธรรมที่เหลือ ๒ อย่างย่อมคล้อยตามอโลภะนั้น. เมื่อใดเมตตาเป็นประธาน เมื่อนั้นธรรมที่เหลือ ๒ อย่างย่อมคล้อยตามเมตตานั้น. เมื่อใดกรุณาเป็นประธาน เมื่อนั้นธรรมที่เหลือ ๒ อย่างย่อมคล้อยตามกรุณานั้น. ธรรมมีกามสังกัปปะเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. จริงอยู่ คำนี้เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น แต่โดยอรรถแล้ว ความแตกต่างแห่งธรรมมีกามวิตกเป็นต้น และธรรมมีกามสังกัปปะเป็นต้น ไม่มี. ကာမပဋိသံယုတ္တာ သညာ ကာမသညာ. ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တာ သညာ ဗျာပါဒသညာ. ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တာ သညာ ဝိဟိံသာသညာ. တာသမ္ပိ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ [Pg.169] ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇနာကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. တံသမ္ပယုတ္တာယေဝ ဟိ ဧတာ. နေက္ခမ္မသညာဒယောပိ နေက္ခမ္မဝိတက္ကာဒိသမ္ပယုတ္တာယေဝ. တသ္မာ တာသမ္ပိ တထေဝ ကာမာဝစရာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. สัญญาที่ประกอบด้วยกาม ชื่อว่า กามสัญญา. สัญญาที่ประกอบด้วยพยาบาท ชื่อว่า พยาบาทสัญญา. สัญญาที่ประกอบด้วยวิหิงสา ชื่อว่า วิหิงสาสัญญา. พึงทราบอาการเกิดขึ้นแห่งสัญญาเหล่านั้นเหมือนอาการเกิดขึ้นแห่งกามวิตกเป็นต้น. เพราะว่า สัญญาเหล่านั้นย่อมสัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้นนั่นเทียว. แม้ธรรมมีเนกขัมมสัญญาเป็นต้น ก็ย่อมสัมปยุตด้วยธรรมมีเนกขัมมวิตกเป็นต้นนั่นเทียว. เพราะฉะนั้น พึงทราบความเป็นกามาวจรเป็นต้นแห่งสัญญาเหล่านั้นเหมือนกันอย่างนั้น. ကာမဓာတုအာဒီသု ‘‘ကာမပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော. အယံ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု. သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ကာမဓာတူ’’တိ အယံ ကာမဓာတု. ‘‘ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော. အယံ ဝုစ္စတိ ဗျာပါဒဓာတု. ဒသသု အာဃာတဝတ္ထူသု စိတ္တဿ အာဃာတော ပဋိဃာတော အနတ္တမနတာ စိတ္တဿာ’’တိ အယံ ဗျာပါဒဓာတု. ‘‘ဝိဟိံသာ ပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော. အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဟိံသာဓာတု. ဣဓေကစ္စော ပါဏိနာ ဝါ လေဍ္ဍုနာ ဝါ ဒဏ္ဍေန ဝါ သတ္ထေန ဝါ ရဇ္ဇုယာ ဝါ အညတရညတရေန ဝါ သတ္တေ ဝိဟေဌေတီ’’တိ အယံ ဝိဟိံသာဓာတု. တတ္ထ ဒွေ ကထာ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ စ အသမ္ဘိန္နာ စ. တတ္ထ ကာမဓာတုယာ ဂဟိတာယ ဣတရာ ဒွေ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ, တတော ပန နီဟရိတွာ အယံ ဗျာပါဒဓာတု အယံ ဝိဟိံသာဓာတူတိ ဒဿေတီတိ အယံ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကကထာ နာမ. ကာမဓာတုံ ကထေန္တော ပန ဘဂဝါ ဗျာပါဒဓာတုံ ဗျာပါဒဓာတုဋ္ဌာနေ, ဝိဟိံသာဓာတုံ ဝိဟိံသာဓာတုဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ အဝသေသံ ကာမဓာတု နာမာတိ ကထေသီတိ အယံ အသမ္ဘိန္နကထာ နာမ. ในกามธาตุเป็นต้น (มีวินิจฉัยดังนี้) “ความตรึก ความวิตก ความดำริผิด ที่ประกอบด้วยกาม นี้เรียกว่า กามธาตุ แม้ธรรมที่เป็นอกุศลทั้งหมด ก็ชื่อว่ากามธาตุ” นี้คือกามธาตุ “ความตรึก ความวิตก ความดำริผิด ที่ประกอบด้วยพยาบาท นี้เรียกว่า พยาบาทธาตุ ความอาฆาต ความกระทบกระทั่งแห่งจิต ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต ในอาฆาตวัตถุ ๑๐ ประการ” นี้คือพยาบาทธาตุ “ความตรึก ความวิตก ความดำริผิด ที่ประกอบด้วยวิหิงสา นี้เรียกว่า วิหิงสาธาตุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยศัสตราบ้าง ด้วยเชือกบ้าง หรือด้วยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง” นี้คือวิหิงสาธาตุ ในธาตุเหล่านั้น มีถ้อยคำ ๒ อย่าง คือ สัพพสังคาหิกกถา (คำที่รวบรวมทั้งหมด) และอสัมภินนกถา (คำที่ไม่ปะปนกัน) ในถ้อยคำ ๒ อย่างนั้น เมื่อถือเอากามธาตุแล้ว ธาตุอีก ๒ อย่างที่เหลือก็เป็นอันถือเอาด้วย แต่ทรงยกขึ้นแสดงว่า “นี้คือพยาบาทธาตุ นี้คือวิหิงสาธาตุ” นี้ชื่อว่า สัพพสังคาหิกกถา ส่วนพระผู้มีพระภาค เมื่อจะตรัสถึงกามธาตุ ทรงวางพยาบาทธาตุไว้ในฐานะของพยาบาทธาตุ วางวิหิงสาธาตุไว้ในฐานะของวิหิงสาธาตุ แล้วตรัสว่า ที่เหลือชื่อว่ากามธาตุ นี้ชื่อว่า อสัมภินนกถา နေက္ခမ္မဓာတုအာဒီသု ‘‘နေက္ခမ္မပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော သမ္မာသင်္ကပ္ပော. အယံ ဝုစ္စတိ နေက္ခမ္မဓာတု. သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ နေက္ခမ္မဓာတူ’’တိ အယံ နေက္ခမ္မဓာတု. ‘‘အဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော တက္ကော…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ အဗျာပါဒဓာတု. ယာ သတ္တေသု မေတ္တိ…ပေ… မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တီ’’တိ အယံ အဗျာပါဒဓာတု. ‘‘အဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော တက္ကော…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ အဝိဟိံသာဓာတု. ယာ သတ္တေသု ကရုဏာ…ပေ… ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တီ’’တိ အယံ အဝိဟိံသာဓာတု. ဣဓာပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဒွေ ကထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ในเนกขัมมธาตุเป็นต้น (มีวินิจฉัยดังนี้) “ความตรึก ความวิตก ความดำริชอบ ที่ประกอบด้วยเนกขัมมะ นี้เรียกว่า เนกขัมมธาตุ แม้ธรรมที่เป็นกุศลทั้งหมด ก็ชื่อว่าเนกขัมมธาตุ” นี้คือเนกขัมมธาตุ “ความตรึก (ความวิตก ความดำริชอบ) ที่ประกอบด้วยอพยาบาท...ฯลฯ... นี้เรียกว่า อพยาบาทธาตุ เมตตาใดในสัตว์ทั้งหลาย...ฯลฯ... เมตตาเจโตวิมุติ” นี้คืออพยาบาทธาตุ “ความตรึก (ความวิตก ความดำริชอบ) ที่ประกอบด้วยอวิหิงสา...ฯลฯ... นี้เรียกว่า อวิหิงสาธาตุ กรุณาใดในสัตว์ทั้งหลาย...ฯลฯ... กรุณาเจโตวิมุติ” นี้คืออวิหิงสาธาตุ แม้ในที่นี้ พึงทราบถ้อยคำ ๒ อย่างตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว အပရာပိ တိဿော ဓာတုယောတိ အညာပိ သုညတဋ္ဌေန တိဿော ဓာတုယော. တာသု ‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမဓာတု? ဟေဋ္ဌတော အဝီစိနိရယံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ’’တိ ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတော ကာမဘဝေါ ကာမဓာတု နာမ. ‘‘ဟေဋ္ဌတော ဗြဟ္မလောကံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ အာကာသာနဉ္စာယတနုပဂေ ဒေဝေ ပရိယန္တံ ကရိတွာ’’တိ ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတာ ပန ရူပါရူပဘဝါ ဣတရာ ဒွေ ဓာတုယော. ဓာတုယာ အာဂတဋ္ဌာနမှိ ဟိ ဘဝေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗာ. ဘဝဿ အာဂတဋ္ဌာနေ ဓာတုယာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗာ. ဣဓ ဘဝေန ပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတော. ရူပဓာတုအာဒီသု [Pg.170] ရူပါရူပဓာတုယော ရူပါရူပဘဝါယေဝ. နိရောဓဓာတုယာ နိဗ္ဗာနံ ကထိတံ. บทว่า อปราปิ ติสฺโส ธาตุโย ความว่า ธาตุ ๓ อย่างแม้อื่นอีกโดยความหมายว่าต่างกัน ในธาตุเหล่านั้น กามภพที่ทรงขยายความไว้อย่างนี้ว่า “ในธาตุเหล่านั้น กามธาตุเป็นไฉน? คือ ทำให้มีอเวจีนรกเป็นที่สุดในเบื้องต่ำ” ชื่อว่า กามธาตุ ส่วนรูปภพและอรูปภพที่ทรงขยายความไว้อย่างนี้ว่า “คือ ทำให้มีพรหมโลกเป็นที่สุดในเบื้องต่ำ ทำให้มีเทวดาผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภพเป็นที่สุด (ในเบื้องบน)” เป็นธาตุอีก ๒ อย่างที่เหลือ จริงอยู่ ในที่ที่คำว่าธาตุมาถึง พึงกำหนดด้วยภพ ในที่ที่คำว่าภพมาถึง พึงกำหนดด้วยธาตุ ในที่นี้ ทรงกล่าวการกำหนดด้วยภพ ในรูปธาตุเป็นต้น รูปธาตุและอรูปธาตุ ก็คือรูปภพและอรูปภพนั่นเอง ทรงกล่าวถึงพระนิพพานด้วยนิโรธธาตุ ဟီနာဒီသု ဟီနာ ဓာတူတိ ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ. အဝသေသာ တေဘူမကဓမ္မာ မဇ္ဈိမဓာတု. နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ ပဏီတဓာတု. ในธาตุอย่างหยาบเป็นต้น (มีวินิจฉัยดังนี้) อกุศลจิตตุปบาท ๑๒ ดวง ชื่อว่า หีนธาตุ (ธาตุอย่างหยาบ) เตภูมิกธรรมที่เหลือ ชื่อว่า มัชฌิมธาตุ (ธาตุอย่างกลาง) โลกุตตรธรรม ๙ ประการ ชื่อว่า ปณีตธาตุ (ธาตุอย่างประณีต) ကာမတဏှာတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ. ရူပါရူပဘဝေသု ပန ရာဂေါ ဈာနနိကန္တိသဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဘဝဝသေန ပတ္ထနာ ဘဝတဏှာ. ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဝိဘဝတဏှာ. အပိစ ဌပေတွာ ပစ္ဆိမံ တဏှာဒွယံ သေသတဏှာ ကာမတဏှာ နာမ. ယထာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝတဏှာ? ဘဝဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ သာရာဂေါ စိတ္တဿ သာရာဂေါ. အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝတဏှာ. တတ္ထ ကတမာ ဝိဘဝတဏှာ? ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ သာရာဂေါ စိတ္တဿ သာရာဂေါ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဘဝတဏှာ. အဝသေသာ တဏှာ ကာမတဏှာ’’တိ. ပုန ကာမတဏှာဒီသု ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမတဏှာ. ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဣတရာ ဒွေ တဏှာ. အဘိဓမ္မေ ပနေတာ ‘‘ကာမဓာတုပဋိသံယုတ္တော…ပေ… အရူပဓာတုပဋိသံယုတ္တော’’တိ ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတာ. ဣမိနာ ဝါရေန ကိံ ဒဿေတိ? သဗ္ဗေပိ တေဘူမကာ ဓမ္မာ ရဇနီယဋ္ဌေန တဏှာဝတ္ထုကာတိ သဗ္ဗတဏှာ ကာမတဏှာယ ပရိယာဒိယိတွာ တတော နီဟရိတွာ ဣတရာ ဒွေ တဏှာ ဒဿေတိ. ရူပတဏှာဒီသု ရူပဘဝေ ဆန္ဒရာဂေါ ရူပတဏှာ. အရူပဘဝေ ဆန္ဒရာဂေါ အရူပတဏှာ. ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ နိရောဓတဏှာ. กามตัณหา คือ ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ส่วนราคะในรูปภพและอรูปภพ ราคะคือความพอใจในฌาน ราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ ความปรารถนาด้วยอำนาจแห่งภพ ชื่อว่า ภวตัณหา ราคะที่สหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ ชื่อว่า วิภวตัณหา อีกอย่างหนึ่ง ยกเว้นตัณหา ๒ อย่างหลังเสีย ตัณหาที่เหลือชื่อว่า กามตัณหา ดังที่ตรัสไว้ว่า “ในตัณหาเหล่านั้น ภวตัณหาเป็นไฉน? ราคะ สาราคะ ความกำหนัดแห่งจิต ที่สหรคตด้วยภวทิฏฐิ นี้เรียกว่า ภวตัณหา ในตัณหาเหล่านั้น วิภวตัณหาเป็นไฉน? ราคะ สาราคะ ความกำหนัดแห่งจิต ที่สหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ นี้เรียกว่า วิภวตัณหา ตัณหาที่เหลือชื่อว่า กามตัณหา” อีกนัยหนึ่ง ในกามตัณหาเป็นต้น ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ชื่อว่า กามตัณหา ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพ เป็นตัณหาอีก ๒ อย่างที่เหลือ แต่ในอภิธรรม ตัณหาเหล่านั้นทรงขยายความไว้อย่างนี้ว่า “ที่ประกอบกับกามธาตุ...ฯลฯ...ที่ประกอบกับอรูปธาตุ” ด้วยวาระนี้ ทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงว่า เตภูมิกธรรมทั้งหมดเป็นวัตถุแห่งตัณหาโดยความหมายว่าเป็นที่น่ากำหนัดยินดี ดังนี้แล้ว จึงทรงรวบรวมตัณหาทั้งหมดด้วยกามตัณหา แล้วทรงยกตัณหาอีก ๒ อย่างที่เหลือขึ้นแสดงจากกามตัณหานั้น ในรูปตัณหาเป็นต้น ฉันทราคะในรูปภพ ชื่อว่า รูปตัณหา ฉันทราคะในอรูปภพ ชื่อว่า อรูปตัณหา ราคะที่สหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ ชื่อว่า นิโรธตัณหา သံယောဇနတ္တိကေ ဝဋ္ဋသ္မိံ သံယောဇယန္တိ ဗန္ဓန္တီတိ သံယောဇနာနိ. သတိ ရူပါဒိဘေဒေ ကာယေ ဒိဋ္ဌိ, ဝိဇ္ဇမာနာ ဝါ ကာယေ ဒိဋ္ဌီတိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ. ဝိစိနန္တော ဧတာယ ကိစ္ဆတိ, န သက္ကောတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကာတုန္တိ ဝိစိကိစ္ဆာ. သီလဉ္စ ဝတဉ္စ ပရာမသတီတိ သီလဗ္ဗတပရာမာသော. အတ္ထတော ပန ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိနာ နယေန အာဂတာ ဝီသတိဝတ္ထုကာ ဒိဋ္ဌိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ နာမ. ‘‘သတ္ထရိ ကင်္ခတီ’’တိအာဒိနာ နယေန အာဂတာ အဋ္ဌဝတ္ထုကာ ဝိမတိ ဝိစိကိစ္ဆာ နာမ. ‘‘ဣဓေကစ္စော သီလေန သုဒ္ဓိ ဝတေန သုဒ္ဓိ သီလဗ္ဗတေန သုဒ္ဓီတိ သီလံ ပရာမသတိ, ဝတံ ပရာမသတိ, သီလဗ္ဗတံ ပရာမသတိ. ယာ ဧဝရူပါ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတ’’န္တိအာဒိနာ နယေန အာဂတော ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟော သီလဗ္ဗတပရာမာသော နာမ. ในสังโยชนติกะ (มีวินิจฉัยดังนี้) ธรรมที่ย่อมผูก ย่อมมัดสัตว์ทั้งหลายไว้ในวัฏฏะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า สังโยชน์ ทิฏฐิในกายที่มีความแตกต่างกันมีรูปเป็นต้นซึ่งมีอยู่ หรือทิฏฐิในกายที่มีอยู่จริง ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ บุคคลเมื่อค้นคว้าด้วยธรรมชาตินั้น ย่อมลำบาก ไม่สามารถที่จะทำความตกลงใจได้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิจิกิจฉา ธรรมที่ย่อมลูบคลำศีลและพรต ฉะนั้นจึงชื่อว่า สีลัพพตปรามาส แต่โดยความหมายแล้ว ทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า “ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา” ชื่อว่า สักกายทิฏฐิ ความสงสัยมีวัตถุ ๘ ที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า “ย่อมสงสัยในพระศาสดา” ชื่อว่า วิจิกิจฉา ความยึดถือโดยวิปลาสที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า “บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมลูบคลำศีล ลูบคลำพรต ลูบคลำศีลพรต (โดยเข้าใจว่า) ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีล ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยพรต ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีลพรต ทิฏฐิที่เป็นไปในลักษณะเช่นนี้ใด ทิฏฐิอันถึงแล้ว” ชื่อว่า สีลัพพตปรามาส တယော [Pg.171] အာသဝါတိ ဧတ္ထ စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌေန ဝါ အာသဝနဋ္ဌေန ဝါ အာသဝါ. တတ္ထ ‘‘ပုရိမာ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇာယ, ဣတော ပုဗ္ဗေ အဝိဇ္ဇာ နာဟောသိ, အထ ပစ္ဆာ သမဘဝီ’’တိ, ‘‘ပုရိမာ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋိ န ပညာယတိ ဘဝတဏှာယ ဘဝဒိဋ္ဌိယာ, ဣတော ပုဗ္ဗေ ဘဝဒိဋ္ဌိ နာဟောသိ, အထ ပစ္ဆာ သမဘဝီ’’တိ ဧဝံ တာဝ စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌေန အာသဝါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စက္ခုတော ရူပေ သဝတိ အာသဝတိ သန္ဒတိ ပဝတ္တတိ. သောတတော သဒ္ဒေ. ဃာနတော ဂန္ဓေ. ဇိဝှာတော ရသေ. ကာယတော ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ. မနတော ဓမ္မေ သဝတိ အာသဝတိ သန္ဒတိ ပဝတ္တတီတိ ဧဝံ အာသဝနဋ္ဌေန အာသဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ในคำว่า อาสวะ ๓ อย่างนี้ พึงทราบว่า ชื่อว่าอาสวะ เพราะอรรถว่าหมักดองมานาน หรือเพราะอรรถว่าไหลไป. ในอรรถทั้งสองนั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าอาสวะ เพราะอรรถว่าหมักดองมานาน ดังพระดำรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งอวิชชาย่อมไม่ปรากฏ (ใครๆ ไม่อาจชี้ได้ว่า) ก่อนแต่นี้ อวิชชาไม่มี แต่ภายหลังจึงมีขึ้น' และ 'ภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งภวตัณหาและภวทิฏฐิย่อมไม่ปรากฏ (ใครๆ ไม่อาจชี้ได้ว่า) ก่อนแต่นี้ ภวทิฏฐิไม่มี แต่ภายหลังจึงมีขึ้น' ด้วยประการฉะนี้. พึงทราบว่า ชื่อว่าอาสวะ เพราะอรรถว่าไหลไป คือ (กิเลส) ย่อมไหลไป หลั่งออกไป ซ่านไป เป็นไปในรูปทางจักษุ ในเสียงทางโสต ในกลิ่นทางฆานะ ในรสทางชิวหา ในโผฏฐัพพะทางกาย ในธรรมารมณ์ทางมโน ด้วยประการฉะนี้. ပါဠိယံ ပန ကတ္ထစိ ဒွေ အာသဝါ အာဂတာ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ စ အာသဝါ သမ္ပရာယိကာ စ အာသဝါ’’တိ, ကတ္ထစိ ‘‘တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, အာသဝါ. ကာမာသဝေါ ဘဝါသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ တယော. အဘိဓမ္မေ တေယေဝ ဒိဋ္ဌာသဝေန သဒ္ဓိံ စတ္တာရော. နိဗ္ဗေဓိကပရိယာယေ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အာသဝါ နိရယဂါမိနိယာ, အတ္ထိ အာသဝါ တိရစ္ဆာနယောနိဂါမိနိယာ, အတ္ထိ အာသဝါ ပေတ္တိဝိသယဂါမိနိယာ, အတ္ထိ အာသဝါ မနုဿလောကဂါမိနိယာ အတ္ထိ အာသဝါ ဒေဝလောကဂါမိနိယာ’’တိ ဧဝံ ပဉ္စ. ဆက္ကနိပါတေ အာဟုနေယျသုတ္တေ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အာသဝါ သံဝရာ ပဟာတဗ္ဗာ, အတ္ထိ အာသဝါ ပဋိသေဝနာ ပဟာတဗ္ဗာ, အတ္ထိ အာသဝါ ပရိဝဇ္ဇနာ ပဟာတဗ္ဗာ, အတ္ထိ အာသဝါ အဓိဝါသနာ ပဟာတဗ္ဗာ, အတ္ထိ အာသဝါ ဝိနောဒနာ ပဟာတဗ္ဗာ, အတ္ထိ အာသဝါ ဘာဝနာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဧဝံ ဆ. သဗ္ဗာသဝပရိယာယေ တေယေဝ ဒဿနာပဟာတဗ္ဗေဟိ သဒ္ဓိံ သတ္တ. ဣမသ္မိံ ပန သင်္ဂီတိသုတ္တေ တယော. တတ္ထ ‘‘ယော ကာမေသု ကာမစ္ဆန္ဒော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမာသဝေါ နာမ. ‘‘ယော ဘဝေသု ဘဝစ္ဆန္ဒော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ, ဘဝဝသေန ဝါ ပတ္ထနာ ဘဝါသဝေါ နာမ. ‘‘ဒုက္ခေ အညာဏ’’န္တိအာဒိနာ နယေန အာဂတာ အဝိဇ္ဇာ အဝိဇ္ဇာသဝေါ နာမာတိ. ကာမဘဝါဒယော ကာမဓာတုအာဒိဝသေန ဝုတ္တာယေဝ. แต่ในพระบาลี บางแห่งมา ๒ อย่างคือ 'ทิฏฐธัมมิกาสวะ (อาสวะในปัจจุบัน) และสัมปรายิกาสวะ (อาสวะในภพหน้า)' บางแห่งมา ๓ อย่างคือ 'ภิกษุทั้งหลาย อาสวะ ๓ อย่างเหล่านี้คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ'. ในพระอภิธรรม อาสวะ ๓ อย่างนั้นแหละรวมกับทิฏฐาสวะเป็น ๔ อย่าง. ในนิพเพธิกปริยายสูตร มา ๕ อย่างคือ 'ภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่เป็นไปเพื่อตกนรกมีอยู่ อาสวะที่เป็นไปเพื่อเกิดในกำเนิดดิรัจฉานมีอยู่ อาสวะที่เป็นไปเพื่อเกิดในเปรตวิสัยมีอยู่ อาสวะที่เป็นไปเพื่อเกิดในมนุสสโลกมีอยู่ อาสวะที่เป็นไปเพื่อเกิดในเทวโลกมีอยู่'. ในอาหุเนยยสูตร ฉักกนิบาต มา ๖ อย่างคือ 'ภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละด้วยสังวรมีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยการใช้สอยมีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยการงดเว้นมีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยความอดกลั้นมีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยการบรรเทามีอยู่ อาสวะที่พึงละด้วยภาวนามีอยู่'. ในสัพพาสวปริยายสูตร อาสวะ ๖ อย่างนั้นแหละรวมกับอาสวะที่พึงละด้วยทัสสนะเป็น ๗ อย่าง. แต่ในสังคีติสูตรนี้มา ๓ อย่าง. ในอาสวะ ๓ อย่างนั้น ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ที่ตรัสไว้ว่า 'ความพอใจในกามทั้งหลาย' ชื่อว่ากามาสวะ. ราคะที่สหรคตด้วยสัสสตทิฏฐิ หรือความปรารถนาด้วยอำนาจแห่งภพ ที่ตรัสไว้ว่า 'ความพอใจในภพทั้งหลาย' ชื่อว่าภวาสวะ. อวิชชาที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า 'ความไม่รู้ในทุกข์' ชื่อว่าอวิชชาสวะ. กามาสวะ ภวาสวะ เป็นต้น ท่านกล่าวไว้แล้วโดยอำนาจแห่งกามธาตุเป็นต้นนั่นเทียว. ကာမေသနာဒီသု ‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမေသနာ? ယော ကာမေသု ကာမစ္ဆန္ဒော ကာမဇ္ဈောသာနံ, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမေသနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ကာမဂဝေသနရာဂေါ ကာမေသနာ နာမ. ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝေသနာ? ယော ဘဝေသု [Pg.172] ဘဝစ္ဆန္ဒော ဘဝဇ္ဈောသာနံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝေသနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ဘဝဂဝေသနရာဂေါ ဘဝေသနာ နာမ. ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ? သဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န နဟောတိ တထာဂတော ပရမ္မရဏာတိ ဝါ, ယာ ဧဝရူပါ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟော, အယံ ဝုစ္စတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ ဒိဋ္ဌိဂတိကသမ္မတဿ ဗြဟ္မစရိယဿ ဂဝေသနဒိဋ္ဌိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ နာမ. န ကေဝလဉ္စ ဘဝရာဂဒိဋ္ဌိယောဝ, တဒေကဋ္ဌံ ကမ္မမ္ပိ ဧသနာယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမေသနာ? ကာမရာဂေါ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမေသနာ. တတ္ထ ကတမာ ဘဝေသနာ? ဘဝရာဂေါ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝေသနာ. တတ္ထ ကတမာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ? အန္တဂ္ဂါဟိကာ ဒိဋ္ဌိ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ’’တိ. ในคำว่า กาเมสนา เป็นต้น ราคะคือการแสวงหากาม ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า 'ในเอสนา ๓ นั้น กาเมสนาเป็นไฉน? ความพอใจในกาม ความหมกมุ่นในกาม นี้เรียกว่า กาเมสนา' ชื่อว่า กาเมสนา. ราคะคือการแสวงหาภพ ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า 'ในเอสนา ๓ นั้น ภเวสนาเป็นไฉน? ความพอใจในภพ ความหมกมุ่นในภพ นี้เรียกว่า ภเวสนา' ชื่อว่า ภเวสนา. ทิฏฐิคือการแสวงหาพรหมจรรย์อันเป็นที่ยอมรับของผู้มีทิฏฐิ ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า 'ในเอสนา ๓ นั้น พรหมจริเยสนาเป็นไฉน? ทิฏฐิ ทิฏฐิคตะ ความยึดถือโดยวิปลาสเห็นปานนี้ว่า โลกเที่ยง...หรือว่า ตถาคตภายหลังแต่ตายแล้ว ย่อมมีก็หามิได้ ย่อมไม่มีก็หามิได้ นี้เรียกว่า พรหมจริเยสนา' ชื่อว่า พรหมจริเยสนา. และมิใช่เพียงภวราคะและทิฏฐิเท่านั้น (ที่ชื่อว่าเอสนา) แม้กรรมที่เกิดในอารมณ์เดียวกันก็ชื่อว่าเอสนาเหมือนกัน. จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ในเอสนา ๓ นั้น กาเมสนาเป็นไฉน? กามราคะ และอกุศลกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่เกิดในอารมณ์เดียวกันกับกามราคะนั้น นี้เรียกว่า กาเมสนา. ในเอสนา ๓ นั้น ภเวสนาเป็นไฉน? ภวราคะ และอกุศลกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่เกิดในอารมณ์เดียวกันกับภวราคะนั้น นี้เรียกว่า ภเวสนา. ในเอสนา ๓ นั้น พรหมจริเยสนาเป็นไฉน? อันตคาหิกทิฏฐิ และอกุศลกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่เกิดในอารมณ์เดียวกันกับทิฏฐินั้น นี้เรียกว่า พรหมจริเยสนา'. ဝိဓာသု ‘‘ကထံဝိဓံ သီလဝန္တံ ဝဒန္တိ, ကထံဝိဓံ ပညဝန္တံ ဝဒန္တီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၉၅) အာကာရသဏ္ဌာနံ ဝိဓာ နာမ. ‘‘ဧကဝိဓေန ဉာဏဝတ္ထု ဒုဝိဓေန ဉာဏဝတ္ထူ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၅၁) ကောဋ္ဌာသော. ‘‘သေယျောဟမသ္မီတိ ဝိဓာ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၉၂၀) မာနော ဝိဓာ နာမ. ဣဓ သော အဓိပ္ပေတော. မာနော ဟိ သေယျာဒိဝသေန ဝိဒဟနတော ဝိဓာတိ ဝုစ္စတိ. သေယျောဟမသ္မီတိ ဣမိနာ သေယျသဒိသဟီနာနံ ဝသေန တယော မာနာ ဝုတ္တာ. သဒိသဟီနေသုပိ ဧသေဝ နယော. ในคำว่า วิธา ทั้งหลาย ในบาลีเป็นต้นว่า 'บัณฑิตทั้งหลายย่อมกล่าวผู้มีศีลว่ามีประการอย่างไร ย่อมกล่าวผู้มีปัญญาว่ามีประการอย่างไร' คำว่า วิธา ชื่อว่าอาการสัณฐาน. ในบาลีเป็นต้นว่า 'ญาณวัตถุโดยส่วนเดียว ญาณวัตถุโดยสองส่วน' (คำว่า วิธา) ชื่อว่าส่วน. ในบาลีเป็นต้นว่า 'ความถือตัวว่าเราดีกว่าเขา เป็นวิธา' คำว่า วิธา ชื่อว่ามานะ. ในที่นี้ ประสงค์เอามานะนั้น. จริงอยู่ มานะ ท่านเรียกว่า วิธา เพราะกระทำให้ต่างกันโดยความเป็นผู้ประเสริฐกว่าเป็นต้น. ด้วยคำว่า 'เราดีกว่าเขา' นี้ ท่านกล่าวถึงมานะ ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งการเทียบกับคนที่ประเสริฐกว่า เสมอกัน และต่ำกว่า. แม้ในมานะที่เทียบกับคนเสมอกันและต่ำกว่า ก็นัยนี้เหมือนกัน. အယဉှိ မာနော နာမ သေယျဿ တိဝိဓော, သဒိသဿ တိဝိဓော, ဟီနဿ တိဝိဓောတိ နဝဝိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ‘‘သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီ’’တိ မာနော ရာဇူနဉ္စေဝ ပဗ္ဗဇိတာနဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. จริงอยู่ มานะนี้มี ๓ อย่างในบุคคลผู้ประเสริฐกว่า มี ๓ อย่างในบุคคลผู้เสมอกัน และมี ๓ อย่างในบุคคลผู้ต่ำกว่า ด้วยประการฉะนี้จึงเป็น ๙ อย่าง. ในมานะ ๙ อย่างนั้น มานะที่ว่า 'เราประเสริฐกว่าคนผู้ประเสริฐกว่า' ย่อมเกิดขึ้นแก่พระราชาทั้งหลายและบรรพชิตทั้งหลาย. ရာဇာ ဟိ ရဋ္ဌေန ဝါ ဓနဝါဟနေဟိ ဝါ ‘‘ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီ’’တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ. ပဗ္ဗဇိတောပိ သီလဓုတင်္ဂါဒီဟိ ‘‘ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီ’’တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ. ‘‘သေယျဿ သဒိသောဟမသ္မီ’’တိ မာနောပိ ဧတေသံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ရာဇာ ဟိ ရဋ္ဌေန ဝါ ဓနဝါဟနေဟိ ဝါ အညရာဇူဟိ သဒ္ဓိံ မယှံ ကိံ နာနာကရဏန္တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ. ပဗ္ဗဇိတောပိ သီလဓုတင်္ဂါဒီဟိပိ အညေန ဘိက္ခုနာ မယှံ ကိံ နာနာကရဏန္တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ. ‘‘သေယျဿ ဟီနောဟမသ္မီ’’တိ မာနောပိ ဧတေသံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဿ [Pg.173] ဟိ ရညော ရဋ္ဌံ ဝါ ဓနဝါဟနာဒီနိ ဝါ နာတိသမ္ပန္နာနိ ဟောန္တိ, သော မယှံ ရာဇာတိ ဝေါဟာရမုခမတ္တမေဝ, ကိံ ရာဇာ နာမ အဟန္တိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ. ပဗ္ဗဇိတောပိ အပ္ပလာဘသက္ကာရော အဟံ ဓမ္မကထိကော ဗဟုဿုတော မဟာထေရောတိ ကထာမတ္တကမေဝ, ကိံ ဓမ္မကထိကော နာမာဟံ ကိံ ဗဟုဿုတော ကိံ မဟာထေရော ယဿ မေ လာဘသက္ကာရော နတ္ထီတိ ဧတံ မာနံ ကရောတိ. จริงอยู่ พระราชาทรงอาศัยแว่นแคว้น หรือทรัพย์และพาหนะ ย่อมทรงกระทำมานะนี้ว่า "ใครเล่าจะเสมอเหมือนเรามีอยู่" แม้บรรพชิตก็อาศัยศีลและธุดงค์เป็นต้น ย่อมกระทำมานะนี้ว่า "ใครเล่าจะเสมอเหมือนเรามีอยู่" แม้มานะว่า "เราเป็นผู้เสมอเหมือนกับผู้ที่เจริญกว่า" ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่พระราชาและบรรพชิตเหล่านั้นนั่นแหละ. จริงอยู่ พระราชาทรงอาศัยแว่นแคว้น หรือทรัพย์และพาหนะ ย่อมทรงกระทำมานะนี้ว่า "อะไรคือความแตกต่างสำหรับเรากับพระราชาองค์อื่น ๆ" แม้บรรพชิตก็อาศัยศีลและธุดงค์เป็นต้น ย่อมกระทำมานะนี้ว่า "อะไรคือความแตกต่างสำหรับเรากับภิกษุรูปอื่น" แม้มานะว่า "เราเป็นผู้เลวกว่าผู้ที่เจริญกว่า" ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่พระราชาและบรรพชิตเหล่านั้นนั่นแหละ. จริงอยู่ พระราชาพระองค์ใดมีแว่นแคว้น หรือทรัพย์และพาหนะเป็นต้นไม่สมบูรณ์นัก พระราชาพระองค์นั้นย่อมทรงกระทำมานะนี้ว่า "สำหรับเราเป็นเพียงแค่คำพูดที่เรียกว่าพระราชาเท่านั้น เราจะชื่อว่าเป็นพระราชาได้อย่างไร" แม้บรรพชิตผู้มีลาภและสักการะน้อย ก็ย่อมกระทำมานะนี้ว่า "การที่กล่าวว่าเราเป็นธรรมกถึก เป็นพหูสูต เป็นมหาเถระ เป็นเพียงแค่คำพูดเท่านั้น เราจะชื่อว่าเป็นธรรมกถึกได้อย่างไร จะเป็นพหูสูตได้อย่างไร จะเป็นมหาเถระได้อย่างไร ในเมื่อเราไม่มีลาภและสักการะ" ‘‘သဒိသဿ သေယျောဟမသ္မီ’’တိ မာနာဒယော အမစ္စာဒီနံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အမစ္စော ဝါ ဟိ ရဋ္ဌိယော ဝါ ဘောဂယာနဝါဟနာဒီဟိ ကော မယာ သဒိသော အညော ရာဇပုရိသော အတ္ထီတိ ဝါ မယှံ အညေဟိ သဒ္ဓိံ ကိံ နာနာကရဏန္တိ ဝါ အမစ္စောတိ နာမမေဝ မယှံ, ဃာသစ္ဆာဒနမတ္တမ္ပိ မေ နတ္ထိ, ကိံ အမစ္စော နာမာဟန္တိ ဝါ ဧတေ မာနေ ကရောတိ. มานะเป็นต้นว่า "เราเป็นผู้เจริญกว่าผู้ที่เสมอเหมือนกัน" ย่อมเกิดขึ้นแก่อำมาตย์เป็นต้น. จริงอยู่ อำมาตย์หรือเจ้าเมือง อาศัยโภคะ ยาน และพาหนะเป็นต้น ย่อมกระทำมานะเหล่านี้ว่า "ราชบุรุษอื่นคนไหนเล่าจะเสมอเหมือนเรามีอยู่" หรือว่า "อะไรคือความแตกต่างสำหรับเรากับคนอื่น ๆ" หรือว่า "สำหรับเราเป็นเพียงชื่อว่าอำมาตย์เท่านั้น แม้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มก็ไม่มีแก่เรา เราจะชื่อว่าเป็นอำมาตย์ได้อย่างไร" ‘‘ဟီနဿ သေယျောဟမသ္မီ’’တိ မာနာဒယော ဒါသာဒီနံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဒါသော ဟိ မာတိတော ဝါ ပိတိတော ဝါ ကော မယာ သဒိသော အညော ဒါသော နာမ အတ္ထိ, အညေ ဇီဝိတုံ အသက္ကောန္တာ ကုစ္ဆိဟေတု ဒါသာ ဇာတာ, အဟံ ပန ပဝေဏီအာဂတတ္တာ သေယျောတိ ဝါ ပဝေဏီအာဂတဘာဝေန ဥဘတောသုဒ္ဓိကဒါသတ္တေန အသုကဒါသေန နာမ သဒ္ဓိံ ကိံ မယှံ နာနာကရဏန္တိ ဝါ ကုစ္ဆိဝသေနာဟံ ဒါသဗျ ဥပဂတော, မာတာပိတုကောဋိယာ ပန မေ ဒါသဋ္ဌာနံ နတ္ထိ, ကိံ ဒါသော နာမ အဟန္တိ ဝါ ဧတေ မာနေ ကရောတိ. ယထာ စ ဒါသော, ဧဝံ ပုက္ကုသစဏ္ဍာလာဒယောပိ ဧတေ မာနေ ကရောန္တိယေဝ. มานะเป็นต้นว่า "เราเป็นผู้เจริญกว่าผู้ที่เลวกว่า" ย่อมเกิดขึ้นแก่ทาสเป็นต้น. จริงอยู่ ทาสย่อมกระทำมานะเหล่านี้ว่า "ทาสอื่นคนไหนเล่าจะเสมอเหมือนเราผู้เป็นทาสสืบตระกูลมาแต่ฝ่ายมารดาหรือฝ่ายบิดา" หรือว่า "คนอื่น ๆ ไม่สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ จึงเกิดเป็นทาสเพราะเหตุแห่งท้อง แต่เราสิเป็นผู้เจริญกว่าเพราะเป็นผู้มาตามประเพณี" หรือว่า "อะไรคือความแตกต่างสำหรับเราผู้เป็นทาสบริสุทธิ์ทั้งสองฝ่ายโดยความเป็นผู้มาตามประเพณี กับทาสชื่อโน้น" หรือว่า "เราถึงความเป็นทาสด้วยอำนาจแห่งท้อง แต่โดยส่วนแห่งมารดาและบิดา ฐานะแห่งทาสไม่มีแก่เรา เราจะชื่อว่าเป็นทาสได้อย่างไร" และทาสกระทำมานะเหล่านี้ฉันใด แม้พวกปุกกุสะและจัณฑาลเป็นต้น ก็ย่อมกระทำมานะเหล่านี้ฉันนั้นเหมือนกัน. ဧတ္ထ စ သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီတိ, စ သဒိသဿ သဒိသောဟမသ္မီတိ စ ဟီနဿ ဟီနောဟမသ္မီတိ စ ဣမေ တယော မာနာ ယာထာဝမာနာ နာမ အရဟတ္တမဂ္ဂဝဇ္ဈာ. သေသာ ဆ မာနာ အယာထာဝမာနာ နာမ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ. และในบรรดามานะเหล่านั้น มานะ 3 อย่างนี้ คือ "เราเป็นผู้เจริญกว่าผู้ที่เจริญกว่า" และ "เราเป็นผู้เสมอเหมือนกับผู้ที่เสมอเหมือนกัน" และ "เราเป็นผู้เลวกว่าผู้ที่เลวกว่า" ชื่อว่า ยถามานะ (มานะตามจริง) อันอรหัตตมรรคพึงละ. มานะ 6 อย่างที่เหลือ ชื่อว่า อยถามานะ (มานะไม่ตามจริง) อันปฐมมรรคพึงละ. တယော အဒ္ဓါတိ တယော ကာလာ. အတီတော အဒ္ဓါတိအာဒီသု ဒွေပရိယာယာ သုတ္တန္တပရိယာယော စ အဘိဓမ္မပရိယာယော စ. သုတ္တန္တပရိယာယေန ပဋိသန္ဓိတော ပုဗ္ဗေ အတီတော အဒ္ဓါ နာမ. စုတိတော ပစ္ဆာ အနာဂတော အဒ္ဓါ နာမ. သဟ စုတိပဋိသန္ဓီဟိ တဒန္တရံ ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါ နာမ. အဘိဓမ္မပရိယာယေန တီသု ခဏေသု ဘင်္ဂတော ဥဒ္ဓံ အတီတော အဒ္ဓါ နာမ. ဥပ္ပာဒတော ပုဗ္ဗေ အနာဂတော အဒ္ဓါ နာမ. ခဏတ္တယေ ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါ နာမ. အတီတာဒိဘေဒေါ စ နာမ အယံ ဓမ္မာနံ ဟောတိ, န ကာလဿ. အတီတာဒိဘေဒေ [Pg.174] ပန ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ဣဓ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ ကာလော တေနေဝ ဝေါဟာရေန ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. บทว่า ตโย อทฺธา คือ กาล 3. ในบทว่า อตีโต อทฺธา เป็นต้น มี 2 นัย คือ สุตตันตปริยาย และอภิธรรมปริยาย. โดยสุตตันตปริยาย กาลก่อนแต่ปฏิสนธิ ชื่อว่า อดีตกาล. กาลหลังจากจุติ ชื่อว่า อนาคตกาล. กาลในระหว่างนั้นพร้อมด้วยจุติและปฏิสนธิ ชื่อว่า ปัจจุบันกาล. โดยอภิธรรมปริยาย ในขณะทั้ง 3 กาลที่พ้นจากภังคขณะไป ชื่อว่า อดีตกาล. กาลก่อนแต่อุปาทขณะ ชื่อว่า อนาคตกาล. กาลในขณะทั้งสาม ชื่อว่า ปัจจุบันกาล. และความแตกต่างแห่งอดีตเป็นต้นนี้ เป็นความแตกต่างแห่งธรรมทั้งหลาย, ไม่ใช่ความแตกต่างแห่งกาล. แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า กาลแม้ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ก็อาศัยธรรมทั้งหลายที่มีความแตกต่างแห่งอดีตเป็นต้น จึงถูกกล่าวด้วยโวหารนั้นนั่นเอง. တယော အန္တာတိ တယော ကောဋ္ဌာသာ. ‘‘ကာယဗန္ဓနဿ အန္တော ဇီရတီ’’တိအာဒီသု (စူဠဝ. ၂၇၈) ဟိ အန္တောယေဝ အန္တော. ‘‘ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၅၁) ပရဘာဂေါ အန္တော. ‘‘အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဇီဝိကာန’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၈၀) ဧတ္ထ လာမကဘာဝေါ အန္တော. ‘‘သက္ကာယော ခေါ, အာဝုသော, ပဌမော အန္တော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၆.၆၁) ကောဋ္ဌာသော အန္တော. ဣဓ ကောဋ္ဌာသော အဓိပ္ပေတော. သက္ကာယောတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. သက္ကာယသမုဒယောတိ တေသံ နိဗ္ဗတ္တိကာ ပုရိမတဏှာ. သက္ကာယနိရောဓောတိ ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိဘူတံ နိဗ္ဗာနံ. မဂ္ဂေါ ပန နိရောဓာဓိဂမဿ ဥပါယတ္တာ နိရောဓေ ဂဟိတေ ဂဟိတောဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. บทว่า ตโย อนฺตา คือ ส่วน 3. จริงอยู่ ในบทเป็นต้นว่า "ส่วนสุดแห่งกายพันธนะย่อมคร่ำคร่าไป" คำว่า อันตะ หมายถึง ส่วนสุดนั่นเอง. ในบทเป็นต้นว่า "นั่นแหละคือที่สุดแห่งทุกข์" คำว่า อันตะ หมายถึง ส่วนเบื้องปลาย. ในบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การเลี้ยงชีพนี้เป็นสิ่งที่เลวทราม" คำว่า อันตะ หมายถึง ความเลวทราม. ในบทเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโส สักกายะแลเป็นส่วนที่หนึ่ง" คำว่า อันตะ หมายถึง ส่วน. ในที่นี้ ประสงค์เอาคำว่า ส่วน. บทว่า สักกายะ คือ อุปาทานขันธ์ 5. บทว่า สักกายสมุทัย คือ ตัณหาที่มีในภพก่อนอันเป็นแดนเกิดแห่งอุปาทานขันธ์ 5 เหล่านั้น. บทว่า สักกายนิโรธ คือ พระนิพพานอันเป็นที่ดับสนิทของทั้งสองอย่าง. ส่วนมรรค พึงทราบว่า เพราะเป็นอุบายแห่งการบรรลุซึ่งนิโรธ เมื่อนิโรธถูกถือเอาแล้ว มรรคก็เป็นอันถูกถือเอาแล้วด้วย. ဒုက္ခဒုက္ခတာတိ ဒုက္ခဘူတာ ဒုက္ခတာ. ဒုက္ခဝေဒနာယေတံ နာမံ. သင်္ခါရဒုက္ခတာတိ သင်္ခါရဘာဝေန ဒုက္ခတာ. အဒုက္ခမသုခါဝေဒနာယေတံ နာမံ. သာ ဟိ သင်္ခတတ္တာ ဥပ္ပာဒဇရာဘင်္ဂပီဠိတာ, တသ္မာ အညဒုက္ခသဘာဝဝိရဟတော သင်္ခါရဒုက္ခတာတိ ဝုတ္တာ. ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာတိ ဝိပရိဏာမေ ဒုက္ခတာ. သုခဝေဒနာယေတံ နာမံ. သုခဿ ဟိ ဝိပရိဏာမေ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ သုခံ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာတိ ဝုတ္တံ. အပိစ ဌပေတွာ ဒုက္ခဝေဒနံ သုခဝေဒနဉ္စ သဗ္ဗေပိ တေဘူမကာ ဓမ္မာ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ’’တိ ဝစနတော သင်္ခါရဒုက္ခတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. บทว่า ทุกฺขทุกฺขตา คือ ความเป็นทุกข์โดยสภาวะแห่งทุกข์. นี้เป็นชื่อของทุกขเวทนา. บทว่า สงฺขารทุกฺขตา คือ ความเป็นทุกข์โดยความเป็นสังขาร. นี้เป็นชื่อของอทุกขมสุขเวทนา. จริงอยู่ เวทนานั้นเพราะเป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง จึงถูกบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้น ความแก่ และความดับไป ฉะนั้น เพราะปราศจากสภาวะแห่งทุกข์อย่างอื่น จึงถูกเรียกว่า สังขารทุกขตา. บทว่า วิปริณามทุกฺขตา คือ ความเป็นทุกข์ในความแปรปรวน. นี้เป็นชื่อของสุขเวทนา. จริงอยู่ เมื่อสุขแปรปรวนไป ทุกข์ย่อมเกิดขึ้น ฉะนั้น สุขจึงถูกเรียกว่า วิปริณามทุกขตา. อีกอย่างหนึ่ง ยกเว้นทุกขเวทนาและสุขเวทนาแล้ว ธรรมทั้งปวงที่เป็นไปในภูมิ 3 พึงทราบว่าเป็นสังขารทุกขตา ตามนัยพระบาลีว่า "สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์". မိစ္ဆတ္တနိယတောတိ မိစ္ဆာသဘာဝေါ ဟုတွာ နိယတော. နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ သဒ္ဓိံ အာနန္တရိယကမ္မဿေတံ နာမံ. သမ္မာသဘာဝေ နိယတော သမ္မတ္တနိယတော. စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနမေတံ နာမံ. န နိယတောတိ အနိယတော. အဝသေသာနံ ဓမ္မာနမေတံ နာမံ. บทว่า มิจฺฉตฺตนิยโต คือ เป็นสภาวะที่ผิดแล้วแน่นอน. นี้เป็นชื่อของอนันตริยกรรมพร้อมด้วยนิยตมิจฉาทิฏฐิ. บทว่า สมฺมตฺตนิยโต คือ แน่นอนในสภาวะที่ถูก. นี้เป็นชื่อของอริยมรรค 4. บทว่า อนิยโต คือ ไม่แน่นอน. นี้เป็นชื่อของธรรมที่เหลือ. တယော တမာတိ ‘‘တမန္ဓကာရော သမ္မောဟော အဝိဇ္ဇောဃော မဟာဘယော’’တိ ဝစနတော အဝိဇ္ဇာ တမော နာမ. ဣဓ ပန အဝိဇ္ဇာသီသေန ဝိစိကိစ္ဆာ ဝုတ္တာ. အာရဗ္ဘာတိ အာဂမ္မ. ကင်္ခတီတိ ကင်္ခံ ဥပ္ပာဒေတိ. ဝိစိကိစ္ဆတီတိ ဝိစိနန္တော ကိစ္ဆံ အာပဇ္ဇတိ, သန္နိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောတိ. နာဓိမုစ္ဆတီတိ တတ္ထ အဓိမုစ္ဆိတုံ န သက္ကောတိ. န သမ္ပသီဒတီတိ တံ အာရဗ္ဘ ပသာဒံ အာရောပေတုံ န သက္ကောတိ. บทว่า ตโย ตมา คือ ตามนัยพระบาลีว่า "ความมืด ความหลง โอฆะคืออวิชชา ภัยใหญ่" อวิชชาชื่อว่า ตมะ (ความมืด). แต่ในที่นี้ ท่านกล่าววิจิกิจฉาโดยยกอวิชชาขึ้นเป็นประธาน. บทว่า อารพฺภ คือ อาศัย. บทว่า กงฺขติ คือ ย่อมยังความสงสัยให้เกิดขึ้น. บทว่า วิจิกิจฺฉติ คือ เมื่อสืบสวนอยู่ ย่อมถึงความลำบาก ไม่สามารถตัดสินใจได้. บทว่า นาธิมุจฺจติ คือ ไม่สามารถน้อมใจไปในอารมณ์นั้นได้. บทว่า น สมฺปสีทติ คือ ปรารภอารมณ์นั้นแล้ว ไม่สามารถยกความเลื่อมใสขึ้นได้. အရက္ခေယျာနီတိ [Pg.175] န ရက္ခိတဗ္ဗာနိ. တီသု ဒွါရေသု ပစ္စေကံ ရက္ခဏကိစ္စံ နတ္ထိ, သဗ္ဗာနိ သတိယာ ဧဝ ရက္ခိတာနီတိ ဒီပေတိ. နတ္ထိ တထာဂတဿာတိ. ‘‘ဣဒံ နာမ မေ သဟသာ ဥပ္ပန္နံ ကာယဒုစ္စရိတံ, ဣမာဟံ ယထာ မေ ပရော န ဇာနာတိ, တထာ ရက္ခာမိ, ပဋိစ္ဆာဒေမီ’’တိ ဧဝံ ရက္ခိတဗ္ဗံ နတ္ထိ တထာဂတဿ ကာယဒုစ္စရိတံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ကိံ ပန သေသခီဏာသဝါနံ ကာယသမာစာရာဒယော အပရိသုဒ္ဓါတိ? နော အပရိသုဒ္ဓါ. န ပန တထာဂတဿ ဝိယ ပရိသုဒ္ဓါ. အပ္ပဿုတခီဏာသဝေါ ဟိ ကိဉ္စာပိ လောကဝဇ္ဇံ နာပဇ္ဇတိ, ပဏ္ဏတ္တိယံ ပန အကောဝိဒတ္တာ ဝိဟာရကာရံ ကုဋိကာရံ သဟဂါရံ သဟသေယျန္တိ ဧဝရူပါ ကာယဒွါရေ အာပတ္တိယော အာပဇ္ဇတိ. သဉ္စရိတ္တံ ပဒသောဓမ္မံ ဥတ္တရိဆပ္ပဉ္စဝါစံ ဘူတာရောစနန္တိ ဧဝရူပါ ဝစီဒွါရေ အာပတ္တိယော အာပဇ္ဇတိ. ဥပနိက္ခိတ္တသာဒိယနဝသေန မနောဒွါရေ ရူပိယပ္ပဋိဂ္ဂါဟဏာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, ဓမ္မသေနာပတိသဒိသဿာပိ ဟိ ခီဏာသဝဿ မနောဒွါရေ သဥပါရမ္ဘဝသေန မနောဒုစ္စရိတံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧဝ. คำว่า อรกฺเขยฺยานิ (ไม่ต้องรักษา) คือ ไม่ต้องพิทักษ์รักษา กิจที่จะต้องรักษาในทวารทั้ง ๓ โดยเฉพาะแต่ละอย่างไม่มี (พระองค์) ทรงแสดงว่า ทวารทั้งหมดอันสติเท่านั้นรักษาไว้แล้ว คำว่า นตฺถิ ตถาคตสฺส (ไม่มีแก่พระตถาคต) ความว่า 'กายทุจริตที่เกิดขึ้นแก่เราโดยฉับพลันชื่อนี้มีอยู่ เราจะรักษา จะปกปิดกายทุจริตนี้โดยประการที่คนอื่นจะไม่รู้ถึงเรา' ดังนี้ กายทุจริตที่พระตถาคตจะต้องรักษาอย่างนี้ไม่มี แม้ในส่วนที่เหลือ (วจีทุจริตและมโนทุจริต) ก็นัยนี้เหมือนกัน ถามว่า ก็กายสมาจารเป็นต้นของพระขีณาสพที่เหลือไม่บริสุทธิ์หรือ? ตอบว่า ไม่ชื่อว่าไม่บริสุทธิ์ แต่ก็ไม่บริสุทธิ์เหมือนของพระตถาคต จริงอยู่ พระขีณาสพผู้สดับน้อย แม้จะไม่ต้องอาบัติที่เป็นโลกวัชชะ แต่เพราะความไม่ฉลาดในบัญญัติ ย่อมต้องอาบัติทางกายทวารมีรูปอย่างนี้ คือ การสร้างวิหาร การสร้างกุฎี การอยู่ในที่มุงเดียวกัน (กับมาตุคาม) การนอนร่วมกัน (กับอนุปสัมบัน) ย่อมต้องอาบัติทางวจีทวารมีรูปอย่างนี้ คือ การทำหน้าที่สื่อรัก การสอนธรรมเป็นบทๆ (แก่อนุปสัมบัน) การแสดงธรรมเกิน ๕-๖ คำ (แก่มาตุคาม) การบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีจริง (แก่อนุปสัมบัน) ย่อมต้องอาบัติคือการรับรูปิยะทางมโนทวาร ด้วยการยินดีในของที่เขาเก็บไว้ใกล้ๆ จริงอยู่ แม้พระขีณาสพผู้เสมอด้วยพระธรรมเสนาบดี มโนทุจริตก็ย่อมเกิดขึ้นทางมโนทวารได้โดยนัยที่มีการติเตียนได้ทีเดียว စာတုမဝတ္ထုသ္မိဉှိ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ သဒ္ဓိံ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာနံ ပဏာမိတကာလေ တေသံ အတ္ထာယ စာတုမေယျကေဟိ သကျေဟိ ဘဂဝတိ ခမာပိတေ ထေရော ဘဂဝတာ ‘‘ကိန္တိ တေ သာရိပုတ္တ အဟောသိ မယာ ဘိက္ခုသံဃေ ပဏာမိတေ’’တိ ပုဋ္ဌော အဟံ ပရိသာယ အဗျတ္တဘာဝေန သတ္ထာရာ ပဏာမိတော. ဣတော ဒါနိ ပဋ္ဌာယ ပရံ န ဩဝဒိဿာမီတိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ အာဟ ‘‘ဧဝံ ခေါ မေ, ဘန္တေ, အဟောသိ ဘဂဝတာ ဘိက္ခုသံဃော ပဏာမိတော, အပ္ပောဿုက္ကော ဒါနိ ဘဂဝါ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရံ အနုယုတ္တော ဝိဟရိဿတိ, မယမ္ပိ ဒါနိ အပ္ပောဿုက္ကာ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရံ အနုယုတ္တာ ဝိဟရိဿာမာ’’တိ. จริงอยู่ ในเรื่องที่เมืองจาตุมา ในคราวที่ทรงขับไล่พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป เมื่อพวกเจ้าศากยะชาวเมืองจาตุมาทูลขอขมาโทษต่อพระผู้มีพระภาคเพื่อประโยชน์แก่ท่านเหล่านั้น พระเถระถูกพระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า 'สารีบุตร เมื่อเราขับไล่ภิกษุสงฆ์ เธอได้มีความคิดอย่างไร?' ท่านเกิดความคิดขึ้นว่า 'เราถูกพระศาสดาขับไล่เพราะความเป็นผู้ไม่เอื้อเฟื้อในบริษัท จำเดิมแต่นี้ไป เราจักไม่ว่ากล่าว (ภิกษุอื่น) อีกต่อไป' แล้วจึงได้กราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ภิกษุสงฆ์แล้ว บัดนี้ พระผู้มีพระภาคจักทรงเป็นผู้มีขวนขวายน้อย ประกอบทิฏฐธรรมสุขวิหารอยู่ แม้พวกข้าพระองค์ก็จักเป็นผู้มีขวนขวายน้อย ประกอบทิฏฐธรรมสุขวิหารอยู่' ดังนี้ အထဿ တသ္မိံ မနောဒုစ္စရိတေ ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေန္တော သတ္ထာ အာဟ – ‘‘အာဂမေဟိ တွံ, သာရိပုတ္တ န ခေါ တေ, သာရိပုတ္တ, ပုနပိ ဧဝရူပံ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗ’’န္တိ. ဧဝံ ပရံ န ဩဝဒိဿာမိ နာနုသာသိဿာမီတိ ဝိတက္ကိတမတ္တမ္ပိ ထေရဿ မနောဒုစ္စရိတံ နာမ ဇာတံ. ဘဂဝတော ပန ဧတ္တကံ နာမ နတ္ထိ, အနစ္ဆရိယဉ္စေတံ. သဗ္ဗညုတံ ပတ္တဿ ဒုစ္စရိတံ န ဘဝေယျ. ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ ဌိတဿ ဆဗ္ဗဿာနိ ပဓာနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿာပိ ပနဿ နာဟောသိ. ဥဒရစ္ဆဝိယာ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကံ အလ္လီနာယ ‘‘ကာလင်္ကတော သမဏော ဂေါတမော’’တိ ဒေဝတာနံ ဝိမတိယာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယပိ ‘‘သိဒ္ဓတ္ထ ကသ္မာ ကိလမသိ? သက္ကာ ဘောဂေ [Pg.176] စ ဘုဉ္ဇိတုံ ပုညာနိ စ ကာတု’’န္တိ မာရေန ပါပိမတာ ဝုစ္စမာနဿ ‘‘ဘောဂေ ဘုဉ္ဇိဿာမီ’’တိ ဝိတက္ကမတ္တမ္ပိ နုပ္ပဇ္ဇတိ. အထ နံ မာရော ဗောဓိသတ္တကာလေ ဆဗ္ဗဿာနိ ဗုဒ္ဓကာလေ ဧကံ ဝဿံ အနုဗန္ဓိတွာ ကိဉ္စိ ဝဇ္ဇံ အပဿိတွာ ဣဒံ ဝတွာ ပက္ကာမိ – ลำดับนั้น พระศาสดา เมื่อจะทรงยกโทษในมโนทุจริตนั้นของท่าน จึงตรัสว่า 'สารีบุตร เธอจงรอก่อน, สารีบุตร เธอไม่ควรให้จิตเช่นนี้เกิดขึ้นอีกเลย' เพียงแค่ความวิตกว่า 'เราจักไม่ว่ากล่าว ไม่พร่ำสอนชนอื่น' ดังนี้ ก็ได้ชื่อว่าเป็นมโนทุจริตของพระเถระเกิดขึ้นแล้ว แต่สำหรับพระผู้มีพระภาค มโนทุจริตแม้เพียงเท่านี้ย่อมไม่มี และข้อนี้ก็ไม่น่าอัศจรรย์ ทุจริตย่อมไม่มีแก่ผู้บรรลุสัพพัญญุตญาณ อนึ่ง แม้เมื่อพระองค์ดำรงอยู่ในภูมิแห่งพระโพธิสัตว์ ทรงบำเพ็ญเพียรอย่างยิ่งตลอด ๖ ปี ทุจริตก็มิได้มี แม้เมื่อหนังพระอุทรติดกระดูกสันหลัง จนเกิดความสงสัยแก่เหล่าเทวดาว่า 'พระสมณโคดมสิ้นชีพแล้ว' และเมื่อมารผู้มีบาปกล่าวว่า 'สิทธัตถะ ท่านจะลำบากไปทำไม? ท่านสามารถบริโภคโภคะและทำบุญได้' ความวิตกว่า 'เราจะบริโภคโภคะ' แม้เพียงเล็กน้อยก็มิได้เกิดขึ้น ลำดับนั้น มารได้ติดตามพระองค์ตลอด ๖ ปีในสมัยเป็นพระโพธิสัตว์ และอีก ๑ ปีในสมัยเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว เมื่อไม่เห็นโทษอะไรเลย จึงกล่าวคำนี้แล้วหลีกไป ‘‘သတ္တဝဿာနိ ဘဂဝန္တံ, အနုဗန္ဓိံ ပဒါပဒံ; ဩတာရံ နာဓိဂစ္ဆိဿံ, သမ္ဗုဒ္ဓဿ သတီမတော’’တိ. (သု. နိ. ၄၄၈); ข้าพระองค์ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไปทุกฝีก้าว ตลอด ๗ ปี แต่ก็หาช่องทางไม่ได้ในพระสัมพุทธเจ้าผู้มีสติ အပိစ အဋ္ဌာရသန္နံ ဗုဒ္ဓဓမ္မာနံ ဝသေနာပိ ဘဂဝတော ဒုစ္စရိတာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ နာမ နတ္ထိ တထာဂတဿ ကာယဒုစ္စရိတံ, နတ္ထိ ဝစီဒုစ္စရိတံ, နတ္ထိ မနောဒုစ္စရိတံ, အတီတေ ဗုဒ္ဓဿ အပ္ပဋိဟတဉာဏံ, အနာဂတေ, ပစ္စုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓဿ အပ္ပဋိဟတဉာဏံ, သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏာနုပရိဝတ္တိ, သဗ္ဗံ ဝစီကမ္မံ, သဗ္ဗံ မနောကမ္မံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏာနုပရိဝတ္တိ, နတ္ထိ ဆန္ဒဿ ဟာနိ, နတ္ထိ ဝီရိယဿ ဟာနိ, နတ္ထိ သတိယာ ဟာနိ, နတ္ထိ ဒဝါ, နတ္ထိ ရဝါ, နတ္ထိ စလိတံ နတ္ထိ သဟသာ, နတ္ထိ အဗျာဝဋော မနော, နတ္ထိ အကုသလစိတ္တန္တိ. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความไม่มีทุจริตของพระผู้มีพระภาค แม้โดยนัยแห่งพุทธธรรม ๑๘ ประการ พุทธธรรม ๑๘ ประการ คือ พระตถาคตไม่มีกายทุจริต, ไม่มีวจีทุจริต, ไม่มีมโนทุจริต, พระพุทธเจ้ามีพระญาณไม่ติดขัดในอดีต, ในอนาคต, ในปัจจุบัน, กายกรรมทั้งหมดของพระพุทธผู้มีพระภาคเป็นไปตามพระญาณ, วจีกรรมทั้งหมด, มโนกรรมทั้งหมดของพระพุทธผู้มีพระภาคเป็นไปตามพระญาณ, ไม่มีความเสื่อมแห่งฉันทะ, ไม่มีความเสื่อมแห่งวิริยะ, ไม่มีความเสื่อมแห่งสติ, ไม่มีการเล่น, ไม่มีความพลั้งเผลอ, ไม่มีความหวั่นไหว, ไม่มีการทำโดยรีบร้อน, ไม่มีพระทัยที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์, ไม่มีอกุศลจิต ကိဉ္စနာတိ ပလိဗောဓာ. ရာဂေါ ကိဉ္စနန္တိ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော သတ္တေ ဗန္ဓတိ ပလိဗုန္ဓတိ တသ္မာ ကိဉ္စနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဣတရေသုပိ ဒွီသု ဧသေဝ နယော. คำว่า กิญฺจน คือ เครื่องกังวล คำว่า ราโค กิญฺจนํ คือ ราคะเมื่อเกิดขึ้น ย่อมผูกมัด ย่อมกีดกันสัตว์ทั้งหลายไว้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า กังวล แม้ในอีก ๒ บทที่เหลือ (โทโส กิญฺจนํ, โมโห กิญฺจนํ) ก็นัยนี้เหมือนกัน အဂ္ဂီတိ အနုဒဟနဋ္ဌေန အဂ္ဂိ. ရာဂဂ္ဂီတိ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော သတ္တေ အနုဒဟတိ ဈာပေတိ, တသ္မာ အဂ္ဂီတိ ဝုစ္စတိ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ဝတ္ထူနိ ဧကာ ဒဟရဘိက္ခုနီ စိတ္တလပဗ္ဗတဝိဟာရေ ဥပေါသထာဂါရံ ဂန္တွာ ဒွါရပါလရူပကံ ဩလောကယမာနာ ဌိတာ. အထဿာ အန္တော ရာဂေါ ဥပ္ပန္နော. သာ တေနေဝ ဈာယိတွာ ကာလမကာသိ. ဘိက္ခုနိယော ဂစ္ဆမာနာ ‘‘အယံ ဒဟရာ ဌိတာ, ပက္ကောသထ, န’’န္တိ အာဟံသု. ဧကာ ဂန္တွာ ကသ္မာ ဌိတာသီတိ ဟတ္ထေ ဂဏှိ. ဂဟိတမတ္တာ ပရိဝတ္တိတွာ ပပတာ. ဣဒံ တာဝ ရာဂဿ အနုဒဟနတာယ ဝတ္ထု. ဒေါသဿ ပန အနုဒဟနတာယ မနောပဒေါသိကာ ဒေဝါ. မောဟဿ အနုဒဟနတာယ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာ ဒေဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. မောဟဝသေန ဟိ တာသံ သတိသမ္မောသော ဟောတိ. တသ္မာ ခိဍ္ဍာဝသေန အာဟာရကာလံ အတိဝတ္တိတွာ ကာလင်္ကရောန္တိ. คำว่า อคฺคิ คือ ไฟ เพราะมีสภาวะแผดเผา คำว่า ราคคฺคิ คือ ราคะเมื่อเกิดขึ้น ย่อมแผดเผา ย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายเร่าร้อน ฉะนั้นจึงเรียกว่า ไฟ แม้ในบทที่เหลือ (โทสคฺคิ, โมหคฺคิ) ก็นัยนี้เหมือนกัน ในเรื่องนั้น มีอุทาหรณ์ดังนี้ ภิกษุณีสาวรูปหนึ่ง ไปยังอุโบสถาคารในจิตตลบรรพตวิหาร ยืนมองดูรูปทวารบาลอยู่ ครั้งนั้น ราคะได้เกิดขึ้นภายในจิตของเธอ เธอถูกราคะนั้นเผาไหม้แล้ว ได้ทำกาละ (เสียชีวิต) พวกภิกษุณีเดินมาเห็นแล้วกล่าวว่า 'ภิกษุณีสาวรูปนี้ยืนอยู่ พวกเธอจงเรียกนางมา' ภิกษุณีรูปหนึ่งเข้าไปแล้วถามว่า 'ทำไมเธอยืนอยู่' แล้วจับที่มือ พอถูกจับเท่านั้น เธอก็พลิกตัวล้มลง เรื่องนี้เป็นอุทาหรณ์ของความที่ราคะเป็นเครื่องแผดเผา ส่วนเรื่องความที่โทสะเป็นเครื่องแผดเผา (พึงยกเรื่อง) มโนปโทสิกเทวดา ส่วนเรื่องความที่โมหะเป็นเครื่องแผดเผา พึงเห็น (เรื่อง) ขิฑฑาปโทสิกเทวดา จริงอยู่ เพราะอำนาจแห่งโมหะ เทวดาเหล่านั้นจึงเกิดความหลงลืมสติ ฉะนั้น พวกเขาจึงเพลิดเพลินจนล่วงเลยเวลากินอาหาร แล้วทำกาละไป အာဟုနေယျဂ္ဂီတိအာဒီသု [Pg.177] အာဟုနံ ဝုစ္စတိ သက္ကာရော, အာဟုနံ အရဟန္တီတိ အာဟုနေယျာ. မာတာပိတရော ဟိ ပုတ္တာနံ ဗဟူပကာရတာယ အာဟုနံ အရဟန္တိ. တေသု ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇမာနာ ပုတ္တာ နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တသ္မာ ကိဉ္စာပိ မာတာပိတရော နာနုဒဟန္တိ, အနုဒဟနဿ ပန ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဣတိ အနုဒဟနဋ္ဌေန အာဟုနေယျဂ္ဂီတိ ဝုစ္စန္တိ. သွာယမတ္ထော မိတ္တဝိန္ဒကဝတ္ထုနာ ဒီပေတဗ္ဗော – ในคำเป็นต้นว่า อาหุเนยยัคคิ สักการะเรียกว่า อาหุนะ, ท่านผู้ควรแก่ของคำนับ ชื่อว่า อาหุเนยยะ. จริงอยู่ มารดาบิดาทั้งหลายย่อมควรแก่ของคำนับ เพราะเป็นผู้มีอุปการะมากแก่บุตรทั้งหลาย. บุตรทั้งหลายผู้ประพฤติผิดในมารดาบิดาเหล่านั้น ย่อมบังเกิดในนรกเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ถึงแม้ว่ามารดาบิดาทั้งหลายจะไม่แผดเผา แต่ก็เป็นปัจจัยแห่งการแผดเผา. ด้วยเหตุนี้ โดยความหมายว่าแผดเผา ท่านจึงเรียกว่า อาหุเนยยัคคิ. เนื้อความนี้นั้น พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยเรื่องของมิตตวินทกะ. မိတ္တဝိန္ဒကော ဟိ မာတရာ ‘‘တာတ, အဇ္ဇ ဥပေါသထိကော ဟုတွာ ဝိဟာရေ သဗ္ဗရတ္တိံ ဓမ္မဿဝနံ သုဏ, သဟဿံ တေ ဒဿာမီ’’တိ ဝုတ္တော ဓနလောဘေန ဥပေါသထံ သမာဒါယ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဣဒံ ဌာနံ အကုတောဘယန္တိ သလ္လက္ခေတွာ ဓမ္မာသနဿ ဟေဋ္ဌာ နိပန္နော သဗ္ဗရတ္တိံ နိဒ္ဒါယိတွာ ဃရံ အဂမာသိ. မာတာ ပါတောဝ ယာဂုံ ပစိတွာ ဥပနာမေသိ. သော သဟဿံ ဂဟေတွာဝ ပိဝိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဓနံ သံဟရိဿာမီ’’တိ. သော နာဝါယ သမုဒ္ဒံ ပက္ခန္ဒိတုကာမော အဟောသိ. အထ နံ မာတာ ‘‘တာတ, ဣမသ္မိံ ကုလေ စတ္တာလီသကောဋိဓနံ အတ္ထိ, အလံ ဂမနေနာ’’တိ နိဝါရေသိ. သော တဿာ ဝစနံ အနာဒိယိတွာ ဂစ္ဆတိ ဧဝ. မာတာ ပုရတော အဋ္ဌာသိ. အထ နံ ကုဇ္ဈိတွာ ‘‘အယံ မယှံ ပုရတော တိဋ္ဌတီ’’တိ ပါဒေန ပဟရိတွာ ပတိတံ အန္တရံ ကတွာ အဂမာသိ. จริงอยู่ มิตตวินทกะถูกมารดากล่าวว่า "พ่อ วันนี้เจ้าจงเป็นผู้รักษาอุโบสถแล้วฟังธรรมในวิหารตลอดคืน เราจะให้ทรัพย์พันหนึ่งแก่เจ้า" เขาถูกกล่าวอย่างนี้แล้ว ด้วยความโลภในทรัพย์ จึงสมาทานอุโบสถแล้วไปสู่วิหาร กำหนดว่า "ที่นี้ไม่มีภัยจากที่ไหน" แล้วนอนหลับอยู่ภายใต้ธรรมาสน์ตลอดคืน แล้วได้กลับไปสู่เรือน. มารดาแต่เช้าตรู่ หุงข้าวต้มแล้วนำเข้าไปให้. เขารับเอาทรัพย์พันหนึ่งแล้วจึงดื่ม. ครั้งนั้น เขาได้มีความคิดนี้ว่า "เราจักแสวงหาทรัพย์". เขาเป็นผู้ใคร่จะแล่นเรือไปสู่สมุทร. ครั้งนั้น มารดาได้ห้ามเขาว่า "พ่อ ในตระกูลนี้มีทรัพย์สี่สิบล้าน พอเถิดด้วยการไป". เขาไม่เชื่อถือคำของนาง ไปนั่นเทียว. มารดายืนขวางอยู่ข้างหน้า. ครั้งนั้น เขาโกรธนางแล้วกล่าวว่า "หญิงนี้ยืนขวางหน้าเรา" แล้วประหารด้วยเท้า ทำให้ล้มลงแล้วก้าวข้ามไป. မာတာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ‘‘မာဒိသာယ မာတရိ ဧဝရူပံ ကမ္မံ ကတွာ ဂတဿ တေ ဂတဋ္ဌာနေ သုခံ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံသညီ နာမ တွံ ပုတ္တာ’’တိ အာဟ. တဿ နာဝံ အာရုယှ ဂစ္ဆတော သတ္တမေ ဒိဝသေ နာဝါ အဋ္ဌာသိ. အထ တေ မနုဿာ ‘‘အဒ္ဓါ ဧတ္ထ ပါပပုရိသော အတ္ထိ သလာကံ ဒေထာ’’တိ အာဟံသု. သလာကာ ဒိယျမာနာ တဿေဝ တိက္ခတ္တုံ ပါပုဏာတိ. တေ တဿ ဥဠုမ္ပံ ဒတွာ တံ သမုဒ္ဒေ ပက္ခိပိံသု. သော ဧကံ ဒီပံ ဂန္တွာ ဝိမာနပေတီဟိ သဒ္ဓိံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော တာဟိ ‘‘ပုရတော ပုရတော မာ အဂမာသီ’’တိ ဝုစ္စမာနောပိ တဒ္ဒိဂုဏံ တဒ္ဒိဂုဏံ သမ္ပတ္တိံ ပဿန္တော အနုပုဗ္ဗေန ခုရစက္ကဓရံ ဧကံ အဒ္ဒသ. တဿ တံ စက္ကံ ပဒုမပုပ္ဖံ ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ. သော တံ အာဟ – ‘‘အမ္ဘော, ဣဒံ တယာ ပိဠန္ဓိတံ ပဒုမံ မယှံ ဒေဟီ’’တိ. ‘‘န ဣဒံ သာမိ ပဒုမံ, ခုရစက္ကံ ဧတ’’န္တိ. သော ‘‘ဝဉ္စေသိ မံ, တွံ ကိံ မယာ ပဒုမံ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗ’’န္တိ ဝတွာ တွံ လောဟိတစန္ဒနံ ဝိလိမ္ပိတွာ ပိဠန္ဓနံ ပဒုမပုပ္ဖံ မယှံ န ဒါတုကာမောတိ အာဟ. သော စိန္တေသိ ‘‘အယမ္ပိ မယာ ကတသဒိသံ ကမ္မံ ကတွာ တဿ ဖလံ [Pg.178] အနုဘဝိတုကာမော’’တိ. အထ နံ ‘‘ဟန္ဒ ရေ’’တိ ဝတွာ တဿ မတ္ထကေ စက္ကံ ပက္ခိပိ. တေန ဝုတ္တံ – มารดาลุกขึ้นแล้วกล่าวว่า "ลูกเอ๋ย เจ้าช่างมีความสำคัญอย่างนี้ว่า 'ทำกรรมเช่นนี้ในมารดาเช่นเราแล้ว ความสุขจักมีแก่เจ้าผู้ไปแล้วในที่ที่ไปแล้ว' ดังนี้หรือ". เมื่อเขาขึ้นเรือไปอยู่ ในวันที่เจ็ด เรือได้หยุดนิ่ง. ครั้งนั้น มนุษย์เหล่านั้นกล่าวว่า "แน่แท้ ในที่นี้มีบุรุษผู้มีบาปอยู่ จงจับสลากเถิด". เมื่อสลากถูกจับ ย่อมถึงแก่เขานั่นเองถึงสามครั้ง. พวกเขาให้แพแก่เขาแล้ว ได้โยนเขาลงในสมุทร. เขาไปสู่เกาะแห่งหนึ่ง เสวยสมบัติอยู่กับนางเปรตวิมานทั้งหลาย แม้ถูกนางเปรตเหล่านั้นกล่าวว่า "ท่านอย่าไปข้างหน้าๆ เลย" ก็ยังเห็นสมบัติที่เป็นทวีคูณๆ ขึ้นไป โดยลำดับได้เห็นบุรุษผู้หนึ่งผู้ทรงกงจักรคม. กงจักรนั้นปรากฏแก่เขาราวกับดอกบัว. เขากล่าวกับบุรุษนั้นว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงให้ดอกบัวนี้ที่ท่านประดับแล้วแก่ข้าพเจ้า". (บุรุษนั้นตอบว่า) "นายท่าน นี้ไม่ใช่ดอกบัว นี่คือกงจักรคม". เขาจึงกล่าวว่า "ท่านลวงข้า อะไรกัน ข้าไม่เคยเห็นดอกบัวหรือ" แล้วกล่าวว่า "ท่านทาด้วยจันทน์แดงแล้ว ไม่ปรารถนาจะให้ดอกบัวเครื่องประดับแก่ข้า". บุรุษนั้นคิดว่า "แม้ผู้นี้ก็ทำกรรมเช่นเดียวกับที่เราทำแล้ว ปรารถนาจะเสวยผลของกรรมนั้น". ครั้งนั้น จึงกล่าวกับเขาว่า "เอาเถิด เจ้าคนถ่อย" แล้วได้โยนกงจักรลงบนศีรษะของเขา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า ‘‘စတုဗ္ဘိ အဋ္ဌဇ္ဈဂမာ, အဋ္ဌာဟိပိ စ သောဠသ; သောဠသာဟိ စ ဗာတ္တိံသ, အတြိစ္ဆံ စက္ကမာသဒေါ; "เขาได้ถึงนางเปรตวิมานแปดตนจากสี่ตน, และจากแปดตนก็ได้ถึงสิบหกตน; และจากสิบหกตนก็ได้ถึงสามสิบสองตน, เพราะมีความอยากเกินประมาณ จึงได้เข้าถึงกงจักร; ဣစ္ဆာဟတဿ ပေါသဿ, စက္ကံ ဘမတိ မတ္ထကေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁.၁၀၄). กงจักรย่อมหมุนอยู่บนศีรษะของบุรุษผู้ถูกความอยากครอบงำ" ดังนี้. ဂဟပတီတိ ပန ဂေဟသာမိကော ဝုစ္စတိ. သော မာတုဂါမဿ သယနဝတ္ထာလင်္ကာရာဒိအနုပ္ပဒါနေန ဗဟူပကာရော. တံ အတိစရန္တော မာတုဂါမော နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တတိ, တသ္မာ သောပိ ပုရိမနယေနေဝ အနုဒဟနဋ္ဌေန ဂဟပတဂ္ဂီတိ ဝုတ္တော. ส่วนคำว่า คหปติ หมายถึง เจ้าของเรือน. เจ้าของเรือนนั้นเป็นผู้มีอุปการะมาก (แก่ภรรยา) ด้วยการให้ที่นอน เครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ เป็นต้น แก่มาตุคาม. มาตุคามผู้ประพฤตินอกใจเจ้าของเรือนนั้น ย่อมบังเกิดในนรกเป็นต้น, เพราะเหตุนั้น แม้เจ้าของเรือนนั้น โดยนัยก่อนนั่นเทียว โดยความหมายว่าแผดเผา จึงเรียกว่า คหปติอัคคิ. တတ္ထ ဝတ္ထု – ကဿပဗုဒ္ဓဿ ကာလေ သောတာပန္နဿ ဥပါသကဿ ဘရိယာ အတိစာရိနီ အဟောသိ. သော တံ ပစ္စက္ခတော ဒိသွာ ‘‘ကသ္မာ တွံ ဧဝံ ကရောသီ’’တိ အာဟ. သာ ‘‘သစာဟံ ဧဝရူပံ ကရောမိ, အယံ မေ သုနခေါ ဝိလုပ္ပမာနော ခါဒတူ’’တိ ဝတွာ ကာလင်္ကတွာ ကဏ္ဏမုဏ္ဍကဒဟေ ဝေမာနိကပေတီ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာ. ဒိဝါ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝတိ, ရတ္တိံ ဒုက္ခံ. တဒါ ဗာရာဏသီရာဇာ မိဂဝံ စရန္တော အရညံ ပဝိသိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ကဏ္ဏမုဏ္ဍကဒဟံ သမ္ပတ္တော တာယ သဒ္ဓိံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝတိ. သာ တံ ဝဉ္စေတွာ ရတ္တိံ ဒုက္ခံ အနုဘဝတိ. သော ဉတွာ ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ ဂစ္ဆတီ’’တိ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော ဂန္တွာ အဝိဒူရေ ဌိတော ကဏ္ဏမုဏ္ဍကဒဟတော နိက္ခမိတွာ တံ ‘‘ပဋပဋ’’န္တိ ခါဒမာနံ ဧကံ သုနခံ ဒိသွာ အသိနာ ဒွိဓာ ဆိန္ဒိ. ဒွေ အဟေသုံ. ပုန ဆိန္နေ စတ္တာရော. ပုန ဆိန္နေ အဋ္ဌ. ပုန ဆိန္နေ သောဠသ အဟေသုံ. သာ ‘‘ကိံ ကရောသိ သာမီ’’တိ အာဟ. သော ‘‘ကိံ ဣဒ’’န္တိ အာဟ. သာ ‘‘ဧဝံ အကတွာ ခေဠပိဏ္ဍံ ဘူမိယံ နိဋ္ဌုဘိတွာ ပါဒေန ဃံသာဟီ’’တိ အာဟ. သော တထာ အကာသိ. သုနခါ အန္တရဓာယိံသု. တံ ဒိဝသံ တဿာ ကမ္မံ ခီဏံ. ရာဇာ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟုတွာ ဂန္တုံ အာရဒ္ဓေါ. သာ ‘‘မယှံ, သာမိ, ကမ္မံ ခီဏံ မာ အဂမာ’’တိ အာဟ. ရာဇာ အသုတွာဝ ဂတော. เรื่องในข้อนั้นมีอยู่ว่า ในกาลแห่งพระพุทธเจ้ากัสสปะ ภรรยาของอุบาสกผู้เป็นโสดาบันได้เป็นหญิงประพฤตินอกใจ. เขาเห็นการกระทำนั้นด้วยตนเองแล้วจึงกล่าวว่า "ทำไมเธอจึงทำเช่นนี้". นางกล่าวว่า "ถ้าข้าพเจ้าทำเช่นนี้ ขอสุนัขนี้จงกัดกินข้าพเจ้า" แล้วทำกาละ บังเกิดเป็นนางเปรตวิมานในสระกัณณมุณฑกะ. กลางวันเสวยสมบัติ กลางคืนเสวยทุกข์. ครั้งนั้น พระเจ้ากรุงพาราณสีเสด็จประพาสป่าล่าเนื้อ เข้าไปสู่ป่า โดยลำดับได้ถึงสระกัณณมุณฑกะ เสวยสมบัติกับนางเปรตนั้น. นางลวงพระองค์แล้วเสวยทุกข์ในเวลากลางคืน. พระองค์ทรงทราบแล้ว (จึงดำริว่า) "นางไปไหนหนอ" แล้วเสด็จติดตามไปข้างหลัง ประทับยืนอยู่ไม่ไกล ทรงเห็นสุนัขตัวหนึ่งออกมาจากสระกัณณมุณฑกะ กำลังกัดกินนางนั้นดัง "ปฏะ ปฏะ" จึงทรงฟันด้วยพระขรรค์เป็นสองท่อน. (สุนัข) ได้มีสองตัว. เมื่อฟันอีก ก็เป็นสี่ตัว. เมื่อฟันอีก ก็เป็นแปดตัว. เมื่อฟันอีก ก็เป็นสิบหกตัว. นางกล่าวว่า "พระองค์ทรงทำอะไร พระเจ้าข้า". พระองค์ตรัสว่า "นี่อะไรกัน". นางกล่าวว่า "อย่าทรงทำอย่างนั้นเลย ขอจงทรงบ้วนน้ำลายลงบนพื้นดินแล้วถูด้วยพระบาทเถิด". พระองค์ได้ทรงทำเช่นนั้น. สุนัขทั้งหลายได้หายไป. ในวันนั้น กรรมของนางสิ้นแล้ว. พระราชาทรงเดือดร้อนพระทัย ทรงเริ่มจะเสด็จกลับ. นางกล่าวว่า "พระเจ้าข้า กรรมของหม่อมฉันสิ้นแล้ว อย่าเสด็จไปเลย". พระราชาไม่ทรงฟัง เสด็จไปแล้วนั่นเทียว. ဒက္ခိဏေယျဂ္ဂီတိ ဧတ္ထ ပန ဒက္ခိဏာတိ စတ္တာရော ပစ္စယာ, ဘိက္ခုသံဃော ဒက္ခိဏေယျော. သော ဂိဟီနံ တီသု သရဏေသု ပဉ္စသု သီလေသု ဒသသု သီလေသု မာတာပိတုဥပဋ္ဌာနေ ဓမ္မိကသမဏဗြာဟ္မဏဥပဋ္ဌာနေတိ ဧဝမာဒီသု ကလျာဏဓမ္မေသု နိယောဇနေန ဗဟူပကာရော, တသ္မိံ မိစ္ဆာပဋိပန္နာ ဂိဟီ ဘိက္ခုသံဃံ [Pg.179] အက္ကောသိတွာ ပရိဘာသိတွာ နိရယာဒီသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ, တသ္မာ သောပိ ပုရိမနယေနေဝ အနုဒဟနဋ္ဌေန ဒက္ခိဏေယျဂ္ဂီတိ ဝုတ္တော. ဣမဿ ပနတ္ထဿ ဝိဘာဝနတ္ထံ ဝိမာနဝတ္ထုသ္မိံ ရေဝတီဝတ္ထု ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. ส่วนในคำว่า ทักขิไณยยัคคิ นี้ คำว่า ทักขิณา คือ ปัจจัยสี่, ภิกษุสงฆ์ชื่อว่า ทักขิไณยยะ (ผู้ควรแก่ทักษิณา). ภิกษุสงฆ์นั้นเป็นผู้มีอุปการะมาก (แก่คฤหัสถ์) ด้วยการชักนำคฤหัสถ์ทั้งหลายในกัลยาณธรรมทั้งหลาย มีอาทิคือ ในสรณะสาม ในศีลห้า ในศีลสิบ ในการอุปัฏฐากมารดาบิดา ในการอุปัฏฐากสมณพราหมณ์ผู้มีธรรม. คฤหัสถ์ทั้งหลายผู้ประพฤติผิดในภิกษุสงฆ์นั้น ด่าบริภาษภิกษุสงฆ์แล้ว ย่อมบังเกิดในนรกเป็นต้น, เพราะเหตุนั้น แม้ภิกษุสงฆ์นั้น โดยนัยก่อนนั่นเทียว โดยความหมายว่าแผดเผา จึงเรียกว่า ทักขิไณยยัคคิ. ก็เพื่อจะประกาศเนื้อความนี้ให้แจ่มแจ้ง พึงขยายความเรื่องนางเรวดีในวิมานวัตถุ. ‘‘တိဝိဓေန ရူပသင်္ဂဟော’’တိ ဧတ္ထ တိဝိဓေနာတိ တီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ. သင်္ဂဟောတိ ဇာတိသဉ္ဇာတိကိရိယဂဏနဝသေန စတုဗ္ဗိဓော သင်္ဂဟော. တတ္ထ သဗ္ဗေ ခတ္တိယာ အာဂစ္ဆန္တူတိအာဒိကော (မ. နိ. ၁.၄၆၂) ဇာတိသင်္ဂဟော. သဗ္ဗေ ကောသလကာတိအာဒိကော သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော. သဗ္ဗေ ဟတ္ထာရောဟာတိအာဒိကော ကိရိယသင်္ဂဟော. စက္ခာယတနံ ကတမံ ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတီတိ? စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတီတိ. ဟဉ္စိ စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတန္တိ အယံ ဂဏနသင်္ဂဟော, သော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. တသ္မာ တိဝိဓေန ရူပသင်္ဂဟောတိ တီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ ရူပဂဏနာတိ အတ္ထော. ในบทว่า “Tividhena rūpasaṅgaho” นี้ บทว่า tividhena หมายถึง โดยส่วน ๓ อย่าง. บทว่า saṅgaho หมายถึง การสงเคราะห์มี ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งการนับคือ ชาติสัญชาติ กิริยา และคณะ. ในการสงเคราะห์ ๔ อย่างนั้น การนับเป็นต้นว่า “ขอพระราชาทั้งปวงจงมา” ชื่อว่า ชาติสงเคราะห์. การนับเป็นต้นว่า “ขอชาวโกศลทั้งปวงจงมา” ชื่อว่า สัญชาติสงเคราะห์. การนับเป็นต้นว่า “ขอคนขี่ช้างทั้งปวงจงมา” ชื่อว่า กิริยาสงเคราะห์. (คำถามว่า) จักขายตนะ ย่อมถึงการนับเข้าในขันธ์ไหน? (คำตอบว่า) จักขายตนะ ย่อมถึงการนับเข้าในรูปขันธ์. ถ้าว่า จักขายตนะอันบุคคลสงเคราะห์แล้วด้วยรูปขันธ์ การสงเคราะห์โดยการนับนี้ ท่านประสงค์ในที่นี้. เพราะเหตุนั้น บทว่า “tividhena rūpasaṅgaho” จึงมีความหมายว่า “การนับรูปโดยส่วน ๓ อย่าง”. သနိဒဿနာဒီသု အတ္တာနံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တေန စက္ခုဝိညာဏသင်္ခါတေန သဟ နိဒဿနေနာတိ သနိဒဿနံ. စက္ခုပဋိဟနနသမတ္ထတော သဟ ပဋိဃေနာတိ သပ္ပဋိဃံ. တံ အတ္ထတော ရူပါယတနမေဝ. စက္ခုဝိညာဏသင်္ခါတံ နာဿ နိဒဿနန္တိ အနိဒဿနံ. သောတာဒိပဋိဟနနသမတ္ထတော သဟ ပဋိဃေနာတိ သပ္ပဋိဃံ. တံ အတ္ထတော စက္ခာယတနာဒီနိ နဝ အာယတနာနိ. ဝုတ္တပ္ပကာရံ နာဿ နိဒဿနန္တိ အနိဒဿနံ. နာဿ ပဋိဃောတိ အပ္ပဋိဃံ. တံ အတ္ထတော ဌပေတွာ ဒသာယတနာနိ အဝသေသံ သုခုမရူပံ. ในบทมีสนิทัสสนะเป็นต้น (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) ชื่อว่า สนิทัสสนะ เพราะเป็นไปพร้อมกับนิทัสสนะ คือ จักขุวิญญาณอันเป็นไปโดยปรารภตน. ชื่อว่า สัปปฏิฆะ เพราะเป็นไปพร้อมกับปฏิฆะ เนื่องจากสามารถกระทบกับจักขุได้. ธรรมนั้นโดยอรรถ ได้แก่ รูปายตนะนั่นเอง. ชื่อว่า อนิทัสสนะ เพราะนิทัสสนะ คือ จักขุวิญญาณ ของธรรมนั้นไม่มี. ชื่อว่า สัปปฏิฆะ เพราะเป็นไปพร้อมกับปฏิฆะ เนื่องจากสามารถกระทบกับโสตะเป็นต้นได้. ธรรมนั้นโดยอรรถ ได้แก่ อายตนะ ๙ มีจักขายตนะเป็นต้น. ชื่อว่า อนิทัสสนะ เพราะนิทัสสนะตามประเภทที่กล่าวแล้ว ของธรรมนั้นไม่มี. ชื่อว่า อัปปฏิฆะ เพราะปฏิฆะของธรรมนั้นไม่มี. ธรรมนั้นโดยอรรถ ได้แก่ สุขุมรูปที่เหลือ เว้นอายตนะ ๑๐. တယော သင်္ခါရာတိ သဟဇာတဓမ္မေ စေဝ သမ္ပရာယေ ဖလဓမ္မေ စ သင်္ခရောန္တိ ရာသီ ကရောန္တီတိ သင်္ခါရာ. အဘိသင်္ခရောတီတိ အဘိသင်္ခါရော. ပုညော အဘိသင်္ခါရော ပုညာဘိသင်္ခါရော. ในบทว่า สังขาร ๓ (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) ชื่อว่า สังขาร เพราะย่อมปรุงแต่ง คือ กระทำเป็นกลุ่มก้อน ซึ่งสหชาตธรรมทั้งหลายด้วย และซึ่งผลธรรมทั้งหลายในสัมปรายภพด้วย. ชื่อว่า อภิสังขาร เพราะย่อมปรุงแต่งโดยพิเศษ. อภิสังขารที่เป็นบุญ ชื่อว่า ปุญญาภิสังขาร. ‘‘တတ္ထ ကတမော ပုညာဘိသင်္ခါရော? ကုသလာ စေတနာ ကာမာဝစရာ ရူပါဝစရာ ဒါနမယာ သီလမယာ ဘာဝနာမယာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာနံ အဋ္ဌန္နံ ကာမာဝစရကုသလမဟာစိတ္တစေတနာနံ, ပဉ္စန္နံ ရူပါဝစရကုသလစေတနာနဉ္စေတံ အဓိဝစနံ. ဧတ္ထ စ ဒါနသီလမယာ အဋ္ဌေဝ စေတနာ ဟောန္တိ. ဘာဝနာမယာ တေရသာပိ. ယထာ ဟိ ပဂုဏံ ဓမ္မံ သဇ္ဈာယမာနော ဧကံ ဒွေ အနုသန္ဓိံ ဂတောပိ န ဇာနာတိ, ပစ္ဆာ အာဝဇ္ဇန္တော ဇာနာတိ, ဧဝမေဝ ကသိဏပရိကမ္မံ [Pg.180] ကရောန္တဿ ပဂုဏဇ္ဈာနံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာပိ ဘာဝနာ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဘာဝနာမယာ တေရသာပီ’’တိ. คำว่า “ในสังขารเหล่านั้น ปุญญาภิสังขารเป็นไฉน? กุศลเจตนาที่เป็นกามาวจร รูปาวจร ที่สำเร็จด้วยทาน ที่สำเร็จด้วยศีล ที่สำเร็จด้วยภาวนา” นี้ เป็นชื่อของกามาวจรกุศลมหาจิตตเจตนา ๘ และรูปาวจรกุศลเจตนา ๕ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนั้น. และในเจตนาเหล่านั้น เจตนาที่สำเร็จด้วยทานและศีล มี ๘ ดวงเท่านั้น. เจตนาที่สำเร็จด้วยภาวนา มีแม้ ๑๓ ดวง. เปรียบเหมือนบุคคลผู้สาธยายธรรมที่คล่องแคล่ว แม้จะผ่านไปอนุสนธิหนึ่งหรือสอง ก็ยังไม่รู้ แต่เมื่อพิจารณาในภายหลังจึงรู้ ฉันใดก็ฉันนั้น แม้ภาวนาที่ไม่ประกอบด้วยญาณก็มีได้ แก่บุคคลผู้กระทำกสิณบริกรรม และแก่บุคคลผู้พิจารณาฌานที่คล่องแคล่ว. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า “เจตนาที่สำเร็จด้วยภาวนา มีแม้ ๑๓ ดวง”. တတ္ထ ဒါနမယာဒီသု ‘‘ဒါနံ အာရဗ္ဘ ဒါနမဓိကိစ္စ ယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေတနာ သဉ္စေတနာ စေတယိတတ္တံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဒါနမယော ပုညာဘိသင်္ခါရော. သီလံ အာရဗ္ဘ, ဘာဝနံ အာရဗ္ဘ, ဘာဝနမဓိကိစ္စ ယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေတနာ သဉ္စေတနာ စေတယိတတ္တံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘာဝနာမယော ပုညာဘိသင်္ခါရော’’တိ အယံ သင်္ခေပဒေသနာ. ในบุญสำเร็จด้วยทานเป็นต้นเหล่านั้น (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) “เจตนา สัญเจตนา ภาวะที่คิด ซึ่งเกิดขึ้นปรารภทาน อาศัยทาน นี้เรียกว่า ทานมัยปุญญาภิสังขาร. (เจตนา สัญเจตนา ภาวะที่คิด ซึ่งเกิดขึ้น) ปรารภศีล... ปรารภภาวนา อาศัยภาวนา นี้เรียกว่า ภาวนามัยปุญญาภิสังขาร” นี้เป็นเทศนาโดยย่อ. စီဝရာဒီသု ပန စတူသု ပစ္စယေသု ရူပါဒီသု ဝါ ဆသု အာရမ္မဏေသု အန္နာဒီသု ဝါ ဒသသု ဒါနဝတ္ထူသု တံ တံ ဒေန္တဿ တေသံ ဥပ္ပာဒနတော ပဋ္ဌာယ ပုဗ္ဗဘာဂေ, ပရိစ္စာဂကာလေ, ပစ္ဆာ သောမနဿစိတ္တေန အနုဿရဏေ စာတိ တီသု ကာလေသု ပဝတ္တာ စေတနာ ဒါနမယာ နာမ. သီလပူရဏတ္ထာယ ပန ပဗ္ဗဇိဿာမီတိ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆန္တဿ, ပဗ္ဗဇန္တဿ မနောရထံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ပဗ္ဗဇိတော ဝတမှိ သာဓု သာဓူတိ အာဝဇ္ဇန္တဿ, ပါတိမောက္ခံ သံဝရန္တဿ, စီဝရာဒယော ပစ္စယေ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ, အာပါထဂတေသု ရူပါဒီသု စက္ခုဒွါရာဒီနိ သံဝရန္တဿ, အာဇီဝံ သောဓေန္တဿ စ ပဝတ္တာ စေတနာ သီလမယာ နာမ. ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นในกาลทั้ง ๓ คือ ในบุพพภาค ตั้งแต่การแสวงหาปัจจัยเหล่านั้นเป็นต้นไป, ในกาลบริจาค, และในการระลึกถึงด้วยโสมนัสจิตในภายหลัง ของบุคคลผู้ให้วัตถุนั้นๆ ในปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น หรือในอารมณ์ ๖ มีรูปเป็นต้น หรือในทานวัตถุ ๑๐ มีข้าวเป็นต้น ชื่อว่า ทานมัย. ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไปสู่วิหารด้วยคิดว่า “เราจักบวชเพื่อบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์”, แก่บุคคลผู้กำลังบวช, แก่บุคคลผู้พิจารณาว่า “โอหนอ เราบวชดีแล้วหนอ” โดยยังความปรารถนาในใจให้ถึงที่สุด, แก่บุคคลผู้สำรวมในปาฏิโมกข์, แก่บุคคลผู้พิจารณาปัจจัยมีจีวรเป็นต้น, แก่บุคคลผู้สำรวมจักขุทวารเป็นต้นในรูปเป็นต้นที่มาสู่คลอง, และแก่บุคคลผู้ชำระอาชีวะให้บริสุทธิ์ ชื่อว่า สีลมัย. ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ဝုတ္တေန ဝိပဿနာမဂ္ဂေန ‘‘စက္ခုံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဘာဝေန္တဿ…ပေ… မနံ. ရူပေ. ဓမ္မေ. စက္ခုဝိညာဏံ…ပေ… မနောဝိညာဏံ. စက္ခုသမ္ဖဿံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿံ. စက္ခုသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ. ရူပသညံ, ဇရာမရဏံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဘာဝေန္တဿ ပဝတ္တာ စေတနာ ဘာဝနာမယာ နာမာ’’တိ အယံ ဝိတ္ထာရကထာ. “เจตนาที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เจริญ (เห็น) จักขุโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา...ฯลฯ...มโน. รูป. ธรรม. จักขุวิญญาณ...ฯลฯ...มโนวิญญาณ. จักขุสัมผัส...ฯลฯ...มโนสัมผัส. เวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัส. รูปสัญญา, ชรามรณะ โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา ตามวิปัสสนามรรคที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค ชื่อว่า ภาวนามัย” นี้เป็นกถาโดยพิสดาร. အပုညော စ သော အဘိသင်္ခါရော စာတိ အပုညာဘိသင်္ခါရော. ဒွါဒသအကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တာနံ စေတနာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘တတ္ထ ကတမော အပုညာဘိသင်္ခါရော? အကုသလစေတနာ ကာမာဝစရာ, အယံ ဝုစ္စတိ အပုညာဘိသင်္ခါရော’’တိ. အာနေဉ္ဇံ နိစ္စလံ သန္တံ ဝိပါကဘူတံ အရူပမေဝ အဘိသင်္ခရောတီတိ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော. စတုန္နံ အရူပါဝစရကုသလစေတနာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. ယထာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမော အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော? ကုသလစေတနာ အရူပါဝစရာ, အယံ ဝုစ္စတိ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော’’တိ. อภิสังขารนั้นเป็นอกุศลด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อปุญญาภิสังขาร. นี้เป็นชื่อของเจตนาที่สัมปยุตด้วยอกุศลจิต ๑๒ ดวง. แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า “ในสังขารเหล่านั้น อปุญญาภิสังขารเป็นไฉน? อกุศลเจตนาที่เป็นกามาวจร นี้เรียกว่า อปุญญาภิสังขาร”. ชื่อว่า อาเนญชาภิสังขาร เพราะย่อมปรุงแต่งอรูป (ภพ) อันเป็นวิบาก ซึ่งไม่หวั่นไหว ไม่เคลื่อนไหว สงบระงับ. นี้เป็นชื่อของอรูปาวจรกุศลเจตนา ๔ ดวง. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ในสังขารเหล่านั้น อาเนญชาภิสังขารเป็นไฉน? กุศลเจตนาที่เป็นอรูปาวจร นี้เรียกว่า อาเนญชาภิสังขาร”. ပုဂ္ဂလတ္တိကေ [Pg.181] သတ္တဝိဓော ပုရိသပုဂ္ဂလော, တိဿော သိက္ခာ သိက္ခတီတိ သေက္ခော. ခီဏာသဝေါ သိက္ခိတသိက္ခတ္တာ ပုန န သိက္ခိဿတီတိ အသေက္ခော. ပုထုဇ္ဇနော သိက္ခာဟိ ပရိဗာဟိယတ္တာ နေဝသေက္ခော နာသေက္ခော. ในปุคคลติกะ (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) บุรุษบุคคล ๗ ประเภท ย่อมศึกษาสิกขา ๓ เหตุนั้นจึงชื่อว่า เสขะ. พระขีณาสพเป็นผู้มีสิกขาอันศึกษาแล้ว จึงจักไม่ศึกษาอีก เหตุนั้นจึงชื่อว่า อเสขะ. ปุถุชนเป็นผู้ภายนอกจากสิกขาทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนวเสกขานาเสกขะ. ထေရတ္တိကေ ဇာတိမဟလ္လကော ဂိဟီ ဇာတိတ္ထေရော နာမ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ထေရကရဏာ ဓမ္မာ. ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ထေရော သီလဝါ ဟောတိ, ဗဟုဿုတော ဟောတိ, စတုန္နံ ဈာနာနံ လာဘီ ဟောတိ, အာသဝါနံ ခယာ ဗဟုဿုတော ဟောတိ, စတုန္နံ ဈာနာနံ လာဘီ ဟောတိ, အာသဝါနံ ခယာ အနာသဝံ စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. ဣမေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတ္တာရော ထေရကရဏာ ဓမ္မာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၂). ဧဝံ ဝုတ္တေသု ဓမ္မေသု ဧကေန ဝါ အနေကေဟိ ဝါ သမန္နာဂတော ဓမ္မထေရော နာမ. အညတရော ထေရနာမကော ဘိက္ခူတိ ဧဝံ ထေရနာမကော ဝါ, ယံ ဝါ ပန မဟလ္လကကာလေ ပဗ္ဗဇိတံ သာမဏေရာဒယော ဒိသွာ ထေရော ထေရောတိ ဝဒန္တိ, အယံ သမ္မုတိထေရော နာမ. ในเถรัตติกะ คฤหัสถ์ผู้ใหญ่โดยชาติ ชื่อว่าชาติเถระ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ทำให้เป็นเถระ ๔ ประการเหล่านี้. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เถระในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศีล เป็นพหูสูต เป็นผู้ได้ฌาน ๔ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล ธรรมที่ทำให้เป็นเถระ ๔ ประการ" (อํ. จตุกฺก. ๒๑/๒๕/๒๒). ผู้ประกอบด้วยธรรมอย่างหนึ่งหรือหลายอย่างในบรรดาธรรมที่ตรัสไว้แล้วอย่างนี้ ชื่อว่าธรรมเถระ. ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งชื่อว่าเถระอย่างนี้ หรืออีกอย่างหนึ่ง สามเณรเป็นต้นเห็นผู้ที่บวชในเวลาแก่แล้วเรียกว่า "เถระ เถระ" นี้ชื่อว่าสมมติเถระ. ပုညကိရိယဝတ္ထူသု ဒါနမေဝ ဒါနမယံ. ပုညကိရိယာ စ သာ တေသံ တေသံ အာနိသံသာနံ ဝတ္ထု စာတိ ပုညကိရိယဝတ္ထု. ဣတရေသုပိ ဒွီသု ဧသေဝ နယော. အတ္ထတော ပန ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဒါနမယစေတနာဒိဝသေနေဝ သဒ္ဓိံ ပုဗ္ဗဘာဂအပရဘာဂစေတနာဟိ ဣမာနိ တီဏိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧကမေကဉ္စေတ္ထ ပုဗ္ဗဘာဂတော ပဋ္ဌာယ ကာယေန ကရောန္တဿ ကာယကမ္မံ ဟောတိ. တဒတ္ထံ ဝါစံ နိစ္ဆာရေန္တဿ ဝစီကမ္မံ. ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂံ အစောပေတွာ မနသာ စိန္တေန္တဿ မနောကမ္မံ. အန္နာဒီနိ ဒေန္တဿ စာပိ အန္နဒါနာဒီနိ ဒေမီတိ ဝါ ဒါနပါရမိံ အာဝဇ္ဇေတွာ ဝါ ဒါနကာလေ ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ. ဝတ္တသီသေ ဌတွာ ဒဒတော သီလမယံ. ခယတော ဝယတော သမ္မသနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဒဒတော ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ. ในปุญญกิริยาวัตถุทั้งหลาย ทานนั่นเองเป็นทานมัย. และปุญญกิริยานั้นเป็นที่ตั้งแห่งอานิสงส์นั้นๆ ด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่าปุญญกิริยาวัตถุ. แม้ในอีก ๒ อย่างที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนโดยอรรถ พึงทราบปุญญกิริยาวัตถุ ๓ ประการเหล่านี้ พร้อมด้วยปุพพภาคเจตนาและอปรภาคเจตนา โดยอาศัยทานมัยเจตนาเป็นต้นที่กล่าวไว้ก่อน. และในปุญญกิริยาวัตถุแต่ละอย่างใน ๓ อย่างนี้ เมื่อบุคคลกระทำด้วยกาย ตั้งแต่ปุพพภาคเป็นต้นไป ย่อมเป็นกายกรรม. เมื่อบุคคลเปล่งวาจาเพื่อประโยชน์นั้น ย่อมเป็นวจีกรรม. เมื่อบุคคลไม่ยังกายองค์และวจีองค์ให้ไหว คิดอยู่ด้วยใจ ย่อมเป็นมโนกรรม. แม้เมื่อบุคคลให้ข้าวเป็นต้นอยู่ ด้วยคิดว่า "เราจักให้ข้าวเป็นต้น" หรือพิจารณาทานบารมี ในเวลาให้ทาน ย่อมเป็นทานมัยปุญญกิริยาวัตถุ. เมื่อบุคคลตั้งอยู่ในศีรษะแห่งวัตร (คือวัตร) แล้วให้ ย่อมเป็นสีลมัย. เมื่อบุคคลตั้งการพิจารณาโดยความสิ้นไปและความเสื่อมไปแล้วให้ ย่อมเป็นภาวนามัยปุญญกิริยาวัตถุ. အပရာနိပိ သတ္တ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ အပစိတိသဟဂတံ ပုညကိရိယဝတ္ထု, ဝေယျာဝစ္စသဟဂတံ, ပတ္တာနုပ္ပဒါနံ, ပတ္တဗ္ဘနုမောဒနံ, ဒေသနာမယံ, သဝနမယံ, ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ ပုညကိရိယဝတ္ထူတိ. တတ္ထ မဟလ္လကံ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂမနပတ္တစီဝရပ္ပဋိဂ္ဂဟဏအဘိဝါဒနမဂ္ဂသမ္ပဒါနာဒိဝသေန အပစိတိသဟဂတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုဍ္ဎတရာနံ ဝတ္တပ္ပဋိပတ္တိကရဏဝသေန, ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌံ ဘိက္ခုံ ဒိသွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ဂါမေ ဘိက္ခံ သမာဒပေတွာ ဥပသံဟရဏဝသေန, ‘‘ဂစ္ဆ ဘိက္ခူနံ ပတ္တံ အာဟရာ’’တိ သုတွာ ဝေဂေန ဂန္တွာ ပတ္တာဟရဏာဒိဝသေန စ ဝေယျာဝစ္စသဟဂတံ [Pg.182] ဝေဒိတဗ္ဗံ. စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒတွာ သဗ္ဗသတ္တာနံ ပတ္တိ ဟောတူတိ ပဝတ္တနဝသေန ပတ္တာနုပ္ပဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပရေဟိ ဒိန္နာယ ပတ္တိယာ သာဓု သုဋ္ဌူတိ အနုမောဒနာဝသေန ပတ္တဗ္ဘနုမောဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧကော ‘‘ဧဝံ မံ ‘ဓမ္မကထိကော’တိ ဇာနိဿန္တီ’’တိ ဣစ္ဆာယ ဌတွာ လာဘဂရုကော ဟုတွာ ဒေသေတိ, တံ န မဟပ္ဖလံ. ဧကော အတ္တနော ပဂုဏဓမ္မံ အပစ္စာသီသမာနော ပရေသံ ဒေသေတိ, ဣဒံ ဒေသနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ. ဧကော သုဏန္တော ‘‘ဣတိ မံ ‘သဒ္ဓေါ’တိ ဇာနိဿန္တီ’’တိ သုဏာတိ, တံ န မဟပ္ဖလံ. ဧကော ‘‘ဧဝံ မေ မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဟိတပ္ဖရဏေန မုဒုစိတ္တေန ဓမ္မံ သုဏာတိ, ဣဒံ သဝနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု. ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ ပန သဗ္ဗေသံ နိယမလက္ခဏံ. ယံကိဉ္စိ ပုညံ ကရောန္တဿ ဟိ ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဘာဝေနေဝ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. ปุญญกิริยาวัตถุอื่นอีก ๗ ประการ คือ อปจิติสหคตปุญญกิริยาวัตถุ (บุญสำเร็จด้วยการทำความอ่อนน้อม), เวยยาวัจจสหคตปุญญกิริยาวัตถุ (บุญสำเร็จด้วยการขวนขวายช่วยเหลือ), ปัตตานุปทาน (การให้ส่วนบุญ), ปัตตัพภานุโมทนา (การอนุโมทนาส่วนบุญ), เทสนามัย (บุญสำเร็จด้วยการแสดงธรรม), สวนมัย (บุญสำเร็จด้วยการฟังธรรม), และทิฏฐุชุกัมม์ (การทำความเห็นให้ตรง). ใน ๗ อย่างนั้น พึงทราบอปจิติสหคตปุญญกิริยาวัตถุ โดยอาการมีการลุกรับ การรับบาตรและจีวร การไหว้ การหลีกทางให้ เป็นต้น เมื่อเห็นผู้ใหญ่. พึงทราบเวยยาวัจจสหคตปุญญกิริยาวัตถุ โดยอาการทำวัตรปฏิบัติแก่ผู้ใหญ่กว่า, โดยอาการเห็นภิกษุเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตแล้ว รับบาตรไป ชักชวนให้คนถวายภิกษาในบ้านแล้วนำมาถวาย, หรือโดยอาการได้ยินคำว่า "เธอจงไปนำบาตรของภิกษุทั้งหลายมา" แล้วรีบไปนำบาตรมา เป็นต้น. พึงทราบปัตตานุปทาน โดยอาการที่ให้ปัจจัย ๔ แล้วให้ส่วนบุญเป็นไปว่า "ขอส่วนบุญจงมีแก่สรรพสัตว์ทั้งหลาย". พึงทราบปัตตัพภานุโมทนา โดยอาการอนุโมทนาส่วนบุญที่ผู้อื่นให้ว่า "สาธุ ดีแล้ว". บางคนตั้งอยู่ในความอยากว่า "คนอื่นจักรู้จักเราอย่างนี้ว่า เป็นธรรมกถึก" เป็นผู้หนักในลาภแล้วแสดงธรรม, การแสดงธรรมนั้นไม่มีผลมาก. บางคนไม่หวังปัจจัย แสดงธรรมที่ตนชำนาญแก่ผู้อื่น, นี้ชื่อว่าเทสนามัยปุญญกิริยาวัตถุ. บางคนฟังธรรมอยู่ คิดว่า "คนอื่นจักรู้จักเราอย่างนี้ว่า เป็นผู้มีศรัทธา", การฟังธรรมนั้นไม่มีผลมาก. บางคนฟังธรรมด้วยจิตอ่อนโยน แผ่ไปซึ่งประโยชน์เกื้อกูลว่า "ผลมากจักมีแก่เราอย่างนี้", นี้ชื่อว่าสวนมัยปุญญกิริยาวัตถุ. ส่วนทิฏฐุชุกัมม์ เป็นเครื่องกำหนดของปุญญกิริยาวัตถุทั้งหมด. เพราะว่า เมื่อบุคคลทำบุญอย่างใดอย่างหนึ่ง บุญนั้นย่อมมีผลมากได้ก็ด้วยความที่ทิฏฐิเป็นธรรมตรงเท่านั้น. ဣတိ ဣမေသံ သတ္တန္နံ ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ပုရိမေဟေဝ တီဟိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထ ဟိ အပစိတိဝေယျာဝစ္စာနိ သီလမယေ. ပတ္တိဒါနပတ္တဗ္ဘနုမောဒနာနိ ဒါနမယေ. ဒေသနာသဝနာနိ ဘာဝနာမယေ. ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ တီသုပိ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ. พึงทราบการสงเคราะห์ปุญญกิริยาวัตถุ ๗ ประการเหล่านี้ ด้วยปุญญกิริยาวัตถุ ๓ ประการแรกนั่นเทียว. จริงอยู่ ใน ๗ อย่างนั้น อปจิติและเวยยาวัจจะ สงเคราะห์เข้าในสีลมัย. ปัตติทานและปัตตัพภานุโมทนา สงเคราะห์เข้าในทานมัย. เทสนาและสวนะ สงเคราะห์เข้าในภาวนามัย. ทิฏฐุชุกัมม์ สงเคราะห์เข้าได้ในทั้ง ๓ อย่าง. စောဒနာဝတ္ထူနီတိ စောဒနာကာရဏာနိ. ဒိဋ္ဌေနာတိ မံသစက္ခုနာ ဝါ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဝါ ဝီတိက္ကမံ ဒိသွာ စောဒေတိ. သုတေနာတိ ပကတိသောတေန ဝါ ဒိဗ္ဗသောတေန ဝါ ပရဿ သဒ္ဒံ သုတွာ စောဒေတိ. ပရိသင်္ကာယ ဝါတိ ဒိဋ္ဌပရိသင်္ကိတေန ဝါ သုတပရိသင်္ကိတေန ဝါ မုတပရိသင်္ကိတေန ဝါ စောဒေတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန သမန္တပါသာဒိကာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. บทว่า โจทนาวัตถูนิ คือ เหตุแห่งการโจทนา. บทว่า ทิฏฺเฐน คือ เห็นการล่วงละเมิดด้วยมังสจักษุหรือทิพพจักษุแล้วโจทนา. บทว่า สุเตน คือ ฟังเสียงของผู้อื่นด้วยโสตปกติหรือทิพพโสตแล้วโจทนา. บทว่า ปริสงฺกาย วา คือ โจทนาด้วยความรังเกียจในสิ่งที่เห็น หรือด้วยความรังเกียจในสิ่งที่ได้ยิน หรือด้วยความรังเกียจในสิ่งที่ทราบ. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้, ส่วนเนื้อความพิสดาร พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์สมันตปาสาทิกานั่นเทียว. ကာမူပပတ္တိယောတိ ကာမူပသေဝနာ ကာမပ္ပဋိလာဘာ ဝါ. ပစ္စုပဋ္ဌိတကာမာတိ နိဗဒ္ဓကာမာ နိဗဒ္ဓါရမ္မဏာ. သေယျထာပိ မနုဿာတိ ယထာ မနုဿာ. မနုဿာ ဟိ နိဗဒ္ဓေယေဝ ဝတ္ထုသ္မိံ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. ယတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တာ ဟောန္တိ, သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ ဒတွာ မာတုဂါမံ အာနေတွာ နိဗဒ္ဓဘောဂံ ဘုဉ္ဇန္တိ. ဧကစ္စေ ဒေဝါ နာမ စတုဒေဝလောကဝါသိနော. တေပိ နိဗဒ္ဓဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. ဧကစ္စေ ဝိနိပါတိကာ နာမ နေရယိကေ ဌပေတွာ အဝသေသာ မစ္ဆကစ္ဆပါဒယောပိ ဟိ နိဗဒ္ဓဝတ္ထုသ္မိံယေဝ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. မစ္ဆော အတ္တနော မစ္ဆိယာ ကစ္ဆပေါ ကစ္ဆပိယာတိ[Pg.183]. နိမ္မိနိတွာ နိမ္မိနိတွာတိ နီလပီတာဒိဝသေန ယာဒိသံ ယာဒိသံ အတ္တနော ရူပံ ဣစ္ဆန္တိ, တာဒိသံ တာဒိသံ နိမ္မိနိတွာ အာယသ္မတော အနုရုဒ္ဓဿ ပုရတော မနာပကာယိကာ ဒေဝတာ ဝိယ. နိမ္မာနရတီတိ ဧဝံ သယံ နိမ္မိတေ နိမ္မိတေ နိမ္မာနေ ရတိ ဧတေသန္တိ နိမ္မာနရတီ. ပရနိမ္မိတကာမာတိ ပရေဟိ နိမ္မိတကာမာ. တေသဉှိ မနံ ဉတွာ ပရေ ယထာရုစိတံ ကာမဘောဂံ နိမ္မိနန္တိ, တေ တတ္ထ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ. ကထံ ပရဿ မနံ ဇာနန္တီတိ? ပကတိသေဝနဝသေန. ယထာ ဟိ ကုသလော သူဒေါ ရညော ဘုဉ္ဇန္တဿ ယံ ယံ သော ဗဟုံ ဂဏှာတိ, တံ တံ တဿ ရုစ္စတီတိ ဇာနာတိ, ဧဝံ ပကတိယာ အဘိရုစိတာရမ္မဏံ ဉတွာ တာဒိသကံယေဝ နိမ္မိနန္တိ. တေ တတ္ထ ဝသံ ဝတ္တေန္တိ, မေထုနံ သေဝန္တိ. ကေစိ ပန ထေရာ ‘‘ဟသိတမတ္တေန ဩလောကိတမတ္တေန အာလိင်္ဂိတမတ္တေန စ တေသံ ကာမကိစ္စံ ဣဇ္ဈတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧတံ ပန နတ္ထီ’’တိ ပဋိက္ခိတ္တံ. န ဟိ ကာယေန အဖုသန္တဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ ကာမကိစ္စံ သာဓေတိ. ဆန္နမ္ပိ ဟိ ကာမာဝစရာနံ ကာမာ ပါကတိကာ ဧဝ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – บทว่า กามูปปตฺติโยติ ความว่า การเสพกาม หรือการได้กาม. บทว่า ปจฺจุปฏฺฐิตกามาติ ความว่า มีกามอันผูกพันไว้ มีอารมณ์อันผูกพันไว้. บทว่า เสยฺยถาปิ มนุสฺสาติ ความว่า เหมือนมนุษย์ทั้งหลาย. จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลายย่อมยังอำนาจให้เป็นไปในวัตถุที่ผูกพันไว้นั่นเทียว. มีจิตปฏิพัทธ์ในที่ใด ก็ให้ทรัพย์ร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง นำมาตุคามมาแล้ว บริโภคโภคะที่ผูกพันไว้. เทวดาบางพวกชื่อว่าผู้ที่อยู่ในเทวโลก ๔ ชั้น. แม้เทวดาเหล่านั้นก็ยังอำนาจให้เป็นไปในวัตถุที่ผูกพันไว้นั่นเทียว. วินิปาติกะบางพวกชื่อว่า สัตว์ที่เหลือเว้นจากสัตว์นรก แม้ปลาและเต่าเป็นต้น ก็ยังอำนาจให้เป็นไปในวัตถุที่ผูกพันไว้นั่นเทียว. คือ ปลาในปลาตัวเมียของตน เต่าในเต่าตัวเมียของตน. บทว่า นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวาติ ความว่า ปรารถนารูปของตนอย่างใดๆ ด้วยอำนาจสีเขียวสีเหลืองเป็นต้น ก็เนรมิตรูปอย่างนั้นๆ เหมือนเทวดาผู้มีกายอันน่าพอใจ (ปรากฏ) เบื้องหน้าพระอนุรุทธะผู้มีอายุ. บทว่า นิมฺมานรตีติ ความว่า ชื่อว่านิมมานรดี เพราะเทวดาเหล่านั้นมีความยินดีในอารมณ์ที่ตนเนรมิตแล้วๆ. บทว่า ปรนิมฺมิตกามาติ ความว่า มีกามอันผู้อื่นเนรมิตให้. จริงอยู่ เทวดาเหล่าอื่นรู้ใจของเทวดาเหล่านั้นแล้ว ย่อมเนรมิตกามโภคะตามที่ชอบใจ เทวดาเหล่านั้นย่อมยังอำนาจให้เป็นไปในกามโภคะนั้น. ถามว่า รู้ใจของผู้อื่นได้อย่างไร? (ตอบว่า) ด้วยอำนาจแห่งการเสพโดยปกติ. เหมือนอย่างว่า พ่อครัวผู้ฉลาด เมื่อพระราชากำลังเสวยอยู่ ทรงหยิบอาหารอย่างใดๆ มาก ก็รู้ว่า พระราชาทรงพอพระทัยในอาหารอย่างนั้นๆ ฉันใด, (เทวดาเหล่านั้น) ก็รู้ถึงอารมณ์ที่พอใจโดยปกติแล้ว เนรมิต (กามโภคะ) เช่นนั้นนั่นเทียว ฉันนั้น. เทวดาเหล่านั้นย่อมยังอำนาจให้เป็นไปในกามโภคะนั้น ย่อมเสพเมถุน. ส่วนพระเถระบางพวกกล่าวว่า "กามกิจของเทวดาเหล่านั้นย่อมสำเร็จด้วยเพียงการยิ้ม ด้วยเพียงการมอง และด้วยเพียงการสวมกอด" คำนั้นถูกปฏิเสธในอรรถกถาว่า "แต่คำนี้ไม่มี". จริงอยู่ โผฏฐัพพะย่อมไม่ยังกามกิจให้สำเร็จแก่ผู้ที่ไม่ได้สัมผัสด้วยกาย. จริงอยู่ กามทั้งหลายของกามวจรเทพทั้ง ๖ ชั้น ก็เป็นของปกติธรรมดานั่นเทียว. และคำนี้ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘ဆ ဧတေ ကာမာဝစရာ, သဗ္ဗကာမသမိဒ္ဓိနော; သဗ္ဗေသံ ဧကသင်္ခါတံ, အာယု ဘဝတိ ကိတ္တက’’န္တိ. (ဝိဘ. ၁၀၂၃); “กามาวจรเทพ ๖ เหล่านี้ ผู้สมบูรณ์ด้วยกามทั้งปวง อายุของเทวดาทั้งปวงที่นับว่าเท่ากัน มีประมาณเท่าไร” သုခူပပတ္တိယောတိ သုခပ္ပဋိလာဘာ. ဥပ္ပာဒေတွာ ဥပ္ပာဒေတွာ သုခံ ဝိဟရန္တီတိ တေ ဟေဋ္ဌာ ပဌမဇ္ဈာနသုခံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဥပရိ ဝိပါကဇ္ဈာနသုခံ အနုဘဝန္တီတိ အတ္ထော. သုခေန အဘိသန္နာတိ ဒုတိယဇ္ဈာနသုခေန တိန္တာ. ပရိသန္နာတိ သမန္တတော တိန္တာ. ပရိပူရာတိ ပရိပုဏ္ဏာ. ပရိပ္ဖုဋာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဣဒမ္ပိ ဝိပါကဇ္ဈာနသုခမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဟောသုခံ အဟောသုခန္တိ တေသံ ကိရ ဘဝလောဘော မဟာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ ကဒါစိ ကရဟစိ ဧဝံ ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တိ. သန္တမေဝါတိ ပဏီတမေဝ. တုသိတာတိ တတော ဥတ္တရိံ သုခဿ အပတ္ထနတော သန္တုဋ္ဌာ ဟုတွာ. သုခံ ပဋိဝေဒေန္တီတိ တတိယဇ္ဈာနသုခံ အနုဘဝန္တိ. บทว่า สุขูปปตฺติโยติ ความว่า การได้สุข. บทว่า อุปฺปาเทตฺวา อุปฺปาเทตฺวา สุขํ วิหรนฺตีติ ความว่า ท่านเหล่านั้นให้ปฐมฌานสุขเกิดในเบื้องต่ำแล้ว ย่อมเสวยวิปากฌานสุขในเบื้องบน. บทว่า สุเขน อภิสนฺนาติ ความว่า ชุ่มแล้วด้วยสุข คือ ชุ่มแล้วด้วยทุติยฌานสุข. บทว่า ปริสนฺนาติ ความว่า ชุ่มแล้วโดยรอบ. บทว่า ปริปูราติ ความว่า เต็มเปี่ยม. บทว่า ปริปฺผุฏาติ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเทียว. แม้คำนี้ ท่านก็กล่าวหมายถึงวิปากฌานสุขนั่นเทียว. บทว่า อโหสุขํ อโหสุขนฺติ ความว่า ได้ยินว่า ภวโลภะอย่างใหญ่ย่อมเกิดขึ้นแก่เทวดาเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น บางครั้งบางคราว ท่านจึงเปล่งอุทานอย่างนี้. บทว่า สนฺตเมวาติ ความว่า (สุข) อันประณีตนั่นเทียว. บทว่า ตุสิตาติ ความว่า เป็นผู้สันโดษ เพราะไม่ปรารถนาสุขอื่นยิ่งกว่านั้น. บทว่า สุขํ ปฏิเวเทนฺตีติ ความว่า ย่อมเสวยตติยฌานสุข. သေက္ခာ ပညာတိ သတ္တ အရိယပညာ. အရဟတော ပညာ အသေက္ခာ. အဝသေသာ ပညာ နေဝသေက္ခာနာသေက္ခာ. บทว่า เสกฺขา ปญฺญาติ ได้แก่ ปัญญาของพระอริยะ ๗ จำพวก. ปัญญาของพระอรหันต์เป็นอเสกขา. ปัญญาที่เหลือเป็นเนวเสกขานาเสกขา. စိန္တာမယာဒီသု [Pg.184] အယံ ဝိတ္ထာရော – ‘‘တတ္ထ ကတမာ စိန္တာမယာ ပညာ? ယောဂဝိဟိတေသု ဝါ ကမ္မာယတနေသု ယောဂဝိဟိတေသု ဝါ သိပ္ပာယတနေသု ယောဂဝိဟိတေသု ဝါ ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနေသု ကမ္မဿကတံ ဝါ သစ္စာနုလောမိကံ ဝါ ရူပံ အနိစ္စန္တိ ဝါ…ပေ… ဝိညာဏံ အနိစ္စန္တိ ဝါ ယံ ဧဝရူပံ အနုလောမိကံ ခန္တိံ ဒိဋ္ဌိံ ရုစိံ မုတ္တိံ ပေက္ခံ ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိံ ပရတော အသုတွာ ပဋိလဘတိ, အယံ ဝုစ္စတိ စိန္တာမယာ ပညာ. တတ္ထ ကတမာ သုတမယာ ပညာ? ယောဂဝိဟိတေသု ဝါ ကမ္မာယတနေသု…ပေ… ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိံ ပရတော သုတွာ ပဋိလဘတိ, အယံ ဝုစ္စတိ သုတမယာ ပညာ. (တတ္ထ ကတမာ ဘာဝနာမယာ ပညာ?) သဗ္ဗာပိ သမာပန္နဿ ပညာ ဘာဝနာမယာ ပညာ’’တိ (ဝိဘ. ၇၆၈-၆၉). ในจินตามยปัญญาเป็นต้น มีเนื้อความพิสดารดังนี้ – “ในบรรดาปัญญานั้น จินตามยปัญญาเป็นไฉน? บุคคลย่อมได้ปัญญาที่รู้ว่ากรรมเป็นของของตนบ้าง หรือญาณอันอนุโลมแก่สัจจะบ้าง ในกรรมมายตนะที่สำเร็จด้วยความเพียรบ้าง ในสิปปายตนะที่สำเร็จด้วยความเพียรบ้าง หรือในวิชชาฐานะที่สำเร็จด้วยความเพียรบ้าง ว่ารูปไม่เที่ยงบ้าง...ละ...ว่าวิญญาณไม่เที่ยงบ้าง ญาณอันอนุโลม ความทน ความเห็น ความชอบใจ ความน้อมใจเชื่อ ความพินิจ และความทนต่อการเพ่งธรรมเห็นปานนี้ใด โดยไม่ได้ฟังจากผู้อื่น, ปัญญานี้เรียกว่า จินตามยปัญญา. ในบรรดาปัญญานั้น สุตมยปัญญาเป็นไฉน? บุคคลย่อมได้...ความทนต่อการเพ่งธรรม โดยฟังจากผู้อื่น, ปัญญานี้เรียกว่า สุตมยปัญญา. (ในบรรดาปัญญานั้น ภาวนามยปัญญาเป็นไฉน?) ปัญญาทั้งหมดของผู้เข้าสมาบัติ เป็นภาวนามยปัญญา” သုတာဝုဓန္တိ သုတမေဝ အာဝုဓံ. တံ အတ္ထတော တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ. တဉှိ နိဿာယ ဘိက္ခု ပညာဝုဓံ နိဿာယ သူရော ယောဓော အဝိကမ္ပမာနော မဟာကန္တာရံ ဝိယ သံသာရကန္တာရံ အတိက္ကမတိ အဝိဟညမာနော. တေနေဝ ဝုတ္တံ – ‘‘သုတာဝုဓော, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတိ, သာဝဇ္ဇံ ပဇဟတိ, အနဝဇ္ဇံ ဘာဝေတိ, သုဒ္ဓမတ္တာနံ ပရိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၇). บทว่า สุตาวุธนฺติ ความว่า สุตะนั่นเทียวเป็นอาวุธ. โดยอรรถ ได้แก่ พระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก. จริงอยู่ ภิกษุอาศัยสุตะนั้น อาศัยปัญญาเป็นอาวุธ เป็นผู้กล้าหาญ เป็นนักรบ ไม่หวั่นไหว ย่อมก้าวล่วงสงสารกันดารเหมือนทางกันดารใหญ่ได้ โดยไม่ลำบาก. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงกล่าวว่า – “ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้มีสุตะเป็นอาวุธ ย่อมละอกุศล เจริญกุศล ละสิ่งที่มีโทษ เจริญสิ่งที่ไม่มีโทษ บริหารตนให้บริสุทธิ์” ပဝိဝေကာဝုဓန္တိ ‘‘ကာယဝိဝေကော စိတ္တဝိဝေကော ဥပဓိဝိဝေကော’’တိ အယံ တိဝိဓောပိ ဝိဝေကောဝ အာဝုဓံ. တဿ နာနာကရဏံ ကာယဝိဝေကော ဝိဝေကဋ္ဌကာယာနံ နေက္ခမ္မာဘိရတာနံ. စိတ္တဝိဝေကော စ ပရိသုဒ္ဓစိတ္တာနံ ပရမဝေါဒါနပ္ပတ္တာနံ. ဥပဓိဝိဝေကော စ နိရုပဓီနံ ပုဂ္ဂလာနံ. ဣမသ္မိဉှိ တိဝိဓေ ဝိဝေကေ အဘိရတော, န ကုတောစိ ဘာယတိ. တသ္မာ အယမ္ပိ အဝဿယဋ္ဌေန အာဝုဓန္တိ ဝုတ္တော. လောကိယလောကုတ္တရပညာဝ အာဝုဓံ ပညာဝုဓံ. ယဿ သာ အတ္ထိ, သော န ကုတောစိ ဘာယတိ, န စဿ ကောစိ ဘာယတိ. တသ္မာ သာပိ အဝဿယဋ္ဌေနေဝ အာဝုဓန္တိ ဝုတ္တာ. บทว่า ปวิเวกาวุธนฺติ ความว่า วิเวกแม้ทั้ง ๓ อย่างนี้ คือ กายวิเวก จิตตวิเวก อุปธิวิเวก นั่นเทียวเป็นอาวุธ. ความแตกต่างแห่งวิเวกนั้น (มีดังนี้) กายวิเวก (มี) แก่ผู้มีกายสงัดจากหมู่คณะ ผู้ยินดีในเนกขัมมะ. จิตตวิเวก (มี) แก่ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ถึงความหมดจดอย่างยิ่ง. และอุปธิวิเวก (มี) แก่บุคคลผู้ไม่มีอุปธิ. จริงอยู่ ผู้ยินดีในวิเวก ๓ อย่างนี้ ย่อมไม่กลัวจากที่ไหนๆ. เพราะเหตุนั้น แม้วิเวกนี้ ท่านก็เรียกว่าเป็นอาวุธ โดยอรรถว่าเป็นที่พึ่งอาศัย. โลกิยปัญญาและโลกุตรปัญญานั่นเทียวเป็นอาวุธ คือ ปัญญาวุธ. ปัญญานั้นมีแก่ผู้ใด ผู้นั้นย่อมไม่กลัวจากที่ไหนๆ และใครๆ ก็ไม่กลัวผู้นั้น. เพราะเหตุนั้น แม้ปัญญานั้น ท่านก็เรียกว่าเป็นอาวุธ โดยอรรถว่าเป็นที่พึ่งอาศัยนั่นเทียว. အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယန္တိ ဣတော ပုဗ္ဗေ အနညာတံ အဝိဒိတံ ဓမ္မံ ဇာနိဿာမီတိ ပဋိပန္နဿ ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ. အညိန္ဒြိယန္တိ အညာဘူတံ အာဇာနနဘူတံ ဣန္ဒြိယံ. သောတာပတ္တိဖလတော ပဋ္ဌာယ ဆသု ဌာနေသု ဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ. အညာတာဝိန္ဒြိယန္တိ အညာတာဝီသု ဇာနနကိစ္စပရိယောသာနပ္ပတ္တေသု ဓမ္မေသု ဣန္ဒြိယံ. အရဟတ္တဖလဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ. อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ คือ อินทรีย์ที่เกิดขึ้นแก่ผู้ปฏิบัติด้วยความดำริว่า "เราจักรู้ธรรมที่ยังไม่เคยรู้ ยังไม่เคยทราบมาก่อนแต่นี้" นี้เป็นชื่อของโสดาปัตติมรรคญาณ. อัญญินทรีย์ คือ อินทรีย์ที่รู้แล้ว ที่กำลังรู้ นี้เป็นชื่อของญาณในฐานะ ๖ จำเดิมแต่โสดาปัตติผล. อัญญาตาวินทรีย์ คือ อินทรีย์ในธรรมทั้งหลายที่รู้แล้ว ถึงที่สุดแห่งกิจที่ต้องรู้แล้ว นี้เป็นชื่อของอรหัตตผลญาณ. မံသစက္ခု [Pg.185] စက္ခုပသာဒေါ. ဒိဗ္ဗစက္ခု အာလောကနိဿိတံ ဉာဏံ. ပညာစက္ခု လောကိယလောကုတ္တရပညာ. จักขุประสาท ชื่อว่า มังสจักขุ. ญาณที่อาศัยแสงสว่าง ชื่อว่า ทิพพจักขุ. โลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญา ชื่อว่า ปัญญาจักขุ. အဓိသီလသိက္ခာဒီသု အဓိသီလဉ္စ တံ သိက္ခိတဗ္ဗတော သိက္ခာ စာတိ အဓိသီလသိက္ခာ. ဣတရသ္မိံ ဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ သီလံ အဓိသီလံ, စိတ္တံ အဓိစိတ္တံ, ပညာ အဓိပညာတိ အယံ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော – ในอธิสีลสิกขาเป็นต้น (พึงทราบวินิจฉัยดังนี้) ศีลอันยิ่งนั้นเป็นสิ่งที่พึงศึกษาด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธิสีลสิกขา. แม้ในอีกสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในสิกขาสามนั้น พึงทราบความแตกต่างนี้คือ ศีล อธิศีล, จิต อธิจิต, ปัญญา อธิปัญญา. သီလံ နာမ ပဉ္စသီလဒသသီလာနိ, ပါတိမောက္ခသံဝရော အဓိသီလံ နာမ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စိတ္တံ, ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနံ အဓိစိတ္တံ. ကမ္မဿကတဉာဏံ ပညာ, ဝိပဿနာပညာ အဓိပညာ. အနုပ္ပန္နေပိ ဟိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ပဝတ္တတီတိ ပဉ္စသီလဒသသီလာနိ သီလမေဝ, ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေယေဝ ပဝတ္တတီတိ အဓိသီလံ. စိတ္တပညာသုပိ ဧသေဝ နယော. အပိစ နိဗ္ဗာနံ ပတ္ထယန္တေန သမာဒိန္နံ ပဉ္စသီလမ္ပိ ဒသသီလမ္ပိ အဓိသီလမေဝ. သမာပန္နာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယောပိ အဓိစိတ္တမေဝ. သဗ္ဗံ ဝါ လောကိယံ သီလမေဝ, လောကုတ္တရံ အဓိသီလံ. စိတ္တပညာသုပိ ဧသေဝ နယော. เบญจศีลและทสศีล ชื่อว่า ศีล, ปาฏิโมกขสังวร ชื่อว่า อธิศีล. สมาบัติ ๘ ชื่อว่า จิต, ฌานที่เป็นบาทของวิปัสสนา ชื่อว่า อธิจิต. กัมมัสสกตาญาณ ชื่อว่า ปัญญา, วิปัสสนาปัญญา ชื่อว่า อธิปัญญา. จริงอยู่ เบญจศีลและทสศีลย่อมเป็นไปได้แม้ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่อุบัติ เหตุนั้นจึงเป็นเพียงศีล, ส่วนปาฏิโมกขสังวรศีลย่อมเป็นไปได้เฉพาะในกาลที่พระพุทธเจ้าอุบัติแล้วเท่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธิศีล. แม้ในจิตและปัญญาก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อีกอย่างหนึ่ง แม้เบญจศีล แม้ทสศีล ที่บุคคลผู้ปรารถนาพระนิพพานสมาทานแล้ว ก็เป็นอธิศีลนั่นเอง. แม้สมาบัติ ๘ ที่เข้าแล้ว ก็เป็นอธิจิตนั่นเอง. หรืออีกนัยหนึ่ง ศีลที่เป็นโลกิยะทั้งหมดเป็นเพียงศีล, ศีลที่เป็นโลกุตตระเป็นอธิศีล. แม้ในจิตและปัญญาก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ဘာဝနာသု ခီဏာသဝဿ ပဉ္စဒွါရိကကာယော ကာယဘာဝနာ နာမ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စိတ္တဘာဝနာ နာမ. အရဟတ္တဖလပညာ ပညာဘာဝနာ နာမ. ခီဏာသဝဿ ဟိ ဧကန္တေနေဝ ပဉ္စဒွါရိကကာယော သုဘာဝိတော ဟောတိ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စဿ န အညေသံ ဝိယ ဒုဗ္ဗလာ, တဿေဝ စ ပညာ ဘာဝိတာ နာမ ဟောတိ ပညာဝေပုလ္လပတ္တိယာ. တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ในภาวนาทั้งหลาย กายคือหมู่ธรรมที่เกิดในปัญจทวารของพระขีณาสพ ชื่อว่า กายภาวนา. สมาบัติ ๘ ชื่อว่า จิตตภาวนา. อรหัตตผลปัญญา ชื่อว่า ปัญญาภาวนา. จริงอยู่ กายคือหมู่ธรรมที่เกิดในปัญจทวารของพระขีณาสพเป็นสิ่งที่อบรมดีแล้วโดยส่วนเดียว. และสมาบัติ ๘ ของท่านก็ไม่ทุรพลเหมือนของบุคคลอื่น และปัญญาของท่านเท่านั้นชื่อว่าอบรมแล้ว เพราะถึงความไพบูลย์แห่งปัญญา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนี้. အနုတ္တရိယေသု ဝိပဿနာ ဒဿနာနုတ္တရိယံ မဂ္ဂေါ ပဋိပဒါနုဿရိယံ. ဖလံ ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယံ. ဖလံ ဝါ ဒဿနာနုတ္တရိယံ. မဂ္ဂေါ ပဋိပဒါနုတ္တရိယံ. နိဗ္ဗာနံ ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယံ. နိဗ္ဗာနံ ဝါ ဒဿနာနုတ္တရိယံ, တတော ဥတ္တရိဉှိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ နာမ နတ္ထိ. မဂ္ဂေါ ပဋိပဒါနုတ္တရိယံ. ဖလံ ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယံ. အနုတ္တရိယန္တိ ဥတ္တမံ ဇေဋ္ဌကံ. ในอนุตตริยะทั้งหลาย วิปัสสนา ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ, มรรค ชื่อว่า ปฏิปทานุตตริยะ, ผล ชื่อว่า วิมุตตานุตตริยะ. หรืออีกนัยหนึ่ง ผล ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ, มรรค ชื่อว่า ปฏิปทานุตตริยะ, พระนิพพาน ชื่อว่า วิมุตตานุตตริยะ. หรืออีกนัยหนึ่ง พระนิพพาน ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ เพราะสิ่งที่ควรเห็นยิ่งกว่าพระนิพพานนั้นไม่มี, มรรค ชื่อว่า ปฏิปทานุตตริยะ, ผล ชื่อว่า วิมุตตานุตตริยะ. คำว่า อนุตตริยะ หมายถึง สิ่งสูงสุด สิ่งที่เป็นใหญ่. သမာဓီသု ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိ သဝိတက္ကသဝိစာရော. ပဉ္စကနယေန ဒုတိယဇ္ဈာနသမာဓိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တော. သေသော အဝိတက္ကအဝိစာရော. ในสมาธิทั้งหลาย ปฐมฌานสมาธิเป็นสมาธิที่มีวิตกและวิจาร. โดยปัญจกนัย ทุติยฌานสมาธิเป็นสมาธิที่ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร. สมาธิที่เหลือเป็นสมาธิที่ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร. သုညတာဒီသု တိဝိဓာ ကထာ အာဂမနတော, သဂုဏတော, အာရမ္မဏတောတိ. အာဂမနတော နာမ ဧကော ဘိက္ခု အနတ္တတော အဘိနိဝိသိတွာ အနတ္တတော ဒိသွာ အနတ္တတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ ဝိပဿနာ သုညတာ နာမ ဟောတိ. ကသ္မာ? အသုညတတ္တကာရကာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝါ. ဝိပဿနာဂမနေန [Pg.186] မဂ္ဂသမာဓိ သုညတော နာမ ဟောတိ. မဂ္ဂါဂမနေန ဖလသမာဓိ သုညတော နာမ. အပရော အနိစ္စတော အဘိနိဝိသိတွာ အနိစ္စတော ဒိသွာ အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌာတိ. တဿ ဝိပဿနာ အနိမိတ္တာ နာမ ဟောတိ. ကသ္မာ? နိမိတ္တကာရကကိလေသာဘာဝါ. ဝိပဿနာဂမနေန မဂ္ဂသမာဓိ အနိမိတ္တော နာမ ဟောတိ. မဂ္ဂါဂမနေန ဖလံ အနိမိတ္တံ နာမ. အပရော ဒုက္ခတော အဘိနိဝိသိတွာ ဒုက္ခတော ဒိသွာ ဒုက္ခတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ ဝိပဿနာ အပ္ပဏိဟိတာ နာမ ဟောတိ. ကသ္မာ? ပဏိဓိကာရကကိလေသာဘာဝါ. ဝိပဿနာဂမနေန မဂ္ဂသမာဓိ အပ္ပဏိဟိတော နာမ. မဂ္ဂါဂမနေန ဖလံ အပ္ပဏိဟိတံ နာမာတိ အယံ အာဂမနတော ကထာ. မဂ္ဂသမာဓိ ပန ရာဂါဒီဟိ သုညတတ္တာ သုညတော, ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ အဘာဝါ အနိမိတ္တော, ရာဂပဏိဓိအာဒီနံ အဘာဝါ အပ္ပဏိဟိတောတိ အယံ သဂုဏတော ကထာ. နိဗ္ဗာနံ ရာဂါဒီဟိ သုညတတ္တာ ရာဂါဒိနိမိတ္တပဏိဓီနဉ္စ အဘာဝါ သုညတဉ္စေဝ အနိမိတ္တဉ္စ အပ္ပဏိဟိတဉ္စ. တဒါရမ္မဏော မဂ္ဂသမာဓိ သုညတော အနိမိတ္တော အပ္ပဏိဟိတော. အယံ အာရမ္မဏတော ကထာ. ในสุญญตาเป็นต้น ถ้อยคำมี ๓ อย่าง คือ โดยอาคมนะ โดยสคุณะ และโดยอารมณ์. ที่ชื่อว่า โดยอาคมนะ คือ ภิกษุรูปหนึ่งน้อมใจไปโดยความเป็นอนัตตา เห็นโดยความเป็นอนัตตา ออกโดยความเป็นอนัตตา วิปัสสนาของภิกษุนั้นชื่อว่า สุญญตา. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีกิเลสอันเป็นเหตุแห่งความไม่ว่าง (จากอัตตา). โดยการมาแห่งวิปัสสนา มรรคสมาธิชื่อว่า สุญญตะ. โดยการมาแห่งมรรค ผลสมาธิชื่อว่า สุญญตะ. ภิกษุอีกรูปหนึ่งน้อมใจไปโดยความเป็นอนิจจัง เห็นโดยความเป็นอนิจจัง ออกโดยความเป็นอนิจจัง. วิปัสสนาของภิกษุนั้นชื่อว่า อนิมิตตา. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีกิเลสอันเป็นเหตุกระทำนิมิต. โดยการมาแห่งวิปัสสนา มรรคสมาธิชื่อว่า อนิมิตตะ. โดยการมาแห่งมรรค ผลชื่อว่า อนิมิตตะ. ภิกษุอีกรูปหนึ่งน้อมใจไปโดยความเป็นทุกข์ เห็นโดยความเป็นทุกข์ ออกโดยความเป็นทุกข์ วิปัสสนาของภิกษุนั้นชื่อว่า อัปปณิหิตา. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีกิเลสอันเป็นเหตุกระทำความปรารถนา. โดยการมาแห่งวิปัสสนา มรรคสมาธิชื่อว่า อัปปณิหิตะ. โดยการมาแห่งมรรค ผลชื่อว่า อัปปณิหิตะ. นี้คือถ้อยคำโดยอาคมนะ. ส่วนมรรคสมาธิ ชื่อว่า สุญญตะ เพราะว่างจากราคะเป็นต้น, ชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะไม่มีราคนิมิตเป็นต้น, ชื่อว่า อัปปณิหิตะ เพราะไม่มีราคปณิธิเป็นต้น. นี้คือถ้อยคำโดยสคุณะ. พระนิพพานเป็นทั้งสุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ เพราะว่างจากราคะเป็นต้น และเพราะไม่มีนิมิตและความปรารถนาคือราคะเป็นต้น. มรรคสมาธิที่มีพระนิพพานนั้นเป็นอารมณ์ จึงเป็นสุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ. นี้คือถ้อยคำโดยอารมณ์. သောစေယျာနီတိ သုစိဘာဝကရာ သောစေယျပ္ပဋိပဒါ ဓမ္မာ. ဝိတ္ထာရော ပနေတ္ထ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာယသောစေယျံ? ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တာနံ တိဏ္ဏံ သုစရိတာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. คำว่า โสเจยยานิ คือ ธรรมที่กระทำความเป็นผู้สะอาด เป็นข้อปฏิบัติของคนสะอาด. เนื้อความพิสดารในที่นี้ พึงทราบโดยสามารถแห่งสุจริต ๓ ที่ท่านกล่าวไว้แล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "บรรดาโสเจยยะเหล่านั้น กายโสเจยยะเป็นไฉน? คือ การงดเว้นจากปาณาติบาต". မောနေယျာနီတိ မုနိဘာဝကရာ မောနေယျပ္ပဋိပဒါ ဓမ္မာ. တေသံ ဝိတ္ထာရော ‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာယမောနေယျံ? တိဝိဓကာယဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ ကာယမောနေယျံ, တိဝိဓံ ကာယသုစရိတံ ကာယမောနေယျံ, ကာယာရမ္မဏေ ဉာဏံ ကာယမောနေယျံ, ကာယပရိညာ ကာယမောနေယျံ, ကာယပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ ကာယမောနေယျံ, ကာယသ္မိံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ကာယမောနေယျံ, ကာယသင်္ခါရနိရောဓာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ကာယမောနေယျံ. တတ္ထ ကတမံ ဝစီမောနေယျံ? စတုဗ္ဗိဓဝစီဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ ဝစီမောနေယျံ, စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီသုစရိတံ ဝစီမောနေယျံ, ဝါစာရမ္မဏေ ဉာဏံ ဝစီမောနေယျံ ဝါစာပရိညာ ဝစီမောနေယျံ ပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ, ဝါစာယ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, ဝစီသင်္ခါရနိရောဓာ ဒုတိယဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ဝစီမောနေယျံ. တတ္ထ ကတမံ မနောမောနေယျံ? တိဝိဓမနောဒုစ္စရိတဿ ပဟာနံ မနောမောနေယျံ, တိဝိဓံ မနောသုစရိတံ မနောမောနေယျံ, မနာရမ္မဏေ ဉာဏံ မနောမောနေယျံ, မနောပရိညာ မနောမောနေယျံ. ပရိညာသဟဂတော မဂ္ဂေါ, မနသ္မိံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ[Pg.187], စိတ္တသင်္ခါရနိရောဓာ သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ္တိ မနောမောနေယျ’’န္တိ (မဟာနိ. ၁၄). คำว่า โมเนยยธรรมทั้งหลาย ได้แก่ ธรรมทั้งหลายอันกระทำซึ่งความเป็นมุนี คือ โมเนยยปฏิบัติ. คำอธิบายโดยพิสดารแห่งโมเนยยธรรมเหล่านั้น (พึงทราบดังนี้) "บรรดาโมเนยยธรรมเหล่านั้น กายโมเนยยะเป็นไฉน? การละกายทุจริต 3 อย่าง ชื่อว่ากายโมเนยยะ, กายสุจริต 3 อย่าง ชื่อว่ากายโมเนยยะ, ญาณในกายารมณ์ ชื่อว่ากายโมเนยยะ, กายปริญญา (การกำหนดรู้กาย) ชื่อว่ากายโมเนยยะ, มรรคที่สัมปยุตด้วยกายปริญญา ชื่อว่ากายโมเนยยะ, การละฉันทราคะในกาย ชื่อว่ากายโมเนยยะ, จตุตถฌานสมาบัติเพราะเป็นที่ดับแห่งกายสังขาร ชื่อว่ากายโมเนยยะ. บรรดาโมเนยยธรรมเหล่านั้น วจีโมเนยยะเป็นไฉน? การละวจีทุจริต 4 อย่าง ชื่อว่าวจีโมเนยยะ, วจีสุจริต 4 อย่าง ชื่อว่าวจีโมเนยยะ, ญาณในวจีอารมณ์ ชื่อว่าวจีโมเนยยะ, วจีปริญญา ชื่อว่าวจีโมเนยยะ, มรรคที่สัมปยุตด้วยปริญญา, การละฉันทราคะในวาจา, ทุติยฌานสมาบัติเพราะเป็นที่ดับแห่งวจีสังขาร ชื่อว่าวจีโมเนยยะ. บรรดาโมเนยยธรรมเหล่านั้น มโนโมเนยยะเป็นไฉน? การละมโนทุจริต 3 อย่าง ชื่อว่ามโนโมเนยยะ, มโนสุจริต 3 อย่าง ชื่อว่ามโนโมเนยยะ, ญาณในมโนอารมณ์ ชื่อว่ามโนโมเนยยะ, มโนปริญญา (การกำหนดรู้ใจ) ชื่อว่ามโนโมเนยยะ, มรรคที่สัมปยุตด้วยปริญญา, การละฉันทราคะในใจ, สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติเพราะเป็นที่ดับแห่งจิตตสังขาร ชื่อว่ามโนโมเนยยะ" ดังนี้ (มหานิ. 14). ကောသလ္လေသု အာယောတိ ဝုဍ္ဎိ. အပါယောတိ အဝုဍ္ဎိ. တဿ တဿ ကာရဏံ ဥပါယော. တေသံ ပဇာနနာ ကောသလ္လံ. ဝိတ္ထာရော ပန ဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တောယေဝ. ในโกศลทั้งหลาย คำว่า อายะ ได้แก่ ความเจริญ. คำว่า อปายะ ได้แก่ ความไม่เจริญ. เหตุแห่งความเจริญและความเสื่อมนั้นๆ ชื่อว่า อุบาย. การรู้แจ้งธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า โกศล. ส่วนคำอธิบายโดยพิสดาร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในคัมภีร์วิภังค์นั่นเทียว. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ အာယကောသလ္လံ? ဣမေ ဓမ္မေ မနသိကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ အကုသလာ ဓမ္မာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ အကုသလာ ဓမ္မာ နိရုဇ္ဈန္တိ. ဣမေ ဝါ ပန မေ ဓမ္မေ မနသိကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ ကုသလာ ဓမ္မာ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယ ဘာဝနာယ ပါရိပူရိယာ သံဝတ္တန္တီတိ, ယာ တတ္ထ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ အာယကောသလ္လံ. တတ္ထ ကတမံ အပါယကောသလ္လံ? ဣမေ ဓမ္မေ မနသိကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ ကုသလာ ဓမ္မာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ ကုသလာ ဓမ္မာ နိရုဇ္ဈန္တိ. ဣမေ ဝါ ပန မေ ဓမ္မေ မနသိကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ အကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ အကုသလာ ဓမ္မာ ဘိယျောဘာဝါယ ဝေပုလ္လာယ ဘာဝနာယ ပါရိပူရိယာ သံဝတ္တန္တီတိ, ယာ တတ္ထ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ အပါယကောသလ္လံ. သဗ္ဗာပိ တတြုပါယာ ပညာ ဥပါယကောသလ္လ’’န္တိ (ဝိဘ. ၇၇၁). ဣဒံ ပန အစ္စာယိကကိစ္စေ ဝါ ဘယေ ဝါ ဥပ္ပန္နေ တဿ တိကိစ္ဆနတ္ထံ ဌာနုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဇာနနဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. จริงอยู่ พระดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า "บรรดาโกศลเหล่านั้น อายโกศลเป็นไฉน? เมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป หรือว่า เมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์ ปัญญา การรู้ทั่ว...สัมมาทิฏฐิใดในธรรมนั้น นี้เรียกว่า อายโกศล. บรรดาโกศลเหล่านั้น อปายโกศลเป็นไฉน? เมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป หรือว่า เมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์ ปัญญา การรู้ทั่ว...สัมมาทิฏฐิใดในธรรมนั้น นี้เรียกว่า อปายโกศล. ปัญญาทั้งหมดที่เป็นอุบายในกิจนั้นๆ ชื่อว่า อุปายโกศล" ดังนี้ (วิ. 3/771). ส่วนอุปายโกศลนี้ พึงทราบโดยนัยแห่งการรู้เหตุด้วยปฏิภาณ เพื่อแก้ไขกิจนั้น เมื่อมีกิจรีบด่วนหรือมีภัยเกิดขึ้น. မဒါတိ မဇ္ဇနာကာရဝသေန ပဝတ္တမာနာ. တေသု ‘‘အဟံ နိရောဂေါ သဋ္ဌိ ဝါ သတ္တတိ ဝါ ဝဿာနိ အတိက္ကန္တာနိ, န မေ ဟရီတကီခဏ္ဍမ္ပိ ခါဒိတပုဗ္ဗံ, ဣမေ ပနညေ အသုကံ နာမ ဌာနံ ရုဇ္ဇတိ, ဘေသဇ္ဇံ ခါဒါမာတိ ဝိစရန္တိ, ကော အညော မာဒိသော နိရောဂေါ နာမာ’’တိ ဧဝံ မာနကရဏံ အာရောဂျမဒေါ. ‘‘မဟလ္လကကာလေ ပုညံ ကရိဿာမ, ဒဟရမှ တာဝါ’’တိ ယောဗ္ဗနေ ဌတွာ မာနကရဏံ ယောဗ္ဗနမဒေါ. ‘‘စိရံ ဇီဝိံ, စိရံ ဇီဝါမိ, စိရံ ဇီဝိဿာမိ; သုခံ ဇီဝိံ, သုခံ ဇီဝါမိ, သုခံ ဇီဝိဿာမီ’’တိ ဧဝံ မာနကရဏံ ဇီဝိတမဒေါ. คำว่า มทะทั้งหลาย ได้แก่ ธรรมที่เกิดขึ้นโดยอาการคือความเมา. บรรดามทะเหล่านั้น การทำความถือตัวอย่างนี้ว่า "เราไม่มีโรค ล่วงมา 60 ปี หรือ 70 ปีแล้ว แม้ชิ้นมะขามป้อมเราก็ไม่เคยกิน ส่วนคนอื่นๆ เหล่านี้ ป่วยในที่ชื่อโน้น เที่ยวพูดกันว่า เราจะกินยา ใครอื่นเล่าชื่อว่าไม่มีโรคเหมือนเรา" ชื่อว่า อโรคยมทะ (ความเมาในความไม่มีโรค). การทำความถือตัวโดยตั้งอยู่ในความเป็นหนุ่มสาวว่า "เราจักทำบุญในเวลาแก่ ตอนนี้เรายังหนุ่มสาวอยู่" ชื่อว่า โยพพนมทะ (ความเมาในวัยหนุ่มสาว). การทำความถือตัวอย่างนี้ว่า "เรามีชีวิตอยู่นานแล้ว เรากำลังมีชีวิตอยู่นาน เราจักมีชีวิตอยู่นาน เรามีชีวิตอยู่เป็นสุขแล้ว เรากำลังมีชีวิตอยู่เป็นสุข เราจักมีชีวิตอยู่เป็นสุข" ชื่อว่า ชีวิตมทะ (ความเมาในชีวิต). အာဓိပတေယျေသု အဓိပတိတော အာဂတံ အာဓိပတေယျံ. ‘‘ဧတ္တကောမှိ သီလေန သမာဓိနာ ပညာယ ဝိမုတ္တိယာ, န မေ ဧတံ ပတိရူပ’’န္တိ ဧဝံ အတ္တာနံ အဓိပတ္တိံ [Pg.188] ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ပါပဿ အကရဏံ အတ္တာဓိပတေယျံ နာမ. လောကံ အဓိပတိံ ကတွာ အကရဏံ လောကာဓိပတေယျံ နာမ. လောကုတ္တရဓမ္မံ အဓိပတိံ ကတွာ အကရဏံ ဓမ္မာဓိပတေယျံ နာမ. ในอธิปไตยทั้งหลาย คำว่า อธิปเตยยะ มาจากคำว่า อธิปติ. การไม่ทำบาปโดยทำตนให้เป็นใหญ่ เป็นประธานว่า "เราเป็นผู้มีศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติเพียงเท่านี้ การกระทำนี้ไม่สมควรแก่เรา" อย่างนี้ ชื่อว่า อัตตาธิปไตย. การไม่ทำบาปโดยทำโลกให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า โลกาธิปไตย. การไม่ทำบาปโดยทำโลกุตรธรรมให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า ธรรมาธิปไตย. ကထာဝတ္ထူနီတိ ကထာကာရဏာနိ. အတီတံ ဝါ အဒ္ဓါနန္တိ အတီတံ ဓမ္မံ, အတီတက္ခန္ဓေတိ အတ္ထော. အပိစ ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ ပညတ္တိ ‘အဟောသီ’တိ တဿ သမညာ, န တဿ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’တိ (သံ. နိ. ၃.၆၂) ဧဝံ အာဂတေန နိရုတ္တိပထသုတ္တေနပေတ္ထ အတ္ထော ဒီပေတဗ္ဗော. คำว่า กถาวัตถุทั้งหลาย ได้แก่ เหตุแห่งถ้อยคำ. คำว่า อดีตกาล ความว่า ธรรมที่เป็นอดีต อธิบายว่า ขันธ์ที่เป็นอดีต. อีกอย่างหนึ่ง พึงแสดงเนื้อความในที่นี้แม้ด้วยนิรุตติปถสูตรที่มาแล้วอย่างนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การบัญญัติ การเรียกชื่อของรูปนั้นว่า 'ได้มีแล้ว' ย่อมมี การนับของรูปนั้นว่า 'มีอยู่' ย่อมไม่มี การนับของรูปนั้นว่า 'จักมี' ย่อมไม่มี" (สํ. นิ. 3/62). ဝိဇ္ဇာတိ တမဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာ. ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေနာပိ ဝိဇ္ဇာ. ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဉှိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ ဆာဒေတွာ ဌိတံ တမံ ဝိဇ္ဈတိ, ပုဗ္ဗေနိဝါသဉ္စ ဝိဒိတံ ကရောတီတိ ဝိဇ္ဇာ. စုတူပပါတဉာဏံ စုတိပဋိသန္ဓိစ္ဆာဒကံ တမံ ဝိဇ္ဈတိ, တဉ္စ ဝိဒိတံ ကရောတီတိ ဝိဇ္ဇာ. အာသဝါနံ ခယေ ဉာဏံ စတုသစ္စစ္ဆာဒကံ တမံ ဝိဇ္ဈတိ, စတုသစ္စဓမ္မဉ္စ ဝိဒိတံ ကရောတီတိ ဝိဇ္ဇာ. คำว่า วิชชา ชื่อว่าวิชชาเพราะมีอรรถว่าแทงตลอดความมืด. ชื่อว่าวิชชาแม้เพราะมีอรรถว่ากระทำให้แจ้ง. จริงอยู่ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณเมื่อเกิดขึ้น ย่อมแทงตลอดความมืดที่ปิดบังปุพเพนิวาส (ภพชาติในอดีต) ไว้ และย่อมกระทำปุพเพนิวาสให้แจ้ง ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิชชา. จุตูปปาตญาณย่อมแทงตลอดความมืดที่ปิดบังจุติและปฏิสนธิไว้ และย่อมกระทำจุติและปฏิสนธินั้นให้แจ้ง ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิชชา. ญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ย่อมแทงตลอดความมืดที่ปิดบังจตุสัจธรรมไว้ และย่อมกระทำจตุสัจธรรมให้แจ้ง ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิชชา. ဝိဟာရေသု အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ဒိဗ္ဗော ဝိဟာရော. စတဿော အပ္ပမညာ ဗြဟ္မာ ဝိဟာရော. ဖလသမာပတ္တိ အရိယော ဝိဟာရော. ในวิหารธรรมทั้งหลาย สมาบัติ 8 เป็นทิพพวิหาร. อัปปมัญญา 4 เป็นพรหมวิหาร. ผลสมาบัติเป็นอริยวิหาร. ပါဋိဟာရိယာနိ ကေဝဋ္ဋသုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ. ปาฏิหาริย์ทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในเกวัฏฏสูตรนั่นเทียว. ‘‘ဣမေ ခေါ, အာဝုသော’’တိအာဒီသု ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ သမသဋ္ဌိယာ တိကာနံ ဝသေန အသီတိသတပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ. ในข้อความมีอาทิว่า "อิเม โข อาวุโส" พึงประกอบความตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวแก้ปัญหา 180 ข้อ โดยนัยแห่งติกะ 60 หมวด ได้แสดงสามัคคีรสไว้. တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยติกะ จบ. စတုက္ကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยจตุกกะ ၃၀၆. ဣတိ တိကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ စတုက္ကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ‘‘သတိပဋ္ဌာနစတုက္ကံ’’ ပုဗ္ဗေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. ๓๐๖. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระครั้นแสดงสามัคคีรสโดยนัยแห่งติกะแล้ว บัดนี้ จึงเริ่มแสดงธรรมอีกครั้งเพื่อจะแสดงสามัคคีรสโดยนัยแห่งจตุกกะ. ในจตุกกะนั้น "สติปัฏฐานจตุกกะ" ข้าพเจ้าได้อธิบายโดยพิสดารไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว. သမ္မပ္ပဓာနစတုက္ကေ [Pg.189] ဆန္ဒံ ဇနေတီတိ ‘‘ယော ဆန္ဒော ဆန္ဒိကတာ ကတ္တုကမျတာ ကုသလော ဓမ္မစ္ဆန္ဒော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ကတ္တုကမျတံ ဇနေတိ. ဝါယမတီတိ ဝါယာမံ ကရောတိ. ဝီရိယံ အာရဘတီတိ ဝီရိယံ ဇနေတိ. စိတ္တံ ပဂ္ဂဏှာတီတိ စိတ္တံ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရော ပန သမ္မပ္ပဓာနဝိဘင်္ဂေ အာဂတောယေဝ. ในสัมมัปปธาน ๔ นั้น บทว่า `ฉนฺทํ ชเนติ` (ย่อมยังฉันทะให้เกิด) คือ ย่อมยังความเป็นผู้ใคร่เพื่อจะกระทำ (กัตตุกัมยตา) ที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ฉันทะใด ความเป็นผู้มีฉันทะ ความเป็นผู้ใคร่เพื่อจะกระทำ กุศลธรรมฉันทะ” ให้เกิด. บทว่า `วายมติ` (ย่อมพยายาม) คือ ย่อมกระทำความพยายาม. บทว่า `วิริยํ อารภติ` (ย่อมปรารภความเพียร) คือ ย่อมยังความเพียรให้เกิด. บทว่า `จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ` (ย่อมประคองจิตไว้) คือ ย่อมค้ำจุนจิตไว้. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความพิสดารมาแล้วในสัมมัปปธานวิภังค์นั่นเทียว. ဣဒ္ဓိပါဒေသု ဆန္ဒံ နိဿာယ ပဝတ္တော သမာဓိ ဆန္ဒသမာဓိ. ပဓာနဘူတာ သင်္ခါရာ ပဓာနသင်္ခါရာ. သမန္နာဂတန္တိ တေဟိ ဓမ္မေဟိ ဥပေတံ. ဣဒ္ဓိယာ ပါဒံ, ဣဒ္ဓိဘူတံ ဝါ ပါဒန္တိ ဣဒ္ဓိပါဒံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်္ဂေ အာဂတော ဧဝ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပနဿ အတ္ထော ဒီပိတော. ဈာနကထာပိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာဝ. ในอิทธิบาททั้งหลาย สมาธิที่อาศัยฉันทะเป็นไป ชื่อว่า ฉันทสมาธิ. สังขารทั้งหลายที่เป็นประธาน ชื่อว่า ปธานสังขาร. บทว่า `สมนฺนาคตํ` คือ ประกอบแล้วด้วยธรรมเหล่านั้น. ชื่อว่า อิทธิบาท เพราะเป็นบาทแห่งอิทธิ หรือเป็นบาทที่เป็นอิทธิ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความพิสดารมาแล้วในอิทธิบาทวิภังค์นั่นเทียว. ก็แล อรรถแห่งอิทธิบาทนั้น ข้าพเจ้าได้แสดงไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. แม้ฌานกถา ข้าพเจ้าก็ได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรคนั่นเทียว. ၃၀၇. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာယာတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ သုခဝိဟာရတ္ထာယ. ဣဓ ဖလသမာပတ္တိဈာနာနိ, ခီဏာသဝဿ အပရဘာဂေ နိဗ္ဗတ္တိတဈာနာနိ စ ကထိတာနိ. ๓๐๗. บทว่า `ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย` หมายถึง เพื่อการอยู่เป็นสุขในอัตภาพนี้แหละ. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงผลสมาปัตติฌานทั้งหลาย และฌานที่พระขีณาสพให้บังเกิดในภายหลัง. အာလောကသညံ မနသိကရောတီတိ ဒိဝါ ဝါ ရတ္တိံ ဝါ သူရိယစန္ဒပဇ္ဇောတမဏိအာဒီနံ အာလောကံ အာလောကောတိ မနသိကရောတိ. ဒိဝါသညံ အဓိဋ္ဌာတီတိ ဧဝံ မနသိ ကတွာ ဒိဝါတိသညံ ဌပေတိ. ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိန္တိ ယထာ ဒိဝါ ဒိဋ္ဌော အာလောကော, တထေဝ တံ ရတ္တိံ မနသိကရောတိ. ယထာ ရတ္တိံ တထာ ဒိဝါတိ ယထာ ရတ္တိံ အာလောကော ဒိဋ္ဌော, ဧဝမေဝ ဒိဝါ မနသိကရောတိ. ဣတိ ဝိဝဋေန စေတသာတိ ဧဝံ အပိဟိတေန စိတ္တေန. အပရိယောနဒ္ဓေနာတိ သမန္တတော အနဒ္ဓေန. သပ္ပဘာသန္တိ သဩဘာသံ. ဉာဏဒဿနပဋိလာဘာယာတိ ဉာဏဒဿနပဋိလာဘတ္ထာယ. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ? မိဒ္ဓဝိနောဒနအာလောကော ကထိတော ပရိကမ္မအာလောကော ဝါ. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ ဟောတိ? ခီဏာသဝဿ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ. တသ္မိံ ဝါ အာဂတေပိ အနာဂတေပိ ပါဒကဇ္ဈာနသမာပတ္တိမေဝ သန္ဓာယ ‘‘သပ္ပဘာသံ စိတ္တံ ဘာဝေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. บทว่า `อาโลกสญฺญํ มนสิกโรติ` (ย่อมทำไว้ในใจซึ่งอาโลกสัญญา) คือ ย่อมทำแสงสว่างแห่งดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ประทีป แก้วมณี เป็นต้น ในกลางวันหรือกลางคืนไว้ในใจว่า “แสงสว่าง”. บทว่า `ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐาติ` (ย่อมอธิษฐานทิวาสัญญา) คือ ครั้นทำไว้ในใจอย่างนี้แล้ว ย่อมตั้งสัญญาว่า “กลางวัน” ไว้. บทว่า `ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ` (กลางคืนเหมือนกลางวัน) คือ แสงสว่างที่เห็นแล้วในกลางวันฉันใด ย่อมทำแสงสว่างนั้นไว้ในใจในกลางคืนฉันนั้นเหมือนกัน. บทว่า `ยถา รตฺตึ ตถา ทิวา` (กลางวันเหมือนกลางคืน) คือ แสงสว่างที่เห็นแล้วในกลางคืนฉันใด ย่อมทำไว้ในใจในกลางวันฉันนั้นเหมือนกัน. บทว่า `อิติ วิวเฏน เจตสา` (ด้วยจิตอันเปิดเผยอย่างนี้) คือ ด้วยจิตที่ไม่ถูกปิดบังอย่างนี้. บทว่า `อปริโยนทฺเธน` (ไม่ถูกหุ้มห่อ) คือ ไม่ถูกรัดรึงโดยรอบ. บทว่า `สปฺปภาสํ` (มีแสงสว่าง) คือ พร้อมด้วยโอภาส. บทว่า `ญาณทสฺสนปฏิลาภาย` (เพื่อการได้ญาณทัสสนะ) คือ เพื่อประโยชน์แก่การได้ญาณทัสสนะ. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวอะไร? ท่านกล่าวถึงแสงสว่างที่ขจัดความง่วงเหงา หรือแสงสว่างอันเป็นบริกรรม. ด้วยบทนี้ เป็นอันท่านกล่าวอะไร? (เป็นอันท่านกล่าว) ทิพพจักขุญาณของพระขีณาสพ. ก็หรือว่า แม้เมื่อทิพพจักขุญาณนั้นเกิดขึ้นแล้วหรือยังไม่เกิดขึ้น ท่านหมายเอาปาทกฌานสมาบัติเท่านั้น จึงตรัสว่า “ย่อมเจริญจิตให้มีแสงสว่าง”. သတိသမ္ပဇညာယာတိ သတ္တဋ္ဌာနိကဿ သတိသမ္ပဇညဿ အတ္ထာယ. ဝိဒိတာ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိအာဒီသု ခီဏာသဝဿ ဝတ္ထု ဝိဒိတံ ဟောတိ အာရမ္မဏံ ဝိဒိတံ ဝတ္ထာရမ္မဏံ ဝိဒိတံ. ဝတ္ထာရမ္မဏဝိဒိတတာယ ဧဝံ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ တိဋ္ဌန္တိ, ဧဝံ နိရုဇ္ဈန္တိ. န ကေဝလဉ္စ ဝေဒနာ ဧဝ ဣဓ ဝုတ္တာ သညာဒယောပိ[Pg.190], အဝုတ္တာ စေတနာဒယောပိ, ဝိဒိတာ စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စေဝ တိဋ္ဌန္တိ စ နိရုဇ္ဈန္တိ စ. အပိ စ ဝေဒနာယ ဥပ္ပာဒေါ ဝိဒိတော ဟောတိ, ဥပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ. အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော, တဏှာသမုဒယာ ကမ္မသမုဒယော, ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာယသမုဒယော. နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ သမုဒယံ ပဿတိ. ဧဝံ ဝေဒနာယ ဥပ္ပာဒေါ ဝိဒိတော ဟောတိ. ကထံ ဝေဒနာယ ဥပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ? အနိစ္စတော မနသိကရောတော ခယတူပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ. ဒုက္ခတော မနသိကရောတော ဘယတူပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ. အနတ္တတော မနသိကရောတော သုညတူပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ. ဧဝံ ဝေဒနာယ ဥပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ, ခယတော ဘယတော သုညတော ဇာနာတိ. ကထံ ဝေဒနာယ အတ္ထင်္ဂမော ဝိဒိတော ဟောတိ? အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော.…ပေ… ဧဝံ ဝေဒနာယ အတ္ထင်္ဂမော ဝိဒိတော ဟောတိ. ဣမိနာပိ နယေနေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. บทว่า `สติสมฺปชญฺญาย` หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่สติสัมปชัญญะอันมีในฐานะ ๗. ในบทเป็นต้นว่า `วิทิตา เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ` (เวทนาที่รู้แจ้งแล้วย่อมเกิดขึ้น) นั้น วัตถุของพระขีณาสพย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง อารมณ์ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง วัตถุและอารมณ์ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง. เพราะความเป็นสิ่งที่รู้แจ้งแห่งวัตถุและอารมณ์ เวทนาทั้งหลายจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ ตั้งอยู่อย่างนี้ ดับไปอย่างนี้. และมิใช่เพียงแต่เวทนาเท่านั้น แม้สัญญาเป็นต้นที่กล่าวไว้ในที่นี้ หรือเจตนาเป็นต้นที่มิได้กล่าวไว้ ก็เป็นสิ่งที่รู้แจ้งแล้วจึงเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป. อีกอย่างหนึ่ง ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง ความปรากฏ ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง. เพราะอวิชชาเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย, เพราะตัณหาเป็นสมุทัย กรรมจึงเป็นสมุทัย, เพราะผัสสะเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย. แม้เมื่อเห็นลักษณะคือความบังเกิด ก็ย่อมเห็นความเกิดขึ้นแห่งเวทนากขันธ์. ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้งอย่างนี้. ถามว่า ความปรากฏแห่งเวทนา ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้งได้อย่างไร? ตอบว่า เมื่อทำไว้ในใจโดยความเป็นของไม่เที่ยง ความปรากฏโดยความสิ้นไป ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง. เมื่อทำไว้ในใจโดยความเป็นทุกข์ ความปรากฏโดยความเป็นภัย ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง. เมื่อทำไว้ในใจโดยความเป็นอนัตตา ความปรากฏโดยความว่างเปล่า ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้ง. ความปรากฏแห่งเวทนา ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้งอย่างนี้ คือ ย่อมรู้โดยความสิ้นไป โดยความเป็นภัย โดยความว่างเปล่า. ถามว่า ความดับไปแห่งเวทนา ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้งได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะอวิชชาดับ เวทนาจึงดับ...ฯลฯ... ความดับไปแห่งเวทนา ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้งอย่างนี้. พึงทราบเนื้อความในที่นี้แม้นโดยนัยนี้. ဣတိ ရူပန္တိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ. အယံ အာဝုသော သမာဓိဘာဝနာတိ အယံ အာသဝါနံ ခယဉာဏဿ ပါဒကဇ္ဈာနသမာဓိဘာဝနာ. บทเป็นต้นว่า `อิติ รูปํ` มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. บทว่า `อยํ อาวุโส สมาธิภาวนา` หมายถึง สมาธิภาวนาอันเป็นปาทกฌานแห่งญาณเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายนี้. ၃၀၈. အပ္ပမညာတိ ပမာဏံ အဂဟေတွာ အနဝသေသဖရဏဝသေန အပ္ပမညာဝ. အနုပဒဝဏ္ဏနာ ပန ဘာဝနာသမာဓိဝိဓာနဉ္စ ဧတာသံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. အရူပကထာပိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာဝ. ๓๐๘. บทว่า `อปฺปมญฺญา` ชื่อว่า อัปปมัญญา เพราะแผ่ไปโดยไม่มีส่วนเหลือ โดยไม่ถือประมาณ. ส่วนการพรรณนาตามลำดับบทและวิธีเจริญสมาธิแห่งอัปปมัญญาเหล่านั้น ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรคนั่นเทียว. แม้อรูปกถา ข้าพเจ้าก็ได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรคนั่นเทียว. အပဿေနာနီတိ အပဿယာနိ. သင်္ခါယာတိ ဉာဏေန ဉတွာ. ပဋိသေဝတီတိ ဉာဏေန ဉတွာ သေဝိတဗ္ဗယုတ္တကမေဝ သေဝတိ. တဿ စ ဝိတ္ထာရော ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စီဝရံ ပရိဘုဉ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သင်္ခါယေကံ အဓိဝါသေတီတိ ဉာဏေန ဉတွာ အဓိဝါသေတဗ္ဗယုတ္တကမေဝ အဓိဝါသေတိ. ဝိတ္ထာရော ပနေတ္ထ ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော ခမော ဟောတိ သီတဿာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရိဝဇ္ဇေတီတိ ဉာဏေန ဉတွာ ပရိဝဇ္ဇေတုံ ယုတ္တမေဝ ပရိဝဇ္ဇေတိ. တဿ ဝိတ္ထာရော ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စဏ္ဍံ ဟတ္ထိံ ပရိဝဇ္ဇေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိနောဒေတီတိ ဉာဏေန ဉတွာ ဝိနောဒေတဗ္ဗမေဝ ဝိနောဒေတိ, နုဒတိ နီဟရတိ အန္တော ပဝိသိတုံ န ဒေတိ. တဿ ဝိတ္ထာရော ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. บทว่า `อปสฺเสนานิ` หมายถึง ธรรมเป็นที่พิง. บทว่า `สงฺขาย` หมายถึง รู้แล้วด้วยญาณ. บทว่า `ปฏิเสวติ` (ย่อมเสพ) คือ รู้แล้วด้วยญาณ ย่อมเสพเฉพาะสิ่งที่ควรเสพเท่านั้น. และความพิสดารแห่งบทนั้น พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า “พิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงนุ่งห่มจีวร”. บทว่า `สงฺขาย เอกํ อธิวาเสติ` (ย่อมอดกลั้น) คือ รู้แล้วด้วยญาณ ย่อมอดกลั้นเฉพาะสิ่งที่ควรอดกลั้นเท่านั้น. ความพิสดารในบทนี้ พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า “พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมเป็นผู้อดทนต่อความหนาว”. บทว่า `ปริวชฺเชติ` (ย่อมเว้น) คือ รู้แล้วด้วยญาณ ย่อมเว้นเฉพาะสิ่งที่ควรเว้นเท่านั้น. ความพิสดารแห่งบทนั้น พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า “พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมเว้นช้างดุร้าย”. บทว่า `วิโนเทติ` (ย่อมบรรเทา) คือ รู้แล้วด้วยญาณ ย่อมบรรเทาเฉพาะสิ่งที่ควรบรรเทาเท่านั้น คือ ย่อมขับไล่ ย่อมนำออก ไม่ให้เข้าไปภายในได้. ความพิสดารแห่งบทนั้น พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า “ไม่อดกลั้นกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว”. အရိယဝံသစတုက္ကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาอริยวงศ์ ๔ ၃၀၉. အရိယဝံသာတိ [Pg.191] အရိယာနံ ဝံသာ. ယထာ ဟိ ခတ္တိယဝံသော, ဗြာဟ္မဏဝံသော, ဝေဿဝံသော, သုဒ္ဒဝံသော, သမဏဝံသော, ကုလဝံသော, ရာဇဝံသော, ဧဝံ အယမ္ပိ အဋ္ဌမော အရိယဝံသော အရိယတန္တိ အရိယပဝေဏီ နာမ ဟောတိ. သော ခေါ ပနာယံ အရိယဝံသော ဣမေသံ ဝံသာနံ မူလဂန္ဓာဒီနံ ကာဠာနုသာရိတဂန္ဓာဒယော ဝိယ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကေ ပန တေ အရိယာ ယေသံ ဧတေ ဝံသာတိ? အရိယာ ဝုစ္စန္တိ ဗုဒ္ဓါ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ တထာဂတသာဝကာ စ, ဧတေသံ အရိယာနံ ဝံသာတိ အရိယဝံသာ. ဣတော ပုဗ္ဗေ ဟိ သတသဟဿကပ္ပာဓိကာနံ စတုန္နံ အသင်္ချေယျာနံ မတ္ထကေ တဏှင်္ကရော မေဓင်္ကရော သရဏင်္ကရော ဒီပင်္ကရောတိ စတ္တာရော ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပန္နာ, တေ အရိယာ, တေသံ အရိယာနံ ဝံသာတိ အရိယဝံသာ. တေသံ ဗုဒ္ဓါနံ ပရိနိဗ္ဗာနတော အပရဘာဂေ အသင်္ချေယျံ အတိက္ကမိတွာ ကောဏ္ဍညော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပန္နော…ပေ… ဣမသ္မိံ ကပ္ပေ ကကုသန္ဓော, ကောဏာဂမနော, ကဿပေါ, အမှာကံ ဘဂဝါ ဂေါတမောတိ စတ္တာရော ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပန္နာ. တေသံ အရိယာနံ ဝံသာတိ အရိယဝံသာ. အပိစ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကာနံ အရိယာနံ ဝံသာတိ အရိယဝံသာ. တေ ခေါ ပနေတေ အဂ္ဂညာ အဂ္ဂါတိ ဇာနိတဗ္ဗာ. ရတ္တညာ ဒီဃရတ္တံ ပဝတ္တာတိ ဇာနိတဗ္ဗာ. ဝံသညာ ဝံသာတိ ဇာနိတဗ္ဗာ. ๓๐๙. คำว่า อริยวงศ์ ได้แก่ วงศ์ของพระอริยะทั้งหลาย. จริงอยู่ เปรียบเหมือนวงศ์กษัตริย์ วงศ์พราหมณ์ วงศ์แพศย์ วงศ์ศูทร วงศ์สมณะ วงศ์ตระกูล วงศ์พระราชา ฉันใด อริยวงศ์แม้นี้ก็เป็นวงศ์ที่ ๘ ชื่อว่าอริยตติ (สายแห่งพระอริยะ) ชื่อว่าอริยประเพณี ฉันนั้น. ก็อริยวงศ์นี้นั้น ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าวงศ์เหล่านี้ เหมือนกลิ่นกฤษณาเป็นต้นเป็นเลิศกว่ากลิ่นรากไม้เป็นต้น. ก็พระอริยะเหล่านั้นคือใคร ซึ่งวงศ์เหล่านี้เป็นของท่าน? พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย และพระสาวกของพระตถาคต ท่านเรียกว่าพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยะเหล่านั้น ชื่อว่าอริยวงศ์. จริงอยู่ ในกาลก่อนแต่นี้ ที่สุดแห่งสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์ พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระตัณหังกร พระเมธังกร พระสรณังกร พระทีปังกร ได้อุบัติขึ้นแล้ว, ท่านเหล่านั้นเป็นพระอริยะ, วงศ์ของพระอริยะเหล่านั้น ชื่อว่าอริยวงศ์. ในภายหลังแต่การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น ล่วงไปหนึ่งอสงไขย พระพุทธเจ้าพระนามว่าโกณฑัญญะได้อุบัติขึ้นแล้ว...ฯลฯ... ในกัปป์นี้ พระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระกกุสันธะ พระโกนาคมนะ พระกัสสปะ พระโคตมะผู้เป็นพระผู้มีพระภาคของพวกเรา ได้อุบัติขึ้นแล้ว. วงศ์ของพระอริยะเหล่านั้น ชื่อว่าอริยวงศ์. อีกอย่างหนึ่ง วงศ์ของพระอริยะทั้งหลาย คือพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวกทั้งหมด ทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ชื่อว่าอริยวงศ์. ก็พระอริยะเหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นผู้เลิศ (อคัญญะ) เพราะรู้สิ่งที่เลิศ (อัคคะ), พึงทราบว่าเป็นผู้รู้ราตรีนาน (รัตตัญญู) เพราะเป็นไปตลอดราตรีนาน, พึงทราบว่าเป็นผู้รู้วงศ์ (วงสัญญู) เพราะรู้แจ้งวงศ์. ပေါရာဏာတိ န အဓုနုပ္ပတ္တိကာ. အသံကိဏ္ဏာ အဝိကိဏ္ဏာ အနပနီတာ. အသံကိဏ္ဏပုဗ္ဗာ အတီတဗုဒ္ဓေဟိ န သံကိဏ္ဏပုဗ္ဗာ. ‘‘ကိံ ဣမေဟီ’’တိ န အပနီတပုဗ္ဗာ? န သင်္ကီယန္တီတိ ဣဒါနိပိ န အပနီယန္တိ. န သင်္ကီယိဿန္တီတိ အနာဂတဗုဒ္ဓေဟိပိ န အပနီယိဿန္တိ, ယေ လောကေ ဝိညူ သမဏဗြာဟ္မဏာ, တေဟိ အပ္ပဋိကုဋ္ဌာ, သမဏေဟိ ဗြာဟ္မဏေဟိ ဝိညူဟိ အနိန္ဒိတာ အဂရဟိတာ. คำว่า โบราณ คือ ไม่ใช่สิ่งที่เพิ่งเกิดขึ้นในบัดนี้. ไม่เจือปน ไม่กระจัดกระจาย ไม่ถูกนำออกไป. ไม่เคยเจือปนมาก่อน คือ พระพุทธเจ้าในอดีตทั้งหลายไม่เคยทำให้เจือปน. ไม่เคยถูกนำออกไป ด้วยคิดว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยวงศ์เหล่านี้". ไม่ถูกทำให้เจือปน คือ แม้ในบัดนี้ก็ไม่ถูกนำออกไป. จักไม่ถูกทำให้เจือปน คือ แม้พระพุทธเจ้าในอนาคตทั้งหลายก็จักไม่นำออกไป, สมณพราหมณ์ผู้รู้ในโลกเหล่าใดมีอยู่, (วงศ์เหล่านี้) ไม่ถูกท่านเหล่านั้นรังเกียจ, ไม่ถูกสมณพราหมณ์ผู้รู้ติเตียน ไม่ถูกคัดค้าน. သန္တုဋ္ဌော ဟောတီတိ ပစ္စယသန္တောသဝသေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ. ဣတရီတရေန စီဝရေနာတိ ထူလသုခုမလူခပဏီတထိရဇိဏ္ဏာနံ ယေန ကေနစိ. အထ ခေါ ယထာလဒ္ဓါဒီနံ ဣတရီတရေန ယေန ကေနစိ သန္တုဋ္ဌော ဟောတီတိ အတ္ထော. စီဝရသ္မိဉှိ တယော သန္တောသာ – ယထာလာဘသန္တောသော, ယထာဗလသန္တောသော, ယထာသာရုပ္ပသန္တောသောတိ. ပိဏ္ဍပါတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တေသံ ဝိတ္ထာရကထာ သာမညဖလေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမေ တယော သန္တောသေ သန္ဓာယ ‘‘သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, ဣတရီတရေန ယထာလဒ္ဓါဒီသု ယေန ကေနစိ စီဝရေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. คำว่า เป็นผู้สันโดษ คือ เป็นผู้สันโดษด้วยอำนาจแห่งความสันโดษในปัจจัย. คำว่า ด้วยจีวรตามมีตามได้ คือ ด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่ง บรรดาจีวรที่หยาบ ละเอียด เศร้าหมอง ประณีต มั่นคง หรือเก่า. อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งตามมีตามได้เป็นต้น. จริงอยู่ สันโดษในจีวรมี ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ (สันโดษตามที่ได้) ยถาพลสันโดษ (สันโดษตามกำลัง) ยถาสารุปปสันโดษ (สันโดษตามสมควร). แม้ในบิณฑบาตเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำอธิบายโดยพิสดารของสันโดษเหล่านั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสามัญญผลสูตร. ท่านหมายเอาสันโดษ ๓ อย่างนี้ จึงกล่าวว่า "เป็นผู้สันโดษ, เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งตามมีตามได้เป็นต้น". ဧတ္ထ [Pg.192] စ စီဝရံ ဇာနိတဗ္ဗံ, စီဝရက္ခေတ္တံ ဇာနိတဗ္ဗံ, ပံသုကူလံ ဇာနိတဗ္ဗံ, စီဝရသန္တောသော ဇာနိတဗ္ဗော, စီဝရပဋိသံယုတ္တာနိ ဓုတင်္ဂါနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ. တတ္ထ စီဝရံ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ ခေါမာဒီနိ ဆ စီဝရာနိ ဒုကူလာဒီနိ ဆ အနုလောမစီဝရာနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ. ဣမာနိ ဒွါဒသ ကပ္ပိယစီဝရာနိ. ကုသစီရံ ဝါကစီရံ ဖလကစီရံ ကေသကမ္ဗလံ ဝါဠကမ္ဗလံ ပေါတ္ထကော စမ္မံ ဥလူကပက္ခံ ရုက္ခဒုဿံ လတာဒုဿံ ဧရကဒုဿံ ကဒလိဒုဿံ ဝေဠုဒုဿန္တိ ဧဝမာဒီနိ ပန အကပ္ပိယစီဝရာနိ. စီဝရက္ခေတ္တန္တိ ‘‘သံဃတော ဝါ ဂဏတော ဝါ ဉာတိတော ဝါ မိတ္တတော ဝါ အတ္တနော ဝါ ဓနေန ပံသုကူလံ ဝါ’’တိ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဆ ခေတ္တာနိ, အဋ္ဌန္နဉ္စ မာတိကာနံ ဝသေန အဋ္ဌ ခေတ္တာနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ. ပံသုကူလန္တိ သောသာနိကံ, ပါပဏိကံ, ရထိယံ သင်္ကာရကူဋကံ, သောတ္ထိယံ, သိနာနံ, တိတ္ထံ, ဂတပစ္စာဂတံ, အဂ္ဂိဒဍ္ဎံ, ဂေါခါယိတံ ဥပစိကခါယိတံ, ဥန္ဒူရခါယိတံ, အန္တစ္ဆိန္နံ, ဒသာစ္ဆိန္နံ, ဓဇာဟဋံ, ထူပံ, သမဏစီဝရံ, သာမုဒ္ဒိယံ, အာဘိသေကိယံ, ပန္ထိကံ, ဝါတာဟဋံ, ဣဒ္ဓိမယံ, ဒေဝဒတ္တိယန္တိ တေဝီသတိ ပံသုကူလာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. และในเรื่องนี้ พึงทราบจีวร, พึงทราบจีวรเขต, พึงทราบผ้าบังสุกุล, พึงทราบจีวรสันโดษ, พึงทราบธุดงค์ที่เกี่ยวกับจีวร. ในข้อนั้น คำว่า พึงทราบจีวร คือ พึงทราบจีวร ๖ อย่าง มีผ้าโขมพัสตร์เป็นต้น และอนุโลมจีวร ๖ อย่าง มีผ้าทุสสเป็นต้น. จีวร ๑๒ อย่างเหล่านี้เป็นกัปปิยจีวร. ส่วนผ้าที่ทำจากหญ้าคา, ผ้าทำจากเปลือกไม้, ผ้าทำจากแผ่นไม้, ผ้ากัมพลทำจากผมคน, ผ้ากัมพลทำจากขนหางสัตว์, ผ้าทำจากปอ, หนังสัตว์, ปีกนกเค้า, เปลือกไม้, เถาวัลย์, หญ้าปล้อง, หยวกกล้วย, ไม้ไผ่ เป็นต้นเหล่านี้ เป็นอกัปปิยจีวร. คำว่า จีวรเขต คือ พึงทราบเขต ๖ อย่าง เพราะเกิดขึ้นจาก "จากสงฆ์ หรือจากคณะ หรือจากญาติ หรือจากมิตร หรือด้วยทรัพย์ของตน หรือผ้าบังสุกุล" และพึงทราบเขต ๘ อย่าง โดยมาติกา ๘. คำว่า ผ้าบังสุกุล คือ พึงทราบผ้าบังสุกุล ๒๓ อย่าง คือ ผ้าที่ทิ้งในป่าช้า, ผ้าที่ทิ้งที่ประตูตลาด, ผ้าที่ทิ้งตามถนน, ผ้าที่ทิ้งที่กองขยะ, ผ้าที่ใช้เช็ดครรภ์มลทิน, ผ้าที่ทิ้งหลังอาบน้ำ, ผ้าที่ทิ้งที่ท่าอาบน้ำ, ผ้าที่ห่อศพไปป่าช้าแล้วนำกลับมา, ผ้าที่ถูกไฟไหม้, ผ้าที่วัวเคี้ยว, ผ้าที่ปลวกกัด, ผ้าที่หนูกัด, ผ้าที่ชายขาด, ผ้าที่ริมขาด, ผ้าที่นำมาจากธง, ผ้าที่บูชาที่จอมปลวก, จีวรของสมณะ, ผ้าที่คลื่นสมุทรซัดขึ้นบก, ผ้าที่ใช้ในพิธีอภิเษก, ผ้าของคนเดินทาง, ผ้าที่ลมพัดมา, ผ้าที่เกิดด้วยฤทธิ์, ผ้าที่เทวดาถวาย. ဧတ္ထ စ သောတ္ထိယန္တိ ဂဗ္ဘမလဟရဏံ. ဂတပစ္စာဂတန္တိ မတကသရီရံ ပါရုပိတွာ သုသာနံ နေတွာ အာနီတစီဝရံ. ဓဇာဟဋန္တိ ဓဇံ ဥဿာပေတွာ တတော အာနီတံ. ထူပန္တိ ဝမ္မိကေ ပူဇိတစီဝရံ. သာမုဒ္ဒိယန္တိ သမုဒ္ဒဝီစီဟိ ထလံ ပါပိတံ. ပန္ထိကန္တိ ပန္ထံ ဂစ္ဆန္တေဟိ စောရဘယေန ပါသာဏေဟိ ကောဋ္ဋေတွာ ပါရုတစီဝရံ. ဣဒ္ဓိမယန္တိ ဧဟိဘိက္ခုစီဝရံ. သေသံ ပါကဋမေဝ. และในข้อนี้ คำว่า โสตถิยัง คือ ผ้าที่ใช้เช็ดครรภ์มลทิน. คำว่า คตปัจจาคตัง คือ จีวรที่ห่อสรีระคนตายแล้วนำไปสู่ป่าช้าแล้วนำกลับมา. คำว่า ธชาหฏัง คือ ผ้าที่นำมาจากที่ซึ่งยกธงขึ้น. คำว่า ถูปัง คือ จีวรที่เขาบูชาไว้ที่จอมปลวก. คำว่า สามุททิยัง คือ ผ้าที่คลื่นสมุทรซัดให้ถึงบก. คำว่า ปันถิกัง คือ จีวรที่คนเดินทางเพราะกลัวโจรใช้หินทุบแล้วนุ่งห่ม. คำว่า อิทธินิมมิตัง คือ จีวรของเอหิภิกขุ. ที่เหลือปรากฏชัดแล้ว. စီဝရသန္တောသောတိ ဝီသတိ စီဝရသန္တောသာ, ဝိတက္ကသန္တောသော, ဂမနသန္တောသော, ပရိယေသနသန္တောသော, ပဋိလာဘသန္တောသော, မတ္တပ္ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော, လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသော, ယထာလာဘသန္တောသော, ယထာဗလသန္တောသော, ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော, ဥဒကသန္တောသော, ဓောဝနသန္တောသော, ကရဏသန္တောသော, ပရိမာဏသန္တောသော, သုတ္တသန္တောသော, သိဗ္ဗနသန္တောသော, ရဇနသန္တောသော, ကပ္ပသန္တောသော, ပရိဘောဂသန္တောသော, သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသော, ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသောတိ. คำว่า จีวรสันโดษ คือ จีวรสันโดษ ๒๐ อย่าง ได้แก่ วิตักกสันโดษ (สันโดษในการตรึก), คมนสันโดษ (สันโดษในการไป), ปริเยสนสันโดษ (สันโดษในการแสวงหา), ปฏิลาภสันโดษ (สันโดษในการได้), มัตตัปปฏิคคหณสันโดษ (สันโดษในการรับตามประมาณ), โลลุปปวิวัชชนสันโดษ (สันโดษในการเว้นความโลเล), ยถาลาภสันโดษ, ยถาพลสันโดษ, ยถาสารุปปสันโดษ, อุทกสันโดษ (สันโดษในน้ำ), โธวนสันโดษ (สันโดษในการซัก), กรณสันโดษ (สันโดษในการทำ), ปริมาณสันโดษ (สันโดษในประมาณ), สุตตสันโดษ (สันโดษในด้าย), สิพพนสันโดษ (สันโดษในการเย็บ), รชนสันโดษ (สันโดษในการย้อม), กัปปสันโดษ (สันโดษในการทำกัปปะ), ปริโภคสันโดษ (สันโดษในการใช้สอย), สันนิธิปริวัชชนสันโดษ (สันโดษในการเว้นการสะสม), และวิสัชชนสันโดษ (สันโดษในการสละ). တတ္ထ သာဒကဘိက္ခုနာ တေမာသံ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသိတွာ ဧကမာသမတ္တံ ဝိတက္ကေတုံ ဝဋ္ဋတိ. သော ဟိ ပဝါရေတွာ စီဝရမာသေ စီဝရံ ကရောတိ. ပံသုကူလိကော [Pg.193] အဍ္ဎမာသေနေဝ ကရောတိ. ဣတိ မာသဍ္ဎမာသမတ္တံ ဝိတက္ကနံ ဝိတက္ကသန္တောသော. ဝိတက္ကသန္တောသေန ပန သန္တုဋ္ဌေန ဘိက္ခုနာ ပါစီနက္ခဏ္ဍရာဇိဝါသိကပံသုကူလိကတ္ထေရသဒိသေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ในสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้ยินดี (ในจีวรที่ทายกถวาย) อยู่ประจำตลอด ๓ เดือนแล้ว ควรจะตรึก (เพื่อหาจีวร) ได้ประมาณ ๑ เดือน. จริงอยู่ ภิกษุนั้นปวารณาแล้ว ย่อมทำจีวรในจีวรมาส. ส่วนภิกษุผู้ถือผ้าบังสุกุล ย่อมทำ (จีวร) ได้ภายในกึ่งเดือนเท่านั้น. ดังนั้น การตรึกประมาณเดือนครึ่งนี้ ชื่อว่า วิตักกสันโดษ. ก็ภิกษุผู้สันโดษด้วยวิตักกสันโดษ พึงเป็นเช่นกับพระเถระผู้ถือผ้าบังสุกุล ผู้อยู่ในปาจีนขัณฑราชิ. ထေရော ကိရ စေတိယပဗ္ဗတဝိဟာရေ စေတိယံ ဝန္ဒိဿာမီတိ အာဂတော စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ စိန္တေသိ ‘‘မယှံ စီဝရံ ဇိဏ္ဏံ ဗဟူနံ ဝသနဋ္ဌာနေ လဘိဿာမီ’’တိ. သော မဟာဝိဟာရံ ဂန္တွာ သံဃတ္ထေရံ ဒိသွာ ဝသနဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆိတွာ တတ္ထ ဝုတ္ထော ပုနဒိဝသေ စီဝရံ အာဒါယ အာဂန္တွာ ထေရံ ဝန္ဒိ. ထေရော ကိံ အာဝုသောတိ အာဟ. ဂါမဒွါရံ, ဘန္တေ, ဂမိဿာမီတိ. အဟမ္ပာဝုသော, ဂမိဿာမီတိ. သာဓု, ဘန္တေတိ ဂစ္ဆန္တော မဟာဗောဓိဒွါရကောဋ္ဌကေ ဌတွာ ပုညဝန္တာနံ ဝသနဋ္ဌာနေ မနာပံ လဘိဿာမီတိ စိန္တေတွာ အပရိသုဒ္ဓေါ မေ ဝိတက္ကောတိ တတောဝ ပဋိနိဝတ္တိ. ပုနဒိဝသေ အမ္ဗင်္ဂဏသမီပတော, ပုနဒိဝသေ မဟာစေတိယဿ ဥတ္တရဒွါရတော, တထေဝ ပဋိနိဝတ္တိတွာ စတုတ္ထဒိဝသေ ထေရဿ သန္တိကံ အဂမာသိ. ထေရော ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဝိတက္ကော န ပရိသုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီတိ စီဝရံ ဂဟေတွာ တေန သဒ္ဓိံယေဝ ပဉှံ ပုစ္ဆမာနော ဂါမံ ပါဝိသိ. တဉ္စ ရတ္တိံ ဧကော မနုဿော ဥစ္စာရပလိဗုဒ္ဓေါ သာဋကေယေဝ ဝစ္စံ ကတွာ တံ သင်္ကာရဋ္ဌာနေ ဆဍ္ဍေသိ. ပံသုကူလိကတ္ထေရော တံ နီလမက္ခိကာဟိ သမ္ပရိကိဏ္ဏံ ဒိသွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေသိ. မဟာထေရော ‘‘ကိံ, အာဝုသော, သင်္ကာရဋ္ဌာနဿ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဏှာသီ’’တိ? ‘‘နာဟံ, ဘန္တေ, သင်္ကာရဋ္ဌာနဿ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဏှာမိ, မယှံ ပိတု ဒသဗလဿ ပဂ္ဂဏှာမိ, ပုဏ္ဏဒါသိယာ သရီရံ ပါရုပိတွာ ဆဍ္ဍိတံ ပံသုကူလံ တုမ္ဗမတ္တေ ပါဏကေ ဝိဓုနိတွာ သုသာနတော ဂဏှန္တေန ဒုက္ကရံ ကတံ, ဘန္တေ’’တိ. မဟာထေရော ‘‘ပရိသုဒ္ဓေါ ဝိတက္ကော ပံသုကူလိကဿာ’’တိ စိန္တေသိ. ပံသုကူလိကတ္ထေရောပိ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဌိတော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ တီဏိ ဖလာနိ ပတ္တော တံ သာဋကံ ဂဟေတွာ စီဝရံ ကတွာ ပါရုပိတွာ ပါစီနက္ခဏ္ဍရာဇိံ ဂန္တွာ အဂ္ဂဖလံ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. ได้ยินว่า พระเถระรูปหนึ่งมายังเจติยบรรพตวิหารด้วยตั้งใจว่า “เราจักไหว้พระเจดีย์” ครั้นไหว้พระเจดีย์แล้วจึงคิดว่า “จีวรของเราเก่าแล้ว เราจักได้จีวรในที่อยู่ของคนจำนวนมาก” ท่านจึงไปยังมหาวิหาร พบพระสังฆเถระแล้ว ถามถึงที่อยู่ ครั้นพักอยู่ที่นั่นแล้ว ในวันรุ่งขึ้นจึงถือจีวรมาไหว้พระเถระ พระเถระถามว่า “ผู้มีอายุ ท่านจะไปไหน” (ท่านตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักไปที่ประตูบ้าน” (พระเถระกล่าวว่า) “ผู้มีอายุ แม้เราก็จักไป” (ท่านตอบว่า) “ดีละ ท่านผู้เจริญ” ขณะที่กำลังไป เมื่อยืนอยู่ที่ซุ้มประตูมหาโพธิ์ ท่านคิดว่า “เราจักได้จีวรที่น่าพอใจในที่อยู่ของผู้มีบุญ” แล้วคิดต่อไปว่า “วิตกของเราไม่บริสุทธิ์” จึงกลับจากที่นั้นนั่นเอง ในวันรุ่งขึ้น ท่านกลับจากใกล้ลานมะม่วง ในวันต่อมา ท่านกลับจากประตูทิศเหนือของมหาเจดีย์ ท่านกลับไปอย่างนั้นนั่นเทียว ในวันที่สี่จึงไปยังสำนักของพระเถระ พระเถระคิดว่า “วิตกของภิกษุรูปนี้คงยังไม่บริสุทธิ์” จึงถือจีวรแล้วถามปัญหากับท่านพลางเข้าไปสู่หมู่บ้านพร้อมกัน ในคืนนั้น มีชายคนหนึ่งถูกอุจจาระบีบคั้น จึงถ่ายอุจจาระลงในผ้านุ่งแล้วนำไปทิ้งไว้ที่กองขยะ พระเถระผู้ถือผ้าบังสุกุลเห็นผ้านั้นเกลื่อนกล่นไปด้วยแมลงวันหัวเขียว จึงประคองอัญชลี พระมหาเถระถามว่า “ผู้มีอายุ ท่านประคองอัญชลีแก่กองขยะทำไม” (ท่านตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามิได้ประคองอัญชลีแก่กองขยะ แต่ข้าพเจ้าประคองอัญชลีแด่พระทศพลผู้เป็นบิดาของข้าพเจ้า ท่านผู้เจริญ กรรมอันทำได้ยากที่พระองค์ทรงถือเอาผ้าบังสุกุลที่เขาห่อสรีระของนางปุณณทาสีทิ้งไว้ จากป่าช้า โดยทรงสลัดหนอนประมาณเท่าผลน้ำเต้าออกเสีย” พระมหาเถระคิดว่า “วิตกของพระผู้ถือผ้าบังสุกุลบริสุทธิ์แล้ว” ฝ่ายพระเถระผู้ถือผ้าบังสุกุลนั้น ยืนอยู่ที่นั่นเอง เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุผล ๓ ประการ ท่านถือเอาผ้านุ่งผืนนั้นมาทำเป็นจีวรนุ่งห่มแล้ว ไปยังปัจฉิมขัณฑราชี บรรลุอัคผลคืออรหัตตผล စီဝရတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တဿ ပန ‘‘ကတ္ထ လဘိဿာမီ’’တိ အစိန္တေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ ဂမနံ ဂမနသန္တောသော နာမ. ก็ การที่ภิกษุผู้ไปเพื่อจีวร ไม่คิดว่า “เราจักได้ที่ไหน” แต่ไปโดยมีกรรมฐานเป็นที่ตั้งนั่นเทียว ชื่อว่า คมนสันโดษ ပရိယေသန္တဿ ပန ယေန ဝါ တေန ဝါ သဒ္ဓိံ အပရိယေသိတွာ လဇ္ဇိံ ပေသလံ ဘိက္ခုံ ဂဟေတွာ ပရိယေသနံ ပရိယေသနသန္တောသော နာမ. ก็ การที่ภิกษุผู้แสวงหาอยู่ ไม่แสวงหาร่วมกับภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง แต่แสวงหาโดยพาภิกษุผู้มีความละอาย มีศีลเป็นที่รักไปด้วย ชื่อว่า ปริเยสนสันโดษ ဧဝံ [Pg.194] ပရိယေသန္တဿ အာဟရိယမာနံ စီဝရံ ဒူရတော ဒိသွာ ‘‘ဧတံ မနာပံ ဘဝိဿတိ, ဧတံ အမနာပ’’န္တိ ဧဝံ အဝိတက္ကေတွာ ထူလသုခုမာဒီသု ယထာလဒ္ဓေနေဝ သန္တုဿနံ ပဋိလာဘသန္တောသော နာမ. การที่ภิกษุผู้แสวงหาอยู่อย่างนี้ เห็นจีวรที่เขานำมาแต่ไกลแล้ว ไม่ตรึกไปว่า “ผ้านี้จักเป็นที่พอใจ ผ้านี้จักไม่เป็นที่พอใจ” แต่มีความยินดีด้วยผ้าตามที่ได้มานั่นเทียว ในบรรดาผ้าหนาและผ้าละเอียดเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิลาภสันโดษ ဧဝံ လဒ္ဓံ ဂဏှန္တဿာပိ ‘‘ဧတ္တကံ ဒုပဋ္ဋဿ ဘဝိဿတိ, ဧတ္တကံ ဧကပဋ္ဋဿာ’’တိ အတ္တနော ပဟောနကမတ္တေနေဝ သန္တုဿနံ မတ္တပ္ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော နာမ. แม้เมื่อรับผ้าที่ได้มาอย่างนี้ การยินดีเพียงสักว่าพอแก่ตนเท่านั้น โดยไม่คิดว่า “เท่านี้จักพอทำสังฆาฏิสองชั้น เท่านี้จักพอทำสังฆาฏิชั้นเดียว” ชื่อว่า มัตตัปปฏิคหณสันโดษ စီဝရံ ပရိယေသန္တဿ ပန ‘‘အသုကဿ ဃရဒွါရေ မနာပံ လဘိဿာမီ’’တိ အစိန္တေတွာ ဒွါရပဋိပါဋိယာ စရဏံ လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသော နာမ. ก็ การที่ภิกษุผู้แสวงหาจีวรอยู่ ไม่คิดว่า “เราจักได้ของที่น่าพอใจที่ประตูเรือนของคนโน้น” แต่เที่ยวไปตามลำดับประตู ชื่อว่า โลลุปปวิวัชชนสันโดษ လူခပဏီတေသု ယေန ကေနစိ ယာပေတုံ သက္ကောန္တဿ ယထာလဒ္ဓေနေဝ ယာပနံ ယထာလာဘသန္တောသော နာမ. การที่ภิกษุผู้สามารถจะยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาจีวรที่เศร้าหมองและประณีต ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรตามที่ได้มานั่นเทียว ชื่อว่า ยถาลาภสันโดษ အတ္တနော ထာမံ ဇာနိတွာ ယေန ယာပေတုံ သက္ကောတိ, တေန ယာပနံ ယထာဗလသန္တောသော နာမ. การที่ภิกษุรู้กำลังของตนแล้ว สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยจีวรใด ก็ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้น ชื่อว่า ยถาพลสันโดษ မနာပံ အညဿ ဒတွာ အတ္တနော ယေန ကေနစိ ယာပနံ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော နာမ. การให้จีวรที่น่าพอใจแก่ผู้อื่น แล้วยังอัตภาพของตนให้เป็นไปด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ยถาสารุปปสันโดษ ‘‘ကတ္ထ ဥဒကံ မနာပံ, ကတ္ထ အမနာပ’’န္တိ အဝိစာရေတွာ ယေန ကေနစိ ဓောဝနုပဂေန ဥဒကေန ဓောဝနံ ဥဒကသန္တောသော နာမ. ပဏ္ဍုမတ္တိကဂေရုကပူတိပဏ္ဏရသကိလိဋ္ဌာနိ ပန ဥဒကာနိ ဝဇ္ဇေတုံ ဝဋ္ဋတိ. การไม่พิจารณาว่า “น้ำที่ไหนดี น้ำที่ไหนไม่ดี” แต่ซักด้วยน้ำอย่างใดอย่างหนึ่งที่เหมาะแก่การซัก ชื่อว่า อุทกสันโดษ ก็แต่ว่า น้ำที่เปื้อนด้วยดินสีจาง ดินแดง หรือน้ำใบไม้เน่า ย่อมควรเว้นเสีย ဓောဝန္တဿ ပန မုဂ္ဂရာဒီဟိ အပဟရိတွာ ဟတ္ထေဟိ မဒ္ဒိတွာ ဓောဝနံ ဓောဝနသန္တောသော နာမ. တထာ အသုဇ္ဈန္တံ ပဏ္ဏာနိ ပက္ခိပိတွာ တာပိတဥဒကေနာပိ ဓောဝိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ก็ การที่ภิกษุผู้ซักอยู่ ไม่ทุบด้วยท่อนไม้เป็นต้น แต่ซักโดยขยี้ด้วยมือ ชื่อว่า โธวนสันโดษ อนึ่ง จีวรที่ไม่สะอาด ย่อมควรซักแม้ด้วยน้ำที่ต้มให้ร้อนโดยใส่ใบไม้ลงไป ဧဝံ ဓောဝိတွာ ကရောန္တဿ ဣဒံ ထူလံ, ဣဒံ သုခုမန္တိ အကောပေတွာ ပဟောနကနီဟာရေနေဝ ကရဏံ ကရဏသန္တောသော နာမ. การที่ภิกษุผู้ซักแล้วทำอยู่อย่างนี้ ไม่ทำลายสันโดษโดยคิดว่า “นี่ผ้าหนา นี่ผ้าละเอียด” แต่ทำโดยกำหนดว่าพอเป็นจีวรได้เท่านั้น ชื่อว่า กรณสันโดษ တိမဏ္ဍလပ္ပဋိစ္ဆာဒနမတ္တဿေဝ ကရဏံ ပရိမာဏသန္တောသော နာမ. การทำจีวรเพียงสักว่าพอปกปิดมณฑล ๓ (คือ สะดือและเข่าทั้งสอง) ชื่อว่า ปริมาณสันโดษ စီဝရကရဏတ္ထာယ ပန မနာပသုတ္တံ ပရိယေသိဿာမီတိ အဝိစာရေတွာ ရထိကာဒီသု ဝါ ဒေဝဋ္ဌာနေ ဝါ အာဟရိတွာ ပါဒမူလေ ဝါ ဌပိတံ ယံကိဉ္စိဒေဝ သုတ္တံ ဂဟေတွာ ကရဏံ သုတ္တသန္တောသော နာမ. ก็ เพื่อประโยชน์แก่การทำจีวร การไม่เที่ยวแสวงหาโดยคิดว่า “เราจักแสวงหาด้ายที่น่าพอใจ” แต่ถือเอาด้ายอย่างใดอย่างหนึ่งที่เขาเก็บได้จากถนนเป็นต้น หรือจากเทวสถาน หรือที่เขานำมาวางไว้ใกล้เท้า แล้วทำจีวร ชื่อว่า สุตตสันโดษ ကုသိဗန္ဓနကာလေ [Pg.195] ပန အင်္ဂုလမတ္တေ သတ္တဝါရေ န ဝိဇ္ဈိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ကရောန္တဿ ဟိ ယော ဘိက္ခု သဟာယော န ဟောတိ, တဿ ဝတ္တဘေဒေါပိ နတ္ထိ. တိဝင်္ဂုလမတ္တေ ပန သတ္တဝါရေ ဝိဇ္ဈိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ကရောန္တဿ မဂ္ဂပဋိပန္နေနာပိ သဟာယေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ယော န ဟောတိ, တဿ ဝတ္တဘေဒေါ. အယံ သိဗ္ဗနသန္တောသော နာမ. ก็ ในเวลาเย็บผ้าอนุวาต ไม่พึงเย็บ ๗ ฝีเข็มในระยะประมาณ ๑ องคุลี เพราะว่าภิกษุใดไม่มีเพื่อนทำอย่างนี้ แม้การทำลายวัตรก็ไม่มีแก่ภิกษุนั้น ก็พึงเย็บ ๗ ฝีเข็มในระยะประมาณ ๓ องคุลี ภิกษุผู้ทำอย่างนี้ พึงมีเพื่อนแม้เป็นผู้เดินทาง ภิกษุใดไม่มีเพื่อน ภิกษุนั้นมีการทำลายวัตร นี้ชื่อว่า สิพพนสันโดษ ရဇန္တေန ပန ကာဠကစ္ဆကာဒီနိ ပရိယေသန္တေန န ရဇိတဗ္ဗံ. သောမဝက္ကလာဒီသု ယံ လဘတိ, တေန ရဇိတဗ္ဗံ. အလဘန္တေန ပန မနုဿေဟိ အရညေ ဝါကံ ဂဟေတွာ ဆဍ္ဍိတရဇနံ ဝါ ဘိက္ခူဟိ ပစိတွာ ဆဍ္ဍိတကသဋံ ဝါ ဂဟေတွာ ရဇိတဗ္ဗံ, အယံ ရဇနသန္တောသော နာမ. ก็ ภิกษุผู้ย้อมจีวร ไม่พึงแสวงหาน้ำย้อมเช่นแก่นขนุนป่าเป็นต้นแล้วจึงย้อม แต่ได้เปลือกไม้ใดในบรรดาเปลือกไม้โสมเป็นต้น ก็พึงย้อมด้วยเปลือกไม้นั้น เมื่อไม่ได้ ก็พึงถือเอาน้ำย้อมที่พวกมนุษย์นำเปลือกไม้มาจากป่าแล้วทิ้งไว้ หรือถือเอากากย้อมที่ภิกษุทั้งหลายต้มแล้วทิ้งไว้ มาย้อม นี้ชื่อว่า รชนสันโดษ နီလကဒ္ဒမကာဠသာမေသု ယံကိဉ္စိ ဂဟေတွာ ဟတ္ထိပိဋ္ဌေ နိသိန္နဿ ပညာယမာနကပကရဏံ ကပ္ပသန္တောသော နာမ. การถือเอาสีใดสีหนึ่งในบรรดาสีเขียวคล้ำ สีดำเหมือนโคลน และสีดำคล้ำ มาทำการพินทุ (กัปปะ) ให้ปรากฏแก่ผู้ที่นั่งอยู่บนหลังช้างได้ ชื่อว่า กัปปสันโดษ ဟိရိကောပီနပဋိစ္ဆာဒနမတ္တဝသေန ပရိဘုဉ္ဇနံ ပရိဘောဂသန္တောသော နာမ. การใช้สอยจีวรโดยเป็นไปเพียงเพื่อปกปิดอวัยวะอันเป็นที่ตั้งแห่งความละอาย ชื่อว่า ปริโภคสันโดษ ဒုဿံ ပန လဘိတွာ သုတ္တံ ဝါ သူစိံ ဝါ ကာရကံ ဝါ အလဘန္တေန ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ, လဘန္တေန န ဝဋ္ဋတိ. ကတမ္ပိ သစေ အန္တေဝါသိကာဒီနံ ဒါတုကာမော ဟောတိ, တေ စ အသန္နိဟိတာ ယာဝ အာဂမနာ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အာဂတမတ္တေသု ဒါတဗ္ဗံ. ဒါတုံ အသက္ကောန္တေန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. အညသ္မိံ စီဝရေ သတိ ပစ္စတ္ထရဏမ္ပိ အဓိဋ္ဌာတုံ ဝဋ္ဋတိ. အနဓိဋ္ဌိတမေဝ ဟိ သန္နိဓိ ဟောတိ. အဓိဋ္ဌိတံ န ဟောတီတိ မဟာသီဝတ္ထေရော အာဟ. အယံ သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသော နာမ. ก็แล ภิกษุได้ผ้ามาแล้ว แต่ยังไม่ได้ด้าย เข็ม หรือช่างเย็บ ย่อมควรเก็บไว้ได้ แต่เมื่อได้แล้ว ไม่ควรเก็บไว้ แม้จีวรที่ทำสำเร็จแล้ว ถ้าประสงค์จะให้แก่อันเตวาสิกเป็นต้น และพวกเขายังไม่อยู่ใกล้ ควรเก็บไว้ได้จนกว่าพวกเขาจะมา เมื่อพวกเขามาถึงแล้ว พึงให้ เมื่อไม่สามารถจะให้ได้ พึงอธิษฐาน เมื่อมีจีวรผืนอื่นอยู่ แม้ผ้าปูนอนก็ควรอธิษฐานได้ จริงอยู่ จีวรที่ยังไม่ได้อธิษฐานเท่านั้นย่อมเป็นสันนิธิ (ของที่เก็บสะสมไว้) ส่วนจีวรที่อธิษฐานแล้วไม่เป็นสันนิธิ ดังนี้ พระมหาสีวเถระได้กล่าวไว้ นี้ชื่อว่า สันนิธิปริวัชชนสันโดษ (ความสันโดษในการเว้นจากการสะสม) ဝိဿဇ္ဇန္တေန ပန န မုခံ ဩလောကေတွာ ဒါတဗ္ဗံ. သာရဏီယဓမ္မေ ဌတွာ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အယံ ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသော နာမ. ก็แล เมื่อจะสละ ไม่พึงมองดูหน้าแล้วให้ พึงตั้งอยู่ในสาราณิยธรรมแล้วสละ นี้ชื่อว่า วิสัชชนสันโดษ (ความสันโดษในการสละ) စီဝရပဋိသံယုတ္တာနိ ဓုတင်္ဂါနိ နာမ ပံသုကူလိကင်္ဂဉ္စေဝ တေစီဝရိကင်္ဂဉ္စ. တေသံ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတိ စီဝရသန္တောသမဟာအရိယဝံသံ ပူရယမာနော ဘိက္ခု ဣမာနိ ဒွေ ဓုတင်္ဂါနိ ဂေါပေတိ. ဣမာနိ ဂေါပေန္တော စီဝရသန္တောသမဟာအရိယဝံသေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ. ธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับจีวร ชื่อว่า ปังสุกูลิกังคะ (องค์แห่งผู้ถือผ้าบังสุกุล) และเตจีวริกังคะ (องค์แห่งผู้ถือไตรจีวร) เรื่องราวโดยพิสดารของธุดงค์ทั้งสองนั้น พึงทราบจากคัมภีร์วิสุทธิมรรค ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญมหาอริยวงศ์คือความสันโดษในจีวรให้บริบูรณ์ ย่อมรักษาธุดงค์ ๒ ประการนี้ ภิกษุผู้รักษาธุดงค์ ๒ ประการนี้ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยมหาอริยวงศ์คือความสันโดษในจีวร ဝဏ္ဏဝါဒီတိ ဧကော သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ န ကထေတိ, ဧကော န သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ, ဧကော [Pg.196] နေဝ သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, န သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ, ဧကော သန္တုဋ္ဌော စေဝ ဟောတိ, သန္တောသဿ စ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣတရီတရစီဝရသန္တုဋ္ဌိယာ စ ဝဏ္ဏဝါဒီ’’တိ ဝုတ္တံ. คำว่า ผู้กล่าวสรรเสริญคุณ (วัณณวาที) คือ ภิกษุบางรูปเป็นผู้สันโดษ แต่ไม่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษ, บางรูปไม่เป็นผู้สันโดษ แต่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษ, บางรูปไม่เป็นผู้สันโดษด้วย และไม่กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย, บางรูปเป็นผู้สันโดษด้วย และกล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษด้วย เพื่อแสดงถึงภิกษุรูปที่สี่นั้น จึงมีคำกล่าวว่า "และเป็นผู้กล่าวสรรเสริญคุณของความสันโดษในจีวรตามมีตามได้" အနေသနန္တိ ဒူတေယျပဟိနဂမနာနုယောဂပ္ပဘေဒံ နာနပ္ပကာရံ အနေသနံ. အပ္ပတိရူပန္တိ အယုတ္တံ. အလဒ္ဓါ စာတိ အလဘိတွာ. ယထာ ဧကစ္စော ‘‘ကထံ နု ခေါ စီဝရံ လဘိဿာမီ’’တိ. ပုညဝန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဧကတော ဟုတွာ ကောဟညံ ကရောန္တော ဥတ္တသတိ ပရိတသတိ, သန္တုဋ္ဌော ဘိက္ခု ဧဝံ အလဒ္ဓါ စီဝရံ န ပရိတသတိ. လဒ္ဓါ စာတိ ဓမ္မေန သမေန လဘိတွာ. အဂဓိတောတိ ဝိဂတလောဘဂိဒ္ဓေါ. အမုစ္ဆိတောတိ အဓိမတ္တတဏှာယ မုစ္ဆံ အနာပန္နော. အနဇ္ဈာပန္နောတိ တဏှာယ အနောတ္ထတော အပရိယောနဒ္ဓေါ. အာဒီနဝဒဿာဝီတိ အနေသနာပတ္တိယဉ္စ ဂေဓိတပရိဘောဂေ စ အာဒီနဝံ ပဿမာနော. နိဿရဏပညောတိ ‘‘ယာဝဒေဝ သီတဿ ပဋိဃာတာယာ’’တိ ဝုတ္တံ နိဿရဏမေဝ ပဇာနန္တော. คำว่า การแสวงหาที่ไม่สมควร (อเนสนา) คือ การแสวงหาที่ไม่สมควรมีประการต่างๆ อันจำแนกด้วยการประกอบตนในหน้าที่ทูตและการเดินส่งข่าว เป็นต้น คำว่า ไม่เหมาะสม (อัปปฏิรูป) คือ ไม่สมควร คำว่า และเมื่อไม่ได้ (อลัทธา จ) คือ ไม่ได้แล้ว เหมือนอย่างที่ภิกษุบางรูปคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะได้จีวร" ครั้นอยู่ร่วมกับภิกษุผู้มีบุญทั้งหลาย ก็ทำการโกหกหลอกลวง ย่อมกระสับกระส่ายเดือดร้อน, ส่วนภิกษุผู้สันโดษ เมื่อไม่ได้จีวร ย่อมไม่เดือดร้อนเช่นนั้น คำว่า และเมื่อได้ (ลัทธา จ) คือ ได้มาโดยธรรมโดยสมควร คำว่า ไม่ละโมบ (อคธิโต) คือ ผู้มีความอยากด้วยอำนาจโลภะไปปราศแล้ว คำว่า ไม่มัวเมา (อมุจฉิโต) คือ ผู้ไม่ถึงความหลงใหลด้วยตัณหาอันมีประมาณยิ่ง คำว่า ไม่หมกมุ่น (อนัชฌาปันโน) คือ ผู้ไม่ถูกตัณหาครอบงำ ไม่ถูกตัณหาพัวพัน คำว่า เห็นโทษ (อาทีนวทัสสาวี) คือ ผู้เห็นโทษในอาบัติเพราะการแสวงหาที่ไม่สมควร และในการบริโภคด้วยความอยาก คำว่า มีปัญญาในทางออก (นิสสรณปัญโญ) คือ ผู้รู้ชัดซึ่งทางออกที่ตรัสไว้ว่า "เพียงเพื่อป้องกันความหนาว" เป็นต้น ဣတရီတရစီဝရသန္တုဋ္ဌိယာတိ ယေန ကေနစိ စီဝရေန သန္တုဋ္ဌိယာ. နေဝတ္တာနုက္ကံသေတီတိ ‘‘အဟံ ပံသုကူလိကော မယာ ဥပသမ္ပဒမာဠေယေဝ ပံသုကူလိကင်္ဂံ ဂဟိတံ, ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီ’’တိ အတ္တုက္ကံသနံ န ကရောတိ. န ပရံ ဝမ္ဘေတီတိ ‘‘ဣမေ ပနညေ ဘိက္ခူ န ပံသုကူလိကာ’’တိ ဝါ ‘‘ပံသုကူလိကင်္ဂမတ္တမ္ပိ ဧတေသံ နတ္ထီ’’တိ ဝါ ဧဝံ ပရံ န ဝမ္ဘေတိ. ယော ဟိ တတ္ထ ဒက္ခောတိ ယော တသ္မိံ စီဝရသန္တောသေ, ဝဏ္ဏဝါဒါဒီသု ဝါ ဒက္ခော ဆေကော ဗျတ္တော. အနလသောတိ သာတစ္စကိရိယာယ အာလသိယဝိရဟိတော. သမ္ပဇာနော ပဋိဿတောတိ သမ္ပဇာနပညာယ စေဝ သတိယာ စ ယုတ္တော. အရိယဝံသေ ဌိတောတိ အရိယဝံသေ ပတိဋ္ဌိတော. คำว่า ด้วยความสันโดษในจีวรตามมีตามได้ (อิตรีตรจีวรสันตุฏฐิยา) คือ ด้วยความสันโดษในจีวรอย่างใดอย่างหนึ่ง คำว่า ไม่ยกตน (เนวตฺตานุกฺกํเสติ) คือ ไม่ทำการยกตนว่า "เราเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล เราสมาทานปังสุกูลิกังคะในท่ามกลางสีมาที่อุปสมบททีเดียว ใครเล่าจะเหมือนเรา" คำว่า ไม่ข่มผู้อื่น (น ปรํ วมฺเภติ) คือ ไม่ข่มผู้อื่นอย่างนี้ว่า "ก็ภิกษุเหล่าอื่นนี้ไม่เป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล" หรือ "แม้เพียงปังสุกูลิกังคะก็ไม่มีแก่ภิกษุเหล่านี้" คำว่า ก็ผู้ใดฉลาดในข้อนั้น (โย หิ ตตฺถ ทกฺโข) คือ ผู้ใดเป็นผู้ฉลาด ผู้เชี่ยวชาญ ผู้สามารถ ในความสันโดษในจีวรนั้น หรือในการกล่าวสรรเสริญคุณเป็นต้น คำว่า ไม่เกียจคร้าน (อนลโส) คือ ผู้ปราศจากความเกียจคร้านในการทำความเพียรติดต่อ คำว่า มีสัมปชัญญะ มีสติ (สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต) คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาคือสัมปชัญญะและสติ คำว่า ตั้งอยู่ในอริยวงศ์ (อริยวํเส ฐิโต) คือ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในอริยวงศ์ ဣတရီတရေန ပိဏ္ဍပါတေနာတိ ယေန ကေနစိ ပိဏ္ဍပါတေန. ဧတ္ထာပိ ပိဏ္ဍပါတော ဇာနိတဗ္ဗော. ပိဏ္ဍပါတက္ခေတ္တံ ဇာနိတဗ္ဗံ, ပိဏ္ဍပါတသန္တောသော ဇာနိတဗ္ဗော, ပိဏ္ဍပါတပဋိသံယုတ္တံ ဓုတင်္ဂံ ဇာနိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပိဏ္ဍပါတောတိ ‘‘ဩဒနော, ကုမ္မာသော, သတ္တု, မစ္ဆော, မံသံ, ခီရံ, ဒဓိ, သပ္ပိ, နဝနီတံ, တေလံ, မဓု, ဖာဏိတံ, ယာဂု, ခါဒနီယံ, သာယနီယံ, လေဟနီယ’’န္တိ သောဠသ ပိဏ္ဍပါတာ. คำว่า ด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ (อิตรีตรปิณฺฑปาเตน) คือ ด้วยบิณฑบาตอย่างใดอย่างหนึ่ง ในข้อนี้ก็เช่นกัน พึงทราบถึงบิณฑบาต, พึงทราบถึงเขตแห่งบิณฑบาต, พึงทราบถึงความสันโดษในบิณฑบาต, พึงทราบถึงธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับบิณฑบาต ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น คำว่า บิณฑบาต ได้แก่ บิณฑบาต ๑๖ อย่าง คือ "ข้าวสุก, ขนมกุมมาส, ขนมสัตตุ, ปลา, เนื้อ, นมสด, นมส้ม, เนยใส, เนยข้น, น้ำมัน, น้ำผึ้ง, น้ำอ้อย, ข้าวต้ม, ของเคี้ยว, ของฉัน, ของเลีย" ပိဏ္ဍပါတက္ခေတ္တန္တိ [Pg.197] သံဃဘတ္တံ, ဥဒ္ဒေသဘတ္တံ, နိမန္တနံ, သလာကဘတ္တံ, ပက္ခိကံ, ဥပေါသထိကံ, ပါဋိပဒိကံ, အာဂန္တုကဘတ္တံ, ဂမိကဘတ္တံ, ဂိလာနဘတ္တံ, ဂိလာနုပဋ္ဌာကဘတ္တံ, ဓုရဘတ္တံ, ကုဋိဘတ္တံ, ဝါရဘတ္တံ, ဝိဟာရဘတ္တန္တိ ပန္နရသ ပိဏ္ဍပါတက္ခေတ္တာနိ. คำว่า เขตแห่งบิณฑบาต (ปิณฺฑปาตเขตฺตํ) ได้แก่ เขตแห่งบิณฑบาต ๑๕ อย่าง คือ สังฆภัต (ภัตเพื่อสงฆ์), อุทเทสภัต (ภัตที่เขาเจาะจง), นิมันตนะ (ภัตที่เขานิมนต์), สลากภัต (ภัตที่แจกตามสลาก), ปักขิกะ (ภัตที่ถวายปักษ์ละครั้ง), อุโปสถิกะ (ภัตที่ถวายในวันอุโบสถ), ปาฏิปทิกะ (ภัตที่ถวายในวันปาฏิบท), อาคันตุกภัต (ภัตสำหรับอาคันตุกะ), คมิกภัต (ภัตสำหรับผู้จะเดินทาง), คิลานภัต (ภัตสำหรับผู้ป่วย), คิลานุปัฏฐากภัต (ภัตสำหรับผู้พยาบาล), ธุรภัต (ภัตที่จัดไว้ประจำ), กุฏิภัต (ภัตที่เขาถวายเจาะจงกุฎี), วารภัต (ภัตที่ถวายตามวาระ), วิหารภัต (ภัตที่เขาถวายเจาะจงวิหาร) ပိဏ္ဍပါတသန္တောသောတိ ပိဏ္ဍပါတေ ဝိတက္ကသန္တောသော, ဂမနသန္တောသော, ပရိယေသနသန္တောသော ပဋိလာဘသန္တောသော, ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော, မတ္တပ္ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော, လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသော, ယထာလာဘသန္တောသော, ယထာဗလသန္တောသော, ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော, ဥပကာရသန္တောသော, ပရိမာဏသန္တောသော, ပရိဘောဂသန္တောသော, သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသော, ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသောတိ ပန္နရသ သန္တောသာ. คำว่า ความสันโดษในบิณฑบาต (ปิณฺฑปาตสนฺโตโส) ได้แก่ สันโดษ ๑๕ ประการ คือ วิตักกสันโดษ (สันโดษในความคิด), คมนสันโดษ (สันโดษในการไป), ปริเยสนสันโดษ (สันโดษในการแสวงหา), ปฏิลาภสันโดษ (สันโดษในการได้), ปฏิคคหณสันโดษ (สันโดษในการรับ), มัตตปฏิคคหณสันโดษ (สันโดษในการรับพอประมาณ), โลลุปปวิวัชชนสันโดษ (สันโดษในการเว้นจากความตะกละ), ยถาลาภสันโดษ (สันโดษตามที่ได้), ยถาพลสันโดษ (สันโดษตามกำลัง), ยถาสารุปปสันโดษ (สันโดษตามความเหมาะสม), อุปการสันโดษ (สันโดษในการเกื้อกูล), ปริมาณสันโดษ (สันโดษในปริมาณ), ปริโภคสันโดษ (สันโดษในการบริโภค), สันนิธิปริวัชชนสันโดษ (สันโดษในการเว้นจากการสะสม), วิสัชชนสันโดษ (สันโดษในการสละ) တတ္ထ သာဒကော ဘိက္ခု မုခံ ဓောဝိတွာ ဝိတက္ကေတိ. ပိဏ္ဍပါတိကေန ပန ဂဏေန သဒ္ဓိံ စရတာ သာယံ ထေရူပဋ္ဌာနကာလေ ‘‘သွေ ကတ္ထ ပိဏ္ဍာယ စရိဿာမာတိ အသုကဂါမေ, ဘန္တေ’’တိ, ဧတ္တကံ စိန္တေတွာ တတော ပဋ္ဌာယ န ဝိတက္ကေတဗ္ဗံ. ဧကစာရိကေန ဝိတက္ကမာဠကေ ဌတွာ ဝိတက္ကေတဗ္ဗံ. တတော ပရံ ဝိတက္ကေန္တော အရိယဝံသာ စုတော ဟောတိ ပရိဗာဟိရော. အယံ ဝိတက္ကသန္တောသော နာမ. ในสันโดษเหล่านั้น ภิกษุผู้ยินดี (ในอาหาร) ล้างหน้าแล้วย่อมตรึก ส่วนภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตไปกับหมู่ ในเวลาเย็น เมื่อถึงเวลาอุปัฏฐากพระเถระ (เมื่อถูกถามว่า) "พรุ่งนี้ เราจะเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตที่ไหนกัน" (ก็ตอบว่า) "ที่บ้านโน้น ขอรับ" ครั้นคิดเพียงเท่านี้แล้ว จำเดิมแต่นั้นไป ไม่พึงตรึกอีก ภิกษุผู้เที่ยวไปผู้เดียว พึงยืนที่ลานสำหรับตรึกแล้วจึงตรึก ภิกษุผู้ตรึกเกินกว่านั้นไป ย่อมเคลื่อนจากอริยวงศ์ เป็นคนภายนอก นี้ชื่อว่า วิตักกสันโดษ (ความสันโดษในความคิด) ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တေန ‘‘ကုဟိံ လဘိဿာမီ’’တိ အစိန္တေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန ဂန္တဗ္ဗံ. အယံ ဂမနသန္တောသော နာမ. ภิกษุเมื่อจะเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ไม่พึงคิดว่า "เราจะได้ที่ไหน" แต่พึงไปโดยมีกรรมฐานเป็นประธาน นี้ชื่อว่า คมนสันโดษ (ความสันโดษในการไป) ပရိယေသန္တေန ယံ ဝါ တံ ဝါ အဂဟေတွာ လဇ္ဇိံ ပေသလမေဝ ဂဟေတွာ ပရိယေသိတဗ္ဗံ. အယံ ပရိယေသနသန္တောသော နာမ. ภิกษุเมื่อแสวงหา ไม่พึงคบหาใครๆ ก็ได้ แต่พึงคบหาเฉพาะภิกษุผู้มีปกติละอาย ผู้มีศีลเป็นที่รัก แล้วจึงแสวงหา นี้ชื่อว่า ปริเยสนสันโดษ (ความสันโดษในการแสวงหา) ဒူရတောဝ အာဟရိယမာနံ ဒိသွာ ‘‘ဧတံ မနာပံ, ဧတံ အမနာပ’’န္တိ စိတ္တံ န ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗံ. အယံ ပဋိလာဘသန္တောသော နာမ. เมื่อเห็นบิณฑบาตที่เขานำมาแต่ไกล ไม่พึงยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "สิ่งนี้น่าพอใจ สิ่งนี้ไม่น่าพอใจ" นี้ชื่อว่า ปฏิลาภสันโดษ (ความสันโดษในการได้) ‘‘ဣမံ မနာပံ ဂဏှိဿာမိ, ဣမံ အမနာပံ န ဂဏှိဿာမီ’’တိ အစိန္တေတွာ ယံကိဉ္စိ ယာပနမတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗမေဝ, အယံ ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော နာမ. การไม่คิดว่า ‘เราจักรับของที่น่าพอใจนี้, จักไม่รับของที่ไม่น่าพอใจนี้’ แล้วพึงรับของอะไรก็ได้เพียงเพื่อยังอัตภาพให้เป็นไปเท่านั้น นี้ชื่อว่า ปฏิคคหณสันโดษ (ความสันโดษในการรับ) ဧတ္ထ ပန ဒေယျဓမ္မော ဗဟု, ဒါယကော အပ္ပံ ဒါတုကာမော, အပ္ပံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဒေယျဓမ္မော ဗဟု, ဒါယကောပိ ဗဟုံ ဒါတုကာမော, ပမာဏေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဒေယျဓမ္မော န ဗဟု, ဒါယကောပိ အပ္ပံ ဒါတုကာမော, အပ္ပံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဒေယျဓမ္မော န ဗဟု, ဒါယကော ပန ဗဟုံ ဒါတုကာမော, ပမာဏေန ဂဟေတဗ္ဗံ. ပဋိဂ္ဂဟဏသ္မိဉှိ [Pg.198] မတ္တံ အဇာနန္တော မနုဿာနံ ပသာဒံ မက္ခေတိ, သဒ္ဓါဒေယျံ ဝိနိပါတေတိ, သာသနံ န ကရောတိ, ဝိဇာတမာတုယာပိ စိတ္တံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ. ဣတိ မတ္တံ ဇာနိတွာဝ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အယံ မတ္တပ္ပဋိဂ္ဂဟဏသန္တောသော နာမ. อนึ่ง ในการรับนั้น ถ้าไทยธรรมมีมาก แต่ทายกประสงค์จะให้น้อย ก็พึงรับแต่น้อย. ถ้าไทยธรรมมีมาก แม้ทายกก็ประสงค์จะให้มาก ก็พึงรับแต่พอประมาณ. ถ้าไทยธรรมมีไม่มาก แม้ทายกก็ประสงค์จะให้น้อย ก็พึงรับแต่น้อย. ถ้าไทยธรรมมีไม่มาก แต่ทายกประสงค์จะให้มาก ก็พึงรับแต่พอประมาณ. ด้วยว่า ภิกษุผู้ไม่รู้ประมาณในการรับ ย่อมทำลายความเลื่อมใสของมนุษย์ทั้งหลาย ย่อมทำศรัทธาไทยให้พินาศไป ย่อมไม่ทำตามคำสอน แม้จิตของมารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่อาจจะยึดถือไว้ได้. เพราะเหตุนั้น พึงรู้ประมาณแล้วจึงรับ นี้ชื่อว่า มัตตปฏิคคหณสันโดษ (ความสันโดษในการรับแต่พอประมาณ) သဒ္ဓကုလာနိယေဝ အဂန္တွာ ဒွါရပ္ပဋိပါဋိယာ ဂန္တဗ္ဗံ. အယံ လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသော နာမ. ယထာလာဘသန္တောသာဒယော စီဝရေ ဝုတ္တနယာ ဧဝ. พึงไม่ไปเฉพาะตระกูลที่มีศรัทธา แต่พึงเที่ยวไปตามลำดับประตูบ้าน นี้ชื่อว่า โลลุปปวิวัชชนสันโดษ (ความสันโดษในการเว้นจากความละโมบ). ส่วนสันโดษมี ยถาลาภสันโดษ เป็นต้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องจีวรนั่นเทียว ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ သမဏဓမ္မံ အနုပါလေဿာမီတိ ဧဝံ ဥပကာရံ ဉတွာ ပရိဘုဉ္ဇနံ ဥပကာရသန္တောသော နာမ. การฉันบิณฑบาตโดยทราบถึงอุปการะอย่างนี้ว่า ‘เราฉันบิณฑบาตแล้ว จักรักษาไว้ซึ่งสมณธรรม’ นี้ชื่อว่า อุปการสันโดษ (ความสันโดษในอุปการะ) ပတ္တံ ပူရေတွာ အာနီတံ န ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ, အနုပသမ္ပန္နေ သတိ တေန ဂါဟာပေတဗ္ဗံ, အသတိ ဟရာပေတွာ ပဋိဂ္ဂဟဏမတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ. အယံ ပရိမာဏသန္တောသော နာမ. อาหารที่เขาใส่มาเต็มบาตร ไม่พึงรับ, เมื่อมีอนุปสัมบันอยู่ พึงให้เขาเป็นผู้รับ, เมื่อไม่มี พึงให้เขานำออกเสียแล้วรับแต่พอประมาณในการรับ นี้ชื่อว่า ปริมาณสันโดษ (ความสันโดษในปริมาณ) ‘‘ဇိဃစ္ဆာယ ပဋိဝိနောဒနံ ဣဒမေတ္ထ နိဿရဏ’’န္တိ ဧဝံ ပရိဘုဉ္ဇနံ ပရိဘောဂသန္တောသော နာမ. การฉันโดยพิจารณาว่า ‘การบรรเทาความหิวนี้เป็นนิสสรณะ (ทางออก) ในบิณฑบาตนี้’ นี้ชื่อว่า ปริโภคสันโดษ (ความสันโดษในการบริโภค) နိဒဟိတွာ န ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အယံ သန္နိဓိပရိဝဇ္ဇနသန္တောသော နာမ. การไม่เก็บสะสมไว้แล้วฉัน นี้ชื่อว่า สันนิธิปริวัชชนสันโดษ (ความสันโดษในการเว้นจากการสะสม) မုခံ အနောလောကေတွာ သာရဏီယဓမ္မေ ဌိတေန ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗံ. အယံ ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသော နာမ. พึงเป็นผู้ตั้งอยู่ในสาราณียธรรม ไม่มองดูหน้าแล้วสละให้ไป นี้ชื่อว่า วิสัชชนสันโดษ (ความสันโดษในการสละ) ပိဏ္ဍပါတပဋိသံယုတ္တာနိ ပန ပဉ္စ ဓုတင်္ဂါနိ – ပိဏ္ဍပါတိကင်္ဂံ, သပဒါနစာရိကင်္ဂံ, ဧကာသနိကင်္ဂံ, ပတ္တပိဏ္ဍိကင်္ဂံ, ခလုပစ္ဆာဘတ္တိကင်္ဂန္တိ. တေသံ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ. ဣတိ ပိဏ္ဍပါတသန္တောသမဟာအရိယဝံသံ ပူရယမာနော ဘိက္ခု ဣမာနိ ပဉ္စ ဓုတင်္ဂါနိ ဂေါပေတိ. ဣမာနိ ဂေါပေန္တော ပိဏ္ဍပါတသန္တောသမဟာအရိယဝံသေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ. ‘‘ဝဏ္ဏဝါဒီ’’တိအာဒီနိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. อนึ่ง ธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับบิณฑบาตมี ๕ ประการ คือ ปิณฑปาติกังคะ สปทานจาริกังคะ เอกาสนิกังคะ ปัตตปิณฑิกังคะ และขลุปัจฉาภัตติกังคะ. คำอธิบายโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญปิณฑปาตสันโดษมหาวิริยวังสะให้บริบูรณ์อยู่ ย่อมรักษาธุดงค์ ๕ ประการเหล่านี้. ภิกษุผู้รักษาธุดงค์เหล่านี้อยู่ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยปิณฑปาตสันโดษมหาวิริยวังสะ. ส่วนข้อความมีอาทิว่า ‘วัณณวาที’ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว သေနာသနေနာတိ ဣဓ သေနာသနံ ဇာနိတဗ္ဗံ, သေနာသနက္ခေတ္တံ ဇာနိတဗ္ဗံ, သေနာသနသန္တောသော ဇာနိတဗ္ဗော, သေနာသနပဋိသံယုတ္တံ ဓုတင်္ဂံ ဇာနိတဗ္ဗံ. တတ္ထ သေနာသနန္တိ မဉ္စော, ပီဌံ, ဘိသိ, ဗိမ္ဗောဟနံ, ဝိဟာရော, အဍ္ဎယောဂေါ, ပါသာဒေါ, ဟမ္မိယံ, ဂုဟာ, လေဏံ, အဋ္ဋော, မာဠော[Pg.199], ဝေဠုဂုမ္ဗော, ရုက္ခမူလံ, ယတ္ထ ဝါ ပန ဘိက္ခူ ပဋိက္ကမန္တီတိ ဣမာနိ ပန္နရသ သေနာသနာနိ. ในคำว่า เสนาสเนนะ นี้ พึงทราบเสนาสนะ, พึงทราบเขตแห่งเสนาสนะ, พึงทราบความสันโดษในเสนาสนะ, พึงทราบธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับเสนาสนะ. ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น คำว่า เสนาสนะ ได้แก่ เตียง, ตั่ง, ฟูก, หมอน, วิหาร, เรือนมุงด้านเดียว, ปราสาท, เรือนยอด, ถ้ำ, ซุ้ม, หอ, มณฑป, กอไผ่, โคนต้นไม้ หรือสถานที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายหลีกเร้นอยู่ เสนาสนะ ๑๕ อย่างเหล่านี้ (พึงทราบว่าเป็นเสนาสนะ) သေနာသနက္ခေတ္တန္တိ ‘‘သံဃတော ဝါ ဂဏတော ဝါ ဉာတိတော ဝါ မိတ္တတော ဝါ အတ္တနော ဝါ ဓနေန ပံသုကူလံ ဝါ’’တိ ဆ ခေတ္တာနိ. คำว่า เขตแห่งเสนาสนะ ได้แก่ เขต ๖ อย่าง คือ (ที่ได้มา) จากสงฆ์, จากคณะ, จากญาติ, จากมิตร, ด้วยทรัพย์ของตน หรือผ้าบังสุกุล သေနာသနသန္တောသောတိ သေနာသနေ ဝိတက္ကသန္တောသာဒယော ပန္နရသ သန္တောသာ. တေ ပိဏ္ဍပါတေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေနာသနပဋိသံယုတ္တာနိ ပန ပဉ္စ ဓုတင်္ဂါနိ – အာရညိကင်္ဂံ, ရုက္ခမူလိကင်္ဂံ, အဗ္ဘောကာသိကင်္ဂံ, သောသာနိကင်္ဂံ, ယထာသန္တတိကင်္ဂန္တိ. တေသံ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ. ဣတိ သေနာသနသန္တောသမဟာအရိယဝံသံ ပူရယမာနော ဘိက္ခု ဣမာနိ ပဉ္စ ဓုတင်္ဂါနိ ဂေါပေတိ. ဣမာနိ ဂေါပေန္တော သေနာသနသန္တောသမဟာအရိယဝံသေန သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ. คำว่า เสนาสนสันโดษ ได้แก่ สันโดษ ๑๕ ประการ มีวิตักกสันโดษเป็นต้นในเสนาสนะ. สันโดษเหล่านั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องบิณฑบาตนั่นเทียว. อนึ่ง ธุดงค์ที่เกี่ยวข้องกับเสนาสนะมี ๕ ประการ คือ อารัญญิกังคะ, รุกขมูลิกังคะ, อัพโภกาสิกังคะ, โสสานิกังคะ และ ยถาสันถติกังคะ. คำอธิบายโดยพิสดารของธุดงค์เหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้บำเพ็ญเสนาสนสันโดษมหาวิริยวังสะให้บริบูรณ์อยู่ ย่อมรักษาธุดงค์ ๕ ประการเหล่านี้. ภิกษุผู้รักษาธุดงค์เหล่านี้อยู่ ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยเสนาสนสันโดษมหาวิริยวังสะ ဂိလာနပစ္စယော ပန ပိဏ္ဍပါတေယေဝ ပဝိဋ္ဌော. တတ္ထ ယထာလာဘယထာဗလယထာသာရုပ္ပသန္တောသေနေဝ သန္တုဿိတဗ္ဗံ. နေသဇ္ဇိကင်္ဂံ ဘာဝနာရာမအရိယဝံသံ ဘဇတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ส่วนคิลานปัจจัย (เภสัชสำหรับภิกษุไข้) สงเคราะห์เข้าในบิณฑบาตแล้ว. ในคิลานปัจจัยนั้น พึงสันโดษด้วยยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ และยถาสารุปปสันโดษ. เนสัชชิกังคะ (ธุดงค์คือการถือการนั่ง) ย่อมเข้าถึงภาวนารามอริยวงศ์. และคำนี้ก็ได้ตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘ပဉ္စ သေနာသနေ ဝုတ္တာ, ပဉ္စ အာဟာရနိဿိတာ; ဧကော ဝီရိယသံယုတ္တော, ဒွေ စ စီဝရနိဿိတာ’’တိ. ธุดงค์ ๕ ประการ ตรัสไว้ในเรื่องเสนาสนะ, ๕ ประการ อาศัยอาหาร; ๑ ประการ ประกอบด้วยความเพียร, และ ๒ ประการ อาศัยจีวร ဣတိ အာယသ္မာ ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော ပထဝိံ ပတ္ထရမာနော ဝိယ သာဂရကုစ္ဆိံ ပူရယမာနော ဝိယ အာကာသံ ဝိတ္ထာရယမာနော ဝိယ စ ပဌမံ စီဝရသန္တောသံ အရိယဝံသံ ကထေတွာ စန္ဒံ ဥဋ္ဌာပေန္တော ဝိယ သူရိယံ ဥလ္လင်္ဃေန္တော ဝိယ စ ဒုတိယံ ပိဏ္ဍပါတသန္တောသံ ကထေတွာ သိနေရုံ ဥက္ခိပေန္တော ဝိယ တတိယံ သေနာသနသန္တောသံ အရိယဝံသံ ကထေတွာ ဣဒါနိ သဟဿနယပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ စတုတ္ထံ ဘာဝနာရာမံ အရိယဝံသံ ကထေတုံ ပုန စပရံ အာဝုသော ဘိက္ခု ပဟာနာရာမော ဟောတီတိ ဒေသနံ အာရဘိ. ด้วยประการฉะนี้ ท่านพระสารีบุตรเถระผู้เป็นธรรมเสนาบดี ครั้นกล่าวอริยวงศ์คือจีวรสันโดษประการแรก ราวกับปูแผ่นดิน ราวกับเติมท้องมหาสมุทร และราวกับขยายอากาศ, แล้วกล่าวอริยวงศ์คือปิณฑปาตสันโดษประการที่สอง ราวกับยังดวงจันทร์ให้ลอยขึ้น และราวกับยังดวงอาทิตย์ให้ล่วงไป, แล้วกล่าวอริยวงศ์คือเสนาสนสันโดษประการที่สาม ราวกับยกภูเขาสิเนรุขึ้น, บัดนี้ เพื่อจะกล่าวอริยวงศ์คือภาวนารามะประการที่สี่ อันประดับด้วยนัยนับพัน จึงได้เริ่มเทศนาว่า ‘ปุน จปรํ อาวุโส ภิกฺขุ ปหานาราโม โหติ’ (ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมเป็นผู้ยินดีในการละ) တတ္ထ အာရမနံ အာရာမော, အဘိရတီတိ အတ္ထော. ပဉ္စဝိဓေ ပဟာနေ အာရာမော အဿာတိ ပဟာနာရာမော. ကာမစ္ဆန္ဒံ ပဇဟန္တော ရမတိ, နေက္ခမ္မံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, ဗျာပါဒံ ပဇဟန္တော ရမတိ…ပေ… သဗ္ဗကိလေသေ ပဇဟန္တော ရမတိ, အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဘာဝေန္တော ရမတီတိ ဧဝံ ပဟာနေ ရတောတိ ပဟာနရတော[Pg.200]. ဝုတ္တနယေနေဝ ဘာဝနာယ အာရာမော အဿာတိ ဘာဝနာရာမော. ဘာဝနာယ ရတောတိ ဘာဝနာရတော. ในคำเหล่านั้น คำว่า อาราโม หมายถึง อารมณะ คือความยินดี. ภิกษุชื่อว่า ปหานาราโม เพราะเป็นผู้มีความยินดีในการละ ๕ อย่าง. คือ ย่อมยินดีเมื่อละกามฉันทะ, ย่อมยินดีเมื่อเจริญเนกขัมมะ, ย่อมยินดีเมื่อละพยาบาท...ฯลฯ... ย่อมยินดีเมื่อละกิเลสทั้งปวง, ย่อมยินดีเมื่อเจริญอรหัตตมรรค. ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้ยินดีในการละ จึงชื่อว่า ปหานรโต. ตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ภิกษุชื่อว่า ภาวนาราโม เพราะเป็นผู้มีความยินดีในภาวนา. ภิกษุผู้ยินดีในภาวนา จึงชื่อว่า ภาวนารโต ဣမေသု ပန စတူသု အရိယဝံသေသု ပုရိမေဟိ တီဟိ တေရသန္နံ ဓုတင်္ဂါနံ စတုပစ္စယသန္တောသဿ စ ဝသေန သကလံ ဝိနယပိဋကံ ကထိတံ ဟောတိ. ဘာဝနာရာမေန အဝသေသံ ပိဋကဒွယံ. ဣမံ ပန ဘာဝနာရာမတံ အရိယဝံသံ ကထေန္တေန ဘိက္ခုနာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ နေက္ခမ္မပါဠိယာ ကထေတဗ္ဗော. ဒီဃနိကာယေ ဒသုတ္တရသုတ္တန္တပရိယာယေန ကထေတဗ္ဗော. မဇ္ဈိမနိကာယေ သတိပဋ္ဌာနသုတ္တန္တပရိယာယေန ကထေတဗ္ဗော. အဘိဓမ္မေ နိဒ္ဒေသပရိယာယေန ကထေတဗ္ဗော. ก็ในอริยวงศ์ ๔ เหล่านี้ พระวินัยปิฎกทั้งสิ้น ชื่อว่าอันท่านกล่าวไว้แล้วด้วยอริยวงศ์ ๓ ประการแรก ด้วยสามารถแห่งธุดงค์ ๑๓ และความสันโดษในปัจจัย ๔ พระปิฎกที่เหลือ ๒ ชื่อว่าอันท่านกล่าวไว้แล้วด้วยภาวนารามตา (ความยินดีในภาวนา) ก็ภิกษุผู้จะกล่าวอริยวงศ์คือภาวนารามตานี้ พึงกล่าวด้วยเนกขัมมบาลีในปฏิสัมภิทามรรค พึงกล่าวด้วยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย พึงกล่าวด้วยปริยายแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย พึงกล่าวด้วยปริยายแห่งนิทเทสในพระอภิธรรม တတ္ထ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ နေက္ခမ္မပါဠိယာတိ သော နေက္ခမ္မံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, ကာမစ္ဆန္ဒံ ပဇဟန္တော ရမတိ. အဗျာပါဒံ ဗျာပါဒံ. အာလောကသညံ, ထိနမိဒ္ဓံ. အဝိက္ခေပံ ဥဒ္ဓစ္စံ. ဓမ္မဝဝတ္ထာနံ, ဝိစိကိစ္ဆံ. ဉာဏံ, အဝိဇ္ဇံ. ပါမောဇ္ဇံ, အရတိံ. ပဌမံ ဈာနံ, ပဉ္စ နီဝရဏေ. ဒုတိယံ ဈာနံ, ဝိတက္ကဝိစာရေ. တတိယံ ဈာနံ, ပီတိံ. စတုတ္ထံ ဈာနံ, သုခဒုက္ခေ. အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ္တိံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, ရူပသညံ ပဋိဃသညံ နာနတ္တသညံ ပဇဟန္တော ရမတိ. ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ္တိံ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, အာကိဉ္စညာယတနသညံ ပဇဟန္တော ရမတိ. ในคำนั้น คำว่า "ด้วยเนกขัมมบาลีในปฏิสัมภิทามรรค" คือ ภิกษุนั้นเจริญเนกขัมมะ ย่อมยินดี, ละกามฉันทะ ย่อมยินดี เจริญอพยาบาท (ย่อมยินดี), ละพยาบาท (ย่อมยินดี) เจริญอาโลกสัญญา (ย่อมยินดี), ละถีนมิทธะ (ย่อมยินดี) เจริญอวิกเขปะ (ย่อมยินดี), ละอุทธัจจะ (ย่อมยินดี) เจริญธัมมววัตถาน (ย่อมยินดี), ละวิจิกิจฉา (ย่อมยินดี) เจริญญาณ (ย่อมยินดี), ละอวิชชา (ย่อมยินดี) เจริญปราโมทย์ (ย่อมยินดี), ละอรติ (ย่อมยินดี) เจริญปฐมฌาน (ย่อมยินดี), ละนิวรณ์ ๕ (ย่อมยินดี) เจริญทุติยฌาน (ย่อมยินดี), ละวิตกวิจาร (ย่อมยินดี) เจริญตติยฌาน (ย่อมยินดี), ละปีติ (ย่อมยินดี) เจริญจตุตถฌาน (ย่อมยินดี), ละสุขและทุกข์ (ย่อมยินดี) เจริญอากาสานัญจายตนสมาบัติ ย่อมยินดี, ละรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา และนานัตตสัญญา ย่อมยินดี เจริญวิญญาณัญจายตนสมาบัติ...ฯลฯ... เจริญเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ย่อมยินดี, ละอากิญจัญญายตนสัญญา ย่อมยินดี အနိစ္စာနုပဿနံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, နိစ္စသညံ ပဇဟန္တော ရမတိ. ဒုက္ခာနုပဿနံ, သုခသညံ. အနတ္တာနုပဿနံ, အတ္တသညံ. နိဗ္ဗိဒါနုပဿနံ, နန္ဒိံ. ဝိရာဂါနုပဿနံ, ရာဂံ. နိရောဓာနုပဿနံ, သမုဒယံ. ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနံ, အာဒါနံ. ခယာနုပဿနံ, ဃနသညံ. ဝယာနုပဿနံ, အာယူဟနံ. ဝိပရိဏာမာနုပဿနံ, ဓုဝသညံ. အနိမိတ္တာနုပဿနံ, နိမိတ္တံ. အပဏိဟိတာနုပဿနံ, ပဏိဓိံ. သုညတာနုပဿနံ အဘိနိဝေသံ. အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနံ, သာရာဒါနာဘိနိဝေသံ. ယထာဘူတဉာဏဒဿနံ, သမ္မောဟာဘိနိဝေသံ. အာဒီနဝါနုပဿနံ, အာလယာဘိနိဝေသံ. ပဋိသင်္ခါနုပဿနံ, အပ္ပဋိသင်္ခံ. ဝိဝဋ္ဋာနုပဿနံ, သံယောဂါဘိနိဝေသံ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ, ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌေ ကိလေသေ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ, ဩဠာရိကေ ကိလေသေ. အနာဂါမိမဂ္ဂံ, အဏုသဟဂတေ ကိလေသေ. အရဟတ္တမဂ္ဂံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, သဗ္ဗကိလေသေ ပဇဟန္တော ရမတီတိ ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ နေက္ခမ္မပါဠိယာ ကထေတဗ္ဗော. เจริญอนิจจานุปัสสนา ย่อมยินดี, ละนิจจสัญญา ย่อมยินดี เจริญทุกขานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละสุขสัญญา (ย่อมยินดี) เจริญอนัตตานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละอัตตสัญญา (ย่อมยินดี) เจริญนิพพิทานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละนันทิ (ย่อมยินดี) เจริญวิราคานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละราคะ (ย่อมยินดี) เจริญนิโรธานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละสมุทัย (ย่อมยินดี) เจริญปฏินิสสัคคานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละอาทาน (ความยึดมั่น) (ย่อมยินดี) เจริญขยานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละฆนสัญญา (ย่อมยินดี) เจริญวยานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละอายูหนะ (ความพยายาม) (ย่อมยินดี) เจริญวิปริณามานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละธุวสัญญา (ย่อมยินดี) เจริญอนิมิตตานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละนิมิต (ย่อมยินดี) เจริญอัปปณิหิตานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละปณิธิ (ความปรารถนา) (ย่อมยินดี) เจริญสุญญตานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละอภินิเวส (ย่อมยินดี) เจริญอธิปัญญาธัมมวิปัสสนา (ย่อมยินดี), ละสาราทานาภินิเวส (ย่อมยินดี) เจริญยถาภูตญาณทัสสนะ (ย่อมยินดี), ละสัมโมหาภินิเวส (ย่อมยินดี) เจริญอาทีนวานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละอาลยาภินิเวส (ย่อมยินดี) เจริญปฏิสังขานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละอัปปฏิสังขา (ย่อมยินดี) เจริญวิวัฏฏานุปัสสนา (ย่อมยินดี), ละสังโยคาภินิเวส (ย่อมยินดี) เจริญโสดาปัตติมรรค (ย่อมยินดี), ละกิเลสที่มีส่วนเสมอกับทิฏฐิ (ย่อมยินดี) เจริญสกทาคามิมรรค (ย่อมยินดี), ละกิเลสอย่างหยาบ (ย่อมยินดี) เจริญอนาคามิมรรค (ย่อมยินดี), ละกิเลสที่เกิดร่วมกับอนุสัย (ย่อมยินดี) เจริญอรหัตตมรรค ย่อมยินดี, ละกิเลสทั้งปวง ย่อมยินดี ดังนี้ พึงกล่าวด้วยเนกขัมมบาลีในปฏิสัมภิทามรรค ဒီဃနိကာယေ [Pg.201] ဒသုတ္တရသုတ္တန္တပရိယာယေနာတိ ဧကံ ဓမ္မံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, ဧကံ ဓမ္မံ ပဇဟန္တော ရမတိ…ပေ… ဒသ ဓမ္မေ ဘာဝေန္တော ရမတိ, ဒသ ဓမ္မေ ပဇဟန္တော ရမတိ. ကတမံ ဧကံ ဓမ္မံ ဘာဝေန္တော ရမတိ? ကာယဂတာသတိံ သာတသဟဂတံ. ဣမံ ဧကံ ဓမ္မံ ဘာဝေန္တော ရမတိ. ကတမံ ဧကံ ဓမ္မံ ပဇဟန္တော ရမတိ? အသ္မိမာနံ. ဣမံ ဧကံ ဓမ္မံ ပဇဟန္တော ရမတိ. ကတမေ ဒွေ ဓမ္မေ…ပေ… ကတမေ ဒသ ဓမ္မေ ဘာဝေန္တော ရမတိ? ဒသ ကသိဏာယတနာနိ. ဣမေ ဒသ ဓမ္မေ ဘာဝေန္တော ရမတိ. ကတမေ ဒသ ဓမ္မေ ပဇဟန္တော ရမတိ? ဒသ မိစ္ဆတ္တေ. ဣမေ ဒသ ဓမ္မေ ပဇဟန္တော ရမတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဘာဝနာရာမော ဟောတီတိ ဧဝံ ဒီဃနိကာယေ ဒသုတ္တရသုတ္တန္တပရိယာယေန ကထေတဗ္ဗော. คำว่า "ด้วยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย" คือ ภิกษุเจริญธรรม ๑ อย่าง ย่อมยินดี, ละธรรม ๑ อย่าง ย่อมยินดี...ฯลฯ... เจริญธรรม ๑๐ อย่าง ย่อมยินดี, ละธรรม ๑๐ อย่าง ย่อมยินดี ภิกษุเจริญธรรม ๑ อย่างอะไร ย่อมยินดี? (คือ) กายคตาสติที่สหรคตด้วยความยินดี ภิกษุเจริญธรรม ๑ อย่างนี้ ย่อมยินดี ภิกษุละธรรม ๑ อย่างอะไร ย่อมยินดี? (คือ) อัสมิมานะ ภิกษุละธรรม ๑ อย่างนี้ ย่อมยินดี ภิกษุเจริญธรรม ๒ อย่างอะไร...ฯลฯ... ภิกษุเจริญธรรม ๑๐ อย่างอะไร ย่อมยินดี? (คือ) กสิณายตนะ ๑๐ ภิกษุเจริญธรรม ๑๐ อย่างเหล่านี้ ย่อมยินดี ภิกษุละธรรม ๑๐ อย่างอะไร ย่อมยินดี? (คือ) มิจฉัตตะ ๑๐ ภิกษุละธรรม ๑๐ อย่างเหล่านี้ ย่อมยินดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ยินดีในภาวนา ด้วยประการฉะนี้แล ดังนี้ พึงกล่าวด้วยปริยายแห่งทสุตตรสูตรในทีฆนิกาย မဇ္ဈိမနိကာယေ သတိပဋ္ဌာနသုတ္တန္တပရိယာယေနာတိ ဧကာယနော, ဘိက္ခဝေ, မဂ္ဂေါ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ, သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယ, ဒုက္ခဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမာယ, ဉာယဿ အဓိဂမာယ, နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယ ယဒိဒံ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတိ… ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿီ… စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီ… ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ… ‘အတ္ထိ ဓမ္မာ’တိ ဝါ ပနဿ သတိ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောတိ ယာဝဒေဝ ဉာဏမတ္တာယ ပဋိဿတိမတ္တာယ အနိဿိတော စ ဝိဟရတိ န စ ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတိ. ဧဝမ္ပိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဘာဝနာရာမော ဟောတိ ဘာဝနာရတော, ပဟာနာရာမော ဟောတိ ပဟာနရတော. ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဂစ္ဆန္တော ဝါ ဂစ္ဆာမီတိ ပဇာနာတိ…ပေ… ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သေယျထာပိ ပဿေယျ သရီရံ သိဝထိကာယ ဆဍ္ဍိတံ…ပေ… ပူတီနိ စုဏ္ဏကဇာတာနိ. သော ဣမမေဝ ကာယံ ဥပသံဟရတိ, အယမ္ပိ ခေါ ကာယော ဧဝံဓမ္မော ဧဝံဘာဝီ ဧဝံအနတီတောတိ. ဣတိ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတိ…ပေ… ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဘာဝနာရာမော ဟောတီတိ ဧဝံ မဇ္ဈိမနိကာယေ သတိပဋ္ဌာနသုတ္တန္တပရိယာယေန ကထေတဗ္ဗော. คำว่า "ด้วยปริยายแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย" คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นทางสายเอก เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไรรำพัน เพื่อความดับไปแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน หนทางนี้คือสติปัฏฐาน ๔ สติปัฏฐาน ๔ เป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นกายในกายอยู่... พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย... พิจารณาเห็นจิตในจิต... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย... หรือสติของเธอนั้นปรากฏขึ้นว่า 'ธรรมทั้งหลายมีอยู่' ก็เพียงเพื่อญาณ เพื่อสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการอย่างนี้ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ยินดีในภาวนา ยินดียิ่งในภาวนา เป็นผู้ยินดีในการละ ยินดียิ่งในการละ อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเดินอยู่ ก็รู้ชัดว่า 'เราเดินอยู่'...ฯลฯ... อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า...ฯลฯ... (เหลือแต่) กระดูกทั้งหลายที่เน่าเปื่อย เป็นผุยผง เธอย่อมน้อมนำกายนี้เข้ามาเปรียบเทียบว่า 'แม้กายนี้แล ก็มีธรรมดาอย่างนี้ จะเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้' ด้วยประการฉะนี้ เธอพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการอย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ยินดีในภาวนา ดังนี้ พึงกล่าวด้วยปริยายแห่งสติปัฏฐานสูตรในมัชฌิมนิกาย အဘိဓမ္မေ နိဒ္ဒေသပရိယာယေနာတိ သဗ္ဗေပိ သင်္ခတေ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတော ဂဏ္ဍတော…ပေ… သံကိလေသိကဓမ္မတော ပဿန္တော ရမတိ. အယံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဘာဝနာရာမော ဟောတီတိ ဧဝံ နိဒ္ဒေသပရိယာယေန ကထေတဗ္ဗော. คำว่า "ด้วยปริยายแห่งนิทเทสในพระอภิธรรม" คือ ภิกษุเห็นสังขตธรรมทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค โดยความเป็นหัวฝี...ฯลฯ... โดยความเป็นธรรมอันเป็นอารมณ์ของกิเลสเครื่องเศร้าหมอง ย่อมยินดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้ยินดีในภาวนา ดังนี้ พึงกล่าวด้วยปริยายแห่งนิทเทส နေဝ အတ္တာနုက္ကံသေတီတိ အဇ္ဇ မေ သဋ္ဌိ ဝါ သတ္တတိ ဝါ ဝဿာနိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တဿ, ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီတိ ဧဝံ အတ္တုက္ကံသနံ န ကရောတိ. န ပရံ ဝမ္ဘေတီတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခန္တိ ဝိပဿနာမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ, ကိံ ဣမေ ဝိဿဋ္ဌကမ္မဋ္ဌာနာ စရန္တီတိ ဧဝံ ပရံ ဝမ္ဘနံ န ကရောတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. คำว่า ย่อมไม่ยกตน (Neva attānukkaṃseti) ความว่า ย่อมไม่ทำการยกตนอย่างนี้ว่า วันนี้ 60 ปี หรือ 70 ปี ผ่านไปแล้วแก่เราผู้ทำกรรมฐานในวิปัสสนาว่า อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ใครเล่าจะเหมือนเรามีอยู่. คำว่า ย่อมไม่ข่มผู้อื่น (Na paraṃ vambheti) ความว่า ย่อมไม่ทำการข่มผู้อื่นอย่างนี้ว่า (ภิกษุเหล่านี้) แม้เพียงวิปัสสนาว่า อนิจจัง ทุกขัง ก็ไม่มี ภิกษุเหล่านี้ละทิ้งกรรมฐานเที่ยวไปทำไมหนอ. บทที่เหลือมีนัยดังกล่าวแล้วนั่นเทียว. ၃၁၀. ပဓာနာနီတိ [Pg.202] ဥတ္တမဝီရိယာနိ. သံဝရပဓာနန္တိ စက္ခာဒီနိ သံဝရန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. ပဟာနပဓာနန္တိ ကာမဝိတက္ကာဒယော ပဇဟန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. ဘာဝနာပဓာနန္တိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. အနုရက္ခဏာပဓာနန္တိ သမာဓိနိမိတ္တံ အနုရက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ. ๓๑๐. คำว่า ปธานทั้งหลาย (Padhānāni) ได้แก่ ความเพียรอันสูงสุด. คำว่า สังวรปธาน (Saṃvarapadhāna) ได้แก่ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้สำรวมอินทรีย์มีจักษุเป็นต้น. คำว่า ปหานปธาน (Pahānapadhāna) ได้แก่ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้ละกามวิตกเป็นต้น. คำว่า ภาวนาปธาน (Bhāvanāpadhāna) ได้แก่ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้เจริญโพชฌงค์. คำว่า อนุรักขนาปธาน (Anurakkhaṇāpadhāna) ได้แก่ ความเพียรที่เกิดขึ้นแก่ผู้ตามรักษาสมาธินิมิต. ဝိဝေကနိဿိတန္တိအာဒီသု ဝိဝေကော ဝိရာဂေါ နိရောဓောတိ တီဏိပိ နိဗ္ဗာနဿ နာမာနိ. နိဗ္ဗာနဉှိ ဥပဓိဝိဝေကတ္တာ ဝိဝေကော. တံ အာဂမ္မ ရာဂါဒယော ဝိရဇ္ဇန္တီတိ ဝိရာဂေါ. နိရုဇ္ဈန္တီတိ နိရောဓော. တသ္မာ ‘‘ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒီသု အာရမ္မဏဝသေန အဓိဂန္တဗ္ဗဝသေန ဝါ နိဗ္ဗာနနိဿိတန္တိ အတ္ထော. ဝေါဿဂ္ဂပရိဏာမိန္တိ ဧတ္ထ ဒွေ ဝေါဿဂ္ဂါ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ စ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါ စ. တတ္ထ ဝိပဿနာ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ပရိစ္စဇတီတိ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ. မဂ္ဂေါ အာရမ္မဏဝသေန နိဗ္ဗာနံ ပက္ခန္ဒတီတိ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါ. တသ္မာ ဝေါဿဂ္ဂပရိဏာမိန္တိ ယထာ ဘာဝိယမာနော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဝေါဿဂ္ဂတ္ထာယ ပရိဏမတိ, ဝိပဿနာဘာဝဉ္စ မဂ္ဂဘာဝဉ္စ ပါပုဏာတိ, ဧဝံ ဘာဝေတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ในบททั้งหลายมีคำว่า อาศัยวิเวก (vivekanissita) เป็นต้น คำว่า วิเวก วิราคะ และนิโรธ ทั้ง 3 คำนี้เป็นชื่อของพระนิพพาน. จริงอยู่ พระนิพพานชื่อว่าวิเวก เพราะปราศจากอุปธิ. ราคะเป็นต้นย่อมคลายไปเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่าวิราคะ. (ราคะเป็นต้น) ย่อมดับไป เหตุนั้นจึงชื่อว่านิโรธ. เพราะเหตุนั้น ในบททั้งหลายมีคำว่า “อาศัยวิเวก” เป็นต้น พึงทราบความว่า อาศัยพระนิพพาน โดยความเป็นอารมณ์ หรือโดยความเป็นธรรมที่พึงบรรลุ. ในบทว่า น้อมไปเพื่อการสละ (vossaggapariṇāmi) นี้ มีโวสสัคคะ 2 อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ และ ปักขันทนโวสสัคคะ. ในโวสสัคคะ 2 อย่างนั้น วิปัสสนาชื่อว่าปริจจาคโวสสัคคะ เพราะย่อมสละทั้งกิเลสทั้งขันธ์โดยความเป็นตทังคะ. มรรคชื่อว่าปักขันทนโวสสัคคะ เพราะย่อมแล่นเข้าไปสู่พระนิพพานโดยความเป็นอารมณ์. เพราะเหตุนั้น ในบทว่า น้อมไปเพื่อการสละ (vossaggapariṇāmi) นี้ มีความหมายดังนี้ว่า (ภิกษุ) ย่อมเจริญอย่างนั้น คือ สติสัมโพชฌงค์ที่กำลังเจริญอยู่ย่อมน้อมไปเพื่อประโยชน์แก่โวสสัคคะ และย่อมถึงความเป็นวิปัสสนาและความเป็นมรรคฉันใด (ก็เจริญฉันนั้น). แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. ဘဒြကန္တိ ဘဒ္ဒကံ. သမာဓိနိမိတ္တံ ဝုစ္စတိ အဋ္ဌိကသညာဒိဝသေန အဓိဂတော သမာဓိယေဝ. အနုရက္ခတီတိ သမာဓိပရိဗန္ဓကဓမ္မေ ရာဂဒေါသမောဟေ သောဓေန္တော ရက္ခတိ. ဧတ္ထ စ အဋ္ဌိကသညာဒိကာ ပဉ္စေဝ သညာ ဝုတ္တာ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ဒသပိ အသုဘာနိ ဝိတ္ထာရေတွာ ကထေတဗ္ဗာနိ. တေသံ ဝိတ္ထာရော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တောယေဝ. คำว่า สิ่งที่ดี (Bhadrakaṃ) ได้แก่ สิ่งที่ดี. สมาธิที่บรรลุแล้วโดยนัยแห่งอัฏฐิกสัญญาเป็นต้นนั่นเทียว เรียกว่า สมาธินิมิต. คำว่า ย่อมตามรักษา (Anurakkhati) คือ ย่อมรักษาโดยชำระราคะ โทสะ โมหะ ซึ่งเป็นธรรมอันเป็นข้าศึกต่อสมาธิ. และในที่นี้ ท่านกล่าวสัญญาไว้เพียง 5 อย่าง มีอัฏฐิกสัญญาเป็นต้น. แต่ในที่นี้ พึงขยายความกล่าวถึงอสุภะทั้ง 10 อย่าง. การขยายความอสุภะเหล่านั้น เราได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. ဓမ္မေ ဉာဏန္တိ ဧကပဋိဝေဓဝသေန စတုသစ္စဓမ္မေ ဉာဏံ စတုသစ္စဗ္ဘန္တရေ နိရောဓသစ္စေ ဓမ္မေ ဉာဏဉ္စ. ယထာဟ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ ဓမ္မေ ဉာဏံ? စတူသု မဂ္ဂေသု စတူသု ဖလေသု ဉာဏ’’န္တိ (ဝိဘ. ၇၉၆). အနွယေ ဉာဏန္တိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပစ္စက္ခတော ဒိသွာ ယထာ ဣဒါနိ, ဧဝံ အတီတေပိ အနာဂတေပိ ဣမေဝ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စံ, အယမေဝ တဏှာ သမုဒယသစ္စံ, အယမေဝ နိရောဓော နိရောဓသစ္စံ, အယမေဝ မဂ္ဂေါ မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဧဝံ တဿ ဉာဏဿ အနုဂတိယံ ဉာဏံ. တေနာဟ – ‘‘သော ဣမိနာ ဓမ္မေန ဉာတေန ဒိဋ္ဌေန ပတ္တေန ဝိဒိတေန ပရိယောဂါဠှေန အတီတာနာဂတေန နယံ နေတီ’’တိ. ပရိယေ ဉာဏန္တိ ပရေသံ စိတ္တပရိစ္ဆေဒေ [Pg.203] ဉာဏံ. ယထာဟ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ ပရိယေ ဉာဏံ? ဣဓ ဘိက္ခု ပရသတ္တာနံ ပရပုဂ္ဂလာနံ စေတသာ စေတော ပရိစ္စ ဇာနာတီ’’တိ (ဝိဘ. ၇၉၆) ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. ဌပေတွာ ပန ဣမာနိ တီဏိ ဉာဏာနိ အဝသေသံ သမ္မုတိဉာဏံ နာမ. ယထာဟ – ‘‘တတ္ထ ကတမံ သမ္မုတိဉာဏံ? ဌပေတွာ ဓမ္မေ ဉာဏံ ဌပေတွာ အနွယေ ဉာဏံ ဌပေတွာ ပရိစ္ဆေဒေ ဉာဏံ အဝသေသံ သမ္မုတိဉာဏ’’န္တိ (ဝိဘ. ၇၉၆). คำว่า ญาณในธรรม (Dhamme ñāṇaṃ) ได้แก่ ญาณในสัจธรรม 4 โดยการแทงตลอดครั้งเดียว และญาณในธรรมคือนิโรธสัจซึ่งอยู่ภายในสัจจะ 4. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ในญาณเหล่านั้น ธรรมญาณเป็นไฉน? ญาณในมรรค 4 ในผล 4”. คำว่า ญาณในการคล้อยตาม (Anvaye ñāṇaṃ) ได้แก่ ญาณที่คล้อยตามญาณนั้น (ธรรมญาณ) อย่างนี้ว่า เมื่อเห็นสัจจะ 4 โดยประจักษ์แล้ว ปัญจขันธ์เหล่านี้เป็นทุกขสัจในบัดนี้ฉันใด แม้ในอดีต แม้ในอนาคต ปัญจขันธ์เหล่านี้ก็เป็นทุกขสัจฉันนั้น, ตัณหานี้แหละเป็นสมุทัยสัจ, นิโรธนี้แหละเป็นนิโรธสัจ, มรรคนี้แหละเป็นมรรคสัจ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ภิกษุนั้นย่อมนำนัยไปด้วยธรรมนี้ที่รู้แล้ว เห็นแล้ว บรรลุแล้ว ทราบแล้ว หยั่งลงแล้ว ในอดีตและอนาคต”. คำว่า ญาณในการกำหนดรู้จิตผู้อื่น (Pariye ñāṇaṃ) ได้แก่ ญาณในการกำหนดรู้จิตของผู้อื่น. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ในญาณเหล่านั้น ปริยญาณเป็นไฉน? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ กำหนดรู้จิตของสัตว์อื่น บุคคลอื่น ด้วยจิตของตน ย่อมรู้ชัด” พึงขยายความ. ก็แล เว้นญาณ 3 อย่างนี้เสีย ญาณที่เหลือชื่อว่า สัมมติญาณ. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ในญาณเหล่านั้น สัมมติญาณเป็นไฉน? เว้นธรรมญาณ เว้นอันวยญาณ เว้นปริยญาณ ญาณที่เหลือเป็นสัมมติญาณ”. ဒုက္ခေ ဉာဏာဒီဟိ အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဧကဿ ဘိက္ခုနော နိဂ္ဂမနံ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ကထိတံ. တတ္ထ ဒွေ သစ္စာနိ ဝဋ္ဋံ, ဒွေ ဝိဝဋ္ဋံ, ဝဋ္ဋေ အဘိနိဝေသော ဟောတိ, နော ဝိဝဋ္ဋေ. ဒွီသု သစ္စေသု အာစရိယသန္တိကေ ပရိယတ္တိံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ကမ္မံ ကရောတိ, ဒွီသု သစ္စေသု ‘‘နိရောဓသစ္စံ နာမ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပံ, မဂ္ဂသစ္စံ နာမ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပ’’န္တိ သဝနဝသေန ကမ္မံ ကရောတိ. ဒွီသု သစ္စေသု ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာသဝနဓာရဏသမ္မသနပဋိဝေဓော ဝဋ္ဋတိ, ဒွီသု သဝနပဋိဝေဓော ဝဋ္ဋတိ. တီဏိ ကိစ္စဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ, ဧကံ အာရမ္မဏဝသေန. ဒွေ သစ္စာနိ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရာနိ, ဒွေ ဂမ္ဘီရတ္တာ ဒုဒ္ဒသာနိ. (พระผู้มีพระภาค) ทรงให้บรรลุพระอรหัตด้วยญาณในทุกข์เป็นต้นแล้ว ตรัสจตุสัจจกรรมฐานอันเป็นทางออกของภิกษุรูปหนึ่ง. ในสัจจะเหล่านั้น สัจจะ 2 (ทุกข์, สมุทัย) เป็นวัฏฏะ, สัจจะ 2 (นิโรธ, มรรค) เป็นวิวัฏฏะ. การน้อมใจไปมีในวัฏฏะ, ไม่มีในวิวัฏฏะ. (โยคี) เรียนปริยัติในสำนักอาจารย์แล้ว ทำกรรม (คือการพิจารณา) ในสัจจะ 2, ทำกรรมโดยการฟังในสัจจะ 2 ว่า "นิโรธสัจเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ, มรรคสัจเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ". การเรียน การสอบถาม การฟัง การทรงจำ การพิจารณา และการแทงตลอด ย่อมควรในสัจจะ 2, การฟังและการแทงตลอด ย่อมควรในสัจจะ 2. (โยคี) ย่อมแทงตลอดสัจจะ 3 โดยกิจ, แทงตลอดสัจจะ 1 โดยอารมณ์. สัจจะ 2 ลึกซึ้ง เพราะเห็นได้ยาก, สัจจะ 2 เห็นได้ยาก เพราะลึกซึ้ง. သောတာပတ္တိယင်္ဂါဒိစတုက္ကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาจตุกกะมีโสตาปัตติยังคะเป็นต้น ၃၁၁. သောတာပတ္တိယင်္ဂါနီတိ သောတာပတ္တိယာ အင်္ဂါနိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ပဋိလာဘကာရဏာနီတိ အတ္ထော. သပ္ပုရိသသံသေဝေါတိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ သပ္ပုရိသာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ သေဝနံ. သဒ္ဓမ္မဿဝနန္တိ သပ္ပာယဿ တေပိဋကဓမ္မဿ သဝနံ. ယောနိသောမနသိကာရောတိ အနိစ္စာဒိဝသေန မနသိကာရော. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တီတိ လောကုတ္တရဓမ္မဿ အနုဓမ္မဘူတာယ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိယာ ပဋိပဇ္ဇနံ. ๓๑๑. คำว่า องค์แห่งโสดาปัตติ (Sotāpattiyaṅgāni) ได้แก่ องค์แห่งโสดาปัตติ อธิบายว่า เป็นเหตุแห่งการได้เฉพาะซึ่งโสตาปัตติมรรค. คำว่า การคบหาสัตบุรุษ (Sappurisasaṃsevo) ได้แก่ การเข้าไปคบหาสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. คำว่า การฟังพระสัทธรรม (Saddhammassavanaṃ) ได้แก่ การฟังพระไตรปิฎกธรรมอันเป็นสัปปายะ. คำว่า โยนิโสมนสิการ (Yonisomanasikāro) ได้แก่ การมนสิการโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น. คำว่า การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม (Dhammānudhammappaṭipatti) ได้แก่ การปฏิบัติปุพพภาคปฏิปทาอันเป็นธรรมสมควรแก่โลกุตตรธรรม. အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ အစလပ္ပသာဒေန. ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာနိ. ဖလဓာတုအာဟာရစတုက္ကာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ. အပိစေတ္ထ လူခပဏီတဝတ္ထုဝသေန ဩဠာရိကသုခုမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. คำว่า ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว (Aveccappasādena) ได้แก่ ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว. บททั้งหลายมีคำว่า “อิติปิ โส ภควา” เป็นต้น เราได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. จตุกกะคือผล ธาตุ และอาหาร มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ในอาหาจตุกกะนี้ พึงทราบความเป็นของหยาบและละเอียดโดยนัยแห่งวัตถุที่เศร้าหมองและประณีต. ဝိညာဏဋ္ဌိတိယောတိ ဝိညာဏံ ဧတာသု တိဋ္ဌတီတိ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော. အာရမ္မဏဋ္ဌိတိဝသေနေတံ ဝုတ္တံ. ရူပူပါယန္တိ ရူပံ ဥပဂတံ ဟုတွာ. ပဉ္စဝေါကာရဘဝသ္မိဉှိ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ ရူပက္ခန္ဓံ နိဿာယ တိဋ္ဌတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ရူပါရမ္မဏန္တိ ရူပက္ခန္ဓဂေါစရံ ရူပပတိဋ္ဌိတံ ဟုတွာ. နန္ဒူပသေစနန္တိ [Pg.204] လောဘသဟဂတံ သမ္ပယုတ္တနန္ဒိယာဝ ဥပသိတ္တံ ဟုတွာ. ဣတရံ ဥပနိဿယကောဋိယာ. ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇတီတိ သဋ္ဌိပိ သတ္တတိပိ ဝဿာနိ ဧဝံ ပဝတ္တမာနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇတိ. ဝေဒနူပါယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမေဟိ ပန တီဟိ ပဒေဟိ စတုဝေါကာရဘဝေ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ ဝုတ္တံ. တဿ ယာဝတာယုကံ ပဝတ္တနဝသေန ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စတုက္ကဝသေန ပန ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ ဝိညာဏူပါယန္တိ န ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဝုစ္စမာနေ စ ‘‘ကတမံ နု ခေါ ဧတ္ထ ကမ္မဝိညာဏံ, ကတမံ ဝိပါကဝိညာဏ’’န္တိ သမ္မောဟော ဘဝေယျ, တသ္မာပိ န ဝုတ္တံ. အဂတိဂမနာနိ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ. บทว่า วิญฺญาณฏฺฐิติโย ความว่า วิญญาณย่อมตั้งอยู่ในภพเหล่านี้ เหตุนั้น ภพเหล่านั้นจึงชื่อว่า วิญญาณัฏฐิติ (ที่ตั้งแห่งวิญญาณ) คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยนัยแห่งการตั้งอยู่เป็นอารมณ์ บทว่า รูปูปายํ ความว่า (วิญญาณ) เข้าไปอาศัยรูปแล้ว (ตั้งอยู่) จริงอยู่ ในปัญจโวการภพ อภิสังขารวิญญาณอาศัยรูปขันธ์แล้วตั้งอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ทรงหมายถึงอภิสังขารวิญญาณนั้น บทว่า รูปารมฺมณํ ความว่า มีรูปขันธ์เป็นอารมณ์ มีรูปขันธ์เป็นที่ตั้งแล้ว (ตั้งอยู่) บทว่า นนฺทูปเสจนํ ความว่า (อภิสังขารวิญญาณ) ที่สหรคตด้วยโลภะ อันความเพลินที่สัมปยุตกันนั่นแลรดแล้ว ส่วนวิญญาณนอกนี้ (อันความเพลิน) รดแล้วโดยส่วนแห่งอุปนิสัย บทว่า วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ ความว่า วิญญาณที่เป็นไปอยู่อย่างนี้ตลอด ๖๐ ปีบ้าง ๗๐ ปีบ้าง ย่อมถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ แม้ในบทว่า เวทนูปายา เป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ก็โดย ๓ บทเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงอภิสังขารวิญญาณในจตุโวการภพ พึงทราบการถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ของอภิสังขารวิญญาณนั้น โดยนัยแห่งความเป็นไปอยู่ตลอดอายุขัย แต่เพราะเทศนามาโดยนัยแห่งหมวด ๔ จึงมิได้ตรัสว่า วิญฺญาณูปายํ และเมื่อตรัสอย่างนี้ ความสงสัยอาจเกิดขึ้นว่า "ในบทนี้ กรรมวิญญาณเป็นไฉน วิปากวิญญาณเป็นไฉน" เพราะเหตุนั้น จึงมิได้ตรัสไว้ ส่วนอคติคมนะทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้อธิบายไว้พิสดารแล้ว စီဝရဟေတူတိ တတ္ထ မနာပံ စီဝရံ လဘိဿာမီတိ စီဝရကာရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ ဘဝါဘဝဟေတူတိ ဧတ္ထ ဣတီတိ နိဒဿနတ္ထေ နိပါတော. ယထာ စီဝရာဒိဟေတု, ဧဝံ ဘဝါဘဝဟေတူပီတိ အတ္ထော. ဘဝါဘဝေါတိ စေတ္ထ ပဏီတပဏီတတရာနိ တေလမဓုဖာဏိတာဒီနိ အဓိပ္ပေတာနိ. ဣမေသံ ပန စတုန္နံ တဏှုပ္ပာဒါနံ ပဟာနတ္ထာယ ပဋိပါဋိယာဝ စတ္တာရော အရိယဝံသာ ဒေသိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဋိပဒါစတုက္ကံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. အက္ခမာဒီသု ပဓာနကရဏကာလေ သီတာဒီနိ န ခမတီတိ အက္ခမာ. ခမတီတိ ခမာ. ဣန္ဒြိယဒမနံ ဒမာ. ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိတက္ကသမနံ သမာ. บทว่า จีวรเหตุ ความว่า ตัณหาย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวรว่า "เราจักได้จีวรที่น่าพอใจในที่นั้น" ในบทว่า อิติ ภวาภวเหตุ นี้ อิติ ศัพท์เป็นนิบาตในอรรถว่าตัวอย่าง ความว่า ตัณหาย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้นฉันใด ย่อมเกิดขึ้นแม้เพราะเหตุแห่งภวาภวะฉันนั้น และในบทว่า ภวาภโว นี้ ประสงค์ถึงสิ่งของอันประณีตและประณีตยิ่งขึ้นไป มีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อย เป็นต้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอริยวงศ์ ๔ ประการตามลำดับ เพื่อละตัณหาและอุปาทาน ๔ อย่างเหล่านี้ ปฏิปทาจตุกะ (หมวด ๔ แห่งข้อปฏิบัติ) ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ ในบทว่า อกฺขมา เป็นต้น อกฺขมา คือ ไม่อดทนต่อความหนาวเป็นต้นในเวลาทำความเพียร ขมา คือ อดทนได้ ทมะ คือ การฝึกอินทรีย์ สมา คือ การระงับวิตก โดยนัยว่า "ย่อมไม่ทนอยู่กับกามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว" เป็นต้น ဓမ္မပဒါနီတိ ဓမ္မကောဋ္ဌာသာနိ. အနဘိဇ္ဈာ ဓမ္မပဒံ နာမ အလောဘော ဝါ အလောဘသီသေန အဓိဂတဇ္ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ ဝါ. အဗျာပါဒေါ ဓမ္မပဒံ နာမ အကောပေါ ဝါ မေတ္တာသီသေန အဓိဂတဇ္ဈာနာဒီနိ ဝါ. သမ္မာသတိ ဓမ္မပဒံ နာမ သုပ္ပဋ္ဌိတသတိ ဝါ သတိသီသေန အဓိဂတဇ္ဈာနာဒီနိ ဝါ. သမ္မာသမာဓိ ဓမ္မပဒံ နာမ သမာပတ္တိ ဝါ အဋ္ဌသမာပတ္တိဝသေန အဓိဂတဇ္ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ ဝါ. ဒသာသုဘဝသေန ဝါ အဓိဂတဇ္ဈာနာဒီနိ အနဘိဇ္ဈာ ဓမ္မပဒံ. စတုဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန အဓိဂတာနိ အဗျာပါဒေါ ဓမ္မပဒံ. ဒသာနုဿတိအာဟာရေပဋိကူလသညာဝသေန အဓိဂတာနိ သမ္မာသတိ ဓမ္မပဒံ. ဒသကသိဏအာနာပါနဝသေန အဓိဂတာနိ သမ္မာသမာဓိ ဓမ္မပဒန္တိ. บทว่า ธมฺมปทานิ ได้แก่ ส่วนแห่งธรรมะ ธรรมบทชื่อว่า อนภิชฌา ได้แก่ อโลภะ หรือ ฌาน วิปัสสนา มรรค ผล นิพพาน ที่บรรลุโดยมีอโลภะเป็นประธาน ธรรมบทชื่อว่า อพฺยาปาโท ได้แก่ อโกธะ (ความไม่โกรธ) หรือ ฌานเป็นต้น ที่บรรลุโดยมีเมตตาเป็นประธาน ธรรมบทชื่อว่า สมฺมาสติ ได้แก่ สติที่ตั้งมั่นดี หรือ ฌานเป็นต้น ที่บรรลุโดยมีสติเป็นประธาน ธรรมบทชื่อว่า สมฺมาสมาธิ ได้แก่ สมาบัติ หรือ ฌาน วิปัสสนา มรรค ผล นิพพาน ที่บรรลุโดยนัยแห่งสมาบัติ ๘ หรืออีกนัยหนึ่ง ฌานเป็นต้นที่บรรลุโดยนัยแห่งอสุภะ ๑๐ เป็นธรรมบทคืออนภิชฌา ฌานที่บรรลุโดยนัยแห่งพรหมวิหาร ๔ เป็นธรรมบทคืออพยาบาท ฌานเป็นต้นที่บรรลุโดยนัยแห่งอนุสสติ ๑๐ และอาหาเรปฏิกูลสัญญา เป็นธรรมบทคือสัมมาสติ ฌานเป็นต้นที่บรรลุโดยนัยแห่งกสิณ ๑๐ และอานาปานสติ เป็นธรรมบทคือสัมมาสมาธิ ဓမ္မသမာဒါနေသု ပဌမံ အစေလကပဋိပဒါ. ဒုတိယံ တိဗ္ဗကိလေသဿ အရဟတ္တံ ဂဟေတုံ အသက္ကောန္တဿ အဿုမုခဿာပိ ရုဒတော ပရိသုဒ္ဓဗြဟ္မစရိယစရဏံ. တတိယံ ကာမေသု ပါတဗျတာ. စတုတ္ထံ စတ္တာရော ပစ္စယေ အလဘမာနဿာပိ [Pg.205] ဈာနဝိပဿနာဝသေန သုခသမင်္ဂိနော သာသနဗြဟ္မစရိယံ. ในธรรมสมาทานทั้งหลาย ข้อแรกคือข้อปฏิบัติของอเจลก (นักบวชเปลือย) ข้อที่สองคือการประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ของภิกษุผู้มีกิเลสกล้า ไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ แม้มีใบหน้าชุ่มด้วยน้ำตาร้องไห้อยู่ ข้อที่สามคือความเป็นผู้บริโภคกามคุณ ข้อที่สี่คือพรหมจรรย์ในพระศาสนาของภิกษุผู้เพียบพร้อมด้วยสุขโดยนัยแห่งฌานและวิปัสสนา แม้ไม่ได้ปัจจัย ๔ ဓမ္မက္ခန္ဓာတိ ဧတ္ထ ဂုဏဋ္ဌော ခန္ဓဋ္ဌော. သီလက္ခန္ဓောတိ သီလဂုဏော. ဧတ္ထ စ ဖလသီလံ အဓိပ္ပေတံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ စတူသုပိ ဌာနေသု ဖလမေဝ ဝုတ္တံ. ในบทว่า ธมฺมกฺขนฺธา นี้ อรรถของขันธศัพท์คือคุณ (หรือกอง) บทว่า สีลกฺขนฺโธ ได้แก่ คุณคือศีล และในบทนี้ประสงค์ถึงผลสมาบัติศีล แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ ดังนั้น ในฐานะทั้ง ๔ แห่ง พระผู้มีพระภาคตรัสถึงผลสมาบัติเท่านั้น ဗလာနီတိ ဥပတ္ထမ္ဘနဋ္ဌေန အကမ္ပိယဋ္ဌေန စ ဗလာနိ. တေသံ ပဋိပက္ခေဟိ ကောသဇ္ဇာဒီဟိ အကမ္ပနိယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဗ္ဗာနိပိ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန လောကိယလောကုတ္တရာနေဝ ကထိတာနိ. บทว่า พลานิ ชื่อว่าพละ เพราะอรรถว่าค้ำจุน และเพราะอรรถว่าไม่หวั่นไหว พึงทราบความเป็นธรรมอันไม่หวั่นไหวเพราะธรรมที่เป็นข้าศึก มีความเกียจคร้านเป็นต้น ของพละเหล่านั้น พละทั้งหมด พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ โดยนัยแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรค အဓိဋ္ဌာနာနီတိ ဧတ္ထ အဓီတိ ဥပသဂ္ဂမတ္တံ. အတ္ထတော ပန တေန ဝါ တိဋ္ဌန္တိ, တတ္ထ ဝါ တိဋ္ဌန္တိ, ဌာနမေဝ ဝါ တံတံဂုဏာဓိကာနံ ပုရိသာနံ အဓိဋ္ဌာနံ, ပညာဝ အဓိဋ္ဌာနံ ပညာဓိဋ္ဌာနံ. ဧတ္ထ စ ပဌမေန အဂ္ဂဖလပညာ. ဒုတိယေန ဝစီသစ္စံ. တတိယေန အာမိသပရိစ္စာဂေါ. စတုတ္ထေန ကိလေသူပသမော ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဌမေန စ ကမ္မဿကတပညံ ဝိပဿနာပညံ ဝါ အာဒိံ ကတွာ ဖလပညာ ကထိတာ. ဒုတိယေန ဝစီသစ္စံ အာဒိံ ကတွာ ပရမတ္ထသစ္စံ နိဗ္ဗာနံ. တတိယေန အာမိသပရိစ္စာဂံ အာဒိံ ကတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ကိလေသပရိစ္စာဂေါ. စတုတ္ထေန သမာပတ္တိဝိက္ခမ္ဘိတေ ကိလေသေ အာဒိံ ကတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ကိလေသဝူပသမော. ပညာဓိဋ္ဌာနေန ဝါ ဧကေန အရဟတ္တဖလပညာ ကထိတာ. သေသေဟိ ပရမတ္ထသစ္စံ. သစ္စာဓိဋ္ဌာနေန ဝါ ဧကေန ပရမတ္ထသစ္စံ ကထိတံ. သေသေဟိ အရဟတ္တပညာတိ မူသိကာဘယတ္ထေရော အာဟ. ในบทว่า อธิฏฺฐานานิ นี้ อธิ ศัพท์เป็นเพียงอุปสรรค แต่โดยอรรถ บุคคลผู้ยิ่งด้วยคุณนั้นๆ ย่อมตั้งมั่นอยู่ด้วยธรรมนั้น หรือย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมนั้น หรือว่า การตั้งมั่นของบุคคลผู้ยิ่งด้วยคุณนั้นๆ นั่นแหละชื่อว่าอธิษฐาน หรือปัญญานั่นแหละเป็นที่ตั้งมั่น ชื่อว่าปัญญาธิษฐาน และในอธิษฐานธรรม ๔ อย่างนั้น พึงทราบว่า โดยข้อแรก ตรัสถึงอัคคผลปัญญา โดยข้อที่สอง ตรัสถึงวจีสัจจะ โดยข้อที่สาม ตรัสถึงอามิสจาคะ โดยข้อที่สี่ ตรัสถึงการสงบกิเลส อีกนัยหนึ่ง โดยข้อแรก ทรงแสดงผลปัญญา โดยเริ่มตั้งแต่วิปัสสนาปัญญาหรือกัมมัสสกตาปัญญา โดยข้อที่สอง ทรงแสดงปรมัตถสัจจะคือนิพพาน โดยเริ่มตั้งแต่วจีสัจจะ โดยข้อที่สาม ทรงแสดงการละกิเลสด้วยอัคคมรรค โดยเริ่มตั้งแต่อามิสจาคะ โดยข้อที่สี่ ทรงแสดงการสงบระงับกิเลสด้วยอัคคมรรค โดยเริ่มตั้งแต่กิเลสที่ข่มไว้ด้วยสมาบัติ หรืออีกนัยหนึ่ง โดยปัญญาธิษฐานอย่างเดียว ทรงแสดงอรหัตตผลปัญญา โดยอธิษฐานที่เหลือ ทรงแสดงปรมัตถสัจจะ หรือโดยสัจจาธิษฐานอย่างเดียว ทรงแสดงปรมัตถสัจจะ โดยอธิษฐานที่เหลือ ทรงแสดงอรหัตตผลปัญญา ดังนี้ ท่านพระมูสิกาภยเถระกล่าวไว้ ပဉှဗျာကရဏာဒိစတုက္ကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาจตุกกะ ว่าด้วยพยากรณ์ปัญหาเป็นต้น ၃၁၂. ပဉှဗျာကရဏာနိ မဟာပဒေသကထာယ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ. ๓๑๒. พยากรณ์ปัญหาทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้อธิบายไว้พิสดารแล้วในมหาปเทสกถา ကဏှန္တိ ကာဠကံ ဒသအကုသလကမ္မပထကမ္မံ. ကဏှဝိပါကန္တိ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တနတော ကာဠကဝိပါကံ. သုက္ကန္တိ ပဏ္ဍရံ ကုသလကမ္မပထကမ္မံ. သုက္ကဝိပါကန္တိ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တနတော ပဏ္ဍရဝိပါကံ. ကဏှသုက္ကန္တိ မိဿကကမ္မံ. ကဏှသုက္ကဝိပါကန္တိ သုခဒုက္ခဝိပါကံ. မိဿကကမ္မဉှိ ကတွာ အကုသလေန တိရစ္ဆာနယောနိယံ မင်္ဂလဟတ္ထိဋ္ဌာနာဒီသု ဥပ္ပန္နော ကုသလေန ပဝတ္တေ သုခံ ဝေဒယတိ. ကုသလေန ရာဇကုလေပိ နိဗ္ဗတ္တော အကုသလေန ပဝတ္တေ ဒုက္ခံ ဝေဒယတိ. အကဏှအသုက္ကန္တိ ကမ္မက္ခယကရံ စတုမဂ္ဂဉာဏံ အဓိပ္ပေတံ. တဉှိ [Pg.206] ယဒိ ကဏှံ ဘဝေယျ, ကဏှဝိပါကံ ဒဒေယျ. ယဒိ သုက္ကံ ဘဝေယျ, သုက္ကဝိပါကံ ဒဒေယျ. ဥဘယဝိပါကဿ ပန အဒါနတော အကဏှာသုက္ကဝိပါကတ္တာ အကဏှံ အသုက္ကန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. คำว่า กัณหะ (กรรมดำ) ได้แก่ กรรมที่เป็นอกุศลกรรมบถ ๑๐. คำว่า กัณหวิปากะ (วิบากของกรรมดำ) ได้แก่ วิบากที่ดำ เพราะเป็นเหตุให้เกิดในอบาย. คำว่า สุกกะ (กรรมขาว) ได้แก่ กรรมที่เป็นกุศลกรรมบถอันผ่องใส. คำว่า สุกกวิปากะ (วิบากของกรรมขาว) ได้แก่ วิบากที่ผ่องใส เพราะเป็นเหตุให้เกิดในสวรรค์. คำว่า กัณหสุกกะ (กรรมทั้งดำทั้งขาว) ได้แก่ กรรมที่เจือปนกัน. คำว่า กัณหสุกกวิปากะ (วิบากของกรรมทั้งดำทั้งขาว) ได้แก่ วิบากที่เป็นทั้งสุขและทุกข์. จริงอยู่ บุคคลทำกรรมที่เจือปนกันแล้ว ด้วยอกุศลจึงเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน ในตำแหน่งช้างมงคลเป็นต้น ด้วยกุศลจึงเสวยสุขในปวัตติกาล. หรือด้วยกุศลจึงเกิดในราชตระกูล ด้วยอกุศลจึงเสวยทุกข์ในปวัตติกาล. คำว่า อกัณหอสุขกะ (กรรมไม่ดำไม่ขาว) ประสงค์เอา จตุมรรคญาณ (ญาณในมรรค ๔) อันเป็นเหตุให้สิ้นกรรม. จริงอยู่ หากมรรคญาณนั้นเป็นกรรมดำ ก็พึงให้วิบากดำ หากเป็นกรรมขาว ก็พึงให้วิบากขาว แต่เพราะไม่ให้วิบากทั้งสองอย่าง จึงมีวิบากไม่ดำไม่ขาว เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าไม่ดำไม่ขาว นี้เป็นเนื้อความในกรรมข้อนี้. သစ္ဆိကရဏီယာတိ ပစ္စက္ခကရဏေန စေဝ ပဋိလာဘေန စ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ. စက္ခုနာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ. ကာယေနာတိ သဟဇာတနာမကာယေန. ပညာယာတိ အရဟတ္တဖလဉာဏေန. คำว่า สัจฉิกรณียา (ธรรมที่พึงทำให้แจ้ง) คือ พึงทำให้แจ้งด้วยการทำให้ประจักษ์และด้วยการบรรลุ. คำว่า จักขุนา (ด้วยจักษุ) ได้แก่ ด้วยทิพยจักษุ. คำว่า กาเยนะ (ด้วยกาย) ได้แก่ ด้วยนามกายที่เกิดร่วมกัน. คำว่า ปัญญายะ (ด้วยปัญญา) ได้แก่ ด้วยอรหัตตผลญาณ. ဩဃာတိ ဝဋ္ဋသ္မိံ သတ္တေ ဩဟနန္တိ ဩသီဒါပေန္တီတိ ဩဃာ. တတ္ထ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမောဃော. ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဘဝေါဃော. တထာ ဈာနနိကန္တိ သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော စ ရာဂေါ. ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ဒိဋ္ဌောဃော. คำว่า โอฆา (โอฆะ) คือ ธรรมชาติที่พัดพาสัตว์ทั้งหลายให้ตกต่ำ ให้จมลงในวัฏฏะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าโอฆะ. ในโอฆะเหล่านั้น ราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ ชื่อว่ากาโมฆะ. ฉันทราคะในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่าภโวฆะ. เช่นเดียวกัน ความใคร่ในฌานและราคะที่เกิดร่วมกับสัสสตทิฏฐิ (ก็ชื่อว่าภโวฆะ). ทิฏฐิ ๖๒ ประการ ชื่อว่าทิฏโฐฆะ. ဝဋ္ဋသ္မိံ ယောဇေန္တီတိ ယောဂါ. တေ ဩဃာ ဝိယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ธรรมชาติที่ประกอบสัตว์ทั้งหลายไว้ในวัฏฏะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โยคา (โยคะ). โยคะเหล่านั้นพึงทราบเหมือนโอฆะ. ဝိသံယောဇေန္တီတိ ဝိသညောဂါ. တတ္ထ အသုဘဇ္ဈာနံ ကာမယောဂဝိသံယောဂေါ. တံ ပါဒကံ ကတွာ အဓိဂတော အနာဂါမိမဂ္ဂေါ ဧကန္တေနေဝ ကာမယောဂဝိသညောဂေါ နာမ. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဘဝယောဂဝိသညောဂေါ နာမ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ဒိဋ္ဌိယောဂဝိသညောဂေါ နာမ. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အဝိဇ္ဇာယောဂဝိသညောဂေါ နာမ. ธรรมชาติที่ไม่ประกอบไว้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วิสังโยคา (วิสังโยคะ). ในวิสังโยคะเหล่านั้น อสุภฌานเป็นวิสังโยคะจากกามโยคะ. อนาคามิมรรคที่บรรลุแล้วโดยทำอสุภฌานนั้นให้เป็นบาท ชื่อว่าเป็นวิสังโยคะจากกามโยคะโดยส่วนเดียว. อรหัตตมรรค ชื่อว่าเป็นวิสังโยคะจากภวโยคะ. โสดาปัตติมรรค ชื่อว่าเป็นวิสังโยคะจากทิฏฐิโยคะ. อรหัตตมรรค ชื่อว่าเป็นวิสังโยคะจากอวิชชาโยคะ. ဂန္ထနဝသေန ဂန္ထာ. ဝဋ္ဋသ္မိံ နာမကာယဉ္စေဝ ရူပကာယဉ္စ ဂန္ထတိ ဗန္ဓတိ ပလိဗုန္ဓတီတိ ကာယဂန္ထော. ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသောတိ ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမညန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တော ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသော. ชื่อว่า คันถา (คันถะ) โดยนัยแห่งการร้อยรัด. ธรรมชาติที่ร้อยรัด ผูก และหน่วงเหนี่ยวนามกายและรูปกายไว้ในวัฏฏะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ากายคันถะ. คำว่า อิทังสัจจาภินิเวส คือ ความยึดมั่นในทิฏฐิอันเป็นไปอย่างนี้ว่า "ความเห็นนี้เท่านั้นจริง ความเห็นอื่นเปล่า". ဥပါဒါနာနီတိ အာဒါနဂ္ဂဟဏာနိ. ကာမောတိ ရာဂေါ, သောယေဝ ဂဟဏဋ္ဌေန ဥပါဒါနန္တိ ကာမုပါဒါနံ. ဒိဋ္ဌီတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ, သာပိ ဂဟဏဋ္ဌေန ဥပါဒါနန္တိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ. ဣမိနာ သုဒ္ဓီတိ ဧဝံ သီလဝတာနံ ဂဟဏံ သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ. အတ္တာတိ ဧတေန ဝဒတိ စေဝ ဥပါဒိယတိ စာတိ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ. คำว่า อุปาทานานิ (อุปาทาน) คือ การยึดมั่นถือมั่น. คำว่า กาโม (กาม) คือ ราคะ, ราคะนั้นนั่นแหละโดยความหมายว่ายึดถือจึงเป็นอุปาทาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ากามุปาทาน. คำว่า ทิฏฐิ คือ มิจฉาทิฏฐิ, แม้มิจฉาทิฏฐินั้นโดยความหมายว่ายึดถือจึงเป็นอุปาทาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าทิฏฐุปาทาน. การยึดถือศีลและพรตอย่างนี้ว่า "ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีลและพรตนี้" ชื่อว่าสีลัพพตุปาทาน. ธรรมชาติที่บุคคลย่อมกล่าวและย่อมยึดมั่นด้วยวาทะนี้ว่า "อัตตา" เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าอัตตวาทุปาทาน. ယောနိယောတိ ကောဋ္ဌာသာ. အဏ္ဍေ ဇာတာတိ အဏ္ဍဇာ. ဇလာဗုမှိ ဇာတာတိ ဇလာဗုဇာ. သံသေဒေ ဇာတာတိ သံသေဒဇာ. သယနသ္မိံ ပူတိမစ္ဆာဒီသု စ နိဗ္ဗတ္တာနမေတံ အဓိဝစနံ. ဝေဂေန အာဂန္တွာ ဥပပတိတာ ဝိယာတိ ဩပပါတိကာ. တတ္ထ ဒေဝမနုဿေသု သံသေဒဇဩပပါတိကာနံ အယံ [Pg.207] ဝိသေသော. သံသေဒဇာ မန္ဒာ ဒဟရာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဩပပါတိကာ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကာ ဟုတွာ. မနုဿေသု ဟိ ဘုမ္မဒေဝေသု စ ဣမာ စတဿောပိ ယောနိယော လဗ္ဘန္တိ. တထာ တိရစ္ဆာနေသု သုပဏ္ဏနာဂါဒီသု. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘တတ္ထ, ဘိက္ခဝေ, အဏ္ဍဇာ သုပဏ္ဏာ အဏ္ဍဇေဝ နာဂေ ဟရန္တိ, န ဇလာဗုဇေ န သံသေဒဇေ န ဩပပါတိကေ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၃၉၃). စာတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ ဥပရိဒေဝါ ဩပပါတိကာယေဝ. တထာ နေရယိကာ. ပေတေသု စတဿောပိ လဗ္ဘန္တိ. ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိယော သမ္ပသာဒနီယေ ကထိတာ ဧဝ. คำว่า โยนิโย (กำเนิด) คือ ประเภท. สัตว์ที่เกิดในฟองไข่ ชื่อว่า อัณฑชะ. สัตว์ที่เกิดในมดลูก ชื่อว่า ชลาพุชะ. สัตว์ที่เกิดในเถ้าไคล ชื่อว่า สังเสทชะ. คำนี้เป็นชื่อของสัตว์ที่เกิดในที่นอน ในปลาเน่าเป็นต้น. สัตว์ที่เหมือนมาโดยเร็วแล้วอุบัติขึ้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โอปปาติกะ. ในบรรดากำเนิดเหล่านั้น ความแตกต่างของสังเสทชะและโอปปาติกะในหมู่เทวดาและมนุษย์มีดังนี้: สังเสทชะเกิดมามีอินทรีย์อ่อนและยังเยาว์, ส่วนโอปปาติกะเกิดมามีลักษณะเหมือนอายุ ๑๖ ปี. จริงอยู่ ในหมู่มนุษย์และภุมมเทวดา ย่อมพบโยนิทั้ง ๔ นี้ได้. เช่นเดียวกัน ในหมู่สัตว์เดรัจฉานมีครุฑและนาคเป็นต้น (ก็พบได้ทั้ง ๔ โยนิ). ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในบรรดานาคเหล่านั้น ครุฑที่เป็นอัณฑชะย่อมจับนาคที่เป็นอัณฑชะเท่านั้น ไม่จับนาคที่เป็นชลาพุชะ สังเสทชะ หรือโอปปาติกะ". เทวดาชั้นสูงขึ้นไปตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้นไป เป็นโอปปาติกะทั้งนั้น. เช่นเดียวกัน สัตว์นรกก็เป็นโอปปาติกะ. ในหมู่เปรต พบได้ทั้ง ๔ โยนิ. เรื่องการก้าวลงสู่ครรภ์ได้กล่าวไว้แล้วในสัมปสาทนียสูตร. အတ္တဘာဝပဋိလာဘေသု ပဌမော ခိဍ္ဍာပဒေါသိကဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုတိယော ဩရဗ္ဘိကာဒီဟိ ဃာတိယမာနဥရဗ္ဘာဒိဝသေန. တတိယော မနောပဒေါသိကာဝသေန. စတုတ္ထော စာတုမဟာရာဇိကေ ဥပါဒါယ ဥပရိသေသဒေဝတာဝသေန. တေ ဟိ ဒေဝါ နေဝ အတ္တသဉ္စေတနာယ မရန္တိ, န ပရသဉ္စေတနာယ. ในการได้อัตภาพทั้งหลาย การได้อัตภาพที่หนึ่ง พึงทราบโดยนัยแห่งเทวดาพวกขิฑฑาปโทสิกะ. การได้อัตภาพที่สอง พึงทราบโดยนัยแห่งแกะเป็นต้นที่ถูกคนฆ่าแกะเป็นต้นฆ่า. การได้อัตภาพที่สาม พึงทราบโดยนัยแห่งเทวดาพวกมโนปโทสิกะ. การได้อัตภาพที่สี่ พึงทราบโดยนัยแห่งเทวดาที่เหลือชั้นสูงขึ้นไปตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกา. เพราะว่าเทวดาเหล่านั้นย่อมไม่ตายด้วยความจงใจของตน และไม่ตายด้วยความจงใจของผู้อื่น. ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓါဒိစတုက္ကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๔ มีทักขิณาวิสุทธิเป็นต้น ၃၁၃. ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိယောတိ ဒါနသင်္ခါတာ ဒက္ခိဏာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ မဟပ္ဖလာ ဟောန္တိ ဧတာဟီတိ ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိယော. ๓๑๓. คำว่า ทักขิณาวิสุทธิโย (ความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา) คือ ทักษิณาทานย่อมบริสุทธิ์ ย่อมมีผลมาก ด้วยเหตุเหล่านี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าทักขิณาวิสุทธิ. ဒါယကတော ဝိသုဇ္ဈတိ, နော ပဋိဂ္ဂါဟကတောတိ ယတ္ထ ဒါယကော သီလဝါ ဟောတိ, ဓမ္မေနုပ္ပန္နံ ဒေယျဓမ္မံ ဒေတိ, ပဋိဂ္ဂါဟကော ဒုဿီလော. အယံ ဒက္ခိဏာ ဝေဿန္တရမဟာရာဇဿ ဒက္ခိဏာသဒိသာ. ပဋိဂ္ဂါဟကတော ဝိသုဇ္ဈတိ, နော ဒါယကတောတိ ယတ္ထ ပဋိဂ္ဂါဟကော သီလဝါ ဟောတိ, ဒါယကော ဒုဿီလော, အဓမ္မေနုပ္ပန္နံ ဒေတိ, အယံ ဒက္ခိဏာ စောရဃာတကဿ ဒက္ခိဏာသဒိသာ. နေဝ ဒါယကတော ဝိသုဇ္ဈတိ, နော ပဋိဂ္ဂါဟကတောတိ ယတ္ထ ဥဘောပိ ဒုဿီလာ ဒေယျဓမ္မောပိ အဓမ္မေန နိဗ္ဗတ္တော. ဝိပရိယာယေန စတုတ္ထာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. คำว่า บริสุทธิ์ฝ่ายทายก ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก คือ ในทานใด ทายกเป็นผู้มีศีล ให้ไทยธรรมที่เกิดขึ้นโดยธรรม แต่ปฏิคาหกเป็นผู้ทุศีล. ทักษิณานี้เหมือนทักษิณาของพระเวสสันดรมหาราช. คำว่า บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายทายก คือ ในทานใด ปฏิคาหกเป็นผู้มีศีล แต่ทายกเป็นผู้ทุศีล ให้ไทยธรรมที่เกิดขึ้นโดยอธรรม. ทักษิณานี้เหมือนทักษิณาของนายเพชฌฆาตโจร. คำว่า ไม่บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหก คือ ในทานใด ทั้งสองฝ่ายเป็นผู้ทุศีล แม้ไทยธรรมก็เกิดขึ้นโดยอธรรม. พึงทราบความบริสุทธิ์ข้อที่สี่โดยนัยตรงกันข้าม (คือ บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหก). သင်္ဂဟဝတ္ထူနီတိ သင်္ဂဟကာရဏာနိ. တာနိ ဟေဋ္ဌာ ဝိဘတ္တာနေဝ. คำว่า สังคหวัตถูนิ (สังคหวัตถุ) คือ เหตุแห่งการสงเคราะห์. สังคหวัตถุเหล่านั้น ข้าพเจ้าได้จำแนกไว้แล้วในเบื้องต้น. အနရိယဝေါဟာရာတိ အနရိယာနံ လာမကာနံ ဝေါဟာရာ. คำว่า อนริยโวหารา (อนริยโวหาร) คือ โวหารของอนารยชนผู้เลวทราม. အရိယဝေါဟာရာတိ အရိယာနံ သပ္ပုရိသာနံ ဝေါဟာရာ. คำว่า อริยโวหารา (อริยโวหาร) คือ โวหารของอริยชนผู้เป็นสัตบุรุษ. ဒိဋ္ဌဝါဒိတာတိ [Pg.208] ဒိဋ္ဌံ မယာတိ ဧဝံ ဝါဒိတာ. ဧတ္ထ စ တံတံသမုဋ္ဌာပကစေတနာဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. คำว่า ทิฏฐวาทิตา (ความเป็นผู้มีปกติกล่าวสิ่งที่เห็น) คือ ความเป็นผู้มีปกติกล่าวอย่างนี้ว่า "อันเราเห็นแล้ว". และในบทนี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งเจตนาที่ทำให้เกิดคำพูดนั้นๆ. အတ္တန္တပါဒိစတုက္ကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๔ มีอัตตัตตปะเป็นต้น ၃၁၄. အတ္တန္တပါဒီသု ပဌမော အစေလကော. ဒုတိယော ဩရဗ္ဘိကာဒီသု အညတရော. တတိယော ယညယာဇကော. စတုတ္ထော သာသနေ သမ္မာပဋိပန္နော. ๓๑๔. ในบุคคลผู้ทรมานตนเป็นต้นนั้น บุคคลที่หนึ่งคืออเจลกะ (ชีเปลือย). บุคคลที่สองคือคนใดคนหนึ่งในจำพวกคนฆ่าแกะเป็นต้น. บุคคลที่สามคือผู้บูชายัญ. บุคคลที่สี่คือผู้ปฏิบัติดีในพระศาสนา. အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နာဒီသု ပဌမော ယော သယံ သီလာဒိသမ္ပန္နော, ပရံ သီလာဒီသု န သမာဒပေတိ အာယသ္မာ ဝက္ကလိတ္ထေရော ဝိယ. ဒုတိယော ယော အတ္တနာ န သီလာဒိသမ္ပန္နော, ပရံ သီလာဒီသု သမာဒပေတိ အာယသ္မာ ဥပနန္ဒော ဝိယ. တတိယော ယော နေဝတ္တနာ သီလာဒိသမ္ပန္နော, ပရံ သီလာဒီသု န သမာဒပေတိ ဒေဝဒတ္တော ဝိယ. စတုတ္ထော ယော အတ္တနာ စ သီလာဒိသမ္ပန္နော ပရဉ္စ သီလာဒီသု သမာဒပေတိ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဝိယ. ในบรรดาบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเป็นต้น บุคคลที่หนึ่งคือ ผู้ใดที่ตนเองถึงพร้อมด้วยศีลเป็นต้น แต่ไม่ชักชวนผู้อื่นในศีลเป็นต้น เหมือนท่านพระวักกลิเถระ บุคคลที่สองคือ ผู้ใดที่ตนเองไม่ถึงพร้อมด้วยศีลเป็นต้น แต่ชักชวนผู้อื่นในศีลเป็นต้น เหมือนท่านพระอุปนันทะ บุคคลที่สามคือ ผู้ใดที่ไม่ถึงพร้อมด้วยศีลเป็นต้นทั้งตนเอง และไม่ชักชวนผู้อื่นในศีลเป็นต้น เหมือนพระเทวทัต บุคคลที่สี่คือ ผู้ใดที่ตนเองก็ถึงพร้อมด้วยศีลเป็นต้น และชักชวนผู้อื่นในศีลเป็นต้นด้วย เหมือนท่านพระมหากัสสปเถระ တမာဒီသု တမောတိ အန္ဓကာရဘူတော. တမပရာယဏောတိ တမမေဝ ပရံ အယနံ ဂတိ အဿာတိ တမပရာယဏော. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ပဌမော နီစေ စဏ္ဍာလာဒိကုလေ ဒုဇ္ဇီဝိတေ ဟီနတ္တဘာဝေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ ပရိပူရေတိ. ဒုတိယော တထာဝိဓော ဟုတွာ တီဏိ သုစရိတာနိ ပရိပူရေတိ. တတိယော ဥဠာရေ ခတ္တိယကုလေ ဗဟုအန္နပါနေ သမ္ပန္နတ္တဘာဝေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ ပရိပူရေတိ. စတုတ္ထော တာဒိသောဝ ဟုတွာ တီဏိ သုစရိတာနိ ပရိပူရေတိ. ในบทมีคำว่า ตมะ เป็นต้น บทว่า ตโม หมายถึง ผู้เป็นดุจความมืด บทว่า ตมปรายโณ หมายถึง ผู้มีความมืดนั่นแหละเป็นที่ไปเบื้องหน้า คือเป็นคติของเขา พึงทราบความหมายในบททั้งปวงอย่างนี้ และในบุคคล 4 จำพวกนั้น บุคคลที่หนึ่ง บังเกิดในตระกูลต่ำ คือตระกูลจัณฑาลเป็นต้น ในความเป็นอยู่ลำบาก ในภาวะที่เลวทรามแล้ว ย่อมบำเพ็ญทุจริต 3 ให้บริบูรณ์ บุคคลที่สอง เป็นเช่นนั้นแล้ว ย่อมบำเพ็ญสุจริต 3 ให้บริบูรณ์ บุคคลที่สาม บังเกิดในตระกูลสูง คือตระกูลกษัตริย์ ในภาวะที่สมบูรณ์ด้วยข้าวและน้ำมากแล้ว ย่อมบำเพ็ญทุจริต 3 ให้บริบูรณ์ บุคคลที่สี่ เป็นเช่นนั้นแล้ว ย่อมบำเพ็ญสุจริต 3 ให้บริบูรณ์ သမဏမစလောတိ သမဏအစလော. မ-ကာရော ပဒသန္ဓိမတ္တံ. သော သောတာပန္နော ဝေဒိတဗ္ဗော. သောတာပန္နော ဟိ စတူဟိ ဝါတေဟိ ဣန္ဒခီလော ဝိယ ပရပ္ပဝါဒေဟိ အကမ္ပိယော. အစလသဒ္ဓါယ သမန္နာဂတောတိ သမဏမစလော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သမဏမစလော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ’’တိ (ပု. ပ. ၁၉၀) ဝိတ္ထာရော. ရာဂဒေါသာနံ ပန တနုဘူတတ္တာ သကဒါဂါမီ သမဏပဒုမော နာမ. တေနာဟ – ‘‘ကတမော ပန ပုဂ္ဂလော သမဏပဒုမော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော သကိဒေဝ ဣမံ လောကံ အာဂန္တွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော [Pg.209] သမဏပဒုမော’’တိ (ပု. ပ. ၁၉၀). ရာဂဒေါသာနံ အဘာဝါ ခိပ္ပမေဝ ပုပ္ဖိဿတီတိ အနာဂါမီ သမဏပုဏ္ဍရီကော နာမ. တေနာဟ – ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သမဏပုဏ္ဍရီကော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော ပဉ္စန္နံ ဩရမ္ဘာဂိယာနံ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သမဏပုဏ္ဍရီကော’’တိ (ပု. ပ. ၁၉၀). အရဟာ ပန သဗ္ဗေသမ္ပိ ဂန္ထကာရကိလေသာနံ အဘာဝါ သမဏေသု သမဏသုခုမာလော နာမ. တေနာဟ – ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သမဏေသု သမဏသုခုမာလော? ဣဓေကစ္စော အာသဝါနံ ခယာ…ပေ… ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သမဏေသု သမဏသုခုမာလော’’တိ. บทว่า สมณมจโล คือ สมณอจโล (สมณะผู้ไม่หวั่นไหว) ม-อักษร เป็นเพียงบทสนธิ พึงทราบว่า สมณอจลบุคคลนั้นคือพระโสดาบัน จริงอยู่ พระโสดาบันเป็นผู้ไม่หวั่นไหวเพราะปรัปปวาท เหมือนเสาเขื่อนที่ไม่หวั่นไหวเพราะลม (ที่พัดมาจากทิศ) ทั้ง 4 ชื่อว่า สมณมจละ เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยศรัทธาที่ไม่หวั่นไหว คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า – “ก็บุคคลผู้เป็นสมณมจละเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป...” ดังนี้เป็นต้นโดยพิสดาร ส่วนพระสกทาคามี ชื่อว่า สมณปทุมะ เพราะราคะและโทสะเบาบาง เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า – “ก็บุคคลผู้เป็นสมณปทุมะเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ มาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียว ย่อมกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่า สมณปทุมะ” ดังนี้ พระอนาคามี ชื่อว่า สมณปุณฑรีกะ เพราะราคะและโทสะไม่มีแล้ว และจักเบ่งบานโดยพลัน เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า – “ก็บุคคลผู้เป็นสมณปุณฑรีกะเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕...ฯลฯ... บุคคลนี้เรียกว่า สมณปุณฑรีกะ” ดังนี้ ส่วนพระอรหันต์ ชื่อว่า สมณสุขุมาลในหมู่สมณะ เพราะกิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งปวงไม่มี เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า – “ก็บุคคลผู้เป็นสมณสุขุมาลในหมู่สมณะเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป...ฯลฯ... เข้าถึงอยู่ บุคคลนี้เรียกว่า สมณสุขุมาลในหมู่สมณะ” ดังนี้ ‘‘ဣမေ ခေါ, အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ သမပညာသာယ စတုက္ကာနံ ဝသေန ဒွေပဉှသတာနိ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ. บทมีคำว่า “อิเม โข อาวุโส” เป็นต้น พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงปัญหา 200 ข้อ โดยหมวด 4 ที่มีจำนวนเท่ากันคือ 50 หมวด ได้แสดงธรรมอันมีรสคือความสามัคคี ดังนี้แล စတုက္ကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยหมวด 4 จบแล้ว ပဉ္စကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยหมวด 5 ၃၁၅. ဣတိ စတုက္ကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပဉ္စကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ရူပက္ခန္ဓော လောကိယော. သေသာ လောကိယလောကုတ္တရာ. ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ လောကိယာဝ. ဝိတ္ထာရတော ပန ခန္ဓကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ. ကာမဂုဏာ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတာဝ. ๓๑๕. ครั้นแสดงธรรมอันมีรสคือความสามัคคีโดยหมวด 4 อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยหมวด 5 จึงเริ่มเทศนาอีกครั้ง ในขันธ์ 5 เหล่านั้น รูปขันธ์เป็นโลกิยะ ขันธ์ที่เหลือเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ อุปาทานขันธ์เป็นโลกิยะอย่างเดียว ส่วนขันธกถาโดยพิสดาร ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค กามคุณทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้อธิบายไว้โดยพิสดารแล้วในเบื้องต่ำ သုကတဒုက္ကဋာဒီဟိ ဂန္တဗ္ဗာတိ ဂတိယော. နိရယောတိ နိရဿာဒေါ. သဟောကာသေန ခန္ဓာ ကထိတာ. တတော ပရေသု တီသု နိဗ္ဗတ္တာ ခန္ဓာဝ ဝုတ္တာ. စတုတ္ထေ ဩကာသောပိ. ชื่อว่า คติ เพราะเป็นที่อันสัตว์ผู้ทำกรรมดีและกรรมชั่วเป็นต้นพึงไป บทว่า นิรโย คือ ที่ที่ปราศจากความยินดี (ในบทว่านิรโยนี้) ท่านกล่าวขันธ์ทั้งหลายพร้อมทั้งโอกาสโลก ใน 3 บทถัดจากบทนั้นไป ท่านกล่าวเฉพาะขันธ์ที่บังเกิดแล้วเท่านั้น ในคติที่ 4 ท่านกล่าวถึงโอกาสโลกด้วย အာဝါသေ မစ္ဆရိယံ အာဝါသမစ္ဆရိယံ. တေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု အာဂန္တုကံ ဒိသွာ ‘‘ဧတ္ထ စေတိယဿ ဝါ သံဃဿ ဝါ ပရိက္ခာရော ဌပိတော’’တိအာဒီနိ ဝတွာ သံဃိကမ္ပိ အာဝါသံ နိဝါရေတိ. သော ကာလင်္ကတွာ ပေတော ဝါ အဇဂရော ဝါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တတိ. ကုလေ မစ္ဆရိယံ ကုလမစ္ဆရိယံ. တေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု တေဟိ ကာရဏေဟိ အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကကုလေ အညေသံ [Pg.210] ပဝေသနမ္ပိ နိဝါရေတိ. လာဘေ မစ္ဆရိယံ လာဘမစ္ဆရိယံ. တေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု သံဃိကမ္ပိ လာဘံ မစ္ဆရာယန္တော ယထာ အညေ န လဘန္တိ, ဧဝံ ကရောတိ. ဝဏ္ဏေ မစ္ဆရိယံ ဝဏ္ဏမစ္ဆရိယံ. ဝဏ္ဏောတိ စေတ္ထ သရီရဝဏ္ဏောပိ ဂုဏဝဏ္ဏောပိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရိယတ္တိဓမ္မေ မစ္ဆရိယံ ဓမ္မမစ္ဆရိယံ. တေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ‘‘ဣမံ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏိတွာ ဧသော မံ အဘိဘဝိဿတီ’’တိ အညဿ န ဒေတိ. ယော ပန ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန ဝါ ပုဂ္ဂလာနုဂ္ဂဟေန ဝါ န ဒေတိ, န တံ မစ္ဆရိယံ. ความตระหนี่ในอาวาส ชื่อว่า อาวาสมัจฉริยะ ภิกษุผู้ประกอบด้วยมัจฉริยะนั้น เห็นภิกษุอาคันตุกะแล้ว กล่าวคำเป็นต้นว่า “ในที่นี้ บริขารของพระเจดีย์หรือของสงฆ์วางไว้” แล้วห้ามแม้อาวาสอันเป็นของสงฆ์ ภิกษุนั้นทำกาละแล้ว ย่อมบังเกิดเป็นเปรตหรือเป็นงูเหลือม ความตระหนี่ในตระกูล ชื่อว่า กุลมัจฉริยะ ภิกษุผู้ประกอบด้วยมัจฉริยะนั้น ย่อมห้ามแม้การเข้าไปของภิกษุเหล่าอื่นในตระกูลอุปัฏฐากของตนด้วยเหตุเหล่านั้น ความตระหนี่ในลาภ ชื่อว่า ลาภมัจฉริยะ ภิกษุผู้ประกอบด้วยมัจฉริยะนั้น ตระหนี่แม้ลาภอันเป็นของสงฆ์ ย่อมกระทำโดยประการที่ภิกษุเหล่าอื่นจะไม่ได้ ความตระหนี่ในวรรณะ ชื่อว่า วรรณมัจฉริยะ ในบทว่า วรรณะ นี้ พึงทราบทั้งสีสันแห่งสรีระและคุณวรรณะ ความตระหนี่ในปริยัติธรรม ชื่อว่า ธรรมมัจฉริยะ ภิกษุผู้ประกอบด้วยมัจฉริยะนั้น คิดว่า “ผู้นี้เรียนธรรมนี้แล้ว จักครอบงำเรา” จึงไม่ให้แก่ผู้อื่น ส่วนผู้ใดไม่ให้เพราะอนุเคราะห์ธรรมหรือเพราะอนุเคราะห์บุคคล การไม่ให้นั้นไม่เป็นมัจฉริยะ စိတ္တံ နိဝါရေန္တိ ပရိယောနန္ဓန္တီတိ နီဝရဏာနိ. ကာမစ္ဆန္ဒော နီဝရဏပတ္တော အရဟတ္တမဂ္ဂဝဇ္ဈော. ကာမရာဂါနုသယော ကာမရာဂသံယောဇနပတ္တော အနာဂါမိမဂ္ဂဝဇ္ဈော. ထိနံ စိတ္တဂေလညံ. မိဒ္ဓံ ခန္ဓတ္တယဂေလညံ. ဥဘယမ္ပိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝဇ္ဈံ. တထာ ဥဒ္ဓစ္စံ. ကုက္ကုစ္စံ အနာဂါမိမဂ္ဂဝဇ္ဈံ. ဝိစိကိစ္ဆာ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ. ธรรมเหล่าใดย่อมห้ามจิต ย่อมครอบงำจิต เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า นิวรณ์ กามฉันทะที่ถึงความเป็นนิวรณ์ เป็นธรรมที่พระอรหัตตมรรคพึงกำจัด กามราคานุสัยที่ถึงความเป็นกามราคสังโยชน์ เป็นธรรมที่พระอนาคามิมรรคพึงกำจัด ถีนะ คือ ความป่วยไข้แห่งจิต มิทธะ คือ ความป่วยไข้แห่งขันธ์ 3 แม้ทั้งสองอย่างเป็นธรรมที่พระอรหัตตมรรคพึงกำจัด อุทธัจจะก็เช่นกัน กุกกุจจะ เป็นธรรมที่พระอนาคามิมรรคพึงกำจัด วิจิกิจฉา เป็นธรรมที่ปฐมมรรคพึงกำจัด သံယောဇနာနီတိ ဗန္ဓနာနိ. တေဟိ ပန ဗဒ္ဓေသု ပုဂ္ဂလေသု ရူပါရူပဘဝေ နိဗ္ဗတ္တာ သောတာပန္နသကဒါဂါမိနော အန္တောဗဒ္ဓါ ဗဟိသယိတာ နာမ. တေသဉှိ ကာမဘဝေ ဗန္ဓနံ. ကာမဘဝေ အနာဂါမိနော ဗဟိဗဒ္ဓါ အန္တောသယိတာ နာမ. တေသဉှိ ရူပါရူပဘဝေ ဗန္ဓနံ. ကာမဘဝေ သောတာပန္နသကဒါဂါမိနော အန္တောဗဒ္ဓါ အန္တောသယိတာ နာမ. ရူပါရူပဘဝေ အနာဂါမိနော ဗဟိဗဒ္ဓါ ဗဟိသယိတာ နာမ. ခီဏာသဝေါ သဗ္ဗတ္ထ အဗန္ဓနော. บทว่า สํโยชนานิ คือ ธรรมเครื่องผูก ก็ในบรรดาบุคคลที่ถูกสังโยชน์เหล่านั้นผูกไว้ พระโสดาบันและพระสกทาคามีผู้บังเกิดในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่า ผู้ถูกผูกไว้ภายใน ผู้นอนอยู่ภายนอก จริงอยู่ เครื่องผูกในกามภพของท่านเหล่านั้นยังมีอยู่ พระอนาคามี (ผู้บังเกิด) ในกามภพ ชื่อว่า ผู้ถูกผูกไว้ภายนอก ผู้นอนอยู่ภายใน จริงอยู่ เครื่องผูกในรูปภพและอรูปภพของท่านเหล่านั้นยังมีอยู่ พระโสดาบันและพระสกทาคามีในกามภพ ชื่อว่า ผู้ถูกผูกไว้ภายใน ผู้นอนอยู่ภายใน พระอนาคามีในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่า ผู้ถูกผูกไว้ภายนอก ผู้นอนอยู่ภายนอก ส่วนพระขีณาสพ เป็นผู้ไม่มีเครื่องผูกในที่ทั้งปวง သိက္ခိတဗ္ဗံ ပဒံ သိက္ခာပဒံ, သိက္ခာကောဋ္ဌာသောတိ အတ္ထော. သိက္ခာယ ဝါ ပဒံ သိက္ခာပဒံ, အဓိစိတ္တအဓိပညာသိက္ခာယ အဓိဂမုပါယောတိ အတ္ထော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန သိက္ခာပဒကထာ ဝိဘင်္ဂပ္ပကရဏေ သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ အာဂတာ ဧဝ. ธรรมที่พึงศึกษา ชื่อว่า สิกขาบท มีความหมายว่า ส่วนแห่งสิกขา. อีกอย่างหนึ่ง เหตุแห่งสิกขา ชื่อว่า สิกขาบท มีความหมายว่า เป็นอุบายแห่งการบรรลุอธิจิตตสิกขาและอธิปัญญาสิกขา. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้. ส่วนถ้อยคำว่าด้วยสิกขาบทโดยพิสดาร มาแล้วนั่นเทียวในสิกขาบทวิภังค์ ในคัมภีร์วิภังค์. အဘဗ္ဗဋ္ဌာနာဒိပဉ္စကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาอธิบายหมวด ๕ มีอัพพัฏฐานเป็นต้น ၃၁၆. ‘‘အဘဗ္ဗော, အာဝုသော, ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု သဉ္စိစ္စ ပါဏ’’န္တိအာဒိ ဒေသနာသီသမေဝ, သောတာပန္နာဒယောပိ ပန အဘဗ္ဗာ. ပုထုဇ္ဇနခီဏာသဝါနံ နိန္ဒာပသံသတ္ထမ္ပိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ပုထုဇ္ဇနော နာမ ဂါရယှော, မာတုဃာတာဒီနိပိ ကရောတိ[Pg.211]. ခီဏာသဝေါ ပန ပါသံသော, ကုန္ထကိပိလ္လိကဃာတာဒီနိပိ န ကရောတီတိ. ๓๑๖. คำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ภิกษุผู้สิ้นอาสวะไม่ควรที่จะจงใจฆ่าสัตว์” เป็นเพียงหัวข้อเทศนาเท่านั้น แต่ว่าแม้พระโสดาบันเป็นต้นก็ไม่ควร (ที่จะทำปาณาติบาต) เช่นกัน. พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ เพื่อประโยชน์ในการติเตียนปุถุชนและสรรเสริญพระขีณาสพ. ชื่อว่าปุถุชนเป็นผู้อันบุคคลพึงติเตียน ย่อมกระทำแม้ซึ่งกรรมมีฆ่ามารดาเป็นต้น. ส่วนพระขีณาสพเป็นผู้อันบุคคลพึงสรรเสริญ ย่อมไม่กระทำแม้ซึ่งกรรมมีฆ่ามดและปลวกเป็นต้น. ဗျသနေသု ဝိယဿတီတိ ဗျသနံ, ဟိတသုခံ ခိပတိ ဝိဒ္ဓံသေတီတိ အတ္ထော. ဉာတီနံ ဗျသနံ ဉာတိဗျသနံ, စောရရောဂဘယာဒီဟိ ဉာတိဝိနာသောတိ အတ္ထော. ဘောဂါနံ ဗျသနံ ဘောဂဗျသနံ, ရာဇစောရာဒိဝသေန ဘောဂဝိနာသောတိ အတ္ထော. ရောဂေါ ဧဝ ဗျသနံ ရောဂဗျသနံ. ရောဂေါ ဟိ အာရောဂျံ ဗျသတိ ဝိနာသေတီတိ ဗျသနံ, သီလဿ ဗျသနံ သီလဗျသနံ. ဒုဿီလျဿေတံ နာမံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဝိနာသယမာနာ ဥပ္ပန္နာ ဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဗျသနံ ဒိဋ္ဌိဗျသနံ. ဧတ္ထ စ ဉာတိဗျသနာဒီနိ တီဏိ နေဝ အကုသလာနိ န တိလက္ခဏာဟတာနိ. သီလဒိဋ္ဌိဗျသနဒွယံ အကုသလံ တိလက္ခဏာဟတံ. တေနေဝ ‘‘နာဝုသော, သတ္တာ ဉာတိဗျသနဟေတု ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ในบรรดาพยสนะเหล่านั้น สภาวะที่ทำลาย ชื่อว่า พยสนะ มีความหมายว่า กำจัด ทำลายประโยชน์สุข. ความพินาศแห่งญาติทั้งหลาย ชื่อว่า ญาติพยสนะ มีความหมายว่า ความพินาศแห่งญาติเพราะภัยมีโจรและโรคเป็นต้น. ความพินาศแห่งโภคะทั้งหลาย ชื่อว่า โภคพยสนะ มีความหมายว่า ความพินาศแห่งโภคะด้วยอำนาจพระราชาและโจรเป็นต้น. โรคนั่นแหละเป็นพยสนะ ชื่อว่า โรคพยสนะ. จริงอยู่ โรคย่อมทำลายความไม่มีโรค เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า พยสนะ. ความพินาศแห่งศีล ชื่อว่า ศีลพยสนะ นั่นเป็นชื่อของความเป็นผู้ทุศีล. ทิฏฐิที่เกิดขึ้นทำลายสัมมาทิฏฐิอยู่ นั่นแหละเป็นพยสนะ ชื่อว่า ทิฏฐิพยสนะ. และในพยสนะเหล่านั้น พยสนะ ๓ อย่างมีญาติพยสนะเป็นต้น ไม่เป็นอกุศลเลย และไม่ถูกไตรลักษณ์ประหาร. พยสนะ ๒ อย่างคือศีลพยสนะและทิฏฐิพยสนะ เป็นอกุศล และถูกไตรลักษณ์ประหาร. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลาย...เพราะเหตุแห่งญาติพยสนะ...”. ဉာတိသမ္ပဒါတိ ဉာတီနံ သမ္ပဒါ ပါရိပူရီ ဗဟုဘာဝေါ. ဘောဂသမ္ပဒါယပိ ဧသေဝ နယော. အာရောဂျဿ သမ္ပဒါ အာရောဂျသမ္ပဒါ. ပါရိပူရီ ဒီဃရတ္တံ အရောဂတာ. သီလဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓာပိ ဉာတိသမ္ပဒါဒယော နော ကုသလာ, န တိလက္ခဏာဟတာ. သီလဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါ ကုသလာ, တိလက္ခဏာဟတာ. တေနေဝ ‘‘နာဝုသော, သတ္တာ ဉာတိသမ္ပဒါဟေတု ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. บทว่า ญาติสมฺปทา ความว่า ความถึงพร้อมแห่งญาติทั้งหลาย คือความบริบูรณ์ ความมีมาก. แม้ในโภคสัมปทาก็นัยนี้เช่นกัน. ความถึงพร้อมแห่งความไม่มีโรค ชื่อว่า อโรคยสัมปทา คือความบริบูรณ์ คือความเป็นผู้ไม่มีโรคตลอดกาลนาน. แม้ในศีลสัมปทาและทิฏฐิสัมปทาก็นัยนี้เช่นกัน. แม้ในที่นี้ สัมปทามีญาติสัมปทาเป็นต้น ไม่เป็นกุศล และไม่ถูกไตรลักษณ์ประหาร. ศีลสัมปทาและทิฏฐิสัมปทา เป็นกุศล และถูกไตรลักษณ์ประหาร. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลาย...เพราะเหตุแห่งญาติสัมปทา...”. သီလဝိပတ္တိသီလသမ္ပတ္တိကထာ မဟာပရိနိဗ္ဗာနေ ဝိတ္ထာရိတာဝ. เรื่องศีลวิบัติและศีลสมบัติ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยพิสดารแล้วนั่นเทียวในมหาปรินิพพานสูตร. စောဒကေနာတိ ဝတ္ထုသံသန္ဒဿနာ, အာပတ္တိသံသန္ဒဿနာ, သံဝါသပ္ပဋိက္ခေပေါ, သာမီစိပ္ပဋိက္ခေပေါတိ စတူဟိ စောဒနာဝတ္ထူဟိ စောဒယမာနေန. ကာလေန ဝက္ခာမိ နော အကာလေနာတိ ဧတ္ထ စုဒိတကဿ ကာလော ကထိတော, န စောဒကဿ. ပရံ စောဒေန္တေန ဟိ ပရိသမဇ္ဈေ ဝါ ဥပေါသထပဝါရဏဂ္ဂေ ဝါ အာသနသာလာဘောဇနသာလာဒီသု ဝါ န စောဒေတဗ္ဗံ. ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နကာလေ ‘‘ကရောတာယသ္မာ ဩကာသံ, အဟံ အာယသ္မန္တံ ဝတ္တုကာမော’’တိ ဧဝံ ဩကာသံ ကာရေတွာ စောဒေတဗ္ဗံ. ပုဂ္ဂလံ ပန ဥပပရိက္ခိတွာ ယော လောလပုဂ္ဂလော အဘူတံ ဝတွာ ဘိက္ခူနံ အယသံ အာရောပေတိ, သော ဩကာသကမ္မံ ဝိနာပိ စောဒေတဗ္ဗော. ဘူတေနာတိ တစ္ဆေန သဘာဝေန. သဏှေနာတိ မဋ္ဌေန မုဒုကေန. အတ္ထသဉှိတေနာတိ အတ္ထကာမတာယ ဟိတကာမတာယ ဥပေတေန. บทว่า โจทเกน ความว่า อันภิกษุผู้ถูกโจทก์โจทด้วยโจทนาวัตถุ ๔ อย่าง คือ การแสดงวัตถุ การแสดงอาบัติ การห้ามสังวาส การห้ามสามีจิกรรม. ในคำว่า “ข้าพเจ้าจักกล่าวตามกาล ไม่ใช่ในอกาล” นี้ ท่านกล่าวถึงกาลสำหรับผู้ถูกโจท ไม่ใช่สำหรับโจทก์. จริงอยู่ ภิกษุผู้โจทผู้อื่น ไม่พึงโจทในท่ามกลางบริษัทก็ดี ในโรงอุโบสถหรือโรงปวารณาก็ดี ในศาลาที่นั่งหรือศาลาฉันเป็นต้นก็ดี. พึงขอโอกาสในเวลาที่นั่งในที่พักกลางวันอย่างนี้ว่า “ท่านผู้มีอายุ โปรดทำโอกาส ข้าพเจ้าปรารถนาจะกล่าวกับท่านผู้มีอายุ” แล้วจึงโจท. แต่เมื่อพิจารณาบุคคลแล้ว บุคคลผู้เหลาะแหละใด กล่าวคำไม่จริง ยกความเสื่อมเสียขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลาย บุคคลนั้นพึงถูกโจทได้แม้ไม่ต้องขอโอกาส. บทว่า ภูเตน ได้แก่ โดยเรื่องจริง โดยสภาพจริง. บทว่า สณฺเหน ได้แก่ ด้วยคำไพเราะอ่อนหวาน. บทว่า อตฺถสญฺหิเตน ได้แก่ ประกอบด้วยความปรารถนาประโยชน์และความปรารถนาเกื้อกูล. ပဓာနိယင်္ဂပဉ္စကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาอธิบายปธานิยังคะหมวด ๕ ၃၁၇. ပဓာနိယင်္ဂါနီတိ [Pg.212] ပဓာနံ ဝုစ္စတိ ပဒဟနံ, ပဓာနမဿ အတ္ထီတိ ပဓာနိယော, ပဓာနိယဿ ဘိက္ခုနော အင်္ဂါနိ ပဓာနိယင်္ဂါနိ. သဒ္ဓေါတိ သဒ္ဓါယ သမန္နာဂတော. သဒ္ဓါ ပနေသာ အာဂမနသဒ္ဓါ, အဓိဂမနသဒ္ဓါ, ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ, ပသာဒသဒ္ဓါတိ စတုဗ္ဗိဓာ. တတ္ထ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ သဒ္ဓါ အဘိနီဟာရတော အာဂတတ္တာ အာဂမနသဒ္ဓါ နာမ. အရိယသာဝကာနံ ပဋိဝေဓေန အဓိဂတတ္တာ အဓိဂမနသဒ္ဓါ နာမ. ဗုဒ္ဓေါ ဓမ္မော သံဃောတိ ဝုတ္တေ အစလဘာဝေန ဩကပ္ပနံ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ နာမ. ပသာဒုပ္ပတ္တိ ပသာဒသဒ္ဓါ နာမ. ဣဓ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ အဓိပ္ပေတာ. ဗောဓိန္တိ စတုတ္ထမဂ္ဂဉာဏံ. တံ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ တထာဂတေနာတိ သဒ္ဒဟတိ. ဒေသနာသီသမေဝ စေတံ, ဣမိနာ ပန အင်္ဂေန တီသုပိ ရတနေသု သဒ္ဓါ အဓိပ္ပေတာ. ယဿ ဟိ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒေါ ဗလဝါ, တဿ ပဓာနဝီရိယံ ဣဇ္ဈတိ. အပ္ပာဗာဓောတိ အရောဂေါ. အပ္ပာတင်္ကောတိ နိဒ္ဒုက္ခော. သမဝေပါကိနိယာတိ သမဝိပါစနီယာ. ဂဟဏိယာတိ ကမ္မဇတေဇောဓာတုယာ. နာတိသီတာယ နာစ္စုဏှာယာတိ အတိသီတဂဟဏိကော သီတဘီရူ ဟောတိ, အစ္စုဏှဂဟဏိကော ဥဏှဘီရူ ဟောတိ, တေသံ ပဓာနံ န ဣဇ္ဈတိ. မဇ္ဈိမဂဟဏိကဿ ဣဇ္ဈတိ. တေနာဟ – ‘‘မဇ္ဈိမာယ ပဓာနက္ခမာယာ’’တိ. ယထာဘူတံ အတ္တာနံ အာဝိကတ္တာတိ ယထာဘူတံ အတ္တနော အဂုဏံ ပကာသေတာ. ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာတိ ဥဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ ဂန္တုံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတုံ သမတ္ထာယ, ဧတေန ပညာသလက္ခဏပရိဂ္ဂါဟကံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ ဝုတ္တံ. အရိယာယာတိ ပရိသုဒ္ဓါယ. နိဗ္ဗေဓိကာယာတိ အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗေ လောဘက္ခန္ဓာဒယော နိဗ္ဗိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာယ. သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာတိ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ ယံ ယံ ဒုက္ခံ ခီယတိ, တဿ တဿ ဒုက္ခဿ ခယဂါမိနိယာ. ဣတိ သဗ္ဗေဟိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ဝိပဿနာပညာဝ ကထိတာ. ဒုပ္ပညဿ ဟိ ပဓာနံ န ဣဇ္ဈတိ. ๓๑๗. บทว่า ปธานิยงฺคานิ ความว่า ความเพียร เรียกว่า ปธาน. ความเพียรมีอยู่แก่ภิกษุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปธานิยะ. องค์ทั้งหลายของภิกษุผู้มีความเพียร ชื่อว่า ปธานิยังคะ. บทว่า สทฺโธ คือ ประกอบด้วยศรัทธา. ก็ศรัทธานี้มี ๔ อย่าง คือ อาคมนสัทธา อธิคมนสัทธา โอกัปปนสัทธา ปสาทสัทธา. ในศรัทธา ๔ อย่างนั้น ศรัทธาของพระสัพพัญญูโพธิสัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า อาคมนสัทธา เพราะมาแล้วจากการตั้งความปรารถนา. ศรัทธาของพระอริยสาวกทั้งหลาย ชื่อว่า อธิคมนสัทธา เพราะบรรลุแล้วด้วยการแทงตลอด. เมื่อมีผู้กล่าวว่า พระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ ความน้อมใจเชื่อโดยอาการไม่หวั่นไหว ชื่อว่า โอกัปปนสัทธา. การเกิดขึ้นแห่งความเลื่อมใส ชื่อว่า ปสาทสัทธา. ในที่นี้ ทรงประสงค์โอกัปปนสัทธา. บทว่า โพธึ ได้แก่ จตุตถมรรคญาณ. ย่อมเชื่อว่า โพธินั้นอันพระตถาคตทรงแทงตลอดดีแล้ว. และคำนี้เป็นเพียงหัวข้อเทศนา แต่ด้วยองค์นี้ ทรงประสงค์ศรัทธาในรัตนะทั้ง ๓. จริงอยู่ บุคคลใดมีความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเป็นต้นมีกำลัง บุคคลนั้นความเพียรคือปธานย่อมสำเร็จ. บทว่า อปฺปาพาโธ คือ ไม่มีโรค. บทว่า อปฺปาตงฺโก คือ ไม่มีทุกข์. บทว่า สมเวปากินิยา คือ ย่อยสม่ำเสมอ. บทว่า คหณิยา คือ ด้วยเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรม. บทว่า นาติสีตาย นาจฺจุณฺหาย ความว่า ผู้มีคหณี (ธาตุไฟสำหรับย่อยอาหาร) เย็นเกินไป ย่อมเป็นผู้กลัวหนาว ผู้มีคหณีร้อนเกินไป ย่อมเป็นผู้กลัวร้อน ความเพียรของบุคคลเหล่านั้นย่อมไม่สำเร็จ. ความเพียรย่อมสำเร็จแก่ผู้มีคหณีปานกลาง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ปานกลาง พอทนต่อความเพียรได้”. บทว่า ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกตฺตา คือ ผู้แสดงโทษของตนตามความเป็นจริง. บทว่า อุทยตฺถคามินิยา คือ สามารถเพื่อจะรู้ เพื่อจะกำหนดทั้งความเกิดและความดับ. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงอุทยัพพยญาณอันกำหนดลักษณะ ๕๐. บทว่า อริยาย คือ บริสุทธิ์. บทว่า นิพฺเพธิกาย คือ สามารถเพื่อจะทำลายกองโลภะเป็นต้นที่ยังไม่เคยทำลายมาก่อน. บทว่า สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยา คือ นำไปสู่ความสิ้นไปแห่งทุกข์นั้นๆ ซึ่งทุกข์ใดๆ ย่อมสิ้นไปเพราะละกิเลสทั้งหลายได้แล้วด้วยตทังคปหาน. ด้วยประการฉะนี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาปัญญานั่นเทียวด้วยบททั้งหมดเหล่านี้. จริงอยู่ ความเพียรของผู้มีปัญญาทรามย่อมไม่สำเร็จ. သုဒ္ဓါဝါသာဒိပဉ္စကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาอธิบายหมวด ๕ มีสุทธาวาสเป็นต้น ၃၁၈. သုဒ္ဓါဝါသာတိ သုဒ္ဓါ ဣဓ အာဝသိံသု အာဝသန္တိ အာဝသိဿန္တိ ဝါတိ သုဒ္ဓါဝါသာ. သုဒ္ဓါတိ ကိလေသမလရဟိတာ အနာဂါမိခီဏာသဝါ. အဝိဟာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ မဟာပဒါနေ ဝုတ္တမေဝ. ๓๑๘. บทว่า สุทฺธาวาสา ความว่า ท่านผู้บริสุทธิ์ทั้งหลายเคยอยู่แล้ว ย่อมอยู่ หรือจักอยู่ในที่นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุทธาวาส. บทว่า สุทฺธา คือ ผู้ปราศจากมลทินคือกิเลส ได้แก่ พระอนาคามีและพระขีณาสพ. คำใดที่พึงกล่าวในพรหมโลกมีอวิหาเป็นต้น คำนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วนั่นเทียวในมหาปทานสูตร. အနာဂါမီသု [Pg.213] အာယုနော မဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ အန္တရာဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနံ အရဟတ္တံ ပတ္တော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. မဇ္ဈံ ဥပဟစ္စ အတိက္ကမိတွာ ပတ္တော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန အကိလမန္တော သုခေန ပတ္တော အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလမန္တော ဒုက္ခေန ပတ္တော သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ. ဣမေ စတ္တာရော ပဉ္စသုပိ သုဒ္ဓါဝါသေသု လဗ္ဘန္တိ. ဥဒ္ဓံသောတောအကနိဋ္ဌဂါမီတိ ဧတ္ထ ပန စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယော ဟိ အဝိဟာတော ပဋ္ဌာယ စတ္တာရော ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ အကနိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော အဝိဟာတော ဒုတိယံ ဝါ တတိယံ ဝါ စတုတ္ထံ ဝါ ဒေဝလောကံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ကာမဘဝတော အကနိဋ္ဌေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ဟေဋ္ဌာ စတူသု ဒေဝလောကေသု တတ္ထ တတ္ထေဝ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမာတိ. ในบรรดาพระอนาคามีบุคคล (พระอนาคามี) ผู้ยังไม่ล่วงเลยกึ่งกลางแห่งอายุขัย ก็บรรลุพระอรหัตซึ่งเป็นการปรินิพพานแห่งกิเลสในระหว่างนั่นเทียว ชื่อว่า อันตราปรินิพพายี. (พระอนาคามี) ผู้บรรลุ (พระอรหัต) โดยล่วงเลยกึ่งกลาง (แห่งอายุขัย) ไปแล้ว ชื่อว่า อุปหัจจปรินิพพายี. (พระอนาคามี) ผู้บรรลุ (พระอรหัต) โดยง่าย ไม่ลำบาก ด้วยความไม่ต้องใช้ความเพียร ด้วยความไม่ต้องชักจูง ชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. (พระอนาคามี) ผู้บรรลุ (พระอรหัต) โดยยาก ลำบาก ด้วยความต้องใช้ความเพียร ด้วยความต้องชักจูง ชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. พระอนาคามี ๔ จำพวกเหล่านี้ ย่อมมีได้ในสุทธาวาสทั้ง ๕ ชั้น. ส่วนในคำว่า อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี นี้ พึงทราบจำแนกเป็น ๔ อย่าง. จริงอยู่ พระอนาคามีใด เริ่มตั้งแต่พรหมโลกชั้นอวิหา ชำระเทวโลก ๔ ชั้นแล้ว ไปสู่พรหมโลกชั้นอกนิฏฐาแล้วปรินิพพาน พระอนาคามีนี้ชื่อว่า อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี. พระอนาคามีใด จากพรหมโลกชั้นอวิหา ไปสู่เทวโลกชั้นที่ ๒ หรือที่ ๓ หรือที่ ๔ แล้วปรินิพพาน พระอนาคามีนี้ชื่อว่า อุทธังโสโต แต่ไม่ชื่อว่า อกนิฏฐคามี. พระอนาคามีใด จากกามภพ บังเกิดในพรหมโลกชั้นอกนิฏฐาแล้วปรินิพพาน พระอนาคามีนี้ไม่ชื่อว่า อุทธังโสโต แต่ชื่อว่า อกนิฏฐคามี. พระอนาคามีใด บังเกิดในเทวโลก ๔ ชั้นเบื้องล่าง ณ ที่นั้นๆ นั่นเทียวแล้วปรินิพพาน พระอนาคามีนี้ไม่ชื่อว่า อุทธังโสโต และไม่ชื่อว่า อกนิฏฐคามี. စေတောခိလပဉ္စကဝဏ္ဏနာ อรรถาธิบายเจโตขีลปัญจกะ ၃၁၉. စေတောခိလာတိ စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝါ. သတ္ထရိ ကင်္ခတီတိ သတ္ထု သရီရေ ဝါ ဂုဏေ ဝါ ကင်္ခတိ. သရီရေ ကင်္ခမာနော ‘‘ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသဝရလက္ခဏပဋိမဏ္ဍိတံ နာမ သရီရံ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. ဂုဏေ ကင်္ခမာနော ‘‘အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နဇာနနသမတ္ထံ သဗ္ဗညုတဉာဏံ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. အာတပ္ပာယာတိ ဝီရိယကရဏတ္ထာယ. အနုယောဂါယာတိ ပုနပ္ပုနံ ယောဂါယ. သာတစ္စာယာတိ သတတကိရိယာယ. ပဓာနာယာတိ ပဒဟနတ္ထာယ. အယံ ပဌမော စေတောခိလောတိ အယံ သတ္ထရိ ဝိစိကိစ္ဆာသင်္ခါတော ပဌမော စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝေါ. ဓမ္မေတိ ပရိယတ္တိဓမ္မေ စ ပဋိဝေဓဓမ္မေ စ. ပရိယတ္တိဓမ္မေ ကင်္ခမာနော ‘‘တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ စတုရာသီတိဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီတိ ဝဒန္တိ, အတ္ထိ နု ခေါ ဧတံ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. ပဋိဝေဓဓမ္မေ ကင်္ခမာနော ‘‘ဝိပဿနာနိဿန္ဒော မဂ္ဂေါ နာမ, မဂ္ဂနိဿန္ဒော ဖလံ နာမ, သဗ္ဗသင်္ခါရပဋိနိဿဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနံ နာမာတိ ဝဒန္တိ, တံ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. သံဃေ ကင်္ခတီတိ ‘‘ဥဇုပ္ပဋိပန္နောတိအာဒီနံ ပဒါနံ ဝသေန ဧဝရူပံ ပဋိပဒံ ပဋိပန္နော စတ္တာရော မဂ္ဂဋ္ဌာ စတ္တာရော ဖလဋ္ဌာတိ အဋ္ဌန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ သမူဟဘူတော သံဃော နာမ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. သိက္ခာယ ကင်္ခမာနော ‘‘အဓိသီလသိက္ခာ နာမ, အဓိစိတ္တအဓိပညာသိက္ခာ နာမာတိ ဝဒန္တိ[Pg.214], သာ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီ’’တိ ကင်္ခတိ. အယံ ပဉ္စမောတိ အယံ သဗြဟ္မစာရီသု ကောပသင်္ခါတော ပဉ္စမော စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝေါ ကစဝရဘာဝေါ ခါဏုကဘာဝေါ. ๓๑๙. คำว่า เจโตขิลา คือ ความกระด้างแห่งจิต. คำว่า กังขาในพระศาสดา คือ ย่อมกังขาในพระสรีระหรือในพระคุณของพระศาสดา. ผู้กังขาในพระสรีระ ย่อมกังขาว่า “สรีระที่ชื่อว่าประดับด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ มีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ”. ผู้กังขาในพระคุณ ย่อมกังขาว่า “พระสัพพัญญุตญาณที่สามารถรู้อดีต อนาคต และปัจจุบัน มีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ”. คำว่า เพื่อความเพียรเผากิเลส (อาตัปปายะ) คือ เพื่อกระทำความเพียร. คำว่า เพื่อความหมั่นประกอบ (อนุโยคายะ) คือ เพื่อความประกอบเนืองๆ. คำว่า นี้คือเจโตขีลข้อที่หนึ่ง คือ ความกระด้างแห่งจิตข้อที่หนึ่งนี้ อันได้แก่ความลังเลสงสัยในพระศาสดา. คำว่า ในธรรม คือ ทั้งในปริยัติธรรมและในปฏิเวธธรรม. ผู้กังขาในปริยัติธรรม ย่อมกังขาว่า “เขากล่าวกันว่า พระไตรปิฎกอันเป็นพุทธวจนะมีแปดหมื่นสี่พันพระธรรมขันธ์ ธรรมขันธ์นั้นมีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ”. ผู้กังขาในปฏิเวธธรรม ย่อมกังขาว่า “เขากล่าวกันว่า มรรคชื่อว่าเป็นผลสืบเนื่องของวิปัสสนา, ผลชื่อว่าเป็นผลสืบเนื่องของมรรค, นิพพานชื่อว่าเป็นการสละคืนสังขารทั้งปวง, สิ่งนั้นมีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ”. คำว่า กังขาในพระสงฆ์ คือ ย่อมกังขาว่า “พระสงฆ์ผู้เป็นหมู่แห่งบุคคล ๘ จำพวก คือ มรรคบุคคล ๔ และผลบุคคล ๔ ผู้ดำเนินปฏิปทาเช่นนี้ ด้วยอำนาจแห่งบททั้งหลายมีคำว่า เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เป็นต้น ชื่อว่าพระสงฆ์ มีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ”. ผู้กังขาในสิกขา ย่อมกังขาว่า “เขากล่าวกันว่า อธิสีลสิกขา, อธิจิตตสิกขา และอธิปัญญาสิกขา มีอยู่, สิกขานั้นมีอยู่หนอ หรือไม่มีหนอ”. คำว่า นี้คือข้อที่ห้า คือ ความกระด้างแห่งจิต ความเป็นดุจขยะ ความเป็นดุจตอไม้ ข้อที่ห้านี้ อันได้แก่ความโกรธในเพื่อนพรหมจารี. စေတသောဝိနိဗန္ဓာဒိပဉ္စကဝဏ္ဏနာ อรรถาธิบายเจโตโสวนิพันธปัญจกะเป็นต้น ၃၂၀. စေတသောဝိနိဗန္ဓာတိ စိတ္တံ ဗန္ဓိတွာ မုဋ္ဌိယံ ကတွာ ဝိယ ဂဏှန္တီတိ စေတသောဝိနိဗန္ဓာ. ကာမေတိ ဝတ္ထုကာမေပိ ကိလေသကာမေပိ. ကာယေတိ အတ္တနော ကာယေ. ရူပေတိ ဗဟိဒ္ဓါရူပေ. ယာဝဒတ္ထန္တိ ယတ္တကံ ဣစ္ဆတိ, တတ္တကံ. ဥဒရာဝဒေဟကန္တိ ဥဒရပူရံ. တဉှိ ဥဒရံ အဝဒေဟနတော ‘‘ဥဒရာဝဒေဟက’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သေယျသုခန္တိ မဉ္စပီဌသုခံ. ပဿသုခန္တိ ယထာ သမ္ပရိဝတ္တကံ သယန္တဿ ဒက္ခိဏပဿဝါမပဿာနံ သုခံ ဟောတိ, ဧဝံ ဥပ္ပန္နံ သုခံ. မိဒ္ဓသုခန္တိ နိဒ္ဒါသုခံ. အနုယုတ္တောတိ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိဟရတိ. ပဏိဓာယာတိ ပတ္ထယိတွာ. ဗြဟ္မစရိယေနာတိ မေထုနဝိရတိဗြဟ္မစရိယေန. ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမီတိ မဟေသက္ခဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ. ဒေဝညတရော ဝါတိ အပ္ပေသက္ခဒေဝေသု ဝါ အညတရော. ๓๒๐. คำว่า เจโตโสวนิพันธา คือ ธรรมที่ยึดจิตไว้ประหนึ่งผูกแล้วทำไว้ในกำมือ ฉะนั้นจึงชื่อว่า เจโตโสวนิพันธา (เครื่องผูกพันใจ). คำว่า ในกาม คือ ทั้งในวัตถุกามและในกิเลสกาม. คำว่า ในกาย คือ ในกายของตน. คำว่า ในรูป คือ ในรูปภายนอก. คำว่า เพียงเท่าที่ต้องการ คือ ปรารถนาเท่าใด ก็ (บริโภค) เท่านั้น. คำว่า เต็มท้อง คือ ให้เต็มท้อง. จริงอยู่ โภชนะนั้น เพราะทำให้ท้องเต็ม จึงเรียกว่า “อุทราวเทหกะ”. คำว่า สุขในการนอน คือ สุขจากเตียงและตั่ง. คำว่า สุขจากการพลิกกาย คือ สุขที่เกิดขึ้นแก่สีข้างขวาและสีข้างซ้ายของผู้นอนพลิกตัวไปมาฉันใด สุขที่เกิดขึ้นแล้วก็ฉันนั้น. คำว่า สุขจากความง่วงเหงา คือ สุขจากการหลับ. คำว่า ประกอบแล้ว คือ เป็นผู้ประกอบความเพียรอย่างยิ่งอยู่. คำว่า ตั้งความปรารถนาไว้ คือ ปรารถนาแล้ว. คำว่า ด้วยพรหมจรรย์ คือ ด้วยพรหมจรรย์คือการงดเว้นจากเมถุน. คำว่า เราจักเป็นเทพ คือ เราจักเป็นเทพผู้มีศักดิ์ใหญ่. คำว่า หรือเป็นเทพองค์ใดองค์หนึ่ง คือ หรือเป็นเทพองค์ใดองค์หนึ่งในหมู่เทพผู้มีศักดิ์น้อย. ဣန္ဒြိယေသု ပဌမပဉ္စကေ လောကိယာနေဝ ကထိတာနိ. ဒုတိယပဉ္စကေ ပဌမဒုတိယစတုတ္ထာနိ လောကိယာနိ, တတိယပဉ္စမာနိ လောကိယလောကုတ္တရာနိ. တတိယပဉ္စကေ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန လောကိယလောကုတ္တရာနိ. ในบรรดาอินทรีย์ทั้งหลาย ในปัญจกะ (หมวด ๕) ที่หนึ่ง ทรงแสดงแต่อินทรีย์ที่เป็นโลกิยะเท่านั้น. ในปัญจกะที่สอง อินทรีย์ที่หนึ่ง ที่สอง และที่สี่ เป็นโลกิยะ, อินทรีย์ที่สามและที่ห้า เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ. ในปัญจกะที่สาม (อินทรีย์ทั้งหมด) เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ โดยนัยแห่งสมถะ วิปัสสนา และมรรค. နိဿရဏိယပဉ္စကဝဏ္ဏနာ อรรถาธิบายธรรมเป็นที่สลัดออกหมวด ๕ ၃၂၁. နိဿရဏိယာတိ နိဿဋာ ဝိသညုတ္တာ. ဓာတုယောတိ အတ္တသုညသဘာဝါ. ကာမေ မနသိကရောတောတိ ကာမေ မနသိကရောန္တဿ, အသုဘဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ အဂဒံ ဂဟေတွာ ဝိသံ ဝီမံသန္တော ဝိယ ဝီမံသနတ္ထံ ကာမာဘိမုခံ စိတ္တံ ပေသေန္တဿာတိ အတ္ထော. န ပက္ခန္ဒတီတိ န ပဝိသတိ. န ပသီဒတီတိ ပသာဒံ နာပဇ္ဇတိ. န သန္တိဋ္ဌတီတိ န ပတိဋ္ဌတိ. န ဝိမုစ္စတီတိ နာဓိမုစ္စတိ. ယထာ ပန ကုက္ကုဋပတ္တံ ဝါ နှာရုဒဒ္ဒုလံ ဝါ အဂ္ဂိမှိ ပက္ခိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ; ဧဝံ ပတိလီယတိ န ပသာရိယတိ. နေက္ခမ္မံ ခေါ ပနာတိ ဣဓ နေက္ခမ္မံ နာမ ဒသသု အသုဘေသု ပဌမဇ္ဈာနံ, တဒဿ မနသိကရောတော စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ. တဿ တံ စိတ္တန္တိ တဿ တံ [Pg.215] အသုဘဇ္ဈာနစိတ္တံ. သုဂတန္တိ ဂေါစရေ ဂတတ္တာ သုဋ္ဌု ဂတံ. သုဘာဝိတန္တိ အဟာနဘာဂိယတ္တာ သုဋ္ဌု ဘာဝိတံ. သုဝုဋ္ဌိတန္တိ ကာမတော သုဋ္ဌု ဝုဋ္ဌိတံ. သုဝိမုတ္တန္တိ ကာမေဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တံ. ကာမပစ္စယာ အာသဝါ နာမ ကာမဟေတုကာ စတ္တာရော အာသဝါ. ဝိဃာတာတိ ဒုက္ခာ. ပရိဠာဟာတိ ကာမရာဂပရိဠာဟာ. န သော တံ ဝေဒနံ ဝေဒေတီတိ သော တံ ကာမဝေဒနံ ဝိဃာတပရိဠာဟဝေဒနဉ္စ န ဝေဒယတိ. ဣဒမက္ခာတံ ကာမာနံ နိဿရဏန္တိ ဣဒံ အသုဘဇ္ဈာနံ ကာမေဟိ နိဿဋတ္တာ ကာမာနံ နိဿရဏန္တိ အက္ခာတံ. ယော ပန တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော တတိယံ မဂ္ဂံ ပတွာ အနာဂါမိဖလေန နိဗ္ဗာနံ ဒိသွာ ပုန ကာမာ နာမ နတ္ထီတိ ဇာနာတိ, တဿ စိတ္တံ အစ္စန္တနိဿရဏမေဝ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ๓๒๑. บทว่า นิสฺสรณิยา ความว่า (ธาตุ) เป็นเครื่องสลัดออก ไม่ประกอบด้วยกิเลส. บทว่า ธาตุโย ความว่า มีสภาวะว่างจากอัตตา. บทว่า กาเม มนสิกโรโต ความว่า แก่บุคคลผู้เมื่อใส่ใจในกามทั้งหลาย คือ มีอรรถว่า แก่พระขีณาสพผู้ออกจากอสุภฌานแล้ว ส่งจิตไปมีหน้าต่อกามเพื่อจะใคร่ครวญ เหมือนคนถือยาแก้แล้วใคร่ครวญพิษ. บทว่า น ปฺกขนฺทติ ความว่า ไม่เข้าไป. บทว่า น ปสีทติ ความว่า ไม่ถึงความเลื่อมใส. บทว่า น สนฺติฏฺฐติ ความว่า ไม่ตั้งอยู่. บทว่า น วิมุจฺจติ ความว่า ไม่น้อมใจเชื่อ. เปรียบเหมือนขนนกไก่หรือเอ็นพังผืดที่ใส่เข้าไปในไฟ ย่อมหด งอ กลับไปกลับมา ไม่คลี่ออก ฉันใด จิตก็ย่อมหด ไม่คลี่ออก ฉันนั้น. บทว่า เนกฺขมฺมํ โข ปน ในที่นี้ เนกขัมมะ ได้แก่ ปฐมฌานในอสุภะ 10, เมื่อบุคคลนั้นใส่ใจเนกขัมมะนั้นอยู่ จิตย่อมแล่นไป. บทว่า ตสฺส ตํ จิตฺตํ คือ อสุภฌานจิตของภิกษุนั้น. บทว่า สุคตํ ชื่อว่าไปดีแล้ว เพราะไปดีแล้วในโคจร. บทว่า สุภาวิตํ ชื่อว่าอบรมดีแล้ว เพราะมีส่วนที่ไม่เสื่อม. บทว่า สุวุฏฺฐิตํ ชื่อว่าออกจาก...ดีแล้ว คือ ออกดีแล้วจากกาม. บทว่า สุวิมุตฺตํ ชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว คือ หลุดพ้นดีแล้วจากกามทั้งหลาย. ชื่อว่าอาสวะมีกามเป็นปัจจัย ได้แก่ อาสวะ 4 ที่มีกามเป็นเหตุ. บทว่า วิฆาตา คือ ทุกข์. บทว่า ปริฬาหา คือ ความเร่าร้อนเพราะกามราคะ. บทว่า น โส ตํ เวทนํ เวเทติ คือ ภิกษุนั้นย่อมไม่เสวยกามเวทนานั้น และเวทนาคือความคับแค้นและความเร่าร้อนนั้น. บทว่า อิทมกฺขาตํ กามานํ นิสฺสรณํ คือ อสุภฌานนี้ ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากกามทั้งหลาย เพราะสลัดออกจากกามทั้งหลาย ดังนี้ ท่านจึงกล่าวไว้. ส่วนผู้ใดทำฌานนั้นให้เป็นบาท พิจารณาสังขาร บรรลุตติยมรรค เห็นนิพพานด้วยอนาคามิผลแล้ว ย่อมรู้อีกว่า กามทั้งหลายไม่มีอยู่ จิตของผู้นั้นเป็นเครื่องสลัดออกโดยเด็ดขาดทีเดียว. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. အယံ ပန ဝိသေသော, ဒုတိယဝါရေ မေတ္တာဈာနာနိ ဗျာပါဒဿ နိဿရဏံ နာမ. တတိယဝါရေ ကရုဏာဈာနာနိ ဝိဟိံသာယ နိဿရဏံ နာမ. စတုတ္ထဝါရေ အရူပဇ္ဈာနာနိ ရူပါနံ နိဿရဏံ နာမ. အစ္စန္တနိဿရဏေ စေတ္ထ အရဟတ္တဖလံ ယောဇေတဗ္ဗံ. แต่นี้เป็นข้อแตกต่าง, ในวาระที่สอง เมตตาฌานทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากพยาบาท. ในวาระที่สาม กรุณาฌานทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากวิหิงสา. ในวาระที่สี่ อรูปฌานทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากรูปทั้งหลาย. และในวาระที่สี่นี้ ในการสลัดออกโดยเด็ดขาด พึงประกอบอรหัตตผล. ပဉ္စမဝါရေ သက္ကာယံ မနသိကရောတောတိ သုဒ္ဓသင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တဿ သုက္ခဝိပဿကဿ ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဝီမံသနတ္ထံ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာဘိမုခံ စိတ္တံ ပေသေန္တဿ. ဣဒမက္ခာတံ သက္ကာယနိဿရဏန္တိ ဣဒံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန စ ဖလေန စ နိဗ္ဗာနံ ဒိသွာ ဌိတဿ ဘိက္ခုနော ပုန သက္ကာယော နတ္ထီတိ ဥပ္ပန္နံ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ သက္ကာယဿ နိဿရဏန္တိ အက္ခာတံ. ในวาระที่ห้า บทว่า สกฺกายํ มนสิกโรโต คือ แก่พระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก ผู้กำหนดสังขารล้วนแล้วบรรลุอรหัตตผล ออกจากผลสมาบัติแล้วส่งจิตไปมีหน้าต่อปัญจุปาทานขันธ์เพื่อพิจารณา. บทว่า อิทมกฺขาตํ สกฺกายนิสฺสรณํ คือ อรหัตตผลสมาบัติจิตที่เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เห็นนิพพานด้วยอรหัตตมรรคและอรหัตตผลแล้วดำรงอยู่ว่า 'สักกายะอีกไม่มี' นี้ ท่านกล่าวว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากสักกายะ. ဝိမုတ္တာယတနပဉ္စကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาหมวด 5 แห่งวิมุตตายตนะ ၃၂၂. ဝိမုတ္တာယတနာနီတိ ဝိမုစ္စနကာရဏာနိ. အတ္ထပဋိသံဝေဒိနောတိ ပါဠိအတ္ထံ ဇာနန္တဿ. ဓမ္မပဋိသံဝေဒိနောတိ ပါဠိံ ဇာနန္တဿ. ပါမောဇ္ဇန္တိ တရုဏပီတိ. ပီတီတိ တုဋ္ဌာကာရဘူတာ ဗလဝပီတိ. ကာယောတိ နာမကာယော ပဋိပဿမ္ဘတိ. သုခံ ဝေဒယတီတိ သုခံ ပဋိလဘတိ. စိတ္တံ သမာဓိယတီတိ အရဟတ္တဖလသမာဓိနာ သမာဓိယတိ. အယဉှိ တံ ဓမ္မံ သုဏန္တော အာဂတာဂတဋ္ဌာနေ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလာနိ ဇာနာတိ, တဿ ဧဝံ ဇာနတော ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော တဿာ ပီတိယာ အန္တရာ ဩသက္ကိတုံ န ဒေန္တော ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာနိကော ဟုတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘စိတ္တံ သမာဓိယတီ’’တိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော[Pg.216]. အယံ ပန ဝိသေသော, သမာဓိနိမိတ္တန္တိ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု အညတရော သမာဓိယေဝ သမာဓိနိမိတ္တံ. သုဂ္ဂဟိတံ ဟောတီတိအာဒီသု အာစရိယသန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥဂ္ဂဏှန္တေန သုဋ္ဌု ဂဟိတံ ဟောတိ. သုဋ္ဌု မနသိကတန္တိ သုဋ္ဌု ဥပဓာရိတံ. သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ပညာယာတိ ပညာယ သုဋ္ဌု ပစ္စက္ခံ ကတံ. တသ္မိံ ဓမ္မေတိ တသ္မိံ ကမ္မဋ္ဌာနပါဠိဓမ္မေ. ๓๒๒. บทว่า วิมุตฺตายตนานิ คือ เหตุแห่งการหลุดพ้น. บทว่า อตฺถปฏิสํเวที คือ ผู้รู้แจ้งอรรถแห่งบาลี. บทว่า ธมฺมปฏิสํเวที คือ ผู้รู้แจ้งบาลี. บทว่า ปาโมชฺชํ คือ ปีติอ่อนๆ. บทว่า ปีติ คือ ปีติมีกำลังที่เป็นอาการแห่งความยินดี. บทว่า กาโย คือ นามกายย่อมระงับ. บทว่า สุขํ เวทยติ คือ ย่อมได้สุข. บทว่า จิตฺตํ สมาธิยติ คือ ย่อมตั้งมั่นด้วยอรหัตตผลสมาธิ. จริงอยู่ บุคคลนี้เมื่อฟังธรรมนั้นอยู่ ย่อมรู้ฌาน วิปัสสนา มรรค และผล ในที่นั้นๆ, เมื่อรู้ดังนี้ ปีติย่อมเกิดขึ้นแก่เขา. เขาไม่ให้ปีตินั้นลดลงในระหว่าง เป็นผู้มีกรรมฐานในอุปจารสมาธิ เจริญวิปัสสนาแล้ว ย่อมบรรลุอรหัตตผล. ท่านหมายถึงบุคคลนั้นจึงกล่าวว่า "จิตฺตํ สมาธิยติ". ในข้อที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่นี้เป็นข้อแตกต่าง, บทว่า สมาธินิมิตฺตํ คือ สมาธิอย่างใดอย่างหนึ่งในอารมณ์ 38 นั่นเอง ชื่อว่าสมาธินิมิต. ในบทว่า สุคฺคหิตํ โหติ เป็นต้น ความว่า อันผู้เรียนกรรมฐานในสำนักอาจารย์เรียนมาดีแล้ว. บทว่า สุฏฺฐุ มนสิกตํ คือ ทรงจำไว้ดีแล้ว. บทว่า สุปฺปฏิวิทฺธํ ปญฺญาย คือ ทำให้แจ้งด้วยปัญญาดีแล้ว. บทว่า ตสฺมึ ธมฺเม คือ ในธรรมคือบาลีกรรมฐานนั้น. ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာတိ ဝိမုတ္တိ ဝုစ္စတိ အရဟတ္တံ, တံ ပရိပါစေန္တီတိ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ. အနိစ္စသညာတိ အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. အနိစ္စေ ဒုက္ခသညာတိ ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. ဒုက္ခေ အနတ္တသညာတိ အနတ္တာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. ပဟာနသညာတိ ပဟာနာနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. ဝိရာဂသညာတိ ဝိရာဂါနုပဿနာဉာဏေ ဥပ္ပန္နသညာ. บทว่า วิมุตฺติปริปาจนียา คือ อรหัตตผล ท่านเรียกว่า วิมุตติ, ธรรมเหล่านั้นย่อมทำอรหัตตผลนั้นให้แก่กล้า เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า วิมุตติปริปาจนียา. บทว่า อนิจฺจสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในอนิจจานุปัสสนาญาณ. บทว่า อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในทุกขานุปัสสนาญาณ. บทว่า ทุกฺเข อนตฺตสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในอนัตตานุปัสสนาญาณ. บทว่า ปหานสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในปหานานุปัสสนาญาณ. บทว่า วิราคสญฺญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นในวิราคานุปัสสนาญาณ. ‘‘ဣမေ ခေါ အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ ဆဗ္ဗီသတိယာ ပဉ္စကာနံ ဝသေန တိံသသတပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ. บทว่า "อิเม โข อาวุโส" เป็นต้น พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวปัญหา 130 ด้วยสามารถแห่งหมวด 5 ทั้งหลาย 26 หมวด ได้แสดงรสแห่งความสามัคคี. ပဉ္စကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาหมวด 5 จบแล้ว. ဆက္ကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาหมวด 6 ၃၂၃. ဣတိ ပဉ္စကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဆက္ကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တိကာနီတိ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တိကာနိ. ဗာဟိရာနီတိ တတော အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တတော ဗဟိဘူတာနိ. ဝိတ္ထာရတော ပန အာယတနကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာဝ. ဝိညာဏကာယာတိ ဝိညာဏသမူဟာ. စက္ခုဝိညာဏန္တိ စက္ခုပသာဒနိဿိတံ ကုသလာကုသလဝိပါကဝိညာဏံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. စက္ခုသမ္ဖဿောတိ စက္ခုနိဿိတော သမ္ဖဿော. သောတသမ္ဖဿာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. မနောသမ္ဖဿောတိ ဣမေ ဒသ သမ္ဖဿေ ဌပေတွာ သေသော သဗ္ဗော မနောသမ္ဖဿော နာမ. ဝေဒနာဆက္ကမ္ပိ ဧတေနေဝ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရူပသညာတိ ရူပံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နာ သညာ. ဧတေနုပါယေန သေသာပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စေတနာဆက္ကေပိ ဧသေဝ နယော. တထာ တဏှာဆက္ကေ. ๓๒๓. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงรสแห่งความสามัคคีโดยนัยปัญจกะ (หมวด 5) อย่างนี้แล้ว บัดนี้ จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนาอีกครั้งเพื่อแสดงโดยนัยฉักกะ (หมวด 6) ในธรรมเหล่านั้น คำว่า อัชฌัตติกานิ (ภายใน) ได้แก่ อัชฌัตตัชฌัตติกะ (ภายในโดยแท้) คำว่า พาหิรานิ (ภายนอก) ได้แก่ ธรรมที่เป็นภายนอกไปจากอัชฌัตตัชฌัตติกะนั้น ส่วนอายตนกถาโดยพิสดาร พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค คำว่า วิญญาณกายา ได้แก่ หมู่แห่งวิญญาณ คำว่า จักขุวิญญาณ ได้แก่ กุศลวิบากวิญญาณและอกุศลวิบากวิญญาณที่อาศัยจักขุปสาท นัยนี้พึงใช้ได้ในทุกแห่ง คำว่า จักขุสัมผัส ได้แก่ สัมผัสที่อาศัยจักขุ แม้ในโสตสัมผัสเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน คำว่า มโนสัมผัส ได้แก่ สัมผัสที่เหลือทั้งหมด ยกเว้นสัมผัส 10 อย่างนี้ ชื่อว่ามโนสัมผัส แม้เวทนาฉักกะ (หมวด 6 แห่งเวทนา) ก็พึงทราบโดยนัยนี้เช่นกัน คำว่า รูปสัญญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นโดยทำรูปให้เป็นอารมณ์ แม้สัญญาที่เหลือก็พึงทราบโดยอุบายนี้ ในเจตนาฉักกะ (หมวด 6 แห่งเจตนา) ก็นัยนี้เช่นกัน ในตัณหาฉักกะ (หมวด 6 แห่งตัณหา) ก็เช่นเดียวกัน အဂါရဝေါတိ [Pg.217] ဂါရဝဝိရဟိတော. အပ္ပတိဿောတိ အပ္ပတိဿယော အနီစဝုတ္တိ. ဧတ္ထ ပန ယော ဘိက္ခု သတ္ထရိ ဓရမာနေ တီသု ကာလေသု ဥပဋ္ဌာနံ န ယာတိ. သတ္ထရိ အနုပါဟနေ စင်္ကမန္တေ သဥပါဟနော စင်္ကမတိ, နီစေ စင်္ကမန္တေ ဥစ္စေ စင်္ကမတိ, ဟေဋ္ဌာ ဝသန္တေ ဥပရိ ဝသတိ, သတ္ထုဒဿနဋ္ဌာနေ ဥဘော အံသေ ပါရုပတိ, ဆတ္တံ ဓာရေတိ, ဥပါဟနံ ဓာရေတိ, နဟာယတိ, ဥစ္စာရံ ဝါ ပဿာဝံ ဝါ ကရောတိ. ပရိနိဗ္ဗုတေ ပန စေတိယံ ဝန္ဒိတုံ န ဂစ္ဆတိ, စေတိယဿ ပညာယနဋ္ဌာနေ သတ္ထုဒဿနဋ္ဌာနေ ဝုတ္တံ သဗ္ဗံ ကရောတိ, အယံ သတ္ထရိ အဂါရဝေါ နာမ. ယော ပန ဓမ္မဿဝနေ သံဃုဋ္ဌေ သက္ကစ္စံ န ဂစ္ဆတိ, သက္ကစ္စံ ဓမ္မံ န သုဏာတိ, သမုလ္လပန္တော နိသီဒတိ, သက္ကစ္စံ န ဂဏှာတိ, န ဝါစေတိ, အယံ ဓမ္မေ အဂါရဝေါ နာမ. ယော ပန ထေရေန ဘိက္ခုနာ အနဇ္ဈိဋ္ဌော ဓမ္မံ ဒေသေတိ, နိသီဒတိ, ပဉှံ ကထေတိ, ဝုဍ္ဎေ ဘိက္ခူ ဃဋ္ဋေန္တော ဂစ္ဆတိ, တိဋ္ဌတိ, နိသီဒတိ, ဒုဿပလ္လတ္ထိကံ ဝါ ဟတ္ထပလ္လတ္ထိကံ ဝါ ကရောတိ, သံဃမဇ္ဈေ ဥဘော အံသေ ပါရုပတိ, ဆတ္တုပါဟနံ ဓာရေတိ, အယံ သံဃေ အဂါရဝေါ နာမ. ဧကဘိက္ခုသ္မိမ္ပိ ဟိ အဂါရဝေ ကတေ သံဃေ အဂါရဝေါ ကတောဝ ဟောတိ. တိဿော သိက္ခာ ပန အပူရယမာနောဝ သိက္ခာယ အဂါရဝေါ နာမ. အပ္ပမာဒလက္ခဏံ အနနုဗြူဟယမာနော အပ္ပမာဒေ အဂါရဝေါ နာမ. ဒုဝိဓမ္ပိ ပဋိသန္ထာရံ အကရောန္တော ပဋိသန္ထာရေ အဂါရဝေါ နာမ. ဆ ဂါရဝါ ဝုတ္တပ္ပဋိပက္ခဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. คำว่า อคารโว ได้แก่ ผู้ปราศจากความเคารพ คำว่า อัปปติสโส ได้แก่ ผู้ไม่มีความยำเกรง ไม่ประพฤติตนอ่อนน้อม ในเรื่องนั้น ภิกษุใด เมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่ ไม่ไปอุปัฏฐากในกาลทั้งสาม เมื่อพระศาสดาเสด็จจงกรมโดยไม่ทรงฉลองพระบาท ตนกลับสวมรองเท้าจงกรม, เมื่อพระองค์เสด็จจงกรมในที่จงกรมต่ำ ตนกลับจงกรมในที่สูง, เมื่อพระองค์ประทับอยู่เบื้องล่าง ตนกลับอยู่เบื้องบน, ในที่ที่มองเห็นพระศาสดาได้ ก็ห่มคลุมบ่าทั้งสอง, กั้นร่ม, สวมรองเท้า, อาบน้ำ, หรือถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ส่วนเมื่อพระศาสดาปรินิพพานแล้ว ก็ไม่ไปไหว้พระเจดีย์, ในที่ที่มองเห็นพระเจดีย์ได้ ก็กระทำการทุกอย่างที่กล่าวแล้วในที่ที่มองเห็นพระศาสดาได้ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ไม่มีความเคารพในพระศาสดา ส่วนภิกษุใด เมื่อมีการประกาศให้ฟังธรรม ก็ไม่ไปโดยเคารพ, ไม่ฟังธรรมโดยเคารพ, นั่งพูดคุย, ไม่เรียนโดยเคารพ, ไม่บอกสอน (แก่ผู้อื่น) ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ไม่มีความเคารพในพระธรรม ส่วนภิกษุใด อันภิกษุผู้เป็นเถระมิได้เชื้อเชิญ ก็แสดงธรรม, นั่ง, กล่าวปัญหา, เดิน ยืน นั่ง กระทบกระทั่งภิกษุผู้แก่กว่า, ทำการนั่งรัดเข่าด้วยผ้าหรือด้วยมือ, ในท่ามกลางสงฆ์ก็ห่มคลุมบ่าทั้งสอง, กั้นร่มสวมรองเท้า ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ไม่มีความเคารพในพระสงฆ์ เพราะว่าเมื่อกระทำความไม่เคารพแม้ในภิกษุรูปหนึ่ง ก็ย่อมเป็นอันได้กระทำความไม่เคารพในพระสงฆ์ทีเดียว อนึ่ง ภิกษุผู้ไม่บำเพ็ญสิกขาสามให้บริบูรณ์นั่นแหละ ชื่อว่าผู้ไม่มีความเคารพในสิกขา ภิกษุผู้ไม่ยังลักษณะแห่งความไม่ประมาทให้เจริญขึ้น ชื่อว่าผู้ไม่มีความเคารพในความไม่ประมาท ภิกษุผู้ไม่กระทำปฏิสันถารแม้ทั้งสองอย่าง ชื่อว่าผู้ไม่มีความเคารพในปฏิสันถาร พึงทราบคารวะ 6 ประการ โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว သောမနဿူပဝိစာရာတိ သောမနဿသမ္ပယုတ္တာ ဝိစာရာ. သောမနဿဋ္ဌာနိယန္တိ သောမနဿကာရဏဘူတံ. ဥပဝိစရတီတိ ဝိတက္ကေန ဝိတက္ကေတွာ ဝိစာရေန ပရိစ္ဆိန္ဒတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဒေါမနဿူပဝိစာရာပိ ဧဝမေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ ဥပေက္ခူပဝိစာရာ. သာရဏီယဓမ္မာ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတာ. ဒိဋ္ဌိသာမညဂတောတိ ဣမိနာ ပန ပဒေန ကောသမ္ဗကသုတ္တေ ပဌမမဂ္ဂေါ ကထိတော. ဣဓ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ. คำว่า โสมนัสสูปวิจารา ได้แก่ วิจารที่ประกอบด้วยโสมนัส คำว่า โสมนัสสัฏฐานิยันติ ได้แก่ ธรรมที่เป็นเหตุแห่งโสมนัส คำว่า อุปวิจรติ ได้แก่ ตรึกด้วยวิตกแล้ว กำหนดด้วยวิจาร นัยนี้พึงใช้ได้ในทุกแห่ง แม้โทมนัสสูปวิจารก็พึงทราบอย่างนี้เช่นกัน อุเบกขูปวิจารก็เช่นเดียวกัน สาราณิยธรรมทั้งหลายได้ขยายความไว้แล้วในเบื้องต่ำ ส่วนคำว่า ทิฏฐิสามัญญคโต นี้ ในโกสัมพกสูตร ท่านกล่าวหมายถึงปฐมมรรค แต่ในที่นี้ (หมายถึง) มรรคทั้งสี่ ဝိဝါဒမူလဆက္ကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาวิวาทมูลฉักกะ (คำอธิบายหมวด 6 แห่งมูลเหตุของความวิวาท) ၃၂၅. ဝိဝါဒမူလာနီတိ ဝိဝါဒဿ မူလာနိ. ကောဓနောတိ ကုဇ္ဈနလက္ခဏေန ကောဓေန သမန္နာဂတော. ဥပနာဟီတိ ဝေရအပ္ပဋိနိဿဂ္ဂလက္ခဏေန ဥပနာဟေန သမန္နာဂတော. အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ ကထံ ဒေဝမနုဿာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတိ. ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓကေ ဝိယ ဒွီသု ဘိက္ခူသု ဝိဝါဒံ အာပန္နေသု တသ္မိံ ဝိဟာရေ [Pg.218] တေသံ အန္တေဝါသိကာ ဝိဝဒန္တိ. တေသံ ဩဝါဒံ ဂဏှန္တော ဘိက္ခုနိသံဃော ဝိဝဒတိ. တတော တေသံ ဥပဋ္ဌာကာ ဝိဝဒန္တိ. အထ မနုဿာနံ အာရက္ခဒေဝတာ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ. တတ္ထ ဓမ္မဝါဒီနံ အာရက္ခဒေဝတာ ဓမ္မဝါဒိနိယော ဟောန္တိ အဓမ္မဝါဒီနံ အဓမ္မဝါဒိနိယော. တတော အာရက္ခဒေဝတာနံ မိတ္တာ ဘုမ္မာ ဒေဝတာ ဘိဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ပရမ္ပရာ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဌပေတွာ အရိယသာဝကေ သဗ္ဗေ ဒေဝမနုဿာ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ. ဓမ္မဝါဒီဟိ ပန အဓမ္မဝါဒိနောဝ ဗဟုတရာ ဟောန္တိ. တတော ‘‘ယံ ဗဟုကေဟိ ဂဟိတံ, တံ တစ္ဆ’’န္တိ ဓမ္မံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဗဟုတရာဝ အဓမ္မံ ဂဏှန္တိ. တေ အဓမ္မံ ပုရက္ခတွာ ဝဒန္တာ အပါယေသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဧဝံ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ ဒေဝမနုဿာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဟောတိ. ๓๒๕. คำว่า วิวาทมูลานิ ได้แก่ มูลเหตุแห่งความวิวาท คำว่า โกธโน ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความโกรธ อันมีลักษณะที่โกรธง่าย คำว่า อุปนาหี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความผูกโกรธ อันมีลักษณะที่ไม่สละเวร คำว่า อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ (เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย) ความว่า ความวิวาทของภิกษุสองรูป ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายได้อย่างไร (ตอบว่า) เหมือนในโกสัมพกขันธกะ เมื่อภิกษุสองรูปเกิดความวิวาทกันขึ้นในวิหารนั้น เหล่าอันเตวาสิกของท่านทั้งสองก็วิวาทกัน สงฆ์ภิกษุณีผู้รับโอวาทของท่านเหล่านั้นก็วิวาทกัน จากนั้นเหล่าอุบาสกอุบาสิกาของท่านเหล่านั้นก็วิวาทกัน ลำดับนั้น เทวดาผู้รักษามนุษย์ก็แบ่งเป็นสองฝ่าย ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น เทวดาผู้รักษาฝ่ายธรรมวาทีก็เป็นธรรมวาทินี เทวดาผู้รักษาฝ่ายอธรรมวาทีก็เป็นอธรรมวาทินี จากนั้นเหล่าภุมมเทวดาผู้เป็นมิตรของเทวดาผู้รักษาก็แตกแยกกัน โดยลำดับอย่างนี้ จนถึงพรหมโลก เว้นพระอริยสาวก เทวดาและมนุษย์ทั้งปวงก็แบ่งเป็นสองฝ่าย แต่ว่าฝ่ายอธรรมวาทีมีจำนวนมากกว่าฝ่ายธรรมวาที จากนั้น คนส่วนมากจึงสละธรรมะเสียแล้วถือเอาอธรรม โดยคิดว่า "สิ่งที่คนส่วนใหญ่ยึดถือ สิ่งนั้นเป็นเรื่องจริง" ชนเหล่านั้นมีอธรรมเป็นหัวหน้า เมื่อกล่าวอยู่ ย่อมบังเกิดในอบายทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ ความวิวาทของภิกษุสองรูป ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย အဇ္ဈတ္တံ ဝါတိ တုမှာကံ အဗ္ဘန္တရပရိသာယ. ဗဟိဒ္ဓါ ဝါတိ ပရေသံ ပရိသာယ. คำว่า อัชฺฌตฺตํ วา (หรือในภายใน) ได้แก่ ในบริษัทภายในของพวกท่าน คำว่า พหิทฺธา วา (หรือในภายนอก) ได้แก่ ในบริษัทของชนเหล่าอื่น မက္ခီတိ ပရေသံ ဂုဏမက္ခနလက္ခဏေန မက္ခေန သမန္နာဂတော. ပဠာသီတိ ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏေန ပဠာသေန သမန္နာဂတော. ဣဿုကီတိ ပရသက္ကာရာဒီနိ ဣဿာယနလက္ခဏာယ ဣဿာယ သမန္နာဂတော. မစ္ဆရီတိ အာဝါသမစ္ဆရိယာဒီဟိ သမန္နာဂတော. သဌောတိ ကေရာဋိကော. မာယာဝီတိ ကတပါပပဋိစ္ဆာဒကော. ပါပိစ္ဆောတိ အသန္တသမ္ဘာဝနိစ္ဆကော ဒုဿီလော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ နတ္ထိကဝါဒီ အဟေတုကဝါဒီ အကိရိယဝါဒီ. သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီတိ သယံ ဒိဋ္ဌိမေဝ ပရာမသတိ. အာဓာနဂ္ဂါဟီတိ ဒဠှဂ္ဂါဟီ. ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီတိ န သက္ကာ ဟောတိ ဂဟိတံ ဝိဿဇ္ဇာပေတုံ. คำว่า มักขี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความลบหลู่คุณท่าน อันมีลักษณะที่ลบหลู่คุณของผู้อื่น คำว่า ปฬา สี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความตีเสมอ อันมีลักษณะที่ถือตัวเทียมเท่า คำว่า อิสสุกี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความริษยา อันมีลักษณะที่ริษยาสักการะเป็นต้นของผู้อื่น คำว่า มัจฉรี ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความตระหนี่ในอาวาสเป็นต้น คำว่า สโฐ ได้แก่ ผู้โอ้อวด คำว่า มายาวี ได้แก่ ผู้มีมารยา คือปกปิดบาปที่ทำไว้ คำว่า ปาปิจโฉ ได้แก่ ผู้มีความปรารถนาลามก คือเป็นคนทุศีลผู้ปรารถนาจะแสดงคุณที่ไม่มีในตนให้ปรากฏ คำว่า มิจฉาทิฏฐิ ได้แก่ ผู้มีความเห็นว่าไม่มี (นัตถิกวาท), ผู้มีความเห็นว่าไม่มีเหตุ (อเหตุกวาท), ผู้มีความเห็นว่าไม่เป็นการกระทำ (อกิริยวาท) คำว่า สันทิฏฐิปรามาสี ได้แก่ ผู้ยึดมั่นแต่ความเห็นของตนเอง คำว่า อาธานัคคาหี ได้แก่ ผู้ยึดถืออย่างมั่นคง คำว่า ทุปปฏินิสสัคคี ได้แก่ ผู้ที่ใครๆ ไม่สามารถทำให้สละความเห็นที่ยึดถือไว้ได้ ပထဝီဓာတူတိ ပတိဋ္ဌာဓာတု. အာပေါဓာတူတိ အာဗန္ဓနဓာတု. တေဇောဓာတူတိ ပရိပါစနဓာတု. ဝါယောဓာတူတိ ဝိတ္ထမ္ဘနဓာတု. အာကာသဓာတူတိ အသမ္ဖုဋ္ဌဓာတု. ဝိညာဏဓာတူတိ ဝိဇာနနဓာတု. ปฐวีธาตุ ได้แก่ ปติฏฐาธาตุ (ธาตุเป็นที่ตั้ง) อาโปธาตุ ได้แก่ อาพันธนธาตุ (ธาตุที่เอิบอาบ) เตโชธาตุ ได้แก่ ปริปาจนธาตุ (ธาตุที่ทำให้สุก) วาโยธาตุ ได้แก่ วิตถัมภนธาตุ (ธาตุที่ค้ำจุน) อากาสธาตุ ได้แก่ อสัมผุฏฐธาตุ (ธาตุที่ไม่ถูกสัมผัส) วิญญาณธาตุ ได้แก่ วิชานนธาตุ (ธาตุที่รู้แจ้ง) နိဿရဏိယဆက္ကဝဏ္ဏနာ วรรณนาแห่งธรรมหมวด ๖ อันเป็นเครื่องสลัดออก ၃၂၆. နိဿရဏိယာ ဓာတုယောတိ နိဿဋဓာတုယောဝ. ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီတိ ပရိယာဒိယိတွာ ဟာပေတွာ တိဋ္ဌတိ. ‘မာ ဟေဝန္တိဿ ဝစနီယော’တိ ယသ္မာ အဘူတံ ဗျာကရဏံ ဗျာကရောတိ, တသ္မာ မာ ဧဝံ ဘဏီတိ [Pg.219] ဝတ္တဗ္ဗော. ယဒိဒံ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တီတိ ယာ အယံ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ, ဣဒံ နိဿရဏံ ဗျာပါဒဿ, ဗျာပါဒတော နိဿဋာတိ အတ္ထော. ယော ပန မေတ္တာယ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတော သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ တတိယမဂ္ဂံ ပတွာ ‘‘ပုန ဗျာပါဒေါ နတ္ထီ’’တိ တတိယဖလေန နိဗ္ဗာနံ ပဿတိ, တဿ စိတ္တံ အစ္စန္တံ နိဿရဏံ ဗျာပါဒဿ. ဧတေနုပါယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ๓๒๖. บทว่า นิสฺสรณิยา ธาตุโย ความว่า ได้แก่ธาตุที่สลัดออกนั่นเอง. บทว่า ปริยาทาย ติฏฺฐติ ความว่า ครอบงำแล้ว ทำให้เสื่อมแล้ว ย่อมอยู่. บทว่า มา เหวนฺติสฺส วจนีโย ความว่า เพราะเหตุที่พยากรณ์คำที่ไม่เป็นจริง ฉะนั้น พึงกล่าวว่า ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้. บทว่า ยทิทํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ ความว่า เมตตาเจโตวิมุตตินี้ใด เมตตานี้เป็นเครื่องสลัดออกจากพยาบาท อธิบายว่า สลัดออกจากพยาบาท. ส่วนผู้ใดออกจากติกจตุกกฌานอันมีเมตตาเป็นอารมณ์แล้ว พิจารณาสังขารทั้งหลาย บรรลุตติยมรรคแล้ว เห็นพระนิพพานด้วยตติยผลว่า "พยาบาทไม่มีอีก" จิตของผู้นั้นเป็นเครื่องสลัดออกจากพยาบาทโดยสิ้นเชิง. พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงโดยนัยนี้. အနိမိတ္တာ စေတောဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိ. သာ ဟိ ရာဂနိမိတ္တာဒီနဉ္စေဝ ရူပနိမိတ္တာဒီနဉ္စ နိစ္စနိမိတ္တာဒီနဉ္စ အဘာဝါ ‘‘အနိမိတ္တာ’’တိ ဝုတ္တာ. နိမိတ္တာနုသာရီတိ ဝုတ္တပ္ပဘေဒံ နိမိတ္တံ အနုသရတီတိ နိမိတ္တာနုသာရီ. บทว่า อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติ ได้แก่ อรหัตตผลสมาบัติ. จริงอยู่ สมาบัตินั้น ท่านเรียกว่า "อนิมิตตา" เพราะไม่มีราคนิมิตเป็นต้นด้วย ไม่มีรูปนิมิตเป็นต้นด้วย และไม่มีนิจจนิมิตเป็นต้นด้วย. บทว่า นิมิตฺตานุสารี ความว่า ชื่อว่านิมิตตานุสารี เพราะระลึกถึงนิมิตตามประเภทที่กล่าวแล้ว. အသ္မီတိ အသ္မိမာနော. အယမဟမသ္မီတိ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု အယံ နာမ အဟံ အသ္မီတိ ဧတ္တာဝတာ အရဟတ္တံ ဗျာကတံ ဟောတိ. ဝိစိကိစ္ဆာကထံကထာသလ္လန္တိ ဝိစိကိစ္ဆာဘူတံ ကထံကထာသလ္လံ. ‘မာ ဟေဝန္တိဿ ဝစနီယော’တိ သစေ တေ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အရဟတ္တဗျာကရဏံ မိစ္ဆာ ဟောတိ, တသ္မာ မာ အဘူတံ ဘဏီတိ ဝါရေတဗ္ဗော. အသ္မိမာနသမုဂ္ဃာတောတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. အရဟတ္တမဂ္ဂဖလဝသေန ဟိ နိဗ္ဗာနေ ဒိဋ္ဌေ ပုန အသ္မိမာနော နတ္ထီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အသ္မိမာနသမုဂ္ဃာတောတိ ဝုတ္တော. บทว่า อสฺมิ ได้แก่ อัสมิมานะ. บทว่า อยมหมสฺมิ ความว่า ในขันธ์ ๕ ว่า ผู้นี้ชื่อว่าเรามีอยู่ เพียงเท่านี้ ชื่อว่าพยากรณ์อรหัตตผล. บทว่า วิจิกิจฺฉากถํกถาสลฺลํ ได้แก่ ลูกศรคือความสงสัยอันเป็นวิจิกิจฉา. บทว่า มา เหวนฺติสฺส วจนีโย ความว่า ถ้าวิจิกิจฉาอันปฐมมรรคพึงละเกิดขึ้นแก่ท่าน การพยากรณ์อรหัตตผลก็เป็นผิด ฉะนั้น พึงห้ามว่า ท่านอย่ากล่าวคำไม่จริง. บทว่า อสฺมิมานสมุคฺฆาโต ได้แก่ อรหัตตมรรค. จริงอยู่ เมื่อเห็นพระนิพพานด้วยอำนาจแห่งอรหัตตมรรคและผลแล้ว อัสมิมานะย่อมไม่มีอีก ฉะนั้น อรหัตตมรรคจึงเรียกว่า อัสมิมานสมุคฆาต. အနုတ္တရိယာဒိဆက္ကဝဏ္ဏနာ วรรณนาแห่งธรรมหมวด ๖ มีอนุตตริยะเป็นต้น ၃၂၇. အနုတ္တရိယာနီတိ အနုတ္တရာနိ ဇေဋ္ဌကာနိ. ဒဿနေသု အနုတ္တရိယံ ဒဿနာနုတ္တရိယံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ဟတ္ထိရတနာဒီနံ ဒဿနံ န ဒဿနာနုတ္တရိယံ, နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓဿ ပန နိဝိဋ္ဌပေမဝသေန ဒသဗလဿ ဝါ ဘိက္ခုသံဃဿ ဝါ ကသိဏာသုဘနိမိတ္တာဒီနံ ဝါ အညတရဿ ဒဿနံ ဒဿနာနုတ္တရိယံ နာမ. ခတ္တိယာဒီနံ ဂုဏကထာသဝနံ န သဝနာနုတ္တရိယံ, နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓဿ ပန နိဝိဋ္ဌပေမဝသေန တိဏ္ဏံ ဝါ ရတနာနံ ဂုဏကထာသဝနံ တေပိဋကဗုဒ္ဓဝစနသဝနံ ဝါ သဝနာနုတ္တရိယံ နာမ. မဏိရတနာဒိလာဘော န လာဘာနုတ္တရိယံ, သတ္တဝိဓအရိယဓနလာဘော ပန လာဘာနုတ္တရိယံ နာမ. ဟတ္ထိသိပ္ပာဒိသိက္ခနံ န သိက္ခာနုတ္တရိယံ, သိက္ခတ္တယပူရဏံ ပန သိက္ခာနုတ္တရိယံ နာမ. ခတ္တိယာဒီနံ ပါရိစရိယာ န ပါရိစရိယာနုတ္တရိယံ, တိဏ္ဏံ ပန ရတနာနံ ပါရိစရိယာ ပါရိစရိယာနုတ္တရိယံ နာမ. ခတ္တိယာဒီနံ ဂုဏာနုဿရဏံ နာနုဿတာနုတ္တရိယံ, တိဏ္ဏံ ပန ရတနာနံ ဂုဏာနုဿရဏံ အနုဿတာနုတ္တရိယံ နာမ. ๓๒๗. บทว่า อนุตฺตริยานิ ความว่า ธรรมที่ไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า เป็นธรรมที่เป็นใหญ่. การเห็นอันยอดเยี่ยมในบรรดาการเห็นทั้งหลาย ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้. ในบรรดาอนุตตริยะเหล่านั้น การเห็นช้างแก้วเป็นต้น ไม่ชื่อว่าทัสสนานุตตริยะ แต่การเห็นพระทศพล หรือพระภิกษุสงฆ์ หรือกสิณอสุภนิมิตเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ของผู้มีศรัทธาตั้งมั่น ด้วยอำนาจแห่งความรักที่ตั้งมั่น ชื่อว่าทัสสนานุตตริยะ. การฟังเรื่องคุณของกษัตริย์เป็นต้น ไม่ชื่อว่าสวนานุตตริยะ แต่การฟังเรื่องคุณของพระรัตนตรัย หรือการฟังพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก ของผู้มีศรัทธาตั้งมั่น ด้วยอำนาจแห่งความรักที่ตั้งมั่น ชื่อว่าสวนานุตตริยะ. การได้แก้วมณีเป็นต้น ไม่ชื่อว่าลาภานุตตริยะ แต่การได้อริยทรัพย์ ๗ ประการ ชื่อว่าลาภานุตตริยะ. การศึกษาศิลปะการขี่ช้างเป็นต้น ไม่ชื่อว่าสิกขานุตตริยะ แต่การบำเพ็ญสิกขา ๓ ให้บริบูรณ์ ชื่อว่าสิกขานุตตริยะ. การบำรุงกษัตริย์เป็นต้น ไม่ชื่อว่าปาริจริยานุตตริยะ แต่การบำรุงพระรัตนตรัย ชื่อว่าปาริจริยานุตตริยะ. การระลึกถึงคุณของกษัตริย์เป็นต้น ไม่ชื่อว่าอนุสสตานุตตริยะ แต่การระลึกถึงคุณของพระรัตนตรัย ชื่อว่าอนุสสตานุตตริยะ. အနုဿတိယောဝ [Pg.220] အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ နာမ. ဗုဒ္ဓါနုဿတီတိ ဗုဒ္ဓဿ ဂုဏာနုဿရဏံ. ဧဝံ အနုဿရတော ဟိ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော တံ ပီတိံ ခယတော ဝယတော ပဋ္ဌပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာနံ နာမေတံ ဂိဟီနမ္ပိ လဗ္ဘတိ, ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဝိတ္ထာရကထာ ပနေတ္ထ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. อนุสตินั่นแหละ ชื่อว่า อนุสสติฏฐาน. บทว่า พุทฺธานุสฺสติ ได้แก่ การระลึกถึงคุณของพระพุทธเจ้า. จริงอยู่ เมื่อระลึกอยู่อย่างนี้ ปีติย่อมเกิดขึ้น. ผู้นั้นตั้งปีตินั้นไว้โดยความสิ้นไปเสื่อมไป ย่อมบรรลุอรหัตตผล. กรรมฐานนี้ชื่อว่าอุปจารกรรมฐาน แม้คฤหัสถ์ก็ได้, นัยนี้มีในที่ทั้งปวง. คำอธิบายโดยพิสดารในอนุสสติฏฐานเหล่านี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค. သတတဝိဟာရဆက္ကဝဏ္ဏနာ วรรณนาแห่งธรรมหมวด ๖ อันเป็นเครื่องอยู่เนืองๆ ၃၂၈. သတတဝိဟာရာတိ ခီဏာသဝဿ နိစ္စဝိဟာရာ. စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ စက္ခုဒွါရာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ တံ ရူပံ စက္ခုဝိညာဏေန ဒိသွာ ဇဝနက္ခဏေ ဣဋ္ဌေ အရဇ္ဇန္တော နေဝ သုမနော ဟောတိ, အနိဋ္ဌေ အဒုဿန္တော န ဒုမ္မနော. အသမပေက္ခနေ မောဟံ အနုပ္ပာဒေန္တော ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ မဇ္ဈတ္တော, သတိယာ ယုတ္တတ္တာ သတော, သမ္ပဇညေန ယုတ္တတ္တာ သမ္ပဇာနော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဆသုပိ ဒွါရေသု ဥပေက္ခကော ဝိဟရတီတိ ဣမိနာ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ ကထိတာ. သမ္ပဇာနောတိ ဝစနတော ပန စတ္တာရိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. သတတဝိဟာရာတိ ဝစနတော အဋ္ဌပိ မဟာစိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ အရဇ္ဇန္တော အဒုဿန္တောတိ ဝစနတော ဒသပိ စိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. သောမနဿံ ကထံ လဗ္ဘတီတိ စေ အာသေဝနတော လဗ္ဘတိ. ๓๒๘. บทว่า สตตวิหารา ความว่า ธรรมเป็นเครื่องอยู่เนืองๆ ของพระขีณาสพ. บทว่า จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ความว่า เมื่อรูปารมณ์มาสู่คลองจักษุทวาร เห็นรูปนั้นด้วยจักษุวิญญาณแล้ว ในขณะแห่งชวนะ ไม่กำหนัดในอิฏฐารมณ์ จึงไม่เป็นผู้มีใจดี, ไม่ประทุษร้ายในอนิฏฐารมณ์ จึงไม่เป็นผู้มีใจร้าย. ไม่ให้โมหะเกิดขึ้นในการพิจารณาโดยไม่แยบคาย เป็นผู้วางเฉยอยู่ เป็นกลาง, เพราะประกอบด้วยสติ จึงเป็นผู้มีสติ, เพราะประกอบด้วยสัมปชัญญะ จึงเป็นผู้มีสัมปชัญญะ. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้. ด้วยเหตุนี้ ชื่อว่าวางเฉยอยู่ในทวารทั้ง ๖, ด้วยบทนี้ ท่านจึงกล่าวถึงฉฬังคุเบกขา. แต่อาศัยบทว่า สมฺปชาโน จึงได้ญาณสัมปยุตตจิต ๔ ดวง. อาศัยบทว่า สตตวิหารา จึงได้มหากิริยาจิต ๘ ดวง. อาศัยบทว่า อรชฺชนฺโต อทุสฺสนฺโต จึงได้จิต ๑๐ ดวง. หากถามว่า โสมนัสจะได้มาอย่างไร ตอบว่า ได้มาโดยอาเสวนปัจจัย. အဘိဇာတိဆက္ကဝဏ္ဏနာ วรรณนาแห่งธรรมหมวด ๖ ว่าด้วยอภิชาติ ၃၂၉. အဘိဇာတိယောတိ ဇာတိယော. ကဏှာဘိဇာတိကော သမာနောတိ ကဏှေ နီစကုလေ ဇာတော ဟုတွာ. ကဏှံ ဓမ္မံ အဘိဇာယတီတိ ကာဠကံ ဒသဒုဿီလျဓမ္မံ ပသဝတိ ကရောတိ. သော တံ အဘိဇာယိတွာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ. သုက္ကံ ဓမ္မန္တိ အဟံ ပုဗ္ဗေပိ ပုညာနံ အကတတ္တာ နီစကုလေ နိဗ္ဗတ္တော. ဣဒါနိ ပုညံ ကရောမီတိ ပုညသင်္ခါတံ ပဏ္ဍရံ ဓမ္မံ အဘိဇာယတိ. သော တေန သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တတိ. အကဏှံ အသုက္ကံ နိဗ္ဗာနန္တိ နိဗ္ဗာနဉှိ သစေ ကဏှံ ဘဝေယျ, ကဏှဝိပါကံ ဒဒေယျ. သစေ သုက္ကံ, သုက္ကဝိပါကံ ဒဒေယျ. ဒွိန္နမ္ပိ အပ္ပဒါနတော ပန ‘‘အကဏှံ အသုက္က’’န္တိ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗာနဉ္စ နာမ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ အရဟတ္တံ အဓိပ္ပေတံ. တဉှိ ကိလေသနိဗ္ဗာနန္တေ ဇာတတ္တာ နိဗ္ဗာနံ နာမ. တံ ဧသ အဘိဇာယတိ ပသဝတိ ကရောတိ. သုက္ကာဘိဇာတိကော သမာနောတိ သုက္ကေ ဥစ္စကုလေ ဇာတော ဟုတွာ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๓๒๙. บทว่า อภิชาติโย ความว่า ชาติทั้งหลาย. บทว่า กณฺหาภิชาติโก สมาโน ความว่า ชื่อว่าผู้มีอภิชาติดำ คือ เกิดแล้วในตระกูลต่ำอันดำ. บทว่า กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ ความว่า ย่อมก่อ ย่อมทำ ซึ่งธรรมดำ คือ ทุสสิลีธรรม 10 ประการ. บุคคลนั้นให้ธรรมนั้นเกิดแล้ว ย่อมบังเกิดในนรก. บทว่า สุกฺกํ ธมฺมํ ความว่า (บุคคลคิดว่า) ในกาลก่อนเราเกิดในตระกูลต่ำเพราะไม่ได้ทำบุญไว้ บัดนี้เราจักทำบุญ ดังนี้แล้ว ย่อมให้เกิดธรรมอันขาวสะอาดที่เรียกว่าบุญ. บุคคลนั้นย่อมบังเกิดในสวรรค์ด้วยบุญนั้น. บทว่า อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานํ ความว่า พระนิพพานไม่ดำไม่ขาว. จริงอยู่ หากพระนิพพานพึงเป็นธรรมดำ ก็พึงให้วิบากดำ หากเป็นธรรมขาว ก็พึงให้วิบากขาว แต่เพราะไม่ให้วิบากทั้งสองอย่าง จึงตรัสว่า "ไม่ดำไม่ขาว". และในอรรถนี้ พระนิพพานที่ชื่อว่าอรหัตตผลเป็นสิ่งที่ทรงประสงค์. จริงอยู่ อรหัตตผลนั้นชื่อว่านิพพาน เพราะเกิดในที่สุดแห่งความดับกิเลส. บุคคลนี้ย่อมให้เกิด ย่อมก่อ ย่อมทำซึ่งพระนิพพานนั้น. บทว่า สุกฺกาภิชาติโก สมาโน ความว่า ชื่อว่าผู้มีอภิชาติขาว คือ เกิดแล้วในตระกูลสูงอันขาวสะอาด. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဆက္ကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยหมวด 6 อันเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာတိ [Pg.221] နိဗ္ဗေဓော ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ, တံ ဘဇန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တီတိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ. အနိစ္စသညာဒယော ပဉ္စကေ ဝုတ္တာ. နိရောဓာနုပဿနာဉာဏေ သညာ နိရောဓသညာ နာမ. บทว่า นิพฺเพธภาคิยา ความว่า พระนิพพานเรียกว่า นิพเพธะ (ธรรมที่พึงแทงตลอด), ธรรมทั้งหลายย่อมเข้าถึง ย่อมเข้าไปสู่พระนิพพานนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพเพธภาคิยะ. อนิจจสัญญาเป็นต้น ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในปัญจกะ (หมวด 5). สัญญาในนิโรธานุปัสสนาญาณ ชื่อว่า นิโรธสัญญา. ‘‘ဣမေ ခေါ, အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ ဒွါဝီသတိယာ ဆက္ကာနံ ဝသေန ဗာတ္တိံသသတပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ. ความมีอาทิว่า "อิเม โข อาวุโส" พึงประกอบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงปัญหา 132 ข้อ โดยหมวด 6 ทั้ง 22 หมวด ได้แสดงสามัคคีรสแล้ว. ဆက္ကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยหมวด 6 จบแล้ว. သတ္တကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยหมวด 7 ၃၃၀. ဣတိ ဆက္ကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သတ္တကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. ๓๓๐. ด้วยประการฉะนี้ (พระเถระ) แสดงสามัคคีรสโดยหมวด 6 แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยหมวด 7 จึงเริ่มเทศนาอีกครั้ง. တတ္ထ သမ္ပတ္တိပဋိလာဘဋ္ဌေန သဒ္ဓါဝ ဓနံ သဒ္ဓါဓနံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ပညာဓနံ ပနေတ္ထ သဗ္ဗသေဋ္ဌံ. ပညာယ ဟိ ဌတွာ တီဏိ သုစရိတာနိ ပဉ္စသီလာနိ ဒသသီလာနိ ပူရေတွာ သဂ္ဂူပဂါ ဟောန္တိ, သာဝကပါရမီဉာဏံ, ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ, သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ. ဣမာသံ သမ္ပတ္တီနံ ပဋိလာဘကာရဏတော ပညာ ‘‘ဓန’’န္တိ ဝုတ္တာ. သတ္တပိ စေတာနိ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာနေဝ ကထိတာနိ. ဗောဇ္ဈင်္ဂကထာ ကထိတာဝ. ในอริยทรัพย์ 7 นั้น ศรัทธานั่นแหละเป็นทรัพย์ ชื่อว่า สัทธาธนะ โดยอรรถว่าให้ได้ซึ่งความถึงพร้อม. นัยนี้พึงใช้ในทุกบท. ในอริยทรัพย์ 7 เหล่านี้ ปัญญาธนะประเสริฐที่สุด. จริงอยู่ บุคคลตั้งอยู่ในปัญญาแล้ว บำเพ็ญสุจริต 3, ศีล 5, ศีล 10 ให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นผู้เข้าถึงสวรรค์, ย่อมแทงตลอดซึ่งสาวกบารมีญาณ, ปัจเจกโพธิญาณ และสัพพัญญุตญาณ. เพราะเป็นเหตุให้ได้ซึ่งสมบัติเหล่านี้ ปัญญาจึงถูกเรียกว่า "ทรัพย์". และอริยทรัพย์ทั้ง 7 เหล่านี้ ท่านกล่าวว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระระคนกันนั่นเทียว. เรื่องโพชฌงค์ ท่านกล่าวไว้แล้ว. သမာဓိပရိက္ခာရာတိ သမာဓိပရိဝါရာ. သမ္မာဒိဋ္ဌာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. ဣမေပိ သတ္တ ပရိက္ခာရာ လောကိယလောကုတ္တရာဝ ကထိတာ. บทว่า สมาธิปริกฺขารา ความว่า บริวารของสมาธิ. สัมมาทิฏฐิเป็นต้น มีอรรถดังที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. บริขารทั้ง 7 เหล่านี้ ท่านกล่าวว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ. အသတံ ဓမ္မာ အသန္တာ ဝါ ဓမ္မာ လာမကာ ဓမ္မာတိ အသဒ္ဓမ္မာ. ဝိပရိယာယေန သဒ္ဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. သဒ္ဓမ္မေသု ပန သဒ္ဓါဒယော သဗ္ဗေပိ ဝိပဿကဿေဝ ကထိတာ. တေသုပိ ပညာ လောကိယလောကုတ္တရာ. အယံ ဝိသေသော. ธรรมของอสัตบุรุษ หรือธรรมที่ไม่มีอยู่จริง หรือธรรมที่เลวทราม ชื่อว่า อสัทธรรม. พึงทราบสัทธรรมโดยนัยตรงกันข้าม. เนื้อความที่เหลือในบทนี้มีความหมายตื้นอยู่แล้ว. ส่วนในสัทธรรมทั้งหลาย ศรัทธาเป็นต้นทั้งหมด ท่านกล่าวถึงเฉพาะของผู้เจริญวิปัสสนาเท่านั้น. แม้ในธรรมเหล่านั้น ปัญญาก็เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ. นี้คือความพิเศษ. သပ္ပုရိသာနံ ဓမ္မာတိ သပ္ပုရိသဓမ္မာ. တတ္ထ သုတ္တဂေယျာဒိကံ ဓမ္မံ ဇာနာတီတိ ဓမ္မညူ. တဿ တဿေဝ ဘာသိတဿ အတ္ထံ ဇာနာတီတိ အတ္ထညူ. ‘‘ဧတ္တကောမှိ သီလေန သမာဓိနာ ပညာယာ’’တိ ဧဝံ အတ္တာနံ ဇာနာတီတိ အတ္တညူ. ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂေသု မတ္တံ ဇာနာတီတိ မတ္တညူ. အယံ [Pg.222] ကာလော ဥဒ္ဒေသဿ, အယံ ကာလော ပရိပုစ္ဆာယ, အယံ ကာလော ယောဂဿ အဓိဂမာယာတိ ဧဝံ ကာလံ ဇာနာတီတိ ကာလညူ. ဧတ္ထ စ ပဉ္စ ဝဿာနိ ဥဒ္ဒေသဿ ကာလော. ဒသ ပရိပုစ္ဆာယ. ဣဒံ အတိသမ္ဗာဓံ. ဒသ ဝဿာနိ ပန ဥဒ္ဒေသဿ ကာလော. ဝီသတိ ပရိပုစ္ဆာယ. တတော ပရံ ယောဂေ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ. အဋ္ဌဝိဓံ ပရိသံ ဇာနာတီတိ ပရိသညူ. သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗံ ပုဂ္ဂလံ ဇာနာတီတိ ပုဂ္ဂလညူ. ธรรมของสัตบุรุษ ชื่อว่า สัปปุริสธรรม. ในสัปปุริสธรรมนั้น ผู้ที่รู้ธรรมคือพระบาลีมีสุตตะเคยยะเป็นต้น ชื่อว่า ธัมมัญญู. ผู้ที่รู้เนื้อความแห่งพระบาลีที่ตรัสไว้นั้นๆ ชื่อว่า อัตถัญญู. ผู้ที่รู้ตนอย่างนี้ว่า "เรามีศีล สมาธิ ปัญญา เพียงเท่านี้" ชื่อว่า อัตตัญญู. ผู้ที่รู้ประมาณในการรับและการบริโภค ชื่อว่า มัตตัญญู. ผู้ที่รู้กาลอย่างนี้ว่า "นี้เป็นกาลแห่งการเรียนพระบาลี, นี้เป็นกาลแห่งการสอบถามอรรถกถา, นี้เป็นกาลแห่งการบรรลุโยคะ" ชื่อว่า กาลัญญู. และในกาลัญญูนั้น 5 พรรษาเป็นกาลแห่งการเรียนพระบาลี, 10 พรรษาเป็นกาลแห่งการสอบถามอรรถกถา. (กำหนดเวลานี้) คับแคบเกินไป. ส่วน 10 พรรษาเป็นกาลแห่งการเรียนพระบาลี, 20 พรรษาเป็นกาลแห่งการสอบถามอรรถกถา. หลังจากนั้น พึงทำความเพียรในโยคะ. ผู้ที่รู้บริษัท 8 อย่าง ชื่อว่า ปริสัญญู. ผู้ที่รู้บุคคลที่ควรคบและไม่ควรคบ ชื่อว่า ปุคคลัญญู. ၃၃၁. နိဒ္ဒသဝတ္ထူနီတိ နိဒ္ဒသာဒိဝတ္ထူနိ. နိဒ္ဒသော ဘိက္ခု, နိဗ္ဗီသော, နိတ္တိံသော, နိစ္စတ္တာလီသော, နိပ္ပညာသော ဘိက္ခူတိ ဧဝံ ဝစနကာရဏာနိ. အယံ ကိရ ပဉှော တိတ္ထိယသမယေ ဥပ္ပန္နော. တိတ္ထိယာ ဟိ ဒသဝဿကာလေ မတံ နိဂဏ္ဌံ နိဒ္ဒသောတိ ဝဒန္တိ. သော ကိရ ပုန ဒသဝဿော န ဟောတိ. န ကေဝလဉ္စ ဒသဝဿောဝ. နဝဝဿောပိ…ပေ… ဧကဝဿောပိ န ဟောတိ. ဧတေနေဝ နယေန ဝီသတိဝဿာဒိကာလေပိ မတံ နိဗ္ဗီသော, နိတ္တိံသော, နိစ္စတ္တာလီသော, နိပ္ပညာသောတိ ဝဒန္တိ. အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဂါမေ ဝိစရန္တော တံ ကထံ သုတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဘဂဝတော အာရောစေသိ. ဘဂဝါ အာဟ – ๓๓๑. บทว่า นิทฺทสวตฺถูนิ ความว่า เรื่องราวมีนิททสะเป็นต้น. เหตุแห่งการกล่าวอย่างนี้ว่า ภิกษุผู้ไม่มี 10, ไม่มี 20, ไม่มี 30, ไม่มี 40, ไม่มี 50. ได้ยินว่า ปัญหานี้เกิดขึ้นในสมัยของพวกเดียรถีย์. จริงอยู่ พวกเดียรถีย์ย่อมเรียกนิครนถ์ที่ตายเมื่ออายุ 10 ปีว่า นิททสะ. ได้ยินว่า ผู้นั้นจะไม่กลับมามีอายุ 10 ปีอีก. ไม่ใช่เพียงแค่อายุ 10 ปีเท่านั้น แม้อายุ 9 ปี...ฯลฯ...แม้ 1 ปี ก็ไม่มี. โดยนัยนี้ พวกเขาย่อมเรียกผู้ที่ตายเมื่ออายุ 20 ปีเป็นต้นว่า นิพพีสะ, นิตติงสะ, นิจจัตตาฬีสะ, นิปปัญญาสะ. ท่านพระอานนท์เที่ยวไปในหมู่บ้าน ได้ฟังเรื่องนั้นแล้ว จึงเข้าไปยังวิหาร กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า – ‘‘န ဣဒံ, အာနန္ဒ, တိတ္ထိယာနံ အဓိဝစနံ မမ သာသနေ ခီဏာသဝဿေတံ အဓိဝစနံ. ခီဏာသဝေါ ဟိ ဒသဝဿကာလေ ပရိနိဗ္ဗုတော ပုန ဒသဝဿော န ဟောတိ. န ကေဝလဉ္စ ဒသဝဿောဝ, နဝဝဿောပိ…ပေ… ဧကဝဿောပိ. န ကေဝလဉ္စ ဧကဝဿောဝ, ဒသမာသိကောပိ…ပေ… ဧကမာသိကောပိ. ဧကဒိဝသိကောပိ. ဧကမုဟုတ္တောပိ န ဟောတိ ဧဝ. ကသ္မာ? ပုန ပဋိသန္ဓိယာ အဘာဝါ. နိဗ္ဗီသာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဘဂဝါ မမ သာသနေ ခီဏာသဝဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ – "ดูก่อนอานนท์ นี้ไม่ใช่ชื่อของพวกเดียรถีย์ ในศาสนาของเรา นี้เป็นชื่อของพระขีณาสพ. จริงอยู่ พระขีณาสพผู้ปรินิพพานเมื่ออายุ 10 ปี ย่อมไม่กลับมามีอายุ 10 ปีอีก. ไม่ใช่เพียงแค่อายุ 10 ปีเท่านั้น แม้อายุ 9 ปี...ฯลฯ...แม้ 1 ปี (ก็ไม่มี). ไม่ใช่เพียงแค่ 1 ปีเท่านั้น แม้ 10 เดือน...ฯลฯ...แม้ 1 เดือน, แม้ 1 วัน, แม้ 1 ขณะ ก็ไม่มีเลย. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีการปฏิสนธิอีก. แม้ในบทว่า นิพพีสะ เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ดังนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ในศาสนาของเรา นี้เป็นชื่อของพระขีณาสพ' ดังนี้. ဝတွာ ယေဟိ ကာရဏေဟိ သော နိဒ္ဒသော ဟောတိ, တာနိ ဒဿေတုံ သတ္တ နိဒ္ဒသဝတ္ထူနိ ဒေသေတိ. ထေရောပိ တမေဝ ဒေသနံ ဥဒ္ဓရိတွာ သတ္တ နိဒ္ဒသဝတ္ထူနိ ဣဓာဝုသော, ဘိက္ခု, သိက္ခာသမာဒါနေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. သိက္ခာသမာဒါနေ တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒော ဟောတီတိ သိက္ခတ္တယပူရဏေ ဗဟလစ္ဆန္ဒော ဟောတိ. အာယတိဉ္စ သိက္ခာသမာဒါနေ အဝိဂတပေမောတိ [Pg.223] အနာဂတေ ပုနဒိဝသာဒီသုပိ သိက္ခာပူရဏေ အဝိဂတပေမေန သမန္နာဂတော ဟောတိ. ဓမ္မနိသန္တိယာတိ ဓမ္မနိသာမနာယ. ဝိပဿနာယေတံ အဓိဝစနံ. ဣစ္ဆာဝိနယေတိ တဏှာဝိနယနေ. ပဋိသလ္လာနေတိ ဧကီဘာဝေ. ဝီရိယာရမ္ဘေတိ ကာယိကစေတသိကဿ ဝီရိယဿ ပူရဏေ. သတိနေပက္ကေတိ သတိယဉ္စေဝ နေပက္ကဘာဝေ စ. ဒိဋ္ဌိပဋိဝေဓေတိ မဂ္ဂဒဿနေ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ครั้นตรัสแล้ว เพื่อจะทรงแสดงเหตุที่ทำให้ภิกษุนั้นเป็นผู้ไม่มีกิเลสเครื่องร้อยรัด จึงทรงแสดงนิททสวัตถุ ๗ ประการ แม้พระเถระก็ได้ยกเทศนานั้นขึ้นแสดงนิททสวัตถุ ๗ ประการ มีอาทิว่า ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้าในการสมาทานสิกขา ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ (ในธรรมวินัยนี้) ได้แก่ ในพระศาสนานี้ บทว่า สิกฺขาสมาทาเน ติพฺพฉนฺโท โหติ (เป็นผู้มีความพอใจอย่างแรงกล้าในการสมาทานสิกขา) คือ เป็นผู้มีความพอใจอย่างมากในการบำเพ็ญสิกขา ๓ ให้บริบูรณ์ บทว่า อายตึ จ สิกฺขาสมาทาเน อวิคตเปโม (และเป็นผู้มีความรักใคร่ไม่ปราศไปแล้วในการสมาทานสิกขาในกาลต่อไป) คือ แม้ในอนาคต มีวันรุ่งขึ้นเป็นต้น ก็เป็นผู้ประกอบด้วยความรักใคร่ไม่ปราศไปแล้วในการบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ บทว่า ธมฺมนิสนฺติยา (ในธัมมนิสันติ) คือ ในการพิจารณาธรรมเนืองๆ คำว่า ธมฺมนิสนฺติ นี้ เป็นชื่อของวิปัสสนา บทว่า อิจฺฉาวินเย (ในการกำจัดความอยาก) คือ ในการกำจัดตัณหา บทว่า ปฏิสลฺลาเน (ในความสงัด) คือ ในความเป็นผู้เดียว บทว่า วีริยารมฺเภ (ในการปรารภความเพียร) คือ ในการบำเพ็ญความเพียรทางกายและทางใจให้บริบูรณ์ บทว่า สติเนปกฺเก (ในสติและปัญญาเครื่องบริหารตน) คือ ในสติและในความเป็นผู้มีปัญญาเครื่องบริหารตน บทว่า ทิฏฺฐิปฏิเวเธ (ในการแทงตลอดทิฏฐิ) คือ ในการเห็นมรรค ส่วนที่เหลือในทุกแห่ง พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว သညာသု အသုဘာနုပဿနာဉာဏေ သညာ အသုဘသညာ. အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏေ သညာ အာဒီနဝသညာ နာမ. သေသာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာ ဧဝ. ဗလသတ္တကဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တကပုဂ္ဂလသတ္တကာနိ ဝုတ္တနယာနေဝ. အပ္ပဟီနဋ္ဌေန အနုသယန္တီတိ အနုသယာ. ထာမဂတော ကာမရာဂေါ ကာမရာဂါနုသယော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. သံယောဇနသတ္တကံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ในบรรดาสัญญา สัญญาในอสุภานุปัสสนาญาณ ชื่อว่า อสุภสัญญา สัญญาในอาทีนวานุปัสสนาญาณ ชื่อว่า อาทีนวสัญญา สัญญาทั้งหลายที่เหลือ ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว พลสัตตกะ วิญญาณัฏฐิติสัตตกะ และปุคคลสัตตกะ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว กิเลสที่นอนเนื่องอยู่เพราะยังละไม่ได้ ชื่อว่า อนุสัย กามราคะที่ถึงความมีกำลัง ชื่อว่า กามราคานุสัย นี้เป็นนัยในทุกแห่ง สังโยชน์ ๗ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น အဓိကရဏသမထသတ္တကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาอธิกรณสมถสัตตกะ အဓိကရဏသမထေသု အဓိကရဏာနိ သမေန္တိ ဝူပသမေန္တီတိ အဓိကရဏသမထာ. ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာနန္တိ ဥပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပန္နာနံ. အဓိကရဏာနန္တိ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ အာပတ္တာဓိကရဏံ ကိစ္စာဓိကရဏန္တိ ဣမေသံ စတုန္နံ. သမထာယ ဝူပသမာယာတိ သမထတ္ထဉ္စေဝ ဝူပသမနတ္ထဉ္စ. သမ္မုခါဝိနယော ဒါတဗ္ဗော…ပေ… တိဏဝတ္ထာရကောတိ ဣမေ သတ္တ သမထာ ဒါတဗ္ဗာ. ในอธิกรณสมถะทั้งหลาย ธรรมที่ย่อมระงับ ย่อมสงบซึ่งอธิกรณ์ทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อธิกรณสมถะ บทว่า อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ (แห่งอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นเนืองๆ) คือ แห่งอธิกรณ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วๆ บทว่า อธิกรณานํ (แห่งอธิกรณ์ทั้งหลาย) คือ แห่งอธิกรณ์ ๔ ประการเหล่านี้ ได้แก่ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์ บทว่า สมถาย วูปสมาย (เพื่อความระงับ เพื่อความสงบ) คือ เพื่อประโยชน์แก่ความระงับและเพื่อประโยชน์แก่ความสงบ พึงให้สัมมุขาวินัย...ฯลฯ... สมถะ ๗ ประการเหล่านี้ คือ...ติณวัตถารกะ พึงให้ တတြာယံ ဝိနိစ္ဆယနယော. အဓိကရဏေသု တာဝ ဓမ္မောတိ ဝါ အဓမ္မောတိ ဝါ အဋ္ဌာရသဟိ ဝတ္ထူဟိ ဝိဝဒန္တာနံ ဘိက္ခူနံ ယော ဝိဝါဒေါ, ဣဒံ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ နာမ. သီလဝိပတ္တိယာ ဝါ အာစာရဒိဋ္ဌိအာဇီဝဝိပတ္တိယာ ဝါ အနုဝဒန္တာနံ အနုဝါဒေါ ဥပဝဒနာ စေဝ စောဒနာ စ, ဣဒံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ နာမ. မာတိကာယ အာဂတာ ပဉ္စ, ဝိဘင်္ဂေ ဒွေတိ သတ္တပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ, ဣဒံ အာပတ္တာဓိကရဏံ နာမ. သံဃဿ အပလောကနာဒီနံ စတုန္နံ ကမ္မာနံ ကရဏံ, ဣဒံ ကိစ္စာဓိကရဏံ နာမ. ในอธิกรณ์เหล่านั้น คำวินิจฉัยมีดังต่อไปนี้ ในบรรดาอธิกรณ์ทั้งหลาย ข้อวิวาทของภิกษุทั้งหลายผู้โต้เถียงกันด้วยวัตถุ ๑๘ ประการ ว่าเป็นธรรม หรือว่าไม่เป็นธรรม นี้ชื่อว่า วิวาทาธิกรณ์ การกล่าวหา การติเตียน และการโจทของภิกษุทั้งหลายผู้กล่าวหากันด้วยสีลวิบัติ หรือด้วยอาจารวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ และอาชีววิบัติ นี้ชื่อว่า อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตติขันธ์ทั้ง ๗ คือ ที่มาในมาติกา ๕ ในวิภังค์ ๒ นี้ชื่อว่า อาปัตตาธิกรณ์ การทำกรรม ๔ อย่างของสงฆ์ มีอปโลกนกรรมเป็นต้น นี้ชื่อว่า กิจจาธิกรณ์ တတ္ထ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ဒွီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေန စ ယေဘုယျသိကာယ စ. သမ္မုခါဝိနယေနေဝ သမ္မမာနံ ယသ္မိံ ဝိဟာရေ ဥပ္ပန္နံ တသ္မိံယေဝ ဝါ အညတ္ထ ဝူပသမေတုံ ဂစ္ဆန္တာနံ အန္တရာမဂ္ဂေ ဝါ ယတ္ထ ဂန္တွာ သံဃဿ နိယျာတိတံ တတ္ထ သံဃေန ဝါ သံဃေ ဝူပသမေတုံ အသက္ကောန္တေ တတ္ထေဝ [Pg.224] ဥဗ္ဗာဟိကာယ သမ္မတပုဂ္ဂလေဟိ ဝါ ဝိနိစ္ဆိတံ သမ္မတိ. ဧဝံ သမ္မမာနေ စ ပနေတသ္မိံ ယာ သံဃသမ္မုခတာ ဓမ္မသမ္မုခတာ ဝိနယသမ္မုခတာ ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ, အယံ သမ္မုခါဝိနယော နာမ. ในอธิกรณ์เหล่านั้น วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยเยภุยยสิกา เมื่อระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียว อธิกรณ์เกิดขึ้นในวิหารใด ก็ระงับในวิหารนั้นนั่นเทียว หรือในระหว่างทางของภิกษุทั้งหลายผู้จะไปเพื่อระงับในที่อื่น หรือในที่ใดที่มอบให้แก่สงฆ์แล้ว ในที่นั้นสงฆ์ระงับ หรือเมื่อสงฆ์ไม่สามารถจะระงับได้ ก็ระงับได้ด้วยบุคคลที่ได้รับสมมติโดยอุพพาหิกาในที่นั้นนั่นเอง และเมื่อระงับอย่างนี้ ความเป็นเบื้องหน้าสงฆ์ ความเป็นเบื้องหน้าธรรม ความเป็นเบื้องหน้าวินัย ความเป็นเบื้องหน้าบุคคลใดมีอยู่ นี้ชื่อว่า สัมมุขาวินัย တတ္ထ စ ကာရကသံဃဿ သံဃသာမဂ္ဂိဝသေန သမ္မုခီဘာဝေါ သံဃသမ္မုခတာ. သမေတဗ္ဗဿ ဝတ္ထုနော ဘူတတာ ဓမ္မသမ္မုခတာ. ယထာ တံ သမေတဗ္ဗံ, တထေဝ သမ္မနံ ဝိနယသမ္မုခတာ. ယော စ ဝိဝဒတိ, ယေန စ ဝိဝဒတိ, တေသံ ဥဘိန္နံ အတ္ထပစ္စတ္ထိကာနံ သမ္မုခီဘာဝေါ ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ. ဥဗ္ဗာဟိကာယ ဝူပသမေ ပနေတ္ထ သံဃသမ္မုခတာ ပရိဟာယတိ. ဧဝံ တာဝ သမ္မုခါဝိနယေနေဝ သမ္မတိ. และในสัมมุขาวินัยนั้น ความพร้อมหน้าของสงฆ์ผู้กระทำกรรมโดยความสามัคคีของสงฆ์ ชื่อว่า สังฆสัมมุขตา ความเป็นของจริงแห่งเรื่องที่พึงระงับ ชื่อว่า ธัมมสัมมุขตา เรื่องนั้นพึงระงับได้อย่างใด การระงับได้อย่างนั้นเทียว ชื่อว่า วินัยสัมมุขตา และภิกษุใดวิวาท และวิวาทกับภิกษุใด ความพร้อมหน้าของภิกษุทั้งสองฝ่ายผู้เป็นโจทก์และจำเลยนั้น ชื่อว่า ปุคคลสัมมุขตา แต่เมื่อระงับด้วยอุพพาหิกาในที่นี้ สังฆสัมมุขตาย่อมขาดไป เบื้องต้นย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างนี้ သစေ ပနေဝမ္ပိ န သမ္မတိ, အထ နံ ဥဗ္ဗာဟိကာယ သမ္မတာ ဘိက္ခူ ‘‘န မယံ သက္ကောမ ဝူပသမေတု’’န္တိ သံဃဿေဝ နိယျာတေန္တိ, တတော သံဃော ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ ဘိက္ခုံ သလာကဂ္ဂါဟာပကံ သမ္မန္နတိ. တေန ဂုဠှကဝိဝဋကသကဏ္ဏဇပ္ပကေသု တီသု သလာကဂ္ဂါဟေသု အညတရဝသေန သလာကံ ဂါဟာပေတွာ သန္နိပတိတပရိသာယ ဓမ္မဝါဒီနံ ယေဘုယျတာယ ယထာ တေ ဓမ္မဝါဒိနော ဝဒန္တိ, ဧဝံ ဝူပသန္တံ အဓိကရဏံ သမ္မုခါဝိနယေန စ ယေဘုယျသိကာယ စ ဝူပသန္တံ ဟောတိ. แต่ถ้าหากยังระงับไม่ได้แม้ด้วยวิธีนี้ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติโดยอุพพาหิกาจึงมอบอธิกรณ์นั้นคืนแก่สงฆ์นั่นเองว่า “พวกข้าพเจ้าไม่สามารถจะระงับได้” จากนั้นสงฆ์ย่อมสมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ให้เป็นผู้ให้จับสลาก ภิกษุนั้นให้จับสลากโดยวิธีอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิธีการจับสลาก ๓ อย่าง คือ การจับสลากแบบลับ แบบเปิดเผย และแบบกระซิบที่ข้างหู ในบริษัทที่ประชุมกันแล้ว อธิกรณ์ที่ระงับแล้วโดยความเป็นผู้มีพวกมากของฝ่ายธรรมวาที ตามที่ธรรมวาทีเหล่านั้นกล่าวนั้น ย่อมชื่อว่าเป็นอธิกรณ์ที่ระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยเยภุยยสิกา တတ္ထ သမ္မုခါဝိနယော ဝုတ္တနယော ဧဝ. ယံ ပန ယေဘုယျသိကာကမ္မဿ ကရဏံ, အယံ ယေဘုယျသိကာ နာမ. ဧဝံ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ဒွီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ. အနုဝါဒါဓိကရဏံ စတူဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ – သမ္မုခါဝိနယေန စ သတိဝိနယေန စ အမူဠှဝိနယေန စ တဿပါပိယသိကာယ စ. သမ္မုခါဝိနယေနေဝ သမ္မမာနံ ယော စ အနုဝဒတိ, ယဉ္စ အနုဝဒတိ, တေသံ ဝစနံ သုတွာ သစေ ကာစိ အာပတ္တိ နတ္ထိ, ဥဘော ခမာပေတွာ, သစေ အတ္ထိ, အယံ နာမေတ္ထ အာပတ္တီတိ ဧဝံ ဝိနိစ္ဆိတံ ဝူပသမ္မတိ. တတ္ထ သမ္မုခါဝိနယလက္ခဏံ ဝုတ္တနယမေဝ. ယဒါ ပန ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော အမူလိကာယ သီလဝိပတ္တိယာ အနုဒ္ဓံသိတဿ သတိဝိနယံ ယာစမာနဿ သံဃော ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန သတိဝိနယံ ဒေတိ, တဒါ သမ္မုခါဝိနယေန စ သတိဝိနယေန စ ဝူပသန္တံ ဟောတိ. ဒိန္နေ ပန သတိဝိနယေ ပုန တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ကဿစိ အနုဝါဒေါ န ရုဟတိ. ในสมถะสองอย่างนั้น สัมมุขาวินัยมีนัยดังที่กล่าวแล้ว ส่วนการทำเยภุยยสิกากรรมใดมีอยู่ นี้ชื่อว่า เยภุยยสิกา วิวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๒ อย่างด้วยประการฉะนี้ อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยสติวินัย ด้วยอมูฬหวินัย และด้วยตัสสปาปิยสิกา เมื่อระงับด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียว คือฟังคำของภิกษุผู้กล่าวหาและผู้ถูกกล่าวหาแล้ว ถ้าไม่มีอาบัติอะไร ก็ให้ทั้งสองฝ่ายขอขมากัน ถ้ามีอาบัติ ก็วินิจฉัยว่า นี้เป็นชื่ออาบัติในเรื่องนี้ แล้วย่อมระงับไป ในที่นั้น ลักษณะของสัมมุขาวินัยมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว แต่เมื่อใด สงฆ์ให้สติวินัยด้วยญัตติจตุตถกรรมแก่ภิกษุผู้สิ้นอาสวะ ผู้ถูกโจทด้วยสีลวิบัติอันไม่มีมูล ผู้กำลังขอสติวินัยอยู่ เมื่อนั้น อธิกรณ์ย่อมชื่อว่าระงับแล้วด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยสติวินัย แต่เมื่อให้สติวินัยแล้ว การกล่าวหาของใครๆ ต่บุคคลนั้นอีกย่อมไม่เกิดขึ้น ယဒါ ဥမ္မတ္တကော ဘိက္ခု ဥမ္မာဒဝသေန အဿာမဏကေ အဇ္ဈာစာရေ ‘‘သရတာယသ္မာ ဧဝရူပိံ အာပတ္တိ’’န္တိ ဘိက္ခူဟိ စောဒိယမာနော ‘‘ဥမ္မတ္တကေန မေ[Pg.225], အာဝုသော, ဧတံ ကတံ, နာဟံ တံ သရာမီ’’တိ ဘဏန္တောပိ ဘိက္ခူဟိ စောဒိယမာနောဝ ပုန အစောဒနတ္ထာယ အမူဠှဝိနယံ ယာစတိ, သံဃော စဿ ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန အမူဠှဝိနယံ ဒေတိ, တဒါ သမ္မုခါဝိနယေန စ အမူဠှဝိနယေန စ ဝူပသန္တံ ဟောတိ. ဒိန္နေ ပန အမူဠှဝိနယေ ပုန တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ကဿစိ တပ္ပစ္စယာ အနုဝါဒေါ န ရုဟတိ. ในกาลใด ภิกษุผู้เป็นบ้าได้ประพฤติล่วงเกินสิ่งที่ไม่ใช่สมณสารูปด้วยอำนาจแห่งความเป็นบ้า เมื่อถูกภิกษุทั้งหลายโจทว่า “ท่านผู้มีอายุ ขอจงระลึกถึงอาบัติเห็นปานนี้” แม้จะกล่าวอยู่ว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กรรมนี้อันข้าพเจ้าผู้เป็นบ้าทำแล้ว ข้าพเจ้าระลึกถึงกรรมนั้นไม่ได้” ก็ยังถูกภิกษุทั้งหลายโจทอยู่ร่ำไป จึงขอมูฬหวินัยเพื่อความไม่ถูกโจทอีก และสงฆ์ย่อมให้อมูฬหวินัยแก่เธอด้วยญัตติจตุตถกรรม ในกาลนั้น อธิกรณ์นั้นย่อมเป็นอันระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยอมูฬหวินัย ก็เมื่ออมูฬหวินัยอันสงฆ์ให้แล้ว การว่ากล่าวตามเพราะเหตุนั้นของใครๆ ในบุคคลนั้นอีก ย่อมไม่เกิดขึ้น ယဒါ ပန ပါရာဇိကေန ဝါ ပါရာဇိကသာမန္တေန ဝါ စောဒိယမာနဿ အညေနညံ ပဋိစရတော ပါပုဿန္နတာယ ပါပိယဿ ပုဂ္ဂလဿ ‘‘သစာယံ အစ္ဆိန္နမူလော ဘဝိဿတိ, သမ္မာ ဝတ္တိတွာ ဩသာရဏံ လဘိဿတိ. သစေ ဆိန္နမူလော အယမေဝဿ နာသနာ ဘဝိဿတီ’’တိ မညမာနော သံဃော ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန တဿပါပိယသိကံ ကရောတိ, တဒါ သမ္မုခါဝိနယေန စ တဿပါပိယသိကာယ စ ဝူပသန္တံ ဟောတီတိ. ဧဝံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ စတူဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ. အာပတ္တာဓိကရဏံ တီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေန စ ပဋိညာတကရဏေန စ တိဏဝတ္ထာရကေန စ. တဿ သမ္မုခါဝိနယေနေဝ ဝူပသမော နတ္ထိ. ယဒါ ပန ဧကဿ ဝါ ဘိက္ခုနော သန္တိကေ သံဃဂဏမဇ္ဈေသု ဝါ ဘိက္ခု လဟုကံ အာပတ္တိံ ဒေသေတိ, တဒါ အာပတ္တာဓိကရဏံ သမ္မုခါဝိနယေန စ ပဋိညာတကရဏေန စ ဝူပသမ္မတိ. ก็ในกาลใด สงฆ์สำคัญบุคคลผู้เลวทราม ผู้ถูกโจทด้วยอาบัติปาราชิกหรือด้วยอาบัติที่ใกล้เคียงปาราชิก ผู้ประพฤติกลบเกลื่อนเรื่องอื่นด้วยเรื่องอื่น เพราะความเป็นผู้มีความชั่วมาก ว่า “ถ้าบุคคลนี้จักเป็นผู้มีรากไม่ขาด ประพฤติดีแล้ว จักได้การเรียกเข้าหมู่ ถ้าเป็นผู้มีรากขาด กรรมนี้แหละจักเป็นความฉิบหายของเธอ” แล้วย่อมทำตัสสปาปิยสิกากรรมด้วยญัตติจตุตถกรรม ในกาลนั้น อธิกรณ์ย่อมเป็นอันระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยตัสสปาปิยสิกากรรม ด้วยประการฉะนี้ อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง คือ ด้วยสัมมุขาวินัย ด้วยปฏิญญาตกรณะ และด้วยติณวัตถารกะ ความระงับแห่งอาปัตตาธิกรณ์นั้นด้วยสัมมุขาวินัยอย่างเดียว ย่อมไม่มี ก็ในกาลใด ภิกษุย่อมแสดงอาบัติเบาในสำนักของภิกษุรูปหนึ่ง หรือในท่ามกลางสงฆ์หรือคณะ ในกาลนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยปฏิญญาตกรณะ တတ္ထ သမ္မုခါဝိနယေ တာဝ ယော စ ဒေသေတိ, ယဿ စ ဒေသေတိ, တေသံ သမ္မုခီဘာဝေါ ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ในสมถะเหล่านั้น ในสัมมุขาวินัยก่อน ภิกษุใดแสดง และแสดงแก่ภิกษุใด ความพร้อมหน้าของภิกษุเหล่านั้น ชื่อว่า บุคคลสัมมุขตา ส่วนที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ပုဂ္ဂလဿ ဂဏဿ စ ဒေသနာကာလေ သံဃသမ္မုခတာ ပရိဟာယတိ. ယာ ပနေတ္ထ အဟံ, ဘန္တေ, ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ အာပန္နောတိ စ အာမ, ပဿာမီတိ စ ပဋိညာ, တာယ ပဋိညာယ ‘‘အာယတိံ သံဝရေယျာသီ’’တိ ကရဏံ, တံ ပဋိညာတကရဏံ နာမ. သံဃာဒိသေသေ ဟိ ပရိဝါသာဒိယာစနာ ပဋိညာ. ပရိဝါသာဒီနံ ဒါနံ ပဋိညာတကရဏံ နာမ. ဒွေ ပက္ခဇာတာ ပန ဘဏ္ဍနကာရကာ ဘိက္ခူ ဗဟုံ အဿာမဏကံ အဇ္ဈာစရိတွာ ပုန လဇ္ဇိဓမ္မေ ဥပ္ပန္နေ သစေ မယံ ဣမာဟိ အာပတ္တီဟိ အညမညံ ကာရေဿာမ, သိယာပိ တံ အဓိကရဏံ ကက္ခဠတ္တာယ သံဝတ္တေယျာတိ အညမညံ အာပတ္တိယာ ကာရာပနေ ဒေါသံ ဒိသွာ ယဒါ တိဏဝတ္ထာရကကမ္မံ ကရောန္တိ, တဒါ အာပတ္တာဓိကရဏံ သမ္မုခါဝိနယေန စ တိဏဝတ္ထာရကေန စ သမ္မတိ. ในกาลที่แสดงแก่บุคคลและคณะ สังฆสัมมุขตาย่อมบกพร่อง การรับใดในปฏิญญาตกรณะนี้ว่า “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติชื่อนี้” และว่า “ใช่แล้ว ข้าพเจ้าเห็น” การกระทำว่า “ท่านพึงสำรวมต่อไป” ด้วยการรับนั้น นั่นชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ จริงอยู่ ในอาบัติสังฆาทิเสส การขอปริวาสเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิญญา การให้ปริวาสเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิญญาตกรณะ ก็ภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาท เกิดเป็นสองฝ่าย ประพฤติล่วงเกินสิ่งที่ไม่ใช่สมณสารูปเป็นอันมากแล้ว เมื่อธรรมเครื่องละอายเกิดขึ้นอีก เห็นโทษในการให้กันและกันทำ(การออกจากอาบัติ)ด้วยอาบัติว่า “ถ้าพวกเราจักให้กันและกันทำ(การออกจากอาบัติ)ด้วยอาบัติเหล่านี้ อธิกรณ์นั้นพึงเป็นไปเพื่อความหยาบกระด้างก็ได้” ในกาลใด ย่อมทำติณวัตถารกกรรม ในกาลนั้น อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสัมมุขาวินัยและด้วยติณวัตถารกะ တတ္ထ ဟိ ယတ္တကာ ဟတ္ထပါသူပဂတာ ‘‘န မေတံ ခမတီ’’တိ ဧဝံ ဒိဋ္ဌာဝိကမ္မံ အကတွာ နိဒ္ဒမ္ပိ ဩက္ကန္တာ ဟောန္တိ, သဗ္ဗေသံ ဌပေတွာ ထုလ္လဝဇ္ဇဉ္စ ဂိဟိပဋိသံယုတ္တဉ္စ [Pg.226] သဗ္ဗာပတ္တိယော ဝုဋ္ဌဟန္တိ, ဧဝံ အာပတ္တာဓိကရဏံ တီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ. ကိစ္စာဓိကရဏံ ဧကေန သမထေန သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေနေဝ. ဣမာနိ စတ္တာရိ အဓိကရဏာနိ ယထာနုရူပံ ဣမေဟိ သတ္တဟိ သမထေဟိ သမ္မန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာနံ အဓိကရဏာနံ သမထာယ ဝူပသမာယ သမ္မုခါဝိနယော ဒါတဗ္ဗော…ပေ… တိဏဝတ္ထာရကောတိ. အယမေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယနယော. ဝိတ္ထာရော ပန သမထက္ခန္ဓကေ အာဂတောယေဝ. ဝိနိစ္ဆယောပိဿ သမန္တပါသာဒိကာယံ ဝုတ္တော. จริงอยู่ ในติณวัตถารกกรรมนั้น ภิกษุทั้งหลายเท่าใดผู้อยู่ในหัตถบาส ไม่กระทำการแสดงความเห็นอย่างนี้ว่า “กรรมนี้ไม่ชอบใจแก่ข้าพเจ้า” แม้หลับไป อาบัติทั้งปวงของภิกษุทั้งหมด ยกเว้นถุลลวัชชะและอาบัติที่เกี่ยวกับคฤหัสถ์ ย่อมเป็นอันออกจาก ด้วยประการฉะนี้ อาปัตตาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง กิจจาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะอย่างหนึ่ง คือด้วยสัมมุขาวินัยเท่านั้น อธิกรณ์ ๔ เหล่านี้ย่อมระงับด้วยสมถะ ๗ เหล่านี้ตามสมควร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – “เพื่อระงับ เพื่อสงบอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นแล้วๆ พึงให้สัมมุขาวินัย...ฯลฯ...ติณวัตถารกะ” นี้เป็นนัยแห่งการวินิจฉัยในที่นี้ ส่วนความพิสดารมาแล้วในสมถขันธกะนั่นเทียว แม้การวินิจฉัยในสมถะนี้ ท่านก็กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา ‘‘ဣမေ ခေါ, အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ စုဒ္ဒသန္နံ သတ္တကာနံ ဝသေန အဋ္ဌနဝုတိ ပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ. ความมีอาทิว่า “อิเม โข อาวุโส” พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงปัญหา ๙๘ ข้อ ด้วยอำนาจแห่งหมวด ๗ สิบสี่หมวด ได้แสดงแล้วซึ่งรสแห่งความสามัคคี သတ္တကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๗ จบแล้ว အဋ္ဌကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๘ ၃၃၃. ဣတိ သတ္တကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဋ္ဌကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ မိစ္ဆတ္တာတိ အယာထာဝါ မိစ္ဆာသဘာဝါ. သမ္မတ္တာတိ ယာထာဝါ သမ္မာသဘာဝါ. ๓๓๓. ด้วยประการฉะนี้ (พระเถระ) แสดงรสแห่งความสามัคคีด้วยอำนาจแห่งหมวด ๗ แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงด้วยอำนาจแห่งหมวด ๘ จึงเริ่มเทศนาอีก ในบทเหล่านั้น บทว่า มิจฉัตตะ ได้แก่ สภาพที่ผิด ไม่เป็นจริง บทว่า สัมมัตตะ ได้แก่ สภาพที่ถูก เป็นจริง ၃၃၄. ကုသီတဝတ္ထူနီတိ ကုသီတဿ အလသဿ ဝတ္ထူနိ ပတိဋ္ဌာ ကောသဇ္ဇကာရဏာနီတိ အတ္ထော. ကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗံ ဟောတီတိ စီဝရဝိစာရဏာဒိကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ ဟောတိ. န ဝီရိယံ အာရဘတီတိ ဒုဝိဓမ္ပိ ဝီရိယံ နာရဘတိ. အပ္ပတ္တဿာတိ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလဓမ္မဿ အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ. အနဓိဂတဿာတိ တဿေဝ အနဓိဂတဿ အဓိဂမတ္ထာယ. အသစ္ဆိကတဿာတိ တဿေဝ အပစ္စက္ခကတဿ သစ္ဆိကရဏတ္ထာယ. ဣဒံ ပဌမန္တိ ဣဒံ ဟန္ဒာဟံ နိပဇ္ဇာမီတိ ဧဝံ ဩသီဒနံ ပဌမံ ကုသီတဝတ္ထု. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘မာသာစိတံ မညေ’’တိ ဧတ္ထ ပန မာသာစိတံ နာမ တိန္တမာသော. ယထာ တိန္တမာသော ဂရုကော ဟောတိ, ဧဝံ ဂရုကောတိ အဓိပ္ပာယော. ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတော ဟောတီတိ ဂိလာနော ဟုတွာ ပစ္ဆာ ဝုဋ္ဌိတော ဟောတိ. ๓๓๔. บทว่า กุสีตวัตถูนิ อธิบายว่า วัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความเกียจคร้าน คือ เหตุแห่งความเกียจคร้าน บทว่า กัมมัง กัตตัพพัง โหติ ได้แก่ กรรมมีการจัดแจงจีวรเป็นต้น อันพึงกระทำ มีอยู่ บทว่า น วีริยัง อารภติ ได้แก่ ไม่ปรารภความเพียรแม้ทั้งสองอย่าง บทว่า อัปปัตตัสสะ ได้แก่ เพื่อบรรลุธรรมคือฌาน วิปัสสนา มรรค ผล ที่ยังไม่บรรลุ บทว่า อนธิคตัสสะ ได้แก่ เพื่อบรรลุธรรมนั้นนั่นแหละที่ยังไม่บรรลุ บทว่า อสัจฉิกตัสสะ ได้แก่ เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นนั่นแหละที่ยังไม่ได้ทำให้ประจักษ์ บทว่า อิทัง ปฐมัง ได้แก่ ความท้อถอยอย่างนี้ว่า “เอาล่ะ เราจะนอน” เป็นวัตถุแห่งความเกียจคร้านข้อแรก พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งด้วยนัยนี้ ส่วนในบทว่า “มาสจิตัง มัญเญ” นี้ คำว่า มาสจิตะ ชื่อว่า ถั่วแช่น้ำ ความหมายคือ เหมือนอย่างว่าถั่วแช่น้ำเป็นของหนัก ฉันใด (ร่างกาย) ก็หนัก ฉันนั้น บทว่า คิลานา วุฏฐิโต โหติ ได้แก่ เป็นผู้ป่วยแล้ว ภายหลังจึงหาย ၃၃၅. အာရမ္ဘဝတ္ထူနီတိ ဝီရိယကာရဏာနိ. တေသမ္ပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ๓๓๕. บทว่า อารัมภวัตถูนิ ได้แก่ เหตุแห่งความเพียร พึงทราบเนื้อความแม้แห่งอารัมภวัตถุเหล่านั้นด้วยนัยนี้เหมือนกัน ၃၃၆. ဒါနဝတ္ထူနီတိ [Pg.227] ဒါနကာရဏာနိ. အာသဇ္ဇ ဒါနံ ဒေတီတိ ပတွာ ဒါနံ ဒေတိ. အာဂတံ ဒိသွာဝ မုဟုတ္တံယေဝ နိသီဒါပေတွာ သက္ကာရံ ကတွာ ဒါနံ ဒေတိ, ဒဿာမိ ဒဿာမီတိ န ကိလမေတိ. ဣတိ ဧတ္ထ အာသာဒနံ ဒါနကာရဏံ နာမ ဟောတိ. ဘယာ ဒါနံ ဒေတီတိအာဒီသုပိ ဘယာဒီနိ ဒါနကာရဏာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. တတ္ထ ဘယံ နာမ အယံ အဒါယကော အကာရကောတိ ဂရဟာဘယံ ဝါ အပါယဘယံ ဝါ. အဒါသိ မေတိ မယှံ ပုဗ္ဗေ ဧသ ဣဒံ နာမ အဒါသီတိ ဒေတိ. ဒဿတိ မေတိ အနာဂတေ ဣဒံ နာမ ဒဿတီတိ ဒေတိ. သာဟု ဒါနန္တိ ဒါနံ နာမ သာဓု သုန္ဒရံ, ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ပသတ္ထန္တိ ဒေတိ. စိတ္တာလင်္ကာရစိတ္တပရိက္ခာရတ္ထံ ဒါနံ ဒေတီတိ သမထဝိပဿနာစိတ္တဿ အလင်္ကာရတ္ထဉ္စေဝ ပရိဝါရတ္ထဉ္စ ဒေတိ. ဒါနဉှိ စိတ္တံ မုဒုကံ ကရောတိ. ယေန လဒ္ဓံ ဟောတိ, သောပိ လဒ္ဓံ မေတိ မုဒုစိတ္တော ဟောတိ, ယေန ဒိန္နံ, သောပိ ဒိန္နံ မယာတိ မုဒုစိတ္တော ဟောတိ, ဣတိ ဥဘိန္နမ္ပိ စိတ္တံ မုဒုကံ ကရောတိ, တေနေဝ ‘‘အဒန္တဒမနံ ဒါန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ๓๓๖. บทว่า ทานวตฺถูนิ คือ เหตุแห่งทาน. บทว่า อาสชฺช ทานํ เทติ คือ เข้าไปหาแล้วให้ทาน. (อธิบายว่า) พอเห็นผู้มาถึง ก็ให้นั่งครู่หนึ่ง ทำสักการะแล้วจึงให้ทาน ไม่ทำให้เขาลำบากว่า "เดี๋ยวจะให้ เดี๋ยวจะให้". ในบทนี้ การเข้าไปหา ชื่อว่าเป็นเหตุแห่งทาน. แม้ในบทเป็นต้นว่า ภยา ทานํ เทติ พึงทราบว่า ภัยเป็นต้นเป็นเหตุแห่งทาน. ในบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า ภัย ได้แก่ ความกลัวคำครหาว่า "ผู้นี้ไม่ให้ ไม่ทำทาน" หรือความกลัวอบาย. บทว่า อทาสิ เม คือ ให้เพราะคิดว่า "ในกาลก่อน ผู้นี้ได้ให้สิ่งชื่อนี้แก่เรา". บทว่า ทสฺสติ เม คือ ให้เพราะคิดว่า "ในอนาคต เขาจักให้สิ่งชื่อนี้แก่เรา". บทว่า สาหุ ทานํ คือ ให้เพราะคิดว่า "ทานชื่อว่าเป็นสิ่งดีงาม อันบัณฑิตทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญแล้ว". บทว่า จิตฺตาลํการจิตฺตปริกฺขารตฺถํ ทานํ เทติ คือ ให้เพื่อเป็นเครื่องประดับและเป็นบริวารแห่งจิตที่เป็นสมถะและวิปัสสนา. เพราะว่า ทานย่อมทำจิตให้อ่อนโยน. บุคคลใดได้รับแล้ว แม้บุคคลนั้นก็มีจิตอ่อนโยนว่า "เราได้รับแล้ว" บุคคลใดให้แล้ว แม้บุคคลนั้นก็มีจิตอ่อนโยนว่า "เราให้แล้ว" ด้วยประการฉะนี้ ทานย่อมทำจิตของคนทั้งสองฝ่ายให้อ่อนโยน เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงมีคำกล่าวว่า "ทานเป็นการฝึกคนที่ยังไม่ได้ฝึก" ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า – ‘‘အဒန္တဒမနံ ဒါနံ, အဒါနံ ဒန္တဒူသကံ; ဒါနေန ပိယဝါစာယ, ဥန္နမန္တိ နမန္တိ စာ’’တိ. "ทานเป็นการฝึกคนที่ยังไม่ได้ฝึก, การไม่ให้ทานเป็นการทำลายคนที่ฝึกแล้ว, เพราะทานและปิยวาจา ตนย่อมสูงขึ้นและคนอื่นย่อมนอบน้อม" ဣမေသု ပန အဋ္ဌသု ဒါနေသု စိတ္တာလင်္ကာရဒါနမေဝ ဥတ္တမံ. ก็ในทาน ๘ อย่างเหล่านี้ ทานเพื่อเป็นเครื่องประดับจิตนั่นแล เป็นทานอันสูงสุด. ၃၃၇. ဒါနူပပတ္တိယောတိ ဒါနပစ္စယာ ဥပပတ္တိယော. ဒဟတီတိ ဌပေတိ. အဓိဋ္ဌာတီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဘာဝေတီတိ ဝဍ္ဎေတိ. ဟီနေ ဝိမုတ္တန္တိ ဟီနေသု ပဉ္စကာမဂုဏေသု ဝိမုတ္တံ. ဥတ္တရိ အဘာဝိတန္တိ တတော ဥတ္တရိ မဂ္ဂဖလတ္ထာယ အဘာဝိတံ. တတြူပပတ္တိယာ သံဝတ္တတီတိ ယံ ပတ္ထေတွာ ကုသလံ ကတံ, တတ္ထ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တနတ္ထာယ သံဝတ္တတိ. ๓๓๗. บทว่า ทานูปปตฺติโย คือ อุบัติที่เกิดเพราะทานเป็นปัจจัย. บทว่า ทหติ แปลว่า ตั้งไว้. บทว่า อธิฏฺฐาติ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า ภาเวติ แปลว่า ทำให้เจริญ. บทว่า หีเน วิมุตฺตํ คือ น้อมไปในกามคุณ ๕ อันเลว. บทว่า อุตฺตริ อภาวิตํ คือ ไม่ได้อบรมให้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นเพื่อมรรคผล. บทว่า ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตติ คือ ปรารถนาสิ่งใดแล้วทำกุศลไว้ ย่อมเป็นไปเพื่อบังเกิดในภพนั้นๆ. ဝီတရာဂဿာတိ မဂ္ဂေန ဝါ သမုစ္ဆိန္နရာဂဿ သမာပတ္တိယာ ဝါ ဝိက္ခမ္ဘိတရာဂဿ. ဒါနမတ္တေနေဝ ဟိ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတုံ န သက္ကာ. ဒါနံ ပန သမာဓိဝိပဿနာစိတ္တဿ အလင်္ကာရော ပရိဝါရော ဟောတိ. တတော ဒါနေန မုဒုစိတ္တော ဗြဟ္မဝိဟာရေ ဘာဝေတွာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝီတရာဂဿ နော သရာဂဿာ’’တိ. บทว่า วีตราคสฺส คือ สำหรับผู้มีราคะอันตัดขาดแล้วด้วยมรรค หรือผู้มีราคะอันข่มไว้แล้วด้วยสมาบัติ. เพราะว่า เพียงแค่ทานอย่างเดียว ไม่สามารถจะบังเกิดในพรหมโลกได้. ส่วนทานย่อมเป็นเครื่องประดับ เป็นบริวารแห่งจิตที่เป็นสมาธิและวิปัสสนา. ลำดับนั้น บุคคลมีจิตอ่อนโยนด้วยทานแล้ว เจริญพรหมวิหาร ย่อมบังเกิดในพรหมโลก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สำหรับผู้ปราศจากราคะ ไม่ใช่สำหรับผู้มีราคะ". ခတ္တိယာနံ ပရိသာ ခတ္တိယပရိသာ, သမူဟောတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. บริษัทของกษัตริย์ทั้งหลาย ชื่อว่า ขัตติยบริษัท อธิบายว่า หมู่. นัยนี้พึงใช้ในทุกบท. လောကဿ [Pg.228] ဓမ္မာ လောကဓမ္မာ. ဧတေဟိ မုတ္တော နာမ နတ္ထိ, ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ဟောန္တိယေဝ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘အဋ္ဌိမေ, ဘိက္ခဝေ, လောကဓမ္မာ လောကံ အနုပရိဝတ္တန္တိ, လောကော စ အဋ္ဌ လောကဓမ္မေ အနုပရိဝတ္တတီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၅). လာဘော အလာဘောတိ လာဘေ အာဂတေ အလာဘော အာဂတော ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ธรรมของโลก ชื่อว่า โลกธรรม. ผู้ที่ชื่อว่าพ้นจากธรรมเหล่านี้ไม่มี แม้แก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็มีอยู่เหมือนกัน. คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรม ๘ ประการนี้ ย่อมหมุนไปตามโลก และโลกก็ย่อมหมุนไปตามโลกธรรม ๘ ประการ". บทว่า ลาโภ อลาโภ พึงทราบว่า เมื่อลาภเกิดขึ้น ความไม่มีลาภก็เกิดขึ้นด้วย. แม้ในยศเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ၃၃၈. အဘိဘာယတနဝိမောက္ခကထာ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာ ဧဝ. ๓๓๘. เรื่องอภิภายตนะและวิโมกข์ ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว. ‘‘ဣမေ ခေါ, အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ ဧကာဒသန္နံ အဋ္ဌကာနံ ဝသေန အဋ္ဌာသီတိ ပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ. บทเป็นต้นว่า "อิเม โข อาวุโส" พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงปัญหา ๘๘ ข้อ โดยอาศัยหมวด ๘ สิบเอ็ดหมวด ได้แสดงสามัคคีรสแล้ว. အဋ္ဌကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๘ จบแล้ว. နဝကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๙ ၃၄၀. ဣတိ အဋ္ဌကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ နဝကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ အာဃာတဝတ္ထူနီတိ အာဃာတကာရဏာနိ. အာဃာတံ ဗန္ဓတီတိ ကောပံ ဗန္ဓတိ ကရောတိ ဥပ္ပာဒေတိ. ๓๔๐. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นแสดงสามัคคีรสโดยหมวด ๘ แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงสามัคคีรสโดยหมวด ๙ จึงเริ่มแสดงอีก. ในหมวด ๙ นั้น บทว่า อาฆาตวตฺถูนิ คือ เหตุแห่งความอาฆาต. บทว่า อาฆาตํ พนฺธติ คือ ผูกโกรธ ทำความโกรธให้เกิดขึ้น. တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာတိ တံ အနတ္ထစရဏံ မာ အဟောသီတိ ဧတသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ကုတော လဗ္ဘာ, ကေန ကာရဏေန သက္ကာ လဒ္ဓုံ? ပရော နာမ ပရဿ အတ္တနော စိတ္တရုစိယာ အနတ္ထံ ကရောတီတိ ဧဝံ စိန္တေတွာ အာဃာတံ ပဋိဝိနောဒေတိ. အထ ဝါ သစာဟံ ပဋိကောပံ ကရေယျံ, တံ ကောပကရဏံ ဧတ္ထ ပုဂ္ဂလေ ကုတော လဗ္ဘာ, ကေန ကာရဏေန လဒ္ဓဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ကုတော လာဘာတိပိ ပါဌော, သစာဟံ ဧတ္ထ ကောပံ ကရေယျံ, တသ္မိံ မေ ကောပကရဏေ ကုတော လာဘာ, လာဘာ နာမ ကေ သိယုန္တိ အတ္ထော. ဣမသ္မိဉ္စ အတ္ထေ တန္တိ နိပါတမတ္တမေဝ ဟောတိ. บทว่า ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา คือ การประพฤติสิ่งไม่เป็นประโยชน์นั้นอย่าได้มีเลย จะพึงได้จากที่ไหนในบุคคลนี้ จะพึงได้ด้วยเหตุอะไร? (หรือ) ชื่อว่าคนอื่นย่อมทำสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่นตามความพอใจของตน คิดดังนี้แล้ว ย่อมบรรเทาความอาฆาต. อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า ถ้าเราจะทำความโกรธตอบ การทำความโกรธตอบนั้นจะพึงได้จากที่ไหนในบุคคลนี้ จะพึงได้ด้วยเหตุอะไร. มีบาลีอีกอย่างหนึ่งว่า กุโต ลาภา อธิบายว่า ถ้าเราจะโกรธในบุคคลนี้ ในการทำความโกรธในบุคคลนั้นของเรา จะมีประโยชน์อะไร ประโยชน์อะไรเล่าจะพึงมี. และในอรรถนี้ บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต. ၃၄၁. သတ္တာဝါသာတိ သတ္တာနံ အာဝါသာ, ဝသနဋ္ဌာနာနီတိ အတ္ထော. တတ္ထ သုဒ္ဓါဝါသာပိ သတ္တာဝါသောဝ, အသဗ္ဗကာလိကတ္တာ ပန န ဂဟိတာ. သုဒ္ဓါဝါသာ ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ခန္ဓာဝါရသဒိသာ. အသင်္ချေယျကပ္ပေ ဗုဒ္ဓေသု အနိဗ္ဗတ္တန္တေသု [Pg.229] တံ ဌာနံ သုညံ ဟောတီတိ အသဗ္ဗကာလိကတ္တာ န ဂဟိတာ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ๓๔๑. บทว่า สตฺตาวาสา คือ ที่อยู่ของสัตว์ทั้งหลาย อธิบายว่า สถานที่อยู่อาศัย. ในสัตตาวาสเหล่านั้น แม้สุทธาวาสก็เป็นที่อยู่ของสัตว์เหมือนกัน แต่ไม่ทรงถือเอา เพราะไม่ได้มีอยู่ตลอดกาล. เพราะว่า สุทธาวาสทั้งหลายเปรียบเหมือนค่ายพักชั่วคราว (ของพระราชา). ในอสงไขยกัปที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เสด็จอุบัติ สถานที่นั้นย่อมว่างเปล่า เพราะเหตุนั้น จึงไม่ทรงถือเอา เพราะไม่ได้มีอยู่ตลอดกาล. ส่วนข้อความที่ควรกล่าวที่เหลือในเรื่องนี้ ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว. ၃၄၂. အက္ခဏေသု ဓမ္မော စ ဒေသိယတီတိ စတုသစ္စဓမ္မော ဒေသိယတိ. ဩပသမိကောတိ ကိလေသူပသမကရော. ပရိနိဗ္ဗာနိကောတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာနာဝဟော. သမ္ဗောဓဂါမီတိ စတုမဂ္ဂဉာဏပဋိဝေဓဂါမီ. အညတရန္တိ အသညဘဝံ ဝါ အရူပဘဝံ ဝါ. ๓๔๒. บทว่า อกฺขเณสุ ธมฺโม จ เทสิยติ คือ พระธรรมคืออริยสัจ ๔ ย่อมถูกแสดง. บทว่า โอปสมิโก คือ เป็นไปเพื่อความสงบระงับแห่งกิเลส. บทว่า ปรินิพฺพานิโก คือ นำไปสู่พระนิพพานด้วยการดับกิเลส. บทว่า สมฺโพธคามี คือ เป็นไปเพื่อการตรัสรู้ด้วยมรรคญาณ ๔. บทว่า อญฺญตรํ คือ อสัญญีภพ หรือ อรูปภพ. ၃၄၃. အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာတိ အနုပဋိပါဋိယာ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗဝိဟာရာ. ๓๔๓. บทว่า อนุปุพฺพวิหารา คือ วิหารธรรมที่พึงเข้าตามลำดับ. ၃၄၄. အနုပုဗ္ဗနိရောဓာတိ အနုပဋိပါဋိယာ နိရောဓာ. ๓๔๔. บทว่า อนุปุพฺพนิโรธา คือ ความดับไปตามลำดับ. ‘‘ဣမေ, ခေါ အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ ဆန္နံ နဝကာနံ ဝသေန စတုပဏ္ဏာသ ပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ. บทเป็นต้นว่า "อิเม โข อาวุโส" พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกล่าวถึงปัญหา ๕๔ ข้อ โดยอาศัยหมวด ๙ หกหมวด ได้แสดงสามัคคีรสแล้ว. နဝကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๙ จบแล้ว. ဒသကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยหมวด ๑๐ ၃၄၅. ဣတိ နဝကဝသေန သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဒသကဝသေန ဒဿေတုံ ပုန ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ နာထကရဏာတိ ‘‘သနာထာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထ မာ အနာထာ, ဒသ ဣမေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ နာထကရဏာ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၈) ဧဝံ အက္ခာတာ အတ္တနော ပတိဋ္ဌာကရာ ဓမ္မာ. ๓๔๕. ด้วยประการฉะนี้ ครั้นแสดงสามัคคีรสโดยหมวด ๙ แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงสามัคคีรสโดยหมวด ๑๐ จึงเริ่มแสดงอีก. ในหมวด ๑๐ นั้น บทว่า นาถกรณา คือ ธรรมทั้งหลายที่ทำที่พึ่งแก่ตน อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นผู้มีที่พึ่งอยู่เถิด อย่าเป็นผู้ไม่มีที่พึ่งเลย ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้เป็นธรรมทำที่พึ่ง". ကလျာဏမိတ္တောတိအာဒီသု သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နာ ကလျာဏာ အဿ မိတ္တာတိ ကလျာဏမိတ္တော. တေ စဿ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု သဟ အယနတော သဟာယာတိ ကလျာဏသဟာယော. စိတ္တေန စေဝ ကာယေန စ ကလျာဏမိတ္တေသု ဧဝ သမ္ပဝင်္ကော ဩနတောတိ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကော. သုဝစော ဟောတီတိ သုခေန ဝတ္တဗ္ဗော ဟောတိ သုခေန အနုသာသိတဗ္ဗော. ခမောတိ ဂါဠှေန ဖရုသေန ကက္ခဠေန ဝုစ္စမာနော ခမတိ, န ကုပ္ပတိ. ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီ အနုသာသနိန္တိ ယထာ ဧကစ္စော ဩဝဒိယမာနော ဝါမတော ဂဏှာတိ, ပဋိပ္ဖရတိ ဝါ အသုဏန္တော ဝါ ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ အကတွာ ‘‘ဩဝဒထ, ဘန္တေ[Pg.230], အနုသာသထ, တုမှေသု အနောဝဒန္တေသု ကော အညော ဩဝဒိဿတီ’’တိ ပဒက္ခိဏံ ဂဏှာတိ. ในบทว่า กลฺยาณมิตฺโต เป็นต้น (ภิกษุ) ชื่อว่าผู้มีกัลยาณมิตร เพราะมีมิตรดี คือผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น. (ภิกษุ) ชื่อว่าผู้มีกัลยาณสหาย เพราะมิตรเหล่านั้นเป็นสหาย คือผู้ไปด้วยกันในที่ยืนและที่นั่งเป็นต้น. (ภิกษุ) ชื่อว่าผู้มีกัลยาณสมปวังก์ เพราะเป็นผู้น้อมไปโอนไปในกัลยาณมิตรทั้งหลายเท่านั้นด้วยจิตและด้วยกาย. (ภิกษุ) ชื่อว่าเป็นคนว่าง่าย คือเป็นผู้ที่เขาพึงว่ากล่าวได้โดยง่าย พึงสั่งสอนได้โดยง่าย. (ภิกษุ) ชื่อว่ามีความอดทน คือ เมื่อถูกว่ากล่าวด้วยคำที่รุนแรง หยาบคาย แข็งกระด้าง ก็อดทนได้ ไม่โกรธ. (ภิกษุ) ชื่อว่าเป็นผู้รับโอวาทโดยเคารพ คือ ไม่ทำเหมือนอย่างบางคนเมื่อถูกว่ากล่าวอยู่ ย่อมถือเอาโดยอาการที่ผิด หรือย่อมกระทบกระทั่ง หรือทำเป็นไม่ฟังแล้วเดินไปเสีย แต่จะรับเอาโดยเคารพว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงว่ากล่าวเถิด ขอท่านจงสั่งสอนเถิด เมื่อท่านทั้งหลายไม่ว่ากล่าว ใครเล่าจักว่ากล่าว". ဥစ္စာဝစာနီတိ ဥစ္စာနိ စ အဝစာနိ စ. ကိံ ကရဏီယာနီတိ ကိံ ကရောမီတိ ဧဝံ ဝတွာ ကတ္တဗ္ဗကမ္မာနိ. တတ္ထ ဥစ္စကမ္မာနိ နာမ စီဝရဿ ကရဏံ ရဇနံ စေတိယေ သုဓာကမ္မံ ဥပေါသထာဂါရစေတိယဃရဗောဓိယဃရေသု ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဧဝမာဒိ. အဝစကမ္မံ နာမ ပါဒဓောဝနမက္ခနာဒိခုဒ္ဒကကမ္မံ. တတြုပါယာယာတိ တတြုပဂမနီယာ. အလံ ကာတုန္တိ ကာတုံ သမတ္ထော ဟောတိ. အလံ သံဝိဓာတုန္တိ ဝိစာရေတုံ သမတ္ထော. บทว่า อุจฺจาวจานิ ได้แก่ กิจสูงและกิจต่ำ. บทว่า กึกรณียานิ ได้แก่ กรรมอันพึงทำที่ต้องกล่าวว่า "เราจะทำอะไร". ในกิจเหล่านั้น ที่ชื่อว่ากิจสูง (อุกกรรม) ได้แก่ การทำจีวร การย้อมจีวร การฉาบปูนที่เจดีย์ การงานที่พึงทำในโรงอุโบสถ เจดียสถาน และโพธิยสถาน เป็นต้น. ที่ชื่อว่ากิจต่ำ (อวจกรรม) ได้แก่ กิจเล็กน้อยมีการล้างเท้าและการทาน้ำมันเป็นต้น. บทว่า ตตฺรูปายาย ได้แก่ ที่เป็นอุบายในกิจนั้นๆ. บทว่า อลํ กาตุํ คือ เป็นผู้สามารถเพื่อจะทำ. บทว่า อลํ สํวิธาตุํ คือ เป็นผู้สามารถเพื่อจะจัดการ. ဓမ္မေ အဿ ကာမော သိနေဟောတိ ဓမ္မကာမော, တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပိယာယတီတိ အတ္ထော. ပိယသမုဒါဟာရောတိ ပရသ္မိံ ကထေန္တေ သက္ကစ္စံ သုဏာတိ, သယဉ္စ ပရေသံ ဒေသေတုကာမော ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘အဘိဓမ္မေ အဘိဝိနယေ’’တိ ဧတ္ထ ဓမ္မော အဘိဓမ္မော, ဝိနယော အဘိဝိနယောတိ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဓမ္မောတိ သုတ္တန္တပိဋကံ. အဘိဓမ္မောတိ သတ္တ ပကရဏာနိ. ဝိနယောတိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါ. အဘိဝိနယောတိ ခန္ဓကပရိဝါရာ. အထ ဝါ သုတ္တန္တပိဋကမ္ပိ အဘိဓမ္မပိဋကမ္ပိ ဓမ္မော ဧဝ. မဂ္ဂဖလာနိ အဘိဓမ္မော. သကလံ ဝိနယပိဋကံ ဝိနယော. ကိလေသဝူပသမကာရဏံ အဘိဝိနယော. ဣတိ သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ ဧတ္ထ ဓမ္မေ အဘိဓမ္မေ ဝိနယေ အဘိဝိနယေ စ. ဥဠာရပါမောဇ္ဇောတိ ဗဟုလပါမောဇ္ဇော ဟောတီတိ အတ္ထော. (ภิกษุ) ชื่อว่าผู้ใคร่ในธรรม เพราะมีความใคร่ความรักในธรรม อธิบายว่า ย่อมรักพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก. (ภิกษุ) ชื่อว่าผู้มีถ้อยคำน่ารัก อธิบายว่า เมื่อผู้อื่นกล่าวอยู่ ย่อมฟังโดยเคารพ และตนเองก็เป็นผู้ใคร่จะแสดงแก่ผู้อื่นโดยเคารพ. ในบทว่า อภิธมฺเม อภิวินเย นี้ พึงทราบจตุกะ (หมวด 4) คือ ธรรมะ อภิธรรม วินัย อภิวินัย. ในจตุกะนั้น ที่ชื่อว่าธรรมะ ได้แก่ สุตตันตปิฎก. ที่ชื่อว่าอภิธรรม ได้แก่ ปกรณ์ทั้ง 7. ที่ชื่อว่าวินัย ได้แก่ อุภโตวิภังค์ (วิภังค์ทั้งสอง). ที่ชื่อว่าอภิวินัย ได้แก่ ขันธกะและบริวาร. อีกนัยหนึ่ง ทั้งสุตตันตปิฎกและอภิธรรมปิฎกก็คือธรรมะ. มรรคและผลคืออภิธรรม. วินัยปิฎกทั้งหมดคือวินัย. สิ่งที่เป็นเหตุให้กิเลสสงบระงับคืออภิวินัย. เพราะฉะนั้น ในธรรม อภิธรรม วินัย และอภิวินัยทั้งหมดนี้. บทว่า อุฬารปาโมชฺโช อธิบายว่า เป็นผู้มีความปราโมทย์มาก. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ ကာရဏတ္ထေ ဘုမ္မံ, စတုဘူမကကုသလဓမ္မကာရဏာ, တေသံ အဓိဂမတ္ထာယ အနိက္ခိတ္တဓုရော ဟောတီတိ အတ္ထော. ในบทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ ภุมมวิภัตติลงในอรรถแห่งเหตุ คือ เพราะเหตุแห่งกุศลธรรมอันเป็นไปในภูมิ 4 อธิบายว่า เป็นผู้ไม่ทอดธุระเพื่อบรรลุธรรมเหล่านั้น. ၃၄၆. ကသိဏဒသကေ သကလဋ္ဌေန ကသိဏာနိ. တဒါရမ္မဏာနံ ဓမ္မာနံ ခေတ္တဋ္ဌေန ဝါ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝါ အာယတနာနိ. ဥဒ္ဓန္တိ ဥပရိ ဂဂနတလာဘိမုခံ. အဓောတိ ဟေဋ္ဌာ ဘူမိတလာဘိမုခံ. တိရိယန္တိ ခေတ္တမဏ္ဍလမိဝ သမန္တာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ. ဧကစ္စော ဟိ ဥဒ္ဓမေဝ ကသိဏံ ဝဍ္ဎေတိ, ဧကစ္စော အဓော, ဧကစ္စော သမန္တတော. တေန တေန ဝါ ကာရဏေန ဧဝံ ပသာရေတိ အာလောကမိဝ ရူပဒဿနကာမော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပထဝီကသိဏမေကော သဉ္ဇာနာတိ ဥဒ္ဓံ အဓော တိရိယ’’န္တိ. အဒွယန္တိ ဣဒံ ပန ဧကဿ အညဘာဝါနုပဂမနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ဥဒကံ ပဝိဋ္ဌဿ သဗ္ဗဒိသာသု ဥဒကမေဝ ဟောတိ, န အညံ, ဧဝမေဝ ပထဝီကသိဏံ ပထဝီကသိဏမေဝ ဟောတိ[Pg.231], နတ္ထိ တဿ အညော ကသိဏသမ္ဘေဒေါတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. အပ္ပမာဏန္တိ ဣဒံ တဿ တဿ ဖရဏအပ္ပမာဏဝသေန ဝုတ္တံ. တဉှိ စေတသာ ဖရန္တော သကလမေဝ ဖရတိ, န ‘‘အယမဿ အာဒိ, ဣဒံ မဇ္ဈ’’န္တိ ပမာဏံ ဂဏှာတီတိ. ဝိညာဏကသိဏန္တိ စေတ္ထ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ ပဝတ္တဝိညာဏံ. တတ္ထ ကသိဏဝသေန ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသဝသေန တတ္ထ ပဝတ္တဝိညာဏေ ဥဒ္ဓံ အဓော တိရိယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာနယေန ပနေတာနိ ပထဝီကသိဏာဒီနိ ဝိတ္ထာရတော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာနေဝ. ๓๔๖. ในกสิณทสกะ ชื่อว่ากสิณ เพราะอรรถว่าทั้งปวง. ชื่อว่าอายตนะ เพราะอรรถว่าเป็นแดนเกิด หรือเพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลายที่มีกสิณนั้นเป็นอารมณ์. บทว่า อุทฺธํ ได้แก่ มุ่งหน้าสู่พื้นท้องฟ้าเบื้องบน. บทว่า อโธ ได้แก่ มุ่งหน้าสู่พื้นดินเบื้องล่าง. บทว่า ติริยํ ได้แก่ กำหนดโดยรอบเหมือนปริมณฑลแห่งนา. จริงอยู่ บางคนย่อมขยายกสิณไปเบื้องบนเท่านั้น บางคน (ขยาย) ไปเบื้องล่าง บางคน (ขยาย) ไปโดยรอบ. หรือว่า ย่อมแผ่ขยายไปด้วยเหตุนั้นๆ เหมือนผู้ต้องการเห็นรูปย่อมแผ่ขยายแสงสว่าง ฉะนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "บุคคลหนึ่งย่อมจำปฐวีกสิณได้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง". ส่วนบทว่า อทฺวยํ นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความที่กสิณหนึ่งจะไม่กลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง. เปรียบเหมือนบุคคลผู้ลงไปในน้ำ ย่อมมีแต่น้ำในทิศทั้งปวง ไม่มีสิ่งอื่น ฉันใด ปฐวีกสิณก็เป็นปฐวีกสิณเท่านั้น ไม่มีการปะปนกับกสิณอื่น ฉันนั้น. นัยนี้ใช้ได้ในทุกแห่ง. บทว่า อปฺปมาณํ นี้ ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งความไม่มีประมาณในการแผ่ไปของบุคคลนั้นๆ. จริงอยู่ บุคคลนั้นเมื่อแผ่ไปทางใจ ย่อมแผ่ไปทั้งหมดทีเดียว ไม่ได้กำหนดประมาณว่า "นี้เป็นเบื้องต้นของกสิณนี้ นี้เป็นท่ามกลาง". ในที่นี้ บทว่า วิญฺญาณกสิณํ ได้แก่ วิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาศที่เกิดจากการเพิกกสิณ. ในวิญญาณนั้น พึงทราบความเป็นเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ในวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาศที่เกิดจากการเพิกกสิณ โดยนัยแห่งกสิณ และโดยนัยแห่งอากาศที่เกิดจากการเพิกกสิณ. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้. ส่วนปฐวีกสิณเป็นต้นเหล่านี้ ท่านกล่าวไว้โดยพิสดารในคัมภีร์วิสุทธิมรรคตามนัยแห่งการเจริญกรรมฐานแล้วนั่นเทียว. အကုသလကမ္မပထဒသကဝဏ္ဏနာ อรรถกถาอกุศลกรรมบถทสกะ ၃၄၇. ကမ္မပထေသု ကမ္မာနေဝ သုဂတိဒုဂ္ဂတီနံ ပထဘူတတ္တာ ကမ္မပထာ နာမ. တေသု ပါဏာတိပါတော အဒိန္နာဒါနံ မုသာဝါဒါဒယော စ စတ္တာရော ဗြဟ္မဇာလေ ဝိတ္ထာရိတာ ဧဝ. ကာမေသုမိစ္ဆာစာရောတိ ဧတ္ထ ပန ကာမေသူတိ မေထုနသမာစာရေသု မေထုနဝတ္ထူသု ဝါ. မိစ္ဆာစာရောတိ ဧကန္တနိန္ဒိတော လာမကာစာရော. လက္ခဏတော ပန အသဒ္ဓမ္မာဓိပ္ပာယေန ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တာ အဂမနီယဋ္ဌာနဝီတိက္ကမစေတနာ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရော. ๓๔๗. ในกรรมบถทั้งหลาย กรรมทั้งหลายนั่นแหละชื่อว่ากรรมบถ เพราะเป็นทางไปสู่สุคติและทุคติ. ในกรรมบถเหล่านั้น ปาณาติบาต อทินนาทาน และอีก 4 อย่างมีมุสาวาทเป็นต้น ท่านได้แสดงไว้โดยพิสดารแล้วในพรหมชาลสูตร. ส่วนในบทว่า กาเมสุมิจฺฉาจาโร นี้ บทว่า กาเมสุ ได้แก่ ในการประพฤติเมถุน หรือในวัตถุแห่งเมถุน. บทว่า มิจฺฉาจาโร ได้แก่ ความประพฤติเลวทรามที่ถูกติเตียนโดยส่วนเดียว. แต่โดยลักษณะแล้ว เจตนาที่ล่วงละเมิดในสถานที่ไม่ควรไป ซึ่งเป็นไปทางกายทวารด้วยความมุ่งหมายในอสัทธรรม ชื่อว่ากาเมสุมิจฉาจาร. တတ္ထ အဂမနီယဋ္ဌာနံ နာမ ပုရိသာနံ တာဝ မာတုရက္ခိတာ, ပိတုရက္ခိတာ, မာတာပိတုရက္ခိတာ, ဘာတုရက္ခိတာ, ဘဂိနိရက္ခိတာ, ဉာတိရက္ခိတာ, ဂေါတ္တရက္ခိတာ, ဓမ္မရက္ခိတာ, သာရက္ခာ, သပရိဒဏ္ဍာတိ မာတုရက္ခိတာဒယော ဒသ. ဓနက္ကီတာ, ဆန္ဒဝါသိနီ, ဘောဂဝါသိနီ, ပဋဝါသိနီ, ဩဒပတ္တကိနီ, ဩဘတစုမ္ဗဋာ, ဒါသီ စ ဘရိယာ စ, ကမ္မကာရီ စ ဘရိယာ စ, ဓဇာဟဋာ, မုဟုတ္တိကာတိ ဧတာ ဓနက္ကီတာဒယော ဒသာတိ ဝီသတိ. ဣတ္ထီသု ပန ဒွိန္နံ သာရက္ခသပရိဒဏ္ဍာနံ ဒသန္နဉ္စ ဓနက္ကီတာဒီနန္တိ ဒွါဒသန္နံ ဣတ္ထီနံ အညေ ပုရိသာ. ဣဒံ အဂမနီယဋ္ဌာနံ နာမ. သော ပနေသ မိစ္ဆာစာရော သီလာဒိဂုဏရဟိတေ အဂမနီယဋ္ဌာနေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော. သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နေ မဟာသာဝဇ္ဇော. တဿ စတ္တာရော သမ္ဘာရာ အဂမနီယဝတ္ထု, တသ္မိံ သေဝနစိတ္တံ, သေဝနပ္ပယောဂေါ, မဂ္ဂေနမဂ္ဂပ္ပဋိပတ္တိအဓိဝါသနန္တိ. ဧကော ပယောဂေါ သာဟတ္ထိကော ဧဝ. ในบรรดาบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่าสถานที่ไม่ควรไป (อคมนียฐาน) สำหรับบุรุษ ก่อนอื่นได้แก่ หญิง 10 จำพวก คือ หญิงที่มารดารักษา, หญิงที่บิดารักษา, หญิงที่มารดาบิดารักษา, หญิงที่พี่ชายน้องชายรักษา, หญิงที่พี่สาวน้องสาวรักษา, หญิงที่ญาติรักษา, หญิงที่โคตรตระกูลรักษา, หญิงที่ธรรมรักษา, หญิงมีสามี, และหญิงที่กฎหมายคุ้มครอง. และหญิงอีก 10 จำพวก คือ หญิงที่ไถ่มาด้วยทรัพย์, หญิงที่อยู่ด้วยความพอใจ, หญิงที่อยู่เพื่อโภคะ, หญิงที่อยู่เพื่อผ้า, หญิงที่พ่อแม่ทำพิธีแต่งงานให้, หญิงที่สามีปลดจากความเป็นทาสแล้วรับเป็นภรรยา, หญิงที่เป็นทั้งทาสีและภรรยา, หญิงที่เป็นทั้งคนรับใช้และภรรยา, หญิงที่ถูกนำมาเป็นเชลย, และหญิงที่อยู่ด้วยกันชั่วคราว รวมเป็น 20 จำพวก. ส่วนในบรรดาสตรี บุรุษอื่น (ที่ไม่ใช่สามี) เป็นสถานที่ไม่ควรไปสำหรับสตรี 12 จำพวก คือ หญิงมีสามีและหญิงที่กฎหมายคุ้มครอง 2 จำพวก และหญิง 10 จำพวกมีหญิงที่ไถ่มาด้วยทรัพย์เป็นต้น. นี้ชื่อว่าสถานที่ไม่ควรไป. อนึ่ง มิจฉาจารนี้มีโทษน้อยในสถานที่ไม่ควรไปที่ปราศจากคุณมีศีลเป็นต้น. มีโทษมากในสถานที่ไม่ควรไปที่ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น. องค์ประกอบของมิจฉาจารนั้นมี 4 อย่าง คือ วัตถุที่ไม่ควรไป 1, จิตคิดจะเสพในวัตถุนั้น 1, ความพยายามในการเสพ 1, และการยินดีในการที่มรรคถึงมรรค 1. ประโยคมีอย่างเดียวคือสาหัตถิกประโยค (การกระทำด้วยตนเอง) เท่านั้น. အဘိဇ္ဈာယတီတိ အဘိဇ္ဈာ, ပရဘဏ္ဍာဘိမုခီ ဟုတွာ တန္နိန္နတာယ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. သာ ‘‘အဟော ဝတ ဣဒံ မမဿာ’’တိ ဧဝံ ပရဘဏ္ဍာဘိဇ္ဈာယနလက္ခဏာ အဒိန္နာဒါနံ ဝိယ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ မဟာသာဝဇ္ဇာ စ. တဿာ ဒွေ သမ္ဘာရာ ပရဘဏ္ဍံ, အတ္တနော ပရိဏာမနဉ္စ. ပရဘဏ္ဍဝတ္ထုကေ ဟိ [Pg.232] လောဘေ ဥပ္ပန္နေပိ န တာဝ ကမ္မပထဘေဒေါ ဟောတိ, ယာဝ ‘‘အဟော ဝတီဒံ မမဿာ’’တိ အတ္တနော န ပရိဏာမေတိ. ธรรมชาติใดย่อมเพ่งเล็ง ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อภิชฌา อธิบายว่า เป็นธรรมชาติมีหน้าเฉพาะต่อสมบัติของผู้อื่นแล้วเป็นไปโดยความน้อมไปในสมบัตินั้น อภิชฌานั้น มีการเพ่งเล็งสมบัติของผู้อื่นอย่างนี้ว่า "โอหนอ สิ่งนี้พึงเป็นของเรา" เป็นลักษณะ เหมือนอทินนาทาน มีโทษน้อยและมีโทษมาก องค์ประกอบของอภิชฌานั้นมี ๒ อย่าง คือ สมบัติของผู้อื่น ๑ และการน้อมมาเป็นของตน ๑ จริงอยู่ แม้เมื่อโลภะมีสมบัติของผู้อื่นเป็นวัตถุเกิดขึ้นแล้ว กรรมบถก็ยังไม่แตกตราบเท่าที่ยังไม่น้อมมาเป็นของตนว่า "โอหนอ สิ่งนี้พึงเป็นของเรา" ဟိတသုခံ ဗျာပါဒယတီတိ ဗျာပါဒေါ. သော ပရံ ဝိနာသာယ မနောပဒေါသလက္ခဏော ဖရုသာဝါစာ ဝိယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော မဟာသာဝဇ္ဇော စ. တဿ ဒွေ သမ္ဘာရာ ပရသတ္တော စ, တဿ ဝိနာသစိန္တာ စ. ပရသတ္တဝတ္ထုကေ ဟိ ကောဓေ ဥပ္ပန္နေပိ န တာဝ ကမ္မပထဘေဒေါ ဟောတိ, ယာဝ ‘‘အဟော ဝတာယံ ဥစ္ဆိဇ္ဈေယျ ဝိနဿေယျာ’’တိ တဿ ဝိနာသံ န စိန္တေတိ. ธรรมชาติใดย่อมทำลายประโยชน์สุข ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า พยาบาท พยาบาทนั้น มีความประทุษร้ายทางใจเพื่อความพินาศของผู้อื่นเป็นลักษณะ เหมือนผรุสวาจา มีโทษน้อยและมีโทษมาก องค์ประกอบของพยาบาทนั้นมี ๒ อย่าง คือ สัตว์อื่น ๑ และความคิดให้สัตว์นั้นพินาศ ๑ จริงอยู่ แม้เมื่อความโกรธมีสัตว์อื่นเป็นวัตถุเกิดขึ้นแล้ว กรรมบถก็ยังไม่แตกตราบเท่าที่ยังไม่คิดถึงความพินาศของสัตว์นั้นว่า "โอหนอ สัตว์นี้พึงขาดสูญ พึงพินาศไป" ယထာဘုစ္စဂဟဏာဘာဝေန မိစ္ဆာ ပဿတီတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. သာ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝိပရီတဒဿနလက္ခဏာ. သမ္ဖပ္ပလာပေါ ဝိယ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ မဟာသာဝဇ္ဇာ စ. အပိစ အနိယတာ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ, နိယတာ မဟာသာဝဇ္ဇာ. တဿာ ဒွေ သမ္ဘာရာ ဝတ္ထုနော စ ဂဟိတာကာရဝိပရီတတာ, ယထာ စ တံ ဂဏှာတိ, တထာဘာဝေန တဿူပဋ္ဌာနန္တိ. ธรรมชาติใดย่อมเห็นโดยผิดเพราะไม่มีการถือเอาตามความเป็นจริง ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาทิฏฐินั้น มีการเห็นโดยวิปริตโดยนัยเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" เป็นลักษณะ เหมือนสัมผัปปลาปะ มีโทษน้อยและมีโทษมาก อีกอย่างหนึ่ง อนิยตมิจฉาทิฏฐิมีโทษน้อย นิยตมิจฉาทิฏฐิมีโทษมาก องค์ประกอบของมิจฉาทิฏฐินั้นมี ๒ อย่าง คือ ความวิปริตแห่งอาการที่ถือเอาจากวัตถุ ๑ และบุคคลย่อมถือเอาวัตถุนั้นโดยอาการใด การปรากฏแห่งวัตถุนั้นแก่บุคคลนั้นโดยอาการอย่างนั้น ๑ ဣမေသံ ပန ဒသန္နံ အကုသလကမ္မပထာနံ ဓမ္မတော ကောဋ္ဌာသတော အာရမ္မဏတော ဝေဒနာတော မူလတောတိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ก็การวินิจฉัยอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการเหล่านี้ พึงทราบโดยอาการ ๕ อย่าง คือ โดยสภาวะ ๑ โดยส่วน ๑ โดยอารมณ์ ๑ โดยเวทนา ๑ โดยมูล ๑ တတ္ထ ဓမ္မတောတိ ဧတေသု ဟိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ စေတနာဓမ္မာဝ ဟောန္တိ. အဘိဇ္ဈာဒယော တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တာ. บรรดาอาการ ๕ อย่างนั้น (วินิจฉัย) โดยสภาวะ จริงอยู่ ในอกุศลกรรมบถ ๑๐ เหล่านี้ ๗ อย่างตามลำดับเป็นเจตนาธรรมเท่านั้น ๓ อย่างมีอภิชฌาเป็นต้น เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนา ကောဋ္ဌာသတောတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ စာတိ ဣမေ အဋ္ဌ ကမ္မပထာ ဧဝ ဟောန္တိ, နော မူလာနိ. အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒါ ကမ္မပထာ စေဝ မူလာနိ စ. အဘိဇ္ဈာ ဟိ မူလံ ပတွာ လောဘော အကုသလမူလံ ဟောတိ. ဗျာပါဒေါ ဒေါသော အကုသလမူလံ ဟောတိ. (วินิจฉัย) โดยส่วน ๗ อย่างตามลำดับ และมิจฉาทิฏฐิ ๘ อย่างเหล่านี้ เป็นกรรมบถเท่านั้น ไม่เป็นมูล อภิชฌาและพยาบาท เป็นทั้งกรรมบถและเป็นทั้งมูล จริงอยู่ อภิชฌาถึงความเป็นมูลแล้ว เป็นอกุศลมูลคือโลภะ พยาบาทเป็นอกุศลมูลคือโทสะ အာရမ္မဏတောတိ ပါဏာတိပါတော ဇီဝိတိန္ဒြိယာရမ္မဏတော သင်္ခါရာရမ္မဏော ဟောတိ. အဒိန္နာဒါနံ သတ္တာရမ္မဏံ ဝါ သင်္ခါရာရမ္မဏံ ဝါ, မိစ္ဆာစာရော ဖောဋ္ဌဗ္ဗဝသေန သင်္ခါရာရမ္မဏော. ‘‘သတ္တာရမ္မဏော’’တိပိ ဧကေ. မုသာဝါဒေါ သတ္တာရမ္မဏော ဝါ သင်္ခါရာရမ္မဏော ဝါ, တထာ ပိသုဏဝါစာ. ဖရုသဝါစာ သတ္တာရမ္မဏာဝ. သမ္ဖပ္ပလာပေါ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတဝသေန သတ္တာရမ္မဏော ဝါ သင်္ခါရာရမ္မဏော ဝါ. တထာ အဘိဇ္ဈာ. ဗျာပါဒေါ သတ္တာရမ္မဏောဝ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ တေဘူမကဓမ္မဝသေန သင်္ခါရာရမ္မဏာ. (วินิจฉัย) โดยอารมณ์ ปาณาติบาตมีสังขารเป็นอารมณ์ เพราะมีชีวิตินทรีย์เป็นอารมณ์ อทินนาทานมีสัตตบัญญัติเป็นอารมณ์บ้าง มีสังขารเป็นอารมณ์บ้าง มิจฉาจารมีสังขารเป็นอารมณ์โดยอำนาจโผฏฐัพพะ บางพวกกล่าวว่า มีสัตตบัญญัติเป็นอารมณ์ก็มี มุสาวาทมีสัตตบัญญัติเป็นอารมณ์บ้าง มีสังขารเป็นอารมณ์บ้าง ปิสุณาวาจาก็เช่นนั้น ผรุสวาจามีสัตตบัญญัติเป็นอารมณ์เท่านั้น สัมผัปปลาปะมีสัตตบัญญัติเป็นอารมณ์บ้าง มีสังขารเป็นอารมณ์บ้าง โดยอำนาจสิ่งที่เห็น ได้ยิน รับรู้ และรู้แจ้ง อภิชฌาก็เช่นนั้น พยาบาทมีสัตตบัญญัติเป็นอารมณ์เท่านั้น มิจฉาทิฏฐิมีสังขารเป็นอารมณ์โดยอำนาจธรรมในภูมิ ๓ ဝေဒနာတောတိ [Pg.233] ပါဏာတိပါတော ဒုက္ခဝေဒနော ဟောတိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ ရာဇာနော စောရံ ဒိသွာ ဟသမာနာပိ ‘‘ဂစ္ဆထ နံ ဃာတေထာ’’တိ ဝဒန္တိ, သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ပန ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တာဝ ဟောတိ. အဒိန္နာဒါနံ တိဝေဒနံ. မိစ္ဆာစာရော သုခမဇ္ဈတ္တဝသေန ဒွိဝေဒနော. သန္နိဋ္ဌာပကစိတ္တေ ပန မဇ္ဈတ္တဝေဒနော န ဟောတိ. မုသာဝါဒေါ တိဝေဒနော. တထာ ပိသုဏဝါစာ. ဖရုသဝါစာ ဒုက္ခဝေဒနာ. သမ္ဖပ္ပလာပေါ တိဝေဒနော. အဘိဇ္ဈာ သုခမဇ္ဈတ္တဝသေန ဒွိဝေဒနာ တထာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. ဗျာပါဒေါ ဒုက္ခဝေဒနော. (วินิจฉัย) โดยเวทนา ปาณาติบาตประกอบด้วยทุกขเวทนา จริงอยู่ แม้ว่าพระราชาทั้งหลายทอดพระเนตรเห็นโจรแล้ว ทรงพระสรวลพลางตรัสว่า "พวกท่านจงไปฆ่ามันเสีย" แต่สันนิฏฐาปกเจตนาย่อมประกอบด้วยทุกขเวทนาเท่านั้น อทินนาทานประกอบด้วยเวทนา ๓ มิจฉาจารประกอบด้วยเวทนา ๒ โดยอำนาจสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา แต่อุเบกขาเวทนาไม่มีในสันนิฏฐาปกจิต มุสาวาทประกอบด้วยเวทนา ๓ ปิสุณาวาจาก็เช่นนั้น ผรุสวาจาประกอบด้วยทุกขเวทนา สัมผัปปลาปะประกอบด้วยเวทนา ๓ อภิชฌาประกอบด้วยเวทนา ๒ โดยอำนาจสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา มิจฉาทิฏฐิก็เช่นนั้น พยาบาทประกอบด้วยทุกขเวทนา မူလတောတိ ပါဏာတိပါတော ဒေါသမောဟဝသေန ဒွိမူလကော ဟောတိ. အဒိန္နာဒါနံ ဒေါသမောဟဝသေန ဝါ လောဘမောဟဝသေန ဝါ. မိစ္ဆာစာရော လောဘမောဟဝသေန. မုသာဝါဒေါ ဒေါသမောဟဝသေန ဝါ လောဘမောဟဝသေန ဝါ တထာ ပိသုဏဝါစာ သမ္ဖပ္ပလာပေါ စ. ဖရုသဝါစာ ဒေါသမောဟဝသေန. အဘိဇ္ဈာ မောဟဝသေန ဧကမူလာ. တထာ ဗျာပါဒေါ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ လောဘမောဟဝသေန ဒွိမူလာတိ. (วินิจฉัย) โดยมูล ปาณาติบาตมีมูล ๒ โดยอำนาจโทสะและโมหะ อทินนาทานมีมูล ๒ โดยอำนาจโทสะและโมหะบ้าง หรือโดยอำนาจโลภะและโมหะบ้าง มิจฉาจารมีมูล ๒ โดยอำนาจโลภะและโมหะ มุสาวาทมีมูล ๒ โดยอำนาจโทสะและโมหะบ้าง หรือโดยอำนาจโลภะและโมหะบ้าง ปิสุณาวาจาและสัมผัปปลาปะก็เช่นนั้น ผรุสวาจามีมูล ๒ โดยอำนาจโทสะและโมหะ อภิชฌามีมูล ๑ โดยอำนาจโมหะ พยาบาทก็เช่นนั้น มิจฉาทิฏฐิมีมูล ๒ โดยอำนาจโลภะและโมหะ ကုသလကမ္မပထဒသကဝဏ္ဏနာ อรรถาธิบายกุศลกรรมบถทสกะ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိအာဒီနိ သမာဒါနသမ္ပတ္တသမုစ္ဆေဒဝိရတိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. การงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งสมาทานวิรัติ สัมปัตตวิรัติ และสมุจเฉทวิรัติ ဓမ္မတော ပန ဧတေသုပိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ စေတနာပိ ဝတ္တန္တိ ဝိရတိယောပိ. အန္တေ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တာဝ. ก็โดยสภาวะ แม้ในกุศลกรรมบถ ๑๐ เหล่านี้ ๗ อย่างตามลำดับ ย่อมกล่าวได้ว่าเป็นเจตนาบ้าง เป็นวิรัติบ้าง ๓ อย่างในตอนท้าย เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาเท่านั้น ကောဋ္ဌာသတောတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ကမ္မပထာ ဧဝ, နော မူလာနိ. အန္တေ တယော ကမ္မပထာ စေဝ မူလာနိ စ. အနဘိဇ္ဈာ ဟိ မူလံ ပတွာ အလောဘော ကုသလမူလံ ဟောတိ. အဗျာပါဒေါ အဒေါသော ကုသလမူလံ. သမ္မာဒိဋ္ဌိ အမောဟော ကုသလမူလံ. (วินิจฉัย) โดยส่วน ๗ อย่างตามลำดับ เป็นกรรมบถเท่านั้น ไม่เป็นมูล ๓ อย่างในตอนท้าย เป็นทั้งกรรมบถและเป็นทั้งมูล จริงอยู่ อนภิชฌาถึงความเป็นมูลแล้ว เป็นกุศลมูลคืออโลภะ อพยาบาทเป็นกุศลมูลคืออโทสะ สัมมาทิฏฐิเป็นกุศลมูลคืออโมหะ အာရမ္မဏတောတိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ အာရမ္မဏာနေဝ ဧတေသံ အာရမ္မဏာနိ. ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗတောယေဝ ဟိ ဝေရမဏီ နာမ ဟောတိ. ယထာ ပန နိဗ္ဗာနာရမ္မဏော အရိယမဂ္ဂေါ ကိလေသေ ပဇဟတိ, ဧဝံ ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒိအာရမ္မဏာပေတေ ကမ္မပထာ ပါဏာတိပါတာဒီနိ ဒုဿီလျာနိ ပဇဟန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. (วินิจฉัย) โดยอารมณ์ อารมณ์ของปาณาติบาตเป็นต้นนั่นแหละ เป็นอารมณ์ของกุศลกรรมบถเหล่านี้ จริงอยู่ การงดเว้นย่อมมีได้จากวัตถุที่พึงล่วงละเมิดเท่านั้น เปรียบเหมือนอริยมรรคมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ย่อมละกิเลสได้ ฉันใด กรรมบถเหล่านี้แม้มีชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นอารมณ์ ก็ย่อมละทุศีลคือปาณาติบาตเป็นต้นได้ ฉันนั้น พึงทราบดังนี้ ဝေဒနာတောတိ [Pg.234] သဗ္ဗေ သုခဝေဒနာ ဟောန္တိ မဇ္ဈတ္တဝေဒနာ ဝါ. ကုသလံ ပတွာ ဟိ ဒုက္ခဝေဒနာ နာမ နတ္ထိ. (วินิจฉัย) โดยเวทนา กุศลกรรมบถทั้งหมดประกอบด้วยสุขเวทนา หรือประกอบด้วยอุเบกขาเวทนา จริงอยู่ เมื่อถึงความเป็นกุศลแล้ว ทุกขเวทนาย่อมไม่มี မူလတောတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဝိရမန္တဿ အလောဘအဒေါသအမောဟဝသေန တိမူလာနိ ဟောန္တိ, ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဝိရမန္တဿ ဒွိမူလာနိ. အနဘိဇ္ဈာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဝိရမန္တဿ ဒွိမူလာ, ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဧကမူလာ. အလောဘော ပန အတ္တနာဝ အတ္တနော မူလံ န ဟောတိ. အဗျာပါဒေပိ ဧသေဝ နယော. သမ္မာဒိဋ္ဌိ အလောဘာဒေါသဝသေန ဒွိမူလာ ဧဝါတိ. (วินิจฉัย) โดยมูล กุศลกรรมบถ ๗ อย่างตามลำดับ สำหรับบุคคลผู้งดเว้นด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยญาณ มีมูล ๓ โดยอำนาจอโลภะ อโทสะ และอโมหะ, สำหรับบุคคลผู้งดเว้นด้วยจิตที่วิปปยุตจากญาณ มีมูล ๒. อนภิชฌาที่สัมปยุตด้วยญาณ มีมูล ๒, ที่วิปปยุตจากญาณ มีมูล ๑. แต่อโลภะย่อมไม่เป็นมูลของตนด้วยตนเอง. แม้ในอพยาบาทก็นัยนี้เช่นกัน. สัมมาทิฏฐิมีมูล ๒ เท่านั้น โดยอำนาจอโลภะและอโทสะ. အရိယဝါသဒသကဝဏ္ဏနာ อรรถาธิบายอริยวาสทสกะ ၃၄၈. အရိယဝါသာတိ အရိယာ ဧဝ ဝသိံသု ဝသန္တိ ဝသိဿန္တိ ဧတေသူတိ အရိယဝါသာ. ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနောတိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တောဝ ဟုတွာ ခီဏာသဝေါ အဝသိ ဝသတိ ဝသိဿတီတိ တသ္မာ အယံ ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနတာ, အရိယဿ ဝါသတ္တာ အရိယဝါသောတိ ဝုတ္တော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ๓๔๘. คำว่า อริยวาสา หมายถึง ธรรมเป็นที่อยู่ซึ่งพระอริยเจ้าทั้งหลายได้อยู่แล้ว กำลังอยู่ หรือจักอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อริยวาส. คำว่า ปญฺจงฺควิปฺปหีโน หมายถึง พระขีณาสพผู้เป็นผู้ปราศจากองค์ 5 แล้ว ได้อยู่ กำลังอยู่ หรือจักอยู่ เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้ละองค์ 5 นี้ จึงชื่อว่า อริยวาส เพราะเป็นที่อยู่ของพระอริยเจ้า. นัยนี้เหมือนกันในทุกที่. ဧဝံ ခေါ, အာဝုသော, ဘိက္ခု ဆဠင်္ဂသမန္နာဂတော ဟောတီတိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာယ သမန္နာဂတော ဟောတိ. ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ နာမ ကေတိ? ဉာဏာဒယော. ‘‘ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တေ ကိရိယတော စတ္တာရိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. ‘‘သတတဝိဟာရော’’တိ ဝုတ္တေ အဋ္ဌ မဟာစိတ္တာနိ. ‘‘ရဇ္ဇနဒုဿနံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တေ ဒသ စိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. သောမနဿံ အာသေဝနဝသေန လဗ္ဘတိ. คำว่า ดูกรอาวุโส ภิกษุเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ 6 อย่างนี้แล คือ เป็นผู้ประกอบด้วยฉฬังคุเบกขา (อุเบกขาในองค์ 6). ถามว่า ฉฬังคุเบกขา คืออะไร? ตอบว่า คือญาณเป็นต้น. เมื่อกล่าวว่า ญาณ ย่อมได้จิตที่สัมปยุตด้วยญาณ 4 ดวงจากกิริยาจิต. เมื่อกล่าวว่า สตาตวิหาร (การอยู่เป็นปกติ) ย่อมได้มหากิริยาจิต 8 ดวง. เมื่อกล่าวว่า ความยินดีและความยินร้ายไม่มี ย่อมได้จิต 10 ดวง (คือ มโนทวาราวัชชนะ 1, หสิตุปปาทะ 1 และมหากิริยา 8). ส่วนโสมนัสย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งอาเสวนปัจจัย. သတာရက္ခေန စေတသာတိ ခီဏာသဝဿ ဟိ တီသု ဒွါရေသု သဗ္ဗကာလံ သတိ အာရက္ခကိစ္စံ သာဓေတိ. တေနေဝဿ ‘‘စရတော စ တိဋ္ဌတော စ သုတ္တဿ စ ဇာဂရဿ စ သတတံ သမိတံ ဉာဏဒဿနံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဟောတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. คำว่า ด้วยใจที่มีสติเป็นเครื่องรักษา คือ สำหรับพระขีณาสพ สติย่อมทำหน้าที่รักษาในทวารทั้ง 3 ในกาลทุกเมื่อ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงพระขีณาสพนั้นว่า เมื่อเดินอยู่ ยืนอยู่ หลับอยู่ หรือตื่นอยู่ ญาณทัสสนะย่อมปรากฏอยู่ตลอดเวลาอย่างต่อเนื่อง. ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနန္တိ ဗဟူနံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ. ဧတ္ထ စ သမဏာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇုပဂတာ. ဗြာဟ္မဏာတိ ဘောဝါဒိနော. ပုထုပစ္စေကသစ္စာနီတိ ဗဟူနိ ပါဋေက္ကသစ္စာနိ, ဣဒမေဝ ဒဿနံ သစ္စံ, ဣဒမေဝ ဒဿနံ သစ္စန္တိ ဧဝံ ပါဋိယေက္ကံ ဂဟိတာနိ ဗဟူနိ သစ္စာနီတိ အတ္ထော. နုန္နာနီတိ နိဟတာနိ. ပဏုန္နာနီတိ သုဋ္ဌု နိဟတာနိ. စတ္တာနီတိ ဝိဿဋ္ဌာနိ. ဝန္တာနီတိ ဝမိတာနိ. မုတ္တာနီတိ ဆိန္နဗန္ဓနာနိ [Pg.235] ကတာနိ. ပဟီနာနီတိ ပဇဟိတာနိ. ပဋိနိဿဋ္ဌာနီတိ ယထာ န ပုန စိတ္တံ အာရုဟန္တိ, ဧဝံ ပဋိနိဿဇ္ဇိတာနိ. သဗ္ဗာနေဝ တာနိ ဂဟိတဂ္ဂဟဏဿ ဝိဿဋ္ဌဘာဝဝေဝစနာနိ. คำว่า ของสมณพราหมณ์เป็นอันมาก คือ ของสมณพราหมณ์จำนวนมาก. ในบทนี้ สมณะ คือผู้เข้าถึงการบรรพชา พราหมณ์ คือผู้มักกล่าวว่า โภ (ผู้มีวาทะว่าเจริญ) หรือผู้มีกำเนิดเป็นพราหมณ์. คำว่า สัจจะเฉพาะตนอันมาก หมายถึง สัจจะที่ยึดถือไว้เฉพาะตัวเป็นอันมาก มีความหมายว่า สัจจะจำนวนมากที่ยึดถือไว้ต่างกันว่า ทิฏฐินี้เท่านั้นจริง ทิฏฐินี้เท่านั้นจริง ดังนี้. คำว่า นุนฺนานิ แปลว่า ถูกกำจัดแล้ว. ปณุนฺนานิ แปลว่า ถูกกำจัดเสียโดยชอบ. จตฺตานิ แปลว่า สละแล้ว. วนฺตานิ แปลว่า สำรอกแล้ว. มุตฺตานิ แปลว่า ทำให้มีเครื่องผูกอันตัดขาดแล้ว. ปหีนานิ แปลว่า ละได้แล้ว. ปฏินิสฺสฏฺฐานิ แปลว่า สละคืนแล้วโดยอาการที่ไม่กลับมาสู่จิตอีก. คำทั้งหมดนั้น (มี นุนนะ เป็นต้น) เป็นไวพจน์ของความสละทิฏฐิที่เคยยึดถือไว้. သမဝယသဋ္ဌေသနောတိ ဧတ္ထ အဝယာတိ အနူနာ. သဋ္ဌာတိ ဝိဿဋ္ဌာ. သမ္မာ အဝယာ သဋ္ဌာ ဧသနာ အဿာတိ သမဝယသဋ္ဌေသနော. သမ္မာ ဝိဿဋ္ဌသဗ္ဗဧသနောတိ အတ္ထော. ရာဂါ စိတ္တံ ဝိမုတ္တန္တိအာဒီဟိ မဂ္ဂဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိ ကထိတာ. คำว่า สมวยสัฏเฐสโน ในบทนี้ อวยะ แปลว่า ไม่บกพร่อง หรือทั้งหมด. สัฏฐะ แปลว่า สละแล้ว. ผู้ที่มีการแสวงหา (กามเป็นต้น) อันสละแล้วโดยชอบและทั้งหมด ชื่อว่า สมวยสัฏเฐสโน มีความหมายว่า ผู้มีการแสวงหาทั้งปวงอันสละคืนแล้วโดยชอบ. ด้วยคำว่า จิตหลุดพ้นแล้วจากราคะ เป็นต้น ท่านกล่าวถึงความสำเร็จแห่งกิจของมรรค. ရာဂေါ မေ ပဟီနောတိအာဒီဟိ ပစ္စဝေက္ခဏာယ ဖလံ ကထိတံ. ด้วยคำว่า ราคะเราละได้แล้ว เป็นต้น ท่านกล่าวถึงผลของการพิจารณา (ด้วยปัจจเวกขณญาณ). အသေက္ခဓမ္မဒသကဝဏ္ဏနာ การพรรณนาหมวด 10 แห่งอเสขธรรม အသေက္ခာ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိအာဒယော သဗ္ဗေပိ ဖလသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဧဝ. ဧတ္ထ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိ, သမ္မာဉာဏန္တိ ဒွီသု ဌာနေသု ပညာဝ ကထိတာ. သမ္မာဝိမုတ္တီတိ ဣမိနာ ပဒေန ဝုတ္တာဝသေသာ. ဖလသမာပတ္တိဓမ္မာ သင်္ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ธรรมทั้งปวงมีอเสขสัมมาทิฏฐิเป็นต้น เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยผลเท่านั้น. และในบทนี้ ใน 2 แห่ง คือ สัมมาทิฏฐิ และ สัมมาญาณะ ท่านกล่าวถึงปัญญาเท่านั้น. พึงทราบว่า ด้วยบทว่า สัมมาวิมุตติ นี้ ท่านสงเคราะห์ธรรมที่เหลือซึ่งเป็นผลสมาบัติที่กล่าวไว้. ‘‘ဣမေ ခေါ, အာဝုသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣတိ ဆန္နံ ဒသကာနံ ဝသေန သမသဋ္ဌိ ပဉှေ ကထေန္တော ထေရော သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေသီတိ. คำว่า ดูกรอาวุโส เหล่านี้แล เป็นต้น พึงประกอบตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. พระเถระเมื่อกล่าวแก้ปัญหา 60 ข้อ ด้วยอำนาจแห่งหมวด 10 ทั้ง 6 หมวด ชื่อว่าได้แสดงสามัคคีรส ดังนี้. ဒသကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. จบการพรรณนาหมวด 10. ပဉှသမောဓာနဝဏ္ဏနာ การพรรณนาการประมวลปัญหา ၃၄၉. ဣဓ ပန ဌတွာ ပဉှာ သမောဓာနေတဗ္ဗာ. ဣမသ္မိဉှိ သုတ္တေ ဧကကဝသေန ဒွေ ပဉှာ ကထိတာ. ဒုကဝသေန သတ္တတိ. တိကဝသေန အသီတိသတံ. စတုက္ကဝသေန ဒွေသတာနိ. ပဉ္စကဝသေန တိံသသတံ. ဆက္ကဝသေန ဗာတ္တိံသသတံ. သတ္တကဝသေန အဋ္ဌနဝုတိ. အဋ္ဌကဝသေန အဋ္ဌာသီတိ. နဝကဝသေန စတုပဏ္ဏာသ. ဒသကဝသေန သမသဋ္ဌီတိ ဧဝံ သဟဿံ စုဒ္ဒသ ပဉှာ ကထိတာ. ๓๔๙. ในที่นี้ พึงประมวลปัญหาไว้. คือ ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวปัญหา 2 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 1. กล่าวปัญหา 70 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 2. กล่าวปัญหา 180 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 3. กล่าวปัญหา 200 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 4. กล่าวปัญหา 130 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 5. กล่าวปัญหา 132 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 6. กล่าวปัญหา 98 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 7. กล่าวปัญหา 88 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 8. กล่าวปัญหา 54 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 9. กล่าวปัญหา 60 ข้อ ด้วยอำนาจหมวด 10. รวมเป็นปัญหา 1,014 ข้อ ที่ท่านกล่าวไว้. ဣမဉှိ သုတ္တန္တံ ဌပေတွာ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အညော သုတ္တန္တော ဧဝံ ဗဟုပဉှပဋိမဏ္ဍိတော နတ္ထိ. ဘဂဝါ ဣမံ သုတ္တန္တံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သကလံ [Pg.236] သုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တော ဗုဒ္ဓဗလံ ဒီပေတွာ အပ္ပဋိဝတ္တိယံ သီဟနာဒံ နဒတိ. သာဝကဘာသိတောတိ ဝုတ္တေ ဩကပ္ပနာ န ဟောတိ, ဇိနဘာသိတောတိ ဝုတ္တေ ဟောတိ, တသ္မာ ဇိနဘာသိတံ ကတွာ ဒေဝမနုဿာနံ ဩကပ္ပနံ ဣမသ္မိံ သုတ္တန္တေ ဥပ္ပာဒေဿာမီ’’တိ. တတော ဝုဋ္ဌာယ သာဓုကာရံ အဒါသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ ဝုဋ္ဌဟိတွာ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ အာမန္တေသိ, သာဓု, သာဓု, သာရိပုတ္တ, သာဓု ခေါ တွံ သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခူနံ သင်္ဂီတိပရိယာယံ အဘာသီ’’တိ. ยกเว้นพระสูตรนี้เสีย ในพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎก ไม่มีพระสูตรอื่นที่ประดับไปด้วยปัญหามากมายเช่นนี้. พระผู้มีพระภาคทรงสดับพระสูตรนี้ทั้งหมดตั้งแต่ต้นแล้วทรงดำริว่า พระสารีบุตรธรรมเสนาบดี แสดงพุทธกำลังแล้วบันลือสีหนาทที่ใครๆ คัดค้านไม่ได้. เมื่อกล่าวว่าเป็นคำของสาวก ความเลื่อมใสย่อมไม่เกิด แต่เมื่อกล่าวว่าเป็นคำของพระชินเจ้า ความเลื่อมใสย่อมเกิด. เพราะฉะนั้น เราจะทำให้เป็นคำของพระชินเจ้า เพื่อให้เกิดความเลื่อมใสแก่เทวดาและมนุษย์ในพระสูตรนี้. จากนั้นจึงทรงลุกขึ้นประทานสาธุการ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงลุกขึ้นแล้ว ตรัสกับพระสารีบุตรว่า สาธุ สาธุ สารีบุตร สารีบุตร เธอได้กล่าวสังคีติปริยายแก่ภิกษุทั้งหลายดีแล้ว. တတ္ထ သင်္ဂီတိပရိယာယန္တိ သာမဂ္ဂိယာ ကာရဏံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘သာဓု, ခေါ တွံ, သာရိပုတ္တ, မမ သဗ္ဗညုတညာဏေန သံသန္ဒိတွာ ဘိက္ခူနံ သာမဂ္ဂိရသံ အဘာသီ’’တိ. သမနုညော သတ္ထာ အဟောသီတိ အနုမောဒနေန သမနုညော အဟောသိ. ဧတ္တကေန အယံ သုတ္တန္တော ဇိနဘာသိတော နာမ ဇာတော. ဒေသနာပရိယောသာနေ ဣမံ သုတ္တန္တံ မနသိကရောန္တာ တေ ဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသူတိ. ในบทนั้น คำว่า สังคีติปริยาย หมายถึง เหตุแห่งความสามัคคี. มีคำอธิบายว่า สารีบุตร เธอได้เทียบเคียงกับสัพพัญญุตญาณของเรา แล้วกล่าวสามัคคีรสแก่ภิกษุทั้งหลายได้ดีแล้ว. พระศาสดาเป็นผู้ทรงเห็นชอบด้วย คือ ทรงเห็นชอบด้วยการอนุโมทนา. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระสูตรนี้จึงชื่อว่าเป็นพระชินภาษิต. ในเวลาจบการเทศนา ภิกษุเหล่านั้นเมื่อมนสิการถึงพระสูตรนี้ ก็ได้บรรลุพระอรหัต. သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี သင်္ဂီတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. จบการพรรณนาสังคีติสูตร. ၁၁. ဒသုတ္တရသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๑. การพรรณนาทสุตตรสูตร ၃၅၀. ဧဝံ [Pg.237] မေ သုတန္တိ ဒသုတ္တရသုတ္တံ. တတြာယံ အပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ – အာဝုသော ဘိက္ခဝေတိ သာဝကာနံ အာလပနမေတံ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ ပရိသံ အာမန္တယမာနာ ‘ဘိက္ခဝေ’တိ ဝဒန္တိ. သာဝကာ သတ္ထာရံ ဥစ္စဋ္ဌာနေ ဌပေဿာမာတိ သတ္ထု အာလပနေန အနာလပိတွာ အာဝုသောတိ အာလပန္တိ. တေ ဘိက္ခူတိ တေ ဓမ္မသေနာပတိံ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာ ဘိက္ခူ. ကေ ပန တေ ဘိက္ခူတိ? အနိဗဒ္ဓဝါသာ ဒိသာဂမနီယာ ဘိက္ခူ. ဗုဒ္ဓကာလေ ဒွေ ဝါရေ ဘိက္ခူ သန္နိပတန္တိ – ဥပကဋ္ဌဝဿူပနာယိကကာလေ စ ပဝါရဏကာလေ စ. ဥပကဋ္ဌဝဿူပနာယိကာယ ဒသပိ ဝီသတိပိ တိံသမ္ပိ စတ္တာလီသမ္ပိ ပညာသမ္ပိ ဘိက္ခူ ဝဂ္ဂါ ဝဂ္ဂါ ကမ္မဋ္ဌာနတ္ထာယ အာဂစ္ဆန္တိ. ဘဂဝါ တေဟိ သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိတွာ ကသ္မာ, ဘိက္ခဝေ, ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ ဝိစရထာတိ ပုစ္ဆတိ. အထ တေ ‘‘ဘဂဝါ ကမ္မဋ္ဌာနတ္ထံ အာဂတမှ, ကမ္မဋ္ဌာနံ နော ဒေထာ’’တိ ယာစန္တိ. ๓๕๐. ทสุตตรสูตร อันข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้. ในพระสูตรนั้น มีการพรรณนาบทที่ไม่เคยมีมาก่อนดังนี้: คำว่า อาวุโส และ ภิกขเว นี้เป็นคำเรียกของพระสาวก. จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเมื่อจะตรัสเรียกบริษัท ย่อมตรัสว่า 'ภิกขเว' (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย). ส่วนพระสาวกทั้งหลาย ด้วยดำริว่า 'เราจักตั้งพระศาสดาไว้ในฐานะอันสูง' จึงไม่เรียกด้วยคำเรียกของพระศาสดา แต่เรียกกันว่า 'อาวุโส' (ดูก่อนผู้มีอายุ). คำว่า 'เต ภิกขู' (ภิกษุเหล่านั้น) หมายถึง ภิกษุเหล่านั้นที่นั่งแวดล้อมพระธรรมเสนาบดีอยู่. ถามว่า ก็ภิกษุเหล่านั้นคือใคร? ตอบว่า คือภิกษุผู้ไม่มีที่อยู่ประจำ เป็นผู้จะไปยังทิศต่างๆ. ในพุทธกาล ภิกษุทั้งหลายย่อมประชุมกัน ๒ ครั้ง คือ ในเวลาที่การเข้าพรรษาใกล้เข้ามา และในเวลาปวารณา. เมื่อการเข้าพรรษาใกล้เข้ามา ภิกษุ ๑๐ รูปบ้าง ๒๐ รูปบ้าง ๓๐ รูปบ้าง ๔๐ รูปบ้าง ๕๐ รูปบ้าง มากันเป็นหมู่ๆ เพื่อขอรับกรรมฐาน. พระผู้มีพระภาคทรงมีปฏิสันถารกับภิกษุเหล่านั้นแล้ว ตรัสถามว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุไรเธอทั้งหลายจึงเที่ยวจาริกไปเมื่อการเข้าพรรษาใกล้เข้ามาแล้ว". ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นทูลวิงวอนว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทั้งหลายมาเพื่อขอรับกรรมฐาน ขอพระองค์โปรดประทานกรรมฐานแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด". သတ္ထာ တေသံ စရိယဝသေန ရာဂစရိတဿ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနံ ဒေတိ. ဒေါသစရိတဿ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနံ, မောဟစရိတဿ ဥဒ္ဒေသော ပရိပုစ္ဆာ – ‘ကာလေန ဓမ္မဿဝနံ, ကာလေန ဓမ္မသာကစ္ဆာ, ဣဒံ တုယှံ သပ္ပာယ’န္တိ အာစိက္ခတိ. ဝိတက္ကစရိတဿ အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဒေတိ. သဒ္ဓါစရိတဿ ပသာဒနီယသုတ္တန္တေ ဗုဒ္ဓသုဗောဓိံ ဓမ္မသုဓမ္မတံ သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိဉ္စ ပကာသေတိ. ဉာဏစရိတဿ အနိစ္စတာဒိပဋိသံယုတ္တေ ဂမ္ဘီရေ သုတ္တန္တေ ကထေတိ. တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သစေ သပ္ပာယံ ဟောတိ, တတ္ထေဝ ဝသန္တိ. နော စေ ဟောတိ, သပ္ပာယံ သေနာသနံ ပုစ္ဆိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. တေ တတ္ထ ဝသန္တာ တေမာသိကံ ပဋိပဒံ ဂဟေတွာ ဃဋေတွာ ဝါယမန္တာ သောတာပန္နာပိ ဟောန္တိ သကဒါဂါမိနောပိ အနာဂါမိနောပိ အရဟန္တောပိ. พระศาสดาทรงประทานอสุภกรรมฐานแก่ผู้มีราคจริต, ประทานเมตตากรรมฐานแก่ผู้มีโทสจริต ตามอัธยาศัยจริตของภิกษุเหล่านั้น. สำหรับผู้มีโมหจริต ทรงบอกว่า การเรียนพระบาลี การสอบถามอรรถกถา การฟังธรรมตามกาล การสนทนาธรรมตามกาล นี้เป็นสัปปายะแก่เธอ. ทรงประทานอานาปานสติกรรมฐานแก่ผู้มีวิตกจริต. สำหรับผู้มีศรัทธาจริต ทรงประกาศพระสูตรอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส ความตรัสรู้ดีของพระพุทธเจ้า ความเป็นธรรมที่ดีของพระธรรม และความปฏิบัติดีของพระสงฆ์. สำหรับผู้มีญาณจริต ตรัสพระสูตรที่ลึกซึ้ง ประกอบด้วยอนิจจตาเป็นต้น. ภิกษุเหล่านั้นรับกรรมฐานไปแล้ว ถ้าเป็นสัปปายะ ก็ย่อมอยู่ในที่นั้นนั่นเอง. ถ้าไม่เป็นสัปปายะ ก็ทูลถามถึงเสนาสนะที่สัปปายะแล้วก็ไป. ภิกษุเหล่านั้น เมื่ออยู่ในที่นั้น ถือเอาข้อปฏิบัติตลอด ๓ เดือน ประกอบความเพียรพยายามอยู่ ย่อมเป็นพระโสดาบันบ้าง เป็นพระสกทาคามีบ้าง เป็นพระอนาคามีบ้าง เป็นพระอรหันต์บ้าง. တတော ဝုတ္ထဝဿာ ပဝါရေတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ဘဂဝါ အဟံ တုမှာကံ သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သောတာပတ္တိဖလံ ပတ္တော…ပေ… အဟံ အဂ္ဂဖလံ အရဟတ္တ’’န္တိ ပဋိလဒ္ဓဂုဏံ အာရောစေန္တိ. တတ္ထ ဣမေ ဘိက္ခူ ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ အာဂတာ. ဧဝံ အာဂန္တွာ ဂစ္ဆန္တေ ပန ဘိက္ခူ [Pg.238] ဘဂဝါ အဂ္ဂသာဝကာနံ သန္တိကံ ပေသေတိ, ယထာဟ ‘‘အပလောကေထ ပန, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ’’တိ. ဘိက္ခူ စ ဝဒန္တိ ‘‘ကိံ နု ခေါ မယံ, ဘန္တေ, အပလောကေမ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၂). အထ နေ ဘဂဝါ တေသံ ဒဿနေ ဥယျောဇေသိ. ‘‘သေဝထ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ; ဘဇထ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ. ပဏ္ဍိတာ ဘိက္ခူ အနုဂ္ဂါဟကာ သဗြဟ္မစာရီနံ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဇနေတာ ဧဝံ သာရိပုတ္တော. သေယျထာပိ ဇာတဿ အာပါဒေတာ ဧဝံ မောဂ္ဂလ္လာနော. သာရိပုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, သောတာပတ္တိဖလေ ဝိနေတိ, မောဂ္ဂလ္လာနော ဥတ္တမတ္ထေ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၇၁). ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายอยู่จำพรรษาแล้ว ปวารณาแล้ว ไปสู่สำนักของพระศาสดา แล้วกราบทูลคุณที่ตนได้บรรลุแล้วว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รับกรรมฐานในสำนักของพระองค์แล้ว ได้บรรลุโสดาปัตติผล... (ละ)... ข้าพระองค์บรรลุอรหัตตผลอันเป็นผลเลิศ". ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่านี้มาเมื่อการเข้าพรรษาใกล้เข้ามา. ก็แล พระผู้มีพระภาคทรงส่งภิกษุทั้งหลายผู้มาแล้วอย่างนี้และกำลังจะไป ไปสู่สำนักของพระอัครสาวกทั้งสอง ดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงบอกลาพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเถิด". และภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์จะบอกลาพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะอย่างไรหนอ". ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงชักชวนภิกษุเหล่านั้นในการเข้าเฝ้าพระเถระทั้งสองนั้น (ตรัสว่า) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเสพ จงคบพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ. ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตย่อมเป็นผู้อนุเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสารีบุตรเปรียบเหมือนมารดาผู้ให้กำเนิด, พระโมคคัลลานะเปรียบเหมือนนางนมผู้เลี้ยงทารกที่เกิดแล้ว. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสารีบุตรย่อมแนะนำในโสดาปัตติผล, พระโมคคัลลานะย่อมแนะนำในประโยชน์อย่างยิ่ง". တဒါပိ ဘဂဝါ ဣမေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ တေသံ ဘိက္ခူနံ အာသယံ ဥပပရိက္ခန္တော ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ သာဝကဝိနေယျာ’’တိ အဒ္ဒသ. သာဝကဝိနေယျာ နာမ ယေ ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ဓမ္မဒေသနာယ ဗုဇ္ဈန္တိ သာဝကာနမ္ပိ. ဗုဒ္ဓဝိနေယျာ ပန သာဝကာ ဗောဓေတုံ န သက္ကောန္တိ. သာဝကဝိနေယျဘာဝံ ပန ဧတေသံ ဉတွာ ကတရဿ ဘိက္ခုနော ဒေသနာယ ဗုဇ္ဈိဿန္တီတိ ဩလောကေန္တော သာရိပုတ္တဿာတိ ဒိသွာ ထေရဿ သန္တိကံ ပေသေသိ. ထေရော တေ ဘိက္ခူ ပုစ္ဆိ ‘‘သတ္ထု သန္တိကံ ဂတတ္ထ အာဝုသော’’တိ. ‘‘အာမ, ဂတမှ သတ္ထာရာ ပန အမှေ တုမှာကံ သန္တိကံ ပေသိတာ’’တိ. တတော ထေရော ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ မယှံ ဒေသနာယ ဗုဇ္ဈိဿန္တိ, ကီဒိသီ နု ခေါ တေသံ ဒေသနာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိန္တေန္တော ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ သမဂ္ဂါရာမာ, သာမဂ္ဂိရသဿ ဒီပိကာ နေသံ ဒေသနာ ဝဋ္ဋတီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ တထာရူပံ ဒေသနံ ဒေသေတုကာမော ဒသုတ္တရံ ပဝက္ခာမီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒသဓာ မာတိကံ ဌပေတွာ ဝိဘတ္တောတိ ဒသုတ္တရော, ဧကကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒသကာ ဂတောတိပိ ဒသုတ္တရော, ဧကေကသ္မိံ ပဗ္ဗေ ဒသ ဒသ ပဉှာ ဝိသေသိတာတိပိ ဒသုတ္တရော, တံ ဒသုတ္တရံ. ပဝက္ခာမီတိ ကထေဿာမိ. ဓမ္မန္တိ သုတ္တံ. နိဗ္ဗာနပတ္တိယာတိ နိဗ္ဗာနပဋိလာဘတ္ထာယ. ဒုက္ခဿန္တကိရိယာယာတိ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပရိယန္တကရဏတ္ထံ. သဗ္ဗဂန္ထပ္ပမောစနန္တိ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထာဒီနံ သဗ္ဗဂန္ထာနံ ပမောစနံ. แม้ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทำปฏิสันถารกับภิกษุเหล่านี้แล้ว เมื่อทรงตรวจสอบอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้น ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า "ภิกษุเหล่านี้เป็นสาวกวิไนย". ชื่อว่าสาวกวิไนย คือ ผู้ที่ย่อมตรัสรู้ได้ด้วยธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ได้ ของพระสาวกทั้งหลายก็ได้. ส่วนพุทธวิไนยนั้น พระสาวกทั้งหลายไม่สามารถทำให้ตรัสรู้ได้. ก็แล ครั้นทรงทราบความเป็นสาวกวิไนยของภิกษุเหล่านี้แล้ว เมื่อทรงตรวจดูว่า "ภิกษุเหล่านี้จักตรัสรู้ได้ด้วยเทศนาของภิกษุรูปไหนหนอ" ทรงเห็นว่า "จักตรัสรู้ได้ด้วยเทศนาของพระสารีบุตร" จึงทรงส่งไปสู่สำนักของพระเถระ. พระเถระถามภิกษุเหล่านั้นว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านทั้งหลายไปสู่สำนักของพระศาสดามาแล้วหรือ". (ภิกษุเหล่านั้นตอบว่า) "ใช่แล้ว ท่านผู้มีอายุ พวกข้าพเจ้าไปมาแล้ว แต่พระศาสดาทรงส่งพวกข้าพเจ้ามาสู่สำนักของท่าน". ลำดับนั้น พระเถระเมื่อคิดว่า "ภิกษุเหล่านี้จักตรัสรู้ได้ด้วยเทศนาของเรา เทศนาเช่นไรหนอจึงจะสมควรแก่ภิกษุเหล่านี้" จึงได้ตกลงใจว่า "ภิกษุเหล่านี้เป็นผู้ยินดีในความสามัคคี เทศนาที่ชี้แจงรสแห่งความสามัคคีย่อมสมควรแก่ภิกษุเหล่านี้" แล้วปรารถนาจะแสดงเทศนาเช่นนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เราจักกล่าวทสุตตรสูตร". ในคำนั้น ชื่อว่า ทสุตตระ เพราะจำแนกโดยตั้งมาติกาไว้ ๑๐ อย่าง, ชื่อว่า ทสุตตระ แม้เพราะดำเนินไปตั้งแต่หมวด ๑ จนถึงหมวด ๑๐, ชื่อว่า ทสุตตระ แม้เพราะปัญหา ๑๐ ข้อ ๑๐ ข้อ ได้รับการวิสัชนาแล้วในแต่ละบรรพ. (เราจักกล่าว) ทสุตตรสูตรนั้น. บทว่า ปวกฺขามิ คือ จักกล่าว. บทว่า ธมฺมํ คือ พระสูตร. บทว่า นิพฺพานปตฺติยา คือ เพื่อการได้เฉพาะซึ่งพระนิพพาน. บทว่า ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย คือ เพื่อกระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น. บทว่า สพฺพคนฺถปฺปโมจนํ คือ เป็นเครื่องเปลื้องจากคันถะทั้งปวง มีอภิชฌากายคันถะเป็นต้น. ဣတိ ထေရော ဒေသနံ ဥစ္စံ ကရောန္တော ဘိက္ခူနံ တတ္ထ ပေမံ ဇနေန္တော ဧဝမေတံ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ပရိယာပုဏိတဗ္ဗံ ဓာရေတဗ္ဗံ ဝါစေတဗ္ဗံ မညိဿန္တီတိ စတူဟိ ပဒေဟိ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ, ‘‘ဧကာယနော အယံ, ဘိက္ခဝေ, မဂ္ဂေါ’’တိအာဒိနာ နယေန တေသံ တေသံ သုတ္တာနံ ဘဂဝါ ဝိယ. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อกระทำเทศนาให้สูงส่ง เมื่อทำให้เกิดความรักในพระสูตรนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ด้วยคิดว่า "(ภิกษุทั้งหลาย) จักสำคัญว่า พระสูตรนี้พึงเรียน พึงศึกษา พึงทรงจำ พึงบอกกล่าว อย่างนี้" จึงได้กล่าวสรรเสริญคุณด้วยบท ๔ บท เปรียบเหมือนพระผู้มีพระภาคทรงกล่าวสรรเสริญคุณของพระสูตรนั้นๆ ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นทางสายเอก". ဧကဓမ္မဝဏ္ဏနာ พรรณนาธรรมะหมวด ๑ ၃၅၁. (က) တတ္ထ [Pg.239] ဗဟုကာရောတိ ဗဟူပကာရော. ๓๕๑. (ก) ในบทเหล่านั้น บทว่า พหุกาโร คือ มีอุปการะมาก. (ခ) ဘာဝေတဗ္ဗောတိ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗော. (ข) บทว่า ภาเวตพฺโพ คือ พึงให้เจริญ. (ဂ) ပရိညေယျောတိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနိတဗ္ဗော. (ค) บทว่า ปริญฺเญยฺโย คือ พึงกำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓. (ဃ) ပဟာတဗ္ဗောတိ ပဟာနာနုပဿနာယ ပဇဟိတဗ္ဗော. (ฆ) บทว่า ปหาตพฺโพ คือ พึงละด้วยปหานานุปัสสนา. (င) ဟာနဘာဂိယောတိ အပါယဂါမိပရိဟာနာယ သံဝတ္တနကော. (ง) บทว่า หานภาคิโย คือ เป็นไปเพื่อความเสื่อม (อัน) นำไปสู่อบาย. (စ) ဝိသေသဘာဂိယောတိ ဝိသေသဂါမိဝိသေသာယ သံဝတ္တနကော. (จ) บทว่า วิเสสภาคิโย คือ เป็นไปเพื่อคุณวิเศษ (อัน) นำไปสู่คุณวิเศษ. (ဆ) ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈောတိ ဒုပ္ပစ္စက္ခကရော. (ฉ) บทว่า ทุปฺปฏิวิชฺโฌ คือ อันบุคคลแทงตลอดได้โดยยาก. (ဇ) ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗောတိ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗော. (ช) บทว่า อุปฺปาเทตพฺโพ ความว่า พึงให้สำเร็จ (ဈ) အဘိညေယျောတိ ဉာတပရိညာယ အဘိဇာနိတဗ္ဗော. (ฌ) บทว่า อภิญฺเญยฺโย ความว่า พึงรู้ยิ่งด้วยญาตปริญญา (ဉ) သစ္ဆိကာတဗ္ဗောတိ ပစ္စက္ခံ ကာတဗ္ဗော. (ญ) บทว่า สจฺฉิกาตพฺโพ ความว่า พึงทำให้แจ้ง ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ မာတိကာသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ယထာ နာမ ဒက္ခော ဝေဠုကာရော သမ္မုခီဘူတံ ဝေဠုံ ဆေတွာ နိဂ္ဂဏ္ဌိံ ကတွာ ဒသဓာ ခဏ္ဍေ ကတွာ ဧကမေကံ ခဏ္ဍံ ဟီရံ ဟီရံ ကရောန္တော ဖာလေတိ, ဧဝမေဝ တေသံ ဘိက္ခူနံ သပ္ပာယံ ဒေသနံ ဥပပရိက္ခိတွာ ဒသဓာ မာတိကံ ဌပေတွာ ဧကေကကောဋ္ဌာသေ ဧကေကပဒံ ဝိဘဇန္တော ‘‘ကတမော ဧကော ဓမ္မော ဗဟုကာရော, အပ္ပမာဒေါ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ’’တိအာဒိနာ နယေန ဒေသနံ ဝိတ္ထာရေတုံ အာရဒ္ဓေါ. พึงทราบเนื้อความในมาติกา (หัวข้อ) ทั้งปวงอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านพระสารีบุตรเปรียบเหมือนช่างจักสานผู้ฉลาด ตัดไม้ไผ่ที่อยู่ตรงหน้า ทำให้ไม่มีข้อปล้อง ทำเป็นท่อน ๑๐ ท่อน แล้วผ่าแต่ละท่อนโดยทำให้เป็นริ้วๆ ฉันใด ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้พิจารณาเทศนาที่สัปปายะแก่ภิกษุเหล่านั้นแล้ว ตั้งมาติกาไว้ ๑๐ หมวด จำแนกทีละบทในแต่ละส่วน แล้วเริ่มขยายความเทศนาโดยนัยเป็นต้นว่า "ธรรมะอย่างหนึ่งมีอุปการะมากคืออะไร คือความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลาย" ดังนี้. တတ္ထ အပ္ပမာဒေါ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ သဗ္ဗတ္ထကံ ဥပကာရကံ အပ္ပမာဒံ ကထေသိ. အယဉှိ အပ္ပမာဒေါ နာမ သီလပူရဏေ, ဣန္ဒြိယသံဝရေ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာယ, ဇာဂရိယာနုယောဂေ, သတ္တသု သဒ္ဓမ္မေသု, ဝိပဿနာဂဗ္ဘံ ဂဏှာပနေ, အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဒီသု, သီလက္ခန္ဓာဒိပဉ္စဓမ္မက္ခန္ဓေသု, ဌာနာဋ္ဌာနေသု, မဟာဝိဟာရသမာပတ္တိယံ, အရိယသစ္စေသု, သတိပဋ္ဌာနာဒီသု, ဗောဓိပက္ခိယေသု, ဝိပဿနာဉာဏာဒီသု အဋ္ဌသု ဝိဇ္ဇာသူတိ သဗ္ဗေသု အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန ကုသလေသု ဓမ္မေသု ဗဟူပကာရော. ในบทนั้น ท่านกล่าวถึงความไม่ประมาทอันมีอุปการะและเกื้อกูลในทุกสถาน ด้วยบทว่า อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสุ. จริงอยู่ ความไม่ประมาทนี้มีอุปการะมากในกุศลธรรมทั้งปวงซึ่งเป็นธรรมไม่มีโทษ คือ ในการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์, ในอินทรียสังวร, ในความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ, ในการประกอบความเพียรเครื่องตื่น, ในสัทธรรม ๗, ในการให้ถือเอาวิปัสสนาคัพภะ, ในอรรถปฏิสัมภิทาเป็นต้น, ในธรรมขันธ์ ๕ มีสีลขันธ์เป็นต้น, ในฐานะและอฐานะ, ในมหาวิหารสมาบัติ, ในอริยสัจ, ในสติปัฏฐานเป็นต้น, ในโพธิปักขิยธรรม, ในวิปัสสนาญาณเป็นต้น และในวิชชา ๘. တေနေဝ [Pg.240] နံ ဘဂဝါ ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ အပဒါ ဝါ…ပေ… တထာဂတော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာ, သဗ္ဗေတေ အပ္ပမာဒမူလကာ အပ္ပမာဒသမောသရဏာ, အပ္ပမာဒေါ တေသံ ဓမ္မာနံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၃၉) နယေန ဟတ္ထိပဒါဒီဟိ ဩပမ္မေဟိ ဩပမေန္တော သံယုတ္တနိကာယေ အပ္ပမာဒဝဂ္ဂေ နာနပ္ပကာရံ ထောမေတိ. တံ သဗ္ဗံ ဧကပဒေနေဝ သင်္ဂဟေတွာ ထေရော အပ္ပမာဒေါ ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ အာဟ. ဓမ္မပဒေ အပ္ပမာဒဝဂ္ဂေနာပိဿ ဗဟူပကာရတာ ဒီပေတဗ္ဗာ. အသောကဝတ္ထုနာပိ ဒီပေတဗ္ဗာ – เพราะเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเปรียบเทียบความไม่ประมาทนั้นด้วยอุปมาทั้งหลายมีรอยเท้าช้างเป็นต้น แล้วทรงสรรเสริญไว้โดยประการต่างๆ ในอัปปมาทวรรค สังยุตตนิกาย โดยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่ง จะไม่มีเท้าก็ตาม...ฯลฯ...ตถาคตบัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดของสัตว์เหล่านั้น. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล กุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งมีอยู่ กุศลธรรมเหล่านั้นทั้งหมด มีความไม่ประมาทเป็นมูล มีความไม่ประมาทเป็นที่ประชุมลง ความไม่ประมาทบัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดแห่งธรรมเหล่านั้น". พระเถระรวบรวมความทั้งหมดนั้นไว้ด้วยบทเดียวเท่านั้นแล้วกล่าวว่า อปฺปมาโท กุสเลสุ ธมฺเมสุ. พึงแสดงความเป็นธรรมมีอุปการะมากของความไม่ประมาทนั้น แม้ด้วยอัปปมาทวรรคในธรรมบท. พึงแสดงแม้ด้วยเรื่องพระเจ้าอโศก – (က) အသောကရာဇာ ဟိ နိဂြောဓသာမဏေရဿ ‘‘အပ္ပမာဒေါ အမတပဒ’’န္တိ ဂါထံ သုတွာ ဧဝ ‘‘တိဋ္ဌ, တာတ, မယှံ တယာ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ကထိတ’’န္တိ သာမဏေရေ ပသီဒိတွာ စတုရာသီတိဝိဟာရသဟဿာနိ ကာရေသိ. ဣတိ ထာမသမ္ပန္နေန ဘိက္ခုနာ အပ္ပမာဒဿ ဗဟူပကာရတာ တီဟိ ပိဋကေဟိ ဒီပေတွာ ကထေတဗ္ဗာ. ယံကိဉ္စိ သုတ္တံ ဝါ ဂါထံ ဝါ အပ္ပမာဒဒီပနတ္ထံ အာဟရန္တော ‘‘အဋ္ဌာနေ ဌတွာ အာဟရသိ, အတိတ္ထေန ပက္ခန္ဒော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ဓမ္မကထိကဿေဝေတ္ထ ထာမော စ ဗလဉ္စ ပမာဏံ. (ก) จริงอยู่ พระเจ้าอโศกมหาราช พอได้ทรงสดับคาถาว่า "อปฺปมาโท อมตํ ปทํ" จากนิโครธสามเณรเท่านั้น ก็ทรงเลื่อมใสในสามเณร ตรัสว่า "พ่อคุณ หยุดก่อน พ่อได้กล่าวพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกแก่เราแล้ว" ดังนี้ แล้วได้โปรดให้สร้างวิหารแปดหมื่นสี่พันหลัง. ด้วยเหตุนี้ ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยกำลัง พึงแสดงความเป็นธรรมมีอุปการะมากของความไม่ประมาทด้วยพระไตรปิฎกทั้งสามแล้วกล่าว. ไม่ควรกล่าวต่อภิกษุผู้นำสูตรหรือคาถาใดๆ มาเพื่อแสดงความไม่ประมาทว่า "ท่านยืนในที่ไม่ใช่ฐานะแล้วนำมา ท่านหยั่งลงในที่มิใช่ท่า". ในเรื่องนี้ กำลังและความสามารถของพระธรรมกถิกนั่นแหละเป็นประมาณ. (ခ) ကာယဂတာသတီတိ အာနာပါနံ စတုဣရိယာပထော သတိသမ္ပဇညံ ဒွတ္တိံသာကာရော စတုဓာတုဝဝတ္ထာနံ ဒသ အသုဘာ နဝ သိဝထိကာ စုဏ္ဏိကမနသိကာရော ကေသာဒီသု စတ္တာရိ ရူပဇ္ဈာနာနီတိ ဧတ္ထ ဥပ္ပန္နသတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. သာတသဟဂတာတိ ဌပေတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ အညတ္ထ သာတသဟဂတာ ဟောတိ သုခသမ္ပယုတ္တာ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. (ข) บทว่า กายคตาสติ นี้เป็นชื่อของสติที่เกิดขึ้นในธรรมเหล่านี้ คือ อานาปานสติ, อิริยาบถ ๔, สติสัมปชัญญะ, อาการ ๓๒, จตุธาตุววัตถาน, อสุภะ ๑๐, สีวถิกา ๙, จุณณิกมนสิการ (การมนสิการกระดูกที่แหลกเป็นผง), และรูปฌาน ๔ ในผมเป็นต้น. บทว่า สาตสหคตา ความว่า เว้นจตุตถฌานเสีย ในฌานอื่นย่อมเป็นสาตสหคตา คือประกอบด้วยสุข ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงข้อนั้น. (ဂ) သာသဝေါ ဥပါဒါနိယောတိ အာသဝါနဉ္စေဝ ဥပါဒါနာနဉ္စ ပစ္စယဘူတော. ဣတိ တေဘူမကဓမ္မမေဝ နိယမေတိ. (ค) บทว่า สาสโว อุปาทานิโย ความว่าเป็นปัจจัยของอาสวะและอุปาทานทั้งหลาย. ด้วยเหตุนี้ จึงจำกัดเอาเฉพาะเตภูมิกธรรมเท่านั้น. (ဃ) အသ္မိမာနောတိ ရူပါဒီသု အသ္မီတိ မာနော. (ฆ) บทว่า อสฺมิมาโน คือ มานะว่า "เรามีอยู่" ในรูปเป็นต้น. (င) အယောနိသော မနသိကာရောတိ အနိစ္စေ နိစ္စန္တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တော ဥပ္ပထမနသိကာရော. (ง) บทว่า อโยนิโส มนสิกาโร คือ อุปปถมนสิการ (การใส่ใจในทางที่ผิด) ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า (เห็นว่า) เที่ยงในสิ่งที่ไม่เที่ยง. (စ) ဝိပရိယာယေန ယောနိသော မနသိကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. (จ) พึงทราบโยนิโสมนสิการโดยนัยตรงกันข้าม. (ဆ) အာနန္တရိကော [Pg.241] စေတောသမာဓီတိ အညတ္ထ မဂ္ဂါနန္တရံ ဖလံ အာနန္တရိကော စေတောသမာဓိ နာမ. ဣဓ ပန ဝိပဿနာနန္တရော မဂ္ဂေါ ဝိပဿနာယ ဝါ အနန္တရတ္တာ အတ္တနော ဝါ အနန္တရံ ဖလဒါယကတ္တာ အာနန္တရိကော စေတောသမာဓီတိ အဓိပ္ပေတော. (ฉ) บทว่า อานนฺตริโก เจโตสมาธิ ในที่อื่น ผลที่เกิดในลำดับแห่งมรรค ชื่อว่า อานันตริกเจโตสมาธิ. แต่ในพระสูตรนี้ มรรคที่เกิดในลำดับแห่งวิปัสสนา ท่านประสงค์เอาว่า อานันตริกเจโตสมาธิ เพราะเป็นธรรมที่เกิดในลำดับแห่งวิปัสสนา หรือเพราะเป็นธรรมที่ให้ผลในลำดับแห่งตน. (ဇ) အကုပ္ပံ ဉာဏန္တိ အညတ္ထ ဖလပညာ အကုပ္ပဉာဏံ နာမ. ဣဓ ပစ္စဝေက္ခဏပညာ အဓိပ္ပေတာ. (ช) บทว่า อกุปฺปํ ญาณํ ในที่อื่น ผลปัญญา ชื่อว่า อกุปปญาณ. ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาปัจจเวกขณปัญญา. (ဈ) အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ ပစ္စယဋ္ဌိတိကာ. အယံ ဧကော ဓမ္မောတိ ယေန ပစ္စယေန တိဋ္ဌန္တိ, အယံ ဧကော ဓမ္မော ဉာတပရိညာယ အဘိညေယျော. (ฌ) บทว่า อาหารฏฺฐิติกา ความว่า ตั้งอยู่ได้เพราะปัจจัย. บทว่า อยํ เอโก ธมฺโม ความว่า ธรรมเหล่านั้นตั้งอยู่ได้ด้วยปัจจัยใด ธรรมอย่างหนึ่งนี้ พึงรู้ยิ่งด้วยญาตปริญญา. (ဉ) အကုပ္ပာ စေတောဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ. (ญ) บทว่า อกุปฺปา เจโตวิมุตฺติ คือ อรหัตตผลวิมุตติ. ဣမသ္မိံ ဝါရေ အဘိညာယ ဉာတပရိညာ ကထိတာ. ပရိညာယ တီရဏပရိညာ. ပဟာတဗ္ဗသစ္ဆိကာတဗ္ဗေဟိ ပဟာနပရိညာ. ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈောတိ ဧတ္ထ ပန မဂ္ဂေါ ကထိတော. သစ္ဆိကာတဗ္ဗောတိ ဖလံ ကထိတံ, မဂ္ဂေါ ဧကသ္မိံယေဝ ပဒေ လဗ္ဘတိ. ဖလံ ပန အနေကေသုပိ လဗ္ဘတိယေဝ. ในวาระนี้ ท่านกล่าวญาตปริญญาด้วยบทว่า อภิญฺญาย. กล่าวตีรณปริญญาด้วยบทว่า ปริญฺญาย. กล่าวปหานปริญญาด้วยบทว่า ปหาตพฺพสจฺฉิกาตพฺเพหิ. แต่ในบทว่า ทุปฺปฏิวิชฺโฌ ท่านกล่าวถึงมรรค. ในบทว่า สจฺฉิกาตพฺโพ ท่านกล่าวถึงผล, มรรคมีได้ในบทเดียวเท่านั้น. ส่วนผลมีได้แม้ในหลายบททีเดียว. ဘူတာတိ သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနာ. တစ္ဆာတိ ယာထာဝါ. တထာတိ ယထာ ဝုတ္တာ တထာသဘာဝါ. အဝိတထာတိ ယထာ ဝုတ္တာ န တထာ န ဟောန္တိ. အနညထာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရတော န အညထာ. သမ္မာ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါတိ တထာဂတေန ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသီဒိတွာ ဟေတုနာ ကာရဏေန သယမေဝ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ ဉာတာ ဝိဒိတာ သစ္ဆိကတာ. ဣမိနာ ထေရော ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ, အဟံ ပန တုမှာကံ ရညော လေခဝါစကသဒိသော’’တိ ဇိနသုတ္တံ ဒဿေန္တော ဩကပ္ပနံ ဇနေသိ. บทว่า ภูตา คือ มีอยู่โดยสภาวะ. บทว่า ตจฺฉา คือ ตามความเป็นจริง. บทว่า ตถา คือ มีสภาวะอย่างนั้นตามที่กล่าวไว้. บทว่า อวิตถา คือ ไม่เป็นไปโดยประการอื่นจากที่กล่าวไว้. บทว่า อนญฺญถา คือ ไม่เป็นอย่างอื่นจากประการที่กล่าวไว้. บทว่า สมฺมา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา ความว่า พระตถาคตประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ได้ตรัสรู้ยิ่ง ทรงทราบ ทรงรู้แจ้ง ทรงทำให้แจ้งด้วยพระองค์เองโดยเหตุโดยผล. ด้วยบทนี้ พระเถระเมื่อแสดงชินสูตร (พระสูตรของพระชินเจ้า) ว่า "ธรรมเหล่านี้พระตถาคตตรัสรู้ยิ่งแล้ว แต่เราเป็นเหมือนคนอ่านสารของพระราชาของพวกท่าน" ดังนี้ ก็ได้ทำให้เกิดความเชื่อมั่น. ဧကဓမ္မဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. เอกธัมมวัณณนา จบ. ဒွေဓမ္မဝဏ္ဏနာ ทเวธัมมวัณณนา ၃၅၂. (က) ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ဗဟုကာရာတိ ဣမေ ဒွေ သတိသမ္ပဇညာ ဓမ္မာ သီလပူရဏာဒီသု အပ္ပမာဒေါ ဝိယ သဗ္ဗတ္ထ ဥပကာရကာ ဟိတာဝဟာ. ๓๕๒. (ก) บทว่า อิเม เทฺว ธมฺมา พหุการา ความว่า ธรรม ๒ อย่างนี้ คือ สติและสัมปชัญญะ เป็นธรรมมีอุปการะและนำมาซึ่งประโยชน์ในทุกสถาน เหมือนความไม่ประมาท ในการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์เป็นต้น. (ခ) သမထော [Pg.242] စ ဝိပဿနာ စာတိ ဣမေ ဒွေ သင်္ဂီတိသုတ္တေ လောကိယလောကုတ္တရာ ကထိတာ. ဣမသ္မိံ ဒသုတ္တရသုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂါ ကထိတာ. (ข) บทว่า สมโถ จ วิปสฺสนา จ ความว่า ธรรม ๒ อย่างนี้ ท่านกล่าวไว้ว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระในสังคีติสูตร. ในทสุตตรสูตรนี้ ท่านกล่าวว่าเป็นธรรมในเบื้องต้น (ปุพพภาค). (ဆ) သတ္တာနံ သံကိလေသာယ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာတိ အယောနိသော မနသိကာရော ဟေတု စေဝ ပစ္စယော စ သတ္တာနံ သံကိလေသာယ, ယောနိသော မနသိကာရော ဝိသုဒ္ဓိယာ. တထာ ဒေါဝစဿတာ ပါပမိတ္တတာ သံကိလေသာယ; သောဝစဿတာ ကလျာဏမိတ္တတာ ဝိသုဒ္ဓိယာ. တထာ တီဏိ အကုသလမူလာနိ; တီဏိ ကုသလမူလာနိ. စတ္တာရော ယောဂါ စတ္တာရော ဝိသံယောဂါ. ပဉ္စ စေတောခိလာ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ. ဆ အဂါရဝါ ဆ ဂါရဝါ. သတ္တ အသဒ္ဓမ္မာ သတ္တ သဒ္ဓမ္မာ. အဋ္ဌ ကုသီတဝတ္ထူနိ အဋ္ဌ အာရမ္ဘဝတ္ထူနိ. နဝ အာဃာတဝတ္ထူနိ နဝ အာဃာတပ္ပဋိဝိနယာ. ဒသ အကုသလကမ္မပထာ ဒသ ကုသလကမ္မပထာတိ ဧဝံ ပဘေဒါ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. (ฉ) ในคำว่า “เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย” นั้น อโยนิโสมนสิการเป็นทั้งเหตุและปัจจัยเพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย, โยนิโสมนสิการเป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์. ฉันนั้นเหมือนกัน ความเป็นผู้ว่ายาก ความมีมิตรชั่ว เป็นไปเพื่อความเศร้าหมอง; ความเป็นผู้ว่าง่าย ความมีมิตรดี เป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์. ฉันนั้นเหมือนกัน อกุศลมูล ๓; กุศลมูล ๓. โยคะ ๔; วิสังโยคะ ๔. เจโตขีละ ๕; อินทรีย์ ๕. อคารวะ ๖; คารวะ ๖. อสัทธรรม ๗; สัทธรรม ๗. โกสัชชวัตถุ ๘; อารัมภวัตถุ ๘. อาฆาตวัตถุ ๙; อาฆาตวินัย ๙. อกุศลกรรมบถ ๑๐; กุศลกรรมบถ ๑๐. ธรรม ๒ หมวดเหล่านี้ที่มีประเภทอย่างนี้ พึงทราบว่าเป็นธรรมที่แทงตลอดได้ยาก. (ဈ) သင်္ခတာ ဓာတူတိ ပစ္စယေဟိ ကတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. အသင်္ခတာ ဓာတူတိ ပစ္စယေဟိ အကတံ နိဗ္ဗာနံ. (ฌ) คำว่า สังขตธาตุ ได้แก่ ขันธ์ ๕ ที่ปัจจัยทั้งหลายปรุงแต่งแล้ว. คำว่า อสังขตธาตุ ได้แก่ พระนิพพานที่ปัจจัยทั้งหลายมิได้ปรุงแต่ง. (ဉ) ဝိဇ္ဇာ စ ဝိမုတ္တိ စာတိ ဧတ္ထ ဝိဇ္ဇာတိ တိဿော ဝိဇ္ဇာ. ဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလံ. (ญ) ในคำว่า “วิชชาและวิมุตติ” นี้ คำว่า วิชชา ได้แก่ วิชชา ๓. คำว่า วิมุตติ ได้แก่ อรหัตตผล. ဣမသ္မိံ ဝါရေ အဘိညာဒီနိ ဧကကသဒိသာနေဝ, ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗပဒေ ပန မဂ္ဂေါ ကထိတော, သစ္ဆိကာတဗ္ဗပဒေ ဖလံ. ในวาระนี้ ธรรมมีอภิญญาเป็นต้น เหมือนกับในเอกกะ (หมวด ๑) นั่นเทียว, แต่ในบทว่าธรรมที่พึงให้เกิดขึ้น ทรงตรัสถึงมรรค, ในบทว่าธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ทรงตรัสถึงผล. ဒွေဓမ္မဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยธรรม ๒ หมวด จบ. တယောဓမ္မဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยธรรม ๓ หมวด ၃၅၃. (ဆ) ကာမာနမေတံ နိဿရဏံ ယဒိဒံ နေက္ခမ္မန္တိ ဧတ္ထ နေက္ခမ္မန္တိ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော. သော ဟိ သဗ္ဗသော ကာမာနံ နိဿရဏံ. ရူပါနံ နိဿရဏံ ယဒိဒံ အာရုပ္ပန္တိ ဧတ္ထ အာရုပ္ပေပိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. ပုန ဥပ္ပတ္တိနိဝါရဏတော သဗ္ဗသော ရူပါနံ နိဿရဏံ နာမ. နိရောဓော တဿ နိဿရဏန္တိ ဣဓ အရဟတ္တဖလံ နိရောဓောတိ [Pg.243] အဓိပ္ပေတံ. အရဟတ္တဖလေန ဟိ နိဗ္ဗာနေ ဒိဋ္ဌေ ပုန အာယတိံ သဗ္ဗသင်္ခါရာ န ဟောန္တီတိ အရဟတ္တံ သင်္ခတနိရောဓဿ ပစ္စယတ္တာ နိရောဓောတိ ဝုတ္တံ. ๓๕๓. (ฉ) ในคำว่า “การออกจากกามทั้งหลายนี้ ได้แก่ เนกขัมมะ” นี้ คำว่า เนกขัมมะ ประสงค์เอาอนาคามิมรรค. จริงอยู่ อนาคามิมรรคนั้นเป็นเครื่องออกจากกามทั้งหลายโดยสิ้นเชิง. ในคำว่า “การออกจากรูปทั้งหลายนี้ ได้แก่ อรูป” นี้ แม้ในอรูป ก็คืออรหัตตมรรค. เพราะห้ามการเกิดขึ้นอีก จึงชื่อว่าเป็นเครื่องออกจากรูปทั้งหลายโดยสิ้นเชิง. ในคำว่า “นิโรธเป็นเครื่องออกจากสิ่งนั้น” นี้ ประสงค์เอาอรหัตตผลว่า นิโรธ. จริงอยู่ เพราะเมื่อเห็นพระนิพพานด้วยอรหัตตผลแล้ว สังขารทั้งปวงย่อมไม่มีอีกในอนาคต ฉะนั้น อรหัตตผลจึงถูกเรียกว่า นิโรธ เพราะเป็นปัจจัยแห่งความดับแห่งสังขตธรรม. (ဇ) အတီတံသေ ဉာဏန္တိ အတီတံသာရမ္မဏံ ဉာဏံ ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. (ช) คำว่า ญาณในส่วนอดีต คือ ญาณมีส่วนอดีตเป็นอารมณ์. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ဣမသ္မိမ္ပိ ဝါရေ အဘိညာဒယော ဧကကသဒိသာဝ. ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈပဒေ ပန မဂ္ဂေါ ကထိတော, သစ္ဆိကာတဗ္ဗေ ဖလံ. แม้ในวาระนี้ ธรรมมีอภิญญาเป็นต้น เหมือนกับในเอกกะนั่นเทียว. แต่ในบทว่าธรรมที่แทงตลอดได้ยาก ทรงตรัสถึงมรรค, ในบทว่าธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ทรงตรัสถึงผล. တယောဓမ္မဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยธรรม ๓ หมวด จบ. စတ္တာရောဓမ္မဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยธรรม ๔ หมวด ၃၅၄. (က) စတ္တာရိ စက္ကာနီတိ ဧတ္ထ စက္ကံ နာမ ဒါရုစက္ကံ, ရတနစက္ကံ, ဓမ္မစက္ကံ, ဣရိယာပထစက္ကံ, သမ္ပတ္တိစက္ကန္တိ ပဉ္စဝိဓံ. တတ္ထ ‘‘ယံ ပနိဒံ သမ္မ, ရထကာရ, စက္ကံ ဆဟိ မာသေဟိ နိဋ္ဌိတံ, ဆာရတ္တူနေဟီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၅) ဣဒံ ဒါရုစက္ကံ. ‘‘ပိတရာ ပဝတ္တိတံ စက္ကံ အနုပ္ပဝတ္တေတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၃၂) ဣဒံ ရတနစက္ကံ. ‘‘ပဝတ္တိတံ စက္က’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၃၉၉) ဣဒံ ဓမ္မစက္ကံ. ‘‘စတုစက္ကံ နဝဒွါရ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၂၉) ဣဒံ ဣရိယာပထစက္ကံ. ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, စက္ကာနိ, ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမနုဿာနံ စတုစက္ကံ ပဝတ္တတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၁) ဣဒံ သမ္ပတ္တိစက္ကံ. ဣဓာပိ ဧတဒေဝ အဓိပ္ပေတံ. ๓๕๔. (ก) ในคำว่า “จักร ๔” นี้ ชื่อว่าจักร มี ๕ อย่าง คือ ทารุจักร (จักรไม้), รัตนจักร (จักรแก้ว), ธรรมจักร, อิริยาปถจักร, และสัมปัตติจักร. ในบรรดาจักรเหล่านั้น จักรในข้อความว่า “ดูก่อนนายสารถีผู้สหาย ก็จักรนี้อันท่านทำสำเร็จแล้วใน ๖ เดือน หย่อนไป ๖ ราตรี” นี้ ชื่อว่า ทารุจักร. จักรในข้อความว่า “ย่อมยังจักรที่พระบิดาให้เป็นไปแล้ว ให้เป็นไปตาม” นี้ ชื่อว่า รัตนจักร. จักรในข้อความว่า “จักรที่ทรงให้เป็นไปแล้ว” นี้ ชื่อว่า ธรรมจักร. จักรในข้อความว่า “มีจักร ๔ มีทวาร ๙” นี้ ชื่อว่า อิริยาปถจักร. จักรในข้อความว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักร ๔ ประการเหล่านี้ ที่เทวดาและมนุษย์ผู้ประกอบพร้อมแล้ว จักร ๔ ย่อมเป็นไป” นี้ ชื่อว่า สัมปัตติจักร. แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอาสัมปัตติจักรนี้แหละ. ပတိရူပဒေသဝါသောတိ ယတ္ထ စတဿော ပရိသာ သန္ဒိဿန္တိ, ဧဝရူပေ အနုစ္ဆဝိကေ ဒေသေ ဝါသော. သပ္ပုရိသူပနိဿယောတိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ သပ္ပုရိသာနံ အဝဿယနံ သေဝနံ ဘဇနံ. အတ္တသမ္မာပဏိဓီတိ အတ္တနော သမ္မာ ဌပနံ, သစေ ပန ပုဗ္ဗေ အဿဒ္ဓါဒီဟိ သမန္နာဂတော ဟောတိ, တာနိ ပဟာယ သဒ္ဓါဒီသု ပတိဋ္ဌာပနံ. ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာတိ ပုဗ္ဗေ ဥပစိတကုသလတာ. ဣဒမေဝေတ္ထ ပမာဏံ. ယေန ဟိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန ကုသလံ ကတံ ဟောတိ, တဒေဝ ကုသလံ တံ ပုရိသံ ပတိရူပဒေသေ ဥပနေတိ, သပ္ပုရိသေ ဘဇာပေသိ[Pg.244]. သော ဧဝ စ ပုဂ္ဂလော အတ္တာနံ သမ္မာ ဌပေတိ. စတူသု အာဟာရေသု ပဌမော လောကိယောဝ. သေသာ ပန တယော သင်္ဂီတိသုတ္တေ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ ကထိတာ. ဣဓ ပုဗ္ဗဘာဂေ လောကိယာ. คำว่า การอยู่ในประเทศอันสมควร คือ การอยู่ในประเทศที่เหมาะสม ซึ่งเป็นที่ปรากฏแห่งบริษัท ๔. คำว่า การเข้าไปอาศัยสัตบุรุษ คือ การอาศัย การเสพ การคบหาสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น. คำว่า การตั้งตนไว้ชอบ คือ การตั้งตนไว้โดยชอบ, แต่ถ้าในกาลก่อนเป็นผู้ประกอบด้วยความไม่มีศรัทธาเป็นต้น ก็ละสิ่งเหล่านั้นแล้วตั้งมั่นอยู่ในคุณมีศรัทธาเป็นต้น. คำว่า ความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้แล้วในกาลก่อน คือ ความเป็นผู้มีกุศลอันสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน. ข้อนี้แหละเป็นประมาณในจักรเหล่านี้. จริงอยู่ บุคคลใดทำกุศลไว้ด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยญาณ กุศลนั้นแหละย่อมนำบุรุษนั้นไปสู่ประเทศอันสมควร ย่อมให้คบหาสัตบุรุษ และบุคคลนั้นแหละย่อมตั้งตนไว้โดยชอบ. ในอาหาร ๔ อย่าง อาหารอย่างแรกเป็นโลกิยะเท่านั้น. ส่วนอีก ๓ อย่างที่เหลือ ในสังคีติสูตร ตรัสว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระระคนกัน. ในที่นี้ ในส่วนเบื้องต้น เป็นโลกิยะ. (စ) ကာမယောဂဝိသံယောဂါဒယော အနာဂါမိမဂ္ဂါဒိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. (จ) ธรรมมีกามโยควิสังโยคะเป็นต้น พึงทราบโดยนัยแห่งอนาคามิมรรคเป็นต้น. (ဆ) ဟာနဘာဂိယာဒီသု ပဌမဿ ဈာနဿ လာဘီ ကာမသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ ဟာနဘာဂိယော သမာဓိ. တဒနုဓမ္မတာ သတိ သန္တိဋ္ဌတိ ဌိတိဘာဂိယော သမာဓိ. ဝိတက္ကသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ ဝိသေသဘာဂိယော သမာဓိ. နိဗ္ဗိဒါသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ ဝိရာဂူပသဉှိတော နိဗ္ဗေဓဘာဂိယော သမာဓီတိ ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗသမာပတ္တိယော ဝိတ္ထာရေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပနဿ ဝိနိစ္ဆယကထာ ကထိတာဝ. (ฉ) ในธรรมมีหานภาคิยธรรมเป็นต้น (พึงมีวินิจฉัยดังนี้) สำหรับผู้ได้ปฐมฌาน หากสัญญามนสิการที่สหรคตด้วยกามเกิดขึ้นเนืองๆ สมาธินั้นเป็นหานภาคิยะ (ส่วนแห่งความเสื่อม). หากสติตั้งมั่นตามสมควรแก่สมาธินั้น สมาธินั้นเป็นฐิติภาคิยะ (ส่วนแห่งความตั้งมั่น). หากสัญญามนสิการที่สหรคตด้วยวิตกเกิดขึ้นเนืองๆ สมาธินั้นเป็นวิเสสภาคิยะ (ส่วนแห่งความวิเศษ). หากสัญญามนสิการที่สหรคตด้วยนิพพิทาเกิดขึ้นเนืองๆ สมาธินั้นเป็นนิพเพธภาคิยะ (ส่วนแห่งการชำแรกกิเลส) อันเนื่องด้วยวิราคะ. พึงทราบเนื้อความโดยขยายสมาบัติทั้งหมดออกไปโดยนัยนี้. ส่วนวินิจฉัยกถาของสมาธินั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. ဣမသ္မိမ္ပိ ဝါရေ အဘိညာဒီနိ ဧကကသဒိသာနေဝ. အဘိညာပဒေ ပနေတ္ထ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သစ္ဆိကာတဗ္ဗပဒေ ဖလံ. แม้ในวาระนี้ ธรรมมีอภิญญาเป็นต้น เหมือนกับในเอกกะนั่นเทียว. ในวาระนี้ ในบทว่าธรรมที่พึงรู้ยิ่ง ทรงตรัสถึงมรรค. ในบทว่าธรรมที่พึงทำให้แจ้ง ทรงตรัสถึงผล. စတ္တာရောဓမ္မဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยธรรม ๔ หมวด จบ. ပဉ္စဓမ္မဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยธรรม ๕ หมวด ၃၅၅. (ခ) ပီတိဖရဏတာဒီသု ပီတိံ ဖရမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒွီသု ဈာနေသု ပညာ ပီတိဖရဏတာ နာမ. သုခံ ဖရမာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တီသု ဈာနေသု ပညာ သုခဖရဏတာ နာမ. ပရေသံ စေတော ဖရမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ စေတောပရိယပညာ စေတောဖရဏတာ နာမ. အာလောကဖရဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပညာ အာလောကဖရဏတာ နာမ. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တံ နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ဒွီသု ဈာနေသု ပညာ ပီတိဖရဏတာ, တီသု ဈာနေသု ပညာ သုခဖရဏတာ. ပရစိတ္တေ ပညာ စေတောဖရဏတာ, ဒိဗ္ဗစက္ခု အာလောကဖရဏတာ. တမှာ တမှာ သမာဓိမှာ ဝုဋ္ဌိတဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တ’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၀၄). ๓๕๕. (ข) ในคำว่า ปิติผรณตา เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ ปัญญาในฌาน ๒ ชื่อว่า ปิติผรณตา เพราะเกิดขึ้นแผ่ปีติไป ปัญญาในฌาน ๓ ชื่อว่า สุขผรณตา เพราะเกิดขึ้นแผ่สุขไป เจโตปริยปัญญา ชื่อว่า เจโตผรณตา เพราะเกิดขึ้นแผ่จิตของผู้อื่นไป ทิพพจักขุปัญญา ชื่อว่า อาโลกผรณตา เพราะเกิดขึ้นในการแผ่แสงสว่างไป ปัจจเวกขณญาณ ชื่อว่า ปัจจเวกขณนิมิต แม้พระดำรัสนี้ก็ตรัสไว้ว่า “ปัญญาในฌาน ๒ เป็นปิติผรณตา ปัญญาในฌาน ๓ เป็นสุขผรณตา ปัญญาในจิตของผู้อื่น เป็นเจโตผรณตา ทิพพจักขุ เป็นอาโลกผรณตา ปัจจเวกขณญาณของผู้ออกจากสมาธินั้นๆ เป็นปัจจเวกขณนิมิต” (วิภงฺค. ๘๐๔) တတ္ထ ပီတိဖရဏတာ သုခဖရဏတာ ဒွေ ပါဒါ ဝိယ. စေတောဖရဏတာ အာလောကဖရဏတာ ဒွေ ဟတ္ထာ ဝိယ. အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ မဇ္ဈိမကာယော ဝိယ[Pg.245]. ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တံ သီသံ ဝိယ. ဣတိ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တတ္ထေရော ပဉ္စင်္ဂိကံ သမ္မာသမာဓိံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂသမ္ပန္နံ ပုရိသံ ကတွာ ဒဿေသိ. ในธรรมเหล่านั้น ปิติผรณตาและสุขผรณตา เปรียบเหมือนเท้าทั้งสอง เจโตผรณตาและอาโลกผรณตา เปรียบเหมือนมือทั้งสอง ฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา เปรียบเหมือนกายส่วนกลาง ปัจจเวกขณนิมิต เปรียบเหมือนศีรษะ ด้วยประการฉะนี้ ท่านพระสารีบุตรเถระได้ทรงกระทำสัมมาสมาธิอันมีองค์ ๕ ให้เป็นดุจบุรุษผู้สมบูรณ์ด้วยอวัยวะน้อยใหญ่แล้วทรงแสดงไว้ (ဇ) အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေ ဝါတိအာဒီသု အရဟတ္တဖလသမာဓိ အဓိပ္ပေတော. သော ဟိ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ သုခတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ. ပုရိမော ပုရိမော ပစ္ဆိမဿ ပစ္ဆိမဿ သမာဓိသုခဿ ပစ္စယတ္တာ အာယတိံ သုခဝိပါကော. (ฉ) ในคำเป็นต้นว่า "สมาธินี้มีสุขในปัจจุบัน" ท่านประสงค์เอาอรหัตตผลสมาธิ จริงอยู่ สมาธินั้นชื่อว่ามีสุขในปัจจุบัน เพราะมีความสุขในขณะที่เข้าสมาบัติทุกๆ ครั้ง และชื่อว่ามีสุขเป็นวิบากในภายหน้า เพราะสมาธิสุขที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแห่งสมาธิสุขที่เกิดหลังๆ ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ အရိယော. ကာမာမိသဝဋ္ဋာမိသလောကာမိသာနံ အဘာဝါ နိရာမိသော. ဗုဒ္ဓါဒီဟိ မဟာပုရိသေဟိ သေဝိတတ္တာ အကာပုရိသသေဝိတော. အင်္ဂသန္တတာယ အာရမ္မဏသန္တတာယ သဗ္ဗကိလေသဒရထသန္တတာယ စ သန္တော. အတပ္ပနီယဋ္ဌေန ပဏီတော. ကိလေသပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ လဒ္ဓတ္တာ ကိလေသပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝံ ဝါ လဒ္ဓတ္တာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓလဒ္ဓေါ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓီတိ ဟိ ဣဒံ အတ္ထတော ဧကံ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသေန ဝါ အရဟတာ လဒ္ဓတ္တာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓလဒ္ဓေါ. ဧကောဒိဘာဝေန အဓိဂတတ္တာ ဧကောဒိဘာဝမေဝ ဝါ အဓိဂတတ္တာ ဧကောဒိဘာဝါဓိဂတော. အပ္ပဂုဏသာသဝသမာဓိ ဝိယ သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန စိတ္တေန ပစ္စနီကဓမ္မေ နိဂ္ဂယှ ကိလေသေ ဝါရေတွာ အနဓိဂတတ္တာ နသသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတော. တဉ္စ သမာဓိံ သမာပဇ္ဇန္တော တတော ဝါ ဝုဋ္ဌဟန္တော သတိဝေပုလ္လပတ္တတ္တာ. သတောဝ သမာပဇ္ဇတိ သတော ဝုဋ္ဌဟတိ. ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန ဝါ သတော သမာပဇ္ဇတိ သတော ဝုဋ္ဌဟတိ. တသ္မာ ယဒေတ္ထ ‘‘အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝ အာယတိဉ္စ သုခဝိပါကော’’တိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခမာနဿ ပစ္စတ္တံယေဝ အပရပ္ပစ္စယံ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ဧကမင်္ဂံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဧဝမိမေဟိ ပဉ္စဟိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေဟိ အယံ သမာဓိ ‘‘ပဉ္စဉာဏိကော သမ္မာသမာဓီ’’တိ ဝုတ္တော. ชื่อว่า อริยะ เพราะไกลจากกิเลสทั้งหลาย ชื่อว่า นิรามิส เพราะไม่มีกามอามิส วัฏฏามิส และโลกามิส ชื่อว่า อกาปุริสเสวิโต เพราะอันมหาบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นเสพแล้ว ชื่อว่า สันตะ เพราะสงบองค์ สงบอารมณ์ และสงบความเร่าร้อนคือกิเลสทั้งปวง ชื่อว่า ปณีตะ เพราะมีความหมายว่าไม่ทำให้เดือดร้อน ชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิลัทโธ เพราะได้มาด้วยความสงบกิเลส หรือเพราะได้ภาวะที่สงบกิเลส จริงอยู่ คำว่า ปฏิปัสสัทธะ และ ปฏิปัสสัทธิ นี้ โดยอรรถเป็นอันเดียวกัน หรือชื่อว่า ปฏิปัสสัทธิลัทโธ เพราะอันพระอรหันต์ผู้มีกิเลสสงบแล้วได้บรรลุ ชื่อว่า เอโกทิภาวาธิคโต เพราะบรรลุด้วยความเป็นเอกัคคตา หรือเพราะบรรลุความเป็นเอกัคคตานั่นเอง ชื่อว่า นสสังขารนิคคัยหวาริตคโต เพราะไม่ได้บรรลุด้วยการข่มธรรมที่เป็นข้าศึกและห้ามกิเลสด้วยจิตที่มีความเพียร มีความพยายาม เหมือนสมาธิที่มีอาสวะและมีคุณน้อย และผู้เข้าสมาธินั้นหรือออกจากสมาธินั้น เพราะถึงความไพบูลย์แห่งสติ ย่อมมีสติเข้าสมาบัติ ย่อมมีสติออกจากสมาบัติ หรือว่า ย่อมมีสติเข้าสมาบัติ ย่อมมีสติออกจากสมาบัติ ตามเวลาที่กำหนดไว้ เพราะฉะนั้น ในสมาธินี้ เมื่อพิจารณาอยู่ว่า "สมาธินี้มีสุขในปัจจุบันด้วย มีสุขเป็นวิบากในภายหน้าด้วย" ญาณอันไม่ต้องเชื่อผู้อื่น ย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตน นี้เป็นองค์หนึ่ง นัยนี้แมในข้อที่เหลือก็เช่นกัน ด้วยปัจจเวกขณญาณ ๕ ประการเหล่านี้ สมาธินี้จึงถูกเรียกว่า "สัมมาสมาธิอันประกอบด้วยญาณ ๕" ဣမသ္မိံ ဝါရေ ဝိသေသဘာဂိယပဒေ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သစ္ဆိကာတဗ္ဗပဒေ ဖလံ. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ. ในวาระนี้ ท่านกล่าวถึงมรรคในบทว่า วิเสสภาคิยะ และกล่าวถึงผลในบทว่า สัจฉิกาตัพพะ ส่วนที่เหลือเหมือนกับวาระก่อนนั่นเทียว ဆဓမ္မဝဏ္ဏနာ อรรถกถาพรรณนาธรรม ๖ หมวด ၃၅၆. ဆက္ကေသု သဗ္ဗံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈပဒေ ပနေတ္ထ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သေသံ ပုရိမသဒိသံ. ๓๕๖. ในหมวด ๖ ทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ในวาระนี้ ท่านกล่าวถึงมรรคในบทว่า ทุปปฏิวิชฌะ ส่วนที่เหลือเหมือนกับวาระก่อน သတ္တဓမ္မဝဏ္ဏနာ อรรถกถาพรรณนาธรรม ๗ หมวด ၃၅၇. (ဉ) သမ္မပ္ပညာယ [Pg.246] သုဒိဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ ဟေတုနာ နယေန ဝိပဿနာဉာဏေန သုဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ. ကာမာတိ ဝတ္ထုကာမာ စ ကိလေသကာမာ စ, ဒွေပိ သပရိဠာဟဋ္ဌေန အင်္ဂါရကာသု ဝိယ သုဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ. ဝိဝေကနိန္နန္တိ နိဗ္ဗာနနိန္နံ. ပေါဏံ ပဗ္ဘာရန္တိ နိန္နဿေတံ ဝေဝစနံ. ဗျန္တီဘူတန္တိ နိယတိဘူတံ. နိတ္တဏှန္တိ အတ္ထော. ကုတော? သဗ္ဗသော အာသဝဋ္ဌာနီယေဟိ ဓမ္မေဟိ တေဘူမကဓမ္မေဟီတိ အတ္ထော. ဣဓ ဘာဝေတဗ္ဗပဒေ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ. ๓๕๗. (ญ) ความว่า ชื่อว่าเห็นดีแล้วด้วยปัญญาโดยชอบ คือ เห็นดีแล้วด้วยวิปัสสนาญาณโดยนัยแห่งเหตุ คำว่า กาม ได้แก่ วัตถุกามและกิเลสกาม ทั้งสองอย่างนั้นชื่อว่าเห็นดีแล้วเหมือนหลุมถ่านเพลิง โดยความหมายว่ามีความเร่าร้อน คำว่า วิเวกนินนะ คือ น้อมไปในพระนิพพาน คำว่า โปณะ และ ปัพภาระ เป็นไวพจน์ของคำว่า นินนะ คำว่า พยันตีภูตะ คือ ถึงความสิ้นไป อธิบายว่า สิ้นตัณหา จะป่วยกล่าวไปไยถึงธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ คือ ไตรภูมิกธรรมโดยประการทั้งปวงเล่า ในวาระนี้ ท่านกล่าวถึงมรรคในบทว่า ภาเวตัพพะ ส่วนที่เหลือเหมือนกับวาระก่อนนั่นเทียว အဋ္ဌဓမ္မဝဏ္ဏနာ อรรถกถาพรรณนาธรรม ๘ หมวด ၃၅၈. (က) အာဒိဗြဟ္မစရိယိကာယ ပညာယာတိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟဿ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိဘူတာယ ပုဗ္ဗဘာဂေ တရုဏသမထဝိပဿနာပညာယ. အဋ္ဌင်္ဂိကဿ ဝါ မဂ္ဂဿ အာဒိဘူတာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိပညာယ. တိဗ္ဗန္တိ ဗလဝံ. ဟိရောတ္တပ္ပန္တိ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ. ပေမန္တိ ဂေဟဿိတပေမံ. ဂါရဝေါတိ ဂရုစိတ္တဘာဝေါ. ဂရုဘာဝနီယဉှိ ဥပနိဿာယ ဝိဟရတော ကိလေသာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ ဩဝါဒါနုသာသနိံ လဘတိ. တသ္မာ တံ နိဿာယ ဝိဟာရော ပညာပဋိလာဘဿ ပစ္စယော ဟောတိ. ๓๕๘. (ก) ความว่า ด้วยปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ คือ ด้วยสมถวิปัสสนาปัญญาที่ยังอ่อนในเบื้องต้น อันเป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ที่สงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ หรือด้วยสัมมาทิฏฐิปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งมรรคมีองค์ ๘ คำว่า ติพพะ คือ มีกำลัง คำว่า หิโรตตัปปะ คือ หิริและโอตตัปปะ คำว่า เปมะ คือ ความรักที่อาศัยเรือนคือกามคุณ คำว่า คารวะ คือ ความมีจิตหนักแน่น จริงอยู่ เมื่ออาศัยบุคคลที่ควรเคารพอยู่ กิเลสทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้น ย่อมได้รับโอวาทและอนุศาสนี เพราะฉะนั้น การอาศัยท่านผู้นั้นอยู่ จึงเป็นปัจจัยแห่งการได้ปัญญา (ဆ) အက္ခဏေသု ယသ္မာ ပေတာ အသုရာနံ အာဝါဟနံ ဂစ္ဆန္တိ, ဝိဝါဟနံ ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ပေတ္တိဝိသယေနေဝ အသုရကာယော ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. (ฉ) ในอกขณธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุที่เปรตทั้งหลายย่อมไปสู่อาวาหะและวิวาหะของพวกอสูร เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า อสูรกายสงเคราะห์เข้าด้วยเปรตติวิสัยนั่นเอง (ဇ) အပ္ပိစ္ဆဿာတိ ဧတ္ထ ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆော, အဓိဂမအပ္ပိစ္ဆော, ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော, ဓုတင်္ဂအပ္ပိစ္ဆောတိ စတ္တာရော အပ္ပိစ္ဆာ. တတ္ထ ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆော ဗဟုံ ဒေန္တေ အပ္ပံ ဂဏှာတိ, အပ္ပံ ဒေန္တေ အပ္ပတရံ ဝါ ဂဏှာတိ, န ဝါ ဂဏှာတိ, န အနဝသေသဂါဟီ ဟောတိ. အဓိဂမအပ္ပိစ္ဆော မဇ္ဈန္တိကတ္ထေရော ဝိယ အတ္တနော အဓိဂမံ အညေသံ ဇာနိတုံ န ဒေတိ. ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော တေပိဋကောပိ သမာနော န ဗဟုဿုတဘာဝံ ဇာနာပေတုကာမော ဟောတိ သာကေတတိဿတ္ထေရော ဝိယ. ဓုတင်္ဂအပ္ပိစ္ဆော ဓုတင်္ဂပရိဟရဏဘာဝံ အညေသံ ဇာနိတုံ န ဒေတိ ဒွေဘာတိကတ္ထေရေသု ဇေဋ္ဌကတ္ထေရော ဝိယ. ဝတ္ထု ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတံ. အယံ ဓမ္မောတိ ဧဝံ သန္တဂုဏနိဂူဟနေန စ ပစ္စယပဋိဂ္ဂဟဏေ [Pg.247] မတ္တညုတာယ စ အပ္ပိစ္ဆဿ ပုဂ္ဂလဿ အယံ နဝလောကုတ္တရဓမ္မော သမ္ပဇ္ဇတိ, နော မဟိစ္ဆဿ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗံ. (Ja) ในคำว่า อปฺปิจฺฉสฺส นี้ มีบุคคลผู้มักน้อย ๔ จำพวก คือ ๑. ผู้มักน้อยในปัจจัย ๒. ผู้มักน้อยในอธิคม (คุณที่บรรลุ) ๓. ผู้มักน้อยในปริยัติ ๔. ผู้มักน้อยในธุดงค์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น ผู้มักน้อยในปัจจัย เมื่อเขาถวายของมาก ก็รับแต่น้อย เมื่อเขาถวายของน้อย ก็รับแต่น้อยกว่านั้น หรือไม่รับเลย ไม่เป็นผู้รับจนหมดสิ้น ผู้มักน้อยในอธิคม ย่อมไม่ให้อธิคมของตนแก่ผู้อื่นเพื่อจะรู้ได้ เหมือนพระมัชฌันติกเถระ ผู้มักน้อยในปริยัติ แม้เป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก ก็ไม่เป็นผู้ใคร่จะให้ผู้อื่นรู้ถึงความเป็นพหูสูตของตน เหมือนพระสาเกตติสสเถระ ผู้มักน้อยในธุดงค์ ย่อมไม่ให้ความเป็นผู้สมาทานธุดงค์แก่ผู้อื่นเพื่อจะรู้ได้ เหมือนพระเถระผู้เป็นพี่ชายในบรรดาพระเถระสองพี่น้อง เรื่องราวมีกล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค โลกุตรธรรม ๙ ประการนี้ ย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้มักน้อย ด้วยการปกปิดคุณที่มีอยู่ และด้วยความเป็นผู้รู้ประมาณในการรับปัจจัยอย่างนี้ แต่ไม่สำเร็จแก่บุคคลผู้มักมาก พึงประกอบความในที่ทั้งปวงอย่างนี้ သန္တုဋ္ဌဿာတိ စတူသု ပစ္စယေသု တီဟိ သန္တောသေဟိ သန္တုဋ္ဌဿ. ပဝိဝိတ္တဿာတိ ကာယစိတ္တဥပဓိဝိဝေကေဟိ ဝိဝိတ္တဿ. တတ္ထ ကာယဝိဝေကော နာမ ဂဏသင်္ဂဏိကံ ဝိနောဒေတွာ အဋ္ဌအာရမ္ဘဝတ္ထုဝသေန ဧကီဘာဝေါ. ဧကီဘာဝမတ္တေန ပန ကမ္မံ န နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတိ, အယံ စိတ္တဝိဝေကော နာမ. သမာပတ္တိမတ္တေနေဝ ကမ္မံ န နိပ္ဖဇ္ဇတီတိ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, အယံ ဥပဓိဝိဝေကော နာမ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ကာယဝိဝေကော စ ဝိဝေကဋ္ဌကာယာနံ နေက္ခမ္မာဘိရတာနံ. စိတ္တဝိဝေကော စ ပရိသုဒ္ဓစိတ္တာနံ ပရမဝေါဒါနပ္ပတ္တာနံ. ဥပဓိဝိဝေကော စ နိရုပဓီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိသင်္ခါရဂတာန’’န္တိ (မဟာနိ. ၄၉). ในคำว่า สนฺตุฏฺฐสฺส หมายถึง ผู้สันโดษด้วยสันโดษ ๓ ประการในปัจจัย ๔ ในคำว่า ปวิวิตฺตสฺส หมายถึง ผู้สงัดด้วยกายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวก ในวิเวกเหล่านั้น กายวิเวก ได้แก่ ความเป็นผู้เดียวโดยการละการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ และโดยนัยแห่งอารัมภวัตถุ ๘ ประการ แต่กรรม (กิจของสมณะ) ย่อมไม่สำเร็จเพียงด้วยความเป็นผู้เดียวเท่านั้น ดังนั้น ท่านจึงทำกสิณบริกรรมแล้วให้สมาบัติ ๘ เกิดขึ้น นี้ชื่อว่า จิตตวิเวก แต่กรรมย่อมไม่สำเร็จเพียงด้วยสมาบัติเท่านั้น ดังนั้น ท่านจึงทำฌานให้เป็นบาทแล้วพิจารณาสังขาร บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย นี้ชื่อว่า อุปธิวิเวก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – “กายวิเวก ของผู้มีกายสงัด ผู้ยินดีในเนกขัมมะ, จิตตวิเวก ของผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้ถึงความหมดจดอย่างยิ่ง, อุปธิวิเวก ของบุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงวิสังขาร (นิพพาน)” ดังนี้ သင်္ဂဏိကာရာမဿာတိ ဂဏသင်္ဂဏိကာယ စေဝ ကိလေသသင်္ဂဏိကာယ စ ရတဿ. အာရဒ္ဓဝီရိယဿာတိ ကာယိကစေတသိကဝီရိယဝသေန အာရဒ္ဓဝီရိယဿ. ဥပဋ္ဌိတသတိဿာတိ စတုသတိပဋ္ဌာနဝသေန ဥပဋ္ဌိတသတိဿ. သမာဟိတဿာတိ ဧကဂ္ဂစိတ္တဿ. ပညဝတောတိ ကမ္မဿကတပညာယ ပညဝတော. နိပ္ပပဉ္စဿာတိ ဝိဂတမာနတဏှာဒိဋ္ဌိပပဉ္စဿ. ในคำว่า สงฺคณิการามสฺส หมายถึง ผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะและด้วยกิเลส ในคำว่า อารทฺธวีริยสฺส หมายถึง ผู้ปรารภความเพียรโดยนัยแห่งกายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะ ในคำว่า อุปฏฺฐิตสติสฺส หมายถึง ผู้มีสติปรากฏตั้งมั่นโดยนัยแห่งสติปัฏฐาน ๔ ในคำว่า สมาหิตสฺส หมายถึง ผู้มีจิตเป็นเอกัคคตา ในคำว่า ปญฺญวโต หมายถึง ผู้มีปัญญาด้วยกัมมัสสกตาปัญญา ในคำว่า นิปฺปปญฺจสฺส หมายถึง ผู้ปราศจากปปัญจธรรมคือมานะ ตัณหา และทิฏฐิ ဣဓ ဘာဝေတဗ္ဗပဒေ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ. ในที่นี้ ในบทว่า 'ธรรมที่ควรเจริญ' พระองค์ตรัสถึงมรรค ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง နဝဓမ္မဝဏ္ဏနာ พรรณนาธรรมหมวด ๙ ၃၅၉. (ခ) သီလဝိသုဒ္ဓီတိ ဝိသုဒ္ဓိံ ပါပေတုံ သမတ္ထံ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂန္တိ ပရိသုဒ္ဓဘာဝဿ ပဓာနင်္ဂံ. စိတ္တဝိသုဒ္ဓီတိ ဝိပဿနာယ ပဒဋ္ဌာနဘူတာ အဋ္ဌ ပဂုဏသမာပတ္တိယော. ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓီတိ သပစ္စယနာမရူပဒဿနံ. ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓီတိ ပစ္စယာကာရဉာဏံ. အဒ္ဓတ္တယေပိ ဟိ ပစ္စယဝသေနေဝ ဓမ္မာ ပဝတ္တန္တီတိ ပဿတော ကင်္ခံ ဝိတရတိ. မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ဩဘာသာဒယော န မဂ္ဂေါ, ဝီထိပ္ပဋိပန္နံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ မဂ္ဂေါတိ ဧဝံ မဂ္ဂါမဂ္ဂေ ဉာဏံ. ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ရထဝိနီတေ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ ကထိတာ, ဣဓ တရုဏဝိပဿနာ. ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ရထဝိနီတေ မဂ္ဂေါ ကထိတော, ဣဓ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ. ဧတာ ပန သတ္တပိ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝိတ္ထာရေန [Pg.248] ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာ. ပညာတိ အရဟတ္တဖလပညာ. ဝိမုတ္တိပိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိယေဝ. ๓๕๙. (ข) คำว่า สีลวิสุทธิ ได้แก่ จตุปาริสุทธิศีลที่สามารถนำไปสู่ความบริสุทธิ์ได้ คำว่า ปาริสุทธิปธานิยงฺคํ ได้แก่ องค์ที่เป็นประธานแห่งความเป็นผู้บริสุทธิ์ คำว่า จิตฺตวิสุทธิ ได้แก่ สมาบัติ ๘ ที่คล่องแคล่ว อันเป็นบาทฐานของวิปัสสนา คำว่า ทิฏฺฐิวิสุทธิ ได้แก่ การเห็นนามรูปพร้อมทั้งปัจจัย คำว่า กงฺขาวิตรณวิสุทธิ ได้แก่ ญาณที่รู้ในอาการที่เป็นปัจจัย เพราะว่า ธรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งปัจจัยเท่านั้นแม้ในกาลทั้งสาม เมื่อบุคคลเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมข้ามพ้นความสงสัยได้ คำว่า มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทธิ ได้แก่ ญาณในทางและมิใช่ทางว่า โอภาสเป็นต้นไม่ใช่มรรค อุทยัพพยญาณที่ดำเนินไปในวิถี (แห่งวิปัสสนา) เป็นมรรค ดังนี้ คำว่า ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทธิ ในรถวินีตสูตร ตรัสถึงวุฏฐานคามินีวิปัสสนา ในที่นี้ตรัสถึงตรุณวิปัสสนา (วิปัสสนาญาณอ่อนๆ) คำว่า ญาณทสฺสนวิสุทธิ ในรถวินีตสูตร ตรัสถึงมรรค ในที่นี้ตรัสถึงวุฏฐานคามินีวิปัสสนา ก็วิสุทธิทั้ง ๗ ประการนี้ ท่านกล่าวไว้โดยพิสดารในคัมภีร์วิสุทธิมรรค คำว่า ปญฺญา ได้แก่ อรหัตตผลปัญญา แม้คำว่า วิมุตฺติ ก็ได้แก่ อรหัตตผลวิมุตตินั่นเอง (ဆ) ဓာတုနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဖဿနာနတ္တန္တိ စက္ခာဒိဓာတုနာနတ္တံ ပဋိစ္စ စက္ခုသမ္ဖဿာဒိနာနတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဖဿနာနတ္တံ ပဋိစ္စာတိ စက္ခုသမ္ဖဿာဒိနာနတ္တံ ပဋိစ္စ. ဝေဒနာနာနတ္တန္တိ စက္ခုသမ္ဖဿဇာဒိဝေဒနာနာနတ္တံ. သညာနာနတ္တံ ပဋိစ္စာတိ ကာမသညာဒိနာနတ္တံ ပဋိစ္စ. သင်္ကပ္ပနာနတ္တန္တိ ကာမသင်္ကပ္ပာဒိနာနတ္တံ. သင်္ကပ္ပနာနတ္တံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဆန္ဒနာနတ္တန္တိ သင်္ကပ္ပနာနတ္တတာယ ရူပေ ဆန္ဒော သဒ္ဒေ ဆန္ဒောတိ ဧဝံ ဆန္ဒနာနတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပရိဠာဟနာနတ္တန္တိ ဆန္ဒနာနတ္တတာယ ရူပပရိဠာဟော သဒ္ဒပရိဠာဟောတိ ဧဝံ ပရိဠာဟနာနတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ပရိယေသနာနာနတ္တန္တိ ပရိဠာဟနာနတ္တတာယ ရူပပရိယေသနာဒိနာနတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. လာဘနာနတ္တန္တိ ပရိယေသနာနာနတ္တတာယ ရူပပဋိလာဘာဒိနာနတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. (ฉ) ความว่า ความต่างแห่งผัสสะย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างแห่งธาตุ อธิบายว่า ความต่างแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างแห่งธาตุมีจักขุธาตุเป็นต้น คำว่า เพราะอาศัยความต่างแห่งผัสสะ หมายถึง เพราะอาศัยความต่างแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้น คำว่า ความต่างแห่งเวทนา หมายถึง ความต่างแห่งเวทนามีเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสเป็นต้น คำว่า เพราะอาศัยความต่างแห่งสัญญา หมายถึง เพราะอาศัยความต่างแห่งสัญญามีกามสัญญาเป็นต้น คำว่า ความต่างแห่งสังกัปปะ หมายถึง ความต่างแห่งสังกัปปะมีกามสังกัปปะเป็นต้น ความว่า ความต่างแห่งฉันทะย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างแห่งสังกัปปะ หมายถึง เพราะความที่สังกัปปะต่างกัน ฉันทะในรูป ฉันทะในเสียง ดังนี้ ความต่างแห่งฉันทะจึงเกิดขึ้น ความว่า ความต่างแห่งความเร่าร้อน หมายถึง เพราะความที่ฉันทะต่างกัน ความเร่าร้อนในรูป ความเร่าร้อนในเสียง ดังนี้ ความต่างแห่งความเร่าร้อนจึงเกิดขึ้น ความว่า ความต่างแห่งการแสวงหา หมายถึง เพราะความที่ความเร่าร้อนต่างกัน ความต่างแห่งการแสวงหามีการแสวงหารูปเป็นต้นจึงเกิดขึ้น ความว่า ความต่างแห่งการได้ หมายถึง เพราะความที่การแสวงหาต่างกัน ความต่างแห่งการได้มีการได้รูปเป็นต้นจึงเกิดขึ้น (ဇ) သညာသု မရဏသညာတိ မရဏာနုပဿနာဉာဏေ သညာ. အာဟာရေပဋိကူလသညာတိ အာဟာရံ ပရိဂ္ဂဏှန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. သဗ္ဗလောကေအနဘိရတိသညာတိ သဗ္ဗသ္မိံ ဝဋ္ဋေ ဥက္ကဏ္ဌန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. သေသာ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာ ဧဝ. ဣဓ ဗဟုကာရပဒေ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ. (Ja) ในบรรดาสัญญาทั้งหลาย คำว่า มรณสัญญา ได้แก่ สัญญาในมรณานุปัสสนาญาณ คำว่า อาหาเรปฏิกูลสัญญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณาอาหาร คำว่า สพฺพโลเกอนภิรติสัญญา ได้แก่ สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้เบื่อหน่ายในวัฏฏะทั้งปวง ส่วนสัญญาที่เหลือได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ (ในสังคีติสูตร) ในที่นี้ ในบทว่า 'ธรรมมีอุปการะมาก' พระองค์ตรัสถึงมรรค ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง ဒသဓမ္မဝဏ္ဏနာ พรรณนาธรรมหมวด ๑๐ ၃၆၀. (ဈ) နိဇ္ဇရဝတ္ထူနီတိ နိဇ္ဇရကာရဏာနိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဟောတီတိ အယံ ဟေဋ္ဌာ ဝိပဿနာယပိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဧဝ ပဟီနာ. ကသ္မာ ပုန ဂဟိတာတိ အသမုစ္ဆိန္နတ္တာ. ဝိပဿနာယ ဟိ ကိဉ္စာပိ ဇိဏ္ဏာ, န ပန သမုစ္ဆိန္နာ, မဂ္ဂေါ ပန ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တံ သမုစ္ဆိန္ဒတိ, န ပုန ဝုဋ္ဌာတုံ ဒေတိ. တသ္မာ ပုန ဂဟိတာ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု နယော နေတဗ္ဗော. ๓๖๐. (ฌ) คำว่า นิชฺชรวตฺถูนิ ได้แก่ เหตุแห่งการสลายไป คำว่า มิจฉาทิฏฐิย่อมสลายไป ความว่า มิจฉาทิฏฐินี้ ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ (ในสังคีติสูตร) ว่าเป็นสิ่งที่สลายไปและละได้แล้วแม้ด้วยวิปัสสนา ถามว่า เพราะเหตุไรจึงนำมากล่าวไว้อีก ตอบว่า เพราะยังมิได้ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง จริงอยู่ แม้มิจฉาทิฏฐิจะถูกทำให้สลายไปได้ด้วยวิปัสสนา แต่ก็ยังมิได้ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง ส่วนมรรคเมื่อเกิดขึ้นแล้ว ย่อมตัดขาดมิจฉาทิฏฐินั้น ไม่ให้กลับเกิดขึ้นได้อีก เพราะเหตุนั้น จึงนำมิจฉาทิฏฐิมากล่าวไว้อีก พึงนำนัยนี้ไปใช้ในบททั้งปวงอย่างนี้ ဧတ္ထ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ စတုသဋ္ဌိ ဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. ကတမေ စတုသဋ္ဌိ? သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ အဓိမောက္ခဋ္ဌေန သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, ပဂ္ဂဟဋ္ဌေန ဝီရိယိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, အနုဿရဏဋ္ဌေန သတိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, အဝိက္ခေပဋ္ဌေန သမာဓိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, ဒဿနဋ္ဌေန ပညိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ, ဝိဇာနနဋ္ဌေန [Pg.249] မနိန္ဒြိယံ, အဘိနန္ဒနဋ္ဌေန သောမနဿိန္ဒြိယံ, ပဝတ္တသန္တတိအဓိပတေယျဋ္ဌေန ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတိ…ပေ… အရဟတ္တဖလက္ခဏေ အဓိမောက္ခဋ္ဌေန သဒ္ဓိန္ဒြိယံ, ပဝတ္တသန္တတိအဓိပတေယျဋ္ဌေန ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပရိပူရေတီတိ ဧဝံ စတူသု မဂ္ဂေသု စတူသု ဖလေသု အဋ္ဌ အဋ္ဌ ဟုတွာ စတုသဋ္ဌိ ဓမ္မာ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ. ဣဓ အဘိညေယျပဒေ မဂ္ဂေါ ကထိတော. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ. อนึ่ง ในบทนี้ ธรรม ๖๔ ประการย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย ธรรม ๖๔ ประการอะไรบ้าง? ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค ย่อมยังสัทธินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าน้อมใจเชื่อ, ย่อมยังวิริยินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าประคองไว้, ย่อมยังสตินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าระลึก, ย่อมยังสมาธินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน, ย่อมยังปัญญินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าเห็น, ย่อมยังมนินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่ารู้แจ้ง, ย่อมยังโสมนัสสินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าเพลิดเพลิน, ย่อมยังชีวิตินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ในความเป็นไปแห่งสันตติ...ฯลฯ... ในขณะแห่งอรหัตผล ย่อมยังสัทธินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าน้อมใจเชื่อ, ย่อมยังชีวิตินทรีย์ให้บริบูรณ์โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ในความเป็นไปแห่งสันตติ ด้วยประการฉะนี้ ธรรม ๖๔ ประการ คือ ในมรรค ๔ และในผล ๔ อย่างละ ๘ ย่อมถึงความบริบูรณ์ ในบทอภิญเญยยธรรมนี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว ဣဓ ဌတွာ ပဉှာ သမောဓာနေတဗ္ဗာ. ဒသကေ သတံ ပဉှာ ကထိတာ. ဧကကေ စ နဝကေ စ သတံ, ဒုကေ စ အဋ္ဌကေ စ သတံ, တိကေ စ သတ္တကေ စ သတံ, စတုက္ကေ စ ဆက္ကေ စ သတံ, ပဉ္စကေ ပညာသာတိ အဍ္ဎဆဋ္ဌာနိ ပဉှသတာနိ ကထိတာနိ ဟောန္တိ. ในที่นี้ พึงรวบรวมปัญหาทั้งหลาย ในหมวด ๑๐ ท่านกล่าวปัญหาไว้ ๑๐๐ ข้อ ในหมวด ๑ และหมวด ๙ (รวมกัน) ๑๐๐ ข้อ, ในหมวด ๒ และหมวด ๘ (รวมกัน) ๑๐๐ ข้อ, ในหมวด ๓ และหมวด ๗ (รวมกัน) ๑๐๐ ข้อ, ในหมวด ๔ และหมวด ๖ (รวมกัน) ๑๐๐ ข้อ, ในหมวด ๕ (กล่าวไว้) ๕๐ ข้อ รวมเป็นปัญหา ๕๕๐ ข้อที่ท่านกล่าวไว้ ‘‘ဣဒမဝေါစ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော, အတ္တမနာ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဘာသိတံ အဘိနန္ဒု’’န္တိ သာဓု, သာဓူတိ အဘိနန္ဒန္တာ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိံသု. တာယ စ ပန အတ္တမနတာယ ဣမမေဝ သုတ္တံ အာဝဇ္ဇမာနာ ပဉ္စသတာပိ တေ ဘိက္ခူ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အဂ္ဂဖလေ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသူတိ. “พระสารีบุตรผู้มีอายุได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของพระสารีบุตรผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมอยู่ว่า “สาธุ สาธุ” ได้น้อมรับด้วยเศียรเกล้า ก็ด้วยความมีใจยินดีนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นแม้ทั้ง ๕๐๐ รูป พิจารณาสูตรนี้อยู่นั่นเทียว ก็ได้ตั้งอยู่แล้วในอรหัตผลอันเป็นผลเลิศ พร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี ဒသုတ္တရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาทสุตตรสูตร จบแล้ว နိဋ္ဌိတာ စ ပါထိကဝဂ္ဂဿ ဝဏ္ဏနာတိ. อรรถกถาปาฏิกวรรค จบแล้วด้วย ပါထိကဝဂ္ဂဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาปาฏิกวรรค จบแล้ว နိဂမနကထာ นิคมนกถา ဧတ္တာဝတာ [Pg.250] စ – ด้วยคำเพียงเท่านี้ အာယာစိတော သုမင်္ဂလ, ပရိဝေဏနိဝါသိနာ ထိရဂုဏေန; ဒါဌာနာဂသံဃတ္ထေရေန, ထေရဝံသနွယေန. (ข้าพเจ้า) อันพระสังฆเถระนามว่าทาฐานาค ผู้สืบเชื้อสายในวงศ์แห่งพระเถระ ผู้อยู่ในสุมังคลปริเวร ผู้มีคุณอันมั่นคง อาราธนาแล้ว ဒီဃာဂမဝရဿ ဒသဗလ, ဂုဏဂဏပရိဒီပနဿ အဋ္ဌကထံ; ယံ အာရဘိံ သုမင်္ဂလ, ဝိလာသိနိံ နာမ နာမေန. ได้เริ่มรจนาอรรถกถาแห่งทีฆาคมอันประเสริฐ ซึ่งประกาศหมู่แห่งพระคุณของพระทศพลใด โดยชื่อว่า สุมังคลวิลาสินี သာ ဟိ မဟာဋ္ဌကထာယ, သာရမာဒါယ နိဋ္ဌိတာ; ဧသာ ဧကာသီတိပမာဏာယ, ပါဠိယာ ဘာဏဝါရေဟိ. ก็อรรถกถานั้นแล ข้าพเจ้าถือเอาสาระจากมหาอรรถกถาแล้วรจนาให้จบลง สำหรับพระบาลีซึ่งมีประมาณ ๘๑ ภาณวาร ဧကူနသဋ္ဌိမတ္တော, ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါပိ ဘာဏဝါရေဟိ; အတ္ထပ္ပကာသနတ္ထာယ, အာဂမာနံ ကတော ယသ္မာ. แม้คัมภีร์วิสุทธิมรรค มีประมาณ 59 ภาณวาร เพราะเหตุที่ข้าพเจ้าได้รจนาไว้เพื่อประกาศเนื้อความแห่งอาคม (คัมภีร์) ทั้งหลาย. တသ္မာ တေန သဟာ’ယံ, အဋ္ဌကထာ ဘာဏဝါရဂဏနာယ; သုပရိမိတပရိစ္ဆိန္နံ, စတ္တာလီသသတံ ဟောတိ. เพราะเหตุนั้น อรรถกถานี้พร้อมกับคัมภีร์นั้น (วิสุทธิมรรค) เมื่อนับจำนวนภาณวารโดยกำหนดนับอย่างดีแล้ว ย่อมเป็น ๑๔๐ ภาณวาร သဗ္ဗံ စတ္တာလီသာဓိကသတ, ပရိမာဏံ ဘာဏဝါရတော ဧဝံ; သမယံ ပကာသယန္တိံ, မဟာဝိဟာရေ နိဝါသိနံ. (อรรถกถานี้) อันประกาศลัทธิของพระเถระผู้อยู่ในมหาวิหาร มีประมาณ ๑๔๐ ภาณวารทั้งหมด ด้วยประการฉะนี้ မူလကဋ္ဌကထာသာရ, မာဒါယ မယာ ဣမံ ကရောန္တေန; ယံ ပုညမုပစိတံ တေန, ဟောတု သဗ္ဗော သုခီ လောကောတိ. เมื่อข้าพเจ้าถือเอาสาระแห่งมูลอรรถกถาแล้วรจนาอรรถกถานี้ บุญใดที่ได้สั่งสมไว้ ด้วยบุญนั้น ขอโลกทั้งปวงจงมีความสุขเถิด ပရမဝိသုဒ္ဓသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝီရိယပဋိမဏ္ဍိတေန သီလာစာရဇ္ဇဝမဒ္ဒဝါဒိဂုဏသမုဒယသမုဒိတေန သကသမယသမယန္တရဂဟနဇ္ဈောဂါဟဏသမတ္ထေန ပညာဝေယျတ္တိယသမန္နာဂတေန တိပိဋကပရိယတ္တိပ္ပဘေဒေ သာဋ္ဌကထေ သတ္ထုသာသနေ အပ္ပဋိဟတဉာဏပ္ပဘာဝေန မဟာဝေယျာကရဏေန ကရဏသမ္ပတ္တိဇနိတသုခဝိနိဂ္ဂတမဓုရောဒါရဝစနလာဝဏ္ဏယုတ္တေန ယုတ္တမုတ္တဝါဒိနာ ဝါဒီဝရေန မဟာကဝိနာ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါပရိဝါရေ ဆဠဘိညာဒိပ္ပဘေဒဂုဏပဋိမဏ္ဍိတေ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဗုဒ္ဓီနံ ထေရဝံသပ္ပဒီပါနံ ထေရာနံ မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝံသာလင်္ကာရဘူတေန ဝိပုလဝိသုဒ္ဓဗုဒ္ဓိနာ ဗုဒ္ဓဃောသောတိ ဂရူဟိ ဂဟိတနာမဓေယျေန ထေရေန ကတာ အယံ သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ နာမ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာ – อรรถกถาแห่งทีฆนิกายชื่อสุมังคลวิลาสินีนี้ อันพระเถระผู้ที่ครูทั้งหลายขนานนามให้ว่า “พุทธโฆสะ” รจนาแล้ว ผู้ซึ่งประดับแล้วด้วยศรัทธา ปัญญา และวิริยะอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง, ประกอบด้วยหมู่แห่งคุณมีศีล อาจาระ ความซื่อตรง และความอ่อนโยนเป็นต้น, สามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่นได้, ประกอบด้วยความเฉียบแหลมแห่งปัญญา, มีอานุภาพแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระสัทธรรมของพระศาสดา พร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทคือพระไตรปิฎก, เป็นนักไวยากรณ์ผู้ยิ่งใหญ่, ประกอบด้วยความงดงามแห่งถ้อยคำอันไพเราะกว้างขวาง ซึ่งออกจากปากได้ดี อันเกิดจากความสมบูรณ์แห่งกรณ์, มีปกติกล่าวในสิ่งที่ควรกล่าว, ผู้ประเสริฐกว่านักกล่าววาทะ, เป็นกวีผู้ยิ่งใหญ่, มีปฏิสัมภิทาอันแตกฉานเป็นบริวาร, ผู้เป็นเครื่องประดับแห่งวงศ์ของพระเถระทั้งหลายผู้อยู่ในมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปส่องวงศ์แห่งพระเถระ ผู้มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตริมนุสสธรรมอันประดับด้วยหมู่แห่งคุณมีประเภทคืออภิญญา ๖ เป็นต้น, และผู้มีปัญญาไพบูลย์และบริสุทธิ์ တာဝ [Pg.251] တိဋ္ဌတု လောကသ္မိံ, လောကနိတ္ထရဏေသိနံ; ဒဿေန္တီ ကုလပုတ္တာနံ, နယံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိယာ. ขอคัมภีร์นั้นจงดำรงอยู่ในโลกตลอดกาลนาน เพื่อแสดงนัยแห่งทิฏฐิวิสุทธิแก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางข้ามพ้นจากโลก. ယာဝ ဗုဒ္ဓေါတိ နာမမ္ပိ, သုဒ္ဓစိတ္တဿ တာဒိနော; လောကမှိ လောကဇေဋ္ဌဿ, ပဝတ္တတိ မဟေသိနောတိ. (ขออรรถกถานี้) จงดำรงอยู่ในโลก ตลอดกาลเพียงใดที่แม้นามว่า “พุทโธ” ของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ยังเป็นไปอยู่ในโลก သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ နာမ ชื่อว่า สุมังคลวิลาสินี ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาแห่งทีฆนิกาย จบแล้ว
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi