Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

Dīghanikāye

දීඝ නිකායෙහි

Mahāvaggaṭṭhakathā

මහාවග්ගට්ඨකථාව

1. Mahāpadānasuttavaṇṇanā

1. මහාපදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

Pubbenivāsapaṭisaṃyuttakathā

පුබ්බේනිවාසානුස්සතිඥානය හා සම්බන්ධ කථාව

1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ…pe… karerikuṭikāyanti mahāpadānasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – karerikuṭikāyanti karerīti varuṇarukkhassa nāmaṃ, karerimaṇḍapo tassā kuṭikāya dvāre ṭhito, tasmā ‘‘karerikuṭikā’’ti vuccati, yathā kosambarukkhassa dvāre ṭhitattā ‘‘kosambakuṭikā’’ti. Antojetavane kira karerikuṭi kosambakuṭi gandhakuṭi salaḷāgāranti cattāri mahāgehāni, ekekaṃ satasahassapariccāgena nipphannaṃ. Tesu salaḷāgāraṃ raññā pasenadinā kāritaṃ, sesāni anāthapiṇḍikena kāritāni. Iti bhagavā anāthapiṇḍikena gahapatinā thambhānaṃ upari kāritāya devavimānakappāya karerikuṭikāyaṃ viharati. Pacchābhattanti ekāsanikakhalupacchābhattikānaṃ pātova bhuttānaṃ antomajjhanhikepi pacchābhattameva. Idha pana pakatibhattassa pacchato ‘‘pacchābhatta’’nti adhippetaṃ. Piṇḍapātapaṭikkantānanti piṇḍapātato paṭikkantānaṃ, bhattakiccaṃ niṭṭhapetvā uṭṭhitānanti attho.

1. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී වශයෙන් පටන් ගෙන ‘කරේරිකුටිකායං’ යනුවෙන් අවසන් වන මේ සූත්‍රය මහාපදාන සූත්‍රයයි. එහි පහත දැක්වෙන්නේ මින් පෙර විස්තර නොකළ පදයන්ගේ විවරණයයි: ‘කරේරිකුටිකායං’ යන්නෙහි ‘කරේරි’ යනු වරණ ගසට නමකි. කරේරි මණ්ඩපය එම කුටියෙහි දොරටුව අසල පිහිටා තිබූ බැවින් එයට ‘කරේරිකුටිකා’ යැයි කියනු ලැබේ. එය කොසඹ ගසක් දොරටුව අසල තිබීම නිසා ‘කොසම්බකුටිකා’ යැයි කියන්නාක් මෙනි. ජේතවනය තුළ කරේරිකුටි, කොසම්බකුටි, ගන්ධකුටි සහ සළළාගාර යනුවෙන් ප්‍රධාන මහා ශාලා හතරක් තිබූ බව කියැවේ. මින් එකක් රන් කහවණු ලක්ෂයක් වියදම් කර නිමවන ලද්දකි. ඒවා අතරින් සළළාගාරය පසේනදී රජතුමා විසින් කරවන ලද අතර, සෙසු කුටි අනේපිඬු සිටුතුමා විසින් කරවන ලදී. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනේපිඬු සිටුතුමා විසින් කුලුනු මත කරවන ලද, දෙව් විමනක් බඳු වූ කරේරි කුටියෙහි වැඩවසන සේක. ‘පච්ඡාභත්තං’ යනු එක් අසුනක හිඳ වළඳන (ඒකාසනික) සහ පසුව වැළඳීම ප්‍රතික්ෂේප කළ (ඛලුපච්ඡාභත්තික) භික්ෂූන් උදෑසනම දානය වැළඳූ පසු මධ්‍යහ්නය දක්වා වූ කාලය ද ‘පච්ඡාභත්ත’ (පසුබත්) නම් වේ. එහෙත් මෙහිදී අදහස් කළේ සාමාන්‍ය ආහාර වේලට පසු කාලයයි. ‘පිණ්ඩපාතපටික්කන්තානං’ යනු පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී, එනම් ආහාර අනුභවය අවසන් කර අසුනෙන් නැගී සිටි යන අර්ථයයි.

Karerimaṇḍalamāḷeti tasseva karerimaṇḍapassa avidūre katāya nisīdanasālāya. So kira karerimaṇḍapo gandhakuṭikāya ca sālāya ca [Pg.2] antare hoti, tasmā gandhakuṭīpi karerikuṭikāpi sālāpi – ‘‘karerimaṇḍalamāḷo’’ti vuccati. Pubbenivāsapaṭisaṃyuttāti ‘‘ekampi jātiṃ, dvepi jātiyo’’ti evaṃ vibhattena pubbenivutthakkhandhasantānasaṅkhātena pubbenivāsena saddhiṃ yojetvā pavattitā. Dhammīti dhammasaṃyuttā.

‘කරේරිමණ්ඩලමාළෙ’ යනු ඒ කරේරි මණ්ඩපයට නුදුරින් සාදන ලද හිඳගන්නා ශාලාවට (සභාවට) නමකි. ඒ කරේරි මණ්ඩපය ගන්ධකුටියටත් සභාවටත් අතර පිහිටා තිබූ බව කියැවේ. එබැවින් ගන්ධකුටිය, කරේරි කුටිය සහ සභාව යන මේ සියල්ලටම ‘කරේරි මණ්ඩලමාළ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘පුබ්බේනිවාසාපටිසංයුත්තා’ යනු ‘එක් ජාතියක්, ජාති දෙකක්’ යනාදී වශයෙන් විභාග කරන ලද, පෙර විසූ ස්කන්ධ පරම්පරාව සංඛ්‍යාත වූ පුර්වේනිවාසානුස්සතිය හා සම්බන්ධව පවත්වන ලද කථාවයි. ‘ධම්මී’ යනු ධර්මයට අනුකූල වූ යන්නයි.

Udapādīti aho acchariyaṃ dasabalassa pubbenivāsañāṇaṃ, pubbenivāsaṃ nāma ke anussaranti, ke nānussarantīti. Titthiyā anussaranti, sāvakā ca paccekabuddhā ca buddhā ca anussaranti. Kataratitthiyā anussaranti? Ye aggappattakammavādino, tepi cattālīsaṃyeva kappe anussaranti, na tato paraṃ. Sāvakā kappasatasahassaṃ anussaranti. Dve aggasāvakā asaṅkhyeyyañceva kappasatasahassañca. Paccekabuddhā dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca. Buddhānaṃ pana ettakanti paricchedo natthi, yāvatakaṃ ākaṅkhanti, tāvatakaṃ anussaranti.

‘උදපාදි’ යනු දසබලයන් වහන්සේගේ පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය කෙතරම් ආශ්චර්යවත්ද! පුබ්බේනිවාසානුස්සතිය සිහි කළ හැක්කේ කාටද, සිහි කළ නොහැක්කේ කාටද යන ප්‍රශ්නය මෙහිදී පැන නැගුණි. තීර්ථකයෝද, ශ්‍රාවකයෝද, පසේබුදුවරුද, බුදුවරුද මෙය සිහි කරති. කිනම් තීර්ථකයෝද? අග්‍රප්‍රාප්ත කර්මවාදී වූ තීර්ථකයෝ කල්ප හතළිහක් දක්වා පමණක් සිහි කරති, ඉන් ඔබ්බට නොවේ. ශ්‍රාවකයෝ කල්ප ලක්ෂයක් දක්වා සිහි කරති. අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම අසංඛ්‍යයක් හා කල්ප ලක්ෂයක් සිහි කරති. පසේබුදුවරු අසංඛ්‍ය දෙකක් හා කල්ප ලක්ෂයක් සිහි කරති. බුදුවරුන්ගේ පුබ්බේනිවාසානුස්සතියට මෙපමණ යැයි සීමාවක් නැත. උන්වහන්සේලා යම් තාක් කැමති වෙත්ද, ඒ තාක් සිහි කිරීමට සමත් වෙති.

Titthiyā khandhapaṭipāṭiyā anussaranti, paṭipāṭiṃ muñcitvā na sakkonti. Paṭipāṭiyā anussarantāpi asaññabhavaṃ patvā khandhappavattiṃ na passanti, jāle patitā kuṇṭhā viya, kūpe patitā paṅguḷā viya ca honti. Te tattha ṭhatvā ‘‘ettakameva, ito paraṃ natthī’’ti diṭṭhiṃ gaṇhanti. Iti titthiyānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ andhānaṃ yaṭṭhikoṭigamanaṃ viya hoti. Yathā hi andhā yaṭṭhikoṭiggāhake satiyeva gacchanti, asati tattheva nisīdanti, evameva titthiyā khandhapaṭipāṭiyāva anussarituṃ sakkonti, paṭipāṭiṃ vissajjetvā na sakkonti.

තීර්ථකයෝ ස්කන්ධ පරම්පරාව අනුපිළිවෙළින් සිහි කරති. එම අනුපිළිවෙළ අතහැර සිහි කිරීමට ඔවුහු අසමත් වෙති. අනුපිළිවෙළින් සිහි කරන ඔවුහු වුවද අසංඥ තලයට පැමිණි විට ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්මක් නොදකිති. එය හරියට දැලකට හසු වූ මසුන් මෙන්ද, ළිඳකට වැටුණු කොරුන් මෙන්ද වේ. ඔවුහු එහි රැඳී සිටිමින් ‘මෙපමණයි, මින් ඔබ්බට කිසිවක් නැතැ’යි මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ගනිති. මෙසේ තීර්ථකයන්ගේ පුබ්බේනිවාසානුස්සතිය අන්ධයන් සැරයටියක අග අල්ලාගෙන යන ගමනක් වැන්න. අන්ධයන්ට සැරයටි අග අල්ලා ගන්නා අයෙකු සිටින විට පමණක් යා හැකි වන්නා සේම, තීර්ථකයන්ට ද ස්කන්ධ පරම්පරාව ඇති විට පමණක් සිහි කළ හැකිය, එය මඟහැරුණු විට සිහි කළ නොහැකිය.

Sāvakāpi khandhapaṭipāṭiyāva anussaranti, asaññabhavaṃ patvā khandhappavattiṃ na passanti. Evaṃ santepi te vaṭṭe saṃsaraṇakasattānaṃ khandhānaṃ abhāvakālo nāma natthi. Asaññabhave pana pañcakappasatāni pavattantīti tattakaṃ kālaṃ atikkamitvā buddhehi dinnanaye ṭhatvā parato anussaranti; seyyathāpi āyasmā sobhito. Dve aggasāvakā pana paccekabuddhā ca cutipaṭisandhiṃ oloketvā anussaranti. Buddhānaṃ cutipaṭisandhikiccaṃ natthi, yaṃ yaṃ ṭhānaṃ passitukāmā honti, taṃ tadeva passanti.

ශ්‍රාවකයෝද ස්කන්ධ පරම්පරාව අනුපිළිවෙළින්ම සිහි කරති. අසංඥ තලයට පැමිණි විට ඔවුහුද ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්මක් නොදකිති. එසේ වුවද, සංසාරයේ සැරිසරන සත්ත්වයන්ට ස්කන්ධයන් නොමැති කාලයක් නම් නැත. අසංඥ තලයෙහි කල්ප පන්සියයක් පවතින බැවින්, බුදුවරුන් විසින් දෙන ලද ක්‍රමයට අනුව ඒ කාලය ඉක්මවා ගොස් නැවත සිහි කරති; එය ආයුෂ්මත් සෝභිත ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙනි. අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා සහ පසේබුදුවරු චුති-පටිසන්ධි දෙස බලා සිහි කරති. බුදුවරුන්ට චුති-පටිසන්ධි බැලීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. උන්වහන්සේලා යම් යම් තැනක් බැලීමට කැමති වෙත්ද, ඒ ඒ තැන් ඒ අයුරින්ම දකිති.

Titthiyā [Pg.3] ca pubbenivāsaṃ anussaramānā attanā diṭṭhakatasutameva anussaranti. Tathā sāvakā ca paccekabuddhā ca. Buddhā pana attanā vā parehi vā diṭṭhakatasutaṃ sabbameva anussaranti.

තීර්ථකයෝ පුබ්බේනිවාසානුස්සතිය සිහි කරන විට තමන් විසින්ම දකින ලද, කරන ලද හෝ අසන ලද දේ පමණක් සිහි කරති. ශ්‍රාවකයෝ සහ පසේබුදුවරුද එසේමය. එහෙත් බුදුවරු තමන් විසින් හෝ අන්‍යයන් විසින් දකින ලද, කරන ලද හෝ අසන ලද සියල්ලම සිහි කරති.

Titthiyānaṃ pubbenivāsañāṇaṃ khajjopanakaobhāsasadisaṃ, sāvakānaṃ padīpobhāsasadisaṃ, aggasāvakānaṃ osadhitārakobhāsasadisaṃ, paccekabuddhānaṃ candobhāsasadisaṃ, buddhānaṃ saradasūriyamaṇḍalobhāsasadisaṃ. Tassa ettakāni jātisatāni jātisahassāni jātisatasahassānīti vā ettakāni kappasatāni kappasahassāni kappasatasahassānīti vā natthi, yaṃ kiñci anussarantassa neva khalitaṃ, na paṭighātaṃ hoti, āvajjanapaṭibaddhameva ākaṅkhamanasikāracittuppādapaṭibaddhameva hoti. Dubbalapattapuṭe vegakkhittanārāco viya, sinerukūṭe vissaṭṭhaindavajiraṃ viya ca asajjamānameva gacchati. ‘‘Aho mahantaṃ bhagavato pubbenivāsañāṇa’’nti evaṃ bhagavantaṃyeva ārabbha kathā uppannā, jātā pavattāti attho. Taṃ sabbampi saṅkhepato dassetuṃ ‘‘itipi pubbenivāso, itipi pubvenivāso’’ti ettakameva pāḷiyaṃ vuttaṃ. Tattha itipīti evampi.

තීර්ථකයන්ගේ පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය කදෝපැණියෙකුගේ ආලෝකය වැනිය. ශ්‍රාවකයන්ගේ ඥානය පහන් ආලෝකය වැනිය. අග්‍රශ්‍රාවකයන්ගේ ඥානය ඔෂධී තාරකාවේ ආලෝකය වැනිය. පසේබුදුවරුන්ගේ ඥානය සඳ එළිය වැනිය. බුදුවරුන්ගේ ඥානය සරත් කාලයේ සූර්ය මණ්ඩලයේ ආලෝකය වැනිය. උන්වහන්සේලාගේ ඒ ඥානයට ජාති සිය ගණනක්, දහස් ගණනක් හෝ ලක්ෂ ගණනක් යැයිද, කල්ප සිය ගණනක්, දහස් ගණනක් හෝ ලක්ෂ ගණනක් යැයිද සීමාවක් නැත. යමක් සිහි කරන විට උන්වහන්සේලාට කිසිදු වැරදීමක් හෝ බාධාවක් සිදු නොවේ. එය ආවර්ජනයට හා අධිෂ්ඨානයට පමණක් සම්බන්ධ වූවකි. දුර්වල පත් පැසක් තුළට වේගයෙන් විදින ලද හීසයක් මෙන්ද, මහා මේරු පර්වත මුදුනකට විදින ලද සක් දෙවිඳුගේ වජ්‍රායුධය මෙන්ද කිසිදු තැනක නොවැදී ගමන් කරයි. ‘අහෝ! භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය කෙතරම් ශ්‍රේෂ්ඨද!’ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරභයාම මේ කථාව හටගත්තේය, උපන්නේය, පැවතුණේය යනු මෙහි අර්ථයයි. ඒ සියල්ල කෙටියෙන් දැක්වීම සඳහා ‘ඉතිපි පුබ්බේනිවාසෝ, ඉතිපි පුබ්බේනිවාසෝ’ යනුවෙන් පමණක් පාලි පාඨයෙහි සඳහන් වේ. එහි ‘ඉතිපි’ යනු ‘මේ අයුරින්ද’ යන්නයි.

2-3. Assosi kho…pe… atha bhagavā anuppattoti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ brahmajālasuttavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Ayameva hi viseso – tattha sabbaññutaññāṇena assosi, idha dibbasotena. Tattha ca vaṇṇāvaṇṇakathā vippakatā, idha pubbenivāsakathā. Tasmā bhagavā – ‘‘ime bhikkhū mama pubbenivāsañāṇaṃ ārabbha guṇaṃ thomenti, pubbenivāsañāṇassa pana me nipphattiṃ na jānanti; handa nesaṃ tassa nipphattiṃ kathetvā dassāmī’’ti āgantvā pakatiyāpi buddhānaṃ nisīditvā dhammadesanatthameva ṭhapite taṅkhaṇe bhikkhūhi papphoṭetvā dinne varabuddhāsane nisīditvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave’’ti pucchāya ca ‘‘idha, bhante’’tiādipaṭivacanassa ca pariyosāne tesaṃ pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ kathetukāmo iccheyyātha notiādimāha. Tattha iccheyyātha noti iccheyyātha nu. Atha naṃ pahaṭṭhamānasā bhikkhū yācamānā etassa bhagavātiādimāhaṃsu. Tattha etassāti etassa dhammikathākaraṇassa.

2-3. “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසූ සේක... ප... ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක” යන මෙම පාඨයෙහි යමක් පැවසිය යුතු ද, එය බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි (අටුවාවෙහි) පවසන ලද්දේමය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් - එහිදී සර්වඥතා ඥානයෙන් අසා දැනගත් සේක, මෙහිදී දිව්‍ය ශ්‍රෝත අභිඥාවෙන් අසා දැනගත් සේක. තවද, එහි ගුණ සහ අගුණ පිළිබඳ කථාව අවසන් නොවී තිබුණි, මෙහි පුබ්බේනිවාසය (පෙර විසූ තැන්) පිළිබඳ කථාව එසේ විය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ - “මේ භික්ෂූන් වහන්සේලා මාගේ පුබ්බේනිවාස ඥානය අරභයා ගුණ වර්ණනා කරති, නමුත් මාගේ ඒ පුබ්බේනිවාස ඥානයේ පරිපූර්ණත්වය ගැන ඔවුහු නොදනිති. එබැවින් මම ඔවුන්ට එහි පරිපූර්ණත්වය දේශනා කර පෙන්වන්නෙමි” යි සිතා වැඩම කළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේලා වෙනුවෙන් ධර්ම දේශනා කිරීමේ අරමුණින්ම පනවන ලද ආසනයෙහි වැඩ සිටිමින්, “මහණෙනි, දැන් කවර කථාවකින් යුක්තව සිටියහුද?” යන ප්‍රශ්නයෙන් පසුව “ස්වාමීනි, මෙහිදී...” යනාදී පිළිවදන් අවසානයේ, ඔවුන්ට පෙර විසූ තැන් පිළිබඳ වූ ධර්ම කථාවක් දේශනා කරනු කැමැත්තෙන් “කැමති වන්නහුද?” යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'iccheyyātha no' යනු 'iccheyyātha nu' (කැමති වන්නහුද?) යන්නයි. එවිට ප්‍රසන්න සිත් ඇති භික්ෂූහු ආයාචනා කරමින් “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙයට...” යනාදිය පැවසූහ. එහි 'etassa' යනු 'මෙම ධර්ම කථාව සිදු කිරීම සඳහා' යන්නයි.

4. Atha [Pg.4] bhagavā tesaṃ yācanaṃ gahetvā kathetukāmo ‘‘tena hi, bhikkhave, suṇāthā’’ti te sotāvadhāraṇasādhukamanasikāresu niyojetvā aññesaṃ asādhāraṇaṃ chinnavaṭumakānussaraṇaṃ pakāsetukāmo ito so, bhikkhavetiādimāha. Tattha yaṃ vipassīti yasmiṃ kappe vipassī. Ayañhi ‘ya’nti saddo ‘‘yaṃ me, bhante, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ārocemi taṃ, bhagavato’’tiādīsu (dī. ni. 2.203) paccattavacane dissati. ‘‘Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhī’’tiādīsu (su. ni. 881) upayogavacane. ‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā’’tiādīsu (a. ni. 1.277) karaṇavacane. Idha pana bhummattheti daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ – ‘‘yasmiṃ kappe’’ti. Udapādīti dasasahassilokadhātuṃ unnādento uppajji.

4. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ ආයාචනය පිළිගෙන, දේශනා කරනු කැමැත්තෙන් “මහණෙනි, එසේනම් ශ්‍රවණය කරව්” යැයි පවසා, ඔවුන් ශ්‍රවණයට සහ මැනවින් මෙනෙහි කිරීමට යොමු කරවා, අන් අයට අසාධාරණ වූ, සසර මග සිඳලූ බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ පුබ්බේනිවාසය ප්‍රකාශ කරනු කැමැත්තෙන් “මහණෙනි, මෙයින් (පෙර)...” යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'yaṃ vipassī' යනු යම් කල්පයක විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ (පහළ වූ සේක්ද) යන්නයි. මෙහි 'yaṃ' යන ශබ්දය “ස්වාමීනි, මම තාවතිංස දෙවියන් ඉදිරියේ යමක් ඇසුවෙම් ද...” යනාදී තැන්හි ප්‍රථමා විභක්තියෙහි ද, “යමක් ඇසුවෙමු ද, එය අපට වදාළ සේක...” යනාදී තැන්හි ද්විතීයා විභක්තියෙහි ද, “මහණෙනි, එක් ලෝක ධාතුවක...” යනාදී තැන්හි කරණ විභක්තියෙහි ද යෙදේ. එහෙත් මෙහිදී එය සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි (බුම්මත්ථ) යෙදී ඇති බව දත යුතුය. එබැවින් “යම් කල්පයක” යැයි කියන ලදී. 'udapādi' යනු දසදහසක් ලෝක ධාතුව ඒකනින්නාද කරමින් (බුදු වී) උපන් සේක යන්නයි.

Bhaddakappeti pañcabuddhuppādapaṭimaṇḍitattā sundarakappe sārakappeti bhagavā imaṃ kappaṃ thomento evamāha. Yato paṭṭhāya kira amhākaṃ bhagavatā abhinīhāro kato, etasmiṃ antare ekakappepi pañca buddhā nibbattā nāma natthi. Amhākaṃ bhagavato abhinīhārassa purato pana taṇhaṅkaro, medhaṅkaro, saraṇaṅkaro, dīpaṅkaroti cattāro buddhā ekasmiṃ kappe nibbattiṃsu. Tesaṃ orabhāge ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ buddhasuññameva ahosi.

“භද්‍ර කල්පයෙහි” යනු බුදුවරුන් පස්නමකගේ පහළවීමෙන් අලංකාරවත් වූ බැවින් “සුන්දර කල්පය” හෝ “සාර කල්පය” යන අර්ථයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම කල්පයට ප්‍රශංසා කරමින් මෙසේ වදාළ සේක. ඇත්ත වශයෙන්ම, අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුදු වීමට ප්‍රාර්ථනා කළ තැන් සිට මේ දක්වා වූ කාලය තුළ, එක් කල්පයක බුදුවරු පස්නමක් පහළ වූ අවස්ථාවක් නැත. එහෙත් අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිනීහාරයට (බුදු වීමේ ප්‍රාර්ථනාවට) පෙර, තණ්හංකර, මේධංකර, සරණංකර, දීපංකර යන බුදුවරු සතර නමක් එක් කල්පයක පහළ වූහ. ඔවුන්ට පසුව එක් අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලෙහි බුදුවරුන්ගෙන් තොර වූ (බුද්ධශූන්‍ය) කාලයක් විය.

Asaṅkhyeyyakappapariyosāne pana koṇḍañño nāma buddho ekova ekasmiṃ kappe uppanno. Tatopi asaṅkhyeyyaṃ buddhasuññameva ahosi. Asaṅkhyeyyakappapariyosāne maṅgalo, sumano, revato, sobhitoti cattāro buddhā ekasmiṃ kappe uppannā. Tatopi asaṅkhyeyyaṃ buddhasuññameva ahosi. Asaṅkhyeyyakappapariyosāne pana ito kappasatasahassādhikassa asaṅkhyeyyassa upari anomadassī, padumo, nāradoti tayo buddhā ekasmiṃ kappe uppannā. Tatopi asaṅkhyeyyaṃ buddhasuññameva ahosi. Asaṅkhyeyyakappapariyosāne pana ito kappasatasahassānaṃ upari padumuttaro bhagavā ekova ekasmiṃ kappe uppanno. Tassa orabhāge ito tiṃsakappasahassānaṃ upari sumedho, sujātoti dve buddhā ekasmiṃ kappe uppannā. Tato orabhāge ito aṭṭhārasannaṃ kappasahassānaṃ upari piyadassī, atthadassī, dhammadassīti tayo buddhā [Pg.5] ekasmiṃ kappe uppannā. Atha ito catunavutikappe siddhattho nāma buddho ekova ekasmiṃ kappe uppanno. Ito dve navutikappe tisso, phussoti dve buddhā ekasmiṃ kappe uppannā. Ito ekanavutikappe vipassī bhagavā uppanno. Ito ekatiṃse kappe sikhī, vessabhūti dve buddhā uppannā. Imasmiṃ bhaddakappe kakusandho, koṇāgamano, kassapo, gotamo amhākaṃ sammāsambuddhoti cattāro buddhā uppannā, metteyyo uppajjissati. Evamayaṃ kappo pañcabuddhuppādapaṭimaṇḍitattā sundarakappo sārakappoti bhagavā imaṃ kappaṃ thomento evamāha.

අසංඛ්‍ය කල්පයක අවසානයේ කොණ්ඩඤ්ඤ නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ එක් කල්පයක එකම බුදුන් ලෙස පහළ වූ සේක. ඉන් පසුවත් අසංඛ්‍යයක් කාලය බුද්ධශූන්‍ය විය. එම අසංඛ්‍ය කල්පය අවසානයේ මංගල, සුමන, රේවත, සෝභිත යන බුදුවරු සතර නම එක් කල්පයක පහළ වූහ. ඉන් පසුවත් අසංඛ්‍යයක් කාලය බුද්ධශූන්‍ය විය. තවත් අසංඛ්‍ය කල්පයක අවසානයේදී, මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ අසංඛ්‍යයකට පසුව, අනෝමදස්සී, පදුම, නාරද යන බුදුවරු තුන්නම එක් කල්පයක පහළ වූහ. ඉන් පසුවත් අසංඛ්‍යයක් කාලය බුද්ධශූන්‍ය විය. තවත් අසංඛ්‍ය කල්පයක අවසානයේදී මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට පෙර පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් කල්පයක තනිවම පහළ වූ සේක. ඉන්පසු මෙයින් කල්ප තිස්දහසකට පෙර සුමේධ, සුජාත යන බුදුවරු දෙනම එක් කල්පයක පහළ වූහ. ඉන්පසු මෙයින් කල්ප දහඅටදහසකට පෙර පියදස්සී, අත්ථදස්සී, ධම්මදස්සී යන බුදුවරු තුන්නම එක් කල්පයක පහළ වූහ. ඉන්පසු මෙයින් කල්ප අනූහතරකට පෙර සිද්ධත්ථ බුදුරජාණන් වහන්සේ එක් කල්පයක තනිවම පහළ වූ සේක. මෙයින් කල්ප අනූදෙකකට පෙර තිස්ස, ඵුස්ස යන බුදුවරු දෙනම එක් කල්පයක පහළ වූහ. මෙයින් කල්ප අනූඑකකට පෙර විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. මෙයින් කල්ප තිස්එකකට පෙර සිඛී, වෙස්සභූ යන බුදුවරු දෙනම පහළ වූහ. මෙම භද්‍ර කල්පයෙහි කකුසඳ, කෝණාගමන, කාශ්‍යප, අපගේ ගෞතම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ යන බුදුවරු සතර නම පහළ වූ අතර, මෛත්‍රී බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වන්නාහ. මෙසේ මෙම කල්පය බුදුවරුන් පස්නමකගේ පහළවීමෙන් අලංකාරවත් වූ බැවින් “සුන්දර කල්පය”, “සාර කල්පය” යැයි පවසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම කල්පයට ප්‍රශංසා කළ සේක.

Kiṃ panetaṃ buddhānaṃyeva pākaṭaṃ hoti – ‘‘imasmiṃ kappe ettakā buddhā uppannā vā uppajjissantīti vā’’ti, udāhu aññesampi pākaṭaṃ hotīti? Aññesampi pākaṭaṃ hoti. Kesaṃ? Suddhāvāsabrahmānaṃ. Kappasaṇṭhānakālasmiñhi ekamasaṅkhyeyyaṃ ekaṅgaṇaṃ hutvā ṭhite lokasannivāse lokassa saṇṭhānatthāya devo vassituṃ ārabhati. Āditova antaraṭṭhake himapāto viya hoti. Tato tilamattā kaṇamattā taṇḍulamattā mugga-māsa-badara-āmalaka-eḷāluka-kumbhaṇḍa-alābumattā udakadhārā hutvā anukkamena usabhadveusabhaaḍḍhagāvutagāvutadvegāvutaaḍḍhayojanayojanadviyojana…pe… yojanasatayojanasahassayojanasatasahassamattā hutvā koṭisatasahassacakkavāḷabbhantare yāva avinaṭṭhabrahmalokā pūretvā tiṭṭhanti. Atha taṃ udakaṃ anupubbena bhassati, bhassante udake pakatidevalokaṭṭhānesu devalokā saṇṭhahanti, tesaṃ saṇṭhahanavidhānaṃ visuddhimagge pubbenivāsakathāyaṃ vuttameva.

“මෙම කල්පයෙහි මෙපමණ බුදුවරු පහළ වූහ හෝ පහළ වන්නාහ යන්න බුදුරජාණන් වහන්සේලාටම පමණක් ප්‍රකට වන්නක්ද, නැතහොත් අන් අයටත් ප්‍රකට වන්නක්ද?” යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර - අන් අයටත් එය ප්‍රකට වේ. ඒ කා හටද? ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්මයන්ටය. කල්පය පිහිටන කාලයෙහි, මුළු ලෝක සන්නිවාසයම එකම හිස් අවකාශයක්ව පවතින කල්හි, ලෝකය පිහිටීම පිණිස මහා මේඝයක් වැසීමට පටන් ගනී. ආරම්භයේදී එය හිම පතනය වීමක් බඳුය. පසුව එය තල ඇටයක්, සහල් කැබැල්ලක්, සහල් ඇටයක්, මුං ඇටයක්, මෑ ඇටයක්, ජම්බු ගෙඩියක්, නෙල්ලි ගෙඩියක්, පිපිඤ්ඤා ගෙඩියක්, පුහුල් ගෙඩියක්, ලබු ගෙඩියක් තරම් වූ දිය දහරාවන් බවට පත්ව, අනුපිළිවෙලින් උසභයක්, උසභ දෙකක්, ගාවුත් බාගයක්, ගාවුතයක්, ගාවුත් දෙකක්, යොදුන් බාගයක්, යොදුනක්, යොදුන් දෙකක්... ප... යොදුන් සියයක්, යොදුන් දහසක්, යොදුන් ලක්ෂයක් පමණ වූ මහා ජල ධාරාවන් බවට පත්වෙයි. මෙසේ ලක්ෂයක් සක්වළ ඇතුළත නොනැසී පවතින බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා ජලයෙන් පිරී පවතී. ඉන්පසු ඒ ජලය ක්‍රමයෙන් පහළට බැස යයි. ජලය බැස යන විට සාමාන්‍ය දිව්‍ය ලෝක හා බ්‍රහ්ම ලෝක පිහිටන ස්ථානවල ඒ ඒ ලෝක පිහිටයි. ඒවා පිහිටන ආකාරය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පුබ්බේනිවාස කථාවෙහි දක්වා ඇත.

Manussalokasaṇṭhahanaṭṭhānaṃ pana patte udake dhamakaraṇamukhe pihite viya vātavasena taṃ udakaṃ santiṭṭhati, udakapiṭṭhe uppalinipaṇṇaṃ viya pathavī saṇṭhahati. Mahābodhipallaṅko vinassamāne loke pacchā vinassati, saṇṭhahamāne paṭhamaṃ saṇṭhahati. Tattha pubbanimittaṃ hutvā eko paduminigaccho uppajjati, tassa sace tasmiṃ kappe buddho nibbattissati, pupphaṃ uppajjati. No ce, nuppajjati. Uppajjamānañca sace eko buddho nibbattissati, ekaṃ uppajjati. Sace dve, tayo, cattāro, pañca buddhā nibbattissanti, pañca uppajjanti. Tāni ca kho ekasmiṃyeva nāḷe kaṇṇikābaddhāni hutvā. Suddhāvāsabrahmāno ‘‘āyāma[Pg.6], mayaṃ mārisā, pubbanimittaṃ passissāmā’’ti mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṃ āgacchanti, buddhānaṃ anibbattanakappe pupphaṃ na hoti. Te pana apupphitagacchaṃ disvā – ‘‘andhakāro vata bho loko bhavissati, matā matā sattā apāye pūressanti, cha devalokā nava brahmalokā suññā bhavissantī’’ti anattamanā honti. Pupphitakāle pana pupphaṃ disvā – ‘‘sabbaññubodhisattesu mātukucchiṃ okkamantesu nikkhamantesu sambujjhantesu dhammacakkaṃ pavattentesu yamakapāṭihāriyaṃ karontesu devorohanaṃ karontesu āyusaṅkhāraṃ ossajjantesu parinibbāyantesu dasasahassacakkavāḷakampanādīni pāṭihāriyāni dakkhissāmā’’ti ca ‘‘cattāro apāyā parihāyissanti, cha devalokā nava brahmalokā paripūressantī’’ti ca attamanā udānaṃ udānentā attano attano brahmalokaṃ gacchanti. Imasmiṃ bhaddakappe pañca padumāni uppajjiṃsu. Tesaṃ nimittānaṃ ānubhāvena cattāro buddhā uppannā, pañcamo uppajjissati. Suddhāvāsabrahmānopi tāni padumāni disvā imamatthaṃ jāniṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘aññesampi pākaṭaṃ hotī’’ti.

තවද මනුෂ්‍ය ලෝකය පිහිටන ස්ථානයට ජලය පැමිණි කල්හි, ධම්මකරකයක (පැන් පෙරානයක) මුවවිට අතින් වසා තැබූ කලෙක මෙන් වාතයේ වේගය නිසා එම ජලය නිශ්චලව පවතියි. ජලය මතුපිට නෙළුම් පතක් බඳු වූ පෘථිවිය පිහිටයි. ලෝකය විනාශ වන කල්හි මහාබෝධි පර්යංකය අවසානයට විනාශ වන අතර, ලෝකය නැවත පිහිටන කල්හි ප්‍රථමයෙන්ම පිහිටන්නේය. එහි පූර්ව නිමිත්තක් ලෙස එක් පද්ම පඳුරක් හටගනී. ඉදින් එම කල්පයෙහි බුදුවරයෙකු උපදින්නේ නම් එහි නෙළුම් මලක් පිපෙයි. ඉදින් බුදුවරයෙකු උපදින්නේ නැතිනම් මලක් හට නොගනී. එක් බුදුවරයෙකු උපදින්නේ නම් මල් එකක් ද, බුදුවරයන් වහන්සේලා දෙනමක්, තිනමක්, සිව්නමක් හෝ පස්නමක් උපදින්නේ නම් මල් පහක් ද හටගනී. ඒ මල් ද එකම නාලයක කර්ණිකාවන්ගෙන් බැඳුණාක් මෙන් හටගනී. ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්මරාජයෝ 'නිබුල්ලනි, එන්න, අපි පූර්ව නිමිති බලමු'යි පවසමින් මහාබෝධි පර්යංකස්ථානයට පැමිණෙති. බුදුවරයන් උපදින්නේ නැති කල්පයන්හි මල් හට නොගනී. ඔවුහු මල් නොපිපුණු පඳුර දැක 'පින්වත්නි, ලෝකය අන්ධකාර වනු ඇත, සත්ත්වයෝ මැරී මැරී අපායෙහි පිරෙනු ඇත, සදෙව් ලෝකය හා නව බ්‍රහ්ම ලෝකයන් හිස් වනු ඇතැයි' සිතා නොසතුටට පත්වෙති. මල් පිපුණු කල්හි එම මල් දැක, සියලුම සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා මව්කුස පිළිසඳි ගන්නා කල්හි, නික්මෙන කල්හි, සම්බුද්ධත්වයට පත්වන කල්හි, දම්සක් පවත්වන කල්හි, යමාමහ පෙළහර දක්වන කල්හි, දේවාවරෝහණය සිදුකරන කල්හි, ආයු සංස්කාරය අත්හරින කල්හි සහ පිරිනිවන් පාන කල්හි සිදුවන දසදහසක් සක්වළ කම්පා වීම් ආදී පෙළහරවල් දකින්නෙමුයි ද, සතර අපාය පිරිහී සදෙව් ලෝකය හා නව බ්‍රහ්ම ලෝකයන් පිරී යනු ඇතැයි ද සතුටට පත්ව උදන් අනා තම තමන්ගේ බ්‍රහ්ම ලෝකයන්ට යති. මෙම භද්‍ර කල්පයෙහි නෙළුම් මල් පහක් හටගත්තේය. එම නිමිතිවල ආනුභාවයෙන් බුදුවරයන් වහන්සේලා සිව්නමක් උපන් සේක, පස්වැන්නා උපදින්නේය. ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්මරාජයෝ ද එම නෙළුම් මල් දැක මේ කරුණ දැනගත්හ. එබැවින් 'අන්‍යයන්ට ද ප්‍රකට වෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Āyuparicchedavaṇṇanā

ආයු ප්‍රමාණය (ආයු පිරිච්ඡේදය) පිළිබඳ විස්තරය

5-7. Iti bhagavā – ‘‘ito so, bhikkhave’’tiādinā nayena kappaparicchedavasena pubbenivāsaṃ dassetvā idāni tesaṃ buddhānaṃ jātiparicchedādivasena dassetuṃ vipassī, bhikkhavetiādimāha. Tattha āyuparicchede parittaṃ lahukanti ubhayametaṃ appakasseva vevacanaṃ. Yañhi appakaṃ, taṃ parittañceva lahukañca hoti.

5-7. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, මෙයින් පසුව' යනාදී වශයෙන් කල්ප පිරිච්ඡේදය මගින් පූර්වෙනිවාසය පෙන්වා දී, දැන් එම බුදුවරයන්ගේ ජාති පිරිච්ඡේදය ආදියෙන් පෙන්වනු පිණිස 'මහණෙනි, විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි ආයු පිරිච්ඡේදයෙහි 'පරිත්තං' (පරිමිත වූ) සහ 'ලහුකං' (කෙටි වූ) යන වචන දෙකම 'ස්වල්ප වූ' යන අර්ථයේම පර්යාය පද වේ. යමක් ස්වල්ප වේ ද, එය පරිමිත වූවක් මෙන්ම කෙටි වූවක් ද වෙයි.

Appaṃ vā bhiyyoti vassasatato vā upari appaṃ, aññaṃ vassasataṃ apatvā vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā cattālīsaṃ vā paṇṇāsaṃ vā saṭṭhi vā vassāni jīvati. Evaṃ dīghāyuko pana atidullabho, asuko kira evaṃ ciraṃ jīvatīti tattha tattha gantvā daṭṭhabbo hoti. Tattha visākhā upāsikā vīsavassasataṃ jīvati, tathā pokkharasāti brāhmaṇo, brahmāyu brāhmaṇo, selo brāhmaṇo, bāvariyabrāhmaṇo, ānandatthero, mahākassapattheroti. Anuruddhatthero pana vassasatañceva paṇṇāsañca vassāni, bākulatthero vassasatañceva saṭṭhi ca vassāni. Ayaṃ sabbadīghāyuko. Sopi dve vassasatāni na jīvati.

අවුරුදු සියයකට වඩා මඳක් වැඩි හෝ අඩු කාලයක් යන්නෙන්, වසර සියයකට වඩා මඳක් වැඩි හෝ අවුරුදු සියයට අඩුවෙන් වසර විස්සක්, තිහක්, හතළිහක්, පනහක් හෝ හැටක් ජීවත් වීමයි. එසේ වුවද මෙතරම් දීර්ඝායුෂ විඳින පුද්ගලයන් ඉතා දුර්ලභය. අසවල් පුද්ගලයා මෙතරම් කාලයක් ජීවත් වන්නේ යැයි අසා ඒ ඒ තැන්වලට ගොස් නැරඹිය යුතු තරම්ය. එහිදී විසාඛා උපාසිකාව අවුරුදු එකසිය විස්සක් ජීවත් වූවාය. එසේම පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා, බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණයා, සේල බ්‍රාහ්මණයා, බාවරී බ්‍රාහ්මණයා, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සහ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ද එකසිය විස්ස බැගින් ජීවත් වූහ. අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ අවුරුදු එකසිය පනහක් ද, බාකුල තෙරුන් වහන්සේ අවුරුදු එකසිය හැටක් ද ජීවත් වූහ. මොහු සියල්ලන්ටම වඩා දීර්ඝායුෂ ලැබූ තැනැත්තාය. ඔහු පවා අවුරුදු දෙසියයක් ජීවත් නොවීය.

Vipassīādayo [Pg.7] pana sabbepi bodhisattā mettāpubbabhāgena somanassasahagatañāṇasampayuttaasaṅkhārikacittena mātukucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhiṃsu. Tena cittena gahitāya paṭisandhiyā asaṅkhyeyyaṃ āyu, iti sabbe buddhā asaṅkhyeyyāyukā. Te kasmā asaṅkhyeyyaṃ na aṭṭhaṃsu? Utubhojanavipattiyā. Utubhojanavasena hi āyu hāyatipi vaḍḍhatipi.

විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇතුළු සියලු බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා මෛත්‍රිය පූර්වභාග කොට ඇති, සෝමනස්ස සහගත ඤාණ සම්පයුත්ත අසංඛාරික සිතින් මව්කුස පිළිසඳි ගත්හ. එම සිතින් පිළිසඳි ගත් බැවින් ආයුෂ අසංඛ්‍යයක් විය හැකිය. එසේ නම් එම බුදුවරයන් අසංඛ්‍යයක් කල් ජීවත් නොවූයේ ඇයි? ඒ ඍතු සහ භෝජනවල පිරිහීම (විපත්තිය) නිසාය. ඍතු සහ භෝජනවල ස්වභාවය අනුව ආයුෂ පිරිහීම හෝ වර්ධනය වීම සිදුවේ.

Tattha yadā rājāno adhammikā honti, tadā uparājāno, senāpati, seṭṭhi, sakalanagaraṃ, sakalaraṭṭhaṃ adhammikameva hoti; atha tesaṃ ārakkhadevatā, tāsaṃ devatānaṃ mittā bhūmaṭṭhadevatā, tāsaṃ devatānaṃ mittā ākāsaṭṭhakadevatā, ākāsaṭṭhakadevatānaṃ mittā uṇhavalāhakā devatā, tāsaṃ mittā abbhavalāhakā devatā, tāsaṃ mittā sītavalāhakā devatā, tāsaṃ mittā vassavalāhakā devatā, tāsaṃ mittā cātumahārājikā devatā, tāsaṃ mittā tāvatiṃsā devatā, tāsaṃ mittā yāmā devatāti evamādi. Evaṃ yāva bhavaggā ṭhapetvā ariyasāvake sabbā devabrahmaparisāpi adhammikāva honti. Tāsaṃ adhammikatāya visamaṃ candimasūriyā pariharanti, vāto yathāmaggena na vāyati, ayathāmaggena vāyanto ākāsaṭṭhakavimānāni khobheti, vimānesu khobhitesu devatānaṃ kīḷanatthāya cittāni na namanti, devatānaṃ kīḷanatthāya cittesu anamantesu sītuṇhabhedo utu yathākālena na sampajjati, tasmiṃ asampajjante na sammā devo vassati, kadāci vassati, kadāci na vassati; katthaci vassati, katthaci na vassati, vassantopi vappakāle aṅkurakāle nāḷakāle pupphakāle khīraggahaṇādikālesu yathā yathā sassānaṃ upakāro na hoti, tathā tathā vassati ca vigacchati ca, tena sassāni visamapākāni honti, vigatagandhavaṇṇarasādisampannāni. Ekabhājane pakkhittataṇḍulesupi ekasmiṃ padese bhattaṃ uttaṇḍulaṃ hoti, ekasmiṃ atikilinnaṃ, ekasmiṃ samapākaṃ. Taṃ paribhuttaṃ kucchiyampi tīhākārehi paccati. Tena sattā bahvābādhā ceva honti, appāyukā ca. Evaṃ tāva utubhojanavasena āyu hāyati.

එහිදී යම් කලෙක රජවරු අධර්මිෂ්ඨ වෙද් ද, එකල්හි යුවරජවරු, සෙනෙවියන්, සිටුවරු, මුළු නගරය සහ මුළු රටම අධර්මිෂ්ඨ වෙයි. එවිට ඔවුන්ගේ ආරක්ෂක දේවතාවෝ ද, ඔවුන්ගේ මිත්‍ර භූමාටු දේවතාවෝ ද, ඔවුන්ගේ මිත්‍ර ආකාශස්ථ දේවතාවෝ ද, උෂ්ණ වලාහක, අභ්‍ර වලාහක, සීත වලාහක, වර්ෂා වලාහක දේවතාවෝ ද, චාතුම්මහාරාජික, තාවතිංස, යාම ආදී දෙවිවරු ද අධර්මිෂ්ඨ වෙති. මෙසේ භවග්‍රය දක්වා වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයන් හැර සියලු දේව බ්‍රහ්ම පිරිස් අධර්මිෂ්ඨ වෙති. ඔවුන්ගේ අධර්මිෂ්ඨකම නිසා චන්ද්‍ර සූර්යයෝ විෂම ලෙස ගමන් කරති. සුළඟ නිසි මග නොහමයි. නොමග හමන සුළඟින් ආකාශස්ථ විමාන සලිත වෙයි. විමාන සලිත වූ කල්හි දෙවිවරුන්ගේ සිත් ක්‍රීඩා පිණිස යොමු නොවේ. ඔවුන්ගේ සිත් ක්‍රීඩාවට යොමු නොවන කල්හි සීත උෂ්ණ භේදය සහිත ඍතු නිසි කලට සිදු නොවේ. ඍතු විපර්යාසය නිසා නිසි ලෙස වැසි නොලැබේ. ඇතැම් විට වසී, ඇතැම් විට නොවසී; ඇතැම් තැනකට වසී, ඇතැම් තැනකට නොවසී. වැස්ස ද වපුරන කාලයෙහි, පැළවෙන කාලයෙහි, කරල් හටගන්නා කාලයෙහි හෝ මල් පිපෙන කාලයෙහි ධාන්‍යයන්ට උපකාරී වන පරිදි නොලැබේ. මේ නිසා ධාන්‍ය වර්ග විෂම ලෙස පැසෙයි, සුවඳ, වර්ණය හා රසය පිරිහී යයි. එකම බඳුනක බහා පිසින සහල් පවා එක් තැනක නොපැසී ද, එක් තැනක දිය වී ද, එක් තැනක නිසි පරිදි පැසී ද පවතී. එවැනි ආහාර අනුභව කළ කල්හි කුස තුළ ද අජීර්ණ වීම් ආදී ආකාර තුනකින් පැසෙයි. මේ නිසා සත්ත්වයෝ බොහෝ රෝගාබාධ ඇත්තෝ ද, අල්පායුෂ්ක ද වෙති. මෙසේ ඍතු හා භෝජනවල බලපෑමෙන් ආයුෂ පිරිහී යයි.

Yadā [Pg.8] pana rājāno dhammikā honti, tadā uparājānopi dhammikā hontīti purimanayeneva yāva brahmalokā sabbepi dhammikā honti. Tesaṃ dhammikattā samaṃ candimasūriyā pariharanti, yathāmaggena vāto vāyati, yathāmaggena vāyanto ākāsaṭṭhakavimānāni na khobheti, tesaṃ akhobhā devatānaṃ kīḷanatthāya cittāni namanti. Evaṃ kālena utu sampajjati, devo sammā vassati, vappakālato paṭṭhāya sassānaṃ upakāraṃ karonto kāle vassati, kāle vigacchati, tena sassāni samapākāni sugandhāni suvaṇṇāni surasāni ojavantāni honti, tehi sampāditaṃ bhojanaṃ paribhuttampi sammā paripākaṃ gacchati, tena sattā arogā dīghāyukā honti. Evaṃ utubhojanavasena āyu vaḍḍhati.

යම් කලෙක රජවරු ධාර්මික වෙත් ද, එකල යුවරජවරු ද ධාර්මික වෙති. මෙසේ පෙර කී ක්‍රමයටම බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා සියලු සත්වයෝම ධාර්මික වෙති. ඔවුන්ගේ ධාර්මික බව නිසා හිරු සහ සඳු සමසේ ගමන් කරති. සුළඟ නිසි මඟින් හමයි. නිසි මඟින් හමන සුළඟ අහසෙහි පිහිටි දේව විමාන කම්පා නොකරයි. එම විමාන කම්පා නොවන බැවින් දේවතාවන්ගේ සිත් ක්‍රීඩා පිණිස යොමු වෙයි. මෙසේ නිසි කලට ඍතු සමන්විත වේ. වැසි මනාකොට වසියි. වපුරන කාලයේ සිට භෝගයන්ට උපකාර කරමින් නිසි කලට වසින අතර නිසි කලට වැස්ස නතර වේ. ඒ නිසා ධාන්‍ය වර්ග මනාකොට පැසෙයි, සුවඳවත් වෙයි, වර්ණවත් වෙයි, රසවත් වෙයි, ඕජාවෙන් යුක්ත වෙයි. එලෙස උපදවා ගත් භෝජනය අනුභව කළ විට එය මනාකොට දිරවයි. ඒ නිසා සත්වයෝ නිරෝගී වෙති, දීර්ඝායුෂ ලබති. මෙසේ ඍතු සහ භෝජනවල ස්වභාවය අනුව ආයුෂ වැඩි වේ.

Tattha vipassī bhagavā asītivassasahassāyukakāle nibbatto, sikhī sattativassasahassāyukakāleti idaṃ anupubbena parihīnasadisaṃ kataṃ, na pana evaṃ parihīnaṃ, vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Imasmiṃ tāva kappe kakusandho bhagavā cattālīsavassasahassāyukakāle nibbatto, āyuppamāṇaṃ pañca koṭṭhāse katvā cattāri ṭhatvā pañcame vijjamāneyeva parinibbuto. Taṃ āyu parihāyamānaṃ dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkhyeyyaṃ hutvā tato parihāyamānaṃ tiṃsavassasahassakāle ṭhitaṃ; tadā koṇāgamano bhagavā nibbatto. Tasmimpi tatheva parinibbute taṃ āyu dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkhyeyyaṃ hutvā parihāyitvā vīsativassasahassakāle ṭhitaṃ; tadā kassapo bhagavā nibbatto. Tasmimpi tatheva parinibbute taṃ āyu dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkhyeyyaṃ hutvā parihāyitvā vassasatakālaṃ pattaṃ, atha amhākaṃ sammāsambuddho nibbatto. Evaṃ anupubbena parihāyitvā parihāyitvā vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Tattha yaṃ yaṃ āyuparimāṇesu manussesu buddhā nibbattanti, tesampi taṃ tadeva āyuparimāṇaṃ hotīti veditabbaṃ.

එහි විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ අසූ දහසක් අවුරුදු ආයුෂ ඇති කාලයෙහි උපන් සේක. සිඛී බුදුරජාණන් වහන්සේ හැත්තෑ දහසක් අවුරුදු ආයුෂ ඇති කාලයෙහි උපන් සේක. මෙසේ අනුපිළිවෙලින් ආයුෂ පිරිහී ගිය බවක් පෙනුන ද, එය එසේම පිරිහුණු දෙයක් නොවන බවත්, වරින් වර ආයුෂ වැඩි වී නැවත පිරිහුණු බවත් දත යුතුය. එය කෙසේද? පළමුව මේ කල්පයෙහි කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේ අවුරුදු හතළිස් දහසක් ආයුෂ ඇති කාලයෙහි උපන් සේක. උන්වහන්සේ ආයු ප්‍රමාණය කොටස් පහකට බෙදා ඉන් කොටස් හතරක් වැඩසිට පස්වන කොටස තිබියදීම පිරිනිවන් පෑ සේක. එම ආයුෂ පිරිහී ගොස් අවුරුදු දහයේ කාලයට පැමිණ, නැවත වැඩි වී අසංඛ්‍යය දක්වා ගොස්, එතැන් සිට පිරිහී අවුරුදු තිස් දහසක් ආයුෂ ඇති කාලයෙහි ස්ථිර විය. එකල කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් සේක. උන්වහන්සේ ද එලෙසම පිරිනිවන් පෑ කල්හි, එම ආයුෂ ද අවුරුදු දහය දක්වා පිරිහී, නැවත අසංඛ්‍යය දක්වා වැඩි වී, පසුව පිරිහී අවුරුදු විසි දහසක් ආයුෂ ඇති කාලයේදී කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් සේක. උන්වහන්සේ ද එලෙසම පිරිනිවන් පෑ පසු එම ආයුෂ දහය දක්වා පිරිහී, නැවත අසංඛ්‍යය දක්වා වැඩි වී, පසුව පිරිහී අවුරුදු සියයක ආයුෂ ඇති කාලයට පැමිණි විට අපගේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් සේක. මෙසේ අනුපිළිවෙලින් ආයුෂ පිරිහෙමින් හා වැඩි වෙමින් පිරිහුණු බව දත යුතුය. එහිදී මිනිසුන් යම් යම් ආයු ප්‍රමාණයන් ඇති කාලයක බුදුවරුන් උපදිත් ද, ඒ බුදුවරුන්ගේ ද ආයු ප්‍රමාණය එම මිනිසුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණයම වන බව දත යුතුය.

Āyuparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ආයු පරිච්ඡේද වර්ණනාව නිම විය.

Bodhiparicchedavaṇṇanā

බෝධි පරිච්ඡේද වර්ණනාව

8. Bodhiparicchede [Pg.9] pana pāṭaliyā mūleti pāṭalirukkhassa heṭṭhā. Tassā pana pāṭaliyā khandho taṃ divasaṃ paṇṇāsaratano hutvā abbhuggato, sākhā paṇṇāsaratanāti ubbedhena ratanasataṃ ahosi. Taṃ divasañca sā pāṭali kaṇṇikābaddhehi viya pupphehi mūlato paṭṭhāya ekasañchannā ahosi, dibbagandhaṃ vāyati. Na kevalañca tadā ayameva pupphitā, dasasahassacakkavāḷe sabbapāṭaliyo pupphitā. Na kevalañca pāṭaliyo, dasasahassacakkavāḷe sabbarukkhānaṃ khandhesu khandhapadumāni, sākhāsu sākhāpadumāni, latāsu latāpadumāni, ākāse ākāsapadumāni pupphitāni, pathavitalaṃ bhinditvāpi mahāpadumāni uṭṭhitāni. Mahāsamuddopi pañcavaṇṇehi padumehi nīluppalarattuppalehi ca sañchanno ahosi. Sakaladasasahassacakkavāḷaṃ dhajamālākulaṃ tattha tattha nibaddhapupphadāmavissaṭṭhamālāguḷavippakiṇṇaṃ nānāvaṇṇakusumasamujjalaṃ nandanavanacittalatāvanamissakavanaphārusakavanasadisaṃ ahosi. Puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussitaddhajā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ abhihananti. Pacchimadakkhiṇauttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussitaddhajā dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ abhihananti. Evaṃ aññamaññasirīsampattāni cakkavāḷāni ahesuṃ. Abhisambuddhoti sakalaṃ buddhaguṇavibhavasiriṃ paṭivijjhamāno cattāri saccāni abhisambuddho.

8. බෝධි පරිච්ඡේදයෙහි "පළොල් ගස මුල" යනු පළොල් වෘක්ෂය යටය. බුදුරජාණන් වහන්සේ බුදු වූ දින එම පළොල් ගසෙහි කඳ රියන් පනහක් උසට වැඩුණි. අතු ද රියන් පනහක් විය. එබැවින් මුළු උස රියන් සියයක් විය. එදින එම පළොල් ගස මුල සිට අග දක්වා මලින් වැසී ගියේ හරියට මල් වඩම්වලින් සරසා ඇති සේය. දිව්‍ය සුවඳ විහිදුණි. එදින එම පළොල් ගස පමණක් නොව, දස දහසක් සක්වළෙහි ඇති සියලුම පළොල් ගස් මලින් පිරී ගියේය. පළොල් ගස් පමණක් නොව, දස දහසක් සක්වළෙහි සියලුම ගස්වල කඳන් මත කඳ-නෙළුම් ද, අතු මත අතු-නෙළුම් ද, වැල් මත වැල්-නෙළුම් ද, අහසෙහි අහස්-නෙළුම් ද පිපී ගියේය. පොළොව පලාගෙන ද මහා නෙළුම් මල් පැන නැඟුණි. මහා සාගරය ද පස් පැහැති නෙළුම් මල්වලින් හා නිල්, රතු මහනෙල් මල්වලින් වැසී ගියේය. මුළු දස දහසක් සක්වළම ධජ පතාකවලින් පිරී, තැනින් තැන එල්ලා ඇති මල් මාලාවලින් හා විවිධ වර්ණ පුෂ්පයන්ගෙන් බැබළෙමින්, නන්දන වනය, චිත්තලතා වනය, මිස්සක වනය හා ඵාරුසක වනය මෙන් අලංකාර විය. නැගෙනහිර සක්වළ කෙළවරෙහි ඔසවා ඇති කොඩි බටහිර සක්වළ කෙළවරෙහි වදියි. බටහිර, දකුණ සහ උතුරු සක්වළ කෙළවරවල ඔසවා ඇති කොඩි ද එලෙසම අනෙක් දෙසට වදියි. මෙසේ සක්වළවල් එකිනෙකට වෙනස් වූ ශ්‍රී සම්පත්තියෙන් යුක්ත විය. "අභිසම්බුද්ධ" යනු සියලු බුදුගුණ හා විභූති ශ්‍රීයන් අවබෝධ කරගනිමින් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගත් බවයි.

‘‘Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho puṇḍarīkassa mūle abhisambuddho’’tiādīsupi imināva nayena padavaṇṇanā veditabbā. Ettha pana puṇḍarīkoti setambarukkho. Tassāpi tadeva parimāṇaṃ. Taṃ divasañca sopi dibbagandhehi pupphehi susañchanno ahosi. Na kevalañca pupphehi, phalehipi sañchanno ahosi. Tassa ekato taruṇāni phalāni, ekato majjhimāni phalāni, ekato nātipakkāni phalāni, ekato supakkāni pakkhittadibbojāni viya surasāni olambanti. Yathā so, evaṃ sakaladasasahassacakkavāḷesu pupphūpagarukkhā pupphehi, phalūpagarukkhā phalehi paṭimaṇḍitā ahesuṃ.

"මහණෙනි, සිඛී බුදුරජාණන් වහන්සේ අර්හත් වූ සම්මා සම්බුද්ධ වූ සේක, උන්වහන්සේ පුණ්ඩරීක (සුදු අඹ) ගසක් මුලදී බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක" යනාදී පාඨයන්හි ද මෙම ක්‍රමයටම පද විවරණය දත යුතුය. මෙහි "පුණ්ඩරීක" යනු සුදු අඹ ගසකි. එයට ද රියන් සියයේ ප්‍රමාණයම වේ. බුදු වූ දින එම ගස ද දිව්‍ය සුවඳැති මල්වලින් මනාව වැසී ගියේය. මල්වලින් පමණක් නොව ගෙඩිවලින් ද වැසී ගියේය. එම ගසෙහි එක පැත්තක ළපටි ගෙඩි ද, තව පැත්තක මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ගෙඩි ද, තව පැත්තක නොමේරූ ගෙඩි ද, තවත් පැත්තක දිව්‍ය ඕජාව දැමූවාක් මෙන් රසවත් ඉතා හොඳින් ඉදුණු ගෙඩි ද එල්ලෙමින් තිබුණි. ඒ ගස මලින් හා ගෙඩිවලින් සැරසුණාක් මෙන්ම, මුළු දස දහසක් සක්වළෙහිම මල් පිපෙන ගස් මලින් ද, ගෙඩි හටගන්නා ගස් ගෙඩිවලින් ද අලංකාර විය.

Sāloti sālarukkho. Tassāpi tadeva parimāṇaṃ, tatheva pupphasirīvibhavo veditabbo. Sirīsarukkhepi eseva nayo. Udumbararukkhe pupphāni [Pg.10] nāhesuṃ, phalavibhūti panettha ambe vuttanayāva, tathā nigrodhe, tathā assatthe. Iti sabbabuddhānaṃ ekova pallaṅko, rukkhā pana aññepi honti. Tesu yassa yassa rukkhassa mūle catumaggañāṇasaṅkhātabodhiṃ buddhā paṭivijjhanti, so so bodhīti vuccati. Ayaṃ bodhiparicchedo nāma.

"සාල" යනු සල් ගසයි. එයට ද රියන් සියයේ ප්‍රමාණයම වේ. එහි ද පෙර පරිදිම මල්වල ශ්‍රී විභූතිය දත යුතුය. සිරීස (කුඹුක්) ගසෙහි ද මේ ක්‍රමයමය. දිඹුල් ගසෙහි මල් හට නොගත්ත ද, එහි ගෙඩිවල විභූතිය අඹ ගසෙහි කී ක්‍රමයම වේ. නුග ගසෙහි සහ ඇසතු ගසෙහි ද එසේමය. මෙසේ සියලු බුදුවරුන්ගේ පර්යංකය එකම වුවත්, බෝධි වෘක්ෂයෝ පමණක් වෙනස් වෙති. ඒ වෘක්ෂයන් අතුරින් යම් වෘක්ෂයක් මුලදී බුදුවරු සතර මඟ නුවණැති බෝධිය අවබෝධ කරගනිත් ද, එම වෘක්ෂය "බෝධිය" යැයි කියනු ලැබේ. මෙය බෝධි පරිච්ඡේදය නම් වේ.

Sāvakayugaparicchedavaṇṇanā

ශ්‍රාවක යුග පරිච්ඡේද වර්ණනාව

9. Sāvakayugaparicchede pana khaṇḍatissanti khaṇḍo ca tisso ca. Tesu khaṇḍo ekapitiko kaniṭṭhabhātā, tisso purohitaputto. Khaṇḍo paññāpāramiyā matthakaṃ patto, tisso samādhipāramiyā matthakaṃ patto. Agganti ṭhapetvā vipassiṃ bhagavantaṃ avasesehi saddhiṃ asadisaguṇatāya uttamaṃ. Bhaddayuganti aggattāyeva bhaddayugaṃ. Abhibhūsambhavanti abhibhū ca sambhavo ca. Tesu abhibhū paññāpāramiyā matthakaṃ patto. Sikhinā bhagavatā saddhiṃ aruṇavatito brahmalokaṃ gantvā brahmaparisāya vividhāni pāṭihāriyāni dassento dhammaṃ desetvā dasasahassilokadhātuṃ andhakārena pharitvā – ‘‘kiṃ ida’’nti sañjātasaṃvegānaṃ obhāsaṃ pharitvā – ‘‘sabbe me rūpañca passantu, saddañca suṇantū’’ti adhiṭṭhahitvā – ‘‘ārambhathā’’ti gāthādvayaṃ (saṃ. ni. 1.185) bhaṇanto saddaṃ sāvesi. Sambhavo samādhipāramiyā matthakaṃ patto ahosi.

9. ශ්‍රාවක යුගල නිර්දේශයේදී (Sāvakayugaparicchede) ‘ඛණ්ඩතිස්ස’ යනු ඛණ්ඩ සහ තිස්ස යන දෙදෙනාය. ඔවුන් අතරින් ඛණ්ඩ තෙරණුවෝ එක් පියෙකුගේ බාල සහෝදරයා වූහ. තිස්ස තෙරණුවෝ පුරෝහිත පුත්‍රයා වූහ. ඛණ්ඩ තෙරණුවෝ ප්‍රඥා පාරමිතාවෙන් අග්‍රත්වයට පත් වූහ, තිස්ස තෙරණුවෝ සමාධි පාරමිතාවෙන් අග්‍රත්වයට පත් වූහ. ‘අග්ග’ (අග්‍ර) යන්නෙන් විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර සෙසු ශ්‍රාවකයන් හා සැසඳීමේදී අසදෘශ ගුණයෙන් උතුම් වූ බව අදහස් කෙරේ. ‘භද්දයුග’ යනු අග්‍ර වූ බැවින්ම උතුම් වූ යුගලයකි. ‘අභිභූසම්භව’ යනු අභිභූ සහ සම්භව යන දෙදෙනාය. ඔවුන් අතරින් අභිභූ තෙරණුවෝ ප්‍රඥා පාරමිතාවෙන් අග්‍රත්වයට පත් වූහ. උන්වහන්සේ සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ අරුණවතී නුවර සිට බඹලොවට වැඩම කොට, බ්‍රහ්ම පිරිස මැද විවිධ ප්‍රාතිහාර්ය දක්වමින් ධර්ම දේශනා කොට, දසදහසක් ලෝකධාතුව අඳුරෙන් පතුරුවා ‘මෙය කුමක්ද’ කියා සංවේගයට පත් වූවන්ට ආලෝකය පතුරුවා, ‘සියලු සත්වයෝ මාගේ රූපය දකිත්වා, ශබ්දය අසත්වා’ යි අධිෂ්ඨාන කොට ‘ආරම්භථ’ යනාදී ගාථා යුගලය දේශනා කරමින් හඬ ඇසෙන්නට සැලැස්වූහ. සම්භව තෙරණුවෝ සමාධි පාරමිතාවෙන් අග්‍රත්වයට පත් වූහ.

Soṇuttaranti soṇo ca uttaro ca. Tesupi soṇo paññāpāramiṃ patto, uttaro samādhipāramiṃ patto ahosi. Vidhurasañjīvanti vidhuro ca sañjīvo ca. Tesu vidhuro paññāpāramiṃ patto ahosi, sañjīvo samādhipāramiṃ patto. Samāpajjanabahulo rattiṭṭhānadivāṭṭhānakuṭileṇamaṇḍapādīsu samāpattibalena jhāyanto ekadivasaṃ araññe nirodhaṃ samāpajji, atha naṃ vanakammikādayo ‘‘mato’’ti sallakkhetvā jhāpesuṃ. So yathāparicchedena samāpattito uṭṭhāya cīvarāni papphoṭetvā gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Tadupādāyeva ca naṃ ‘‘sañjīvo’’ti sañjāniṃsu. Bhiyyosuttaranti bhiyyoso ca uttaro ca. Tesu bhiyyoso paññāya uttaro, uttaro samādhinā aggo ahosi. Tissabhāradvājanti tisso ca bhāradvājo ca. Tesu tisso paññāpāramiṃ patto, bhāradvājo samādhipāramiṃ patto ahosi[Pg.11]. Sāriputtamoggallānanti sāriputto ca moggallāno ca. Tesu sāriputto paññāvisaye, moggallāno samādhivisaye aggo ahosi. Ayaṃ sāvakayugaparicchedo nāma.

‘සෝණුත්තර’ යනු සෝණ සහ උත්තර යන දෙදෙනාය. ඔවුන් අතරින් ද සෝණ තෙරණුවෝ ප්‍රඥා පාරමිතාවට ද, උත්තර තෙරණුවෝ සමාධි පාරමිතාවට ද පත් වූහ. ‘විධුරසංජීව’ යනු විධුර සහ සංජීව යන දෙදෙනාය. ඔවුන් අතරින් විධුර තෙරණුවෝ ප්‍රඥා පාරමිතාවට ද, සංජීව තෙරණුවෝ සමාධි පාරමිතාවට ද පත් වූහ. (සංජීව තෙරණුවෝ) සමාපත්තිවලට සමවැදීම බහුල වූවෝය. උන්වහන්සේ රාත්‍රී ස්ථාන, දිවා ස්ථාන, කුටි, ලෙන්, මණ්ඩප ආදියෙහි සමාපත්ති බලයෙන් දැහැනට සමවැදී වසන්නාහු, එක් දිනක් ආරණ්‍යයෙහි නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුණාහ. එකල්හි වනයෙහි වැඩ කරන්නෝ උන්වහන්සේ ‘මළහ’ යි සලකා ආදාහනය කළහ. උන්වහන්සේ නියමිත කාලය අවසානයේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට, සිවුරු ගසා දමා පිඬු පිණිස ගමට වැඩියහ. එය මුල් කරගෙන මිනිස්සු උන්වහන්සේ ‘සංජීව’ (නැවත පණ ලැබූ තැනැත්තා) යනුවෙන් හඳුනා ගත්හ. ‘භිය්‍යෝස උත්තර’ යනු භිය්‍යෝස සහ උත්තර යන දෙදෙනාය. ඔවුන් අතරින් භිය්‍යෝස තෙරණුවෝ ප්‍රඥාවෙන් උතුම් වූහ, උත්තර තෙරණුවෝ සමාධියෙන් අග්‍ර වූහ. ‘තිස්ස භාරද්වාජ’ යනු තිස්ස සහ භාරද්වාජ යන දෙදෙනාය. ඔවුන් අතරින් තිස්ස තෙරණුවෝ ප්‍රඥා පාරමිතාවට ද, භාරද්වාජ තෙරණුවෝ සමාධි පාරමිතාවට ද පත් වූහ. ‘සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන’ යනු සාරිපුත්ත සහ මොග්ගල්ලාන යන දෙදෙනාය. ඔවුන් අතරින් සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ ප්‍රඥා විෂයයෙහි ද, මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ සමාධි විෂයයෙහි ද අග්‍ර වූහ. මෙය ශ්‍රාවක යුගල නිර්දේශය නම් වේ.

Sāvakasannipātaparicchedavaṇṇanā

ශ්‍රාවක සන්නිපාත නිර්දේශයේ විස්තරය

10. Sāvakasannipātaparicchede vipassissa bhagavato paṭhamasannipāto caturaṅgiko ahosi, sabbe ehibhikkhū, sabbe iddhiyā nibbattapattacīvarā, sabbe anāmantitāva āgatā, iti te ca kho pannarase uposathadivase. Atha satthā bījaniṃ gahetvā nisinno uposathaṃ osāresi. Dutiyatatiyesupi eseva nayo. Tathā sesabuddhānaṃ sabbasannipātesu. Yasmā pana amhākaṃ bhagavato paṭhamabodhiyāva sannipāto ahosi, idañca suttaṃ aparabhāge vuttaṃ, tasmā ‘‘mayhaṃ, bhikkhave, etarahi eko sāvakānaṃ sannipāto’’ti aniṭṭhapetvā ‘‘ahosī’’ti vuttaṃ.

10. ශ්‍රාවක සන්නිපාත නිර්දේශයෙහි විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රථම ශ්‍රාවක රැස්වීම අංග හතරකින් යුක්ත විය. එහි වූ සියලු භික්ෂූහු ‘එහි භික්ෂු’ පැවිද්ද ලැබූවෝය, සියල්ලෝම සෘද්ධියෙන් පහළ වූ පාත්‍ර සිවුරු ඇත්තෝය, සියල්ලෝම ආරාධනාවකින් තොරවම පැමිණියෝය, ඒ පසළොස්වක පෝය දිනකදීය. එකල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ වටාපත ගෙන වැඩහිඳ ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂය වදාළ සේක. දෙවන සහ තෙවන රැස්වීම්වලදී ද මේ ක්‍රමයම විය. සෙසු බුදුවරුන්ගේ ද සියලු ශ්‍රාවක රැස්වීම් එසේමය. එහෙත් අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රථම බෝධි කාලයෙහිම ශ්‍රාවක රැස්වීම සිදු වූ බැවින් ද, මේ සූත්‍රය එම කාලයෙන් පසුව දේශනා කරන ලද්දක් බැවින් ද, “මහණෙනි, මට දැන් එක් ශ්‍රාවක සන්නිපාතයක් ඇත” යි දේශනාව අවසන් නොකර “විය” (අහෝසි) යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Tattha aḍḍhateḷasāni bhikkhusatānīti purāṇajaṭilānaṃ sahassaṃ, dvinnaṃ aggasāvakānaṃ parivārāni aḍḍhateyyasatānīti aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Tattha dvinnaṃ aggasāvakānaṃ abhinīhārato paṭṭhāya vatthuṃ kathetvā pabbajjā dīpetabbā. Pabbajitānaṃ pana tesaṃ mahāmoggallāno sattame divase arahattaṃ patto. Dhammasenāpati pannarasame divase gijjhakūṭapabbatamajjhe sūkarakhataleṇapabbhāre bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa sajjite dhammayāge vedanāpariggahasuttante (ma. ni. 2.201) desiyamāne desanaṃ anubujjhamānaṃ ñāṇaṃ pesetvā sāvakapāramiñāṇaṃ patto. Bhagavā therassa arahattappattiṃ ñatvā vehāsaṃ abbhuggantvā veḷuvaneyeva paccuṭṭhāsi. Thero – ‘‘kuhiṃ nu kho bhagavā gato’’ti āvajjanto veḷuvane patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā sayampi vehāsaṃ abbhuggantvā veḷuvaneyeva paccuṭṭhāsi. Atha bhagavā pātimokkhaṃ osāresi. Taṃ sannipātaṃ sandhāya bhagavā – ‘‘aḍḍhateḷasāni bhikkhusatānī’’ti āha. Ayaṃ sāvakasannipātaparicchedo nāma.

එහි ‘අඩතෙළෙස් සියයක් භික්ෂූහු’ යනු පැරණි ජටිල භික්ෂූන් දහස සහ අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙදෙනාගේ පිරිවර වූ දෙසිය පනහක පිරිසයි. එහිදී අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙදෙනාගේ ප්‍රාර්ථනාව (අභිනීහාරය) පටන් කතාව පවසා ඔවුන්ගේ පැවිදි වීම දැක්විය යුතුය. පැවිදි වූ ඔවුන් අතරින් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ සත්වන දින අරහත්වයට පත් වූහ. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ පසළොස්වන දින ගිජුකුළු පර්වත මධ්‍යයෙහි සූකරඛත ලෙනේදී සිය බෑණනුවන් වූ දීඝනඛ පරිබ්‍රාජකයා උදෙසා පවත්වන ලද ‘වේදනාපරිග්ගහ සූත්‍ර’ දේශනාව ශ්‍රවණය කරමින්, දේශනාව අනුසාරයෙන් ඥානය මෙහෙයවා ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයට (අරහත්වයට) පත් වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේ අරහත්වයට පත් වූ බව දැන අහසින් වැඩම කොට වේළුවනයෙහිම පෙනී සිටියහ. තෙරුන් වහන්සේ ද “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහි වැඩිය සේක්දැ” යි මෙනෙහි කර උන්වහන්සේ වේළුවනයෙහි වැඩ සිටින බව දැන, තමන් වහන්සේ ද අහසින් වැඩම කොට වේළුවනයෙහිම පෙනී සිටියහ. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රාතිමෝක්ෂය දේශනා කළ සේක. ඒ රැස්වීම අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “භික්ෂූන් අඩතෙළෙස් සියයක්” යැයි වදාළ සේක. මෙය ශ්‍රාවක සන්නිපාත නිර්දේශය නම් වේ.

Upaṭṭhākaparicchedavaṇṇanā

උපස්ථායක නිර්දේශයේ විස්තරය

11. Upaṭṭhākaparicchede [Pg.12] pana ānandoti nibaddhupaṭṭhākabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Bhagavato hi paṭhamabodhiyaṃ anibaddhā upaṭṭhākā ahesuṃ. Ekadā nāgasamālo pattacīvaraṃ gahetvā vicari, ekadā nāgito, ekadā upavāno, ekadā sunakkhatto, ekadā cundo samaṇuddeso, ekadā sāgato, ekadā meghiyo. Tattha ekadā bhagavā nāgasamālattherena saddhiṃ addhānamaggapaṭipanno dvedhāpathaṃ patto. Thero maggā okkamma – ‘‘bhagavā, ahaṃ iminā maggena gacchāmī’’ti āha. Atha naṃ bhagavā – ‘‘ehi bhikkhu, iminā maggena gacchāmā’’ti āha. So – ‘‘handa, bhagavā, tumhākaṃ pattacīvaraṃ gaṇhatha, ahaṃ iminā maggena gacchāmī’’ti vatvā pattacīvaraṃ chamāyaṃ ṭhapetuṃ āraddho. Atha naṃ bhagavā – ‘‘āhara, bhikkhū’’ti vatvā pattacīvaraṃ gahetvā gato. Tassapi bhikkhuno itarena maggena gacchato corā pattacīvarañceva hariṃsu, sīsañca bhindiṃsu. So – ‘‘bhagavā idāni me paṭisaraṇaṃ, na añño’’ti cintetvā lohitena gaḷitena bhagavato santikaṃ agamāsi. ‘‘Kimidaṃ bhikkhū’’ti ca vutte taṃ pavattiṃ ārocesi. Atha naṃ bhagavā – ‘‘mā cintayi, bhikkhu, etaṃyeva te kāraṇaṃ sallakkhetvā nivārayimhā’’ti vatvā naṃ samassāsesi.

11. උපස්ථායක නිර්දේශයෙහි ‘ආනන්ද’ යනුවෙන් වදාළේ නිත්‍ය උපස්ථායක භාවය අරභයාය. මක්නිසාද යත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රථම බෝධි කාලයෙහි අනිත්‍ය (තාවකාලික) උපස්ථායකයෝ සිටියහ. එක් කාලයක නාගසමාල තෙරණුවෝ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන උපස්ථානය පිණිස හැසිරුණහ. එක් කාලයක නාගිත ද, එක් කාලයක උපවාණ ද, එක් කාලයක සුනක්ඛත්ත ද, එක් කාලයක චුන්ද සාමණේරයන් ද, එක් කාලයක සාගත ද, එක් කාලයක මේඝිය ද එසේ උපස්ථානය කළහ. එහිදී එක් දිනක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නාගසමාල තෙරණුවන් සමඟ මග වඩිනා අතරමග මංසන්ධියකට පැමිණි සේක. තෙරුන් වහන්සේ නියමිත මගින් ඉවත් වී “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම මේ මගින් යන්නෙමි” යි කීහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණ, මෙහි එව, අපි මේ මගින් යමු” යි වදාළ සේක. ඔහු “ස්වාමීනි, මෙන්න ඔබවහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගන්න, මම මේ මගින් යන්නෙමි” යි පවසා පාත්‍ර සිවුරු බිම තබන්නට පටන් ගත්තේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණ, එය ගෙනෙන්න” යි වදාරා පාත්‍ර සිවුරු ගෙන වැඩියහ. අනික් මගින් ගිය ඒ භික්ෂුවට සොරු හමු වී පාත්‍ර සිවුරු පැහැරගෙන හිස ද පලා දැමූහ. ඔහු “දැන් මට පිහිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේමය, අන් කිසිවෙක් නැත” යි සිතා වැගිරෙන ලේ සහිතව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. “මහණ, මෙය කුමක්දැ” යි ඇසූ විට ඔහු ඒ පුවත සැළ කළේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණ, ඒ ගැන නොසිතන්න, මේ කාරණය මෙනෙහි කරමිනුයි මම ඔබව වැළැක්වූයේ” යි වදාරා ඔහුව අස්වැසූ සේක.

Ekadā pana bhagavā meghiyattherena saddhiṃ pācīnavaṃsamigadāye jantugāmaṃ agamāsi. Tatrāpi meghiyo jantugāme piṇḍāya caritvā nadītīre pāsādikaṃ ambavanaṃ disvā – ‘‘bhagavā, tumhākaṃ pattacīvaraṃ gaṇhatha, ahaṃ tasmiṃ ambavane samaṇadhammaṃ karomī’’ti vatvā bhagavatā tikkhattuṃ nivāriyamānopi gantvā akusalavitakkehi upadduto anvāsatto (a. ni. 9.3; udāna paricchedo 31 daṭṭhabbo). Paccāgantvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Tampi bhagavā – ‘‘idameva te kāraṇaṃ sallakkhetvā nivārayimhā’’ti vatvā anupubbena sāvatthiṃ agamāsi. Tattha gandhakuṭipariveṇe paññattavarabuddhāsane nisinno bhikkhusaṅghaparivuto bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhave, idānimhi mahallako, ‘ekacce bhikkhū iminā maggena gacchāmā’ti vutte aññena gacchanti, ekacce mayhaṃ pattacīvaraṃ nikkhipanti, mayhaṃ nibaddhupaṭṭhākaṃ ekaṃ bhikkhuṃ jānāthā’’ti. Bhikkhūnaṃ dhammasaṃvego udapādi. Athāyasmā sāriputto uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ vanditvā – ‘‘ahaṃ[Pg.13], bhante, tumheyeva patthayamāno satasahassakappādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pāramiyo pūrayiṃ, nanu mādiso mahāpañño upaṭṭhāko nāma vaṭṭati, ahaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti āha. Taṃ bhagavā – ‘‘alaṃ sāriputta, yassaṃ disāyaṃ tvaṃ viharasi, asuññāyeva me sā disā, tava ovādo buddhānaṃ ovādasadiso, na me tayā upaṭṭhākakiccaṃ atthī’’ti paṭikkhipi. Etenevupāyena mahāmoggallānaṃ ādiṃ katvā asītimahāsāvakā uṭṭhahiṃsu. Te sabbepi bhagavā paṭikkhipi.

එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේඝිය තෙරුන් වහන්සේ සමඟ පාචීනවංස මිගදායෙහි සිට ජන්තු ග්‍රාමයට වැඩම කළ සේක. එහිදී ද මේඝිය තෙරණුවෝ ජන්තු ග්‍රාමයෙහි පිඬුසිඟා වැඩම කර, නදී තීරයෙහි ඉතා ප්‍රසාදජනක වූ අඹ වනයක් දැක, “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු පිළිගන්න, මම ඒ අඹ වනයෙහි මහණ දම් පුරන්නෙමි” යි පැවසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තෙවරක්ම වළක්වනු ලැබුව ද එහි ගොස් අකුසල විතර්කයන්ගෙන් පීඩාවටත්, බැඳීමටත් පත් වූහ. නැවත පැමිණ ඒ පුවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද “මේ කාරණයම සලකා මම ඔබව වැළැක්වූයෙමි” යි වදාරා අනුපිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට වැඩම කළ සේක. එහි ගන්ධකුටි පරිවේණයෙහි පනවන ලද උතුම් බුද්ධ ආසනයෙහි වැඩ හිඳ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන භික්ෂූන් ඇමතූ සේක: “මහණෙනි, මම දැන් මහලු වියට පත්ව සිටිමි. ඇතැම් භික්ෂූහු ‘මේ මඟින් යමු’ යි කී කල අන් මඟක යති. ඇතැම්හු මාගේ පාත්‍ර සිවුරු බිම තබති. එබැවින් මට නිබඳව උපස්ථාන කරන එක් භික්ෂුවක තෝරා ගන්න.” එවිට භික්ෂූන්ට ධර්ම සංවේගය ඇති විය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ අසුනෙන් නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ මෙසේ කීහ: “ස්වාමීනී, මම ඔබ වහන්සේවම පතමින් සුවහස් කල්පයකට අධික අසංඛ්‍යයක් පාරමිතා පිරුවෙමි. මා වැනි මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකු උපස්ථායකයෙකු වීම සුදුසු නොවේද? මම උපස්ථාන කරන්නෙමි.” භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “සාරිපුත්තය, එය අවශ්‍ය නැත. ඔබ යම් දිශාවක වසන්නේද, ඒ දිශාව මට හිස් නොවේ. ඔබගේ අවවාදය බුදුවරුන්ගේ අවවාදය හා සමානය. ඔබෙන් මට උපස්ථායක කෘත්‍යයක් අවශ්‍ය නැත” යි එය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. මේ ක්‍රමයෙන්ම මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් ඇතුළු අසූ මහා ශ්‍රාවකයෝ නැගී සිටියහ. ඒ සැම දෙනාවම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක.

Ānandatthero pana tuṇhīyeva nisīdi. Atha naṃ bhikkhū evamāhaṃsu – ‘‘āvuso, ānanda, bhikkhusaṅgho upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācati, tvampi yācāhī’’ti. So āha – ‘‘yācitvā laddhupaṭṭhānaṃ nāma āvuso kīdisaṃ hoti, kiṃ maṃ satthā na passati, sace rocissati, ānando maṃ upaṭṭhātūti vakkhatī’’ti. Atha bhagavā – ‘‘na, bhikkhave, ānando aññena ussāhetabbo, sayameva jānitvā maṃ upaṭṭhahissatī’’ti āha. Tato bhikkhū – ‘‘uṭṭhehi, āvuso ānanda, uṭṭhehi āvuso ānanda, dasabalaṃ upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācāhī’’ti āhaṃsu. Thero uṭṭhahitvā cattāro paṭikkhepe, catasso ca āyācanāti aṭṭha vare yāci.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වනාහි නිශ්ශබ්දවම වැඩ සිටියහ. එවිට භික්ෂූහු උන්වහන්සේට මෙසේ කීහ: “ඇවැත්නි ආනන්දය, භික්ෂු සංඝයා උපස්ථායක ධුරය ඉල්ලති. ඔබත් එය ඉල්ලන්න.” උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: “ඇවැත්නි, ඉල්ලා ලබාගන්නා උපස්ථායක ධුරය කෙබඳු එකක්ද? ශාස්තෘන් වහන්සේ මාව නොදකින සේක්ද? උන්වහන්සේ කැමති නම්, ‘ආනන්ද මට උපස්ථාන කෙරේවා’ යි වදාරනු ඇත.” එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මහණෙනි, ආනන්දව අන් අය විසින් උනන්දු කළ යුතු නැත. ඔහුම තමා විසින්ම දැන මට උපස්ථාන කරනු ඇත” යි වදාළ සේක. ඉන්පසු භික්ෂූහු “ඇවැත්නි ආනන්දය, නැගිටින්න, නැගිට දසබලයන් වහන්සේගෙන් උපස්ථායක තනතුර ඉල්ලන්න” යි කීහ. තෙරුන් වහන්සේ නැගී සිට ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් හතරක් සහ අයැදීම් හතරක් වශයෙන් වර අටක් ඉල්ලා සිටියහ.

Cattāro paṭikkhepā nāma – ‘‘sace me, bhante, bhagavā attanā laddhaṃ paṇītaṃ cīvaraṃ na dassati, piṇḍapātaṃ na dassati, ekagandhakuṭiyaṃ vasituṃ na dassati, nimantanaṃ gahetvā na gamissati, evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti vatvā – ‘‘kiṃ panettha, ānanda, ādīnavaṃ passasī’’ti vutte – ‘‘sacāhaṃ, bhante, imāni vatthūni labhissāmi, bhavissanti vattāro – ‘ānando dasabalena laddhaṃ paṇītaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, piṇḍapātaṃ paribhuñjati, ekagandhakuṭiyaṃ vasati, ekato nimantanaṃ gacchati, etaṃ lābhaṃ labhanto tathāgataṃ upaṭṭhāti, ko evaṃ upaṭṭhahato bhāro’ti’’ ime cattāro paṭikkhepe yāci.

ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් හතර නම්: “ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේට ලැබුණු ප්‍රණීත සිවුරු මට නොදෙන්නේ නම්, පිණ්ඩපාතය නොදෙන්නේ නම්, එකම ගන්ධකුටියක වාසය කිරීමට ඉඩ නොදෙන්නේ නම්, ආරාධනා පිළිගෙන මා කැඳවාගෙන නොයන්නේ නම්, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නෙමි” යි කීහ. එවිට “ආනන්ද, මෙහි ඔබ දකින දෝෂය කුමක්ද?” යි ඇසූ කල, “ස්වාමීනී, මට මේවා ලැබෙන්නේ නම්, ‘ආනන්ද දසබලයන් වහන්සේට ලැබෙන ප්‍රණීත සිවුරු පරිභෝජනය කරයි, පිණ්ඩපාතය වළඳයි, එකම ගන්ධකුටියක වසයි, එකට ආරාධනාවලට වඩියි, මෙවැනි ලාභ ලබමින් තථාගතයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරයි, මෙසේ උපස්ථාන කරන්නෙකුට ඇති බර කුමක්ද?’ කියා දොස් පවරන්නන් ඇති විය හැකිය” යි පවසා මේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් හතර ඉල්ලා සිටියහ.

Catasso āyācanā nāma – ‘‘sace, bhante, bhagavā mayā gahitanimantanaṃ gamissati, sacāhaṃ tiroraṭṭhā tirojanapadā bhagavantaṃ daṭṭhuṃ āgataṃ parisaṃ āgatakkhaṇe eva bhagavantaṃ dassetuṃ lacchāmi, yadā me kaṅkhā uppajjati, tasmiṃyeva khaṇe bhagavantaṃ upasaṅkamituṃ lacchāmi, yaṃ bhagavā mayhaṃ parammukhā dhammaṃ deseti, taṃ āgantvā mayhaṃ kathessati, evāhaṃ bhagavantaṃ [Pg.14] upaṭṭhahissāmī’’ti vatvā – ‘‘kaṃ panettha, ānanda, ānisaṃsaṃ passasī’’ti vutte – ‘‘idha, bhante, saddhā kulaputtā bhagavato okāsaṃ alabhantā maṃ evaṃ vadanti – ‘sve, bhante ānanda, bhagavatā saddhiṃ amhākaṃ ghare bhikkhaṃ gaṇheyyāthā’ti, sace bhante bhagavā tattha na gamissati, icchitakkhaṇeyeva parisaṃ dassetuṃ, kaṅkhañca vinodetuṃ okāsaṃ na lacchāmi, bhavissanti vattāro – ‘kiṃ ānando dasabalaṃ upaṭṭhāti, ettakampissa anuggahaṃ bhagavā na karotī’ti. Bhagavato ca parammukhā maṃ pucchissanti – ‘ayaṃ, āvuso ānanda, gāthā, idaṃ suttaṃ, idaṃ jātakaṃ, kattha desita’nti. Sacāhaṃ taṃ na sampādayissāmi, bhavissanti vattāro – ‘ettakampi, āvuso, na jānāsi, kasmā tvaṃ chāyā viya bhagavantaṃ avijahanto dīgharattaṃ vicarasī’ti. Tenāhaṃ parammukhā desitassapi dhammassa puna kathanaṃ icchāmī’’ti imā catasso āyācanā yāci. Bhagavāpissa adāsi.

අයැදීම් හතර නම්: “ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා පිළිගත් ආරාධනාවලට වඩින්නේ නම්, බැහැර රටවලින් හෝ ජනපදවලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට පැමිණෙන පිරිස පැමිණි මොහොතේම උන්වහන්සේට දැක්වීමට අවස්ථාව ලැබෙන්නේ නම්, මට සැකයක් ඇති වූ සැනින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුවීමට අවස්ථාව ලැබෙන්නේ නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා නැති තැනක දේශනා කරන ධර්මය නැවත මට දේශනා කරන්නේ නම්, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නෙමි” යි පවසා, “මෙහි ඔබ දකින ආනිශංසය කුමක්ද?” යි ඇසූ කල, “ස්වාමීනී, මේ ශාසනයෙහි ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලපුත්‍රයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුවීමට අවස්ථාවක් නොලද විට මට මෙසේ කියති: ‘ස්වාමීනී ආනන්දය, හෙට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ අපේ නිවසේ දානය පිළිගන්න.’ ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි නොවැඩියහොත්, කැමති මොහොතේම පිරිසට දර්ශනය ලබා දීමටත් සැක දුරු කිරීමටත් අවස්ථාව නොලැබුණහොත්, ‘ආනන්ද කුමකට දසබලයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරනවාද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මොහුට මෙපමණවත් අනුග්‍රහයක් නොකරන්නේද?’ කියා දොස් පවරන්නෝ වෙති. තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නැති තැනකදී මගෙන් ‘ඇවැත්නි ආනන්දය, මේ ගාථාව, මේ සූත්‍රය, මේ ජාතකය දේශනා කළේ කොහේද?’ කියා අසනු ඇත. මට එය සම්පූර්ණ කළ නොහැකි වුවහොත්, ‘ඇවැත්නි, මෙපමණවත් ඔබ නොදන්නේද? ඇයි ඔබ සෙවනැල්ල මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අත් නොහැර බොහෝ කලක් හැසිරෙන්නේ?’ කියා අසන්නන් වෙති. එබැවින් මා නැති තැනක දේශනා කරන ධර්මය නැවත දේශනා කිරීම මම කැමැත්තෙමි” යි මේ අයැදීම් හතර ඉල්ලූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එය උන්වහන්සේට ලබා දුන් සේක.

Evaṃ ime aṭṭha vare gahetvā nibaddhupaṭṭhāko ahosi. Tasseva ṭhānantarassatthāya kappasatasahassaṃ pūritānaṃ pāramīnaṃ phalaṃ pāpuṇīti imassa nibaddhupaṭṭhākabhāvaṃ sandhāya – ‘‘mayhaṃ, bhikkhave, etarahi ānando bhikkhu upaṭṭhāko aggupaṭṭhāko’’ti āha. Ayaṃ upaṭṭhākaparicchedo nāma.

මෙසේ මේ වර අට ලබාගෙන උන්වහන්සේ නිබඳ උපස්ථායකයා වූහ. ඒ තනතුර වෙනුවෙන්ම කල්ප ලක්ෂයක් පුරා පුරන ලද පාරමිතාවන්ගේ ඵලය උන්වහන්සේ ලබා ගත්හ. උන්වහන්සේගේ මේ නිබඳ උපස්ථායක භාවය අරභයා, “මහණෙනි, දැන් මට ආනන්ද භික්ෂුව උපස්ථායකය, අග්‍ර උපස්ථායකය” යි වදාළ සේක. මෙය උපස්ථායක පරිච්ඡේදයයි.

12. Pitiparicchedo uttānatthoyeva.

12. පිතෘ (පිය) පරිච්ඡේදය ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තක්මය.

Vihāraṃ pāvisīti kasmā vihāraṃ pāvisi? Bhagavā kira ettakaṃ kathetvā cintesi – ‘‘na tāva mayā sattannaṃ buddhānaṃ vaṃso nirantaraṃ matthakaṃ pāpetvā kathito, ajja mayi pana vihāraṃ paviṭṭhe ime bhikkhū bhiyyoso mattāya pubbenivāsañāṇaṃ ārabbha vaṇṇaṃ kathayissanti. Athāhaṃ āgantvā nirantaraṃ buddhavaṃsaṃ kathetvā matthakaṃ pāpetvā dassāmī’’ti bhikkhūnaṃ kathāvārassa okāsaṃ datvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

‘විහාරයට ඇතුළු වූ සේක’ යන්නෙහි, කුමක් නිසා විහාරයට ඇතුළු වූ සේක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙපමණක් වදාරා මෙසේ සිතූ සේක: “මා විසින් බුදුවරුන් සත්නමගේ වංශය අඛණ්ඩව අවසානය දක්වා දේශනා කර නොමැත. අද මා විහාරයට ඇතුළු වූ විට, මේ භික්ෂූහු පෙර විසූ ජාති පිළිබඳ ඥානය අරභයා අතිශයින් ගුණ වර්ණනා කරනු ඇත. එවිට මම පැමිණ අඛණ්ඩව බුද්ධ වංශය දේශනා කර අවසානය දක්වා පෙන්වා දෙන්නෙමි” යි භික්ෂූන්ගේ කතා වාරයට අවස්ථාව දී අසුනෙන් නැගිට විහාරයට ඇතුළු වූ සේක.

Yañcetaṃ bhagavā tantiṃ kathesi, tattha kappaparicchedo, jātiparicchedo, gottaparicchedo, āyuparicchedo, bodhiparicchedo, sāvakayugaparicchedo, sāvakasannipātaparicchedo, upaṭṭhākaparicchedo, pitiparicchedoti navime vārā āgatā, sambahulavāro anāgato, ānetvā pana dīpetabbo.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් පර්යාප්ති ධර්ම ක්‍රමයක් දේශනා කළ සේක් ද, එහි කල්ප පරිච්ඡේදය, ජාති පරිච්ඡේදය, ගෝත්‍ර පරිච්ඡේදය, ආයු පරිච්ඡේදය, බෝධි පරිච්ඡේදය, ශ්‍රාවක යුග පරිච්ඡේදය, ශ්‍රාවක සන්නිපාත පරිච්ඡේදය, උපස්ථායක පරිච්ඡේදය, පීතෘ පරිච්ඡේදය යන කරුණු නවය ඇතුළත් වී ඇත. සම්බහුල වාරය මෙහි සඳහන්ව නැතත්, එය වෙනත් තැනකින් ගෙන දක්වා පැහැදිලි කළ යුතුය.

Sambahulavārakathāvaṇṇanā

සම්බහුල වාර කථා වර්ණනාව.

Sabbabodhisattānañhi [Pg.15] ekasmiṃ kulavaṃsānurūpe putte jāte nikkhamitvā pabbajitabbanti ayameva vaṃso, ayaṃ paveṇī. Kasmā? Sabbaññubodhisattānañhi mātukucchiṃ okkamanato paṭṭhāya pubbe vuttappakārāni anekāni pāṭihāriyāni honti, tatra nesaṃ yadi neva jātanagaraṃ, na pitā, na mātā, na bhariyā, na putto paññāyeyya, ‘‘imassa neva jātanagaraṃ, na pitā, na bhariyā, na putto paññāyati, devo vā sakko vā māro vā brahmā vā esa maññe, devānañca īdisaṃ pāṭihāriyaṃ anacchariya’’nti maññamāno jano neva sotabbaṃ, na saddhātabbaṃ maññeyya. Tato abhisamayo na bhaveyya, abhisamaye asati niratthakova buddhuppādo, aniyyānikaṃ sāsanaṃ hoti. Tasmā sabbabodhisattānaṃ – ‘‘ekasmiṃ kulavaṃsānurūpe putte jāte nikkhamitvā pabbajitabba’’nti ayameva vaṃso ayaṃ paveṇī. Tasmā puttādīnaṃ vasena sambahulavāro ānetvā dīpetabbo.

සියලු බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා හට තමන්ගේ කුල පරම්පරාවට අනුකූලව එක් පුත් රුවනක් උපන් කල්හි, ගිහිගෙය හැරපියා පැවිදි විය යුතුය යන්න චාරිත්‍රයකි, මෙය පරම්පරාගත ක්‍රමයකි. ඒ මන්ද යත්? සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා මව්කුස පිළිසිඳගත් තැන් සිට පෙර සඳහන් කරන ලද පරිදි නොයෙකුත් ප්‍රාතිහාර්යයන් සිදු වේ. එහිදී ඔවුන්ගේ උපන් නගරය, පියා, මව, බිරිඳ හෝ පුත්‍රයා යන මොවුන් පිළිබඳව තොරතුරු නොපෙනෙන්නේ නම් (නොදන්නේ නම්), "මොහුගේ උපන් නගරයක්, පියෙක්, බිරිඳක් හෝ පුතෙක් ගැන තොරතුරක් නැත; මොහු දෙවියෙක් හෝ සක් දෙවිඳෙක් හෝ මාරයෙක් හෝ බ්‍රහ්මයෙක් විය හැකිය; දෙවිවරුන්ට මෙබඳු ප්‍රාතිහාර්යයන් පෑම පුදුමයට කරුණක් නොවේ" යැයි සිතා මිනිසුන් ධර්මය ඇසීමට හෝ ශ්‍රද්ධාව ඇති කර ගැනීමට පෙළඹෙන්නේ නැත. එයින් සත්‍යාවබෝධය (අභිසමය) සිදු නොවේ. අභිසමය නොමැති කල්හි බුද්ධෝත්පාදය නිශ්ඵල වන අතර, ශාසනය සසරින් එතෙර කරවන එකක් නොවේ. එබැවින් සියලු බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා හට "කුල පරම්පරාවට අනුකූලව එක් පුත් රුවනක් උපන් කල්හි නික්ම ගොස් පැවිදි විය යුතුය" යන්නම සම්ප්‍රදාය හා පෞරාණික චාරිත්‍රය වේ. එබැවින් පුත්‍රයා ආදීන්ගේ වශයෙන් සම්බහුල වාරය ගෙනහැර දක්වා විස්තර කළ යුතුය.

Sambahulaparicchedavaṇṇanā

සම්බහුල පරිච්ඡේද වර්ණනාව.

Tattha –

එහි විස්තරය මෙසේය -

Samavattakkhandho atulo, suppabuddho ca uttaro;

Satthavāho vijitaseno, rāhulo bhavati sattamoti.

සමවත්තක්ඛන්ධ, අතුල, සුප්පබුද්ධ, උත්තර, සත්ථවාහ, විජිතසේන යන කුමාරවරුන් සහ හත්වැන්නා වූ රාහුල කුමාරයා ද වෙති.

Ete tāva sattannampi bodhisattānaṃ anukkameneva satta puttā veditabbā.

මොවුන් සත් දෙනා ඒ බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා සත් නමගේම පිළිවෙළින් පුත්‍රයන් සත් දෙනා ලෙස දත යුතුය.

Tattha rāhulabhadde tāva jāte paṇṇaṃ āharitvā mahāpurisassa hatthe ṭhapayiṃsu. Athassa tāvadeva sakalasarīraṃ khobhetvā puttasineho aṭṭhāsi. So cintesi – ‘‘ekasmiṃ tāva jāte evarūpo puttasineho, parosahassaṃ kira me puttā bhavissanti, tesu ekekasmiṃ jāte idaṃ sinehabandhanaṃ evaṃ vaḍḍhantaṃ dubbhejjaṃ bhavissati, rāhu jāto, bandhanaṃ jāta’’nti āha. Taṃ divasameva ca rajjaṃ pahāya nikkhanto. Esa nayo sabbesaṃ puttuppattiyanti. Ayaṃ puttaparicchedo.

එහි රාහුල භද්‍ර කුමාරයා උපන් කල්හි ඒ පුවත ලියූ හසුනක් ගෙනැවිත් මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේගේ අතෙහි තැබූහ. එකෙණෙහිම උන්වහන්සේගේ මුළු ශරීරයම කම්පා කරවමින් පුත්‍ර ස්නේහය උපන්නේය. උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "එක් පුතෙකු උපන් කල්හිම මෙබඳු පුත්‍ර ස්නේහයක් ඇති වේ නම්, මට පුතුන් දහසකට වඩා සිටින්නේ යැයි කියනු ලැබේ, ඔවුන් එකිනෙකා උපදින විට මේ ස්නේහ බන්ධනය මෙලෙස වැඩී ගියහොත් එය සිඳලීම දුෂ්කර වනු ඇත; රාහු (ග්‍රහයෙකු) උපන්නේය, බන්ධනයක් ඇති විය" යැයි වදාළ සේක. එදිනම රජසැප හැර දමා අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ සේක. සියලු බුදුවරුන්ගේ පුත්‍රෝත්පත්තිය පිළිබඳ නියමය මෙසේමය. මෙය පුත්‍ර පරිච්ඡේදයයි.

Sutanā [Pg.16] sabbakāmā ca, sucittā atha rocinī;

Rucaggatī sunandā ca, bimbā bhavati sattamāti.

සුතනා, සබ්බකාමා, සුචිත්තා, රොචිනී, රුචග්ගතී, සුනන්දා සහ හත්වැන්නා වූ බිම්බා දේවිය ද වෙති.

Etā tesaṃ sattannampi puttānaṃ mātaro ahesuṃ. Bimbādevī pana rāhulakumāre jāte rāhulamātāti paññāyittha. Ayaṃ bhariyaparicchedo.

මොවුහු ඒ සත් නමක පුත්‍රයන්ගේ මෑණියන් වූහ. බිම්බා දේවිය වනාහි රාහුල කුමාරයා උපන් පසු 'රාහුලමාතා' නමින් ප්‍රසිද්ධ වූවාය. මෙය භාර්ය පරිච්ඡේදයයි.

Vipassī kakusandhoti ime pana dve bodhisattā payuttaājaññarathamāruyha mahābhinikkhamanaṃ nikkhamiṃsu. Sikhī koṇāgamanoti ime dve hatthikkhandhavaragatā hutvā nikkhamiṃsu. Vessabhū suvaṇṇasivikāya nisīditvā nikkhami. Kassapo uparipāsāde mahātale nisinnova ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā jhānā uṭṭhāya taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā – ‘‘pāsādo uggantvā bodhimaṇḍe otaratū’’ti adhiṭṭhāsi. Pāsādo ākāsena gantvā bodhimaṇḍe otari. Mahāpurisopi tato otaritvā bhūmiyaṃ ṭhatvā – ‘‘pāsādo yathāṭhāneyeva patiṭṭhātū’’ti cintesi. So yathāṭhāne patiṭṭhāsi. Mahāpurisopi satta divasāni padhānamanuyuñjitvā bodhipallaṅke nisīditvā sabbaññutaṃ paṭivijjhi. Amhākaṃ pana bodhisatto kaṇṭakaṃ assavaramāruyha nikkhantoti. Ayaṃ yānaparicchedo.

විපස්සී සහ කකුසන්ධ යන බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා දෙපළ ආජානීය අශ්වයන් යෙදූ රථයක නැගී මහා අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ සේක. සිඛී සහ කෝණාගමන යන දෙපළ උතුම් ඇත් කඳ පිට නැගී නික්මුණහ. වෙස්සභූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ස්වර්ණමය සිවිගෙයකින් නික්මුණහ. කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රාසාදයෙහි මතුමහලෙහි වැඩ හිඳිමින්ම ආනාපානසති චතුර්ථ ධ්‍යානය උපදවා, ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට එම ධ්‍යානය පාදක කරගෙන "ප්‍රාසාදය අහසට පැන නැගී බෝධි මණ්ඩපයෙහි බසීවා" යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. ප්‍රාසාදය අහසින් ගොස් බෝධි මණ්ඩපයෙහි බැස ගත්තේය. මහා පුරුෂයාණෝ ද ඉන් බැස භූමියෙහි සිට "ප්‍රාසාදය තිබූ තැනම පිහිටාවා" යි සිතූ සේක. එය තිබූ තැනම පිහිටියේය. මහා පුරුෂයාණෝ ද සත් දිනක් වීර්ය වඩා බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩ හිඳ සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කළ සේක. අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වනාහි කණ්ඨක නම් උතුම් අශ්වයා පිට නැගී නික්මුණු සේක. මෙය යාන පරිච්ඡේදයයි.

Vipassissa pana bhagavato yojanappamāṇe padese vihāro patiṭṭhāsi, sikhissa tigāvute, vessabhussa aḍḍhayojane, kakusandhassa gāvute, koṇāgamanassa aḍḍhagāvute, kassapassa vīsatiusabhe. Amhākaṃ bhagavato pakatimānena soḷasakarīse, rājamānena aṭṭhakarīse padese vihāro patiṭṭhitoti. Ayaṃ vihāraparicchedo.

විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ විහාරය යොදුනක පමණ ප්‍රදේශයක පිහිටියේය. සිඛී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගාවුත් තුනක ද, වෙස්සභූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ යොදුන් භාගයක ද, කකුසන්ධ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගාවුතයක ද, කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගාවුත් භාගයක ද, කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උසභ විස්සක ද ප්‍රමාණයක පිහිටියේය. අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ විහාරය සාමාන්‍ය මිනුමෙන් කරීස දහසයක ද, රාජකීය මිනුමෙන් කරීස අටක ද ප්‍රදේශයක පිහිටියේය. මෙය විහාර පරිච්ඡේදයයි.

Vipassissa pana bhagavato ekaratanāyāmā vidatthivitthārā aṭṭhaṅgulubbedhā suvaṇṇiṭṭhakā kāretvā cūḷaṃsena chādetvā vihāraṭṭhānaṃ kiṇiṃsu. Sikhissa suvaṇṇayaṭṭhiphālehi chādetvā kiṇiṃsu. Vessabhussa suvaṇṇahatthipādāni kāretvā tesaṃ cūḷaṃsena chādetvā kiṇiṃsu. Kakusandhassa vuttanayeneva suvaṇṇiṭṭhakāhi chādetvā kiṇiṃsu. Koṇāgamanassa vuttanayeneva suvaṇṇakacchapehi chādetvā kiṇiṃsu. Kassapassa [Pg.17] suvaṇṇakaṭṭīhiyeva chādetvā kiṇiṃsu. Amhākaṃ bhagavato salakkhaṇānaṃ kahāpaṇānaṃ cūḷaṃsena chādetvā kiṇiṃsu. Ayaṃ vihārabhūmiggahaṇadhanaparicchedo.

විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙනුවෙන් දිගින් රියනක්, පළලින් වියතක් සහ ඝනකමින් අඟල් අටක් වූ රන් ගඩොල් කරවා, ඒවා එකිනෙක ගැටෙන සේ අතුරා විහාර භූමිය මිලදී ගත්හ. සිඛී බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවෙන් රන් දඬු අතුරා මිලදී ගත්හ. වෙස්සභූ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවෙන් රන් ඇත් පියවරවල් කරවා ඒවා අතුරා මිලදී ගත්හ. කකුසන්ධ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවෙන් ඉහත කී පරිදිම රන් ගඩොල් අතුරා මිලදී ගත්හ. කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවෙන් රන් ඉබ්බන්ගේ රූප අතුරා මිලදී ගත්හ. කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවෙන් රන් කැට අතුරාම මිලදී ගත්හ. අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙනුවෙන් ලකුණු සහිත කහවනු එකිනෙක ගැටෙන සේ අතුරා මිලදී ගත්හ. මෙය විහාර භූමිය මිලදී ගැනීමට වැය කළ ධනය පිළිබඳ පරිච්ඡේදයයි.

Tattha vipassissa bhagavato tathā bhūmiṃ kiṇitvā vihāraṃ katvā dinnupaṭṭhāko punabbasumitto nāma ahosi, sikhissa sirivaḍḍhano nāma, vessabhussa sotthiyo nāma, kakusandhassa accuto nāma, koṇāgamanassa uggo nāma, kassapassa sumano nāma, amhākaṃ bhagavato sudatto nāma. Sabbe cete gahapatimahāsālā seṭṭhino ahesunti. Ayaṃ upaṭṭhākaparicchedo nāma.

එහි විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙනුවෙන් එසේ භූමිය මිලදී ගෙන විහාරයක් කරවා පූජා කළ උපස්ථායකයා පුනබ්බසුමිත්ත නම් විය. සිඛී බුදුරජාණන් වහන්සේට සිරිවඩ්ඪන නම් ද, වෙස්සභූ බුදුරජාණන් වහන්සේට සොත්ථිය නම් ද, කකුසන්ධ බුදුරජාණන් වහන්සේට අච්චුත නම් ද, කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේට උග්ග නම් ද, කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේට සුමන නම් ද, අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සුදත්ත නම් ද වූහ. මොවුහු සියල්ලෝම මහා ධනවත් ගෘහපති සිටුවරු වූහ. මෙය උපස්ථායක පරිච්ඡේදයයි.

Aparāni cattāri avijahitaṭṭhānāni nāma honti. Sabbabuddhānañhi bodhipallaṅko avijahito, ekasmiṃyeva ṭhāne hoti. Dhammacakkappavattanaṃ isipatane migadāye avijahitameva hoti. Devorohanakāle saṅkassanagaradvāre paṭhamapadagaṇṭhikā avijahitāva hoti. Jetavane gandhakuṭiyā cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva honti. Vihāro pana khuddakopi mahantopi hoti, vihāropi na vijahitoyeva, nagaraṃ pana vijahati. Yadā nagaraṃ pācīnato hoti, tadā vihāro pacchimato; yadā nagaraṃ dakkhiṇato, tadā vihāro uttarato. Yadā nagaraṃ pacchimato, tadā vihāro pācīnato; yadā nagaraṃ uttarato, tadā vihāro dakkhiṇato. Idāni pana nagaraṃ uttarato, vihāro dakkhiṇato.

මීට අමතරව සියලු බුදුවරුන් විසින් අත්නොහරින ලද ස්ථාන (අවිජහිතට්ඨාන) සතරක් පවතී. සියලු බුදුවරුන්ගේ බෝධි පල්ලංකය පිහිටන ස්ථානය අත්නොහරින ලද්දකි, එය සැමවිටම එකම ස්ථානයක පිහිටයි. ඉසිපතන මිගදායේ දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කළ ස්ථානය ද අත්නොහරින ලද්දකි. දෙව්ලොවින් බැසීමේදී (දේවෝරෝහණ) සංකස්ස පුර දොරටුව අසල තැබූ ප්‍රථම ශ්‍රී පාද ලාංඡනය පිහිටි ස්ථානය ද අත්නොහරින ලද්දකි. ජේතවනාරාමයේ ගන්ධකුටියෙහි ඇඳ කකුල් සතර පිහිටි ස්ථාන ද අත්නොහරින ලද්දේමය. විහාරය කුඩා වුවද විශාල වුවද එය ද අත්නොහරින ලද්දකි. එහෙත් නගරය පිහිටන දිශාව වෙනස් වේ. නගරය විහාරයට නැගෙනහිරින් පිහිටන විට විහාරය බටහිරින් වේ. නගරය දකුණින් පිහිටන විට විහාරය උතුරෙන් වේ. නගරය බටහිරින් පිහිටන විට විහාරය නැගෙනහිරින් වේ. නගරය උතුරෙන් පිහිටන විට විහාරය දකුණෙන් වේ. වර්තමානයේ නගරය උතුරින් ද, විහාරය දකුණින් ද පිහිටා ඇත.

Sabbabuddhānañca āyuvemattaṃ, pamāṇavemattaṃ, kulavemattaṃ, padhānavemattaṃ, rasmivemattanti pañca vemattāni honti. Āyuvemattaṃ nāma keci dīghāyukā honti, keci appāyukā. Tathā hi dīpaṅkarassa vassasatasahassaṃ āyuppamāṇaṃ ahosi, amhākaṃ bhagavato vassasataṃ āyuppamāṇaṃ.

සියලු බුදුවරුන් අතර ආයුෂයෙහි වෙනස, ශරීර ප්‍රමාණයෙහි වෙනස, කුලයෙහි වෙනස, වීර්යයෙහි (ප්‍රධාන) වෙනස සහ රශ්මියෙහි වෙනස යනුවෙන් වෙනස්කම් (වේමත්ත) පසක් පවතී. ආයුෂයෙහි වෙනස යනු සමහර බුදුවරු දීර්ඝායුෂ ලබති, සමහරු මඳ ආයුෂ ලබති. ඒ අනුව දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආයු ප්‍රමාණය වසර ලක්ෂයක් වූ අතර, අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආයු ප්‍රමාණය වසර සියයක් විය.

Pamāṇavemattaṃ nāma keci dīghā honti keci rassā. Tathā hi dīpaṅkaro asītihattho ahosi, sumano navutihattho, amhākaṃ bhagavā aṭṭhārasahattho.

ශරීර ප්‍රමාණයෙහි වෙනස යනු සමහර බුදුවරු උසින් වැඩි වන අතර සමහරු උසින් අඩු වෙති. ඒ අනුව දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ අසූ රියන් උස වූ සේක. සුමන බුදුරජාණන් වහන්සේ අනූ රියන් වූ සේක. අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ දහඅට රියන් උස වූ සේක.

Kulavemattaṃ [Pg.18] nāma keci khattiyakule nibbattanti, keci brāhmaṇakule. Padhānavemattaṃ nāma kesañci padhānaṃ ittarakālameva hoti, yathā kassapassa bhagavato. Kesañci addhaniyaṃ, yathā amhākaṃ bhagavato.

කුලයෙහි වෙනස යනු සමහර බුදුවරු ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි උපදින අතර, සමහරු බ්‍රාහ්මණ කුලයෙහි උපදිති. වීර්යය කිරීමෙහි වෙනස යනු සමහර බුදුවරුන්ගේ දුෂ්කරක්‍රියා කාලය කෙටි වේ. නිදසුනක් ලෙස කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙනි. සමහර බුදුවරුන්ගේ කාලය දීර්ඝ වේ. නිදසුනක් ලෙස අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙනි.

Rasmivemattaṃ nāma maṅgalassa bhagavato sarīrarasmi dasasahassilokadhātuppamāṇā ahosi. Amhākaṃ bhagavato samantā byāmamattā. Tatra rasmivemattaṃ ajjhāsayappaṭibaddhaṃ, yo yattakaṃ icchati, tassa tattakaṃ sarīrappabhā pharati. Maṅgalassa pana niccampi dasasahassilokadhātuṃ pharatūti ajjhāsayo ahosi. Paṭividdhaguṇesu pana kassaci vemattaṃ nāma natthi.

රශ්මියෙහි වෙනස යනු මංගල බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීර රශ්මිය දසදහසක් ලෝක ධාතු පුරා පැතිර ගියේය. අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රශ්මිය සතර වටින් බඹයක් පමණ විය. එහිදී රශ්මියෙහි ප්‍රමාණය අධිෂ්ඨානය (අජ්ඣාසය) මත රඳා පවතී. යම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් යම් පමණකට රශ්මිය විහිදුවීමට කැමති වන්නේ නම්, ඒ පමණට ශරීර රශ්මිය විහිදෙයි. මංගල බුදුරජාණන් වහන්සේට නිරන්තරයෙන්ම දසදහසක් ලෝක ධාතු පුරා රශ්මිය පැතිරේවා යන අධිෂ්ඨානය තිබුණි. එහෙත් අවබෝධ කරගත් ගුණාංගයන් (සර්වඥතා ඥානාදිය) සම්බන්ධයෙන් කිසිදු බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ වෙනසක් නැත.

Aparaṃ amhākaṃyeva bhagavato sahajātaparicchedañca nakkhattaparicchedañca dīpesuṃ. Sabbaññubodhisattena kira saddhiṃ rāhulamātā, ānandatthero, channo, kaṇṭako, nidhikumbho, mahābodhi, kāḷudāyīti imāni satta sahajātāni. Mahāpuriso ca uttarāsāḷhanakkhatteneva mātukucchiṃ okkami, mahābhinikkhamanaṃ nikkhami, dhammacakkaṃ pavattesi, yamakapāṭihāriyaṃ akāsi. Visākhānakkhattena jāto ca abhisambuddho ca parinibbuto ca. Māghanakkhattenassa sāvakasannipāto ca ahosi, āyusaṅkhārossajjanañca, assayujanakkhattena devorohananti ettakaṃ āharitvā dīpetabbaṃ. Ayaṃ sambahulaparicchedo nāma.

තවද, අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේම සහජාත වස්තූන් සහ තාරකා නැකත් පිළිබඳ විස්තරය ද දක්වා ඇත. සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සමඟ එකම අවස්ථාවෙහි උපන් වස්තූන් සතකි. එනම්: රාහුල මාතාව (යශෝධරා දේවිය), ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ, ඡන්න ඇමති, කණ්ඨක අශ්වයා, රන් නිදන් සැළි සතර, මහා බෝධි වෘක්ෂය සහ කාළුදායී ඇමති යන මේ සත් දෙනා සහජාතයෝ වෙති. මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ උත්තරාසල්හ නැකතින්ම මවු කුස පිළිසිඳ ගත් සේක, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ සේක, ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළ සේක, යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය පෑ සේක. වෛශාඛ (වෙසක්) නැකතින් උපත ලැබූ සේක, බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක, පිරිනිවන් පෑ සේක. මාඝ නැකතින් ශ්‍රාවක සන්නිපාතය හා ආයු සංස්කාරය අත්හැරීම සිදු විය. අස්සයුජ නැකතින් දේවාවරෝහණය සිදු විය. මෙම පිරිසෙච්ඡදය 'සම්බහුල පරිච්ඡේදය' නම් වේ.

13. Idāni atha kho tesaṃ bhikkhūnantiādīsu te bhikkhū – ‘‘āvuso, pubbenivāsassa nāma ayaṃ gati, yadidaṃ cutito paṭṭhāya paṭisandhiārohanaṃ. Yaṃ pana idaṃ paṭisandhito paṭṭhāya pacchāmukhaṃ ñāṇaṃ pesetvā cuti gantabbaṃ, idaṃ atigarukaṃ. Ākāse padaṃ dassento viya bhagavā kathesī’’ti ativimhayajātā hutvā – ‘‘acchariyaṃ, āvuso,’’tiādīni vatvā puna aparampi kāraṇaṃ dassento – ‘‘yatra hi nāma tathāgato’’tiādimāhaṃsu. Tattha yatra hi nāmāti acchariyatthe nipāto, yo nāma tathāgatoti attho. Chinnapapañceti ettha papañcā nāma taṇhā māno diṭṭhīti ime tayo kilesā. Chinnavaṭumeti ettha vaṭumanti kusalākusalakammavaṭṭaṃ vuccati. Pariyādinnavaṭṭeti tasseva vevacanaṃ, pariyādinnasabbakammavaṭṭeti attho. Sabbadukkhavītivatteti sabbaṃ vipākavaṭṭasaṅkhātaṃ dukkhaṃ vītivatte[Pg.19]. Anussarissatīti idaṃ yatrāti nipātavasena anāgatavacanaṃ, attho panettha atītavasena veditabbo. Bhagavā hi te buddhe anussari, na idāni anussarissati. Evaṃsīlāti maggasīlena phalasīlena lokiyalokuttarasīlena evaṃsīlā. Evaṃdhammāti ettha samādhipakkhā dhammā adhippetā, maggasamādhinā phalasamādhinā lokiyalokuttarasamādhinā, evaṃsamādhayoti attho. Evaṃpaññāti maggapaññādivaseneva evaṃpaññā. Evaṃvihārīti ettha pana heṭṭhā samādhipakkhānaṃ dhammānaṃ gahitattā vihāro gahitova puna kasmā gahitameva gaṇhātīti ce; na idaṃ gahitameva, idañhi nirodhasamāpattidīpanatthaṃ vuttaṃ. Tasmā evaṃ nirodhasamāpattivihārī te bhagavanto ahesunti evamettha attho daṭṭhabbo.

13. දැන්, 'අථ ඛො තෙසං භික්ඛූනං' යනාදි පාඨයෙහි ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ පැවසූහ: 'ඇවැත්නි, චුතියේ සිට ප්‍රතිසන්ධිය දක්වා අතීතය සිහිපත් කිරීම පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානයෙහි ස්වභාවයයි. එහෙත් ප්‍රතිසන්ධියේ සිට චුතිය දක්වා ආපස්සට ඥානය මෙහෙයවීම ඉතා දුෂ්කර කාර්යයකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය පැහැදිලි කළේ අහසෙහි පියසටහන් පෙන්වන්නාක් මෙනි.' මෙසේ මහත් පුදුමයට පත්ව 'ඇවැත්නි, ආශ්චර්යයකි' යනාදිය පවසා නැවතත් වෙනත් කරුණක් දක්වමින් 'යත්‍ර හි නාම තථාගතො' යනාදිය පැවසූහ. එහි 'යත්‍ර හි නාම' යනු ආශ්චර්යය ප්‍රකාශ කරන නිපාතයකි. 'යම් තථාගත කෙනෙක්' යනු එහි අර්ථයයි. 'ඡින්නපපඤ්චෙ' යන්නෙහි 'පපඤ්ච' යනු තණ්හාව, මානය හා දිට්ඨිය යන කෙලෙස් තුනයි. 'ඡින්නවටුමෙ' යන්නෙහි 'වටුම' (මාවත) යනු කුසල් අකුසල් නමැති කර්ම වෘත්තයයි. 'පරියාදින්නවට්ටෙ' යනු එයටම පර්යාය පදයකි, එනම් සියලු කර්ම වෘත්තයන් අවසන් කළ බවයි. 'සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ' යනු විපාක වෘත්ත සංඛ්‍යාත සියලු දුක් ඉක්මවා ගිය බවයි. 'අනුස්සරිස්සති' යන පදය 'යත්‍ර' නිපාතය නිසා අනාගත රූපයෙන් තිබුණ ද, එහි අර්ථය අතීත කාලීනව තේරුම් ගත යුතුය. මන්ද, බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ බුදුවරුන් සිහිපත් කළ සේක, දැන් සිහිපත් කරන්නේ නොවේ. 'එවංසීලා' යනු මාර්ග ශීලය, ඵල ශීලය සහ ලෞකික ලෝකෝත්තර ශීලයෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'එවංධම්මා' යන්නෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ සමාධි පාර්ශවීය ධර්මයන්ය. එනම් මාර්ග සමාධිය, ඵල සමාධිය හා ලෞකික ලෝකෝත්තර සමාධියෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'එවංපඤ්ඤා' යනු මාර්ග ප්‍රඥාදියෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'එවංවිහාරී' යන්නෙහිදී, කලින් සමාධි පාර්ශවීය ධර්මයන් ගැන සඳහන් කළ බැවින් 'විහරණය' (සමාපත්තිය) යන්න ද ඇතුළත් වේ. එසේ නම් නැවත එය සඳහන් කළේ මන්ද? එය කලින් සඳහන් කළ දෙයම නොවේ. මෙය නිරෝධ සමාපත්තිය දැක්වීම පිණිස පවසන ලද්දකි. එබැවින්, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා මෙබඳු වූ නිරෝධ සමාපත්ති විහරණයෙන් යුක්ත වූහ යන්න මෙහි අර්ථයයි.

Evaṃvimuttāti ettha vikkhambhanavimutti, tadaṅgavimutti, samucchedavimutti, paṭippassaddhivimutti, nissaraṇavimuttīti pañcavidhā vimutti. Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṃ vikkhambhitehi nīvaraṇādīhi vimuttattā vikkhambhanavimuttīti saṅkhyaṃ gacchanti. Aniccānupassanādikā sattānupassanā sayaṃ tassa tassa paccanīkaṅgavasena pariccattāhi niccasaññādīhi vimuttattā tadaṅgavimuttīti saṅkhyaṃ gacchanti. Cattāro ariyamaggā sayaṃ samucchinnehi kilesehi vimuttattā samucchedavimuttīti saṅkhyaṃ gacchanti. Cattāri sāmaññaphalāni maggānubhāvena kilesānaṃ paṭippassaddhante uppannattā paṭippassaddhivimuttīti saṅkhyaṃ gacchanti. Nibbānaṃ sabbakilesehi nissaṭattā apagatattā dūre ṭhitattā nissaraṇavimuttīti saṅkhyaṃ gacchati. Iti imāsaṃ pañcannaṃ vimuttīnaṃ vasena – ‘‘evaṃ vimuttā’’ti ettha attho daṭṭhabbo.

'එවංවිමුත්තා' යන්නෙහි විමුක්තිය පස් ආකාර වේ. එනම්: විෂ්කම්භන විමුක්තිය, තදංග විමුක්තිය, සමුච්ඡේද විමුක්තිය, පටිප්පස්සද්ධි විමුක්තිය සහ නිස්සරණ විමුක්තියයි. එහිදී අෂ්ට සමාපත්ති මගින් නීවරණාදීන් යටපත් වන බැවින් එය 'විෂ්කම්භන විමුක්තිය' නම් වේ. අනිච්චානුපස්සනාදී සත්තානුපස්සනාවන් මගින් ඒ ඒ අනුපස්සනාවන්ට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ නිච්චසඤ්ඤාදීන් කෙරෙන් මිදෙන බැවින් එය 'තදංග විමුක්තිය' නම් වේ. සතර ආර්ය මාර්ගයන් මගින් කෙලෙසුන් සහමුලින්ම සිඳලන බැවින් එය 'සමූච්ඡේද විමුක්තිය' නම් වේ. මාර්ගානුභාවයෙන් කෙලෙසුන් සන්සිඳීමෙන් සතර සාමණ්‍ය ඵලයන් උපදින බැවින් එය 'පටිප්පස්සද්ධි විමුක්තිය' නම් වේ. සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු, වෙන් වූ, දුරස් වූ නිවන 'නිස්සරණ විමුක්තිය' නම් වේ. මෙසේ මෙම පස්වැදෑරුම් විමුක්තීන්ගෙන් 'මෙබඳු විමුක්ති ඇති' යන්නෙහි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය.

14. Paṭisallānā vuṭṭhitoti ekībhāvā vuṭṭhito.

14. 'පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො' යනු විවේකයෙන් (හුදෙකලා බවින්) නැගී සිටි බවයි.

16. ‘‘Ito so, bhikkhave’’ti ko anusandhi? Idañhi suttaṃ – ‘‘tathāgatassevesā, bhikkhave, dhammadhātu suppaṭividdhā’’ti ca ‘‘devatāpi tathāgatassa etamatthaṃ ārocesu’’nti ca imehi dvīhi padehi ābaddhaṃ. Tattha devatārocanapadaṃ suttantapariyosāne devacārikakolāhalaṃ dassento vicāressati. Dhammadhātupadānusandhivasena pana ayaṃ desanā [Pg.20] āraddhā. Tattha khattiyo jātiyātiādīni ekādasapadāni nidānakaṇḍe vuttanayeneva veditabbāni.

16. ‘‘මහණෙනි, මෙතැන් සිට’’ යන මෙහි සම්බන්ධය (අනුසන්ධිය) කුමක්ද? මෙම සූත්‍රය – ‘‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින්ම මෙම ධර්ම ධාතුව මැනවින් අවබෝධ කරන ලදී’’ යන්න සහ ‘‘දේවතාවෝ ද තථාගතයන් වහන්සේට මෙම කරුණ සැළකළහ’’ යන මේ පද දෙක හා බැඳී පවතී. එහිදී දේවතාවුන් විසින් සැළකිරීම පිළිබඳ පදය, සූත්‍රය අවසානයේදී දිව්‍ය චාරිකාවේ කෝලාහලය දක්වමින් විස්තර කරනු ලැබේ. එහෙත් මේ දේශනාව ආරම්භ කරන ලද්දේ ධර්ම ධාතු පදයේ අනුසන්ධිය වශයෙනි. එහි ‘‘ජාතියෙන් ක්ෂත්‍රිය වූ’’ ආදී පද එකොළොස, නිදාන කණ්ඩයෙහි දැක්වූ අයුරින්ම දත යුතුය.

Bodhisattadhammatāvaṇṇanā

බෝධිසත්ව ධර්මතාව පිළිබඳ විස්තරය

17. Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisattotiādīsu pana vipassīti tassa nāmaṃ, tañca kho vividhe atthe passanakusalatāya laddhaṃ. Bodhisattoti paṇḍitasatto bujjhanakasatto. Bodhisaṅkhātesu vā catūsu maggesu satto āsatto laggamānasoti bodhisatto. Sato sampajānoti ettha satoti satiyeva. Sampajānoti ñāṇaṃ. Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā mātukucchiṃ okkamīti attho. Okkamīti iminā cassa okkantabhāvo pāḷiyaṃ dassito, na okkamanakkamo. So pana yasmā aṭṭhakathaṃ ārūḷho, tasmā evaṃ veditabbo –

17. ‘‘මහණෙනි, ඉක්බිති විපස්සී බෝධිසත්වයන් වහන්සේ’’ යනාදී තැන ‘‘විපස්සී’’ යනු උන්වහන්සේගේ නාමයයි. විවිධාකාර වූ අර්ථයන් දැකීමෙහි දක්ෂ වූ බැවින් ඒ නම ලැබුණි. ‘‘බෝධිසත්ව’’ යනු නුවණැති සත්වයා හෙවත් සත්‍යාවබෝධය කරන්නා වූ සත්වයා යන්නයි. එසේත් නැතහොත් ‘‘බෝධි’’ නම් වූ සතර මගෙහි ඇලුණු සිත් ඇති බැවින් ‘‘බෝධිසත්ව’’ නම් වේ. ‘‘සිහි ඇතිව, මනා ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව’’ යන මෙහි ‘‘සතෝ’’ යනු සිහියමයි. ‘‘සම්පජානෝ’’ යනු ප්‍රඥාවයි. මැනවින් එළඹ සිටි සිහිය ඇතිව ප්‍රඥාවෙන් විමසා මව්කුසට පිළිසිඳ ගත්හ යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘‘පිළිසිඳ ගත්හ’’ (ඔක්කමි) යන මෙයින් උන්වහන්සේගේ පිළිසිඳ ගැනීම පාළියෙහි දක්වන ලද නමුත්, පිළිසිඳ ගැනීමේ පිළිවෙළ දක්වා නැත. එය අටුවාවෙහි ඇතුළත් කර ඇති බැවින් මෙසේ දත යුතුය –

Sabbabodhisattā hi samatiṃsa pāramiyo pūretvā, pañca mahāpariccāge pariccajitvā, ñātatthacariyalokatthacariyabuddhacariyānaṃ koṭiṃ patvā, vessantarasadise tatiye attabhāve ṭhatvā, satta mahādānāni datvā, sattakkhattuṃ pathaviṃ kampetvā, kālaṅkatvā, dutiyacittavāre tusitabhavane nibbattanti. Vipassī bodhisattopi tatheva katvā tusitapure nibbattitvā saṭṭhisatasahassādhikā sattapaññāsa vassakoṭiyo tattha aṭṭhāsi. Aññadā pana dīghāyukadevaloke nibbattā bodhisattā na yāvatāyukaṃ tiṭṭhanti. Kasmā? Tattha pāramīnaṃ duppūraṇīyattā. Te adhimuttikālakiriyaṃ katvā manussapatheyeva nibbattanti. Pāramīnaṃ pūrento pana yathā idāni ekena attabhāvena sabbaññutaṃ upanetuṃ sakkonti, evaṃ sabbaso pūritattā tadā vipassī bodhisatto tattha yāvatāyukaṃ aṭṭhāsi.

සියලුම බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා සමතිස් පෙරුම්දම් පුරා, පංච මහා පරිත්‍යාගයන් සිදු කර, ඥාතත්ථ චරියාව, ලෝකත්ථ චරියාව හා බුද්ධි චරියාව යන මේ චරියාවන්ගේ උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණ, වෙස්සන්තර ආත්මභවය වැනි තෙවන ආත්මභවයෙහි සිට සත් මහා දානයන් දී සත් වරක් පොළොව කම්පා කර, කළුරිය කර දෙවන චිත්තක්ෂණයෙහිම තුසිත භවනයෙහි උපදිති. විපස්සී බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද එසේම කර තුසිත පුරයෙහි ඉපිද, එහි වසර පනස් හත් කෝටි සැට ලක්ෂයක් (576,000,000) වැඩසිටියහ. සාමාන්‍යයෙන් දීර්ඝායුෂ ඇති දෙව්ලොවක උපදින බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා ආයුෂ අවසන් වන තෙක් එහි නොසිටිති. ඒ මන්ද? එහි පාරමිතා පිරීම අපහසු බැවිනි. උන්වහන්සේලා අධිමුක්ති කාලක්‍රියාව (ඉටා මියයාම) කර මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහිම උපදිති. එහෙත් පෙරුම්දම් පුරන කල්හි දැන් මේ එක් ආත්මයකින්ම සර්වඥතා ඥානය ලැබීමට සමත් වන පරිදි සියලු ආකාරයෙන් පාරමිතා සම්පූර්ණ වී තිබූ බැවින්, එදින විපස්සී බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එහි ආයුෂ අවසන් වන තෙක්ම වැඩසිටියහ.

Devatānaṃ pana – ‘‘manussānaṃ gaṇanāvasena idāni sattahi divasehi cuti bhavissatī’’ti pañca pubbanimittāni uppajjanti – mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye dubbaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane na saṇṭhāti. Tattha mālāti paṭisandhiggahaṇadivase piḷandhanamālā[Pg.21], tā kira saṭṭhisatasahassādhikā sattapaṇṇāsa vassakoṭiyo amilāyitvā tadā milāyanti. Vatthesupi eseva nayo. Ettakaṃ pana kālaṃ devānaṃ neva sītaṃ na uṇhaṃ hoti, tasmiṃ kāle sarīrā bindubinduvasena sedā muccanti. Ettakañca kālaṃ tesaṃ sarīre khaṇḍiccapāliccādivasena vivaṇṇatā na paññāyati, devadhītā soḷasavassuddesikā viya khāyanti, devaputtā vīsativassuddesikā viya khāyanti, maraṇakāle pana tesaṃ kilantarūpo attabhāvo hoti. Ettakañca tesaṃ kālaṃ devaloke ukkaṇṭhitā nāma natthi, maraṇakāle pana nissasanti vijambhanti, sake āsane nābhiramanti.

දේවතාවන්ට වනාහි – ‘‘මනුෂ්‍ය ගණනින් දැන් දින සතකින් චුත වීම සිදුවන්නේය’’ යි පෙරනිමිති පහක් පහළ වේ. එනම්: මල් මැලවීම, වස්ත්‍ර කිලිටි වීම, කිහිලිවලින් දහඩිය පිටවීම, ශරීරයේ පැහැය මැකී යාම සහ දිව්‍ය ආසනයෙහි නොසන්සුන් වීම යන මේවායි. මෙහි ‘‘මල්’’ යනු පිළිසිඳ ගත් දින පැළඳි මල් මාලාවන්ය. ඒවා වසර පනස් හත් කෝටි සැට ලක්ෂයක් පුරා නොමැලවී තිබී, චුත වන අවස්ථාවෙහි මැලවී යයි. වස්ත්‍ර සම්බන්ධයෙන් ද මෙය එසේමය. එතෙක් කාලයක් දෙවියන්ට ශීතයක් හෝ උෂ්ණයක් නොදැනෙන නමුත්, ඒ අවස්ථාවේදී ශරීරයෙන් බිංදු බිංදු වශයෙන් දහඩිය පිටවේ. එතෙක් කාලයක් දත් වැටීම, කෙස් පැසීම ආදී කිසිදු විවර්ණ බවක් ඔවුන්ට පෙනෙන්නට නැත. දේවතාවියන් දහසය හැවිරිදි වියේ පසුවන්නියන් මෙන් ද, දිව්‍ය පුත්‍රයන් විසි හැවිරිදි වියේ පසුවන්නන් මෙන් ද පෙනෙති. එහෙත් මරණාසන්න මොහොතේ ඔවුන්ගේ ශරීරය ගිලන් ස්වභාවයක් ගනී. එතෙක් කාලයක් දෙව්ලොවෙහි කම්මැලිකමක් කියා දෙයක් නැතත්, මරණාසන්න මොහොතේ සුසුම් හෙළති, ඇඟ මැලි කඩති, තමන්ගේ ආසනයෙහි නොඇලෙති.

Imāni pana pubbanimittāni yathā loke mahāpuññānaṃ rājarājamahāmattādīnaṃyeva ukkāpātabhūmicālacandaggāhādīni nimittāni paññāyanti, na sabbesaṃ; evaṃ mahesakkhadevatānaṃyeva paññāyanti, na sabbesaṃ. Yathā ca manussesu pubbanimittāni nakkhattapāṭhakādayova jānanti, na sabbe; evaṃ tānipi na sabbadevatā jānanti, paṇḍitā eva pana jānanti. Tattha ye mandena kusalakammena nibbattā devaputtā, te tesu uppannesu – ‘‘idāni ko jānāti, ‘kuhiṃ nibbattessāmā’ti’’ bhāyanti. Ye mahāpuññā, te ‘‘amhehi dinnaṃ dānaṃ, rakkhitaṃ sīlaṃ, bhāvitaṃ bhāvanaṃ āgamma upari devalokesu sampattiṃ anubhavissāmā’’ti na bhāyanti. Vipassī bodhisattopi tāni pubbanimittāni disvā ‘‘idāni anantare attabhāve buddho bhavissāmī’’ti na bhāyati. Athassa tesu nimittesu pātubhūtesu dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā – ‘‘mārisa, tumhehi dasa pāramiyo pūrentehi na sakkasampattiṃ, na mārasampattiṃ, na brahmasampattiṃ, na cakkavattisampattiṃ patthentehi pūritā, lokanittharaṇatthāya pana buddhattaṃ patthayamānehi pūritā. So vo, idāni kālo, mārisa, buddhattāya, samayo, mārisa, buddhattāyā’’ti yācanti.

මේ පෙරනිමිති, ලෝකයෙහි මහා පින් ඇති රජවරුන්ට හා රාජ මහා අමාත්‍යවරුන්ට උල්කාපාත වැටීම, පොළොව කම්පා වීම, චන්ද්‍රග්‍රහණය ආදී නිමිති පහළ වන්නාක් මෙනි; ඒවා සැමටම පෙනෙන්නේ නැත. එමෙන්ම මේවා පෙනෙන්නේ මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවන්ට පමණි. මනුෂ්‍යයන් අතර පෙරනිමිති දන්නේ නැකැත්කරුවන් වැනි අය පමණක් වන්නා සේම, මේ නිමිති ද සියලු දේවතාවෝ නොදනිති; පණ්ඩිත දේවතාවෝ පමණක් දනිති. එහි මඳ කුසල් ඇතිව උපන් දිව්‍ය පුත්‍රයෝ, මේ නිමිති පහළ වූ විට – ‘‘දැන් අප කොහි උපදී දැයි කවුද දන්නේ’’ යි බිය වෙති. මහා පින් ඇති දෙවියෝ වනාහි ‘‘අප දුන් දානයන්, රැකි සීලය හා වැඩූ භාවනාවන් නිසා මීටත් ඉහළ දෙව්ලොවක සම්පත් විඳින්නෙමු’’ යි සිතා බිය නොවෙති. විපස්සී බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද ඒ පෙරනිමිති දැක ‘‘දැන් මම මීළඟ ආත්මයේදී බුදු වන්නෙමි’’ යි දැන බිය නොවූහ. එවිට ඒ නිමිති පහළ වූ කල්හි දසදහසක් සක්වළ දේවතාවෝ රැස්ව – ‘‘නිදුකාණන් වහන්ස, ඔබවහන්සේ දස පාරමිතාවන් පිරුවේ ශක්‍ර සම්පත් හෝ මාර සම්පත් හෝ බ්‍රහ්ම සම්පත් හෝ සක්විති රජ සම්පත් පතා නොව, ලෝකයා සසරින් එතෙර කරවීම පිණිස බුද්ධත්වය පතාමය. නිදුකාණන් වහන්ස, ඔබවහන්සේගේ ඒ බුද්ධත්වය සඳහා දැන් කාලය පැමිණ ඇත, බුද්ධත්වය සඳහා මෙය සුදුසුම සමයයි’’ යනුවෙන් ආරාධනා කරති.

Atha mahāsatto tāsaṃ devatānaṃ paṭiññaṃ adatvāva kāladīpadesakulajanettiāyuparicchedavasena pañcamahāvilokanaṃ nāma vilokesi. Tattha ‘‘kālo nu kho, na kālo’’ti paṭhamaṃ kālaṃ vilokesi. Tattha vassasatasahassato uddhaṃ vaḍḍhitaāyukālo kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattānaṃ jātijarāmaraṇāni na [Pg.22] paññāyanti, buddhānañca dhammadesanā nāma tilakkhaṇamuttā natthi. Te tesaṃ – ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti kathentānaṃ – ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathentī’’ti neva sotuṃ, na saddahituṃ maññanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṃ asati aniyyānikaṃ sāsanaṃ hoti. Tasmā so akālo. Vassasatato ūnaāyukālopi kālo na hoti. Kasmā? Tadā hi sattā ussannakilesā honti, ussannakilesānañca dinno ovādo ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati, udake daṇḍarāji viya khippaṃ vigacchati. Tasmā sopi akālova. Vassasatasahassato paṭṭhāya heṭṭhā, vassasatato paṭṭhāya uddhaṃ āyukālo kālo nāma, tadā ca asītivassasahassāyukā manussā. Atha mahāsatto – ‘‘nibbattitabbakālo’’ti kālaṃ passi.

එවිට මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඒ දෙවිවරුන්ට වහාම පොරොන්දුවක් ලබා නොදී, කාලය, දීපය, දේශය, කුලය සහ මෑණියන්ගේ ආයු කාලය යන කරුණු පහ පිළිබඳව 'පංච මහා විලෝකන' නම් වූ පරීක්ෂාව සිදු කළ සේක. එහිදී මුලින්ම "කාලය සුදුසු ද, නැතහොත් නුසුදුසු ද?" යනුවෙන් කාලය පරීක්ෂා කළ සේක. එහිදී අවුරුදු ලක්ෂයකට වඩා වැඩි ආයුෂ ඇති කාලය බුදුවරුන් පහළ වීමට සුදුසු කාලය නොවේ. ඒ මන්ද? එකල සත්වයන්ට ජාති, ජරා, මරණ පිළිබඳ වැටහීමක් නැත. බුදුවරුන්ගේ ත්‍රිලක්ෂණයෙන් තොර වූ ධර්ම දේශනාවක් ද නැත. "අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය" යැයි දේශනා කරන විට, "මොවුන් පවසන්නේ කුමක්දැයි" ඇසීමට හෝ විශ්වාස කිරීමට ඔවුහු නොපෙළඹෙති. එබැවින් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමක් සිදු නොවේ. එය නොමැති කල්හි ශාසනය සසරින් එතෙර කරවන එකක් නොවේ. එබැවින් ඒ කාලය අකාලයකි. අවුරුදු සියයකට වඩා අඩු ආයු කාලය ද බුදුවරුන් පහළ වීමට සුදුසු කාලය නොවේ. ඒ මන්ද? එකල සත්වයෝ අතිශය කෙලෙස් බහුල වෙති. කෙලෙස් බහුල සත්වයන්ට දෙනු ලබන අවවාදය අවවාදයක් ලෙස නොපිහිටයි; එය දිය මත සැරයටියකින් ඇඳි ඉරක් මෙන් වහා මැකී යයි. එබැවින් ඒ කාලය ද අකාලයකි. අවුරුදු ලක්ෂයක සිට පහළටත්, අවුරුදු සියයක සිට ඉහළටත් පවතින ආයු කාලය බුදුවරුන් පහළ වන කාලයයි. එකල මිනිසුන්ගේ ආයුෂ අවුරුදු අසූ දහසක් විය. එවිට මහසත් තෙමේ "මෙය උපත ලැබීමට සුදුසු කාලයයි" කියා කාලය තීරණය කළ සේක.

Tato dīpaṃ vilokento saparivāre cattāro dīpe oloketvā – ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantī’’ti dīpaṃ passi.

ඉන්පසු දීපය පරීක්ෂා කරනු ලබන මහසත් තෙමේ, පිරිවර සහිත වූ සතර මහා දීපයන් දෙස බලා, "අනෙක් දීප තුනෙහි බුදුවරු උපත නොලබති, ජම්බුද්වීපයෙහි ම බුදුවරු උපත ලබති" යි දීපය තෝරා ගත් සේක.

Tato – ‘‘jambudīpo nāma mahā, dasayojanasahassaparimāṇo, katarasmiṃ nu kho padese buddhā nibbattantī’’ti desaṃ vilokento majjhimadesaṃ passi. Majjhimadeso nāma – ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo’’tiādinā (mahāva. 259) nayena vinaye vuttova. So āyāmato tīṇi yojanasatāni, vitthārato aḍḍhateyyāni, parikkhepato navayojanasatānīti. Etasmiñhi padese buddhā paccekabuddhā aggasāvakā asīti mahāsāvakā cakkavattirājāno aññe ca mahesakkhā khattiyabrāhmaṇagahapatimahāsālā uppajjanti. Idañcettha bandhumatī nāma nagaraṃ, tattha mayā nibbattitabbanti niṭṭhaṃ agamāsi.

ඉන්පසු, "ජම්බුද්වීපය විශාලය, එය යොදුන් දස දහසක ප්‍රමාණයෙන් යුක්තය, මෙහි කිනම් පෙදෙසක බුදුවරු උපත ලබත්දැයි" දේශය පරීක්ෂා කරද්දී මධ්‍ය දේශය දුටු සේක. මධ්‍ය දේශය යනු විනය පිටකයෙහි "නැගෙනහිර දිශාවෙන් ගජංගල නම් නියම්ගම..." ආදී වශයෙන් දක්වා ඇති ප්‍රදේශයයි. එය දිගින් යොදුන් තුන් සියයක් ද, පළලින් යොදුන් දෙසිය පනහක් ද, වට ප්‍රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් ද වේ. මෙම ප්‍රදේශයෙහි බුදුවරු, පසේබුදුවරු, අග්‍රශ්‍රාවකයෝ, අසූ මහා ශ්‍රාවකයෝ, සක්විති රජවරු සහ අනෙකුත් මහේශාක්‍ය ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ හා ගෘහපති මහාසාර කුලැත්තෝ උපත ලබති. එහි වූ "බන්ධුමතී" නම් නගරයෙහි මා උපත ලැබිය යුතු යැයි නිගමනය කළ සේක.

Tato kulaṃ vilokento – ‘‘buddhā nāma lokasammate kule nibbattanti. Idāni ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ, tattha nibbattissāmi, bandhumā nāma me rājā pitā bhavissatī’’ti kulaṃ passi.

ඉන්පසු කුලය පරීක්ෂා කරද්දී, "බුදුවරු ලෝක සම්මත උසස් කුලයක උපත ලබති. දැන් ලෝක සම්මත උසස් කුලය වන්නේ ක්ෂත්‍රිය කුලයයි. එහි මම උපත ලබන්නෙමි. බන්ධුම රජතුමා මගේ පියා වන්නේය" යි කුලය තීරණය කළ සේක.

Tato mātaraṃ vilokento – ‘‘buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti, kappasatasahassaṃ pūritapāramī, jātito paṭṭhāya akhaṇḍapañcasīlā hoti, ayañca bandhumatī nāma devī īdisā, ayaṃ me mātā bhavissati[Pg.23], ‘‘kittakaṃ panassā āyū’’ti āvajjanto ‘‘dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi.

ඉන්පසු මෑණියන් පරීක්ෂා කරද්දී, "බුදු මෑණියන් යනු ලොල් වූ හෝ සුරාපානයට ඇබ්බැහි වූ තැනැත්තියක නොවිය යුතුය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් පුරා පාරමිතා පිරූ, උපන් දා සිට අකණ්ඩව පංචශීලය රැක්ක තැනැත්තියක විය යුතුය. මේ බන්ධුමතී දේවිය එවැනි ගුණැති තැනැත්තියකි. ඇය මගේ මෑණියන් වන්නීය" යි තෝරා ගත් සේක. "ඇයගේ ආයුෂ තව කෙතෙක්දැයි" විමසා බැලීමේදී, මාස දහයකට පසුව තව දින හතක් පමණක් ඉතිරිව ඇති බව දුටු සේක. (බුදු මෑණියන්ගේ කුස ස්තූපයක් බඳු බැවින් එහි වෙනත් උපතකට ඉඩක් නොමැති බැවින් ඇය සත් දිනකින් කළුරිය කළ යුතුය).

Iti imaṃ pañcamahāvilokanaṃ viloketvā ‘‘kālo, me mārisā, buddhabhāvāyā’’ti devatānaṃ saṅgahaṃ karonto paṭiññaṃ datvā – ‘‘gacchatha, tumhe’’ti tā devatā uyyojetvā tusitadevatāhi parivuto tusitapure nandanavanaṃ pāvisi. Sabbadevalokesu hi nandanavanaṃ atthiyeva. Tatra naṃ devatā ito cuto sugatiṃ gacchāti pubbekatakusalakammokāsaṃ sārayamānā vicaranti. So evaṃ devatāhi kusalaṃ sārayamānāhi parivuto tattha vicarantoyeva cavi.

මෙසේ මේ පංච මහා විලෝකනයන් සිදු කොට, "පින්වත්නි, මා බුදු වීමට සුදුසු කාලය පැමිණ ඇත" යැයි දෙවිවරුන්ට සංග්‍රහ පිණිස පොරොන්දුව ලබා දී, "දැන් ඔබලා යන්න" යැයි ඒ දෙවිවරුන් පිටත් කර යවා, තුසිත වැසි දෙවිවරුන් පිරිවරා තුසිත පුරෙහි නන්දන වනයට පිවිසි සේක. සියලු දිව්‍ය ලෝකවල නන්දන වනය නමින් උයනක් ඇත. එහිදී දෙවිවරු, "මෙහි සිට චුත වී සුගතියට යන්න" යැයි පවසමින් පූර්වයෙහි කළ කුසල් සිහිපත් කරවමින් හැසිරෙති. මෙසේ දෙවිවරුන් විසින් කුසල් සිහිපත් කරවනු ලබද්දී, ඒ නන්දන වනයෙහි හැසිරෙමින් සිටියදීම මහසත් තෙමේ චුත වූ සේක.

Evaṃ cuto ca ‘cavāmī’ti jānāti, cuticittaṃ na jānāti. Paṭisandhiṃ gahetvāpi jānāti, paṭisandhicittameva na jānāti. ‘‘Imasmiṃ me ṭhāne paṭisandhiṃ gahitā’’ti evaṃ pana jānāti. Keci pana therā – ‘‘āvajjanapariyāyo nāma laddhuṃ vaṭṭati, dutiyatatiyacittavāre eva jānissatī’’ti vadanti. Tipiṭakamahāsīvatthero pana āha – ‘‘mahāsattānaṃ paṭisandhi na aññesaṃ paṭisandhisadisā, koṭippattaṃ pana tesaṃ satisampajaññaṃ. Yasmā pana teneva cittena taṃ cittaṃ ñātuṃ na sakkā, tasmā cuticittaṃ na jānāti. Cutikkhaṇepi ‘cavāmī’ti jānāti. Paṭisandhicittaṃ na jānāti. ‘Asukasmiṃ me ṭhāne paṭisandhi gahitā’ti jānāti, tasmiṃ kāle dasasahassilokadhātu kampatī’’ti. Evaṃ sato sampajāno mātukucchiṃ okkamanto pana ekūnavīsatiyā paṭisandhicittesu mettāpubbabhāgassa somanassasahagatañāṇasampayuttaasaṅkhārikakusalacittassa sadisamahāvipākacittena paṭisandhi gaṇhi. Mahāsīvatthero pana upekkhāsahagatenāti āha. Yathā ca amhākaṃ bhagavā, evaṃ sopi āsāḷhīpuṇṇamāyaṃ uttarāsāḷhanakkhatteneva paṭisandhiṃ aggahesi.

මෙසේ චුත වන මහසත් තෙමේ "මම චුත වෙමි" යි දනියි, නමුත් චුති සිත නොදනියි. පටිසන්ධිය ලැබූ පසු ද දනියි, නමුත් පටිසන්ධි සිතම නොදනියි. "මම මේ ස්ථානයෙහි පටිසන්ධිය ලැබුවෙමි" යි දනියි. ඇතැම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පවසන්නේ "ආවර්ජනය කිරීමට අවස්ථාවක් ලැබිය යුතු බැවින් දෙවන හෝ තෙවන සිතේදී පටිසන්ධිය ලැබූ බව දැනගනියි" කියාය. ත්‍රිපිටක මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ වදාරන්නේ, "මහාසත්වයන්ගේ පටිසන්ධිය අනෙක් අයගේ පටිසන්ධිය වැනි නොවේ, ඔවුන්ගේ සිහි නුවණ අතිශය උත්කෘෂ්ටය. නමුත් එම සිතින්ම එම සිත දැනගත නොහැකි බැවින් චුති සිත නොදනියි. චුත වන මොහොතේදී 'චුත වෙමි' යි දනියි. පටිසන්ධි සිත නොදනියි. 'අසවල් තැන පටිසන්ධිය ලැබුවෙමි' යි දනියි. ඒ අවස්ථාවේදී දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා වන්නේය" කියාය. මෙසේ සිහි නුවණින් යුතුව මව් කුසට පිවිසෙන මහසත් තෙමේ, පටිසන්ධි සිත් දහනවය අතුරින් මෛත්‍රිය පෙරටු කරගත්, සෝමනස්ස සහගත ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත අසංඛාරික කුසල් සිතට සමාන වූ මහා විපාක සිතකින් පටිසන්ධිය ලැබූ සේක. මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ වදාරන්නේ උපේක්ෂා සහගත සිතකින් පටිසන්ධිය ගත් බවයි. අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙන්ම ඒ විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ ද ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනක උත්තරාසීළ්හ නැකතින්ම පටිසන්ධිය ලැබූ සේක.

Tadā kira pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhādivibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā bodhisattamātā sattame divase pāto uṭṭhāya gandhodakena nahāyitvā sabbālaṅkāravibhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā idaṃ supinaṃ addasa – ‘‘cattāro kira [Pg.24] naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā nahāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā dibbagandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhitvā, tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ abhiruhitvā kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi’’.

එකල පසළොස්වක පොහොයට දින හතකට පෙර සිටම සුරාපානයෙන් තොර වූ, මල්ගඳ විලවුන් ආදියෙන් අලංකාර වූ නැකත් කෙළියෙහි යෙදුණු බෝධිසත්ව මෑණියෝ, හත්වන දිනයෙහි අලුයම අවදි වී සුවඳ පැණින් ස්නානය කොට, සියලු ආභරණයෙන් සැරසී ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කළහ. අනතුරුව අටසිල් සමාදන් වී සිරි යහන් ගැබට වැදී යහනෙහි සැතපී නින්දට යන විට මෙබඳු සිහිනයක් දුටුවාය: සතර වරම් දෙවිවරු ඇය යහන පිටින්ම ඔසවාගෙන ගොස් අනවතප්ත විල වෙත පමුණුවා, ස්නානය කරවා, දිව්‍ය වස්ත්‍ර හැඳ්දවූහ. දිව්‍ය සුවඳ විලවුන් ගල්වා දිව්‍ය මල් පලඳවා, එම විලට නුදුරු රිදී පර්වතයක් තුළ වූ රන් විමනක නැගෙනහිරට හිස දමා සැතපවූහ. එවිට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සුදු ඇතකුගේ වේශයෙන් එහි නුදුරු රන් පර්වතයක හැසිර, ඉන් බැස රිදී පර්වතයට නැග රන් විමනට වැදී, මෑණියන් පැදකුණු කොට දකුණු ඇළය පලා කුසට වැදුණාක් වැනි විය.

Atha pabuddhā devī taṃ supinaṃ rañño ārocesi. Rājā vibhātāya rattiyā catusaṭṭhimatte brāhmaṇapāmokkhe pakkosāpetvā haritūpalittāya lājādīhi katamaṅgalasakkārāya bhūmiyā mahārahāni āsanāni paññapetvā tattha nisinnānaṃ brāhmaṇānaṃ sappimadhusakkarābhisaṅkhatassa varapāyāsassa suvaṇṇarajatapātiyo pūretvā suvaṇṇarajatapātīheva paṭikujjitvā adāsi, aññehi ca ahatavatthakapilagāvīdānādīhi nesaṃ santappesi. Atha nesaṃ sabbakāmasantappitānaṃ taṃ supinaṃ ārocetvā – ‘‘kiṃ bhavissatī’’ti pucchi. Brāhmaṇā āhaṃsu – ‘‘mā cintayi, mahārāja, deviyā te kucchimhi gabbho patiṭṭhito, so ca kho purisagabbho na itthigabbho, putto te bhavissati. So sace agāraṃ ajjhāvasissati, rājā bhavissati cakkavattī. Sace agārā nikkhamma pabbajissati, buddho bhavissati loke vivaṭṭacchado’’ti. Ayaṃ tāva – ‘‘mātukucchiṃ okkamī’’ti ettha vaṇṇanākkamo.

ඉක්බිති නින්දෙන් පිබිදුණු දේවිය එම සිහිනය රජතුමාට සැල කළාය. රජතුමා රැය පහන් වූ පසු සැට හතරක් පමණ වූ බ්‍රාහ්මණ ප්‍රමුඛයන් කැඳවා, අලුත් ගොම පිරිබඩ ගා, ඊතණ මල් ආදියෙන් මංගල පූජා පවත්වා සකස් කරන ලද භූමියෙහි ඉතා අගනා ආසන පනවා, එහි වැඩ සිටි බ්‍රාහ්මණයන්ට ගිතෙල්, මීපැණි සහ සක්කරා මුසු කොට මැනවින් පිළියෙල කළ උතුම් කිරිපිඬු දානය රන් රිදී තැටිවල පුරවා තවත් රන් රිදී තැටිවලින්ම වසා පූජා කළේය. තවද අලුත් වස්ත්‍ර, කපිල වර්ණ ධේනූන් දීම ආදියෙන් ද ඔවුන් සතුටු කළේය. ඉන්පසු සියලු කැමති වස්තූන්ගෙන් සතුටට පත් වූ ඔවුන්ට එම සිහිනය පවසා 'මෙහි ප්‍රතිඵලය කුමක් විය හැකිද?' යි විමසීය. බ්‍රාහ්මණයෝ මෙසේ කීහ: 'මහරජතුමනි, ඒ ගැන කල්පනා නොකරන්න. දේවියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගැනීමක් සිදුවී ඇත. එය පුතෙකු මිස දියණියක නොවේ. ඔබට පුතෙකු ලැබෙනු ඇත. ඔහු ගිහිගෙයි වසන්නේ නම් සක්විති රජෙකු වන්නේය. ඉදින් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වන්නේ නම් ලෝකයෙහි කෙලෙස් පටල දුරු කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක වන්නේය.' මෙය 'මවු කුස පිළිසිඳ ගත්තේය' යන්නෙහි විස්තරයයි.

Ayamettha dhammatāti ayaṃ ettha mātukucchiokkamane dhammatā, ayaṃ sabhāvo, ayaṃ niyāmoti vuttaṃ hoti. Niyāmo ca nāmesa kammaniyāmo, utuniyāmo, bījaniyāmo, cittaniyāmo, dhammaniyāmoti pañcavidho (dha. sa. aṭṭha. 498).

'මෙහි ධර්මතාවය මෙයයි' යනු මවුකුස පිළිසිඳ ගැනීමේදී සිදුවන ධර්මතාවයයි. මෙය ස්වභාවයයි, මෙය නියමයයි යන්න මෙයින් අදහස් වේ. එම නියාමය පස් ආකාරයකි. එනම්: කර්ම නියාමය, ඍතු නියාමය, බීජ නියාමය, චිත්ත නියාමය සහ ධර්ම නියාමයයි.

Tattha kusalassa iṭṭhavipākadānaṃ, akusalassa aniṭṭhavipākadānanti ayaṃ kammaniyāmo. Tassa dīpanatthaṃ – ‘‘na antalikkhe’’ti (khu. pā. 127) gāthāya vatthūni vattabbāni. Apica ekā kira itthī sāmikena saddhiṃ bhaṇḍitvā ubbandhitvā maritukāmā [Pg.25] rajjupāse gīvaṃ pavesesi. Aññataro puriso vāsiṃ nisento taṃ itthikammaṃ disvā rajjuṃ chinditukāmo – ‘‘mā bhāyi, mā bhāyī’’ti taṃ samassāsento upadhāvi. Rajju āsīviso hutvā aṭṭhāsi. So bhīto palāyi. Itarā tattheva mari. Evamādīni cettha vatthūni dassetabbāni.

එහි කුසලයට ඉෂ්ට විපාක දීමත්, අකුසලයට අනිෂ්ට විපාක දීමත් කර්ම නියාමයයි. එය පැහැදිලි කිරීමට 'න අන්තලික්ඛේ' යන ගාථාවට අදාළ කථා පුවත් කිව යුතුය. තවද, එක් ස්ත්‍රියක් තම සැමියා සමඟ රණ්ඩු වී ගෙල වැලලාගෙන මැරෙන්නට සිතා තොණ්ඩුවට ගෙල දැමුවාය. එක් පුරුෂයෙක් වෑයක් මදිමින් සිටියදී ඒ බව දැක ඇය බේරාගැනීමට 'බිය නොවන්න, බිය නොවන්න' යැයි පවසමින් ඇය වෙත දිව ආවේය. එවිට ලණුව විෂඝෝර සර්පයෙකු බවට පත් විය. ඔහු බිය වී පලා ගියේය. අනෙක් ස්ත්‍රිය එතැනම මියගියාය. මෙවැනි කථා වස්තූන් මෙහිදී දැක්විය යුතුය.

Tesu tesu janapadesu tasmiṃ tasmiṃ kāle ekappahāreneva rukkhānaṃ pupphaphalagahaṇādīni, vātassa vāyanaṃ avāyanaṃ, ātapassa tikkhatā mandatā, devassa vassanaṃ avassanaṃ, padumānaṃ divā vikasanaṃ rattiṃ milāyananti evamādi utuniyāmo.

ඒ ඒ ප්‍රදේශවල ඒ ඒ කාලයට අනුව එකවරම ගස්වල මල් හටගැනීම, ඵල හටගැනීම ආදිය ද, සුළඟ හැමීම හෝ නොහැමීම ද, හිරු රශ්මිය තදින් පතිත වීම හෝ මෘදුව පතිත වීම ද, වැසි වැසීම හෝ නොවැසීම ද, පියුම් දහවල පිපීමත් රාත්‍රියේ මැලවීමත් යන මේ ආදිය ඍතු නියාමයයි.

Yaṃ panetaṃ sālibījato sāliphalameva, madhurato madhurasaṃyeva, tittato tittarasaṃyeva phalaṃ hoti, ayaṃ bījaniyāmo.

හැල් වී බීජයකින් හැල් වී ම ලැබීමත්, මිහිරි බීජයකින් මිහිරි රස ඇති ඵලයක් ම ලැබීමත්, තිත්ත බීජයකින් තිත්ත රස ඇති ඵලයක් ම ලැබීමත් යන මෙය බීජ නියාමයයි.

Purimā purimā cittacetasikā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ upanissayapaccayena paccayoti evaṃ yadetaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā sampaṭicchanādīnaṃ nibbattanaṃ, ayaṃ cittaniyāmo.

පෙර පෙර හටගත් චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් පසු පසු හටගන්නා චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වීමෙන්, චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් පසුව සම්පටිච්ඡන සිත ආදිය හටගැනීම චිත්ත නියාමයයි.

Yā panesā bodhisattānaṃ mātukucchiokkamanādīsu dasasahassilokadhātukampanādīnaṃ pavatti, ayaṃ dhammaniyāmo nāma. Tesu idha dhammaniyāmo adhippeto. Tasmā tamevatthaṃ dassento dhammatā esā bhikkhavetiādimāha.

බෝසතාණන් වහන්සේලා මවුකුස පිළිසිඳ ගැනීම ආදී අවස්ථාවල දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා වීම ආදී වශයෙන් සිදුවන පැවැත්ම ධර්ම නියාමය නම් වේ. මෙහිදී අදහස් කළේ මෙම ධර්ම නියාමයයි. එබැවින් ඒ අර්ථය දක්වමින් 'මහණෙනි, මෙය ධර්මතාවයකි' යනාදිය වදාළ සේක.

18. Tattha kucchiṃ okkamatīti ettha kucchiṃ okkanto hotīti ayamevattho. Okkante hi tasmiṃ evaṃ hoti, na okkamamāne. Appamāṇoti vuḍḍhippamāṇo, vipuloti attho. Uḷāroti tasseva vevacanaṃ. Uḷārāni uḷārāni khādanīyāni khādantītiādīsu (ma. ni. 1.399) hi madhuraṃ uḷāranti vuttaṃ. Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatītiādīsu (ma. ni. 1.288) seṭṭhaṃ uḷāranti vuttaṃ. Idha pana vipulaṃ adhippetaṃ. Devānaṃ devānubhāvanti ettha devānaṃ ayamānubhāvo nivatthavatthassa pabhā dvādasayojanāni pharati, tathā sarīrassa, tathā alaṅkārassa, tathā vimānassa, taṃ atikkamitvāti attho.

18. 'කුස පිළිසිඳ ගනී' යන මෙහි කුසට පැමිණ සිටී යන අර්ථයම ගත යුතුය. මන්ද යත්, උන්වහන්සේ කුසට පැමිණි විට මිස පැමිණෙමින් සිටින විට මෙසේ සිදු නොවන බැවිනි. 'අප්‍රමාණ' යනු ප්‍රමාණය ඉක්මවා වැඩුණු හෙවත් විශාල (විපුල) යන අර්ථයයි. 'උළාර' යනු ද එයටම පර්යාය වචනයකි. 'ඉතා රසවත් ආහාර අනුභව කරති' යනාදී තැන්වල 'උළාර' යන්නෙන් මිහිරි යන අර්ථය කියවේ. 'භවත් වච්ඡායන තෙමේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට උසස් පැසසුමකින් පසසයි' යන තැන්වල 'උළාර' යන්නෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ/උසස් යන අර්ථය කියවේ. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ විශාල (විපුල) යන අර්ථයයි. 'දෙවියන්ගේ දේවානුභාවය' යන මෙහි දේවානුභාවය නම්: දෙවියකු ඇඳ සිටින වස්ත්‍රයේ ආලෝකය යොදුන් දොළසක් දක්වා පැතිරෙයි, ශරීරයේ ද, ආභරණවල ද, විමානයේ ද ආලෝකය එසේම වේ. එම ආලෝකය ද අභිබවා පැතිරෙන බව අර්ථයයි.

Lokantarikāti [Pg.26] tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antarā ekeko lokantariko hoti, tiṇṇaṃ sakaṭacakkānaṃ vā tiṇṇaṃ pattānaṃ vā aññamaññaṃ āhacca ṭhapitānaṃ majjhe okāso viya. So pana lokantarikanirayo parimāṇato aṭṭhayojanasahasso hoti. Aghāti niccavivaṭā. Asaṃvutāti heṭṭhāpi appatiṭṭhā. Andhakārāti tamabhūtā. Andhakāratimisāti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇato andhabhāvakaraṇatimisena samannāgatā. Tattha kira cakkhuviññāṇaṃ na jāyati. Evaṃmahiddhikāti candimasūriyā kira ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyanti, evaṃ mahiddhikā. Ekekāya disāya nava nava yojanasatasahassāni andhakāraṃ vidhamitvā ālokaṃ dassenti, evaṃmahānubhāvā. Ābhāya nānubhontīti attano pabhāya nappahonti. Te kira cakkavāḷapabbatassa vemajjhena vicaranti, cakkavāḷapabbatañca atikkamma lokantarikanirayā. Tasmā te tattha ābhāya nappahonti.

'ලෝකාන්තරික' යනු එකිනෙකට ස්පර්ශ වන සේ තැබූ සක්වළවල් තුනක් අතර මැද ඇති අවකාශය වැනිය. එකිනෙක ස්පර්ශ වන සේ තැබූ කරත්ත රෝද තුනක හෝ පාත්‍ර තුනක මැද ඇති හිස් අවකාශය මෙනි. එම ලෝකාන්තරික නිරය ප්‍රමාණයෙන් යොදුන් අටදහසකි. 'අඝ' යනු නිතර විවෘතව පවතින බවයි. 'අසංවුත' යනු යටින් ද පතුලක් නැති බවයි. 'අන්ධකාර' යනු අඳුරෙන් වැසී ඇති බවයි. 'අන්ධකාර තිමිර' යනු ඇසට පෙනීම වළක්වන, අන්ධභාවය ඇති කරන දැඩි අඳුරෙන් යුක්ත බවයි. එහි චක්ඛු විඤ්ඤාණය (පෙනීම) උපදින්නේ නැතැයි කියනු ලැබේ. 'මහර්ධික' යනු: සඳ සහ හිරු එකවර ද්වීප තුනකට දර්ශනය වේ, එපමණට මහත් ඍද්ධිමත්ය. එක් එක් දිශාවට යොදුන් නව ලක්ෂය බැගින් අඳුර දුරු කර ආලෝකය පතුරුවති, එපමණ මහත් ආනුභාවයක් ඇත. 'ආලෝකයෙන් ප්‍රමාණවත් නොවේ' යනු තම ආලෝකයෙන් බැබළවීමට නොහැකි බවයි. ඒ සඳ හිරු සක්වළ පර්වතය මැදින් ගමන් කරන අතර ලෝකාන්තරික නිරය පිහිටා ඇත්තේ සක්වළ පර්වතයෙන් පිටතය. එබැවින් සඳ හිරුගේ ආලෝකය එහි බැබළීමට ප්‍රමාණවත් නොවේ.

Yepi tattha sattāti yepi tasmiṃ lokantarikamahāniraye sattā uppannā. Kiṃ pana kammaṃ katvā tattha uppajjantīti. Bhāriyaṃ dāruṇaṃ mātāpitūnaṃ dhammikasamaṇabrāhmaṇānañca upari aparādhaṃ, aññañca divase divase pāṇavadhādisāhasikakammaṃ katvā uppajjanti, tambapaṇṇidīpe abhayacoranāgacorādayo viya. Tesaṃ attabhāvo tigāvutiko hoti, vaggulīnaṃ viya dīghanakhā honti. Te rukkhe vagguliyo viya nakhehi cakkavāḷapabbate lagganti. Yadā saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsaṃ gatā honti, atha ‘‘bhakkho no laddho’’ti maññamānā tattha vāvaṭā viparivattitvā lokasandhārakaudake patanti, vāte paharantepi madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti, patitamattāva accantakhāre udake piṭṭhapiṇḍi viya vilīyanti.

'එහි සිටින සත්වයෝ' යනු එම ලෝකාන්තරික මහා නිරයෙහි උපන් සත්වයෝය. ඔවුන් කුමන කර්මයක් කොට එහි උපදිත්ද? මවුපියන්ට සහ දැහැමි මහණ බමුණන්ට කරන දරුණු අපරාධ නිසාත්, දිනපතා කරනු ලබන ප්‍රාණඝාත ආදී සාහසික ක්‍රියා නිසාත් එහි උපදිති. ලක්දිව සිටි අභය සොරා සහ නාග සොරා වැන්නන් මෙනි. ඔවුන්ගේ ශරීර ගාවුත් තුනක් උසය. වවුලන්ගේ මෙන් දිගු නියපොතු ඇත. ගසක වවුලන් එල්ලී සිටින්නාක් මෙන් ඔවුහු තම නියවලින් සක්වළ පර්වතයේ එල්ලී සිටිති. ඔවුන් බඩගාගෙන යන විට එකිනෙකාගේ අතට අසු වූ විට 'අපට ගොදුරක් ලැබුණා' යැයි සිතා එම සත්වයා අල්ලා ගැනීමට වෙර දරද්දී පෙරළී ගොස් ලෝකය දරා සිටින ජලයෙහි වැටෙති. සුළඟ තදින් හමන විට මී අඹ ගෙඩි මෙන් ගිලිහී ජලයට වැටෙති. වැටුණු සැනින් ඉතා ලුණු අධික (ක්ෂාර) එම ජලයෙහි, පිටි ගුලියක් දිය වන්නාක් මෙන් ඔවුන් දිය වී යති.

Aññepi kira bho santi sattāti bho yathā mayaṃ mahādukkhaṃ anubhavāma, evaṃ aññe kira sattāpi imaṃ dukkhamanubhavanatthāya idhūpapannāti taṃ divasaṃ passanti. Ayaṃ pana obhāso ekayāgupānamattampi na tiṭṭhati, accharāsaṅghāṭamattameva vijjobhāso viya niccharitvā – ‘‘kiṃ ida’’nti bhaṇantānaṃyeva antaradhāyati. Saṅkampatīti samantato kampati. Itaradvayaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Puna appamāṇo cātiādi nigamanatthaṃ vuttaṃ.

"පින්වත්නි, අප යම් සේ මහා දුකක් අනුභව කරන්නෙමුද, එලෙසම අන්‍ය සත්වයෝද මේ දුක අනුභව කිරීම පිණිස මෙහි උපන්නාහු වෙති" යි ඒ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පිළිසිඳගත් දිනයෙහි (නිරිසත්තු ආදීහු පවා) දකිති. එහෙත් මේ ආලෝකය එකම කැඳ හැන්දක් බොන කාලයක් පමණවත් නොපවතී. විදුලි ආලෝකයක් මෙන් අසුරු සැණක් පමණක් විහිදී "මේ කුමක්ද?" කියා පවසමින් සිටියදීම අතුරුදන් වෙයි. 'සංකම්පති' යනු හාත්පසින්ම සෙලවීමයි. අනෙක් පද දෙක පෙර පදයේම සමාන පද වේ. නැවත 'අප්පමාණෝ ච' යනාදිය නිගමනය පිණිස වදාරන ලදී.

19. Cattāro [Pg.27] naṃ devaputtā cātuddisaṃ rakkhāya upagacchantīti ettha cattāroti catunnaṃ mahārājānaṃ vasena vuttaṃ. Dasasahassacakkavāḷesu pana cattāro cattāro katvā cattālīsasahassāni honti. Tattha imasmiṃ cakkavāḷe mahārājāno khaggahatthā bodhisattassa ārakkhatthāya upagantvā sirigabbhaṃ paviṭṭhā, itare gabbhadvārato paṭṭhāya avaruddhake paṃsupisācakādiyakkhagaṇe paṭikkamāpetvā yāva cakkavāḷā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu.

19. "දේවපුත්‍රයන් සතර දෙනෙක් සතර දිසාවෙන් ආරක්ෂාව පිණිස පැමිණෙති" යන මෙහි 'සතර දෙනෙක්' යනු සතර වරම් මහරජවරුන් අදහස් කර වදාරන ලදී. දසදහසක් සක්වලවල්හි සතර දෙනා බැගින් සතළිස් දහසක් මහරජවරු වෙති. එහි මේ සක්වල මහරජවරු අතෙහි කඩු ගෙන බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ ආරක්ෂාව පිණිස පැමිණ ශ්‍රී ගර්භයට (වාසභවනයට) ඇතුළු වූහ. සෙසු සක්වලවල රජවරු ගර්භ ද්වාරයේ සිට අවහිර කරන පාංසු පිසාචාදී යක්ෂ සමූහයා පලවා හැර සක්වල කෙළවර දක්වාම ආරක්ෂාව සැලසූහ.

Kimatthāya panāyaṃ rakkhā? Nanu paṭisandhikkhaṇe kalalakālato paṭṭhāya sacepi koṭisatasahassamārā koṭisatasahassasineruṃ ukkhipitvā bodhisattassa vā bodhisattamātuyā vā antarāyakaraṇatthaṃ āgaccheyyuṃ, sabbe antarāva antaradhāyeyyuṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā ruhiruppādavatthusmiṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ parupakkamena tathāgataṃ jīvitā voropeyya. Anupakkamena, bhikkhave, tathāgatā parinibbāyanti. Gacchatha, tumhe bhikkhave, yathāvihāraṃ, arakkhiyā, bhikkhave tathāgatā’’ti (cūḷava. 341). Evameva, tena parupakkamena na tesaṃ jīvitantarāyo atthi, santi kho pana amanussā virūpā duddasikā bheravarūpā migapakkhino, yesaṃ rūpaṃ vā disvā saddaṃ vā sutvā bodhisattamātu bhayaṃ vā santāso vā uppajjeyya, tesaṃ nivāraṇatthāya rakkhaṃ aggahesuṃ. Apica bodhisattassa puññatejena sañjātagāravā attano gāravacoditāpi te evamakaṃsu.

මේ ආරක්ෂාව කුමක් සඳහාද? පිළිසිඳගත් මොහොතේ සිට කලල අවස්ථාවේ පටන්, ඉදින් කෙළ ලක්ෂයක් මාරයන් කෙළ ලක්ෂයක් මහා මේරු පර්වතයන් ඔසවා බෝධිසත්වයන් වහන්සේට හෝ බෝධිසත්ව මෑණියන්ට හෝ අන්තරාය කරනු පිණිස පැමිණියද, ඔවුන් සියලු දෙනා අතරමඟදීම අතුරුදන් වනු ඇත. මේ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රුහිරුප්පාද වස්තුවේදී මෙසේ වදාරා ඇත: "මහණෙනි, පරෝපක්‍රමයකින් තථාගතයන් වහන්සේ ජීවිතයෙන් තොර කිරීම අස්ථානයකි, එයට අවකාශයක් නැත. මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේලා පිරිනිවන් පානුයේ උපක්‍රමයකින් තොරවමය. මහණෙනි, තොප තොපගේ විහාරවලට යව්. මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේලා ආරක්ෂා කළ යුතු නොවෙති." එලෙසම, ඒ පරෝපක්‍රමයෙන් ඔවුන්ගේ ජීවිතයට අන්තරායක් නැත. එහෙත් විරූපී වූ, දැකීමට අප්‍රිය වූ, බියකරු පෙනුමැති අමනුෂ්‍යයෝ සහ මෘග පක්ෂීහු සිටිති. ඔවුන්ගේ රූප දැකීමෙන් හෝ ශබ්දය ඇසීමෙන් බෝධිසත්ව මෑණියන්ට බියක් හෝ තැතිගැන්මක් ඇති විය හැක. එය වැළැක්වීම පිණිස ඔවුහු ආරක්ෂාව සැලසූහ. තවද බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ පුණ්‍ය තේජස නිසා හටගත් ගෞරවය හේතුවෙන්, තමන්ගේම ගෞරවයෙන් පෙලඹී ඒ දෙවිවරු මෙසේ කළහ.

Kiṃ pana te antogabbhaṃ pavisitvā ṭhitā cattāro mahārājāno bodhisattassa mātuyā attānaṃ dassenti, na dassentīti? Nahānamaṇḍanabhojanādisarīrakiccakāle na dassenti, sirigabbhaṃ pavisitvā varasayane nipannakāle pana dassenti. Tattha kiñcāpi amanussadassanaṃ nāma manussānaṃ sappaṭibhayaṃ hoti, bodhisattassa mātā pana attano ceva puttassa ca puññānubhāvena te disvā na bhāyati, pakatiantepurapālakesu viya assā etesu cittaṃ uppajjati.

ගර්භය තුළට පැමිණ සිටින ඒ සතර වරම් මහරජවරු බෝධිසත්ව මෑණියන්ට තමන්ව පෙන්වන්නාහුද නැද්ද? ස්නානය කිරීම, සැරසීම, අනුභව කිරීම ආදී ශරීර කෘත්‍ය කරන අවස්ථාවලදී නොපෙන්වති. ශ්‍රී ගර්භයට ඇතුළු වී උතුම් යහනෙහි සැතපෙන වෙලාවට පෙන්වති. එහිදී අමනුෂ්‍යයන් දැකීම මනුෂ්‍යයන්ට බිය සහිත වූවක් වුවද, බෝධිසත්ව මෑණියෝ තමන්ගේත් පුතුගේත් පුණ්‍ය අනුභාවයෙන් ඔවුන් දැක බිය නොවෙති. ඇයට ඔවුන් කෙරෙහි සාමාන්‍ය අන්තඃපුර රකින්නන් කෙරෙහි මෙන් සිත උපදී.

20. Pakatiyā sīlavatīti sabhāveneva sīlasampannā. Anuppanne kira buddhe manussā tāpasaparibbājakānaṃ santike vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā sīlaṃ gaṇhanti. Bodhisattamātāpi kāladevilassa isino santike [Pg.28] sīlaṃ gaṇhāti. Bodhisatte pana kucchigate aññassa pādamūle nisīdituṃ nāma na sakkā, samānāsane nisīditvā gahitasīlampi āvajjanakaraṇamattaṃ hoti. Tasmā sayameva sīlaṃ aggahesīti vuttaṃ hoti.

20. 'පකතියා සීලවතී' යනු ස්වභාවයෙන්ම සිල්වත් වූ යන්නයි. බුදුවරුන් ලොව නූපන් කාලයෙහි මනුෂ්‍යයෝ තාපස පරිබ්‍රාජකයන් වෙත ගොස් වැඳ, උක්කුටිකයෙන් හිඳ සිල් සමාදන් වෙති. බෝධිසත්ව මෑණියෝද කාලදේවල ඉෂිවරයා වෙතින් සිල් සමාදන් වෙති. එහෙත් බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කුසෙහි පිළිසිඳගත් පසු අන්‍යයෙකුගේ පාමුල හිඳීම කළ නොහැක්කකි. සමාන ආසනයක හිඳ සිල් සමාදන් වීමද සිල් දෙන තැනැත්තාට අගෞරවයක් කිරීමක් හා සමාන වේ. එබැවින් ඇය විසින්ම තනිවම සිල් සමාදන් වූ බව මෙයින් අදහස් වේ.

21. Purisesūti bodhisattassa pitaraṃ ādiṃ katvā kesuci manussesu purisādhippāyacittaṃ nuppajjati. Bodhisattamāturūpaṃ pana kusalā sippikā potthakammādīsupi kātuṃ na sakkonti. Taṃ disvā purisassa rāgo nuppajjatīti na sakkā vattuṃ, sace pana taṃ rattacitto upasaṅkamitukāmo hoti, pādā na vahanti, dibbasaṅkhalikā viya bajjhanti. Tasmā ‘‘anatikkamanīyā’’tiādi vuttaṃ.

21. 'පුරිසේසු' යනු බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ පියාණන් ඇතුළු කිසිදු මනුෂ්‍යයෙකු කෙරෙහි පුරුෂාධිප්‍රාය සිතක් (කාම සිතක්) නූපදී යන්නයි. බෝධිසත්ව මෑණියන්ගේ රූපය දක්ෂ ශිල්පීන්ට පවා සිතුවම් ආදියෙහි නිර්මාණය කළ නොහැක. ඇය දැක පුරුෂයෙකුට රාගයක් නූපදී යැයි කිව නොහැකි වුවද, ඉදින් යමෙක් රාග සිතින් ඇය වෙත පැමිණෙන්නට අදහස් කරන්නේ නම්, ඔහුගේ පාද ඔහුට වාරු නොදෙයි. දිව්‍යමය විලංගු දැමුවාක් මෙන් පාද බැඳී යයි. එබැවින් 'අනතික්කමනීයා' යනාදිය වදාරන ලදී.

22. Pañcannaṃ kāmaguṇānanti pubbe kāmaguṇūpasañhitanti iminā purisādhippāyavasena vatthupaṭikkhepo kato, idha ārammaṇappaṭilābho dassito. Tadā kira deviyā evarūpo putto kucchiṃ upapannoti sutvā samantato rājāno mahagghaābharaṇatūriyādivasena pañcadvārārammaṇavatthubhūtaṃ paṇṇākāraṃ pesenti. Bodhisattassa ca bodhisattamātu ca katakammassa ussannattā lābhasakkārassa pamāṇaparicchedo natthi.

22. 'පඤ්චන්නං කාමගුණානං' යන මෙහි; කලින් 'කාමගුණූපසංහිතං' යන පදයෙන් පුරුෂාධිප්‍රාය වශයෙන් අබ්‍රහ්මචර්යාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම දක්වන ලදී. මෙහිදී පංචකාම අරමුණු ලැබීම දක්වා ඇත. එකල දේවියගේ කුසෙහි මෙවන් පුත්‍රයෙකු පිළිසිඳ ගත්තේ යැයි අසා, හාත්පස සිටි රජවරු මහා අගනා ආභරණ, තූර්ය වාදක භාණ්ඩ ආදී වශයෙන් පංච ද්වාරයට අරමුණු වන පඬුරු එවූහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේත් බෝධිසත්ව මෑණියන්ගේත් අතීත පින් මහිමය බහුල බැවින්, ඔවුන්ට ලැබෙන්නා වූ ලාභ සත්කාරයන්හි ප්‍රමාණයක් හෝ සීමාවක් නොවීය.

23. Akilantakāyāti yathā aññā itthiyo gabbhabhārena kilamanti hatthapādā uddhumātatādīni pāpuṇanti, evaṃ tassā koci kilamatho nāhosi. Tirokucchigatanti antokucchigataṃ. Passatīti kalalādikālaṃ atikkamitvā sañjātaaṅgapaccaṅgaahīnindriyabhāvaṃ upagataṃyeva passati. Kimatthaṃ passati? Sukhavāsatthaṃyeva. Yatheva hi mātā puttena saddhiṃ nipannā vā nisinnā vā – ‘‘hatthaṃ vāssa pādaṃ vā olambantaṃ ukkhipitvā saṇṭhapessāmī’’ti sukhavāsatthaṃ puttaṃ oloketi, evaṃ bodhisattamātāpi yaṃ taṃ mātu uṭṭhānagamanaparivattananisajjādīsu uṇhasītaloṇikatittakakaṭukāhāraajjhoharaṇakālesu ca gabbhassa dukkhaṃ uppajjati, ‘‘atthi nu kho me taṃ puttassā’’ti sukhavāsatthaṃ olokayamānā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnaṃ bodhisattaṃ passati. Yathā hi aññe antokucchigatā pakkāsayaṃ avattharitvā āmāsayaṃ ukkhipitvā udarapaṭalaṃ piṭṭhito katvā piṭṭhikaṇḍakaṃ nissāya ukkuṭikaṃ dvīsu muṭṭhīsu hanukaṃ ṭhapetvā deve [Pg.29] vassante rukkhasusire makkaṭā viya nisīdanti, na evaṃ bodhisatto, bodhisatto pana piṭṭhikaṇḍakaṃ piṭṭhito katvā dhammāsane dhammakathiko viya pallaṅkaṃ ābhujitvā puratthābhimukho nisīdati. Pubbekatakammaṃ panassā vatthuṃ sodheti, suddhe vatthumhi sukhumacchavilakkhaṇaṃ nibbattati. Atha naṃ kucchitaco paṭicchādetuṃ na sakkoti, olokentiyā bahiṭhito viya paññāyati. Tamatthaṃ upamāya vibhāvento bhagavā seyyathāpītiādimāha. Bodhisatto pana antokucchigato mātaraṃ na passati. Na hi antokucchiyaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjati.

23. අකීලන්තකායාති යන්නෙහි අර්ථය නම් අන්‍ය ස්ත්‍රීන් ගර්භයේ බර නිසා පීඩා විඳින අතර ඔවුන්ගේ අත් පා ඉදිමීම් ආදියට පත් වුවද, බෝසත් මෑණියන්ට එවැනි කිසිදු පීඩාවක් හෝ වෙහෙසක් නොවූ බවයි. තිරෝකුච්ඡිගතන්ති යනු කුස ඇතුළත සිටින බවයි. පස්සතීති යනු කලල අවධිය පසු කරමින් මනාව වැඩුණු අඟපසඟ හා සම්පූර්ණ ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්තව කුස තුළ සිටින බෝසතාණන් වහන්සේව දැකීමයි. කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා දකින්නේද යත්, සුවසේ විසීම සඳහාමය. මවක් තම කුඩා පුත්‍රයා සමඟ සැතපී සිටින විට හෝ හිඳගෙන සිටින විට එම දරුවාගේ අතක් හෝ පයක් පහතට වැටී ඇත්නම් එය ඔසවා තබා දරුවාට සුවයක් ලබා දීමේ අරමුණින් බලන්නාක් මෙනි. එලෙසම බෝසත් මෑණියන් ද තම නැගී සිටීම, ගමන් කිරීම, පෙරලීම හෝ හිඳීම වැනි අවස්ථාවලදී ද, උණුසුම්, සිසිල්, ලුණු අධික, තිත්ත හෝ කටුක ආහාර අනුභව කරන අවස්ථාවලදී ද තම කුස තුළ සිටින දරුවාට යම් පීඩාවක් වන්නේදැයි සොයා බලා දරුවා සුවසේ සිටින බව තහවුරු කර ගැනීම පිණිස බලන කල්හි, පර්යංකයක් බැඳගෙන හිඳිනා බෝසතාණන් වහන්සේව දකියි. අන්‍ය සත්වයෝ කුස තුළ සිටින විට අමාශය හා පක්වාශය අතර ගුළි ගැසී, කොන්ද පිටුපසට කර, දෑතින් නිකට තද කරගෙන වැසි වසිනා කල ගසක බෙනේක සිටින වඳුරු පැටවුන් මෙන් අසරණව සිටිති. නමුත් බෝසතාණන් වහන්සේ එසේ නොවෙති. උන්වහන්සේ කොඳු ඇට පෙළ මෑණියන්ගේ කොන්ද දෙසට හරවා, ධර්මාසනයක් මත වැඩ හිඳිනා ධර්ම කථිකයෙකු මෙන් පර්යංකයක් බැඳ මෑණියන්ගේ ඉදිරිපසට මුහුණ ලා වැඩ හිඳිති. මෑණියන්ගේ පෙර කළ පින් නිසා ඇයගේ ගර්භාෂය පිරිසිදු වන අතර, එම පිරිසිදු බව නිසාම බෝසතුන්ගේ ශරීරයේ සියුම් රන්වන් පැහැය දිස්වෙයි. එවිට මෑණියන්ගේ උදරයේ සමට එම රූපය සැඟවිය නොහැකි අතර පිටත සිටින්නාක් මෙන් මනාව පෙනෙයි. ඒ බව උපමාවකින් පැහැදිලි කිරීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සෙය්‍යථාපි' යනාදිය වදාළ සේක. එහෙත් කුස තුළ සිටින බෝසතාණන් වහන්සේට මෑණියන් නොපෙනේ. මන්දයත් මවුකුස තුළදී චක්ඛු විඤ්ඤාණය නූපදින බැවිනි.

24. Kālaṅkarotīti na vijātabhāvapaccayā, āyuparikkhayeneva. Bodhisattena vasitaṭṭhānañhi cetiyakuṭisadisaṃ hoti, aññesaṃ aparibhogārahaṃ, na ca sakkā bodhisattamātaraṃ apanetvā aññaṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapetunti tattakaṃyeva bodhisattamātu āyuppamāṇaṃ hoti, tasmā tadā kālaṅkaroti. Katarasmiṃ pana vaye kālaṃ karotīti? Majjhimavaye. Paṭhamavayasmiñhi sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hoti, tena tadā sañjātagabbhā itthī gabbhaṃ anurakkhituṃ na sakkoti, gabbho bahvābādho hoti. Majjhimavayassa pana dve koṭṭhāse atikkamma tatiye koṭṭhāse vatthu visadaṃ hoti, visade vatthumhi nibbattadārakā arogā honti, tasmā bodhisattamātāpi paṭhamavaye sampattiṃ anubhavitvā majjhimavayassa tatiye koṭṭhāse vijāyitvā kālaṃ karotīti ayamettha dhammatā.

24. කාලං කරෝතීති යනු බෝසතාණන් වහන්සේ ප්‍රසූත කිරීමේ හේතුවෙන් මියයෑමක් නොව, ඇයගේ ආයුෂය ගෙවී යාම නිසා සිදුවන්නකි. බෝසතාණන් වහන්සේ වැඩසිටි ඒ උදරය චෛත්‍යයක ගර්භයක් බඳු වන බැවින් එය අන් අයෙකුගේ පරිභෝජනයට නුසුදුසුය. එමෙන්ම බෝසත් මෑණියන් හැර අන් ස්ත්‍රියක අග්‍ර මහේෂිකා තනතුරෙහි තැබිය නොහැක. ඒ නිසාම බෝසත් මෑණියන්ගේ ආයුෂ ප්‍රමාණය බෝසතුන් බිහි වී දින හතකට පමණක් සීමා වෙයි. එබැවින් ඇය එවිට කළුරිය කරයි. කුමන වයසකදී කළුරිය කරයිද යත්? මධ්‍යම වයසේදීය. මන්දයත් ප්‍රථම වයසේදී සත්වයන් තුළ කාමරාගය බලවත් බැවින් එවැනි ස්ත්‍රියකට ගර්භය ආරක්ෂා කර ගැනීම අපහසු වන අතර දරුවා ද රෝගී විය හැක. එහෙත් මධ්‍යම වයසෙන් කොටස් දෙකක් ඉක්මවා තුන්වන කොටසට පැමිණි විට ගර්භාෂය ඉතා පිරිසිදු වෙයි. එවැනි පිරිසිදු ගර්භයක උපදින දරුවෝ නිරෝගී වෙති. එබැවින් බෝසත් මෑණියන් ද ප්‍රථම වයසේදී සැප සම්පත් අනුභව කර, මධ්‍යම වයසේ තුන්වන කොටසට පැමිණි විට බෝසතුන් ප්‍රසූත කර කළුරිය කිරීම මෙහි ධර්මතාවයයි.

25. Nava vā dasa vāti ettha vā saddassa vikappanavasena satta vā aṭṭha vā ekādasa vā dvādasa vāti evamādīnaṃ saṅgaho veditabbo. Tattha sattamāsajāto jīvati, sītuṇhakkhamo pana na hoti. Aṭṭhamāsajāto na jīvati, avasesā jīvanti.

25. නව වා දස වා යන්නෙහි 'වා' ශබ්දයෙන් හත් මසකින්, අට මසකින්, එකොළොස් මසකින් හෝ දොළොස් මසකින් බිහි වීම ද අදහස් කළ යුතුය. එහිදී සත් මසකින් උපන් දරුවා ජීවත් වන නමුත් සීතල හා උණුසුම දරා ගැනීමට අපහසු වෙයි. අට මසකින් උපන් දරුවා ජීවත් නොවන අතර අනෙකුත් කාලවල උපදින දරුවෝ ජීවත් වෙති.

27. Devā paṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno paṭiggaṇhanti. Kathaṃ paṭiggaṇhanti? ‘‘Sūtivesaṃ gaṇhitvā’’ti eke. Taṃ pana paṭikkhipitvā idaṃ vuttaṃ – ‘tadā bodhisattamātā suvaṇṇakhacitaṃ vatthaṃ nivāsetvā macchakkhisadisaṃ dukūlapaṭaṃ yāva pādantā pārupitvā aṭṭhāsi. Athassā sallahukagabbhavuṭṭhānaṃ ahosi, dhamakaraṇato udakanikkhamanasadisaṃ. Atha te pakatibrahmaveseneva upasaṅkamitvā paṭhamaṃ suvaṇṇajālena [Pg.30] paṭiggahesuṃ. Tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā paṭiggahesuṃ. Tato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggahesuṃ’. Tena vuttaṃ – ‘‘devā paṭhamaṃ paṭiggaṇhanti, pacchā manussā’’ti.

27. දේවා පඨමං පටිග්ගණ්හන්තීති යනු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්මරාජයන් වහන්සේලා පළමුව බෝසතුන්ව පිළිගන්නා බවයි. ඔවුන් පිළිගන්නේ කෙසේද? ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ ඔවුන් වින්නඹු මාතාවන්ගේ වෙස් ගෙන පිළිගන්නා බවයි. එහෙත් එම මතය බැහැර කර මෙසේ පවසා ඇත: එවිට බෝසත් මෑණියන් රනින් සැරසූ වස්ත්‍රයක් හැඳ, මාළුවෙකුගේ ඇසක් වැනි දීප්තිමත් සේද වස්ත්‍රයක් පාදාන්තය දක්වා පොරවාගෙන සිටියාය. එවිට ඇයට ධර්මකරකයකින් ජලය ගලා එන්නාක් මෙන් ඉතා සැහැල්ලුවෙන් ප්‍රසූතිය සිදු විය. එකල්හි එම බ්‍රහ්මයන් තමන්ගේ නියම ස්වරූපයෙන්ම පැමිණ රන් දැලකින් පළමුව බෝසතුන්ව පිළිගත්තෝය. ඔවුන්ගේ අතින් සතර වරම් දෙවිවරු අඳුන් දිවි සම්වලින් කළ වස්ත්‍රයකින් පිළිගත්තෝය. ඉන්පසු මිනිස්සු සේද රෙදි කඩකින් උන්වහන්සේව පිළිගත්තෝය. එබැවින් 'දෙවියෝ පළමුව පිළිගනිති, පසුව මිනිස්සු පිළිගනිති' යි වදාරන ලදී.

28. Cattāro naṃ devaputtāti cattāro mahārājāno. Paṭiggahetvāti ajinappaveṇiyā paṭiggahetvā. Mahesakkhoti mahātejo mahāyaso lakkhaṇasampanno.

28. චත්තාරෝ නං දේවපුත්තාති යනු සතර වරම් මහ රජවරුන්ය. පටිග්ගහෙත්වාති යනු අඳුන් දිවි සමින් කළ ඇතිරිල්ලකින් පිළිගෙන යන්නයි. මහේසක්ඛෝති යනු මහා තේජසක් ඇති, මහා යසසක් ඇති, ලක්ෂණ සම්පන්න වූ යන්නයි.

29. Visadova nikkhamatīti yathā aññe sattā yonimagge laggantā bhaggavibhaggā nikkhamanti, na evaṃ nikkhamati, alaggo hutvā nikkhamatīti attho udenāti udakena. Kenaci asucināti yathā aññe sattā kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā yonimagge pakkhittā sataporisaṃ narakapapātaṃ patantā viya, tāḷacchiddena nikkaḍḍhiyamānā hatthī viya mahādukkhaṃ anubhavantā nānāasucimakkhitāva nikkhamanti, na evaṃ bodhisatto. Bodhisattañhi kammajavātā uddhapādaṃ adhosiraṃ kātuṃ na sakkonti. So dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya, nisseṇito otaranto puriso viya ca dve hatthe ca dve pāde ca pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhitova nikkhamati.

29. විසදෝව නික්ඛමතීති යන්නෙහි තේරුම නම් අන්‍ය සත්වයන් මව්කුසෙන් බිහිවීමේදී යෝනි මාර්ගයේ තෙරපෙමින් හා පීඩා විඳිමින් බිහි වුවද, බෝසතාණන් වහන්සේ කිසිදු පීඩාවකින් හෝ තැවරීමකින් තොරව බිහි වන බවයි. උදේනාති යනු ගර්භාෂයේ ඇති දියරයයි. අන්‍ය සත්වයෝ කර්මජ වාතය නිසා හිස යටටත් පය උඩටත් හැරී, අඩි සියයක් ගැඹුරු නිරයකට වැටෙන්නාක් මෙන් මහත් පීඩාවෙන් හා විවිධ අපවිත්‍ර දේ තැවරුණු සිරුරින් යුතුව බිහි වෙති. නමුත් බෝසතාණන් වහන්සේ එසේ නොවෙති. කර්මජ වාතයට බෝසතුන්ව හිස යටට හරවන්නට නොහැකිය. උන්වහන්සේ ධර්මාසනයෙන් බසින ධර්ම කථිකයෙකු මෙන් හෝ ඉණිමඟකින් බසින පුරුෂයෙකු මෙන් දෑත් දෙපා දිගු කරගෙන කෙළින්ම මව්කුසෙන් බිහි වෙති. එසේ වීමේදී මව්කුසෙහි ඇති කිසිදු අපවිත්‍ර ද්‍රව්‍යයක් උන්වහන්සේගේ සිරුරේ තැවරෙන්නේ නැත.

Udakassa dhārāti udakavaṭṭiyo. Tāsu sītā suvaṇṇakaṭāhe patati uṇhā rajatakaṭāhe. Idañca pathavitale kenaci asucinā asammissaṃ tesaṃ pānīyaparibhojanīyaudakañceva aññehi asādhāraṇaṃ kīḷāudakañca dassetuṃ vuttaṃ, aññassa pana suvaṇṇarajataghaṭehi āhariyamānaudakassa ceva haṃsavattakādipokkharaṇīgatassa ca udakassa paricchedo natthi.

උදකස්ස ධාරාති යනු අහසින් පතිත වූ දිය දහරා දෙකකි. එයින් සීතල දිය දහර රන් භාජනයකට ද, උණුසුම් දිය දහර රිදී භාජනයකට ද වැටුණි. පොළොවෙහි ඇති අපවිත්‍ර ජලය සමඟ මිශ්‍ර නොවූ, මෑණියන්ට හා බෝසතුන්ට පිරිසිදු පැන් ලෙසත්, අන් දරුවන්ට නොලැබෙන විශේෂිත දිය කෙළි පිණිසත් මෙම ජල දහරා පහළ විය. මීට අමතරව රන් රිදී කළවලින් ගෙන එන ජලය හා හංසවත්තක වැනි පොකුණුවල ඇති ජලය ගැන මෙහි සීමාවක් දක්වා නැත.

31. Sampatijātoti muhuttajāto. Pāḷiyaṃ pana mātukucchito nikkhantamatto viya dassito, na evaṃ daṭṭhabbaṃ. Nikkhantamattañhi naṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena. Manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhito. Setamhi chatte anudhāriyamāneti dibbasetacchatte anudhāriyamānamhi. Ettha ca chattassa parivārāni khaggādīni [Pg.31] pañca rājakakudhabhaṇḍānipi āgatāneva. Pāḷiyaṃ pana rājagamane rājā viya chattameva vuttaṃ. Tesu chattameva paññāyati, na chattaggāhako. Tathā khaggatālavaṇṭamorahatthakavāḷabījanīuṇhīsamattāyeva paññāyanti, na tesaṃ gāhakā. Sabbāni kira tāni adissamānarūpā devatā gaṇhiṃsu. Vuttañcetaṃ –

31. “සම්පතිජාතො” යනු උපන් මොහොතක් ඇති බවයි. පාළියෙහි මවුකුසින් නික්මුණු සැණින් යන්නක් මෙන් පෙනුනද, එය එසේ නොදැක්ක යුතුය. මක්නිසාද යත්, මවුකුසින් නික්මුණු සැණින්ම ප්‍රථමයෙන් බ්‍රහ්මයන් රන් දැලකින් උන්වහන්සේව පිළිගත්හ. ඔවුන්ගේ අතින් සතරවරම් මහරජවරු අඳුන් දිවි සමකින්ද, ඔවුන්ගේ අතින් මිනිසුන් දුහුල් පිළියෙන් කළ දඟරයකින්ද පිළිගත්හ. මිනිසුන්ගේ අතින් මිදී උන්වහන්සේ පොළොවෙහි පිහිටි සේක. “සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙ” යනු දිව්‍යමය සේසතක් දරා සිටියදී යන්නයි. මෙහි සේසතට අමතරව කඩුව ආදී පංච රාජ කකුධ භාණ්ඩයන් ද පැමිණියහ. පාළියෙහි රජෙකු යන කල රජු ප්‍රධාන කොට පවසන්නාක් මෙන්, සේසතම පවසන ලදී. ඒ අතරින් සේසතම පෙනෙයි, සේසත් දරන්නා නොපෙනෙයි. එමෙන්ම කඩුව, තල්වැට, මයුර හත්තකය, චාමරය හා උෂ්ණීෂය පමණක් පෙනෙයි, ඒවා දරන්නන් නොපෙනෙයි. ඒ සියල්ල අදෘශ්‍යමාන රූප ඇති දේවතාවෝ දරා සිටියහ. මේ බව මෙසේ පවසන ලදී -

‘‘Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṃ,Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe;

Suvaṇṇadaṇḍā vipatanti cāmarā,Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693);

“අසංඛ්‍යාත අතු (කූරු) ඇත්තා වූ ද, රන් මණ්ඩල දහසක් ඇත්තා වූ ද සේසත දේවතාවෝ අහසෙහි දරා සිටියහ. රන් මිටවල් සහිත චාමරයෝ ඒ මේ අත වැනෙති. එහෙත් සේසත් දරන්නන් හෝ චාමර දරන්නන් නොපෙනෙති.”

Sabbā ca disāti idaṃ sattapadavītihārūpari ṭhitassa viya sabbadisānuvilokanaṃ vuttaṃ, na kho panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā paṭhaviyaṃ patiṭṭhito puratthimaṃ disaṃ olokesi. Anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā – ‘‘mahāpurisa, idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti dasa disā anuviloketvā attanā sadisaṃ adisvā – ‘‘ayaṃ uttarā disā’’ti uttarābhimukho sattapadavītihārena agamāsīti evamettha attho veditabbo. Āsabhinti uttamaṃ. Aggoti guṇehi sabbapaṭhamo. Itarāni dve padāni etasseva vevacanāni. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti padadvayena imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi.

“සබ්බා ච දිසා” යනු සත් පියවරක් ගොස් සිටියදී සියලු දිශාවන් බැලීමක් සේ පවසන ලදී. එහෙත් එය එසේ නොදැක්ක යුතුය. මහාබෝසතාණන් වහන්සේ මිනිසුන්ගේ අතින් මිදී පොළොවෙහි පිහිටා පෙරදිග බැලූ සේක. එවිට දසදහසක් සක්වල එකම මළුවක් මෙන් විය. එහි දෙවිමිනිස්සු සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කරමින්, “මහා පුරුෂයාණෙනි, මෙහි ඔබවහන්සේට සමාන කෙනෙකු පවා නැත, එවිට උසස් කෙනෙකු කොයින්ද?” යි පැවසූහ. මෙසේ සතර දිශාවන්, සතර අනු දිශාවන් සහ යට උඩ යන දස දිශාවන්ම බලා තමන්ට සමාන කෙනෙකු නොදැක, “මෙය උතුම් (උතුරු) දිශාවයි” සලකා උතුරු දෙසට මුහුණ ලා සත් පියවරක් වැඩි සේක. මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. “ආසභිං” යනු උතුම් වූ යන්නයි. “අග්ගො” යනු ගුණයෙන් සියල්ලටම ප්‍රථමයා වීමයි. ඉතිරි පද දෙක (ජෙට්ඨො, සෙට්ඨො) මීටම පර්යාය වචන වේ. “අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො” යන පද දෙකෙන් මේ ආත්මභාවයේදී ලැබිය යුතු අර්හත්වය ප්‍රකාශ කළ සේක.

Ettha ca samehi pādehi pathaviyā patiṭṭhānaṃ caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, uttarābhimukhabhāvo mahājanaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā gamanassa pubbanimittaṃ, sattapadagamanaṃ sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, dibbasetacchattadhāraṇaṃ vimuttivarachattapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, pañcarājakakudhabhaṇḍānaṃ paṭilābho pañcahi vimuttīhi vimuccanassa pubbanimittaṃ, sabbadisānuvilokanaṃ anāvaraṇañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyadhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ, ‘‘ayamantimā jātī’’ti sīhanādo anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānassa pubbanimittanti veditabbaṃ[Pg.32]. Ime vārā pāḷiyaṃ āgatā, sambahulavāro pana nāgato, āharitvā dīpetabbo.

මෙහි සමව තැබූ පතුල් වලින් පොළොවෙහි පිහිටීම සතර ඉද්ධිපාදයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. උතුරු දෙසට මුහුණ ලා සිටීම මහා ජනයා මැඩගෙන අභිභවනය කරමින් වැඩීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. සත් පියවරක් වැඩීම සප්ත බොජ්ඣංග රත්නයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. දිව්‍යමය සේසත දැරීම විමුක්ති නැමති උතුම් සේසත (අරහත් ඵලය) ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. පංච රාජ කකුධ භාණ්ඩ ලැබීම පංච විමුක්තීන්ගෙන් මිදීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. සියලු දිශාවන් බැලීම අනාවරණ ඥානය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. ආසභී වාචාව පැවසීම අප්‍රතිවර්තීය ධර්ම චක්‍රය පැවැත්වීමේ පූර්ව නිමිත්තයි. “අයමන්තිමා ජාති” යන සිංහනාදය අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑමේ පූර්ව නිමිත්තයි. මෙම කරුණු පාළියෙහි සෘජුව පැමිණ ඇත. සම්බහුල වාරය (අසිරිමත් කරුණු රාශිය) සෘජුව නොපැමිණි බැවින් එය ගෙන හැර දැක්විය යුතුය.

Mahāpurisassa hi jātadivase dasasahassilokadhātu kampi. Dasasahassilokadhātumhi devatā ekacakkavāḷe sannipatiṃsu. Paṭhamaṃ devā paṭiggaṇhiṃsu, pacchā manussā. Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyo ca kenaci avāditā sayameva vajjiṃsu. Manussānaṃ andubandhanādīni khaṇḍākhaṇḍaṃ chijjiṃsu. Sabbarogā vūpasamiṃsu, ambilena dhotatambamalaṃ viya vigacchiṃsu. Jaccandhā rūpāni passiṃsu. Jaccabadhirā saddaṃ suṇiṃsu. Pīṭhasappī javasampannā ahesuṃ. Jātijaḷānampi eḷamūgānaṃ sati patiṭṭhāsi. Videsapakkhandā nāvā supaṭṭanaṃ pāpuṇiṃsu. Ākāsaṭṭhakabhūmaṭṭhakaratanāni sakatejobhāsitāni ahesuṃ. Verino mettacittaṃ paṭilabhiṃsu. Avīcimhi aggi nibbāyi. Lokantaresu āloko udapādi. Nadīsu jalaṃ nappavattati. Mahāsamudde madhurasaṃ udakaṃ ahosi. Vāto na vāyi. Ākāsapabbatarukkhagatā sakuṇā bhassitvā pathavigatā ahesuṃ. Cando ativiroci. Sūriyo na uṇho, na sītalo, nimmalo utusampanno ahosi. Devatā attano attano vimānadvāre ṭhatvā apphoṭanaseḷanacelukkhepādīhi mahākīḷakaṃ kīḷiṃsu. Cātuddīpikamahāmegho vassi. Mahājanaṃ neva khudā na pipāsā pīḷesi. Dvārakavāṭāni sayameva vivariṃsu. Pupphūpagaphalūpagā rukkhā pupphaphalāni gaṇhiṃsu. Dasasahassilokadhātu ekaddhajamālā ahosi.

මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ උපන් දිනයෙහි දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා විය. දසදහසක් ලෝක ධාතුවෙහි දේවතාවෝ එක් සක්වළකට රැස් වූහ. ප්‍රථමයෙන් දෙවියෝ ද පසුව මිනිස්සු ද පිළිගත්හ. තත් සහිත වීණා සහ හම් බැඳි බෙර ආදිය කිසිවෙකු විසින් නොවයන ලදුව ම ඉබේම නාද විය. මිනිසුන්ගේ විලංගු හා බන්ධනාගාර ආදිය කැබලිවලට කැඩී ගියේය. සියලු රෝග සන්සිඳුණි, ඇඹුල් දියෙන් සෝදන ලද තඹ මල බැඳීමක් මෙන් රෝග පහ විය. උපන් ගොළු පිරිස් රූප දුටහ. උපන් බිහිරි පිරිස් ශබ්ද ඇසූහ. කොර පිරිස් වේගයෙන් යා හැකි ජවයෙන් යුක්ත වූහ. උපන් මන්දබුද්ධික හා ගොළු අයගේ පවා සිහිය පිහිටියේය. විදෙස් රටවලට ගිය නැව් සුරක්ෂිතව තොටුපළට පැමිණියහ. අහසෙහි හා පොළොවෙහි වූ රත්නයන් ස්වකීය තේජසින් බැබළුණි. සතුරෝ මෛත්‍රී සිතක් ලැබූහ. අවීචි නිරයේ ගින්න නිවී ගියේය. ලෝකාන්තරික නිරයන්හි ආලෝකය පහළ විය. ගංගාවන්හි ජලය ගලා නොබසින ලදී. මහා සමුද්‍රයෙහි ජලය මධුර රසවත් විය. චණ්ඩ මාරුතයන් හමා නොගියේය. අහසෙහි, කඳු මුදුන්වල හා ගස්වල සිටි පක්ෂීන් බිමට බැස පොළොවට පැමිණියහ. චන්ද්‍රයා අතිශයින් බැබළුණි. සූර්යයා තද රශ්මියක් හෝ අධික ශීතලක් නැතිව නිර්මලව සෘතු සම්පන්න විය. දේවතාවෝ තමන්ගේ විමාන දොරටුවල සිට අත්පොළසන් දෙමින් ද, ඔල්වරසන් දෙමින් ද, සළු උසුලමින් ද මහත් සේ සතුටු වූහ. සතර මහා දීපයටම මහ වැසි ඇද හැළුණි. මහා ජනයාට සාගින්න හෝ පිපාසය පීඩා නොකළේය. දොරටුවල කවුළු ඉබේම විවර විය. මල් හා ගෙඩි හටගන්නා වෘක්ෂයෝ මල් පල දරා සිටියහ. දසදහසක් ලෝක ධාතුව එකම ධජ මාලාවක් මෙන් විය.

Tatrāpi dasasahassilokadhātukampo sabbaññutaññāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Devatānaṃ ekacakkavāḷe sannipāto dhammacakkappavattanakāle ekappahāreneva sannipatitvā dhammaṃ paṭiggaṇhanassa pubbanimittaṃ. Paṭhamaṃ devatānaṃ paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ. Pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ arūpāvacarajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ. Tantibaddhavīṇānaṃ sayaṃ vajjanaṃ anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Cammabaddhabherīnaṃ vajjanaṃ mahatiyā dhammabheriyā anussāvanassa pubbanimittaṃ. Andubandhanādīnaṃ chedo asmimānasamucchedassa pubbanimittaṃ. Mahājanassa rogavigamo catusaccapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Jaccandhānaṃ rūpadassanaṃ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṃ[Pg.33]. Badhirānaṃ saddassavanaṃ dibbasotadhātupaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Pīṭhasappīnaṃ javasampadā caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Jaḷānaṃ satipatiṭṭhānaṃ catusatipaṭṭhānapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Videsapakkhandanāvānaṃ supaṭṭanasampāpuṇanaṃ catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṃ. Ratanānaṃ sakatejobhāsitattaṃ yaṃ lokassa dhammobhāsaṃ dassessati, tassa pubbanimittaṃ.

එහි දසදහසක් ලෝකධාතුව කම්පා වීම සර්වඥතාඥානය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. දේවතාවුන් එකම සක්වළක රැස්වීම, ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කරන අවස්ථාවේදී එකවරම ධර්මය පිළිගැනීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. ප්‍රථමයෙන් දේවතාවුන් ධර්මය පිළිගැනීම රූපාවචර ධ්‍යාන සතර ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. පසුව මනුෂ්‍යයන් ධර්මය පිළිගැනීම අරූපාවචර ධ්‍යාන සතර ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. තත් බැඳි වීණා ඉබේම නාද වීම අනුපූර්ව විහාර සමාපත්ති ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සමින් බැඳි බෙර නාද වීම මහා වූ ධර්ම බෙරය ලොවට ඇසවීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. විලංගු හා බන්ධන කැඩී යාම අස්මිමානය සහමුලින්ම සිඳලීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. මහාජනයාගේ රෝගාබාධ පහව යාම සතර සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. උපතින් අන්ධ වූවන්ට පෙනීම ලැබීම දිව්‍ය චක්ෂුස ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. බිහිරි අයට ශබ්දය ඇසීම දිව්‍ය සෝත ධාතුව ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. කොර වූවන්ට වේගයෙන් ගමන් කිරීමේ හැකියාව ලැබීම සතර ඉද්ධිපාද ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. මෝඩයන්ට සිහිය පිහිටීම සතර සතිපට්ඨානය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. විදේශයන්ට ගසාගෙන ගිය නැව් නිසි වරායට පැමිණීම සතර පටිසම්භිදා ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. රත්නාභරණ තමාගේම තේජසින් බැබළීම, ලෝකයට යම් ධර්මාලෝකයක් දක්වන්නේද, එහි පූර්ව නිමිත්තකි.

Verīnaṃ mettacittapaṭilābho catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Avīcimhi agginibbāyanaṃ ekādasaagginibbāyanassa pubbanimittaṃ. Lokantarikāloko avijjandhakāraṃ vidhamitvā ñāṇālokadassanassa pubbanimittaṃ. Mahāsamuddassa madhuratā nibbānarasena ekarasabhāvassa pubbanimittaṃ. Vātassa avāyanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṃ. Sakuṇānaṃ pathavigamanaṃ mahājanassa ovādaṃ sutvā pāṇehi saraṇagamanassa pubbanimittaṃ. Candassa ativirocanaṃ bahujanakantatāya pubbanimittaṃ. Sūriyassa uṇhasītavivajjanautusukhatā kāyikacetasikasukhappattiyā pubbanimittaṃ. Devatānaṃ vimānadvāresu ṭhatvā apphoṭanādīhi kīḷanaṃ buddhabhāvaṃ patvā udānaṃ udānassa pubbanimittaṃ. Cātuddīpikamahāmeghavassanaṃ mahato dhammameghavassanassa pubbanimittaṃ. Khudāpīḷanassa abhāvo kāyagatāsatiamatapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Pipāsāpīḷanassa abhāvo vimuttisukhena sukhitabhāvassa pubbanimittaṃ. Dvārakavāṭānaṃ sayameva vivaraṇaṃ aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassa pubbanimittaṃ. Rukkhānaṃ pupphaphalaggahaṇaṃ vimuttipupphehi pupphitassa ca sāmaññaphalabhārabharitabhāvassa ca pubbanimittaṃ. Dasasahassilokadhātuyā ekaddhajamālitā ariyaddhajamālamālitāya pubbanimittanti veditabbaṃ. Ayaṃ sambahulavāro nāma.

සතුරන් මෛත්‍රී සිතක් ඇති කර ගැනීම සතර බ්‍රහ්මවිහාර ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. අවීචි නිරයේ ගිනි නිවී යාම රාගාදී එකොළොස් ගින්නක් නිවී යාමේ පූර්ව නිමිත්තකි. ලෝකාන්තරික නිරයේ ආලෝකය පැතිරීම අවිද්‍යා අන්ධකාරය දුරු කර ප්‍රඥා ආලෝකය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. මහා සමුද්‍රයේ ජලය මිහිරි වීම නිර්වාණ රසයෙන් යුත් ඒක රස බව ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සුළඟ නතර වීම හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි බිඳ දැමීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. පක්ෂීන් පොළොව මත ගමන් කිරීම මහාජනයා අවවාද අසා දිවි හිමියෙන් සරණ යාමේ පූර්ව නිමිත්තකි. චන්ද්‍රයා අධික ලෙස බැබළීම බොහෝ ජනයාට ප්‍රියමනාප වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සූර්යයා අධික රශ්මියෙන් හා අධික ශීතලෙන් තොරව මධ්‍යස්ථ වීම කායික හා චෛතසික සුවය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. දේවතාවුන් විමන් දොරටුවල සිට අත්පොළසන් දෙමින් ක්‍රීඩා කිරීම බුද්ධත්වයට පත්ව උදාන වාක්‍ය පැවසීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. සතර මහා දීපයටම මහා මේඝයක් වැසීම මහා ධර්ම මේඝය වැසීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. බඩගින්න නැති වී යාම කායගතා සතිය නම් වූ අමෘතය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. පිපාසය නැති වී යාම විමුක්ති සුවයෙන් සුවපත් වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. දොරටුවල අගුළු ඉබේම විවෘත වීම ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නමැති දොරටුව විවෘත වීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. ගස්වල මල් හා ගෙඩි හට ගැනීම විමුක්ති නමැති මල් පිපීම හා ශ්‍රාමණ්‍ය ඵල නමැති බර දරා සිටීමේ පූර්ව නිමිත්තකි. දසදහසක් ලෝකධාතුව එකම ධජ මාලාවක සිරිය ගැනීම ආර්ය ධජ නමැති මාලාවෙන් සැරසීමේ පූර්ව නිමිත්තක් ලෙස දත යුතුය. මෙය 'සම්බහුල වාරය' නමි.

Ettha pañhaṃ pucchanti – ‘‘yadā mahāpuriso pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho padasā gantvā āsabhiṃ vācaṃ abhāsi, tadā kiṃ pathaviyā gato, udāhu ākāsena; dissamāno gato, udāhu adissamāno; acelako gato, udāhu alaṅkatapaṭiyatto; daharo hutvā gato[Pg.34], udāhu mahallako; pacchāpi kiṃ tādisova ahosi, udāhu puna bāladārako’’ti? Ayaṃ pana pañho heṭṭhālohapāsāde samuṭṭhito tipiṭakacūḷābhayattherena vissajjitova. Thero kira ettha niyatipubbekatakammaissaranimmānavādavasena taṃ taṃ bahuṃ vatvā avasāne evaṃ byākari – ‘‘mahāpuriso pathaviyā gato, mahājanassa pana ākāsena gacchanto viya ahosi. Dissamāno gato, mahājanassa pana adissamāno viya ahosi. Acelako gato, mahājanassa pana alaṅkatapaṭiyatto viya upaṭṭhāsi. Daharova gato, mahājanassa pana soḷasavassuddesiko viya ahosi. Pacchā pana bāladārakova ahosi, na tādiso’’ti. Parisā cassa – ‘‘buddhena viya hutvā bho therena pañho kathito’’ti attamanā ahosi. Lokantarikavāro vuttanayo eva.

මෙහිදී විද්වත්හු ප්‍රශ්නයක් අසති - "මහා පුරුෂයා පොළොවෙහි පිහිටා උතුරු දිශාව බලා පියවරෙන් පියවර ගමන් කරමින් ශ්‍රේෂ්ඨ වචන පැවසූ විට, උන්වහන්සේ ගමන් කළේ පොළොව මතින්ද නැතහොත් අහසින්ද? පෙනෙමින්ද නැතහොත් නොපෙනෙමින්ද? ඇඳුම් නොමැතිවද නැතහොත් ආභරණවලින් සැරසීද? කුඩා දරුවෙකු ලෙසද නැතහොත් වැඩිහිටියෙකු ලෙසද? පසුවත් එලෙසම පෙනුනේද නැතහොත් නැවත කුඩා දරුවෙකු වූයේද?" යනුවෙනි. මේ ප්‍රශ්නය හෙට්ඨාලෝහ ප්‍රාසාදයේදී පැනනැඟුණු අතර, තිපිටක චූළාභය තෙරණුවන් විසින් එය විසඳන ලදී. තෙරණුවෝ මෙහිදී නියති වාදය, පූර්වේකෘත කර්ම වාදය සහ ඊශ්වර නිර්මාණ වාදය සම්බන්ධයෙන් බොහෝ කරුණු පවසා අවසානයේ මෙසේ පැහැදිලි කළහ: "මහා පුරුෂයා පොළොව මතින් ගමන් කළ නමුත් මහාජනයාගේ සිතට පෙනුනේ අහසින් යනවාක් මෙනි. පෙනෙමින් ගිය නමුත් මහාජනයාට පෙනුනේ නොපෙනෙන්නාක් මෙනි. ඇඳුම් නොමැතිව ගිය නමුත් මහාජනයාට ආභරණ පැළඳ සිටින්නාක් මෙන් පෙනුණි. කුඩා දරුවෙකු ලෙසම ගිය නමුත් මහාජනයාට පෙනුනේ දහසය හැවිරිදි තරුණයෙකු මෙනි. පසුව නැවතත් කුඩා දරුවෙකුම විය, දහසය හැවිරිදි තරුණයෙකු මෙන් නොවීය." එවිට උන්වහන්සේගේ පිරිස "ඇවැත්නි, තෙරණුවන් ප්‍රශ්නය විසඳුවේ හරියටම බුදුන් වහන්සේ නමක් මෙනි" යැයි පවසමින් ඉමහත් සතුටට පත් වූහ. ලෝකාන්තරික වාරයද මෙලෙසම විස්තර කළ යුතුය.

Imā ca pana ādito paṭṭhāya kathitā sabbadhammatā sabbabodhisattānaṃ hontīti veditabbā.

මුල සිට පටන්ගෙන විස්තර කරන ලද මේ සියලු ධර්මතාවන් සියලු බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලාට පොදු වූ කරුණු බව දත යුතුය.

Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā

දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ විස්තරය

33. Addasa khoti dukūlacumbaṭake nipajjāpetvā ānītaṃ addasa. Mahāpurisassāti jātigottakulapadesādivasena mahantassa purisassa. Dve gatiyoti dve niṭṭhā, dve nipphattiyo. Ayañhi gatisaddo – ‘‘pañca kho imā, sāriputta, gatiyo’’ti (ma. ni. 1.153) ettha nirayādibhedāya sattehi gantabbagatiyā vattati. ‘‘Imesaṃ kho ahaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ kalyāṇadhammānaṃ neva jānāmi āgatiṃ vā gatiṃ vā’’ti (ma. ni. 1.508) ettha ajjhāsaye. ‘‘Nibbānaṃ arahato gatī’’ti (pari. 339) ettha paṭissaraṇe. ‘‘Api ca tyāhaṃ brahme gatiñca pajānāmi, jutiñca pajānāmi evaṃmahiddhiko bako brahmā’’ti (ma. ni. 1.503) ettha nipphattiyaṃ vattati. Svāyamidhāpi nipphattiyaṃ vattatīti veditabbo. Anaññāti aññā gati nipphatti nāma natthi.

33. 'අද්දස' යනු: මෘදු වස්ත්‍රවලින් කරන ලද වටයක් මත සතපවා වැඩම කරවන ලද බෝධිසත්ත්ව කුමාරයා දුටුවේය යන්නයි. 'මහාපුරිසස්ස' යනු: ජාතිය, ගෝත්‍රය, කුලය ආදිය පිළිබඳ හැඳින්වීම් අනුව ශ්‍රේෂ්ඨ වූ පුරුෂයාට යන්නයි. 'ද්වේ ගතියෝ' යනු: අවසාන ප්‍රතිඵල දෙකකි, සම්පූර්ණ වීම් දෙකකි. මක්නිසාද යත්, මෙම 'ගති' ශබ්දය - "සාරිපුත්තය, මේ ගති පහකි" යන තැනදී නිරය ආදී සත්ත්වයන් විසින් යා යුතු ගමනාන්තය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. "මේ සිල්වත් කල්‍යාණ ධර්ම ඇති භික්ෂූන්ගේ ඊම හෝ යාම (ගතිය) මම නොදනිමි" යන තැනදී අදහස (අජ්ඣාසය) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. "රහතන් වහන්සේගේ ගතිය නිවනයි" යන තැනදී පිළිසරණ (පටිසරණ) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. "බ්‍රහ්මය, මම ඔබගේ ගතියද දනිමි, දීප්තියද දනිමි, බක බ්‍රහ්මයා එතරම් මහා තේජසක් ඇත්තෙකි" යන තැනදී සම්පූර්ණ වීම හෙවත් කෙළවර (නිප්ඵත්ති) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදීද එය 'නිප්ඵත්ති' හෙවත් කෙළවර යන අර්ථයෙන්ම යෙදෙන බව දත යුතුය. 'අනඤ්ඤා' යනු: ඒ ප්‍රතිඵල දෙකෙන් පරිබාහිර වෙනත් ගතියක් හෙවත් කෙළවරක් නොමැති බවයි.

Dhammikoti dasakusaladhammasamannāgato agatigamanavirahito. Dhammarājāti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Dhammena vā laddharajjattā dhammarājā. Cāturantoti [Pg.35] puratthimasamuddādīnaṃ catunnaṃ samuddānaṃ vasena caturantāya pathaviyā issaro. Vijitāvīti vijitasaṅgāmo. Janapado asmiṃ thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Caṇḍassa hi rañño balidaṇḍādīhi lokaṃ pīḷayato manussā majjhimajanapadaṃ chaḍḍetvā pabbatasamuddatīrādīni nissāya paccante vāsaṃ kappenti. Atimudukassa rañño corehi sāhasikadhanavilopapīḷitā manussā paccantaṃ pahāya janapadamajjhe vāsaṃ kappenti, iti evarūpe rājini janapado thirabhāvaṃ na pāpuṇāti. Imasmiṃ pana kumāre rajjaṃ kārayamāne etassa janapado pāsāṇapiṭṭhiyaṃ ṭhapetvā ayopaṭṭena parikkhitto viya thiro bhavissatīti dassento – ‘‘janapadatthāvariyappatto’’ti āhaṃsu.

‘ධර්මිෂ්ඨ’ යනු දස කුසල කර්මපථ ධර්මයන්ගෙන් සමන්විත වූ, අගතියට පත්වීමෙන් තොර වූ තැනැත්තා ය. ‘ධර්මරාජ’ යනු එම පූර්ව පදයටම (ධර්මිෂ්ඨ යන්නට) සමාන පදයකි. එසේත් නැතහොත් ධර්මානුකූලව රාජ්‍යය ලත් බැවින් ‘ධර්මරාජ’ නම් වේ. ‘සතර දිග ජයගත්’ (චාතුරන්ත) යනු නැගෙනහිර මුහුද ආදී සතර මහා සමුද්‍රයන් සීමා කොට ඇති පෘථිවියට අධිපති වූ යන අර්ථයයි. ‘විජිතාවී’ යනු යුධ සංග්‍රාමයන් ජයගත් තැනැත්තා ය. මෙම රජු යටතේ ජනපදය ස්ථාවර භාවයට පත්වන බැවින් ‘ජනපදත්ථාවරියප්පත්ත’ නම් වේ. රළු පාලනයක් ඇති රජෙකු බදු අය කිරීම් හා දඬුවම් ආදියෙන් මහජනයා පෙළන විට, මිනිස්සු මධ්‍ය දේශය අතහැර කඳු සහ මුහුදු වෙරළ ආදී ප්‍රත්‍යන්ත දේශයන්හි වාසය කරති. අධික ලෙස මෘදු පාලනයක් ඇති රජෙකු සිටින විට, සොරුන් හා මැරවරයන්ගෙන් පීඩා විඳින මිනිස්සු ප්‍රත්‍යන්ත දේශයන් අතහැර ජනපදය මධ්‍යයෙහි වාසය කරති. මෙබඳු රජවරුන් සිටින කල ජනපදය ස්ථාවර භාවයට පත් නොවේ. නමුත් මෙම කුමාරයා රාජ්‍යය කරන කල්හි මොහුගේ ජනපදය ගල් තලාවක් මත තබා යකඩ පටියකින් වට කළාක් මෙන් ස්ථාවර වනු ඇතැයි පෙන්වා දෙමින් බ්‍රාහ්මණයෝ ‘ජනපදත්ථාවරියප්පත්ත’ (ස්ථාවර ජනපදයක් ඇති කරන්නා) යැයි පැවසූහ.

Sattaratanasamannāgatoti ettha ratijananaṭṭhena ratanaṃ. Apica –

‘සප්ත රත්නයන්ගෙන් සමන්විත’ යන මෙහි, ප්‍රීතිය උපදවන අර්ථයෙන් ‘රත්න’ නම් වේ. තවද -

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccati’’.

“සිතෙහි තබා ගන්නා ලද (ගරු කරන ලද), මහත් අගය ඇති, අසමසම වූ, දැකීමට දුර්ලභ වූ සහ උතුම් සත්වයන්ගේ (උත්තමයන්ගේ) පරිභෝජනයට සුදුසු වූ දෙය ‘රත්නය’ යැයි කියනු ලැබේ.”

Cakkaratanassa ca nibbattakālato paṭṭhāya aññaṃ devaṭṭhānaṃ nāma na hoti, sabbe gandhapupphādīhi tasseva pūjañca abhivādanādīni ca karontīti cittīkataṭṭhena ratanaṃ. Cakkaratanassa ca ettakaṃ nāma dhanaṃ agghatīti aggho natthi, iti mahagghaṭṭhenāpi ratanaṃ. Cakkaratanañca aññehi loke vijjamānaratanehi asadisanti atulaṭṭhenāpi ratanaṃ. Yasmā ca pana yasmiṃ kappe buddhā uppajjanti, tasmiṃyeva cakkavattino uppajjanti, buddhā ca kadāci karahaci uppajjanti, tasmā dullabhadassanaṭṭhenāpi ratanaṃ. Tadetaṃ jātirūpakulaissariyādīhi anomassa uḷārasattasseva uppajjati, na aññassāti anomasattaparibhogaṭṭhenāpi ratanaṃ. Yathā cakkaratanaṃ, evaṃ sesānipīti. Imehi sattahi ratanehi parivārabhāvena ceva sabbabhogūpakaraṇabhāvena ca samannāgatoti sattaratanasamannāgato.

චක්‍ර රත්නය පහළ වූ දින සිට වෙනත් දේවස්ථානයක් කියා දෙයක් නැත; සියලු දෙනා සුවඳ මල් ආදියෙන් එම චක්‍ර රත්නයටම පූජා සත්කාර සහ වැඳුම් පිදුම් කරන බැවින් ‘චිත්තීකත’ (ගරු කළ යුතු) අර්ථයෙන් එය රත්නයකි. චක්‍ර රත්නයට මෙපමණ අගයක් ඇතැයි කිව නොහැකි බැවින් ‘මහග්ඝ’ (මහත් අගය ඇති) අර්ථයෙන් ද එය රත්නයකි. චක්‍ර රත්නය ලොව පවතින අනෙකුත් රත්නයන් හා සමාන නොවන බැවින් ‘අතුල’ (අසමසම) අර්ථයෙන් ද එය රත්නයකි. යම් කල්පයක බුදුවරු උපදිත් ද, එම කල්පයේම සක්විති රජවරු ද උපදිති. බුදුවරුන්ගේ උපත අතිශය දුර්ලභ බැවින්, සක්විති රජුගේ පහළ වීම ද දුර්ලභ දැකීමක් වන බැවින් ‘දුල්ලභදස්සන’ අර්ථයෙන් ද එය රත්නයකි. එම චක්‍ර රත්නය ජාතිය, රූපය, කුලය සහ ඓශ්චර්යය ආදී ගුණයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ උතුම් සත්වයෙකුටම පහළ වන බැවින් ‘අනෝමසත්තපරිභෝග’ අර්ථයෙන් ද එය රත්නයකි. චක්‍ර රත්නය යම් සේ ද, සෙසු රත්නයන් ද එසේමය. මෙබඳු සප්ත රත්නයන් පිරිවර වශයෙන් ද, සියලු භෝග සම්පත් වශයෙන් ද ලැබී ඇති බැවින් ‘සත්තරතනසමන්නාගත’ නම් වේ.

Idāni tesaṃ sarūpato dassanatthaṃ tassimānītiādi vuttaṃ. Tattha cakkaratanantiādīsu ayaṃ saṅkhepādhippāyo – dvesahassadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ sirivibhavaṃ gahetvā dātuṃ samatthaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati. Tathā purebhattameva sāgarapariyantaṃ pathaviṃ anusaṃyāyanasamatthaṃ vehāsaṅgamaṃ hatthiratanaṃ, tādisameva assaratanaṃ, caturaṅgasamannāgate andhakāre [Pg.36] yojanappamāṇaṃ andhakāraṃ vidhamitvā ālokadassanasamatthaṃ maṇiratanaṃ, chabbidhadosavivajjitaṃ manāpacāri itthiratanaṃ, yojanappamāṇe antopathavigataṃ nidhiṃ dassanasamatthaṃ gahapatiratanaṃ, aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā sakalarajjamanusāsanasamatthaṃ jeṭṭhaputtasaṅkhātaṃ pariṇāyakaratanaṃ pātubhavati.

දැන් එම රත්නයන්ගේ ස්වරූපය පෙන්වා දීම සඳහා ‘තස්සිමානි’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි චක්‍ර රත්නය ආදියෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය: කුඩා දූපත් දෙදහසකින් පිරිවරන ලද සතර මහා ද්වීපයන්හි සිරි සම්පත් ලබා දීමට සමත් වූ ‘චක්‍ර රත්නය’ පහළ වෙයි. එසේම උදෑසන ආහාරයට පෙර මුහුද කෙළවර කොට ඇති මුළු පෘථිවියම වටා යාමට සමත්, අහසින් යා හැකි ‘හත්ථි රත්නය’ (මංගල හස්ති රාජයා) සහ එවැනිම වූ ‘අස්ස රත්නය’ (මංගල අශ්ව රාජයා) ද පහළ වෙයි. සතර අගයකින් යුත් ඝන අඳුර දුරු කොට යොදුනක් මානයට ආලෝකය පැතිරවීමට සමත් ‘මණි රත්නය’ (පළිඟු මිණ) ද, සය වැදෑරුම් දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ ප්‍රියමනාප හැසිරීම් ඇති ‘ඉත්ථි රත්නය’ (ස්ත්‍රී රත්නය) ද, පොළොව අභ්‍යන්තරයේ යොදුනක් මානයට ඇති නිධන් දැකීමට සමත් ‘ගහපති රත්නය’ ද, අග මෙහෙසියගේ කුසෙහි ඉපිද මුළු රාජ්‍යයම පාලනය කිරීමට හා උපදෙස් දීමට සමත් වැඩිමහල් පුත්‍රයා වන ‘පරිණායක රත්නය’ ද පහළ වෙයි.

Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīrukā. Vīraṅgarūpāti vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīriyassetaṃ nāmaṃ, vīraṅgaṃ rūpametesanti vīraṅgarūpā, vīriyajātikā vīriyasabhāvā vīriyamayā akilāsuno ahesuṃ. Divasampi yujjhantā na kilamantīti vuttaṃ hoti. Sāgarapariyantanti cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyantaṃ. Adaṇḍenāti ye katāparādhe satte satampi sahassampi gaṇhanti, te dhanadaṇḍena rajjaṃ kārenti. Ye chejjabhejjaṃ anusāsanti, te satthadaṇḍena. Ayaṃ pana duvidhampi daṇḍaṃ pahāya adaṇḍena ajjhāvasati. Asatthenāti ye ekatodhārādinā satthena paraṃ vihesanti, te satthena rajjaṃ kārenti nāma. Ayaṃ pana satthena khuddamakkhikāyapi pivanamattaṃ lohitaṃ kassaci anuppādetvā dhammeneva – ‘‘ehi kho mahārājā’’ti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṃ pathaviṃ abhivijinitvā ajjhāvasati, abhibhavitvā sāmī hutvā vasatīti attho.

‘පරොසහස්ස’ යනු දහසකට වඩා වැඩි යන්නයි. ‘සූරා’ යනු බිය නැති නිර්භීත වූවන් ය. ‘වීරංගරූපා’ යනු වීරයන්ගේ අංගය වූ වීරිය ඇති, එනම් වීරිය ස්වභාව කොට ඇති, වීරියෙන් යුත්, අලස නොවන ශක්තිමත් දරුවන් ය. දවස පුරා සටන් කළත් ඔවුන් ක්ලාන්ත නොවන බව මෙයින් කියැවේ. ‘සාගරපරියන්ත’ යනු සක්වළ පර්වතය සීමා කොට ඇති සමුද්‍රය කෙළවර දක්වා වූ පෘථිවියයි. ‘අදණ්ඩේන’ යනු වරද කළ සතුන්ගෙන් සියයක් හෝ දහසක් බදු ලෙස ධනය අය කරන රජවරු ධන දණ්ඩනයෙන් පාලනය කරති. ශරීරයට දඬුවම් පමුණුවන රජවරු ශස්ත්‍ර දණ්ඩනයෙන් පාලනය කරති. නමුත් මෙම සක්විති රජු මේ ද්විවිධ දඬුවමම අතහැර දඬුවම් රහිතව පාලනය කරයි. ‘අසත්ථේන’ යනු මුවහත් ආයුධවලින් අනුන් පෙළන රජවරු ආයුධයෙන් පාලනය කරති. නමුත් මෙම සක්විති රජු ආයුධයකින් කුඩා මැස්සෙකුගේ තරම්වත් ලේ බින්දුවක් නොසොල්වා ධර්මයෙන්ම පාලනය කරයි. සෙසු රජවරුන් විසින් “මහ රජතුමනි, වැඩම කළ මැනව” යැයි ගෞරවයෙන් පිළිගනු ලබන ගමන් ඇතිව, පෘථිවිය ජයගෙන සැමගේ ස්වාමියා වී වාසය කරයි යනු මෙහි අර්ථයයි.

Evaṃ ekaṃ nipphattiṃ kathetvā dutiyaṃ kathetuṃ sace kho panātiādi vuttaṃ. Tattha rāgadosamohamānadiṭṭhikilesataṇhāsaṅkhātaṃ chadanaṃ āvaraṇaṃ vivaṭaṃ viddhaṃsitaṃ vivaṭakaṃ etenāti vivaṭacchado. ‘‘Vivaṭṭacchadā’’tipi pāṭho, ayameva attho.

මෙසේ එක් පලයක් (සක්විති රජකම) ප්‍රකාශ කොට, දෙවන පලය (බුදු බව) ප්‍රකාශ කිරීමට ‘සචේ ඛෝ පන’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි රාග, ද්වේෂ, මෝහ, මාන, දිට්ඨි, කෙලෙස් සහ තණ්හාව නමැති වැස්ම (ආවරණය) ඉවත් කළ හෙයින් ‘විවටච්ඡද’ නම් වේ. ‘විවට්ටච්ඡද’ යනු ද පාඨයකි, අර්ථය මෙයම වේ.

35. Evaṃ dutiyaṃ nipphattiṃ kathetvā tāsaṃ nimittabhūtāni lakkhaṇāni dassetuṃ ayañhi, deva, kumārotiādi vuttaṃ. Tattha suppatiṭṭhitapādoti yathā aññesaṃ bhūmiyaṃ pādaṃ ṭhapentānaṃ aggapādatalaṃ vā paṇhi vā passaṃ vā paṭhamaṃ phusati, vemajjhe vā pana chiddaṃ hoti, ukkhipantānaṃ aggatalādīsu ekakoṭṭhāsova paṭhamaṃ uṭṭhahati, na evamassa. Assa pana suvaṇṇapādukatalamiva ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati, ekappahāreneva bhūmito uṭṭhahati. Tasmā ayaṃ suppatiṭṭhitapādo.

35. මෙසේ දෙවන පලය ද වදාරා, ඒ සඳහා නිමිති වූ ලක්ෂණ පෙන්වීමට ‘අයඤ්හි දේව කුමාරෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘සුප්පතිට්ඨිතපාද’ යනු අන් අය පොළොවෙහි පය තබන විට පා ඇඟිලි හෝ විලුඹ හෝ පාර්ශ්වයන් පළමුව ස්පර්ශ වන අතර මැදින් හිඩැසක් ද පවතියි. පය ඔසවන විට ද එක් කොටසක් පළමුව එසවෙයි. නමුත් බෝසතුන්ගේ එසේ නොවේ. උන්වහන්සේගේ මුළු පාතලයම රන් පාවහන් තලයක් මෙන් එකවර පොළොවෙහි ස්පර්ශ වෙයි, එකවරම පොළොවෙන් එසවෙයි. එබැවින් උන්වහන්සේ ‘මනාව පිහිටි පාද ඇති’ (සුප්පතිට්ඨිතපාද) නම් වන සේක.

Cakkānīti [Pg.37] dvīsu pādatalesu dve cakkāni, tesaṃ arā ca nemi ca nābhi ca pāḷiyaṃ vuttāva. Sabbākāraparipūrānīti iminā pana ayaṃ viseso veditabbo, tesaṃ kira cakkānaṃ pādatalassa majjhe nābhi dissati, nābhiparicchinnā vaṭṭalekhā dissati, nābhimukhaparikkhepapaṭṭo dissati, panāḷimukhaṃ dissati, arā dissanti, aresu vaṭṭilekhā dissanti, nemimaṇikā dissanti. Idaṃ tāva pāḷiyaṃ āgatameva. Sambahulavāro pana anāgato, so evaṃ daṭṭhabbo – satti, sirivaccho, nandi, sovattiko, vaṭaṃsako, vaḍḍhamānakaṃ, macchayugaḷaṃ, bhaddapīṭhaṃ, aṅkusako, pāsādo, toraṇaṃ, setacchattaṃ, khaggo, tālavaṇṭaṃ, morahatthako, vāḷabījanī, uṇhīsaṃ, maṇi, patto, sumanadāmaṃ, nīluppalaṃ, rattuppalaṃ, setuppalaṃ, padumaṃ, puṇḍarīkaṃ, puṇṇaghaṭo, puṇṇapāti, samuddo, cakkavāḷo, himavā, sineru, candimasūriyā, nakkhattāni, cattāro mahādīpā, dviparittadīpasahassāni, antamaso cakkavattirañño parisaṃ upādāya sabbo cakkalakkhaṇasseva parivāro.

චක්‍ර ලක්ෂණයන් නම්: බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙපතුල්හි චක්‍ර දෙකක් පිහිටා ඇත. ඒ චක්‍රයන්හි අර (ස්පෝක්ස්), නිමි (වටපත) සහ නැභිය (බොරදය) පිළිබඳව පාලි පාඨයන්හි සඳහන් වේ. 'සබ්බාකාරපරිපූරා' යන පාඨයෙන් මෙහි ඇති විශේෂත්වය දත යුතුය. එනම්, ඒ චක්‍රයන්ගේ පතුල මැද නැභිය දක්නට ලැබේ. නැභිය වටා රවුම් රේඛා දක්නට ලැබේ. නැභිය මුදුනේ ඇති වළලු දක්නට ලැබේ. නැභියෙහි මුවවිට දක්නට ලැබේ. අර (ස්පෝක්ස්) දක්නට ලැබේ. ඒ අරවල ඇති රවුම් රේඛා ද, නිමි (වටපත) වටා ඇති මැණික් වැනි රවුම් ද දක්නට ලැබේ. මේවා පාලියෙහි සෘජුවම පැමිණි කරුණු වේ. නමුත් 'සම්බහුලවාරය' (බොහෝ ලක්ෂණ) සෘජුවම පෙළෙහි දක්නට නොලැබේ. එය මෙසේ දත යුතුය: හෙල්ල, ශ්‍රීවත්සය, නන්දි, ස්වස්තිකය, මාලා විශේෂයක් (වටංසක), වඩමානකය (බත් තලිය), මත්ස්‍ය යුගලය, භද්‍රපීඨය, අංකුසය, ප්‍රාසාදය, තොරණ, සේසත, කඩුව, තල්වැට, මයුරහත්ථකය (මොණර පිල් කලඹ), චාමරය, උෂ්ණීෂය, මැණික්, පාත්‍රය, සමන් මල් දම, නිලුපුල්, රතුපුල්, සුදුපුල්, පද්මය, පුණ්ඩරීකය, පුණ්ණඝටය, පුණ්ණපාතිය, සමුද්‍රය, සක්වල, හිමවන්තය, මහාමේරුව, සඳ හිරු, නැකත්, සතර මහා දීප, පිරිවාර දීප දෙදහස සහ අවසානයේ සක්විති රජුගේ පිරිස දක්වා මේ සියල්ල චක්‍ර ලක්ෂණයේම පිරිවාර (අනු ලක්ෂණ) ලෙස සැලකේ.

Āyatapaṇhīti dīghapaṇhi, paripuṇṇapaṇhīti attho. Yathā hi aññesaṃ aggapādo dīgho hoti, paṇhimatthake jaṅghā patiṭṭhāti, paṇhiṃ tacchetvā ṭhapitā viya hoti, na evaṃ mahāpurisassa. Mahāpurisassa pana catūsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāsā aggapādo hoti, tatiye koṭṭhāse jaṅghā patiṭṭhāti, catutthakoṭṭhāse āraggena vaṭṭetvā ṭhapitā viya rattakambalageṇḍukasadisā paṇhi hoti.

ආයතපණ්හී යනු දිගු වූත්, පරිපූර්ණ වූත් විලුඹ ඇති බවයි. අනෙක් අයගේ පාදයේ අග කොටස දිගු වන අතර, ජංඝාව (කෙණ්ඩය) පිහිටන්නේ විලුඹ මතුපිටකය. එය හරියට විලුඹ කපා ඉවත් කළාක් මෙන් පිහිටයි. මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේගේ එසේ නොවේ. මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේගේ පාදය කොටස් හතරකට බෙදූ කළ, ඉන් කොටස් දෙකක් පාදයේ ඉදිරි කොටස (ඇඟිලි දෙස) වේ. තුන්වන කොටසෙහි ජංඝාව පිහිටයි. සිව්වන කොටසෙහි රතු ලොම් බෝලයක් මෙන් මනාව වටකුරු වූ විලුඹ පිහිටයි.

Dīghaṅgulīti yathā aññesaṃ kāci aṅguliyo dīghā honti, kāci rassā, na evaṃ mahāpurisassa. Mahāpurisassa pana makkaṭasseva dīghā hatthapādaṅguliyo mūle thūlā, anupubbena gantvā agge tanukā, niyyāsatelena madditvā vaṭṭitaharitālavaṭṭisadisā honti. Tena vuttaṃ – ‘‘dīghaṅgulī’’ti.

දීඝංගුලී යනු අනෙක් මිනිසුන්ගේ ඇතැම් ඇඟිලි දිගු ද ඇතැම් ඇඟිලි කෙටි ද වන නමුත්, මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේගේ එසේ නොවන බවයි. මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේගේ අත් පා ඇඟිලි වඳුරෙකුගේ මෙන් දිගු වේ. ඒවා මුල මහතය, අනුපිළිවෙළින් අගට සිහින් වේ. තෙලෙන් අනා සකස් කළ හිරියල් කූරු මෙන් ඒ ඇඟිලි රවුම්ය. එබැවින් 'දීඝංගුලී' යැයි කියනු ලැබේ.

Mudutalunahatthapādoti sappimaṇḍe osāretvā ṭhapitaṃ satavāravihatakappāsapaṭalaṃ viya mudu. Yathā ca idāni jātamattassa, evaṃ vuḍḍhakālepi mudutalunāyeva bhavissanti, mudutalunā hatthapādā etassāti mudutalunahatthapādo.

‘මුදුතලුණහත්ථපාද’ යනු සිය වාරයක් නෙළා පිරිසිදු ගිතෙල්හි බහා තබන ලද පුළුන් රොදක් මෙන් මෘදු වූ බවයි. උපන් සැණින් යම් සේ මෘදු හා මොළොක් ද, එසේම වැඩිහිටි වියේදී ද ඒ අත් පා මෘදු හා මොළොක් බවින්ම යුක්ත වන්නේය. මෙසේ මෘදු හා මොළොක් අත් පා ඇති බැවින් (ඒ මහා පුරුෂයා) ‘මුදුතලුණහත්ථපාද’ නම් වන සේක.

Jālahatthapādoti na cammena paṭibaddhaaṅgulantaro. Ediso hi phaṇahatthako purisadosena upahato pabbajjaṃ na paṭilabhati. Mahāpurisassa pana [Pg.38] catasso hatthaṅguliyo pañcapi pādaṅguliyo ekappamāṇā honti, tāsaṃ ekappamāṇatāya yavalakkhaṇaṃ aññamaññaṃ paṭivijjhitvā tiṭṭhati. Athassa hatthapādā kusalena vaḍḍhakinā yojitajālavātapānasadisā honti. Tena vuttaṃ – ‘‘jālahatthapādo’’ti.

ජාලහත්ථපාදෝ යනු ඇඟිලි අතර සමින් බැඳී තිබීම නොවේ. එවැනි විකෘති අත් ඇති අය පිරිසකගේ දෝෂයක් ලෙස සලකා පැවිද්ද පවා නොලබති. මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේගේ අතේ ඇඟිලි සතර සහ පයේ ඇඟිලි පහම එකම දිගින් යුක්ත වේ. ඒ සමාන බව නිසා ඇඟිලි අතර ඇති 'යව' ලක්ෂණයන් එකිනෙක ස්පර්ශ වී පවතී. එවිට උන්වහන්සේගේ අත් පා දක්ෂ වඩුවෙකු විසින් මනාව සවිකළ දැල් කවුළුවක් මෙන් ශෝභමාන වේ. එබැවින් 'ජාලහත්ථපාදෝ' යැයි කියනු ලැබේ.

Uddhaṃ patiṭṭhitagopphakattā ussaṅkhā pādā assāti ussaṅkhapādo. Aññesañhi piṭṭhipāde gopphakā honti, tena tesaṃ pādā āṇibaddhā viya baddhā honti, na yathāsukhaṃ parivaṭṭanti, gacchantānaṃ pādatalānipi na dissanti. Mahāpurisassa pana āruhitvā upari gopphakā patiṭṭhahanti, tenassa nābhito paṭṭhāya uparimakāyo nāvāya ṭhapitasuvaṇṇapaṭimā viya niccalo hoti, adhokāyova iñjati, sukhena pādā parivaṭṭanti, puratopi pacchatopi ubhayapassesupi ṭhatvā passantānaṃ pādatalāni paññāyanti, na hatthīnaṃ viya pacchatoyeva.

ගොප් ඇට ඉහළින් පිහිටි බැවින් මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ 'උස්සංඛපාද' නම් වෙති. සාමාන්‍ය මිනිසුන්ගේ ගොප් ඇට පිහිටන්නේ පාදයේ පිටිපසට වන්නටය. එනිසා ඔවුන්ගේ පාද ඇණයකින් සවිකළාක් මෙන් තද වී පවතී, රිසි පරිදි හැසිරවිය නොහැක. ඔවුන් ඇවිදින විට පතුලෙහි අභ්‍යන්තරය පිටුපසින් පවා නොපෙනේ. මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේගේ ගොප් ඇට ඉහළට වන්නට පිහිටයි. ඒ හේතුවෙන් උන්වහන්සේගේ නාභියෙන් ඉහළ ශරීර කොටස ඔරුවක තැබූ රන් පිළිමයක් මෙන් නිසලව පවතී. චලනය වන්නේ පහළ කොටස පමණි. පාද පහසුවෙන් හැසිරවිය හැකි අතර, ඉදිරියෙන්, පසෙකින් හෝ පිටුපසින් බලන්නෙකුට වුවද යටි පතුල් මැනවින් දිස්වේ. එය අලින්ගේ මෙන් පිටුපසින් පමණක් පෙනෙන්නක් නොවේ.

Eṇijaṅghoti eṇimigasadisajaṅgho maṃsussadena paripuṇṇajaṅgho, na ekato baddhapiṇḍikamaṃso, samantato samasaṇṭhitena maṃsena parikkhittāhi suvaṭṭitāhi sāligabbhayavagabbhasadisāhi jaṅghāhi samannāgatoti attho.

එණිජංඝෝ යනු ඒණි මුවෙකුගේ මෙන් කෙණ්ඩ ඇති බවයි. මස් ගොබවලින් පිරුණු මනා කෙණ්ඩ ඇති අතර, එක් පැත්තකට පමණක් නෙරා ගිය මස් පිඬු නැත. සෑම පසකින්ම සමව පිහිටි මස්වලින් යුක්ත වූ, මනාව වටකුරු වූ, හැල් වී කරලක් හෝ යව කරලක් බඳු වූ කෙණ්ඩාවන්ගෙන් යුක්ත බව මෙහි අර්ථයයි.

Anonamantoti anamanto, etenassa akhujjaavāmanabhāvo dīpito. Avasesajanā hi khujjā vā honti vāmanā vā. Khujjānaṃ uparimakāyo aparipuṇṇo hoti, vāmanānaṃ heṭṭhimakāyo. Te aparipuṇṇakāyattā na sakkonti anonamantā jaṇṇukāni parimajjituṃ. Mahāpuriso pana paripuṇṇaubhayakāyattā sakkoti.

අනෝනමන්තෝ යනු නොනැමී සිටීමයි. මෙයින් උන්වහන්සේගේ කුදු නොවන බව සහ මිටි නොවන බව දැක්වේ. සාමාන්‍ය මිනිසුන් කුදු හෝ මිටි වේ. කුදු අයගේ උඩුකය අපිරිපූර්ණ වන අතර මිටි අයගේ යටිකය අපිරිපූර්ණ වේ. ඔවුහු තමන්ගේ ශරීරයේ අසම්පූර්ණ බව නිසා නොනැමී දණහිස් පිරිමැදීමට අපොහොසත් වෙති. මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ උඩුකය සහ යටිකය යන දෙකම පරිපූර්ණ බැවින් නොනැමී දණහිස් පිරිමැදීමට සමත් වෙති.

Kosohitavatthaguyhoti usabhavāraṇādīnaṃ viya suvaṇṇapadumakaṇṇikasadisehi kosehi ohitaṃ paṭicchannaṃ vatthaguyhaṃ assāti kosohitavatthaguyho. Vatthaguyhanti vatthena guhitabbaṃ aṅgajātaṃ vuccati.

කෝසෝහිතවත්ථගුය්හෝ යනු උසභ රාජයෙකුගේ හෝ ඇත් රාජයෙකුගේ මෙන්, රන් පියුමක බොරදයක් බඳු වූ කොපුවකින් වැසුණු රහස් අවයව ඇති බවයි. වස්ත්‍රයෙන් වැසිය යුතු අවයවය 'වත්ථගුය්හ' නම් වේ.

Suvaṇṇavaṇṇoti jātihiṅgulakena majjitvā dīpidāṭhāya ghaṃsitvā gerukaparikammaṃ katvā ṭhapitaghanasuvaṇṇarūpasadisoti attho. Etenassa ghanasiniddhasaṇhasarīrataṃ dassetvā chavivaṇṇadassanatthaṃ kañcanasannibhattacoti vuttaṃ. Purimassa vā vevacanametaṃ.

සුවණ්ණවණ්ණෝ යනු පිරිසිදු සාදිලිංගම් ගා, ව්‍යාඝ්‍ර දළකින් පිරිමැද, ගුරුගල් ආලේප කොට ඔප දැමූ රන් රුවක් බඳු ශරීර වර්ණයක් ඇති බවයි. මෙයින් උන්වහන්සේගේ ශරීරයේ ඇති ඝන වූ ද, සිනිඳු වූ ද, සුමුදු වූ ද ස්වභාවය පෙන්වා දෙන අතර, සමේ පැහැය විස්තර කිරීම සඳහා 'කංචනසන්නිභත්තචෝ' (රන්වන් සමක් ඇති) යැයි පවසන ලදී. මෙය පෙර කී පදයටම තවත් නමකි.

Rajojallanti [Pg.39] rajo vā malaṃ vā. Na upalimpatīti na laggati padumapalāsato udakabindu viya vivaṭṭati. Hatthadhovanādīni pana utuggahaṇatthāya ceva dāyakānaṃ puññaphalatthāya ca buddhā karonti, vattasīsenāpi ca karontiyeva. Senāsanaṃ pavisantena hi bhikkhunā pāde dhovitvā pavisitabbanti vuttametaṃ.

රජෝජල්ල යනු සියුම් දූවිලි හෝ කුණු ය. ඒවා ශරීරයේ නොඇලෙයි. නෙළුම් කොළයක වැටුණු දිය බිඳක් මෙන් ඒවා ගිලිහී යයි. එසේ වුවත් බුදුවරුන් අත් සේදීම ආදිය කරනු ලබන්නේ සිරුරේ උෂ්ණත්වය සමනය කර ගැනීමටත්, දායකයන්ට පින් ලබා දීමටත් සහ වත් පිළිවෙත් පිරීමේ ආදර්ශය සඳහාත් ය. මන්ද, සෙනසුනකට ඇතුළු වන භික්ෂුව පා සෝදා ඇතුළු විය යුතු බව විනයෙහි දක්වා ඇති බැවිනි.

Uddhaggalomoti āvaṭṭapariyosāne uddhaggāni hutvā mukhasobhaṃ ullokayamānāni viya ṭhitāni lomāni assāti uddhaggalomo.

උද්ධග්ගලෝමෝ යනු ලෝමයන්ගේ අග කොටස ඉහළට හැරී ඇති බවයි. ඒ ලෝම කැරකී අවසානයේ ඉහළට හැරී, මුහුණේ ශෝභාව දෙස බලන්නාක් මෙන් පිහිටා ඇත.

Brahmujugattoti brahmā viya ujugatto, ujumeva uggatadīghasarīro bhavissati. Yebhuyyena hi sattā khandhe kaṭiyaṃ jāṇūsūti tīsu ṭhānesu namanti, te kaṭiyaṃ namantā pacchato namanti, itaresu dvīsu ṭhānesu purato. Dīghasarīrā pana eke passavaṅkā honti, eke mukhaṃ unnametvā nakkhattāni gaṇayantā viya caranti, eke appamaṃsalohitā sūlasadisā honti, eke purato pabbhārā honti, pavedhamānā gacchanti. Ayaṃ pana ujumeva uggantvā dīghappamāṇo devanagare ussitasuvaṇṇatoraṇaṃ viya bhavissatīti dīpenti. Yathā cetaṃ, evaṃ yaṃ yaṃ jātamattassa sabbaso aparipuṇṇaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ hoti, taṃ taṃ āyatiṃ tathābhāvitaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ.

'බ්‍රහ්මුජුගත්ත' යනු බ්‍රහ්මයෙකු මෙන් සෘජු ශරීරයක් ඇති බවයි. බ්‍රහ්මයෙකු මෙන් කෙළින් වූ, ඉහළට විහිදුණු දිගු ශරීරයක් ඇති වන්නේය. බොහෝ විට සත්වයෝ උරහිස, ඉණ සහ දණහිස යන ස්ථාන තුනෙන් නැමෙති. ඔවුහු ඉණෙන් නැමෙන විට පසුපසට (කුදයට) නැමෙති, අනෙක් ස්ථාන දෙකෙන් නැමෙන විට ඉදිරියට නැමෙති. ඇතැම් දිගු සිරුරු ඇති අය ඇලයට නැමී සිටිති. ඇතැම්හු අහස දෙස බලා තරු ගණින්නාක් මෙන් හිස ඔසවා ඇවිදිති. ඇතැම්හු මස් ලේ අඩු වී උලක් මෙන් වෙති. ඇතැම්හු ඉදිරියට නැමී වෙවුලමින් යති. නමුත් මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේ සෘජුව වැඩී, දිගු ප්‍රමාණයෙන් යුක්තව, දිව්‍ය පුරයක පිහිටුවන ලද රන් තොරණක් මෙන් වන්නේය යන අදහස මෙයින් දැක්වේ. මේ මහාපුරුෂ ලක්ෂණය උපන් සැණින් සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ නොවූවත්, මතු කාලයෙහි එලෙස සම්පූර්ණ වන බව අදහස් කරමින් මෙසේ වදාරන ලද බව දත යුතුය.

Sattussadoti dve hatthapiṭṭhiyo dve pādapiṭṭhiyo dve aṃsakūṭāni khandhoti imesu sattasu ṭhānesu paripuṇṇo maṃsussado assāti sattussado. Aññesaṃ pana hatthapādapiṭṭhādīsu sirājālaṃ paññāyati, aṃsakūṭakkhandhesu aṭṭhikoṭiyo. Te manussā petā viya khāyanti, na tathā mahāpuriso, mahāpuriso pana sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsussadattā nigūḷhasirājālehi hatthapiṭṭhādīhi vaṭṭetvā suṭṭhapitasuvaṇṇāḷiṅgasadisena khandhena silārūpakaṃ viya khāyati, cittakammarūpakaṃ viya ca khāyati.

'සත්තුස්සද' යනු අල්ල දෙක, පතුල් දෙක, උරහිස් දෙක සහ බෙල්ල යන ස්ථාන හතෙහි මස්වලින් පිරී ඉහළට ඉලිප්පී ඇති බවයි. සාමාන්‍ය මිනිසුන්ගේ අත් පා පිටුපස නහර වැල් පෙනේ; උරහිස් හා බෙල්ලේ අස්ථි කෙළවරවල් පෙනේ. ඔවුහු මනුෂ්‍ය ප්‍රේතයන් මෙන් පෙනෙති. මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේ එසේ නොවේ. උන්වහන්සේ ස්ථාන හතෙහි පිරුණු මස් ඇති බැවින් නහර වැල් සැඟවුණු අල්ල පිටුපස ආදියෙන් ද, මනා කොට තැන්පත් කරන ලද රන් බෙරයක් බඳු උරහිසෙන් ද යුක්තව, ගල් පිළිමයක් මෙන් හෝ සිත්තම් කළ රූපයක් මෙන් හෝ ශෝභමාන වෙති.

Sīhassa pubbaddhaṃ viya kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Sīhassa hi puratthimakāyova paripuṇṇo hoti, pacchimakāyo aparipuṇṇo. Mahāpurisassa pana sīhassa pubbaddhakāyo viya sabbo kāyo paripuṇṇo. Sopi sīhasseva tattha tattha vinatunnatādivasena dussaṇṭhitavisaṇṭhito [Pg.40] na hoti, dīghayuttaṭṭhāne pana dīgho, rassathūlakisaputhulaanuvaṭṭitayuttaṭṭhānesu tathāvidhova hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

'සීහපුබ්බද්ධකාය' යනු සිංහයෙකුගේ ශරීරයේ ඉදිරි කොටස මෙන් වූ ශරීරය ඇති බවයි. සිංහයාගේ ශරීරයේ ඉදිරි කොටස පමණක් පිරිපුන් වන අතර පසුපස කොටස පිරිපුන් නොවේ. නමුත් මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේගේ මුළු ශරීරයම සිංහයෙකුගේ ඉදිරි කොටස මෙන් පිරිපුන්ය. උන්වහන්සේගේ ශරීරය තැන් තැන්වල සිංහයාගේ මෙන් උස් පහත්වීම් ආදිය නිසා ඇතිවන විෂම බවක් නැත. දිගු විය යුතු තැන දිගුය; කෙටි, ස්ථුල, සිහින්, පුළුල් හා වටකුරු විය යුතු තැන්වල ඒ ආකාරයෙන්ම මනාව පිහිටා ඇත. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Manāpiyeva kho, bhikkhave, kammavipāke paccupaṭṭhite yehi aṅgehi dīghehi sobhati, tāni aṅgāni dīghāni saṇṭhanti. Yehi aṅgehi rassehi sobhati, tāni aṅgāni rassāni saṇṭhanti. Yehi aṅgehi thūlehi sobhati, tāni aṅgāni thūlāni saṇṭhanti. Yehi aṅgehi kisehi sobhati, tāni aṅgāni kisāni saṇṭhanti. Yehi aṅgehi puthulehi sobhati, tāni aṅgāni puthulāni saṇṭhanti. Yehi aṅgehi vaṭṭehi sobhati, tāni aṅgāni vaṭṭāni saṇṭhantī’’ti.

"මහණෙනි, මනාප වූ කර්ම විපාකයක් එළඹ සිටි කල්හි, යම් අවයවයන් දිගු වීමෙන් ශෝභමාන වේ ද, ඒ අවයවයෝ දිගු ලෙස පිහිටති. යම් අවයවයන් කෙටි වීමෙන් ශෝභමාන වේ ද, ඒවා කෙටි ලෙස පිහිටති. යම් අවයවයන් මහත් වීමෙන් ශෝභමාන වේ ද, ඒවා මහත් ලෙස පිහිටති. යම් අවයවයන් සිහින් වීමෙන් ශෝභමාන වේ ද, ඒවා සිහින් ලෙස පිහිටති. යම් අවයවයන් පුළුල් වීමෙන් ශෝභමාන වේ ද, ඒවා පුළුල් ලෙස පිහිටති. යම් අවයවයන් වටකුරු වීමෙන් ශෝභමාන වේ ද, ඒවා වටකුරු ලෙස මනාව පිහිටති."

Iti nānācittena puññacittena cittito dasahi pāramīhi sajjito mahāpurisassa attabhāvo, loke sabbasippino vā sabbaiddhimanto vā patirūpakampi kātuṃ na sakkonti.

මෙසේ විවිධ වූ කුසල් සිත්වලින් නිර්මාණය වූ, දස පාරමිතාවන්ගෙන් සැරසුණු මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේගේ ආත්මභාවය, ලෝකයෙහි සියලු ශිල්පීන්ට හෝ සියලු ඉර්ධිමතුන්ට අනුරුවක් ලෙසවත් නිර්මාණය කිරීමට නොහැකිය.

Citantaraṃsoti antaraṃsaṃ vuccati dvinnaṃ koṭṭānaṃ antaraṃ, taṃ citaṃ paripuṇṇaṃ antaraṃsaṃ assāti citantaraṃso. Aññesañhi taṃ ṭhānaṃ ninnaṃ hoti, dve piṭṭhikoṭṭā pāṭiyekkā paññāyanti. Mahāpurisassa pana kaṭito paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ yāva khandhā uggamma samussitasuvaṇṇaphalakaṃ viya piṭṭhiṃ chādetvā patiṭṭhitaṃ.

'චිතන්තරංස' යනු උරහිස් දෙක අතර මැද ප්‍රදේශය (පිට මැද) පිරී ඇති බවයි. සාමාන්‍ය මිනිසුන්ගේ එම ප්‍රදේශය මඳක් ගැඹුරුය, නැතහොත් පිටේ අස්ථි දෙක වෙන් වෙන්ව පෙනේ. මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේගේ වනාහි ඉණේ සිට උරහිස දක්වා මස් ස්තරය ඉහළට වැඩී, මනාව ඔසවන ලද රන් පෝරුවක් මෙන් මුළු පිට ප්‍රදේශයම වසාගෙන පිහිටා ඇත.

Nigrodhaparimaṇḍaloti nigrodho viya parimaṇḍalo. Yathā paññāsahatthatāya vā satahatthatāya vā samakkhandhasākho nigrodho dīghatopi vitthāratopi ekappamāṇova hoti, evaṃ kāyatopi byāmatopi ekappamāṇo. Yathā aññesaṃ kāyo dīgho vā hoti byāmo vā, na evaṃ visamappamāṇoti attho. Teneva yāvatakvassa kāyotiādi vuttaṃ. Tattha yāvatako assāti yāvatakvassa.

'නිග්‍රෝධපරිමණ්ඩල' යනු නුග ගසක් මෙන් වටකුරු බවයි. රියන් පනහක් හෝ සීයයක් උසැති, කඳ සහ අතු සමානව විහිදුණු නුග ගසක් උසින් මෙන්ම පළලින් ද එක සමාන වන්නාක් මෙන්, මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේගේ උස හා බඹය (දෑත් විහිදූ විට දිග) එක සමාන වේ. අන් අයගේ ශරීරයේ උස හෝ බඹය වැඩි වී ඇති වන විෂම ප්‍රමාණයක් උන්වහන්සේට නැත. ඒ අර්ථයෙන්ම 'යාවතක්වස්ස කායෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'යාවතකෝ අස්ස' යනු 'යාවතක්වස්ස' ලෙස සැකසේ.

Samavaṭṭakkhandhoti samavaṭṭitakkhandho. Yathā eke koñcā viya ca bakā viya ca varāhā viya ca dīghagalā vaṅkagalā puthulagalā ca honti[Pg.41], kathanakāle sirājālaṃ paññāyati, mando saro nikkhamati, na evaṃ mahāpurisassa. Mahāpurisassa pana suvaṭṭitasuvaṇṇāḷiṅgasadiso khandho hoti, kathanakāle sirājālaṃ na paññāyati, meghassa viya gajjito saro mahā hoti.

'සමවට්ටක්ඛන්ධ' යනු මනා කොට වටකුරු වූ බෙල්ලයි. ඇතැම්හු කොස්වා ලිහිණියන් මෙන් දිගු බෙල්ලක් ද, බක තැන්නන් මෙන් ඇද වූ බෙල්ලක් ද, වල් ඌරන් මෙන් මහත් වූ බෙල්ලක් ද ඇතිව සිටිති. ඔවුන් කතා කරන විට නහර වැල් පෙනෙන අතර හඬ ද දුබලව නික්මෙයි. මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේගේ බෙල්ල එසේ නොවේ; එය මනා කොට වටකුරු වූ රන් බෙරයක් බඳුය. කතා කරන විට නහර වැල් පෙනෙන්නට නැත; හඬ මේඝ ගර්ජනාවක් මෙන් ගම්භීර වේ.

Rasaggasaggīti ettha rasaṃ gasanti harantīti rasaggasā. Rasaharaṇīnametaṃ adhivacanaṃ, tā aggā assāti rasaggasaggī. Mahāpurisassa kira sattarasaharaṇīsahassāni uddhaggāni hutvā gīvāyameva paṭimukkāni. Tilaphalamattopi āhāro jivhagge ṭhapito sabbakāyaṃ anupharati. Teneva mahāpadhānaṃ padahantassa ekataṇḍulādīhipi kaḷāyayūsapasatamattenāpi kāyassa yāpanaṃ ahosi. Aññesaṃ pana tathā abhāvā na sakalaṃ kāyaṃ ojā pharati. Tena te bahvābādhā honti.

'රසග්ගසග්ගී' යනු රසය උරා ගන්නා උතුම් නහර ඇති බවයි. රස හරණී නහර සඳහා මෙය නමකි. මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේට රසය ගෙනයන නහර හත්දහසක් ඇත; ඒවා උඩු අතට විහිදී ගෙලෙහි මනා කොට සම්බන්ධ වී පවතී. තල ඇටයක් තරම් වූ ආහාරයක් දිව අග තැබූ විට පවා එය මුළු ශරීරය පුරාම පැතිර යයි. ඒ නිසාම දුෂ්කරක්‍රියා කරන සමයේ එක හාල් ඇටයකින් හෝ මුං ඇට තැම්බූ වතුර ස්වල්පයකින් ශරීරය පවත්වා ගැනීමට උන්වහන්සේට හැකි විය. සාමාන්‍ය මිනිසුන්ගේ එවැනි තත්ත්වයක් නැති බැවින් මුළු සිරුර පුරාම රස ඕජාව පැතිර නොයයි. එබැවින් ඔවුහු බොහෝ රෝගාබාධවලින් පීඩා විඳිති.

Sīhasseva hanu assāti sīhahanu. Tattha sīhassa heṭṭhimahanumeva paripuṇṇaṃ hoti, na uparimaṃ. Mahāpurisassa pana sīhassa heṭṭhimaṃ viya dvepi paripuṇṇāni dvādasiyā pakkhassa candasadisāni honti. Atha nemittakā hanukapariyantaṃ olokentāva imesu hanukesu heṭṭhime vīsati uparime vīsatīti cattālīsadantā samā aviraḷā patiṭṭhahissantīti sallakkhetvā ayañhi deva, kumāro cattālīsadanto hotītiādimāhaṃsu. Tatrāyamattho, aññesañhi paripuṇṇadantānampi dvattiṃsa dantā honti. Imassa pana cattālīsaṃ bhavissanti. Aññesañca keci dantā uccā, keci nīcāti visamā honti, imassa pana ayapaṭṭakena chinnasaṅkhapaṭalaṃ viya samā bhavissanti. Aññesaṃ kumbhilānaṃ viya dantā viraḷā honti, macchamaṃsāni khādantānaṃ dantantaraṃ pūrenti. Imassa pana kanakaphalakāyaṃ samussitavajirapanti viya aviraḷā tūlikāya dassitaparicchedā viya dantā bhavissanti. Aññesañca pūtidantā uṭṭhahanti. Tena kāci dāṭhā kāḷāpi vivaṇṇāpi honti. Ayaṃ pana suṭṭhu sukkadāṭho osadhitārakampi atikkamma virocamānāya pabhāya samannāgatadāṭho bhavissati.

සිංහයෙකුගේ හනුවක් බඳු හනුවක් ඇති බැවින් ‘සීහහනු’ නම් වේ. එහිදී සාමාන්‍ය සිංහයෙකුගේ යටි හනුව පමණක් පිරී පවතින අතර උඩු හනුව පිරී නැත. එහෙත් මහා පුරුෂයාණන්ගේ හනු දෙකම සිංහයාගේ යටි හනුව මෙන් දොළොස්වන තිථියෙහි සඳ මෙන් පරිපූර්ණව පවතී. එකල්හි නිමිති බලන බමුණෝ හනු කෙළවර දක්වා බලමින්, ‘පින්වත් රජතුමනි, මෙම කුමාරයාගේ මෙම හනු දෙකෙහි යට විස්සක් හා උඩ විස්සක් වශයෙන් දත් හතළිහක් සමව, සිදුරු රහිතව පිහිටන්නේය’ යි සලකා ‘මේ කුමාරයා දත් හතළිහක් ඇත්තෙකු වන්නේය’ යනාදී වශයෙන් පැවසූහ. එහි අර්ථය මෙසේය: අනෙක් පරිපූර්ණ දත් ඇති අයට පවා ඇත්තේ දත් තිස් දෙකකි. එහෙත් මොහුට දත් හතළිහක් වන්නේය. අනෙක් අයගේ ඇතැම් දත් උස් වූ ද ඇතැම් දත් මිටි වූ ද බැවින් විෂම වේ. එහෙත් මොහුගේ දත් ලෝහ පීරකින් කැපූ හක් බෙල්ලෙකුගේ පටලයක් මෙන් සම වන්නේය. කිඹුලන්ගේ මෙන් අනෙක් අයගේ දත් අතර හිඩැස් පවතී; මස් මාළු කන විට දත් අතර ඒවා පිරී යයි. එහෙත් මොහුගේ දත් රන් පුවරුවක මනා කොට පිහිටුවන ලද වජ්‍ර පේළියක් මෙන් හිඩැස් රහිතව, පින්සලකින් ඇඳ පෙන්වූ සීමා මායිම් මෙන් පිහිටන්නේය. අනෙක් අයගේ දත් කුණු වී යයි; එම නිසා ඇතැම් දළ කළු පැහැ හෝ විवर्ण වේ. එහෙත් මොහු ඉතා සුදු පැහැති දළ ඇත්තෙකි; ඔෂධී තාරකාව පවා පරදා බබළන ප්‍රභාවෙන් යුත් දළ ඇත්තෙකු වන්නේය.

Pahūtajivhoti puthulajivho. Aññesaṃ jivhā thūlāpi honti kisāpi rassāpi thaddhāpi visamāpi, mahāpurisassa pana jivhā mudu dīghā puthulā vaṇṇasampannā hoti. So hi etaṃ lakkhaṇaṃ pariyesituṃ āgatānaṃ kaṅkhāvinodanatthaṃ mudukattā taṃ jivhaṃ kathinasūciṃ viya vaṭṭetvā ubho nāsikasotāni parāmasati, dīghattā ubho kaṇṇasotāni parāmasati[Pg.42], puthulattā kesantapariyosānaṃ kevalampi nalāṭaṃ paṭicchādeti. Evamassa mududīghaputhulabhāvaṃ pakāsento tesaṃ kaṅkhaṃ vinodeti. Evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ jivhaṃ sandhāya ‘‘pahūtajivho’’ti vuttaṃ.

‘පහූතජිව්හෝ’ යනු පළල් දිවක් ඇති බවයි. අනෙක් අයගේ දිවවල් ඝන වූ ද, සිහින් වූ ද, කෙටි වූ ද, තද වූ ද හෝ විෂම වූ ද වෙයි. එහෙත් මහා පුරුෂයාණන්ගේ දිව මෘදුය, දිගුය, පළල්ය, මනා වර්ණයෙන් යුක්තය. ඒ මහා පුරුෂයාණෝ මෙම ලක්ෂණය සෙවීමට පැමිණි බමුණන්ගේ සැකය දුරු කරනු පිණිස, තම දිව මෘදු බැවින් එය තද ඉදිකටුවක් මෙන් රෝල් කොට නාස් පුඩු දෙකම ස්පර්ශ කරති; දිගු බැවින් කන් සිදුරු දෙකම ස්පර්ශ කරති; පළල් බැවින් හිසකෙස් කෙළවර දක්වා වූ මුළු නළලතම වසා දමති. මෙසේ එහි මෘදු බව, දිගු බව හා පළල් බව පෙන්වමින් ඔවුන්ගේ සැකය දුරු කරති. මෙසේ ලක්ෂණ තුනකින් යුත් දිව අරභයා ‘පහූතජිව්හෝ’ යයි පවසන ලදී.

Brahmassaroti aññe chinnassarāpi bhinnassarāpi kākassarāpi honti, ayaṃ pana mahābrahmuno sarasadisena sarena samannāgato bhavissati, mahābrahmuno hi pittasemhehi apalibuddhattā saro visado hoti. Mahāpurisenāpi katakammaṃ tassa vatthuṃ sodheti. Vatthuno suddhattā nābhito paṭṭhāya samuṭṭhahanto saro visado aṭṭhaṅgasamannāgatova samuṭṭhāti. Karavīko viya bhaṇatīti karavīkabhāṇī, mattakaravīkarutamañjughosoti attho.

‘බ්‍රහ්මස්සර’ යනු අනෙක් අයගේ හඬ කැඩුණු, බිඳුණු හෝ කපුටු හඬක් බඳු වන නමුත්, මොහු මහා බ්‍රහ්මයාගේ හඬ වැනි හඬකින් යුක්ත වන බවයි. මහා බ්‍රහ්මයාගේ හඬ සෙම හා පිතින් බාධා නොවන බැවින් ඉතා පැහැදිලිය. මහා පුරුෂයාණන් විසින් කරන ලද කුසල් කර්මය ද ඔහුගේ හඬ උපදින ස්ථාන පිරිසිදු කරයි. එම ස්ථානවල පිරිසිදු බව නිසා නාභියේ සිට පැන නගින හඬ අෂ්ටාංගයෙන් යුක්තව ඉතා පැහැදිලිව නික්මෙයි. කරවීක පක්ෂියෙකු මෙන් මිහිරි ලෙස පවසන බැවින් ‘කරවීකභාණී’ නම් වේ. එහි අර්ථය නම් මත් වූ කරවීක පක්ෂියෙකුගේ නාදය වැනි මියුරු හඬක් ඇති බවයි.

Abhinīlanettoti na sakalanīlanetto, nīlayuttaṭṭhāne panassa umāpupphasadisena ativisuddhena nīlavaṇṇena samannāgatāni nettāni honti, pītayuttaṭṭhāne kaṇikārapupphasadisena pītavaṇṇena, lohitayuttaṭṭhāne bandhujīvakapupphasadisena lohitavaṇṇena, setayuttaṭṭhāne osadhitārakasadisena setavaṇṇena, kāḷayuttaṭṭhāne addāriṭṭhakasadisena kāḷavaṇṇena samannāgatāni. Suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjarasadisāni khāyanti.

‘අභිනීලනෙත්ත’ යනු මුළු ඇසම නිල් පැහැති බව නොවේ. ඔහුගේ ඇස්වල නිල් පැහැ විය යුතු ස්ථානවල හණ මල් (උමා පුප්ඵ) බඳු ඉතා පිරිසිදු නිල් පැහැයක් පවතී; කහ පැහැ විය යුතු තැන්හි කිණිහිරි මල් බඳු කහ පැහැයක් ද, රතු පැහැ විය යුතු තැන්හි වද මල් බඳු රතු පැහැයක් ද, සුදු පැහැ විය යුතු තැන්හි ඔෂධී තාරකාව බඳු සුදු පැහැයක් ද, කළු පැහැ විය යුතු තැන්හි කළු මිණි ඇට බඳු කළු පැහැයක් ද පවතී. ඒවා රන් විමනක විවෘත කරන ලද මිණි ඔබ්බවන ලද සිංහ පංජර (කවුළු) මෙන් පෙනේ.

Gopakhumoti ettha pakhumanti sakalacakkhubhaṇḍaṃ adhippetaṃ, taṃ kāḷavacchakassa bahaladhātukaṃ hoti, rattavacchakassa vippasannaṃ, taṃmuhuttajātataruṇarattavacchakasadisacakkhubhaṇḍoti attho. Aññesañhi cakkhubhaṇḍā aparipuṇṇā honti, hatthimūsikādīnaṃ akkhisadisehi viniggatehipi gambhīrehipi akkhīhi samannāgatā honti. Mahāpurisassa pana dhovitvā majjitvā ṭhapitamaṇiguḷikā viya mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni akkhīni.

‘ගෝපඛුමෝ’ යන්නෙහි ‘පඛුම’ යන්නෙන් මුළු ඇස් මණ්ඩලයම අදහස් වේ. එය කළු වස්සෙකුගේ මෙන් තද පැහැති ද, රතු වස්සෙකුගේ මෙන් ඉතා ප්‍රසන්න වූ ද වේ. එහි අර්ථය නම් එසැණින් උපන් ලාබාල රතු වස්සෙකුගේ ඇස් මණ්ඩලය බඳු ඇස් ඇති බවයි. අනෙක් අයගේ ඇස් මණ්ඩල අපරිපූර්ණ වේ; ඇතැම් විට අලි හෝ මීයන්ගේ ඇස් මෙන් පිටතට නෙරා ආ හෝ ඇතුළට ගිලී ගිය ඇස්වලින් යුක්ත වේ. එහෙත් මහා පුරුෂයාණන්ගේ ඇස් සෝදා මැනවින් පිරිමැද තබන ලද මිණි කැට මෙන් මෘදු වූ, ස්නිග්ධ වූ, නිල් වූ හා සියුම් වූ ඇසිපිය රෝමවලින් ගහණය.

Uṇṇāti uṇṇalomaṃ. Bhamukantareti dvinnaṃ bhamukānaṃ vemajjhe nāsikamatthakeyeva jātā, uggantvā pana nalāṭavemajjhe jātā. Odātāti parisuddhā, osadhitārakasamānavaṇṇā. Mudūti sappimaṇḍe osāretvā ṭhapitasatavāravihatakappāsapaṭalasadisā. Tūlasannibhāti simbalitūlalatātūlasamānā, ayamassa odātatāya upamā. Sā panesā koṭiyaṃ gahetvā ākaḍḍhiyamānā upaḍḍhabāhuppamāṇā hoti, vissaṭṭhā [Pg.43] dakkhiṇāvaṭṭavasena āvaṭṭitvā uddhaggā hutvā santiṭṭhati. Suvaṇṇaphalakamajjhe ṭhapitarajatapubbuḷakaṃ viya, suvaṇṇaghaṭato nikkhamamānā khīradhārā viya, aruṇappabhārañjite gaganappadese osadhitārakā viya ca atimanoharāya siriyā virocati.

‘උණ්ණා’ යනු ඌර්ණ රෝමයයි. එය බැම දෙක අතර නාසයට ඉහළින් පිහිටා ඇති අතර, එතැනින් පැන නැගී නළල මැද පිහිටා ඇත. ‘ඕදාතා’ යනු ඉතා පිරිසිදු ඔෂධී තාරකාවට සමාන වර්ණයක් ඇති බවයි. ‘මුදූ’ යනු ගිතෙල් මණ්ඩයෙහි බහා තබන ලද, සිය වරක් විදින ලද කපු පුළුන් වැනි මෘදු බවයි. ‘තූලසන්නිභා’ යනු සිඹිලි පුළුන් වැනි බවයි; මෙය එහි සුදු බව සඳහා වූ උපමාවයි. එය අගින් ගෙන ඇදීමේදී අතක බාහුවෙන් අඩක් පමණ දිගු වන අතර, අතහැරි විට දකුණට කැරකී (දක්ඛිණාවට්ටව) ඉහළට අග්‍රය සිටින සේ පිහිටයි. එය රන් තහඩුවක් මැද තැබූ රිදී බුබුළක් මෙන් ද, රන් කළයකින් නික්මෙන කිරි ධාරාවක් මෙන් ද, අරුණාලෝකයෙන් රංජිත අහසක පායන ඔෂධී තාරකාව මෙන් ද ඉතා මනෝහර ශ්‍රීයකින් බබළයි.

Uṇhīsasīsoti idaṃ paripuṇṇanalāṭatañca paripuṇṇasīsataṃ cāti dve atthavase paṭicca vuttaṃ. Mahāpurisassa hi dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ uṭṭhahitvā sakalanalāṭaṃ chādayamānaṃ pūrayamānaṃ gantvā vāmakaṇṇacūḷikāyaṃ patiṭṭhitaṃ, taṃ rañño bandhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Mahāpurisassa kira imaṃ lakkhaṇaṃ disvā rājūnaṃ uṇhīsapaṭṭaṃ akaṃsu. Ayaṃ tāva eko attho. Aññe pana janā aparipuṇṇasīsā honti, keci kapisīsā, keci phalasīsā, keci aṭṭhisīsā, keci hatthisīsā, keci tumbasīsā, keci pabbhārasīsā. Mahāpurisassa pana āraggena vaṭṭetvā ṭhapitaṃ viya suparipuṇṇaṃ udakapubbuḷasadisaṃ sīsaṃ hoti. Tattha purimanaye uṇhīsaveṭhitasīso viyāti uṇhīsasīso. Dutiyanaye uṇhīsaṃ viya sabbattha parimaṇḍalasīsoti uṇhīsasīso.

‘උණ්හීසසීසෝ’ යන මෙයින් පිරුණු නළලක් ඇති බව හා පිරුණු හිසක් ඇති බව යන අර්ථ දෙකක් කියවේ. මහා පුරුෂයාණන්ගේ දකුණු කන් පෙත්තෙහි සිට මස් පටලයක් පැන නැගී මුළු නළලම වසා පුරවමින් ගොස් වම් කන් පෙත්තෙහි පිහිටයි. එය රජෙකුගේ නළලෙහි බඳින ලද රන් පටියක් (නළල් පටක්) මෙන් බබළයි. මහා පුරුෂයාණන්ගේ මෙම ලක්ෂණය දැක රජවරුන්ට නළල් පටවල් සාදන ලදැයි කියනු ලැබේ. මෙය එක් අර්ථයකි. අනෙක් මිනිසුන්ගේ හිස් අපරිපූර්ණ වේ; ඇතැම්හු වඳුරු හිස් ඇත්තෝය, ඇතැම්හු ඵල (ගෙඩි) වැනි හිස් ඇත්තෝය, ඇතැම්හු ඇට පෙනෙන හිස් ඇත්තෝය, ඇතැම්හු අලි හිස් ඇත්තෝය, ඇතැම්හු ලබු ගෙඩි වැනි හිස් ඇත්තෝය, ඇතැම්හු පිටුපසට බෑවුම් වූ හිස් ඇත්තෝය. එහෙත් මහා පුරුෂයාණන්ගේ හිස පීරකින් වට කර තබන ලද ඉතා පරිපූර්ණ දිය බුබුළක් වැනි හිසකි. එහි පළමු ක්‍රමයට අනුව, නළල් පටක් බැඳි හිසක් වැනි බැවින් ‘උණ්හීසසීසෝ’ නම් වේ. දෙවන ක්‍රමයට අනුව, නළල් පටක් මෙන් සෑම තැනින්ම වටකුරු වූ හිසක් ඇති බැවින් ‘උණ්හීසසීසෝ’ නම් වේ.

Vipassīsamaññāvaṇṇanā

විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ නාම විශේෂණය පිළිබඳ විස්තරයයි.

37. Sabbakāmehīti idaṃ lakkhaṇāni pariggaṇhāpetvā pacchā kataṃ viya vuttaṃ, na panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Paṭhamañhi te nemittake santappetvā pacchā lakkhaṇapariggaṇhanaṃ katanti veditabbaṃ. Tassa vitthāro gabbhokkantiyaṃ vuttoyeva. Pāyentīti thaññaṃ pāyenti. Tassa kira niddosena madhurena khīrena samannāgatā saṭṭhi dhātiyo upaṭṭhāpesi, tathā sesāpi tesu tesu kammesu kusalā saṭṭhisaṭṭhiyeva. Tāsaṃ pesanakārake saṭṭhi purise, tassa tassa katākatabhāvaṃ sallakkhaṇe saṭṭhi amacce upaṭṭhāpesi. Evaṃ cattāri saṭṭhiyo itthīnaṃ, dve saṭṭhiyo purisānanti cha saṭṭhiyo upaṭṭhakānaṃyeva ahesuṃ. Setacchattanti dibbasetacchattaṃ. Kuladattiyaṃ pana sirigabbheyeva tiṭṭhati. Mā naṃ sītaṃ vātiādīsu mā abhibhavīti attho veditabbo. Svāssudanti so assudaṃ. Aṅkeneva aṅkanti aññassa bāhunāva aññassa bāhuṃ. Aññassa ca aṃsakūṭeneva [Pg.44] aññassa aṃsakūṭaṃ. Parihariyatīti nīyati, sampāpiyatīti attho.

37. 'සබ්බකාමේහි' යන මෙම වචනය ලක්ෂණ පරීක්ෂා කරවා පසුව කළ දෙයක් ලෙස පවසා ඇතත්, එය එසේ නොදැක්ක යුතුය. පළමුව ඒ නිමිති පවසන බමුණන් සතුටු කරවා, පසුව ලක්ෂණ පරීක්ෂා කිරීම කළ බව දත යුතුය. එහි විස්තරය ගැබ්බොක්කන්තියෙහි (මව් කුස පිළිසිඳ ගැනීමේ අවස්ථාව පිළිබඳ විස්තරයෙහි) පවසා ඇත. 'පායෙන්ති' යනු මව්කිරි පොවන්නාහුය. ඔහුට (බෝසත් කුමරුට) නිදොස් වූ ද මිහිරි වූ ද කිරි ඇති කිරිමව්වරුන් හැට දෙනෙකු සේවය සඳහා පත් කළේය. එමෙන්ම සෙසු කටයුතුවලදී ද ඒ ඒ කර්මාන්තයන්හි දක්ෂ වූ සැට දෙනා බැගින් පත් කළේය. ඔවුන්ව මෙහෙයවීමට පුරුෂයන් හැට දෙනෙකු ද, කළ නොකළ දේ පරීක්ෂා කිරීමට අමාත්‍යවරුන් හැට දෙනෙකු ද පත් කළේය. මෙසේ ස්ත්‍රීන්ගෙන් සැටවල් හතරක් (දෙසිය හතළිහක්) ද, පුරුෂයන්ගෙන් සැටවල් දෙකක් (එක්සිය විස්සක්) ද වශයෙන් සේවකයන්ම තුන්සිය හැටක් වූහ. 'සෙතච්ඡත්තං' යනු දිව්‍යමය සේසතයි. පරම්පරාවෙන් ලැබුණු සේසත නම් ශ්‍රී ගර්භයෙහිම (මංගල ගැබෙහිම) තිබේ. 'මා නං සීතං' යනාදි පාඨයන්හි 'මොහු සීතල ආදියෙන් පෙළෙන්නට ඉඩ නොදෙන්න' යන අර්ථය දත යුතුය. 'ස්වාස්සුදං' යනු 'සො අස්සුදං' යන්නයි. 'අංකෙනෙව අංකං' යනු එක් අයෙකුගේ අතින් තවකෙකුගේ අතට (මාරු කරමින් ගෙන යාමයි). එක් අයෙකුගේ උරහිසෙන් තවත් අයෙකුගේ උරහිසට ය. 'පරිහරියති' යනු ගෙන යනු ලබයි, මැනවින් පමුණුවනු ලබයි යන අර්ථයයි.

38. Mañjussaroti akharassaro. Vaggussaroti chekanipuṇassaro. Madhurassaroti sātassaro. Pemaniyassaroti pemajanakassaro. Tatridaṃ karavīkānaṃ madhurassaratāya – karavīkasakuṇe kira madhurarasaṃ ambapakkaṃ mukhatuṇḍakena paharitvā paggharitarasaṃ pivitvā pakkhena tālaṃ datvā vikūjamāne catuppadā mattā viya laḷituṃ ārabhanti. Gocarapasutāpi catuppadā mukhagatāni tiṇāni chaḍḍetvā taṃ saddaṃ suṇanti. Vāḷamigā khuddakamige anubandhamānā ukkhittaṃ pādaṃ anikkhipitvāva tiṭṭhanti. Anubaddhamigā ca maraṇabhayaṃ jahitvā tiṭṭhanti. Ākāse pakkhandā pakkhinopi pakkhe pasāretvā taṃ saddaṃ suṇamānāva tiṭṭhanti. Udake macchāpi kaṇṇapaṭalaṃ papphoṭetvā taṃ saddaṃ suṇamānāva tiṭṭhanti. Evaṃ madhurassarā karavīkā.

38. 'මඤ්ජුස්සර' යනු රළු නොවන හඬයි. 'වග්ගුස්සර' යනු මනා වූ දක්ෂ ස්වරයයි. 'මධුරස්සර' යනු සාදජනක (මිහිරි) වූ හඬයි. 'පේමනීයස්සර' යනු සෙනෙහස උපදවන හඬයි. එහි කරවීක පක්ෂීන්ගේ කටහඬේ මිහිරි බව මෙසේය - කරවීක පක්ෂියා මිහිරි රසැති ඉදුණු අඹ ගෙඩියකට හොටින් ඇන, වැගිරෙන යුෂ පානය කර, පියාපත්වලින් තාලයට ගසා හඬ නඟන කල්හි, සිවුපාවෝ මත්වූවන් මෙන් නැටීමට පටන් ගනිති. ගොදුරු සොයමින් සිටින සිවුපාවෝ ද කටට ගත් තණකොළ අතහැර ඒ හඬට සවන් දෙති. කුඩා සතුන් පසුපස ලුහුබඳින දරුණු මෘගයෝ ඔසවන ලද පාදය බිම නොතබාම එලෙසම නැවතී සිටිති. ලුහුබඳිනු ලබන මුවෝ ද මරණ බිය අතහැර නැවතී සිටිති. අහසේ පියාසර කරන පක්ෂීහු ද පියාපත් විහිදාගෙනම ඒ හඬ අසමින් නැවතී සිටිති. දියෙහි මසුන් පවා කන්පෙති සලමින් ඒ හඬ අසමින් එලෙසම සිටිති. කරවීක පක්ෂීන්ගේ හඬ මෙතරම් මිහිරි ය.

Asandhimittāpi dhammāsokassa devī – ‘‘atthi nu kho, bhante, buddhassarena sadiso kassaci saro’’ti saṅghaṃ pucchi. Atthi karavīkasakuṇassāti. Kuhiṃ, bhante, te sakuṇāti? Himavanteti. Sā rājānaṃ āha – ‘‘deva, ahaṃ karavīkasakuṇaṃ passitukāmāmhī’’ti. Rājā – ‘‘imasmiṃ pañjare nisīditvā karavīko āgacchatū’’ti suvaṇṇapañjaraṃ vissajjesi. Pañjaro gantvā ekassa karavīkassa purato aṭṭhāsi. So – ‘‘rājāṇāya āgato pañjaro, na sakkā na gantu’’nti tattha nisīdi. Pañjaro āgantvā rañño purato aṭṭhāsi. Na karavīkasaddaṃ kārāpetuṃ sakkonti. Atha rājā – ‘‘kathaṃ, bhaṇe, ime saddaṃ na karontī’’ti āha. Ñātake adisvā devāti. Atha naṃ rājā ādāsehi parikkhipāpesi. So attano chāyaṃ disvā – ‘‘ñātakā me āgatā’’ti maññamāno pakkhena tālaṃ datvā madhurassarena maṇivaṃsaṃ dhamamāno viya viravi. Sakalanagare manussā mattā viya laḷiṃsu. Asandhimittā cintesi – ‘‘imassa tāva tiracchānagatassa evaṃ madhuro saddo, kīdiso nu kho sabbaññutaññāṇasiripattassa bhagavato saddo ahosī’’ti pītiṃ uppādetvā taṃ pītiṃ avijahitvā sattahi jaṅghasatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Evaṃ madhuro kira [Pg.45] karavīkasaddoti. Tato pana satabhāgena sahassabhāgena ca madhurataro vipassissa kumārassa saddo ahosīti veditabbo.

ධර්මාශෝක රජුගේ අසන්ධිමිත්‍රා දේවිය ද "ස්වාමීනි, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හඬට සමාන හඬක් ඇති යමෙක් සිටීද?" යි මහා සංඝයාගෙන් විමසුවාය. "කරවීක පක්ෂියාට එවැනි හඬක් ඇත" යි සංඝයා වහන්සේලා වදාළහ. "ස්වාමීනි, ඒ පක්ෂීන් කොහේ සිටිත්ද?" "හිමාලයෙහි සිටිති." එවිට ඇය රජුට මෙසේ කීවාය: "දේවයන් වහන්ස, මම කරවීක පක්ෂියෙකු දැකීමට කැමැත්තෙමි." රජතුමා "මෙම කූඩුවෙහි හිඳ කරවීක පක්ෂියා පැමිණේවා" යි පවසා රන් කූඩුවක් යැවීය. ඒ කූඩුව ගොස් එක් කරවීක පක්ෂියෙකු ඉදිරියෙහි නතර විය. "රජ අණින් පැමිණි කූඩුව බැවින් නොගොස් සිටිය නොහැක" යි සිතා ඒ පක්ෂියා එහි ලැගුම් ගත්තේය. කූඩුව ආපසු පැමිණ රජු ඉදිරියෙහි නතර විය. එහෙත් කරවීක පක්ෂියා ලවා හඬක් නිකුත් කරවීමට කිසිවෙකුට නොහැකි විය. එවිට රජතුමා "එම්බා පුරුෂයෙනි, කුමක් හෙයින් මොහු හඬක් නොනඟන්නේද?" යි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, තම නෑයන් නොදකින බැවිනි" යි ඔවුහු කීහ. එවිට රජතුමා ඔහු වටා කැඩපත් තැබවීය. පක්ෂියා තම සෙවනැල්ල දැක "මගේ නෑයන් පැමිණ ඇත" යි සිතා පියාපත් සලමින් මිහිරි හඬින් මිණි නළාවක් පිඹින්නාක් මෙන් හඬ නැඟීය. මුළු නගරයෙහිම මිනිස්සු මත් වූවන් මෙන් ප්‍රීතිමත් වූහ. අසන්ධිමිත්‍රා දේවිය මෙසේ සිතුවාය: "මෙම තිරිසන් සතාගේ හඬ පවා මෙතරම් මිහිරි නම්, සර්වඥතා ඥාන ශ්‍රීයට පත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හඬ කෙබඳු විය යුතුද?" මෙසේ සිතා පීතිය උපදවාගෙන, එම පීතිය අත් නොහැර හත්සියයක් පිරිවර සමඟ සෝවාන් ඵලයට පත් වූවාය. කරවීක පක්ෂියාගේ හඬ මෙතරම් මිහිරි බව කියැවේ. එහෙත් විපස්සී කුමරුගේ හඬ ඊට වඩා සිය ගුණයකින්, දහස් ගුණයකින් මිහිරි වූ බව දත යුතුය.

39. Kammavipākajanti na bhāvanāmayaṃ, kammavipākavasena pana devatānaṃ cakkhusadisameva maṃsacakkhu ahosi, yena nimittaṃ katvā tilavāhe pakkhittaṃ ekatilampi ayaṃ soti uddharitvā dātuṃ sakkoti.

39. 'කම්මවිපාකජ' යනු භාවනාවෙන් හටගත් දෙයක් නොවේ. කර්ම විපාක වශයෙන් දෙවියන්ගේ ඇසට සමාන මස් ඇසක් (මංස චක්ඛු) ඔහුට තිබුණි. එයින් තල ගැල් පටවන ලද කරත්තයක තිබෙන තල බීජ අතරින් ලකුණු කළ එක් තල ඇටයක් වුව ද "මේ ඒ තල ඇටයයි" පවසා වෙන් කර පෙන්වීමට ඔහුට හැකි විය.

40. Vipassīti ettha ayaṃ vacanattho, antarantarā nimīlajanitandhakāravirahena visuddhaṃ passati, vivaṭehi ca akkhīhi passatīti vipassī; dutiyavāre viceyya viceyya passatīti vipassī; vicinitvā vicinitvā passatīti attho.

40. 'විපස්සී' යන මෙහි වචනාර්ථය මෙයයි - ඇසිපිය හෙළීම නිසා ඇති වන අඳුරක් රහිතව අන්තරාන්තරව ඉතා පිරිසිදුව දකියි, විවෘත වූ දෑසින් දකියි, එබැවින් 'විපස්සී' නම් වේ. දෙවනුව, විමසා විමසා (විචක්ෂණශීලීව) බලන බැවින් 'විපස්සී' නම් වේ. තෝරා බේරා ගනිමින් දකියි යනු එහි අර්ථයයි.

Atthe panāyatīti atthe jānāti passati, nayati vā pavattetīti attho. Ekadivasaṃ kira vinicchayaṭṭhāne nisīditvā atthe anusāsantassa rañño alaṅkatapaṭiyattaṃ mahāpurisaṃ ānetvā hatthe ṭhapayiṃsu. Tassa taṃ aṅkekatvā upalāḷayamānasseva amaccā sāmikaṃ assāmikaṃ akaṃsu. Bodhisatto anattamanasaddaṃ nicchāresi. Rājā – ‘‘kimetaṃ, upadhārethā’’ti āha. Upadhāriyamānā aññaṃ adisvā – ‘‘aḍḍassa dubbinicchitattā evaṃ kataṃ bhavissatī’’ti puna sāmikaṃyeva sāmikaṃ katvā ‘‘ñatvā nu kho kumāro evaṃ karotī’’ti vīmaṃsantā puna sāmikaṃ assāmikaṃ akaṃsu. Punapi bodhisatto tatheva saddaṃ nicchāresi. Atha rājā – ‘‘jānāti mahāpuriso’’ti tato paṭṭhāya appamatto ahosi. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘viceyya viceyya kumāro atthe panāyatī’’ti.

'අත්ථේ පනායති' යනු අර්ථයන් (කරුණු) දැනගනියි, දකියි, නැතහොත් පවත්වයි යන අර්ථයයි. දිනක් විනිශ්චය ශාලාවෙහි හිඳ කරුණු පවසන (නඩු විමසන) රජු වෙත අලංකාර ලෙස සැරසූ මහා පුරුෂයා (කුමරු) රැගෙන විත් ඔහුගේ අතට දුන්හ. රජතුමා ඔහුව උකුළේ තබාගෙන සුරතල් කරමින් සිටින අතරතුර, අමාත්‍යවරු අයිතිකරුවා නොවන්නාට අයිතිය පැවරූහ. එවිට බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ නොසතුට පළ කරන හඬක් නැඟූහ. රජතුමා "මොකක්ද මේ, පරීක්ෂා කර බලන්න" යි කීවේය. පරීක්ෂා කරන විට වෙනත් හේතුවක් නොදැක, "නඩුව වැරදි ලෙස විනිශ්චය කළ නිසා මෙසේ වන්නට ඇතැයි" සිතා, නැවතත් සැබෑ අයිතිකරුටම අයිතිය ලබා දුන්හ. කුමරු මෙය දැනගෙනම කරන්නේදැයි පරීක්ෂා කිරීමට නැවතත් අයිතිකරු නොවන්නාට අයිතිය පැවරූහ. එවිට ද බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ එලෙසම හඬක් නැඟූහ. එවිට රජතුමා "මහා පුරුෂයා මේ දේ දන්නේය" යි සිතා එතැන් සිට (විනිශ්චය කටයුතුවලදී) අප්‍රමාදී විය. "කුමරු විමසා විමසා අර්ථයන් පහදා දෙයි" යන්න පැවසුවේ මෙය අරමුණු කරගෙනය.

42. Vassikantiādīsu yattha sukhaṃ hoti vassakāle vasituṃ, ayaṃ vassiko. Itaresupi eseva nayo. Ayaṃ panettha vacanattho vassāvāso vassaṃ, vassaṃ arahatīti vassiko. Itaresupi eseva nayo.

42. 'වස්සික' යනාදි පාඨයන්හි, වර්ෂා කාලයෙහි වාසය කිරීමට යම් ප්‍රාසාදයක් පහසු වේද, එය 'වස්සික' නම් වේ. සෙසු ප්‍රාසාදයන්හි ද (හේමන්තක, ගිම්භික) ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහි වචනාර්ථය මෙයයි - වර්ෂා කාලයේ වාසය කිරීම 'වස්ස' නම් වේ. වර්ෂා කාලයට සුදුසු වූයේ 'වස්සික' නම් වේ. සෙසු ඒවාහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

Tattha vassiko pāsādo nātiucco hoti, nātinīco, dvāravātapānānipissa nātibahūni nātitanūni, bhūmattharaṇapaccattharaṇakhajjabhojjānipettha missakāneva vaṭṭanti. Hemantike thambhāpi bhittiyopi nīcā honti, dvāravātapānāni tanukāni sukhumacchiddāni, uṇhappavesanatthāya bhittiniyūhāni nīhariyanti. Bhūmattharaṇapaccattharaṇanivāsanapārupanāni panettha uṇhaviriyāni [Pg.46] kambalādīni vaṭṭanti. Khajjabhojjaṃ siniddhaṃ kaṭukasannissitaṃ nirudakasannissitañca. Gimhike thambhāpi bhittiyopi uccā honti, dvāravātapānāni panettha bahūni vipulajātāni honti, bhūmattharaṇādīni dukūlamayāni vaṭṭanti. Khajjabhojjāni madhurasasannissitabharitāni. Vātapānasamīpesu cettha nava cāṭiyo ṭhapetvā udakassa pūretvā nīluppalādīhi sañchādenti. Tesu tesu padesesu udakayantāni karonti, yehi deve vassante viya udakadhārā nikkhamanti.

එම ප්‍රාසාදයන් අතුරින්, වස්සාන කාලයෙහි වාසය සඳහා සුදුසු ප්‍රාසාදය ඉතා උස ද නොවේ, ඉතා මිටි ද නොවේ. එහි දොර ජනෙල් ඉතා බොහෝ ද නොවේ, ඉතා ස්වල්ප ද නොවේ. එහි බිම ඇතිරිලි, උඩ ඇතිරිලි සහ කෑයුතු බෝජ්‍ය කටයුතු ද ශීත උෂ්ණ මිශ්‍රව පැවතීම සුදුසුය. හේමන්ත (ශීත) කාලයට සුදුසු ප්‍රාසාදයෙහි කුළුණු මෙන්ම බිත්ති ද මිටි වෙති. එහි දොර ජනෙල් කුඩාය, සියුම් සිදුරු සහිතය. උණුසුම ඇතුළු වීම පිණිස බිත්තිවල නෙරා ගිය කොටස් (කවුළු) ඉවත් කරනු ලැබේ. එහි බිම ඇතිරිලි, උඩ ඇතිරිලි සහ හැඳීම පෙරවීම සඳහා උණුසුම ලබා දෙන ලොම් රෙදි ආදිය සුදුසුය. ආහාර පාන ස්නිග්ධ වූ (තෙල් සහිත), කුළුබඩු මිශ්‍ර වූ සහ ජලය රහිත (වියළි) ඒවා විය යුතුය. ගිම්හාන කාලයට සුදුසු ප්‍රාසාදයෙහි කුළුණු සහ බිත්ති උස වෙති. එහි දොර ජනෙල් බොහෝය, විශාලව නිමවා ඇත. බිම ඇතිරිලි ආදිය සියුම් සළු (දුකුළ) වලින් කළ ඒවා විය යුතුය. ආහාර පාන මධුර රසයෙන් හා පෝෂණයෙන් පූර්ණ විය යුතුය. තවද මෙහි ජනෙල් අසල අලුත් මුට්ටි තබා ඒවා ජලයෙන් පුරවා නිල් මහනෙල් ආදියෙන් වසා තබති. ඒ ඒ ස්ථානයන්හි දිය යන්ත්‍ර (දියමල්) සවිකරති. ඒවායින් වැසි වසින කලෙක මෙන් දිය දහරාවන් නික්මෙයි.

Nippurisehīti purisavirahitehi. Na kevalañcettha tūriyāneva nippurisāni, sabbaṭṭhānānipi nippurisāneva, dovārikāpi itthiyova, nahāpanādiparikammakarāpi itthiyova. Rājā kira – ‘‘tathārūpaṃ issariyasukhasampattiṃ anubhavamānassa purisaṃ disvā purisāsaṅkā uppajjati, sā me puttassa mā ahosī’’ti sabbakiccesu itthiyova ṭhapesīti.

‘නිප්පුරිසේහි’ යනු පුරුෂයන්ගෙන් තොර වූ යන්නයි. මෙහි තූර්ය භාණ්ඩ පමණක් නොව, සියලුම ස්ථානයන් පුරුෂයන්ගෙන් තොරය. දොරටුපාලිකාවන් ද ස්ත්‍රීන්මය. ස්නානය කරවීම ආදි උපස්ථාන කටයුතු කරන්නියන් ද ස්ත්‍රීන්මය. රජතුමා මෙසේ සිතූ බව කියනු ලැබේ: ‘මබඳු වූ මෙබඳු අසිරිමත් ඉසුරු සම්පත් අනුභව කරන්නෙකු පුරුෂයෙකු දුටුවහොත්, පුරුෂයන් (ජීවිතයේ ස්වභාවය) පිළිබඳ සැකයක් උපදවා ගත හැකිය. මාගේ පුත්‍රයාට එවැනි සැකයක් ඇති නොවේවා’ යි සියලු කටයුතු සඳහා ස්ත්‍රීන්වම පත් කළේය.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම භාණවාර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Jiṇṇapurisavaṇṇanā

ජිණ්ණ පුරුෂ වර්ණනාව (මහල්ලා පිළිබඳ විස්තරය)

43. Dutiyabhāṇavāre gopānasivaṅkanti gopānasī viya vaṅkaṃ. Bhogganti khandhe, kaṭiyaṃ, jāṇūsūti tīsu ṭhānesu bhoggavaṅkaṃ. Daṇḍaparāyananti daṇḍagatikaṃ daṇḍapaṭisaraṇaṃ. Āturanti jarāturaṃ. Gatayobbananti atikkantayobbanaṃ pacchimavaye ṭhitaṃ. Disvāti aḍḍhayojanappamāṇena balakāyena parivuto susaṃvihitārakkhopi gacchanto yadā ratho purato hoti, pacchā balakāyo, tādise okāse suddhāvāsakhīṇāsavabrahmehi attano ānubhāvena rathassa puratova dassitaṃ, taṃ purisaṃ passitvā. Suddhāvāsā kira – ‘‘mahāpuriso paṅke gajo viya pañcasu kāmaguṇesu laggo, satimassa uppādessāmā’’ti taṃ dassesuṃ. Evaṃ dassitañca taṃ bodhisatto ceva passati sārathi ca. Brahmāno hi bodhisattassa appamādatthaṃ sārathissa ca kathāsallāpatthaṃ taṃ dassesuṃ. Kiṃ panesoti ‘‘eso jiṇṇoti kiṃ vuttaṃ hoti, nāhaṃ, bho ito pubbe evarūpaṃ addasa’’nti pucchi.

43. දෙවන භාණවාරයෙහි; ‘ගෝපානසීවංකං’ යනු වහලයේ පරාලයක් මෙන් වක්‍ර වූ යන්නයි. ‘භොග්ගං’ යනු උරහිස, ඉණ සහ දණහිස් යන ස්ථාන තුනෙන් නැමුණු ශරීරය ඇති බවයි. ‘දණ්ඩපරායනං’ යනු සැරයටියක් ආධාර කොට ගමන් කරන, සැරයටියම පිහිට කොට ඇති බවයි. ‘ආතුරං’ යනු ජරාවෙන් පෙළෙන බවයි. ‘ගතයොබ්බනං’ යනු තරුණ විය ඉක්මවා ගිය, අන්තිම වයසෙහි සිටින බවයි. ‘දිස්වා’ යනු අර්ධ යොදුනක් පමණ වූ සේනාව පිරිවරා ගෙන, මනාව සංවිධානය කරන ලද ආරක්ෂාව ඇතිව යන කල, රථය ඉදිරියෙන් ද සේනාව පසුපසින් ද වූ අවස්ථාවක, එවැනි ස්ථානයකදී සුද්ධාවාස වැසි ක්ෂීණාශ්‍රව බ්‍රහ්මයන් තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් රථය ඉදිරිපිටම මවා පෙන්වන ලද ඒ පුරුෂයා දැක යන්නයි. සුද්ධාවාස බ්‍රහ්මයන් මෙසේ සිතූ බව කියනු ලැබේ: ‘මෙම මහාපුරුෂයා මඩෙහි එරුණු ඇතෙකු මෙන් පංච කාමගුණයන්හි ගැලී සිටියි. මොහුට සිහිය උපදවන්නෙමු’ යි සිතා ඒ (මහල්ලා) පෙන්වූහ. මෙසේ පෙන්වන ලද ඒ පුරුෂයා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මෙන්ම රියදුරා ද දකිති. බ්‍රහ්මයන් විසින් බෝධිසත්වයන්ගේ අප්‍රමාදය පිණිසත්, රියදුරා සමඟ කතාබහ ඇති කර ගැනීම පිණිසත් ඒ පුරුෂයා පෙන්වන ලදී. ‘කිං පනෙසො’ යනු ‘මේ මහල්ලෙක් යනු කුමක්ද? පින්වත, මම මීට පෙර මෙබන්දෙකු දැක නැත්තෙමි’ යි විමසූ බවයි.

Tena [Pg.47] hīti yadi mayhampi evarūpehi kesehi evarūpena ca kāyena bhavitabbaṃ, tena hi samma sārathi. Alaṃ dānajja uyyānabhūmiyāti – ‘‘ajja uyyānabhūmiṃ passissāmā’’ti gacchāma, alaṃ tāya uyyānabhūmiyāti saṃviggahadayo saṃvegānurūpamāha. Antepuraṃ gatoti itthijanaṃ vissajjetvā sirigabbhe ekakova nisinno. Yatra hi nāmāti yāya jātiyā sati jarā paññāyati, sā jāti dhiratthu dhikkatā atthu, jigucchāmetaṃ jātinti, jātiyā mūlaṃ khaṇanto nisīdi, paṭhamena sallena hadaye viddho viya.

‘තේන හි’ යනු ඉදින් මට ද මෙබඳු වූ කෙස් සහ මෙබඳු වූ ශරීරයක් උරුම වන්නේ නම්, පින්වත් රියදුර, එසේ වී නම් (නැවත හැරී යමු) යන්නයි. ‘අලං දානජ්ජ උය්‍යානභූමියා’ යනු ‘අද උයන් බිම බලන්නෙමු’ යි යමින් සිටියදී, ‘දැන් ඒ උයනෙන් පලක් නැත’ යි සංවේගයට පත් හදවතින් යුතුව එම සංවේගයට අනුරූපව පැවසූ බවයි. ‘අන්තේපුරං ගතෝ’ යනු ස්ත්‍රී සමූහයා බැහැර කොට සිරිගැබෙහි (නිදන කාමරයෙහි) හුදකලාවම අසුන් ගත් බවයි. ‘යත්‍ර හි නාම’ යනු යම් ජාතියක් (උපතක්) ඇති කල්හි ජරාව (මහලු බව) ප්‍රඥාත වේ ද (පෙනේ ද), ඒ ජාතියට නින්දා වේවා, එය පිළිකුල් කටයුතුය, මම මේ ජාතිය පිළිකුල් කරමි’ යි පවසමින් ජාතියේ මූලය හාරමින් (කල්පනා කරමින්), හදවතට පළමු හී සැරයකින් ඇනුණාක් මෙන් අසුන් ගත්තේය.

45. Sārathiṃ āmantāpetvāti rājā kira nemittakehi kathitakālato paṭṭhāya ohitasoto vicarati, so ‘‘kumāro uyyānaṃ gacchanto antarāmagge nivatto’’ti sutvā sārathiṃ āmantāpesi. Mā heva khotiādīsu rajjaṃ kāretu, mā pabbajatu, brāhmaṇānaṃ vacanaṃ mā saccaṃ hotūti evaṃ cintesīti attho.

45. ‘සාරථිං ආමන්තාපෙත්වා’ යනු රජතුමා නිමිති කියන්නන් (පේනකරුවන්) පැවසූ දින සිට ඉතා අවධානයෙන් පසුවෙයි. ඔහු ‘කුමාරයා උයනට යන අතරමඟදී ආපසු හැරී ආවේය’ යි අසා රියදුරා කැඳවීය. ‘මා හෙව ඛො’ යනාදියෙන්, ‘රාජ්‍යය කරවාවා, පැවිදි නොවේවා, බ්‍රාහ්මණයන්ගේ වචනය සත්‍ය නොවේවා’ යි මෙසේ සිතූ බව අර්ථයයි.

Byādhipurisavaṇṇanā

බ්‍යාධි පුරුෂ වර්ණනාව (ලෙඩෙකු පිළිබඳ විස්තරය)

47. Addasa khoti pubbe vuttanayeneva suddhāvāsehi dassitaṃ addasa. Ābādhikanti iriyāpathabhañjanakena visabhāgabādhena ābādhikaṃ. Dukkhitanti rogadukkhena dukkhitaṃ. Bāḷhagilānanti adhimattagilānaṃ. Palipannanti nimuggaṃ. Jarā paññāyissati byādhi paññāyissatīti idhāpi yāya jātiyā sati idaṃ dvayaṃ paññāyati, dhikkatā sā jāti, ajātaṃ khemanti jātiyā mūlaṃ khaṇanto nisīdi, dutiyena sallena viddho viya.

47. ‘අද්දස ඛො’ යනු පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම සුද්ධාවාස බ්‍රහ්මයන් විසින් පෙන්වන ලද (ලෙඩා) දුටු බවයි. ‘ආබාධිකං’ යනු ඉරියව් පැවැත්වීමට නොහැකි වන සේ විෂම රෝගයකින් පෙළෙන බවයි. ‘දුක්ඛිතං’ යනු රෝග දුකෙන් පීඩිත වූ බවයි. ‘බාළ්හගිලානං’ යනු දැඩි ලෙස රෝගාතුර වූ බවයි. ‘පලිපන්නං’ යනු (තම මළමුත්‍රාවලම) ගැලී සිටින බවයි. ‘ජරා පඤ්ඤායිස්සති බ්‍යාධි පඤ්ඤායිස්සති’ යනු මෙහි ද යම් ජාතියක් ඇති කල්හි මේ ජරා බ්‍යාධි යන දෙකම පෙනේ ද, ඒ ජාතියට නින්දා වේවා, නූපදින ස්වභාවයම (නිවනම) ක්ෂේමදායක යැයි පවසමින් ජාතියේ මූලය හාරමින්, දෙවන හී සැරයකින් ඇනුණාක් මෙන් අසුන් ගත්තේය.

Kālaṅkatapurisavaṇṇanā

කාලංකත පුරුෂ වර්ණනාව (මළ සිරුර පිළිබඳ විස්තරය)

50. Vilātanti sivikaṃ. Petanti ito paṭigataṃ. Kālaṅkatanti katakālaṃ, yattakaṃ tena kālaṃ jīvitabbaṃ, taṃ sabbaṃ katvā niṭṭhapetvā matanti attho. Imampissa purimanayeneva brahmāno dassesuṃ. Yatra hi nāmāti idhāpi yāya jātiyā sati idaṃ tayaṃ paññāyati, dhikkatā sā jāti, ajātaṃ khemanti jātiyā mūlaṃ khaṇanto nisīdi, tatiyena sallena viddho viya.

50. ‘විලාතං’ යනු දෙන (අලංකාර කරන ලද මිනී මැස්ස) යන්නයි. ‘පේතං’ යනු මෙලොවින් පරලොව ගිය බවයි. ‘කාලංකතං’ යනු තමා ජීවත් විය යුතු කාලය අවසන් කළ, මියගිය බවයි. මොහු ද බ්‍රහ්මයන් විසින් පෙර පරිදිම පෙන්වන ලදී. ‘යත්‍ර හි නාම’ යනු මෙහි ද යම් ජාතියක් ඇති කල්හි මේ ජරා, බ්‍යාධි, මරණ යන තුනම පෙනේ ද, ඒ ජාතියට නින්දා වේවා, නූපදින ස්වභාවයම ක්ෂේමදායක යැයි පවසමින් ජාතියේ මූලය හාරමින්, තුන්වන හී සැරයකින් ඇනුණාක් මෙන් අසුන් ගත්තේය.

Pabbajitavaṇṇanā

පබ්බජිත වර්ණනාව (පැවිද්දා පිළිබඳ විස්තරය)

52. Bhaṇḍunti [Pg.48] muṇḍaṃ. Imampissa purimanayeneva brahmāno dassesuṃ. Sādhu dhammacariyātiādīsu ayaṃ deva dhammacaraṇabhāvo sādhūti cintetvā pabbajitoti evaṃ ekamekassa padassa yojanā veditabbā. Sabbāni cetāni dasakusalakammapathavevacanāneva. Avasāne pana avihiṃsāti karuṇāya pubbabhāgo. Anukampāti mettāya pubbabhāgo. Tenahīti uyyojanatthe nipāto. Pabbajitaṃ hissa disvā cittaṃ pabbajjāya ninnaṃ jātaṃ. Atha tena saddhiṃ kathetukāmo hutvā sārathiṃ uyyojento tena hītiādimāha.

52. ‘භණ්ඩුං’ යනු හිස මුඩු කරන ලද තැනැත්තායි. මොහු ද බ්‍රහ්මයන් විසින් පෙර පරිදිම පෙන්වන ලදී. ‘සාධු ධම්මචරියා’ යනාදියෙහි, ‘දේවයන් වහන්ස, මේ ධර්මයේ හැසිරීම උතුම්ය’ යි සිතා පැවිදි වූයේය යනුවෙන් එක් එක් පදයක සම්බන්ධය දත යුතුය. මේ සියල්ල දස කුසල් කර්මපථයන්ට පර්යාය නාමයන් වේ. අවසානයෙහි ‘අවිහිංසා’ යනු කරුණා සමාපත්තියට පෙර අවස්ථාවයි. ‘අනුකම්පා’ යනු මෙත්තා සමාපත්තියට පෙර අවස්ථාවයි. ‘තේන හි’ යනු මෙහි උනන්දු කරවීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. පැවිද්දා දැකීමෙන් බෝධිසත්වයන්ගේ සිත පැවිද්ද දෙසට නැමුණේය. ඉක්බිති ඔහු සමඟ කතා කිරීමට කැමතිව, රියදුරා උනන්දු කරවමින් ‘තේන හි’ යනාදිය පැවසීය.

Bodhisattapabbajjāvaṇṇanā

බෝධිසත්ව පැවිද්ද පිළිබඳ වර්ණනාව

54. Atha kho, bhikkhaveti – ‘‘pabbajitassa sādhu dhammacariyā’’tiādīni ca aññañca bahuṃ mahājanakāyena rakkhiyamānassa puttadārasambādhe ghare vasato ādīnavapaṭisaṃyuttañceva migabhūtena cetasā yathāsukhaṃ vane vasato pabbajitassa vivekānisaṃsapaṭisaṃyuttañca dhammiṃ kathaṃ sutvā pabbajitukāmo hutvā – atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro sārathiṃ āmantesi.

54. ‘අථ ඛො භික්ඛවෙ’ යනු - ‘පැවිද්දාගේ ධර්මයේ හැසිරීම උතුම්ය’ යනාදිය ද, තවත් බොහෝ දේ ද, එනම් බොහෝ පිරිසක් පිරිවරා ගෙන අඹුදරුවන් සමඟ ගිහිගෙයි වසන්නෙකුගේ ඇති දෝෂයන් පිළිබඳවත්, වනයෙහි හුදකලාව මුවෙකු මෙන් සුවසේ වසන පැවිද්දාගේ විවේකයෙහි ආනිශංස පිළිබඳවත් වූ එම ධර්ම කථාව අසා පැවිදි වනු කැමතිව - ‘මහණෙනි, ඉක්බිති විපස්සී කුමාරයා රියදුරා ඇමතුවේය’ යන්නයි.

Imāni cattāri disvā pabbajitaṃ nāma sabbabodhisattānaṃ vaṃsova tantiyeva paveṇīyeva. Aññepi ca bodhisattā yathā ayaṃ vipassī kumāro, evaṃ cirassaṃ cirassaṃ passanti. Amhākaṃ pana bodhisatto cattāripi ekadivasaṃyeva disvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anomānadītīre pabbajito. Teneva rājagahaṃ patvā tattha raññā bimbisārena – ‘‘kimatthaṃ, paṇḍita, pabbajitosīti’’ puṭṭho āha –

මෙම සතර පෙරනිමිති දැක පැවිදිවීම සියලු බෝධිසත්වවරුන්ගේම වංශයයි, පරම්පරාවයි, චාරිත්‍රයයි. අනෙකුත් බෝධිසත්වවරු ද මෙම විපස්සී කුමාරයා මෙන් ඉතා දීර්ඝ කාලයකට පසුව මේවා දකිති. එහෙත් අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දිනක් ඇතුළතම මෙම නිමිති සතරම දැක, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කර අනෝමා ගංතීරයේදී පැවිදි වූ සේක. එම නිසාම රජගහ නුවරට වැඩම කළ කල්හි එහිදී බිම්බිසාර රජු විසින් “පණ්ඩිතයෙනි, කුමන කරුණක් නිසා පැවිදි වූයෙහිද?” යි විමසූ විට මෙසේ වදාළ සේක.

‘‘Jiṇṇañca disvā dukhitañca byādhitaṃ,Matañca disvā gatamāyusaṅkhayaṃ;

Kāsāyavatthaṃ pabbajitañca disvā,Tasmā ahaṃ pabbajitomhi rājā’’ti.

“මහරජ, දිරාගිය මහල්ලෙකු දැකද, දැඩි ගිලන් වූ රෝගියෙකු දැකද, ආයුෂ ක්ෂය වී මළ තැනැත්තෙකු දැකද, කසා වත් හැඳි පැවිද්දෙකු දැකද, ඒ හේතුවෙන් මම පැවිදි වූයෙමි.”

Mahājanakāyaanupabbajjāvaṇṇanā

මහා ජනකාය අනුව පැවිදි වීමේ වර්ණනාව.

55. Sutvāna tesanti tesaṃ caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ sutvā etadahosi. Orakoti ūnako lāmako. Anupabbajiṃsūti anupabbajitāni[Pg.49]. Kasmā panettha yathā parato khaṇḍatissānaṃ anupabbajjāya – ‘‘bandhumatiyā rājadhāniyā nikkhamitvā’’ti vuttaṃ, evaṃ na vuttanti? Nikkhamitvā sutattā. Ete kira sabbepi vipassissa kumārassa upaṭṭhākaparisāva, te pātova upaṭṭhānaṃ āgantvā kumāraṃ adisvā pātarāsatthāya gantvā bhuttapātarāsā āgamma ‘‘kuhiṃ kumāro’’ti pucchitvā ‘‘uyyānabhūmiṃ gato’’ti sutvā ‘‘tattheva naṃ dakkhissāmā’’ti nikkhamantā nivattamānaṃ sārathiṃ disvā – ‘‘kumāro pabbajito’’ti cassa vacanaṃ sutvā sutaṭṭhāneyeva sabbābharaṇāni omuñcitvā antarāpaṇato kāsāvapītāni vatthāni āharāpetvā kesamassuṃ ohāretvā pabbajiṃsu. Iti nagarato nikkhamitvā bahinagare sutattā ettha – ‘‘bandhumatiyā rājadhāniyā nikkhamitvā’’ti na vuttaṃ.

55. 'Sutvāna tesaṃ' යනු එම අසූහතරදහසක් ප්‍රාණීන්ගේ වචනය අසා මෙසේ සිතුණි යන්නයි. 'Orako' යනු අඩු වූ, ලාමක වූ යන්නයි. 'Anupabbajiṃsū' යනු අනුකරණය කරමින් පැවිදි වූහ යන්නයි. මෙහිදී පසුව සඳහන් වන ඛණ්ඩ සහ තිස්ස කුමාරවරුන්ගේ අනුව පැවිදි වීම ගැන කියද්දී “බන්දුමතී රාජධානියෙන් නික්ම” යයි පවසා ඇති මුත්, මෙහිදී එසේ පවසා නැත්තේ ඇයි? නගරයෙන් නික්ම ගිය පසු පුවත ඇසූ බැවිනි. සැබවින්ම මොවුන් සියලු දෙනාම විපස්සී කුමාරයාගේ උපස්ථායක පිරිසයි. ඔවුහු උදෑසනම උපස්ථානයට පැමිණ කුමාරයා නොදැක, උදෑසන ආහාරය පිණිස ගොස්, ආහාර ගෙන අවුත් “කුමාරයා කොහේද?” යි විමසා “උයනට වැඩම කළා” යයි අසා “එහිදීම එතුමාව දකින්නෙමු” යයි සිතා නික්ම යද්දී ආපසු එන සාරථිය දැක, “කුමාරයා පැවිදි වුණා” යන ඔහුගේ වචනය අසා, ඇසූ තැනදීම සියලු ආභරණ ඉවත් කර, වෙළඳසැලකින් කසාවත් ගෙන්වාගෙන කෙස් රැවුල් බා පැවිදි වූහ. මෙසේ නගරයෙන් පිටතදී මේ පුවත ඇසූ බැවින් මෙහිදී “බන්දුමතී රාජධානියෙන් නික්ම” යයි පවසා නැත.

Cārikaṃ caratīti gatagataṭṭhāne mahāmaṇḍapaṃ katvā dānaṃ sajjetvā āgamma svātanāya nimantito janassa āyācitabhikkhameva paṭiggaṇhanto cattāro māse cārikaṃ cari.

'Cārikaṃ carati' යනු ගිය ගිය තැන මහා මණ්ඩප සාදවා දානය පිළියෙළ කර, පසුදින සඳහා ආරාධනා ලැබූ ජනයා විසින් පූජා කරන ලද දානයම පිළිගනිමින් සිව් මසක් චාරිකාවේ හැසිරුණේය යන්නයි.

Ākiṇṇoti iminā gaṇena parivuto. Ayaṃ pana vitakko bodhisattassa kadā uppannoti? Sve visākhapuṇṇamā bhavissatīti cātuddasīdivase. Tadā kira so – ‘‘yatheva maṃ ime pubbe gihibhūtaṃ parivāretvā caranti, idānipi tatheva, kiṃ iminā gaṇenā’’ti gaṇasaṅgaṇikāya ukkaṇṭhitvā ‘‘ajjeva gacchāmī’’ti cintetvā puna ‘‘ajja avelā, sace idāni gamissāmi, sabbeva ime jānissanti, sveva gamissāmī’’ti cintesi. Taṃ divasañca uruvelagāmasadise gāme gāmavāsino svātanāya nimantayiṃsu. Te caturāsītisahassānampi tesaṃ pabbajitānaṃ mahāpurisassa ca pāyāsameva paṭiyādayiṃsu. Atha mahāpuriso punadivase tasmiṃyeva gāme tehi pabbajitehi saddhiṃ bhattakiccaṃ katvā vasanaṭṭhānameva agamāsi. Tattha te pabbajitā mahāpurisassa vattaṃ dassetvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni paviṭṭhā. Bodhisattopi paṇṇasālaṃ pavisitvā nisinno.

'Ākiṇṇo' යනු මෙම පැවිදි පිරිසෙන් පිරිවරන ලද යන්නයි. බෝධිසත්වයන් වහන්සේට මෙම කල්පනාව ඇති වූයේ කවදාද? හෙට වෙසක් පුන් පොහෝ දිනය වේ යයි සිතෙන දහහතරවන දිනෙහිය. එකල උන්වහන්සේ “පෙර ගිහිව සිටියදී මෙන්ම දැන් මොවුන් මා පිරිවරාගෙන හැසිරෙති, මේ පිරිසෙන් ඇති වැඩක් නැත” යයි පිරිස සමග වාසය කිරීම ගැන කලකිරී, “අදම යන්නෙමි” යයි සිතා නැවත “අද අකාලයයි, දැන් ගියහොත් මොවුන් සියල්ලෝම දැනගනිති, හෙටම යන්නෙමි” යයි සිතූ සේක. එදින උරුවේලා ග්‍රාමය වැනි ගමක වැසියෝ පසුදින සඳහා ආරාධනා කළහ. ඔවුහු ඒ අසූහතරදහසක් පැවිද්දන්ටත් මහාපුරුෂයාණන්ටත් කිරිපිඬු දානයම පිළියෙළ කළහ. ඉක්බිති මහාපුරුෂයාණෝ පසුදින එම ගමේදීම එම පැවිද්දන් සමග දන් වළඳා තමන් වසන ස්ථානයටම වැඩි සේක. එහිදී එම පැවිද්දෝ මහාපුරුෂයාණන්ට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් නිමවා තම තමන්ගේ රාත්‍රී හා දිවා ස්ථාන කරා ගියහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේද පන්සලට වැදී වැඩසිටි සේක.

‘‘Ṭhite majjhanhike kāle, sannisīvesu pakkhisu;

Saṇateva brahāraññaṃ, taṃ bhayaṃ paṭibhāti ma’’nti. (saṃ. ni. 1.15);

“මධ්‍යහ්න කාලය එළඹි කල්හි, පක්ෂීන් නිහඬව සිටින විට, මහා වනය ගිගුම් දෙන්නාක් මෙනි; එම වනයෙහි ශබ්දය මට බියක් මෙන් වැටහෙයි.”

Evarūpe [Pg.50] avivekārāmānaṃ bhayakāle sabbasattānaṃ sadarathakāleyeva – ‘‘ayaṃ kālo’’ti nikkhamitvā paṇṇasālāya dvāraṃ pidahitvā bodhimaṇḍābhimukho pāyāsi. Aññadāpi ca tasmiṃ ṭhāne vicaranto bodhimaṇḍaṃ passati, nisīdituṃ panassa cittaṃ na namitapubbaṃ. Taṃ divasaṃ panassa ñāṇaṃ paripākagataṃ, tasmā alaṅkataṃ bodhimaṇḍaṃ disvā ārohanatthāya cittaṃ uppannaṃ. So dakkhiṇadisābhāgena upagamma padakkhiṇaṃ katvā puratthimadisābhāge cuddasahatthaṃ pallaṅkaṃ paññapetvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā – ‘‘yāva buddho na homi, na tāva ito vuṭṭhahāmī’’ti paṭiññaṃ katvā nisīdi. Idamassa vūpakāsaṃ sandhāya – ‘‘ekova gaṇamhā vūpakaṭṭho vihāsī’’ti vuttaṃ.

මෙබඳු වූ විවේකයට අකමැත්තන්ට බියකරු වූ කාලයෙහි, සියලු සත්වයන්ට පීඩාකාරී කාලයෙහිම “මේ නික්ම යාමට කාලයයි” සිතා පන්සලින් නික්ම එහි දොර වසා බෝධි මණ්ඩලය දෙසට මුහුණලා වැඩි සේක. වෙනත් දිනවලද එම ස්ථානයේ හැසිරෙද්දී බෝධි මණ්ඩලය දකිති, එහෙත් එහි වාඩිවීමට සිත කලින් යොමු නොවීය. එදින උන්වහන්සේගේ ඥානය පරිපාකයට පත්ව තිබූ බැවින් සරසන ලද බෝධි මණ්ඩලය දැක එහි නැගී සිටීමට සිතක් උපන්නිණි. උන්වහන්සේ දකුණු දිශාවෙන් පැමිණ ප්‍රදක්ෂිණා කර, නැගෙනහිර දිශාවෙහි දහහතර රියන් පල්ලංකය පනවා, සිවුරංග වීර්යය අධිෂ්ඨාන කර “බුදු වන තෙක් මෙතැනින් නැගී නොසිටිමි” යි ප්‍රතිඥා දී වැඩසිටි සේක. උන්වහන්සේගේ මෙම හුදෙකලා වීම අරභයා “පිරිසෙන් වෙන්ව තනිව වාසය කළහ” යයි පවසන ලදී.

Aññeneva tānīti te kira sāyaṃ bodhisattassa upaṭṭhānaṃ āgantvā paṇṇasālaṃ parivāretvā nisinnā ‘‘ativikālo jāto, upadhārethā’’ti vatvā paṇṇasālaṃ vivaritvā taṃ apassantāpi ‘‘kuhiṃ gato’’ti nānubandhiṃsu, ‘‘gaṇavāse nibbinno eko viharitukāmo maññe mahāpuriso, buddhabhūtaṃyeva naṃ passissāmā’’ti vatvā antojambudīpābhimukhā cārikaṃ pakkantā.

'Aññeneva tāni' යනු ඒ පැවිද්දන් සවස් කාලයේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වෙත උපස්ථානයට පැමිණ පන්සල පිරිවරාගෙන සිට “වේලාව බොහෝ ඉක්ම ගොස් ඇත, සොයා බලව්” යයි කියා පන්සල විවෘත කර උන්වහන්සේව නොදැකත්, “කොහේ ගියාද?” යයි පසුපස හඹා නොගියහ. “මහාපුරුෂයාණෝ පිරිස සමග වාසය ගැන කලකිරී තනිව වාසය කිරීමට කැමති සේකැයි සිතමි, බුදු වූ පසුවම උන්වහන්සේව දකින්නෙමු” යයි කියා දඹදිව ඇතුළත දෙසට මුහුණලා චාරිකාවේ නික්ම ගියහ.

Bodhisattaabhivesavaṇṇanā

බෝධිසත්ව අභිනිවේස වර්ණනාව.

57. Vāsūpagatassāti bodhimaṇḍe ekarattivāsaṃ upagatassa. Rahogatassāti rahasi gatassa. Paṭisallīnassāti ekībhāvavasena nilīnassa. Kicchanti dukkhaṃ. Cavati ca upapajjati cāti idaṃ dvayaṃ pana aparāparaṃ cutipaṭisandhiṃ sandhāya vuttaṃ. Jarāmaraṇassāti ettha yasmā pabbajanto jiṇṇabyādhimatteyeva disvā pabbajito, tasmāssa jarāmaraṇameva upaṭṭhāti. Tenevāha – ‘‘jarāmaraṇassā’’ti. Iti jarāmaraṇaṃ mūlaṃ katvā abhiniviṭṭhassa bhavaggato otarantassa viya – atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi.

57. 'Vāsūpagatassa' යනු බෝධි මණ්ඩලයෙහි එක් රැයක් වාසය කිරීමට පැමිණි තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'Rahogatassa' යනු රහසිගත ස්ථානයකට ගිය තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'Paṭisallīnassa' යනු හුදෙකලා වීමෙන් කල් ගත කරන තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'Kicchaṃ' යනු දුකයි. 'Cavati ca upapajjati ca' යන මේ පද දෙකෙන් නැවත නැවත සිදුවන චුති-ප්‍රතිසන්ධිය අදහස් කෙරේ. 'Jarāmaraṇassa' යනු මෙහි පැවිදි වන විට ජරා, ව්‍යාධි, මරණ යන මේවාම දැක පැවිදි වූ බැවින් උන්වහන්සේට ජරා මරණම වැටහෙයි. ඒ නිසාම “ජරා මරණය පිළිබඳ” යයි වදාළ සේක. මෙසේ ජරා මරණය මුල් කරගෙන තදින් මෙනෙහි කරන, භව අග්‍රයෙන් බසින්නාක් වැනි වූ - “මහණෙනි, එකල විපස්සී බෝධිසත්වයන් වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය” යන්නයි.

Yonisomanasikārāti upāyamanasikārā pathamanasikārā. Aniccādīni hi aniccāditova manasikaroto yonisomanasikāro nāma hoti. Ayañca – ‘‘kismiṃ nu kho satijātiādīni honti, kismiṃ asati na hontī’’ti udayabbayānupassanāvasena pavattattā tesaṃ aññataro[Pg.51]. Tasmāssa ito yonisomanasikārā iminā upāyamanasikārena ahu paññāya abhisamayo, bodhisattassa paññāya yasmiṃ sati jarāmaraṇaṃ hoti, tena jarāmaraṇakāraṇena saddhiṃ samāgamo ahosi. Kiṃ pana tanti? Jāti. Tenāha – ‘‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hotī’’ti. Yā cāyaṃ jarāmaraṇassa kāraṇapariggāhikā paññā, tāya saddhiṃ bodhisattassa samāgamo ahosīti ayamettha attho. Etenupāyena sabbapadāni veditabbāni.

"යෝනිසෝමනසිකාරය" යනු උපාය මාර්ගික වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම හෙවත් නිවැරදි මාවත ඔස්සේ මෙනෙහි කිරීමයි. අනිත්‍ය ආදී ලක්ෂණ අනිත්‍ය වශයෙන් ම මෙනෙහි කරන්නාට එය "යෝනිසෝමනසිකාරය" ලෙස හැඳින්වේ. තවද, මෙම බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ මෙනෙහි කිරීම වනාහි— "කුමක් ඇති කල්හි ජාති ආදිය සිදු වේ ද? කුමක් නැති කල්හි ඒවා සිදු නොවේ ද?" යනුවෙන් උදයබ්බය (හටගැනීම හා විනාශය) අනුපස්සනා වශයෙන් පැවති බැවින්, එය එම මෙනෙහි කිරීම් අතරින් එක්තරා ක්‍රමයකි. එබැවින්, එම බෝධිසත්වයන් වහන්සේට මෙම යෝනිසෝමනසිකාරය නිසා, එනම් මෙම නිවැරදි උපාය මෙනෙහි කිරීම නිසා ප්‍රඥා සම්ප්‍රයුක්ත අවබෝධය ඇති විය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ එම ප්‍රඥාවට, කුමක් ඇති කල්හි ජරාමරණ සිදු වේ ද යන එම ජරාමරණ හේතුව සමඟ සම්බන්ධයක් ඇති විය. එම හේතුව කුමක්ද? එය ජාතියයි. එබැවින් උන්වහන්සේ, "ජාතිය ඇති කල්හි ජරාමරණ සිදු වේ" යැයි වදාළ සේක. ජරාමරණවල හේතුව පිරිසිඳ ගන්නා වූ යම් ප්‍රඥාවක් ඇද්ද, එම ප්‍රඥාව සමඟ බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ එක්වීම හෙවත් අවබෝධය සිදු විය යන්න මෙහි අර්ථයයි. මෙම ක්‍රමයෙන් ම සියලු පදවල අර්ථ දත යුතු ය.

Nāmarūpe kho sati viññāṇanti ettha pana saṅkhāresu sati viññāṇanti ca, avijjāya sati saṅkhārāti ca vattabbaṃ bhaveyya, tadubhayampi na gahitaṃ. Kasmā? Avijjāsaṅkhārā hi atīto bhavo tehi saddhiṃ ayaṃ vipassanā na ghaṭiyati. Mahāpuriso hi paccuppannavasena abhiniviṭṭhoti. Nanu ca avijjāsaṅkhārehi adiṭṭhehi na sakkā buddhena bhavitunti. Saccaṃ na sakkā, iminā pana te bhavaupādānataṇhāvaseneva diṭṭhāti. Imasmiṃ ṭhāne vitthārato paṭiccasamuppādakathā kathetabbā. Sā panesā visuddhimagge kathitāva.

"නාමරූප ඇති කල්හි විඤ්ඤාණය වෙයි" යන මෙහි දී, සංඛාර ඇති කල්හි විඤ්ඤාණය වන බව ද, අවිද්‍යාව ඇති කල්හි සංඛාර වන බව ද කිව යුතුව තිබුණි. එහෙත් ඒ දෙක ම මෙහි දී ගෙන නැත. එයට හේතුව කුමක්ද? අවිද්‍යාව හා සංඛාර වනාහි අතීත භවයට අයත් ය; මෙම විපස්සනාව ඒවා සමඟ නොගැළපේ. මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේ වර්තමාන භවය මුල් කරගෙන ම මෙනෙහි කළ බැවිනි. නොපෙනෙන අවිද්‍යා හා සංඛාරයන් ඇතිව බුදුවිය නොහැකි නොවේ ද? එය සත්‍යයකි, එහෙත් මෙම බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එම අවිද්‍යා සංඛාරයන් භව, උපාදාන හා තණ්හා යන වර්තමාන ප්‍රත්‍යයන් හරහා ම දුටු සේක. මේ ස්ථානයෙහි පටිච්චසමුප්පාද කථාව විස්තරාත්මකව කිව යුතු වුව ද, එය විසුද්ධිමග්ගයෙහි දැනටමත් විස්තර කර ඇත.

58. Paccudāvattatīti paṭinivattati. Katamaṃ panettha viññāṇaṃ paccudāvattatīti? Paṭisandhiviññāṇampi vipassanāñāṇampi. Tattha paṭisandhiviññāṇaṃ paccayato paṭinivattati, vipassanāñāṇaṃ ārammaṇato. Ubhayampi nāmarūpaṃ nātikkamati, nāmarūpato paraṃ na gacchati. Ettāvatā jāyetha vātiādīsu viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte, nāmarūpe ca viññāṇassa paccaye honte, dvīsupi aññamaññapaccayesu hontesu ettakena jāyetha vā…pe… upapajjetha vā, ito hi paraṃ kiṃ aññaṃ jāyeyya vā…pe… upapajjeyya vā. Nanu etadeva jāyati ca…pe… upapajjati cāti? Evaṃ saddhiṃ aparāparacutipaṭisandhīhi pañca padāni dassetvā puna taṃ ettāvatāti vuttamatthaṃ niyyātento – ‘‘yadidaṃ nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti vatvā tato paraṃ anulomapaccayākāravasena viññāṇapaccayā nāmarūpamūlaṃ āyatimpi jātijarāmaraṇaṃ dassetuṃ nāmarūpapaccayā saḷāyatanantiādimāha. Tattha kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotīti sakalassa jātijarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassupāyāsādibhedassa dukkharāsissa nibbatti hoti. Iti mahāpuriso sakalassa vaṭṭadukkhassa nibbattiṃ addasa.

58. "පච්චුදාවත්තති" යනු ආපසු හැරෙයි යන්නයි. මෙහි දී කවර විඤ්ඤාණයක් ආපසු හැරෙන්නේ ද? පටිසන්ධි විඤ්ඤාණය හා විපස්සනා ඤාණය යන දෙක ම ය. එහි දී පටිසන්ධි විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යය (හේතු) දෙසින් ආපසු හැරෙන අතර, විපස්සනා ඤාණය අරමුණු දෙසින් ආපසු හැරෙයි. මේ දෙක ම නාමරූප ඉක්මවා නොයයි, නාමරූපවලින් ඔබ්බට නොපවතියි. "උපදී ද..." යනාදී පාඨයන්හි, විඤ්ඤාණය නාමරූපයට ප්‍රත්‍ය වන කල්හි ද, නාමරූපය විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍ය වන කල්හි ද යනුවෙන් දෙපාර්ශවය ම අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රත්‍යයන් වන බැවින්, මෙපමණකින් ම උපත ලැබීම හෝ... මහලු වීම හෝ... මරණය හෝ... චුත වීම හෝ... නැවත උපත ලැබීම හෝ සිදු වේ. මින් ඔබ්බට වෙනත් කුමක් උපදින්න ද? මෙය ම උපදින්නේ සහ නැවත පදිංචි වන්නේ නොවේ ද? මෙසේ නැවත නැවත සිදුවන චුති-පටිසන්ධි සමඟ පද පහක් දක්වා, නැවතත් "මෙපමණකින්" යැයි කී අර්ථය නිගමනය කරමින්— "එනම් නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය ද, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූප ද වේ" යැයි වදාරා, ඉන්පසු අනුලෝම පටිච්චසමුප්පාද ක්‍රමයෙන් විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූප මුල් කරගත් අනාගත ජාති ජරා මරණ පෙන්වීම සඳහා "නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් සළායතන" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "කේවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයෝ හෝති" යනු ජාති, ජරා, මරණ, සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාස ආදී ප්‍රභේද සහිත මුළු මහත් දුක් රැසෙහි ම හටගැනීම සිදු වේ යන්නයි. මෙසේ මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේ මුළු මහත් වෘත්ත දුක්ඛයෙහි හටගැනීම දුටු සේක.

59. Samudayo [Pg.52] samudayoti khoti nibbatti nibbattīti kho. Pubbe ananussutesūti na anussutesu assutapubbesu. Cakkhuṃ udapādītiādīsu udayadassanapaññāvesā. Dassanaṭṭhena cakkhu, ñātakaraṇaṭṭhena ñāṇaṃ, pajānanaṭṭhena paññā, nibbijjhitvā paṭivijjhitvā uppannaṭṭhena vijjā, obhāsaṭṭhena ca ālokoti vuttā. Yathāha – ‘‘cakkhuṃ udapādīti dassanaṭṭhena. Ñāṇaṃ udapādīti ñātaṭṭhena. Paññā udapādīti pajānanaṭṭhena. Vijjā udapādīti paṭivedhaṭṭhena. Āloko udapādīti obhāsaṭṭhena. Cakkhudhammo dassanaṭṭho attho. Ñāṇadhammo ñātaṭṭho attho. Paññādhammo pajānanaṭṭho attho. Vijjādhammo paṭivedhaṭṭho attho. Āloko dhammo obhāsaṭṭho attho’’ti (paṭi. ma. 2.39). Ettakehi padehi kiṃ kathitanti? Imasmiṃ sati idaṃ hotīti paccayasañjānanamattaṃ kathitaṃ. Athavā vīthipaṭipannā taruṇavipassanā kathitāti.

59. "සමුදයෝ සමුදයෝ" යනු හටගැනීම, ඉපදීම යන්නයි. "පුබ්බේ අනනුස්සුතේසු" යනු පෙර කිසිදා අසා නොතිබූ ධර්මයන්හි යන්නයි. "චක්ඛුං උදපාදි" යනාදී තන්හි දැක්වෙන්නේ හටගැනීම දැකීමේ ප්‍රඥාවයි. දැකීමේ අර්ථයෙන් "චක්ඛු" (ඇස) යැයි ද, දැනුවත් කිරීමේ අර්ථයෙන් "ඤාණ" යැයි ද, විශේෂයෙන් දැනගැනීමේ අර්ථයෙන් "පඤ්ඤා" යැයි ද, කෙලෙස් විනිවිද අවබෝධ කරගැනීමේ අර්ථයෙන් "විජ්ජා" යැයි ද, ආලෝකය විහිදුවීමේ අර්ථයෙන් "ආලෝක" යැයි ද වදාරන ලදී. ධර්මසේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ වදාළ පරිදි: "දැකීමේ අර්ථයෙන් චක්ඛු උපන්නේය, දැනගැනීමේ අර්ථයෙන් ඤාණ උපන්නේය, ප්‍රභේද කොට දැනගැනීමේ අර්ථයෙන් පඤ්ඤා උපන්නේය, විනිවිද දැකීමේ අර්ථයෙන් විජ්ජා උපන්නේය, ආලෝකවත් කිරීමේ අර්ථයෙන් ආලෝකය උපන්නේය." මෙම පද පහෙන් පවසන්නේ කුමක්ද? "මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි" යන ප්‍රත්‍යයන් හඳුනාගැනීමේ ඥානය පමණක් මෙහි කියැවිණි. නැතහොත්, මාර්ගයට පිළිපන් තරුණ විපස්සනාව මෙහි කියැවුණු බව දත යුතු ය.

61. Adhigato kho myāyanti adhigato kho me ayaṃ. Maggoti vipassanāmaggo. Bodhāyāti catusaccabujjhanatthāya, nibbānabujjhanatthāya eva vā. Api ca bujjhatīti bodhi, ariyamaggassetaṃ nāmaṃ, tadatthāyātipi vuttaṃ hoti. Vipassanāmaggamūlako hi ariyamaggoti. Idāni taṃ maggaṃ niyyātento – ‘‘yadidaṃ nāmarūpanirodhātiādimāha. Ettha ca viññāṇanirodhotiādīhi paccattapadehi nibbānameva kathitaṃ. Iti mahāpuriso sakalassa vaṭṭadukkhassa anibbattinirodhaṃ addasa.

61. "අධිගතෝ ඛෝ ම්‍යායං" යනු මා විසින් මෙය අවබෝධ කරන ලදී යන්නයි. "මග්ගෝ" යනු විපස්සනා මාර්ගයයි. "බෝධාය" යනු සතර සත්‍යය අවබෝධ කරගනු පිණිස හෝ නිර්වාණය අවබෝධ කරගනු පිණිස ම ය. තවද, අවබෝධ කරන බැවින් "බෝධි" නම් වේ; මෙය ආර්ය මාර්ගයට නමකි. ඒ සඳහා යන්න ද මෙහි අර්ථය විය හැකිය. ආර්ය මාර්ගය විපස්සනා මාර්ගය පදනම් කරගෙන පවතින බැවිනි. දැන් එම මාර්ගය පෙන්වා දෙමින්— "නාමරූප නිරෝධයෙන්..." යනාදිය වදාළ සේක. මෙහි විඤ්ඤාණ නිරෝධය ආදී ප්‍රථමා විභක්ති පදවලින් නිර්වාණය ම පවසන ලදී. මෙසේ මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේ මුළු මහත් වෘත්ත දුක්ඛයාගේ නොහටගැනීම හෙවත් නිරෝධය දුටු සේක.

62. Nirodho nirodhoti khoti anibbatti anibbattiti kho. Cakkhuntiādīni vuttatthāneva. Idha pana sabbeheva etehi padehi – ‘‘imasmiṃ asati idaṃ na hotī’’ti nirodhasañjānanamattameva kathitaṃ, athavā vuṭṭhānagāminī balavavipassanā kathitāti.

62. "නිරෝධෝ නිරෝධෝ" යනු හට නොගැනීම, නොපැවතීම යන්නයි. "චක්ඛුං" ආදී පදවල අර්ථ පෙර කී පරිදි ම වේ. එහෙත් මෙහි දී මෙම සියලු පදවලින්— "මෙය නැති කල්හි මෙය සිදු නොවේ" යනුවෙන් නිරෝධය හඳුනාගැනීමේ ඥානය ම පමණක් පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් සංඛාර ලෝකයෙන් එතෙර වීමට සමීප වූ බලවත් විපස්සනාව මෙහි පවසන ලදැයි දත යුතු ය.

63. Aparena samayenāti evaṃ paccayañca paccayanirodhañca viditvā tato aparabhāge. Upādānakkhandhesūti upādānassa paccayabhūtesu khandhesu. Udayabbayānupassīti tameva paṭhamaṃ diṭṭhaṃ udayañca vayañca anupassamāno. Vihāsīti sikhāpattaṃ vuṭṭhānagāminivipassanaṃ vahanto vihari. Idaṃ kasmā vuttaṃ? Sabbeyeva hi pūritapāramino bodhisattā pacchimabhave puttassa jātadivase [Pg.53] mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbajitvā padhānamanuyuñjitvā bodhipallaṅkamāruyha mārabalaṃ vidhamitvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaranti, dutiyayāme dibbacakkhuṃ visodhenti, tatiyayāme paccayākāraṃ sammasitvā ānāpānacatutthajjhānato uṭṭhāya pañcasu khandhesu abhinivisitvā udayabbayavasena samapaññāsa lakkhaṇāni disvā yāva gotrabhuñāṇā vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggena sakale buddhaguṇe paṭivijjhanti. Ayampi mahāpuriso pūritapāramī. So yathāvuttaṃ sabbaṃ anukkamaṃ katvā pacchimayāme ānāpānacatutthajjhānato uṭṭhāya pañcasu khandhesu abhinivisitvā vuttappakāraṃ udayabbayavipassanaṃ ārabhi. Taṃ dassetuṃ idaṃ vuttaṃ.

63. ‘අපරේන සමයේන’ යනු මෙසේ හේතු සහ හේතු නිරෝධය දැන ඉන් පසුවය. ‘උපාදානක්ඛන්ධේසු’ යනු උපාදානයට හේතු වූ ස්කන්ධයන්හි ය. ‘උදයබ්බයානුපස්සී’ යනු කලින් දුටු එම ඇතිවීම හා නැතිවීමම නැවත නැවත අනුපස්සනා කිරීමයි. ‘විහාසී’ යනු උත්කෘෂ්ඨ තත්ත්වයට පත් වූ විදර්ශනා ඥානයෙන් යුක්තව වාසය කළ බවයි. මෙය කුමක් සඳහා පවසන ලද්දක්ද? සියලුම පාරමිතා පිරූ බෝධිසත්වවරු අවසන් භවයේදී, පුත් කුමරු උපන් දිනයේදී මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කර, පැවිදි වී, වීර්යය වඩා, බෝධි පල්ලංකයට පැමිණ, මාර බලය පරාජය කර, ප්‍රථම යාමයේදී පෙර විසූ ජාති සිහිපත් කරති; මධ්‍යම යාමයේදී දිබ්බචක්ඛු ඥානය පිරිසිදු කරති; පශ්චිම යාමයේදී පටිච්චසමුප්පාදය මෙනෙහි කර, ආනාපාන චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් නැගී පංච ස්කන්ධයන් කෙරෙහි සිත පිහිටුවා, ඇතිවීම හා නැතිවීම් වශයෙන් පනස් ආකාර ලක්ෂණයන් දැක, ගෝත්‍රභූ ඥානය දක්වා විදර්ශනාව වඩා ආර්ය මාර්ගයෙන් සියලු බුදුගුණයන් අවබෝධ කරගනිති. මේ මහා පුරුෂයා (විපස්සී බෝධිසත්වයන්) ද පාරමිතා පිරූ කෙනෙකි. උන්වහන්සේ ඉහත කී අනුපිළිවෙලින් කටයුතු කර පශ්චිම යාමයේදී ආනාපාන චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් නැගී පංච ස්කන්ධයන් කෙරෙහි සිත පිහිටුවා ඉහත කී පරිදි උදයව්‍යය විදර්ශනාව ආරම්භ කළහ. එය දැක්වීමට මෙය පවසන ලදී.

Tattha iti rūpanti idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ rūpaṃ natthīti ruppanasabhāvañceva bhūtupādāyabhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesarūpapariggaho vutto. Iti rūpassa samudayoti iminā evaṃ pariggahitassa rūpassa samudayadassanaṃ vuttaṃ. Tattha itīti evaṃ samudayo hotīti attho. Tassa vitthāro – ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo, taṇhāsamudayā rūpasamudayo, kammasamudayā rūpasamudayo, āhārasamudayā rūpasamudayoti, nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatī’’ti evaṃ veditabbo. Atthaṅgamepi ‘‘avijjānirodhā rūpanirodho…pe… vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa nirodhaṃ passatī’’ti (paṭi. ma. 1.50) ayamassa vitthāro.

එහි ‘ඉති රූපං’ යනු මෙය රූපයයි, රූපය මෙපමණකි, මින් ඔබ්බට රූපයක් නැතැයි යනුවෙන් රූපයේ විපර්යාස වන ස්වභාවය හා භූත රූප-උපාදාය රූප ප්‍රභේද ආදිය මුල් කොට ගෙන ලක්ෂණ, රස, පච්චුපට්ඨාන, පදට්ඨාන වශයෙන් ඉතිරි නැතිව රූපය පිරිසිඳ ගැනීම වදාරන ලදී. ‘ඉති රූපස්ස සමුදයෝ’ යන්නෙන් මෙසේ පිරිසිඳ ගත් රූපයේ හටගැනීම දැකීම හෝ හටගැනීම දකින ඥානය කියවේ. එහි ‘ඉති’ යනු ‘මෙසේ හටගැනීම වන්නේය’ යන අර්ථයයි. එහි විස්තරය නම් – ‘අවිද්‍යාව හටගැනීමෙන් රූපය හටගනී, තෘෂ්ණාව හටගැනීමෙන් රූපය හටගනී, කර්මය හටගැනීමෙන් රූපය හටගනී, ආහාරය හටගැනීමෙන් රූපය හටගනී’ යනුවෙන් හටගැනීමේ ලක්ෂණය දක්නා තැනැත්තා රූපස්කන්ධයේ ඇතිවීම දකියි යනුවෙන් දත යුතුය. නැතිවීම (අත්ථංගම) පිළිබඳව ද ‘අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වීමෙන් රූපය නිරුද්ධ වේ...පෙ... විපරිණාම ලක්ෂණය දක්නා තැනැත්තා රූපස්කන්ධයේ නිරෝධය දකියි’ යනු මෙහි විස්තරයයි.

Iti vedanātiādīsupi ayaṃ vedanā, ettakā vedanā, ito uddhaṃ vedanā natthi. Ayaṃ saññā, ime saṅkhārā, idaṃ viññāṇaṃ, ettakaṃ viññāṇaṃ, ito uddhaṃ viññāṇaṃ natthīti vedayitasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanasabhāvañceva sukhādirūpasaññādi phassādi cakkhuviññāṇādi bhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇapariggaho vutto. Iti vedanāya samudayotiādīhi pana evaṃ pariggahitānaṃ vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ samudayadassanaṃ vuttaṃ. Tatrāpi itīti evaṃ samudayo hotīti attho. Tesampi vitthāro – ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) rūpe vuttanayeneva veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tīsu khandhesu ‘‘āhārasamudayā’’ti avatvā ‘‘phassasamudayā’’ti vattabbaṃ. Viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti [Pg.54] atthaṅgamapadampi tesaṃyeva vasena yojetabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana udayabbayavinicchayo sabbākāraparipūro visuddhimagge vutto. Tassa pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharatoti tassa vipassissa bodhisattassa imesu rūpādīsu pañcasu upādānakkhandhesu samapaññāsalakkhaṇavasena udayabbayānupassino viharato yathānukkamena vaḍḍhite vipassanāñāṇe anuppādanirodhena nirujjhamānehi āsavasaṅkhātehi kilesehi anupādāya aggahetvāva cittaṃ vimuccati, tadetaṃ maggakkhaṇe vimuccati nāma, phalakkhaṇe vimuttaṃ nāma; maggakkhaṇe vā vimuttañceva vimuccati ca, phalakkhaṇe vimuttameva.

‘ඉති වේදනා’ ආදී තැන්වලදී ද මෙය වේදනාවයි, වේදනාව මෙපමණකි, මින් ඔබ්බට වේදනාවක් නැත; මෙය සංඥාවයි; මේ සංස්කාරයෝයි; මෙය විඤ්ඤාණයයි, විඤ්ඤාණය මෙපමණකි, මින් ඔබ්බට විඤ්ඤාණයක් නැතැයි යනුවෙන් විඳීමේ ස්වභාවය, හඳුනා ගැනීමේ ස්වභාවය, රැස්කිරීමේ ස්වභාවය සහ දැනගැනීමේ ස්වභාවය මෙන්ම සුඛ ආදී වේදනා ප්‍රභේද, රූප සංඥා ආදී ප්‍රභේද, ඵස්ස ආදී සංස්කාර ප්‍රභේද සහ චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදී ප්‍රභේද මුල් කොට ගෙන ලක්ෂණ, රස, පච්චුපට්ඨාන, පදට්ඨාන වශයෙන් ඉතිරි නැතිව වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යන ස්කන්ධයන් පිරිසිඳ ගැනීම වදාරන ලදී. ‘ඉති වේදනාය සමුදයෝ’ ආදියෙන් පවසන්නේ මෙසේ පිරිසිඳ ගත් වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යන ස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීම දැකීමයි. එහි ද ‘ඉති’ යනු ‘මෙසේ හටගැනීම වන්නේය’ යන අර්ථය දත යුතුය. ඒවායේ විස්තරය ද ‘අවිද්‍යාව හටගැනීමෙන් වේදනාව හටගනී’ යනාදී වශයෙන් රූපයෙහි කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි විශේෂය නම් - ස්කන්ධ තුනකදී (වේදනා, සංඥා, සංස්කාර) ‘ආහාර හටගැනීමෙන්’ යැයි නොකියා ‘ඵස්සය (ස්පර්ශය) හටගැනීමෙන්’ යැයි කිව යුතුය. විඤ්ඤාණස්කන්ධයේදී ‘නාමරූප හටගැනීමෙන්’ යැයි ද, නිරෝධය ද ඒවායේ වසයෙන්ම යෙදිය යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ වූ ඇතිවීම හා නැතිවීම පිළිබඳ විස්තරාත්මක විනිශ්චය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි වදාරන ලදී. පංච උපාදානස්කන්ධයන්ගේ ඇතිවීම හා නැතිවීම නැවත නැවත බලමින් වසන්නා වූ ඒ විපස්සී බෝධිසත්වයන්ට, මේ රූප ආදී පංච උපාදානස්කන්ධයන්හි පනස් ආකාර ලක්ෂණ වශයෙන් ඇතිවීම හා නැතිවීම දකිමින් වසන කල්හි, අනුපිළිවෙලින් වැඩුණු විදර්ශනා ඥානය ඇති වූ විට, නැවත නූපදනා නිරෝධයෙන් නිරුද්ධ වන්නා වූ ආසව සංඛ්‍යාත ක්ලේශයන් කෙරෙහි කිසිදු අල්ලා ගැනීමක් නැතිව සිත මිදෙයි. එය මාර්ග ක්ෂණයේදී ‘මිදෙන්නේ නම’ වේ, ඵල ක්ෂණයේදී ‘මිදුණේ නම’ වේ. එසේත් නැත්නම් මාර්ග ක්ෂණයේදී මිදුණේ ද මිදෙන්නේ ද වන අතර, ඵල ක්ෂණයේදී මිදුණේම වෙයි.

Ettāvatā ca mahāpuriso sabbabandhanā vippamutto sūriyarasmisamphuṭṭhamiva padumaṃ suvikasitacittasantāno cattāri maggañāṇāni, cattāri phalañāṇāni, catasso paṭisambhidā, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ, cha asādhāraṇañāṇāni, sakale ca buddhaguṇe hatthagate katvā paripuṇṇasaṅkappo bodhipallaṅke nisinnova –

මේ සාපමණකින් ඒ මහා පුරුෂයාණෝ සියලු බැඳීම්වලින් විශේෂයෙන් මිදුණාහ. සූර්ය රශ්මියෙන් ස්පර්ශ වූ පද්මයක් මෙන් මැනවින් පිබිදුණු සිත් ඇතිව, සතර මාර්ග ඥාන, සතර ඵල ඥාන, සතර පටිසම්භිදා ඥාන, චතුයෝනි පරිච්ඡේදක ඥානය, පංචගති පරිච්ඡේදක ඥානය, සය අසාධාරණ ඥාන සහ සියලු බුදුගුණයන් අත්පත් කරගෙන, පූර්ණ වූ අරමුණු ඇතිව බෝධි පල්ලංකයෙහි වැඩහිඳිමින්ම මෙසේ උදාන පහළ කළහ –

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.

‘අනේක ජාති සංසාරයෙහි, (මේ දේහ නැමැති) ගෙය හදන තැනැත්තා සොයමින් මම ඒ ඥානය නොලබා සැරිසැරුවෙමි. නැවත නැවත ඉපදීම දුකකි.’

Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153, 154);

‘ගෙය හදන තැනැත්තා (තෘෂ්ණාව), තා දැන් මම දැක ගත්තෙමි. නැවත තා ගෙයක් නොහදන්නෙහිය. තාගේ සියලු පරාල (කෙලෙස්) බිඳ දමන ලදී, ගෘහ කූටය (අවිද්‍යාව) විනාශ කරන ලදී. මාගේ සිත සංස්කාර රහිත නිවනට පැමිණියේය. තෘෂ්ණාවන්ගේ ක්ෂය වීම (රහත් බව) කරා පැමිණියේය.’

‘‘Ayoghanahatasseva, jalato jātavedaso;

Anupubbūpasantassa, yathā na ñāyate gati.

‘යකඩ මිටියකින් තැලූ, රත්වී බබළන යකඩයකින් ගිලිහී, අනුපිළිවෙලින් නිවී යන ගිනි පුපුරක ගමන (ගිය තැන) නොපෙනෙන්නාක් මෙන්ම,’

Evaṃ sammāvimuttānaṃ, kāmabandhoghatārinaṃ;

Paññāpetuṃ gati natthi, pattānaṃ acalaṃ sukha’’nti. (udā. 80);

‘මැනවින් මිදුණු, කාම බන්ධන හා ඕඝයන් තරණය කළ, අචල වූ සුවයට (නිවනට) පත් වූවන්ගේ ගමන පැනවීමට (මතු උපතක් ගැන කීමට) නොහැකිය.’

Evaṃ manasi karonto sarade sūriyo viya, puṇṇacando viya ca virocitthāti.

මෙසේ මෙනෙහි කරමින් උන්වහන්සේ සරත් සමයේ සූර්යයා මෙන් ද, පසළොස්වක චන්ද්‍රයා මෙන් ද බැබළුණහ.

Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන භාණවාර වර්ණනාව නිමවාය.

Brahmayācanakathāvaṇṇanā

බ්‍රහ්ම යාචන කථා වර්ණනාව

64. Tatiyabhāṇavāre [Pg.55] yaṃnūnāhaṃ dhammaṃ deseyyanti yadi panāhaṃ dhammaṃ deseyyaṃ. Ayaṃ pana vitakko kadā uppannoti? Buddhabhūtassa aṭṭhame sattāhe. So kira buddho hutvā sattāhaṃ bodhipallaṅke nisīdi, sattāhaṃ bodhipallaṅkaṃ olokento aṭṭhāsi, sattāhaṃ ratanacaṅkame caṅkami, sattāhaṃ ratanagabbhe dhammaṃ vicinanto nisīdi, sattāhaṃ ajapālanigrodhe nisīdi, sattāhaṃ mucalinde nisīdi, sattāhaṃ rājāyatane nisīdi. Tato uṭṭhāya aṭṭhame sattāhe puna āgantvā ajapālanigrodhe nisinnamattasseva sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo ayañceva ito anantaro ca vitakko uppannoti.

64. තෙවන භාණවාරයෙහි ‘මම ධර්මය දේශනා කරන්නේ නම් මැනවි’ යනු ‘ඉදින් මම ධර්මය දේශනා කරන්නෙම් නම්’ යන්නයි. මේ සිතුවිල්ල කවදා ඇති වූවක්ද? බුද්ධත්වයට පත්වී අටවන සතියේදීය. ඒ මෙසේය: උන්වහන්සේ බුදු වී සත් දිනක් බෝධි පල්ලංකයෙහි වැඩසිටියහ, සත් දිනක් බෝධි පල්ලංකය දෙස බලමින් වැඩසිටියහ, සත් දිනක් රත්න සක්මනෙහි සක්මන් කළහ, සත් දිනක් රත්නඝරයෙහි ධර්මය මෙනෙහි කරමින් වැඩසිටියහ, සත් දිනක් අජපාල නුග රුක මුල වැඩසිටියහ, සත් දිනක් මුචලින්ද රුක මුල වැඩසිටියහ, සත් දිනක් රාජායතන රුක මුල වැඩසිටියහ. ඉන් නැගී සිට අටවන සතියේ නැවත අජපාල නුග රුක මුලට පැමිණ හිඳගත් ඉක්බිතිවම, සියලු බුදුවරුන්ගේ පුරුද්දක් වූ මේ ධර්මය දේශනා කිරීමේ සිතුවිල්ලත්, ඉන් අනතුරුව ඇති වූ (ධර්මයේ ගැඹුරු බව නිසා) දේශනා නොකිරීමේ සිතුවිල්ලත් ඇති විය.

Tattha adhigatoti paṭividdho. Dhammoti catusaccadhammo. Gambhīroti uttānabhāvapaṭikkhepavacanametaṃ. Duddasoti gambhīrattāva duddaso dukkhena daṭṭhabbo, na sakkā sukhena daṭṭhuṃ. Duddasattāva duranubodho dukkhena avabujjhitabbo, na sakkā sukhena avabujjhituṃ. Santoti nibbuto. Paṇītoti atappako. Idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. Atakkāvacaroti takkena avacaritabbo ogāhitabbo na hoti, ñāṇeneva avacaritabbo. Nipuṇoti saṇho. Paṇḍitavedanīyoti sammāpaṭipadaṃ paṭipannehi paṇḍitehi veditabbo. Ālayarāmāti sattā pañcasu kāmaguṇesu allīyanti, tasmā te ālayāti vuccanti. Aṭṭhasatataṇhāvicaritāni ālayanti, tasmā ālayāti vuccanti. Tehi ālayehi ramantīti ālayarāmā. Ālayesu ratāti ālayaratā. Ālayesu suṭṭhu muditāti ālayasammuditā. Yatheva hi susajjitaṃ pupphaphalabharitarukkhādisampannaṃ uyyānaṃ paviṭṭho rājā tāya tāya sampattiyā ramati, pamudito āmodito hoti, na ukkaṇṭhati, sāyaṃ nikkhamituṃ na icchati, evamimehipi kāmālayataṇhālayehi sattā ramanti, saṃsāravaṭṭe pamuditā anukkaṇṭhitā vasanti. Tena nesaṃ bhagavā duvidhampi ālayaṃ uyyānabhūmiṃ viya dassento – ‘‘ālayarāmā’’tiādimāha.

මෙහි 'අධිගතෝ' යනු අවබෝධ කරන ලද හෙවත් ප්‍රතිවේධ කරන ලද යන්නයි. 'ධම්මෝ' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයයි. 'ගම්භීරෝ' යනු නොගැඹුරු බව හෙවත් මතුපිටින් පෙනෙන සුළු බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සඳහා යෙදෙන වචනයකි. 'දුද්දසෝ' යනු අතිශය ගැඹුරු වූ බැවින් ම දැකීමට අපහසු වූ, දුකසේ හෙවත් අසීරුවෙන් දැකිය යුතු වූ, පහසුවෙන් දැකිය නොහැකි වූ යන අර්ථයයි. දැකීමට අපහසු බැවින් ම 'දුරනුබෝධෝ' හෙවත් අවබෝධ කර ගැනීමට අසීරු වේ; එනම් ආයාසයෙන් අවබෝධ කර ගත යුතු වේ, පහසුවෙන් අවබෝධ කර ගත නොහැක. 'සන්තෝ' යනු (කෙලෙස්) නිවී ගිය බැවින් ශාන්ත වූ යන්නයි. 'පණීතෝ' යනු අතෘප්තිකර නොවන හෙවත් උත්තරීතර වූ යන්නයි. මෙම සන්ත-පණීත යන පද දෙක ම ලෝකෝත්තර ධර්මය ම අරභයා වදාරන ලදී. 'අතක්කාවචරෝ' යනු තර්කයෙන් හෙවත් විතර්කයෙන් බැසගත නොහැකි, විනිවිද දැකිය නොහැකි, පඥාවෙන් ම අවබෝධ කර ගත යුතු වූ ධර්මයයි. 'නිපුණෝ' යනු අතිශය සියුම් වූ යන්නයි. 'පණ්ඩිතවේදනීයෝ' යනු සම්මා පටිපදාවෙහි නිරත වූ පණ්ඩිතයන් විසින් ම අවබෝධ කර ගත යුතු වූ ධර්මයයි. 'ආලයරාමා' යනු සත්වයෝ පංච කාමගුණයන්හි ඇලී වෙසෙති, එබැවින් එම කාමගුණයෝ 'ආලය' නම් වෙති. එක්සිය අටක් වූ තෘෂ්ණා විචරිතයෝ ද (සත්වයන් සසරට) බඳනා බැවින් 'ආලය' නම් වෙති. එම ආලයන්හි ඇලී වෙසෙන බැවින් සත්වයෝ 'ආලයරාමා' නම් වෙති. එම ආලයන්හි ම ඇලී සිටින බැවින් 'ආලයරතා' නම් වෙති. එම ආලයන්හි ම අතිශයින් සතුටු වන බැවින් 'ආලයසම්මුදිතා' නම් වෙති. මනාකොට සරසන ලද, මල් ඵල දරන වෘක්ෂයන්ගෙන් පිරුණු උයනකට පිවිසි පුරුෂයෙක් ඒ ඒ සම්පත් නිසා සතුටු වෙන්නාක් මෙන් ද, ඉන් ඉවත් වීමට අකමැති වන්නාක් මෙන් ද, සත්වයෝ ද මෙම කාම ආලය හා තෘෂ්ණා ආලයන්හි ඇලී සසර වෘත්තයෙහි නොකලකිරී වෙසෙති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම සත්වයන්ට මෙම දෙවැදෑරුම් ආලය උද්‍යාන භූමියක් බඳු කොට දක්වමින් 'ආලයරාමා' යනාදිය වදාළ සේක.

Yadidanti nipāto, tassa ṭhānaṃ sandhāya – ‘‘yaṃ ida’’nti, paṭiccasamuppādaṃ sandhāya – ‘‘yo aya’’nti evamattho daṭṭhabbo. Idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā, idappaccayatā ca sā paṭiccasamuppādo cāti idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Saṅkhārādipaccayānaṃ [Pg.56] avijjādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbaṃ nibbānameva. Yasmā hi taṃ āgamma sabbasaṅkhāravipphanditāni sammanti vūpasammanti tasmā – ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’ti vuccati. Yasmā ca taṃ āgamma sabbe upadhayo paṭinissaṭṭhā honti, sabbā taṇhā khīyanti, sabbe kilesarāgā virajjanti, sabbaṃ dukkhaṃ nirujjhati, tasmā ‘‘sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho’’ti vuccati. Sā panesā taṇhā bhavena bhavaṃ, phalena vā saddhiṃ kammaṃ vinati saṃsibbatīti katvā vānanti vuccati. Tato vānato nikkhantanti nibbānaṃ. So mamassa kilamathoti yā ajānantānaṃ desanā nāma, so mama kilamatho assa, sā mama vihesā assāti attho. Kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca assāti vuttaṃ hoti, citte pana ubhayampetaṃ buddhānaṃ natthi.

'යදිදං' යනු නිපාතයකි. එහි අර්ථය 'ස්ථානය' (කාරණය) අරභයා 'යම් මේ' යනුවෙන් ද, 'පටිච්චසමුප්පාදය' අරභයා 'යම් මේ' යනුවෙන් ද දත යුතුය. 'ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පාදෝ' යනු: මේ (සංස්කාරාදී) ඵල ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍ය වූ (අවිද්‍යාදී) ධර්මයෝ 'ඉදප්පච්චය' නම් වෙති. එම ඉදප්පච්චයයන්ගේ ස්වභාවය 'ඉදප්පච්චයතා' නම් වේ. එය ම පටිච්චසමුප්පාදය ද වන බැවින් 'ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පාදෝ' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය සංස්කාරාදියට ප්‍රත්‍ය වන්නා වූ අවිද්‍යාදී ධර්මයන්ට නමකි. 'සබ්බසංඛාරසමථෝ' යනාදී සියලු පදයන්ගෙන් කියවෙන්නේ නිවන ම ය. යම් හෙයකින් නිවනට පැමිණීමෙන් සියලු සංස්කාරයන්ගේ සැලීම හෙවත් පැවැත්ම සන්සිඳේ ද, එබැවින් එය 'සබ්බසංඛාරසමථ' නම් වේ. යම් හෙයකින් නිවන ඇසුරු කොට සියලු උපධීන් අත්හරිනු ලැබේද, සියලු තෘෂ්ණාවෝ ක්ෂය වෙත් ද, සියලු ක්ලේශ රාගයන් කෙරෙන් වෙන් වේ ද, සියලු දුක් නිරුද්ධ වේ ද, එබැවින් එය 'සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ග', 'තණ්හක්ඛය', 'විරාග', 'නිරෝධ' යන නම්වලින් හැඳින්වේ. තෘෂ්ණාව විසින් භවයෙන් භවය හෝ කර්මය හා ඵලය මසා තබන බැවින් එය 'වාන' නම් වේ. එම 'වාන' නම් වූ තෘෂ්ණාවෙන් නික්මුණු බැවින් 'නිබ්බාන' (නිවන) නම් වේ. 'සෝ මමස්ස කිලමථෝ' යනු: දහම් අවබෝධ කරගත නොහැකි සත්වයන්ට දහම් දෙසීම මට ක්ලාන්තයක් හෙවත් වෙහෙසක් වනු ඇත, එය මාගේ ශරීරයට පීඩාවක් වනු ඇත යන අර්ථයයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ සිතෙහි වෙහෙසක් නොමැති වුව ද, කයෙහි වෙහෙසක් හා පීඩාවක් විය හැකි බව මෙයින් කියවේ.

65. Apissūti anubrūhanatthe nipāto. So – ‘‘na kevalaṃ etadahosi, imāpi gāthā paṭibhaṃsū’’ti dīpeti. Vipassintiādīsu vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassāti attho. Anacchariyāti anuacchariyā. Paṭibhaṃsūti paṭibhānasaṅkhātassa ñāṇassa gocarā ahesuṃ, parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsu.

65. 'අපිස්සු' යනු (පෙර කී අදහසට) තවදුරටත් එකතු කිරීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. එයින් අදහස් වන්නේ, 'තථාගතයන් වහන්සේට එවැනි සිතුවිල්ලක් පමණක් නොව, මෙම ගාථාවෝ ද සිතට නැඟුණාහ' යන්නයි. 'විපස්සින්ති' යනාදියෙහි අර්ථය නම් අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදු වූ විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට යන්නයි. 'අනච්ඡරියා' යනු නැවත නැවතත් මවිතයට පත් කරවන අර්ථයයි. 'පටිබංසූ' යනු ප්‍රතිභාන සංඛ්‍යාත ප්‍රඥාවට අරමුණු වූහ හෙවත් නැවත නැවත මෙනෙහි කළ යුතු කරුණු ලෙස ප්‍රකට වූහ යන්නයි.

Kicchenāti dukkhena, na dukkhāya paṭipadāya. Buddhānañhi cattāropi maggā sukhapaṭipadāva honti. Pāramīpūraṇakāle pana sarāgasadosasamohasseva sato āgatāgatānaṃ yācakānaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ sīsaṃ chinditvā galalohitaṃ nīharitvā suañjitāni akkhīni uppāṭetvā kulavaṃsapadīpakaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa aññāni ca khantivādisadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamanīyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Halanti ettha hakāro nipātamatto, alanti attho. Pakāsitunti desetuṃ; evaṃ kicchena adhigatassa dhammassa alaṃ desetuṃ; ko attho desitenāti vuttaṃ hoti. Rāgadosaparetehīti rāgadosaphuṭṭhehi rāgadosānugatehi vā.

'කිච්ඡේන' යනු දුකසේ හෙවත් මහත් වෙහෙසකිනි; එයින් අදහස් වන්නේ දුක්ඛා පටිපදාව (දුෂ්කර ප්‍රතිපදාව) නොවේ. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ මාර්ග සතර ම 'සුඛා පටිපදා' (පහසු ප්‍රතිපදා) ගණයට වැටේ. එසේ වුව ද, පාරමී පුරන සමයෙහි රාග-දෝස-මෝහයන් සහිතව සිටියදී ම පැමිණි යාචකයන් උදෙසා තම හිස ගසා දමා ලේ දන් දීම, ඇස් උගුල්ලා දීම, ඇස් දෙකක් බඳු වූ පුත්‍රයන් හා බිරිඳ දන් දීම වැනි අති දුෂ්කර පරිත්‍යාගයන් කරමින් හා ඛන්තිවාදී තාපසයා වැනි ආත්මභාවයන්හිදී අත් පා කැපීම වැනි දුක්ඛයන් විඳිමින් පැමිණි එම පාරමී ප්‍රතිපදාව අරභයා 'කිච්ඡේන' (දුකසේ ලත්) යන්න වදාරන ලදී. 'හලං' යන්නෙහි 'හ' අක්ෂරය නිපාත මාත්‍රයකි, 'අලං' යනු එහි අර්ථයයි. 'පකාසිතුං' යනු දේශනා කිරීමටයි. මෙසේ දුකසේ අවබෝධ කරගත් ධර්මය දේශනා කිරීම ප්‍රයෝජනයක් නොවේ ද යන අර්ථය මෙයින් කියවේ. 'රාගදෝසපරේතේහි' යනු රාගයෙන් හා ද්වේෂයෙන් මැඬුණු හෙවත් වෙළී ගිය සත්වයන් විසිනි.

Paṭisotagāminti niccādīnaṃ paṭisotaṃ aniccaṃ dukkhamanattāsubhanti evaṃ gataṃ catusaccadhammaṃ. Rāgarattāti kāmarāgena bhavarāgena diṭṭhirāgena ca rattā. Na dakkhantīti aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti iminā sabhāvena na passissanti[Pg.57], te apassante ko sakkhissati evaṃ gāhāpetuṃ? Tamokhandhena āvuṭāti avijjārāsinā ajjhotthaṭā.

'පටිසෝතගාමිං' යනු නිත්‍ය, සුඛ, අත්ත, සුභ යන ලෝක දෘෂ්ටියට හෙවත් සැඩ පහරට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත, අසුභ යන ආකාරයෙන් පවත්නා චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයයි. 'රාගරත්තා' යනු කාම රාගයෙන්, භව රාගයෙන් හා දෘෂ්ටි රාගයෙන් රත් වූ හෙවත් ඇලුණු සත්වයෝ ය. 'න දක්ඛන්ති' යනු ඔවුන් මෙම ධර්මය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත, අසුභ යන ස්වභාවයෙන් නොදකිනු ඇත යන්නයි. ඔවුන් එසේ නොදක්නා කල, ඔවුන්ට එය අවබෝධ කරවීමට කාට නම් හැකි වේ ද? 'තමෝක්ඛන්ධේන ආවුටා' යනු අවිද්‍යා රාශියෙන් වසා ගන්නා ලද හෙවත් අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු සත්වයෝ යන්නයි.

Appossukkatāyāti nirussukkabhāvena, adesetukāmatāyāti attho. Kasmā panassa evaṃ cittaṃ nami? Nanu esa – ‘‘mutto mocessāmī, tiṇṇo tāressāmi’’,

'අප්පොස්සුක්කතායා' යනු උත්සාහ රහිත බවින් හෙවත් දහම් දෙසීමට ඇති අල්ප වූ උනන්දුව නිසා යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත මෙසේ දහම් නොදෙසීමට නැඹුරු වූයේ මන්ද? උන්වහන්සේ පෙර පාරමී පුරන සමයෙහි 'මම සසරින් මිදී අන් අයව ද මුදවන්නෙමි, මම සසරින් එතෙර වී අන් අයව ද එතෙර කරවන්නෙමි' යි අධිෂ්ඨාන කර ගත්තේ නොවේ ද?

‘‘Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevaka’’nti.

'මා විසින් අන්‍යයන් නොදන්නා ස්වරූපයකින් (ශ්‍රාවක ස්වරූපයකින්) මෙහි ධර්මය පසක් කරගැනීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? මම සර්වඥතා ඥානයට පැමිණ දෙවියන් සහිත ලෝකයා සසරින් එතෙර කරවන්නෙමි' යි (දීපංකර බුදුරදුන් හමුවේ වදාළ සේක).

Patthanaṃ katvā pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ pattoti. Saccametaṃ, paccavekkhaṇānubhāvena panassa evaṃ cittaṃ nami. Tassa hi sabbaññutaṃ patvā sattānaṃ kilesagahanataṃ dhammassa ca gambhīrataṃ paccavekkhantassa sattānaṃ kilesagahanatā ca dhammagambhīratā ca sabbākārena pākaṭā jātā. Athassa – ‘‘ime sattā kañjikapuṇṇalābu viya takkabharitacāṭi viya vasātelapītapilotikā viya añjanamakkhitahatthā viya kilesabharitā atisaṃkiliṭṭhā rāgarattā dosaduṭṭhā mohamūḷhā, te kiṃ nāma paṭivijjhissantī’’ti cintayato kilesagahanapaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṃ cittaṃ nami.

මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කොට, පාරමී පුරා සර්වඥ බවට පත් වූයේ සැබෑවකි. එසේ වුව ද, ධර්මය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ ආනුභාවයෙන් උන්වහන්සේගේ සිත මෙසේ (දහම් නොදෙසීමට) නැඹුරු විය. උන්වහන්සේ සර්වඥතාවයට පැමිණ සත්වයන්ගේ කෙලෙස් බහුල බවත් ධර්මයේ ගැඹුරු බවත් සියලු ආකාරයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන කල්හි එය මැනවින් ප්‍රකට විය. එවිට, 'මේ සත්වයෝ කාඩි දිය පිරුණු ලබු ගෙඩියක් මෙන් ද, මෝරු පිරුණු මුට්ටියක් මෙන් ද, තෙල් තැවරුණු රෙදි කඩක් මෙන් ද, අඳුන් තැවරුණු දෑත් මෙන් ද අතිශයින් කෙලෙස්වලින් කිලිටු වූවෝ ය, රාග-දෝස-මෝහයන්ගෙන් මංමුළා වූවෝ ය; මොවුහු කෙසේ නම් මේ දහම අවබෝධ කරගනිත් ද?' යනුවෙන් කෙලෙස්වල ඝනත්වය මෙනෙහි කරන ආනුභාවයෙන් උන්වහන්සේගේ සිත මෙසේ නැඹුරු විය.

‘‘Ayañca dhammo pathavīsandhārakaudakakkhandho viya gambhīro, pabbatena paṭicchādetvā ṭhapito sāsapo viya duddaso, satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭipādanaṃ viya duranubodho, nanu mayā hi imaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ vāyamantena adinnaṃ dānaṃ nāma natthi, arakkhitaṃ sīlaṃ nāma natthi, aparipūritā kāci pāramī nāma natthi. Tassa me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassāpi pathavī na kampittha, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussarantassāpi na kampittha, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhentassāpi na kampittha, pacchimayāme pana paṭiccasamuppādaṃ paṭivijjhantasseva me dasasahassilokadhātu kampittha. Iti mādisenāpi tikkhañāṇena kicchenevāyaṃ dhammo paṭividdho taṃ lokiyamahājanā kathaṃ paṭivijjhissantī’’ti dhammagambhīratāpaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṃ cittaṃ namīti veditabbaṃ.

‘‘තවද, මෙම ධර්මය වනාහි පෘථිවිය දරා සිටින මහා ජලස්කන්ධය මෙන් අතිශය ගැඹුරු ය. මහා පර්වතයකින් වසා තබන ලද අබ ඇටයක් මෙන් දැකීමට අපහසු ය. සිය වාරයක් පළුදු කරන ලද කෙස් ගසක අගින් තවත් එවැනිම කෙස් ගසක අගක් විදීම මෙන් අවබෝධ කර ගැනීමට ඉතා දුෂ්කර ය. සැබවින්ම මා විසින් මෙම ධර්මය පසක් කරනු පිණිස වෙහෙසෙන කල්හි, මා විසින් නොදෙන ලද දානයක් නම් නැත, ආරක්ෂා නොකරන ලද සීලයක් නැත, සම්පූර්ණ නොකරන ලද කිසිදු පාරමිතාවක් නම් නැත. එවැනි මා හට, මාර බලය පරාජය කරන කල්හි පවා පෘථිවිය කම්පා නොවීය. ප්‍රථම යාමයේදී පෙර ජාති සිහිපත් කරන කල්හි (පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය) පවා පෘථිවිය කම්පා නොවීය. මධ්‍යම යාමයේදී දිව්‍ය චක්ෂුස පිරිසිදු කරන කල්හි පවා පෘථිවිය කම්පා නොවීය. නමුත් පශ්චිම යාමයේදී පටිච්චසමුප්පාදය පසක් කර ගන්නවාත් සමඟම, මා වෙනුවෙන් දසදහසක් ලෝකධාතුවම කම්පා විය. මෙසේ මා වැනි තියුණු ප්‍රඥාවක් ඇත්තෙකු විසින් පවා අතිමහත් දුෂ්කරතාවයෙන් අවබෝධ කරගන්නා ලද මෙම ධර්මය, ලෞකික මහා ජනයා කෙසේ නම් අවබෝධ කර ගනිත්ද?’’ මෙසේ ධර්මයේ ඇති අතිශය ගැඹුරු බව මෙනෙහි කිරීමේ ආනුභාවයෙන් පවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත ධර්ම දේශනා නොකිරීමට නැමුණු බව දත යුතුය.

Apica [Pg.58] brahmunā yācite desetukāmatāyapissa evaṃ cittaṃ nami. Jānāti hi bhagavā – ‘‘mama appossukkatāya citte namamāne maṃ mahābrahmā dhammadesanaṃ yācissati, ime ca sattā brahmagarukā, te ‘satthā kira dhammaṃ na desetukāmo ahosi, atha naṃ mahābrahmā yācitvā desāpesi, santo vata bho dhammo, paṇīto vata bho dhammo’ti maññamānā sussūsissantī’’ti. Imampissa kāraṇaṃ paṭicca appossukkatāya cittaṃ nami, no dhammadesanāyāti veditabbaṃ.

එපමණක් නොව, බ්‍රහ්මයා විසින් ආරාධනා කරන ලද කල්හි ධර්මය දේශනා කිරීමේ අදහසින් ද උන්වහන්සේගේ සිත එසේ නැමුණි. සැබවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දැන සිටි සේක: ‘‘මා ධර්ම දේශනාව කෙරෙහි උදාසීනව (අප්පොස්සුක්ක) සිටින කල්හි, මහාබ්‍රහ්මයා පැමිණ මගෙන් ධර්මය දේශනා කරන ලෙස ආරාධනා කරනු ඇත. මේ සත්වයෝ වනාහි බ්‍රහ්මයා කෙරෙහි මහත් ගෞරවයක් දක්වති. එවිට ඔවුන් සිතනු ඇත්තේ, ‘ශාස්තෘන් වහන්සේට ධර්මය දේශනා කිරීමට අදහසක් නොතිබුණත්, මහාබ්‍රහ්මයා ආරාධනා කළ නිසා දේශනා කළ සේක. පින්වත්නි, සැබවින්ම මේ ධර්මය ශාන්තය, මේ ධර්මය ඉතා ප්‍රණීතය’ යනුවෙනි. මෙසේ සිතා ඔවුන් ධර්මයට මහත් සැලකිල්ලෙන් සවන් දෙනු ඇත.’’ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත ධර්ම දේශනා නොකිරීමට නැමුණේ මෙම කරුණ පදනම් කරගෙන මිස ධර්මය දේශනා කිරීමට ඇති අකමැත්ත නිසා නොවන බව දත යුතුය.

66. Aññatarassāti ettha kiñcāpi ‘‘aññataro’’ti vuttaṃ, atha kho imasmiṃ cakkavāḷe jeṭṭhakamahābrahmā esoti veditabbo. Nassati vata bho lokoti so kira imaṃ saddaṃ tathā nicchāresi, yathā dasasahassilokadhātubrahmāno sutvā sabbe sannipatiṃsu. Yatra hi nāmāti yasmiṃ nāma loke. Purato pāturahosīti tehi dasahi brahmasahassehi saddhiṃ pāturahosi. Apparajakkhajātikāti paññāmaye akkhimhi appaṃ parittaṃ rāgadosamoharajaṃ etesaṃ, evaṃ sabhāvāti apparajakkhajātikā. Assavanatāti assavanatāya. Bhavissantīti purimabuddhesu dasapuññakiriyavatthuvasena katādhikārā paripākagatā padumāni viya sūriyarasmisamphassaṃ, dhammadesanaṃyeva ākaṅkhamānā catuppadikagāthāvasāne ariyabhūmiṃ okkamanārahā na eko, na dve, anekasatasahassā dhammassa aññātāro bhavissantīti dasseti.

66. ‘අඤ්ඤතරස්ස’ යන්නෙහි තේරුම නම්, මෙහි ‘එක්තරා’ බ්‍රහ්මයෙකු යැයි පැවසුවද, ඔහු මෙම සක්වල ජ්‍යෙෂ්ඨ මහා බ්‍රහ්මයා බව දත යුතුය. ‘පින්වත්නි, මේ ලෝකය විනාශ වන්නට යයි’ (නස්සති වත භෝ ලෝකෝ) යනුවෙන් ඔහු පැවසූ හඬ දසදහසක් ලෝකධාතුවේ බ්‍රහ්මයන්ට ඇසී ඔවුන් සියල්ලෝම රැස් වූහ. ‘යත්‍ර හි නාම’ යනු යම් ලෝකයක (බුදුන්ගේ සිත ධර්මය දේශනා නොකිරීමට නැමුණේ ද) යන්නයි. ‘පුරතෝ පාතුරහෝසි’ යනු ඒ දසදහසක් බ්‍රහ්මයන් සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ පෙනී සිටි බවයි. ‘අප්පරජක්ඛජාතිකා’ යනු ප්‍රඥා නමැති ඇසෙහි කෙලෙස් රජස් (රාග, ද්වේෂ, මෝහ) ඉතා ස්වල්පයක් ඇති සත්වයෝ ය. ‘අස්සවනාතා’ යනු ධර්මය ඇසීමට නොලැබීම හේතුවෙන් යන්නයි. ‘භවිස්සන්ති’ යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ - පෙර බුදුවරුන් හමුවේ දස පුණ්‍ය ක්‍රියාවන් මගින් අධිකාර බල ඇති කරගත්, මෝරා ගිය ප්‍රඥාව ඇති, සූර්ය රශ්මිය ලැබී පිපෙන්නට සූදානම් පියුම් වැනි, ධර්ම දේශනාවම අපේක්ෂා කරන, සිවුපද ගාථාවක අවසානයේදී පවා ආර්ය භූමියට පැමිණීමට සුදුසුකම් ඇති ධර්මය අවබෝධ කරගන්නා සත්වයෝ එක් අයෙකු දෙදෙනෙකු නොව, සිය දහස් ගණනක් සිටින බවයි.

69. Ajjhesananti evaṃ tikkhattuṃ yācanaṃ. Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca. Imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ ‘‘buddhacakkhū’’ti nāmaṃ, sabbaññutaññāṇassa ‘‘samantacakkhū’’ti, tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ ‘‘dhammacakkhū’’ti. Apparajakkhetiādīsu yesaṃ vuttanayeneva paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ, te apparajakkhā. Yesaṃ taṃ mahantaṃ, te mahārajakkhā. Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni, te tikkhindriyā. Yesaṃ tāni mudūni, te mudindriyā. Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā sundarā, te svākārā. Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti, sukhena sakkā honti viññāpetuṃ, te suviññāpayā. Ye paralokañceva vajjañca bhayato passanti, te paralokavajjabhayadassāvino nāma.

69. ‘අජ්ඣේසනං’ යනු මෙලෙස තුන් වරක් කරන ලද ආරාධනයයි. ‘බුද්ධචක්ඛුනා’ යනු ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය සහ ආසයානුසය ඥානයයි. මෙම ඥාන දෙකට ‘බුද්ධ චක්ෂුස’ යැයි නමකි. සර්වඥතා ඥානයට ‘සමන්ත චක්ෂුස’ යැයි ද, පහළ මග්ග ඥාන තුනට ‘ධර්ම චක්ෂුස’ යැයි ද නමකි. ‘අප්පරජක්ඛ’ ආදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේය: යම් සත්වයන්ගේ ප්‍රඥා චක්ෂුසෙහි කෙලෙස් රජස් අල්ප ද ඔවුහු ‘අල්ප රජස්’ (අප්පරජක්ඛ) නම් වෙති. යම් සත්වයන්ගේ එම රජස් බොහෝ ද ඔවුහු ‘මහා රජස්’ (මහාරජක්ඛ) නම් වෙති. යම් සත්වයන්ගේ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් තියුණු ද ඔවුහු ‘තියුණු ඉන්ද්‍රිය’ (තික්ඛින්ද්‍රිය) ඇති අය වෙති. එම ඉන්ද්‍රියයන් දුබල අය ‘මෘදු ඉන්ද්‍රිය’ (මුදින්ද්‍රිය) ඇති අය වෙති. යම් සත්වයන්ගේ ශ්‍රද්ධාදී ගුණාංග යහපත් ද ඔවුහු ‘ස්වාකාර’ නම් වෙති. යම් සත්වයෝ දේශනා කරන ලද කරුණු මැනවින් වටහා ගනිත්ද, පහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි ද ඔවුහු ‘සුවිඤ්ඤාපය’ නම් වෙති. යම් සත්වයෝ පරලොව පිළිබඳව හා වැරදි පිළිබඳව බියෙන් යුතුව බලත්ද, ඔවුහු ‘පරලෝක වජ්ජභයදස්සාවී’ නම් වෙති.

Ayaṃ [Pg.59] panettha pāḷi – ‘‘saddho puggalo apparajakkho, assaddho puggalo mahārajakkho.… Āraddhavīriyo…pe… kusīto… upaṭṭhitassati… muṭṭhassati… samāhito… asamāhito… paññavā… duppañño puggalo mahārajakkho. Tathā saddho puggalo tikkhindriyo…pe… paññavā puggalo paralokavajjabhayadassāvī, duppañño puggalo na paralokavajjabhayadassāvī. Lokoti khandhaloko, dhātuloko, āyatanaloko, sampattibhavaloko, vipattibhavaloko, sampattisambhavaloko, vipattisambhavaloko. Eko loko – sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Dve lokā – nāmañca rūpañca. Tayo lokā – tisso vedanā. Cattāro lokā – cattāro āhārā. Pañca lokā – pañcupādānakkhandhā. Cha lokā – cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā – satta viññāṇaṭṭhitiyo. Aṭṭha lokā – aṭṭha lokadhammā. Nava lokā – nava sattāvāsā. Dasa lokā – dasāyatanāni. Dvādasa lokā – dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasa lokā – aṭṭhārasa dhātuyo. Vajjanti sabbe kilesā vajjaṃ, sabbe duccaritā vajjaṃ, sabbe abhisaṅkhārā vajjaṃ, sabbe bhavagāmikammā vajjaṃ. Iti imasmiñca loke imasmiñca vajje tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti, seyyathāpi ukkhittāsike vadhake. Imehi paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānāti passati aññāti paṭivijjhati, idaṃ tathāgatassa indriyaparopariyatte ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.112).

මෙහි පාලි පාඨය මෙසේය: ‘‘ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා අල්ප රජස් ඇත්තෙකි, අශ්‍රද්ධාවන්තයා මහා රජස් ඇත්තෙකි... ආරම්භ කරන ලද වීර්යය ඇති තැනැත්තා (අල්ප රජස් ඇත්තෙකි), අලසයා (මහා රජස් ඇත්තෙකි), එළඹ සිටි සිහිය ඇති තැනැත්තා... සිහිය මුළා වූ තැනැත්තා... සමාධිමත් තැනැත්තා... සමාධියක් නැති තැනැත්තා... ප්‍රඥාවන්තයා (අල්ප රජස් ඇත්තෙකි), දුප්ප්‍රඥයා මහා රජස් ඇත්තෙකි. එලෙසම ශ්‍රද්ධාවන්තයා තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකි... ප්‍රඥාවන්තයා පරලොව වරදෙහි බිය දක්නෙකි, දුප්ප්‍රඥයා පරලොව වරදෙහි බිය නොදක්නෙකි. ලෝකය යනු ස්කන්ධ ලෝකය, ධාතු ලෝකය, ආයතන ලෝකය, සම්පත්තිභව ලෝකය, විපත්තිභව ලෝකය යනාදියයි. එක් ලෝකයක් නම් - සියලු සත්වයෝ ආහාරයෙන් යැපෙන බවයි. ලෝක දෙකක් නම් - නාමය හා රූපයයි. ලෝක තුනක් නම් - වේදනා තුනයි. ලෝක හතරක් නම් - ආහාර හතරයි. ලෝක පහක් නම් - පංච උපාදානස්කන්ධයයි. ලෝක හයක් නම් - ආධ්‍යාත්මික ආයතන හයයි. ලෝක හතක් නම් - විඤ්ඤාණට්ඨිති හතයි. ලෝක අටක් නම් - අෂ්ට ලෝක ධර්මයෝයි. ලෝක නවයක් නම් - සත්තාවාස නවයයි. ලෝක දහයක් නම් - ආයතන දහයයි. ලෝක දොළහක් නම් - ආයතන දොළහයි. ලෝක දහඅටක් නම් - ධාතු දහඅටයි. වජ්ජ (වරද) යනු සියලු කෙලෙස් ය, සියලු දුසිරිත ය, සියලු අභිසංඛාරයන් ය, සියලු භවගාමී කර්මයන් ය. මෙසේ මෙම ලෝකය කෙරෙහි ද මෙම වරදවල් (අකුසල්) කෙරෙහි ද, ඔසවන ලද කඩුවක් ඇති වධකයෙකු කෙරෙහි මෙන් බලවත් බිය සංඥාවක් ඇති වේ. තථාගතයන් වහන්සේ මෙම කරුණු පනහක් මගින් ඉන්ද්‍රිය පහ (ශ්‍රද්ධා, වීර්ය, සති, සමාධි, ප්‍රඥා) දන්නා සේක, දක්නා සේක, අවබෝධ කරගන්නා සේක. මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානයයි.’’ (පටිසම්භිදාමග්ග).

Uppaliniyanti uppalavane. Itaresupi eseva nayo. Antonimuggaposīnīti yāni aññānipi padumāni antonimuggāneva posayanti. Udakaṃ accuggamma ṭhitānīti udakaṃ atikkamitvā ṭhitāni. Tattha yāni accuggamma ṭhitāni, tāni sūriyarasmisamphassaṃ āgamayamānāni ṭhitāni ajja pupphanakāni. Yāni samodakaṃ ṭhitāni, tāni sve pupphanakāni. Yāni udakānuggatāni antoudakaposīni, tāni tatiyadivase pupphanakāni. Udakā pana anuggatāni aññānipi sarojauppalādīni nāma atthi, yāni neva pupphissanti, macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti, tāni pāḷiṃ nārūḷhāni. Āharitvā pana dīpetabbānīti dīpitāni. Yatheva hi tāni catubbidhāni pupphāni, evameva ugghaṭitaññū, vipañcitaññū, neyyo, padaparamoti cattāro puggalā. Tattha yassa [Pg.60] puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū. Yassa puggalassa saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū. Yassa puggalassa uddesato paripucchato yonisomanasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato anupubbena dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo neyyo. Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi gaṇhato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo padaparamo (pu. pa. 148, 149, 150, 151).

'උප්පලිනියං' යනු මානෙල් විලෙහි යන්නයි. අනෙක් පද (පදුමිනියං, පුණ්ඩරීකිනියං) සම්බන්ධයෙන්ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අන්තෝනිමුග්ගපෝසීනී' යනු යම් මානෙල් ආදී මල් වර්ග දිය යට ගිලී තිබෙමින්ම වැඩෙත්ද, ඒවාට නමකි. 'උදකං අච්චුග්ගම්ම ඨිතානි' යනු ජලයෙන් ඉහළට මතු වී පවත්නා මල්ය. එහි යම් මල් වර්ගයක් ජලයෙන් ඉහළට නැගී සූර්ය රශ්මිය ලැබීමට බලාපොරොත්තුවෙන් පවතීද, ඒවා අද පිපෙන මල්ය. යම් මල් වර්ගයක් ජලය හා සම මට්ටමේ පවතීද, ඒවා හෙට පිපෙන මල්ය. යම් මල් වර්ගයක් ජලයෙන් මතු නොවී දිය යට වැඩෙමින් පවතීද, ඒවා අනිද්දා පිපෙන මල්ය. ජලයෙන් මතු නොවූ, මත්ස්‍ය කැස්බෑවුන්ට ආහාරයක් පමණක් වන, කිසිදා නොපිපෙන තවත් මල් වර්ග ද ඇතත් ඒවා පාලි පෙළෙහි සඳහන් නොවීය. එහෙත් ඒවාද විස්තර කළ යුතු බැවින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ පෙන්වා දුන්හ. ඒ සිව්වැදෑරුම් පියුම් මෙන්ම (1) උග්ඝටිතඤ්ඤූ, (2) විපඤ්චිතඤ්ඤූ, (3) නෙය්‍ය සහ (4) පදපරම වශයෙන් පුද්ගලයෝ සිව්දෙනෙකි. එහිදී, ධර්මය දේශනා කරන අවස්ථාවේදීම චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගන්නා පුද්ගලයා 'උග්ඝටිතඤ්ඤූ' නම් වේ. සංක්ෂිප්තයෙන් දේශනා කළ ධර්මය විස්තර වශයෙන් බෙදා දක්වන කල්හි ධර්මාවබෝධය ලබන පුද්ගලයා 'විපඤ්චිතඤ්ඤූ' නම් වේ. පෙළ දහම උගනිමින්, විමසමින්, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙහි යෙදෙමින්, කල්‍යාණ මිතුරන් ඇසුරු කරමින් අනුපිළිවෙළින් ධර්මාවබෝධය ලබන පුද්ගලයා 'නෙය්‍ය' නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුට කොතරම් ධර්මය ශ්‍රවණය කළත්, දේශනා කළත්, උගත්තත්, කටපාඩම් කළත්, ඉගැන්වූවත් ඒ භවයේදී ධර්මාවබෝධය කළ නොහැකි වේද, ඔහු 'පදපරම' නම් වේ.

Tattha bhagavā uppalavanādisadisaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokento – ‘‘ajja pupphanakāni viya ugghaṭitaññū, sve pupphanakāni viya vipañcitaññū, tatiyadivase pupphanakāni viya neyyo, macchakacchapabhakkhāni viya padaparamo’’ti addasa. Passanto ca – ‘‘ettakā apparajakkhā, ettakā mahārajakkhā. Tatrāpi ettakā ugghaṭitaññū’’ti evaṃ sabbākārato addasa. Tattha tiṇṇaṃ puggalānaṃ imasmiṃyeva attabhāve bhagavato dhammadesanā atthaṃ sādheti, padaparamānaṃ anāgate vāsanatthāya hoti.

එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මානෙල් විලක් බඳු වූ දසසහස්සී ලෝකධාතුව දෙස බලන සේක්, 'අද පිපෙන මල් බඳු උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ද, හෙට පිපෙන මල් බඳු විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ද, අනිද්දා පිපෙන මල් බඳු නෙය්‍ය පුද්ගලයන්ද, මත්ස්‍ය කැස්බෑවුන්ට ආහාර වන මල් බඳු පදපරම පුද්ගලයන්ද' දුටු සේක. එසේම 'මෙපමණ පිරිසක් කෙලෙස් අඩු අයය, මෙපමණ පිරිසක් කෙලෙස් බහුල අයය' යනාදී වශයෙන් සියලු ආකාරයෙන්ම සත්වයන් දුටු සේක. එම පුද්ගලයන් සිව්දෙනා අතුරින් පළමු තිදෙනාට මෙම ආත්මයේදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාවෙන් අර්ථය සිද්ධ වේ. පදපරම පුද්ගලයන්ට එම දේශනාව මතු භවයන්හි වාසනා ගුණය පිණිස හේතු වේ.

Atha bhagavā imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ atthāvahaṃ dhammadesanaṃ viditvā desetukamyataṃ uppādetvā puna te sabbesupi tīsu bhavesu sabbe satte bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi. Ye sandhāya vuttaṃ – ‘‘ye te sattā kammāvaraṇena samannāgatā, vipākāvaraṇena samannāgatā, kilesāvaraṇena samannāgatā, assaddhā acchandikā duppaññā abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ, ime te sattā abhabbā. Katame sattā bhabbā? Ye te sattā na kammāvaraṇena…pe…ime te sattā bhabbā’’ti (vibha. 827; paṭi. ma. 1.114).

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම පුද්ගලයන් සිව්දෙනාට අර්ථය සලසන ධර්ම දේශනාව දැනගෙන, එය දේශනා කිරීමට අදහස් කළ සේක. නැවත සියලු භවයන්හි වසන සත්වයන් භව්‍ය (මාර්ග ඵල ලැබිය හැකි) සහ අභව්‍ය (මාර්ග ඵල ලැබිය නොහැකි) වශයෙන් කොටස් දෙකකට බෙදූ සේක. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී: 'යම් සත්වයෝ ආනන්තරිය කර්ම බඳු කම්මාවරණයෙන් යුක්තද, අහේතුක හෝ ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධි බඳු විපාකාවරණයෙන් යුක්තද, කිලේසාවරණයෙන් යුක්තද, ශ්‍රද්ධාව හා ධර්මය ලැබීමේ කැමැත්ත නැත්තෝද, දුෂ්ප්‍රාඥයෝද, ඔවුන් කුසල් දහම්හි සම්මත්ත නියාමයට (ආර්ය මාර්ගයට) පිවිසීමට අභව්‍යයෝ වෙති. යම් සත්වයෝ එම බාධකයන්ගෙන් තොරව, ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව කුසල් දහම්හි නියැළෙත්ද, ඔවුහු භව්‍ය සත්වයෝ වෙති.'

Tattha sabbepi abhabbapuggale pahāya bhabbapuggaleyeva ñāṇena pariggahetvā – ‘‘ettakā rāgacaritā, ettakā dosamohavitakkasaddhābuddhicaritā’’ti cha koṭṭhāse akāsi. Evaṃ katvā – ‘‘dhammaṃ desessāmī’’ti cintesi[Pg.61]. Brahmā taṃ ñatvā somanassajāto bhagavantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi. Idaṃ sandhāya – ‘‘atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā’’tiādi vuttaṃ.

එහිදී සියලු අභව්‍ය පුද්ගලයන් හැරදමා, භව්‍ය පුද්ගලයන් පමණක් ඥානයෙන් පිරික්සා, 'මෙපමණ පිරිසක් රාග චරිත ඇත්තෝය, මෙපමණ පිරිසක් දෝස, මෝහ, විතක්ක, සද්ධා සහ බුද්ධි චරිත ඇත්තෝය' වශයෙන් සය වැදෑරුම් ලෙස බෙදූ සේක. එසේ කොට 'මම ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි' යි සිතූ සේක. මහා බ්‍රහ්මයා ඒ අදහස දැන සතුටට පත්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගාථාවලින් ආයාචනා කළේය. මෙය අරභයා 'අථ ඛො සො භික්ඛවෙ මහාබ්‍රහ්මා' යනාදිය වදාරන ලදී.

70. Tattha ajjhabhāsīti adhiabhāsi, adhikicca ārabbha abhāsīti attho.

70. එහි 'අජ්ඣභාසි' යනු තම අභිප්‍රාය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අවබෝධ කරවනු පිණිස කරුණු සැලකර සිටීමයි.

Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti selamaye ekagghane pabbatamuddhani yathāṭhitova, na hi tattha ṭhitassa dassanatthaṃ gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṃ atthi. Tathūpamanti tappaṭibhāgaṃ selapabbatūpamaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho, yathā selapabbatamuddhani yathāṭhitova cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya, tathā tvampi sumedha, sundarapaññasabbaññutaññāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ paññāmayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvatiṇṇaṃ jātijarābhibhūtaṃ janataṃ apekkhassu, upadhāraya upaparikkha.

'සේලේ යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතෝ' යනු ගල් පර්වතයක් මුදුනක සිටි පුද්ගලයෙකුට හාත්පස බැලීම සඳහා බෙල්ල එසවීමක් හෝ දිගු කිරීමක් අවශ්‍ය නොවන සේමය. 'තථූපමං' යනු ඊට සමාන වූ උපමාවයි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම්: යම්සේ ගල් පර්වතයක් මුදුනේ සිටින ඇස් ඇති මිනිසෙකුට අවට සිටින ජනතාව පෙනේද, එසේම මනා ප්‍රඥාව ඇති, සියල්ල දක්නා සමන්තචක්ඛු ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේද ධර්මමය වූ ප්‍රඥාමය වූ ප්‍රාසාදයට නැගී, ශෝක රහිතව, ජාති ජරාවෙන් පීඩිත වූ ශෝකයෙන් පෙළෙන ජනතාව දෙස කරුණාවෙන් බලන සේක්වා, ඔවුන් පිරික්සා බලන සේක්වා.

Ayamettha adhippāyo – yathā hi pabbatapāde samantā mahantaṃ khettaṃ katvā tattha kedārapāḷīsu kuṭikāyo katvā rattiṃ aggiṃ jāleyyuṃ. Caturaṅgasamannāgatañca andhakāraṃ assa. Athassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṃ olokayato neva khettaṃ, na kedārapāḷiyo, na kuṭiyo, na tattha sayitamanussā paññāyeyyuṃ, kuṭikāsu pana aggijālamattameva paññāyeyya. Evaṃ dhammapāsādamāruyha sattanikāyaṃ olokayato tathāgatassa ye te akatakalyāṇā sattā, te ekavihāre dakkhiṇajāṇupasse nisinnāpi buddhacakkhussa āpāthaṃ nāgacchanti, rattiṃ khittasarā viya honti. Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā, te tassa dūre ṭhitāpi āpāthaṃ āgacchanti, so aggi viya himavantapabbato viya ca. Vuttampi cetaṃ –

මෙහි අදහස මෙයයි: පර්වත පාමුල විශාල කුඹුරක් සාදා, එහි කිරිබත් පිසින කුටි සාදා රාත්‍රියේ ගිනි දැල්වුවහොත්, හාත්පස ඝන අන්ධකාරය පවතින විට පර්වත මුදුනේ සිටින ඇස් ඇති අයෙකුට කුඹුර හෝ කුටි හෝ එහි නිදා සිටින මිනිසුන් නොපෙනේ. පෙනෙන්නේ ගිනි දැල් පමණි. එලෙසම ධර්ම ප්‍රාසාදයට නැගී සත්ව සමූහයා දෙස බලන තථාගතයන් වහන්සේට, පින්කම් නොකළ සත්වයෝ ගඳකිළිය සමීපයේ සිටියද බුදු ඇසට හමු නොවෙති. ඔවුහු රාත්‍රියේ විදින ලද ඊතල මෙන් අදෘශ්‍යමාන වෙති. පින්කම් කළ හික්මවිය යුතු පුද්ගලයන් දුර සිටියද බුදු ඇසට හමු වෙති. ඒ අර ගිනි දැල මෙන්ද, හිමාලය පර්වතය මෙන්ද ප්‍රකටව පෙනේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ ද වදාරන ලදී:

‘‘Dūre santo pakāsenti, himavantova pabbato;

Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā’’ti. (dha. pa. 304);

'සත්පුරුෂයෝ හිමාලය පර්වතය මෙන් දුර සිටියද බබළති. අසත්පුරුෂයෝ රාත්‍රියේ විදින ලද ඊතල මෙන් අසල සිටියද නොපෙනෙති.'

Uṭṭhehīti bhagavato dhammadesanatthaṃ cārikacaraṇaṃ yācanto bhaṇati. Vīrātiādīsu bhagavā vīriyavantatāya vīro, devaputtamaccukilesamārānaṃ vijitattā [Pg.62] vijitasaṅgāmo, jātikantarādinittharaṇatthāya veneyyasatthavāhanasamatthatāya satthavāho, kāmacchandaiṇassa abhāvato aṇaṇoti veditabbo.

'උට්ඨේහි' යනාදී පදවලින් මහා බ්‍රහ්මයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ධර්ම දේශනා කිරීම සඳහා චාරිකාවේ වඩින ලෙස ආයාචනා කරයි. 'වීර' ආදී පදවලින් කියැවෙන්නේ: මහා වීර්යයෙන් යුක්ත බැවින් 'වීර' නම් වන සේක. දේවපුත්‍ර, මච්චු සහ කිලේස යන මාරයන් පරාජය කළ බැවින් 'විජිතසංගාම' (යුද්ධය දිනූ) නම් වන සේක. සත්වයන් ජාති කාන්තාරයෙන් එතෙර කරවීමට සමත් බැවින් 'සත්ථවාහ' (මග පෙන්වන නායක) නම් වන සේක. කාමච්ඡන්ද නැමැති ණය ගතිය නැති බැවින් 'අණණ' (ණය නැති) නම් වන බව දත යුතුය.

71. Apārutāti vivaṭā. Amatassa dvārāti ariyamaggo. So hi amatasaṅkhātassa nibbānassa dvāraṃ. So mayā vivaritvā ṭhapitoti dasseti. Pamuñcantu saddhanti sabbe attano saddhaṃ pamuñcantu vissajjentu. Pacchimapadadvaye ayamattho, ahañhi attano paguṇaṃ suppavattitampi imaṃ paṇītaṃ uttamaṃ dhammaṃ kāyavācākilamathasaññī hutvā na bhāsiṃ, idāni pana sabbe janā saddhābhājanaṃ upanentu, pūressāmi tesaṃ saṅkappanti.

71. 'අපාරුතා' යනු විවෘත කරන ලදී යන්නයි. 'අමතස්ස ද්වාරා' යනු ආර්ය මාර්ගයයි. ඒ ආර්ය මාර්ගය අමෘත සංඛ්‍යාත නිවනේ දොරටුවයි. එය මා විසින් විවෘත කොට තබන ලද බව මෙයින් දැක්වේ. 'පමුඤ්චන්තු සද්ධං' යනු සියලු සත්වයෝ තමන්ගේ ශ්‍රද්ධාව (බුදු සසුන කෙරෙහි) මුදා හරිත්වා යන්නයි. අවසන් පද දෙකේ අර්ථය මෙසේය: මා විසින් මනාසේ ප්‍රගුණ කළ, මනාකොට පවත්වන ලද, ප්‍රණීත වූ, උත්තම වූ මේ සතර සච්ච ධර්මය (නොහොත් ආර්ය මාර්ගය) කය හා වචනයේ වෙහෙසක් පමණක් වනු ඇතැයි යන හැඟීමෙන් යුක්තව මීට පෙර දේශනා නොකළෙමි. එහෙත් දැන් සියලු ජනයෝ ශ්‍රද්ධාව නමැති භාජනය පමුණුවත්වා, මම ඔවුන්ගේ අභිප්‍රායයන් සපුරාලන්නෙමි.

Aggasāvakayugavaṇṇanā

අග්‍රශ්‍රාවක යුගලය පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

73. Bodhirukkhamūleti bodhirukkhassa avidūre ajapālanigrodhe antarahitoti attho. Kheme migadāyeti isipatanaṃ tena samayena khemaṃ nāma uyyānaṃ hoti, migānaṃ pana abhayavāsatthāya dinnattā migadāyoti vuccati. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kheme migadāye’’ti. Yathā ca vipassī bhagavā, evaṃ aññepi buddhā paṭhamaṃ dhammadesanatthāya gacchantā ākāsena gantvā tattheva otaranti. Amhākaṃ pana bhagavā upakassa ājīvakassa upanissayaṃ disvā – ‘‘upako imaṃ addhānaṃ paṭipanno, so maṃ disvā sallapitvā gamissati. Atha puna nibbindanto āgamma arahattaṃ sacchikarissatī’’ti ñatvā aṭṭhārasayojanamaggaṃ padasāva agamāsi. Dāyapālaṃ āmantesīti disvāva punappunaṃ oloketvā – ‘‘ayyo no, bhante, āgato’’ti vatvā upagataṃ āmantesi.

73. 'බෝධිරුක්ඛමූලේ' යනු බෝධි වෘක්ෂයට නුදුරු වූ අජපාල නුග රුක් සෙවණෙහි වැඩසිටි සේක යන්න අර්ථයයි. 'ඛේමේ මිගදායේ' යනු ඉසිපතනයයි. විපස්සී බුදුරදුන් වැඩසිටි ඒ සමයෙහි එය 'ඛේම' නම් වූ උයනක් විය. මුවන් හට අභය දානය පිණිස දුන් බැවින් එය 'මිගදාය' (මුව වනය) යයි කියනු ලැබේ. එය අරභයා 'ඛේමේ මිගදායේ' යයි කියන ලදී. විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙන්ම අනෙක් බුදුවරු ද ප්‍රථම ධර්ම දේශනය සඳහා වඩිනා කල්හි අහසින් වැඩම කොට එතැනටම බැස වදාරති. අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි උපක නම් ආජීවකයාගේ උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය දැක, 'උපක මේ දීර්ඝ මාර්ගයෙහි ගමන් කරන්නෙකි, ඔහු මා දැක කතාබස් කොට යනු ඇත. පසුව කලකිරී නැවත පැමිණ අර්හත්වය සාක්ෂාත් කරනු ඇත' යි දැන දහඅට යොදුනක් මඟ පා ගමනින්ම වැඩම කළහ. 'දායපාලං ආමන්තේසී' යනු (භාග්‍යවතුන් වහන්සේව) දුටු සැණින්ම නැවත නැවතත් බලා, 'ස්වාමීනි, අපගේ ආර්යයන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක්ද?' යි පවසා සමීපයට පැමිණි (වනය රකින්නාට) අමතා වදාළහ යන්නයි.

75-6. Anupubbiṃ kathanti dānakathaṃ, dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggaṃ, saggānantaraṃ magganti evaṃ anupaṭipāṭikathaṃ kathesi. Tattha dānakathanti idaṃ dānaṃ nāma sukhānaṃ nidānaṃ, sampattīnaṃ mūlaṃ, bhogānaṃ patiṭṭhā, visamagatassa tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ, idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi. Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavīsadisaṃ, ārammaṇaṭṭhena [Pg.63] ālambanarajjusadisaṃ. Idañhi dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro, bhayaparittāṇaṭṭhena susaṅkhatanagaraṃ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṃ, tesaṃ nidahanaṭṭhena aggi, durāsadaṭṭhena āsīviso, asantāsanaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena hatthī, abhimaṅgalasammataṭṭhena setausabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhakaassarājā. Dānañhi loke sakkasampattiṃ mārasampattiṃ brahmasampattiṃ cakkavattisampattiṃ sāvakapāramiñāṇaṃ paccekabodhiñāṇaṃ abhisambodhiñāṇaṃ detīti evamādidānaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.

75-6. 'අනුපුබ්බිං කථං' යනු දාන කතාව ද, දාන කතාවට පසුව සීල කතාව ද, සීල කතාවට පසුව සග්ග (ස්වර්ග) කතාව ද, සග්ග කතාවට පසුව මාර්ග (මඟ) කතාව ද වශයෙන් අනුපිළිවෙළින් කරන ලද දේශනයයි. එහි 'දාන කතාව' යනු - මේ දානය නම් (ලෞකික ලෝකෝත්තර) සුඛයට හේතුවයි, සම්පත්වල මූලයයි, භෝග සම්පත්වලට පිහිටයි, විපතට පත් වූවන්ට ආරක්ෂාවයි, සෙවණයි, ගතියයි, පරයනයයි. මෙලොව හා පරලොව දී දානයට සමාන වූ ආශ්‍රයෙක්, පිහිටක්, අරමුණක්, ආරක්ෂාවක්, සෙවණක්, ගතියක් හෝ පරයනයක් නැත. මේ දානය වනාහි ආශ්‍රය වන බැවින් රත්නමය සිංහාසනයක් වැනිය, පිහිට වන බැවින් මහා පෘථිවිය වැනිය, අල්ලා ගැනීමට උපකාරී වන බැවින් රඳා පවතින ලණුවක් වැනිය. දුකෙන් එතෙර කරන බැවින් මෙය නෞකාවක් වැනිය, (ලෝභාදී සතුරන්) මැඩලන බැවින් සංග්‍රාමශූරයෙකු වැනිය, භයෙන් ආරක්ෂා කරන බැවින් මනාකොට තනන ලද නගරයක් වැනිය, මසුරුකම් ආදී කිලුටු වලින් නොගෑවෙන බැවින් පියුමක් වැනිය, ඒ (මසුරුකම්) දවන බැවින් ගින්නක් වැනිය, (මසුරුකමට) ළං විය නොහැකි බැවින් තේජවන්ත සර්පයෙකු වැනිය, තැති නොගන්නා බැවින් සිංහයෙකු වැනිය, (පිරිවර) බලය ඇති බැවින් ඇත් රජෙකු වැනිය, අතිශයින් මංගල සම්මත බැවින් සුදු වෘෂභයෙකු වැනිය, ක්ෂේම භූමියට පමුණුවන බැවින් වලාහක අශ්ව රාජයා වැනිය. දානය වනාහි ලෝකයෙහි සක්දෙව් සම්පත්තිය, මාර සම්පත්තිය, බ්‍රහ්ම සම්පත්තිය, සක්විති රජ සම්පත්තිය, ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය, පසේබුදු ඥානය හා අභිසම්බෝධි ඥානය පවා ලබා දෙයි. මෙසේ ආදී වශයෙන් දානයෙහි ගුණය හා සම්බන්ධ වූ කතාවයි.

Yasmā pana dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkoti, tasmā tadanantaraṃ sīlakathaṃ kathesi. Sīlakathanti sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ. Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi, sīlasadiso alaṅkāro natthi, sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthi, sīlālaṅkārena hi alaṅkataṃ sīlakusumapiḷandhanaṃ sīlagandhānulittaṃ sadevakopi loko olokento tittiṃ na gacchatīti evamādisīlaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.

යම් හෙයකින් දානය දෙන්නා හට සීලය සමාදන් වීමට හැකියාව තිබේ ද, එබැවින් දාන කතාවට පසුව සීල කතාව දේශනා කළහ. 'සීල කතාව' යනු - මේ සීලය නම් ආශ්‍රයයි, පිහිටයි, අරමුණයි, ආරක්ෂාවයි, සෙවණයි, ගතියයි, පරයනයයි. මෙලොව පරලොව සම්පත් සඳහා සීලයට සමාන වූ ආශ්‍රයෙක්, පිහිටක්, අරමුණක්, ආරක්ෂාවක්, සෙවණක්, ගතියක් හෝ පරයනයක් නැත. සීලයට සමාන වූ අබරණක් නැත, සීල නමැති මලට සමාන මලක් නැත, සීල ගන්ධයට සමාන සුවඳක් නැත. සීල නමැති අබරණින් සැරසුණු, සීල නමැති මල් පැළඳි, සීල ගන්ධය ආලේප කළ පුද්ගලයා දෙස දෙවියන් සහිත ලෝකය කොතෙක් බලා සිටියත් තෘප්තියට පත් නොවේ. මෙසේ ආදී වශයෙන් සීලයෙහි ගුණය හා සම්බන්ධ වූ කතාවයි.

Idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labbhatīti dassetuṃ sīlānantaraṃ saggakathaṃ kathesi. Saggakathanti ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo, niccamettha kīḷā, niccaṃ sampattiyo labbhanti, cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ paṭilabhanti, tāvatiṃsā tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānīti evamādisaggaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Saggasampattiṃ kathayantānañhi buddhānaṃ mukhaṃ nappahoti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘anekapariyāyena kho ahaṃ, bhikkhave, saggakathaṃ katheyya’’ntiādi.

මේ සීලය නිසා ස්වර්ගය ලැබිය හැකි බව පෙන්වීමට සීල කතාවට පසුව සග්ග කතාව (ස්වර්ගය පිළිබඳ කතාව) වදාළහ. 'සග්ග කතාව' යනු - මේ ස්වර්ගය නම් ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ තැනකි. එහි නිරන්තරයෙන් ක්‍රීඩා හා සම්පත් ලැබෙයි. චාතුම්මහාරාජිකයේ දෙවියෝ දිව්‍ය වර්ෂ ලක්ෂ අනූවක් දිව්‍ය සුඛය හා දිව්‍ය සම්පත් ලබති. තාවතිංස වැසි දෙවියෝ වර්ෂ කෝටි තුනක් හා හැට ලක්ෂයක් ආදී වශයෙන් වූ ස්වර්ගයේ ගුණයන් හා සම්බන්ධ වූ කතාවයි. ස්වර්ග සම්පත්තිය වර්ණනා කරන බුදුවරුන්ගේ මුඛය ද (එය වර්ණනා කර අවසන් කිරීමට) ප්‍රමාණවත් නොවේ. 'මහණෙනි, මම බොහෝ ආකාරයෙන් ස්වර්ගය පිළිබඳ කතාව දේශනා කරන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී.

Evaṃ saggakathāya palobhetvā puna hatthiṃ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṃ chindanto viya – ‘‘ayampi saggo anicco addhuvo, na ettha chandarāgo kātabbo’’ti dassanatthaṃ – ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādinā (ma. ni. 1.235; 2.42) nayena kāmānaṃ ādīnavaṃ [Pg.64] okāraṃ saṃkilesaṃ kathesi. Tattha ādīnavoti doso. Okāroti avakāro lāmakabhāvo. Saṃkilesoti tehi sattānaṃ saṃsāre saṃkilissanaṃ. Yathāha – ‘‘kilissanti vata bho sattā’’ti (ma. ni. 2.351). Evaṃ kāmādīnavena tejjatvā nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi, pabbajjāya guṇaṃ pakāsesīti attho. Sesaṃ ambaṭṭhasuttavaṇṇanāyaṃ vuttanayañceva uttānatthañca.

මෙසේ ස්වර්ග කතාවෙන් පොළඹවා, පසුව ඇතෙකු අලංකාර කොට උගේ හොඬවැල කපා දමන්නාක් මෙන්, 'මේ ස්වර්ගය ද අනිත්‍යය, අස්ථිරය, මෙහි ඇලීමක් (ඡන්දරාගයක්) නොකළ යුතුය' යන්න පෙන්වා දීම පිණිස 'කාමයෝ අල්ප ආශ්වාද ඇත්තාහ, බහු දුක් ඇත්තාහ, බොහෝ වෙහෙස ඇත්තාහ, මෙහි ආදීනවයම වැඩිය' යන නයින් කාමයන්ගේ ආදීනවය ද, පහත් බව ද, කිලුටු බව ද දේශනා කළහ. එහි 'ආදීනව' යනු දෝෂයයි. 'ඕකාර' යනු පහත් ස්වභාවයයි. 'සංකිලෙස' යනු ඒ කාමයන් නිසා සත්වයන් සංසාරයෙහි පීඩාවට පත්වීමයි. 'පින්වත්නි, සත්වයෝ වනාහි කෙලෙසෙති' යි වදාළාක් මෙනි. මෙසේ කාමයන්ගේ ආදීනවයෙන් තැතිගන්වා, නෙක්ඛම්මයෙහි (ශ්‍රමණ භාවයෙහි) අනුසස් ප්‍රකාශ කළහ, පැවිද්දෙහි ගුණය ප්‍රකාශ කළහ යනු අර්ථයයි. ඉතිරිය අම්බට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි කියන ලද නයින්ම වන අතර අර්ථය පැහැදිලිය.

77. Alatthunti kathaṃ alatthuṃ? Ehibhikkhubhāvena. Bhagavā kira tesaṃ iddhimayapattacīvarassūpanissayaṃ olokento anekāsu jātīsu cīvaradānādīni disvā etha bhikkhavotiādimāha. Te tāvadeva bhaṇḍū kāsāyavasanā aṭṭhahi bhikkhuparikkhārehi sarīrapaṭimukkeheva vassasatikattherā viya bhagavantaṃ namassamānāva nisīdiṃsu.

77. 'ලැබූහ' යන්නෙන් කෙසේ ලැබූහ ද? 'ඒහි භික්ඛු' භාවයෙන් (පැවිද්ද ලැබූහ). භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ (පෙර පින් බලයෙන් ලැබෙන) සෘද්ධිමය පාත්‍ර හා සිවුරු ලැබීමට ඇති උපනිශ්‍රය බලමින්, නොයෙක් ජාතීන්හි ඔවුන් විසින් කරන ලද සිවුරු පූජා ආදිය දැක 'මහණෙනි, මෙහි එන්න' යනාදී වශයෙන් වදාළහ. ඔවුන් ඒ මොහොතේම හිස මුඩු කරන ලද, කසාය වස්ත්‍රයෙන් යුක්ත වූ, සිරුරෙහිම දරාගත් අට පිරිකරින් යුක්ත වූ, වස් සියයක් සපිරූ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නමස්කාර කරමින් වැඩසිටියහ.

Sandassesītiādīsu idhalokatthaṃ sandassesi, paralokatthaṃ sandassesi. Idhalokatthaṃ dassento aniccanti dassesi, dukkhanti dassesi, anattāti dassesi, khandhe dassesi, dhātuyo dassesi, āyatanāni dassesi, paṭiccasamuppādaṃ dassesi, rūpakkhandhassa udayaṃ dassento pañca lakkhaṇāni dassesi, tathā vedanākkhandhādīnaṃ, tathā vayaṃ dassentopi udayabbayavasena paññāsalakkhaṇāni dassesi, paralokatthaṃ dassento nirayaṃ dassesi, tiracchānayoniṃ, pettivisayaṃ, asurakāyaṃ, tiṇṇaṃ kusalānaṃ vipākaṃ, channaṃ devalokānaṃ, navannaṃ brahmalokānaṃ sampattiṃ dassesi.

'සන්දස්සේසි' යනාදී පදවලින් මෙලොව අර්ථය පෙන්වා දුන් සේක, පරලොව අර්ථය පෙන්වා දුන් සේක. මෙලොව අර්ථය දක්වමින් (පඤ්චස්කන්ධය) අනිත්‍ය බව, දුක්ඛ බව සහ අනාත්ම බව පෙන්වා දුන් සේක. ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන සහ පටිච්චසමුප්පාදය ද පෙන්වා දුන් සේක. රූපස්කන්ධයේ උදය (හටගැනීම) දක්වමින් ලක්ෂණ පහක් ද, එසේම වේදනා ස්කන්ධය ආදියේ හටගැනීම පෙන්වමින් ලක්ෂණ පහ බැගින් ද, විනාශය (වය) පෙන්වමින් ද උදයව්‍යය වශයෙන් ලක්ෂණ පනසක් පෙන්වා දුන් සේක. පරලොව අර්ථය දක්වමින් නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය, අසුර කාය ද, කුසලයන්ගේ විපාක වශයෙන් සදෙව් ලොව සහ නව බ්‍රහ්ම ලෝකයන්ගේ සම්පත්තිය ද පෙන්වා දුන් සේක.

Samādapesīti catupārisuddhisīlaterasadhutaṅgadasakathāvatthuādike kalyāṇadhamme gaṇhāpesi.

'සමාදපේසි' යනු චතුපාරිසුද්ධි සීලය, දහතුන් වැදෑරුම් ධුතාංග, දස කථාවස්තු ආදී වූ උතුම් කල්‍යාණ ධර්මයන් සමාදන් කරවූ (වැළඳගන්නා සේ සැලැස්වූ) බවයි.

Samuttejesīti suṭṭhu uttejesi, abbhussāhesi. Idhalokatthañceva paralokatthañca tāsetvā tāsetvā adhigataṃ viya katvā kathesi. Dvattiṃsakammakāraṇapañcavīsatimahābhayappabhedañhi idhalokatthaṃ buddhe bhagavati tāsetvā tāsetvā kathayante pacchābāhaṃ, gāḷhabandhanaṃ bandhitvā cātumahāpathe pahārasatena tāḷetvā dakkhiṇadvārena niyyamāno viya āghātanabhaṇḍikāya ṭhapitasīso viya sūle uttāsito viya mattahatthinā maddiyamāno viya ca saṃviggo hoti. Paralokatthañca [Pg.65] kathayante nirayādīsu nibbatto viya devalokasampattiṃ anubhavamāno viya ca hoti.

'සමුත්තේජේසි' යනු මැනවින් උනන්දු කරවූ සේක, බෙහෙවින් දිරිමත් කළ සේක යන්නයි. මෙලොව සහ පරලොව පිළිබඳව නැවත නැවතත් සංවේගය ඇති කරවා, (මාර්ග ඵල) අවබෝධය ලැබුණාක් මෙන් පවසන ලදී. තිස් දෙවැදෑරුම් වධ බන්ධන සහ පස්විසි වැදෑරුම් මහා භය ආදියෙන් යුත් මෙලොව ස්වභාවය ගැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භීතිය ඇති කරවන පරිදි දේශනා කරන කල්හි, පිටිපසට අත් බැඳ සතරමං හන්දියකදී කස පහර සියයක් කා දකුණු දොරටුවෙන් මරණයට ගෙනයන්නෙකු මෙන් ද, වධක පීඨයෙහි හිස තැබුවෙකු මෙන් ද, උල තැබුවෙකු මෙන් ද, මත්වූ ඇතෙකුට පෑගෙන්නෙකු මෙන් ද තැතිගැනීමක් ඇතිවේ. පරලොව පිළිබඳව දේශනා කරන කල්හි, නිරාදියෙහි උපන්නෙකු මෙන් හෝ දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරන්නෙකු මෙන් හෝ (ඒ ඒ තත්වයන්ට පත් වූවාක් බඳු) චිත්තවේගයන් ඇතිවේ.

Sampahaṃsesīti paṭiladdhaguṇena codesi, mahānisaṃsaṃ katvā kathesīti attho.

'සම්පහංසේසි' යනු ලබාගත් ගුණධර්මයන්ගෙන් උනන්දු කරවීමයි. එහි මහා ආනිසංස දක්වා දේශනා කළ බව මෙහි අර්ථයයි.

Saṅkhārānaṃ ādīnavanti heṭṭhā paṭhamamaggādhigamatthaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ kathesi, idha pana uparimaggādhigamatthaṃ – ‘‘aniccā, bhikkhave, saṅkhārā addhuvā anassāsikā, yāvañcidaṃ, bhikkhave, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ alaṃ vimuccitu’’ntiādinā (a. ni. 7.66; saṃ. ni. 2.134) nayena saṅkhārānaṃ ādīnavañca lāmakabhāvañca tappaccayañca kilamathaṃ pakāsesi. Yathā ca tattha nekkhamme, evamidha – ‘‘santamidaṃ, bhikkhave, nibbānaṃ nāma paṇītaṃ tāṇaṃ leṇa’’ntiādinā nayena nibbāne ānisaṃsaṃ pakāsesi.

'සංඛාරානං ආදීනවං' යනු පෙර සෝවාන් මාර්ගය ලැබීම පිණිස කාමයන්ගේ ආදීනව දේශනා කළ අතර, මෙහිදී ඉහළ මාර්ගඵල ලැබීම පිණිස - "මහණෙනි, සංස්කාරයෝ අනිත්‍යය, ස්ථිර නැත, අස්වැසිල්ලක් නැත. මහණෙනි, සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි කලකිරීමට, නොඇලීමට සහ ඉන් මිදීමට මෙයම සෑහෙයි" යන නයින් සංස්කාරයන්ගේ ආදීනවය, ලාමක බව සහ ඒ හේතුවෙන් ඇතිවන වෙහෙස ප්‍රකාශ කළ සේක. එහිදී නෙක්ඛම්මයේ (මහණකමේ) ආනිසංස පෙන්වූවාක් මෙන්ම, මෙහිදී ද "මහණෙනි, මේ නිවන ශාන්තය, ප්‍රණීතය, රැකවරණයයි, පිළිසරණයි" යන නයින් නිවනෙහි ආනිසංස ප්‍රකාශ කළ සේක.

Mahājanakāyapabbajjāvaṇṇanā

මහා ජනකායාගේ පැවිදි වීම පිළිබඳ විස්තරය

78. Mahājanakāyoti tesaṃyeva dvinnaṃ kumārānaṃ upaṭṭhākajanakāyoti.

78. 'මහාජනකායො' යනු ඒ කුමාරවරුන් දෙදෙනාගේම උපස්ථායක ජන සමූහයායි.

80. Bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma, dhammañcāti saṅghassa aparipuṇṇattā dvevācikameva saraṇamagamaṃsu.

80. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහ ධර්මය සරණ යමු" යැයි පවසමින්, සංඝ රත්නය (භික්ෂුණී හෝ විශාල පිරිසක් ලෙස) සම්පූර්ණ නොවූ බැවින් ද්විවාචික සරණාගමනයෙහි පිහිටියහ.

81. Alatthunti pubbe vuttanayeneva ehibhikkhubhāveneva alatthuṃ. Ito anantare pabbajitavārepi eseva nayo.

81. 'අලත්ථුං' යනු කලින් පවසන ලද පරිදිම 'ඒහි භික්ඛු' භාවයෙන්ම පැවිද්ද ලැබූ බවයි. මෙයින් පසුව එන පැවිදි වීම්වලදී ද මෙම ක්‍රමයම අනුගමනය කළ යුතුය.

Cārikāanujānanavaṇṇanā

චාරිකාවෙහි හැසිරීමට අවසර දීම පිළිබඳ විස්තරය

85. Parivitakko udapādīti kadā udapādi? Sambodhito satta saṃvaccharāni satta māse satta divase atikkamitvā udapādi. Bhagavā kira pitusaṅgahaṃ karonto vihāsi. Rājāpi cintesi – ‘‘mayhaṃ jeṭṭhaputto nikkhamitvā buddho jāto, dutiyaputto me nikkhamitvā aggasāvako jāto, purohitaputto dutiyaaggasāvako, ime ca avasesā bhikkhū gihikālepi mayhaṃ puttameva parivāretvā vicariṃsu. Ime sabbe idānipi [Pg.66] mayhaṃyeva bhāro, ahameva ca ne catūhi paccayehi upaṭṭhahissāmi, aññesaṃ okāsaṃ na dassāmī’’ti vihāradvārakoṭṭhakato paṭṭhāya yāva rājagehadvārā ubhayato khadirapākāraṃ kārāpetvā kilañjehi chādāpetvā vatthehi paṭicchādāpetvā upari ca chādāpetvā suvaṇṇatārakavicittaṃ samolambitatālakkhandhamattaṃ vividhapupphadāmavitānaṃ kārāpetvā heṭṭhā bhūmiyaṃ cittattharaṇehi santharāpetvā anto ubhosu passesu mālāvacchake puṇṇaghaṭe, sakalamaggavāsatthāya ca gandhantare pupphāni pupphantare gandhe ca ṭhapāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi.

85. 'පරිවිතක්කො උදපාදි' යනු කවදා ඇති වූවක්ද? සම්බුද්ධත්වයෙන් වසර හතක්, මාස හතක් සහ දින හතක් ඉක්මගිය පසු ඇති වූවකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිය රජතුමාට සංග්‍රහ කරමින් වැඩසිටි සේක. රජතුමා මෙසේ සිතීය - "මගේ වැඩිමහල් පුතා බුදු විය, දෙවැනි පුතා අග්‍රශ්‍රාවක විය, පුරෝහිත පුත්‍රයා දෙවැනි අග්‍රශ්‍රාවක විය. සෙසු මේ භික්ෂූන් වහන්සේලා ගිහි කල මගේ පුතු පිරිවරාගෙන හැසිරුණහ. මේ සියලු දෙනා දැන් ද මගේම වගකීමකි. මමම සතර පසයෙන් උපස්ථාන කරමි, අන් අයට අවස්ථාවක් නොදෙමි" යි සිතා, විහාර ද්වාරයේ සිට රජ මාළිගාවේ දොරටුව දක්වා දෙපසින් කිහිරි ලීයෙන් වැටවල් බඳවා, පැදුරුවලින් සහ රෙදිවලින් වසා, වියන් බඳවා, රන් තාරකාවලින් සහ විවිධ මල් මාලාවලින් සරසා, පොළොවෙහි විසිතුරු ඇතිරිලි අතුරා, දෙපස පුන්කලස් තබා, මග පුරා මල් සහ සුවඳ දුම් පතුරුවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දානය සඳහා කාලය දැන්වීය.

Bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto antosāṇiyāva rājagehaṃgantvā bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ paccāgacchati. Añño koci daṭṭhumpi na labhati, kuto pana bhikkhaṃ vā dātuṃ, pūjaṃ vā kātuṃ, dhammaṃ vā sotuṃ. Nāgarā cintesuṃ – ‘‘ajja satthu loke uppannassa sattamāsādhikāni sattasaṃvaccharāni, mayañca daṭṭhumpi na labhāma, pageva bhikkhaṃ vā dātuṃ, pūjaṃ vā kātuṃ, dhammaṃ vā sotuṃ. Rājā – ‘mayhameva buddho, mayhameva dhammo, mayhameva saṅgho’ti mamāyitvā sayameva upaṭṭhahi. Satthā ca uppajjamāno sadevakassa lokassa atthāya hitāya uppanno. Na hi raññoyeva nirayo uṇho assa, aññesaṃ nīluppalavanasadiso. Tasmā rājānaṃ vadāma. Sace no satthāraṃ deti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce deti, raññā saddhiṃ yujjhitvāpi saṅghaṃ gahetvā dānādīni puññāni karoma. Na sakkā kho pana suddhanāgareheva evaṃ kātuṃ, ekaṃ jeṭṭhapurisampi gaṇhāmā’’ti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා තිරවලින් ආවරණය වූ මග ඔස්සේම රජ මාළිගාවට වැඩම කර, දානය වළඳා නැවත විහාරයටම වැඩම කළ සේක. අන් කිසිවෙකුට උන්වහන්සේව දැක ගැනීමටවත් නොලැබේ, එසේ නම් දන් දීමට, පූජා පැවැත්වීමට හෝ ධර්මය ඇසීමට අවස්ථාවක් කොයින්ද? නුවරවැසියෝ මෙසේ සිතූහ - "ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහල වී දැන් වසර හතකුත් මාස හතකි. අපට උන්වහන්සේව දැක ගැනීමටවත් නොලැබේ, එසේ කල දන් දීමට, පූජා කිරීමට හෝ දහම් ඇසීමට කෙසේ නම් අවස්ථාවක් ලැබේද? රජතුමා 'මගේ බුදුන්, මගේ දහම, මගේ සඟන' කියා මමත්වයෙන් තනිවම උපස්ථාන කරයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ පහල වූයේ දෙවි මිනිස් මුළු ලෝකයාගේම හිතසුව පිණිසය. නිරය රජුට පමණක් රත් වී, අන් අයට නිල් මහනෙල් වනයක් මෙන් සිසිල් වන්නේ නැත. එබැවින් අපි රජුට පවසමු. ඉදින් අපට ශාස්තෘන් වහන්සේව දැකීමට අවසර දෙන්නේ නම් යහපති. නොදෙන්නේ නම් රජු සමග සටන් කර හෝ සංඝයා වහන්සේ වැඩමවාගෙන දානාදී පින්කම් කරමු. එහෙත් නුවරවැසියන්ට පමණක් මෙවැන්නක් කළ නොහැක, එක් නායක පුරුෂයෙකු ද අපට එක්කර ගනිමු" යි සිතූහ.

Te senāpatiṃ upasaṅkamitvā tassetamatthaṃ ārocetvā – ‘‘sāmi, kiṃ amhākaṃ pakkho hosi, udāhu rañño’’ti āhaṃsu. So – ‘‘ahaṃ tumhākaṃ pakkho homi, api ca kho pana paṭhamadivaso mayhaṃ dātabbo’’ti. Te sampaṭicchiṃsu. So rājānaṃ upasaṅkamitvā – ‘‘nāgarā, deva, tumhākaṃ kupitā’’ti āha. Kimatthaṃ tātāti? Satthāraṃ kira tumheyeva upaṭṭhahatha, amhe na labhāmāti. Sace idānipi labhanti, na kuppanti, alabhantā tumhehi saddhiṃ yujjhitukāmā devāti. Yujjhāmi, tāta, nāhaṃ bhikkhusaṅghaṃ demīti. Deva tumhākaṃ dāsā tumhehi saddhiṃ yujjhāmāti vadanti, tumhe kaṃ gaṇhitvā yujjhissathāti? Nanu tvaṃ senāpatīti? Nāgarehi vinā na [Pg.67] samattho ahaṃ devāti. Tato rājā – ‘‘balavanto nāgarā, senāpatipi tesaññeva pakkho’’ti ñatvā ‘‘aññānipi sattamāsādhikāni sattasaṃvaccharāni mayhaṃ bhikkhusaṅghaṃ dadantū’’ti āha. Nāgarā na sampaṭicchiṃsu. Rājā – ‘‘cha vassāni, pañca, cattāri, tīṇi, dve, ekavassa’’nti hāpesi. Evaṃ hāpentepi na sampaṭicchiṃsu. Aññe satta divase yāci. Nāgarā – ‘‘atikakkhaḷaṃ dāni raññā saddhiṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti anujāniṃsu.

ඒ නගරවාසීහු සෙන්පතියා වෙත ගොස්, ඔහුට මේ කරුණ පවසා, "ස්වාමීනි, ඔබ අපේ පාර්ශ්වයේ ද නැතහොත් රජුගේ පාර්ශ්වයේ ද?" යි ඇසූහ. ඔහු මෙසේ කීවේය: "මම ඔබලාගේ පාර්ශ්වයේ වෙමි. එසේ වුවත්, පළමු දිනය මට දිය යුතුය." ඔවුහු එය පිළිගත්හ. ඔහු රජු වෙත ගොස්, "දේවයන් වහන්ස, නගරවාසීහු ඔබ වහන්සේ කෙරෙහි කෝප වී සිටිති" යි කීවේය. "දරුව, ඒ කුමකට ද?" යි රජු ඇසූ විට, "ශාස්තෘන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නේ ඔබ වහන්සේම පමණක් බවත්, අපට ඒ සඳහා අවස්ථාවක් නොලැබෙන බවත් ඔවුන් පවසනවා. දේවයන් වහන්සේ, ඉදින් දැන් හෝ ඔවුන්ට ඒ සඳහා අවස්ථාවක් ලැබෙන්නේ නම් ඔවුන් කෝප නොවන බවත්, එසේ නොලැබෙන්නේ නම් ඔබ වහන්සේ සමඟ යුද්ධ කිරීමට වුවද ඔවුන් සූදානම් බවත්" ඔහු පැවසීය. "දරුව, මම යුද්ධ කරමි, එහෙත් භික්ෂු සංඝයා ඔවුන්ට නොදෙමි" යි රජු කීවේය. "දේවයන් වහන්සේ, ඔබ වහන්සේගේ සේවකයෝම ඔබ වහන්සේ සමඟ යුද්ධ කරන බව පවසති. ඔබ වහන්සේ කවුරුන් රැගෙන යුද්ධ කරන්න ද? ඔබ සෙන්පතියා නේද?" "දේවයන් වහන්සේ, නගරවාසීන් නොමැතිව මට එය කළ නොහැකිය" යි ඔහු කීවේය. එවිට රජු, "නගරවාසීහු බලවත් ය, සෙන්පතියා ද ඔවුන්ගේ පාර්ශ්වයේ ය" යි දැන, "තවත් සත් අවුරුදු හත් මාසයක් භික්ෂු සංඝයා මට (උපස්ථාන කිරීමට) දෙන්න" යි පැවසීය. නගරවාසීහු එය පිළි නොගත්හ. රජු සය වසරක්, පස් වසරක්, සතර වසරක්, තුන් වසරක්, දෙවසරක්, එක් වසරක් වශයෙන් කාලය අඩු කළේය. එසේ අඩු කළ ද ඔවුහු එකඟ නොවූහ. අවසානයේ තව සත් දිනක් ඉල්ලා සිටියේය. "දැන් රජු සමඟ ඕනෑවට වඩා තදින් සිටීම සුදුසු නැතැ" යි සිතූ නගරවාසීහු ඊට අවසර දුන්හ.

Rājā sattamāsādhikānaṃ sattannaṃ saṃvaccharānaṃ sajjitaṃ dānamukhaṃ sattannameva divasānaṃ vissajjetvā cha divase kesañci apassantānaṃyeva dānaṃ datvā sattame divase nāgare pakkosāpetvā – ‘‘sakkhissatha, tāta, evarūpaṃ dānaṃ dātu’’nti āha. Tepi – ‘‘nanu amheyeva nissāya taṃ devassa uppanna’’nti vatvā – ‘‘sakkhissāmā’’ti āhaṃsu. Rājā piṭṭhihatthena assūni puñchamāno bhagavantaṃ vanditvā – ‘‘bhante, ahaṃ aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ aññassa vāraṃ akatvā yāvajīvaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahissāmīti cintesiṃ. Nāgarā na dāni me anuññātā, nāgarā hi ‘mayaṃ dānaṃ dātuṃ na labhāmā’ti kuppanti. Bhagavā sve paṭṭhāya tesaṃ anuggahaṃ karothā’’ti āha.

රජු සත් අවුරුදු හත් මාසයක් සඳහා සූදානම් කළ දාන වස්තූන් සත් දිනක් තුළ වියදම් කරමින්, හය දවසක් මුළුල්ලේ කිසිවෙකුට නොපෙනෙන සේ දන් දී, සත්වන දිනයේ නගරවාසීන් කැඳවා, "දරුවනි, මෙවැනි දානයක් දීමට ඔබලාට හැකි ද?" යි ඇසීය. ඔවුහු ද "දේවයන් වහන්ස, අප නිසාම නේද ඔබ වහන්සේට මේ සම්පත් ලැබුණේ?" යි පවසා, "අපට එය කළ හැකිය" යි කීහ. රජු අත්ලෙන් කඳුළු පිසදමමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, මම එක්ලක්ෂ සැටඅටදහසක් වූ භික්ෂු සංඝයාට අන් කිසිවෙකුට වාරයක් නොදී ජීවිතාන්තය දක්වා සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරන්නෙමියි සිතුවෙමි. එහෙත් දැන් නගරවාසීහු මට ඒ සඳහා අවසර නොදෙති. 'අපට දන් දීමට අවස්ථාවක් නොලැබේ' යි සිතා නගරවාසීහු කෝප වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්ස, හෙට සිට ඔවුන්ට අනුග්‍රහ කළ මැනව."

Atha dutiyadivase senāpati mahādānaṃ sajjetvā – ‘‘ajja yathā añño koci ekabhikkhampi na deti, evaṃ rakkhathā’’ti samantā purise ṭhapesi. Taṃ divasaṃ seṭṭhibhariyā rodamānā dhītaraṃ āha – ‘‘sace, amma, tava pitā jīveyya, ajjāhaṃ paṭhamaṃ dasabalaṃ bhojeyya’’nti. Sā taṃ āha – ‘‘amma, mā cintayi, ahaṃ tathā karissāmi yathā buddhappamukho bhikkhusaṅgho paṭhamaṃ amhākaṃ bhikkhaṃ paribhuñjissatī’’ti. Tato satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā nirudakapāyāsassa pūretvā sappimadhusakkarādīhi abhisaṅkharitvā aññāya pātiyā paṭikujjitvā taṃ sumanamālāguḷehi parikkhipitvā mālāguḷasadisaṃ katvā bhagavato gāmaṃ pavisanavelāya sayameva ukkhipitvā dāsigaṇaparivutā nagarā nikkhami. Antarāmagge senāpatiupaṭṭhākā – ‘‘amma, mā ito agamā’’ti vadanti. Mahāpuññā nāma manāpakathā honti, na ca tesaṃ punappunaṃ bhaṇantānaṃ kathā paṭikkhipituṃ sakkā hoti. Sā – ‘‘cūḷapitā mahāpitā mātulā kissa tumhe gantuṃ na dethā’’ti āha. Senāpatinā – ‘‘aññassa kassaci khādanīyabhojanīyaṃ dātuṃ mā dethā’’ti ṭhapitamha ammāti. Kiṃ pana me hatthe khādanīyaṃ bhojanīyaṃ passathāti? Mālāguḷaṃ passāmāti[Pg.68]. Kiṃ tumhākaṃ senāpati mālāguḷapūjampi kātuṃ na detīti? Deti, ammāti. Tena hi, apetha, apethāti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā mālāguḷaṃ gaṇhāpetha bhagavāti āha. Bhagavā ekaṃ senāpatissupaṭṭhākaṃ oloketvā mālāguḷaṃ gaṇhāpesi. Sā bhagavantaṃ vanditvā – ‘‘bhagavā, bhavābhave nibbattiyaṃ me sati paritassanajīvitaṃ nāma mā hotu, ayaṃ sumanamālā viya nibbattanibbattaṭṭhāne piyāva homi, nāmena ca sumanā yevā’’ti patthanaṃ katvā satthārā – ‘‘sukhinī hohī’’ti vuttā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

ඉන්පසු දෙවන දිනයේ සෙන්පතියා මහා දානයක් පිළියෙල කොට, "අද මා හැර වෙනත් කිසිවෙකුට එක් භික්ෂුවකට හෝ දානයක් දීමට නොහැකි වන පරිදි ආරක්ෂා කරව්" යි පවසා අවට සේවකයන් රැඳවීය. එදින සිටු දේවිය හඬමින් තම දියණියට මෙසේ කීවාය: "දියණියනි, ඔබගේ පියා ජීවත්ව සිටියේ නම්, අද මම පළමුව දසබලයන් වහන්සේට දානය පූජා කරන්නෙමි." එවිට ඇය මවට මෙසේ කීවාය: "මෑණියනි, ඒ ගැන කල්පනා නොකරන්න. බුදුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ පළමුව අපගේ දානය වළඳන අයුරින් මම කටයුතු කරන්නෙමි." ඉන්පසු ඇය ලක්ෂයක් වටිනා රන් පාත්‍රයක් ගෙන, එය ජලය මිශ්‍ර නොකළ කිරිපිඬු දානයෙන් පුරවා, ගිතෙල් මී පැණි සකුරු ආදියෙන් රසවත් කොට, වෙනත් පාත්‍රයකින් එය වසා, සමන් පිච්ච මල් දම්වලින් වට කර, මල් ගුලියක් මෙන් සකස් කළාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිඬුසිඟා වැඩම කරන වේලාවේදී ඇය එය තමාම ඔසවාගෙන දැසි පිරිවර සමඟ නගරයෙන් පිටත්වූවාය. මඟදී සෙන්පතියාගේ සේවකයෝ "මෑණියනි, මෙතැනින් එහාට නොයන්න" යි කීහ. පින්වත් අයගේ කතා ප්‍රියමනාප වේ. නැවත නැවත පවසන ඔවුන්ගේ කතාව ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකි විය. ඇය මෙසේ ඇසුවාය: "කුඩා පියවරුනි, මහ පියවරුනි, මාමාවරුනි, ඔබලා අපට යන්නට නොදෙන්නේ මන්ද?" සෙන්පතියා "අන් කිසිවෙකුට කෑම බීම දීමට ඉඩ නොදෙන්න" යි අප නතර කළා යයි ඔවුහු කීහ. "එසේ නම් මා අතේ කෑමක් හෝ බීමක් තිබෙනවා ඔබ දකිනවා ද?" යි ඇය ඇසුවාය. "අපි මල් ගුලියක් දකිමු" යි ඔවුහු කීහ. "ඔබේ සෙන්පතියා මල් පූජා කිරීමට පවා අවසර නොදෙන්නේ ද?" යි ඇය ඇසූ විට "මෑණියනි, ඒ සඳහා අවසර දෙයි" යි ඔවුහු කීහ. "එසේ නම් ඉවත් වන්න, ඉවත් වන්න" යි පවසා ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, මෙම මල් ගුලිය පිළිගන්නා සේක්වා" යි කීවාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෙන්පතියාගේ එක් සේවකයෙකු දෙස බලා මල් ගුලිය පිළිගත් සේක. ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මා උපදින උපදින ආත්මවල දිළිඳු ජීවිතයක් හෝ බියෙන් තැතිගන්නා ජීවිතයක් මට උදා නොවේවා! මෙම සමන් පිච්ච මල මෙන් උපදින උපදින තැන මම සැමට ප්‍රියමනාප තැනැත්තියක් වෙම්වා! මගේ නම ද 'සුමනා' ම වේවා!" යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද "සුවපත් වේවා!" යි වදාරා ඇය වැඳ පැදකුණු කොට නික්ම ගියාය.

Bhagavā senāpatissa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Senāpati yāguṃ gahetvā upagañchi, satthā pattaṃ pidahi. Nisinno, bhante, bhikkhusaṅghoti. Atthi no eko antarā piṇḍapāto laddhoti. So mālaṃ apanetvā piṇḍapātaṃ addasa. Cūḷupaṭṭhāko āha – ‘‘sāmi, mālāti maṃ vatvā mātugāmo vañcesī’’ti. Pāyāso bhagavantaṃ ādiṃ katvā sabbesaṃ bhikkhūnaṃ pahoti. Senāpatipi attano deyyadhammaṃ adāsi. Satthā bhattakiccaṃ katvā maṅgalaṃ vatvā pakkāmi. Senāpati – ‘‘kā nāma sā piṇḍapātamadāsī’’ti pucchi. Seṭṭhidhītā, sāmīti. Sappaññā sā itthī, evarūpāya ghare vasantiyā purisassa saggasampatti nāma na dullabhāti taṃ ānetvā jeṭṭhikaṭṭhāne ṭhapesi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෙන්පතියාගේ නිවසට වැඩම කර පැනවූ ආසනයෙහි වැඩ සිටි සේක. සෙන්පතියා කැඳ ගෙන පැමිණි විට ශාස්තෘන් වහන්සේ පාත්‍රය පියනෙන් වසා ගත් සේක. "ස්වාමීනි, භික්ෂු සංඝයා වැඩ සිටිති (වැළඳීමට සූදානම්)" යි පැවසූ විට, "අපට අතරමඟදී එක් පිණ්ඩපාතයක් ලැබුණේය" යි වදාළ සේක. ඔහු මල් ඉවත් කර බැලූ විට පිණ්ඩපාතය දුටුවේය. එවිට කුඩා සේවකයා මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, 'මල්' යයි පවසා එක් ස්ත්‍රියක් මාව රැවටුවාය." ඒ කිරිපිඬු දානය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතුළු සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලාට ප්‍රමාණවත් විය. සෙන්පතියා ද තම දානය පූජා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ දන් වළඳා අවසානයේ අනුමෝදනා බණ වදාරා නික්ම වැඩම කළ සේක. "ඒ පිණ්ඩපාතය දුන්නේ කවුරුන් ද?" යි සෙන්පතියා ඇසීය. "ස්වාමීනි, ඒ සිටු දියණියයි" කීහ. "ඒ ස්ත්‍රිය ඉතා නුවණැත්තියකි. මෙබඳු ස්ත්‍රියක් නිවසේ වසන කල පුරුෂයෙකුට ස්වර්ග සම්පත්තිය ලැබීම අපහසු නැත" යි සිතා ඇය කැඳවාගෙන ගොස් අග්‍ර මෙහෙසිය තනතුරෙහි තැබුවේය.

Punadivase nāgarā dānamadaṃsu, punadivase rājāti ekantarikāya dānaṃ dātuṃ ārabhiṃsu. Rājāpi carapurise ṭhapetvā nāgarehi dinnadānato atirekataraṃ deti, nāgarāpi tatheva katvā raññā dinnadānato atirekataraṃ. Rājagehe nāṭakitthiyo daharasāmaṇere vadanti – ‘‘gaṇhatha, tātā, na gahapatikānaṃ gattavatthādīsu puñchitvā bāḷadārakānaṃ kheḷasiṅghāṇikādidhovanahatthehi kataṃ, suciṃ paṇītaṃ kata’’nti. Punadivase nāgarāpi dadamānā vadanti – ‘‘gaṇhatha, tātā, na nagaragāmanigamādīsu saṅkaḍḍhitataṇḍulakhīradadhisappiādīhi, na aññesaṃ jaṅghasīsapiṭṭhiādīni bhañjitvā āharāpitehi kataṃ, jātisappikhīrādīhiyeva kata’’nti. Evaṃ sattasu saṃvaccharesu sattasu māsesu sattasu divasesu ca atikkantesu atha bhagavato ayaṃ vitakko udapādi. Tena vuttaṃ – ‘‘sambodhito satta saṃvaccharāni satta māsāni satta divasāni atikkamitvā udapādī’’ti.

පසුදින නගරවැසියෝ දන් දුන්හ, ඊළඟ දින රජතුමා දන් දුන්නේය. මෙලෙස දිනක් හැර දිනක් දන් දීමට ඔවුහු ආරම්භ කළහ. රජතුමා ද චරපුරුෂයන් යොදවා නගරවැසියන් දුන් දානයට වඩා අතිරේකව දන් දුන්නේය. නගරවැසියෝ ද එසේම කරමින් රජු දුන් දානයට වඩා අතිරේකව දන් දුන්හ. රජ මාලිගාවේ නළඟනෝ සාමණේරයන් වහන්සේලාට මෙසේ කීහ - "පින්වත් දරුවනි, පිළිගන්න. මෙය ගෘහපතියන් විසින් තම ශරීරය පිසදා, කුඩා දරුවන්ගේ කෙළ සොටු ආදිය සෝදාගත් දෑතින් පිළියෙල කළ දෙයක් නොවේ. මෙය ඉතා පිරිසිදු ප්‍රණීත ආහාරයකි." පසු දින නගරවැසියෝ ද දන් දෙමින් මෙසේ කීහ - "පින්වත් දරුවනි, පිළිගන්න. මෙය නගර ගම් නියම්ගම් ආදියෙන් එකතු කරගත් සහල්, කිරි, දීකිරි, ගිතෙල් ආදියෙන් කළ එකක් නොවේ. අන්‍යන්ගේ කෙණ්ඩ, හිස, පිට ආදියට පීඩා කොට (පහර දී) ගෙන ආ දෙයකින් කළ එකක් ද නොවේ. තමන්ගේම නිවෙස්වල ඇති ගිතෙල් කිරි ආදියෙන්ම කළ දෙයකි." මෙසේ අවුරුදු හතක්, මාස හතක් සහ දින හතක් ඉක්ම ගිය පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙම අදහස ඇති විය. එබැවින් "සම්බෝධියෙන් පසු අවුරුදු හතක්, මාස හතක් සහ දින හතක් ඉක්ම ගිය කල (මෙම අදහස) උපන්නේය" යි සංගීතිකාරකයන් විසින් කියන ලදී.

87. Aññataro [Pg.69] mahābrahmāti dhammadesanaṃ āyācitabrahmāva.

87. "අඤ්ඤතරෝ මහාබ්‍රහ්මා" යනු ධර්ම දේශනාව සඳහා ආරාධනා කළ මහා බ්‍රහ්මයාමය.

89. Caturāsīti āvāsasahassānīti caturāsīti vihārasahassāni. Te sabbepi dvādasasahassabhikkhugaṇhanakā mahāvihārā abhayagiricetiyapabbatacittalapabbatamahāvihārasadisāva ahesuṃ.

89. "චතුරසීති ආවාස සහස්සානි" යනු අසූ හතර දහසක් විහාරස්ථානයන්ය. ඒ සියල්ලම භික්ෂූන් වහන්සේලා දොළොස් දහසක් බැගින් වැඩ සිටිය හැකි, අභයගිරිය, චේතියපබ්බතය, චිත්තලපබ්බතය වැනි මහා විහාර හා සමාන විය.

90. Khantī paramaṃ tapoti adhivāsanakhanti nāma paramaṃ tapo. Titikkhāti khantiyā eva vevacanaṃ. Titikkhā saṅkhātā adhivāsanakhanti uttamaṃ tapoti attho. Nibbānaṃ paramanti sabbākārena pana nibbānaṃ paramanti vadanti buddhā. Na hi pabbajito parūpaghātīti yo adhivāsanakhantivirahitattā paraṃ upaghāteti bādheti hiṃsati, so pabbajito nāma na hoti. Catutthapādo pana tasseva vevacanaṃ. ‘‘Na hi pabbajito’’ti etassa hi na samaṇo hotīti vevacanaṃ. Parūpaghātīti etassa paraṃ viheṭhayantoti vevacanaṃ. Atha vā parūpaghātīti sīlūpaghātī. Sīlañhi uttamaṭṭhena paranti vuccati. Yo ca samaṇo paraṃ yaṃ kañci sattaṃ viheṭhayanto parūpaghātī hoti, attano sīlaṃ vināsako, so pabbajito nāma na hotīti attho. Athavā yo adhivāsanakhantiyā abhāvato parūpaghātī hoti, paraṃ antamaso ḍaṃsamakasampi sañcicca jīvitā voropeti, so na hi pabbajito. Kiṃ kāraṇā? Malassa apabbājitattā. ‘‘Pabbājayamattano malaṃ, tasmā pabbajitoti vuccatī’’ti (dha. pa. 388) idañhi pabbajitalakkhaṇaṃ. Yopi na heva kho upaghāteti, na māreti, api ca daṇḍādīhi viheṭheti, so paraṃ viheṭhayanto samaṇo na hoti. Kiṃ kāraṇā? Vihesāya asamitattā. ‘‘Samitattā hi pāpānaṃ, samaṇoti pavuccatī’’ti (dha. pa. 265) idañhi samaṇalakkhaṇaṃ.

90. "ඛන්තී පරමං තපෝ" යනු ඉවසීම නම් වූ අධිවාසන ක්ෂාන්තිය උතුම්ම තපසයි. එනම් සීලාදී ගුණයන්ගේ විරුද්ධ ධර්මයන් දවන තපසයි. "තිතික්ඛා" යනු එම ක්ෂාන්තියටම කියන තවත් නමකි. තිතික්ඛා යැයි කියනු ලබන ඉවසීම උතුම්ම තපස යනු අර්ථයයි. "නිබ්බාණං පරමං" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලා සියලු ආකාරයෙන්ම නිවන උතුම්ම ධර්මය යැයි වදාරති. "න හි පබ්බජිතෝ පරූපඝාතී" යනු යමෙක් ඉවසීම නැතිකම නිසා අන්‍යන්ට පීඩා කරයි ද, වෙහෙසයි ද, හිංසා කරයි ද, හෙතෙම සැබෑ පැවිද්දෙක් නොවේ. සතරවන පාදය එහිම පර්යාය වචනයකි. "න හි පබ්බජිතෝ" යන්නට "න සමණෝ හෝති" යන්න පර්යාය වන අතර "පරූපඝාතී" යන්නට "පරං විහේඨයන්තෝ" යන්න පර්යාය වේ. එසේත් නැතහොත් "පරූපඝාතී" යනු උතුම් වූ ශීලය විනාශ කරන්නාය. උතුම් යන අර්ථයෙන් ශීලයට "පර" යැයි කියනු ලැබේ. යම් ශ්‍රමණයෙක් අන්‍ය වූ යම් සත්වයකුට හිංසා කරමින් උතුම් ශීලය විනාශ කරයි ද, ඔහු සැබෑ පැවිද්දෙක් නොවේ. එසේත් නැතහොත් යමෙක් ඉවසීම නැතිකම නිසා අන්‍යන්ට හිංසා කරමින්, අඩුම තරමින් මදුරුවෙකු හෝ මැස්සෙකු පවා දැන දැනම ජීවිතයෙන් තොර කරයි ද, ඔහු සැබෑ පැවිද්දෙක් නොවේ. ඒ කුමන හේතුවක් නිසා ද? ද්වේෂය නම් වූ කෙලෙස් කිලුට බැහැර නොකළ බැවිනි. "තම කෙලෙස් කිලුටු බැහැර කළේ ද, එහෙයින් ඔහු පැවිද්දා යැයි කියනු ලැබේ" යනු පැවිද්දාගේ ලක්ෂණයයි. යමෙක් අන්‍යන් මරා දැමීමක් නොකළ ද, දඬු මුගුරු ආදියෙන් පීඩා කරයි ද, ඔහු ද සැබෑ ශ්‍රමණයෙක් නොවේ. ඒ කුමන හේතුවක් නිසා ද? හිංසාව සංසිඳුවා නොමැති බැවිනි. "පව් සංසිඳුවූ බැවින් ශ්‍රමණයා යැයි කියනු ලැබේ" යනු ශ්‍රමණයාගේ ලක්ෂණයයි.

Dutiyagāthāya sabbapāpassāti sabbākusalassa. Akaraṇanti anuppādanaṃ. Kusalassāti catubhūmikakusalassa. Upasampadāti paṭilābho. Sacittapariyodapananti attano cittajotanaṃ, taṃ pana arahattena hoti. Iti sīlasaṃvarena sabbapāpaṃ pahāya samathavipassanāhi kusalaṃ sampādetvā arahattaphalena cittaṃ pariyodāpetabbanti etaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ ovādo anusiṭṭhī ti.

දෙවන ගාථාවේ "සබ්බපාපස්ස" යනු සියලු අකුසල්ය. "අකරණං" යනු නූපදවා ගැනීමයි. "කුසලස්ස" යනු සිවුභූමක කුසලයයි. "උපසම්පදා" යනු එය ලබා ගැනීමයි. "සචිත්තපරියෝදපනං" යනු තමාගේ සිත ප්‍රභාස්වර කර ගැනීමයි, එය අරහත් ඵලයෙන් සිදුවේ. මෙසේ සීල සංවරයෙන් සියලු පාපයන් අත්හැර, සමථ විපස්සනා මගින් කුසල් උපදවාගෙන, අරහත් ඵලය මගින් තමාගේ සිත පිරිසිදු කරගත යුතුය යන්න බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අනුශාසනාවයි, ඔවාදයයි, ඉගැන්වීමයි.

Tatiyagāthāya [Pg.70] anūpavādoti vācāya kassaci anupavadanaṃ. Anūpaghātoti kāyena upaghātassa akaraṇaṃ. Pātimokkheti yaṃ taṃ paatimokkhaṃ, atipamokkhaṃ, uttamasīlaṃ, pāti vā agativisesehi mokkheti duggatibhayehi, yo vā naṃ pāti, taṃ mokkhetīti ‘‘pātimokkha’’nti vuccati. Tasmiṃ pātimokkhe ca saṃvaro. Mattaññutāti paṭiggahaṇaparibhogavasena pamāṇaññutā. Pantañca sayanāsananti sayanāsanañca saṅghaṭṭanavirahitanti attho. Tattha dvīhiyeva paccayehi catupaccayasantoso dīpito hotīti veditabbo. Etaṃ buddhāna sāsananti etaṃ parassa anupavadanaṃ anupaghātanaṃ pātimokkhasaṃvaro paṭiggahaṇaparibhogesu mattaññutā aṭṭhasamāpattivasibhāvāya vivittasenāsanasevanañca buddhānaṃ sāsanaṃ ovādo anusiṭṭhīti. Imā pana sabbabuddhānaṃ pātimokkhuddesagāthā hontīti veditabbā.

තුන්වන ගාථාවේ "අනූපවාදෝ" යනු වචනයෙන් කිසිවෙකුට දොස් නොකීමයි. "අනූපඝාතෝ" යනු කයෙන් හිංසා පීඩා නොකිරීමයි. "පාතිමොක්ඛේ" යනු ඉතා උතුම් වූ යම් ශීලයක් වේ ද, අගතිගාමී වීමෙන් වළක්වා දුගති බියෙන් මුදවන්නේ ද, යමෙක් එය රකින්නේ ද ඔහුව දුගති බියෙන් මුදවන්නේ ද, එයට "පාතිමොක්ඛ" යැයි කියනු ලැබේ. එම පාතිමොක්ඛ ශීලයෙහි සංවර වීම "පාතිමොක්ඛේ ච සංවරෝ" නම් වේ. "මත්තඤ්ඤුතා" යනු පිළිගැනීමේදී හා පරිභෝජනය කිරීමේදී ප්‍රමාණය දැනීමයි. "පන්තඤ්ච සයනාසනං" යනු ජන සමූහයාගේ ගැටීමෙන් තොර වූ සෙනසුනයි. එහිදී සිවුපසයෙන් සතුටු වීම ප්‍රත්‍ය දෙකක් (ආහාර සහ සෙනසුන) ඇසුරින් දක්වා ඇති බව දත යුතුය. "ඒතං බුද්ධාන සාසනං" යනු අන්‍යන්ට නින්දා නොකිරීම, හිංසා නොකිරීම, පාතිමොක්ඛ සංවරය, පරිභෝජනයේදී ප්‍රමාණය දැනීම සහ අෂ්ට සමාපත්තිලාභය පිණිස විවේකී සෙනසුන් ඇසුරු කිරීම යන මේවා බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අනුශාසනාව, ඔවාදය සහ ඉගැන්වීමයි. මේවා සියලු බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ පාතිමොක්ඛ උද්දේශ ගාථාවන් බව දත යුතුය.

Devatārocanavaṇṇanā

දේවතාවන් විසින් සැළ කිරීම පිළිබඳ විස්තරය.

91. Ettāvatā ca iminā vipassissa bhagavato apadānānusārena vitthārakathanena – ‘‘tathāgatassevesā, bhikkhave, dhammadhātu suppaṭividdhā’’ti evaṃ vuttāya dhammadhātuyā suppaṭividdhabhāvaṃ pakāsetvā idāni – ‘‘devatāpi tathāgatassa etamatthaṃ ārocesu’’nti vuttaṃ devatārocanaṃ pakāsetuṃ ekamidāhantiādimāha.

91. මෙපමණක් වූ විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ චරිතාපදානය අනුව යමින් කරන ලද මේ විස්තරාත්මක කථාවෙන් - "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ධර්ම ධාතුව (සත්‍ය හතර) මැනවින් අවබෝධ කරගන්නා ලදී" යැයි වදාරන ලද ධර්ම ධාතුවෙහි මැනවින් අවබෝධ කළ බව ප්‍රකාශ කර, දැන් "දේවතාවෝ ද තථාගතයන් වහන්සේට මේ කරුණ සැළ කළහ" යැයි කියන ලද දේවතාවන්ගේ සැළ කිරීම ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස "ඒකමිදාහං" යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha subhagavaneti evaṃnāmake vane. Sālarājamūleti vanappatijeṭṭhakassa mūle. Kāmacchandaṃ virājetvāti anāgāmimaggena mūlasamugghātavasena virājetvā. Yathā ca vipassissa, evaṃ sesabuddhānampi sāsane vutthabrahmacariyā devatā ārocayiṃsu, pāḷi pana vipassissa ceva amhākañca bhagavato vasena āgatā.

එහි "සුභගවනයෙහි" යනු එවැනි නමක් ඇති වනයෙහි යන්නයි. "සාලරාජමූලෙහි" යනු වනයේ අධිපති වූ විශාල සල් ගසක් මුල යන්නයි. "කාමච්ඡන්දං විරාජෙත්වා" යනු අනාගාමී මාර්ගයෙන් මුලින්ම උදුරා දැමීමෙන් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කර යන්නයි. විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සාසනයෙහි මෙන්ම සෙසු බුදුවරුන්ගේ සාසනයන්හි ද බඹසර වැස නිම කළ (ශුද්ධාවාස) දේවතාවෝ මෙය සැළ කළහ. එහෙත් පාලි පාඨය පැමිණ ඇත්තේ විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සහ අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වශයෙනි.

Tattha attano sampattiyā na hāyanti, na vihāyantīti avihā. Na kañci sattaṃ tapantīti atappā. Sundaradassanā abhirūpā pāsādikāti sudassā. Suṭṭhu passanti, sundarametesaṃ vā dassananti sudassī. Sabbeheva ca saguṇehi bhavasampattiyā ca jeṭṭhā, natthettha kaniṭṭhāti akaniṭṭhā.

එහි තමන්ගේ සම්පත්තියෙන් පිරිහීමට පත් නොවන බැවින් "අවිහ" නම් වේ. කිසිදු සත්වයකු පෙළීමට හෝ තැවීමට පත් නොකරන බැවින් "අතප්ප" නම් වේ. දැකීමට ප්‍රියජනක වූ, ඉතා ලස්සන වූ, ප්‍රසාදජනක වූ බැවින් "සුදස්ස" නම් වේ. මැනවින් දක්නා බැවින් හෝ ඔවුන්ගේ දැක්ම සුන්දර බැවින් "සුදස්සී" නම් වේ. සියලු ගුණයන්ගෙන් සහ භව සම්පත්තියෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ (උතුම්) වන බැවින් ද, එහි පහත් හෝ කුඩා අය නොමැති බැවින් ද "අකනිට්ඨ" නම් වේ.

Idha [Pg.71] ṭhatvā bhāṇavārā samodhānetabbā. Imasmiñhi sutte vipassissa bhagavato apadānavasena tayo bhāṇavārā vuttā. Yathā ca vipassissa, evaṃ sikhīādīnampi apadānavasena vuttāva. Pāḷi pana saṅkhittā. Iti sattannaṃ buddhānaṃ vasena amhākaṃ bhagavatā ekavīsati bhāṇavārā kathitā. Tathā avihehi. Tathā atappehi. Tathā sudassehi. Tathā sudassīhi. Tathā akaniṭṭhehīti sabbampi chabbīsatibhāṇavārasataṃ hoti. Tepiṭake buddhavacane aññaṃ suttaṃ chabbīsatibhāṇavārasataparimāṇaṃ nāma natthi, suttantarājā nāma ayaṃ suttantoti veditabbo. Ito paraṃ anusandhidvayampi niyyātento iti kho bhikkhavetiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānamevāti.

මෙහි නැවතී භාණවාර ගණනය කළ යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අපදානය (ජීවන පුවත) වශයෙන් භාණවාර තුනක් වදාරන ලදී. විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙන්ම, සිඛී ආදී සෙසු බුදුවරුන් හයනමගේ අපදානයන් වශයෙන් ද භාණවාර තුන බැගින් වදාරන ලදී. එහෙත් පාලිය සංක්ෂිප්ත කර ඇත. මෙලෙස සත් බුදුවරුන් උදෙසා අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් භාණවාර විසි එකක් වදාරන ලදී. එමෙන්ම අවිහ, අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී සහ අකනිට්ඨ යන බ්‍රහ්මයන් විසින් ද (එම භාණවාර විසි එක බැගින්) පවසන ලදී. මෙසේ සියල්ල එක් වූ කල භාණවාර එකසිය විසි හයක් වේ. තිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි භාණවාර එකසිය විසි හයක ප්‍රමාණයක් ඇති වෙනත් සූත්‍රයක් නැත. එබැවින් මෙම සූත්‍රය 'සූත්‍රාන්තරාජ' (සූත්‍රයන්ට රජෙක් බඳු වූ) නමින් දත යුතුය. මින් පසුව අනුසන්ධි දෙකක් දක්වමින් "ඉති ඛො භික්ඛවෙ" යනාදිය වදාරන ලදී. ඒ සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝ නිකාය අටුවාවෙහි,

Mahāpadānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාපදාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. Mahānidānasuttavaṇṇanā

2. මහානිදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

Nidānavaṇṇanā

නිදාන වර්ණනාව

95. Evaṃ [Pg.72] me sutaṃ…pe… kurūsūti mahānidānasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Kurūsu viharatīti kurū nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘kurū’’ti vuccati. Tasmiṃ kurūsu janapade. Aṭṭhakathācariyā panāhu – mandhātukāle tīsu dīpesu manussā ‘‘jambudīpo nāma buddhapaccekabuddhamahāsāvakacakkavattippabhutīnaṃ uttamamanussānaṃ uppattibhūmi uttamadīpo atiramaṇīyo’’ti sutvā raññā mandhātucakkavattinā cakkaratanaṃ purakkhatvā cattāro dīpe anusaṃyāyantena saddhiṃ āgamaṃsu. Tato rājā pariṇāyakaratanaṃ pucchi – ‘‘atthi nu kho manussalokato ramaṇīyataraṃ ṭhāna’’nti. Kasmā deva evaṃ bhaṇasi? Kiṃ na passasi candimasūriyānaṃ ānubhāvaṃ, nanu etesaṃ ṭhānaṃ ito ramaṇīyataranti? Rājā cakkaratanaṃ purakkhatvā tattha agamāsi. Cattāro mahārājāno – ‘‘mandhātumahārājā āgato’’ti sutvāva ‘‘mahiddhiko mahānubhāvo rājā, na sakkā yuddhena paṭibāhitu’’nti sakaṃ rajjaṃ niyyātesuṃ. So taṃ gahetvā puna pucchi – ‘‘atthi nu kho ito ramaṇīyataraṃ ṭhāna’’nti?

95. "ඒවං මේ සුතං" යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන "කුරූසු" යන පදය දක්වා වූ කොටස මහානිදාන සූත්‍රයයි. එහි නොපැහැදිලි පදයන්ට විවරණය මෙසේය: 'කුරූසු විහරති' යනු, 'කුරු' යනු ජනපදවාසී රාජකුමාරවරුන්ය. ඔවුන්ගේ නිවාසය වූ එක් ජනපදයක් වුවද රූඪි ශබ්දයෙන් 'කුරු' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ කුරු ජනපදයෙහි (බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි බවයි). අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ පවසති – මන්ධාතු සක්විති රජුගේ කාලයෙහි, සෙසු ද්වීප තුනෙහි මිනිසුන් "දඹදිව (ජම්බුද්වීපය) යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලා, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා, මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා සහ සක්විති රජවරුන් ආදී උත්තම මිනිසුන් උපදින භූමියයි, එය ඉතා රමණීය උත්තම ද්වීපයකි" යි අසා, මන්ධාතු සක්විති රජු සක් රුවන පෙරදැරි කරගෙන සිවුමහ ද්වීපයන්හි සැරිසරන විට ඔහු සමඟ මෙහි ආවෝය. පසුව රජු පරිනායක රත්නයෙන් මෙසේ ඇසීය: "මනුෂ්‍ය ලෝකයට වඩා රමණීය ස්ථානයක් ඇත්ද?" එවිට ඔහු මෙසේ කීය: "දේවයන් වහන්ස, ඇයි මෙසේ පවසන්නේ? ඔබ වහන්සේ සඳ හිරු දෙදෙනාගේ ආනුභාවය නොදකින්නේ ද? ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය මීට වඩා රමණීය නොවේද?" රජු සක් රුවන පෙරදැරි කරගෙන එහි ගියේය. සතර වරම් දෙවි මහාරාජවරු "මන්ධාතු මහාරාජයා පැමිණ ඇත" යි අසා, "මොහු මහා ඉද්ධිමත් ආනුභාවසම්පන්න රජෙකි, යුද්ධයෙන් මොහු වැළැක්විය නොහැක" යි සිතා තමන්ගේ රාජ්‍යය ඔහුට පවරා දුන්හ. ඔහු එය ලබාගෙන නැවතත් "මීට වඩා රමණීය තැනක් ඇත්ද?" යි විමසීය.

Athassa tāvatiṃsabhavanaṃ kathayiṃsu. ‘‘Tāvatiṃsabhavanaṃ, deva, ito ramaṇīyataraṃ. Tattha sakkassa devarañño ime cattāro mahārājāno paricārakā dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti, sakko devarājā mahiddhiko mahānubhāvo, tassimāni upabhogaṭṭhānāni – yojanasahassubbedho vejayanto pāsādo, pañcayojanasatubbedhā sudhammā devasabhā, diyaḍḍhayojanasatiko vejayantaratho tathā erāvaṇo hatthī, dibbarukkhasahassappaṭimaṇḍitaṃ nandanavanaṃ, cittalatāvanaṃ, phārusakavanaṃ, missakavanaṃ, yojanasatubbedho pāricchattako koviḷāro, tassa heṭṭhā saṭṭhiyojanāyāmā paññāsayojanavitthatā pañcadasayojanubbedhā jayakusumapupphavaṇṇā paṇḍukambalasilā, yassā mudutāya sakkassa nisīdato upaḍḍhakāyo anupavisatī’’ti.

එවිට ඔවුහු ඔහුට තව්තිසා භවනය ගැන පැවසූහ. "දේවයන් වහන්ස, තව්තිසා භවනය මීට වඩා රමණීයයි. එහි දෙව්රජ වූ සක් දෙවිඳුට මේ සතර වරම් දෙවිවරු දොරටුපාලයන් ලෙස සේවය කරති. සක් දෙවිඳු මහා ඉද්ධිමත්ය, ආනුභාවසම්පන්නය. ඔහුගේ පරිභෝජන ස්ථාන මේවාය – යොදුන් දහසක් උසැති වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය, යොදුන් පන්සියයක් උසැති සුධර්මා නම් දිව්‍ය සභාව, යොදුන් එකසිය පනහක් දිග වෛජයන්ත රථය මෙන්ම ඒ හා සමාන වූ ඒරාවණ හස්තියා, දිව්‍ය වෘක්ෂ දහසකින් අලංකාර වූ නන්දන වනය, චිත්‍රලතා වනය, පාරුසක වනය, මිස්සක වනය, යොදුන් සියයක් උසැති පාරිච්ඡත්තක කෝවිලාර වෘක්ෂය සහ ඒ යට ඇති යොදුන් හැටක් දිග, යොදුන් පනහක් පළල හා යොදුන් පහළොවක් උසැති ජයකුසුම මල් පැහැති පාණ්ඩුකාම්බල ශෛලාසනයයි. එහි ඇති මෘදු බව නිසා සක් දෙවිඳු හිඳගන්නා කල ඔහුගේ ශරීරයෙන් අඩක් ඒ තුළට කිඳා බසියි."

Taṃ [Pg.73] sutvā rājā tattha gantukāmo cakkaratanaṃ abbhukkiri. Taṃ ākāse patiṭṭhāsi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Atha dvinnaṃ devalokānaṃ vemajjhato cakkaratanaṃ otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi saddhiṃ pariṇāyakaratanapamukhāya caturaṅginiyā senāya. Rājā ekakova tāvatiṃsabhavanaṃ agamāsi. Sakko – ‘‘mandhātā āgato’’ti sutvāva tassa paccuggamanaṃ katvā – ‘‘svāgataṃ, te mahārāja, sakaṃ te mahārāja, anusāsa mahārājā’’ti vatvā saddhiṃ nāṭakehi rajjaṃ dve bhāge katvā ekaṃ bhāgamadāsi. Rañño tāvatiṃsabhavane patiṭṭhitamattasseva manussabhāvo vigacchi, devabhāvo pāturahosi. Tassa kira sakkena saddhiṃ paṇḍukambalasilāyaṃ nisinnassa akkhinimisamattena nānattaṃ paññāyati. Taṃ asallakkhentā devā sakkassa ca tassa ca nānatte muyhanti. So tattha dibbasampattiṃ anubhavamāno yāva chattiṃsa sakkā uppajjitvā cutā, tāva rajjaṃ kāretvā atittova kāmehi tato cavitvā attano uyyāne patiṭṭhito vātātapena phuṭṭhagatto kālamakāsi.

එය ඇසූ රජු එහි යනු කැමතිව සක් රුවන අහසට එසවීය. එය සිවුරඟ සේනාව සමඟ අහසෙහි පිහිටියේය. පසුව දෙව්ලොවවල් දෙකක් අතරදී සක් රුවන පහළට බැස පරිනායක රත්නය ප්‍රමුඛ සිවුරඟ සේනාව සමඟ පොළොවෙහි පිහිටියේය. රජු තනිවම තව්තිසා භවනයට ගියේය. "මන්ධාතු රජු පැමිණ ඇත" යි අසා සක් දෙවිඳු ඔහු පෙරගමන් කොට පිළිගෙන, "මහාරාජයෙනි, ඔබගේ පැමිණීම යහපත්ය. මහාරාජයෙනි, මෙය ඔබගේම රාජ්‍යයකි, මහාරාජයෙනි, මෙහි අනුශාසනා කළ මැනව" යි පවසා නාට්‍ය ස්ත්‍රීන් ද සමඟ රාජ්‍යය කොටස් දෙකකට බෙදා එක් කොටසක් ඔහුට දුන්නේය. රජු තව්තිසා භවනයෙහි පය තැබූ සැණින්ම ඔහුගේ මනුෂ්‍ය ස්වභාවය පහව ගොස් දිව්‍ය ස්වභාවය පහළ විය. ඔහු සක් දෙවිඳු සමඟ පාණ්ඩුකාම්බල ශෛලාසනයෙහි හිඳගත් කල, ඇසිපිය හෙළීමෙන් පමණක් ඔහුත් සක් දෙවිඳුත් අතර වෙනස හඳුනාගත හැකි විය. දෙවියන්ට ඒ වෙනස හඳුනාගත නොහැකිව ඔහු සහ සක් දෙවිඳු අතර කවුද කවුදැයි ව්‍යාකූල වූහ. ඔහු එහි දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරමින් සක් දෙවිවරුන් තිස් හය දෙනෙකු ඉපිද මිය යන තාක් කල් රාජ්‍යය කර, කාමයන්ගෙන් තවමත් තෘප්තිමත් නොවී එතැනින් චුත වී තමාගේ උයනෙහි වැටී, අව් සුළං වැදී ක්ලාන්ත වූ ශරීර ඇතිව කළුරිය කළේය.

Cakkaratane pana puna pathaviyaṃ patiṭṭhite pariṇāyakaratanaṃ suvaṇṇapaṭṭe mandhātu upāhanaṃ likhāpetvā idaṃ mandhātu rajjanti rajjamanusāsi. Tepi tīhi dīpehi āgatamanussā puna gantuṃ asakkontā pariṇāyakaratanaṃ upasaṅkamitvā – ‘‘deva, mayaṃ rañño ānubhāvena āgatā, idāni gantuṃ na sakkoma, vasanaṭṭhānaṃ no dehī’’ti yāciṃsu. So tesaṃ ekamekaṃ janapadamadāsi. Tattha pubbavidehato āgatamanussehi āvasitapadeso tāyeva purimasaññāya – ‘‘videharaṭṭha’’nti nāmaṃ labhi, aparagoyānato āgatamanussehi āvasitapadeso ‘‘aparantajanapado’’ti nāmaṃ labhi, uttarakuruto āgatamanussehi āvasitapadeso ‘‘kururaṭṭha’’nti nāmaṃ labhi, bahuke pana gāmanigamādayo upādāya bahuvacanena vohariyati. Tena vuttaṃ – ‘‘kurūsu viharatī’’ti.

සක් රුවන නැවත පොළොවෙහි පිහිටි කල, පරිනායක රත්නය රන් තහඩුවක මන්ධාතු රජුගේ සිරිපා සටහන ඇඳ, "මෙය මන්ධාතු රජුගේ රාජ්‍යයයි" පවසමින් රාජ්‍යය පාලනය කළේය. සෙසු ද්වීප තුනෙන් පැමිණි එම මිනිසුන්ට ද නැවත යාමට නොහැකි වූයෙන් ඔවුහු පරිනායක රත්නය වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, අප රජුගේ ආනුභාවයෙන් මෙහි ආවෙමු, දැන් අපට යාමට නොහැකිය, අපට වාසස්ථානයක් දුන මැනව" යි අයැද සිටියහ. ඔහු ඔවුන්ට එක් එක් ජනපද ලබා දුන්නේය. එහි පූර්වවිදේහයෙන් පැමිණි මිනිසුන් පදිංචි වූ ප්‍රදේශය එම පැරණි නාමයෙන්ම 'විදේහ රට' යන නම ලැබීය. අපරගෝයානයෙන් පැමිණි මිනිසුන් පදිංචි වූ ප්‍රදේශය 'අපරාන්ත ජනපදය' යන නම ලැබීය. උතුරුකුරු දිවයිනෙන් පැමිණි මිනිසුන් පදිංචි වූ ප්‍රදේශය 'කුරු රට' යන නම ලැබීය. බොහෝ ගම් නියම්ගම් ආදිය ඇසුරු කරගෙන එය බහුවචනයෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එබැවින් "කුරූසු විහරති" යැයි වදාරන ලදී.

Kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamoti kammāsadhammanti ettha keci dha-kārassa da-kārena atthaṃ vaṇṇayanti. Kammāso ettha damitoti kammāsadammo. Kammāsoti kammāsapādo porisādo vuccati. Tassa kira pāde khāṇukena viddhaṭṭhāne vaṇo ruhanto cittadārusadiso hutvā ruhi. Tasmā kammāsapādoti paññāyittha. So ca tasmiṃ okāse damito porisādabhāvato [Pg.74] paṭisedhito. Kena? Mahāsattena. Katarasmiṃ jātaketi? Mahāsutasomajātaketi eke. Ime pana therā jayaddisajātaketi vadanti. Tadā hi mahāsattena kammāsapādo damito. Yathāha –

"කම්මාසධම්ම නම් වූ කුරු රටේ නිගමය" යන මෙහි "කම්මාසධම්මං" යන පදයෙහි ඇතැම් ආචාර්යවරු "ධ" කාරය වෙනුවට "ද" කාරය යොදා (කම්මාසදම්ම ලෙස) අර්ථ වර්ණනා කරති. කම්මාස නම් වූ තැනැත්තා මෙහිදී දමනය කරන ලද බැවින් "කම්මාසදම්ම" නම් වේ. කම්මාස යනු ලප කැලැල් සහිත පාද ඇති පොරිසාදයාට (මිනී කන්නාට) කියන නමකි. ඔහුගේ පාදයෙහි ඇණයක් ඇනුණු ස්ථානයෙහි වණය සුව වන විට, එය විසිතුරු දැවයක ස්වභාවය ගත් බැවින් ඔහු "කම්මාසපාද" නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ඔහු ඒ ප්‍රදේශයේදී දමනය කරන ලදී, එනම් මිනී කෑමේ ස්වභාවයෙන් වළක්වන ලදී. ඒ කවුරුන් විසින්ද? මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ විසිනි. ඒ කිනම් ජාතකයකදීද? මහාසුතසෝම ජාතකයේදී බව ඇතැම්හු පවසති. එහෙත් මෙම අටුවාචාරීන් වහන්සේලා (සහ මධ්‍යම භාණක තෙරුන් වහන්සේලා) පවසන්නේ එය ජයද්දිස ජාතකයේදී සිදු වූ බවයි. එකල්හි මහාබෝධිසත්වයන් විසින් කම්මාසපාදයා දමනය කරන ලදී. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාළහ:"

‘‘Putto yadā homi jayaddisassa;

Pañcālaraṭṭhadhipatissa atrajo.Cajitvāna pāṇaṃ pitaraṃ pamocayiṃ;

Kammāsapādampi cahaṃ pasādayi’’nti.

"මම යම් කලෙක පංචාල දේශයේ අධිපති වූ ජයද්දිස රජුගේ ඖරස පුත්‍රයා වීමිද, එකල්හි මගේ ජීවිතය පරිත්‍යාග කොට පියාණන්ව (යක්ෂ භයෙන්) මුදා ගත්තෙමි. එසේම මම කම්මාසපාදයා පවා (මිනී කෑමෙන් වළක්වා සීලයෙහි පිහිටුවා) පැහැදවීමි."

Keci pana dha-kāreneva atthaṃ vaṇṇayanti. Kurūraṭṭhavāsīnaṃ kira kuruvattadhammo, tasmiṃ kammāso jāto, tasmā taṃ ṭhānaṃ kammāso ettha dhammo jātoti kammāsadhammanti vuccati. Tattha niviṭṭhanigamassāpi etadeva nāmaṃ. Bhummavacanena kasmā na vuttanti. Avasanokāsato. Bhagavato kira tasmiṃ nigame vasanokāso koci vihāro nāma nāhosi. Nigamato pana apakkamma aññatarasmiṃ udakasampanne ramaṇīye bhūmibhāge mahāvanasaṇḍo ahosi tattha bhagavā vihāsi, taṃ nigamaṃ gocaragāmaṃ katvā. Tasmā evamettha attho veditabbo – ‘‘kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvā’’ti.

ඇතැම්හු "ධ" කාරයෙන්ම අර්ථ වර්ණනා කරති. කුරු රට වැසියන්ගේ "කුරුවත්ත ධර්මය" නම් වූ පංචශීල ප්‍රතිපදාව එම ජනපදයේදී කිලිටි වූ (කම්මාස වූ) බැවින් හෝ, එහිදී එම ධර්මය නැවත ඇති වූ බැවින් "කම්මාසධම්ම" යයි කියනු ලැබේ. එහි පිහිටි නිගමයට (නියම්ගමට) ද එම නමම ව්‍යවහාර වේ. සප්තමී විභක්තියෙන් (කම්මාසධම්මයෙහි කියා) කුමක් හෙයින් නොකියන ලද්දේද? එය වාසස්ථානයක් නොවන බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ නිගමය තුළ වැඩසිටීමට විහාරයක් නොවීය. නිගමයෙන් බැහැරව, ජලය සහිත රමණීය භූමි භාගයක පිහිටි මහා වනයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි අතර, ඒ නිගමය ගොදුරු ගම (පිණ්ඩපාතය සඳහා වූ ගම) කර ගත්හ. එබැවින් මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය - "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුරු රට කම්මාසධම්ම නම් වූ නිගමය ගොදුරු ගම කොට වැඩවසන සේක."

Āyasmāti piyavacanametaṃ, gāravavacanametaṃ. Ānandoti tassa therassa nāmaṃ. Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso – ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti, tathā nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ nisīdīti upāvisi. Paṇḍitā hi garuṭṭhāniyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti. Ayañca tesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ nisīdi.

"ආයස්මා" යනු ප්‍රිය වචනයකි, ගෞරව වචනයකි. "ආනන්ද" යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ නාමයයි. "ඒකමන්තං" යනු ක්‍රියා විශේෂණයක් ලෙස යෙදුණු නපුංසක ලිංග පදයකි; එය "සඳ සහ හිරු අසම ලෙස (විසමං) ගමන් කරති" යනාදී තැන්හි යෙදෙන "විසමං" යන්න මෙනි. එබැවින් යම් පරිද්දෙකින් හිඳගත්විට එක් පසෙක වාඩි වූවා වේද, එපරිද්දෙන් හිඳගත්තේය යනු මෙහි අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත්, මෙය සප්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදුණු ද්විතීයා විභක්ති පදයකි (එක් පසෙක යන්නයි). පණ්ඩිතයෝ ගරු කළ යුතු උතුමන් වෙත පැමිණ, අසුන් ගැනීමෙහි ඇති දක්ෂතාවය නිසා එක් පසෙක වාඩි වෙති. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද ඒ දක්ෂයන් අතර එක් අයෙකු බැවින් එක් පසෙක වාඩි වූහ.

Kathaṃ nisinno kho pana ekamantaṃ nisinno hotīti? Cha nisajjadose vajjetvā. Seyyathidaṃ – atidūraṃ, accāsannaṃ, uparivātaṃ, unnatappadesaṃ, atisammukhaṃ, atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati. Unnatappadese nisinno [Pg.75] agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ parivattetvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi tikkhattuṃ bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ katvā sakkaccaṃ vanditvā ete cha nisajjadose vajjetvā dakkhiṇajāṇumaṇḍalassa abhimukhaṭṭhāne chabbaṇṇānaṃ buddharasmīnaṃ anto pavisitvā pasannalākhārasaṃ vigāhanto viya suvaṇṇapaṭaṃ pārupanto viya rattuppalamālāvitānamajjhaṃ pavisanto viya ca dhammabhaṇḍāgāriko āyasmā ānando nisīdi. Tena vuttaṃ – ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti.

එක් පසෙක වාඩි වීම යනු කෙසේ වාඩි වීමක්ද? වාඩි වීමේ දෝෂ හයක් දුරු කර වාඩි වීමයි. එනම්: ඉතා දුරින් හිඳීම, ඉතා සමීපව හිඳීම, සුළඟ හමන දිශාවෙහි (ඉහළ සුළඟේ) හිඳීම, උස් තැනක හිඳීම, සෘජුවම ඉදිරිපිට හිඳීම සහ සෘජුවම පිටුපසින් හිඳීමයි. ඉතා දුරින් වාඩි වූ තැනැත්තාට කතා කිරීමට අවශ්‍ය වූ විට මහ හඬින් කතා කිරීමට සිදු වේ. ඉතා සමීපව වාඩි වූ තැනැත්තා ගුරු පුද්ගලයාගේ ශරීරයේ ස්පර්ශ වේ. ඉහළ සුළඟේ වාඩි වූ තැනැත්තා තම ශරීර ගන්ධයෙන් පීඩා කරයි. උස් තැනක වාඩි වීමෙන් අගෞරවය ප්‍රකාශ වේ. සෘජුවම ඉදිරිපිට වාඩි වූ තැනැත්තාට බැලීමට අවශ්‍ය වූ විට ඇසට ඇස ගැටෙන සේ බැලීමට සිදු වේ. සෘජුවම පිටුපසින් වාඩි වූ තැනැත්තාට බැලීමට අවශ්‍ය වූ විට බෙල්ල හරවා බැලීමට සිදු වේ. එබැවින් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද තෙවරක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැදකුණු කොට, මනා කොට වැඳ, වාඩි වීමේ මෙම දෝෂ හය දුරු කොට, දකුණු දණ මඬලට අභිමුඛ ස්ථානයක, ෂඩ්වර්ණ බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් ඇතුළට පිවිස, පැහැදුණු ලාකඩ දියකට බසින්නෙකු මෙන් ද, රන් සළුවක් පොරවන්නෙකු මෙන් ද, රතු මහනෙල් මල් වියනක් මැදට පිවිසෙන්නෙකු මෙන් ද හිඳගත්හ. ඒ නිසා "එක් පසෙක වාඩි විය" (ඒකමන්තං නිසීදි) යයි කියන ලදී.

Kāya pana velāya, kena kāraṇena ayamāyasmā bhagavantaṃ upasaṅkamantoti? Sāyanhavelāyaṃ paccayākārapañhapucchanakāraṇena. Taṃ divasaṃ kirāyamāyasmā kulasaṅgahatthāya gharadvāre gharadvāre sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya kammāsadhammagāmaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto satthu vattaṃ dassetvā satthari gandhakuṭiṃ paviṭṭhe satthāraṃ vanditvā attano divāṭṭhānaṃ gantvā antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ paṭisammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā udakatumbato udakaṃ gahetvā udakena hatthapāde sītale katvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno sotāpattiphalasamāpattiṃ samāpajji. Atha paricchinnakālavasena samāpattito uṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāresi. So – ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādito paṭṭhāya antaṃ, antato paṭṭhāya ādiṃ, ubhayantato paṭṭhāya majjhaṃ, majjhato paṭṭhāya ubho ante pāpento tikkhattuṃ dvādasapadaṃ paccayākāraṃ sammasi. Tassevaṃ sammasantassa paccayākāro vibhūto hutvā uttānakuttānako viya upaṭṭhāsi.

ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ කිනම් වේලාවක, කුමන හේතුවක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේද? සවස් කාලයෙහි පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය පිළිබඳ ප්‍රශ්න විමසන අදහසිනි. එදින ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ කුලයන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්, ගෙයක් ගෙයක් පාසා රන් දහසක මල්ලක් තබන්නෙකු මෙන් කම්මාසධම්ම නිගමයෙහි පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර, දහවල් දානයෙන් පසු බුදුරජාණන් වහන්සේට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් නිමවා, උන්වහන්සේ ගන්ධකුටියට වැඩම කළ පසු වැඳ නමස්කාර කොට, තමන් වහන්සේගේ දිවා ස්ථානයට ගොස්, එය අමදිනා ලදී. අනතුරුව සම් කඩක් පනවා, පැන් කලයෙන් පැන් ගෙන අත් පා සිසිල් කරගෙන, පළක් බැඳ හිඳ සෝවාන් ඵල සමාපත්තියට සමවැදුණහ. පසුව නියම කරගත් කාලය අවසානයේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය කෙරෙහි ඥානය මෙහෙයවූහ. උන්වහන්සේ "අවිජ්ජා පච්චයා සංඛාරා" යනාදී වශයෙන් මුල සිට අගටත්, අග සිට මුලටත්, දෙකෙළවරින් මැදටත්, මැද සිට දෙකෙළවරටත් පමුණුවමින් තෙවරක් දොළොස් පදයකින් යුත් පටිච්චසමුප්පාදය මෙනෙහි කළහ. එසේ මෙනෙහි කරන උන්වහන්සේට පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය ඉතා පැහැදිලිව හා ප්‍රකටව වැටහිණි.

Tato cintesi – ‘‘ayaṃ paccayākāro sabbabuddhehi – ‘gambhīro ceva gambhīrāvabhāso cā’ti kathito, mayhaṃ kho pana padesañāṇe ṭhitassa sāvakassa sato uttāno vibhūto pākaṭo hutvā upaṭṭhāti, mayhaṃyeva nu kho esa uttānako hutvā upaṭṭhāti, udāhu aññesampī’’ti? Athassa etadahosi – ‘‘handāhaṃ imaṃ pañhaṃ gahetvā bhagavantaṃ pucchāmi, addhā me bhagavā imaṃ atthuppattiṃ katvā sālindaṃ sineruṃ ukkhipanto viya ekaṃ suttantakathaṃ kathetvā dassessati. Buddhānañhi vinayapaññattiṃ, bhummantaraṃ, paccayākāraṃ, samayantaranti imāni cattāri ṭhānāni patvā gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantabhāvo [Pg.76] paññāyati, desanā gambhīrā hoti tilakkhaṇabbhāhatā suññatapaṭisaṃyuttā’’ti.

ඉක්බිති උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "මේ පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය සියලු බුදුවරුන් විසින් 'ගැඹුරුය, ගැඹුරු ස්වභාවයක් ඇත්තේය' යි වදාරන ලද්දකි. එහෙත් ප්‍රදේශ ඥානයෙහි (අල්ප වූ ඥානයෙහි) පිහිටි ශ්‍රාවකයෙකු වූ මට මෙය ඉතා පැහැදිලිව හා ප්‍රකටව වැටහෙයි. මෙය මට පමණක් මෙසේ වැටහෙන්නේද නැතහොත් අන් අයටත් මෙසේමද?" එවිට උන්වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: "මම දැන් මේ ප්‍රශ්නය ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසන්නෙමි. සැබවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම කරුණ නිමිති කරගෙන, සිනේරු පර්වතය එසවන්නාක් මෙන් මහා තේජසින් යුත් සූත්‍ර ධර්මයක් දේශනා කරන සේක. මක්නිසාද යත්, බුදුවරුන්ගේ විනය පැනවීම්, භූමි අන්තරයන් (ලෝක ධාතු පිළිබඳ බෙදීම්), පටිච්චසමුප්පාදය සහ අන්‍ය සමයයන් (අන්‍ය දෘෂ්ටි) යන මේ කරුණු හතරට පැමිණි කල බුද්ධ දේශනාව මහා ගර්ජනාවක් වැනි වේ, ඥානය එම කරුණු තුළට මැනවින් කිඳා බසී, බුද්ධ ඥානයේ මහානුභාවය ප්‍රකට වේ. එම දේශනාව ත්‍රිලක්ෂණයෙන් යුත්, ශූන්‍යතාවය හා සම්බන්ධ වූ ඉතා ගැඹුරු දේශනාවක් වන්නේමය."

So kiñcāpi pakatiyāva ekadivase satavārampi sahassavārampi bhagavantaṃ upasaṅkamanto na ahetuakāraṇena upasaṅkamati, taṃ divasaṃ pana imaṃ pañhaṃ gahetvā – ‘‘imaṃ buddhagandhahatthiṃ āpajja ñāṇakoñcanādaṃ sossāmi, buddhasīhaṃ āpajja ñāṇasīhanādaṃ sossāmi, buddhasindhavaṃ āpajja ñāṇapadavikkamaṃ passissāmī’’ti cintetvā divāṭṭhānā uṭṭhāya cammakkhaṇḍaṃ papphoṭetvā ādāya sāyanhasamaye bhagavantaṃ upasaṅkami. Tena vuttaṃ – ‘‘sāyanhavelāyaṃ paccayākārapañhapucchanakāraṇena upasaṅkamanto’’ti.

එම ආනන්ද ස්ථවීරයන් වහන්සේ සාමාන්‍යයෙන් දිනකට සිය වාරයක් හෝ දහස් වාරයක් වුවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹෙන්නේ කිසිදු කරුණක් හෝ හේතුවක් නොමැතිව නොවේ. එහෙත් එදින මෙම පටිච්චසමුප්පාද ප්‍රශ්නය පෙරදැරි කරගෙන, "මෙම බුද්ධ නැමති ගන්ධ හස්තියා වෙත පැමිණ ප්‍රඥා නැමති කොංචනාදය ශ්‍රවණය කරන්නෙමි, බුද්ධ නැමති සිංහයා වෙත පැමිණ ප්‍රඥා නැමති සීහනාදය ශ්‍රවණය කරන්නෙමි, බුද්ධ නැමති සින්ධව අශ්වයා වෙත පැමිණ ප්‍රඥා නැමති පියවර වික්‍රමය දකින්නෙමි" යි සිතා, දිවා විහරණයෙන් නැගී සිට, ඇතිරිල්ල ගසා දමා රැගෙන, සවස් කාලයේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹුහ. ඒ නිසාම "සවස් කාලයේදී ප්‍රත්‍යාකාර (පටිච්චසමුප්පාද) ප්‍රශ්නය විමසීමේ අදහසින් එළඹියේය" යි වදාරන ලදී.

Yāva gambhīroti ettha yāvasaddo pamāṇātikkame, atikkamma pamāṇaṃ gambhīro, atigambhīroti attho. Gambhīrāvabhāsoti gambhīrova hutvā avabhāsati, dissatīti attho. Ekañhi uttānameva gambhīrāvabhāsaṃ hoti pūtipaṇṇādivasena kāḷavaṇṇapurāṇaudakaṃ viya. Tañhi jāṇuppamāṇampi sataporisaṃ viya dissati. Ekaṃ gambhīraṃ uttānāvabhāsaṃ hoti maṇigaṅgāya vippasannaudakaṃ viya. Tañhi sataporisampi jāṇuppamāṇaṃ viya khāyati. Ekaṃ uttānaṃ uttānāvabhāsaṃ hoti cāṭiādīsu udakaṃ viya. Ekaṃ gambhīraṃ gambhīrāvabhāsaṃ hoti sinerupādakamahāsamudde udakaṃ viya. Evaṃ udakameva cattāri nāmāni labhati. Paṭiccasamuppāde panetaṃ natthi. Ayañhi gambhīro ceva gambhīrāvabhāso cāti ekameva nāmaṃ labhati. Evarūpo samānopi atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyati, yadidaṃ acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ bhanteti. Evaṃ attano vimhayaṃ pakāsento pañhaṃ pucchitvā tuṇhībhūto nisīdi.

‘යාව ගම්භීරෝ’ යන මෙහි ‘යාව’ ශබ්දය ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය යන අර්ථයෙහි වැටේ. ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය ගැඹුරු බව හෙවත් ‘අතිගම්භීර’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘ගම්භීරාභාසෝ’ යනු ගැඹුරු වූවා සේම ගැඹුරු ලෙසම වැටහෙන බවයි. ඇතැම් ජලය නොගැඹුරු වුවද පරණ පත් රොඩු ආදිය නිසා කලු පැහැ වී ගැඹුරු සේ පෙනේ. එය දණක් පමණ ගැඹුරු වුවද පුරුෂයන් සියයක් උසට ගැඹුරු සේ පෙනේ. ඇතැම් ජලය ගැඹුරු වුවද මැණික් ගඟේ ඉතා පිරිසිදු ජලය මෙන් නොගැඹුරු සේ පෙනේ. එය පුරුෂයන් සියයක් උසට ගැඹුරු වුවද දණක් පමණ ගැඹුරු සේ පෙනේ. ඇතැම් ජලය සැළි ආදියේ ජලය මෙන් නොගැඹුරු වන අතර නොගැඹුරු ලෙසම පෙනේ. ඇතැම් ජලය මහා මේරු පර්වත පාමුල මහා සමුද්‍රයේ ජලය මෙන් ගැඹුරු වන අතර ගැඹුරු ලෙසම පෙනේ. මෙසේ ජලය අවස්ථා සතරක් ලබයි. පටිච්චසමුප්පාදයේදී (පළමු අවස්ථා දෙක) එසේ නැත. මෙය ගැඹුරු මෙන්ම ගැඹුරු ලෙසම වැටහෙන ස්වභාවය යන එක් නමක්ම ලබයි. "ස්වාමීනි, මෙබඳු ගැඹුරු ස්වභාවයක් තිබියදීත්, මට මෙය ඉතා නොගැඹුරු ලෙස වැටහේ. ස්වාමීනි, මෙය පුදුමයකි, මෙය අසිරිමත්ය" යි මෙසේ තමන්ගේ මවිතය ප්‍රකාශ කරමින් ප්‍රශ්නය විමසා නිශ්ශබ්දව වැඩසිටියහ.

Bhagavā tassa vacanaṃ sutvā – ‘‘ānando bhavaggaggahaṇāya hatthaṃ pasārento viya, sineruṃ chinditvā miñjaṃ nīharituṃ vāyamamāno viya, vinā nāvāya mahāsamuddaṃ taritukāmo viya, pathaviṃ parivattetvā pathavojaṃ gahetuṃ vāyamamāno viya buddhavisayapañhaṃ attano uttānaṃ vadati. Handassa gambhīrabhāvaṃ ācikkhissāmī’’ti cintetvā mā hevantiādimāha.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ වචනය අසා, "ආනන්ද තෙමේ භවග්‍රය ඇල්ලීමට අත දිගු කරන්නෙකු මෙන්ද, මහා මේරු පර්වතය පලා මදය පිටතට ගැනීමට වෙහෙසෙන්නෙකු මෙන්ද, නැවක් නොමැතිව මහා සමුද්‍රයෙන් එතෙර වීමට කැමති වන්නෙකු මෙන්ද, පොළොව පෙරළා පොළොවෙහි ඕජාව ගැනීමට උත්සාහ කරන්නෙකු මෙන්ද, බුද්ධ විෂය වූ ප්‍රශ්නය තමන්ට ඉතා පහසු දෙයක් ලෙස පවසයි. දැන් මොහුට මෙහි ගැඹුරු බව පවසන්නෙමි" යි සිතා ‘මා හේවං’ යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha mā hevanti ha-kāro nipātamattaṃ. Evaṃ mā bhaṇīti attho. Mā hevanti ca idaṃ vacanaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādentopi bhaṇati apasādentopi.

එහි ‘මා හේවං’ යන්නෙහි ‘හ’ කාරය නිපාත මාත්‍රයකි. ‘එසේ නොකියන්න’ යනු එහි අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්ද ස්ථවීරයන්ගේ ප්‍රඥාව දිරිමත් කරමින් හෝ (මතය) නිෂේධනය කරමින් ‘මා හේවං’ යන මෙම වචනය වදාළ සේක.

Ussādanāvaṇṇanā

ප්‍රඥාව දිරිමත් කිරීම පිළිබඳ විස්තරය.

Tattha [Pg.77] ussādento – ānanda, tvaṃ mahāpañño visadañāṇo, tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati. Aññesaṃ panesa uttānakoti na sallakkhetabbo, gambhīroyeva ca gambhīrāvabhāso ca. Tattha catasso upamā vadanti. Chamāse subhojanarasapuṭṭhassa kira katayogassa mahāmallassa samajjasamaye katamallapāsāṇaparicayassa yuddhabhūmiṃ gacchantassa antarā mallapāsāṇaṃ dassesuṃ, so – kiṃ etanti āha. Mallapāsāṇoti. Āharatha nanti. Ukkhipituṃ na sakkomāti vutte sayaṃ gantvā kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānanti vatvā dvīhi hatthehi dve pāsāṇe ukkhipitvā kīḷāguḷe viya khipitvā agamāsi. Tattha mallassa mallapāsāṇo lahukopi na aññesaṃ lahukoti vattabbo. Chamāse subhojanarasapuṭṭho mallo viya hi kappasatasahassaṃ abhinīhārasampanno āyasmā ānando, yathā mallassa mahābalatāya mallapāsāṇo lahuko, evaṃ therassa mahāpaññatāya paṭiccasamuppādo uttāno, so aññesaṃ uttānoti na vattabbo.

එහි දිරිමත් කිරීම නම්: "ආනන්ද, ඔබ මහා ප්‍රඥාවන්තයෙක්, ඉතා පැහැදිලි ඥානයක් ඇත්තෙක්. ඒ නිසා ඔබට ගැඹුරු වූ පටිච්චසමුප්පාදය පවා ඉතා පහසු දෙයක් ලෙස වැටහේ. එහෙත් අන් අයට මෙය පහසු දෙයක් ලෙස නොසැලකිය යුතුය. මෙය ගැඹුරුමය, ගැඹුරු ලෙසම පෙනෙන්නකි." ඒ සම්බන්ධව (අටුවාචාරීන් වහන්සේලා) උපමා සතරක් දක්වති. මාස හයක් හොඳ ආහාර පානයෙන් පෝෂණය වූ, හොඳින් පුහුණුව ලැබූ මල්ලවයෙක්, උත්සව සමයක මල්ලවයන් ඔසවන ගල් එසවීමට පුරුදු වී සිටියේය. ඔහු සටන් බිමට යන අතරතුර ඔහුට මල්ලවයන් ඔසවන විශාල ගලක් පෙන්වන ලදී. ඔහු "මෙය කුමක්ද?" යි ඇසීය. "එය මල්ලවයන් ඔසවන ගලකි" යි ඔවුන් කීහ. "එය මෙහි ගෙනෙන්න" යි ඔහු කීවේය. "අපට එය එසවිය නොහැක" යි කී විට ඔහුම එහි ගොස් "මෙහි බර ඇති තැන කොහේද?" යි පවසා දෑතින්ම ගල් දෙකක් ඔසවා ක්‍රීඩා කරන බෝල මෙන් වීසි කර ගියේය. එහිදී මල්ලවයාට ඒ ගල සැහැල්ලු වුවද අන් අයට එය සැහැල්ලු යැයි නොකිය යුතුය. කල්ප ලක්ෂයක් පාරමී පුරා ප්‍රඥාව ලැබූ ආනන්ද ස්ථවීරයන් ද එම මල්ලවයා වැනිය. මල්ලවයාට එම ගල සැහැල්ලු වන්නා සේ තෙරුන් වහන්සේට පටිච්චසමුප්පාදය ඉතා පැහැදිලි වුවද, එය අන් අයටද එසේම යැයි නොකිය යුතුය.

Mahāsamudde ca timināma maccho dviyojanasatiko timiṅgalo tiyojanasatiko, timipiṅgalo catuyojanasatiko timirapiṅgalo pañcayojanasatiko, ānando timinando ajjhāroho mahātimīti ime cattāro yojanasahassikā. Tattha timirapiṅgaleneva dīpenti. Tassa kira dakkhiṇakaṇṇaṃ cālentassa pañcayojanasate padese udakaṃ calati. Tathā vāmakaṇṇaṃ. Tathā naṅguṭṭhaṃ, tathā sīsaṃ. Dve pana kaṇṇe cāletvā naṅguṭṭhena udakaṃ paharitvā sīsaṃ aparāparaṃ katvā kīḷituṃ āraddhassa sattaṭṭhayojanasate padese bhājane pakkhipitvā uddhane āropitaṃ viya udakaṃ pakkuthati, tiyojanasatamatte padese udakaṃ piṭṭhiṃ chādetuṃ na sakkoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīro gambhīroti vadanti kutassa gambhīratā, mayaṃ piṭṭhipaṭicchādanamattampi udakaṃ na labhāmā’’ti. Tattha kāyupapannassa timirapiṅgalassa mahāsamuddo uttānoti, aññesaṃ khuddakamacchānaṃ uttānoti na vattabbo, evameva ñāṇupapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti, aññesampi uttānoti na vattabbo.

මහා සමුද්‍රයේ ‘තිමි’ නම් මත්ස්‍යයා යොදුන් දෙසියයක් දිගය, ‘තිමිංගල’ යොදුන් තුන්සියයකි, ‘තිමිපිංගල’ යොදුන් හාරසියයකි, ‘තිමිරපිංගල’ යොදුන් පන්සියයකි. ආනන්ද, තිමිනන්ද, අජ්ඣාරෝහ, මහාතිමි යන මොවුහු යොදුන් දහස බැගින් දිගය. එහි තිමිරපිංගල මත්ස්‍යයාගෙන් උපමාව දක්වති. ඔහු දකුණු කන සලන විට යොදුන් පන්සියයක ප්‍රදේශයක ජලය සැලේ. වම් කනද එසේමය. වලිගය හා හිසද එසේමය. ඔහු කන් දෙකම සලා වලිගයෙන් ජලයට පහර දී හිස දෙපසට වනමින් ක්‍රීඩා කිරීමට පටන් ගත් විට යොදුන් හත් අට සියයක ප්‍රදේශයක ජලය ලිප තැබූ හැලියක මෙන් නටන්නට පටන් ගනී. යොදුන් තුන්සියයක් පමණ ගැඹුරු ජලයට පවා ඔහුගේ පිට වැසීමට නොහැක. එවිට ඔහු මෙසේ පවසනු ඇත: "මේ මහා සමුද්‍රය ගැඹුරුය, ගැඹුරුය කියා පවසති. මෙහි ගැඹුරු බවක් කොහේද? මගේ පිට වැසෙන්නට තරම්වත් මෙහි ජලය නැත." එහිදී මහා ශරීරයක් ඇති තිමිරපිංගලට මහා සමුද්‍රය නොගැඹුරු වුවද කුඩා මත්ස්‍යයන්ට එය එසේ නොවේ. එලෙසම ඥානයෙන් යුත් තෙරුන් වහන්සේට පටිච්චසමුප්පාදය නොගැඹුරු වුවද අන් අයටද එය එසේම යැයි නොකිය යුතුය.

Supaṇṇarājā [Pg.78] ca diyaḍḍhayojanasatiko, tassa dakkhiṇapakkho paññāsayojaniko hoti tathā vāmapakkho, piñchavaṭṭi saṭṭhiyojanikā, gīvā tiṃsayojanikā, mukhaṃ navayojanaṃ, pādā dvādasayojanikā. Tasmiṃ supaṇṇavātaṃ dassetuṃ āraddhe sattaṭṭhayojanasataṃ ṭhānaṃ nappahoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ ākāso ananto anantoti vadanti, kutassa anantatā, mayaṃ pakkhavātappasāraṇokāsampi na labhāmā’’ti. Tattha kāyupapannassa supaṇṇarañño ākāso parittoti, aññesaṃ khuddakapakkhīnaṃ parittoti na vattabbo, evameva ñāṇupapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti, aññesampi uttānoti na vattabbo.

ගුරුළු රජු යොදුන් එකසිය පනහක් දිගය. ඔහුගේ දකුණු පියාපත යොදුන් පනහකි, වම් පියාපතද එසේමය. වලිගය යොදුන් හැටකි, බෙල්ල යොදුන් තිහකි, මුඛය යොදුන් නවයකි, පාද යොදුන් දොළසකි. ඔහු ගුරුළු වේගය පෙන්වීමට පටන් ගත් විට යොදුන් හත් අට සියයක ඉඩ ප්‍රමාණය පවා මදි වේ. එවිට ඔහු මෙසේ පවසනු ඇත: "මේ ආකාශය අනන්තය, අනන්තය කියා පවසති. මෙහි අනන්ත බවක් කොහේද? අපට පියාපත් විදහන්නට තරම්වත් මෙහි ඉඩක් නැත." එහිදී මහා ශරීරයක් ඇති ගුරුළු රජුට ආකාශය කුඩා වුවද කුඩා පක්ෂීන්ට එය කුඩා යැයි නොකිය යුතුය. එලෙසම ඥානයෙන් යුත් තෙරුන් වහන්සේට පටිච්චසමුප්පාදය නොගැඹුරු වුවද අන් අයටද එය එසේම යැයි නොකිය යුතුය.

Rāhu asurindo pana pādantato yāva kesantā yojanānaṃ cattāri sahassāni aṭṭha ca satāni hoti. Tassa dvinnaṃ bāhānaṃ antaraṃ dvādasayojanasatikaṃ. Bahalattena chayojanasatikaṃ. Hatthapādatalāni tiyojanasatikāni, tathā mukhaṃ. Ekekaṃ aṅgulipabbaṃ paññāsayojanaṃ, tathā bhamukantaraṃ. Nalāṭaṃ tiyojanasatikaṃ. Sīsaṃ navayojanasatikaṃ. Tassa mahāsamuddaṃ otiṇṇassa gambhīraṃ udakaṃ jāṇuppamāṇaṃ hoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīro gambhīroti vadanti, kutassa gambhīratā, mayaṃ jāṇuppaṭicchādanamattampi udakaṃ na labhāmā’’ti. Tattha kāyupapannassa rāhuno mahāsamuddo uttānoti, aññesaṃ uttānoti na vattabbo, evameva ñāṇupapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti, aññesampi uttānoti na vattabbo. Etamatthaṃ sandhāya bhagavā – ‘‘mā hevaṃ, ānanda, avaca; mā hevaṃ, ānanda avacā’’ti āha.

රාහු අසුරේන්ද්‍රයා පාදාන්තයේ සිට කෙස් කෙළවර දක්වා උසින් යොදුන් හාරදහස් අටසියයක් වෙයි. ඔහුගේ බාහු දෙක අතර පරතරය යොදුන් එක්දහස් දෙසියයකි. ශරීරයේ ඝනකම යොදුන් හයසියයකි. අත්ල සහ පතුල් යොදුන් තුන්සියයක් බැගින් වන අතර, මුව මඬලද එසේමය. එක් එක් ඇඟිලි පුරුකක් යොදුන් පනහක් වන අතර, බැම අතර පරතරයද එසේමය. නළල් තලය යොදුන් තුන්සියයකි. හිස යොදුන් නවසියයකි. මහා සාගරයට බැසගත් ඔහුට සාගරයේ ගැඹුරු ජලය දණහිස දක්වා වූ ප්‍රමාණයකට පමණක් සීමා වෙයි. ඔහු මෙසේ පවසනු ඇත - 'මේ මහා සාගරය ඉතා ගැඹුරු යැයි මිනිස්සු පවසති; මෙහි ඇති ගැඹුර කුමක්ද? අපට දණහිස වැසෙන තරම්වත් ජලයක් මෙහි නැත.' එහිදී එවැනි ශරීර සම්පත්තියකින් යුත් රාහුට මහා සාගරය නොගැඹුරු වුවද, අන් අයට එය නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය. එමෙන්ම ඥාන සම්පත්තියෙන් යුත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට පටිච්චසමුප්පාදය නොගැඹුරු ලෙස වැටහුණද, අන් අයට එය නොගැඹුරු යැයි නොකිය යුතුය. මෙම කරුණ අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, 'ආනන්දය, එසේ නොකියන්න; ආනන්දය, එසේ නොකියන්න' යැයි වදාළ සේක.

Therassa hi catūhi kāraṇehi gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānoti upaṭṭhāti. Katamehi catūhi? Pubbūpanissayasampattiyā, titthavāsena, sotāpannatāya, bahussutabhāvenāti.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට කරුණු හතරක් හේතුවෙන් පටිච්චසමුප්පාදය ගැඹුරු වුවද නොගැඹුරු ලෙස වැටහෙයි. ඒ කරුණු හතර කුමක්ද? පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය, ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි වාසය කිරීම, සෝවාන් ඵලයට පත්ව සිටීම සහ බහුශ්‍රැත භාවය යන කරුණුයි.

Pubbūpanissayasampattikathā

පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය පිළිබඳ කතාව

Ito kira satasahassime kappe padumuttaro nāma satthā loke uppajji. Tassa haṃsavatī nāma nagaraṃ ahosi, ānando nāma rājā pitā[Pg.79], sumedhā nāma devī mātā, bodhisatto uttarakumāro nāma ahosi. So puttassa jātadivase mahābhinikkhamanaṃ nikkhamma pabbajitvā padhānamanuyuñjanto anukkamena sabbaññutaṃ patvā – ‘‘anekajātisaṃsāra’’nti udānaṃ udānetvā sattāhaṃ bodhipallaṅke vītināmetvā pathaviyaṃ ṭhapessāmīti pādaṃ abhinīhari. Atha pathaviṃ bhinditvā mahantaṃ padumaṃ uṭṭhāsi. Tassa dhurapattāni navutihatthāni, kesaraṃ tiṃsahatthaṃ, kaṇṇikā dvādasahatthā, navaghaṭappamāṇo reṇu ahosi.

මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට පෙර පදුමුත්තර නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ. උන්වහන්සේගේ නගරය හංසවතී නම් විය. ආනන්ද නම් රජතුමා පියා වූ අතර, සුමේධා නම් දේවිය මව වූවාය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ උත්තර කුමාර නම් වූහ. උන්වහන්සේ තම පුත් කුමරු උපන් දිනයේම මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට පැවිදි වී, ප්‍රධාන වීර්යය වඩා අනුපිළිවෙලින් සර්වඥතා ඥානය ලබා, 'අනේකජාති සංසාරං' යන උදානය ප්‍රකාශ කොට සත් දිනක් බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩසිට, 'පොළොව මත පය තබන්නෙමියි' ශ්‍රී පාදය ඉදිරියට තැබූ සේක. එවිට පොළොව පලාගෙන මහා පද්මයක් මතු විය. එහි පිටත පෙති රියන් අනූවක් විය, රේණු රියන් තිහක් විය, කර්ණිකාව රියන් දොළසක් විය, පරාග නව කළයක් පමණ විය.

Satthā pana ubbedhato aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedho ahosi. Tassa ubhinnaṃ bāhānamantaraṃ aṭṭhārasahatthaṃ, nalāṭaṃ pañcahatthaṃ, hatthapādā ekādasahatthā. Tassa ekādasahatthena pādena dvādasahatthāya kaṇṇikāya akkantamattāya navaghaṭappamāṇo reṇu uṭṭhāya aṭṭhapaṇṇāsahatthaṃ padesaṃ uggantvā okiṇṇamanosilācuṇṇaṃ viya paccokiṇṇo. Tadupādāya bhagavā padumuttarotveva paññāyittha. Tassa devilo ca sujāto ca dve aggasāvakā ahesuṃ. Amitā ca asamā ca dve aggasāvikā. Sumano nāma upaṭṭhāko. Padumuttaro bhagavā pitusaṅgahaṃ kurumāno bhikkhusatasahassaparivāro haṃsavatiyā rājadhāniyā vasati.

ශාස්තෘන් වහන්සේ උසින් රියන් පනස් අටක් වූහ. උන්වහන්සේගේ බාහු දෙක අතර පරතරය රියන් දහඅටකි, නළල් තලය රියන් පහකි, හස්ත හා පාද රියන් එකොළසක් බැගින් විය. උන්වහන්සේ රියන් එකොළසක් වූ ශ්‍රී පාදයෙන් රියන් දොළසක් වූ කර්ණිකාව පෑගූ සැණින්, නව කළයක් පමණ වූ පරාග ඉහළට නැගී රියන් පනස් අටක ප්‍රදේශයක් පුරා විසිරී මනෝසීල කුඩු මෙන් අවට පතිත විය. ඒ හේතුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'පදුමුත්තර' නමින් ප්‍රකට වූහ. උන්වහන්සේට දේවිල සහ සුජාත නමින් අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනමක් වූහ. අමිතා සහ අසමා නමින් අග්‍රශ්‍රාවිකාවන් දෙදෙනෙක් වූහ. උපස්ථායකයා සුමන නම් විය. පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිය රජුට සංග්‍රහ කරනු පිණිස භික්ෂූන් වහන්සේලා ලක්ෂයක් පිරිවරා හංසවතී රාජධානියෙහි වැඩ විසූහ.

Kaniṭṭhabhātā panassa sumanakumāro nāma. Tassa rājā haṃsavatito vīsatiyojanasate ṭhāne bhogagāmaṃ adāsi. So kadāci āgantvā pitarañca satthārañca passati. Athekadivasaṃ paccanto kupito. Sumano rañño pesesi – ‘‘paccanto kupito’’ti. Rājā ‘‘mayā tvaṃ tattha kasmā ṭhapito’’ti paṭipesesi. So nikkhamma core vūpasametvā – ‘‘upasanto, deva, janapado’’ti rañño pesesi. Rājā tuṭṭho – ‘‘sīghaṃ mama putto āgacchatū’’ti āha. Tassa sahassamattā amaccā honti. So tehi saddhiṃ antarāmagge mantesi – ‘‘mayhaṃ pitā tuṭṭho, sace me varaṃ deti, kiṃ gaṇhāmī’’ti. Atha naṃ ekacce ‘‘hatthiṃ gaṇhatha, assaṃ gaṇhatha, rathaṃ gaṇhatha, janapadaṃ gaṇhatha, sattaratanāni gaṇhathā’’ti āhaṃsu. Apare – ‘‘tumhe pathavissarassa puttā, tumhākaṃ dhanaṃ na dullabhaṃ, laddhampi cetaṃ sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, puññameva ekaṃ ādāya gamanīyaṃ; tasmā te deve varaṃ dadamāne temāsaṃ padumuttaraṃ bhagavantaṃ upaṭṭhātuṃ varaṃ gaṇhathā’’ti. So – ‘‘tumhe mayhaṃ kalyāṇamittā, na mametaṃ cittaṃ atthi, tumhehi pana uppāditaṃ, evaṃ karissāmī’’ti gantvā pitaraṃ vanditvā [Pg.80] pitarāpi āliṅgetvā tassa matthake cumbitvā – ‘‘varaṃ te putta, demī’’ti vutte ‘‘sādhu mahārāja, icchāmahaṃ mahārāja bhagavantaṃ temāsaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahanto jīvitaṃ avañjhaṃ kātuṃ, imameva varaṃ dehī’’ti āha. ‘‘Na sakkā tāta, aññaṃ varehī’’ti vutte ‘‘deva, khattiyānaṃ nāma dve kathā natthi, etameva dehi, na me aññenattho’’ti. Tāta buddhānaṃ nāma cittaṃ dujjānaṃ, sace bhagavā na icchissati, mayā dinnepi kiṃ bhavissatīti? So – ‘‘sādhu, deva, ahaṃ bhagavato cittaṃ jānissāmī’’ti vihāraṃ gato.

උන්වහන්සේගේ බාල සොහොයුරා සුමන කුමාරයා නම් විය. රජතුමා ඔහුට හංසවතී නගරයේ සිට යොදුන් එකසිය විස්සක් දුරින් පිහිටි ගම්වරයක් පිරිනැමීය. ඔහු ඉඳහිට පැමිණ පිය රජු සහ ශාස්තෘන් වහන්සේ බැහැදකියි. දිනක් දේශ සීමාවේ කැරැල්ලක් හටගත්තේය. සුමන කුමරු රජුට 'දේශ සීමාව කැළඹී ඇත' කියා දන්වා යැවීය. රජතුමා 'මා ඔබව එහි තැබුවේ කුමකටද?' කියා පෙරළා පණිවිඩයක් එවීය. ඔහු නික්ම ගොස් සතුරන් මර්දනය කර 'දේවයන් වහන්ස, ජනපදය සන්සුන් විය' කියා රජුට දන්වා යැවීය. රජු සතුටු වී 'මගේ පුතා වහාම පැමිණේවා' යි කීවේය. ඔහුට දහසක් පමණ අමාත්‍යවරු වූහ. ඔහු මඟදී ඔවුන් සමඟ මෙසේ සාකච්ඡා කළේය - 'මගේ පියා සතුටු වී සිටියි, ඔහු මට වරයක් දෙන්නේ නම් මා ගත යුත්තේ කුමක්ද?' එවිට ඇතැමෙක් 'ඇතුන් ගන්න, අශ්වයන් ගන්න, රථ ගන්න, ජනපද ගන්න, සප්ත රත්නයන් ගන්න' යැයි කීහ. තවත් පිරිසක් 'ඔබ මහා රජුගේ පුත්‍රයෙකි, ඔබට ධනය දුර්ලභ නැත, ලැබෙන ඒ සියල්ල අතහැර යා යුතුය, රැගෙන යා හැක්කේ පින් පමණි; එබැවින් රජතුමා වරයක් දෙන විට වස්සාන මාස තුනෙහි පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට වරයක් ගන්න' යැයි කීහ. ඔහු 'ඔබලා මගේ කල්‍යාණ මිත්‍රයෝය, මට එවැනි අදහසක් නොවීය, ඔබලා එය ඇති කළාහුය, මම එසේ කරන්නෙමි' යැයි පවසා, ගොස් පියා වැඳ රජු විසින් වැළඳගෙන හිස සිපගත් පසු, 'පුත්‍රය, ඔබට වරයක් දෙමි' යි කී කල, 'මහරජතුමනි, යහපති, මහරජතුමනි, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරමින් මාස තුනක් ජීවිතය සාර්ථක කර ගැනීමට කැමැත්තෙමි, මට මෙම වරයම ලබා දෙන්න' යැයි කීවේය. 'පුත්‍රය, එය කළ නොහැක, වෙනත් වරයක් ඉල්ලන්න' යැයි කී කල, 'දේවයන් වහන්ස, ක්ෂත්‍රියයන්ට වචන දෙකක් නැත, මෙයම ලබා දෙන්න, මට වෙනත් දෙයකින් වැඩක් නැත' යැයි කීවේය. 'පුත්‍රය, බුදුවරුන්ගේ සිත දැන ගැනීම අපහසුය, ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අකමැති වුවහොත් මා වරය දුන් පමණින් කුමක් වේද?' එවිට ඔහු 'යහපති දේවයන් වහන්ස, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත දැනගන්නෙමි' යැයි පවසා විහාරයට ගියේය.

Tena ca samayena bhattakiccaṃ niṭṭhapetvā bhagavā gandhakuṭiṃ paviṭṭho hoti. So maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ agamāsi. Te taṃ āhaṃsu – ‘‘rājaputta, kasmā āgatosī’’ti? Bhagavantaṃ dassanāya, dassetha me bhagavantanti. Na mayaṃ, rājaputta, icchiticchitakkhaṇe satthāraṃ daṭṭhuṃ labhāmāti. Ko pana, bhante, labhatīti? Sumanatthero nāma rājaputtāti. ‘‘So kuhiṃ, bhante, thero’’ti. Therassa nisinnaṭṭhānaṃ pucchitvā gantvā vanditvā – ‘‘icchāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ passituṃ, dassetha me’’ti āha. Thero – ‘‘ehi rājaputtā’’ti taṃ gahetvā taṃ gandhakuṭipariveṇe ṭhapetvā gandhakuṭiṃ abhiruhi. Atha naṃ bhagavā – ‘‘sumana, kasmā āgatosī’’ti āha. Rājaputto, bhante, bhagavantaṃ dassanāya āgatoti. Tena hi bhikkhu āsanaṃ paññāpehīti. Thero āsanaṃ paññāpesi, nisīdi bhagavā paññatte āsane. Rājaputto bhagavantaṃ vanditvā paṭisanthāraṃ akāsi. Kadā āgatosi rājaputtāti? Bhante, tumhesu gandhakuṭiṃ paviṭṭhesu. Bhikkhū pana – ‘‘na mayaṃ icchiticchitakkhaṇe bhagavantaṃ daṭṭhuṃ labhāmā’’ti maṃ therassa santikaṃ pāhesuṃ. Thero pana ekavacaneneva dassesi. Thero, bhante, tumhākaṃ sāsane vallabho maññeti. Āma rājakumāra, vallabho esa bhikkhu mayhaṃ sāsaneti. Bhante, buddhānaṃ sāsane kiṃ katvā vallabho hotīti? Dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā kumārāti. Bhagavā, ahaṃ thero viya buddhasāsane vallabho hotukāmo, temāsaṃ me vassāvāsaṃ adhivāsethāti. Bhagavā – ‘‘atthi nu kho tattha gatena attho’’ti oloketvā atthīti disvā ‘‘suññāgāre, kho rājakumāra tathāgatā abhiramantī’’ti [Pg.81] āha. Kumāro ‘‘aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti vatvā ‘‘ahaṃ, bhante, purimataraṃ gantvā vihāraṃ kāremi, mayā pesite bhikkhusatasahassena saddhiṃ āgacchathā’’ti paṭiññaṃ gahetvā pitusantikaṃ gantvā ‘‘dinnā me, deva, bhagavatā paṭiññā, mayā pahite bhagavantaṃ peseyyāthā’’ti pitaraṃ vanditvā nikkhamitvā yojane yojane vihāraṃ kāretvā vīsayojanasataṃ addhānaṃ gantvā attano nagare vihāraṭṭhānaṃ vicinanto sobhanaṃ nāma kuṭumbikassa uyyānaṃ disvā satasahassena kiṇitvā satasahassaṃ vissajjetvā vihāraṃ kāresi. Tattha bhagavato gandhakuṭiṃ sesabhikkhūnañca rattiṭṭhānadivāṭṭhānatthāya kuṭileṇamaṇḍape kārāpetvā pākāraparikkhepe katvā dvārakoṭṭhakañca niṭṭhapetvā pitusantikaṃ pesesi – ‘‘niṭṭhitaṃ mayhaṃ kiccaṃ, satthāraṃ pahiṇathā’’ti.

එම අවස්ථාවේදී බුදුරජාණන් වහන්සේ දන් වැළඳීම අවසන් කොට ගන්ධකුටියට වැඩම කර සිටියහ. එවිට සුමන රාජකුමාරයා මණ්ඩල මාලයේ (ධර්ම ශාලාවේ) රැස්ව සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත ගියේය. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහුගෙන්, "රාජපුත්‍රය, ඔබ කුමකට පැමිණියේද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, මම බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකගැනීමට පැමිණියෙමි. මට බුදුරජාණන් වහන්සේව පෙන්වා දෙන්න" යැයි ඔහු කීවේය. එවිට භික්ෂූන් වහන්සේලා, "රාජපුත්‍රය, අපට කැමති කැමති මොහොතක ශාස්තෘන් වහන්සේව දැක ගැනීමට අවස්ථාවක් නොලැබේ" යැයි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, එසේ නම් ඒ අවස්ථාව ලැබෙන්නේ කාහටද?" "රාජපුත්‍රය, සුමන තෙරුන් වහන්සේට ඒ අවස්ථාව ලැබේ" යැයි උන්වහන්සේලා පැවසූහ. තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටින ස්ථානය අසා දැනගත් කුමාරයා එහි ගොස් වැඳ නමස්කාර කොට, "ස්වාමීනි, මම බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක ගැනීමට කැමැත්තෙමි, මට උන්වහන්සේව පෙන්වා දෙන්න" යැයි ඉල්ලා සිටියේය. තෙරුන් වහන්සේ ද "රාජපුත්‍රය, එන්න" යැයි පවසා ඔහු කැඳවාගෙන ගොස් ගන්ධකුටි පරිවේණයේ නතර කර ගන්ධකුටියට ඇතුළු වූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ ද "සුමන, ඔබ කුමකට පැමිණියේද?" යි ඇසූ සේක. "ස්වාමීනි, රාජකුමාරයා බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක ගැනීමට පැමිණ සිටී" යැයි තෙරුන් වහන්සේ සැළ කළහ. "භික්ෂුව, එසේ නම් අසුනක් පනවන්න" යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ අසුන පැනවූ අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ පැනවූ අසුනෙහි වැඩ සිටියහ. රාජකුමාරයා ද බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඳ පිළිසඳරෙහි යෙදුණේය. "රාජපුත්‍රය, ඔබ කවදා පැමිණියේද?" යි බුදුන් වහන්සේ ඇසූ විට, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ගන්ධකුටියට වැඩම කළ අවස්ථාවේමය. නමුත් භික්ෂූන් වහන්සේලා, 'අපට කැමති සෑම අවස්ථාවකම බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකගත නොහැකිය' පවසා මා සුමන තෙරුන් වෙත එවූහ. තෙරුන් වහන්සේ එක් වචනයෙන්ම මා කැඳවාගෙන ආහ. ස්වාමීනි, මේ තෙරුන් වහන්සේ ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ඉතා ලෙන්ගතු කෙනෙකැයි මට සිතේ" යැයි පැවසීය. "එසේය රාජකුමාරය, මේ භික්ෂුව මාගේ ශාසනයෙහි ඉතා ලෙන්ගතුය" යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළහ. "ස්වාමීනි, බුදු සසුනෙහි කුමක් කිරීමෙන් මෙසේ ලෙන්ගතු විය හැකිද?" "කුමාරය, දන් දී, සිල් සමාදන් වී, උපෝසථ කර්ම කිරීමෙනි" යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළහ. එවිට කුමාරයා, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම ද මේ තෙරුන් වහන්සේ මෙන් බුදු සසුනෙහි ලෙන්ගතු වීමට කැමැත්තෙමි. මා වෙනුවෙන් තෙමසක් වස් වැසීම පිළිගන්නා සේක්වා" යැයි ආරාධනා කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද එහි යෑමෙන් යහපතක් වේදැයි බලා, යහපතක් වන බව දැක "රාජකුමාරය, තථාගතයන් වහන්සේලා ශුන්‍යාගාරයන්හි (නිසල තැන්වල) ඇලුම් කරති" යි වදාළ සේක. කුමාරයා ද "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, වැටහුණා; සුගතයන් වහන්ස, වැටහුණා" යැයි පවසා, "ස්වාමීනි, මම කලින්ම ගොස් විහාරයක් කරවන්නෙමි. මා දූතයකු එවූ පසු ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ වැඩම කරන සේක්වා" යැයි පොරොන්දුව ගෙන පියා වෙත ගොස්, "දේවයන් වහන්ස, බුදුරජාණන් වහන්සේ මට පොරොන්දුව දුන් සේක. මා දූතයකු එවූ පසු බුදුරජාණන් වහන්සේව එවා වදාරන්න" යැයි පියා වැඳ පිටත් විය. ඔහු යොදුනෙන් යොදුන විහාර කරවමින් යොදුන් එකසිය විස්සක මාර්ගය ගෙවා තම නගරයට පැමිණ විහාරයක් තැනීමට සුදුසු ස්ථානයක් සොයන්නේ, සෝභන නම් සිටුවරයාගේ උයන දැක එය ලක්ෂයක මිලකට ගෙන, තවත් ලක්ෂයක් වැය කර විහාරය කරවීය. එහි බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා ගන්ධකුටියක් ද, සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලාට රාත්‍රී හා දිවා කාලයේ විවේක ගැනීම පිණිස කුටි, ලෙන් සහ මණ්ඩප ද කරවා, ප්‍රාකාර හා දොරටු ද නිමවා පියා වෙත පණිවිඩයක් යැවීය: "මාගේ කටයුත්ත අවසන් විය, දැන් ශාස්තෘන් වහන්සේව එවා වදාරන්න" කියාය.

Rājā bhagavantaṃ bhojetvā – ‘‘bhagavā, sumanassa kiccaṃ niṭṭhitaṃ, tumhākaṃ gamanaṃ paccāsīsatī’’ti āha. Bhagavā satasahassabhikkhuparivāro yojane yojane vihāresu vasamāno agamāsi. Kumāro ‘‘satthā āgato’’ti sutvā yojanaṃ paccuggantvā mālādīhi pūjayamāno vihāraṃ pavesetvā –

රජතුමා බුදුරජාණන් වහන්සේට දන් පිරිනමා, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, සුමනගේ කටයුත්ත අවසන් වී ඇත. ඔහු ඔබ වහන්සේගේ වැඩමවීම අපේක්ෂාවෙන් සිටී" යැයි සැළ කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරාගෙන යොදුනෙන් යොදුන පිහිටි විහාරවල ලැගුම් ගනිමින් එහි වැඩම කළ සේක. කුමාරයා "ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක" යි අසා යොදුනක් දුරට පෙරගමන් කොට මල් ආදියෙන් පූජා පවත්වමින් බුදුන් වහන්සේව විහාරයට වැඩමවාගෙන මෙසේ පැවසීය.

‘‘Satasahassena me kītaṃ, satasahassena māpitaṃ;

Sobhanaṃ nāma uyyānaṃ, paṭiggaṇha mahāmunī’’ti.

"මහා මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, මා විසින් ලක්ෂයක් දී මිලට ගත්, තවත් ලක්ෂයක් වැය කොට නිර්මාණය කරන ලද මේ සෝභන නම් උයන පිළිගන්නා සේක්වා."

Vihāraṃ niyyātesi. So vassūpanāyikadivase dānaṃ datvā attano puttadāre ca amacce ca pakkosāpetvā āha – ‘‘ayaṃ satthā amhākaṃ santikaṃ dūrato āgato, buddhā ca nāma dhammagaruno na āmisagarukā. Tasmā ahaṃ temāsaṃ dve sāṭake nivāsetvā dasa sīlāni samādiyitvā idheva vasissāmi, tumhe khīṇāsavasatasahassassa imināva nīhārena temāsaṃ dānaṃ dadeyyāthā’’ti.

මෙසේ පවසා ඔහු විහාරය පූජා කළේය. ඔහු වස් සමාදන් වන දින දානය පිරිනමා තම අඹුදරුවන් හා ඇමතිවරුන් කැඳවා මෙසේ කීවේය: "මේ ශාස්තෘන් වහන්සේ අප වෙත බොහෝ දුර සිට වැඩම කළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේලා ධර්මයට ගරු කරන්නෝ මිස ආමිසයට ගරු කරන්නෝ නොවෙති. එබැවින් මම මේ තෙමස පුරා වස්ත්‍ර දෙකක් පමණක් හැඳ, දස සිල් සමාදන්ව මෙහිම වසන්නෙමි. ඔබ සැම මේ ලක්ෂයක් රහතන් වහන්සේලාට මේ අයුරින්ම තෙමසක් පුරා දන් පිරිනමන්න."

So sumanattherassa vasanaṭṭhānasabhāgeyeva ṭhāne vasanto yaṃ thero bhagavato vattaṃ karoti, taṃ sabbaṃ disvā ‘‘imasmiṃ ṭhāne ekantavallabho esa thero, etasseva me ṭhānantaraṃ patthetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā upakaṭṭhāya pavāraṇāya gāmaṃ pavisitvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sattame divase bhikkhusatasahassassa pādamūle ticīvaraṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ [Pg.82] vanditvā – ‘‘bhante, yadetaṃ mayā magge yojanantarikaṃ yojanantarikaṃ vihāraṃ kārāpanato paṭṭhāya puññaṃ kataṃ, taṃ neva sakkasampattiṃ, na mārasampattiṃ, na brahmasampattiṃ patthayantena, buddhassa pana upaṭṭhākabhāvaṃ patthayantena kataṃ. Tasmā ahampi, bhagavā, anāgate sumanatthero viya buddhassa upaṭṭhāko bhaveyya’’nti pañcapatiṭṭhitena nipatitvā vandi.

ඔහු සුමන තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටින ස්ථානයට සමාන තැනක වසමින්, තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේට කරන වත්පිළිවෙත් සියල්ල බලා සිට, "මේ ස්ථානයෙහි මේ තෙරුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රියතම තැනැත්තාය. මට ද මේ තනතුරම පැතීම සුදුසුය" යැයි සිතා, වස් පවාරණය ආසන්න වූ විට ගමට ඇතුළු වී සත් දිනක් මහා දන් දී, සත්වැනි දිනයේ ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පාමුල තෙසිවුරු තබා බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ මෙසේ පැවසීය: "ස්වාමීනි, මා විසින් මාර්ගයේ යොදුනෙන් යොදුන විහාර කරවීමේ පටන් කරන ලද යම් පිනක් ඇත්ද, එය මම ශක්‍ර සම්පත් හෝ මාර සම්පත් හෝ බ්‍රහ්ම සම්පත් පතා කළ එකක් නොවේ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපස්ථායක බව පතමින් කරන ලද්දකි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම ද අනාගතයේදී සුමන තෙරුන් මෙන් බුදු කෙනෙකුගේ උපස්ථායකයෙක් වෙම්වා!" යැයි පවසා පස්වණක් මණ්ඩලයෙන් බිම වැතිර නමස්කාර කළේය.

Bhagavā – ‘‘mahantaṃ kulaputtassa cittaṃ, samijjhissati nu kho no’’ti olokento – ‘‘anāgate ito satasahassime kappe gotamo nāma buddho uppajjissati, tasseva upaṭṭhāko bhavissatī’’ti ñatvā –

බුදුරජාණන් වහන්සේ ද "මේ කුලපුත්‍රයාගේ අභිප්‍රාය ඉතා උදාරය, එය ඉටු වේද නැද්ද?" යි අනාගතය බලා වදාරන සේක්, "මීට කල්ප ලක්ෂයකට පසු අනාගතයේදී ගෝතම නමින් බුදු කෙනෙකු උපදින්නේය, ඔහු ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේගේම උපස්ථායකයා වන්නේය" යැයි දැනගෙන මෙසේ වදාළ සේක.

‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, sabbameva samijjhatu;

Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā’’ti.

"ඔබගේ සියලු පැතුම් හා අභිප්‍රායන් ඒ අයුරින්ම ඉටු වේවා; පසළොස්වක පුන් සඳ මෙන් ඔබගේ සියලු යහපත් අදහස් සම්පූර්ණ වේවා!"

Āha. Kumāro taṃ sutvā – ‘‘buddhā nāma advejjhakathā hontī’’ti dutiyadivaseyeva tassa bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito piṭṭhito gacchanto viya ahosi. So tasmiṃ buddhuppāde vassasatasahassaṃ dānaṃ datvā sagge nibbattitvā kassapabuddhakālepi piṇḍāya carato therassa pattaggahaṇatthaṃ uttarisāṭakaṃ datvā pūjamakāsi. Puna sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasirājā hutvā aṭṭhannaṃ paccekabuddhānaṃ paṇṇasālāyo kāretvā maṇiādhārake upaṭṭhapetvā catūhi paccayehi dasavassasahassāni upaṭṭhānaṃ akāsi. Etāni pākaṭaṭṭhānāni.

කුමාරයා එය අසා "බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ වචනය ඒකාන්තය" යි සිතා දෙවැනි දිනයේ සිටම ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන සෙවණැල්ල මෙන් පසුපසින් ගමන් කරන්නෙකු විය. ඔහු ඒ බුද්ධ ශාසනයේ වසර ලක්ෂයක් පුරා දන් දී දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපත ලැබීය. කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී ද පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කළ තෙරුන් වහන්සේ නමකට පාත්‍රය දරා ගැනීමට පහසුව පිණිස තම උතුරු සළුව පූජා කරමින් උපස්ථාන කළේය. නැවත දෙව්ලොව ඉපිද එයින් චුතව බාරාණසියේ රජු වී පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා අට නමකට පන්සල් කරවා, මැණික් එබ්බවූ පාත්‍ර ආධාරක පූජා කොට සිව්පසයෙන් වසර දස දහසක් උපස්ථාන කළේය. මේවා උන්වහන්සේගේ ප්‍රකට පින්කම්ය.

Kappasatasahassaṃ pana dānaṃ dadamānova amhākaṃ bodhisattena saddhiṃ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena katābhinikkhamano sammāsambodhiṃ patvā paṭhamagamanena kapilavatthuṃ āgantvā tato nikkhamante bhagavati bhagavato parivāratthaṃ rājakumāresu pabbajitesu bhaddiyādīhi saddhiṃ nikkhamitvā bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa santike dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahi (saṃ. ni. 3.83). Evamesa āyasmā pubbūpanissayasampanno tassimāya pubbūpanissayasampattiyā gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya upaṭṭhāsi.

කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ දන් දෙමින්, අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ සමඟ තුසිත භවනයෙහි ඉපිද, ඉන් චුතව අමිතෝදන ශාක්‍ය රජුගේ නිවසේ පිළිසඳ ගෙන, අනුපිළිවෙලින් අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්ව, ප්‍රථම වැඩමවීමෙන්ම කපිලවස්තු පුරයට පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එනුවරින් නික්මෙන කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිරිවර පිණිස රජකුමාරවරුන් පැවිදි වන විට, භද්දිය ආදී කුමාරවරුන් සමඟ නික්ම ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී, නොබෝ කලකින්ම මන්තාණිපුත්ත පුණ්ණ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේගෙන් ධර්ම ශ්‍රවණය කොට සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. මෙසේ මේ ආයුෂ්මත් (ආනන්ද) ස්වාමීන් වහන්සේ පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ බැවින්, උන්වහන්සේට ඒ පූර්ව උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය නිසා අතිශය ගැඹුරු වූ පටිච්චසමුප්පාදය පවා ඉතා පැහැදිලි වූ මතුපිටින් පෙනෙන දෙයක් මෙන් වැටහුණි.

Titthavāsādivaṇṇanā

තිට්ඨවාස ආදී කරුණු විවරණය.

Titthavāsoti [Pg.83] punappunaṃ garūnaṃ santike uggahaṇasavanaparipucchanadhāraṇāni vuccanti. So therassa ativiya parisuddho, tenāpissāyaṃ gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya upaṭṭhāsi.

'තිට්ඨවාස' යනු නැවත නැවතත් ගුරුවරුන් සමීපයෙහි ධර්මය උගෙනීම, ශ්‍රවණය කිරීම, විමසීම සහ ධාරණය කර ගැනීමයි. එය ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ තුළ අතිශයින්ම පිරිසිදුව පැවතුණි. ඒ තිට්ඨවාසයේ පිරිසිදු බව නිසාම උන්වහන්සේට මේ ගැඹුරු වූ පටිච්චසමුප්පාදය වුවද ඉතා පැහැදිලි දෙයක් මෙන් වැටහුණි.

Sotāpannānañca nāma paccayākāro uttānakova hutvā upaṭṭhāti, ayañca āyasmā sotāpanno. Bahussutānañca catuhatthe ovarake padīpe jalamāne mañcapīṭhaṃ viya nāmarūpaparicchedo pākaṭo hoti, ayañca āyasmā bahussutānaṃ aggo hoti, bāhusaccānubhāvenapissa gambhīropi paccayākāro uttānako viya upaṭṭhāsi.

සෝවාන් වූවන්ට පටිච්චසමුප්පාදය ඉතා පැහැදිලිව වැටහෙයි; මේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේද සෝවාන් වූවෙකි. තවද බහුශ්‍රැත පුද්ගලයන්ට හතර රියන් කාමරයක පහනක් දැල්වෙන විට ඇඳ පුටු පෙනෙන්නාක් මෙන් නාම-රූප පරිච්ඡේදය ප්‍රකට වේ. මේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ බහුශ්‍රැතයන් අතර අග්‍ර වූහ. එම බහුශ්‍රැතභාවයේ ආනුභාවයෙන් ද උන්වහන්සේට ගැඹුරු වූ පටිච්චසමුප්පාදය ඉතා පැහැදිලිව වැටහුණි.

Paṭiccasamuppādagambhīratā

පටිච්චසමුප්පාදයේ ගැඹුරු බව.

Tattha atthagambhīratāya, dhammagambhīratāya, desanāgambhīratāya, paṭivedhagambhīratāyāti catūhi ākārehi paṭiccasamuppādo gambhīro nāma.

එහි අර්ථයේ ගැඹුරු බව (අත්ථගම්භීරතා), ධර්මයේ ගැඹුරු බව (ධම්මගම්භීරතා), දේශනාවේ ගැඹුරු බව (දේශනාගම්භීරතා) සහ ප්‍රතිවේධයේ ගැඹුරු බව (පටිවේධගම්භීරතා) යන ආකාර හතර නිසා පටිච්චසමුප්පාදය 'ගැඹුරු' යැයි කියනු ලැබේ.

Tattha jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīro…pe… saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīroti ayaṃ atthagambhīratā.

එහි ජරා-මරණයන්ට ජාතිය ප්‍රත්‍ය වීමෙන් හටගැනීම ගැඹුරු අර්ථයකි. ...පෙ... සංස්කාරයන්ට අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍ය වීමෙන් හටගැනීම ගැඹුරු අර්ථයකි. මෙය අර්ථයේ ගැඹුරු බව (අත්ථගම්භීරතා) නම් වේ.

Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho gambhīro…pe… jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho gambhīroti ayaṃ dhammagambhīratā.

අවිද්‍යාව සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍යයක් වන ආකාරය ගැඹුරුය. ...පෙ... ජාතිය ජරා-මරණයන්ට ප්‍රත්‍යයක් වන ආකාරය ගැඹුරුය. මෙය ධර්මයේ ගැඹුරු බව (ධම්මගම්භීරතා) නම් වේ.

Katthaci sutte paṭiccasamuppādo anulomato desiyati, katthaci paṭilomato, katthaci anulomapaṭilomato, katthaci majjhato paṭṭhāya anulomato vā paṭilomato vā anulomapaṭilomato vā, katthaci tisandhi catusaṅkhepo, katthaci dvisandhi tisaṅkhepo, katthaci ekasandhi dvisaṅkhepoti ayaṃ desanāgambhīratā.

ඇතැම් සූත්‍රවල පටිච්චසමුප්පාදය අනුලෝම වශයෙන් දේශනා කර ඇත, ඇතැම් තැනක ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ද, ඇතැම් තැනක අනුලෝම-ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ද, ඇතැම් තැනක මැද සිට ආරම්භ කොට අනුලෝම හෝ ප්‍රතිලෝම හෝ අනුලෝම-ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ද දේශනා කර ඇත. ඇතැම් තැනක සන්ධි තුනක් හා සංක්ෂේප හතරක් ලෙස ද, ඇතැම් තැනක සන්ධි දෙකක් හා සංක්ෂේප තුනක් ලෙස ද, ඇතැම් තැනක එක් සන්ධියක් හා සංක්ෂේප දෙකක් ලෙස ද පටිච්චසමුප්පාදය දේශනා කර ඇත. මෙය දේශනාවේ ගැඹුරු බව (දේශනාගම්භීරතා) නම් වේ.

Avijjāya pana aññāṇaadassanasaccāpaṭivedhaṭṭho gambhīro, saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇāyūhanasarāgavirāgaṭṭho, viññāṇassa suññataabyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭho, nāmarūpassa ekuppādavinibbhogāvinibbhoganamanaruppanaṭṭho, saḷāyatanassa adhipatilokadvārakkhettavisayibhāvaṭṭho, phassassa [Pg.84] phusanasaṅghaṭṭanasaṅgatisannipātaṭṭho, vedanāya ārammaṇarasānubhavanasukhadukkhamajjhattabhāvanijjīvavedayitaṭṭho, taṇhāya abhinanditaajjhosānasaritālatātaṇhānadītaṇhāsamuddaduppūraṇaṭṭho, upādānassa ādānaggahaṇābhinivesaparāmāsaduratikkamaṭṭho, bhavassa āyūhanābhisaṅkharaṇayonigatiṭhitinivāsesu khipanaṭṭho, jātiyā jātisañjātiokkantinibbattipātubhāvaṭṭho, jarāmaraṇassa khayavayabhedavipariṇāmaṭṭho gambhīroti. Evaṃ yo avijjādīnaṃ sabhāvo, yena paṭivedhena avijjādayo sarasalakkhaṇato paṭividdhā honti; so gambhīroti ayaṃ paṭivedhagambhīratāti veditabbā. Sā sabbāpi therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi. Tena bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādento – ‘‘mā heva’’ntiādimāha. Ayañcettha adhippāyo – ānanda, tvaṃ mahāpañño visadañāṇo, tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati, tasmā – ‘‘mayhameva nu kho esa uttānako hutvā upaṭṭhāti, udāhu aññesampī’’ti mā evaṃ avacāti.

අවිද්‍යාවේ නොදැනීම, නොදැකීම සහ සත්‍යය අවබෝධ නොවීම යන අර්ථය ගැඹුරුය. සංස්කාරයන්ගේ රැස් කිරීමේ, ඇලීමේ සහ රාගය සමඟ පවතින බවේ අර්ථය ගැඹුරුය. විඤ්ඤාණයේ ආත්මයෙන් තොර බව, ව්‍යාපාර රහිත බව, එක් භවයකින් තවත් භවයකට සංක්‍රමණය නොවන බව සහ පිළිසඳෙහි පහළ වන බව යන අර්ථය ගැඹුරුය. නාම-රූපයන්ගේ එක්ව ඉපදීම, වෙන් කළ නොහැකි බව, නැමෙන සුළු බව සහ විපරීත වන බව යන අර්ථය ගැඹුරුය. සළායතනයන්ගේ ප්‍රමුඛ බව, ලෝකයට ද්වාරයක් බඳු බව, ක්ෂේත්‍රයක් බඳු බව සහ විෂයයන් අරමුණු කරන බව යන අර්ථය ගැඹුරුය. ස්පර්ශයේ ස්පර්ශ වන බව, ගැටෙන බව සහ එක්වන බව යන අර්ථය ගැඹුරුය. වේදනාවේ අරමුණෙහි රස විඳින බව, සැප-දුක්-අදුක්ඛමසුඛ බව සහ ආත්මයක් නොමැතිව විඳින බව යන අර්ථය ගැඹුරුය. තණ්හාවේ අතිශයින් සතුටු වන බව, බැඳී සිටින බව, ගංගාවක් හා සාගරයක් බඳු වූ නොපිරවිය හැකි බව යන අර්ථය ගැඹුරුය. උපාදානයේ දැඩිව අල්ලා ගැනීම සහ ඉක්මවා යා නොහැකි බව යන අර්ථය ගැඹුරුය. භවයේ කර්ම රැස් කිරීම සහ විවිධ ගති හා යෝනිවලට ඇද දැමීමේ අර්ථය ගැඹුරුය. ජාතියේ ඉපදීම හා පහළ වීමේ අර්ථය ගැඹුරුය. ජරා-මරණයේ ක්ෂය වන බව, වැය වන බව සහ විපරීත වන බව යන අර්ථය ගැඹුරුය. මෙසේ අවිද්‍යාව ආදියේ යම් ස්වභාවයක් වේද, යම් ප්‍රතිවේධයකින් අවිද්‍යාව ආදිය ස්වකීය ලක්ෂණ සහිතව අවබෝධ වේද, එය ගැඹුරුය. මෙය ප්‍රතිවේධයේ ගැඹුරු බව (පටිවේධගම්භීරතා) ලෙස දත යුතුය. ඒ සියල්ල ආනන්ද තෙරුන්ට ඉතා පැහැදිලිව වැටහුණි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන් උනන්දු කරවනු පිණිස "එසේ නොකියන්න" ආදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි අදහස නම්: "ආනන්ද, ඔබ මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි, තියුණු ඤාණයක් ඇත්තෙකි. එබැවින් ඔබට ගැඹුරු පටිච්චසමුප්පාදය පැහැදිලි දෙයක් මෙන් වැටහෙයි. එබැවින් 'මට පමණක් මෙය මෙසේ පැහැදිලිව වැටහෙන්නේද, නැතහොත් අන් අයටත් එසේමදැ'යි මෙසේ නොකියන්න" යන්නයි.

Apasādanāvaṇṇanā

තෙරුන්ගේ වචනය බැහැර කිරීම (අපසාදනය) පිළිබඳ විවරණය.

Yaṃ pana vuttaṃ – ‘‘apasādento’’ti, tattha ayaṃ adhippāyo – ānanda, ‘‘atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī’’ti mā hevaṃ avaca. Yadi hi te esa uttānakuttānako viya khāyati, kasmā tvaṃ attano dhammatāya sotāpanno nāhosi, mayā dinnanayeva ṭhatvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhasi. Ānanda, idaṃ nibbānameva gambhīraṃ, paccayākāro pana tava uttānako jāto, atha kasmā oḷārikaṃ kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ, oḷārikaṃ kāmarāgānusayaṃ paṭighānusayanti ime cattāro kilese samugghāṭetvā sakadāgāmiphalaṃ na sacchikarosi? Teyeva aṇusahagate cattāro kilese samugghāṭetvā anāgāmiphalaṃ na sacchikarosi? Rūparāgādīni pañca saṃyojanāni, bhavarāgānusayaṃ, mānānusayaṃ, avijjānusayanti ime aṭṭha kilese samugghāṭetvā arahattaṃ na sacchikarosi?

"බැහැර කරමින්" (අපසාදෙන්තෝ) යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේද, එහි අදහස මෙයයි: "ආනන්ද, 'මට නම් මෙය ඉතාමත් පැහැදිලිව වැටහෙන්නේය' කියා එසේ නොකියන්න. ඉදින් ඔබට මෙය එතරම්ම පැහැදිලිව වැටහෙන්නේ නම්, ඔබ තමන්ගේම ධර්මතාවයෙන් සෝවාන් නොවී, මා විසින් පෙන්වා දුන් ක්‍රමයට අනුව පිළිපැද සෝවාන් මාර්ගය අවබෝධ කළේ මන්ද? ආනන්ද, මේ නිර්වාණය පමණක් ගැඹුරුද? පටිච්චසමුප්පාදය ඔබට පැහැදිලි දෙයක් වී තිබේද? එසේ පැහැදිලි නම්, ඔබ රළු වූ කාමරාග සංයෝජනය හා පටිඝ සංයෝජනයද, රළු වූ කාමරාගානුසය හා පටිඝානුසයද යන මේ කෙලෙස් සතර ප්‍රහීණ කොට සකෘදාගාමි ඵලය සාක්ෂාත් නොකරන්නේ මන්ද? එම කෙලෙස්ම සියුම් ලෙස පවතින විට ඒවා ප්‍රහීණ කොට අනාගාමි ඵලය සාක්ෂාත් නොකරන්නේ මන්ද? රූපරාග ආදී පංච සංයෝජනයන් සහ භවරාගානුසය, මානානුසය, අවිජ්ජානුසය යන මේ අට කෙලෙස් ප්‍රහීණ කොට අර්හත්වය සාක්ෂාත් නොකරන්නේ මන්ද?"

Kasmā [Pg.85] ca satasahassakappādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ pūritapāramino sāriputtamoggallānā viya sāvakapāramiñāṇaṃ nappaṭivijjhasi? Satasahassakappādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramino paccekabuddhā viya ca paccekabodhiñāṇaṃ nappaṭivijjhasi? Yadi vā te sabbathāva esa uttānako hutvā upaṭṭhāti, atha kasmā satasahassakappādhikāni cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni pūritapāramino buddhā viya sabbaññutaññāṇaṃ na sacchikarosi? Kiṃ anatthikosi etehi visesādhigamehi, passa yāvañca te aparaddhaṃ, tvaṃ nāma sāvako padesañāṇe ṭhito atigambhīraṃ paccayākāraṃ – ‘‘uttānako me upaṭṭhātī’’ti vadasi, tassa te idaṃ vacanaṃ buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ hoti, na tādisena nāma bhikkhunā buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ kathetabbanti yuttametaṃ.

"තවද කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ එක් අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලේ පාරමී පිරූ සැරියුත් මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේලා මෙන් ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණය අවබෝධ නොකරන්නේ මන්ද? කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ අසංඛ්‍ය දෙකක් මුළුල්ලේ පාරමී පිරූ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා මෙන් පසේබුදු ඤාණය අවබෝධ නොකරන්නේ මන්ද? ඉදින් ඔබට මෙය සෑම අයුරින්ම පැහැදිලිව වැටහෙන්නේ නම්, කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ අසංඛ්‍ය හතරක්, අටක් හෝ දහසයක් මුළුල්ලේ පාරමී පිරූ බුදුවරුන් මෙන් සර්වඥතා ඤාණය සාක්ෂාත් නොකරන්නේ මන්ද? ඔබ මේ විශේෂ ධර්මාවබෝධයන්ට අකමැතිද? ඔබගේ වරද කොතරම්දැයි බලන්න. ඔබ ශ්‍රාවකයෙකු වී අසම්පූර්ණ ඤාණයක පිහිටා සිටිමින්, අතිශයින් ගැඹුරු පටිච්චසමුප්පාදය ගැන 'මට මෙය ඉතා පැහැදිලිය'යි පවසන්නෙහිය. ඔබගේ ඒ වචනය බුදුවරුන්ගේ දේශනාවට පටහැනිය. ඔබ වැනි මහණෙකු බුදුවරුන්ගේ දේශනාවට පටහැනිව කතා කිරීම කිසිසේත්ම සුදුසු නැත."

Nanu mayhaṃ, ānanda, idaṃ paccayākāraṃ paṭivijjhituṃ vāyamantasseva satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atikkantāni? Paccayākāraṃ paṭivijjhanatthāya ca pana me adinnaṃ dānaṃ nāma natthi, apūritapāramī nāma natthi. Paccayākāraṃ paṭivijjhassāmīti pana me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassa ayaṃ mahāpathavī dvaṅgulamattampi na kampi tathā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ, majjhimayāme dibbacakkhuṃ sampādentassa. Pacchimayāme pana me balavapaccūsasamaye – ‘‘avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayo hotī’’ti diṭṭhamatteva dasasahassilokadhātu ayadaṇḍakena ākoṭitakaṃsatālaṃ viya viravasataṃ viravasahassaṃ muñcamānā vātāhate paduminipaṇṇe udakabindu viya kampittha. Evaṃ gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo, gambhīrāvabhāso ca. Etassa ānanda, dhammassa ananubodhā…pe… nātivattatīti.

ආනන්දය, මට මෙම පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කරගැනීම පිණිස වීර්යය කරන කල්හි ම කල්ප ලක්ෂයක් අධික වූ සාරසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් ඉක්ම ගියේ නොවන්නේ ද? තවද මට මේ පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කරගැනීම පිණිස නොදුන් දානයක් නම් නැත, සම්පූර්ණ නොකළ පාරමිතාවක් නම් නැත. මා මෙම පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කරගන්නෙමි’යි කියා කිසිදු පසුබෑමක් නොමැති ව මාර බලය පරාජය කරද්දී, මෙම මහා පෘථිවිය අඟල් දෙකක් පමණ වූ ද ප්‍රමාණයකින්වත් කම්පා නොවීය. එමෙන්ම පළමුවන යාමයේදී පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානයත්, මධ්‍යම යාමයේදී දිව්‍ය චක්ෂු ඥානයත් සම්පූර්ණ කරද්දී ද (එලෙස ම විය). එහෙත් පශ්චිම යාමයේ මහා අරුණෝදය සමයෙහි මා හට 'අවිද්‍යාව නිසා සංස්කාරයෝ ආකාර නවයකින් ප්‍රත්‍ය වෙති’යි දක්නා ලද මාත්‍රයෙන් ම, දස දහසක් ලෝකධාතුව යකඩ මුගුරකින් පහර දෙන ලද ලෝකඩ තාලමක් මෙන් සිය ගණන් දහස් ගණන් හඬ නංවමින්, සුළඟින් පහර ලත් පියුම් පතක වූ දිය බිඳක් මෙන් කම්පා විය. ආනන්දය, මෙම පටිච්චසමුප්පාදය මෙසේ ගැඹුරු ය, ගැඹුරු ස්වභාවයක් ද ඇත්තේ ය. ආනන්දය, මෙම ධර්මය නැවත නැවත අවබෝධ කර නොගැනීමෙන්...පෙ... සංසාරයෙන් මිදිය නොහැක්කේ ය.

Etassa dhammassāti etassa paccayadhammassa. Ananubodhāti ñātapariññāvasena ananubujjhanā. Appaṭivedhāti tīraṇappahānapariññāvasena appaṭivijjhanā. Tantākulakajātāti tantaṃ viya ākulakajātā. Yathā nāma dunnikkhittaṃ mūsikacchinnaṃ pesakārānaṃ tantaṃ tahiṃ tahiṃ ākulaṃ hoti, idaṃ aggaṃ idaṃ mūlanti aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ hoti; evameva sattā imasmiṃ paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti, na sakkonti taṃpaccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ. Tattha tantaṃ paccattapurisakāre ṭhatvā sakkāpi bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana [Pg.86] dve bodhisatte aññe sattā attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samatthā nāma natthi. Yathā pana ākulaṃ tantaṃ kañjiyaṃ datvā kocchena pahataṃ tattha tattha guḷakajātaṃ hoti gaṇṭhibaddhaṃ, evamime sattā paccayesu pakkhalitvā paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena ākulakajātā honti, gaṇṭhibaddhā. Ye hi keci diṭṭhigatanissitā, sabbe paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ asakkontāyeva.

'මෙම ධර්මයේ' යනු මෙම ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගේ ය. 'අනනුබෝධයෙන්' යනු ඥාත පරිඥා වශයෙන් නැවත නැවත අවබෝධ කර නොගැනීමෙනි. 'අප්පටිවේධයෙන්' යනු තීරණ පරිඥා හා ප්‍රහාණ පරිඥා වශයෙන් විනිවිද දැක අවබෝධ කර නොගැනීමෙනි. 'තන්තකුලකජාතා' යනු වියන ලද නූල් පටක් මෙන් අවුල් වූ බවයි. යම් සේ නොමනා ලෙස තබන ලද, මීයන් විසින් හපා කන ලද පේෂකාරයන්ගේ නූල් පට තැනින් තැන අවුල් වේ ද, 'මෙය අග ය, මෙය මුල ය'යි අගින් අග හෝ මුලින් මුල හෝ ගලපා ගැනීම දුෂ්කර වේ ද; එලෙසම සත්ත්වයෝ මෙම පටිච්චසමුප්පාදයෙහි මුළා වූවාහු, අවුල් වූවාහු, අතිශයින් අවුල් වූවාහු වෙති. ඔවුහු එම පටිච්චසමුප්පාදය සෘජු කිරීමට සමත් නොවෙති. එහිදී නූල් පටක් පුද්ගල වීර්යයෙන් සෘජු කිරීමට සමහර විට හැකි වුවත්, බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා දෙදෙනා (සම්මා සම්බුදු සහ පසේබුදු) හැර අන් සත්ත්වයෝ තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් ම පටිච්චසමුප්පාදය සෘජු කිරීමට සමත් නොවෙති. යම් සේ අවුල් වූ නූලක් කැඳෙහි දමා පනාවකින් පීරද්දී තැන තැන ගුළි ගැසුණු, ගැට ගැසුණු බවට පත් වේ ද, එලෙසම මෙම සත්ත්වයෝ ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි මුළා වී, ප්‍රත්‍යයන් සෘජු කරගත නොහැකි ව හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි වශයෙන් අවුල් වූවාහු වෙති, ගැට ගැසුණාහු වෙති. යම් කෙනෙක් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට බැසගත්තාහු ද, ඔවුන් සියලු දෙනා ම පටිච්චසමුප්පාදය සෘජු කරගැනීමට අසමත් වන්නෝ ම ය.

Kulāgaṇṭhikajātāti kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasuttaṃ. Kulā nāma sakuṇikā, tassā kulāvakotipi eke. Yathā hi tadubhayampi ākulaṃ aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti purimanayeneva yojetabbaṃ.

'කුලාගණ්ඨිකජාතා' යනු පේෂකාරයන්ගේ කැඳ දැමූ නූල්වලට කියනු ලැබේ. 'කුලා' යනු කුඩා පක්ෂියෙකි, ඇයගේ කැදැල්ල වැනි යැයි ද සමහරු පවසති. ඒ අවස්ථා දෙකෙහි ම එය අවුල් සහගත වන අතර, අගින් අග හෝ මුලින් මුල හෝ ගලපා ගැනීම දුෂ්කර බව පෙර ක්‍රමයෙන් ම යොදාගත යුතු ය.

Muñjapabbajabhūtāti muñjatiṇaṃ viya pabbajatiṇaṃ viya ca bhūtā. Yathā tāni tiṇāni koṭṭetvā katarajju jiṇṇakāle katthaci patitaṃ gahetvā tesaṃ tiṇānaṃ idaṃ aggaṃ, idaṃ mūlanti aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti. Tampi paccattapurisakāre ṭhatvā sakkā bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte aññe sattā attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samatthā nāma natthi. Evamayaṃ pajā paccayākāre ujuṃ kātuṃ asakkontī diṭṭhigatavasena gaṇṭhikajātā hutvā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati.

'මුඤ්ජපබ්බජභූතා' යනු මුඤ්ජ තණ සහ පබ්බජ තණ මෙන් වූ බවයි. යම් සේ එම තණ තළා සාදන ලද ලණුවක් දිරා ගිය කල්හි කොහේ හෝ වැටී තිබියදී ගෙන, 'මෙය එම තණ කොළවල අග ය, මෙය මුල ය'යි අගින් අග හෝ මුලින් මුල හෝ ගලපා ගැනීම දුෂ්කර වේ ද, එය ද පුද්ගල වීර්යයෙන් සෘජු කළ හැකි වුවත්, බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා දෙදෙනා හැර අන් සත්ත්වයෝ තම ස්වභාවයෙන් ම පටිච්චසමුප්පාදය සෘජු කිරීමට සමත් නොවෙති. මෙසේ මෙම සත්ත්ව සමූහයා පටිච්චසමුප්පාදය සෘජු කර ගැනීමට අසමත් ව, දෘෂ්ටි වශයෙන් ගැට ගැසුණාහු වී, අපාය, දුග්ගති, විනිපාත සහ සංසාරය ඉක්මවා නොයති.

Tattha apāyoti nirayatiracchānayonipettivisayaasurakāyā. Sabbepi hi te vaḍḍhisaṅkhātassa ayassa abhāvato – ‘‘apāyo’’ti vuccanti. Tathā dukkhassa gatibhāvato duggati. Sukhasamussayato vinipatitattā vinipāto. Itaro pana –

එහි 'අපාය' යනු නිරය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය සහ අසුර කාය යි. ඒ සියල්ල ම අභිවෘද්ධිය හෙවත් සැපය හෝ සැපයට හේතු වන පින නොමැති බැවින් 'අපාය' යයි කියනු ලැබේ. එලෙසම දුකට පමුණුවන බැවින් 'දුග්ගති' නම් වේ. සැපයෙන් පිරිහී වැටෙන බැවින් 'විනිපාත' නම් වේ. අනෙක් කරුණ නම් -

‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti.

'ස්කන්ධයන්ගේ ද, ධාතුන්ගේ හා ආයතනයන්ගේ ද නොසිඳී පවත්නා වැලපෑම (පරම්පරාව) සංසාරය යැයි කියනු ලැබේ’යි මෙසේ (දත යුතු ය).

Taṃ sabbampi nātivattati nātikkamati. Atha kho cutito paṭisandhiṃ, paṭisandhito cutinti evaṃ punappunaṃ cutipaṭisandhiyo gaṇhantā tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde vātukkhittanāvā viya yantesu yuttagoṇo viya ca paribbhamatiyeva[Pg.87]. Iti sabbaṃ petaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ apasādento āhāti veditabbaṃ.

එම සියල්ල ම ඉක්මවා යා නොහැකි ය. සැබවින් ම චුතියෙන් පසු පටිසන්ධිය ද, පටිසන්ධියෙන් පසු චුතිය ද වශයෙන් නැවත නැවත චුති-පටිසන්ධිය ලබමින්, භව තුනෙහි ද, යෝනි සතරෙහි ද, ගති පහෙහි ද, විඤ්ඤාණට්ඨිති හතෙහි ද, සත්ත්වාවාස නවයෙහි ද, මහා සමුද්‍රයෙහි සුළඟින් ගසාගෙන යන නැවක් මෙන් ද, යන්ත්‍රයක බැඳි ගොනෙකු මෙන් ද සැරිසරන්නේ ම ය. මෙලෙස මේ සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් හට දොස් පවරමින් (වැරදි වැටහීම නිවැරදි කරනු පිණිස) වදාළ බව දත යුතු ය.

Paṭiccasamuppādavaṇṇanā

පටිච්චසමුප්පාද විවරණය

96. Idāni yasmā idaṃ suttaṃ – ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo’’ti ca ‘‘tantākulakajātā’’ti ca dvīhiyeva padehi ābaddhaṃ, tasmā – ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo’’ti iminā tāva anusandhinā paccayākārassa gambhīrabhāvadassanatthaṃ desanaṃ ārabhanto atthi idappaccayā jarāmaraṇantiādimāha. Tatrāyamattho – imassa jarāmaraṇassa paccayo idappaccayo, tasmā idappaccayā atthi jarāmaraṇaṃ, atthi nu kho jarāmaraṇassa paccayo, yamhā paccayā jarāmaraṇaṃ bhaveyyāti evaṃ puṭṭhena satā, ānanda, paṇḍitena puggalena yathā – ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vutte ṭhapanīyattā pañhassa tuṇhī bhavitabbaṃ hoti, ‘‘abyākatametaṃ tathāgatenā’’ti vā vattabbaṃ hoti, evaṃ appaṭipajjitvā, yathā – ‘‘cakkhu sassataṃ asassata’’nti vutte asassatanti ekaṃseneva vattabbaṃ hoti, evaṃ ekaṃseneva atthītissa vacanīyaṃ. Puna kiṃ paccayā jarāmaraṇaṃ, ko nāma so paccayo, yato jarāmaraṇaṃ hotīti vutte jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīyaṃ, evaṃ vattabbaṃ bhaveyyāti attho. Esa nayo sabbapadesu.

96. දැන්, යම් හෙයකින් මෙම සූත්‍රය 'ආනන්දය, මෙම පටිච්චසමුප්පාදය ගැඹුරු ය' යන පදය සහ 'නූල් පටක් මෙන් අවුල් වූයේ ය' යන පද දෙක මත පදනම් වී ඇත්තේ ද, එබැවින් 'ආනන්දය, මෙම පටිච්චසමුප්පාදය ගැඹුරු ය' යන මෙම අනුසන්ධියෙන් පටිච්චසමුප්පාදයේ ගැඹුරු බව පෙන්වීම පිණිස දේශනාව ආරම්භ කරමින් 'ජරා මරණයට මෙම ප්‍රත්‍යය ඇත්ද' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය මෙසේ ය - 'මෙම ජරා මරණයට ප්‍රත්‍යය වන්නේ මෙම ප්‍රත්‍යයයි, එම ප්‍රත්‍යය නිසා ජරා මරණය ඇත්ද, යම් ප්‍රත්‍යයකින් ජරා මරණය වන්නේ ද, ජරා මරණයට එවැනි ප්‍රත්‍යයක් ඇත්ද ආනන්දය’යි මෙසේ විමසූ කල්හි, සිහි නුවණ ඇති පණ්ඩිත පුද්ගලයා විසින් 'ජීවය එය ම ද, ශරීරය එය ම ද' කියා ඇසූ විට එය පිළිතුරු නොදී තැබිය යුතු ප්‍රශ්නයක් බැවින් නිශ්ශබ්ද විය යුතු වන්නාක් මෙන් හෝ 'මෙය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් විසඳන ලද්දක් නොවේ'යි කිව යුතු වන්නාක් මෙන් එලෙස පිළිපදින්නේ නැත. 'ඇස ශාස්වත ද අශාස්වත ද' කියා ඇසූ විට 'අශාස්වත ය' කියා ඒකාන්තයෙන් ම කිව යුතු වන්නාක් මෙන්, 'ඇත' කියා ම ඒකාන්තයෙන් කිව යුතු ය. නැවත 'ජරා මරණය කුමන ප්‍රත්‍යයකින් වේ ද, යමකින් ජරා මරණය වේ ද ඒ ප්‍රත්‍යය කුමක් ද' කියා ඇසූ කල්හි 'ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණය වේ' යැයි මෙසේ කිව යුතු ය, මෙසේ කිව යුතු වන්නේ ය යනු අර්ථයයි. සියලු පදයන්හි මෙම ක්‍රමය ම වේ.

Nāmarūpapaccayā phassoti idaṃ pana yasmā saḷāyatanapaccayāti vutte cakkhusamphassādīnaṃ channaṃ vipākasamphassānaṃyeva gahaṇaṃ hoti, idha ca ‘‘saḷāyatanapaccayā’’ti iminā padena gahitampi agahitampi paccayuppannavisesaṃ phassassa ca saḷāyatanato atirittaṃ aññampi visesapaccayaṃ dassetukāmo, tasmā vuttanti veditabbaṃ. Iminā pana vārena bhagavatā kiṃ kathitanti? Paccayānaṃ nidānaṃ kathitaṃ. Idañhi suttaṃ paccaye nijjaṭe niggumbe katvā kathitattā mahānidānanti vuccati.

නිරතුරුවම, “නාමරූප පච්චයා ඵස්සෝ” (නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් ස්පර්ශය වේ) යන මෙම දේශනය වනාහි, “සළායතන පච්චයා” (සළායතන ප්‍රත්‍යයෙන්) යැයි වදාළ කල්හි චක්ඛුසම්ඵස්ස ආදී විපාක ස්පර්ශයන් හයම පමණක් ගැනෙන බැවිනි. මෙහිදී “සළායතන පච්චයා” යන පදයෙන් ගැනෙන සහ නොගැනෙන ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ඵස්ස විශේෂයත්, ස්පර්ශය සඳහා සළායතන වලට වඩා අතිරික්ත වූ වෙනත් විශේෂ ප්‍රත්‍යයකුත් දැක්වීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කැමති වූ බැවින් මෙසේ වදාළ බව දත යුතුය. මෙම වාරයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමක් වදාළ සේක් ද? ප්‍රත්‍යයන්ගේ නිදානය (හේතුව) වදාළ සේක. මෙම සූත්‍රය ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි අවුල් රහිතව, පැටලිලි රහිතව විග්‍රහ කරමින් වදාළ බැවින් “මහානිදාන” යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.

98. Idāni tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ paccayabhāvaṃ dassetuṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṃ vuttantiādimāha. Tattha pariyāyenāti kāraṇena. Sabbenasabbaṃ sabbathāsabbanti nipātadvayametaṃ. Tassattho – ‘‘sabbākārena sabbā sabbena sabhāvena [Pg.88] sabbā jāti nāma yadi na bhaveyyā’’ti. Bhavādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Kassacīti aniyamavacanametaṃ, devādīsu yassa kassaci. Kimhicīti idampi aniyamavacanameva, kāmabhavādīsu navasu bhavesu yattha katthaci. Seyyathidanti aniyamitanikkhittaatthavibhajanatthe nipāto, tassattho – ‘‘yaṃ vuttaṃ ‘kassaci kimhicī’ti, tassa te atthaṃ vibhajissāmī’’ti. Atha naṃ vibhajanto – ‘‘devānaṃ vā devattāyā’’tiādimāha. Tattha devānaṃ vā devattāyāti yā ayaṃ devānaṃ devabhāvāya khandhajāti, yāya khandhajātiyā devā ‘‘devā’’ti vuccanti. Sace hi jāti sabbena sabbaṃ nābhavissāti iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Ettha ca devāti upapattidevā. Gandhabbāti mūlakhandhādīsu adhivatthadevatāva. Yakkhāti amanussā. Bhūtāti ye keci nibbattasattā. Pakkhinoti ye keci aṭṭhipakkhā vā cammapakkhā vā lomapakkhā vā. Sarīsapāti ye keci bhūmiyaṃ sarantā gacchanti. Tesaṃ tesanti tesaṃ tesaṃ devagandhabbādīnaṃ. Tadatthāyāti devagandhabbādibhāvāya. Jātinirodhāti jātivigamā, jātiabhāvāti attho.

98. දැන් ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන්ගේ තථ්‍ය වූ, අවිතථ වූ, අනන්‍යථ වූ ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය දැක්වීම සඳහා “ජාති පච්චයා ජරාමරණං” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “පරියායෙන” යනු හේතුවෙනි. “සබ්බේනසබ්බං සබ්බථාසබ්බං” යනු නිපාත පද දෙකකි. එහි අර්ථය නම් - “සියලු ආකාරයෙන්, සියල්ල, සියලු ස්වභාවයෙන්, සියලු ජාතියක්ම (උපතක්ම) ඉදින් නොවන්නේ නම්” යන්නයි. භව ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය. “කස්සචි” යනු අනිශ්චිත වචනයකි, එනම් දෙවියන් ආදීන් අතර යම් කිසිවෙකුගේ යන්නයි. “කිම්හිචි” යන්න ද අනිශ්චිත වචනයකි, එනම් කාම භව ආදී නව භවයන් අතර යම් කිසි තැනක යන්නයි. “සෙය්‍යථිදං” යනු විස්තර නොකළ සංක්ෂිප්ත අර්ථ විග්‍රහ කරන නිපාතයකි. එහි අර්ථය නම් - “මා විසින් ‘කස්සචි කිම්හිචි’ යැයි යමක් සංක්ෂිප්තව පවසන ලද්දේ ද, එහි අර්ථය ඔබට විග්‍රහ කරමි” යන්නයි. ඉන්පසු එය විග්‍රහ කරමින් “දේවානං වා දේවත්තාය” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “දේවානං වා දේවත්තාය” යනු දෙවියන්ගේ දේව භාවය පිණිස වන යම් ඒ ස්කන්ධයන්ගේ උපතක් වේ ද, යම් ස්කන්ධ උත්පත්තියක් නිසා සත්ත්වයෝ “දෙවියෝ” යැයි කියනු ලබත් ද එයයි. “ඉදින් ජාතිය සියලු ආකාරයෙන්ම නොවන්නේ නම්” යන මෙම ක්‍රමය අනුව සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. මෙහි “දේවා” යනු උප්පත්ති දෙවියෝය. “ගන්ධබ්බා” යනු වෘක්ෂ මූල, කඳ ආදියේ වෙසෙන අධිගෘහිත දේවතාවෝමය. “යක්ඛා” යනු අමනුෂ්‍යයෝය. “භූතා” යනු උපන් යම් තාක් සත්ත්වයෝය. “පක්ඛිනෝ” යනු ඇට පියාපත් ඇති හෝ සම පියාපත් ඇති හෝ ලොම් පියාපත් ඇති යම් තාක් පක්ෂීහුය. “සරීසපා” යනු පොළොවෙහි බඩගාමින් යන යම් තාක් සත්ත්වයෝය. “තේසං තේසං” යනු ඒ ඒ දේව ගන්ධබ්බ ආදීන්ගේය. “තදත්ථාය” යනු දේව ගන්ධබ්බ ආදී භවය පිණිසය. “ජාති නිරෝධා” යනු ජාතිය පහවීමෙන්, ජාතිය නැතිවීමෙන් යන අර්ථයයි.

Hetūtiādīni sabbānipi kāraṇavevacanāni eva. Kāraṇañhi yasmā attano phalatthāya hinoti pavattati, tasmā ‘‘hetū’’ti vuccati. Yasmā taṃ phalaṃ nideti – ‘‘handa, naṃ gaṇhathā’’ti appeti viya tasmā nidānaṃ. Yasmā phalaṃ tato samudeti uppajjati, tañca paṭicca eti pavattati, tasmā samudayoti ca paccayoti ca vuccati. Esa nayo sabbattha. Api ca yadidaṃ jātīti ettha yadidanti nipāto. Tassa sabbapadesu liṅgānurūpato attho veditabbo. Idha pana – ‘‘yā esā jātī’’ti ayamassa attho. Jarāmaraṇassa hi jāti upanissayakoṭiyā paccayo hoti.

“හේතු” යනාදී සියලු පදයන් හේතුව යන අර්ථය දෙන පර්යාය වචනයෝමය. හේතුව වනාහි තමාගේ ඵලය පිණිස පවතින බැවින් “හේතු” යැයි කියනු ලැබේ. එය ඵලය ලබා දෙන බැවින් (මෙන්න, මෙය ගන්න යැයි පවරන්නාක් මෙන්) “නිදාන” නම් වේ. ඵලය එයින් හටගන්නා බැවින් ද, එය ඇසුරු කොට පවතින බැවින් ද “සමුදය” සහ “ප්‍රත්‍යය” යැයි කියනු ලැබේ. මෙම ක්‍රමය සෑම තැනකදීම දත යුතුය. තවද “යදිදං ජාති” යන්නෙහි “යදිදං” යනු නිපාතයකි. එහි අර්ථය සියලු පදයන්හි ලිංග භේදයට අනුව දත යුතුය. මෙහිදී “යම් ඒ ජාතියක් වේ ද” යනු මෙහි අර්ථයයි. ජාතිය වනාහි ජරාමරණයට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ.

99. Bhavapade – ‘‘kimhicī’’ti iminā okāsapariggaho kato. Tattha heṭṭhā avīcipariyantaṃ katvā upari paranimmitavasavattideve antokaritvā kāmabhavo veditabbo. Ayaṃ nayo upapattibhave. Idha pana kammabhave yujjati. So hi jātiyā upanissayakoṭiyāva paccayo hoti. Upādānapadādīsupi – ‘‘kimhicī’’ti iminā okāsapariggahova katoti veditabbo.

99. භව පදයේදී - “කිම්හිචි” යන්නෙන් භවය සිදුවන ස්ථානයන් පිරිසිඳ ගැනීම සිදු කරන ලදී. එහි යටින් අවීචි නිරය සීමා කොට, මත්තෙහි පරනිම්මිත වසවත්ති දෙවියන් දක්වා වූ කාම භවය දත යුතුය. මෙම ක්‍රමය උප්පත්ති භවය සම්බන්ධයෙනි. මෙහිදී කර්ම භවය ද උචිත වේ. එය ජාතියට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වශයෙන්ම ප්‍රත්‍යය වේ. උපාදාන පද ආදියේදී ද “කිම්හිචි” යන්නෙන් භවයන්ගේ ස්ථාන පිරිසිඳ ගැනීමම කරන ලදැයි දත යුතුය.

100. Upādānapaccayā [Pg.89] bhavoti ettha kāmupādānaṃ tiṇṇampi kammabhavānaṃ tiṇṇañca upapattibhavānaṃ paccayo, tathā sesānipīti upādānapaccayā catuvīsatibhavā veditabbā. Nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhanti. Tesaṃ upādānāni sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo.

100. “උපාදාන පච්චයා භවෝ” යන මෙහි කාමුපාදානය කර්ම භව තුනටත්, උප්පත්ති භව තුනටත් ප්‍රත්‍යය වේ. සෙසු උපාදානයන් ද එසේමය. මෙසේ උපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන් වන විසිහතරක් භවයන් දත යුතුය. මෙහි පර්යාය වශයෙන් නොව සෘජු ලෙස කර්ම භව දොළසක් ලැබේ. ඒවාට උපාදානයෝ සහජාත වශයෙන් ද උපනිස්සය වශයෙන් ද ප්‍රත්‍යය වෙති.

101. Rūpataṇhāti rūpārammaṇe taṇhā. Esa nayo saddataṇhādīsu. Sā panesā taṇhā upādānassa sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo hoti.

101. “රූපතණ්හා” යනු රූපාරම්මණය කෙරෙහි ඇති තණ්හාවයි. ශබ්ද තණ්හා ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයමය. ඒ මෙම තණ්හාව උපාදානයට සහජාත ප්‍රත්‍යය වශයෙන් මෙන්ම උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ද ප්‍රත්‍යය වේ.

102. Esa paccayo taṇhāya, yadidaṃ vedanāti ettha vipākavedanā taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti, aññā aññathāpīti.

102. “තණ්හාවට මෙම ප්‍රත්‍යය වේ, එනම් වේදනාවයි” යන මෙහි විපාක වේදනාව තණ්හාවට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. සෙසු (කුසල්, අකුසල්, ක්‍රියා) වේදනාවන් වෙනත් ක්‍රමවලින් (සහජාත ආදී වශයෙන්) ප්‍රත්‍යය වේ.

103. Ettāvatā pana bhagavā vaṭṭamūlabhūtaṃ purimataṇhaṃ dassetvā idāni desanaṃ, piṭṭhiyaṃ paharitvā kesesu vā gahetvā viravantaṃ viravantaṃ maggato okkamento viya navahi padehi samudācārataṇhaṃ dassento – ‘‘iti kho panetaṃ, ānanda, vedanaṃ paṭicca taṇhā’’tiādimāha. Tattha taṇhāti dve taṇhā esanataṇhā ca, esitataṇhā ca. Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā bhoge esati gavesati, ayaṃ esanataṇhā nāma. Yā tesu esitesu gavesitesu paṭiladdhesu taṇhā, ayaṃ esitataṇhā nāma. Tadubhayampi samudācārataṇhāya eva adhivacanaṃ. Tasmā duvidhāpesā vedanaṃ paṭicca taṇhā nāma. Pariyesanā nāma rūpādiārammaṇapariyesanā, sā hi taṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho, so hi pariyesanāya sati hoti. Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha – ‘‘sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’’ti (ma. ni. 3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo. ‘‘Vinicchayoti dve vinicchayā – taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā’’ti (mahāni. 102). Evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo. ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti (dī. ni. 2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundarañca vitakkeneva vinicchināti [Pg.90] – ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti. Tena vuttaṃ – ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti.

103. එතෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සංසාර වට්ටයට මූල වූ පෙර භවයෙහි සම්පූර්ණ වූ තණ්හාව දක්වා, දැන් දේශනාව අවසන් කරමින්, මාවතේ කෑගසමින් සිටින අයෙකුගේ පිටට ගසා හෝ කෙස්වලින් අල්ලා හෝ මාවතෙන් ඉවතට ඇද දමන්නෙකු මෙන් පද නවයකින් ප්‍රකටව පවත්නා (සමුදාචාර) තණ්හාව දක්වමින්— "ආනන්දයෙනි, මෙසේ වනාහි වේදනාව නිසා තණ්හාව ඇතිවේ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'තණ්හාව' යනු සෙවීම් වශයෙන් පවත්නා තණ්හාව (එසනා තණ්හා) සහ සොයන ලද වස්තුවෙහි පවත්නා තණ්හාව (එසිත තණ්හා) යැයි දෙවදෑරුම් වේ. යම් තණ්හාවකින් එළු මාවත්, හුල් මාවත් ආදියෙහි ගමන් කරමින් භෝගයන් සොයයිද, මෙය 'එසනා තණ්හා' නම් වේ. සොයා ගවේෂණය කර ලබාගත් ඒ වස්තූන් කෙරෙහි යම් තණ්හාවක් වේද, මෙය 'එසිත තණ්හා' නම් වේ. ඒ දෙකම ප්‍රකටව පවත්නා (සමුදාචාර) තණ්හාවටම නමකි. එබැවින් වේදනාව නිසා ඇතිවන මෙම තණ්හාව දෙවැදෑරුම් වේ. 'පරියෙසනා' (සෙවීම) යනු රූපාදී අරමුණු සෙවීමයි, එය තණ්හාව ඇති කල්හි සිදුවේ. 'ලාභ' යනු රූපාදී අරමුණු ලැබීමයි, එය සෙවීම ඇති කල්හි සිදුවේ. 'විනිශ්චය' (තීරණය කිරීම) යනු ඥාන, තණ්හා, දිට්ඨි සහ විතක්ක වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි "සැපය පිළිබඳ විනිශ්චය දැනගත යුතුය, සැපය පිළිබඳ විනිශ්චය දැන තමා තුළ සැපයෙහි යෙදිය යුතුය" යනු ඥාන විනිශ්චයයි. "විනිශ්චය යනු තණ්හා විනිශ්චය සහ දිට්ඨි විනිශ්චය යැයි දෙකකි" යන්නෙන් එකසිය අටක් වූ තණ්හා විචරිතයෝ තණ්හා විනිශ්චය නම් වෙති. දෙසැටක් දෘෂ්ටිහු දිට්ඨි විනිශ්චය නම් වෙති. "දේවේන්ද්‍රය, ඡන්දය වනාහි විතර්කය නිදාන කොට ඇත්තේය" යන සක්කපඤ්හ සූත්‍රයෙහි මෙන් මෙහි 'විනිශ්චය' යන්නෙන් අදහස් කළේ විතර්කයමය. ලාභයක් ලැබූ විට ඉෂ්ට-අනිෂ්ට සහ යහපත්-අයහපත් දේ විතර්කයෙන්ම විනිශ්චය කරයි— "මෙපමණක් මාගේ රූප අරමුණු සඳහා වේ, මෙපමණක් ශබ්දාදී අරමුණු සඳහා වේ, මෙපමණක් මට වේ, මෙපමණක් අන් අයට වේ, මෙපමණක් මම පරිභෝජනය කරමි, මෙපමණක් තැන්පත් කරමි" යනුවෙනි. එබැවින් "ලාභය නිසා විනිශ්චය ඇතිවේ" යයි වදාරන ලදී.

Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkitavatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati, idañhi idha taṇhā. Chandoti dubbalarāgassādhivacanaṃ. Ajjhosānanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ. Pariggahoti taṇhādiṭṭhavasena pariggahaṇakaraṇaṃ. Macchariyanti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti – ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññesaṃ acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. Ārakkhoti dvārapidahanamañjūsagopanādivasena suṭṭhu rakkhaṇaṃ. Adhikarotīti adhikaraṇaṃ, kāraṇassetaṃ nāmaṃ. Ārakkhādhikaraṇanti bhāvanapuṃsakaṃ, ārakkhahetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Ekato dhārādino satthassa ādānaṃ satthādānaṃ. Kalahoti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo purimo virodho viggaho. Pacchimo pacchimo vivādo. Tuvaṃtuvanti agāravavacanaṃ tuvaṃtuvaṃ.

'ඡන්දරාගය' යනු මෙසේ අකුසල විතර්කයෙන් සිතන ලද වස්තුවෙහි උපදින දුබල රාගය සහ බලවත් රාගයයි. මෙය මෙහි තණ්හාව ලෙස ගැනේ. 'ඡන්දය' යනු දුබල රාගයට නමකි. 'අජ්ඣෝසානය' (ගිලගැනීම) යනු 'මම' සහ 'මාගේ' යනුවෙන් ඇතිවන බලවත් තීරණයයි. 'පරිග්ගහ' (පරිග්‍රහය) යනු තණ්හා සහ දිට්ඨි වශයෙන් අල්ලා ගැනීමයි. 'මච්ඡරිය' (මසුරුකම) යනු අන් අය සමඟ පොදුවේ භුක්ති විඳීමේ ස්වභාවයට දක්වන නොඉවසීමයි. එබැවින්ම පුරාණාචාර්යවරු මෙහි අර්ථය මෙසේ පවසති— "මේ ආශ්චර්යවත් වස්තුව මටම වේවා, අන් අයට නොවේවා" යන පැවැත්ම නිසා මච්ඡරිය (මසුරුකම) යැයි කියනු ලැබේ. 'ආරක්ඛා' (ආරක්ෂාව) යනු දොරවල් වැසීම, පෙට්ටිවල බහා සුරක්ෂිත කිරීම ආදියෙන් මනාව රැකබලා ගැනීමයි. 'අධිකරණ' යනු හේතුවට නමකි. 'ආරක්ඛාධිකරණය' යනු ආරක්ෂාව හේතුවෙන් යන්නයි. 'දණ්ඩදාන' (දඬු ගැනීම) ආදියෙහි අන් අය වැළැක්වීම පිණිස දණ්ඩක් ගැනීම දණ්ඩදානයයි. එක් පැත්තක මුවහත ඇති ආයුධයක් ගැනීම 'සත්ථදාන' නම් වේ. 'කලහ' යනු කායික හෝ වාචසික කලහයයි. මුලින් ඇතිවන විරෝධය 'විග්ගහ' නම් වේ. පසුව ඇතිවන විරෝධය 'විවාද' නම් වේ. 'තුවංතුවං' (තෝ තෝ) යනු අගෞරවනීය වචන භාවිතයයි.

112. Idāni paṭilomanayenāpi taṃsamudācārataṇhaṃ dassetuṃ puna – ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’nti ārabhanto desanaṃ nivattesi. Tattha kāmataṇhāti pañcakāmaguṇikarāgavasena uppannā rūpāditaṇhā. Bhavataṇhāti sassatadiṭṭhisahagato rāgo. Vibhavataṇhāti ucchedadiṭṭhisahagato rāgo. Ime dve dhammāti vaṭṭamūlataṇhā ca samudācārataṇhā cāti ime dve dhammā. Dvayenāti taṇhālakkhaṇavasena ekabhāvaṃ gatāpi vaṭṭamūlasamudācāravasena dvīhi koṭṭhāsehi vedanāya ekasamosaraṇā bhavanti, vedanāpaccayena ekapaccayāti attho. Tividhañhi samosaraṇaṃ osaraṇasamosaraṇaṃ, sahajātasamosaraṇaṃ, paccayasamosaraṇañca. Tattha – ‘‘atha kho sabbāni tāni kāmasamosaraṇāni bhavantī’’ti idaṃ osaraṇasamosaraṇaṃ nāma. ‘‘Chandamūlakā, āvuso, ete dhammā phassasamudayā vedanāsamosaraṇā’’ti (a. ni. 8.83) idaṃ sahajātasamosaraṇaṃ nāma. ‘‘Dvayena vedanāya ekasamosaraṇā’’ti idaṃ pana paccayasamosaraṇanti veditabbaṃ.

112. දැන් ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ද එම සමුදාචාර තණ්හාව පෙන්වීමට නැවතත් "ආරක්ඛාධිකරණය නිසා" යනාදී වශයෙන් දේශනාව පවත්වන ලදී. එහි 'කාම තණ්හාව' යනු පංචකාම ගුණයන්හි පවත්නා රාගය නිසා උපදින රූපාදී තණ්හාවයි. 'භව තණ්හාව' යනු ශාස්වත දෘෂ්ටිය සමඟ පවත්නා රාගයයි. 'විභව තණ්හාව' යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටිය සමඟ පවත්නා රාගයයි. 'මේ ධර්ම දෙක' යනු වට්ටමූල තණ්හාව සහ සමුදාචාර තණ්හාව යන දෙකයි. 'දෙයාකාරයකින්' යනු තණ්හාවේ ලක්ෂණ වශයෙන් එකම ස්වභාවයක් ගත්තද, වට්ටමූල සහ සමුදාචාර වශයෙන් කොටස් දෙකකින් වේදනාවෙහි එකට එක්වන බවයි. එනම් වේදනා ප්‍රත්‍යයෙන් එකම ප්‍රත්‍යයක් ඇති බවයි. එක්වීම (සමෝසරණ) තෙවැදෑරුම් වේ: ඕසරණ සමෝසරණය, සහජාත සමෝසරණය සහ ප්‍රත්‍ය සමෝසරණයයි. එහි "ඒ සියල්ල කාමයන්හිම එක්වේ" යනු ඕසරණ සමෝසරණයයි. "ඇවැත්නි, මේ ධර්මයෝ ඡන්දය මූල කොට ඇත්තාහ, ඵස්සය සමුදය කොට ඇත්තාහ, වේදනාවෙහි එක්වන්නාහ" යනු සහජාත සමෝසරණයයි. "දෙවැදෑරුම්ව වේදනාවෙහි එකට එක්වේ" යන්න ප්‍රත්‍ය සමෝසරණය ලෙස දත යුතුය.

113. Cakkhusamphassoti [Pg.91] ādayo sabbe vipākaphassāyeva. Tesu ṭhapetvā cattāro lokuttaravipākaphasse avasesā dvattiṃsa phassā honti. Yadidaṃ phassoti ettha pana phasso bahudhā vedanāya paccayo hoti.

113. චක්ඛුසම්ඵස්සාදී සියලු ඵස්සයන් විපාක ඵස්සයෝම වෙති. ඒවායින් ලෝකෝත්තර විපාක ඵස්සයන් සතර බැහැර කර, ඉතිරි විපාක ඵස්සයන් තිස් දෙකක් වේ. "ඵස්සය නම් මෙයයි" යන මෙහි ඵස්සය බොහෝ ආකාරයෙන් වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වේ.

114. Yehi, ānanda, ākārehītiādīsu ākārā vuccanti vedanādīnaṃ aññamaññaṃ asadisasabhāvā. Teyeva sādhukaṃ dassiyamānā taṃ taṃ līnamatthaṃ gamentīti liṅgāni. Tassa tassa sañjānanahetuto nimittāni. Tathā tathā uddisitabbato uddesā. Tasmā ayamettha attho – ‘‘ānanda, yehi ākārehi…pe… yehi uddesehi nāmakāyassa nāmasamūhassa paññatti hoti, yā esā ca vedanāya vedayitākāre vedayitaliṅge vedayitanimitte vedanāti uddese sati, saññāya sañjānanākāre sañjānanaliṅge sañjānananimitte saññāti uddese sati, saṅkhārānaṃ cetanākāre cetanāliṅge cetanānimitte cetanāti uddese sati, viññāṇassa vijānanākāre vijānanaliṅge vijānananimitte viññāṇanti uddese sati – ‘ayaṃ nāmakāyo’ti nāmakāyassa paññatti hoti. Tesu nāmakāyappaññattihetūsu vedanādīsu ākārādīsu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyetha? Yvāyaṃ cattāro khandhe vatthuṃ katvā manodvāre adhivacanasamphassavevacano manosamphasso uppajjati, api nu kho so rūpakāye paññāyetha, pañca pasāde vatthuṃ katvā katvā uppajjeyyā’’ti. Atha āyasmā ānando ambarukkhe asati jamburukkhato ambapakkassa uppattiṃ viya rūpakāyato tassa uppattiṃ asampaṭicchanto no hetaṃ bhanteti āha.

114. "ආනන්දයෙනි, යම් ආකාරයකින්" යනාදී තන්හි 'ආකාර' යනු වේදනාදීන්ගේ එකිනෙකට අසමාන වූ ස්වභාවයන්ට කියනු ලැබේ. ඒවා මනාව දක්වන කල්හි සැඟවුණු අර්ථයන් අවබෝධ කරවන බැවින් 'ලිංග' නම් වේ. ඒ ඒ අරමුණු හඳුනාගැනීමට හේතු වන බැවින් 'නිමිත්ත' නම් වේ. ඒ ඒ අයුරින් දැක්විය යුතු බැවින් 'උද්දේස' නම් වේ. එබැවින් මෙහි අර්ථය මෙසේය— "ආනන්දයෙනි, යම් ආකාර, යම් ලිංග, යම් නිමිත්ත, යම් උද්දේසයන්ගෙන් නාමකායයාගේ පැනවීම සිදුවේද, එනම්: වේදනාවෙහි විඳින ආකාරය, විඳින ලක්ෂණය, විඳින නිමිත්ත ඇති කල්හි 'වේදනාව' යයිද, සංඥාවෙහි හඳුනාගන්නා ආකාරය, හඳුනාගන්නා ලක්ෂණය, හඳුනාගන්නා නිමිත්ත ඇති කල්හි 'සංඥාව' යයිද, සංස්කාරයන්හි චේතනා ආකාරය, චේතනා ලක්ෂණය, චේතනා නිමිත්ත ඇති කල්හි 'චේතනාව' යයිද, විඤ්ඤාණයෙහි දැනගන්නා ආකාරය, දැනගන්නා ලක්ෂණය, දැනගන්නා නිමිත්ත ඇති කල්හි 'විඤ්ඤාණය' යයිද උද්දේසයන් ඇති කල්හි 'මෙය නාමකායයි' කියා නාමකායයාගේ පැනවීම සිදුවේ. නාමකාය පැනවීමට හේතු වූ ඒ වේදනාදී ආකාරයන් නැති කල්හි, රූපකායෙහි අධිවචන සම්ඵස්සය (නාම පැනවීම් ස්පර්ශය) පෙනේද?" ස්කන්ධ සතර වස්තු කොට ගෙන මනෝද්වාරයෙහි උපදින, අධිවචන සම්ඵස්සය යන නම ඇති යම් මනෝ සම්ඵස්සයක් වේද, එය රූපකායෙහි පෙනේද? එය පංච ප්‍රසාදයන් වස්තු කොට ගෙන උපදීද? එවිට ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ, අඹ ගසක් නැති කල්හි දඹ ගසකින් අඹ ගෙඩි හටගැනීමක් පිළිගත නොහැකි සේම, රූපකායයෙන් එහි උපත පිළිනොගනිමින් "ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේමය" යි සැළ කළහ.

Dutiyapañhe ruppanākāraruppanaliṅgaruppananimittavasena rūpanti uddesavasena ca ākārādīnaṃ attho veditabbo. Paṭighasamphassoti sappaṭighaṃ rūpakkhandhaṃ vatthuṃ katvā uppajjanakasamphasso. Idhāpi thero jamburukkhe asati ambarukkhato jambupakkassa uppattiṃ viya nāmakāyato tassa uppattiṃ asampaṭicchanto ‘‘no hetaṃ bhante’’ti āha.

දෙවන ප්‍රශ්නයෙහි, 'රූප' යන වචනයෙහි අර්ථය රූපනය වීමේ (වෙනස් වීමේ හෝ පෙළීමේ) ස්වභාවය, රූපනය වීමේ ලක්ෂණය සහ රූපනය වීමේ නිමිත්ත යන මේ කරුණු අනුව මෙන්ම 'රූපය' යන නාමකරණය (උද්දේස) අනුව ද තේරුම් ගත යුතුය. 'පටිඝ සම්ඵස්ස' යනු ගැටීම සහිත වූ රූපස්කන්ධය වස්තුව කොට ගෙන හටගන්නා ස්පර්ශයයි. මෙහිදී ද ආනන්ද තෙරණුවෝ, දඹ ගසක් නොමැතිව අඹ ගසකින් දඹ ගෙඩි හටගන්නාක් මෙන් නාමකය (නාම සමූහය) නිසා එම පටිඝ සම්ඵස්සය ඇති වන බව පිළිනොගනිමින් "ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ" යයි වදාළහ.

Tatiyapañho [Pg.92] ubhayavaseneva vutto. Tatra thero ākāse ambajambupakkānaṃ uppattiṃ viya nāmarūpābhāve dvinnampi phassānaṃ uppattiṃ asampaṭicchanto ‘‘no hetaṃ bhante’’ti āha.

තුන්වන ප්‍රශ්නය නාම-රූප යන දෙකෙහිම බලපෑමෙන් (අධිවචන සම්ඵස්සය හා පටිඝ සම්ඵස්සය යන දෙකම) සිදු වන්නක් ලෙස දක්වන ලදී. එහිදී ද ආනන්ද තෙරණුවෝ, අහසෙහි අඹ හෝ දඹ ගෙඩි හටගන්නාක් මෙන් නාම-රූප දෙකම නොමැති විට එම ස්පර්ශ දෙකම හටගන්නා බව පිළිනොගනිමින් "ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ" යයි වදාළහ.

Evaṃ dvinnaṃ phassānaṃ visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvā idāni dvinnampi tesaṃ avisesato nāmarūpapaccayataṃ dassetuṃ – ‘‘yehi ānanda ākārehī’’ti catutthaṃ pañhaṃ ārabhi. Yadidaṃ nāmarūpanti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ, yaṃ idaṃ chasupi dvāresu nāmarūpaṃ, eseva hetu eseva paccayoti attho. Cakkhudvārādīsu hi cakkhādīni ceva rūpārammaṇādīni ca rūpaṃ, sampayuttakā khandhā nāmanti evaṃ pañcavidhopi so phasso nāmarūpapaccayāva phasso. Manodvārepi hadayavatthuñceva yañca rūpaṃ ārammaṇaṃ hoti, idaṃ rūpaṃ. Sampayuttadhammā ceva yañca arūpaṃ ārammaṇaṃ hoti, idaṃ arūpaṃ nāma. Evaṃ manosamphassopi nāmarūpapaccayā phassoti veditabbo. Nāmarūpaṃ panassa bahudhā paccayo hoti.

මෙලෙස ස්පර්ශ දෙකෙහි ප්‍රත්‍යයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් දක්වා, දැන් ඒ දෙකෙහිම පොදු ප්‍රත්‍යය වූ නාම-රූප පවතින බව පෙන්වීම සඳහා "ආනන්දය, යම් ආකාරයකින්" යනුවෙන් හතරවන ප්‍රශ්නය ආරම්භ කරන ලදී. "යම් මේ නාම-රූපයක් ඇද්ද" යන්නෙහි අර්ථය නම්, ද්වාර හයේම පවතින යම් නාම-රූපයක් ඇද්ද, එයම මේ සඳහා හේතුව හා ප්‍රත්‍යය වන බවයි. ඇස ආදී ද්වාරයන්හිදී චක්ඛු ප්‍රසාදය ආදිය ද රූපා රම්මණාදිය ද 'රූපය' නම් වේ. ඒ හා සම්බන්ධ වූ (සම්ප්‍රයුක්ත) වේදනාදී ස්කන්ධ 'නාමය' නම් වේ. මෙලෙස පංච ද්වාරික ස්පර්ශයන් නාම-රූප ප්‍රත්‍යයෙන්ම හටගන්නා ස්පර්ශයන් වේ. මනෝ ද්වාරයෙහි ද හෘදය වස්තුව සහ යම් රූපයක් අරමුණු වේ නම් එය 'රූපය' වේ. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහ අරමුණු වන යම් අරූප ධර්මයක් වේ නම් එය 'නාම' නම් වේ. මෙලෙස මනෝ ස්පර්ශය ද නාම-රූප ප්‍රත්‍යයෙන් හටගන්නා ස්පර්ශයක් බව දත යුතුය. නාම-රූපය මේ ස්පර්ශයට නන් අයුරින් ප්‍රත්‍ය වෙයි.

115. Na okkamissathāti pavisitvā pavattamānaṃ viya paṭisandhivasena na vattissatha. Samuccissathāti paṭisandhiviññāṇe asati api nu kho suddhaṃ avasesaṃ nāmarūpaṃ antomātukucchismiṃ kalalādibhāvena samuccitaṃ missakabhūtaṃ hutvā vattissatha. Okkamitvā vokkamissathāti paṭisandhivasena okkamitvā cutivasena vokkamissatha, nirujjhissathāti attho. So panassa nirodho na tasseva cittassa nirodhena, na tato dutiyatatiyānaṃ nirodhena hoti. Paṭisandhicittena hi saddhiṃ samuṭṭhitāni samatiṃsa kammajarūpāni nibbattanti. Tesu pana ṭhitesuyeva soḷasa bhavaṅgacittāni uppajjitvā nirujjhanti. Etasmiṃ antare gahitapaṭisandhikassa dārakassa vā mātuyā vā panassa antarāyo natthi. Ayañhi anokāso nāma. Sace pana paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni sattarasamassa bhavaṅgassa paccayaṃ dātuṃ sakkonti, pavatti pavattati, paveṇī ghaṭiyati. Sace pana na sakkonti, pavatti nappavattati, paveṇī na ghaṭiyati, vokkamati nāma hoti. Taṃ sandhāya ‘‘okkamitvā vokkamissathā’’ti vuttaṃ.

115. සිටිය යුතු නැත" යන්නෙහි අර්ථය ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් (මව්කුසට) ඇතුළු වී පවතින්නේ නැත යන්නයි. "කලලයක් බවට පත් වන්නේද" යන්නෙහි අර්ථය ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය නැති කල්හි, මව්කුස තුළ ඇති ශේෂ වූ නාම-රූප පමණක් කලලයක් ලෙස හෝ මිශ්‍ර වූවක් ලෙස එක් රැස් වී පවතින්නේ ද යන්නයි. "බැස ගෙන බැහැර වන්නේ නම්" යන්නෙන් අදහස් කළේ ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් බැස ගෙන, චුති වශයෙන් බැහැර වීම හෙවත් නිරුද්ධ වීමයි. එම නිරෝධය (නිරුද්ධ වීම) එම සිතේම නිරෝධයෙන් හෝ එයට පසුව එන දෙවන තුන්වන සිත්වල නිරෝධයෙන් සිදු වන්නක් නොවේ. ප්‍රතිසන්ධි සිත සමඟම හටගත් කර්මජ රූප තිහක් උපදී. ඒවා පවතින අතරතුරම භවාංග සිත් දහසයක් ඉපිද නිරුද්ධ වෙයි. මෙම කාලය තුළ ප්‍රතිසන්ධිය ගත් දරුවාට හෝ මවට අනතුරක් සිදු නොවේ. මෙය 'අවකාශයක් නැති' (මරණය සිදු නොවන) කාලය ලෙස හැඳින්වේ. ඉදින් ප්‍රතිසන්ධි සිත සමඟ උපන් රූපයන් දහහත්වන භවාංගයට ප්‍රත්‍ය වීමට සමත් වන්නේ නම්, පැවැත්ම (පවක්ති) ඉදිරියට යයි, ජීවන පරම්පරාව ගැලපෙයි. ඉදින් අසමත් වන්නේ නම්, පැවැත්ම නතර වෙයි, පරම්පරාව නොගැලපෙයි, එවිට 'වොක්කමති' හෙවත් බැහැර වීම (මරණය) සිදු වෙයි. එය අරභයා "බැස ගෙන බැහැර වන්නේ නම්" යැයි කියන ලදී.

Itthattāyāti itthabhāvāya, evaṃ paripuṇṇapañcakkhandhabhāvāyāti attho. Daharasseva satoti mandassa bālasseva santassa. Vocchijjissathāti upacchijjissatha [Pg.93] vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullanti viññāṇe upacchinne suddhaṃ nāmarūpameva uṭṭhahitvā paṭhamavayavasena vuḍḍhiṃ, majjhimavayavasena virūḷhiṃ, pacchimavayavasena vepullaṃ api nu kho āpajjissathāti. Dasavassavīsativassavassasatavassasahassasampāpanena vā api nu kho vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissathāti attho.

"මෙබඳු බව පිණිස" (ඉත්ථත්තාය) යන්නෙහි අර්ථය මෙලෙස සම්පූර්ණ වූ පංචස්කන්ධ භාවය පිණිස යන්නයි. "කුඩා දරුවකු වූ" යන්නෙන් අදහස් කළේ අඥාන බාල දරුවකු සම්බන්ධයෙනි. "සිඳී යන්නේ නම්" යන්නෙන් අදහස් කළේ විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වුවහොත් ශේෂ වූ නාම-රූප පමණක් ඉතිරි වී ප්‍රථම වයසෙහි වැඩීමත්, මධ්‍යම වයසෙහි දියුණුවත්, පශ්චිම වයසෙහි විපුල බවත් ලබන්නේද යන්නයි. එනම් අවුරුදු දහය, විස්ස, සියය හෝ දහස දක්වා ආයුෂ ලැබීමෙන් වැඩීම, දියුණුව හෝ විපුලත්වය ලබන්නේද යන්නයි.

Tasmātihānandāti yasmā mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇepi kucchivāsepi kucchito nikkhamanepi, pavattiyaṃ dasavassādikālepi viññāṇamevassa paccayo, tasmā eseva hetu esa paccayo nāmarūpassa, yadidaṃ viññāṇaṃ. Yathā hi rājā attano parisaṃ niggaṇhanto evaṃ vadeyya – ‘‘tvaṃ uparājā, tvaṃ senāpatīti kena kato nanu mayā kato, sace hi mayi akaronte tvaṃ attano dhammatāya uparājā vā senāpati vā bhaveyyāsi, jāneyyāma vo bala’’nti; evameva viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo hoti. Atthato evaṃ nāmarūpaṃ vadati viya ‘‘tvaṃ nāmaṃ, tvaṃ rūpaṃ, tvaṃ nāmarūpaṃ nāmāti kena kataṃ, nanu mayā kataṃ, sace hi mayi purecārike hutvā mātukucchismiṃ paṭisandhiṃ agaṇhante tvaṃ nāmaṃ vā rūpaṃ vā nāmarūpaṃ vā bhaveyyāsi, jāneyyāma vo bala’’nti. Taṃ panetaṃ viññāṇaṃ nāmarūpassa bahudhā paccayo hoti.

"එබැවින් ආනන්දය" යනු මව්කුස පිළිසිඳ ගැනීමේදී ද, කුස තුළ වාසය කිරීමේදී ද, කුසින් පිටවීමේදී ද සහ පවතින කාලයෙහි අවුරුදු දහය ආදී වයස්වලදී ද විඤ්ඤාණයම නාම-රූපයට ප්‍රත්‍ය වන බැවිනි. එම නිසා නාම-රූපයට හේතුව හා ප්‍රත්‍යය වන්නේ මේ විඤ්ඤාණයමයි. රජෙකු තමාගේ පිරිස මෙහෙයවීමේදී, "තෝ යුවරාජයා කළේ කවුද? සෙන්පතියා කළේ කවුද? මා විසින් කළා නොවේද? ඉදින් මා එසේ නොකළේ නම්, තෝ තොපගේම ස්වභාවයෙන් යුවරාජයෙක් හෝ සෙන්පතියෙක් වන්නේ නම් තොපගේ බලය අපට දැකගත හැකිය" යයි පවසන්නාක් මෙනි. එසේම විඤ්ඤාණය නාම-රූපයට ප්‍රත්‍ය වෙයි. එහි අර්ථය නම් විඤ්ඤාණය නාම-රූපයට මෙසේ පවසන්නාක් මෙනි: "තෝ නාමය කළේ කවුද? තෝ රූපය කළේ කවුද? තෝ නාම-රූපය කළේ කවුද? මා විසින් කළා නොවේද? ඉදින් මා පෙරටුව මව්කුස පිළිසිඳ නොගත්තේ නම්, තෝ තනිවම නාමයක් හෝ රූපයක් හෝ නාම-රූපයක් වන්නේ නම් තොපගේ ශක්තිය අපට දැකගත හැකිය." මේ විඤ්ඤාණය නාම-රූපයට නන් අයුරින් ප්‍රත්‍ය වෙයි.

116. Dukkhasamudayasambhavoti dukkharāsisambhavo. Yadidaṃ nāmarūpanti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ, eseva hetu esa paccayo. Yathā hi rājapurisā rājānaṃ niggaṇhanto evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘tvaṃ rājāti kena kato, nanu mayā kato, sace hi mayi uparājaṭṭhāne, mayi senāpatiṭṭhāne atiṭṭhante tvaṃ ekakova rājā bhaveyyāsi, passeyyāma te rājabhāva’’nti; evameva nāmarūpampi atthato evaṃ viññāṇaṃ vadati viya ‘‘tvaṃ paṭisandhiviññāṇanti kena kataṃ, nanu amhehi kataṃ, sace hi tvaṃ tayo khandhe hadayavatthuñca anissāya paṭisandhiviññāṇaṃ nāma bhaveyyāsi, passeyyāma te paṭisandhiviññāṇabhāva’’nti. Tañca panetaṃ nāmarūpaṃ viññāṇassa bahudhā paccayo hoti.

116. "දුක්ඛ සමුදය සම්භවය" යනු දුක් රැසකගේ හටගැනීමයි. "යම් මේ නාම-රූපයක් ඇද්ද" යන්නෙහි අර්ථය, එයම (විඤ්ඤාණයට) හේතුව හා ප්‍රත්‍යය වන බවයි. රජ සේවකයින් රජු පාලනය කරමින් මෙසේ පවසන්නාක් මෙනි: "ඔබව රජු කළේ කවුද? අප විසින් කළා නොවේද? ඉදින් මා යුවරාජ තනතුරේ හෝ සෙන්පති තනතුරේ නොසිටියේ නම්, ඔබට තනිවම රජ විය හැකිද? එසේ වන්නේ නම් ඔබේ රජකම අපට දැකගත හැකිය." එලෙසම නාම-රූපය ද විඤ්ඤාණයට මෙසේ පවසන්නාක් මෙනි: "ඔබව ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය කළේ කවුද? අප විසින් කළා නොවේද? ඉදින් ඔබ (සම්ප්‍රයුක්ත) ස්කන්ධ තුන සහ හෘදය වස්තුව ඇසුරු නොකර ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයක් වන්නේ නම්, ඔබේ ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණ භාවය අපට දැකගත හැකිය." එම නාම-රූපය ද විඤ්ඤාණයට නන් අයුරින් ප්‍රත්‍ය වෙයි.

Ettāvatā khoti viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte, nāmarūpe viññāṇassa paccaye honte, dvīsu aññamaññapaccayavasena pavattesu ettakena [Pg.94] jāyetha vā…pe… upapajjetha vā, jātiādayo paññāyeyyuṃ aparāparaṃ vā cutipaṭisandhiyoti.

"මෙපමණකින්ම" (එත්තාවතා ඛො) යන්නෙන් අදහස් කළේ විඤ්ඤාණය නාම-රූපයට ප්‍රත්‍ය වන කල්හි ද, නාම-රූපය විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍ය වන කල්හි ද, යන මේ දෙකම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් පවතින කල්හි, මෙපමණකින්ම ඉපදීම, ජරාවට පත්වීම, මරණයට පත්වීම, චුත වීම හෝ මතු භවයක ප්‍රතිසන්ධිය ලැබීම සිදු වන බවයි. ජාති ආදිය පැනවෙන්නේ ද, නැවත නැවතත් චුති-ප්‍රතිසන්ධි පරම්පරාව ඇති වන්නේ ද මෙපමණකිනි.

Adhivacanapathoti ‘‘sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhako’’tiādikassa atthaṃ adisvā vacanamattameva adhikicca pavattassa vohārassa patho. Niruttipathoti saratīti sato, sampajānātīti sampajānotiādikassa kāraṇāpadesavasena pavattassa vohārassa patho. Paññattipathoti – ‘‘paṇḍito byatto medhāvī nipuṇo kataparappavādo’’tiādikassa nānappakārato ñāpanavasena pavattassa vohārassa patho. Iti tīhi padehi adhivacanādīnaṃ vatthubhūtā khandhāva kathitā. Paññāvacaranti paññāya avacaritabbaṃ jānitabbaṃ. Vaṭṭaṃ vattatīti saṃsāravaṭṭaṃ vattati. Itthattanti itthaṃbhāvo, khandhapañcakassetaṃ nāmaṃ. Paññāpanāyāti nāmapaññattatthāya. ‘‘Vedanā saññā’’tiādinā nāmapaññattatthāya, khandhapañcakampi ettāvatā paññāyatīti attho. Yadidaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇenāti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇena aññamaññapaccayatāya pavattati, ettāvatāti vuttaṃ hoti. Idañhettha niyyātitavacanaṃ.

"අධිවචනපථ" යනු ‘සිරිවඩ්ඪක’ (සිරිබර), ‘ධනවඩ්ඪක’ (ධනවත්) යනාදී වචනවල අර්ථය නොබලා, වචන මාත්‍රයම පදනම් කරගෙන පවත්නා ව්‍යවහාරයෙහි මගයි. "නිරුත්තිපථ" යනු සිහි කරන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘සතො’ (සිහි ඇත්තා) කියාද, මැනවින් ප්‍රජානනය කරන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘සම්පජානො’ (සම්පජඤ්ඤය ඇත්තා) කියාද යනාදී වශයෙන් කරුණු දැක්වීමේ මගින් පවත්නා ව්‍යවහාර මගයි. "පඤ්ඤත්තිපථ" යනු ‘පණ්ඩිත, බ්‍යත්ත, මේධාවී, නිපුණ, අනුන්ගේ වාද බිඳින්නා’ යනාදී වශයෙන් විවිධ ආකාරයෙන් හඳුන්වා දීමේ අර්ථයෙන් පවත්නා ව්‍යවහාර මගයි. මෙසේ මෙම පද තුනෙන් අධිවචන ආදියට වස්තු වූ ස්කන්ධයන්ම පවසන ලදී. ‘පඤ්ඤාවචර’ යනු ප්‍රඥාවෙන් විමසිය යුතු වූ, දත යුතු වූ අර්ථයයි. ‘වට්ටං වත්තති’ යනු සංසාර වෘත්තය පවතී යන්නයි. ‘ඉත්ථත්තං’ යනු මේ ආකාරයයි, මෙය පඤ්චස්කන්ධයට නමකි. ‘පඤ්ඤාපනාය’ යනු නාම පඤ්ඤත්තිය සඳහා යන්නයි. ‘වේදනා, සඤ්ඤා’ යනාදී වශයෙන් නාම පඤ්ඤත්තිය සඳහා පඤ්චස්කන්ධය පවා මෙපමණකින් ප්‍රකට වේ යනු අර්ථයයි. ‘යදිදං නාමරූපං සහ විඤ්ඤාණෙන’ යනු විඤ්ඤාණය හා සමග යම් නාමරූපයක් අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් පවතීද, එය ‘මෙපමණකින්’ (එත්තාවතා) යැයි කියන ලදී. මෙය මෙහි නිගමන වචනයයි.

Attapaññattivaṇṇanā

ආත්ම පඤ්ඤත්තිය පිළිබඳ විස්තරය

117. Iti bhagavā – ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo, gambhīrāvabhāso cā’’ti padassa anusandhiṃ dassetvā idāni ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhiṃ dassento ‘‘kittāvatā cā’’tiādikaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha rūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānantiādīsu yo avaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ attāti gaṇhāti, so rūpiṃ parittaṃ paññapeti. Yo pana nānākasiṇalābhī hoti, so taṃ kadāci nīlo, kadāci pītakoti paññapeti. Yo vaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ attāti gaṇhāti, so rūpiṃ anantaṃ paññapeti. Yo vā pana avaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ ugghāṭetvā nimittaphuṭṭhokāsaṃ vā tattha pavatte cattāro khandhe vā tesu viññāṇamattameva vā attāti gaṇhāti, so arūpiṃ parittaṃ paññapeti. Yo vaḍḍhitaṃ nimittaṃ ugghāṭetvā nimittaphuṭṭhokāsaṃ vā tattha pavatte cattāro khandhe vā tesu viññāṇamattameva vā attāti gaṇhāti, so arūpiṃ anantaṃ paññapeti.

117. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ආනන්දය, මේ පටිච්චසමුප්පාදය ගැඹුරුය, ගැඹුරු ස්වභාවයක් ඇත්තේය’ යන පදයේ අනුසන්ධිය දක්වා, දැන් ‘තන්තාකුලකජාතා’ (නූල් පටවල් මෙන් අවුල් වූ) යන පදයේ අනුසන්ධිය දක්වමින් ‘කිත්තාවතා ච’ යනාදී දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘ආනන්දය, රූපී වූ හෝ කුඩා වූ හෝ ආත්මය’ යනාදී පාඨයන්හි යම් පුද්ගලයෙක් නොවර්ධනය කළ කසිණ නිමිත්ත ආත්මය යැයි ගනීද, ඔහු ආත්මය රූපී යැයිද කුඩා යැයිද පනවයි. යමෙක් විවිධ කසිණ ලාභී වේද, ඔහු එය ඇතැම් විට නිල් පාටය, ඇතැම් විට කහ පාටය යනාදී වශයෙන් පනවයි. යමෙක් වර්ධනය කළ කසිණ නිමිත්ත ආත්මය යැයි ගනීද, ඔහු ආත්මය රූපී යැයිද අනන්ත යැයිද පනවයි. එසේම යමෙක් නොවර්ධනය කළ කසිණ නිමිත්ත ඉවත් කර (උග්ඝාටනය කර) නිමිත්ත ස්පර්ශ වූ අවකාශය හෝ එහි පවත්නා නාම ස්කන්ධ සතර හෝ ඒවායින් විඥානය මාත්‍රය හෝ ආත්මය යැයි ගනීද, ඔහු ආත්මය අරූපී යැයිද කුඩා යැයිද පනවයි. යමෙක් වර්ධනය කළ නිමිත්ත ඉවත් කර, නිමිත්ත ස්පර්ශ වූ අවකාශය හෝ එහි පවත්නා නාම ස්කන්ධ සතර හෝ ඒවායින් විඥානය මාත්‍රය හෝ ආත්මය යැයි ගනීද, ඔහු ආත්මය අරූපී යැයිද අනන්ත යැයිද පනවයි.

118. Tatrānandāti [Pg.95] ettha tatrāti tesu catūsu diṭṭhigatikesu. Etarahi vāti idāneva, na ito paraṃ. Ucchedavasenetaṃ vuttaṃ. Tatthabhāviṃ vāti tattha vā paraloke bhāviṃ. Sassatavasenetaṃ vuttaṃ. Atathaṃ vā pana santanti atathasabhāvaṃ samānaṃ. Tathattāyāti tathabhāvāya. Upakappessāmīti sampādessāmi. Iminā vivādaṃ dasseti. Ucchedavādī hi ‘‘sassatavādino attānaṃ atathaṃ anucchedasabhāvampi samānaṃ tathatthāya ucchedasabhāvāya upakappessāmi, sassatavādañca jānāpetvā ucchedavādameva naṃ gāhessāmī’’ti cinteti. Sassatavādīpi ‘‘ucchedavādino attānaṃ atathaṃ asassatasabhāvampi samānaṃ tathatthāya sassatabhāvāya upakappessāmi, ucchedavādañca jānāpetvā sassatavādameva naṃ gāhessāmī’’ti cinteti.

118. ‘තත්‍රානන්ද’ යන්නෙහි ‘තත්‍ර’ යනු ඒ මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයන් සතර දෙනා අතරය. ‘එතරහි වා’ යනු දැන්මය, මෙයින් මත්තට නොවේ යන්නයි. මෙය උච්ඡේද වාදය වශයෙන් පවසන ලදී. ‘තත්ථභාවිං වා’ යනු එහි පරලොව ඇති වන්නා වූ ආත්මයයි. මෙය ශාශ්වත වාදය වශයෙන් පවසන ලදී. ‘අතථං වා පන සන්තං’ යනු අසත්‍ය වූ ස්වභාවයක් ඇති ආත්මයයි. ‘තථත්තාය’ යනු සත්‍ය භාවය පිණිසය. ‘උපකප්පෙස්සාමි’ යනු සම්පාදනය කරන්නෙමි යන්නයි. මෙයින් විවාදය දක්වයි. උච්ඡේදවාදියා මෙසේ සිතයි: ‘ශාශ්වතවාදියාගේ අසත්‍ය වූ, උච්ඡේද නොවන ස්වභාවයක් ඇති ආත්මය පවා සත්‍ය වූ උච්ඡේද ස්වභාවයකට පමුණුවන්නෙමි, ශාශ්වත වාදය වැරදි බව ඔහුට වටහා දී ඔහුට උච්ඡේද වාදයම ගන්වන්නෙමි’ කියායි. ශාශ්වතවාදියාද මෙසේ සිතයි: ‘උච්ඡේදවාදියාගේ අසත්‍ය වූ, ශාශ්වත නොවන ස්වභාවයක් ඇති ආත්මය පවා සත්‍ය වූ ශාශ්වත ස්වභාවයකට පමුණුවන්නෙමි, උච්ඡේද වාදය වැරදි බව වටහා දී ඔහුට ශාශ්වත වාදයම ගන්වන්නෙමි’ කියායි.

Evaṃ santaṃ khoti evaṃ samānaṃ rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapentanti attho. Rūpinti rūpakasiṇalābhiṃ. Parittattānudiṭṭhi anusetīti paritto attāti ayaṃ diṭṭhi anuseti, sā pana na valli viya ca latā viya ca anuseti. Appahīnaṭṭhena anusetīti veditabbo. Iccālaṃ vacanāyāti taṃ puggalaṃ evarūpā diṭṭhi anusetīti vattuṃ yuttaṃ. Esa nayo sabbattha.

‘එවං සන්තං ඛො’ යනු මෙසේ වූ රූපී වූ කුඩා වූ ආත්මයක් පනවන්නා යන අර්ථයයි. ‘රූපී’ යනු රූප කසිණ ලාභියායි. ‘පරිත්තත්තානුදිට්ඨි අනුසෙති’ යනු ආත්මය කුඩාය යන මේ දෘෂ්ටිය අනුශය වශයෙන් පවතී යන්නයි. එය කුඩා වැල් හෝ දිග වැල් මෙන් පවතින්නක් නොව, මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකළ අර්ථයෙන් පවතින (අනුශය) බව දත යුතුය. ‘ඉච්චාලං වචනාය’ යනු ඒ පුද්ගලයා තුළ මෙබඳු දෘෂ්ටියක් පවතී යැයි කීමට සුදුසුය යන්නයි. සියලු වාරයන්හි මේ ක්‍රමයම වේ.

Arūpinti ettha pana arūpakasiṇalābhiṃ, arūpakkhandhagocaraṃ vāti evamattho daṭṭhabbo. Ettāvatā lābhino cattāro, tesaṃ antevāsikā cattāro, takkikā cattāro, tesaṃ antevāsikā cattāroti attato soḷasa diṭṭhigatikā dassitā honti.

‘අරූපී’ යන්නෙහි අරූප කසිණ ලාභියා හෝ අරූප ස්කන්ධයන් අරමුණු කරන්නා යන අර්ථය දත යුතුය. මෙපමණකින් ධ්‍යාන ලාභීන් සතර දෙනෙක්ද, ඔවුන්ගේ අතේවාසිකයන් සතර දෙනෙක්ද, තර්ක කරන්නන් සතර දෙනෙක්ද, ඔවුන්ගේ අතේවාසිකයන් සතර දෙනෙක්ද වශයෙන් අර්ථ වශයෙන් දහසයක් වූ මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ දක්වන ලදහ.

Naattapaññattivaṇṇanā

ආත්මයක් පනවන පුද්ගලයන් නොවන අය පිළිබඳ විස්තරය

119. Evaṃ ye attānaṃ paññapenti, te dassetvā idāni ye na paññapenti, te dassetuṃ – ‘‘kittāvatā ca ānandā’’tiādimāha. Ke pana na paññapenti? Sabbe tāva ariyapuggalā na paññapenti. Ye ca bahussutā tipiṭakadharā dvipiṭakadharā ekapiṭakadharā, antamaso ekanikāyampi sādhukaṃ vinicchinitvā uggahitadhammakathikopi āraddhavipassakopi puggalo, te na paññapentiyeva. Etesañhi paṭibhāgakasiṇe paṭibhāgakasiṇamicceva ñāṇaṃ hoti. Arūpakkhandhesu ca arūpakkhandhā icceva.

119. මෙසේ ආත්මයක් පනවන්නවුන් දක්වා, දැන් ආත්මයක් පනවන පුද්ගලයන් නොවන අය දැක්වීමට ‘කිත්තාවතා ච ආනන්ද’ යනාදිය වදාළ සේක. කවුරුන් ආත්මයක් පනවන්නේ නැද්ද? පළමුව සියලුම ආර්ය පුද්ගලයෝ ආත්මයක් නොපනවති. යම් බහුශ්‍රැත වූ, ත්‍රිපිටකධාරී, ද්විපිටකධාරී හෝ එක පිටකධාරී වූ, අවම වශයෙන් එක් නිකායක් හෝ මැනවින් විනිශ්චය කර උගත් ධර්මකථිකයෝ හෝ විපස්සනා වඩන පුද්ගලයෝ වෙත්ද, ඔවුහුද ආත්මයක් නොපනවති. ඔවුන්ට ප්‍රතිභාග කසිණය කෙරෙහි ‘ප්‍රතිභාග කසිණය’ යන ඥානයම පවතී. අරූප ස්කන්ධයන් කෙරෙහිද ‘අරූප ස්කන්ධයෝ’ යන ඥානයම පවතී.

Attasamanupassanāvaṇṇanā

ආත්මය අනුපස්සනා කිරීම පිළිබඳ විස්තරය

121. Evaṃ [Pg.96] ye na paññapenti, te dassetvā idāni ye te paññapenti, te yasmā diṭṭhivasena samanupassitvā paññapenti, sā ca nesaṃ samanupassanā vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā appahīnattā hoti, tasmā taṃ vīsativatthukaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ dassetuṃ puna kittāvatā ca ānandātiādimāha.

121. මෙසේ ආත්මයක් පනවන පුද්ගලයන් නොවන අය දක්වා, දැන් යම් අයෙක් ආත්මයක් පනවද්ද, ඔවුන් එසේ පනවන්නේ දෘෂ්ටිය මගින් ආත්මය අනුපස්සනා කිරීමෙන් වන බැවින්ද, ඔවුන්ගේ ඒ අනුපස්සනාව විසි වැදෑරුම් සක්කාය දිට්ඨිය ප්‍රහීණ නොවීම නිසා සිදුවන්නක් බැවින්ද, ඒ විසි වැදෑරුම් සක්කාය දිට්ඨිය දැක්වීම සඳහා නැවතත් ‘කිත්තාවතා ච ආනන්ද’ යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha vedanaṃ vā hīti iminā vedanākkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitā. Appaṭisaṃvedano me attāti iminā rūpakkhandhavatthukā. Attā me vediyati, vedanādhammo hi me attāti iminā saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhavatthukā. Idañhi khandhattayaṃ vedanāsampayuttattā vediyati. Etassa ca vedanādhammo avippayuttasabhāvo.

එහි ‘වේදනාව’ යන මෙයින් වේදනා ස්කන්ධය වස්තු කොට ඇති සක්කාය දිට්ඨිය පවසන ලදී. ‘මගේ ආත්මය විඳීමක් නැත්තකි’ යන මෙයින් රූප ස්කන්ධය වස්තු කොට ඇති සක්කාය දිට්ඨියයි. ‘මගේ ආත්මය විඳියි, විඳින ස්වභාවය මගේ ආත්මයයි’ යන මෙයින් සඤ්ඤා, සංඛාර සහ විඤ්ඤාණ යන ස්කන්ධයන් වස්තු කොට ඇති සක්කාය දිට්ඨිය කියැවේ. මක්නිසාද යත්, මේ ස්කන්ධ තුන වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් විඳිනු ලබන බැවිනි. මේ ස්කන්ධයන්ගේ විඳීමේ ස්වභාවය වෙන් නොවන ස්වභාවයකි.

122. Idāni tattha dosaṃ dassento – ‘‘tatrānandā’’tiādimāha. Tattha tatrāti tesu tīsu diṭṭhigatikesu. Yasmiṃ, ānanda, samayetiādi yo yo yaṃ yaṃ vedanaṃ attāti samanupassati, tassa tassa attano kadāci bhāvaṃ, kadāci abhāvanti evamādidosadassanatthaṃ vuttaṃ.

122. දැන් එහි ඇති දොස් පෙන්වා දෙමින් ‘තත්‍රානන්ද’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘තත්‍ර’ යනු ඒ දෘෂ්ටි තුන දරන පුද්ගලයන් අතරය. ‘ආනන්දය, යම් අවස්ථාවක’ යනාදියෙන්, යම් යම් පුද්ගලයෙක් යම් යම් වේදනාවක් ආත්මය යැයි දකීද, ඒ ඒ පුද්ගලයාට තම ආත්මයේ ඇතැම් විට ඇති වීමද ඇතැම් විට නැති වීමද සිදුවීම ආදී දොස් පෙන්වා දීම සඳහා මෙය වදාරන ලදී.

123. Aniccādīsu hutvā abhāvato aniccā. Tehi tehi kāraṇehi saṅgamma samāgamma katāti saṅkhatā. Taṃ taṃ paccayaṃ paṭicca sammā kāraṇeneva uppannāti paṭiccasamuppannā. Khayotiādi sabbaṃ bhaṅgassa vevacanaṃ. Yañhi bhijjati, taṃ khiyatipi vayatipi virajjhatipi nirujjhatipi, tasmā khayadhammātiādi vuttaṃ.

123. අනිච්චාදී පදයන්හි, ඇති වී නැති වී යන බැවින් අනිත්‍ය වේ. ඒ ඒ හේතූන්ගෙන් එක් රැස් වී මනා කොට හටගත් බැවින් සංඛත නම් වේ. ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන් ඇසුරින් මනා වූ හේතූන්ගෙන්ම උපන් බැවින් පටිච්චසමුත්පන්න නම් වේ. 'ඛයෝ' යනාදී සියලු පද භංගයාගේ (විනාශයේ) පර්යාය පද වේ. මන්ද, යම් ධර්ම ස්වභාවයක් බිඳී යයි ද, එය ක්ෂය වේ, වැය වේ, විරාගයට පත්වේ, නිරුද්ධ වේ. එබැවින් 'ඛයධම්මා' (ක්ෂය වන ස්වභාවය ඇති) යනාදිය වදාරන ලදී.

Byagā meti viagāti byagā, vigato niruddho me attāti attho. Kiṃ pana ekasseva tīsupi kālesu – ‘‘eso me attā’’ti hotīti, kiṃ pana na bhavissati? Diṭṭhigatikassa hi thusarāsimhi nikkhittakhāṇukasseva niccalatā nāma natthi, vanamakkaṭo viya aññaṃ gaṇhāti, aññaṃ muñcati. Aniccasukhadukkhavokiṇṇanti visesena taṃ taṃ vedanaṃ attāti samanupassanto aniccañceva sukhañca dukkhañca attānaṃ samanupassati avisesena vedanaṃ attāti samanupassanto vokiṇṇaṃ uppādavayadhammaṃ [Pg.97] attānaṃ samanupassati. Vedanā hi tividhā ceva uppādavayadhammā ca, tañcesa attāti samanupassati. Iccassa anicco ceva attā āpajjati, ekakkhaṇe ca bahūnaṃ vedanānaṃ uppādo. Taṃ kho panesa aniccaṃ attānaṃ anujānāti, na ekakkhaṇe bahūnaṃ vedanānaṃ uppatti atthi. Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘tasmātihānanda, etenapetaṃ nakkhamati ‘vedanā me attā’ti samanupassitu’’nti vuttaṃ.

'ව්‍යගා මෙ' යනු 'වි' සහ 'අගා' යන පද එක්වීමෙන් සැදුණකි, එහි අර්ථය පහව ගියේය යන්නයි. මාගේ ආත්මය පහව ගියේය, නිරුද්ධ වූයේය යනු මෙහි අර්ථයයි. එකම පුද්ගලයෙකුට කාල තුනෙහිදීම 'මොහු මාගේ ආත්මයයි' යන හැඟීම ඇති වේද? එය ඇති නොවන්නේ කෙසේද? (ඇති විය හැකිය). මන්ද, මිත්‍යා දෘෂ්ටියක් ඇති පුද්ගලයාට, පිදුරු ගොඩක ගැසූ කණුවක් මෙන් ස්ථාවර බවක් නැත. ඔහු වනයේ වසන වඳුරෙකු මෙන් එක් අරමුණක් අල්ලාගෙන තවකක් අත්හරියි. 'අනිච්චසුඛදුක්ඛවොකිණ්ණං' යනු විශේෂයෙන් ඒ ඒ වේදනාව ආත්මය ලෙස දක්නා තැනැත්තා, අනිත්‍ය වූ ද, සැප වූ ද, දුක් වූ ද ආත්මයක් දකියි. පොදුවේ වේදනාව ආත්මය ලෙස දක්නා තැනැත්තා, ඇති වීම හා නැති වීම මිශ්‍ර වූ ආත්මයක් දකියි. වේදනාව වනාහි තුන් ආකාර වන අතර ඇති වී නැති වී යන ස්වභාවයෙන් යුක්තය. ඔහු එය ආත්මය ලෙස දකියි. එවිට ඔහුට තමාගේ ආත්මය අනිත්‍ය බවට ද, එකම මොහොතක බොහෝ වේදනාවන් ඇතිවන බවට ද පත්වේ. එහෙත් ඔහු එම අනිත්‍ය ආත්මය පිළිගනියි. එකම මොහොතක බොහෝ වේදනාවන්ගේ හටගැනීමක් නැත. මෙම අර්ථය සලකා 'ආනන්දය, එබැවින් 'වේදනාව මාගේ ආත්මයයි' යනුවෙන් දැකීම සුදුසු නැත' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

124. Yattha panāvusoti yattha suddharūpakkhandhe sabbaso vedayitaṃ natthi. Api nu kho tatthāti api nu kho tasmiṃ vedanāvirahite tālavaṇṭe vā vātapāne vā asmīti evaṃ ahaṃkāro uppajjeyyāti attho. Tasmātihānandāti yasmā suddharūpakkhandho uṭṭhāya ahamasmīti na vadati, tasmā etenapi etaṃ nakkhamatīti attho. Api nu kho tattha ayamahamasmīti siyāti api nu kho tesu vedanādhammesu tīsu khandhesu ekadhammopi ayaṃ nāma ahamasmīti evaṃ vattabbo siyā. Atha vā vedanānirodhā saheva vedanāya niruddhesu tesu tīsu khandhesu api nu kho ayamahamasmīti vā ahamasmīti vā uppajjeyyāti attho. Athāyasmā ānando sasavisāṇassa tikhiṇabhāvaṃ viya taṃ asampaṭicchanto no hetaṃ bhanteti āha.

124. 'යත්ථ පනාවුසො' යනු යම් පිරිසිදු රූපස්කන්ධයක් ඇති තැනක සම්පූර්ණයෙන්ම විඳීමක් (වේදනාවක්) නැද්ද යන්නයි. 'අපි නු ඛො තත්ථ' යනු වේදනාවෙන් තොර වූ ඒ තල්පත් පවනෙහි හෝ ජනෙල් කවුළුවෙහි 'මම වෙමි' යන අහංකාරය ඇති විය හැකිද යන්නයි. 'තස්මාතිහානන්ද' යනු යම් හෙයකින් පිරිසිදු රූපස්කන්ධය නැගී සිට 'මම වෙමි' යැයි නොකියයි ද, එබැවින් මෙයින් ද එම දෘෂ්ටිය නොගැලපෙන බව අර්ථයයි. 'අපි නු ඛො තත්ථ අයමහමස්මීති සියා' යනු ඒ වේදනා ධර්මයන් වන තුන් ස්කන්ධයන් අතුරින් එකදු ධර්මයක් හෝ 'මම වෙමි' යයි කිව හැකිද? එසේත් නැතහොත් වේදනාව නිරුද්ධ වීමත් සමඟ නිරුද්ධ වූ ඒ ස්කන්ධයන් තුනෙහි 'මම වෙමි' යන හැඟීම ඇති විය හැකිද? එවිට ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ සාවෙකුගේ අඟෙහි මුවහත් බවක් නොමැති සේ, ඒ ආත්මයක පැවැත්ම පිළිනොගනිමින් 'ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ' යයි පැවසූහ.

Ettāvatā kiṃ kathitaṃ hoti? Vaṭṭakathā kathitā hoti. Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento katthaci avijjāsīsena kathesi, katthaci taṇhāsīsena, katthaci diṭṭhisīsena. Tattha ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi nappaññāyati avijjāya, ‘ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti. Evañcidaṃ, bhikkhave, vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā avijjā’’ti (a. ni. 10.61) evaṃ avijjāsīsena kathitā. ‘‘Purimā, bhikkhave, koṭi nappaññāyati bhavataṇhāya, ‘ito pubbe bhavataṇhā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti. Evañcidaṃ, bhikkhave, vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavataṇhā’’ti (a. ni. 10.62) evaṃ taṇhāsīsena kathitā. ‘‘Purimā, bhikkhave, koṭi nappaññāyati bhavadiṭṭhiyā, ‘ito pubbe bhavadiṭṭhi nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti, evañcidaṃ, bhikkhave, vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavadiṭṭhī’’ti evaṃ diṭṭhisīsena kathitā. Idhāpi diṭṭhisīseneva kathitā.

මෙපමණකින් කුමක් වදාරන ලද්දේ ද? වෘත්ත කථාව (සංසාරය පිළිබඳ කථාව) වදාරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෘත්ත කථාව දේශනා කරන විට ඇතැම් තැනක අවිද්‍යාව මුල් කොට ද, ඇතැම් තැනක තණ්හාව මුල් කොට ද, ඇතැම් තැනක දෘෂ්ටිය මුල් කොට ද දේශනා කළ සේක. එහි 'මහණෙනි, අවිද්‍යාවට පෙර ආරම්භයක් පැන නොපෙනේ. එහෙත් මේ ආශ්‍රව ප්‍රත්‍යය නිසා අවිද්‍යාව පැනපෙනේ' යනුවෙන් අවිද්‍යාව මුල් කොට දේශනා කරන ලදී. 'මහණෙනි, භව තණ්හාවට පෙර ආරම්භයක් පැන නොපෙනේ. එහෙත් වේදනා ප්‍රත්‍යය නිසා භව තණ්හාව පැනපෙනේ' යනුවෙන් තණ්හාව මුල් කොට දේශනා කරන ලදී. 'මහණෙනි, භව දෘෂ්ටියට පෙර ආරම්භයක් පැන නොපෙනේ. එහෙත් වේදනා ප්‍රත්‍යය නිසා භව දෘෂ්ටිය පැනපෙනේ' යනුවෙන් දෘෂ්ටිය මුල් කොට දේශනා කරන ලදී. මෙහිදී ද දෘෂ්ටිය මුල් කොටම දේශනා කරන ලදී.

Diṭṭhigatiko [Pg.98] hi sukhādivedanaṃ attāti gahetvā ahaṅkāramamaṅkāraparāmāsavasena sabbabhavayonigati – viññāṇaṭṭhitisattāvāsesu tato tato cavitvā tattha tattha upapajjanto mahāsamudde vātukkhittanāvā viya satataṃ samitaṃ paribbhamati, vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃyeva na sakkoti.

මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයා සැප ආදී වේදනාවන් 'ආත්මය' ලෙස ගෙන, අහංකාරය, මමංකාරය සහ දෘෂ්ටි පරාමාසයන්ගේ බලයෙන් සියලු භව, යෝනි, ගති, විඤ්ඤාණට්ඨිති සහ සත්තාවාසයන්හි එතැනින් චුතව එතැන උපදිමින්, මහා සාගරයෙහි සුළඟින් ගසාගෙන යන බෝට්ටුවක් මෙන් අඛණ්ඩව සංසාරයෙහි සැරිසරයි. සංසාර වෘත්තයෙන් හිස ඔසවන්නට පවා ඔහු අසමත් වේ.

126. Iti bhagavā paccayākāramūḷhassa diṭṭhigatikassa ettakena kathāmaggena vaṭṭaṃ kathetvā idāni vivaṭṭaṃ kathento yato kho pana, ānanda, bhikkhūtiādimāha.

126. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදයෙහි මුළා වූ දෘෂ්ටිගතිකයා හට මෙපමණ කථා මාර්ගයකින් සංසාර වෘත්තය දේශනා කොට, දැන් එම සංසාරයෙන් මිදීම (විවෘත්තය) දේශනා කරමින් 'ආනන්දය, යම් කලෙක මහණ තෙමේ' යනාදිය වදාළ සේක.

Tañca pana vivaṭṭakathaṃ bhagavā desanāsu kusalattā vissaṭṭhakammaṭṭhānaṃ navakammādivasena vikkhittapuggalaṃ anāmasitvā kārakassa satipaṭṭhānavihārino puggalassa vasena ārabhanto neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatītiādimāha. Evarūpo hi bhikkhu – ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre vā santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Dukkhato vavatthapeti, ekaṃ sammasanaṃ. Anattato vavatthapeti, ekaṃ sammasana’’ntiādinā nayena vuttassa sammasanañāṇassa vasena sabbadhammesu pavattattā neva vedanaṃ attāti samanupassati, na aññaṃ, so evaṃ asamanupassanto na kiñci loke upādiyatīti khandhalokādibhede loke rūpādīsu dhammesu kiñci ekadhammampi attāti vā attaniyanti vā na upādiyati.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා විලාසයන්හි අතිශයින් දක්ෂ බැවින්, කර්මස්ථානයන් අත්හැර විවිධ වැඩකටයුතුවල යෙදීමෙන් වික්ෂිප්ත වූ පුද්ගලයන් පසෙක තබා, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවවාදය පිළිපදින සතිපට්ඨානයෙහි යෙදෙන පුද්ගලයාගේ අනුසාරයෙන් 'වේදනාව ආත්මය ලෙස නොදකියි' යනාදිය වදාළ සේක. මෙබඳු වූ මහණ තෙමේ අතීත, අනාගත, වර්තමාන වූ ද, අභ්‍යන්තර හෝ බාහිර වූ ද, රළු හෝ සියුම් වූ ද, හීන හෝ ප්‍රණීත වූ ද, දුර හෝ ළඟ වූ ද යම් රූපයක් වේ ද, ඒ සියලු රූපයන් අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන් සහ අනාත්ම වශයෙන් තීරණය කරයි. මෙසේ වදාරන ලද සම්මර්ශන ඥානය සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි පවතින බැවින් ඔහු වේදනාව 'ආත්මය' යයි නොදකියි. ඔහු ස්කන්ධ ලෝකයාගේ රූප ආදී ධර්මයන් අතුරින් එකදු ධර්මයක් හෝ 'ආත්මය' කියා හෝ 'ආත්මයට අයත් දෙයක්' කියා හෝ උපාදානය කර නොගනියි.

Anupādiyaṃ na paritassatīti anupādiyanto taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyāpi na paritassati. Aparitassanti aparitassamāno. Paccattaṃyeva parinibbāyatīti attanāva kilesaparinibbānena parinibbāyati. Evaṃ parinibbutassa panassa paccavekkhaṇāpavattidassanatthaṃ khīṇā jātītiādi vuttaṃ.

'අනුපාදියං න පරිතස්සති' යනු උපාදානය නොකරන විට තණ්හා, දෘෂ්ටි, මාන යන ක්ලේශයන්ගෙන් හටගන්නා තැතිගැනීම්වලින් තැති නොගනියි යන්නයි. 'අපරිතස්සං' යනු තැති නොගන්නා තැනැත්තා යන්නයි. 'පච්චත්තඤ්ඤෙව පරිනිබ්බායති' යනු තමන්ම ක්ලේශයන් පිරිනිවී යාමෙන් ශාන්තියට පත් වේ යන්නයි. මෙසේ පිරිනිවුණු ඒ රහතන් වහන්සේගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය පවතින ආකාරය පෙන්වීම සඳහා 'ජාතිය ක්ෂය විය' යනාදිය වදාරන ලදී.

Iti sā diṭṭhīti yā tathāvimuttassa arahato diṭṭhi, sā evaṃ diṭṭhi. ‘‘Itissa diṭṭhī’’tipi pāṭho. Yo tathāvimutto arahā, evamassa diṭṭhīti attho. Tadakallanti taṃ na yuttaṃ. Kasmā? Evañhi sati – ‘‘arahā na kiñci jānātī’’ti vuttaṃ bhaveyya, evaṃ ñatvā vimuttañca arahantaṃ ‘‘na kiñci jānātī’’ti vattuṃ [Pg.99] na yuttaṃ. Teneva catunnampi nayānaṃ avasāne – ‘‘taṃ kissa hetū’’tiādimāha.

"එය ඔහුගේ දෘෂ්ටියයි" යනු යම් අයුරකින් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු රහතන් වහන්සේගේ දෘෂ්ටියක් වේ ද, එය එබඳු දෘෂ්ටියකි. "Itissa diṭṭhī" යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතියි. එලෙස මිදුණු රහතන් වහන්සේට මෙබඳු දෘෂ්ටියක් පවතියි යන්න එහි අර්ථයයි. එය නොගැළපේ. මන්ද? එසේ වූ විට "රහතන් වහන්සේ කිසිවක් නොදනිති" යනුවෙන් පවසන ලද්දක් වන්නේය. එලෙස අවබෝධයෙන් මිදුණු රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව "කිසිවක් නොදනිති" යි පැවසීම නුසුදුසුය. එබැවිනුයි ක්‍රම සතරෙහිම අවසානයෙහි "එයට හේතුව කිමද?" යනාදිය වදාළේ.

Tattha yāvatā ānanda adhivacananti yattako adhivacanasaṅkhāto vohāro atthi. Yāvatā adhivacanapathoti yattako adhivacanassa patho, khandhā āyatanāni dhātuyo vā atthi. Esa nayo sabbattha. Paññāvacaranti paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcakaṃ. Tadabhiññāti taṃ abhijānitvā. Ettakena bhagavatā kiṃ dassitaṃ? Tantākulapadasseva anusandhi dassito.

එහි "ආනන්දයෙනි, යම් තාක් අධිවචන ඇද්ද" යනු අධිවචන යැයි කියනු ලබන යම් පමණ ව්‍යවහාරයක් පවතියි ද යන්නයි. "යම් තාක් අධිවචනපථ ඇද්ද" යනු අධිවචනයන්ට මාර්ග වූ යම් පමණ ස්කන්ධ, ආයතන හෝ ධාතූහු පවතිත් ද යන්නයි. සියලු පදයන්හි මෙම ක්‍රමයම වේ. "ප්‍රඥාවචර" යනු ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දැකිය යුතු (අවබෝධ කළ යුතු) පංචස්කන්ධයයි. "තදභිඤ්ඤා" යනු එය විශේෂයෙන් දැනගෙන යන්නයි. මෙපමණකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමක් පෙන්වූ සේක ද? අවුල් වූ නූල් පන්දුවක් වැනි වූ පදයන්ගේම අනුසන්ධිය පෙන්වන ලදී.

Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā

සත්වඤ්ඤාණට්ඨිති වර්ණනාව (විඤ්ඤාණය පිහිටන ස්ථාන පිළිබඳ විස්තරය)

127. Idāni yo – ‘‘na paññapetī’’ti vutto, so yasmā gacchanto gacchanto ubhatobhāgavimutto nāma hoti. Yo ca – ‘‘na samanupassatī’’ti vutto, so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hoti. Tasmā tesaṃ heṭṭhā vuttānaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ nigamanañca nāmañca dassetuṃ satta kho imānanda viññāṇaṭṭhitiyotiādimāha.

127. දැන් "ප්‍රකාශ නොකරයි" යැයි යමෙකු ගැන පවසන ලද්දේ ද, ඔහු පිළිවෙළින් ගමන් කරන්නේ "උභතෝභාග විමුක්ත" නමින් හැඳින්වෙන බැවිනි. "මැනවින් නොදකියි" යැයි යමෙකු ගැන පවසන ලද්දේ ද, ඔහු පිළිවෙළින් ගමන් කරන්නේ "ප්‍රඥා විමුක්ත" නමින් හැඳින්වෙන බැවිනි. එබැවින් ඉහත සඳහන් කළ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමගේ නිමාව හා නාමය පෙන්වා දීම සඳහා "ආනන්දයෙනි, මේ විඤ්ඤාණට්ඨිති සතක් පවතියි" යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha sattāti paṭisandhivasena vuttā, ārammaṇavasena saṅgītisutte (dī. ni. 3.311) vuttā catasso āgamissanti. Viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhiti, viññāṇapatiṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānāni. Nivāsaṭṭhānañhi idhāyatananti adhippetaṃ. Teneva vakkhati – ‘‘asaññasattāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanameva dutiya’’nti. Kasmā panetaṃ sabbaṃ gahitanti? Vaṭṭapariyādānatthaṃ. Vaṭṭañhi na suddhaviññāṇaṭṭhitivasena suddhāyatanavasena vā pariyādānaṃ gacchati, bhavayonigatisattāvāsavasena pana gacchati, tasmā sabbametaṃ gahitaṃ.

එහි "හතක්" යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පවසන ලද්දකි; අරමුණු වශයෙන් සංගීති සූත්‍රයෙහි වදාළ සතරක් ඉදිරියට පැමිණෙනු ඇත. විඤ්ඤාණය මෙහි පවතියි (පිහිටයි) යන අර්ථයෙන් "විඤ්ඤාණට්ඨිති" නම් වේ. මෙය විඤ්ඤාණය පිහිටන ස්කන්ධයන්ට නමකි. "ආයතන දෙකක්" යනු වාසස්ථාන දෙකකි. මෙහි "ආයතන" යනුවෙන් අදහස් කළේ වාසස්ථානයයි. එබැවිනුයි "අසඤ්ඤසත්තායතනය සහ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දෙවැන්නයි" යනුවෙන් ඉදිරියට වදාරනු ලබන්නේ. කුමක් සඳහා මේ සියල්ල ගන්නා ලද්දේ ද? සංසාර වෘත්තය කෙළවර කිරීමේ අරමුණෙනි. සංසාර වෘත්තය හුදු විඤ්ඤාණට්ඨිති වශයෙන් හෝ හුදු ආයතන වශයෙන් පමණක් අවසන් නොවන අතර භව, යෝනි, ගති හා සත්තාවාස වශයෙන් ද ගත් කල අවසන් වේ. එබැවින් මේ සියල්ල ගන්නා ලදී.

Idāni anukkamena tamatthaṃ vibhajanto katamā sattātiādimāha. Tattha seyyathāpīti nidassanatthe nipāto, yathā manussāti attho. Aparimāṇesu hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā ekasadisā honti, tesampi ālokitavilokitakathitahasitagamanaṭhānādīhi viseso hotiyeva. Tasmā [Pg.100] nānattakāyāti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi dvihetukāpi ahetukāpi honti, tasmā nānattasaññinoti vuttā. Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītakādivaṇṇo. Saññā pana nesaṃ dvihetukāpi tihetukāpi honti, ahetukā natthi. Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā uttaramātā yakkhinī, piyaṅkaramātā, phussamittā, dhammaguttāti evamādikā aññe ca vemānikā petā. Etesañhi pītaodātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya dvihetukatihetukaahetukavasena saññāpi. Te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā, dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti, tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā. Ye panettha tihetukā tesaṃ dhammābhisamayopi hoti, piyaṅkaramātā hi yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā –

දැන් පිළිවෙළින් එම අර්ථය විග්‍රහ කරමින් "කවර සතක් ද?" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "සෙය්‍යථාපි" යනු නිදසුන් දැක්වීමේ අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි, "මිනිසුන් මෙන්" යනු එහි අර්ථයයි. අපරිමාණ වූ සක්වලවල් හි වසන අපරිමාණ වූ මිනිසුන් අතර වර්ණයෙන්, හැඩයෙන් ආදියෙන් දෙදෙනෙකු පවා එක හා සමාන නොවේ. යම් තැනක නිවුන් සහෝදරයන් වර්ණයෙන් හෝ හැඩයෙන් සමාන වුවද, ඔවුන්ගේ බැලීම, හැරී බැලීම, කතාව, සිනහව, ගමන හා ඉරියව් ආදියෙන් විශේෂ වෙනසක් පවතියි. එබැවින් ඔවුහු "නානත්තකාය" (විවිධ ශරීර ඇති අය) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබෙති. ඔවුන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි සංඥාවන් තිහේතුක, ද්විහේතුක හෝ අහේතුක විය හැකි බැවින් ඔවුහු "නානත්තසඤ්ඤී" (විවිධ සංඥා ඇති අය) යනුවෙන් පවසන ලදී. "ඇතැම් දෙවියෝ" යනු සදිව්‍ය ලෝකවාසී කාමාවචර දෙවියන් ය. ඔවුන් අතර ද ඇතැමෙකුගේ ශරීරය නිල් පැහැතිය, ඇතැමෙකුගේ රන්වන් ආදී පැහැයන්ගෙන් යුක්තය. එහෙත් ඔවුන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි සංඥාව ද්විහේතුක හෝ තිහේතුක වේ, අහේතුක සංඥා නැත. "ඇතැම් විනිපාතිකයන්" යනු සතර අපායෙන් මිදුණු උත්තරමාතා යක්ෂණිය, පියංකරමාතා, ඵුස්සමිත්තා, ධම්මගුත්තා ආදී යක්ෂයන් හා අනෙකුත් වේමානික ප්‍රේතයන් ය. මොවුන්ගේ ශරීර ද රන්වන්, සුදු, කළු, මඟුරුවන් පැහැ ආදී වශයෙන් ද, කෘශ, ස්ථූල, මිටි හෝ උස වශයෙන් ද නානාප්‍රකාර වේ. මිනිසුන් මෙන්ම ද්විහේතුක, තිහේතුක හා අහේතුක වශයෙන් සංඥා ද නානාප්‍රකාර වේ. ඔවුන් දෙවියන් මෙන් මහානුභාව සම්පන්න නොවේ; දිළිඳු මිනිසුන් මෙන් අල්පේසාක්‍ය වූ, ආහාර පාන හා ඇඳුම් ලැබීමට අපහසු, දුකෙන් පෙළෙන පිරිසකි. ඇතැමෙක් කළු පක්ෂයේදී දුක් විඳින අතර පුර පක්ෂයේදී සැප විඳිති. එබැවින් සැපයෙන් පිරිහී වැටුණු බැවින් "විනිපාතික" යයි කියනු ලැබේ. මොවුන් අතරින් යම් තිහේතුක පිරිසක් ඇද්ද, ඔවුන්ට ධර්මාවබෝධය ද කළ හැකිය. පියංකරමාතා යක්ෂණිය අලුයම් කාලයේ අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ ධර්මය සජ්ඣායනා කරනු අසා -

‘‘Mā saddamakari piyaṅkara, bhikkhu dhammapadāni bhāsati;

Api dhammapadaṃ vijāniya, paṭipajjema hitāya no siyā;

"පියංකර, ශබ්ද නොකරන්න, භික්ෂූන් වහන්සේ ධර්ම පද සජ්ඣායනා කරති. අපි ඒ ධර්ම පදයන් දැනගෙන පිළිපදිමු; එය අපගේ යහපතට හේතු වනු ඇත."

Pāṇesu ca saṃyamāmase, sampajānamusā na bhaṇāmase;

Sikkhema susīlyamattano, api muccema pisācayoniyā’’ti. (saṃ. ni. 2.40);

"ප්‍රාණීන් කෙරෙහි හිංසාවෙන් වැළකෙමු, දැන දැන බොරු නොකියමු, අපගේ යහපත් සීලය පුරුදු කරමු, එවිට අපට මේ පිසාච යෝනියෙන් මිදිය හැකි වනු ඇත."

Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā. Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā.

මෙසේ පුතු සනසා ඇය එදිනම සෝවාන් ඵලයට පත් වූවාය. උත්තරමාතා වේමානික ප්‍රේතී ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසාම සෝවාන් වූවාය.

Brahmakāyikāti brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno. Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamena jhānena abhinibbattā. Tesu brahmapārisajjā pana parittena abhinibbattā, tesaṃ kappassa tatiyo bhāgo āyuppamāṇaṃ. Brahmapurohitā majjhimena, tesaṃ upaḍḍhakappo āyuppamāṇaṃ, kāyo ca tesaṃ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, tesaṃ kappo āyuppamāṇaṃ, kāyo pana tesaṃ ativipphāriko hoti. Iti te kāyassa nānattā, paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti veditabbā.

"බ්‍රහ්මකායික" යනු බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ, බ්‍රහ්මපුරෝහිත සහ මහාබ්‍රහ්ම යන බ්‍රහ්මයන් ය. "ප්‍රථමයෙන් උපන්" යනු ඒ සියල්ලන්ම ප්‍රථම ධ්‍යානය හේතුවෙන් උපන් බවයි. ඔවුන් අතර බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ බ්‍රහ්මයෝ පිරිහී ගිය (අඩු) ධ්‍යානයෙන් උපන් අයයි; ඔවුන්ගේ ආයුෂ අසංඛ්‍ය කල්පයකින් තුනෙන් එකකි. බ්‍රහ්මපුරෝහිත බ්‍රහ්මයෝ මධ්‍යම ධ්‍යානයෙන් උපන් අයයි; ඔවුන්ගේ ආයුෂ අඩ කල්පයකි, ඔවුන්ගේ ශරීර වඩාත් විශාලය. මහාබ්‍රහ්මයෝ උසස් ධ්‍යානයෙන් උපන් අයයි; ඔවුන්ගේ ආයුෂ සම්පූර්ණ කල්පයකි, ඔවුන්ගේ ශරීර අතිශයින් විශාලය. මෙසේ ඔවුන් ශරීරයේ විවිධත්වය නිසා "නානත්තකාය" ලෙස ද, ප්‍රථම ධ්‍යාන වශයෙන් සංඥාවේ එකම බව නිසා "ඒකත්තසඤ්ඤී" ලෙස ද දත යුතුය.

Yathā [Pg.101] ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanaṃ, kesañci yojanaṃ attabhāvo hoti, devadattassa pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā, keci mahantā. Pettivisayepi keci saṭṭhihatthā, keci sattatihatthā, keci asītihatthā honti, keci suvaṇṇā, keci dubbaṇṇā honti. Tathā kālakañjikā asurā. Api cettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti. Saññā pana sabbesampi akusalavipākaahetukāva honti. Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinotveva saṅkhyaṃ gacchanti.

ඔවුන් මෙන්ම සතර අපායේ සත්වයෝ ද එසේමය. නිරයෙහි ඇතැමෙකුගේ ශරීරය ගාවුතයකි, ඇතැමෙකුගේ අඩ යොදුනකි, ඇතැමෙකුගේ යොදුනකි; දේවදත්තයන්ගේ ශරීරය යොදුන් සියයක් විය. තිරිසනුන් අතර ද ඇතැමෙක් කුඩා ය, ඇතැමෙක් විශාල ය. ප්‍රේත ලෝකයේ ද ඇතැමෙක් රියන් හැටකි, ඇතැමෙක් රියන් හැත්තෑවකි, ඇතැමෙක් රියන් අසූවකි. ඇතැමෙක් රූමත් ය, ඇතැමෙක් විරූපී ය. කාලකඤ්ජික අසුරයෝ ද එසේමය. තවද මෙහි දීඝපිට්ඨික නම් ප්‍රේතයෝ යොදුන් හැටක් පමණ වෙති. එහෙත් ඔවුන් සැමගේම ප්‍රතිසන්ධි සංඥාව අකුසල විපාක අහේතුක සංඥාවක්ම වේ. එබැවින් අපායගාමී සත්වයෝ ද "නානත්තකාය ඒකත්තසඤ්ඤී" යන නාමයටම ඇතුළත් වෙති.

Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati vissaratīti ābhassarā. Tesu pañcakanayena dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti, tesaṃ dve kappā āyuppamāṇaṃ. Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti, tesaṃ cattāro kappā āyuppamāṇaṃ. Paṇītaṃ bhāvetvā upapannā ābhassarā nāma honti, tesaṃ aṭṭha kappā āyuppamāṇaṃ. Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbepi te gahitā. Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti, saññā pana avitakkavicāramattā vā avitakkaavicārā vāti nānā.

ආභස්සර යනු: දඬු පන්දමක දැල්ලෙන් ගිනි පුපුරු වරින් වර ගිලිහී විසිරී යන්නා සේ, මොවුන්ගේ ශරීරවලින් ආලෝකය වරින් වර ගිලිහී විසිරී යන බැවින් 'ආභස්සර' නම් වේ. මොවුන් අතර පඤ්චක ක්‍රමයට අනුව, ද්විතීය හා තෘතීය ධ්‍යාන දෙක මඳ වශයෙන් වැඩූවෝ 'පරිත්තාභ' නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ආයුෂ මහා කල්ප දෙකකි. මධ්‍යම ප්‍රමාණයෙන් වැඩූවෝ 'අප්පමාණාභ' නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ආයුෂ මහා කල්ප හතරකි. ප්‍රණීත ලෙස වැඩූවෝ 'ආභස්සර' නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ආයුෂ මහා කල්ප අටකි. එහෙත් මෙහිදී උසස්ම සීමාව පදනම් කරගෙන ඒ සියල්ලෝම 'ආභස්සර' නමින් ගන්නා ලදහ. මොවුන් සැමගේ ශරීර එක හා සමානව පැතිරුණු ආලෝකයෙන් යුක්ත වුවද, ප්‍රතිසන්ධි සංඥාව විතක්ක-විචාර සහිත හෝ විතක්ක රහිත විචාර මාත්‍ර හෝ වීම නිසා එකිනෙකට වෙනස් වේ.

Subhakiṇhāti subhena okiṇṇā vikiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho. Etesañhi ābhassarānaṃ viya na chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati. Pañcakanaye pana parittamajjhimapaṇītassa catutthajjhānassa vasena soḷasadvattiṃsacatusaṭṭhikappāyukā parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti. Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya ekattasaññino cāti veditabbā. Vehapphalāpi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti, sattāvāsesu gacchanti.

සුභකිණ්හ යනු: ශෝභන වූ ආලෝකයෙන් පිරී ගිය, පැතිරුණු ආලෝකයක් ඇති, එනම් ශෝභන වූ ශරීර ප්‍රභා වර්ණයෙන් ඒකඝන වූ (තැටි ගැසුණු) ආලෝකයක් ඇති බ්‍රහ්මයෝ ය. මොවුන්ගේ ආලෝකය ආභස්සර බ්‍රහ්මයන්ගේ මෙන් වරින් වර ගිලිහී වෙන් වී නොයයි. පඤ්චක ක්‍රමයේදී පරිත්ත, මජ්ඣිම සහ පණීත වශයෙන් සිව්වන ධ්‍යානය වැඩීමේ ප්‍රමාණය අනුව පිළිවෙළින් මහා කල්ප දහසය, තිස් දෙක සහ හැට හතරක් ආයු වළඳන පරිත්තසුභ, අප්පමාණසුභ සහ සුභකිණ්හ යන නම්වලින් බ්‍රහ්මයෝ පහළ වෙති. මෙසේ ඔවුන් සියල්ලෝම එක හා සමාන ශරීර ඇති (ඒකත්තකාය) සහ සිව්වන ධ්‍යාන සංඥාව නිසා එක හා සමාන සංඥා ඇති (ඒකත්තසඤ්ඤී) අය ලෙස දත යුතුය. වේහප්ඵල බ්‍රහ්මයෝ ද සිව්වන විඤ්ඤාණට්ඨිතියටම අයත් වෙති. අසඤ්ඤසත්ත බ්‍රහ්මයෝ විඤ්ඤාණයක් නැති බැවින් මෙම විඤ්ඤාණට්ඨිතියට ඇතුළත් නොවන මුත්, සත්තාවාසයන්ට ඇතුළත් වෙති.

Suddhāvāsā vivaṭṭapakkhe ṭhitā na sabbakālikā, kappasatasahassampi asaṅkhyeyyampi buddhasuññe loke nuppajjanti. Soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti, dhammacakkappavattassa bhagavato khandhavāraṭṭhānasadisā honti. Tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ na sattāvāsaṃ bhajanti. Mahāsīvatthero pana – ‘‘na kho pana so sāriputta sattāvāso sulabharūpo [Pg.102] yo mayā anivutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī’’ti (ma. ni. 1.160) iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsaṃyeva bhajantīti vadati, taṃ appaṭibāhiyattā suttassa anuññātaṃ.

සුද්ධාවාස බ්‍රහ්මයෝ සංසාරයෙන් මිදෙන පක්ෂයෙහි (විවට්ට පක්ෂයෙහි) සිටින බැවින් සැමදා පවතින්නෝ නොවෙති. කල්ප ලක්ෂයක් හෝ අසංඛ්‍යයක් වුවද බුදුවරුන් පහළ නොවන ලෝකවල ඔවුහු උපත නොලබති. කල්ප දහසය දහසක් ඇතුළත බුදුවරුන් පහළ වන කාලවලදීම පමණක් උපත ලබති. ඔවුහු ධර්මචක්‍රය පවත්වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ (ආරක්ෂිත) කඳවුරු හා සමාන වෙති. එබැවින් ඔවුහු විඤ්ඤාණට්ඨිතියට හෝ සත්තාවාසයට ඇතුළත් නොවෙති. එහෙත් මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ: "සාරිපුත්තය, මේ දීර්ඝ කාලය මුළුල්ලෙහි මා විසින් සුද්ධාවාස දෙවියන් හැර නොවසන ලද සත්තාවාසයක් නැත" යන සූත්‍ර දේශනාව පදනම් කරගෙන, සුද්ධාවාස බ්‍රහ්මයන් ද සිව්වන විඤ්ඤාණට්ඨිතියට හා සිව්වන සත්තාවාසයටම අයත් වන බව පවසති. සූත්‍ර පාඨයට පටහැනි නොවන බැවින් එම මතය පිළිගන්නා ලදී.

Sabbaso rūpasaññānantiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassapi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ. Tasmā viññāṇaṭṭhitīsu avatvā āyatanesu vuttaṃ.

'සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං' යනාදී පදවල අර්ථය විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙහි සංඥාව සේම විඤ්ඤාණය ද ඉතා සියුම් බැවින් එය විඤ්ඤාණයක් හෝ විඤ්ඤාණයක් නොවන දෙයක් හෝ නොවේ. එබැවින් එය විඤ්ඤාණට්ඨිති අතර නොදක්වා ආයතන යටතේ දක්වන ලදී.

128. Tatrāti tāsu viññāṇaṭṭhitīsu. Tañca pajānātīti tañca viññāṇaṭṭhitiṃ pajānāti. Tassā ca samudayanti ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.49) nayena tassā samudayañca pajānāti. Tassā ca atthaṅgamanti – ‘‘avijjānirodhā rūpanirodho’’tiādinā nayena tassā atthaṅgamañca pajānāti. Assādanti yaṃ rūpaṃ paṭicca…pe… yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ viññāṇassa assādoti, evaṃ tassā assādañca pajānāti. Ādīnavanti yaṃ rūpaṃ…pe… yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ viññāṇassa ādīnavoti, evaṃ tassā ādīnavañca pajānāti. Nissaraṇanti yo rūpasmiṃ…pe… yo viññāṇe chandarāgavinayo, chandarāgappahānaṃ, idaṃ viññāṇassa nissaraṇanti (saṃ. ni. 2.26) evaṃ tassā nissaraṇañca pajānāti. Kallaṃ nu tenāti yuttaṃ nu tena bhikkhunā taṃ viññāṇaṭṭhitiṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ vasena ahanti vā mamanti vā abhinanditunti. Etenupāyena sabbattha veditabbo. Yattha pana rūpaṃ natthi, tattha catunnaṃ khandhānaṃ vasena, yattha viññāṇaṃ natthi, tattha ekassa khandhassa vasena samudayo yojetabbo. Āhārasamudayā āhāranirodhāti idañcettha padaṃ yojetabbaṃ.

128. 'තත්‍ර' යනු එම විඤ්ඤාණට්ඨිතිවලදී ය. 'තඤ්ච පජානාති' යනු එම විඤ්ඤාණට්ඨිතිය දනී යන්නයි. 'තස්සා ච සමුදයං' යනු "අවිද්‍යාවේ හටගැනීමෙන් රූපයේ හටගැනීම වේ" යනාදී ක්‍රමයෙන් එම විඤ්ඤාණට්ඨිතියේ හටගැනීම ද දනී. 'තස්සා ච අත්ථංගමං' යනු "අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වීමෙන් රූපය නිරුද්ධ වේ" යනාදී ක්‍රමයෙන් එහි විනාශය ද දනී. 'අස්සාදං' යනු රූපය හෝ විඤ්ඤාණය ඇසුරු කරගෙන යම් සැපයක් හෝ සෝමනස්සයක් උපදී ද, මෙය එහි ආශ්වාදය යැයි මෙසේ එහි ආශ්වාදය ද දනී. 'ආදීනවං' යනු රූපය හෝ විඤ්ඤාණය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, විපරිණාම ධර්මයක් යන යමක් වේ ද, මෙය එහි දෝෂය යැයි මෙසේ එහි ආදීනවය ද දනී. 'නිස්සරණං' යනු රූපයෙහි හෝ විඤ්ඤාණයෙහි යම් ඡන්දරාගයක් ප්‍රහාණය කිරීමක් වේ ද, එය එහි නිශ්සරණය (මිදීම) යැයි මෙසේ එහි නිශ්සරණය ද දනී. 'කල්ලං නු තේන' යනු එම භික්ෂුව විසින් එම විඤ්ඤාණට්ඨිතිය තණ්හා, මාන, දිට්ඨි පදනම් කරගෙන "මම වෙමි" හෝ "මගේ ය" කියා අභිනන්දනය කිරීම (ඇලුම් කිරීම) සුදුසු ද? යනුවෙනි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනම දත යුතුය. රූපය නැති තැන ස්කන්ධ හතරක් පදනම් කරගෙන ද, විඤ්ඤාණය ඇති තැන (අසඤ්ඤසත්තහි රූපය පදනම් කරගෙන) එක් ස්කන්ධයක් පදනම් කරගෙන ද හටගැනීම (සමුදය) යෙදිය යුතුය. 'ආහාර සමුදයා ආහාර නිරෝධා' යන පදය මෙහි (අරූපාවචරයන්හිදී) නොයෙදිය යුතුය.

Yato kho, ānanda, bhikkhūti yadā kho ānanda, bhikkhu. Anupādā vimuttoti catūhi upādānehi aggahetvā vimutto. Paññāvimuttoti paññāya vimutto. Aṭṭha vimokkhe asacchikatvā paññābaleneva nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca appavattiṃ katvā vimuttoti attho. So sukkhavipassako ca paṭhamajjhānādīsu aññatarasmiṃ ṭhatvā arahattaṃ patto [Pg.103] cāti pañcavidho. Vuttampi cetaṃ – ‘‘katamo ca puggalo paññāvimutto? Idhekacco puggalo na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti, ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti (pu. pa. 15).

'යතෝ ඛෝ ආනන්ද භික්ඛු' යනු: ආනන්දය, යම් කලෙක භික්ෂුවක්. 'අනුපාදා විමුත්තෝ' යනු: සතර උපාදානයන්ගෙන් දැඩිව නොගෙන මිදුණු තැනැත්තායි. 'පඤ්ඤාවිමුත්තෝ' යනු: ප්‍රඥාවෙන් මිදුණු තැනැත්තායි. අෂ්ට විමොක්ෂයන් සාක්ෂාත් නොකොට ප්‍රඥා බලයෙන්ම නාම කයෙහි සහ රූප කයෙහි නොපැවැත්ම සිදු කොට මිදුණු තැනැත්තා යන අර්ථයයි. ඔහු ශුෂ්ක විපස්සක භික්ෂුව සහ ප්‍රථම ධ්‍යානාදී යම් ධ්‍යානයක පිහිටා අර්හත්ත්වයට පත් වූ භික්ෂුව යැයි පස් වැදෑරුම් වේ. මෙය මෙසේ ද වදාරන ලදී: "ප්‍රඥාවිමුක්ත පුද්ගලයා කවරෙක්ද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් අෂ්ට විමොක්ෂයන් නාම කයෙන් ස්පර්ශ කොට (අත්විඳිමින්) නොවසයි, එහෙත් ප්‍රඥාවෙන් (චතුරාර්ය සත්‍යය) දැක ඔහුගේ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී ඇත, මොහු ප්‍රඥාවිමුක්ත පුද්ගලයා යැයි කියනු ලැබේ."

Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā

අෂ්ට විමොක්ෂ වර්ණනාව (අට විමොක්ඛු පිළිබඳ විස්තරය)

129. Evaṃ ekassa bhikkhuno nigamanañca nāmañca dassetvā itarassa dassetuṃ aṭṭha kho imetiādimāha. Tattha vimokkhoti kenaṭṭhena vimokkho? Adhimuccanaṭṭhena. Ko panāyaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho, pituaṅke vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ panattho pacchime vimokkhe natthi, purimesu sabbesu atthi.

129. මෙසේ එක් භික්ෂුවකගේ (ප්‍රඥාවිමුක්ත භික්ෂුවගේ) නිගමනය සහ නම දක්වා, අනෙක් භික්ෂුව (උභතෝභාගවිමුක්ත භික්ෂුව) ගැන දැක්වීමට 'අට්ඨ ඛෝ ඉමේ' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'විමොක්ඛ' යනු: කවර අර්ථයකින් විමොක්ෂ නම් වේ ද? අධිමුච්චන (නිදහස් වීම/බැසගැනීම) යන අර්ථයෙනි. අධිමුච්චන අර්ථය යනු කුමක්ද? ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැනවින් මිදීම ද, අරමුණෙහි දැඩි කැමැත්තෙන් මැනවින් බැසගැනීම (ගැලී සිටීම) ද යන අර්ථයයි. පියෙකුගේ ඇකයේ අඟපසඟ ලිහිල් කොට නිදා සිටින දරුවෙකු මෙන්, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් පීඩා නොලබන බැවින් නිර්භයව අරමුණෙහි පැවැත්මයි. මෙම (අරමුණෙහි බැසගැනීම යන) අර්ථය අවසාන විමොක්ෂයෙහි (නිරෝධ සමාපත්තියෙහි) නැතත්, පෙර සියලු විමොක්ෂයන්හි පවතී.

Rūpī rūpāni passatīti ettha ajjhattaṃ kesādīsu nīlakasiṇādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassatthīti rūpī. Bahiddhā rūpāni passatīti bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhāvatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāri rūpāvacarajjhānāni dassitāni. Ajjhattaṃ arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa puggalassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni.

'රූපී රූපානි පස්සති' යන්නෙහි: තමා තුළ කෙස් ආදියෙහි හෝ නිල් කසිණාදියෙහි නිල් කසිණාදි වශයෙන් උපදවා ගත් රූපාවචර ධ්‍යානය 'රූප' නම් වේ, එය ඇත්තේ 'රූපී' නම් වේ. 'බහිද්ධා රූපානි පස්සති' යනු: ශරීරයෙන් පිටත ද නිල් කසිණාදී රූපයන් ධ්‍යාන ඇසින් දකින බවයි. මෙයින් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් අරමුණු කරගෙන උපදවා ගත් ධ්‍යාන ඇති පුද්ගලයාගේ රූපාවචර ධ්‍යාන හතර දක්වන ලදී. 'අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී' යනු: තමා තුළ රූප සංඥාවක් නැති බවයි, එනම් තමාගේ කෙස් ආදියෙහි රූපාවචර ධ්‍යානයක් උපදවා නොමැති බවයි. මෙයින් බාහිරව පරිකර්ම කොට බාහිරවම ධ්‍යාන උපදවා ගත් පුද්ගලයාගේ රූපාවචර ධ්‍යානයන් දක්වන ලදී.

Subhantveva adhimutto hotīti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāyaṃ subhanti ābhogo natthi, yo pana visuddhaṃ subhaṃ kasiṇamārammaṇaṃ karitvā viharati, so yasmā subhanti adhimutto hotīti vattabbataṃ āpajjati, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana – ‘‘kathaṃ subhantveva adhimutto hotīti vimokkho? Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Karuṇā, muditā, upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā [Pg.104] honti. Evaṃ subhaṃ tveva adhimutto hotīti vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ.

"සුභන්තේව අධිමුත්තො හොති" (ශුභයයි අධිමුක්ත වූයේ වෙයි) යන මෙයින් ඉතා පිරිසිදු වූ නීලාදී වර්ණ කසිණයන්හි උපදවා ගත් ධ්‍යානයන් දක්වන ලදී. එහි වනාහි අර්පණා චිත්තය තුළ "ශුභය" යන ආභෝගයක් (මෙනෙහි කිරීමක්) නොමැති වුවද, යම් මහණෙක් පිරිසිදු වූ ශුභ කසිණයක් අරමුණු කරගෙන වාසය කරයිද, ඔහු "ශුභයයි" අධිමුක්ත වූයේය යන ව්‍යවහාරයට පැමිණෙයි. එබැවින් මෙසේ දේශනා කරන ලදී. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි වනාහි - "කෙසේ නම් ශුභයයි අධිමුක්ත වූයේ වෙයිද? මෙහි මහණ තෙමේ මෛත්‍රී සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි... මෛත්‍රිය වැඩූ බැවින් සත්වයෝ අප්‍රතිකූල වෙති. කරුණා, මුදිතා, උපේක්ෂා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි... උපේක්ෂාව වැඩූ බැවින් සත්වයෝ අප්‍රතිකූල වෙති. මෙසේ ශුභයයි අධිමුක්ත වූයේ වෙයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Sabbaso rūpasaññānantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttameva. Ayaṃ aṭṭhamo vimokkhoti ayaṃ catunnaṃ khandhānaṃ sabbaso visuddhattā vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāma.

"සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං" (සර්වප්‍රකාරයෙන් රූප සංඥාවන් ඉක්මවීමෙන්) යනාදී පදයන්හි යමක් කිව යුතුද, ඒ සියල්ල විසුද්ධිමග්ගයෙහි පවසන ලද්දේමය. "අයං අට්ඨමො විමොක්ඛො" යනු මේ නිරෝධ සමාපත්තිය සතරක් වූ (නාම) ස්කන්ධයන්ගේ සර්වප්‍රකාරයෙන් පිරිසිදු බව නිසා සහ විමුක්ත බව නිසා අටවන උත්තම විමොක්ඛය නම් වේ.

130. Anulomanti ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā. Paṭilomanti pariyosānato paṭṭhāya yāva ādito. Anulomapaṭilomanti idaṃ atipaguṇattā samāpattīnaṃ aṭṭhatvāva ito cito ca sañcaraṇavasena vuttaṃ. Yatthicchakanti okāsaparidīpanaṃ, yattha yattha okāse icchati. Yadicchakanti samāpattidīpanaṃ, yaṃ yaṃ samāpattiṃ icchati. Yāvaticchakanti addhānaparicchedadīpanaṃ, yāvatakaṃ addhānaṃ icchati. Samāpajjatīti taṃ taṃ samāpattiṃ pavisati. Vuṭṭhātīti tato uṭṭhāya tiṭṭhati.

130. "අනුලෝම" යනු මුල සිට අවසානය දක්වාය. "පටිලෝම" යනු අවසානයේ සිට මුල දක්වාය. "අනුලෝම පටිලෝම" යනු සමාපත්තීන්හි ඇති ඉතා මනා පුහුණුව නිසා එක් සමාපත්තියක නොරැඳී එහා මෙහා සැරිසැරීමේ අර්ථයෙන් පවසන ලද්දකි. "යත්ථිච්ඡකං" යනු ස්ථානය දැක්වීමයි, එනම් යම් යම් ස්ථානයක (සමාපත්තියට සමවැදීමට හෝ ඉන් නැගී සිටීමට) කැමති වේද ඒ ස්ථානයයි. "යදිච්ඡකං" යනු සමාපත්තිය දැක්වීමයි, එනම් යම් යම් සමාපත්තියකට කැමති වේද එයයි. "යාවතිච්ඡකං" යනු කාල පරිච්ඡේදය දැක්වීමයි, එනම් යම් තාක් කාලයක් කැමති වේද ඒ කාලයයි. "සමාපජ්ජති" යනු ඒ ඒ සමාපත්තියට ඇතුළු වෙයි. "වුට්ඨාති" යනු එයින් නැගී සිටියි.

Ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto, arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato vimuttoti. Vuttampi cetaṃ –

"උභතොභාගවිමුත්තු" යනු කොටස් දෙකකින් මිදුණු තැනැත්තායි. එනම් අරූප සමාපත්තියෙන් රූප කායයෙන් මිදුණු, මාර්ග ඥානයෙන් නාම කායයෙන් මිදුණු තැනැත්තායි. ඒ බව මෙසේද වදාරන ලදී -

‘‘Accī yathā vātavegena khittā, (upasivāti bhagavā)Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ;

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto,Atthaṃ paleti na upeti saṅkha’’nti. (su. ni. 1080);

"සුළං වේගයෙන් නිවී ගිය ගිනි සිළුවක් යම් සේ කිසිදු සංඛ්‍යාවකට (නමකට හෝ තැනකට) පත් නොවේද, එමෙන්ම නාම කායයෙන් මිදුණු මුනිවරයා නිවීමට (පරිනිර්වාණයට) පත් වෙයි, ඔහු (කිසිදු) සංඛ්‍යාවකට පත් නොවේ."

So panesa ubhatobhāgavimutto ākāsānañcāyatanādīsu aññatarato uṭṭhāya arahattaṃ patto ca anāgāmī hutvā nirodhā uṭṭhāya arahattaṃ patto cāti pañcavidho. Keci pana – ‘‘yasmā rūpāvacaracatutthajjhānampi duvaṅgikaṃ upekkhāsahagataṃ, arūpāvacarajjhānampi tādisameva. Tasmā rūpāvacaracatutthajjhānato uṭṭhāya arahattaṃ pattopi ubhatobhāgavimutto’’ti.

ඒ මේ උභතෝභාගවිමුක්ත පුද්ගලයා ආකාශානඤ්චායතනාදී අරූප සමාපත්තීන්ගෙන් කිසියම් එකකින් නැගී අර්හත්වයට පත් වූ තැනැත්තා සහ අනාගාමී වී නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී අර්හත්වයට පත් වූ තැනැත්තා වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වෙයි. සමහරු වනාහි - "යම් හෙයකින් රූපාවචර චතුර්ථ ධ්‍යානය ද අංග දෙකකින් යුක්ත වූ උපේක්ෂා සහගත වූවකි, අරූපාවචර ධ්‍යානය ද එබඳුමය. එබැවින් රූපාවචර චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් නැගී අර්හත්වයට පත් වූ තැනැත්තා ද උභතෝභාගවිමුක්තයෙකි" යි පවසති.

Ayaṃ pana ubhatobhāgavimuttapañho heṭṭhā lohapāsāde samuṭṭhahitvā tipiṭakacūḷasumanattherassa vaṇṇanaṃ nissāya cirena vinicchayaṃ patto[Pg.105]. Girivihāre kira therassa antevāsiko ekassa piṇḍapātikassa mukhato taṃ pañhaṃ sutvā āha – ‘‘āvuso, heṭṭhālohapāsāde amhākaṃ ācariyassa dhammaṃ vaṇṇayato na kenaci sutapubba’’nti. Kiṃ pana, bhante, thero avacāti? Rūpāvacaracatutthajjhānaṃ kiñcāpi duvaṅgikaṃ upekkhāsahagataṃ kilese vikkhambheti, kilesānaṃ pana āsannapakkhe virūhanaṭṭhāne samudācarati. Ime hi kilesā nāma pañcavokārabhave nīlādīsu aññataraṃ ārammaṇaṃ upanissāya samudācaranti, rūpāvacarajjhānañca taṃ ārammaṇaṃ na samatikkamati. Tasmā sabbaso rūpaṃ nivattetvā arūpajjhānavasena kilese vikkhambhetvā arahattaṃ pattova ubhatobhāgavimuttoti, idaṃ āvuso thero avaca. Idañca pana vatvā idaṃ suttaṃ āhari – ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto. Idhekacco puggalo aṭṭhavimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti, ayaṃ vuccati puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti (pu. pa. 24).

මේ උභතෝභාගවිමුක්ත ප්‍රශ්නය වනාහි පහළ ලෝවාමහාපායෙහි පැනනැගී, තිපිටක චූළසුමන තෙරුන්ගේ විවරණය ඇසුරින් බොහෝ කලකට පසු තීරණයකට පැමිණියේය. ගිරි විහාරයෙහි තෙරුන්ගේ අතේවාසිකයෙක් එක් පිණ්ඩපාතික භික්ෂුවකගෙන් ඒ ප්‍රශ්නය අසා මෙසේ කීවේය - "ඇවැත්නි, පහළ ලෝවාමහාපායෙහි අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ ධර්මය විවරණය කරන කල්හි මේ බව කිසිවෙකු විසින් පෙර නොඅසන ලදී." ස්වාමීනි, තෙරුන් වහන්සේ කුමක් වදාළ සේක්ද? "රූපාවචර චතුර්ථ ධ්‍යානය අංග දෙකකින් යුක්තව උපේක්ෂා සහගත වුවද, කෙලෙස් යටපත් කළද, කෙලෙස් හටගන්නා අරමුණට සමීපව පවතියි. මේ කෙලෙස් වනාහි පඤ්චවෝකාර භවයෙහි නීලාදී වූ යම් කිසි අරමුණක් ඇසුරු කොට පවතියි. රූපාවචර ධ්‍යානය ද ඒ අරමුණ ඉක්මවා නොයයි. එබැවින් සර්වප්‍රකාරයෙන් රූපය දුරු කොට අරූප ධ්‍යාන බලයෙන් කෙලෙස් යටපත් කර අර්හත්වයට පත් වූ තැනැත්තාම උභතෝභාගවිමුක්ත නම් වේ" යනු ඇවැත්නි, තෙරුන් වහන්සේ පැවසූ සේක. තවද මෙය පවසා මේ සූත්‍රය ගෙන හැර දැක්වූහ - "කවර පුද්ගලයෙක් උභතෝභාගවිමුක්ත නම් වේද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් අට විමොක්ෂයන් නාම කයෙන් ස්පර්ශ කොට වාසය කරයි, ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහුගේ ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වූවා වෙති. මේ පුද්ගලයා උභතෝභාගවිමුක්ත යැයි කියනු ලැබේ."

Imāya ca ānanda ubhatobhāgavimuttiyāti ānanda ito ubhatobhāgavimuttito. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"ඉමාය ච ආනන්ද උභතොභාගවිමුත්තියා" යනු ආනන්දය, මේ උභතෝභාග විමුක්තියට වඩා (වෙනත් උත්තරීතර හෝ ප්‍රණීත විමුක්තියක් නැත) යන්නයි. සෙසු පද සියලු තැනම පැහැදිලිය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝනිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

Mahānidānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහානිදාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Mahāparinibbānasuttavaṇṇanā

3. මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍ර වර්ණනාව

131. Evaṃ [Pg.106] me sutanti mahāparinibbānasuttaṃ. Tatrāyamanupubbapadavaṇṇanā – gijjhakūṭeti gijjhā tassa kūṭesu vasiṃsu, gijjhasadisaṃ vā tassa kūṭaṃ atthīti gijjhakūṭo, tasmiṃ gijjhakūṭe. Abhiyātukāmoti abhibhavanatthāya yātukāmo. Vajjīti vajjirājāno. Evaṃmahiddhiketi evaṃ mahatiyā rājiddhiyā samannāgate, etena nesaṃ samaggabhāvaṃ kathesi. Evaṃmahānubhāveti evaṃ mahantena ānubhāvena samannāgate, etena nesaṃ hatthisippādīsu katasikkhataṃ kathesi, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sikkhitā vatime licchavikumārakā, susikkhitā vatime licchavikumārakā, yatra hi nāma sukhumena tāḷacchiggalena asanaṃ atipātayissanti poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhita’’nti (saṃ. ni. 5.1115). Ucchecchāmīti ucchindissāmi. Vināsessāmīti nāsessāmi, adassanaṃ pāpessāmi. Anayabyasananti ettha na ayoti anayo, avaḍḍhiyā etaṃ nāmaṃ. Hitañca sukhañca viyassati vikkhipatīti byasanaṃ, ñātipārijuññādīnaṃ etaṃ nāmaṃ. Āpādessāmīti pāpayissāmi.

131. "ඒවං මේ සුතං" යනු මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රයයි. එහි මේ අනුපූර්ව පද වර්ණනාවයි - "ගිජ්ඣකූටේ" යනු ගිජු ලිහිණියන් එහි කූටයන්හි (මුදුන්වල) වාසය කළ බැවින් හෝ, එහි මුදුන ගිජු ලිහිණියෙකු හා සමාන වූ බැවින් 'ගිජ්ඣකූට' නම් වේ; ඒ ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි යන්නයි. "අභියාතුකාමො" යනු මැඩපැවැත්වීම පිණිස යාමට කැමති වූයේ යන්නයි. "වජ්ජී" යනු වජ්ජී රජවරුන්ය. "ඒවංමහිද්ධිකේ" යනු මෙබඳු වූ මහත් වූ රාජර්ධියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි, මෙයින් ඔවුන්ගේ සමගි බව පැවසීය. "ඒවංමහානුභාවේ" යනු මෙබඳු මහත් වූ ආනුභාවයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි, මෙයින් ඔවුන්ගේ ඇත් ශිල්පාදියෙහි ඇති නිපුණත්වය පැවසීය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී - "මේ ලිච්ඡවී කුමාරවරු ඒකාන්තයෙන්ම හික්මුණාහුය, ඉතා මැනවින් හික්මුණාහුය. යම් හෙයකින් ඉතා සියුම් වූ යතුරු සිදුරකින් එක පිට එක විදින ලද ඊතල නොවරදවා ඇතුළට යවන්නාහුය." "උච්ඡෙච්ඡාමි" යනු මුලින්ම සිඳලන්නෙමි. "විනාසෙස්සාමි" යනු විනාශයට පත් කරන්නෙමි, නොපෙනෙන බවට පත් කරන්නෙමි. "අනයබ්‍යසනං" යන්නෙහි 'අනය' යනු අභිවෘද්ධිය නොවන බැවින් විපතයි; මෙය නොවැඩීමට නමකි. වැඩදායක බව සහ සැපය විසිරුවා හරින බැවින් 'බ්‍යසන' නම් වේ; මෙය නෑයන් විනාශ වීම ආදියට නමකි. "ආපාදෙස්සාමි" යනු පමුණුවන්නෙමි.

Iti kira so ṭhānanisajjādīsu imaṃ yuddhakathameva katheti, gamanasajjā hothāti evaṃ balakāyaṃ āṇāpeti. Kasmā? Gaṅgāyaṃ kira ekaṃ paṭṭanagāmaṃ nissāya aḍḍhayojanaṃ ajātasattuno āṇā, aḍḍhayojanaṃ licchavīnaṃ. Ettha pana āṇāpavattiṭṭhānaṃ hotīti attho. Tatrāpi ca pabbatapādato mahagghabhaṇḍaṃ otarati. Taṃ sutvā – ‘‘ajja yāmi, sve yāmī’’ti ajātasattuno saṃvidahantasseva licchavirājāno samaggā sammodamānā puretaraṃ gantvā sabbaṃ gaṇhanti. Ajātasattu pacchā āgantvā taṃ pavattiṃ ñatvā kujjhitvā gacchati. Te punasaṃvaccharepi tatheva karonti. Atha so balavāghātajāto tadā evamakāsi.

මෙසේ ඒ අජාතසත්තු රජතුමා සිටගෙන සිටින විට, හිඳගෙන සිටින විට ආදී වූ ඉරියව්වලදී පවා නිරන්තරයෙන්ම මෙම යුද්ධය පිළිබඳ කතාවම පවසයි; "ගමනට සූදානම් වන්න" යැයි මෙසේ සේනාවට අණ කරයි. ඒ මන්ද? ගංගා නදිය අසල එක් තොටුපළ ගමක සිට යොදුන් බාගයක ප්‍රදේශයක් අජාතසත්තු රජුගේ අණසක යටතේ පවතින අතර, අනෙක් යොදුන් බාගය ලිච්ඡවි රජවරුන්ගේ අණසක යටතේ පවතියි. මෙහි 'ආණා' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අණසක පවතින ප්‍රදේශයයි. එහිදී කඳු පාමුල සිට මහත් වටිනාකමකින් යුත් භාණ්ඩ (ගොඩබිමට) පැමිණෙයි. ඒ පුවත අසා, "අද යමි, හෙට යමි" යි අජාතසත්තු රජතුමා කටයුතු සම්පාදනය කරමින් සිටියදීම, ලිච්ඡවි රජවරු සමගිව හා එක්සිත්ව ඔහුට වඩා කලින් ගොස් සියලු භාණ්ඩ අත්පත් කර ගනිති. අජාතසත්තු රජු පසුව පැමිණ එම තොරතුර දැනගෙන කෝපයට පත්ව ආපසු යයි. ඔවුහු ඊළඟ වසරේද එසේම කළහ. එවිට එම රජතුමා බලවත් වෛරයක් ඇති කරගෙන එකල මෙසේ කළේය.

Tato cintesi – ‘‘gaṇena saddhiṃ yuddhaṃ nāma bhāriyaṃ, ekopi moghappahāro nāma natthi, ekena kho pana paṇḍitena saddhiṃ mantetvā karonto nipparādho hoti, paṇḍito ca satthārā sadiso natthi, satthā ca avidūre dhuravihāre vasati, handāhaṃ pesetvā pucchāmi[Pg.107]. Sace me gatena koci attho bhavissati, satthā tuṇhī bhavissati, anatthe pana sati kiṃ rañño tattha gamanenāti vakkhatī’’ti. So vassakārabrāhmaṇaṃ pesesi. Brāhmaṇo gantvā bhagavato etamatthaṃ ārocesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho rājā…pe… āpādessāmī’’ti.

ඉන්පසු ඔහු මෙසේ සිතුවේය: "සමූහයක් (රජවරුන් පිරිසක්) සමඟ යුද්ධ කිරීම යනු බරපතල කටයුත්තකි. එහිදී එක් පහරක්වත් නිෂ්ඵල නොවිය යුතුය (ඵල රහිතව යුද්ධ කළ නොහැක). එහෙත් එක් පණ්ඩිතයෙකු සමඟ මන්ත්‍රණය කොට යමක් කරන්නේ නම් එය නිවැරදිව හා දෝෂ රහිතව කළ හැකිය. තවද බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන පණ්ඩිතයෙකු තවත් නැත. බුදුරජාණන් වහන්සේද නුදුරෙහි වූ ප්‍රධාන විහාරයෙහි වැඩවසන සේක. එබැවින් මම දැන් (දූතයෙකු) යවා උන්වහන්සේගෙන් විමසන්නෙමි. මාගේ යාමෙන් (යුද්ධයට යාමෙන්) කිසියම් යහපතක් වන්නේ නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නිශ්ශබ්ද වන සේක. ඉදින් අයහපතක් වන්නේ නම්, 'රජුට එහි යාමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?' යැයි වදාරන සේක." මෙසේ සිතා ඔහු වස්සකාර බ්‍රාහ්මණයා යැවීය. බ්‍රාහ්මණයා ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙම කරුණ සැළ කළේය. ඒ සම්බන්ධයෙන් "එවිට රජතුමා...පෙ... පමුණුවන්නෙමි" යි වදාරන ලදී.

Rājaaparihāniyadhammavaṇṇanā

රජවරුන්ගේ අපරිහානීය ධර්ම වර්ණනාව

134. Bhagavantaṃ bījayamānoti thero vattasīse ṭhatvā bhagavantaṃ bījati, bhagavato pana sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi. Bhagavā brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā tena saddhiṃ amantetvā therena saddhiṃ mantetukāmo kinti te, ānanda, sutantiādimāha. Abhiṇhaṃ sannipātāti divasassa tikkhattuṃ sannipatantāpi antarantarā sannipatantāpi abhiṇhaṃ sannipātāva. Sannipātabahulāti hiyyopi sannipatimhā, purimadivasampi sannipatimhā, puna ajja kimatthaṃ sannipatitā homāti vosānaṃ anāpajjantā sannipātabahulā nāma honti. Yāvakīvañcāti yattakaṃ kālaṃ. Vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānīti – abhiṇhaṃ asannipatantā hi disāvidisāsu āgataṃ sāsanaṃ na suṇanti, tato – ‘‘asukagāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā, asukaṭṭhāne corā vā pariyuṭṭhitā’’ti na jānanti, corāpi ‘‘pamattā rājāno’’ti ñatvā gāmanigamādīni paharantā janapadaṃ nāsenti. Evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti. Abhiṇhaṃ sannipatantā pana taṃ taṃ pavattiṃ suṇanti, tato balaṃ pesetvā amittamaddanaṃ karonti, corāpi – ‘‘appamattā rājāno, na sakkā amhehi vaggabandhehi vicaritu’’nti bhijjitvā palāyanti. Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā no parihānī’’ti. Tattha pāṭikaṅkhāti icchitabbā, avassaṃ bhavissatīti evaṃ daṭṭhabbāti attho.

134. "භගවන්තං බීජයමානො" යනු ආනන්ද තෙරණුවෝ වත්පිළිවෙත්හි පිහිටා බුදුරජාණන් වහන්සේට පවන් සලන බවයි. එසේ වුවත් බුදුරජාණන් වහන්සේට එකල සීතලක් හෝ උණුසුමක් දැනුණේ නැත. බුදුරජාණන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණයාගේ වචනය අසා ඔහු සමඟ සාකච්ඡා නොකොට, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සමඟ සාකච්ඡා කරනු කැමැතිව "ආනන්දය, ඔබ කුමක් ඇසුවෙහිද?" යනාදිය වදාළ සේක. "අභිණ්හං සන්නිපාතා" යනු දිනකට තුන් වරක් හෝ අතරින් පතර නිතර රැස්වීමයි. "සන්නිපාතබහුලා" යනු "ඊයේත් රැස් වුණා, පෙරදිනත් රැස් වුණා, නැවත අදත් කුමන කරුණකට රැස් වෙමුද?" යැයි පසුබට නොවී උනන්දුවෙන් රැස්වන අයයි. "යාවකීවඤ්ච" යනු යම් තාක් කාලයක්ද යන්නයි. "ආනන්දය, වජ්ජීන්ගේ දියුණුවම අපේක්ෂා කළ හැකිය, පිරිහීමක් නොවේ" යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: නිතර රැස් නොවන අය විවිධ දිශාවන්ගෙන් ලැබෙන තොරතුරු නොඅසති. ඒ නිසා "අසවල් ගම් සීමාව හෝ නියම්ගම් සීමාව කැළඹී ඇත, අසවල් ස්ථානයක සොරුන් නැගී සිටිති" යන්න ඔවුන් දැන නොගනිති. එවිට සොරුන්ද "රජවරු ප්‍රමාද වී සිටිති" යි දැනගෙන ගම් නියම්ගම් ආදියට පහර දෙමින් ජනපදය විනාශ කරති. මෙසේ රජවරුන්ගේ පිරිහීම සිදුවේ. එහෙත් නිතර රැස්වන අය ඒ ඒ පුවත් අසන බැවින් සේනාව යවා සතුරන් මර්දනය කරති. සොරුන්ද "රජවරු අප්‍රමාදීය, අපට කණ්ඩායම් ගැසී සැරිසැරිය නොහැක" යැයි සිතා විසිරී පලා යති. මෙසේ රජවරුන්ගේ දියුණුව සිදුවේ. එබැවින් "ආනන්දය, වජ්ජීන්ගේ දියුණුවම අපේක්ෂා කළ හැකිය, පිරිහීමක් නොවේ" යැයි වදාරන ලදී. එහි "පාටිකංඛා" යනු බලාපොරොත්තු විය යුතු, ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවන බව දත යුතුය යන අර්ථයයි.

Samaggātiādīsu sannipātabheriyā niggatāya – ‘‘ajja me kiccaṃ atthi, maṅgalaṃ atthī’’ti vikkhepaṃ karontā na samaggā sannipatanti nāma. Bherisaddaṃ pana sutvāva bhuñjantāpi alaṅkariyamānāpi vatthāni nivāsentāpi aḍḍhabhuttā vā aḍḍhālaṅkatā vā vatthaṃ nivāsayamānā vā sannipatantā samaggā sannipatanti nāma. Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃ katvā ekatova avuṭṭhahantā [Pg.108] na samaggā vuṭṭhahanti nāma. Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti, tesaṃ evaṃ hoti – ‘‘amhehi bāhirakathāva sutā, idāni vinicchayakathā bhavissatī’’ti. Ekato vuṭṭhahantā pana samaggā vuṭṭhahanti nāma. Apica – ‘‘asukaṭṭhānesu gāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā, corā pariyuṭṭhitā’’ti sutvā – ‘‘ko gantvā imaṃ amittamaddanaṃ karissatī’’ti vutte – ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ, ahaṃ paṭhama’’nti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma. Ekassa pana kammante osīdamāne sesā rājāno puttabhātaro pesetvā tassa kammantaṃ upatthambhayamānāpi, āgantukarājānaṃ – ‘‘asukassa gehaṃ gacchatu, asukassa gehaṃ gacchatū’’ti avatvā sabbe ekato saṅgaṇhantāpi, ekassa maṅgale vā roge vā aññasmiṃ vā pana tādise sukhadukkhe uppanne sabbe tattha sahāyabhāvaṃ gacchantāpi samaggā vajjikaraṇīyāni karonti nāma.

"සමග්ගා" යනාදී තැන්වලදී, රැස්වීමේ බෙර හඬ ඇසුණු විට "අද මට වැඩක් තිබේ, අද මට මංගල්‍යයක් තිබේ" යැයි පවසමින් විවිධ බාධා මතු කරන අය සමගිව රැස්වන්නෝ නොවෙති. එහෙත් බෙර හඬ ඇසුණු සැනින් ආහාර අනුභව කරමින් සිටියත්, සැරසෙමින් සිටියත්, වස්ත්‍ර අඳිමින් සිටියත්, අඩක් අනුභව කර තිබුණද, අඩක් සැරසී සිටියද, වස්ත්‍ර අඳිමින් සිටියද වහා රැස්වන්නෝ සමගිව රැස්වන්නෝ නම් වෙති. එසේම රැස්වී කරුණු කල්පනා කොට, සාකච්ඡා කොට කළ යුතු දේ තීරණය කර සියල්ලෝම එකට නැගී නොයන්නේ නම් ඔවුහු සමගිව නැගී යන්නෝ නොවෙති. මක්නිසාද යත්, එසේ නොමැතිව විසිරී යන විට පළමුව යන අයට මෙසේ සිතෙයි: "අපට ඇසුණේ පිටස්තර කතාවක් පමණි, දැන් නියම තීරණය ගන්නා කතාව සිදුවනු ඇත." එහෙත් එකට නැගී යන්නෝ සමගිව නැගී යන්නෝ නම් වෙති. තවද "අසවල් තැන්හි ගම් හෝ නියම්ගම් සීමා කැළඹී ඇත, සොරුන් නැගී සිටිති" යි අසා "කවුරුන් ගොස් මෙම සතුරන් මර්දනය කරන්නේද?" යැයි විමසූ විට "මම පළමුව යමි, මම පළමුව යමි" යි පවසමින් ඉදිරිපත් වන්නෝ ද සමගිව නැගී යන්නෝ වෙති. තවද එක් රජෙකුගේ වැඩක් පිරිහෙන විට සෙසු රජවරු තම පුතුන් හා සහෝදරයන් යවා එම කටයුත්තට සහයෝගය දෙන්නේ නම් ද, අමුත්තන් ලෙස එන රජවරුන්ට "අසවල් රජුගේ නිවසට යන්න" යැයි වෙන් කර නොකියා සියල්ලෝම එකතු වී සංග්‍රහ කරන්නේ නම් ද, එක් අයෙකුගේ මංගල්‍යයකදී හෝ අසනීපයකදී හෝ එවැනි සැප දුකකදී සියල්ලෝම එහි ගොස් සහයෝගය දක්වන්නේ නම් ද ඔවුහු සමගිව වජ්ජීන් විසින් කළ යුතු කටයුතු කරන්නෝ වෙති.

Apaññattantiādīsu pubbe akataṃ suṅkaṃ vā baliṃ vā daṇḍaṃ vā āharāpentā apaññattaṃ paññapenti nāma. Porāṇapaveṇiyā āgatameva pana anāharāpentā paññattaṃ samucchindanti nāma. Coroti gahetvā dassite avicinitvāva chejjabhejjaṃ anusāsentā porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya na vattanti nāma. Tesaṃ apaññattaṃ paññapentānaṃ abhinavasuṅkādīhi pīḷitā manussā – ‘‘atiupaddutamha, ko imesaṃ vijite vasissatī’’ti paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ paharanti. Paññattaṃ samucchindantānaṃ paveṇīāgatāni suṅkādīni agaṇhantānaṃ koso parihāyati. Tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ alabhamānā thāmena balena parihāyanti. Te neva yuddhakkhamā honti, na pāricariyakkhamā. Porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya avattantānaṃ vijite manussā – ‘‘amhākaṃ puttaṃ pitaraṃ bhātaraṃ acoraṃyeva coroti katvā chindiṃsu bhindiṃsū’’ti kujjhitvā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ paharanti, evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti, paññattaṃ paññapentānaṃ pana ‘‘paveṇīāgatameva rājāno karontī’’ti manussā haṭṭhatuṭṭhā kasivāṇijjādike kammante sampādenti. Paññattaṃ asamucchindantānaṃ paveṇīāgatāni suṅkādīni gaṇhantānaṃ [Pg.109] koso vaḍḍhati, tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ labhamānā thāmabalasampannā yuddhakkhamā ceva pāricariyakkhamā ca honti.

‘නොපැනවූ දේ පැනවීම’ යනාදි තන්හි, මීට පෙර සිදු නොකළ තීරු බදු (සුංක), අයබදු (බලි) හෝ දඩ මුදල් අය කරවීමෙන් රජවරු ‘නොපැනවූ දේ පනවන’ බව කියනු ලැබේ. පැරණි සම්ප්‍රදායෙන් පැවත එන තීරු බදු ආදිය අය නොකර හැරීමෙන් ‘පැනවූ දේ නැති කරන’ බව කියනු ලැබේ. ‘මොහු සොරෙකැයි’ අල්ලා පෙන්වූ විට, විමසා බැලීමකින් තොරවම මරණ දඬුවම් හෝ වධහිංසා නියම කරන්නා වූ රජවරු පැරණි වජ්ජි ධර්මයන් සමාදන්ව නොපිළිපදින්නෝ වෙති. එසේ නොපැනවූ දේ පනවන රජවරුන්ගේ පාලනයේදී, අලුතින් පැනවූ බදු ආදියෙන් පීඩාවට පත් ජනයා ‘අපි අතිශයින්ම පීඩාවට පත්වීමු, මේ රජවරුන්ගේ රාජ්‍යයෙහි කවරෙක් නම් වසන්නේද?’ යි පවසා, දේශසීමා ප්‍රදේශවලට ගොස් සොරුන් හෝ සොරුන්ගේ සගයන් වී ජනපද කොල්ලකති. පැනවූ සම්ප්‍රදායන් නැති කරන, පරම්පරාගත බදු ආදිය ලබා නොගන්නා රජවරුන්ගේ රාජකෝෂය පිරිහෙයි. ඒ හේතුවෙන් ඇත්, අස්, සේනා සහ අන්තඃපුර වැසියන් ආදීන්ට නියමිත පරිදි වැටුප් හා දීමනා නොලැබී යාමෙන් ඔවුන් ශක්තියෙන් හා බලයෙන් පිරිහෙති. ඔවුහු යුද්ධයට ද අපොහොසත් වෙති, රාජකීය සේවාවන්ට ද අපොහොසත් වෙති. පැරණි වජ්ජි ධර්මයන් නොපිළිපදින රජවරුන්ගේ රාජ්‍යයෙහි වැසියෝ ‘අපගේ පුතා, පියා හෝ සොහොයුරා සොරෙකු නොවන කල්හිත් සොරෙකැයි පවසා කපා කොටා මැරුවෝය’ යි කෝපයට පත්ව, දේශසීමාවලට ගොස් සොරුන් හෝ සොරුන්ගේ සගයන් වී ජනපද කොල්ලකති. මෙසේ රජවරුන්ගේ පිරිහීම සිදුවේ. එහෙත් පනවා ඇති දේ එලෙසම පනවන කල්හි ‘රජවරු පැරණි සම්ප්‍රදායයන්ම ඉටු කරති’ යි ජනයා සතුටට හා ප්‍රමෝදයට පත්ව කෘෂිකර්ම, වෙළඳාම් ආදි කටයුතුවල නිරත වෙති. පැනවූ දේ නොකඩ කරන, පරම්පරාගත බදු ආදිය ලබා ගන්නා රජවරුන්ගේ රාජකෝෂය වර්ධනය වේ. ඒ හේතුවෙන් ඇත්, අස්, සේනා ආදීන්ට නියමිත දීමනා ලැබීම නිසා ඔවුහු කායික හා මානසික බලයෙන් යුක්තව යුද්ධයට මෙන්ම සේවාවන්ට ද සමත් වෙති.

Porāṇaṃ vajjidhammanti ettha pubbe kira vajjirājāno ‘‘ayaṃ coro’’ti ānetvā dassite ‘‘gaṇhatha naṃ cora’’nti avatvā vinicchayamahāmattānaṃ denti. Te vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjenti. Sace coro, attanā kiñci avatvā vohārikānaṃ denti. Tepi acoro ce, vissajjenti. Coro ce, suttadharānaṃ denti. Tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, aṭṭhakulikānaṃ denti. Tepi tatheva katvā senāpatissa, senāpati uparājassa, uparājā rañño, rājā vinicchinitvā acoro ce, vissajjeti. Sace pana coro hoti, paveṇīpotthakaṃ vācāpeti. Tattha – ‘‘yena idaṃ nāma kataṃ, tassa ayaṃ nāma daṇḍo’’ti likhitaṃ. Rājā tassa kiriyaṃ tena samānetvā tadanucchavikaṃ daṇḍaṃ karoti. Iti etaṃ porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti, ‘‘rājāno porāṇapaveṇiyā kammaṃ karonti, etesaṃ doso natthi, amhākaṃyeva doso’’ti appamattā kammante karonti. Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti.

‘පැරණි වජ්ජි ධර්මය’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: පෙර වජ්ජි රජවරුන් වෙත ‘මොහු සොරෙකැයි’ යමෙකු ඉදිරිපත් කළ විට, රජවරු ‘මේ සොරාව අල්ලා ගනුව’ යි (වහාම) නොපවසා, විනිශ්චය මහාමාත්‍යවරුන්ට පවරති. ඔවුහු විමර්ශනය කර ඔහු සොරෙකු නොවේ නම් නිදහස් කරති. සොරෙකු නම්, තමන් කිසිවක් නොකියා වෝහාරිකයන්ට (නීති විශාරදයින්ට) පවරති. ඔවුන් ද සොරෙකු නොවේ නම් නිදහස් කරන අතර, සොරෙකු නම් සූත්‍රධරයන්ට (නීති රීති දරන්නන්ට) පවරති. ඔවුන් ද විනිශ්චය කර සොරෙකු නොවේ නම් නිදහස් කරන අතර, සොරෙකු නම් අටකුලිකයන්ට (කුල අටක නියෝජිත මණ්ඩලයට) පවරති. ඔවුන් ද එසේම කොට සෙනෙවියාට ද, සෙනෙවියා උපරාජයාට ද, උපරාජයා රජුට ද පවරති. රජු විමර්ශනය කර ඔහු සොරෙකු නොවේ නම් නිදහස් කරයි. ඉදින් ඔහු සොරෙකුම වේ නම්, ප්‍රවේණි පොත (සම්ප්‍රදායික නීති පොත) කියවන්නට සලස්වයි. එහි ‘යම් අයෙකු විසින් මෙබඳු වරදක් කරනු ලැබුවේ නම්, ඔහුට මෙබඳු දඬුවමක් හිමිවේ’ යයි ලියා ඇත. රජු ඔහුගේ වරද එම නීතියට ගළපා බලා ඊට උචිත දඬුවම නියම කරයි. මෙසේ මෙම පැරණි වජ්ජි ධර්මය සමාදන්ව පිළිපදින කල්හි වැසියෝ රජුට දොස් නොකියති. ‘රජවරු පැරණි සම්ප්‍රදායට අනුවම කටයුතු කරති, මොවුන්ගේ වරදක් නැත, වරද ඇත්තේ අපේමය’ යි සිතා අප්‍රමාදව ස්වකීය කර්මාන්තයන්හි නිරත වෙති. මෙසේ රජවරුන්ගේ අභිවෘද්ධිය සිදුවේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ආනන්දය, වජ්ජීන්ගේ අභිවෘද්ධියම බලාපොරොත්තු විය යුතුය, පිරිහීමක් නොවේ’ යයි වදාළ සේක.

Sakkarontīti yaṃkiñci tesaṃ sakkāraṃ karontā sundarameva karonti. Garuṃ karontīti garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāva karonti. Mānentīti manena piyāyanti. Pūjentīti nipaccakāraṃ dassenti. Sotabbaṃ maññantīti divasassa dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ gantvā tesaṃ kathaṃ sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññanti. Tattha ye evaṃ mahallakānaṃ rājūnaṃ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya ca nesaṃ upaṭṭhānaṃ na gacchanti, te tehi vissaṭṭhā anovadiyamānā kīḷāpasutā rajjato parihāyanti. Ye pana tathā paṭipajjanti, tesaṃ mahallakarājāno – ‘‘idaṃ kātabbaṃ, idaṃ na kātabba’’nti porāṇaṃ paveṇiṃ ācikkhanti. Saṅgāmaṃ patvāpi – ‘‘evaṃ pavisitabbaṃ, evaṃ nikkhamitabba’’nti upāyaṃ dassenti. Te tehi ovadiyamānā yathāovādaṃ paṭipajjantā sakkonti rājappaveṇiṃ sandhāretuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti.

‘සත්කාර කරති’ යනු එම වජ්ජි රජවරුන් කෙරෙහි යම් සත්කාරයක් කරත් ද එය ඉතා මැනවින් සිදු කිරීමයි. ‘ගරු කරති’ යනු ගෞරවනීය බව පෙරදැරි කරගෙන කටයුතු කිරීමයි. ‘බහුමාන කරති’ යනු සිතින් ආදරය කිරීමයි. ‘පූජා කරති’ යනු නමස්කාරාදී ගුණාංග පෙන්වීමයි. ‘ඔවුන්ගේ වදන් ශ්‍රවණය කළ යුතු යැයි සලකති’ යනු දිනකට දෙතුන් වරක් වැඩිහිටි රජවරුන් වෙත ගොස් ඔවුන්ගේ වදන් ඇසිය යුතු යැයි ද ඒවා විශ්වාස කළ යුතු යැයි ද හැඟීමයි. එහි යම් තරුණ රජවරුන් වැඩිහිටි රජවරුන්ට එසේ සත්කාර ආදිය නොකෙරේ නම්, අවවාද ලබා ගැනීම පිණිස ඔවුන් වෙත නොයන්නේ නම්, වැඩිහිටියන් විසින් අත්හරිනු ලැබූ එම තරුණ රජවරු අවවාදයක් නොලබන බැවින් ක්‍රීඩාවෙහි හා ප්‍රමෝදයෙහි ඇලී රාජ්‍යයෙන් පිරිහෙති. යම් අයෙකු එසේ වැඩිහිටියන්ට ගරු කරමින් කටයුතු කරත් ද, එම තරුණ රජවරුන්ට වැඩිහිටි රජවරු ‘මෙය කළ යුතුය, මෙය නොකළ යුතුය’ යි පැරණි සම්ප්‍රදාය පෙන්වා දෙති. යුද බිමට පැමිණි කල්හි ද ‘මෙසේ ඇතුළු විය යුතුය, මෙසේ නික්මිය යුතුය’ යි උපාය මාර්ග පෙන්වා දෙති. වැඩිහිටියන්ගේ අවවාද ලබන එම තරුණ රජවරු අවවාදයට අනුව පිළිපදිමින් රාජකීය සම්ප්‍රදාය ඉදිරියට පවත්වාගෙන යාමට සමත් වෙති. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ආනන්දය, වජ්ජීන්ගේ අභිවෘද්ධියම බලාපොරොත්තු විය යුතුය, පිරිහීමක් නොවේ’ යයි වදාළ සේක.

Kulitthiyoti [Pg.110] kulagharaṇiyo. Kulakumāriyoti anividdhā tāsaṃ dhītaro. Okkassa pasayhāti ettha ‘‘okkassā’’ti vā ‘‘pasayhā’’ti vā pasayhākārassevetaṃ nāmaṃ. ‘‘Ukkassā’’tipi paṭhanti. Tattha okkassāti avakassitvā ākaḍḍhitvā. Pasayhāti abhibhavitvā ajjhottharitvāti ayaṃ vacanattho. Evañhi karontānaṃ vijite manussā – ‘‘amhākaṃ gehe puttamātaropi, kheḷasiṅghāṇikādīni mukhena apanetvā saṃvaḍḍhitadhītaropi ime rājāno balakkārena gahetvā attano ghare vāsentī’’ti kupitā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ paharanti. Evaṃ akarontānaṃ pana vijite manussā appossukkā sakāni kammāni karontā rājakosaṃ vaḍḍhenti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

‘කුල ස්ත්‍රීන්’ යනු කුලගෙවල ගෘහිණියන්ය. ‘කුල කුමාරිකාවන්’ යනු ඔවුන්ගේ අවිවාහක දියණියන්ය. ‘ඔක්කස්ස පසය්හ’ යනු බලහත්කාරයෙන් යටත් කර ගැනීමයි; බලහත්කාරයෙන් හා පීඩාවෙන් යටත් කර ගැනීමට මෙය නමකි. ‘උක්කස්ස’ යයි ද පාඨයක් ඇත. එහි ‘ඔක්කස්ස’ යනු ඇදගෙන ඒමයි. ‘පසය්හ’ යනු යටත් කර ගැනීම හෝ මැඩපැවැත්වීමයි. මෙය මෙහි වචනාර්ථයයි. රජවරුන් මෙසේ බලහත්කාරයෙන් කටයුතු කරන කල්හි රාජ්‍යයේ වැසියෝ ‘අපේ නිවෙස්වල වෙසෙන පුතුන්ගේ මව්වරුන් ද නාස්-කඳුළු පිසදමමින් අප විසින් ඇති දැඩි කරන ලද දියණියන් ද මෙම රජවරු බලහත්කාරයෙන් රැගෙන ගොස් තම නිවෙස්වල රඳවා ගනිති’ යි කෝපයට පත්ව, දේශසීමාවලට ගොස් සොරුන් හෝ සොරුන්ගේ සගයන් වී ජනපද කොල්ලකති. එසේ නොකරන රජවරුන්ගේ රාජ්‍යයෙහි වැසියෝ සැනසිල්ලේ තම කර්මාන්තයන්හි නිරත වෙමින් රාජකෝෂය වර්ධනය කරති. මෙසේ කුල ස්ත්‍රීන්ට බලහත්කාරකම් කිරීම හා නොකිරීම සම්බන්ධයෙන් අභිවෘද්ධිය හා පිරිහීම තේරුම් ගත යුතුය.

Vajjīnaṃ vajjicetiyānīti vajjirājūnaṃ vajjiraṭṭhe cittīkataṭṭhena cetiyānīti laddhanāmāni yakkhaṭṭhānāni. Abbhantarānīti antonagare ṭhitāni. Bāhirānīti bahinagare ṭhitāni. Dinnapubbanti pubbe dinnaṃ. Katapubbanti pubbe kataṃ. No parihāpessantīti aparihāpetvā yathāpavattameva karissanti dhammikaṃ baliṃ parihāpentānañhi devatā ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ na karonti, anuppannaṃ dukkhaṃ janetuṃ asakkontāpi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ vaḍḍhenti, saṅgāme patte sahāyā na honti. Aparihāpentānaṃ pana ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karonti, anuppannaṃ sukhaṃ uppādetuṃ asakkontāpi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ hananti, saṅgāmasīse sahāyā hontīti evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

‘වජ්ජීන්ගේ වජ්ජි චෛත්‍යයන්’ යනු වජ්ජි රජවරුන්ගේ වජ්ජි රටේ ගෞරවයට පාත්‍ර වූ හෙයින් ‘චෛත්‍ය’ යන නාමය ලත් යක්ෂ (දේව) ස්ථානයන් ය. ‘අභ්‍යන්තර’ යනු නගරය ඇතුළත පිහිටි ස්ථානයි. ‘බාහිර’ යනු නගරයෙන් පිටත පිහිටි ස්ථානයි. ‘දින්නපුබ්බං’ යනු පෙර දෙන ලද දෙයයි. ‘කතපුබ්බං’ යනු පෙර කරන ලද දෙයයි. ‘පිරිහීමට ඉඩ නොදෙති’ යනු අඩු නොකොට කලින් පැවති ආකාරයෙන්ම කටයුතු කිරීමයි. ධර්මානුකූල වූ පූජාවන් (බලි) පිරිහීමට පත් කරන්නා වූ රජවරුන්ට දෙවියෝ යහපත් ආරක්ෂාවක් සලසා නොදෙති. දෙවියන් විසින් අමුතුවෙන් දුකක් ඇති කළ නොහැකි වුවද, දැනට පවතින කැස්ස, හිසරදය වැනි රෝග වර්ධනය කළ හැකිය. යුද්ධයක් පැමිණි කල දෙවියෝ සහායට නොපැමිණෙති. පූජාවන් පිරිහීමට පත් නොකරන රජවරුන්ට දෙවියෝ මැනවින් ආරක්ෂාව සලසති. අමුතුවෙන් සැපයක් උපදවා දීමට නොහැකි වුවද, දැනට පවතින කැස්ස, හිසරදය ආදි රෝග දුරු කළ හැකිය. යුද බිමේදී ඔවුන්ගේ සහායට දෙවියෝ ඉදිරිපත් වෙති. මෙසේ වජ්ජි චෛත්‍යයන් පිදීම සම්බන්ධයෙන් ද අභිවෘද්ධිය හා පිරිහීම තේරුම් ගත යුතුය.

Dhammikā rakkhāvaraṇaguttīti ettha rakkhā eva yathā anicchitaṃ na gacchati, evaṃ āvaraṇato āvaraṇaṃ. Yathā icchitaṃ na vinassati, evaṃ gopāyanato gutti. Tattha balakāyena parivāretvā rakkhaṇaṃ pabbajitānaṃ dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāma na hoti. Yathā pana vihārassa upavane rukkhe na chindanti, vājikā vajjhaṃ na karonti, pokkharaṇīsu macche na gaṇhanti, evaṃ karaṇaṃ dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāma. Kinti anāgatā cāti iminā pana nesaṃ evaṃ paccupaṭṭhitacittasantānoti cittappavattiṃ pucchati.

‘ධාර්මික රැකවරණය, ආවරණය හා ආරක්ෂාව’ යන්නෙහි ‘රැකවරණය’ යනුමයි. යම් අයුරකින් තමන් අකමැති උපද්‍රවයක් තමන් වෙත නොපැමිණේද, එලෙස වැළැක්වීම ‘ආවරණය’ නම් වේ. යම් අයුරකින් තමන් කැමති දෙයක් විනාශ නොවේද, එලෙස සුරක්ෂිත කිරීම ‘ආරක්ෂාව’ (ගුත්ති) නම් වේ. එහිදී සේනා පිරිවරා රැකවල් කිරීම පැවිද්දන් සඳහා වූ ‘ධාර්මික ආරක්ෂාව’ නොවේ. නමුත් යම් අයුරකින් විහාරය අවට වනයේ ගස් කපා නොදමන්නේද, දඩයක්කරුවන් සතුන් නොමරන්නේද, පොකුණුවල මසුන් නොඅල්ලන්නේද, මෙලෙස කටයුතු කිරීම ‘ධාර්මික ආරක්ෂාව’ නම් වේ. ‘කොහොමද, නොපැමිණි...’ යන මෙයින් ඔවුන්ගේ සිතේ පවත්නා ස්වභාවය විමසයි.

Tattha [Pg.111] ye anāgatānaṃ arahantānaṃ āgamanaṃ na icchanti, te assaddhā honti appasannā. Pabbajite ca sampatte paccuggamanaṃ na karonti, gantvā na passanti, paṭisanthāraṃ na karonti, pañhaṃ na pucchanti, dhammaṃ na suṇanti, dānaṃ na denti, anumodanaṃ na suṇanti, nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahanti. Atha nesaṃ avaṇṇo abbhuggacchati – ‘‘asuko nāma rājā assaddho appasanno, pabbajite sampatte paccuggamanaṃ na karoti…pe… nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahatī’’ti. Taṃ sutvā pabbajitā tassa nagaradvārena na gacchanti, gacchantāpi nagaraṃ na pavisanti. Evaṃ anāgatānaṃ arahantānaṃ anāgamanameva hoti. Āgatānampi phāsuvihāre asati yepi ajānitvā āgatā, te – ‘‘vasissāmāti tāva cintetvā āgatamhā, imesaṃ pana rājūnaṃ iminā nīhārena ko vasissatī’’ti nikkhamitvā gacchanti. Evaṃ anāgatesu anāgacchantesu, āgatesu dukkhaṃ viharantesu so deso pabbajitānaṃ anāvāso hoti. Tato devatārakkhā na hoti, devatārakkhāya asati amanussā okāsaṃ labhanti. Amanussā ussannā anuppannaṃ byādhiṃ uppādenti, sīlavantānaṃ dassanapañhāpucchanādivatthukassa puññassa anāgamo hoti. Vipariyāyena pana yathāvuttakaṇhapakkhaviparītassa sukkapakkhassa sambhavo hotīti evamettha vuddhihāniyo veditabbā.

එහි යම් කෙනෙක් මෙතෙක් වැඩම නොකළ රහතන් වහන්සේලාගේ පැමිණීම පතන්නේ නැද්ද, ඔවුහු අශ්‍රද්ධාවන්තයෝ වෙති, තෙරුවන් කෙරෙහි අප්‍රසන්නයෝ වෙති. පැවිද්දන් වැඩම කළ විට පෙරගමන් නොකරති, ගොස් දර්ශනය නොකරති, පිළිසඳරෙහි නොයෙදෙති, ප්‍රශ්න නොවිමසති, ධර්මය ශ්‍රවණය නොකරති, දන් නොදෙති, අනුමෝදනාවන් ශ්‍රවණය නොකරති, වාසස්ථාන පිළියෙල නොකරති. එවිට ඔවුන්ගේ අගුණය මෙසේ පැතිර යයි: ‘අසවල් රජු අශ්‍රද්ධාවන්තය, අප්‍රසන්නය, පැවිද්දන් පැමිණි කල පෙරගමන් නොකරයි... වාසස්ථාන පිළියෙල නොකරයි’ යනුවෙනි. එය අසා පැවිද්දෝ ඒ රජුගේ නගර ද්වාරයෙන් පවා නොයති, ගියත් නගරයට ඇතුළු නොවෙති. මෙලෙස නොපැමිණි රහතන් වහන්සේලාගේ නොපැමිණීමම සිදු වේ. වැඩම කළ රහතන් වහන්සේලාට ද පහසු විහරණයක් නොමැති විට, නොදැන වැඩම කළ අය වුවද ‘අපි මෙහි වසමුයි සිතා ආවෙමු, නමුත් මේ රජවරුන්ගේ මෙවැනි හැසිරීම් මැද කවුරුන් වසනු ඇත්දැයි’ සිතා නික්ම යති. මෙලෙස නොපැමිණි අය නොපැමිණීමත්, වැඩම කළ අය දුකසේ විසීමත් නිසා ඒ ප්‍රදේශය පැවිද්දන්ගේ වාසයට නුසුදුසු තැනක් වේ. එයින් දෙවියන්ගේ රැකවරණය නැති වේ. දෙවි රැකවරණය නැති කල අමනුෂ්‍යයෝ අවස්ථාව ලබති. අමනුෂ්‍ය බලපෑම් වැඩි වී පෙර නොවූ රෝගාබාධ ඇති කරති. සිල්වතුන් දැකීම, ප්‍රශ්න විමසීම ආදිය පදනම් කරගත් පින් අහිමි වේ. මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස, ඉහත කී අකුසල් පක්ෂයට වඩා වෙනස් වූ කුසල් පක්ෂයේ පැවැත්ම සිදුවේ. මෙලෙස මෙහි අභිවෘද්ධිය හා පිරිහීම තේරුම් ගත යුතුය.

135. Ekamidāhanti idaṃ bhagavā pubbe vajjīnaṃ imassa vajjisattakassa desitabhāvappakāsanatthamāha. Tattha sārandade cetiyeti evaṃnāmake vihāre. Anuppanne kira buddhe tattha sārandadassa yakkhassa nivāsanaṭṭhānaṃ cetiyaṃ ahosi. Athettha bhagavato vihāraṃ kārāpesuṃ, so sārandade cetiye katattā sārandadacetiyantveva saṅkhyaṃ gato.

135. ‘එක් කලෙක මම...’ යන මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතීතයේදී වජ්ජීන්ට මේ වජ්ජි සප්ත අපරිහාණි ධර්මයන් දේශනා කර ඇති බව දැක්වීම පිණිස වදාළ සේක. එහි ‘සාරන්දද චෛත්‍යයෙහි’ යනු එනමින් යුත් විහාරයෙහිය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වීමට පෙර එහි සාරන්දද නම් යක්ෂයාගේ වාසස්ථානය වූ චෛත්‍යයක් තිබුණි. ඉන්පසු එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා විහාරයක් කරවන ලදී. එම විහාරය සාරන්දද චෛත්‍යය තිබූ තැන කළ බැවින් ‘සාරන්දද චෛත්‍යය’ යන නමින්ම හඳුන්වනු ලැබීය.

Akaraṇīyāti akātabbā, aggahetabbāti attho. Yadidanti nipātamattaṃ. Yuddhassāti karaṇatthe sāmivacanaṃ, abhimukhayuddhena gahetuṃ na sakkāti attho. Aññatra upalāpanāyāti ṭhapetvā upalāpanaṃ. Upalāpanā nāma – ‘‘alaṃ vivādena, idāni samaggā homā’’ti hatthiassarathahiraññasuvaṇṇādīni pesetvā saṅgahakaraṇaṃ. Evañhi saṅgahaṃ katvā kevalaṃ vissāsena sakkā gaṇhitunti attho. Aññatra mithubhedāyāti ṭhapetvā mithubhedaṃ. Iminā aññamaññabhedaṃ katvāpi sakkā ete gahetunti [Pg.112] dasseti. Idaṃ brāhmaṇo bhagavato kathāya nayaṃ labhitvā āha.

‘අකරණීයා’ යනු නොකළ යුතු, අත්පත් කරගත නොහැකි යන අර්ථයයි. ‘යදිදං’ යනු හුදෙක් නිපාතයකි. ‘යුද්ධස්ස’ යනු මෙහි කරණ අර්ථයෙහි සයවන විභක්තියයි, එනම් මුහුණට මුහුණ ලා කරන යුද්ධයකින් ජය ගත නොහැකි බවයි. ‘අඤ්ඤත්‍ර උපලාපනාය’ යනු රවටා පොළඹවා ගැනීම හැර යන්නයි. ‘උපලාපනා’ යනු ‘දැන් වාද විවාද ඇති කර ගැනීමෙන් පලක් නැත, අපි සමගි වෙමු’ යයි පවසා ඇතුන්, අසුන්, රථ, රන්, රිදී ආදී තෑගි බෝග යවා සංග්‍රහ කිරීමයි. මෙලෙස සංග්‍රහ කොට හුදෙක් විශ්වාසය ඇති කර ගැනීමෙන් ඔවුන්ව අල්ලාගත හැකි බව අදහසයි. ‘අඤ්ඤත්‍ර මිථුභේදාය’ යනු ඔවුනොවුන් භේද කිරීම හැර යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ ඔවුනොවුන් භේද කිරීමෙන්ද මොවුන්ව ජය ගත හැකි බවයි. මෙය බමුණා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාවෙන් ක්‍රමෝපාය වටහාගෙන පැවසූවකි.

Kiṃ pana bhagavā brāhmaṇassa imāya kathāya nayalābhaṃ na jānātīti? Āma, jānāti. Jānanto kasmā kathesīti? Anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mayā akathitepi katipāhena gantvā sabbe gaṇhissati, kathite pana samagge bhindanto tīhi saṃvaccharehi gaṇhissati, ettakampi jīvitameva varaṃ, ettakañhi jīvantā attano patiṭṭhānabhūtaṃ puññaṃ karissantī’’ti.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ කතාවෙන් බමුණාට උපායක් ලැබෙන බව දැන සිටියේ නැද්ද?’ ඔව්, දැන සිටියේය. ‘දැන සිටියදීත් ඇයි වදාළේ?’ කරුණාව නිසාය. උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: ‘මා මෙය වදාළේ නැතත්, රජු තව දින කිහිපයකින් ගොස් මොවුන් සියලු දෙනාවම අල්ලා ගනු ඇත. නමුත් මේ (අපරිහාණි ධර්මයන්) වදාළ විට, සමගිව සිටින මොවුන්ව භේද කිරීමට ඔහුට වසර තුනක් පමණ ගත වනු ඇත. එපමණ කාලයක් හෝ ජීවත් වීම ශ්‍රේෂ්ඨය. එලෙස ජීවත් වන කාලය තුළ ඔවුහු තමන්ට පිහිට වන පින්කම් කරගන්නාහුය’ යනුවෙනි.

Abhinanditvāti cittena abhinanditvā. Anumoditvāti ‘‘yāva subhāsitañcidaṃ bhotā gotamenā’’ti vācāya anumoditvā. Pakkāmīti rañño santikaṃ gato. Tato naṃ rājā – ‘‘kiṃ ācariya, bhagavā avacā’’ti pucchi. So – ‘‘yathā bho samaṇassa gotamassa vacanaṃ na sakkā vajjī kenaci gahetuṃ, api ca upalāpanāya vā mithubhedena vā sakkā’’ti āha. Tato naṃ rājā – ‘‘upalāpanāya amhākaṃ hatthiassādayo nassissanti, bhedeneva te gahessāmi, kiṃ karomā’’ti pucchi. Tena hi, mahārāja, tumhe vajjiṃ ārabbha parisati kathaṃ samuṭṭhāpetha. Tato ahaṃ – ‘‘kiṃ te mahārāja tehi, attano santakehi kasivāṇijjādīni katvā jīvantu ete rājāno’’ti vatvā pakkamissāmi. Tato tumhe – ‘‘kinnu kho bho esa brāhmaṇo vajjiṃ ārabbha pavattaṃ kathaṃ paṭibāhatī’’ti vadeyyātha, divasabhāge cāhaṃ tesaṃ paṇṇākāraṃ pesessāmi, tampi gāhāpetvā tumhepi mama dosaṃ āropetvā bandhanatālanādīni akatvāva kevalaṃ khuramuṇḍaṃ maṃ katvā nagarā nīharāpetha. Athāhaṃ – ‘‘mayā te nagare pākāro parikhā ca kāritā, ahaṃ kira dubbalaṭṭhānañca uttānagambhīraṭṭhānañca jānāmi, na cirasseva dāni ujuṃ karissāmī’’ti vakkhāmi. Taṃ sutvā tumhe – ‘‘gacchatū’’ti vadeyyāthāti. Rājā sabbaṃ akāsi.

‘අභිනන්දිතවා’ යනු සිතින් සතුටු වී යන්නයි. ‘අනුමෝදිතවා’ යනු ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ මේ වචනය ඉතා සුභාෂිතය’ යි වචනයෙන් සතුට පළ කිරීමයි. ‘පක්කාමි’ යනු රජු වෙත ගියේය යන්නයි. ඉන්පසු රජු ඔහුගෙන්, ‘ආචාර්යතුමනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමක් වදාළ සේකැයි’ ඇසීය. ඔහු, ‘පින්වත් රජතුමනි, ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ වචනයට අනුව වජ්ජීන්ව කිසිවෙකුට (යුද්ධයෙන්) ජය ගත නොහැක. නමුත් රවටා පොළඹවා ගැනීමෙන් හෝ ඔවුනොවුන් භේද කිරීමෙන් ජය ගත හැකිය’ යි පැවසීය. එවිට රජු, ‘රැවටීමෙන් අපගේ ඇත් අසුන් ආදී වස්තුව විනාශ වනු ඇත, භේද කිරීමෙන්ම ඔවුන්ව අල්ලා ගන්නෙමි, ඒ සඳහා කුමක් කරමුදැයි’ ඇසීය. ‘එසේ නම් මහරජතුමනි, ඔබ පිරිස මැද වජ්ජීන් පිළිබඳ යුද කතාවක් පටන් ගන්න. එවිට මම, ‘මහරජතුමනි, ඔවුන්ගෙන් ඔබට ඇති පලය කිමද? ඔවුහු තමන් සතු දෙයින් ගොවිතැන් වෙළඳාම් කරගෙන ජීවත් වෙත්වා’ යයි පවසා නික්ම යන්නෙමි. එවිට ඔබ, ‘මේ බමුණා වජ්ජීන් ගැන කරන කතාව වැළැක්වූයේ මන්දැයි’ පවසා, දවල් කාලයේදී මම ඔවුන්ට පණිවුඩයක් හා පඬුරු යවන්නෙමි. එය අල්ලාගෙන ඔබ මා කෙරෙහි වරද පටවා, බැඳ තැබීම් හෝ තැලීම් නොකර, හුදෙක් මා හිස බා (කැවුතු මුණ්ඩ කොට) නගරයෙන් පිටුවහල් කරන්න. එවිට මම ගොස් ‘ඔබේ නගරයේ පවුරු හා අගල් මා කරවන ලද ඒවාය, එහි ශක්තිමත් හා දුර්වල තැන් මෙන්ම නොගැඹුරු හා ගැඹුරු තැන් මම දනිමි, වැඩි කල් නොගොස් මම ඒවා සකසන්නෙමි’ යි පවසන්නෙමි. එය අසා ඔබ ‘යන්න’ යයි පවසන්න’ යැයි කීය. රජු ඒ සියල්ල එලෙසම කළේය.

Licchavī tassa nikkhamanaṃ sutvā – ‘‘saṭho brāhmaṇo, mā tassa gaṅgaṃ uttarituṃ adatthā’’ti āhaṃsu. Tatra ekaccehi – ‘‘amhe ārabbha kathitattā kira so evaṃ kato’’ti vutte ‘‘tena hi, bhaṇe, etū’’ti bhaṇiṃsu. So gantvā licchavī disvā ‘‘kiṃ āgatatthā’’ti pucchito taṃ pavattiṃ ārocesi, licchavino – ‘‘appamattakena nāma evaṃ garuṃ daṇḍaṃ kātuṃ na yutta’’nti [Pg.113] vatvā – ‘‘kiṃ te tatra ṭhānantara’’nti pucchiṃsu. ‘‘Vinicchayāmaccohamasmī’’ti. Tadeva te ṭhānantaraṃ hotūti. So suṭṭhutaraṃ vinicchayaṃ karoti, rājakumārā tassa santike sippaṃ uggaṇhanti.

ලිච්ඡවී රජවරු ඒ වස්සකාර බ්‍රාහ්මණයාගේ පැමිණීම අසා, "මේ බ්‍රාහ්මණයා කපටි අයෙකි, ඔහුට ගංගා නදියෙන් එතෙර වීමට ඉඩ නොදෙන්න" යැයි පැවසූහ. එහි සිටි ඇතැම්හු, "ඔහු මෙසේ නෙරපා ඇත්තේ අප වෙනුවෙන් කතා කළ නිසාය" යැයි කී විට, "එසේ නම් ඔහුට එන්නට හරින්න" යැයි පැවසූහ. ඔහු ගොස් ලිච්ඡවී රජවරුන් දැක, "කුමකට ආවෙහිද?" යි විමසූ විට ඒ තොරතුරු සැළ කළේය. ලිච්ඡවීහු, "සුළු වරදකට මෙතරම් බරපතළ දඬුවමක් දීම නුසුදුසුය" යැයි පවසා, "එහි (රජගහ නුවර) ඔබ දැරූ තනතුර කුමක්ද?" යි ඇසූහ. "මම විනිශ්චය ඇමතියෙක්මි (විනිසුරුවරයෙක්මි)" යි සැළ කළ විට, "ඔබට මෙහිත් එම තනතුරම වේවා" යැයි කීහ. ඔහු ඉතා මැනවින් විනිශ්චය කටයුතු කළේය. රාජකුමාරවරු ඔහු සමීපයෙහි ශිල්ප ඉගෙන ගත්හ.

So patiṭṭhitaguṇo hutvā ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ gahetvā ekamantaṃ gantvā – dārakā kasantīti pucchi. Āma, kasanti. Dve goṇe yojetvāti? Āma, dve goṇe yojetvāti. Ettakaṃ vatvā nivatto. Tato taṃ añño – ‘‘kiṃ ācariyo āhā’’ti pucchitvā tena vuttaṃ asaddahanto ‘‘na me esa yathābhūtaṃ kathetī’’ti tena saddhiṃ bhijji. Brāhmaṇo aññasmiṃ divase ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā – ‘‘kena byañjanena bhuttosī’’ti pucchitvā nivatto. Tampi añño pucchitvā asaddahanto tatheva bhijji. Brāhmaṇo aparampi divasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā – ‘‘atiduggatosi kirā’’ti pucchi. Ko evamāhāti pucchito asuko nāma licchavīti. Aparampi ekamantaṃ netvā – ‘‘tvaṃ kira bhīrukajātiko’’ti pucchi. Ko evamāhāti? Asuko nāma licchavīti. Evaṃ aññena akathitameva aññassa kathento tīhi saṃvaccharehi te rājāno aññamaññaṃ bhinditvā yathā dve ekamaggena na gacchanti, tathā katvā sannipātabheriṃ carāpesi. Licchavino – ‘‘issarā sannipatantu, sūrā sannipatantū’’ti vatvā na sannipatiṃsu.

ඔහු එහි විශ්වාසවන්ත ගුරු ගුණයෙහි පිහිටා, එක් දිනක් එක් ලිච්ඡවී රජෙකු කැඳවාගෙන ගොස් රහසින්, "දරුවෝ කුඹුරු කොටත්ද?" යි ඇසීය. "එසේය, කොටති" යි කී විට, "ගොනුන් දෙදෙනෙකු යොදාද?" යි විමසීය. "එසේය, ගොනුන් දෙදෙනෙකු යොදාය" යි පැවසීය. මෙපමණක් පවසා ඔහු ආපසු හැරී ආවේය. ඉක්බිති අනෙක් රජෙක්, "ආචාර්යවරයා කුමක් කීවේද?" යි අසා, ඔහු කී දෙය විශ්වාස නොකර, "මොහු මට සත්‍යය නොකියයි" යැයි සිතා ඔහු සමඟ අමනාප වී බිඳුණේය. බ්‍රාහ්මණයා තවත් දිනක එක් ලිච්ඡවී රජෙකු රහසට ගෙන ගොස්, "කුමන ව්‍යංජන සමඟ අනුභව කළෙහිද?" යි අසා හැරී ආවේය. එයද අනෙකා අසා අශ්‍රද්ධාවෙන් පෙර පරිදිම බිඳුණේය. බ්‍රාහ්මණයා තවත් දිනක එක් ලිච්ඡවී රජෙකු රහසට ගෙන ගොස්, "ඔබ ඉතා දිළිඳු අයෙකු බව කියති" යි කීය. "කවුද එසේ කීවේ?" යි ඇසූ විට, "අසවල් ලිච්ඡවී රජුය" යි කීය. තවත් අයෙකු රහසට ගෙන ගොස්, "ඔබ බියගුල්ලෙකු බව කියති" යි කීය. "කවුද එසේ කීවේ?" යි ඇසූ විට, "අසවල් ලිච්ඡවී රජුය" යි කීය. මෙසේ අනෙකා නොකී දෙයක්ම කේලාම් වශයෙන් කියමින් වසර තුනක් තිස්සේ ඒ රජවරුන් එකිනෙකා බිඳවා, දෙදෙනෙකුට එක මඟ යා නොහැකි වන සේ කටයුතු කොට, රැස්වීම් බෙරය හසුරුවන ලදී. එවිට ලිච්ඡවීහු, "ප්‍රධානීන් රැස්වෙත්වා, වීරයන් රැස්වෙත්වා" යැයි පවසමින් පසුව රැස් නොවූහ.

Brāhmaṇo – ‘‘ayaṃ dāni kālo, sīghaṃ āgacchatū’’ti rañño sāsanaṃ pesesi. Rājā sutvāva balabheriṃ carāpetvā nikkhami. Vesālikā sutvā – ‘‘rañño gaṅgaṃ uttarituṃ na dassāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Tampi sutvā – ‘‘gacchantu sūrarājāno’’tiādīni vatvā na sannipatiṃsu. ‘‘Nagarappavesanaṃ na dassāma, dvārāni pidahitvā ṭhassāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Ekopi na sannipati. Yathāvivaṭeheva dvārehi pavisitvā sabbe anayabyasanaṃ pāpetvā gato.

බ්‍රාහ්මණයා, "දැන් මෙයට සුදුසුම කාලයයි, ඉක්මනින් එන්න" යැයි අජාසත් රජුට පණිවිඩ යැවීය. රජු එය ඇසූ සැණින් සේනා සංවිධානය කර නික්මුණේය. වෛශාලී වැසියෝ එය අසා, "රජුට ගංගාවෙන් එතර වීමට ඉඩ නොදෙමු" යැයි බෙර හසුරුවා ප්‍රකාශ කළහ. එය අසා ද "වීර රජවරු යත්වා" යනාදී වශයෙන් පවසා රැස් නොවූහ. "නුවරට ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදෙමු, දොරටු වසා සිටිමු" යි බෙර හැසිරවූහ. එහෙත් එක් ලිච්ඡවී රජෙකු පවා රැස් නොවීය. අජාසත් රජු විවෘතව තිබූ දොරටු වලින්ම ඇතුළු වී සියලු ලිච්ඡවී රජවරුන් විනාශයට පත් කර ගියේය.

Bhikkhuaparihāniyadhammavaṇṇanā

භික්ෂු අපරිහානීය ධර්ම වර්ණනාව

136. Atha kho bhagavā acirapakkantetiādimhi sannipātetvāti dūravihāresu iddhimante pesetvā santikavihāresu sayaṃ gantvā – ‘‘sannipatatha, āyasmanto; bhagavā vo sannipātaṃ icchatī’’ti sannipātetvā. Aparihāniyeti [Pg.114] aparihānikare, vuddhihetubhūteti attho. Dhamme desessāmīti candasahassaṃ sūriyasahassaṃ uṭṭhapento viya catukuṭṭake gehe anto teladīpasahassaṃ ujjālento viya pākaṭe katvā kathayissāmīti.

136. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (වස්සකාර) නික්ම ගිය නොබෝ වේලාවකින් යනාදී පාඨයෙහි, "රැස් කරවා" යනු: දුර බැහැර විහාරවල සිටින සෘද්ධිමත් භික්ෂූන් වහන්සේලා ලවා ද පණිවිඩ යවා, සමීප විහාරවලට තමන් වහන්සේම වැඩම කර ද, "ආයුෂ්මතුනි, රැස්වන්න; භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔබ වහන්සේලාගේ රැස්වීම කැමති වන සේක" යැයි පවසා එක් රැස් කරවා යන්නයි. "අපරිහානීය" යනු පිරිහීමක් සිදු නොවන, දියුණුවට හේතු වන ධර්මයන් යන්න අර්ථයයි. "ධර්මයන් දේශනා කරන්නෙමි" යනු: හිරු දහසක් නැඟුවාක් මෙන් ද, සිව් මිටි බිත්ති ඇති ගෙයක් තුළ තෙල් පහන් දහසක් දැල්වූවාක් මෙන් ද, ඉතා පැහැදිලි වන සේ ප්‍රකාශ කරන්නෙමි යන්නයි.

Tattha abhiṇhaṃ sannipātāti idaṃ vajjisattake vuttasadisameva. Idhāpi ca abhiṇhaṃ asannipatitā disāsu āgatasāsanaṃ na suṇanti. Tato – ‘‘asukavihārasīmā ākulā, uposathapavāraṇā ṭhitā, asukasmiṃ ṭhāne bhikkhū vejjakammadūtakammādīni karonti, viññattibahulā pupphadānādīhi jīvikaṃ kappentī’’tiādīni na jānanti, pāpabhikkhūpi ‘‘pamatto bhikkhusaṅgho’’ti ñatvā rāsibhūtā sāsanaṃ osakkāpenti. Abhiṇhaṃ sannipatitā pana taṃ taṃ pavattiṃ suṇanti, tato bhikkhusaṅghaṃ pesetvā sīmaṃ ujuṃ karonti, uposathapavāraṇādayo pavattāpenti, micchājīvānaṃ ussannaṭṭhāne ariyavaṃsake pesetvā ariyavaṃsaṃ kathāpenti, pāpabhikkhūnaṃ vinayadharehi niggahaṃ kārāpenti, pāpabhikkhūpi ‘‘appamatto bhikkhusaṅgho, na sakkā amhehi vaggabandhena vicaritu’’nti bhijjitvā palāyanti. Evamettha hānivuddhiyo veditabbā.

එහි "නිතර රැස්වීම" යන මේ කාරණය වජ්ජි සත්තක ධර්මයන්හි කීවා හා සමානමය. මෙහි ද නිතර රැස් නොවන භික්ෂූහු දස දෙසින් ලැබෙන තොරතුරු නොඅසති. ඒ හේතුවෙන් "අසවල් විහාර සීමාව අවුල් වී ඇත, උපෝසථ පවාරණ කටයුතු නතර වී ඇත, අසවල් තැන භික්ෂූහු වෙදකම් කිරීම් හා පණිවිඩ ගෙනයාම් ආදී කටයුතු කරති, ආයාචනා බහුලව මල් දීම ආදී අකටයුතු වලින් ජීවත් වෙති" යනාදිය නොදනිති. එවිට පාපී භික්ෂූහු ද "භික්ෂු සංඝයා ප්‍රමාද වී ඇතැයි" සිතා කල්ලි ගැසී ශාසනය පිරිහීමට පත් කරති. එහෙත් නිතර රැස්වන භික්ෂූහු ඒ ඒ පුවත් අසා, භික්ෂූන් යවා සීමාවන් නිවැරදි කරති. උපෝසථ පවාරණාදි සංඝ කර්මයන් පවත්වති. මිථ්‍යා ආජීවය බහුල තැන්වලට ආර්යවංශික භික්ෂූන් යවා ආර්යවංශ ධර්මය දේශනා කරවති. විනයධරයන් ලවා පාපී භික්ෂූන් දමනය කරවති. එවිට පාපී භික්ෂූහු ද "භික්ෂු සංඝයා අප්‍රමාදීය, අපට කල්ලි ගැසී හැසිරිය නොහැකිය" යැයි සිතා විසිරී පලා යති. මෙසේ මෙහි පිරිහීම හා දියුණුව දත යුතුය.

Samaggātiādīsu cetiyapaṭijagganatthaṃ vā bodhigehauposathāgāracchādanatthaṃ vā katikavattaṃ vā ṭhapetukāmatāya ovādaṃ vā dātukāmatāya – ‘‘saṅgho sannipatatū’’ti bheriyā vā ghaṇṭiyā vā ākoṭitāya – ‘‘mayhaṃ cīvarakammaṃ atthi, mayhaṃ patto pacitabbo, mayhaṃ navakammaṃ atthī’’ti vikkhepaṃ karontā na samaggā sannipatanti nāma. Sabbaṃ pana taṃ kammaṃ ṭhapetvā – ‘‘ahaṃ purimataraṃ, ahaṃ purimatara’’nti ekappahāreneva sannipatantā samaggā sannipatanti nāma. Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃ katvā ekato avuṭṭhahantā samaggā na vuṭṭhahanti nāma. Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti, tesaṃ evaṃ hoti – ‘‘amhehi bāhirakathāva sutā, idāni vinicchayakathā bhavissatī’’ti. Ekappahāreneva vuṭṭhahantā pana samaggā vuṭṭhahanti nāma. Apica ‘‘asukaṭṭhāne vihārasīmā ākulā, uposathapavāraṇā ṭhitā, asukaṭṭhāne vejjakammādikārakā pāpabhikkhū ussannā’’ti sutvā – ‘‘ko gantvā [Pg.115] tesaṃ niggahaṃ karissatī’’ti vutte – ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ, ahaṃ paṭhama’’nti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma.

"සමගිව" යනාදී තැන්වල, චෛත්‍ය පිරිසිදු කිරීමට හෝ බෝධිඝර උපෝසථාගාර සෙවිලි කිරීමට හෝ කතිකාවත් පිහිටුවීමට හෝ අවවාද දීමට හෝ "සංඝයා රැස්වෙත්වා" යි බෙර හෝ ගෙඩි ගැසූ විට, "මට සිවුරු මසා ගැනීමට ඇත, මට පාත්‍ර පුලුස්සා ගැනීමට ඇත, මට අලුත් වැඩ (නවකම්) ඇත" යැයි පවසා විවිධ බාධා මතු කරන භික්ෂූහු සමගිව රැස්වන්නෝ නොවෙති. එහෙත් ඒ සියලු වැඩ පසෙක තබා, "මම පළමුව යන්නෙමි" යැයි පවසමින් එකවර රැස්වන්නෝ සමගිව රැස්වන්නෝ නම් වෙති. රැස් වී කටයුතු ගැන සාකච්ඡා කර කළ යුතු දේ අවසන් කොට එකට නැගිට නොයන්නෝ සමගිව නැගිටින්නෝ නොවෙති. මක්නිසාද යත්, එසේ වෙන් වෙන්ව නැගිටින විට, මුලින් යන අයට "අප ඇසුවේ බාහිර කතාවක් පමණි, දැන් විනිශ්චය කතාව සිදුවනු ඇත" යන සිතුවිල්ල ඇති වන බැවිනි. එකවර නැගිට යන්නෝ සමගිව නැගිටින්නෝ වෙති. තවද "අසවල් තැන විහාර සීමාව අවුල් වී ඇත, උපෝසථ පවාරණ නතර වී ඇත, අසවල් තැන පාපී භික්ෂූහු වැඩිය" යැයි අසා "ඒ අය දමනය කිරීමට කවුරු යන්නේද?" යි විමසූ විට "මම පළමුව යන්නෙමි" යැයි කියා ඉදිරිපත් වී වැඩම කරන භික්ෂූහු ද සමගිව නැගිටින්නෝ නම් වෙති.

Āgantukaṃ pana disvā – ‘‘imaṃ pariveṇaṃ yāhi, etaṃ pariveṇaṃ yāhi, ayaṃ ko’’ti avatvā sabbe vattaṃ karontāpi, jiṇṇapattacīvarakaṃ disvā tassa bhikkhācāravattena pattacīvaraṃ pariyesamānāpi, gilānassa gilānabhesajjaṃ pariyesamānāpi, gilānameva anāthaṃ – ‘‘asukapariveṇaṃ yāhi, asukapariveṇaṃ yāhī’’ti avatvā attano attano pariveṇe paṭijaggantāpi, eko oliyamānako gantho hoti, paññavantaṃ bhikkhuṃ saṅgaṇhitvā tena taṃ ganthaṃ ukkhipāpentāpi samaggā saṅghaṃ karaṇīyāni karonti nāma.

එහෙත් පැමිණි (ආගන්තුක) මහණෙකු දැක, 'මේ පිරිවෙණට යන්න, අර පිරිවෙණට යන්න, මොහු කවුද?' කියා නොපවසා හැමදෙනාම වත් පිළිවෙත් කරන්නේ නම්, දිරාගිය පාත්‍ර සිවුරු දැක ඔහු වෙනුවෙන් පිඬු සිඟා යාමේ වත් පිළිවෙත් මගින් පාත්‍ර සිවුරු සොයා දෙන්නේ නම්, ගිලන් වූවෙකුට ගිලන් පස හා බෙහෙත් සොයා දෙන්නේ නම්, අසරණ ගිලනෙකුට වුවද 'අසවල් පිරිවෙණට යන්න' කියා නොකියා තම තමන්ගේ පිරිවෙණෙහිම උපස්ථාන කරන්නේ නම්, කිසියම් අතපසු වූ ග්‍රන්ථයක් වේ නම්, ප්‍රඥාවන්ත භික්ෂුවකට සංග්‍රහ කර ඔහු ලවා එම ග්‍රන්ථය සම්පූර්ණ කරවන්නේ නම්, ඔවුහු සමගිව සංඝ කෘත්‍යයන් කරන්නෝ නම් වෙති.

Apaññattantiādīsu navaṃ adhammikaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā bandhantā apaññattaṃ paññapenti nāma, purāṇasanthatavatthusmiṃ sāvatthiyaṃ bhikkhū viya. Uddhammaṃ ubbinayaṃ sāsanaṃ dīpentā paññattaṃ samucchindanti nāma, vassasataparinibbute bhagavati vesālikā vajjiputtakā viya. Khuddānukhuddakā pana āpattiyo sañcicca vītikkamantā yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya na vattanti nāma, assajipunabbasukā viya. Navaṃ pana katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā abandhantā, dhammavinayato sāsanaṃ dīpentā, khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni asamūhanantā apaññattaṃ na paññapenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattanti nāma, āyasmā upaseno viya, āyasmā yaso kākaṇḍakaputto viya ca.

'අපඤ්ඤත්තං' යනාදී පදවලින් අදහස් වන්නේ, අලුත් වූ අධර්මවාදී කතිකාවත් හෝ ශික්ෂා පද පැනවීමෙන් 'නොපැනවූ දේ පනවන්නෝ' නම් වන බවයි. එය සැවැත්නුවර පුරාණ සන්තත්ත වස්තුවේදී භික්ෂූන් ක්‍රියා කළාක් මෙනි. ධර්මයට හා විනයට පටහැනිව ශාසනය පෙන්වා දෙමින් පැනවූ ශික්ෂා පද අහෝසි කරන්නෝ 'පැනවූ දේ උදුරා දමන්නෝ' නම් වෙති. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වසර සියයක් ගිය තැන විශාලා මහනුවර වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් ක්‍රියා කළාක් මෙනි. එහෙත්, දැන දැනම කුඩා හා අනුකුඩා ඇවැත් ඉක්මවා යමින් පැනවූ ශික්ෂා පදයන්හි මැනවින් නොහැසිරෙන්නෝ අස්සජි-පුනබ්බසුක භික්ෂූන් වැනි වෙති. යම් භික්ෂූහු අලුතින් කතිකාවත් හෝ ශික්ෂා පද නොපනවන්නෝ ද, ධර්ම විනයට අනුකූලව ශාසනය පෙන්වා දෙන්නෝ ද, කුඩා අනුකුඩා ශික්ෂා පද අහෝසි නොකරන්නෝ ද, ඔවුහු නොපැනවූ දේ නොපනවන්නෝය, පැනවූ දේ උදුරා නොදමන්නෝය. ඔවුහු පැනවූ ශික්ෂා පදයන්හි මැනවින් හික්මී හැසිරෙන්නෝ වෙති. ආයුෂ්මත් උපසේන තෙරුන් හා කාකණ්ඩක පුත්‍ර යස තෙරුන් වැනි උතුමෝ ඊට නිදසුන් වෙති.

‘‘Suṇātu, me āvuso saṅgho, santamhākaṃ sikkhāpadāni gihigatāni, gihinopi jānanti, ‘idaṃ vo samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kappati, idaṃ vo na kappatī’ti. Sace hi mayaṃ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanissāma, bhavissanti vattāro – ‘dhūmakālikaṃ samaṇena gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, yāvimesaṃ satthā aṭṭhāsi, tāvime sikkhāpadesu sikkhiṃsu. Yato imesaṃ satthā parinibbuto, na dānime sikkhāpadesu sikkhantī’ti. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho apaññattaṃ [Pg.116] na paññapeyya, paññattaṃ na samucchindeyya, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vatteyyā’’ti (cuḷava. 442) –

'ඇවැත්නි මහණෙනි, සංඝයා මට සවන් දෙත්වා. ගිහියන් පවා දන්නා ප්‍රකට වූ අපගේ ශික්ෂා පද පවතියි. ශාක්‍යපුත්‍රීය ශ්‍රමණයන් වන ඔබට මෙය කැපය, මෙය අකැපය කියා ගිහියෝ පවා දනිති. ඉදින් අප කුඩා අනුකුඩා ශික්ෂා පද අහෝසි කළහොත්, ගෝතම ශ්‍රමණයන් විසින් ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂා පද පනවන ලද්දේ දර සෑයක දුම් පවතින කාලය වැනි කෙටි කලකට පමණකි, ඔවුන්ගේ ශාස්තෘවරයා ජීවතුන් අතර සිටි තාක් කල් ඔවුහු ශික්ෂා පද රැක ගත්හ, දැන් ඔවුන්ගේ ශාස්තෘවරයා පිරිනිවන් පා ඇති බැවින් ඔවුහු ශික්ෂා පද නොරකිති යි දොස් නගන්නෝ පහළ වන්නාහ. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු වන්නේ නම්, සංඝයා විසින් නොපැනවූ දෙයක් අලුතින් නොපැණවිය යුතුය, පැනවූ දෙයක් අහෝසි නොකළ යුතුය, පැනවූ ශික්ෂා පදයන්හිම මැනවින් හික්මිය යුතුය' (චුල්ලවග්ග 442) -

Imaṃ tantiṃ ṭhapayanto āyasmā mahākassapo viya ca. Vuddhiyevāti sīlādīhi guṇehi vuḍḍhiyeva, no parihāni.

මෙම ධර්ම විනය පාලි ක්‍රමය (තන්ති) තැබූ ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ මෙනි. 'වෘද්ධිය' යනු සීලාදී ගුණයන්ගෙන් සිදුවන දියුණුවම මිස පිරිහීම නොවේ.

Therāti thirabhāvappattā therakārakehi guṇehi samannāgatā. Bahū rattiyo jānantīti rattaññū. Ciraṃ pabbajitānaṃ etesanti cirapabbajitā. Saṅghassa pituṭṭhāne ṭhitāti saṅghapitaro. Pituṭṭhāne ṭhitattā saṅghaṃ parinenti pubbaṅgamā hutvā tīsu sikkhāsu pavattentīti saṅghapariṇāyakā.

'තෙරවරු' යනු ස්ථීර භාවයට පත් වූ, තෙර බව ඇති කරන ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූවෝය. පැවිදි වූ දින පටන් බොහෝ රාත්‍රීන් දන්නා බැවින් 'රත්තඤ්ඤූ' නම් වෙති. බොහෝ කලක් පැවිදි වී සිටින බැවින් 'චිරපබ්බජිත' නම් වෙති. සංඝයාට පියෙකුගේ ස්ථානයෙහි සිටින බැවින් 'සංඝ පිතරෝ' නම් වෙති. පියෙකුගේ ස්ථානයෙහි සිටිමින් සංඝයා මෙහෙයවන බැවින් ද, පෙරටුගාමී වී ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවෙහි පවත්වන බැවින් ද 'සංඝ පරිණායක' නම් වෙති.

Ye tesaṃ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ na gacchanti, tepi tesaṃ ovādaṃ na denti, paveṇīkathaṃ na kathenti, sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ na sikkhāpenti. Te tehi vissaṭṭhā sīlādīhi dhammakkhandhehi sattahi ca ariyadhanehīti evamādīhi guṇehi parihāyanti. Ye pana tesaṃ sakkārādīni karonti, upaṭṭhānaṃ gacchanti, tepi tesaṃ ovādaṃ denti. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabbaṃ, evaṃ te ālokitabbaṃ, evaṃ te vilokitabbaṃ, evaṃ te samiñjitabbaṃ, evaṃ te pasāritabbaṃ, evaṃ te saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāretabba’’nti paveṇīkathaṃ kathenti, sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ sikkhāpenti, terasahi dhutaṅgehi dasahi kathāvatthūhi anusāsanti. Te tesaṃ ovāde ṭhatvā sīlādīhi guṇehi vaḍḍhamānā sāmaññatthaṃ anupāpuṇanti. Evamettha hānivuddhiyo veditabbā.

යම් භික්ෂූන් කෙනෙක් ඒ තෙරුන් වහන්සේලාට සත්කාර ආදිය නොකරත් ද, අවවාද ලබා ගැනීම පිණිස දෙතුන් වතාවක්වත් උන්වහන්සේලා වෙත නොයත් ද, එවිට ඒ තෙරවරු ද ඔවුන්ට අවවාද නොදෙති, පරම්පරාගත පිළිවෙත් කතා නොකරති, හරවත් ධර්ම කරුණු උගන්වනු නොලබති. උන්වහන්සේලා විසින් අත්හරින ලද ඒ මහණහු සීලාදී ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් හා සප්ත ආර්ය ධනයන්ගෙන් ද පිරිහෙති. යම් භික්ෂූන් කෙනෙක් ඒ තෙරුන් වහන්සේලාට සත්කාර කරමින් උන්වහන්සේලා වෙත යත් ද, එවිට ඒ තෙරවරු ද ඔවුන්ට අවවාද දෙති. 'ඔබ මෙසේ ඉදිරියට යා යුතුය, මෙසේ ආපසු පැමිණිය යුතුය, මෙසේ බැලිය යුතුය, මෙසේ වටපිට බැලිය යුතුය, මෙසේ අත් පා හකුළුවා ගත යුතුය, මෙසේ අත් පා දිගු කළ යුතුය, මෙසේ සඟළ සිවුරු පාත්‍ර දරාගත යුතුය' යනාදී වශයෙන් පිළිවෙත් කතා පවත්වති. හරවත් ධර්ම දේශනා උගන්වති. තේළස ධුතාංග හා දස කථාවස්තූන්ගෙන් අනුශාසනා කරති. ඔවුහු ඒ අවවාදයන්හි පිහිටා සීලාදී ගුණයන්ගෙන් වැඩෙමින් ශ්‍රමණ ඵලයට (මහණකමේ අර්ථයට) පැමිණෙති. මෙලෙස මෙහි පිරිහීම හා දියුණුව වටහා ගත යුතුය.

Punabbhavadānaṃ punabbhavo, punabbhavo sīlamassāti ponobbhavikā, punabbhavadāyikāti attho, tasmā ponobbhavikāya. Na vasaṃ gacchantīti ettha ye catunnaṃ paccayānaṃ kāraṇā upaṭṭhākānaṃ padānupadikā hutvā gāmato gāmaṃ vicaranti, te tassā taṇhāya vasaṃ gacchanti nāma, itare na gacchanti nāma. Tattha hānivuddhiyo pākaṭāyeva.

නැවත භවය ලබා දීම 'පුනබ්භව' නම් වේ. නැවත භවය ලබා දෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් 'පෝනොබ්භවිකා' නම් වේ. එහි අර්ථය නැවත භවය ලබා දෙන තණ්හාව යන්නයි. 'වශයට පත් නොවේ' යන්නෙහි අදහස නම්: යම් භික්ෂූන් කෙනෙක් සිව්පසය උදෙසා උපස්ථායකයන්ගේ පසුපසින් ගමෙන් ගමට ඇවිදිත් ද, ඔවුහු ඒ තණ්හාවේ වශයට පත් වූවෝ නම් වෙති. එසේ නොකරන අනෙක් අය තණ්හාවේ වශයට පත් නොවූවෝ නම් වෙති. එහි පිරිහීම හා දියුණුව ඉතා පැහැදිලිය.

Āraññakesūti pañcadhanusatikapacchimesu. Sāpekkhāti sataṇhā sālayā. Gāmantasenāsanesu hi jhānaṃ appetvāpi tato vuṭṭhitamattova itthipurisadārikādisaddaṃ suṇāti, yenassa adhigatavisesopi hāyatiyeva. Araññe pana niddāyitvā paṭibuddhamatto sīhabyagghamorādīnaṃ saddaṃ [Pg.117] suṇāti, yena āraññakaṃ pītiṃ labhitvā tameva sammasanto aggaphale patiṭṭhāti. Iti bhagavā gāmantasenāsane jhānaṃ appetvā nisinnabhikkhuno araññe niddāyantameva pasaṃsati. Tasmā tameva atthavasaṃ paṭicca – ‘‘āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissantī’’ti āha.

'ආරණ්‍යක' යනු අවම වශයෙන් දුනු පන්සියයක් දුරින් පිහිටි සේනාසනයන්ය. 'සාපේක්ඛා' යනු තණ්හාව හා ඇල්ම සහිත වීමයි. ග්‍රාමවාසී සේනාසනයන්හි ධ්‍යාන වඩා ඉන් නැගී සිටි සැණින්ම ස්ත්‍රී පුරුෂ දරුවන්ගේ ශබ්ද ඇසෙයි. ඒ නිසා ඔහු ලැබූ විශේෂ අධිගමයන් පවා පිරිහී යයි. එහෙත් ආරණ්‍යයෙහි නිදාගෙන අවදි වූ සැණින් සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර, මොනර ආදී සතුන්ගේ හඬ ඇසෙයි. එයින් ආරණ්‍යක ප්‍රීතිය ලබා, එම ප්‍රීතියම විදර්ශනා කරමින් අග්‍ර ඵලය වන අරිහත් භාවයෙහි පිහිටයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ග්‍රාමවාසී සේනාසනයෙහි ධ්‍යාන වඩමින් සිටින භික්ෂුවට වඩා ආරණ්‍යයෙහි නිදා සිටින භික්ෂුව පවා වර්ණනා කරන සේක. ඒ කරුණ නිසාම 'ආරණ්‍යක සේනාසනයන්හි ඇල්ම සහිත වන්නාහ' යි වදාළ සේක.

Paccattaññeva satiṃ upaṭṭhapessantīti attanāva attano abbhantare satiṃ upaṭṭhapessanti. Pesalāti piyasīlā. Idhāpi sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ anicchantā nevāsikā assaddhā honti appasannā. Sampattabhikkhūnaṃ paccuggamanapattacīvarappaṭiggahaṇaāsanapaññāpanatālavaṇṭaggahaṇādīni na karonti, atha nesaṃ avaṇṇo uggacchati – ‘‘asukavihāravāsino bhikkhū assaddhā appasannā vihāraṃ paviṭṭhānaṃ vattapaṭivattaṃ na karontī’’ti. Taṃ sutvā pabbajitā vihāradvārena gacchantāpi vihāraṃ na pavisanti. Evaṃ anāgatānaṃ anāgamanameva hoti. Āgatānaṃ pana phāsuvihāre asati yepi ajānitvā āgatā, te – ‘‘vasissāmāti tāva cintetvā āgatāmha, imesaṃ pana nevāsikānaṃ iminā nīhārena ko vasissatī’’ti nikkhamitvā gacchanti. Evaṃ so vihāro aññesaṃ bhikkhūnaṃ anāvāsova hoti. Tato nevāsikā sīlavantānaṃ dassanaṃ alabhantā kaṅkhāvinodanaṃ vā ācārasikkhāpakaṃ vā madhuradhammassavanaṃ vā na labhanti, tesaṃ neva aggahitadhammaggahaṇaṃ, na gahitasajjhāyakaraṇaṃ hoti. Iti nesaṃ hāniyeva hoti, na vuddhi.

"Paccattaññeva satiṃ upaṭṭhapessanti" යනු තමා තුළම, තමාගේ අභ්‍යන්තරයෙහිම සිහිය පිහිටුවා ගන්නා බවයි. "පේසලා" යනු ප්‍රියශීලී හෙවත් සිල්වත් අයයි. මෙහිදී ද සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ පැමිණීම අකමැති ආවාසික භික්ෂූහු අශ්‍රද්ධාවන්ත වෙති, අප්‍රසන්න වෙති. පැමිණි භික්ෂූන් උදෙසා පෙරගමන් කිරීම, පාත්‍ර සිවුරු පිළිගැනීම, අසුන් පැනවීම, තලවැට අතට ගැනීම ආදී වත්පිළිවෙත් නොකරති. එවිට ඔවුන්ගේ අගුණය මෙසේ පතළ වෙයි - "අසවල් විහාරයේ වසන භික්ෂූහු අශ්‍රද්ධාවන්තය, අප්‍රසන්නය, විහාරයට ඇතුළු වූවන්ට වත්පිළිවෙත් නොකරති" යනුවෙනි. එය අසා පැවිදි වූවෝ විහාර ද්වාරය අසලින් ගියද විහාරයට ඇතුළු නොවෙති. මෙසේ නොපැමිණි අයගේ නොපැමිණීමම වෙයි. පැමිණි අයටද පහසු විහරණයක් නැති කල්හි, නොදැනුවත්ව පැමිණි අය වුවද "වසන්නෙමු" යි සිතා පැමිණියත්, "මේ ආවාසිකයන්ගේ මේ හැසිරීම් අනුව කවරෙක් නම් වසන්නේද" යි පවසා නික්ම යති. මෙසේ ඒ විහාරය සෙසු භික්ෂූන්ට වාසයට සුදුසු නොවන තැනක් වෙයි. ඉන්පසු ඒ ආවාසික භික්ෂූන්ට සිල්වතුන් දැකීමට නොලැබේ. සැක දුරුකර ගැනීමට හෝ ආචාර සමාචාර ඉගෙනීමට හෝ මධුර ධර්ම ශ්‍රවණයට හෝ අවස්ථාව නොලැබේ. ඔවුන්ට නුගැන්වූ ධර්මය ඉගෙනීමට හෝ ඉගෙනගත් ධර්මය සජ්ඣායනා කිරීමට හෝ නොලැබේ. මෙසේ ඔවුන්ට පිරිහීමක්ම වෙයි, දියුණුවක් නොවෙයි.

Ye pana sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ icchanti, te saddhā honti pasannā, āgatānaṃ sabrahmacārīnaṃ paccuggamanādīni katvā senāsanaṃ paññapetvā denti, te gahetvā bhikkhācāraṃ pavisanti, kaṅkhaṃ vinodenti, madhuradhammassavanaṃ labhanti. Atha nesaṃ kittisaddo uggacchati – ‘‘asukavihārabhikkhū evaṃ saddhā pasannā vattasampannā saṅgāhakā’’ti. Taṃ sutvā bhikkhū dūratopi enti, tesaṃ nevāsikā vattaṃ karonti, samīpaṃ āgantvā vuḍḍhataraṃ āgantukaṃ vanditvā nisīdanti, navakatarassa santike āsanaṃ gahetvā nisīdanti. Nisīditvā – ‘‘imasmiṃ vihāre vasissatha gamissathā’’ti pucchanti. ‘Gamissāmī’ti vutte – ‘‘sappāyaṃ senāsanaṃ, sulabhā bhikkhā’’tiādīni vatvā gantuṃ na denti. Vinayadharo ce hoti, tassa santike vinayaṃ sajjhāyanti. Suttantādidharo ce, tassa santike taṃ taṃ dhammaṃ sajjhāyanti. Āgantukānaṃ therānaṃ ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇanti. Āgantukā ‘‘ekaṃ [Pg.118] dve divasāni vasissāmāti āgatāmha, imesaṃ pana sukhasaṃvāsatāya dasadvādasavassāni vasissāmā’’ti vattāro honti. Evamettha hānivuddhiyo veditabbā.

යම් භික්ෂූහු සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ පැමිණීම කැමති වෙද්ද, ඔවුහු ශ්‍රද්ධාවන්ත වෙති, ප්‍රසන්න වෙති. පැමිණි සබ්‍රහ්මචාරීන්ට පෙරගමන් කිරීම් ආදිය කොට, සේනාසන පනවා දෙති. ඔවුන් කැඳවාගෙන පිඬුසිඟා වැඩම කරති, සැක දුරු කර දෙති, මධුර ධර්ම ශ්‍රවණය ලබති. එවිට ඔවුන්ගේ කීර්ති රාවය පැතිරෙයි - "අසවල් විහාරයේ භික්ෂූහු මෙසේ ශ්‍රද්ධාවන්තය, ප්‍රසන්නය, වත්පිළිවෙත්වලින් යුක්තය, සංග්‍රහශීලී ය" යනුවෙනි. එය අසා භික්ෂූහු දුර බැහැර සිට පවා පැමිණෙති. ඔවුන් උදෙසා ආවාසිකයෝ වත්පිළිවෙත් කරති. සමීපයට පැමිණ වැඩිමහලු ආගන්තුකයන්ට වැඳ හිඳගනිති, නවකයන් අසල තමාට අසුනක් ගෙන හිඳගනිති. එසේ හිඳ, "මේ විහාරයෙහි වසන්නහුද නැතහොත් වඩින්නහුද?" යි විමසති. "යන්නෙමු" යි කී කල්හි, "සේනාසනයන් පහසුය, පිණ්ඩපාතය ලෙහෙසිය" ආදිය පවසා යන්නට ඉඩ නොදෙති. ඉදින් ආගන්තුකයා විනයධරයෙක් නම්, ඔහු සමීපයෙහි විනය සජ්ඣායනා කරති. සූත්‍රධරයෙක් ආදීන් නම්, ඔහු වෙතින් ඒ ඒ ධර්ම කරුණු සජ්ඣායනා කරති. ආගන්තුක ස්වාමීන් වහන්සේලාගේ අවවාදයේ පිහිටා පටිසම්භිදාවන් සමඟ අර්හත්ත්වයට පැමිණෙති. ආගන්තුකයෝ ද "දිනක් හෝ දෙකක් වසමු" යි සිතා පැමිණියද, මේ භික්ෂූන්ගේ සුඛසංවාසී බව නිසා වසර දහයක් දොළහක් වුවද වසන්නෙමු යැයි පවසන අය වෙති. මෙලෙස මෙහි පිරිහීම හා දියුණුව තේරුම් ගත යුතුය.

137. Dutiyasattake kammaṃ ārāmo etesanti kammārāmāti. Kamme ratāti kammaratā. Kammārāmatamanuyuttāti yuttā payuttā anuyuttā. Tattha kammanti itikātabbakammaṃ vuccati. Seyyathidaṃ – cīvaravicāraṇaṃ, cīvarakaraṇaṃ, upatthambhanaṃ, sūcigharaṃ, pattatthavikaṃ, asaṃbaddhakaṃ, kāyabandhanaṃ, dhamakaraṇaṃ, ādhārakaṃ, pādakathalikaṃ, sammajjanīādīnaṃ karaṇanti. Ekacco hi etāni karonto sakaladivasaṃ etāneva karoti. Taṃ sandhāyesa paṭikkhepo. Yo pana etesaṃ karaṇavelāyameva etāni karoti, uddesavelāyaṃ uddesaṃ gaṇhāti, sajjhāyavelāyaṃ sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavattavelāyaṃ cetiyaṅgaṇavattaṃ karoti, manasikāravelāyaṃ manasikāraṃ karoti, na so kammārāmo nāma.

137. දෙවන සප්තකයෙහි "කම්මාරාමා" යනු වැඩෙහි හෙවත් කර්මාන්තයෙහි ඇලුම් කරන ස්වභාවය ඇති අයයි. වැඩෙහි ඇලුනු අය "කම්මරතා" නමි. "කම්මාරාමතමනුයුත්තා" යනු ඒ වැඩෙහි නියුක්ත වූ, විශේෂයෙන් නියුක්ත වූ හා නැවත නැවතත් නියුක්ත වූ අයයි. එහි "කම්ම" යනු කළ යුතු ඒ ඒ වැඩ කටයුතුයි. එනම් - සිවුරු පිළියෙල කිරීම, සිවුරු මැසීම, පරණ සිවුරු තට්ටු දැමීම, ඉඳිකටු ගෙවල් සෑදීම, පාත්‍ර මලු සෑදීම, අංශබද්ධ සෑදීම, කායබන්ධන සෑදීම, පෙරහන්කඩ සෑදීම, පාත්‍ර ආධාරක සෑදීම, පා පිසින කොටස් සෑදීම හා ඉදල් ආදිය සෑදීමයි. යමෙක් මේ වැඩ කරමින් මුළු දිනයම ඒ සඳහාම ගත කරයිද, ඒ පිළිබඳවයි මේ දොස් දැක්වීම කෙරෙන්නේ. යමෙක් ඒ ඒ වැඩ කරන වේලාවෙහිදී පමණක් ඒවා කරයිද, පාළි ඉගෙන ගන්නා වේලාවෙහිදී එය උගනීද, සජ්ඣායනා වේලාවෙහි සජ්ඣායනා කරයිද, චේතියංගණ වත් පිළිවෙත් වේලාවෙහිදී එම වත් කරයිද, කමටහන් මෙනෙහි කරන වේලාවෙහිදී එය කරයිද, ඔහු "කම්මාරාම" නොවේ.

Na bhassārāmāti ettha yo itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena ālāpasallāpaṃ karontoyeva divasañca rattiñca vītināmeti, evarūpe bhasse pariyantakārī na hoti, ayaṃ bhassārāmo nāma. Yo pana rattindivaṃ dhammaṃ katheti, pañhaṃ vissajjeti, ayaṃ appabhassova bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā? ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ – dhammī vā kathā, ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273) vuttattā.

"න භස්සාරාමා" යන්නෙහි අර්ථය නම්, යමෙක් ස්ත්‍රීන්ගේ හෝ පුරුෂයන්ගේ රූප සෝභාව ආදිය ගැන කියමින් අල්ලාප සල්ලාපයේ යෙදෙමින්ම දිවා රෑ දෙක ගත කරයිද, මෙබඳු කථාවල සීමාවක් නොදකියිද, ඔහු "භස්සාරාම" නමි. යමෙක් රෑ දවල් දෙකෙහි ධර්මය දේශනා කරයිද, ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දෙයිද, ඔහු අල්ප කථා ඇති අයෙකි, කථාවෙහි සීමාව දන්නා අයෙකි. ඒ මන්ද? "මහණෙනි, රැස් වූ නුඹලා විසින් කටයුතු දෙකක් කළ යුතුය: එනම් ධර්ම කථාව හෝ ආර්ය නිහඬතාවයයි" යනුවෙන් වදාළ බැවිනි.

Na niddārāmāti ettha yo gacchantopi nisinnopi nipannopi thinamiddhābhibhūto niddāyatiyeva, ayaṃ niddārāmo nāma. Yassa pana karajakāyagelaññena cittaṃ bhavaṅge otarati, nāyaṃ niddārāmo. Tenevāha – ‘‘abhijānāmahaṃ aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387).

"න නිද්දාරාමා" යන්නෙහි අර්ථය නම්, යමෙක් යද්දීත්, හිඳගෙන ඉද්දීත්, වැතිර ඉද්දීත් ථීනමිද්ධයෙන් මැඩී නිදාගනීද, ඔහු "නිද්දාරාම" නමි. යමෙකුගේ සිරුරේ වෙහෙස නිසා සිත භවාංගයට බැසගනීද, ඔහු "නිද්දාරාම" නොවේ. ඒ නිසාම බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "අග්ගිවෙස්සනය, මම ගිම්හාන කාලයේ අවසන් මාසයෙහි, පසුබත් කාලයෙහි පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී වැඩම කර, සිවුරු සතරට නවා පනවා, දකුණු ඇලයෙන් සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව නිද්රාවට පැමිණි බව දනිමි."

Na saṅgaṇikārāmāti ettha yo ekassa dutiyo dvinnaṃ tatiyo tiṇṇaṃ catutthoti evaṃ saṃsaṭṭhova viharati, ekako assādaṃ na labhati, ayaṃ saṅgaṇikārāmo. Yo pana catūsu iriyāpathesu ekako assādaṃ labhati, nāyaṃ saṅgaṇikārāmoti veditabbo.

"න සංගණිකාරාමා" යන්නෙහි අර්ථය නම්, යමෙක් එක් අයෙකුට දෙවැන්නා වී, දෙදෙනෙකුට තෙවැන්නා වී, තිදෙනෙකුට සිව්වැන්නා වී මෙසේ නිතර පිරිස හා මිශ්‍රව වෙසෙයිද, හුදෙකලාව සතුටක් නොලබයිද, ඔහු "සංගණිකාරාම" නමි. යමෙක් සතර ඉරියව්වෙහිම හුදෙකලාව සතුට ලබයිද, ඔහු "සංගණිකාරාම" නොවන බව දත යුතුය.

Na [Pg.119] pāpicchāti ettha asantasambhāvanāya icchāya samannāgatā dussīlā pāpicchā nāma.

"න පාපිච්ඡා" යනු තමා තුළ නැති ගුණ ඇති බව පෙන්වා ගරුබුහුමන් ලැබීමේ අදහසින් යුත් දුශ්ශීලයන් "පාපිච්ඡා" හෙවත් පවිටු අදහස් ඇති අය නමි.

Na pāpamittādīsu pāpā mittā etesanti pāpamittā. Catūsu iriyāpathesu saha ayanato pāpā sahāyā etesanti pāpasahāyā. Tanninnatappoṇatappabbhāratāya pāpesu sampavaṅkāti pāpasampavaṅkā.

"න පාපමිත්තා" යනු පවිටු මිතුරන් ඇති අයයි. සතර ඉරියව්වෙහිම එක්ව හැසිරෙන පවිටු යහළුවන් ඇති බැවින් ඔවුහු "පාපසහායා" නමි. ඔවුන් කෙරෙහිම නැඹුරු වූ හා ඔවුන් වෙතම නැමුණු බැවින් පව්කම්වලටම ඇතුළත් වූවෝ "පාපසම්පවංකා" නමි.

Oramattakenāti avaramattakena appamattakena. Antarāti arahattaṃ apatvāva etthantare. Vosānanti pariniṭṭhitabhāvaṃ – ‘‘alamettāvatā’’ti osakkanaṃ ṭhitakiccataṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yāva sīlapārisuddhimattena vā vipassanāmattena vā jhānamattena vā sotāpannabhāvamattena vā sakadāgāmibhāvamattena vā anāgāmibhāvamattena vā vosānaṃ na āpajjissanti, tāva vuddhiyeva bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti.

"ඕරමත්තකේන" යනු අඩු ප්‍රමාණයකින් හෙවත් අල්ප වූ ප්‍රමාණයකින් යන්නයි. "අන්තරා" යනු අර්හත්ත්වයට පත් නොවී ඒ අතරතුරයි. "වෝසානං" යනු නිමාවට පත් වූ බවයි - එනම් "මේ පමණකින් සෑහේ" යැයි පවසා කටයුතු අත්හැර නැවතීමයි. මෙයින් කියවෙන්නේ මෙයයි: "යම් තාක් ශීල පාරිශුද්ධිය පමණකින් හෝ, විදර්ශනාව පමණකින් හෝ, ධ්‍යාන පමණකින් හෝ, සෝවාන් භාවය පමණකින් හෝ, සකෘදාගාමී භාවය පමණකින් හෝ, අනාගාමී භාවය පමණකින් හෝ නිමාවට පත් නොවෙත්ද, ඒ තාක් භික්ෂූන්ගේ දියුණුවම අපේක්ෂා කළ යුතුය, පිරිහීමක් නොවේ."

138. Tatiyasattake saddhāti saddhāsampannā. Tattha āgamanīyasaddhā, adhigamasaddhā, pasādasaddhā, okappanasaddhāti catubbidhā saddhā. Tattha āgamanīyasaddhā sabbaññubodhisattānaṃ hoti. Adhigamasaddhā ariyapuggalānaṃ. Buddho dhammo saṅghoti vutte pana pasādo pasādasaddhā. Okappetvā pakappetvā pana saddahanaṃ okappanasaddhā. Sā duvidhāpi idhādhippetā. Tāya hi saddhāya samannāgato saddhāvimutto, vakkalittherasadiso hoti. Tassa hi cetiyaṅgaṇavattaṃ vā, bodhiyaṅgaṇavattaṃ vā katameva hoti. Upajjhāyavattaācariyavattādīni sabbavattāni pūreti. Hirimanāti pāpajigucchanalakkhaṇāya hiriyā yuttacittā. Ottappīti pāpato bhāyanalakkhaṇena ottappena samannāgatā.

138. තුන්වන සත්කයෙහි 'සද්ධා' යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූවෝ යන්නයි. එහි ආගමනීය ශ්‍රද්ධාව, අධිගම ශ්‍රද්ධාව, ප්‍රසාද ශ්‍රද්ධාව සහ ඕකප්පන ශ්‍රද්ධාව යැයි ශ්‍රද්ධාව සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි ආගමනීය ශ්‍රද්ධාව සර්වඥ බෝධිසත්වයන් තුළ පවතී. අධිගම ශ්‍රද්ධාව ආර්ය පුද්ගලයන් සතු වන්නකි. බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යනුවෙන් පැවසූ විට ඇතිවන පැහැදීම ප්‍රසාද ශ්‍රද්ධාවයි. 'මෙය මෙසේමයි' කියා තීරණාත්මකව මැනවින් අදහා ගැනීම ඕකප්පන ශ්‍රද්ධාවයි. මෙහිදී ඒ ප්‍රසාද හා ඕකප්පන යන ශ්‍රද්ධා දෙවර්ගයම අදහස් කෙරේ. ඒ ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ශ්‍රද්ධාවෙන් මිදුණු (සද්ධාධිමුත්ත), වක්කලි තෙරුන් වැනි පුද්ගලයෙකි. ඔහු විසින් චේතියංගණ වතාවත් හෝ බෝධියංගණ වතාවත් නිතිපතා ඉටු කරනු ලබයි. උපාධ්‍යාය වත්, ආචාර්ය වත් ආදී සියලු වතාවත් ද ඔහු සම්පූර්ණ කරයි. 'හිරිමනා' යනු පාපයට පිළිකුල් කරන ලක්ෂණයෙන් යුත් හිරි හෙවත් ලජ්ජාවෙන් යුත් සිත් ඇත්තෝය. 'ඔත්තප්පී' යනු පාපයට බිය වන ලක්ෂණයෙන් යුත් ඔත්තප්පයෙන් යුක්ත වූවෝය.

Bahussutāti ettha pana pariyattibahussuto, paṭivedhabahussutoti dve bahussutā. Pariyattīti tīṇi piṭakāni. Paṭivedhoti saccappaṭivedho. Imasmiṃ pana ṭhāne pariyatti adhippetā. Sā yena bahu sutā, so bahussuto. So panesa nissayamuccanako, parisupaṭṭhāko, bhikkhunovādako, sabbatthakabahussutoti catubbidho hoti. Tattha tayo bahussutā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya ovādavagge vuttanayena gahetabbā. Sabbatthakabahussutā pana ānandattherasadisā honti. Te idha adhippetā.

'බහුස්සුතා' යන්නෙහි පරියත්ති බහුස්සුත සහ පටිවේධ බහුස්සුත යැයි බහුශ්‍රුතභාවය දෙවර්ගයකි. පරියත්ති යනු තෙපිටකයයි. පටිවේධ යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමයි. මෙහිදී පරියත්ති බහුශ්‍රුතභාවය අදහස් කර ඇත. යම් භික්ෂුවක විසින් ධර්මය බොහෝ සෙයින් අසන ලද්දේ ද, ඒ භික්ෂුව බහුශ්‍රුත නම් වේ. ඒ බහුශ්‍රුත භික්ෂුව නිස්සයමුච්චනක, පරිසුපට්ඨාක, භික්ඛුනෝවාදක සහ සබ්බත්ථක බහුස්සුත යැයි සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි පළමු බහුශ්‍රුත වර්ග තිදෙනා සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවේ ඕවාද වර්ගයේ දක්වා ඇති පරිදි දත යුතුය. සබ්බත්ථක බහුශ්‍රුතයන් යනු ආනන්ද තෙරුන් වැනි සියල්ල දන්නා උතුමන්ය. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ ඔවුන්ය.

Āraddhavīriyāti [Pg.120] yesaṃ kāyikañca cetasikañca vīriyaṃ āraddhaṃ hoti. Tattha ye kāyasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārabbhavatthuvasena ekakā honti, tesaṃ kāyikavīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Ye cittasaṅgāṇikaṃ vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekakā honti, gamane uppannakilesassa ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na denti, ṭhāne uppannakilesassa nisajjaṃ, nisajjāya uppannakilesassa sayanaṃ pāpuṇituṃ na denti, uppannuppannaṭṭhāneyeva kilese niggaṇhanti, tesaṃ cetasikavīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti.

'ආරද්ධවීරියා' යනු යම් භික්ෂූන්ගේ කායික හා චෛතසික වීර්යය මැනවින් ආරම්භ කරන ලද්දේ ද ඔවුන්ය. එහි යම් භික්ෂූන් පිරිස හා එකතු වී සිටීම (කායසංගණික) දුරු කර, අෂ්ට ආරම්භ වස්තු පදනම් කරගෙන හුදෙකලා වෙද්ද, ඔවුන්ගේ කායික වීර්යය ආරම්භ කළේ යැයි කියනු ලැබේ. යම් භික්ෂූන් සිතෙහි කෙලෙස් සමඟ එක්වීම (චිත්තසංගණික) දුරු කර, අෂ්ට සමාපත්ති වශයෙන් හුදෙකලා වී, ඇවිදීමේදී උපදින කෙලෙසුන්ට සිට ගැනීමට ඉඩ නොදෙයි ද, සිටගෙන සිටින විට උපදින කෙලෙසුන්ට වාඩි වීමට ඉඩ නොදෙයි ද, වාඩි වී සිටින විට උපදින කෙලෙසුන්ට නිදා ගැනීමට ඉඩ නොදෙයි ද, ඒ ඒ ඉරියව්වලදීම උපදින කෙලෙස් මර්දනය කරයි ද, ඔවුන්ගේ චෛතසික වීර්යය ආරම්භ කළේ යැයි කියනු ලැබේ.

Upaṭṭhitassatīti cirakatādīnaṃ saritā anussaritā mahāgatimbayaabhayattheradīghabhāṇaabhayattheratipiṭakacūḷābhayattherā viya. Mahāgatimbayaabhayatthero kira jātapañcamadivase maṅgalapāyāse tuṇḍaṃ pasārentaṃ vāyasaṃ disvā huṃ hunti saddamakāsi. Atha so therakāle – ‘‘kadā paṭṭhāya, bhante, sarathā’’ti bhikkhūhi pucchito ‘‘jātapañcamadivase katasaddato paṭṭhāya āvuso’’ti āha.

'උපට්ඨිතස්සතී' යනු මහාගතිම්බය අභය තෙරුන්, දීඝභාණක අභය තෙරුන් සහ තිපිටක චූළාභය තෙරුන් මෙන් බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද දෑ පවා නැවත නැවත සිහිපත් කළ හැකි සිහිය ඇති බවයි. මහාගතිම්බය අභය තෙරුන් තමන් උපන් පස්වන දිනයේ මංගල කිරිපිඬු පූජාවේදී කපුටෙකු හොට දිගු කරනවා දැක 'හුං හුං' යැයි ශබ්ද කළ බව කියවේ. පසුව උන්වහන්සේ තෙර පදවියට පත් වූ කල, භික්ෂූන් විසින් "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේට කවදා සිට මතක තිබේ දැයි" විමසූ විට, "ඇවැත්නි, පස්වන දිනයේ කපුටාට ශබ්ද කළ අවස්ථාවේ සිට මතක ඇතැයි" වදාළහ.

Dīghabhāṇakaabhayattherassa jātanavamadivase mātā cumbissāmīti onatā tassā moḷi muccittha. Tato tumbamattāni sumanapupphāni dārakassa ure patitvā dukkhaṃ janayiṃsu. So therakāle – ‘‘kadā paṭṭhāya, bhante, sarathā’’ti pucchito – ‘‘jātanavamadivasato paṭṭhāyā’’ti āha.

දීඝභාණක අභය තෙරුන් උපතින් නවවන දින මෑණියන් දරුවා සිප ගැනීමට නැඹුරු වූ විට ඇගේ හිසකෙස් කළඹ ලිහිල් විය. එවිට නැළියක් පමණ වූ සමන් මල් දරුවාගේ පපුව මත වැටී පීඩාවක් ඇති කළේය. උන්වහන්සේ තෙර පදවිය ලැබූ පසු, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේට කවදා සිට මතක තිබේ දැයි" ඇසූ විට, "නවවන දිනයේ සිට මතක ඇතැයි" වදාළහ.

Tipiṭakacūḷābhayatthero – ‘‘anurādhapure tīṇi dvārāni pidahāpetvā manussānaṃ ekena dvārena nikkhamanaṃ katvā – ‘tvaṃ kinnāmo, tvaṃ kinnāmo’ti pucchitvā sāyaṃ puna apucchitvāva tesaṃ nāmāni sampaṭicchāpetuṃ – ‘‘sakkā āvuso’’ti āha. Evarūpe bhikkhū sandhāya – ‘‘upaṭṭhitassatī’’ti vuttaṃ.

තිපිටක චූළාභය තෙරුන් වරක් මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත්නි, අනුරාධපුරයේ දොරටු තුනක් වසා දමා මිනිසුන්ට එක් දොරටුවකින් පමණක් පිටවීමට සලස්වා 'ඔබේ නම කුමක්ද? ඔබේ නම කුමක්ද?' කියා විමසා, සවස් වරුවේ නැවත නොඅසාම ඒ සැමගේ නම් නිවැරදිව පැවසීමට මට හැකිය." මෙබඳු අසාමාන්‍ය සිහියක් ඇති භික්ෂූන් අරභයා 'උපට්ඨිතස්සතී' යැයි කියනු ලැබේ.

Paññavantoti pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayapariggāhikāya paññāya samannāgatā. Api ca dvīhipi etehi padehi vipassakānaṃ bhikkhūnaṃ vipassanāsambhārabhūtā sammāsati ceva vipassanāpaññā ca kathitā.

'පඤ්ඤවන්තෝ' යනු පංචස්කන්ධයේ ඇතිවීම හා නැතිවීම වටහා ගන්නා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූවෝය. තවද, මෙම පද දෙකෙන් (උපට්ඨිතස්සති හා පඤ්ඤවන්ත) විදර්ශනා වඩන භික්ෂූන්ගේ විදර්ශනා සම්භාරයක් වූ සම්මා සතිය සහ විදර්ශනා ප්‍රඥාව ද අදහස් කරන ලදී.

139. Catutthasattake satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgoti. Esa nayo sabbattha. Tattha upaṭṭhānalakkhaṇo satisambojjhaṅgo, pavicayalakkhaṇo dhammavicayasambojjhaṅgo, paggahalakkhaṇo vīriyasambojjhaṅgo, pharaṇalakkhaṇo [Pg.121] pītisambojjhaṅgo, upasamalakkhaṇo passaddhisambojjhaṅgo, avikkhepalakkhaṇo samādhisambojjhaṅgo, paṭisaṅkhānalakkhaṇo upekkhāsambojjhaṅgo. Bhāvessantīti satisambojjhaṅgaṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpentā, chahi kāraṇehi dhammavicayasambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā, navahi kāraṇehi vīriyasambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā, dasahi kāraṇehi pītisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā, sattahi kāraṇehi passaddhisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā, dasahi kāraṇehi samādhisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā, pañcahi kāraṇehi upekkhāsambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā vaḍḍhessantīti attho. Iminā vipassanāmaggaphalasampayutte lokiyalokuttaramissake sambojjhaṅge kathesi.

139. සිව්වන සත්කයෙහි සතියම සම්බොජ්ඣංගය වන බැවින් 'සතිසම්බොජ්ඣංග' නම් වේ. අනෙක් සම්බොජ්ඣංගයන්හි ද ක්‍රමය මෙයයි. එහි අරමුණෙහි පිහිටන ලක්ෂණය සතිසම්බොජ්ඣංගයයි, සත්‍යයන් විමසන ලක්ෂණය ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣංගයයි, කුසල් වැඩීමේ ලක්ෂණය වීරියසම්බොජ්ඣංගයයි, ප්‍රීතිය පැතිරෙන ලක්ෂණය පීතිසම්බොජ්ඣංගයයි, පීඩාවන් සංසිඳුවන ලක්ෂණය පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣංගයයි, සිත නොවිසිරෙන ලක්ෂණය සමාධිසම්බොජ්ඣංගයයි, මධ්‍යස්ථව විමසන ලක්ෂණය උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣංගයයි. සතිසම්බොජ්ඣංගය කරුණු සතරකින් ද, ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣංගය කරුණු හයකින් ද, වීරියසම්බොජ්ඣංගය කරුණු නවයකින් ද, පීතිසම්බොජ්ඣංගය කරුණු දහයකින් ද, පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣංගය කරුණු හතකින් ද, සමාධිසම්බොජ්ඣංගය කරුණු දහයකින් ද, උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣංගය කරුණු පහකින් ද දියුණු කරමින් වර්ධනය කරත් යනු 'භාවෙස්සන්ති' යන්නෙහි අර්ථයයි. මෙයින් විදර්ශනා මඟඵල හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර සම්බොජ්ඣංගයන් දේශනා කරන ලදී.

140. Pañcamasattake aniccasaññāti aniccānupassanāya saddhiṃ uppannasaññā. Anattasaññādīsupi eseva nayo. Imā satta lokiyavipassanāpi honti. ‘‘Etaṃ santaṃ, etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho virāgo nirodho’’ti (a. ni. 9.36) āgatavasenettha dve lokuttarāpi hontīti veditabbā.

140. පස්වන සත්කයෙහි 'අනිච්චසඤ්ඤා' යනු අනිච්චානුපස්සනාව සමඟ උපන් සංඥාවයි. අනිත්තසඤ්ඤා ආදී පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයයි. මෙම සංඥා සත ලෞකික විදර්ශනාවෝ ද වෙති. "මෙය ශාන්තය, මෙය ප්‍රණීතය, එනම් සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම වූ විරාගය හා නිරෝධයයි" යනුවෙන් එන දේශනා ක්‍රමයට අනුව මෙහි විරාග හා නිරෝධ යන සංඥා දෙක ලෝකෝත්තර ලෙස ද දත යුතුය.

141. Chakke mettaṃ kāyakammanti mettacittena kattabbaṃ kāyakammaṃ. Vacīkammamanokammesupi eseva nayo. Imāni pana bhikkhūnaṃ vasena āgatāni gihīsupi labbhanti. Bhikkhūnañhi mettacittena ābhisamācārikadhammapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ disvā paccuggamanaṃ, pattappaṭiggahaṇaṃ, āsanapaññāpanaṃ, anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma.

141. හයවන සත්කයෙහි 'මෙත්තං කායකම්මං' යනු මෙත් සිතින් කළ යුතු කායික ක්‍රියාවන්ය. වචීකර්ම හා මනෝකර්මයන්හි ද ක්‍රමය මෙයයි. මේවා භික්ෂූන් සම්බන්ධයෙන් පැවසුව ද ගිහියන් කෙරෙහි ද දක්නට ලැබේ. භික්ෂූන්ගේ මෙත් සිතින් යුතුව ආභිසමාචාරික වත් පිරීම මෛත්‍රී කායකර්මයයි. ගිහියන් සම්බන්ධයෙන් නම් චෛත්‍ය වැඳීමට යාම, බෝධිය වැඳීමට යාම, සංඝයා වැඩම කරවීමට යාම, පිඬු සිඟා වඩින භික්ෂූන් දැක පෙරගමන් කිරීම, පාත්‍රය පිළිගැනීම, ආසන පැනවීම, පසුගමන් කිරීම ආදී කටයුතු මෛත්‍රී කායකර්මය නම් වේ.

Bhikkhūnaṃ mettacittena ācārapaññattisikkhāpadapaññāpanaṃ, kammaṭṭhānakathanaṃ, dhammadesanā, tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya gacchāma, bodhivandanatthāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, dīpamālapupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassavāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññāpetha, pānīyaṃ upaṭṭhapetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane [Pg.122] nisīdāpetha, chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothātiādikathanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma.

භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙරෙහි මෙත් සිතින් යුතුව ආචාර විනය ශික්ෂාපද පැනවීම, කමටහන් කියා දීම, ධර්ම දේශනා කිරීම සහ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය ඉගැන්වීම 'මෛත්‍රී වචී කර්මය' නම්‍ වේ. ගිහියන් සම්බන්ධයෙන් නම්, "සෑය වැඳීමට යමු, බෝධිය වැඳීමට යමු, බණ අසමු, පහන් සහ මල් පූජා කරමු, ත්‍රිවිධ සුචරිතයෙහි (සීලයෙහි) සමාදන්ව හැසිරෙමු, සලාක බත් ආදිය පූජා කරමු, වස්සාවාසික සිවුරු පූජා කරමු, අද සංඝයා වහන්සේට සිව්පසය පූජා කරමු, සංඝයා වහන්සේට ආරාධනා කොට කැවිලි පෙවිලි ආදිය පිළියෙළ කරමු, අසුන් පනවමු, පැන් පිළියෙළ කරමු, සංඝයා වහන්සේ පෙරගමන් කොට වැඩම කරවමු, පැනවූ අසුන්හි වඩා හිඳුවමු, දැඩි ඕනෑකමින් හා උත්සාහයෙන් වත්පිළිවෙත් කරමු" යනාදී වශයෙන් කතා කරන අවස්ථාවලදී එය 'මෛත්‍රී වචී කර්මය' නම්‍ වේ.

Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrappaṭijagganaṃ, cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā vivittāsane nisīditvā imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjāti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘ayyā sukhī hontu, averā abyāpajjā’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma.

භික්ෂූන් වහන්සේලා සම්බන්ධයෙන් නම්, අලුයම අවදි වී ශරීර ප්‍රතීජග්ගනය කොට, සේනාසන වත් සහ සලකළුවත් ආදිය සිදු කර, විවේකී අසුනක හිඳ "මේ විහාරයේ වැඩ වසන භික්ෂූන් වහන්සේලා සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, දුක් පීඩා නැත්තෝ වෙත්වා" යි සිතීම 'මෛත්‍රී මනෝ කර්මය' නම්‍ වේ. ගිහියන් සම්බන්ධයෙන් නම්, "ස්වාමීන් වහන්සේලා සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, දුක් පීඩා නැත්තෝ වෙත්වා" යි සිතීම 'මෛත්‍රී මනෝ කර්මය' නම්‍ වේ.

Āvi ceva raho cāti sammukhā ca parammukhā ca. Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Therānaṃ pana pādadhovanavandanabījanadānādibhedaṃ sabbaṃ sāmīcikammaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avamaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma.

එළිපිට හෝ රහසිගතව යනු ඉදිරිපිටදී (සම්මුඛ) සහ නැති තැන (පරම්මුඛ) යන්නයි. එහිදී, නවක භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සිවුරු මැසීම ආදී කටයුතුවලදී සහාය වීම 'සම්මුඛ මෛත්‍රී කාය කර්මය' නම්‍ වේ. තෙරවරුන් වහන්සේලාට පා දෝවනය කිරීම, වැඳීම, පවන් සැලීම ආදී සියලු වත්පිළිවෙත් කිරීම 'සම්මුඛ මෛත්‍රී කාය කර්මය' නම්‍ වේ. දෙපාර්ශවයම (තෙර සහ නවක) විසින් අවිනීත ලෙස තබා ඇති දැව භාණ්ඩ ආදිය සම්බන්ධයෙන්, ඔවුන් කෙරෙහි අවඥාවක් ඇති කර නොගෙන තමන්ගේම භාණ්ඩ මෙන් සලකා පිළිවෙළකට තැබීම 'පරම්මුඛ මෛත්‍රී කාය කර්මය' නම්‍ වේ.

Devatthero tissattheroti evaṃ paggayha vacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa kuhiṃ amhākaṃ devatthero, kuhiṃ amhākaṃ tissatthero, kadā nu kho āgamissatīti evaṃ mamāyanavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma.

"දේව ස්වාමීන් වහන්සේ, තිස්ස ස්වාමීන් වහන්සේ" යනාදී වශයෙන් ගෞරවයෙන් ඇමතීම 'සම්මුඛ මෛත්‍රී වචී කර්මය' නම්‍ වේ. විහාරයේ නැති අවස්ථාවකදී, ඒ පිළිබඳ විමසන්නෙකුට "අපේ දේව ස්වාමීන් වහන්සේ කොහේද? අපේ තිස්ස ස්වාමීන් වහන්සේ කොහේද? උන්වහන්සේ කවදා වඩිනු ඇත්ද?" යනාදී වශයෙන් ළබැඳිකමෙන් යුතුව කතා කිරීම 'පරම්මුඛ මෛත්‍රී වචී කර්මය' නම්‍ වේ.

Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. Devatthero tissatthero arogo hotu, appābādhoti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma.

මෛත්‍රී ස්නේහයෙන් තෙත් වූ දෑසින් සහ ප්‍රසන්න මුහුණකින් බැලීම 'සම්මුඛ මෛත්‍රී මනෝ කර්මය' නම්‍ වේ. "දේව ස්වාමීන් වහන්සේ, තිස්ස ස්වාමීන් වහන්සේ නිරෝගී වෙත්වා, රෝග පීඩා නැත්තෝ වෙත්වා" යි මෙනෙහි කිරීම 'පරම්මුඛ මෛත්‍රී මනෝ කර්මය' නම්‍ වේ.

Lābhāti cīvarādayo laddhapaccayā. Dhammikāti kuhanādibhedaṃ micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena bhikkhācāravattena uppannā. Antamaso pattapariyāpannamattampīti pacchimakoṭiyā patte pariyāpannaṃ pattassa antogataṃ dvitikaṭacchubhikkhāmattampi. Appaṭivibhattabhogīti ettha dve paṭivibhattā nāma – āmisappaṭivibhattañca, puggalappaṭivibhattañca. Tattha – ‘‘ettakaṃ dassāmi, ettakaṃ na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ āmisappaṭivibhattaṃ nāma. ‘‘Asukassa dassāmi, asukassa na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ pana puggalappaṭivibhattaṃ nāma. Tadubhayampi akatvā yo appaṭivibhattaṃ bhuñjati, ayaṃ appaṭivibhattabhogī nāma.

'ලාභ' යනු ලැබුණු සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන්ය. 'ධාර්මික' යනු කුහකකම් ආදී මිච්ඡා ආජීවයන්ගෙන් වැළකී, ධාර්මිකව පිණ්ඩපාත චාරිත්‍රයෙන් උපයා ගත් දෙයයි. 'අඩුම තරමේ පාත්‍රයට ලැබුණු දෙය පවා' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අවම වශයෙන් පාත්‍රය තුළ ඇති හැඳි දෙක තුනක බත් ප්‍රමාණය වුවද බෙදා නොගෙන වැළඳීමයි. 'බෙදා නොගෙන වළඳන්නා' (අපටිවිභත්තභෝගී) යන්නෙහිදී බෙදා වෙන් කිරීම් දෙවර්ගයකි: ආමිස බෙදා වෙන් කිරීම සහ පුද්ගල බෙදා වෙන් කිරීමයි. එහිදී "මෙපමණක් දෙමි, මෙපමණක් නොදෙමි" යි සිතින් වෙන් කිරීම 'ආමිස බෙදා වෙන් කිරීම' නම්‍ වේ. "අසවලාට දෙමි, අසවලාට නොදෙමි" යි සිතින් වෙන් කිරීම 'පුද්ගල බෙදා වෙන් කිරීම' නම්‍ වේ. මේ දෙකම සිදු නොකොට යමෙක් ලැබුණු දෑ බෙදා වෙන් නොකර පොදුවේ වළඳයිද, හෙතෙම 'බෙදා වෙන් නොකර වළඳන්නා' (අපටිවිභත්තභෝගී) නම්‍ වේ.

Sīlavantehi [Pg.123] sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogīti ettha sādhāraṇabhogino idaṃ lakkhaṇaṃ, yaṃ yaṃ paṇītaṃ labbhati, taṃ taṃ neva lābhena lābhaṃ nijigīsanatāmukhena gihīnaṃ deti, na attanā bhuñjati, paṭiggaṇhanto ca – ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotū’’ti gahetvā ghaṇṭiṃ paharitvā paribhuñjitabbaṃ saṅghasantakaṃ viya passati.

'සිල්වත් සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා සමඟ පොදුවේ වළඳන්නා' යන්නෙහි ලක්ෂණය මෙයයි: තමාට ලැබෙන යම් උසස් ප්‍රත්‍යයක් වේද, එය වැඩි වැඩියෙන් ලාභ ලැබීමේ අපේක්ෂාවෙන් ගිහියන්ට නොදෙයි, තමාම පමණක් වළඳන්නේද නැත. එය පිළිගන්නා විටම "මෙය සංඝයාට සාධාරණ (පොදු) වේවා" යි සිතා පිළිගෙන, ඝණ්ඨාව නාද කොට, සංඝ සන්තක දෙයක් මෙන් සලකා වළඳයි.

Imaṃ pana sāraṇīyadhammaṃ ko pūreti, ko na pūretīti? Dussīlo tāva na pūreti. Na hi tassa santakaṃ sīlavantā gaṇhanti. Parisuddhasīlo pana vattaṃ akhaṇḍento pūreti. Tatridaṃ vattaṃ – yo hi odissakaṃ katvā mātu vā pitu vā ācariyupajjhāyādīnaṃ vā deti, so dātabbaṃ deti, sāraṇīyadhammo panassa na hoti, palibodhajagganaṃ nāma hoti. Sāraṇīyadhammo hi muttapalibodhasseva vaṭṭati. Tena pana odissakaṃ dentena gilānagilānupaṭṭhākaāgantukagamikānañceva navapabbajitassa ca saṅghāṭipattaggahaṇaṃ ajānantassa dātabbaṃ. Etesaṃ datvā avasesaṃ therāsanato paṭṭhāya thokaṃ adatvā yo yattakaṃ gaṇhāti, tassa tattakaṃ dātabbaṃ. Avasiṭṭhe asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya yaṃ yaṃ paṇītaṃ, taṃ datvā sesaṃ paribhuñjitabbaṃ. ‘‘Sīlavantehī’’ti vacanato dussīlassa adātumpi vaṭṭati.

මේ සාරාණීය ධර්මය පුරන්නේ කවුද, නොපුරන්නේ කවුද? දුශ්ශීලයා මෙය නොපුරයි. මන්ද, ඔහු සතු දෙය සිල්වත්හු භාර නොගනිති. පිරිසිදු සිල් ඇත්තා වත නොබිඳ මෙය පුරයි. එහි පිළිවෙත මෙසේය: යමෙක් මවට, පියාට හෝ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලාට පමණක් වෙන් කොට දෙයිද, ඔහු දිය යුතු දෙය දෙන නමුත් එය සාරාණීය ධර්මයක් නොවේ; එය පලිබෝධ (බැඳීම්) ඉවත් කිරීමක් පමණි. සාරාණීය ධර්මය යනු බැඳීම්වලින් තොර වූවකුටම උචිත වන්නකි. එලෙස වෙන් කොට දෙන තැනැත්තා විසින් ගිලන් භික්ෂූන්, ගිලන් උපස්ථායකයන්, ආගන්තුක භික්ෂූන්, ගමන් යන භික්ෂූන් සහ සිවුරු පාත්‍ර පරිහරණය නොදන්නා නවක භික්ෂූන් හට දිය යුතුය. මොවුන්ට දී ඉතිරි වන දෙයින්, තෙර අසුනේ සිට අල්පයක්වත් ඉතිරි නොකර යමෙක් යම් ප්‍රමාණයක් ලබා ගනීද, ඔහුට එම ප්‍රමාණය දිය යුතුය. ඉතිරි දෙයක් නැති කල්හි නැවත පිණ්ඩපාතයේ ගොස්, තෙර අසුනේ සිට පිළිවෙළින් ප්‍රණීත දෑ බෙදා දී ඉතිරිය වැළඳිය යුතුය. "සිල්වතුන් සමඟ" යන වචනය නිසා දුශ්ශීලයන්ට නොදී සිටීමද වරදක් නොවේ.

Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo susikkhitāya parisāya supūro hoti, no asikkhitāya parisāya. Susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati, so na gaṇhāti. Aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhāti, nātirekaṃ. Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo evaṃ punappunaṃ piṇḍāya caritvā laddhaṃ laddhaṃ dentassāpi dvādasahi vassehi pūrati, na tato oraṃ. Sace hi dvādasame vasse sāraṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṃ pattaṃ āsanasālāyaṃ ṭhapetvā nahāyituṃ gacchati saṅghatthero ca kasseso pattoti, ‘‘sāraṇīyadhammapūrakassā’’ti vutte ‘‘āharatha na’’nti sabbaṃ piṇḍapātaṃ vicāretvā bhuñjitvā ca rittaṃ pattaṃ ṭhapeti, atha so bhikkhu rittaṃ pattaṃ disvā ‘‘mayhaṃ anavasesetvāva paribhuñjiṃsū’’ti domanassaṃ uppādeti, sāraṇīyadhammo bhijjati, puna dvādasavassāni pūretabbo hoti. Titthiyaparivāsasadiso hesa, sakiṃ khaṇḍe jāte puna pūretabbova. Yo pana – ‘‘lābhā vata [Pg.124] me, suladdhaṃ vata me, yassa me pattagataṃ anāpucchāva sabrahmacārī paribhuñjantī’’ti somanassaṃ janeti, tassa puṇṇo nāma hoti.

මේ සාරාණීය ධර්මය මනා ශික්ෂණයක් ඇති පිරිසක් මැද පිරීම පහසුය, අශික්ෂිත පිරිසක් මැද අපහසුය. මනා ශික්ෂණයක් ඇති පිරිසක යම් භික්ෂුවක් වෙනත් තැනකින් ආහාර ලබා ගත්තේ නම්, ඔහු පොදු දෙයින් ලබා නොගනී. වෙනත් තැනකින් නොලැබුණත්, ප්‍රමාණයට ගැලපෙන සේම ලබා ගනී, අතිරික්තව නොගනී. මෙලෙස ලැබෙන ලැබෙන දේ බෙදා දෙන්නෙකුට වුවද, මෙය සම්පූර්ණ කිරීමට වසර දොළහක් ගත වේ. යම් හෙයකින් දොළොස්වන වසරේදී සාරාණීය ධර්මය පුරන භික්ෂුව තමාගේ පිරුණු පාත්‍රය අසුන් ශාලාවේ තබා ස්නානය කිරීමට ගියහොත්, සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේ "මෙය කාගේ පාත්‍රයක්ද?" යි විමසා "සාරාණීය ධර්ම පුරන භික්ෂුවගේ" යැයි පැවසූ කල, "එය මෙහි ගෙනෙන්න" යි පවසා සියලු පිණ්ඩපාතය පරීක්ෂා කොට වළඳා හිස් පාත්‍රය තැබුවහොත්, එවිට එම භික්ෂුව හිස් පාත්‍රය දැක "මට කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ල වැළඳුවා නේදැයි" දොම්නසක් ඇති කර ගතහොත් ඔහුගේ සාරාණීය ධර්මය බිඳේ. එවිට නැවත වසර දොළහක් පිරිය යුතුය. මෙය තිත්ථිය පරිවාසය වැනිය; එක් වරක් බිඳුණු විට නැවත පිරිය යුතුමය. යමෙක් "මාගේ පාත්‍රයේ තිබූ දෑ මාගෙන් නොවිමසාම සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා වැළඳූ බැවින් මට ඒකාන්තයෙන්ම මහත් ලාභයකි, මම මනා ලැබීමක් ලැබුවෙමි" යි සොම්නසක් ඇති කර ගනීද, ඔහුගේ වත සම්පූර්ණ වූවා නම් වේ.

Evaṃ pūritasāraṇīyadhammassa pana neva issā, na macchariyaṃ hoti. So manussānaṃ piyo hoti, sulabhapaccayo ca, pattagatamassa diyyamānampi na khīyati, bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ labhati, bhaye vā chātake vā sampatte devatā ussukkaṃ āpajjanti.

මෙසේ සාරණීය ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ භික්ෂුවට ඊර්ෂ්‍යාවක් හෝ මසුරුකමක් ඇති නොවේ. උන්වහන්සේ මනුෂ්‍යයන්ට ප්‍රිය වෙති, පහසුවෙන් ප්‍රත්‍ය ලබන්නෙක් ද වෙති. උන්වහන්සේගේ පාත්‍රයට ලැබුණු දානය බෙදා දුන්න ද එය අවසන් නොවේ. බෙදා දෙනු ලබන වස්තූන් අතරින් උන්වහන්සේට උතුම්ම වස්තුවම ලැබෙයි. බියක් හෝ සාගින්නක් පැමිණි කල්හි දේවතාවෝ උන්වහන්සේ වෙනුවෙන් උත්සාහවත් වෙති.

Tatrimāni vatthūni – senagirivāsī tissatthero kira mahāgirigāmaṃ upanissāya viharati. Paññāsa mahātherā nāgadīpaṃ cetiyavandanatthāya gacchantā girigāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṃsu. Thero pana pavisanto te disvā pucchi – ‘‘laddhaṃ, bhante’’ti? Vicarimha āvusoti. So tesaṃ aladdhabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘bhante yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva idheva hothā’’ti. Mayaṃ, āvuso, paññāsa janā pattatemanamattampi na labhimhāti. Bhante, nevāsikā nāma paṭibalā honti, alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāgaṃ jānantīti. Therā āgamesuṃ. Thero gāmaṃ pāvisi. Dhurageheyeva mahāupāsikā khīrabhattaṃ sajjetvā theraṃ olokayamānā ṭhitā. Atha therassa dvāraṃ sampattasseva pattaṃ pūretvā adāsi, so taṃ ādāya therānaṃ santikaṃ gantvā gaṇhatha, bhanteti, saṅghattheraṃ āha. Thero – ‘‘amhehi ettakehi kiñci na laddhaṃ, ayaṃ sīghameva gahetvā āgato, kiṃ nu kho’’ti sesānaṃ mukhaṃ olokesi. Thero olokanākāreneva ñatvā ‘‘bhante, dhammena samena laddhapiṇḍapāto, nikkukkuccā gaṇhathā’’tiādito paṭṭhāya sabbesaṃ yāvadatthaṃ datvā attanāpi yāvadatthaṃ bhuñji.

මේ සම්බන්ධයෙන් වූ කථා පුවත් මෙසේය: සේනගිරි විහාරවාසී තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මහාගිරි ග්‍රාමය ඇසුරු කොට වැඩවසති. දිනක් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පනස් නමක් නාගදීපයේ චෛත්‍ය වැඳීමට යන අතරතුර, මහාගිරි ග්‍රාමයේ පිඬුසිඟා වැඩිය ද කිසිවක් නොලැබී ආපසු වැඩම කළහ. තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ ගමට වඩිමින් සිටියදී උන්වහන්සේලා දැක, 'ස්වාමීනී, යමක් ලැබුණේ දැයි' විමසූහ. 'ඇවැත්නි, අපි ගම පුරා ඇවිද්දෙමු (නමුත් කිසිවක් නොලැබුණි)' යැයි ඔවුහු පැවසූහ. උන්වහන්සේලාට කිසිවක් නොලැබුණු බව දැනගත් තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ, 'ස්වාමීනී, මා එනතුරු මෙහිම රැඳී සිටිනු මැනවි' යැයි කීහ. 'ඇවැත්නි, අපි පනස් දෙනෙකුට පාත්‍රය තෙමෙන තරමටවත් කැඳ ස්වල්පයක්වත් නොලැබුණේය' යැයි ඔවුහු පැවසූහ. 'ස්වාමීනී, නේවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලාට එවැනි දේ කිරීමට ශක්තිය ඇත. යමක් නොලැබුණත් උන්වහන්සේලා පිඬුසිඟා වඩින ආකාරය දනිති' යැයි කියා තිස්ස තෙරුන් ගමට වැඩි සේක. ප්‍රධාන නිවසකම මහා උපාසිකාවක් කිරිපිඬු සූදානම් කරගෙන තෙරුන් වහන්සේ එනතුරු බලා සිටියාය. තෙරුන් වහන්සේ දොරකඩට පැමිණි වහාම ඇය පාත්‍රය පුරවා දානය පූජා කළාය. උන්වහන්සේ එය රැගෙන අනෙක් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වෙත ගොස්, 'ස්වාමීනී, මෙය පිළිගනු මැනව' යැයි මහා සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේට පැවසූහ. 'අප මෙපමණ පිරිසකට කිසිවක් නොලැබුණු අතර, මෙම භික්ෂුව ඉතා ඉක්මනින් මෙය රැගෙන ආවේ කෙසේද?' යැයි සිතූ මහා තෙරුන් වහන්සේ සෙසු ස්ථවිරයන්ගේ මුහුණ බැලූහ. තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ ඒ බැල්මෙන් අදහස තේරුම් ගෙන, 'ස්වාමීනී, මෙය ධර්මානුකූලව සාධාරණව ලැබුණු පිණ්ඩපාතයකි, සැකයක් නැතිව පිළිගනු මැනව' යැයි පවසා, මුල සිටම සියලු දෙනාට ඇති තරම් බෙදා දී තමන් වහන්සේ ද දානය වැළඳූහ.

Atha naṃ bhattakiccāvasāne therā pucchiṃsu – ‘‘kadā, āvuso, lokuttaradhammaṃ paṭivijjhī’’ti? Natthi me, bhante, lokuttaradhammoti. Jhānalābhīsi, āvusoti? Etampi me, bhante, natthīti. Nanu, āvuso, pāṭihāriyanti? Sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito, tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṃ hoti, pattagataṃ na khīyatīti. Te sutvā – ‘‘sādhu sādhu sappurisa, anucchavikamidaṃ tuyha’’nti āhaṃsu. Idaṃ tāva – ‘‘pattagataṃ na khīyatī’’ti ettha vatthu.

ඉන්පසු දානය වළඳා අවසානයේ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා උන්වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසූහ: 'ඇවැත්නි, ඔබ වහන්සේ කවදා ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කළේ ද?' 'ස්වාමීනී, මා තුළ ලෝකෝත්තර ධර්මයක් නැත' යැයි උන්වහන්සේ පැවසූහ. 'එසේනම් ඇවැත්නි, ඔබ වහන්සේ ධ්‍යානලාභියෙක් ද?' 'ස්වාමීනී, එය ද මා තුළ නැත.' 'ඇවැත්නි, එසේනම් මෙය ප්‍රාතිහාර්යයක් නොවේද?' 'ස්වාමීනී, මා විසින් සාරණීය ධර්මයන් පුරන ලදී. මා එම ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ කාලයේ සිට, භික්ෂූන් වහන්සේලා ලක්ෂයක් වැඩ සිටියත්, මාගේ පාත්‍රයේ ඇති දානය අවසන් නොවේ.' එය ඇසූ උන්වහන්සේලා 'සත්පුරුෂයෙනි, සාදු සාදු! මෙය ඔබට සුදුසුම දෙයකි' යැයි පැවසූහ. 'පාත්‍රයෙහි ඇති දානය අවසන් නොවේ' යන්නට මෙය උදාහරණයකි.

Ayameva pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṃ gantvā imasmiṃ ṭhāne kiṃ varabhaṇḍanti pucchi. Dve sāṭakā, bhanteti. Ete mayhaṃ [Pg.125] pāpuṇissantīti. Taṃ sutvā amacco rañño ārocesi – ‘‘eko daharo evaṃ vadatī’’ti. Daharassa evaṃ cittaṃ, mahātherānaṃ pana sukhumasāṭakā vaṭṭantīti vatvā mahātherānaṃ dassāmīti ṭhapeti. Tassa bhikkhusaṅghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa matthake ṭhapitāpi te sāṭakā hatthaṃ nārohanti. Aññe ārohanti. Daharassa dānakāle pana hatthaṃ āruḷhā. So tassa hatthe pātetvā amaccassa mukhaṃ oloketvā daharaṃ nisīdāpetvā dānaṃ datvā saṅghaṃ vissajjetvā daharassa santike nisīditvā – ‘‘bhante, imaṃ dhammaṃ kadā paṭivijjhitthā’’ti āha. So pariyāyenāpi asantaṃ avadanto – ‘‘natthi mayhaṃ mahārāja lokuttaradhammo’’ti āha. Nanu, bhante, pubbe avacutthāti. Āma, mahārāja, sāraṇīyadhammapūrako ahaṃ, tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti. ‘‘Sādhu sādhu, bhante, anucchavikamidaṃ tuyha’’nti vanditvā pakkāmi. Idaṃ – ‘‘bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātī’’ti ettha vatthu.

එම තෙරුන් වහන්සේම චෛත්‍ය පබ්බතයේ පැවති ගිරිභණ්ඩ මහා පූජාව පැවති ස්ථානයට ගොස්, 'මෙහි ඇති උතුම්ම වස්තුව කුමක්ද?' යැයි විමසූහ. 'ස්වාමීනී, සළු දෙකකි' යැයි (ඇමතියා) පිළිතුරු දුන්නේය. 'එය මට ලැබෙනු ඇත' යැයි උන්වහන්සේ පැවසූහ. එය ඇසූ ඇමතියා, 'එක්තරා තරුණ භික්ෂුවක් මෙසේ පවසන්නේය' යැයි රජුට දැන්වීය. 'තරුණ භික්ෂුවකගේ සිත එවැනිය. නමුත් සියුම් සළු සුදුසු වන්නේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාටය' යැයි පවසා රජතුමා ඒවා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට පූජා කිරීමට වෙන් කළේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා පෙළට වැඩ සිටියදී රජතුමා දානය පූජා කළ නමුත්, මහා ස්ථවිරයන්ගේ හිස මත තැබූ ඒ සළු උන්වහන්සේලාගේ අතට පත් නොවීය. වෙනත් සළු ලැබුණි. නමුත් එම තරුණ භික්ෂුවට පූජා කරන අවස්ථාවේදී එම සළු උන්වහන්සේගේ අතටම පත් විය. රජතුමා එම සළු උන්වහන්සේගේ අතට පමුණුවා, ඇමතියාගේ මුහුණ බලා, තරුණ භික්ෂුව වඩා හිඳුවා දන් දී, සංඝයා වහන්සේලා පිටත් කර හැර, තරුණ භික්ෂුව අසල හිඳගෙන, 'ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ මේ ධර්මය කවදා අවබෝධ කළේ ද?' යැයි විමසීය. උන්වහන්සේ තමන් තුළ නැති ගුණයක් වක්‍රව හෝ ප්‍රකාශ නොකරමින්, 'මහාරාජය, මා තුළ ලෝකෝත්තර ධර්මයක් නැත' යැයි පැවසූහ. 'ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ කලින් එසේ පැවසුවේ නැද්ද?' 'එසේය මහාරාජය, මා සාරණීය ධර්මයන් පුරන්නෙක් වෙමි. මා එම ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ කාලයේ සිට, බෙදා දෙනු ලබන වස්තූන් අතරින් උතුම්ම වස්තුව මට හිමිවෙයි' යැයි පැවසූහ. 'ස්වාමීනී, සාදු සාදු! මෙය ඔබ වහන්සේට සුදුසුම දෙයකි' යැයි පවසා රජතුමා වන්දානා කර පිටත්ව ගියේය. 'බෙදා දෙන ස්ථානයකදී අග්‍ර වස්තුව ලැබෙයි' යන්නට මෙය උදාහරණයකි.

Brāhmaṇatissabhaye pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva palāyiṃsu. Therī paccūsasamaye – ‘‘ativiya appanigghoso gāmo, upadhāretha tāvā’’ti daharabhikkhuniyo āha. Tā gantvā sabbesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā āgamma theriyā ārocesuṃ. Sā sutvā ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayittha, attano uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṃ karothā’’ti vatvā bhikkhācāravelāyaṃ pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodhamūle aṭṭhāsi. Rukkhe adhivatthādevatā dvādasannampi bhikkhunīnaṃ piṇḍapātaṃ datvā ‘‘ayye, mā aññattha gacchatha, niccaṃ idheva ethā’’ti āha. Theriyā pana kaniṭṭhabhātā nāgatthero nāma atthi, so – ‘‘mahantaṃ bhayaṃ, na sakkā idha yāpetuṃ, paratīraṃ gamissāmī’’ti attadvādasamova attano vasanaṭṭhānā nikkhanto theriṃ disvā gamissāmīti bhātaragāmaṃ āgato. Therī – ‘‘therā āgatā’’ti sutvā tesaṃ santikaṃ gantvā kiṃ ayyāti pucchi. So taṃ pavattiṃ ācikkhi. Sā – ‘‘ajja ekadivasaṃ vihāreyeva vasitvā sve gamissathā’’ti āha. Therā vihāraṃ agamaṃsu.

බ්‍රාහ්මණතිස්ස බිය පවතින සමයේ භාතර ග්‍රාමවාසීහු නාගා තෙරණියට නොදන්වාම පලා ගියහ. අලුයම් කාලයේදී 'ගම ඉතා නිශ්ශබ්දයි, පළමුව විපරම් කර බලන්න' යැයි තෙරණිය තරුණ මෙහෙණින් වහන්සේලාට පැවසුවාය. ඔවුහු ගොස් සියලු දෙනාම පලා ගොස් ඇති බව දැනගෙන පැමිණ තෙරණියට දැන්වූහ. එය ඇසූ ඇය, 'ඔවුන් පලා යාම ගැන නොසිතා, තමන්ගේ පාළි කියවීම, අර්ථ විමසීම හා යෝනිසෝමනසිකාරයෙහිම නිරත වන්න' යැයි පවසා, පිඬුසිඟා වඩින වේලාවෙහි සිවුරු පොරවාගෙන තමන් ඇතුළු දොළොස් නමක් සමඟ ගම්දොර නුග රුකක් මුල වැඩ සිටියාය. එම වෘක්ෂයෙහි අධිගෘහිත දේවතාවා ඒ මෙහෙණින් වහන්සේලා දොළොස් නමටම පිණ්ඩපාතය පූජා කර, 'ආර්යාවෙනි, වෙනත් තැනකට නොවඩින්න, නිතරම මෙහිම වඩින්න' යැයි පැවසීය. එම තෙරණියගේ බාල සහෝදරයා වූ නාග තෙරුන් වහන්සේ ද, 'මහා බියක් පවතියි, මෙහි සිටිය නොහැක, මම එතෙරට වඩිමි' යැයි සිතා තමන් වහන්සේ දොළොස් නමක් සමඟ වාසස්ථානයෙන් නික්ම, තෙරණිය දැක යාම සඳහා භාතර ග්‍රාමයට වැඩම කළහ. 'ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වැඩම කර ඇතැයි' අසා තෙරණිය උන්වහන්සේලා වෙත ගොස්, 'ස්වාමීනී, කුමක්ද මේ?' යැයි විමසුවාය. උන්වහන්සේ එම පුවත පැවසූහ. 'අද එක් දිනක් විහාරයේම රැඳී සිට හෙට වඩිනු මැනවි' යැයි ඇය පැවසුවාය. ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විහාරයට වැඩම කළහ.

Therī [Pg.126] punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Thero – ‘‘vaṭṭissati therī’’ti vatvā tuṇhī aṭṭhāsi. Dhammiko tāta piṇḍapāto, kukkuccaṃ akatvā paribhuñjathāti. ‘‘Vaṭṭissati therī’’ti. Sā pattaṃ gahetvā ākāse khipi. Patto ākāse aṭṭhāsi. Thero – ‘‘sattatālamatte ṭhitampi bhikkhunibhattameva therī’’ti vatvā – ‘‘bhayaṃ nāma sabbakālaṃ na hoti, bhaye vūpasante ariyavaṃsaṃ kathayamāno, ‘bho piṇḍapātika, bhikkhunibhattaṃ bhuñjitvā vītināmayitthā’ti cittena anuvadiyamāno santhambhetuṃ na sakkhissāmi, appamattā hotha theriyo’’ti maggaṃ āruhi.

පසුදින තෙරණිය රුක්මුලදී පිඬුසිඟා වැඩම කර තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, 'මෙම පිණ්ඩපාතය වළඳනු මැනවි' යැයි පැවසුවාය. තෙරුන් වහන්සේ, 'තෙරණියනි, මෙය සුදුසු වේද?' යැයි පවසා නිහඬව සිටියහ. 'සොහොයුර, මෙය ධර්මානුකූලව ලැබුණු පිණ්ඩපාතයකි, සැකයක් නැතිව වළඳනු මැනවි' යැයි ඇය නැවත කීවාය. උන්වහන්සේ නැවතත්, 'තෙරණියනි, මෙය සුදුසු වේද?' යැයි විමසූහ. ඇය පාත්‍රය ගෙන අහසට දැමුවාය. පාත්‍රය අහසේ රැඳී තිබුණි. එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: 'තෙරණියනි, තල් ගස් සතක් උස අහසේ රැඳී තිබුණ ද මෙය මෙහෙණින් වහන්සේගේ දානයම වේ. මේ බිය සැමදා පවතින්නේ නැත. බිය සංසිඳුණු කල්හි ආර්ය වංශ ධර්මය දේශනා කරන විට, "එම්බා පිණ්ඩපාතිකය, ඔබ මෙහෙණින් වහන්සේලාගේ දානය වළඳා කාලය ගත කළේය" කියා සිතින් චෝදනා ලැබුවහොත් මට එයට මුහුණ දීමට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් තෙරණියනි, අප්‍රමාදී වන්න' යැයි පවසා උන්වහන්සේ මඟට පිවිස වැඩම කළහ.

Rukkhadevatāpi – ‘‘sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṃ paribhuñjissati, na naṃ nivattessāmi. Sace na paribhuñjissati, nivattessāmī’’ti cintayamānā ṭhatvā therassa gamanaṃ disvā rukkhā oruyha pattaṃ, bhante, dethāti pattaṃ gahetvā theraṃ rukkhamūlaṃyeva ānetvā āsanaṃ paññapetvā piṇḍapātaṃ datvā katabhattakiccaṃ paṭiññaṃ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo dvādasa bhikkhū ca sattavassāni upaṭṭhahi. Idaṃ – ‘‘devatā ussukkaṃ āpajjantī’’ti ettha vatthu. Tatra hi therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi.

වෘක්ෂ දේවතාවිය ද, "ඉදින් මහා තෙරුන් වහන්සේ මෙහෙණියකගේ අතින් පිණ්ඩපාතය වළඳන්නේ නම්, මම උන්වහන්සේ ආපසු හරවන්නේ නැත. ඉදින් වළඳන්නේ නැති නම්, මම උන්වහන්සේ ආපසු හරවමි"යි සිතමින් සිට, තෙරුන්ගේ ගමන දැක ගසින් බැස "ස්වාමීනි, පාත්‍රය දුන මැනවැ"යි පවසා පාත්‍රය ගෙන තෙරුන්ව ගස්මුලටම වැඩම කරවා අසුන් පනවා පිණ්ඩපාතය පූජා කළාය. දන් වැළඳීමෙන් පසු උන්වහන්සේගෙන් ප්‍රතිඥාවක් ගෙන බික්ඛුණීන් වහන්සේලා දොළොස් නමක් හා භික්ෂූන් වහන්සේලා දොළොස් නමකට සත් වසරක් පුරා උපස්ථාන කළාය. මෙය 'දේවතාවෝ උත්සාහවත් වෙති' (දේවතා උස්සුක්කං ආපජ්ජන්ති) යන තැන එන කථා පුවතයි. එහිදී ඒ තෙරණිය සාරණීය ධර්මයන් පුරන්නියක් වූවාය.

Akhaṇḍānītiādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṃ bhinnaṃ hoti, tassa sīlaṃ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṃ nāma. Yassa pana vemajjhe bhinnaṃ, tassa majjhe chiddasāṭako viya chiddaṃ nāma hoti. Yassa pana paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni, tassa piṭṭhiyaṃ vā kucchiyaṃ vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññataravaṇṇā gāvī viya sabalaṃ nāma hoti. Yassa pana antarantarā visabhāgabinducitrā gāvī viya kammāsaṃ nāma hoti. Yassa pana sabbenasabbaṃ abhinnāni, tassa tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni nāma honti. Tāni panetāni taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato bhujissāni. Buddhādīhi viññūhi pasatthattā viññupasatthāni, taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā – ‘‘idaṃ nāma tvaṃ āpannapubbo’’ti kenaci parāmaṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā ca aparāmaṭṭhāni, upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā saṃvattayantīti samādhisaṃvattanikānīti vuccanti.

'අඛණ්ඩ' යනාදී පදවල අර්ථය මෙසේය: යමෙකුගේ සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයන්ගෙන් මුල හෝ අග ශික්ෂා පදයක් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ සීලය කෙළවරින් ඉරුණු වස්ත්‍රයක් මෙන් 'ඛණ්ඩ' (සිඳුණු) නම් වේ. යමෙකුගේ මැදින් බිඳී ඇත්නම්, එය සිදුරු වූ වස්ත්‍රයක් මෙන් 'ඡිද්ද' (සිදුරු සහිත) නම් වේ. යමෙකුගේ පිළිවෙළින් ශික්ෂා පද දෙකක් තුනක් බිඳී ඇත්නම්, එය පිටෙහි හෝ බඩෙහි විෂම වර්ණයෙන් යුත් ලප ඇති කලු හෝ රතු එළදෙනක මෙන් 'සබල' (තිත් සහිත) නම් වේ. යමෙකුගේ තැනින් තැන බිඳී ඇත්නම්, එය විවිධ පැහැති ලප ඇති එළදෙනක මෙන් 'කම්මාස' (පුල්ලි සහිත) නම් වේ. යමෙකුගේ සියලු ආකාරයෙන්ම නොබිඳුණු ශික්ෂා පද ඇත්නම්, ඔහුගේ ඒ සීලයන් අඛණ්ඩ, අඡිද්ද, අසබල හා අකම්මාස නම් වේ. එම සීලයන් තෘෂ්ණා නැමැති දාසභාවයෙන් මුදවා නිදහස් බව ඇති කරන බැවින් 'භුජිස්ස' නම් වේ. බුද්ධාදී විඥයන් විසින් පසසන ලද බැවින් 'විඤ්ඤුප්පසත්ථ' නම් වේ. තෘෂ්ණා දෘෂ්ටිවලින් අල්වා නොගත් බැවින් ද, "ඔබ මෙබඳු ඇවතකට පෙර පත්වී ඇතැ"යි කිසිවෙකුට චෝදනා කළ නොහැකි බැවින් ද 'අපරාමට්ඨ' නම් වේ. උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය ඇති කරන බැවින් 'සමාධිසංවත්තනික' යැයි කියනු ලැබේ.

Sīlasāmaññagatā [Pg.127] viharissantīti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānabhāvūpagatasīlā viharissanti. Sotāpannādīnañhi sīlaṃ samuddantarepi devalokepi vasantānaṃ aññesaṃ sotāpannādīnaṃ sīlena samānameva hoti, natthi maggasīle nānattaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

'සීල සාමඤ්ඤගතා විහරිස්සන්ති' යනු ඒ ඒ දිශාවල වාසය කරන භික්ෂූන් සමඟ සමාන වූ සීලයෙන් යුක්තව වාසය කරන්නාහුය යන්නයි. සෝවාන් ආදී උතුමන්ගේ සීලය සාගරය මධ්‍යයෙහි හෝ දෙව්ලොව වාසය කරන අනෙක් සෝවාන් ආදී උතුමන්ගේ සීලය හා සමානම වේ; මාර්ග සීලයෙහි වෙනසක් නැත. ඒ අදහසින් මෙය පවසන ලදී.

Yāyaṃ diṭṭhīti maggasampayuttā sammādiṭṭhi. Ariyāti niddosā. Niyyātīti niyyānikā. Takkarassāti yo tathākārī hoti. Sabbadukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ. Diṭṭhisāmaññagatāti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagatā hutvā viharissanti. Vuddhiyevāti evaṃ viharantānaṃ vuddhiyeva bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānīti.

'යායං දිට්ඨි' යනු මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත සම්මා දිට්ඨියයි. 'අරියා' යනු නිර්දෝෂී වූ යන්නයි. 'නිය්‍යාති' යනු සංසාරයෙන් පිටතට පමුණුවන බැවින් නෛර්යාණික වූ යන්නයි. 'තක්කරස්ස' යනු ඒ ආකාරයෙන්ම පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'සබ්බදුක්ඛක්ඛයාය' යනු සියලු දුක් කෙළවර කිරීම සඳහාය. 'දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතා' යනු සමාන වූ මාර්ග සම්මා දිට්ඨියට පැමිණ වාසය කරනු ඇත යන්නයි. 'වුද්ධියෙව' යනු මෙසේ වසන භික්ෂූන්ට දියුණුවම මිස පිරිහීමක් සිදු නොවන බවයි.

142. Etadeva bahulanti āsannaparinibbānattā bhikkhu ovadanto punappunaṃ etaṃyeva dhammiṃ kathaṃ karoti. Iti sīlanti evaṃ sīlaṃ, ettakaṃ sīlaṃ. Ettha catupārisuddhisīlaṃ sīlaṃ cittekaggatā samādhi, vipassanāpaññā paññāti veditabbā. Sīlaparibhāvitoti ādīsu yasmiṃ sīle ṭhatvāva maggasamādhiṃ phalasamādhiṃ nibbattenti. Eso tena sīlena paribhāvito mahapphalo hoti, mahānisaṃso. Yamhi samādhimhi ṭhatvā maggapaññaṃ phalapaññaṃ nibbattenti, sā tena samādhinā paribhāvitā mahapphalā hoti, mahānisaṃsā. Yāya paññāya ṭhatvā maggacittaṃ phalacittaṃ nibbattenti, taṃ tāya paribhāvitaṃ sammadeva āsavehi vimuccati.

142. 'ඒතදේව බහුලං' යනු පිරිනිවන් පෑමට ආසන්න බැවින් භික්ෂූන්ට අවවාද කරමින් නැවත නැවතත් මෙම ධර්ම කථාවම කළ බවයි. 'ඉති සීලං' යනු මෙසේ සීලය වේ, මෙපමණ සීලය වේ යන්නයි. මෙහිදී චතුපාරිශුද්ධි සීලය 'සීලය' ලෙස ද, චිත්ත ඒකාග්‍රතාව 'සමාධිය' ලෙස ද, විදර්ශනා ප්‍රඥාව 'ප්‍රඥාව' ලෙස ද දත යුතුය. 'සීලපරිභාවිතො' යනාදියෙහි, යම් සීලයක පිහිටා මාර්ග සමාධිය හා ඵල සමාධිය උපදවන්නේ ද, ඒ සීලයෙන් පෝෂණය වූ එම සමාධිය මහත් ඵල මහානිසංස වේ. යම් සමාධියක පිහිටා මාර්ග ප්‍රඥාව හා ඵල ප්‍රඥාව උපදවන්නේ ද, ඒ සමාධියෙන් පෝෂණය වූ එම ප්‍රඥාව මහත් ඵල මහානිසංස වේ. යම් ප්‍රඥාවක පිහිටා මාර්ග සිත හා ඵල සිත උපදවන්නේ ද, එම ප්‍රඥාවෙන් පෝෂණය වූ ඒ සිත ආශ්‍රවයන්ගෙන් මනාව මිදේ.

Yathābhirantanti buddhānaṃ anabhiratiparitassitaṃ nāma natthi, yathāruci yathāajjhāsayanti pana vuttaṃ hoti. Āyāmāti ehi yāma. ‘‘Ayāmā’’tipi pāṭho, gacchāmāti attho. Ānandāti bhagavā santikāvacarattā theraṃ ālapati. Thero pana – ‘‘gaṇhathāvuso pattacīvarāni, bhagavā asukaṭṭhānaṃ gantukāmo’’ti bhikkhūnaṃ āroceti.

'යථාභිරන්තං' යනු බුදුවරුන්ට නොඇලීමක් හෝ තැතිගැනීමක් නැත, රුචිය පරිදි හෝ අදහස පරිදි යන්න මෙයින් අදහස් වේ. 'ආයාම' යනු "එන්න, යමු" යන්නයි. 'අයාමා' යනු ද පාඨයකි, එහි අර්ථය "යමු" යන්නයි. 'ආනන්ද' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආමන්ත්‍රණය කරන්නේ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ගැවසෙන බැවිනි. එවිට තෙරුන් වහන්සේ "ඇවැත්නි, පා සිවුරු ගනු මැනවි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අසවල් ස්ථානයට වැඩම කිරීමට කැමති සේකැ"යි භික්ෂූන්ට දන්වති.

144. Ambalaṭṭhikāgamanaṃ uttānameva. Atha kho āyasmā sāriputtotiādi (dī. ni. 3.141) sampasādanīye vitthāritaṃ.

144. අම්බලට්ඨිකාවට වැඩම කිරීම පිළිබඳ පුවත පැහැදිලිය. "අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො" යනාදිය සම්පසාදනීය සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇත.

Dussīlaādīnavavaṇṇanā

දුශ්ශීලභාවයෙහි ආදීනව වර්ණනාව

148. Pāṭaligamane [Pg.128] āvasathāgāranti āgantukānaṃ āvasathagehaṃ. Pāṭaligāme kira niccakālaṃ dvinnaṃ rājūnaṃ sahāyakā āgantvā kulāni gehato nīharitvā māsampi aḍḍhamāsampi vasanti. Te manussā niccupaddutā – ‘‘etesaṃ āgatakāle vasanaṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti nagaramajjhe mahatiṃ sālaṃ karitvā tassā ekasmiṃ padese bhaṇḍapaṭisāmanaṭṭhānaṃ, ekasmiṃ padese nivāsaṭṭhānaṃ akaṃsu. Te – ‘‘bhagavā āgato’’ti sutvāva – ‘‘amhehi gantvāpi bhagavā ānetabbo siyā, so sayameva amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto, ajja bhagavantaṃ āvasathe maṅgalaṃ vadāpessāmā’’ti etadatthameva upasaṅkamantā. Tasmā evamāhaṃsu. Yena āvasathāgāranti te kira – ‘‘buddhā nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vasituṃ iccheyyuṃ vā no vā’’ti bhagavato manaṃ ajānantā āvasathāgāraṃ appaṭijaggitvāva āgamaṃsu. Idāni bhagavato manaṃ ñatvā puretaraṃ gantvā paṭijaggissāmāti yenāvasathāgāraṃ, tenupasaṅkamiṃsu. Sabbasantharinti yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, evaṃ santhariṃ.

148. පාටලි ග්‍රාමයට වැඩම කිරීමේදී 'ආවසථාගාර' යනු අගන්තුකයන් සඳහා වූ නවාතැන් පොළයි. පාටලි ග්‍රාමයට නිරන්තරයෙන් රජවරුන් දෙදෙනෙකුගේ යහළුවන් පැමිණ, පවුල් නිවෙස්වලින් පිටමං කර මාසයක් හෝ අඩමසක් එහි වාසය කරති. නිරන්තරයෙන් පීඩාවට පත් ඒ මිනිසුන්, "මොවුන් පැමිණි විට නැවතීමට තැනක් වේවා"යි සිතා නගරය මධ්‍යයෙහි විශාල ශාලාවක් කරවා, එහි එක් පසෙක බඩුබාහිරාදිය තැබීමට ද එක් පසෙක නවාතැන් ගැනීමට ද ඉඩකඩ සැලසූහ. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේකැ"යි ඇසූ සැණින්, "අප ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වැඩමවා ගත යුතුය, උන්වහන්සේම අපගේ වාසස්ථානයට පැමිණි සේක, අද දින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලවා නවාතැන් පොළෙහි මංගල ධර්මයක් දේශනා කරවමු"යි සිතා මේ අරමුණින්ම උන්වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. එබැවින් මෙසේ පැවසූහ. 'යෙන ආවසථාගාරං' යනු, බුදුවරුන් වනාහි ආරණ්‍යයට ලැදි බැවින් ගම ඇතුළත විසීමට කැමති වේද නැද්ද යන්න භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස නොදැන, නවාතැන් පොළ පවිත්‍ර නොකරම පැමිණියහ. දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස දැනගෙන ප්‍රථමයෙන් ගොස් පවිත්‍ර කරමුයි සිතා නවාතැන් පොළ වෙත ගියහ. 'සබ්බසන්ථරිං' යනු මුළු ශාලාවම ඇතිරූ බව පෙනෙන පරිදි ඇතිරීමයි.

149. Dussīloti asīlo nissīlo. Sīlavipannoti vipannasīlo bhinnasaṃvaro. Pamādādhikaraṇanti pamādakāraṇā.

149. 'දුස්සීලො' යනු සීලයක් නැති, සීලයෙන් තොර වූ තැනැත්තායි. 'සීලවිපන්නො' යනු පිරිහුණු සීලය ඇති, බිඳුණු සංවරය ඇති තැනැත්තායි. 'පමාදාධිකරණං' යනු ප්‍රමාදය හේතුවෙන් යන්නයි.

Idañca suttaṃ gahaṭṭhānaṃ vasena āgataṃ pabbajitānampi pana labbhateva. Gahaṭṭho hi yena yena sippaṭṭhānena jīvitaṃ kappeti – yadi kasiyā, yadi vaṇijjāya, pāṇātipātādivasena pamatto taṃ taṃ yathākālaṃ sampādetuṃ na sakkoti, athassa mūlampi vinassati. Māghātakāle pāṇātipātaṃ pana adinnādānādīni ca karonto daṇḍavasena mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Pabbajito dussīlo ca pamādakāraṇā sīlato buddhavacanato jhānato sattaariyadhanato ca jāniṃ nigacchati.

මේ සූත්‍රය ගිහියන් අරභයා දේශනා කරන ලද්දක් වුවද, පැවිද්දන්ට ද අදාළ වේ. මන්ද, ගිහියා ගොවිතැනින් හෝ වෙළඳාමෙන් හෝ යම් වෘත්තියකින් ජීවත් වන්නේ ද, ඔහු ප්‍රාණඝාතාදියෙහි යෙදෙමින් ප්‍රමාද වූයේ නම් එම කටයුතු නිසි කලට නිම කිරීමට නොහැකි වී ඔහුගේ වත්කම් පවා විනාශ වේ. තවද සතුන් නොමැරිය යුතු කාලවලදී සතුන් මැරීම, සොරකම් කිරීම ආදියෙහි යෙදීමෙන් දඬුවම් ලැබ විශාල ධන විනාශයකට පත් වේ. එමෙන්ම දුශ්ශීල වූ පැවිද්දා ද ප්‍රමාදය හේතුවෙන් සීලයෙන් ද, බුද්ධ වචනයෙන් ද, ධ්‍යානයෙන් ද, සප්ත ආර්ය ධනයෙන් ද පිරිහීමට පත් වේ.

Gahaṭṭhassa – ‘‘asuko nāma asukakule jāto dussīlo pāpadhammo pariccattaidhalokaparaloko salākabhattamattampi na detī’’ti catuparisamajjhe pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Pabbajitassa vā – ‘‘asuko nāma nāsakkhi sīlaṃ rakkhituṃ, na buddhavacanaṃ uggahetuṃ, vejjakammādīhi [Pg.129] jīvati, chahi agāravehi samannāgato’’ti evaṃ abbhuggacchati.

ගිහියෙකු සම්බන්ධයෙන් නම් - "අසවල් කුලයේ උපන්, අසවල් නම ඇති තැනැත්තා දුශ්ශීලයෙකි, පාපී අදහස් ඇත්තෙකි, මෙලොව හා පරලොව යන දෙලොවම අත්හළ අයෙකි, අවසානයේ සලාක බතක් පවා දන් නොදෙන්නෙකි" යි සිව්වනක් පිරිස මැද නරක කීර්ති රාවයක් (අපකීර්තියක්) පැතිර යයි. පැවිද්දෙකු සම්බන්ධයෙන් නම් - "අසවල් නම ඇති තැනැත්තා සිල් රැකීමට අපොහොසත් විය, බුදු වදන් උගැනීමට අපොහොසත් විය, වෙදකම් ආදියෙන් ජීවත් වෙයි, සවැදෑරුම් අගෞරවයන්ගෙන් යුක්තය" යි මෙලෙස අපකීර්තිය පැතිර යයි.

Avisāradoti gahaṭṭho tāva – ‘‘avassaṃ bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne keci mama kammaṃ jānissanti, atha maṃ niggaṇhissantī’’ti vā, ‘‘rājakulassa vā dassantī’’ti sabhayo upasaṅkamati, maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho aṅgulikena bhūmiṃ kasanto nisīdati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Pabbajitopi – ‘‘bahū bhikkhū sannipatitā, avassaṃ koci mama kammaṃ jānissati, atha me uposathampi pavāraṇampi ṭhapetvā sāmaññato cāvetvā nikkaḍḍhissantī’’ti sabhayo upasaṅkamati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Ekacco pana dussīlopi dappito viya vicarati, sopi ajjhāsayena maṅku hotiyeva.

'විශාරද නොවීම' යනු: පළමුව ගිහියා - "බොහෝ දෙනා රැස්වන ස්ථානයකදී යම් කෙනෙක් මාගේ (අයහපත්) ක්‍රියාව දැනගනු ඇත, එවිට ඔවුන් මට නිග්‍රහ කරනු ඇත" කියා හෝ, "රාජකුලයට පාවා දෙනු ඇත" කියා හෝ බිය සහිතව පිරිස් මැදට පැමිණෙයි. ම্লාන වූ මුහුණින්, හකුළුවා ගත් උරහිස් ඇතිව, බිම බලාගෙන, ඇඟිල්ලෙන් පොළොව හාරමින් වාඩි වෙයි. විශාරදව කථා කිරීමට ඔහුට නොහැකිය. පැවිද්දා ද - "බොහෝ භික්ෂූන් රැස්ව සිටිති, අනිවාර්යයෙන්ම කවුරුන් හෝ මාගේ ක්‍රියාව දැනගනු ඇත, එවිට මාගේ උපෝසථය හෝ පවාරණය නවතා, මහණකමින් පහ කර, පලවා හරිනු ඇත" යි බිය සහිතව පිරිස් මැදට පැමිණෙයි, විශාරදව කථා කිරීමට ඔහුට නොහැකි වෙයි. ඇතැම් දුශ්ශීලයෙක් උඩඟු ලෙස හැසිරුණ ද, ඔහු ද අභ්‍යන්තරයෙන් ම්ලාන වූ සිත් ඇත්තේම වෙයි.

Sammūḷho kālaṅkarotīti tassa hi maraṇamañce nipannassa dussīlakamme samādāya pavattitaṭṭhānaṃ āpāthamāgacchati, so ummīletvā idhalokaṃ passati, nimīletvā paralokaṃ passati, tassa cattāro apāyā upaṭṭhahanti, sattisatena sīse pahariyamāno viya hoti. So – ‘‘vāretha, vārethā’’ti viravanto marati. Tena vuttaṃ – ‘‘sammūḷho kālaṃ karotī’’ti. Pañcamapadaṃ uttānameva.

'මුළා වී කළුරිය කරයි' යනු: මරණ මංචකයේ වැතිර සිටින එම දුශ්ශීල පුද්ගලයාට ඔහු විසින් සිදු කරන ලද දුශ්ශීල ක්‍රියාවන් සිහිපත් වී, ඒවා ආරම්මණ ලෙස ඉදිරියට පැමිණෙයි. ඔහු ඇස් ඇර මෙලොව දකී, ඇස් පියා පරලොව දකී. ඔහුට සතර අපාය පෙනෙන්නට වෙයි. එය හිසට හෙළි සියයකින් පහර දෙන්නාක් වැනිය. ඔහු "වළක්වන්න, වළක්වන්න" යි මොරගසමින් මිය යයි. ඒ නිසා "මුළා වී කළුරිය කරයි" යයි පවසන ලදී. පස්වන කරුණ ඉතා පැහැදිලිය.

150. Ānisaṃsakathā vuttavipariyāyena veditabbā.

150. ආනිසංස කථාව ඉහත දැක්වූ ආදීනවයන්ගේ විපර්යාසය (ප්‍රතිවිරුද්ධ පැත්ත) ලෙස දත යුතුය.

151. Bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyāti aññāya pāḷimuttakāya dhammikathāya ceva āvasathānumodanāya ca ākāsagaṅgaṃ otārento viya yojanappamāṇaṃ mahāmadhuṃ pīḷetvā madhupānaṃ pāyento viya bahudeva rattiṃ sandassetvā sampahaṃsetvā uyyojesi. Abhikkantāti atikkantā khīṇā khayavayaṃ upetā. Suññāgāranti pāṭiyekkaṃ suññāgāraṃ nāma natthi, tattheva pana ekapasse sāṇipākārena parikkhipitvā – ‘‘idha satthā vissamissatī’’ti mañcakaṃ paññapesuṃ. Bhagavā – ‘‘catūhipi iriyāpathehi paribhuttaṃ etesaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’ti tattha sīhaseyyaṃ kappesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘suññāgāraṃ pāvisī’’ti.

151. "රෑ බොහෝ වේලාවක් දැහැමි කථාවෙන්" යනු: සූත්‍ර පාඨයට පරිබාහිර වූ ධර්ම කථාවෙන් හා ආවසථ අනුමෝදනා කථාවෙන්, ආකාශ ගංගාව පහළට බස්සවන්නාක් මෙන් ද, යොදුනක් පමණ විශාල මී වදයක් මිරිකා මී පැණි පානය කරවන්නාක් මෙන් ද, රෑ බොහෝ වේලාවක් කරුණු පෙන්වා දෙමින්, සතුටු කරවමින් පිරිස පිටත් කර යැවූ සේක. 'අභික්කන්තා' යනු ඉක්ම ගිය, ගෙවී ගිය, ක්ෂය වී ගිය යන්නයි. 'ශුන්‍යාගාරය' යනු වෙන් වූ වෙනම ශුන්‍යාගාරයක් නොමැති වුවද, එම ආවසථගාරයේම එක් පැත්තක තිරයකින් වටකොට, "මෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ විවේක ගන්නා සේක" යි සිතා ඇඳක් පැනවූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සතර ඉරියව්වෙන් මෙය පරිභෝජනය කිරීම මොවුන්ට මහා ඵල වනු ඇත" යි සිතා එහි සීහ සෙය්‍යාව කළ සේක. එය අරභයා "ශුන්‍යාගාරයට වැඩම කළහ" යි පවසන ලදී.

Pāṭaliputtanagaramāpanavaṇṇanā

පාටලීපුත්‍ර නගරය නිර්මාණය කිරීම පිළිබඳ වර්ණනාව

152. Sunidhavassakārāti [Pg.130] sunidho ca vassakāro ca dve brāhmaṇā. Magadhamahāmattāti magadharañño mahāmattā mahāamaccā, magadharaṭṭhe vā mahāmattā mahatiyā issariyamattāya samannāgatāti magadhamahāmattā. Pāṭaligāme nagaranti pāṭaligāmaṃ nagaraṃ katvā māpenti. Vajjīnaṃ paṭibāhāyāti vajjirājakulānaṃ āyamukhapacchindanatthaṃ. Sahassevāti ekekavaggavasena sahassaṃ sahassaṃ hutvā. Vatthūnīti gharavatthūni. Cittāni namanti nivesanāni māpetunti raññañca rājamahāmattānañca nivesanāni māpetuṃ vatthuvijjāpāṭhakānaṃ cittāni namanti. Te kira attano sippānubhāvena heṭṭhā pathaviyaṃ tiṃsahatthamatte ṭhāne – ‘‘idha nāgaggāho, idha yakkhaggāho, idha bhūtaggāho, pāsāṇo vā khāṇuko vā atthī’’ti passanti. Te tadā sippaṃ jappitvā devatāhi saddhiṃ mantayamānā viya māpenti. Athavā nesaṃ sarīre devatā adhimuccitvā tattha tattha nivesanāni māpetuṃ cittaṃ nāmenti. Tā catūsu koṇesu khāṇuke koṭṭetvā vatthumhi gahitamatte paṭivigacchanti. Saddhānaṃ kulānaṃ saddhā devatā tathā karonti, assaddhānaṃ kulānaṃ assaddhā devatāva. Kiṃ kāraṇā? Saddhānañhi evaṃ hoti – ‘‘idha manussā nivesanaṃ māpetvā paṭhamaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā maṅgalaṃ vaḍḍhāpessanti. Atha mayaṃ sīlavantānaṃ dassanaṃ, dhammakathaṃ, pañhāvissajjanaṃ, anumodanañca sotuṃ labhissāma, manussā dānaṃ datvā amhākaṃ pattiṃ dassantī’’ti.

152. 'සුනිධ-වස්සකාර' යනු සුනිධ සහ වස්සකාර නම් වූ බ්‍රාහ්මණයන් දෙදෙනාය. 'මගධ මහාමාත්‍යවරු' යනු මගධ රජුගේ මහා අමාත්‍යවරුන්ය, නොහොත් මගධ රටෙහි මහත් වූ ඓශ්චර්යයෙන් හා බලතලවලින් යුක්ත වූවෝය. 'පාටලී ග්‍රාමයෙහි නගරයක්' යනු පාටලී ග්‍රාමය නගරයක් බවට පත් කරමින් නිර්මාණය කරති. 'වජ්ජීන් වැළැක්වීම සඳහා' යනු වජ්ජී රජදරුවන්ගේ ආදායම් මාර්ග අවහිර කිරීම පිණිසයි. 'දහස් ගණනින්' යනු එක් එක් කණ්ඩායම් වශයෙන් දහස බැගින් වී යන්නයි. 'වස්තූන්' යනු නිවාස ඉඩම්ය. "නිවාස නිර්මාණය කිරීමට සිත් නැමෙයි" යනු රජුගේ හා මහාමාත්‍යවරුන්ගේ නිවාස තැනීම සඳහා වාස්තු විද්‍යා ශාස්ත්‍රවන්තයන්ගේ සිත් නැමෙයි. ඔවුන් සිය ශිල්පීය අනුභාවයෙන් පොළොව යට රියන් තිහක් පමණ ගැඹුරෙහි "මෙහි නාගයන් අධිගෘහිතය, මෙහි යක්ෂයන්ය, මෙහි භූතයන්ය, මෙහි ගල් හෝ කණු ඇත" යි දකිති. ඔවුහු එකල මන්ත්‍ර ජප කරමින් දෙවියන් හා සාකච්ඡා කරන්නාක් මෙන් නිවාස නිර්මාණය කරති. නොහොත් ඔවුන්ගේ ශරීරවලට දෙවියන් ආවේශ වී ඒ ඒ තැන්වල නිවාස ඉදිකිරීමට ඔවුන්ගේ සිත් නමති. ඒ දෙවියෝ සතර කොණෙහි සලකුණු තබා භූමිය අත්පත් කරගත් විගස ඉවත්ව යති. ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලයන් වෙනුවෙන් ශ්‍රද්ධාවන්ත දෙවියෝ එසේ කරති, අශ්‍රද්ධාවන්ත කුලයන් වෙනුවෙන් අශ්‍රද්ධාවන්ත දෙවියෝ එසේ කරති. කුමන හේතුවක් නිසාද? ශ්‍රද්ධාවන්ත දෙවියන්ට මෙබඳු අදහසක් ඇති වෙයි - "මෙහි මිනිසුන් නිවාස තනා ප්‍රථමයෙන් භික්ෂු සංඝයා වැඩමවා හිඳුවා මංගල්‍යය පවත්වනු ඇත. එවිට අපට සිල්වත් රහතන් වහන්සේලා දැකීමටත්, ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීමටත්, ප්‍රශ්න විසඳීම් හා අනුමෝදනා ශ්‍රවණය කිරීමටත් ලැබෙනු ඇත, මිනිස්සු දන් දී අපට පින් පමුණුවනු ඇත" යනුයි.

Tāvatiṃsehīti yathā hi ekasmiṃ kule ekaṃ paṇḍitamanussaṃ, ekasmiṃ vā vihāre ekaṃ bahussutabhikkhuṃ upādāya – ‘‘asukakule manussā paṇḍitā, asukavihāre bhikkhū bahussutā’’ti saddo abbhuggacchati, evameva sakkaṃ devarājānaṃ vissakammañca devaputtaṃ upādāya – ‘‘tāvatiṃsā paṇḍitā’’ti saddo abbhuggato. Tenāha – ‘‘tāvatiṃsehī’’ti. Tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvāpi viya māpentīti attho.

'තව්තිසා වැසියන් හා සමානව' යනු: යම් සේ එක් කුලයක සිටින එක් පණ්ඩිත පුද්ගලයෙකු නිසා හෝ එක් වෙහෙරක සිටින එක් බහුශ්‍රුත භික්ෂුවක නිසා හෝ "අසවල් කුලයේ මිනිස්සු පණ්ඩිතයෝය, අසවල් වෙහෙරේ භික්ෂූහු බහුශ්‍රුතයෝය" යි ප්‍රසිද්ධියක් පැතිර යයි ද, එමෙන්ම ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා සහ විශ්වකර්ම දිව්‍යපුත්‍රයා නිසා "තව්තිසා වැසියෝ පණ්ඩිතයෝය" යි ප්‍රසිද්ධිය පැතිර ගියේය. ඒ නිසා "තව්තිසා වැසියන් හා සමානව" යයි පවසන ලදී. තව්තිසා දෙවියන් හා සාකච්ඡා කරමින් මෙන් නිර්මාණය කරති යනු මෙහි අර්ථයයි.

Yāvatā ariyaṃ āyatananti yattakaṃ ariyakamanussānaṃ osaraṇaṭṭhānaṃ nāma atthi. Yāvatā vaṇippathoti yattakaṃ vāṇijānaṃ ābhatabhaṇḍassa [Pg.131] rāsivaseneva kayavikkayaṭṭhānaṃ nāma, vāṇijānaṃ vasanaṭṭhānaṃ vā atthi. Idaṃ agganagaranti tesaṃ ariyāyatanavaṇippathānaṃ idaṃ agganagaraṃ jeṭṭhakaṃ pāmokkhaṃ bhavissatīti. Puṭabhedananti bhaṇḍapuṭabhedanaṭṭhānaṃ, bhaṇḍabhaṇḍikānaṃ mocanaṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Sakalajambudīpe aladdhabhaṇḍampi hi idheva labhissanti, aññattha vikkayena agacchantampi ca idheva gamissati. Tasmā idheva puṭaṃ bhindissantīti attho. Catūsu hi dvāresu cattāri sabhāyaṃ ekanti evaṃ divase divase pañcasatasahassāni uṭṭhahissantīti dasseti.

"යම්තාක් ආර්යයන්ගේ වාසස්ථාන ඇද්ද" යනු ආර්ය මනුෂ්‍යයන් රැස්වන යම්තාක් ස්ථාන ඇද්ද යන්නයි. "යම්තාක් වෙළඳ මධ්‍යස්ථාන ඇද්ද" යනු වෙළඳුන් විසින් ගෙනෙන ලද භාණ්ඩ සමූහ වශයෙන් විකිණීමට හා ගැනීමට ඇති ස්ථාන, නොහොත් වෙළඳුන් වසන ස්ථාන යම්තාක් ඇද්ද යන්නයි. "මෙය අග්‍ර නගරය වනු ඇත" යනු ඒ ආර්ය ජනපද හා වෙළඳ මධ්‍යස්ථාන අතරින් මෙය උතුම්ම, ජ්‍යෙෂ්ඨතම හා ප්‍රධානතම නගරය වනු ඇත යන්නයි. 'පුටභේදන' යනු භාණ්ඩ පොදි ලිහන (බෙදාහරින) ස්ථානයයි. මුළු දඹදිවෙහිම සොයාගත නොහැකි භාණ්ඩ වුවද මෙහිදී ලැබෙනු ඇත, වෙනත් තැනක විකිණීමට නොඑන භාණ්ඩ පවා මෙහි පැමිණෙනු ඇත. එබැවින් මෙහිදීම භාණ්ඩ පොදි ලිහා බෙදා හරිනු ඇත යනු අදහසයි. දොරටු සතරෙහි ලක්ෂ හතරක් ද, වෙළඳ සභාවෙහි ලක්ෂයක් ද වශයෙන් දිනපතා ලක්ෂ පහක වටිනාකම ඇති භාණ්ඩ මෙහි ලැබෙන බව මෙයින් දක්වයි.

Aggito vātiādīsu cakārattho vā-saddo. Agginā ca udakena ca mithubhedena ca nassissatīti attho. Ekakoṭṭhāso agginā nassissati, nibbāpetuṃ na sakkhissanti. Ekaṃ gaṅgā gahetvā gamissati. Eko – ‘‘iminā akathitaṃ amussa, amunā akathitaṃ imassā’’ti vadantānaṃ pisuṇavācānaṃ vasena bhinnānaṃ manussānaṃ aññamaññabhedeneva nassissatīti attho. Iti vatvā bhagavā paccūsakāle gaṅgāya tīraṃ gantvā katamukhadhovano bhikkhācāravelaṃ āgamayamāno nisīdi.

"අග්ගිතො වා" යනාදියෙහි 'වා' ශබ්දය 'ච' කාරයේ අර්ථයෙහි (සහ යන අර්ථයෙන්) යෙදී ඇත. ගින්නෙන් ද, ජලයෙන් ද, අන්‍යෝන්‍ය භේදයෙන් ද විනාශ වන්නේය යනු එහි අර්ථයයි. නගරයේ එක් කොටසක් ගින්නෙන් විනාශ වනු ඇත, එය නිවා දැමීමට ඔවුහු සමත් නොවන්නාහ. එක් කොටසක් ගංගා නදිය විසින් ගසාගෙන යනු ඇත. තවද එක් කොටසක් "මොහු විසින් මෙය නොකියන ලදී, ඔහු විසින් මෙය පවසන ලදී" ආදී වශයෙන් කේලාම් කියන්නන්ගේ පිසුණු බස් නිසා භේද වූ මනුෂ්‍යයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය භේදය නිසාම විනාශ වනු ඇත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා, අලුයම් කාලයෙහි ගංගා තීරයට වැඩම කොට, මුහුණ සෝදා පවිත්‍ර වී, පිඬු සිඟා වඩිනා වේලාව අපේක්ෂාවෙන් එහි වැඩසිටි සේක.

153. Sunidhavassakārāpi – ‘‘amhākaṃ rājā samaṇassa gotamassa upaṭṭhāko, so amhe pucchissati, ‘satthā kira pāṭaligāmaṃ agamāsi, tassa santikaṃ upasaṅkamittha, na upasaṅkamitthā’ti. Upasaṅkamimhāti ca vutte – ‘nimantayittha, na nimantayitthā’ti ca pucchissati. Na nimantayimhāti ca vutte amhākaṃ dosaṃ āropetvā niggaṇhissati. Idaṃ cāpi mayaṃ āgataṭṭhāne nagaraṃ māpema, samaṇassa kho pana gotamassa gatagataṭṭhāne kāḷakaṇṇisattā paṭikkamanti, taṃ mayaṃ nagaramaṅgalaṃ vadāpessāmā’’ti cintetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā nimantayiṃsu. Tasmā – ‘‘atha kho sunidhavassakārā’’tiādi vuttaṃ.

153. සුනිධ සහ වස්සාකාර යන ඇමතිවරු ද මෙසේ සිතූහ: "අපගේ රජතුමා ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයෙකි. ඔහු අපෙන් මෙසේ අසනු ඇත: 'ශාස්තෘන් වහන්සේ පාටලි ග්‍රාමයට වැඩම කළ බව අසන්නට ලැබුණි. ඔබලා උන්වහන්සේ වෙත එළඹුණාහුද? නැද්ද?' කියායි. අප එළඹුණෙමු යැයි කී විට, 'ඔබලා උන්වහන්සේට ආරාධනා කළාහුද? නැද්ද?' කියා නැවත අසනු ඇත. ආරාධනා නොකළෙමු යැයි කීවොත් අපට දොස් පවරා නිග්‍රහ කරනු ඇත. තවද අප මේ පැමිණි ස්ථානයෙහි නගරයක් නිර්මාණය කරන්නෙමු. ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වැඩම කරන සෑම තැනකදීම අමනුෂ්‍යයෝ සහ අසුබ දේ පහව යති. එබැවින් අපි උන්වහන්සේ ලවා නගරයට මංගල ප්‍රකාශයක් කරවා ගනිමු" යැයි සිතා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ ආරාධනා කළහ. එබැවින් "අථ ඛො සුනිධවස්සාකාරා" යනාදිය වදාරන ලදී.

Pubbaṇhasamayanti pubbaṇhakāle. Nivāsetvāti gāmappavesananīhārena nivāsanaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā. Pattacīvaramādāyāti pattañca cīvarañca ādiyitvā kāyappaṭibaddhaṃ katvā.

"පුබ්බණ්හසමයං" යනු පෙරවරු කාලයෙහි යන්නයි. "නිවාසෙත්වා" යනු ගමට ඇතුළු වන පිළිවෙළට අඳනය හැඳ, කය බන්ධනය (ඉණ පටිය) බැඳගෙන යන්නයි. "පත්තචීවරමාදාය" යනු පාත්‍රය සහ සිවුර ගෙන, ශරීරයට සම්බන්ධ කරගෙන (සිවුර පොරවාගෙන) යන්නයි.

Sīlavantetthāti sīlavante ettha. Saññateti kāyavācāmanehi saññate.

"සීලවන්තෙත්ථ" යනු මේ පණ්ඩිතයන් වසන ස්ථානයෙහි වසන සිල්වතුන් යන්නයි. "සඤ්ඤතෙ" යනු කය, වචනය සහ මනස යන තුන් දොරින් මැනවින් සංවර වූවන් යන්නයි.

Tāsaṃ [Pg.132] dakkhiṇamādiyeti saṅghassa dinne cattāro paccaye tāsaṃ gharadevatānaṃ ādiseyya, pattiṃ dadeyya. Pūjitā pūjayantīti – ‘‘ime manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti, evampi no pattiṃ dentī’’ti ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karothāti suṭṭhu ārakkhaṃ karonti. Mānitā mānayantīti kālānukālaṃ balikammakaraṇena mānitā ‘‘ete manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti, catumāsachamāsantare no balikammaṃ karontī’’ti mānenti, mānentiyo uppannaṃ parissayaṃ haranti.

"තාසං දක්ඛිණමාදිසෙ" යනු මහා සංඝයා වහන්සේට පූජා කරන ලද සතර පසයෙහි පින එම ගෘහ දේවතාවන්ට අනුමෝදන් කළ යුතුය, එම පිනෙහි කොටසක් දිය යුතුය යන්නයි. "පූජිතා පූජයන්ති" යනු "මේ මනුෂ්‍යයෝ අපගේ ඥාතීහු නොවෙති, එසේ වුවත් අපට පින් දෙති" යැයි සිතා, මැනවින් ආරක්ෂාව සලසන්නා වූ දේවතාවෝ මැනවින් ආරක්ෂා කරති යන්නයි. "මානිතා මානයන්ති" යනු කලින් කලට බලි පූජා පැවැත්වීමෙන් පිදුම් ලැබූ දේවතාවෝ "මේ මනුෂ්‍යයෝ අපගේ ඥාතීහු නොවෙති, එහෙත් මාස හතරක් හෝ හයක් ඇතුළත අපට පූජා පවත්වති" යැයි සිතා ඔවුන්ට පෙරළා ගරු කරති. එසේ ගරු කරන දේවතාවෝ පැමිණෙන උවදුරු දුරු කරති.

Tato nanti tato naṃ paṇḍitajātikaṃ manussaṃ. Orasanti ure ṭhapetvā saṃvaḍḍhitaṃ, yathā mātā orasaṃ puttaṃ anukampati, uppannaparissayaharaṇatthameva tassa vāyamati, evaṃ anukampantīti attho. Bhadrāni passatīti sundarāni passati.

"තතො නං" යනු එම දේවතාවන්ගෙන් ගරු බුහුමන් ලබන පණ්ඩිත ස්වභාව ඇති ඒ මනුෂ්‍යයා යන්නයි. "ඔරසං" යනු මවක තම ළයෙහි හොවා ඇති දැඩි කළ තමාගේම පුතෙකුට යම් සේ අනුකම්පා කරයිද, ඔහුට පැමිණෙන උවදුරු දුරු කිරීමටම උත්සාහ කරයිද, එමෙන්ම දේවතාවෝ ද ඔහුට අනුකම්පා කරති යන්නයි. "භද්‍රානි පස්සති" යනු යහපත් අරමුණු හෙවත් සෞභාග්‍යය දකියි යන්නයි.

154. Uḷumpanti pāragamanatthāya āṇiyo koṭṭetvā kataṃ. Kullanti valliādīhi bandhitvā kataṃ.

154. "උළුම්පං" යනු එතෙර වීම සඳහා ලී කොටන් එකට ගසා සාදන ලද ලී පහුරයි. "කුල්ලං" යනු වැල් ආදියෙන් බැඳ සාදන ලද උණ පහුරයි.

‘‘Ye taranti aṇṇava’’nti gāthāya aṇṇavanti sabbantimena paricchedena yojanamattaṃ gambhīrassa ca puthulassa ca udakaṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Saranti idha nadī adhippetā. Idaṃ vuttaṃ hoti, ye gambhīravitthataṃ taṇhāsaraṃ taranti, te ariyamaggasaṅkhātaṃ setuṃ katvāna. Visajja pallalāni anāmasitvā udakabharitāni ninnaṭṭhānāni. Ayaṃ pana idaṃ appamattakaṃ taritukāmopi kullañhi jano pabandhati. Buddhā ca buddhasāvakā ca vināyeva kullena tiṇṇā medhāvino janāti.

"යෙ තරන්ති අණ්ණවං" යන ගාථාවෙහි 'අණ්ණව' යන්න අවම වශයෙන් යොදුනක් පමණ ගැඹුරු වූ ද පෘථුල වූ ද ජලාශයකට නමකි. මෙහි 'සර' යන්නෙන් නදිය අදහස් කෙරේ. මෙහි අර්ථය නම්: යම් ආර්යයන් වහන්සේලා ගැඹුරු වූත් පෘථුල වූත් තෘෂ්ණා සංඛ්‍යාත නදියෙන් එතෙර වෙත්ද, ඔවුහු ආර්ය මාර්ගය නම් වූ සේතුව (පාලම) සාදාගෙන එතෙර වෙති. මඩ සහිත වගුරු බිම් සහ ජලයෙන් පිරුණු පහත් තැන් ස්පර්ශ නොකොට (අත්හැර) එතෙර වෙති. එහෙත් මේ ලෝකයා කුඩා වූ ගංගා ජලය තරණය කිරීමට පවා පහුරු බඳිති. බුදුහු ද බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝ ද මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් යුත් පණ්ඩිතයෝ ද පහුරු රහිතවම (සංසාර සාගරයෙන්) එතෙර වූහ.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමුවැනි භාණවාර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

Ariyasaccakathāvaṇṇanā

ආර්ය සත්‍ය කථා වර්ණනාව

155. Koṭigāmoti mahāpanādassa pāsādakoṭiyaṃ katagāmo. Ariyasaccānanti ariyabhāvakarānaṃ saccānaṃ. Ananubodhāti abujjhanena ajānanena. Appaṭivedhāti appaṭivijjhanena. Sandhāvitanti bhavato bhavaṃ gamanavasena sandhāvitaṃ. Saṃsaritanti punappunaṃ gamanāgamanavasena saṃsaritaṃ. Mamañceva [Pg.133] tumhākañcāti mayā ca tumhehi ca. Atha vā sandhāvitaṃ saṃsaritanti sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ mamañceva tumhākañca ahosīti emamettha attho veditabbo. Bhavanetti samūhatāti bhavato bhavaṃ nayanasamatthā taṇhārajju suṭṭhu hatā chinnā appavattikatā.

155. "කෝටිගාමො" යනු මහාපනාද රජුගේ ප්‍රාසාදයේ ස්තූපය වැටුණු තැන ඉදි වූ ගමයි. "අරියසච්චානං" යනු ආර්ය භාවය ඇති කරන්නා වූ සත්‍යයන්ගේ යන්නයි. "අනනුබෝධා" යනු අවබෝධ නොවීමෙන් හෙවත් නොදැනීමෙන් යන්නයි. "අප්පටිවේධා" යනු විනිවිද දැක අවබෝධ නොකිරීමෙන් යන්නයි. "සන්ධාවිතං" යනු එක් භවයක සිට තවත් භවයකට යාමෙන් දිව යාමයි. "සංසරිතං" යනු නැවත නැවත යාම ඊම වශයෙන් සැරිසැරීමයි. "මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච" යනු මා විසින් ද ඔබ විසින් ද යන්නයි. නැතහොත් දිව යාම සහ සැරිසැරීම මාගේ ද ඔබගේ ද විය යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. "භවනෙත්ති සමූහතා" යනු භවයෙන් භවයට ගෙනයාමට සමර්ථ වූ තෘෂ්ණාව නමැති රැහැන මැනවින් නසන ලදී, සිඳලන ලදී, නැවත හට නොගන්නා ලෙස කරන ලදී යන්නයි.

Anāvattidhammasambodhiparāyaṇavaṇṇanā

අනාගාමී මාර්ගය සහ සම්බෝධියට පත් වීම පිළිබඳ වර්ණනාව

156. Nātikāti ekaṃ taḷākaṃ nissāya dvinnaṃ cūḷapitumahāpituputtānaṃ dve gāmā. Nātiketi ekasmiṃ ñātigāmake. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāmaye āvasathe.

156. "නාතිකා" යනු එක් වැවක් ඇසුරු කොට ගොඩනැගුණු කුඩා පියාගේ සහ මහ පියාගේ පුතුන්ගේ ගම්මාන දෙකකි. "නාතිකෙ" යනු එක් ඥාති ග්‍රාමයක යන්නයි. "ගිඤ්ජකාවසථෙ" යනු ගඩොලින් සාදන ලද ආවාසයෙහි යන්නයි.

157. Orambhāgiyānanti heṭṭhābhāgiyānaṃ, kāmabhaveyeva paṭisandhiggāhāpakānanti attho. Oranti laddhanāmehi vā tīhi maggehi pahātabbānītipi orambhāgiyāni. Tattha kāmacchando, byāpādoti imāni dve samāpattiyā vā avikkhambhitāni, maggena vā asamucchinnāni nibbattavasena uddhaṃ bhāgaṃ rūpabhavañca arūpabhavañca gantuṃ na denti. Sakkāyadiṭṭhiādīni tīṇi tattha nibbattampi ānetvā puna idheva nibbattāpentīti sabbānipi orambhāgiyāneva. Anāvattidhammāti paṭisandhivasena anāgamanasabhāvā.

157. "ඕරම්භාගියානං" යනු පහළ කොටස වූ කාම ලෝකයෙහිම ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දීමට සමර්ථ වූ සංයෝජන යන්නයි. නැතහොත් 'ඕර' (මෙතෙර) නමින් හැඳින්වෙන මූලික මාර්ග තුනකින් ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් ද ඕරම්භාගිය නම් වේ. එහි කාමච්ඡන්දය සහ ව්‍යාපාදය යන මේවා සමාපත්තියෙන් යටපත් නොකරන ලද හෝ මාර්ගයෙන් සහමුලින් සිඳ නොදමන ලද නම්, උත්පත්ති වශයෙන් ඉහළ රූප සහ අරූප භවයන්ට යාමට ඉඩ නොදෙති. සක්කාය දිට්ඨි ආදී සෙසු සංයෝජන තුන එම රූප-අරූප ලෝකවල උපන් සත්වයා ද නැවත මෙහි කාම ලෝකයටම පමුණුවති. එබැවින් මේ පහම ඕරම්භාගිය සංයෝජන නම් වේ. "අනාවත්තිධම්මා" යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් නැවත නොඑන ස්වභාවයයි.

Rāgadosamohānaṃ tanuttāti ettha kadāci karahaci uppattiyā ca, pariyuṭṭhānamandatāya cāti dvedhāpi tanubhāvo veditabbo. Sakadāgāmissa hi puthujjanānaṃ viya abhiṇhaṃ rāgādayo nuppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti. Uppajjamānā ca puthujjanānaṃ viya bahalabahalā nuppajjanti, makkhikāpattaṃ viya tanukatanukā uppajjanti. Dīghabhāṇakatipiṭakamahāsīvatthero panāha – ‘‘yasmā sakadāgāmissa puttadhītaro honti, orodhā ca honti, tasmā bahalā kilesā. Idaṃ pana bhavatanukavasena kathita’’nti. Taṃ aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘sotāpannassa sattabhave ṭhapetvā aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi. Sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu bhavatanukaṃ natthi. Anāgāmissa rūpārūpabhave ṭhapetvā kāmabhave bhavatanukaṃ natthi. Khīṇāsavassa kismiñci bhave bhavatanukaṃ natthī’’ti vuttattā paṭikkhittaṃ hoti.

"රාගදෝසමෝහානං තනුත්තා" යන්නෙහි, කලාතුරකින් උපදනා බැවින් ද කෙලෙස් මතුවීම දුර්වල බැවින් ද යන ආකාර දෙකෙන්ම කෙලෙස් තුනී බව දත යුතුය. සකෘදාගාමී පුද්ගලයා තුළ පෘථග්ජනයන් මෙන් නිතර රාගාදී කෙලෙස් හට නොගනී, හටගන්නේ කලාතුරකිනි. හටගන්නා විට ද පෘථග්ජනයන්ගේ මෙන් තදින් හට නොගනී, මැස්සෙකුගේ තටුවක් මෙන් ඉතා තුනීව හටගනී. දීඝභාණක තිපිටක මහාසීව තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: "සකෘදාගාමීන්ට ද දූ පුතුන් සහ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් සිටිති, එබැවින් ඔවුන් තුළ ඝන කෙලෙස් පවතී. මෙය වදාරන ලද්දේ භවය තුනී වීම පිළිබඳවයි." එහෙත් අටුවාවෙහි එය මෙසේ ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත: "සෝවාන් පුද්ගලයාට භව හතක් ඉතිරි බැවින් අටවැනි භවයකදී භවය තුනී වීමක් නැත. සකෘදාගාමී පුද්ගලයාට භව පහකදී භවය තුනී වීමක් ඇත. අනාගාමී පුද්ගලයාට රූප-අරූප භව හැර කාම භවයෙහි භවය තුනී වීමක් ඇත. රහතන් වහන්සේට කිසිදු භවයක උපතක් නැති බැවින් භවය තුනී වීමක් නැත."

Imaṃ lokanti imaṃ kāmāvacaralokaṃ sandhāya vuttaṃ. Ayañcettha adhippāyo, sace hi manussesu sakadāgāmiphalaṃ patto devesu nibbattitvā [Pg.134] arahattaṃ sacchikaroti, iccetaṃ kusalaṃ. Asakkonto pana avassaṃ manussalokaṃ āgantvā sacchikaroti. Devesu sakadāgāmiphalaṃ pattopi sace manussesu nibbattitvā arahattaṃ sacchikaroti, iccetaṃ kusalaṃ. Asakkonto pana avassaṃ devalokaṃ gantvā sacchikarotīti.

"ඉමං ලෝකං" (මෙම ලෝකය) යන්නෙන් මෙම කාමාවචර ලෝකය අරභයා පවසන ලදී. මෙහි අදහස මෙසේය: ඉදින් මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි සකෘදාගාමී ඵලයට පත් වූ පුද්ගලයෙකු දෙව්ලොව ඉපිද එහිදී අරහත් ඵලය පසක් කරගන්නේ නම්, එය යහපත්ය. එසේ කිරීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම නැවත මනුෂ්‍ය ලෝකයට පැමිණ අරහත් ඵලය පසක් කරයි. දෙව්ලොවදී සකෘදාගාමී ඵලයට පත් වූ පුද්ගලයාද මනුෂ්‍යයන් අතර ඉපිද අරහත් ඵලය පසක් කරගන්නේ නම් එය යහපත්ය. එසේ කිරීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම නැවත දෙව්ලොවට ගොස් අරහත් ඵලය පසක් කරයි.

Avinipātadhammoti ettha vinipatanaṃ vinipāto, nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo. Catūsu apāyesu avinipātadhammo catūsu apāyesu avinipātasabhāvoti attho. Niyatoti dhammaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa gati paṭisaraṇaṃ avassaṃ pattabbāti sambodhiparāyaṇo.

"අවිනිපාතධම්මෝ" යන්නෙහි විනිපාතනය යනු පිරිහී වැටීමයි, විනිපාතයයි. එම පුද්ගලයාට පිරිහී වැටෙන ස්වභාවයක් (ධර්මයක්) නොමැති බැවින් ඔහු අවිනිපාතධම්ම නම් වේ. සතර අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාවය ඇති යන්න මෙහි අරුතයි. "නියතෝ" යනු ධර්ම නියමයෙන් (මාර්ග ධර්මයෙන්) ස්ථාවර වූ යන අරුතයි. "සම්බෝධිපරායණෝ" යනු මතු පැමිණෙන මාර්ගත්‍රය සංඛ්‍යාත වූ සම්බෝධිය උසස් කොට ඇති, ඔහුගේ ගතිය හෙවත් පිළිසරණ වූ ඒකාන්තයෙන්ම ලැබිය යුතු සම්බෝධිය ඇත්තා යන්නයි.

Dhammādāsadhammapariyāyavaṇṇanā

ධර්මාදාස ධර්ම පර්යාය වර්ණනාව.

158. Vihesāti tesaṃ tesaṃ ñāṇagatiṃ ñāṇūpapattiṃ ñāṇābhisamparāyaṃ olokentassa kāyakilamathova esa, ānanda, tathāgatassāti dīpeti, cittavihesā pana buddhānaṃ natthi. Dhammādāsanti dhammamayaṃ ādāsaṃ. Yenāti yena dhammādāsena samannāgato. Khīṇāpāyaduggativinipātoti idaṃ nirayādīnaṃyeva vevacanavasena vuttaṃ. Nirayādayo hi vaḍḍhisaṅkhātato ayato apetattā apāyā. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati. Ye dukkaṭakārino, te ettha vivasā nipatantīti vinipātā.

158. "විහේසා" යන්නෙන් අදහස් කළේ, ආනන්දය, ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ ඥාන ගතිය (සෝවාන් මඟ ආදී ඥානයන්ගේ පැවැත්ම), ඥාන උප්පත්තිය (ඥානය සමඟ උපත සිදුවන ආකාරය) සහ ඥාන පරලොව ගමන (පරලොව භවයේ පැවැත්ම) දෙස බුදු ඇසින් බලන්නා වූ තථාගතයන් වහන්සේට ඇති වන ශරීරයේ වෙහෙස පමණක්ම බව දක්වයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලාට සිතෙහි වෙහෙසක් (චිත්ත විහේසා) නොමැත. "ධර්මාදාස" යනු ආර්ය මාර්ග ධර්මයෙන් සැදුම් ලත්, තමා දෙස බලන කැඩපතයි. "යෙන" යනු යම් ධර්ම කැඩපතකින් යුක්ත වූ යන අරුතයි. "ඛීණාපායදුග්ගතිවිනිපාතෝ" යන්න නිරය ආදියෙහිම පර්යාය නාමයන්ගෙන් පවසන ලද්දකි. වර්ධනය හෙවත් දියුණුව (අය) සංඛ්‍යාත උසස් තත්ත්වයෙන් තොර වූ බැවින් නිරය ආදිය "අපාය" නම් වේ. දුකේ ගමන හා පිළිසරණ වන බැවින් "දුග්ගති" නම් වේ. යම් අකුසල් කළවුන් තම කැමැත්තෙන් තොරව එහි වැටෙන බැවින් "විනිපාත" නම් වේ.

Aveccappasādenāti buddhaguṇānaṃ yathābhūtato ñātattā acalena accutena pasādena. Upari padadvayepi eseva nayo. Itipi so bhagavātiādīnaṃ pana vitthāro visuddhimagge vutto.

"අවේච්චප්පසාදේන" යනු බුදුගුණ යථා පරිදි දැනගත් බැවින් ඇති වන අචල වූ, නොසැලෙන, නොවෙනස් වන ප්‍රසාදයයි. ඉතිරි පද දෙකෙහිද (ධර්මය හා සංඝයා කෙරෙහි පැහැදීම) ක්‍රමය මෙයමය. "ඉතිපි සෝ භගවා" ආදී පදයන්ගේ විස්තරය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි දක්වා ඇත.

Ariyakantehīti ariyānaṃ kantehi piyehi manāpehi. Pañca sīlāni hi ariyasāvakānaṃ kantāni honti, bhavantarepi avijahitabbato. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sabbopi panettha saṃvaro labbhatiyeva.

"අරියකන්තේහි" යනු ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් ප්‍රිය කරන ලද, රුචි කරන ලද, මනාප වූ යන්නයි. පංච ශීලය ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ට ප්‍රිය වන්නේය; මක්නිසාද යත් මතු භවයන්හිදී පවා ඒවා අත් නොහැරිය යුතු බැවිනි. එම පංච ශීලය අරභයා මෙය පවසන ලදී. මෙහි සියලුම ආකාරයේ ශීල සංවරයන් අදහස් වේ.

Sotāpannohamasmīti idaṃ desanāsīsameva. Sakadāgāmiādayopi pana sakadāgāmīhamasmītiādinā nayena byākaronti yevāti. Sabbesampi hi sikkhāpadāvirodhena yuttaṭṭhāne byākaraṇaṃ anuññātameva hoti.

"සෝතාපන්නෝහමස්මි" (මම සෝවාන් වූවෙක්මි) යන මෙම ප්‍රකාශය දේශනාවේ මුඛ්‍ය මාතෘකාව පමණි. සකෘදාගාමී ආදී ආර්යයෝද 'මම සකෘදාගාමී වූවෙක්මි' ආදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කරති. සියලුම ආර්යයන්ට ශික්ෂා පදයන්ට පටහැනි නොවන පරිදි සුදුසු අවස්ථාවකදී තමන්ගේ අධිගමය ප්‍රකාශ කිරීම බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අනුමත කරන ලද්දකි.

Ambapālīgaṇikāvatthuvaṇṇanā

අම්බපාලී ගණිකාවගේ වස්තුව පිළිබඳ වර්ණනාව.

161. Vesāliyaṃ [Pg.135] viharatīti ettha tena kho pana samayena vesālī iddhā ceva hoti phītācātiādinā khandhake vuttanayena vesāliyā sampannabhāvo veditabbo. Ambapālivaneti ambapāliyā gaṇikāya uyyānabhūte ambavane. Sato bhikkhaveti bhagavā ambapālidassane satipaccupaṭṭhānatthaṃ visesato idha satipaṭṭhānadesanaṃ ārabhi. Tattha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Satiyā ca sampajaññena ca samannāgato hutvā vihareyyāti attho. Kāye kāyānupassītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāsatipaṭṭhāne vakkhāma.

161. "වෙශාලියෙහි වසන සේක" යන්නෙහි, මහා වග්ග පාලියෙහි සඳහන් පරිදි එකල විශාලා මහනුවර ඉතා සමෘද්ධිමත් හා දියුණු තත්ත්වයක තිබූ බව දත යුතුය. "අම්බපාලිවනේ" යනු අම්බපාලී ගණිකාවගේ උයනක් වූ අඹ වනයයි. "සතෝ භික්ඛවේ" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ අම්බපාලිය දැකීමේදී භික්ෂූන්ට සිහිය පිහිටුවා ගැනීම පිණිස විශේෂයෙන් මෙහිදී සතිපට්ඨාන දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි "සතෝ" යනු නොකඩවා සිහිය පවත්වන්නායි. "සම්පජානෝ" යනු මැනවින් ප්‍රඥාවෙන් දැනගන්නා තැනැත්තායි. සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව වාසය කළ යුතුය යනු අදහසයි. "කායේ කායානුපස්සී" ආදී පදයන්හි කිවයුතු විස්තර මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාවේදී පවසන්නෙමු.

Nīlāti idaṃ sabbasaṅgāhakaṃ. Nīlavaṇṇātiādi tasseva vibhāgadassanaṃ. Tattha na tesaṃ pakativaṇṇo nīlo, nīlavilepanavilittattā panetaṃ vuttaṃ. Nīlavatthāti paṭadukūlakoseyyādīnipi tesaṃ nīlāneva honti. Nīlālaṅkārāti nīlamaṇīhi nīlapupphehi alaṅkatā, rathāpi tesaṃ nīlamaṇikhacitā nīlavatthaparikkhittā nīladdhajā nīlavammikehi nīlābharaṇehi nīlaassehi yuttā, patodalaṭṭhiyopi nīlā yevāti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Parivaṭṭesīti pahari. Kiṃ je ambapālīti jeti ālapanavacanaṃ, bhoti ambapāli, kiṃ kāraṇāti vuttaṃ hoti. ‘‘Kiñcā’’tipi pāṭho, ayamevettha attho. Sāhāranti sajanapadaṃ. Aṅguliṃ phoṭesunti aṅguliṃ cālesuṃ. Ambakāyāti itthikāya.

"නීලා" යන මෙම පදය සියලු නිල් පැහැයන් ඇතුළත් කරගන්නා වූ පදයකි. "නීලවණ්ණා" ආදී පද සමූහය එම නිල් පැහැයේම විවිධ විභේදයන් දක්වයි. ලිච්ඡවී රජවරුන්ගේ ස්වාභාවික පැහැය නිල් නොවේ, ඔවුන් නිල් පැහැති විලෙවුන් ආලේප කර සිටි බැවින් එසේ පවසන ලදී. "නීලවත්ථා" යනු ඔවුන්ගේ සේද වස්ත්‍ර ආදියද නිල් පැහැති වූ බවයි. "නීලාලංකාරා" යනු නිල් මැණික් හා නිල් මල්වලින් සැරසුණු බවයි. ඔවුන්ගේ රථද නිල් මැණික් එබ්බවූ, නිල් රෙදිවලින් වට කළ, නිල් ධජ ඇති, නිල් සන්නාහ සහ නිල් ආභරණ පැළඳි නිල් අශ්වයන් යෙදූ ඒවා විය. කෙවිට පවා නිල් පැහැතිය. මේ ක්‍රමයෙන් පීත (කහ) ආදී අනෙක් පදයන්හිද අර්ථ දත යුතුය. "පරිවට්ටේසි" යනු හැප්පුණා හෙවත් ගැටුණා යන්නයි. "කිං ජේ අම්බපාලි" යන්නෙහි 'ජේ' යනු ස්ත්‍රියකට ආමන්ත්‍රණය කරන වචනයකි; 'පින්වත් අම්බපාලිය, කුමන හේතුවක් නිසා රථය ගැටුවාද?' යන්නයි. "කිංචා" යන්නද එම අර්ථයම ලබා දෙයි. "සාහාරං" යනු ජනපදය සමඟය. "අංගුලිං ඵෝටේසුං" යනු ඇඟිලි ගැසීම හෙවත් ඇඟිලි සෙලවීමෙන් නොකැමැත්ත පෙන්වීමයි. "අම්බකායා" යනු ස්ත්‍රියයි.

Yesanti karaṇatthe sāmivacanaṃ, yehi adiṭṭhāti vuttaṃ hoti. Olokethāti passatha. Avalokethāti punappunaṃ passatha. Upasaṃharathāti upanetha. Imaṃ licchaviparisaṃ tumhākaṃ cittena tāvatiṃsasadisaṃ upasaṃharatha upanetha allīyāpetha. Yatheva tāvatiṃsā abhirūpā pāsādikā nīlādinānāvaṇṇā, evamime licchavirājānopīti tāvatiṃsehi samake katvā passathāti attho.

"යේසං" යනු 'යම් කිසිවකු විසින්' යන අර්ථය දෙන පදයකි. "ඕලෝකේථ" යනු බලන්න. "අවලෝකේථ" යනු නැවත නැවත බලන්න. "උපසංහරථ" යනු සසඳා බලන්න හෙවත් සමීප කොට බලන්න. "මේ ලිච්ඡවී පිරිස ඔබගේ සිතින් තාවතිංස භවනේ දෙවිවරුන්ට සමාන කොට සසඳා බලන්න, සිතට ගන්න." තාවතිංස වැසි දෙවිවරු ඉතා රූපවත්, ප්‍රසාදජනක, විවිධ වර්ණ ඇත්තාහු වන්නා සේම, මේ ලිච්ඡවී රජවරුද වෙති. ඔවුන් තාවතිංස දෙවියන්ට සමාන කොට බලන්න යනු අදහසයි.

Kasmā pana bhagavā anekasatehi suttehi cakkhādīnaṃ rūpādīsu nimittaggāhaṃ paṭisedhetvā idha mahantena ussāhena nimittaggāhe uyyojetīti? Hitakāmatāya. Tatra kira ekacce bhikkhū osannavīriyā, tesaṃ [Pg.136] sampattiyā palobhento – ‘‘appamādena samaṇadhammaṃ karontānaṃ evarūpā issariyasampatti sulabhā’’ti samaṇadhamme ussāhajananatthaṃ āha. Aniccalakkhaṇavibhāvanatthañcāpi evamāha. Nacirasseva hi sabbepime ajātasattussa vasena vināsaṃ pāpuṇissanti. Atha nesaṃ rajjasirisampattiṃ disvā ṭhitabhikkhū – ‘‘tathārūpāyapi nāma sirisampattiyā vināso paññāyissatī’’ti aniccalakkhaṇaṃ bhāvetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇissantīti aniccalakkhaṇavibhāvanatthaṃ āha.

බුදුරජාණන් වහන්සේ සූත්‍ර සිය ගණනකදී රූපයෙහි සුභ නිමිති ගැනීම තහනම් කර තිබියදී, මෙහිදී ඉතා උනන්දුවෙන් නිමිති ගැනීමට පොළඹවන්නේ ඇයි? එය භික්ෂූන් කෙරෙහි ඇති හිතකාමී බව නිසාය. එහි ඇතැම් භික්ෂූන් වීර්යය හීන වූවෝ වූහ. ඔවුන්ගේ සම්පත්තිය දැකීමෙන් පොළඹවමින් - 'නොපමාව ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි යෙදෙන්නන්ට මෙවැනි ඓශ්චර්ය සම්පත් පහසුවෙන් ලැබේ' යැයි භික්ෂූන් ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි උනන්දු කරවනු පිණිස එසේ වදාළහ. තවද අනිත්‍ය ලක්ෂණය අවබෝධ කරවනු පිණිසද එසේ වදාළහ. මක්නිසාද යත්, වැඩි කලක් නොගොස් අජාසත්ත රජුගේ බලයෙන් මේ සියලු ලිච්ඡවීන් විනාශයට පත්වන බැවිනි. එවිට ඔවුන්ගේ රාජ්‍ය සම්පත්තිය දැක සිටි භික්ෂූන්ට, 'මහත් වූ සම්පත්තිය පවා මෙලෙස විනාශ වනු පෙනේ' යැයි අනිත්‍ය ලක්ෂණය මෙනෙහි කර, ප්‍රතිසම්භිදාවන් සමඟ රහත් වීමට මඟ පෑදෙන බැවිනි.

Adhivāsetūti ambapāliyā nimantitabhāvaṃ ñatvāpi kasmā nimantentīti? Asaddahanatāya ceva vattasīsena ca. Sā hi dhuttā itthī animantetvāpi nimantemīti vadeyyāti tesaṃ cittaṃ ahosi, dhammaṃ sutvā gamanakāle ca nimantetvā gamanaṃ nāma manussānaṃ vattameva.

අම්බපාලිය ආරාධනා කළ බව දැන දැනත් ලිච්ඡවීන් ආරාධනා කළේ ඇයි? එය ඇය කෙරෙහි වූ අවිශ්වාසය නිසා සහ චාරිත්‍රයක් වශයෙනි. ඇය දඟකාර ස්ත්‍රියක බැවින් සමහරවිට ආරාධනා නොකරම 'ආරාධනා කළෙමි' යි පවසතැයි ඔවුන්ට සිතුණි. තවද බුදුරදුන්ගෙන් බණ අසා යන අවස්ථාවක ආරාධනා කිරීම මනුෂ්‍ය චාරිත්‍රයකි.

Veḷuvagāmavassūpagamanavaṇṇanā

වේළුවගාමයෙහි වස් විසීම පිළිබඳ විවරණය.

163. Veḷuvagāmakoti vesāliyā samīpe veḷuvagāmo. Yathāmittantiādīsu mittā mittāva. Sandiṭṭhāti tattha tattha saṅgamma diṭṭhamattā nātidaḷhamittā. Sambhattāti suṭṭhu bhattā sinehavanto daḷhamittā. Yesaṃ yesaṃ yattha yattha evarūpā bhikkhū atthi, te te tattha tattha vassaṃ upethāti attho. Kasmā evamāha? Tesaṃ phāsuvihāratthāya. Tesañhi veḷuvagāmake senāsanaṃ nappahoti, bhikkhāpi mandā. Samantā vesāliyā pana bahūni senāsanāni, bhikkhāpi sulabhā, tasmā evamāha. Atha kasmā – ‘‘yathāsukhaṃ gacchathā’’ti na vissajjesi? Tesaṃ anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ dasamāsamattaṃ ṭhatvā parinibbāyissāmi, sace ime dūraṃ gacchissanti, mama parinibbānakāle daṭṭhuṃ na sakkhissanti. Atha nesaṃ – ‘‘satthā parinibbāyanto amhākaṃ satimattampi na adāsi, sace jāneyyāma, evaṃ na dūre vaseyyāmā’’ti vippaṭisāro bhaveyya. Vesāliyā samantā pana vasantā māsassa aṭṭha vāre āgantvā dhammaṃ suṇissanti, sugatovādaṃ labhissantī’’ti na vissajjesi.

163. ‘වේළුවගාමකෝ’ යනු වෛශාලිය අසල පිහිටි වේළුව ග්‍රාමයයි. ‘යථාමිත්තං’ යනාදී පදයන්හි ‘මිත්තා’ යනු හුදෙක් මිතුරන්මය. ‘සන්දිට්ඨා’ යනු ඒ ඒ තැනදී මුණගැසී දැකපුරුදු පමණක් වූ, එතරම් දැඩි නොවන මිතුරන්ය. ‘සම්භත්තා’ යනු මැනවින් ඇසුරු කරන, සෙනෙහස ඇති, දැඩි මිතුරන්ය. ‘යම් යම් භික්ෂූන් වහන්සේලාට යම් යම් ස්ථානයක මෙබඳු වූ මිතුරන් සිටී නම්, ඒ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ ඒ ස්ථානයන්හි වස් සමාදන් වෙත්වා’ යනු එහි අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළේ ඇයි? ඒ භික්ෂූන්ගේ පහසු විහරණය සඳහාය. මන්ද, වේළුව ග්‍රාමයේ සෙනසුන් ප්‍රමාණවත් නොවන අතර පිණ්ඩපාතය ද අල්පය. වෛශාලිය අවට පිරිවරෙහි නම් සෙනසුන් බහුලය, පිණ්ඩපාතය ද පහසුවෙන් ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක. එසේ නම් ‘කැමති පරිදි වැඩම කරන්න’ යැයි පවසා ඔවුන් මුදා නොහැරියේ ඇයි? ඔවුන් කෙරෙහි වූ අනුකම්පාව නිසාය. ඒ මෙසේය: ‘මම තව මාස දහයක් පමණක් වැඩසිට පිරිනිවන් පාන්නෙමි. ඉදින් මොවුන් දුර බැහැර ගියහොත් මගේ පිරිනිවන් පෑමේ අවස්ථාව දැකගන්නට නොහැකි වනු ඇත. එවිට ඔවුන්ට, ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේ අපට අවසන් සිහිපත් කිරීමක් හෝ නොකළ සේක, අප මෙය දැන සිටියේ නම් මෙතරම් දුර වාසය නොකරන්නෙමු’ යැයි පසුතැවිල්ලක් ඇති විය හැකිය. වෛශාලිය අවට වාසය කරන්නේ නම් මාසයකට අට වතාවක් පැමිණ ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමටත්, සුගතයන් වහන්සේගේ අවවාද ලබා ගැනීමටත් හැකි වනු ඇත’ යන අදහසින් ඔවුන් මුදා නොහැරිය සේක.

164. Kharoti pharuso. Ābādhoti visabhāgarogo. Bāḷhāti balavatiyo. Māraṇantikāti maraṇantaṃ maraṇasantikaṃ pāpanasamatthā. Sato sampajāno adhivāsesīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā adhivāsesi. Avihaññamānoti vedanānuvattanavasena aparāparaṃ [Pg.137] parivattanaṃ akaronto apīḷiyamāno adukkhiyamānova adhivāsesi. Anāmantetvāti ajānāpetvā. Anapaloketvāti na apaloketvā ovādānusāsaniṃ adatvāti vuttaṃ hoti. Vīriyenāti pubbabhāgavīriyena ceva phalasamāpattivīriyena ca. Paṭipaṇāmetvāti vikkhambhetvā. Jīvitasaṅkhāranti ettha jīvitampi jīvitasaṅkhāro. Yena jīvitaṃ saṅkhariyati chijjamānaṃ ghaṭetvā ṭhapiyati, so phalasamāpattidhammopi jīvitasaṅkhāro. So idha adhippeto. Adhiṭṭhāyāti adhiṭṭhahitvā pavattetvā, jīvitaṭṭhapanasamatthaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjeyyanti ayamettha saṅkhepattho.

164. ‘ඛරෝ’ යනු රළු වූය. ‘ආබාධෝ’ යනු ධාතූන්ගේ අසමතුලිතතාවයෙන් හටගත් රෝගයයි. ‘බාළ්හා’ යනු බලවත් වූය. ‘මාරණන්තිකා’ යනු මරණය කෙළවර කොට ඇති, මරණය කරා පැමිණවීමට සමත් වූ යන්නයි. ‘සතෝ සම්පජානෝ අධිවාසෙසි’ යනු මැනවින් එළඹ සිටි සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුතුව වේදනාවන් පිරිසිඳ දැන ඉවසා වදාළ සේක යන්නයි. ‘අවිහඤ්ඤමානෝ’ යනු වේදනාවන්ට අනුව නොපැවතී, එහා මෙහා පෙරළෙමින් වෙහෙසට පත් නොවී, වේදනාවෙන් පීඩා නොවිඳිමින් හා දුකට පත් නොවෙමින් ඉවසා වදාළ සේක. ‘අනාමන්තෙත්වා’ යනු නොදන්වාය. ‘අනපලෝකෙත්වා’ යනු අවසර නොගෙන හෝ අවසාන අනුශාසනාව නොදී යන්නයි. ‘වීරියේනා’ යනු පූර්වභාග වීර්යයෙන් හා ඵලසමාපත්ති වීර්යයෙන්ය. ‘පටිපණාමෙත්වා’ යනු බැහැර කොට හෙවත් යටපත් කොටය. ‘ජීවිතසංඛාරං’ යන්නෙහි ජීවිතේන්ද්‍රිය ද ජීවිත සංස්කාරයකි. යමකින් ජීවිතය සකස් කරනු ලබයි ද, බිඳී යන ජීවිතය සම්බන්ධ කොට පවත්වනු ලබයි ද, ඒ ඵලසමාපත්ති ධර්මය ද ජීවිත සංස්කාරයයි. මෙහි අදහස් කළේ එයයි. ‘අධිට්ඨායා’ යනු අධිෂ්ඨාන කොට පවත්වනු ලැබ, ජීවිතය පවත්වා ගැනීමට සමත් ඵලසමාපත්තියට සමවදින්නෙම් නම් මැනවැයි යන අදහස මෙහි කෙටි අර්ථයයි.

Kiṃ pana bhagavā ito pubbe phalasamāpattiṃ na samāpajjatīti? Samāpajjati. Sā pana khaṇikasamāpatti. Khaṇikasamāpatti ca antosamāpattiyaṃyeva vedanaṃ vikkhambheti, samāpattito vuṭṭhitamattassa kaṭṭhapātena vā kaṭhalapātena vā chinnasevālo viya udakaṃ puna sarīraṃ vedanā ajjhottharati. Yā pana rūpasattakaṃ arūpasattakañca niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā mahāvipassanāvasena samāpannā samāpatti, sā suṭṭhu vikkhambheti. Yathā nāma purisena pokkharaṇiṃ ogāhetvā hatthehi ca pādehi ca suṭṭhu apabyūḷho sevālo cirena udakaṃ ottharati; evameva tato vuṭṭhitassa cirena vedanā uppajjati. Iti bhagavā taṃ divasaṃ mahābodhipallaṅke abhinavavipassanaṃ paṭṭhapento viya rūpasattakaṃ arūpasattakaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā cuddasahākārehi sannetvā mahāvipassanāya vedanaṃ vikkhambhetvā – ‘‘dasamāse mā uppajjitthā’’ti samāpattiṃ samāpajji. Samāpattivikkhambhitā vedanā dasamāse na uppajji yeva.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මීට පෙර ඵලසමාපත්තියට සමවැදුණේ නැද්ද? සමවැදුණ සේක. නමුත් එය ක්ෂණික සමාපත්තියකි. ක්ෂණික සමාපත්තිය මගින් වේදනාව යටපත් කරන්නේ සමාපත්තිය තුළ සිටින විට පමණි. සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි සැණින්, ලී දඬු කැබැල්ලක් හෝ මැටි කැබැල්ලක් ජලයට වැටුණු විට කැඩී ගිය සෙවෙල නැවත ජලය වසා ගන්නාක් මෙන්, ශරීරයේ වේදනාවන් නැවතත් වෙළා ගනී. එහෙත් රූප සප්තකය හා අරූප සප්තකය පිරිසිඳ දැක, මහා විපස්සනා බලයෙන් සමවදින යම් සමාපත්තියක් වේ ද, එය මැනවින් වේදනාවන් දුරු කරයි. යම් පුරුෂයෙකු පොකුණකට බැස දෑතින් හා දෙපයින් සෙවෙල මැනවින් බැහැර කළ විට, ඒ සෙවෙල ජලය වසා ගැනීමට බොහෝ කාලයක් ගත වන්නාක් මෙන්, එම සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාට ද වේදනාවන් හටගන්නේ බොහෝ වේලාවකට පසුවය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එදින මහා බෝධි පර්යංකයේදී අභිනව විපස්සනාව ආරම්භ කළාක් මෙන්, රූප-අරූප සප්තකයන් පිරිසිඳ දැක, දාහතර ආකාරයකින් විපස්සනාව මෙහෙයවා වේදනාවන් යටපත් කොට, ‘මාස දහයක් යනතුරු වේදනාවන් හට නොගනීවා’ යි අධිෂ්ඨාන කොට ඵලසමාපත්තියට සමවැදුණ සේක. සමාපත්තියෙන් යටපත් කළ ඒ වේදනාව මාස දහයක් යනතුරු හට නොගත්තේමය.

Gilānā vuṭṭhitoti gilāno hutvā puna vuṭṭhito. Madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo sañjātathaddhabhāvo sūle uttāsitapuriso viya. Na pakkhāyantīti nappakāsanti, nānākārato na upaṭṭhahanti. Dhammāpi maṃ na paṭibhantīti satipaṭṭhānādidhammā mayhaṃ pākaṭā na hontīti dīpeti. Tantidhammā pana therassa supaguṇā. Na udāharatīti pacchimaṃ ovādaṃ na deti. Taṃ sandhāya vadati.

‘ගිලානා වුට්ඨිතෝ’ යනු ගිලන්ව සිට නැවත නැගී සිටි තැනැත්තා යන්නයි. ‘මධුරකජාතෝ විය’ යනු ශරීරය අධික බර බවට හා තද බවට පත්ව, උලක හිඳුවනු ලැබූ මිනිසෙකු මෙන් තැතිගැනීමයි. ‘න පක්ඛායන්ති’ යනු දිශාවන් පැහැදිලිව නොපෙනේ, විවිධ ආකාරයෙන් වැටහෙන්නේ නැත යන්නයි. ‘ධම්මාපි මං න පටිභන්ති’ යන පදයෙන්, සතිපට්ඨානාදී ධර්මයන් මට පැහැදිලිව නොවැටහෙන්නේ යැයි අදහස් කෙරේ. එහෙත් එම පෙළ දහම ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට මැනවින් ප්‍රගුණව තිබුණි. ‘න උදාහරති’ යනු අවසන් අවවාදය ලබා නොදෙන්නේ යන්නයි. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ එසේ ප්‍රකාශ කළේ ඒ අවසන් අවවාදය අරමුණු කරගෙනය.

165. Anantaraṃ [Pg.138] abāhiranti dhammavasena vā puggalavasena vā ubhayaṃ akatvā. ‘‘Ettakaṃ dhammaṃ parassa na desessāmī’’ti hi cintento dhammaṃ abbhantaraṃ karoti nāma. ‘‘Ettakaṃ parassa desessāmī’’ti cintento dhammaṃ bāhiraṃ karoti nāma. ‘‘Imassa puggalassa desessāmī’’ti cintento pana puggalaṃ abbhantaraṃ karoti nāma. ‘‘Imassa na desessāmī’’ti cintento puggalaṃ bāhiraṃ karoti nāma. Evaṃ akatvā desitoti attho. Ācariyamuṭṭhīti yathā bāhirakānaṃ ācariyamuṭṭhi nāma hoti. Daharakāle kassaci akathetvā pacchimakāle maraṇamañce nipannā piyamanāpassa antevāsikassa kathenti, evaṃ tathāgatassa – ‘‘idaṃ mahallakakāle pacchimaṭṭhāne kathessāmī’’ti muṭṭhiṃ katvā ‘‘pariharissāmī’’ti ṭhapitaṃ kiñci natthīti dasseti.

165. ‘අනන්තරං අබාහිරං’ යනු ධර්ම වශයෙන් හෝ පුද්ගල වශයෙන් හෝ ඇතුළත-පිටත කියා වෙනසක් නොකොට යන්නයි. ‘මම මෙපමණ ධර්මයක් අන් අයට දේශනා නොකරමි’ යි සිතන ගුරුවරයා ධර්මය ‘ඇතුළත’ කරගත්තා නම් වෙයි. ‘මෙපමණක් අන් අයට දේශනා කරමි’ යි සිතන තැනැත්තා ධර්මය ‘පිටත’ කරගත්තා නම් වෙයි. ‘මම මේ පුද්ගලයාට දේශනා කරමි’ යි සිතන්නා පුද්ගලයා ‘ඇතුළත’ කරගත්තා නම් වෙයි. ‘මොහුට දේශනා නොකරමි’ යි සිතන්නා පුද්ගලයා ‘පිටත’ කරගත්තා නම් වෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එවැනි කිසිදු වෙනසක් නොකොට දහම් දෙසූ සේක. ‘ආචරියමුට්ඨි’ (ගුරු මුෂ්ටිය) යනු බාහිර ශාස්තෘවරුන් අතර පවතින දෙයකි. ඔවුන් තරුණ කාලයේදී කිසිවෙකුට නොකියා, අවසන් කාලයේ මරණ මංචකයේ වැතිර සිටින විට තමන්ට ප්‍රියමනාප අතවැසි ශිෂ්‍යයාට රහස් කරුණු පවසන්නාක් මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ තුළ ‘මෙය මහලු කාලයේදී අවසාන වශයෙන් පවසමි’ කියා මිට මොලවාගෙන (මුෂ්ටියක් කොට) සඟවා තබාගත් කිසිදු ධර්මයක් නොමැති බව මෙයින් දක්වයි.

Ahaṃ bhikkhusaṅghanti ahameva bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmīti vā mamuddesikoti ahaṃ uddisitabbaṭṭhena uddeso assāti mamuddesiko. Maṃyeva uddisitvā mama paccāsīsamāno bhikkhusaṅgho hotu, mama accayena vā mā ahesuṃ, yaṃ vā taṃ vā hotūti iti vā yassa assāti attho. Na evaṃ hotīti bodhipallaṅkeyeva issāmacchariyānaṃ vihatattā evaṃ na hoti. Sa kinti so kiṃ. Āsītikoti asītisaṃvacchariko. Idaṃ pacchimavayaanuppattabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. Veṭhamissakenāti bāhabandhacakkabandhādinā paṭisaṅkharaṇena veṭhamissakena. Maññeti jiṇṇasakaṭaṃ viya veṭhamissakena maññe yāpeti. Arahattaphalaveṭhanena catuiriyāpathakappanaṃ tathāgatassa hotīti dasseti.

‘අහං භික්ඛුසංඝං’ යනු ‘මමම භික්ෂු සංඝයා පාලනය කරමි’ කියා හෝ, ‘මමුද්දේසිකෝ’ යනු ‘මමම සංඝයා විසින් පෙන්වා දිය යුතු ප්‍රධානියා වෙමි’ යන අදහස හෝ තථාගතයන් වහන්සේට නැත. ‘භික්ෂු සංඝයා මාම පදනම් කරගෙන මා කෙරෙහි බලාපොරොත්තු තබා සිටිත්වා, මාගේ ඇවෑමෙන් ඔවුන් නැති වී යත්වා හෝ වෙනත් දෙයක් වේවා’ යි යමෙකුට සිතෙන්නට පුළුවන. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ‘න ඒවං හෝති’ - මෙසේ නොසිතෙන්නේමය. මන්ද, බෝධි පර්යංකයේදීම උන්වහන්සේ ඊර්ෂ්‍යා-මාත්සර්යයන් සහමුලින්ම නසා දැමූ බැවිනි. ‘ස කින්ති’ යනු ‘ඔහු කුමක් සඳහාද?’ යන්නයි. ‘ආසීතිකෝ’ යනු අසූ වයසට පත්වූ තැනැත්තායි. මෙය පශ්චිම වයසට පත්වූ බව දැක්වීමට යොදන ලදී. ‘වේඨමිස්සකේන’ යනු රෝද පටිවලින් බැඳීම ආදී පිළිසකර කිරීම් මගිනි. දිරාගිය ගැල් රථයක් රෝද පටි හා ලී පටිවලින් රඳවා පවත්වන්නාක් මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය ද අර්හත් ඵලසමාපත්ති නමැති පටිවලින් සතර ඉරියව් පවත්වන බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි.

Idāni tamatthaṃ pakāsento yasmiṃ, ānanda, samayetiādimāha. Tattha sabbanimittānanti rūpanimittādīnaṃ. Ekaccānaṃ vedanānanti lokiyānaṃ vedanānaṃ. Tasmātihānandāti yasmā iminā phalasamāpattivihārena phāsu hoti, tasmā tumhepi tadatthāya evaṃ viharathāti dasseti. Attadīpāti mahāsamuddagatadīpaṃ viya attānaṃ dīpaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharatha. Attasaraṇāti attagatikāva hotha, mā aññagatikā. Dhammadīpadhammasaraṇapadesupi eseva nayo. Tamataggeti tamaagge. Majjhe takāro padasandhivasena vutto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ime aggatamāti tamataggā’’ti. Evaṃ sabbaṃ tamayogaṃ chinditvā ativiya agge uttamabhāve ete[Pg.139], ānanda, mama bhikkhū bhavissanti. Tesaṃ atiagge bhavissanti, ye keci sikkhākāmā, sabbepi te catusatipaṭṭhānagocarāva bhikkhū agge bhavissantīti arahattanikūṭena desanaṃ saṅgaṇhāti.

දැන් එම අර්ථය පැහැදිලි කරමින් 'යස්මිං ආනන්ද සමයෙ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සබ්බනිමිත්තානං' යනු රූප නිමිත්තාදියයි. 'එකච්චානං වේදනානං' යනු ලෞකික වේදනාවන් පිළිබඳවයි. 'තස්මාතිහානන්ද' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, යම් හෙයකින් මෙම ඵලසමාපත්ති විහරණයෙන් සැපවත් වේ ද, එබැවින් ඔබලා ද ඒ සඳහා මෙසේ වාසය කරව යන්නයි. 'අත්තදීපා' යනු මහා සාගරයෙහි පිහිටි දූපතක් මෙන් තමන්ම දූපතක් හෙවත් පිහිටක් කරගෙන වාසය කරව යන්නයි. 'අත්තසරණා' යනු තමන්ම සරණ කොට ඇත්තෝ වන්න, අන් අය සරණ කොට ඇත්තෝ නොවන්න යන්නයි. 'ධම්මදීප ධම්මසරණ' යන පදවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'තමතග්ගේ' යනු 'තම අග්ගේ' යන්නයි. මැදට 'ත' අකුර යෙදී ඇත්තේ පද සන්ධි කිරීමෙනි. මෙහි අදහස නම්, 'මොවුහු අතිශයින්ම උතුම් වූවෝ වෙති, එබැවින් තමතග්ගා නම් වෙති' යන්නයි. ආනන්දය, මෙසේ සියලු අන්ධකාරය සිඳ දමා මාගේ මේ භික්ෂූහු ඉතා උසස් වූ උත්තම භාවයට පත් වන්නාහ. ශික්ෂාකාමී වූ යම් භික්ෂූහු වෙත් ද, ඒ සතර සතිපට්ඨානයම ගෝචර කරගත් භික්ෂූහු ඒ සියල්ලන් අතර උතුම්ම වන්නාහයි අරිහත් ඵලය නමැති කූටයෙන් (මුදුන් පමුණුවමින්) දේශනාව අවසන් කළ සේක.

Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන භාණවාරයේ විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

Nimittobhāsakathāvaṇṇanā

නිමිත්තෝභාස කථාව පිළිබඳ විස්තරයයි.

166. Vesāliṃ piṇḍāya pāvisīti kadā pāvisi? Ukkacelato nikkhamitvā vesāliṃ gatakāle. Bhagavā kira vuṭṭhavasso veḷuvagāmakā nikkhamitvā sāvatthiṃ gamissāmīti āgatamaggeneva paṭinivattanto anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ pāvisi. Dhammasenāpati bhagavato vattaṃ dassetvā divāṭṭhānaṃ gato. So tattha antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā pāde pakkhāletvā pallaṅkaṃ ābhujitvā phalasamāpattiṃ pāvisi. Athassa yathāparicchedena tato vuṭṭhitassa ayaṃ parivitakko udapādi – ‘‘buddhā nu kho paṭhamaṃ parinibbāyanti, agasāvakā nu kho’’ti? Tato – ‘‘aggasāvakā paṭhama’’nti ñatvā attano āyusaṅkhāraṃ olokesi. So – ‘‘sattāhameva me āyusaṅkhāro pavattatī’’ti ñatvā – ‘‘kattha parinibbāyissāmī’’ti cintesi. Tato – ‘‘rāhulo tāvatiṃsesu parinibbuto, aññāsikoṇḍaññatthero chaddantadahe, ahaṃ kattha parinibbāyissāmī’’ti puna cintento mātaraṃ ārabbha satiṃ uppādesi – ‘‘mayhaṃ mātā sattannaṃ arahantānaṃ mātā hutvāpi buddhadhammasaṅghesu appasannā, atthi nu kho tassā upanissayo, natthi nu kho’’ti āvajjetvā sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā – ‘‘kassa desanāya abhisamayo bhavissatī’’ti olokento – ‘‘mameva dhammadesanāya bhavissati, na aññassa. Sace kho panāhaṃ appossukko bhaveyyaṃ, bhavissanti me vattāro – ‘sāriputtatthero avasesajanānampi avassayo hoti. Tathā hissa samacittasuttadesanādivase (a. ni. 1.37) koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pattā[Pg.140]. Tayo magge paṭividdhadevatānaṃ gaṇanā natthi. Aññesu ca ṭhānesu anekā abhisamayā dissanti. Thereva cittaṃ pasādetvā sagge nibbattāneva asītikulasahassāni. So dāni sakamātumicchādassanamattampi harituṃ nāsakkhī’ti. Tasmā mātaraṃ micchādassanā mocetvā jātovarakeyeva parinibbāyissāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā – ‘‘ajjeva bhagavantaṃ anujānāpetvā nikkhamissāmī’’ti cundattheraṃ āmantesi. ‘‘Āvuso, cunda, amhākaṃ pañcasatāya bhikkhuparisāya saññaṃ dehi – ‘gaṇhathāvuso pattacīvarāni, dhammasenāpati nāḷakagāmaṃ gantukāmo’ti’’. Thero tathā akāsi. Bhikkhū senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya therassa santikaṃ āgamaṃsu. Thero senāsanaṃ saṃsāmetvā divāṭṭhānaṃ sammajjitvā divāṭṭhānadvāre ṭhatvā divāṭṭhānaṃ olokento – ‘‘idaṃ dāni pacchimadassanaṃ, puna āgamanaṃ natthī’’ti pañcasatabhikkhuparivuto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā etadavoca –

166. 'වේසාලිං පිණ්ඩාය පාවිසි' (වෛශාලියට පිඬු පිණිස වැඩම කළහ) යනු කවර කලෙක ද? උක්කචේල නගරයෙන් නික්ම වෛශාලියට පැමිණි කල්හි ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වස් වැස නිමවා වේළුව ග්‍රාමයෙන් නික්ම සැවැත් නුවරට වඩින්නෙමියි සිතා, ආ මාර්ගයෙන්ම ආපසු හැරී පිළිවෙළින් සැවැත් නුවර ජේතවනයට වැඩම කළ සේක. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් දක්වා දිවා විහරණය සඳහා වැඩම කළහ. උන්වහන්සේ එහිදී අතේවාසික භික්ෂූන් හට වත් දක්වා ඔවුන් නික්ම ගිය පසු, දිවා විහරණ ස්ථානය අමදා, හම් කඩ පනවා, පා දෝවනය කර, පර්යංකයෙන් වැඩහිඳ ඵලසමාපත්තියට සමවැදුණහ. ඉන්පසු නියමිත කාලය අවසානයේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි උන්වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: 'බුදුවරුන් වහන්සේලා පළමුව පිරිනිවන් පාන්නාහු ද? නැතහොත් අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා පළමුව පිරිනිවන් පාන්නාහු ද?' එවිට 'අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා පළමුව පිරිනිවන් පාන්නාහ'යි දැන තමන්ගේ ආයු සංස්කාරය දෙස බැලූහ. 'මාගේ ආයු සංස්කාරය තව සත් දිනක් පමණක් පවතිනු ඇත'යි දැන 'මම කොහි පිරිනිවන් පාන්නෙම් ද?' යි සිතූහ. 'රාහුල තෙරුන් තවුතිසාවෙහි පිරිනිවන් පෑහ, අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් ඡද්දන්ත විල අසල පිරිනිවන් පෑහ, මම කොහි පිරිනිවන් පාන්නෙම් ද?' යි නැවත සිතන කල්හි මෑණියන් අරභයා සිහිය උපදවා ගත්හ. 'මාගේ මෑණියන් රහතන් වහන්සේලා සත් නමකගේ මවක වීත් බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ රත්නය කෙරෙහි අප්‍රසන්න වන්නීය. ඇයට ඒ සඳහා උපනිශ්‍රය තිබේ ද නැද්ද?' යි මෙනෙහි කොට සෝවාන් මාර්ගය සඳහා උපනිශ්‍රය ඇති බව දැක, 'කාගේ දේශනාවකින් මාර්ග ඵල අවබෝධය වන්නේ ද?' යි බලන කල්හි 'මාගේම ධර්ම දේශනාවෙන් එය සිදුවනු ඇත, අන් අයෙකුගෙන් නොවේ' යයි දුටුහ. 'මම මේ ගැන උත්සාහ නොකර සිටියහොත් මට මෙසේ පවසන්නන් ඇති වනු ඇත: සාරිපුත්ත තෙරුන් සෙසු ජනයාට පවා පිහිට වූහ. උන්වහන්සේ සමචිත්ත සූත්‍රය දේශනා කළ දින දේවතාවෝ කෝටි ලක්ෂයක් රහත් වූහ. මග පල අවබෝධ කරගත් දෙවියන්ගේ ගණනක් නැත. වෙනත් ස්ථානවල ද බොහෝ දෙනා මාර්ග පල අවබෝධ කරගනු දක්නා ලදී. තෙරුන් කෙරෙහි සිත පැහැදවීමෙන්ම සුගතියේ උපන් පවුල් අසූ දහසක් පමණ වෙති. එසේ වූ උන්වහන්සේට දැන් තමන්ගේ මෑණියන්ගේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියවත් දුරු කිරීමට නොහැකි විය යනුවෙනි. එබැවින් මෑණියන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් මුදවා මා උපන් කාමරයෙහිම පිරිනිවන් පාන්නෙමි' යි තීරණය කොට, 'අදම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන නික්මෙන්නෙමි' යි සිතා චුන්ද තෙරුන් ඇමතූහ. 'ඇවැත්නි චුන්ද, අපගේ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට දැනුම් දෙන්න, ඇවැත්නි පා සිවුරු ගනු මැනවි, ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ නාලක ගමට වැඩම කිරීමට කැමති සේක' යනුවෙනි. තෙරුන් වහන්සේ එසේ කළහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා සේනාසන අස්පස් කොට පා සිවුරු ගෙන තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. තෙරුන් වහන්සේ ද සේනාසනය අස්පස් කොට, දිවා විහරණ ස්ථානය අමදා, එහි දොරකඩ සිට එම ස්ථානය දෙස බලමින් 'දැන් මේ අවසාන දැකීමයි, නැවත පැමිණීමක් නැත'යි සිතා භික්ෂූන් පන්සියයක් පිරිවරා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ මෙසේ සැළ කළහ:

‘‘Chinno dāni bhavissāmi, lokanātha mahāmuni;

Gamanāgamanaṃ natthi, pacchimā vandanā ayaṃ.

"ලෝකනාථ වූ මහාමුනි වූ බුදුරජාණන් වහන්ස, මම දැන් සසර බැඳීම් සිඳ දැමුවෙක් වෙමි. මින් මතු යෑමක් ඒමක් (ඉපදීමක්) නැත. මෙය මාගේ අවසාන වන්දනාවයි."

Jīvitaṃ appakaṃ mayhaṃ, ito sattāhamaccaye;

Nikkhipeyyāmahaṃ dehaṃ, bhāravoropanaṃ yathā.

"මාගේ ජීවිතය අල්පය, මෙයින් සත් දිනක් ඇවෑමෙන් බරක් බිම තබන්නාක් මෙන් මම මාගේ මේ ශරීරය අත්හරින්නෙමි."

Anujānātu me bhante, bhagavā, anujānātu sugato;

Parinibbānakālo me, ossaṭṭho āyusaṅkhāro’’ti.

"ස්වාමීනි භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මට අවසර දෙනු මැනවි. සුගතයන් වහන්ස, මට අවසර දෙනු මැනවි. මාගේ පිරිනිවන් පෑමට කාලය පැමිණ ඇත, ආයු සංස්කාරය අත්හරින ලදී."

Buddhā pana yasmā ‘‘parinibbāhī’’ti vutte maraṇasaṃvaṇṇanaṃ saṃvaṇṇenti nāma, ‘‘mā parinibbāhī’’ti vutte vaṭṭassa guṇaṃ kathentīti micchādiṭṭhikā dosaṃ āropessanti, tasmā tadubhayampi na vadanti. Tena naṃ bhagavā āha – ‘‘kattha parinibbāyissasi sāriputtā’’ti? ‘‘Atthi, bhante, magadhesu nāḷakagāme jātovarako, tatthāhaṃ parinibbāyissāmī’’ti vutte ‘‘yassa dāni tvaṃ, sāriputta, kālaṃ maññasi, idāni pana te jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānaṃ tādisassa bhikkhuno dassanaṃ dullabhaṃ bhavissatīti desehi tesaṃ dhamma’’nti āha.

එහෙත් බුදුවරුන් වහන්සේලා 'පිරිනිවන් පාන්න'යි පැවසූ කල්හි මරණයෙහි ගුණ වර්ණනා කළාක් මෙන් වන බැවින් ද, 'පිරිනිවන් නොපාන්න'යි පැවසූ කල්හි සංසාරයේ ගුණ පැවසූවාක් මෙන් වන බැවින් ද මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන් දොස් පවරනු ඇතැයි සලකා ඒ දෙකම වදාරන්නේ නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේට මෙසේ වදාළ සේක: 'සාරිපුත්තය, ඔබ කොහි පිරිනිවන් පාන්නෙහි ද?' 'ස්වාමීනි, මගධ ජනපදයෙහි නාලක ග්‍රාමයේ මා උපන් කාමරය ඇත, එහි මම පිරිනිවන් පාන්නෙමි'යි පැවසූ කල්හි, 'සාරිපුත්තය, ඔබ දැන් ඒ සඳහා කාලය යයි සිතන්නේ නම් එයට සුදුසු ය. දැන් ඔබ වැනි භික්ෂුවක දැකීම ඔබගේ වැඩිමහල් හා බාල සහෝදර භික්ෂූන්ට දුර්ලභ වනු ඇත, එබැවින් ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කරන්න'යි වදාළ සේක.

Thero – ‘‘satthā mayhaṃ iddhivikubbanapubbaṅgamaṃ dhammadesanaṃ paccāsīsatī’’ti ñatvā bhagavantaṃ vanditvā tālappamāṇaṃ abbhuggantvā puna oruyha bhagavantaṃ vanditvā sattatālappamāṇe [Pg.141] antalikkhe ṭhito iddhivikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi. Sakalanagaraṃ sannipati. Thero oruyha bhagavantaṃ vanditvā ‘‘gamanakālo me, bhante’’ti āha. Bhagavā ‘‘dhammasenāpatiṃ paṭipādessāmī’’ti dhammāsanā uṭṭhāya gandhakuṭiabhimukho gantvā maṇiphalake aṭṭhāsi. Thero tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā – ‘‘bhagavā ito kappasatasahassādhikassa asaṅkhyeyyassa upari anomadassisammāsambuddhassa pādamūle nipatitvā tumhākaṃ dassanaṃ patthesiṃ. Sā me patthanā samiddhā, diṭṭhā tumhe, taṃ paṭhamadassanaṃ, idaṃ pacchimadassanaṃ. Puna tumhākaṃ dassanaṃ natthī’’ti – vatvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha yāva dassanavisayo, tāva abhimukhova paṭikkamitvā ‘‘ito paṭṭhāya cutipaṭisandhivasena kismiñci ṭhāne gamanāgamanaṃ nāma natthī’’ti vanditvā pakkāmi. Udakapariyantaṃ katvā mahābhūmicālo ahosi. Bhagavā parivāretvā ṭhite bhikkhū āha – ‘‘anugacchatha, bhikkhave, tumhākaṃ jeṭṭhabhātika’’nti. Bhikkhū yāva dvārakoṭṭhakā agamaṃsu. Thero – ‘‘tiṭṭhatha, tumhe āvuso, appamattā hothā’’ti nivattāpetvā attano parisāyeva saddhiṃ pakkāmi. Manussā – ‘‘pubbe ayyo paccāgamanacārikaṃ carati, idaṃ dāni gamanaṃ na puna paccāgamanāyā’’ti paridevantā anubandhiṃsu. Tepi ‘‘appamattā hotha āvuso, evaṃbhāvino nāma saṅkhārā’’ti nivattāpesi.

ශාරීපුත්‍ර මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ, “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා කෙරෙන් විවිධ වූ ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් පූර්වාංගම කොට ඇති ධර්ම දේශනයක් අපේක්ෂා කරන සේකැ”යි සිතා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, තල් ගසක් පමණ උස අහසට නැඟ, නැවත බැස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, සත් තල් ගසක් පමණ උස අහසේ සිට විවිධ ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වා ධර්මය දේශනා කළ සේක. මුළු නගරයම රැස්විය. තෙරුන් වහන්සේ අහසින් බැස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, “ස්වාමීනී, මාගේ නික්ම යාමට කාලය පැමිණ ඇතැ”යි පැවසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ධර්ම සේනාපතිගේ ගමනට මම ද අනුගමනය කරන්නෙමි” යන අදහසින් ධර්මාසනයෙන් නැගී සිට ගන්ධකුටිය දෙසට වැඩම කර මණිපලකය මත වැඩ සිටි සේක. තෙරුන් වහන්සේ තෙවරක් පැදකුණු කර සතර ස්ථානයකදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, “ස්වාමීනී, මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍යයකට පෙර අනෝමදස්සී සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ පාමුල වැටී ඔබ වහන්සේ දැකීමට ප්‍රාර්ථනා කළෙමි. මාගේ එම ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධ විය, ඔබ වහන්සේ දිටිමි. එය ප්‍රථම දර්ශනයයි, මෙය අවසාන දර්ශනයයි. නැවත ඔබ වහන්සේ දැකීමක් නැතැ”යි පවසා, දස නිය පෙළ එක් කොට බබළන දෑත් හිස මත තබා ඇඳිලි බැඳ, දර්ශන පථය පවතින තෙක් පෙරටම මුහුණලා පසුපසට ගොස්, “මෙතැන් සිට චුති පටිසන්ධි වශයෙන් කිසිදු තැනක නැවත ගමනාගමනයක් නැතැ”යි වැඳ නික්ම ගියහ. මුහුද සීමා කොට මහ පොළොව කම්පා විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා සිටි භික්ෂූන්ට වදාළේ, “මහණෙනි, ඔබගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ සහෝදරයා පසුපස යන්න” කියාය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ජේතවන වෙහෙර දොරටුව තෙක් වැඩම කළහ. තෙරුන් වහන්සේ, “ආයුෂ්මතුනි, ඔබලා නතර වන්න, අප්‍රමාදී වන්නැ”යි ඔවුන් ආපසු හරවා තමන්ගේ පිරිස සමඟම වැඩම කළහ. මිනිස්සු “පෙර ස්වාමීන් වහන්සේ නැවත වැඩම කිරීමේ අදහසින් සංචාරය කළහ, නමුත් මේ ගමන නැවත වැඩම කිරීමක් සඳහා නොවේ” යැයි හඬමින් ලුහුබැඳ ගියහ. ඔවුන්ට ද “ආයුෂ්මතුනි, අප්‍රමාදී වන්න, සංස්කාර ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය මෙසේමය” කියා ආපසු හැරවූ සේක.

Atha kho āyasmā sāriputto antarāmagge sattāhaṃ manussānaṃ anuggahaṃ karonto sāyaṃ nāḷakagāmaṃ patvā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi. Atha uparevato nāma therassa bhāgineyyo bahigāmaṃ gacchanto theraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero taṃ āha – ‘‘atthi gehe te ayyikā’’ti? Āma, bhanteti. Gaccha amhākaṃ idhāgatabhāvaṃ ārocehi. ‘‘Kasmā āgato’’ti ca vutte ‘‘ajja kira ekadivasaṃ antogāme bhavissati, jātovarakaṃ paṭijaggatha, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ nivāsanaṭṭhānaṃ jānāthā’’ti. So gantvā ‘‘ayyike, mayhaṃ mātulo āgato’’ti āha. Idāni kuhinti? Gāmadvāreti. Ekakova, aññopi koci atthīti? Atthi pañcasatā bhikkhūti. Kiṃ kāraṇā āgatoti? So taṃ pavattiṃ ārocesi. Brāhmaṇī – ‘‘kiṃ nu kho ettakānaṃ vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāpeti[Pg.142], daharakāle pabbajitvā mahallakakāle gihī hotukāmo’’ti cintentī jātovarakaṃ paṭijaggāpetvā pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ kāretvā daṇḍadīpikāyo jāletvā therassa pāhesi.

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ අතරමගදී සත් දිනක් මිනිසුන්ට අනුග්‍රහ කරමින්, සවස් කාලයේ නාලක ගමට පැමිණ ගම් දොර නුග රුක් මුලක වැඩ සිටියහ. එකල උපරේවත නම් තෙරුන් වහන්සේගේ බෑණනුවන් ගමෙන් බැහැරට යන්නේ තෙරුන් වහන්සේ දැක, එතැනට පැමිණ වැඳ එකත්පසක සිටියේය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහුගෙන්, “නුඹේ මිත්තණිය ගෙදර සිටීද?” යි ඇසූහ. “එසේය ස්වාමීනී” යි ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. “යන්න, අප මෙහි පැමිණි බව ඇයට කියන්න. ‘ඇයි ආවේ?’ කියා ඇසුවහොත්, ‘අද දින පමණක් ගමේ සිටින බවත්, මා උපන් කාමරය පවිත්‍ර කරන ලෙසත්, පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට නවාතැන් සූදානම් කරන ලෙසත්’ කියන්නැ”යි වදාළහ. ඔහු ගොස් “මෑණියනි, මාගේ මාමා පැමිණ ඇතැ”යි පැවසීය. “දැන් කොහේද ඉන්නේ?” යි ඇසූ විට, “ගම් දොර” යැයි කීවේය. “තනිවමද, නැතහොත් වෙනත් අයත් සිටීද?” යි ඇසූ විට, “භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සියයක් සිටිති” යි පැවසීය. “කුමන කරුණකට පැමිණියේද?” යි ඇසූ විට, ඔහු ඒ පුවත පැවසීය. බැමිණිය “කිමෙක්ද, මෙපමණ පිරිසකට නවාතැන් පිළියෙළ කරන්නේ ඇයි? කුඩා කාලයේ මහණ වී මහලු කල ගිහියෙක් වීමට අදහස් කරනවාද?” යි සිතමින් උපන් කාමරය පිළියෙළ කරවා, පන්සියයක් භික්ෂූන්ට නවාතැන් සාදවා, පන්දම් දල්වා තෙරුන් වහන්සේ වෙත පණිවිඩ යැවීය.

Thero bhikkhūhi saddhiṃ pāsādaṃ abhiruhi. Abhiruhitvā ca jātovarakaṃ pavisitvā nisīdi. Nisajjeva – ‘‘tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ gacchathā’’ti bhikkhū uyyojesi. Tesu gatamattesuyeva therassa kharo ābādho uppajji, lohitapakkhandikā māraṇantikā vedanā vattanti, ekaṃ bhājanaṃ pavisati, ekaṃ nikkhamati. Brāhmaṇī – ‘‘mama puttassa pavatti mayhaṃ na ruccatī’’ti attano vasanagabbhadvāraṃ nissāya aṭṭhāsi. Cattāro mahārājāno ‘‘dhammasenāpati kuhiṃ viharatī’’ti olokentā ‘‘nāḷakagāme jātovarake parinibbānamañce nipanno, pacchimadassanaṃ gamissāmā’’ti āgamma vanditvā aṭṭhaṃsu. Thero – ke tumheti? Mahārājāno, bhanteti. Kasmā āgatatthāti? Gilānupaṭṭhākā bhavissāmāti. Hotu, atthi gilānupaṭṭhāko, gacchatha tumheti uyyojesi. Tesaṃ gatāvasāne teneva nayena sakko devānamindo, tasmiṃ gate suyāmādayo mahābrahmā ca āgamiṃsu. Tepi tatheva thero uyyojesi.

තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ ප්‍රාසාදයට නැඟී, තමන් උපන් කාමරයට ඇතුළු වී වැඩ සිටියහ. වැඩ සිටම, “ඔබ වහන්සේලාගේ නවාතැන් වලට වැඩම කරන්නැ”යි භික්ෂූන් වහන්සේලා පිටත් කර යැවූහ. උන්වහන්සේලා ගිය සැණින් තෙරුන් වහන්සේට දැඩි රෝගයක් හටගත්තේය. ලේ අතීසාරය වැළඳී මරණාසන්න වේදනා ඇති විය. එක් බඳුනක් ඇතුළට ගෙන යන අතර තවෙකක් පිටතට ගෙන එනු ලබයි. බැමිණිය “මාගේ පුතාගේ තත්ත්වය මට ප්‍රිය නැතැ”යි සිතමින් තමන් වසන ගැබ් දොර අසලට වී සිටියාය. සතර වරම් දෙවි රජවරු “ධර්ම සේනාපති කොහේ වෙසේද?” යි බලමින්, “නාලක ගමේ උපන් කාමරයේ පිරිනිවන් මංචකයේ වැතිර සිටිති, අවසාන වතාවට දැක ගැනීමට යමු” යැයි පැමිණ වැඳ සිටියහ. තෙරුන් වහන්සේ “ඔබ කවුද?” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනී, අපි සතර වරම් දෙවි රජවරු වෙමු” යි පැවසූහ. “කුමට ආවාද?” යි ඇසූ විට, “ගිලන් උපස්ථානය පිණිස ආවෙමු” යි පැවසූහ. “කමක් නැත, ගිලන් උපස්ථායකයෙක් සිටී, ඔබලා යන්නැ”යි ඔවුන් පිටත් කළහ. ඔවුන් ගිය පසු එම ක්‍රමයටම දෙවියන්ට අධිපති ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා පැමිණියේය. ඔහු ගිය පසු සුයාම ආදී දෙවිවරු ද මහා බ්‍රහ්මයා ද පැමිණියහ. ඔවුන් ද තෙරුන් වහන්සේ පෙර සේම පිටත් කර යැවූහ.

Brāhmaṇī devatānaṃ āgamanañca gamanañca disvā – ‘‘ke nu kho ete mama puttaṃ vanditvā gacchantī’’ti therassa gabbhadvāraṃ gantvā – ‘‘tāta, cunda, kā pavattī’’ti pucchi. So taṃ pavattiṃ ācikkhitvā – ‘‘mahāupāsikā, bhante āgatā’’ti āha. Thero kasmā avelāya āgatatthāti pucchi. Sā tuyhaṃ tāta dassanatthāyāti vatvā ‘‘tāta ke paṭhamaṃ āgatā’’ti pucchi. Cattāro mahārājāno, upāsiketi. Tāta, tvaṃ catūhi mahārājehi mahantataroti? Ārāmikasadisā ete upāsike, amhākaṃ satthu paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya khaggahatthā hutvā ārakkhaṃ akaṃsūti. Tesaṃ tāta, gatāvasāne ko āgatoti? Sakko devānamindoti. Devarājatopi tvaṃ tāta, mahantataroti? Bhaṇḍagāhakasāmaṇerasadiso esa upāsike, amhākaṃ satthu tāvatiṃsato otaraṇakāle pattacīvaraṃ gahetvā otiṇṇoti. Tassa tāta gatāvasāne jotamāno viya ko āgatoti? Upāsike tuyhaṃ bhagavā ca satthā ca mahābrahmā nāma esoti. Mayhaṃ bhagavato mahābrahmatopi tvaṃ tāta mahantataroti? Āma upāsike, ete nāma kira amhākaṃ satthu [Pg.143] jātadivase cattāro mahābrahmāno mahāpurisaṃ suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsūti.

බැමිණිය දෙවිවරුන්ගේ පැමිණීමත් නික්ම යාමත් දැක, “මාගේ පුතා වැඳ නික්ම යන මොවුන් කවුද?” යි සිතා තෙරුන් වහන්සේගේ ගැබ් දොර අසලට ගොස්, “පුතේ චුන්ද, මොකක්ද මේ සිද්ධිය?” යි ඇසුවාය. ඔහු ඒ පුවත පවසා, “ස්වාමීනී, මහා උපාසිකාව පැමිණ සිටී” යැයි පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ “මෑණියනි, නොවේලාවේ ඇයි ආවේ?” යි ඇසූහ. ඇය “පුතේ, ඔබව දැක ගැනීමටයි” කියා, “පුතේ, පළමුවෙන් පැමිණියේ කවුද?” යි ඇසුවාය. “මෑණියනි, ඒ සතර වරම් දෙවි රජවරුන්” යැයි කීහ. “පුතේ, ඔබ සතර වරම් දෙවි රජවරුන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨද?” යි ඇසූ විට, “මෑණියනි, ඔවුන් ආරාමිකයන් බඳුය. අපගේ බුදු රජාණන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳ ගත් දින සිට කඩු අතැතිව ආරක්ෂාව සැලසුවේ ඔවුන්ය” යි පැවසූහ. “පුතේ, ඔවුන් ගිය පසු පැමිණියේ කවුද?” යි ඇසූ විට, “දෙවියන්ට අධිපති ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා” යැයි පැවසූහ. “පුතේ, ඔබ දෙවි රජුටත් වඩා ශ්‍රේෂ්ඨද?” යි ඇසූ විට, “මෑණියනි, ඔහු බඩු බාහිරාදිය ගෙන යන සාමණේර නමකට සමානයි. අපගේ බුදු රජාණන් වහන්සේ තව්තිසා දෙව්ලොවින් වඩිනා කල පාසිවුරු ගෙන ආවේ ඔහුය” යි පැවසූහ. “පුතේ, ඔහු ගිය පසු ආලෝක විහිදුවමින් පැමිණියේ කවුද?” යි ඇසූ විට, “මෑණියනි, ඒ ඔබගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේටත් ශාස්තෘ වූ මහා බ්‍රහ්මයායි” පැවසූහ. “පුතේ, ඔබ මගේ භාග්‍යවතුන් වූ මහා බ්‍රහ්මයාටත් වඩා ශ්‍රේෂ්ඨද?” යි ඇසූ විට, “එසේය මෑණියනි, ඒ මහා බ්‍රහ්ම රාජවරුන් අපගේ බුදු රජාණන් වහන්සේ උපන් දිනයේ මහා පුරුෂයාණන්ව රන් දැලකින් පිළිගත් බව පවසනු ලැබේ” යි වදාළහ.

Atha brāhmaṇiyā – ‘‘puttassa tāva me ayaṃ ānubhāvo, kīdiso vata mayhaṃ puttassa bhagavato satthu ānubhāvo bhavissatī’’ti cintayantiyā sahasā pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā sakalasarīre phari. Thero – ‘‘uppannaṃ me mātu pītisomanassaṃ, ayaṃ dāni kālo dhammadesanāyā’’ti cintetvā – ‘‘kiṃ cintesi mahāupāsike’’ti āha. Sā – ‘‘puttassa tāva me ayaṃ guṇo, satthu panassa kīdiso guṇo bhavissatīti idaṃ, tāta, cintemī’’ti āha. Mahāupāsike, mayhaṃ satthu jātakkhaṇe, mahābhinikkhamane, sambodhiyaṃ, dhammacakkappavattane ca dasasahassilokadhātu kampittha, sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena samo nāma natthi, itipi so bhagavāti vitthāretvā buddhaguṇappaṭisaṃyuttaṃ dhammadesanaṃ kathesi.

එවිට එම බැමිණිය (සාරිපුත්ත තෙරුන්ගේ මෑණියන්) මෙසේ සිතුවාය: "මාගේ පුත්‍රයාගේ ආනුභාවය මෙතරම් වන්නේ නම්, මාගේ පුත්‍රයාගේ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආනුභාවය කෙබඳු විය හැකිද?" මෙසේ සිතන විට ඇය තුළ හදිසියේම පංචවර්ණ ප්‍රීතිය හටගෙන මුළු ශරීරය පුරාම පැතිර ගියේය. තෙරණුවෝ, "මාගේ මෑණියන් තුළ ප්‍රීති සෝමනස්සය හටගත්තේය, දැන් ඇයට ධර්ම දේශනා කිරීමට සුදුසුම කාලයයි" කියා සිතා, "මහා උපාසිකාවෙනි, ඔබ කුමක් ගැන සිතමින් සිටින්නේද?" යි ඇසූහ. ඇය පවසන්නේ, "පුතණුවනි, මාගේ පුත්‍රයාගේ ගුණය මෙපමණ වන්නේ නම්, ඔහුගේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණය කෙබඳු විය හැකිදැයි මම සිතමින් සිටියෙමි" යනුවෙනි. එවිට තෙරණුවෝ, "මහා උපාසිකාවෙනි, මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ උපතේදීත්, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයේදීත්, සම්බෝධියේදීත්, ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කරන අවස්ථාවේදීත් දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා විය. සීලයෙන්, සමාධියෙන්, ප්‍රඥාවෙන්, විමුක්තියෙන් හා විමුක්ති ඥාන දර්ශනයෙන් උන්වහන්සේට සමාන කිසිවෙක් නැත" යි පවසා 'ඉතිපි සෝ භගවා' යනුවෙන් බුද්ධ ගුණයන්ට අදාළ ධර්ම දේශනාව විස්තරාත්මකව දේශනා කළ සේක.

Brāhmaṇī piyaputtassa dhammadesanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya puttaṃ āha – ‘‘tāta, upatissa, kasmā evamakāsi, evarūpaṃ nāma amataṃ mayhaṃ ettakaṃ kālaṃ na adāsī’’ti. Thero – ‘‘dinnaṃ dāni me mātu rūpasāriyā brāhmaṇiyā posāvanikamūlaṃ, ettakena vaṭṭissatī’’ti cintetvā ‘‘gaccha mahāupāsike’’ti brāhmaṇiṃ uyyojetvā ‘‘cunda kā velā’’ti āha. Balavapaccūsakālo, bhanteti. Tena hi bhikkhusaṅghaṃ sannipātehīti. Sannipatito, bhante, saṅghoti. Maṃ ukkhipitvā nisīdāpehi cundāti ukkhipitvā nisīdāpesi. Thero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso catucattālīsaṃ vo vassāni mayā saddhiṃ vicarantānaṃ yaṃ me kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā na rocetha, khamatha taṃ āvusoti. Ettakaṃ, bhante, amhākaṃ chāyā viya tumhe amuñcitvā vicarantānaṃ aruccanakaṃ nāma natthi, tumhe pana amhākaṃ khamathāti. Atha thero aruṇasikhāya paññāyamānāya mahāpathaviṃ unnādayanto anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Bahū devamanussā therassa parinibbāne sakkāraṃ kariṃsu.

ධර්ම දේශනාව අවසානයේ බැමිණිය සෝවාන් ඵලයේ පිහිටා තම ප්‍රිය පුත්‍රයාට මෙසේ කීවාය: "පුත උපතිස්ස, ඔබ ඇයි මෙසේ කළේ? මෙවැනි අමෘත ධර්මයක් මෙපමණ කාලයක් මට ලබා නොදුන්නේ ඇයි?" තෙරණුවෝ, "දැන් මා රූපසාරී බැමිණිය වන මාගේ මෑණියන්ට මා ඇතිදැඩි කිරීමේ ණය ගෙවා අවසන් කළෙමි, මෙපමණකින් (සෝවාන් ඵලයෙන්) සෑහේ" යැයි සිතා, "මහා උපාසිකාවෙනි, දැන් යන්න" යැයි පවසා බැමිණිය පිටත් කර හැර, "චුන්ද, දැන් වේලාව කීයද?" කියා ඇසූහ. "ස්වාමීනි, දැන් අරුණෝදයට ආසන්න බලවත් අලුයම් කාලයයි" කියා ඔහු පිළිතුරු දුන්නේය. "එසේ නම් භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවන්න" යි තෙරණුවෝ කීහ. "ස්වාමීනි, සංඝයා රැස්ව සිටිති" යි කී කල, "චුන්ද, මාව ඔසවා වාඩි කරවන්න" යැයි පැවසූහ. ඔහු තෙරුන් වහන්සේව ඔසවා වාඩි කරවීය. තෙරණුවෝ භික්ෂූන් අමතා මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත්නි, වසර හතළිස් හතරක් මා සමඟ සැරිසැරූ ඔබලාට මාගේ යම් කායික හෝ වාචසික ක්‍රියාවක් අප්‍රිය වූයේ නම්, ඇවැත්නි, ඒ ගැන මට සමාව දෙන්න." එවිට භික්ෂූහු, "ස්වාමීනි, සෙවණැල්ල මෙන් ඔබ වහන්සේ පසුපස ආ අපට කිසිදු අප්‍රිය ක්‍රියාවක් දක්නට නොවීය. ඔබ වහන්සේම අපට සමාව දෙන සේක්වා" යැයි පැවසූහ. ඉන්පසු තෙරණුවෝ අරුණෝදය උදාවෙද්දී මහා පොළොව කම්පා කරවමින් අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක. බොහෝ දෙවි මිනිස්සු තෙරුන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමේදී උසස් අයුරින් සත්කාර පැවැත්වූහ.

Āyasmā [Pg.144] cundo therassa pattacīvarañca dhātuparissāvanañca gahetvā jetavanaṃ gantvā ānandattheraṃ gahetvā bhagavantaṃ upasaṅkami. Bhagavā dhātuparissāvanaṃ gahetvā pañcahi gāthāsatehi therassa guṇaṃ kathetvā dhātucetiyaṃ kārāpetvā rājagahagamanatthāya ānandattherassa saññaṃ adāsi. Thero bhikkhūnaṃ ārocesi. Bhagavā mahābhikkhusaṅghaparivuto rājagahaṃ agamāsi. Tattha gatakāle mahāmoggallānatthero parinibbāyi. Bhagavā tassa dhātuyo gahetvā cetiyaṃ kārāpetvā rājagahato nikkhamitvā anupubbena gaṅgābhimukho gantvā ukkacelaṃ agamāsi. Tattha gaṅgātīre bhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā tattha sāriputtamoggallānānaṃ parinibbānappaṭisaṃyuttaṃ suttaṃ desetvā ukkacelato nikkhamitvā vesāliṃ agamāsi. Evaṃ gate atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisīti ayamettha anupubbī kathā.

ආයුෂ්මත් චුන්ද හිමියෝ තෙරුන්ගේ පාත්‍ර සිවුරු සහ ධාතු තැන්පත් කළ පෙරහන් කඩය ගෙන ජේතවනයට ගොස් ආනන්ද තෙරුන් ද සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධාතු සහිත පෙරහන් කඩය ගෙන ගාථා පන්සීයකින් තෙරුන්ගේ ගුණ වදාරා, ධාතු චෛත්‍යයක් කරවා, රජගහ නුවරට වැඩම කිරීම සඳහා ආනන්ද තෙරුන්ට සංඥාවක් දුන් සේක. තෙරණුවෝ ඒ බව භික්ෂූන්ට දැන්වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා රජගහ නුවරට වැඩි සේක. එහි වැඩි පසු මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් පිරිනිවන් පෑ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ ධාතූන් ගෙන චෛත්‍යයක් කරවා, රජගහ නුවරින් නික්ම පිළිවෙළින් ගංගා නදිය දෙසට වැඩම කර උක්කචේල නුවරට වැඩි සේක. එහිදී ගංගා තීරයේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වැඩ සිටිමින් සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන දෙනමගේ පිරිනිවන් පෑම පිළිබඳ සූත්‍රය දේශනා කර උක්කචේල නුවරින් නික්ම වෛශාලියට වැඩි සේක. මෙසේ වෛශාලියට වැඩි පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙරවරුවේ සිවුරු හැඳ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන වෛශාලියට පිඬු පිණිස වැඩම කළ සේක. මෙය මෙහි අනුපිළිවෙළ කතාවයි.

Nisīdananti ettha cammakkhaṇḍaṃ adhippetaṃ. Udenacetiyanti udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne katavihāro vuccati. Gotamakādīsupi eseva nayo. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā. Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā.

මෙහි 'නිසීදන' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සම් කඩයයි. 'උදේන චේතිය' යනු උදේන යක්ෂයාගේ දේවාලය තිබූ ස්ථානයේ කරන ලද විහාරයට නමකි. ගෝතමක ආදී චෛත්‍යයන්හිද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'භාවිතා' යනු වඩවන ලද්දකි. 'බහුලීකතා' යනු නැවත නැවත කරන ලද්දකි. 'යානීකතා' යනු සූදානම් කළ යානයක් මෙන් කරන ලද්දකි. 'වත්ථුකතා' යනු පිහිටන ස්ථානයක් ලෙස ස්ථාවරව කරන ලද්දකි. 'අනුට්ඨිතා' යනු අධිෂ්ඨාන කරන ලද්දකි. 'පරිචිතා' යනු හාත්පසින් පුරුදු කරන ලද නොහොත් මැනවින් වඩවන ලද්දකි. 'සුසමාරද්ධා' යනු මැනවින් ආරම්භ කරන ලද හෙවත් වීරිය වඩන ලද්දකි.

Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento tathāgatassa khotiādimāha. Ettha ca kappanti āyukappaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ hoti, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyya. Kappāvasesaṃ vāti – ‘‘appaṃ vā bhiyyo’’ti (dī. ni. 2.7; a. ni. 6.74) vuttavassasatato atirekaṃ vā. Mahāsīvatthero panāha – ‘‘buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi. Yatheva hi veḷuvagāmake uppannaṃ māraṇantikaṃ vedanaṃ dasa māse vikkhambheti, evaṃ punappunaṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjitvā dasa dasa māse vikkhambhento imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyya, kasmā pana na ṭhitoti? Upādinnakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati, buddhā ca khaṇḍiccādibhāvaṃ apatvā pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti. Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakeneva khāṇukena viya [Pg.145] ṭhātabbaṃ hoti, daharasāmaṇeraparivāritena vā. Tato – ‘aho buddhānaṃ parisā’ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya. Tasmā na ṭhito’’ti. Evaṃ vuttepi so na ruccati, ‘‘āyukappo’’ti idameva aṭṭhakathāyaṃ niyamitaṃ.

මෙසේ විශේෂ පුද්ගලයෙකු නියම නොකර දේශනා කර, පසුව තථාගතයන් වහන්සේ ගැනම නියම කර දක්වමින් "තථාගතස්ස ඛෝ" ආදිය වදාළ සේක. මෙහි 'කප්ප' යනු ආයු කල්පයයි. ඒ ඒ කාලවල මිනිසුන්ගේ යම් ආයු ප්‍රමාණයක් පවතීද, එය සම්පූර්ණ වන තෙක් වැඩ සිටිය හැකිය. 'කප්පාවසේසං' යනු වර්ෂ සියයකට වඩා වැඩි යම් ප්‍රමාණයකි. මහාසීව තෙරුන් පවසන්නේ: "බුදුවරයන් අකාලයේ හෝ කළ නොහැකි දේ ගැන ගර්ජනා කිරීමක් නැත. වේළුවගාමයේදී හටගත් මාරාන්තික වේදනාව දස මසක් යටපත් කර තැබුවාක් මෙන්, නැවත නැවත ඒ සමාපත්තියට සමවැදී දස මසින් දස මස වේදනාව යටපත් කරමින් මේ භද්‍ර කල්පය පුරාම වැඩ සිටිය හැකිය. එසේ නම් ඇයි වැඩ නොසිටියේ?" යන්නයි. විපාක වශයෙන් ලැබුණු ශරීරය දත් වැටීම ආදියෙන් දිරාපත් වේ. බුදුවරයෝ එවැනි දිරාපත් බවකට පත් වීමට පෙර, ආයුෂයේ පස්වන කොටසේදී බොහෝ දෙනාට ප්‍රියමනාපව සිටියදීම පිරිනිවන් පාති. තවද බුදුන් වහන්සේට පසු සත්‍ය අවබෝධ කළ මහා ශ්‍රාවකයන් පිරිනිවන් පෑ පසු, තනි වූ කණුවක් මෙන් හෝ තරුණ සාමණේරවරුන් පිරිවරා සිටීමට සිදු වේ. එවිට 'අහෝ බුදුන්ගේ පිරිසකගේ ස්වභාවය' කියා නින්දාවට පත් විය හැකිය. ඒ නිසා වැඩ නොසිටි සේක. මෙසේ කීවත් අනෙක් ආචාර්යවරු එය රුචි නොකරති. 'ආයු කල්පය' යන්නම අටුවාවෙහි තීරණය කර ඇත.

167. Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacittoti ettha tanti nipātamattaṃ. Yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya, evameva nāsakkhi paṭivijjhitunti attho. Kiṃ kāraṇā? Māro hi yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā, tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti. Therassa cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāti. So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti, saddārammaṇaṃ vā sāveti, tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti. Tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati. Tato visaññāva hutvā tiṭṭhanti. Therassa panesa mukhena hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati? Bheravārammaṇaṃ pana dasseti. Taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ na paṭivijjhi. Bhagavā jānantoyeva – ‘‘kimatthaṃ yāvatatiyaṃ āmantesī’’ti? Parato ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā’’ti yācite ‘‘tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddha’’nti dosāropanena sokatanukaraṇatthaṃ.

167. ‘මාරයා විසින් වසඟ කරන ලද සිත් ඇත්තාක් මෙන්’ යන මෙහි ‘තං’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. මාරයා විසින් යටපත් කරන ලද සිත් ඇති අන්‍ය යම් පෘථග්ජනයකුට යමක් අවබෝධ කරගත නොහැකි වන්නා සේම, (ආනන්ද තෙරුන්ට ද) එය අවබෝධ කරගත නොහැකි විය යන අර්ථයයි. ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද? මාරයා විසින් යමෙකුගේ සිතෙහි සියලු ආකාරයෙන්ම දොළොස් වැදෑරුම් විපල්ලාස ධර්මයන් ප්‍රහීණය කර නොමැතිද, ඔහුගේ සිත මාරයා විසින් යටපත් කරනු ලබයි. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද සතරක් වූ විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණය කර නොතිබූ බැවින්, මාරයා උන්වහන්සේගේ සිත මැඩපැවැත්වීය. ඔහු සිත මැඩපවත්වමින් කුමක් කරයිද? බියකරු රූපාරම්මණයක් පෙන්වයි, නැතහොත් බියකරු ශබ්දයක් ඇස්සවයි. එවිට සත්ත්වයෝ එය දැක හෝ අසා හෝ සිහිය මුළා වී කට ඇරගෙන සිටිති. ඔවුන්ගේ මුඛයෙන් අත දමා හෘදය මිරිකයි. එවිට ඔවුහු සිහි මුළා වී සිටිති. එහෙත් තෙරුන්ගේ මුඛයට අත දැමීමට මාරයාට කෙසේ හැකි වේද? ඔහු කළේ බියකරු අරමුණක් පෙන්වීම පමණකි. එය දැක තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කළ නිමිත්ත සහ අවකාශය අවබෝධ කර නොගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ බව දැන දැනම තුන් වරක් ඇමතුවේ මන්ද? පසුව "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින සේක්වා" යි ආරාධනා කළ කල්හි, "මෙය තාගේම වරදකි, තාගේම අතපසුවීමකි" යි දෝෂාරෝපණය කිරීමෙන් උන්වහන්සේගේ ශෝකය තුනී කිරීමේ අරමුණෙනි.

Mārayācanakathāvaṇṇanā

මාරයාගේ ආරාධනය පිළිබඳ කථාවේ විවරණයයි.

168. Māro pāpimāti ettha māroti satte anatthe niyojento māretīti māro. Pāpimāti tasseva vevacanaṃ. So hi pāpadhammasamannāgatattā ‘‘pāpimā’’ti vuccati. Kaṇho, antako, namuci, pamattabandhūtipi tasseva nāmāni. Bhāsitā kho panesāti ayañhi bhagavato sambodhipattiyā aṭṭhame sattāhe bodhimaṇḍeyeva āgantvā – ‘‘bhagavā yadatthaṃ tumhehi pāramiyo pūritā, so vo attho anuppatto, paṭividdhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, kiṃ te lokavicāraṇenā’’ti vatvā, yathā ajja, evameva ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā’’ti yāci. Bhagavā cassa – ‘‘na [Pg.146] tāvāha’’ntiādīni vatvā paṭikkhipi. Taṃ sandhāya ‘‘bhāsitā kho panesā bhante’’tiādimāha.

168. ‘මාරෝ පාපිමා’ යන මෙහි ‘මාර’ යනු සත්ත්වයන් අනර්ථයෙහි යොදවමින් නසන (මරන) බැවින් මාර නම් වේ. ‘පාපිමා’ යනු ඔහුටම පර්යාය නමයකි. ඔහු ලාමක (පාපී) ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ඔහුට ‘පාපිමා’ යැයි කියනු ලැබේ. කෘෂ්ණ, අන්තක, නමුචි, ප්‍රමත්තබන්ධු යන මේවා ද ඔහුටම නම් වේ. ‘භාසිතා ඛො පනේසා’ යනු, මොහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්බෝධියට පත්ව අටවන සතියේ බෝධි මණ්ඩපයේදීම පැමිණ, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ යම් අරමුණක් සඳහා පාරමිතා පිරූ සේක්ද, ඒ අරමුණ දැන් ඉටු වී ඇත. සර්වඥතා ඤාණය අවබෝධ කරගන්නා ලදී. දැන් ඔබට ලෝකයෙහි හැසිරීමෙන් ඇති පලය කිමද?" යි පවසා අද මෙන්ම එදත් "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් පිරිනිවන් පාන සේක්වා" යි ආරාධනා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට "මම තාම (පිරිනිවන් නොපාමි)" යනාදිය වදාරා එදා එය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. ඒ කරුණ අරභයා "ස්වාමීනි, මෙය පවසන ලද්දකි" යනාදිය පැවසීය.

Tattha viyattāti maggavasena viyattā. Tatheva vinītā tathā visāradā. Bahussutāti tepiṭakavasena bahu sutametesanti bahussutā. Tameva dhammaṃ dhārentīti dhammadharā. Athavā pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca. Pariyattipaṭivedhadhammānaṃyeva dhāraṇato dhammadharāti evamettha attho daṭṭhabbo. Dhammānudhammapaṭipannāti ariyadhammassa anudhammabhūtaṃ vipassanādhammaṃ paṭipannā. Sāmīcippaṭipannāti anucchavikapaṭipadaṃ paṭipannā. Anudhammacārinoti anudhammacaraṇasīlā. Sakaṃ ācariyakanti attano ācariyavādaṃ. Ācikkhissantītiādīni sabbāni aññamaññassa vevacanāni. Sahadhammenāti sahetukena sakāraṇena vacanena. Sappāṭihāriyanti yāva na niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessanti.

එහි ‘වියත්තා’ යනු මාර්ග (ඤාණ) ශක්තියෙන් ප්‍රකට වූවෝය. එසේම මැනවින් හික්මුණු සහ විශාරද වූවෝය. ‘බහුස්සුතා’ යනු ත්‍රිපිටකය පිළිබඳ බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති බැවින් බහුශ්‍රුතයෝය. එම ධර්මයම දරන බැවින් ‘ධර්මධර’ නම් වෙති. එසේ නැතහොත් පර්යාප්ති බහුශ්‍රුත සහ ප්‍රතිවේධ බහුශ්‍රුත වූවෝය. පර්යාප්ති හා ප්‍රතිවේධ ධර්මයන් දරන බැවින් ‘ධර්මධර’ යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ‘ධම්මානුධම්මපටිපන්නා’ යනු ආර්ය ධර්මයට අනුරූප වූ විදර්ශනා ධර්මයෙහි නිරත වූවෝය. ‘සාමීචිපටිපන්නා’ යනු සුදුසු පිළිවෙතෙහි නිරත වූවෝය. ‘අනුධම්මචාරිනො’ යනු අනුරූප ධර්මයෙහි හැසිරෙන ස්වභාවය ඇත්තෝය. ‘සකං ආචරියකං’ යනු තමන්ගේ ශාස්තෘවරයාගේ වාදයයි. ‘ආචික්ඛිස්සන්ති’ යනාදී සියලු පද එකිනෙකට පර්යාය පද වේ. ‘සහධම්මෙන’ යනු හේතු සහිත වූ කරුණු සහිත වූ වචනයෙනි. ‘සප්පාටිහාරියං’ යනු යම්තාක් විමුක්තිය සලසන ලෙස ධර්මය දේශනා කරද්ද ඒ තාක්ය.

Brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Iddhanti samiddhaṃ jhānassādavasena. Phītanti vuddhippattaṃ sabbaphāliphullaṃ viya abhiññāya sampattivasena. Vitthārikanti vitthataṃ tasmiṃ tasmiṃ disābhāge patiṭṭhitavasena. Bāhujaññanti bahujanehi ñātaṃ paṭividdhaṃ mahājanābhisamayavasena. Puthubhūtanti sabbākāravasena puthulabhāvappattaṃ. Kathaṃ? Yāva devamanussehi suppakāsitanti yattakā viññujātikā devā ceva manussā ca atthi sabbehi suṭṭhu pakāsitanti attho.

‘බ්‍රහ්මචරියං’ යනු ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවෙන් සංගෘහිත වූ සමස්ත ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවයි. ‘ඉද්ධං’ යනු ධ්‍යාන ආස්වාදය ආදී වශයෙන් මැනවින් සමෘද්ධ වූ බවයි. ‘ඵීතං’ යනු අභිඥා සම්පත්තීන්ගෙන් යුක්තව සියලු දිශාවන්හි පිපුණු මලක් මෙන් වෘද්ධියට පත් වූ බවයි. ‘විත්ථාරිකං’ යනු ඒ ඒ ප්‍රදේශයන්හි මුල් බැසගැනීමෙන් පැතිර පවත්නා බවයි. ‘බාහුජඤ්ඤං’ යනු බොහෝ ජනයා මාර්ග ඵල අවබෝධ කරගැනීමෙන් දන්නා ලද හෝ අවබෝධ කරන ලද බවයි. ‘පුථුභූතං’ යනු සියලු අයුරින් විශාලත්වයට පත් වූ බවයි. එය කෙසේද? ‘දේවමිනිසුන් සහිත ලෝකයාට මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය’ යනු යම්තාක් ප්‍රඥාවන්ත දේව සමූහයක් හා මනුෂ්‍ය සමූහයක් සිටිද්ද, ඒ සියල්ලන් හට මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය යන අර්ථයයි.

Appossukkoti nirālayo. Tvañhi pāpima, aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya – ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā parinibbātu, sugato’’ti viravanto āhiṇḍittha. Ajja dāni paṭṭhāya vigatussāho hohi; mā mayhaṃ parinibbānatthaṃ vāyāmaṃ karohīti vadati.

‘අප්පොස්සුක්කො’ යනු ආලය රහිත වීමයි. "පාපිය, ඔබ බුද්ධත්වයෙන් අටවන සතියේ සිට ‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් පිරිනිවන් පාන සේක්වා, සුගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන සේක්වා’ යි කියමින් ලුහුබැඳ ආවෙහිය. අද සිට උත්සාහය අත්හරින්න; මාගේ පිරිනිවන් පෑම උදෙසා තවදුරටත් උත්සාහ නොකරන්න" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරති.

Āyusaṅkhāraossajjanavaṇṇanā

ආයු සංස්කාරය අත්හැරීම පිළිබඳ විවරණයයි.

169. Sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhāraṃ vissajji, pajahi. Tattha na bhagavā hatthena leḍḍuṃ viya āyusaṅkhāraṃ ossaji, temāsamattameva pana samāpattiṃ [Pg.147] samāpajjitvā tato paraṃ na samāpajjissāmīti cittaṃ uppādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ossajī’’ti. ‘‘Ussajjī’’ti pi pāṭho. Mahābhūmicāloti mahanto pathavīkampo. Tadā kira dasasahassī lokadhātu kampittha. Bhiṃsanakoti bhayajanako. Devadundubhiyo ca phaliṃsūti devabheriyo phaliṃsu, devo sukkhagajjitaṃ gajji, akālavijjulatā nicchariṃsu, khaṇikavassaṃ vassīti vuttaṃ hoti.

169. ‘සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක’ යනු මැනවින් එළඹ සිටි සිහියෙන් යුතුව, ඤාණයෙන් පිරිසිඳ දැක ආයු සංස්කාරය මුදාහළ සේක, අත්හළ සේක යන්නයි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතින් පස් පිඩක් විසි කරන්නාක් මෙන් ආයු සංස්කාරය අත්හළේ නැත. එහෙත් මාස තුනක් පමණක් ඵල සමවතට සම වැදී, ඉන් පසුව සම නොවදින්නෙමියි සිතක් උපදවා ගත් සේක. එය අරභයා ‘අත්හළ සේක’ (ඔස්සජී) යැයි කියන ලදී. ‘උස්සජී’ කියා ද පාඨයක් ඇත. ‘මහාභූමිචාලො’ යනු මහත් වූ පොළොව කම්පා වීමකි. එකල්හි දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා විය. ‘භිංසනකො’ යනු බිය උපදවන සුළු බවයි. ‘දේවදුන්දුභියො ච ඵලිංසු’ යන්නෙන් දේව බෙර හඬ පතුළා යැයි ද, අහස ගිගුම් දුන්නේ යැයි ද, අකාල විදුලි වැල් පැන නැගුණේ යැයි ද, මොහොතක් වැසි වැස්සේ යැයි ද කියන ලදී.

Udānaṃ udānesīti kasmā udānesi? Koci nāma vadeyya – ‘‘bhagavā pacchato pacchato anubandhitvā – ‘parinibbāyatha, bhante, parinibbāyatha, bhante’ti upadduto bhayena āyusaṅkhāraṃ vissajjesī’’ti. ‘‘Tassokāso mā hotu, bhītassa udānaṃ nāma natthī’’ti etassa dīpanatthaṃ pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi.

‘උදානයක් පහළ කළ සේක’ යනු කුමන හේතුවක් නිසා උදානයක් පහළ කළ සේක්ද? යමෙකු "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිටුපසින් මාරයා ලුහුබඳිමින් ‘ස්වාමීනි, පිරිනිවන් පානු මැනව, ස්වාමීනි, පිරිනිවන් පානු මැනව’ යි පීඩා කළ බැවින්, ඔහුට බියෙන් ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක" යි කිව හැකිය. එවැන්නකුට අවකාශයක් නොලැබෙනු පිණිසත්, බියට පත් වූවෙකුට කිසිදා උදාන පහළ නොවන බව පෙන්වනු පිණිසත්, පීති වේගයෙන් යුතුව මේ උදානය ප්‍රකාශ කළ සේක.

Tattha sabbesaṃ soṇasiṅgālādīnampi paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ. Kiṃ taṃ? Kāmāvacarakammaṃ. Na tulaṃ, na vā tulaṃ sadisamassa aññaṃ lokiyaṃ kammaṃ atthīti atulaṃ. Kiṃ taṃ? Mahaggatakammaṃ. Athavā kāmāvacararūpāvacaraṃ tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ. Appavipākaṃ vā tulaṃ, bahuvipākaṃ atulaṃ. Sambhavanti sambhavassa hetubhūtaṃ, piṇḍakārakaṃ rāsikārakanti attho. Bhavasaṅkhāranti punabbhavasaṅkhāraṇakaṃ. Avassajīti vissajjesi. Munīti buddhamuni. Ajjhattaratoti niyakajjhattarato. Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito. Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya abhindi. Attasambhavanti attani sañjātaṃ kilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘savipākaṭṭhena sambhavaṃ, bhavābhisaṅkhāraṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji. Saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato samāhito hutvā abhindī’’ti.

එහි එම උදාන ගාථාවෙහි, බල්ලන් හා හිවලුන් වැනි සියල්ලන්ගේම පවා (කර්මය) ප්‍රත්‍යක්ෂ බැවින්, මැනිය හැකි වූ ද සීමා සහිත වූ ද කර්මය ‘තුල’ (මැනිය හැකි) නම් වේ. එය කුමක්ද? කාමාවචර කර්මයයි. මැනිය නොහැකි වූ ද, නැතහොත් තමාට සමාන වූ අන්‍ය ලෞකික කර්මයක් නොමැති වූ ද කර්මය ‘අතුල’ නම් වේ. එය කුමක්ද? මහග්ගත කර්මයයි. එසේත් නැතහොත් කාමාවචර හා රූපාවචර කර්ම ‘තුල’ වන අතර අරූපාවචර කර්ම ‘අතුල’ වේ. අඩු විපාක ඇත්තේ ‘තුල’ වන අතර වැඩි විපාක ඇත්තේ ‘අතුල’ වේ. ‘සම්භවං’ යනු විපාකයන්ගේ හටගැනීමට හේතු වූ, රැස් කළා වූ යන්නයි. ‘භව සංඛාරං’ යනු නැවත භවය සකස් කරන්නා වූ කර්මයයි. ‘අවස්සජී’ යනු අත්හැරියේය. ‘මුනී’ යනු බුද්ධ මුණිවරයාණන් වහන්සේය. ‘අජ්ඣත්තරතො’ යනු තමා තුළම වූ ආධ්‍යාත්මයෙහි (රමණය කරන්නා වූ) ඇලුණු බවයි. ‘සමාහිතො’ යනු උපචාර හා අප්පනා සමාධි වශයෙන් මැනවින් සමාධිගත වූ සිත් ඇති බවයි. ‘අභින්දි කවචමිව’ යනු යුද ඇඳුමක් (සන්නාහයක්) බිඳලන්නාක් මෙනි. ‘අත්තසම්භවං’ යනු තමා තුළ උපන් කෙලෙස්ය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: විපාක සහිත බැවින් ‘සම්භව’ කියා ද, භවය සකස් කරන බැවින් ‘භව සංඛාර’ කියා ද නම් ලබන්නා වූ, මැනිය හැකි හා මැනිය නොහැකි වූ (තුල හා අතුල) ලෞකික කාමාවචර හා මහග්ගත කර්මය අත්හැරියේය. යුද බිමක මහා යෝධයෙකු තමාගේ සන්නාහය බිඳලන්නා සේ, තමා තුළ උපන් කෙලෙස් ද තමා තුළම ඇලුණු, සමාධිගත වූ උන්වහන්සේ බිඳ දැමූ සේක.

Atha vā tulanti tulento tīrento. Atulañca sambhavanti nibbānañceva sambhavañca. Bhavasaṅkhāranti bhavagāmikammaṃ. Avassaji munīti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā (paṭi. ma. 3.38) nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ, nibbāne ca ānisaṃsaṃ disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhārakammaṃ – ‘‘kammakkhayāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 2.81) evaṃ vuttena kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ? Ajjhattarato samāhito abhindi kavacamiva attani [Pg.148] sambhavaṃ. So hi vipassanāvasena ajjhattarato samathavasena samāhitoti evaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya samathavipassanābalena kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ, attani sambhavattā ‘‘attasambhava’’nti laddhanāmaṃ sabbakilesajālaṃ abhindi. Kilesābhāvena ca katakammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hotīti evaṃ kilesappahānena kammaṃ pajahi, pahīnakilesassa ca bhayaṃ nāma natthi, tasmā abhītova āyusaṅkhāraṃ ossaji, abhītabhāvañāpanatthañca udānaṃ udānesīti veditabbo.

එසේත් නැතහොත්, ‘තුලං’ යනු පිරික්සමින් හා තීරණය කරමින් (අත්හැරියේය) යන්නයි. ‘අතුලං ච සම්භවං’ යනු නිවන හා කර්මයයි. ‘භව සංඛාරං’ යනු භවයට පමුණුවන කර්මයයි. ‘අවස්සජි මුනී’ යනු ‘පංචස්කන්ධය අනිත්‍යය, පංචස්කන්ධයේ නිරෝධය වන නිවන නිත්‍යය’ ආදී ක්‍රමයෙන් සලකා බලමින්, බුද්ධ මුණිවරයාණන් වහන්සේ භවයෙහි ආදීනව ද නිවනෙහි ආනිසංස ද දැක, එම ස්කන්ධයන්ට මූලික වූ භව සංස්කාර කර්මය ‘කර්ම ක්ෂය වීම පිණිස පවතී’ යැයි මෙසේ වදාළා වූ කර්ම ක්ෂය කරන ආර්ය මාර්ගයෙන් අත්හැරියේය. කෙසේද? තමා තුළ ඇලුණු සමාධිගත වූ උන්වහන්සේ සන්නාහයක් මෙන් තමා තුළ උපන් (කෙලෙස්) බිඳ දැමූ සේක. උන්වහන්සේ විදර්ශනා වශයෙන් තමා තුළ ඇලුණු සේක, සමථ වශයෙන් සමාධිගත වූ සේක. මෙසේ පූර්ව භාගයෙහි පටන් සමථ විදර්ශනා බලයෙන්, සන්නාහයක් මෙන් ආත්ම භාවය වටා වෙළී පැවති, තමා තුළ උපන් බැවින් ‘අත්තසම්භව’ නම් වූ සියලු කෙලෙස් දැල බිඳ දැමූ සේක. කෙලෙස් නොමැති වීමෙන් කරන ලද කර්මය නැවත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරන බැවින් අත්හරින ලද නම් වේ. මෙසේ කෙලෙස් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් කර්මය අත්හළ සේක. ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇති උන්වහන්සේට බියක් නම් නැත. එබැවින් නිර්භයවම ආයු සංස්කාරය අත්හැර, තමන් වහන්සේගේ නිර්භීත බව දැක්වීම පිණිස මේ උදානය ප්‍රකාශ කළ බව දත යුතුය.

Mahābhūmicālavaṇṇanā

මහා භූමිචාල වර්ණනාව (මහා භූමිකම්පාව පිළිබඳ විස්තරය)

171. Yaṃ mahāvātāti yena samayena yasmiṃ vā samaye mahāvātā vāyanti, mahāvātā vāyantāpi ukkhepakavātā nāma uṭṭhahanti, te vāyantā saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassabahalaṃ udakasandhārakaṃ vātaṃ upacchindanti, tato ākāse udakaṃ bhassati, tasmiṃ bhassante pathavī bhassati. Puna vāto attano balena antodhamakaraṇe viya udakaṃ ābandhitvā gaṇhāti, tato udakaṃ uggacchati, tasmiṃ uggacchante pathavī uggacchati. Evaṃ udakaṃ kampitaṃ pathaviṃ kampeti. Etañca kampanaṃ yāva ajjakālāpi hotiyeva, bahalabhāvena pana na ogacchanuggacchanaṃ paññāyati.

171. ‘යං මහාවාතා’ යනු යම් කලෙක මහා සුළං හමයි ද, මහා සුළං හමන විට ‘උක්ඛේපක’ (ඉහළට ඔසවන) නම් සුළං හටගනී. ඒවා හමන විට යොදුන් හැට දහසකට අධික වූ, යොදුන් නව ලක්ෂයක් ඝනකම ඇති, ජලය දරා සිටින සුළං පටලය සිඳ දමයි. එවිට අහසේ ඇති ජලය පහළට වැටේ. ජලය පහළට වැටෙන විට පොළොව ද පහළට යයි. නැවත සුළඟ තමාගේ බලයෙන්, ධමකරකයක් (පැන් පෙරනයක්) තුළ ජලය රඳවන්නාක් මෙන් ජලය බැඳ ගනියි. එවිට ජලය ඉහළට යයි. ජලය ඉහළට යන විට පොළොව ද ඉහළට යයි. මෙසේ ජලය කම්පනය වී පොළොව කම්පනය කරයි. මෙම කම්පනය අද දක්වාම පවතී. නමුත් (පොළොවේ) අධික ඝනකම නිසා මෙසේ පහළ යාම හා ඉහළ ඒම පියවි ඇසට පැහැදිලිව නොපෙනේ.

Mahiddhiko mahānubhāvoti ijjhanassa mahantatāya mahiddhiko, anubhavitabbassa mahantatāya mahānubhāvo. Parittāti dubbalā. Appamāṇāti balavā. So imaṃ pathaviṃ kampetīti so iddhiṃ nibbattetvā saṃvejento mahāmoggallāno viya, vīmaṃsanto vā mahānāgattherassa bhāgineyyo saṅgharakkhitasāmaṇero viya pathaviṃ kampeti. So kirāyasmā khuraggeyeva arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘atthi nu kho koci bhikkhu, yena pabbajitadivaseyeva arahattaṃ patvā vejayanto pāsādo kampitapubbo’’ti? Tato – ‘‘natthi kocī’’ti ñatvā – ‘‘ahaṃ kampessāmī’’ti abhiññābalena vejayantamatthake ṭhatvā pādena paharitvā kampetuṃ nāsakkhi. Atha naṃ sakkassa nāṭakitthiyo āhaṃsu – ‘‘putta saṅgharakkhita, tvaṃ pūtigandheneva sīsena vejayantaṃ kampetuṃ icchasi, suppatiṭṭhito tāta pāsādo, kathaṃ kampetuṃ sakkhissasī’’ti?

‘මහිද්ධිකො මහානුභාවො’ යනු කැමති අරමුණු ඉටුවීමේ මහා බලය නිසා ‘මහා සෘද්ධිමත්’ වන අතර, අත්විඳිය යුතු වන්නා වූ වෛජයන්ත ප්‍රාසාදාදී ඉසුරු සම්පත්හි ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසා ‘මහා ආනුභාව සම්පන්න’ නම් වේ. ‘පරිත්තා’ යනු දුබල වූවන්ය. ‘අප්පමාණා’ යනු බලවත් වූවන්ය. ‘සො ඉමං පථවිං කම්පේති’ යනු එම සෘද්ධිමත් තැනැත්තා සෘද්ධි බලය නිපදවා, මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ මෙන් (අන්‍යන්) සංවේගයට පත් කිරීමට හෝ මහානාග තෙරුන්ගේ බෑණනුවන් වූ සංඝරක්ඛිත සාමණේරයන් මෙන් පිරික්සීමට හෝ පොළොව කම්පනය කරයි. ඒ ආයුෂ්මත් සාමණේරයන් වහන්සේ හිස බා අවසන් වූ මොහොතේදීම අර්හත්වයට පත්ව මෙසේ සිතූහ: “මහණ වූ දිනයේම අර්හත්වයට පත්ව වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය කම්පනය කළ වෙනත් කිසිදු භික්ෂුවක් සිටීද?” එවිට “කිසිවෙකු නැත” යන්න දැන, “මම කම්පනය කරන්නෙමි” යැයි අභිඥා බලයෙන් වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය මත සිට පාදයෙන් පහර දී කම්පනය කිරීමට උත්සාහ කළත් එයට නොහැකි විය. එවිට ශක්‍රයාගේ නාට්‍ය ස්ත්‍රීහු උන්වහන්සේට මෙසේ කීහ: “පුත සංඝරක්ඛිත, ඔබ ඔය දුගඳ හමන හිසින් වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය කම්පනය කිරීමට කැමතිද? පුත, මේ ප්‍රාසාදය මැනවින් පිහිටා ඇත, මෙය කෙසේ කම්පනය කරන්නද?”

Sāmaṇero [Pg.149] – ‘‘imā devatā mayā saddhiṃ keḷiṃ karonti, ahaṃ kho pana ācariyaṃ nālatthaṃ, kahaṃ nu kho me ācariyo sāmuddikamahānāgatthero’’ti āvajjento mahāsamudde udakaleṇaṃ māpetvā divāvihāraṃ nisinnoti ñatvā tattha gantvā theraṃ vanditvā aṭṭhāsi. Tato naṃ thero – ‘‘kiṃ, tāta saṅgharakkhita, asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī’’ti vatvā ‘‘nāsakkhi, tāta, vejayantaṃ kampetu’’nti pucchi. Ācariyaṃ, bhante, nālatthanti. Atha naṃ thero – ‘‘tāta tumhādise akampente ko añño kampessati. Diṭṭhapubbaṃ te, tāta, udakapiṭṭhe gomayakhaṇḍaṃ pilavantaṃ, tāta, kapallakapūvaṃ pacantā antantena paricchindanti, iminā opammena jānāhī’’ti āha. So – ‘‘vaṭṭissati, bhante, ettakenā’’ti vatvā pāsādena patiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotūti adhiṭṭhāya vejayantābhimukho agamāsi.

එවිට සාමණේරයන් වහන්සේ, “මේ දේවතාවියෝ මා සමඟ සිනාසෙති (කවටකම් කරති), මා තවම ගුරුවරයෙකුගෙන් ක්‍රමය ලබා නැත, මාගේ ගුරු වූ සාමුද්දික මහානාග තෙරුන් වහන්සේ කොහේ වැඩ වසනවා ඇද්දැයි” මෙනෙහි කරන විට, උන්වහන්සේ මහා සමුද්‍රයෙහි දිය යට ගුහාවක් මවාගෙන දිවා විහරණයෙන් වැඩ සිටින බව දැන එහි ගොස් තෙරුන් වහන්සේට වැඳ එකත්පස්ව සිටියහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේ, “පුත සංඝරක්ඛිත, යුද්ධය ඉගෙන නොගෙනම යුද්ධයට වැදුණාද?” කියා විමසා, “පුත, වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය සොලවන්නට බැරි වුණාද?” යැයි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, මට ගුරු උපදේශයක් ලැබුණේ නැත” යැයි සැළ කළහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේ, “පුත, ඔබ වැනි අයෙකුට සොලවන්නට බැරි නම් වෙන කවරෙකුට එය කළ හැකිද? පුත, ඔබ වතුර පිට උඩ ගොම කැටයක් පාවෙනවා දැක තිබේද? පුත, කබලක කැවුම් පිසින විට (කරකවන්නන්) කෙළවරින් එය සිඳිති, මේ උපමාවෙන් තේරුම් ගන්න” යැයි වදාළහ. උන්වහන්සේ, “ස්වාමීනි, මෙපමණකින් මට සෑහේ” යැයි පවසා, ප්‍රාසාදය පිහිටි තැන ජලය වේවායි අධිෂ්ඨාන කර වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය දෙසට වැඩම කළහ.

Devadhītaro taṃ disvā – ‘‘ekavāraṃ lajjitvā gato, punapi sāmaṇero eti, punapi etī’’ti vadiṃsu. Sakko devarājā – ‘‘mā mayhaṃ puttena saddhiṃ kathayittha, idāni tena ācariyo laddho, khaṇena pāsādaṃ kampessatī’’ti āha. Sāmaṇeropi pādaṅguṭṭhena pāsādathūpikaṃ pahari. Pāsādo catūhi disāhi oṇamati. Devatā – ‘‘patiṭṭhātuṃ dehi, tāta, pāsādassa patiṭṭhātuṃ dehi, tāta, pāsādassā’’ti viraviṃsu. Sāmaṇero pāsādaṃ yathāṭhāne ṭhapetvā pāsādamatthake ṭhatvā udānaṃ udānesi –

දේවතාවියෝ උන්වහන්සේ දැක, “එක් වරක් ලැජ්ජාවට පත්ව ගිය සාමණේරයා නැවත එයි, නැවතත් එයි” කියා කීහ. ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා, “මාගේ පුතා සමඟ (එලෙස) කතා නොකරන්න, දැන් ඔහුට ගුරු උපදෙස් ලැබී ඇත, මොහොතකින් ප්‍රාසාදය කම්පනය කරනු ඇත” යැයි කීවේය. සාමණේරයන් වහන්සේ ද පා ඇඟිල්ලෙන් ප්‍රාසාදයේ කොතට පහර දුන්හ. ප්‍රාසාදය සතර දිශාවෙන්ම නැමුණි. දේවතාවියෝ, “පුත, ප්‍රාසාදයට ස්ථිරව පවතින්නට ඉඩ දෙන්න, පුත, ප්‍රාසාදය ස්ථිර කරන්න” යැයි කෑගැසූහ. සාමණේරයන් වහන්සේ ප්‍රාසාදය තිබූ පරිදිම පිහිටුවා, ප්‍රාසාදය මතුපිට සිට මේ උදානය වදාළහ.

‘‘Ajjevāhaṃ pabbajito, ajja pattāsavakkhayaṃ;

Ajja kampemi pāsādaṃ, aho buddhassuḷāratā.

“අදම මම පැවිදි වූයෙමි, අදම අර්හත්වයට පත් වූයෙමි; අදම ප්‍රාසාදය කම්පනය කරමි, අහෝ! බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උදාරත්වය (ශ්‍රේෂ්ඨත්වය) පුදුම සහගතය.”

Ajjevāhaṃ pabbajito…pe… aho dhammassuḷāratā.Ajjevāhaṃ pabbajito…pe… aho saṅghassuḷāratāti.

“අදම මම පැවිදි වූයෙමි... ආශ්චර්යයකි, ධර්මයේ ඇති උදාර බව! අදම මම පැවිදි වූයෙමි... ආශ්චර්යයකි, සංඝයාගේ ඇති උදාර බව!” යි (උදාන) වදාළ සේක.

Ito paresu chasu pathavīkampesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāpadāne vuttameva.

මීට පසුව සිදුවන සෙසු භූමිකම්පා හය පිළිබඳව යමක් කිව යුතු වේ ද, එය මහාපදාන සූත්‍රයෙහි කියන ලද්දේමය.

Iti imesu aṭṭhasu pathavīkampesu paṭhamo dhātukopena, dutiyo iddhānubhāvena, tatiyacatutthā puññatejena, pañcamo ñāṇatejena, chaṭṭho sādhukāradānavasena, sattamo kāruññabhāvena, aṭṭhamo ārodanena. Mātukucchiṃ okkamante ca tato nikkhamante ca mahāsatte tassa puññatejena pathavī akampittha. Abhisambodhiyaṃ ñāṇatejena abhihatā [Pg.150] hutvā akampittha. Dhammacakkappavattane sādhukārabhāvasaṇṭhitā sādhukāraṃ dadamānā akampittha. Āyusaṅkhārossajjane kāruññasabhāvasaṇṭhitā cittasaṅkhobhaṃ asahamānā akampittha. Parinibbāne ārodanavegatunnā hutvā akampittha. Ayaṃ panattho pathavīdevatāya vasena veditabbo, mahābhūtapathaviyā panetaṃ natthi acetanattāti.

මෙසේ මෙම භූමිකම්පා අට අතුරින් පළමුවැන්න වායෝ ධාතුව කැළඹීමෙන් ද, දෙවැන්න සෘද්ධි අනුභාවයෙන් ද, තෙවන හා සිව්වන භූමිකම්පා (බෝධිසත්වයන්ගේ) පුණ්‍ය තේජසින් ද, පස්වැන්න (බුද්ධ) ඥාන තේජසින් ද, හයවැන්න සාධුකාර දීමේ බලයෙන් ද, හත්වැන්න කරුණා ස්වභාවයෙන් ද, අටවැන්න ශෝකයෙන් හැඬීම නිසා ද සිදු විය. මහාසත්වයන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි ද, එම කුසින් නික්මෙන කල්හි ද උන්වහන්සේගේ පුණ්‍ය තේජසින් පොළොව කම්පා විය. සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්වන කල්හි ඥාන තේජසින් පහර දෙන ලද්දාක් මෙන් පොළොව කම්පා විය. දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි සාධුකාර දෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තව සාධුකාර පවත්වන්නාක් මෙන් පොළොව කම්පා විය. ආයු සංස්කාරය අත්හරින කල්හි කරුණා ස්වභාවයෙන් යුක්තව සිතේ කැළඹීම ඉවසාගත නොහැකිව පොළොව කම්පා විය. පිරිනිවන් පානා කල්හි හැඬීමේ වේගයෙන් පෙළඹී පොළොව කම්පා විය. මෙහි අර්ථය නම් පෘථිවි දේවතාවියගේ වසයෙන් (පෘථිවි දේවතාවිය නිසා) සිදු වූ බව දත යුතුය. මහා භූත පෘථිවිය අචේතනික බැවින් එයට මෙබඳු දෙයක් නැතැයි දත යුතුය.

Ime kho, ānanda, aṭṭha hetūti ettha imeti niddiṭṭhanidassanaṃ. Ettāvatā ca panāyasmā ānando – ‘‘addhā ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭho’’ti sallakkhesi. Bhagavā pana sallakkhitabhāvaṃ jānantopi okāsaṃ adatvāva aññānipi aṭṭhakāni sampiṇḍento – ‘‘aṭṭha kho imā’’tiādimāha.

“ආනන්දයෙනි, මේ වනාහි කරුණු අටකි” යන මෙහි “මේ” යන පදය කලින් දක්වන ලද කරුණු හඳුන්වා දීම සඳහා යොදා ඇත. මෙපමණකින් ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියෝ “අද ඒකාන්තයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ආයු සංස්කාරය අත්හරින ලද්දේය” යි වටහා ගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ආනන්ද හිමියන් එය වටහා ගත් බව දැන දැනත්, (එය විමසීමට) අවස්ථාවක් නොදී අනෙක් කරුණු අට බැගින් වූ කොටස් ද එක් කරමින් “ආනන්දයෙනි, මේ පිරිස් අටකි” යනාදිය වදාළ සේක.

Aṭṭhaparisavaṇṇanā

පිරිස් අට පිළිබඳ විස්තරය

172. Tattha anekasataṃ khattiyaparisanti bimbisārasamāgamañātisamāgalicchavīsamāgamādisadisaṃ, sā pana aññesu cakkavāḷesupi labbhateyeva. Sallapitapubbanti ālāpasallāpo katapubbo. Sākacchāti dhammasākacchāpi samāpajjitapubbā. Yādisako tesaṃ vaṇṇoti te odātāpi honti kāḷāpi maṅguracchavīpi, satthā suvaṇṇavaṇṇova. Idaṃ pana saṇṭhānaṃ paṭicca kathitaṃ. Saṇṭhānampi ca kevalaṃ tesaṃ paññāyatiyeva, na pana bhagavā milakkhusadiso hoti, nāpi āmuttamaṇikuṇḍalo, buddhaveseneva nisīdati. Te pana attano samānasaṇṭhānameva passanti. Yādisako tesaṃ saroti te chinnassarāpi honti gaggarassarāpi kākassarāpi, satthā brahmassarova. Idaṃ pana bhāsantaraṃ sandhāya kathitaṃ. Sacepi hi satthā rājāsane nisinno katheti, ‘‘ajja rājā madhurena sarena kathetī’’ti tesaṃ hoti. Kathetvā pakkante pana bhagavati puna rājānaṃ āgataṃ disvā – ‘‘ko nu kho aya’’nti vīmaṃsā uppajjati. Tattha ko nu kho ayanti imasmiṃ ṭhāne idāneva māgadhabhāsāya sīhaḷabhāsāya madhurenākārena kathento ko nu kho ayaṃ antarahito, kiṃ devo, udāhu manussoti evaṃ vīmaṃsantāpi na jānantīti attho. Kimatthaṃ panevaṃ ajānantānaṃ dhammaṃ desetīti? Vāsanatthāya[Pg.151]. Evaṃ sutopi hi dhammo anāgate paccayo hoti yevāti anāgataṃ paṭicca deseti. Anekasataṃ brāhmaṇaparisantiādīnampi soṇadaṇḍakūṭadaṇḍasamāgamādivasena ceva aññacakkavāḷavasena ca sambhavo veditabbo.

172. එහි “සිය ගණන් ක්ෂත්‍රිය පිරිස්” යනු බිම්බිසාර රජු සමඟ පැමිණි පිරිස, ඥාතීන්ගේ සමුහයා, ලිච්ඡවීන්ගේ සමුහයා වැනි ක්ෂත්‍රිය පිරිස්ය. එය අනෙක් සක්වලවල ද දක්නට ලැබේ. “පෙර කතාබස් කරන ලදී” යනු අල්ලාප සල්ලාපයේ පෙර යෙදුණු බවයි. “සාකච්ඡා” යනු ධර්ම සාකච්ඡා ද පෙර පවත්වන ලදී යන අර්ථයයි. “ඔවුන්ගේ පැහැය යම්බඳු ද” යනු ඔවුන් සුදු, කළු හෝ තලෙළු වුවත්, ශාස්තෘන් වහන්සේ රන්වන් පැහැයෙන්ම යුක්ත වූහ. මෙය ශරීර සන්ථානය (හැඩය) අනුව පවසන ලද්දකි. බුදුරජුන්ගේ එම සන්ථානය ඔවුන්ට පමණක් පෙනෙන පරිදි පවතී. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මිලේච්ඡයෙකු මෙන් හෝ මිණි කොඬොල් පැළඳි අයෙකු මෙන් නොව බුද්ධ වේශයෙන්ම වැඩ සිටින සේක. එහෙත් ඔවුන්ට පෙනෙන්නේ තමන්ට සමාන සන්ථානයකි. “ඔවුන්ගේ හඬ යම්බඳු ද” යනු ඔවුන්ගේ කටහඬ බිඳුණු, ගොරෝසු හෝ කපුටු හඬක් මෙන් වුවත්, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ හඬ බ්‍රහ්ම ස්වරයමය. මෙය භාෂාන්තරය අරභයා පවසන ලද්දකි. ශාස්තෘන් වහන්සේ රාජාසනයක වැඩ හිඳ දේශනා කළත්, “අද රජතුමා මියුරු හඬින් කතා කරයි” යන්න ඔවුන්ගේ අදහස වෙයි. දේශනය අවසානයේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නික්ම ගිය පසු නැවත රජු පැමිණෙනු දැක “මේ කවුද?” යන විමසීම ඇති වේ. එහිදී “මේ ස්ථානයේ දැන් මාගධී භාෂාවෙන් හෝ සිංහල භාෂාවෙන් මියුරු ලෙස කතා කර අතුරුදන් වූ මේ තැනැත්තා කවුද? දෙවියෙක් ද? මිනිසෙක් ද?” කියා විමසුවත් ඔවුහු නොදනිති. “මෙසේ නොදන්නා අයට ධර්මය දේශනා කරන්නේ කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා ද?” යත්; වාසනා ගුණය ඇති වීම පිණිසය. මෙසේ අසන ලද ධර්මය අනාගතයේදී නිවනට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් අනාගතය අරමුණු කරගෙන දේශනා කරන සේක. “සිය ගණන් බ්‍රාහ්මණ පිරිස්” යනාදී පිරිස් ද සෝණදණ්ඩ, කූටදණ්ඩ වැන්නන් සමඟ පැමිණි පිරිස් වසයෙන් හා අනෙක් සක්වලවල් වසයෙන් ද ඇති බව දත යුතුය.

Imā pana aṭṭha parisā bhagavā kimatthaṃ āhari? Abhītabhāvadassanatthameva. Imā kira āharitvā evamāha – ‘‘ānanda, imāpi aṭṭha parisā upasaṅkamitvā dhammaṃ desentassa tathāgatassa bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthi, māraṃ pana ekakaṃ disvā tathāgato bhāyeyyāti ko evaṃ saññaṃ uppādetumarahati. Abhīto, ānanda, tathāgato acchambhī, sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajī’’ti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ පිරිස් අට ගැන සඳහන් කළේ කුමන කරුණක් නිසා ද? තමන් වහන්සේගේ නිර්භීත බව පෙන්වීම සඳහාමය. උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “ආනන්දයෙනි, මේ පිරිස් අට වෙත එළඹ ධර්මය දේශනා කරන තථාගතයන් වහන්සේට බියක් හෝ තැතිගැනීමක් නැත. එබැවින් හුදෙකලා මාරයෙකු දැක තථාගතයන් වහන්සේ බිය වන්නේ යැයි කවරෙකු නම් එබඳු අදහසක් ඇති කර ගැනීමට සුදුසු ද? ආනන්දයෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ බිය නැතිව, නොසැලී, සිහි නුවණින් යුක්තව ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක”.

Aṭṭhaabhibhāyatanavaṇṇanā

අභිභායතන අට පිළිබඳ විස්තරය

173. Abhibhāyatanānīti abhibhavanakāraṇāni. Kiṃ abhibhavanti? Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi. Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti, puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni.

173. “අභිභායතන” යනු (කෙලෙස් හා අරමුණු) මැඩපැවැත්වීමේ හේතූන් හෙවත් ධ්‍යානයන්ය. කුමක් මැඩපවත්වයි ද? ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ද අරමුණු ද මැඩපවත්වයි. ඒවා ප්‍රතිපක්ෂ ස්වභාවයෙන් යුක්තව නීවරණාදී විරුද්ධ ධර්මයන් මැඩපවත්වන අතර පුද්ගලයාගේ උසස් ඥානය හේතුවෙන් අරමුණු ද මැඩපවත්වයි.

Ajjhattaṃ rūpasaññītiādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti. Pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthapādapiṭṭhesu vā akkhīnaṃ pītakaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Taṃ pana sunīlaṃ supītaṃ sulohitakaṃ suodātakaṃ na hoti, avisuddhameva hoti.

“අධ්‍යාත්මයෙහි රූප සංඥා ඇතිව” යනාදී තැන්හි, අධ්‍යාත්මික රූපයන්හි පරිකර්ම කිරීමේ බලයෙන් “අධ්‍යාත්මයෙහි රූප සංඥා ඇත්තා” යයි කියනු ලැබේ. අධ්‍යාත්මයෙහි නීල පරිකර්මය කරන්නා කෙස් හෝ පිත හෝ ඇසේ කළු ඉංගිරියාව අරමුණු කර ගනියි. පීත පරිකර්මය කරන්නා ශරීරයේ මේදය හෝ සම හෝ අල්ල හා පතුල් හෝ ඇසේ කහ පැහැති කොටස් අරමුණු කර ගනියි. ලෝහිත පරිකර්මය කරන්නා මස් හෝ ලේ හෝ දිව හෝ ඇසේ රතු පැහැති කොටස් අරමුණු කර ගනියි. ඕදාත පරිකර්මය කරන්නා ඇට හෝ දත් හෝ නිය හෝ ඇසේ සුදු පැහැති කොටස් අරමුණු කර ගනියි. එම (අධ්‍යාත්මික) අරමුණු ඉතා නිල්, ඉතා කහ, ඉතා රතු හෝ ඉතා සුදු නොවන අතර අතිශයින් පිරිසිදු ද නොවේ.

Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassevaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti, nimittaṃ pana bahiddhā, so evaṃ ajjhattaṃ parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena – ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Parittānīti avaḍḍhitāni. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti suvaṇṇāni vā honti, dubbaṇṇāni vā. Parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tāni abhibhuyyāti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā – ‘‘kiṃ [Pg.152] ettha bhuñjitabbaṃ atthī’’ti saṅkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo – ‘‘kiṃ ettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho. Jānāmi passāmīti iminā panassa ābhogo kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyaṃ. Evaṃsaññī hotīti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti. Abhibhavanasaññā hissa antosamāpattiyampi atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva.

“එක් අයෙකු බාහිර රූප බලයි” යනු යමෙකුට මෙසේ අධ්‍යාත්මිකව පරිකර්මය උපදී ද, ඔහුගේ අරමුණ පවතින්නේ බාහිරවය. ඔහු අධ්‍යාත්මික පරිකර්මය හා බාහිරව ලබන අර්පණා වසයෙන් “අධ්‍යාත්මයෙහි රූප සංඥා ඇතිව එක් අයෙකු බාහිර රූප බලයි” යයි කියනු ලැබේ. “පරිත්ත” යනු නොවැඩූ (කුඩා) අරමුණුය. “සුවර්ණ හා දුර්වර්ණ” යනු ශෝභන හෝ අශෝභන අරමුණුය. මෙය පළමු අභිභායතනය පරිත්ත අරමුණු වසයෙන් දේශනා කරන ලද්දක් බව දත යුතුය. “ඒවා මැඩපවත්වා” යනු, මනා ආහාර ජීර්ණ ශක්තියක් ඇති අයෙකු හැන්දක් පමණ වූ බත් ප්‍රමාණයක් ලැබ “මෙහි අනුභව කිරීමට කුමක් තිබේ ද?” කියා එය එකතු කර එක බත් පිඬක් බවට පත් කරන්නාක් මෙන්, උසස් ඥානයක් හා පිරිසිදු නුවණක් ඇති පුද්ගලයා ද “මේ කුඩා අරමුණෙහි සමාපත්තියට පත් වීමට කුමක් ඇද්ද, මෙය මට බරක් නොවේ” යයි සිතා එම රූපයන් මැඩපවත්වා ධ්‍යානයට පත් වෙයි. නිමිත්ත ඉපදීම සමඟම එහි අර්පණාවට පමුණුවයි යනු එහි අර්ථයයි. “දනිමි, දකිමි” යන්නෙන් ඔහුගේ මනසිකාරය කියැවේ. එය ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි පුද්ගලයාට මිස ධ්‍යානය තුළදී සිදු නොවේ. “මෙසේ සංඥා ඇත්තේ වෙයි” යනු ආභෝග සංඥාවෙන් හා ධ්‍යාන සංඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. අරමුණ මැඩපැවැත්වීමේ සංඥාව ධ්‍යානය තුළ ද පවතින නමුත්, ආභෝග සංඥාව පවතින්නේ ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාටමය.

Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho. Abhibhuyyāti ettha pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā – ‘‘aññampi hotu, kiṃ etaṃ mayhaṃ karissatī’’ti taṃ na mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘kiṃ ettha samāpajjitabbaṃ, nayidaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’’ti tāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho.

"අප්පමාණානීති" යනු ප්‍රමාණය ඉක්මවා වැඩූ හෙවත් මහත් වූ යන අර්ථයයි. "අභිභුය්‍යාති" යන්නෙහි අදහස මෙසේය: බොහෝ ආහාර අනුභව කරන පුද්ගලයෙකුට එක් බත් තලියක් ලැබුණු විට, "තව තිබුණාවේ, මෙයින් මට ඇති පලය කිම?" යැයි පවසමින් එය මහත් දෙයක් කොට නොදකින්නාක් මෙන්, උසස් ප්‍රඥාවැති හා පිරිසිදු ඥානයෙන් යුත් යෝගී පුද්ගලයා, "මෙහි සමවැදීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? මෙය අප්‍රමාණ නොවේ, මාගේ සිතේ එකඟතාව ඇති කිරීමට මෙයින් මට බරක් නැත" යැයි සිතා එම අරමුණු යටපත් කොට සමවදී. මෙහි නිමිත්ත උපදිනවාත් සමඟම අප්පනාවට (ධ්‍යානයට) පැමිණේ යන අර්ථයයි.

Ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito.

"අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති" යනු තමාගේ ශරීරයෙහි රූප කසිණ ධ්‍යාන ලැබීමට නොහැකි වීම නිසා හෝ ඒ කෙරෙහි ඇති අකමැත්ත නිසා හෝ ආධ්‍යාත්මික රූපයෙහි පරිකම්ම සංඥාවෙන් තොර වීමයි.

Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassa parikammampi nimittampi bahiddhāva uppannaṃ, so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena – ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Sesamettha catutthābhibhāyatane vuttanayameva. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca nesaṃ sappāyatā vitthārato visuddhimagge caritaniddese vuttā.

"එකෝ බහිද්ධා රූපීනි පස්සතීති" යනු යම් යෝගී පුද්ගලයෙකුගේ පරිකම්මය හා නිමිත්ත යන දෙකම බාහිරව උපන්නේද, ඔහු බාහිර පරිකම්ම හා අප්පනා බලයෙන් 'ආධ්‍යාත්මයෙහි අරූප සංඥීව බාහිර රූප බලයි' යනුවෙන් කියනු ලැබේ. ඉතිරි කොටස සිව්වන අභිභායතනයෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයම වේ. මෙහි සඳහන් සතර අරමුණු අතුරින්, පරීත්ත (කුඩා) අරමුණ විතර්ක චරිත ඇත්තවුන් සඳහාද, අප්‍රමාණ අරමුණ මෝහ චරිත ඇත්තවුන් සඳහාද, ස්වර්ණ (සුන්දර) අරමුණ ද්වේෂ චරිත ඇත්තවුන් සඳහාද, දුර්වර්ණ (අසුන්දර) අරමුණ රාග චරිත ඇත්තවුන් සඳහාද දේශනා කරන ලදී. සැබවින්ම ඒ ඒ පුද්ගලයන්ට එම අරමුණු සුදුසුය. ඔවුන්ට එම අරමුණුවල ඇති යෝග්‍යතාවය (සප්පාය බව) පිළිබඳව විසුද්ධිමාර්ගයෙහි 'චරිත නිද්දේසයෙහි' විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත.

Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena. Nīlanidassanānīti nidassanavasena, apaññāya mānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ hoti. Nīlanibhāsānīti idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ, nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ visuddhataṃ dasseti. Visuddhavaṇṇavaseneva [Pg.153] hi imāni cattāri abhibhāyatanāni vuttāni. Umāpupphanti etañhi pupphaṃ siniddhaṃ mudu, dissamānampi nīlameva hoti. Girikaṇṇikapupphādīni pana dissamānāni setadhātukāneva honti. Tasmā idameva gahitaṃ, na tāni. Bārāṇaseyyakanti bārāṇasisambhavaṃ. Tattha kira kappāsopi mudu, suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā, udakampi suci siniddhaṃ. Tasmā taṃ vatthaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ hoti; dvīsupi passesu maṭṭhaṃ mudu siniddhaṃ khāyati.

පස්වන අභිභායතනය ආදියෙහි "නීලානීති" යනු සියලු නිල් වර්ණයන් අන්තර්ගත වන පරිදි පොදුවේ දක්වන ලද්දකි. "නීලවණ්ණානීති" යනු පැහැය අනුවයි. "නීලනිදස්සනානීති" යනු පෙනෙන ආකාරය අනුවයි. විවරයන් (හිඩැස්) නැති, වෙනත් වර්ණ මිශ්‍ර නොවූ, තනි නිල් පැහැයෙන් යුක්තව පෙනෙන බව මෙයින් අදහස් කෙරේ. "නීලනිභාසානීති" යන්න ආලෝකය හෙවත් දීප්තිය පදනම් කරගෙන කියන ලද්දකි. නිල් පැහැති කාන්තියෙන් හෙවත් රශ්මියෙන් යුක්තය යන අර්ථයයි. මෙයින් එම කසිණ රූපයන්ගේ අතිශය පිරිසිදු බව පෙන්වයි. සැබවින්ම අතිශය පිරිසිදු වර්ණයන්ගේ ස්වභාවයෙන්ම මේ අභිභායතන සතර දක්වන ලදී. "උමාපුප්ඵං" (දිය හණ මල) යනු එම මල සිනිඳුය, මොළොක්ය, බැලූ විට තනි නිල් පැහැතිය. එහෙත් ගිරිකණ්ණිකා (ඇසළ/බෝල) ආදී මල් බැලූ විට සුදු පැහැය මිශ්‍රව පෙනේ. එබැවින් උපමාවට දිය හණ මලම ගන්නා ලදී. "බාරාණසෙය්‍යකන්ති" යනු බාරාණසියෙහි උපන් වස්ත්‍රයයි. එහි කපු ද ඉතා මොළොක්ය, නූල් කටින්නන් හා රෙදි වියන්නන් ද දක්ෂය, ජලය ද පිරිසිදු හා සිනිඳුය. එබැවින් ඒ වස්ත්‍රය දෙපැත්තෙන්ම මැනවින් සකස් කරන ලද්දකි; දෙපසම සිනිඳුය, මොළොක්ය, පිරිසිදු බව පෙනේ.

Pītānītiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. ‘‘Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā’’tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañca parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge vitthārato vuttameva. Imānipi aṭṭha abhibhāyatanāni abhītabhāvadassanatthameva ānītāni. Imāni kira vatvā evamāha – ‘‘ānanda, evarūpāpi samāpattiyo samāpajjantassa ca vuṭṭhahantassa ca tathāgatassa bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthi, māraṃ pana ekakaṃ disvā tathāgato bhāyeyyāti ko evaṃ saññaṃ uppādetumarahati. Abhīto, ānanda, tathāgato acchambhī, sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajī’’ti.

"පීතානීති" ආදී අනෙකුත් වර්ණ සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම අර්ථ වශයෙන් දත යුතුය. "නිල් කසිණය වඩන්නා නිල් පැහැති මලෙහි, වස්ත්‍රයෙහි හෝ වර්ණ ධාතුවක නිමිත්ත ගනී" යනුවෙන් සඳහන් කසිණ පිළියෙල කිරීම, පරිකම්ම විධි හා අප්පනා විධි සියල්ල විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත. මේ අභිභායතන අටම දේශනා කරන ලද්දේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නිර්භීත භාවය පෙන්වීමටමය. මේවා වදාරා මෙසේ පැවසූ සේක: "ආනන්දය, මෙබඳු වූ සමාපත්තීන්ට සමවදින හා එයින් නැගී සිටින තථාගතයන් වහන්සේට බියක් හෝ තැතිගැනීමක් නැත. මාරයා තනිව දුටු පමණින් තථාගතයන් වහන්සේ බිය වේ යැයි කවුරුන් මෙබඳු හැඟීමක් ඇති කර ගන්නේද? ආනන්දය, තථාගතයන් වහන්සේ බිය රහිතව, තැතිගැනීමෙන් තොරව, සිහියෙන් හා මනා නුවණින් යුක්තව ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක."

Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā

අෂ්ට විමොක්ෂ වර්ණනාව

174. Vimokkhakathā uttānatthāyeva. Imepi aṭṭha vimokkhā abhītabhāvadassanatthameva ānītā. Imepi kira vatvā evamāha – ‘‘ānanda, etāpi samāpattiyo samāpajjantassa ca vuṭṭhahantassa ca tathāgatassa bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthi…pe… ossajī’’ti.

174. විමොක්ෂ කථාව පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තකි. මේ විමොක්ෂ අට ද දේශනා කරන ලද්දේ නිර්භීත බව පෙන්වීම පිණිසමය. මේවා වදාරා මෙසේ වදාළ බව කියවේ: "ආනන්දය, මේ සමාපත්තීන්ට ද සමවදින හා එයින් නැගී සිටින තථාගතයන් වහන්සේට බියක් හෝ තැතිගැනීමක් නැත... (පෙ)... ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක."

175. Idānipi bhagavā ānandassa okāsaṃ adatvāva ekamidāhantiādinā nayena aparampi desanaṃ ārabhi. Tattha paṭhamābhisambuddhoti abhisambuddho hutvā paṭhamameva aṭṭhame sattāhe.

175. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන්ට අවස්ථාවක් ලබා නොදී "එකමිදාහං" යනාදී ක්‍රමයෙන් වෙනත් දේශනාවක් ඇරඹූ සේක. එහි "පඨමාභිසම්බුද්ධෝ" යනු පළමුවෙන්ම බුදු වී අටවන සතියේදී යන අර්ථයයි.

177. Ossaṭṭhoti vissajjito paricchinno, evaṃ kira vatvā – ‘‘tenāyaṃ dasasahassī lokadhātu kampitthā’’ti āha.

177. "ඔස්සට්ඨෝ" යනු අත්හරින ලද, සීමා කරන ලද බවයි. මෙසේ පවසා, "ඒ ආයු සංස්කාරය අත්හැරීම නිසා දස දහසක් ලෝකධාතුව කම්පා විය" යනුවෙන් වදාළ සේක.

Ānandayācanakathā

ආනන්ද තෙරුන් කළ ආරාධනය පිළිබඳ කථාව

178. Alanti paṭikkhepavacanametaṃ. Bodhinti catumaggañāṇapaṭiveghaṃ. Saddahasi tvanti evaṃ vuttabhāvaṃ tathāgatassa saddahasīti vadati. Tasmātihānandāti [Pg.154] yasmā idaṃ vacanaṃ saddahasi, tasmā tuyhevetaṃ dukkaṭanti dasseti.

178. "අලං" යනු ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ප්‍රකාශ කරන වචනයකි. "බෝධි" යනු සතර මඟ ඥානය අවබෝධ කර ගැනීමයි. "සද්දහසි ත්වං" යනු තථාගතයන් වහන්සේ කල්පයක් වැඩ සිටිය හැකිය යන වචනය විශ්වාස කරන්නේ දැයි ඇසීමයි. "තස්මාතිහානන්ද" යන්නෙන්, යම් හෙයකින් ඔබ මේ වචනය විශ්වාස කරන්නේ නම්, එසේ තිබියදීත් ආරාධනා නොකිරීම ඔබගේම වරදක් (දුෂ්කෘතයක්) බව පෙන්වා දෙයි.

179. Ekamidāhanti idaṃ bhagavā – ‘‘na kevalaṃ ahaṃ idheva taṃ āmantesiṃ, aññadāpi āmantetvā oḷārikaṃ nimittaṃ akāsiṃ, tampi tayā na paṭividdhaṃ, tavevāyaṃ aparādho’’ti evaṃ sokavinodanatthāya nānappakārato therasseva dosāropanatthaṃ ārabhi.

179. "එකමිදාහං" යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ, "මම මෙහිදී පමණක් නොව, වෙනත් අවස්ථාවලදී ද ඔබට පැහැදිලි නිමිති කළෙමි, එසේ තිබියදීත් ඔබ ඒවා අවබෝධ කර නොගත්තේය, මෙය ඔබගේම අඩුපාඩුවකි" යනුවෙනි. මෙසේ වදාළේ තෙරුන්ගේ ශෝකය දුරු කිරීම සඳහා හා විවිධ අයුරින් තෙරුන්ගේම වරද පෙන්වා දීම පිණිසය.

183. Piyehi manāpehīti mātāpitābhātābhaginiādikehi jātiyā nānābhāvo, maraṇena vinābhāvo, bhavena aññathābhāvo. Taṃ kutettha labbhāti tanti tasmā, yasmā sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo, tasmā dasa pāramiyo pūretvāpi, sambodhiṃ patvāpi, dhammacakkaṃ pavattetvāpi, yamakapāṭihāriyaṃ dassetvāpi, devorohaṇaṃ katvāpi, yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata tathāgatassāpi sarīraṃ mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, rodantenāpi kandantenāpi na sakkā taṃ kāraṇaṃ laddhunti. Puna paccāvamissatīti yaṃ cattaṃ vantaṃ, taṃ vata puna paṭikhādissatīti attho.

183. "පියෙහි මනාපෙහි" යනු මව්පිය, සහෝදර සහෝදරියන් ආදී නෑයන්ගෙන් ජාතිය වශයෙන් වෙන් වීම, මරණයෙන් වෙන් වීම හෝ භවය (පැවැත්ම) අනුව වෙනස් ස්වභාවයකට පත්වීමයි. එය මෙහි කෙසේ ලැබිය හැකිද? යම් හෙයකින් සියලු ප්‍රිය මනාපයන්ගෙන් වෙන් වීම නියත නම්, දස පාරමිතා පුරා සම්බුද්ධත්වය ලබා දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කළත්, යමක මහා ප්‍රාතිහාර්ය පෙන්වා දෙව්ලොවින් වැඩම කළත්, ඉපදුණු, ඇති වූ, හේතූන්ගෙන් සැකසුණු, විනාශ වන ස්වභාවය ඇති තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය වුවද විනාශ නොවේවායි පැතීම සිදුවිය හැක්කක් නොවේ. හඬමින් වැලපෙමින් සිටියද එය ලබාගත නොහැක. "පුන පච්චාවමිස්සති" යනු අත්හළ හෝ වමනය කළ දෙයක් නැවත අනුභව කිරීමක් බඳුය යන අර්ථයයි.

184. Yathayidaṃ brahmacariyanti yathā idaṃ sikkhāttayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Addhaniyanti addhānakkhamaṃ. Ciraṭṭhitikanti cirappavattivasena ciraṭṭhitikaṃ. Cattāro satipaṭṭhānātiādi sabbaṃ lokiyalokuttaravaseneva kathitaṃ. Etesaṃ pana bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ vinicchayo sabbākārena visuddhimagge paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddese vutto. Sesamettha uttānamevāti.

184. "යථයිදං බ්‍රහ්මචරියං" යනු යම් ලෙසකින් මේ ත්‍රිශික්ෂාව ඇතුළත් ශාසනික බ්‍රහ්මචර්යාව පවතීද යන්නයි. "අද්ධනියං" යනු දීර්ඝ කාලයක් පවතින බවයි. "චිරට්ඨිතිකං" යනු බොහෝ කල් පැවැත්මයි. සතර සතිපට්ඨාන ආදී සියලු ධර්මයන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන්ම දේශනා කරන ලදී. මේ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් පිළිබඳ විනිශ්චය සියලු ආකාරයෙන් විසුද්ධිමාර්ගයෙහි 'පටිපදා ඥානදස්සන විසුද්ධි නිද්දේසයෙහි' දක්වා ඇත. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තකි.

Tatiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

තෙවන භාණවාර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Nāgāpalokitavaṇṇanā

නාගාපලෝකිත වර්ණනාව (ඇතු ආපසු හැරී බැලීම පිළිබඳ විස්තරය)

186. Nāgāpalokitanti yathā hi mahājanassa aṭṭhīni koṭiyā koṭiṃ āhacca ṭhitāni paccekabuddhānaṃ, aṅkusakalaggāni viya, na evaṃ buddhānaṃ. Buddhānaṃ [Pg.155] pana saṅkhalikāni viya ekābaddhāni hutvā ṭhitāni, tasmā pacchato apalokanakāle na sakkā hoti gīvaṃ parivattetuṃ. Yathā pana hatthināgo pacchābhāgaṃ apaloketukāmo sakalasarīreneva parivattati, evaṃ parivattitabbaṃ hoti. Bhagavato pana nagaradvāre ṭhatvā – ‘‘vesāliṃ apalokessāmī’’ti citte uppannamatte – ‘‘bhagavā anekāni kappakoṭisahassāni pāramiyo pūrentehi tumhehi na gīvaṃ parivattetvā apalokanakammaṃ kata’’nti ayaṃ pathavī kulālacakkaṃ viya parivattetvā bhagavantaṃ vesālinagarābhimukhaṃ akāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

186. නාගාපලෝකිත (ඇත් බැල්ම) යනු මෙසේය: සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයන්ගේ හා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අස්ථි එකිනෙක ගැටී කෙළවරින් කෙළවර පිහිටා තිබේ. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අස්ථි හස්ති ඇම්බරුම් (ඇත් රුවක්) මෙන් එකිනෙක හා බැඳී පවතියි. එහෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අස්ථි එසේ නොවේ. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අස්ථි දම්වැලක පුරුක් මෙන් එකිනෙකට තදින් බැඳී පවතියි. එබැවින් පසුපස හැරී බලන අවස්ථාවකදී බෙල්ල පමණක් හැරවීමට නොහැකිය. මංගල හස්තිරාජයකු යම්සේ පසුපස බැලීමට කැමති වූ විට මුළු ශරීරයෙන්ම හැරෙන්නේද, බුදුරජාණන් වහන්සේලා ද එසේම හැරී බැලිය යුතුය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේසාලි නුවර දොරටුව අසල සිට "මම වේසාලිය දෙස බලන්නෙමි" යි සිතූ කෙණෙහිම, මහා පොළොව කුඹල් සකක් මෙන් කරකැවී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේසාලි නුවර දෙසට මුහුණ ලා සිටින ලෙස හැරවුණි. මෙය අරභයා මෙම "නාගාපලෝකිත" යන්න වදාරන ලදී.

Nanu ca na kevalaṃ vesāliyāva, sāvatthirājagahanāḷandapāṭaligāmakoṭigāmanātikagāmakesupi tato tato nikkhantakāle taṃ taṃ sabbaṃ pacchimadassanameva, tattha tattha kasmā nāgāpalokitaṃ nāpalokesīti? Anacchariyattā. Tattha tattha hi nivattetvā apalokentassetaṃ na acchariyaṃ hoti, tasmā nāpalokesi. Api ca vesālirājāno āsannavināsā, tiṇṇaṃ vassānaṃ upari vinassissanti. Te taṃ nagaradvāre nāgāpalokitaṃ nāma cetiyaṃ katvā gandhamālādīhi pūjessanti, taṃ nesaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatīti tesaṃ anukampāya apalokesi.

සැවැත් නුවර, රජගහ නුවර, නාලන්දා, පාටලිගාම, කෝටිගාම, නාතිකගාම ආදී ඒ ඒ ස්ථානවලින් නික්ම යන සෑම අවස්ථාවක්ම එය අවසාන වරට දැකීමම වේ. එසේ තිබියදී වේසාලියේදී පමණක් මෙලෙස නාගාපලෝකිතයෙන් බැලුවේ මන්දැයි ප්‍රශ්නයක් නැගිය හැකිය. එයට පිළිතුර නම්, අනෙක් ස්ථානවල එසේ කිරීමේ විශේෂ අරුමයක් (ප්‍රාතිහාර්යයක්) නොමැති බැවිනි. ඒ ඒ ස්ථානවලදී හැරී බැලීම බුදුරජාණන් වහන්සේට අරුමයක් නොවේ, එබැවින් එහිදී එසේ නොබැලූහ. තවද, වේසාලි රජවරුන්ගේ විනාශය අසන්නට වී තිබුණි; ඔවුන් තව වසර තුනකින් විනාශ වන්නාහ. ඔවුන් නගර ද්වාරයෙහි මෙම "නාගාපලෝකිත" නම් ස්ථානයෙහි චෛත්‍යයක් කරවා සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා පවත්වනු ඇත. එය ඔවුන්ට දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස පවතිනු ඇතැයි සලකා ඔවුන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ එසේ බැලූ සේක.

Dukkhassantakaroti vaṭṭadukkhassa antakaro. Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto.

"දුක්ඛස්සන්තකරො" යනු සකල විධ වට්ට දුක් කෙළවර කරන්නා වූ යන්නයි. "චක්ඛුමා" යනු පස් වැදෑරුම් ඇස් (පඤ්ච චක්ඛු) ඇත්තා වූ යන්නයි. "පරිනිබ්බුතො" යනු ක්ලේශ පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවුණු හෙවත් ශාන්ත වූ යන්නයි.

Catumahāpadesavaṇṇanā

සතර මහාපදේස විස්තරය

187. Mahāpadeseti mahāokāse, mahāapadese vā, buddhādayo mahante mahante apadisitvā vuttāni mahākāraṇānīti attho.

187. "මහාපදේස" යනු මහා අවකාශ හෙවත් ධර්මය විනිශ්චය කරන මහා කරුණුය. බුද්ධාදී මහා උත්තමයන්ගේ නම සඳහන් කරමින් ඉදිරිපත් කරන ලද සූත්‍ර හා විනයට ගැලපෙන මහා කරුණු මෙයින් අදහස් කෙරේ.

188. Neva abhinanditabbanti haṭṭhatuṭṭhehi sādhukāraṃ datvā pubbeva na sotabbaṃ, evaṃ kate hi pacchā ‘‘idaṃ na sametī’’ti vuccamāno – ‘‘kiṃ pubbeva ayaṃ dhammo, idāni na dhammo’’ti vatvā laddhiṃ na vissajjeti. Nappaṭikkositabbanti – ‘‘kiṃ esa bālo vadatī’’ti evaṃ pubbeva na vattabbaṃ, evaṃ vutte hi vattuṃ yuttampi na vakkhati. Tenāha – ‘‘anabhinanditvā appaṭikkositvā’’ti. Padabyañjanānīti padasaṅkhātāni byañjanāni. Sādhukaṃ uggahetvāti imasmiṃ [Pg.156] ṭhāne pāḷi vuttā, imasmiṃ ṭhāne attho vutto, imasmiṃ ṭhāne anusandhi kathito, imasmiṃ ṭhāne pubbāparaṃ kathitanti suṭṭhu gahetvā. Sutte osāretabbānīti sutte otāretabbāni. Vinaye sandassetabbānīti vinaye saṃsandetabbāni.

188. "සතුටින් පිළිගත යුතු නොවේ" යනු වහාම සාධුකාර දී සතුටින් අසා පිළිගත යුතු නොවන බවයි. මක්නිසාද යත්, එසේ කළහොත් පසුව "මෙය සූත්‍ර විනයට නොගැලපේ" යයි කී විට, "පළමුව මෙය ධර්මය වූවා නම් දැන් ධර්මය නොවන්නේ කෙසේද" යි පවසා තමා ගත් වැරදි මතය අත් නොහරින බැවිනි. "ප්‍රතික්ෂේප නොකළ යුතුය" යනු "මේ අඥානයා පවසන්නේ කුමක්ද" යැයි සිතා වහාම බැහැර නොකළ යුතු බවයි. මක්නිසාද යත්, එසේ කී විට ඔහු පැවසීමට තිබූ නිවැරදි කරුණු පවා නොපවසන බැවිනි. එබැවින් "අභිනන්දනය නොකර, ප්‍රතික්ෂේපද නොකර" යැයි වදාරන ලදී. "පදබ්‍යඤ්ජන" යනු පද හා ශබ්ද යන අර්ථයයි. "මැනවින් උගෙන" යනු මෙම ස්ථානයෙහි පාළිය වදාරන ලදී, මෙම ස්ථානයෙහි අර්ථය වදාරන ලදී, මෙම ස්ථානයෙහි අනුසන්ධිය පවසන ලදී, මෙහි පූර්වාපර ගැලපීම පවසන ලදී යනුවෙන් මැනවින් වටහා ගැනීමයි. "සූත්‍රයෙහි බහා බැලිය යුතුය" යනු සූත්‍රයෙහි ගලපා බැලීමයි. "විනයෙහි සැසඳිය යුතුය" යනු විනය හා සසඳා බැලීමයි.

Ettha ca suttanti vinayo. Yathāha – ‘‘kattha paṭikkhittaṃ? Sāvatthiyaṃ suttavibhaṅge’’ti (cuḷava. 457). Vinayoti khandhako. Yathāha – ‘‘vinayātisāre’’ti. Evaṃ vinayapiṭakampi na pariyādiyati. Ubhatovibhaṅgā pana suttaṃ, khandhakaparivārā vinayoti evaṃ vinayapiṭakaṃ pariyādiyati. Athavā suttantapiṭakaṃ suttaṃ, vinayapiṭakaṃ vinayoti evaṃ dveyeva piṭakāni pariyādiyanti. Suttantābhidhammapiṭakāni vā suttaṃ, vinayapiṭakaṃ vinayoti evampi tīṇi piṭakāni na tāva pariyādiyanti. Asuttanāmakañhi buddhavacanaṃ nāma atthi. Seyyathidaṃ – jātakaṃ, paṭisambhidā, niddeso, suttanipāto, dhammapadaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, vimānavatthu, petavatthu, theragāthā, therīgāthā, apadānanti.

මෙහිදී "සූත්‍ර" යනු විනයෙහි එන සූත්‍ර විභංගයයි. එය වදාරන ලද්දේ: "එය කොහි ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දේද? සැවැත් නුවර සූත්‍ර විභංගයේදීය" යනුවෙනි. "විනය" යනු ඛන්ධකයයි. එය වදාරන ලද්දේ: "විනයාතිසාරයෙහි" යනුවෙනි. මෙලෙස ගත් විට විනය පිටකයම අවසන් නොවේ. තවත් මතයක් නම්, උභතෝ විභංගය සූත්‍ර වන අතර ඛන්ධක හා පරිවාර විනය වේ; මෙලෙස ගත් විට විනය පිටකය සම්පූර්ණ වේ. එසේත් නැතහොත්, සූත්‍රන්ත පිටකය සූත්‍ර ලෙසත්, විනය පිටකය විනය ලෙසත් ගත හැකිය; එවිට පිටක දෙකක් ඇතුළත් වේ. නැතහොත් සූත්‍රන්ත හා අභිධර්ම පිටක දෙකම සූත්‍ර ලෙසත්, විනය පිටකය විනය ලෙසත් ගත හැකිය; එවිට පිටක තුනම ඇතුළත් වන මුත් එය තවමත් සම්පූර්ණ නොවේ. මක්නිසාද යත්, සූත්‍ර නාමය නොමැති බුද්ධ වචන ද පවතින බැවිනි. එනම්: ජාතක, පටිසම්භිදා, නිද්දේස, සූත්තනිපාත, ධම්මපද, උදාන, ඉතිවුත්තක, විමානවත්ථු, පේතවත්ථු, ථේරගාථා, ථේරීගාථා, අපදාන යන මේවාය.

Sudinnatthero pana – ‘‘asuttanāmakaṃ buddhavacanaṃ na atthī’’ti taṃ sabbaṃ paṭipakkhipitvā – ‘‘tīṇi piṭakāni suttaṃ, vinayo pana kāraṇa’’nti āha. Tato taṃ kāraṇaṃ dassento idaṃ suttamāhari –

නමුත් සුදින්න තෙරුන් වහන්සේ වදාරන්නේ, "සූත්‍ර නොවන නමක් ඇති බුද්ධ වචනයක් නැත" යනුවෙනි. උන්වහන්සේ ඉහත කී සියල්ල ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, "පිටක තුනම සූත්‍ර වේ, විනය යනු (කෙලෙස් නැසීමට) හේතුවයි" යනුවෙන් පැවසූහ. ඉන්පසු එම කරුණ පෙන්වීම සඳහා මෙම සූත්‍රය ගෙන හැර දැක්වූහ:

‘‘Ye kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi, ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya, saññogāya saṃvattanti no visaññogāya, ācayāya saṃvattanti no apacayāya, mahicchatāya saṃvattanti no appicchatāya, asantuṭṭhiyā saṃvattanti no santuṭṭhiyā, saṅgaṇikāya saṃvattanti no pavivekāya, kosajjāya saṃvattanti no vīriyārambhāya, dubbharatāya saṃvattanti no subharatāya. Ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi – ‘neso dhammo, neso vinayo, netaṃ satthusāsana’nti. Ye ca kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi, ime dhammā virāgāya saṃvattanti no sarāgāya, visaññogāya saṃvattanti no saññogāya, apacayāya saṃvattanti no ācayāya, appicchatāya saṃvattanti no mahicchatāya, santuṭṭhiyā saṃvattanti no asantuṭṭhiyā, pavivekāya saṃvattanti no saṅgaṇikāya[Pg.157], vīriyārambhāya saṃvattanti no kosajjāya, subharatāya saṃvattanti no dubbharatāya. Ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi – ‘eso dhammo, eso vinayo, etaṃ satthusāsana’nti’’ (a. ni. 8.53).

"ගෝතමිය, යම් ධර්ම කෙනෙක් රාගය පිණිස පවතිත්ද (විරාගය පිණිස නොවේද), සංයෝගය (බැඳීම) පිණිස පවතිත්ද (විසංයෝගය පිණිස නොවේද), රැස් කිරීම පිණිස පවතිත්ද (කෙලෙස් අඩු කිරීම පිණිස නොවේද), මහා ආශාව පිණිස පවතිත්ද (අල්පේච්ඡතාව පිණිස නොවේද), අසන්තුෂ්ටිය පිණිස පවතිත්ද (සන්තුෂ්ටිය පිණිස නොවේද), පිරිස් සමඟ විසීම පිණිස පවතිත්ද (විවේකය පිණිස නොවේද), කුසීතකම පිණිස පවතිත්ද (වීර්යය පිණිස නොවේද), පෝෂණය කිරීමට අපහසු බව පිණිස පවතිත්ද (පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බව පිණිස නොවේද), ඒ ධර්මයන් ගැන ඔබ මෙසේ ඒකාන්තයෙන්ම දරා ගන්න: 'මෙය ධර්මය නොවේ, මෙය විනය නොවේ, මෙය ශාස්තෘ සාසනය නොවේ' යනුවෙනි. ගෝතමිය, යම් ධර්ම කෙනෙක් විරාගය පිණිස පවතිත්ද, විසංයෝගය පිණිස, කෙලෙස් අඩු කිරීම පිණිස, අල්පේච්ඡතාව පිණිස, සන්තුෂ්ටිය පිණිස, විවේකය පිණිස, වීර්යය පිණිස, පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බව පිණිස පවතිත්ද, ඒ ධර්මයන් ගැන ඔබ මෙසේ ඒකාන්තයෙන්ම දරා ගන්න: 'මෙය ධර්මයයි, මෙය විනයයි, මෙය ශාස්තෘ සාසනයයි' යනුවෙනි."

Tasmā sutteti tepiṭake buddhavacane otāretabbāni. Vinayeti etasmiṃ rāgādivinayakāraṇe saṃsandetabbānīti ayamettha attho. Na ceva sutte osarantīti suttapaṭipāṭiyā katthaci anāgantvā challiṃ uṭṭhapetvā guḷhavessantara-guḷhaummagga-guḷhavinaya-vedallapiṭakānaṃ aññatarato āgatāni paññāyantīti attho. Evaṃ āgatāni hi rāgādivinaye ca na paññāyamānāni chaḍḍetabbāni honti. Tena vuttaṃ – ‘‘iti hetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyāthā’’ti. Etenupāyena sabbattha attho veditabbo.

එබැවින්, "සූත්‍රයෙහි" යනු ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි බහා බැලිය යුතු බවයි. "විනයෙහි" යනු රාගාදී කෙලෙස් විනයනය කරන (දුරු කරන) කරුණු සමඟ සැසඳිය යුතු බවයි. මෙය මෙහි අර්ථයයි. "සූත්‍රයෙහි නොගැලපේ නම්" යනු සූත්‍ර අනුපිළිවෙළට කොතැනකවත් නොපැමිණ, ධර්මයේ අලංකාරයන් මතු කරමින්, ගුළ්හවේස්සන්තර, ගුළ්හඋම්මග්ග, ගුළ්හවිනය, වේදල්ලපිටක ආදී පිටස්තර ග්‍රන්ථවලින් පැමිණෙන කරුණුය. එවැනි කරුණු රාගාදී විනයනය කිරීමෙහිද දක්නට නොලැබේ නම් ඒවා බැහැර කළ යුතුය. එබැවින් "මහණෙනි, මෙය බැහැර කරන්න" යැයි වදාරන ලදී. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකම අර්ථය වටහා ගත යුතුය.

Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyāthāti idaṃ catutthaṃ dhammassa patiṭṭhānokāsaṃ dhāreyyātha.

"මහණෙනි, මේ සතරවන මහාපදේසය ධරා ගන්න" යනු ධර්මය පිහිටා ඇති මෙම සතරවන ස්ථානය මැනවින් මතක තබා ගන්න යන්නයි.

Imasmiṃ pana ṭhāne imaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ. Sutte cattāro mahāpadesā, khandhake cattāro mahāpadesā, cattāri pañhabyākaraṇāni, suttaṃ, suttānulomaṃ, ācariyavādo, attanomati, tisso saṅgītiyoti.

මෙහිදී (මහාපදේසයන් දක්වන අවස්ථාවෙහි) මෙම ප්‍රකීර්ණක (විවිධ) කරුණු දත යුතුය. එනම්, සූත්‍රයෙහි මහාපදේස සතරක් ද, ඛන්ධකයෙහි මහාපදේස සතරක් ද, ප්‍රශ්න ව්‍යාකරණ (විසඳන ක්‍රම) සතරක් ද, සූත්‍රය, සූත්‍රානුලෝමය, ආචාර්යවාදය, අත්තනෝමතිය සහ සංගායනා තුන යන මේවා ය.

Tattha – ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo’’ti dhammavinicchaye patte ime cattāro mahāpadesā pamāṇaṃ. Yaṃ ettha sameti tadeva gahetabbaṃ, itaraṃ viravantassapi na gahetabbaṃ.

එහිදී, “මොහු ධර්මයයි, මොහු විනයයි” යනුවෙන් ධර්ම විනිශ්චයකට පැමිණි කල්හි, මෙම මහාපදේස සතර ප්‍රමාණය (ප්‍රමිතිය) වෙයි. මෙහි (මහාපදේසයන්හි) යමක් සැසඳේ ද, එය ම පිළිගත යුතුය. අනෙක (නොසැසඳෙන දෙය), කෑගසා පැවසුව ද නොපිළිගත යුතුය.

‘‘Idaṃ kappati, idaṃ na kappatī’’ti kappiyākappiyavinicchaye patte – ‘‘yaṃ, bhikkhave, mayā idaṃ na kappatīti appaṭikkhittaṃ, taṃ ce akappiyaṃ anulometi, kappiyaṃ paṭibāhati, taṃ vo na kappatī’’tiādinā (mahāva. 305) nayena khandhake vuttā cattāro mahāpadesā pamāṇaṃ. Tesaṃ vinicchayakathā samantapāsādikāyaṃ vuttā. Tattha vuttanayena yaṃ kappiyaṃ anulometi, tadeva kappiyaṃ, itaraṃ akappiyanti evaṃ sanniṭṭhānaṃ kātabbaṃ.

“මෙය කැපය, මෙය අකැපය” යනුවෙන් කැප අකැප විනිශ්චයකට පැමිණි කල්හි - “මහණෙනි, මා විසින් ‘මෙය අකැපය’ යි ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලද්දක් වේ ද, එය ඉදින් අකැප දෙයට අනුලෝම වේ නම්, කැප දෙයට පටහැනි වේ නම්, එය තොපට අකැප වෙයි” යන ආදී වශයෙන් ඛන්ධකයෙහි වදාළ මහාපදේස සතර ප්‍රමාණය වෙයි. ඒවායේ විනිශ්චය කථාව සමන්තපාසාදිකාවෙහි වදාරන ලද්දේය. එහි වදාළ ක්‍රමයට යමක් කැප දෙයට අනුලෝම වේ ද, එයම කැප වෙයි; අනෙක අකැප යයි මෙසේ තීරණය කළ යුතුය.

Ekaṃsabyākaraṇīyo pañho, vibhajjabyākaraṇīyo pañho, paṭipucchābyākaraṇīyo pañho, ṭhapanīyo pañhoti imāni cattāri pañhabyākaraṇāni nāma. Tattha ‘‘cakkhuṃ anicca’’nti puṭṭhena – ‘‘āma anicca’’nti ekaṃseneva byākātabbaṃ[Pg.158]. Esa nayo sotādīsu. Ayaṃ ekaṃsabyākaraṇīyo pañho. ‘‘Aniccaṃ nāma cakkhu’’nti puṭṭhena – ‘‘na cakkhumeva, sotampi aniccaṃ ghānampi anicca’’nti evaṃ vibhajitvā byākātabbaṃ. Ayaṃ vibhajjabyākaraṇīyo pañho. ‘‘Yathā cakkhu tathā sotaṃ, yathā sotaṃ tathā cakkhu’’nti puṭṭhena ‘‘kenaṭṭhena pucchasī’’ti paṭipucchitvā ‘‘dassanaṭṭhena pucchāmī’’ti vutte ‘‘na hī’’ti byākātabbaṃ, ‘‘aniccaṭṭhena pucchāmī’’ti vutte āmāti byākātabbaṃ. Ayaṃ paṭipucchābyākaraṇīyo pañho. ‘‘Taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’ntiādīni puṭṭhena pana ‘‘abyākatametaṃ bhagavatā’’ti ṭhapetabbo, esa pañho na byākātabbo. Ayaṃ ṭhapanīyo pañho. Iti tenākārena pañhe sampatte imāni cattāri pañhabyākaraṇāni pamāṇaṃ. Imesaṃ vasena so pañho byākātabbo.

ඒකාංශ ව්‍යාකරණීය ප්‍රශ්නය, විභජ්ජ ව්‍යාකරණීය ප්‍රශ්නය, පටිපුච්ඡා ව්‍යාකරණීය ප්‍රශ්නය සහ ඨපනීය ප්‍රශ්නය යනුවෙන් ප්‍රශ්න විසඳන ක්‍රම සතරකි. එහිදී “ඇස අනිත්‍ය ද?” යි ඇසූ කල්හි “එසේය, අනිත්‍යය” යි ඒකාන්තයෙන් ම පිළිතුරු දිය යුතුය. කන ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙය ඒකාංශ ව්‍යාකරණීය ප්‍රශ්නයයි. “අනිත්‍ය නම් ඇස ද?” යි ඇසූ කල්හි “ඇස පමණක් නොවේ, කන ද අනිත්‍යය, නාසය ද අනිත්‍යය” යි මෙසේ බෙදා දක්වා පිළිතුරු දිය යුතුය. මෙය විභජ්ජ ව්‍යාකරණීය ප්‍රශ්නයයි. “ඇස යම් සේද, කන ද එසේම ද? කන යම් සේද, ඇස ද එසේම ද?” යි ඇසූ විට “කිනම් අර්ථයකින් අසන්නෙහි ද?” යි පෙරළා ප්‍රශ්න කොට, “දැකීමේ අර්ථයෙන් අසමි” යි කී කල්හි “නැත” යි පිළිතුරු දිය යුතුය. “අනිත්‍ය අර්ථයෙන් අසමි” යි කී විට “එසේය” යි පිළිතුරු දිය යුතුය. මෙය පටිපුච්ඡා ව්‍යාකරණීය ප්‍රශ්නයයි. “ජීවය එයම ද, ශරීරය එයම ද?” යනාදිය ඇසූ කල්හි “මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දක් නොවේ (අව්‍යාකෘතයි)” යි පවසා පිළිතුරු නොදී තැබිය යුතුය. මෙය ඨපනීය ප්‍රශ්නයයි. මෙසේ එම ප්‍රශ්නය පැමිණි කල්හි මෙම ප්‍රශ්න ව්‍යාකරණ සතර ප්‍රමාණය වෙයි. මේවායේ වසයෙන් එම ප්‍රශ්නය විසඳිය යුතුය.

Suttādīsu pana suttaṃ nāma tisso saṅgītiyo ārūḷhāni tīṇi piṭakāni. Suttānulomaṃ nāma anulomakappiyaṃ. Ācariyavādo nāma aṭṭhakathā. Attanomati nāma nayaggāhena anubuddhiyā attano paṭibhānaṃ. Tattha suttaṃ appaṭibāhiyaṃ, taṃ paṭibāhantena buddhova paṭibāhito hoti. Anulomakappiyaṃ pana suttena samentameva gahetabbaṃ, na itaraṃ. Ācariyavādopi suttena samentoyeva gahetabbo, na itaro. Attanomati pana sabbadubbalā, sāpi suttena samentāyeva gahetabbā, na itarā. Pañcasatikā, sattasatikā, sahassikāti imā pana tisso saṅgītiyo. Suttampi tāsu āgatameva pamāṇaṃ, itaraṃ gārayhasuttaṃ na gahetabbaṃ. Tattha otarantānipi hi padabyañjanāni na ceva sutte otaranti, na ca vinaye sandissantīti veditabbāni.

සූත්‍ර ආදිය අතුරින් සූත්‍රය නම් සංගායනා තුනට ඇතුළත් වූ තිපිටකයයි. සූත්‍රානුලෝමය නම් (සූත්‍රයට) අනුලෝම වූ කැප මහාපදේසයන් ය. ආචාර්යවාදය නම් අටුවාවයි. අත්තනෝමතිය නම් නය (ක්‍රම) ග්‍රහණය කරමින් තමාට වැටහෙන නුවණයි. එහිදී සූත්‍රය බැහැර නොකළ යුතුය. එය බැහැර කරන්නා විසින් බුදුරජාණන් වහන්සේවම බැහැර කරන ලද්දේ වෙයි. සූත්‍රානුලෝමය (මහාපදේස) සූත්‍රය හා සැසඳෙන්නේ නම් පමණක් ගත යුතුය. ආචාර්යවාදය ද සූත්‍රය හා සැසඳෙන්නේ නම් පමණක් ගත යුතුය. අත්තනෝමතිය සියල්ලට ම වඩා දුර්වල ය. එය ද සූත්‍රය හා සැසඳෙන්නේ නම් ම ගත යුතුය. පංචසතිකා, සත්තසතිකා සහ සහස්සිකා යනු සංගායනා තුනයි. සූත්‍රය වුව ද එම සංගායනාවල ආ එක ම ප්‍රමාණය වෙයි. ගර්හිත සූත්‍ර නොගත යුතුය. එවැනි සූත්‍රවල පද ව්‍යංජන සූත්‍රයෙහි හෝ විනයෙහි හෝ අන්තර්ගත නොවන බව දත යුතුය.

Kammāraputtacundavatthuvaṇṇanā

කම්මාරපුත්ත චුන්ද වස්තු වර්ණනාව

189. Kammāraputtassāti suvaṇṇakāraputtassa. So kira aḍḍho mahākuṭumbiko bhagavato paṭhamadassaneneva sotāpanno hutvā attano ambavane vihāraṃ kārāpetvā niyyātesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ambavane’’ti.

189. ‘කම්මාරපුත්තස්ස’ යනු රන්කරුවකුගේ පුත්‍රයා වූ යන්නයි. ඔහු මහත් ධනවත් වූ පවුලක කෙනෙකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුටු පළමු වාරයේ ම සෝවාන් වී තමාගේ අඹ වනයෙහි විහාරයක් කරවා පූජා කළේය. එය අරභයා ‘අඹ වනයෙහි’ යැයි පවසන ලදී.

Sūkaramaddavanti nātitaruṇassa nātijiṇṇassa ekajeṭṭhakasūkarassa pavattamaṃsaṃ. Taṃ kira mudu ceva siniddhañca hoti, taṃ paṭiyādāpetvā sādhukaṃ pacāpetvāti [Pg.159] attho. Eke bhaṇanti – ‘‘sūkaramaddavanti pana muduodanassa pañcagorasayūsapācanavidhānassa nāmetaṃ, yathā gavapānaṃ nāma pākanāma’’nti. Keci bhaṇanti – ‘‘sūkaramaddavaṃ nāma rasāyanavidhi, taṃ pana rasāyanasatthe āgacchati, taṃ cundena – ‘bhagavato parinibbānaṃ na bhaveyyā’ti rasāyanaṃ paṭiyatta’’nti. Tattha pana dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu devatā ojaṃ pakkhipiṃsu.

‘සූකරමද්දව’ යනු ඉතා ලපටි නොවූ ද ඉතා වයසට නොගිය ද වූ එක්තරා වල් ඌරෙකුගේ පිළියෙල කළ මාංශයකි. එය මෘදු මෙන්ම සිනිඳු බව කියනු ලැබේ. එය සූදානම් කරවා මැනවින් පිසින ලද යන අර්ථයයි. සමහරු පවසනුයේ ‘සූකරමද්දව’ යනු පස්ගෝරසයෙන් සකස් කළ මෘදු වූ බතක නමක් බවයි. තවත් සමහරු පවසනුයේ එය රසායන ශාස්ත්‍රයෙහි එන රසායන විධියක් බවයි. චුන්ද විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් නොපාත්වා යන අදහසින් එම රසායනය පිළියෙල කරන ලදී. එහිදී සතර මහා දීපයෙහි සහ පරිවාර දූපත් දෙදහසෙහි දේවතාවෝ දිව්‍ය ඕජාව තැන්පත් කළහ.

Nāhaṃ tanti imaṃ sīhanādaṃ kimatthaṃ nadati? Parūpavādamocanatthaṃ. Attanā paribhuttāvasesaṃ neva bhikkhūnaṃ, na manussānaṃ dātuṃ adāsi, āvāṭe nikhaṇāpetvā vināsesīti hi vattukāmānaṃ idaṃ sutvā vacanokāso na bhavissatīti paresaṃ upavādamocanatthaṃ sīhanādaṃ nadatīti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සීහනාද කළේ කුමක් සඳහා ද? අන්‍යයන්ගේ දෝෂාරෝපණයෙන් මිදීම සඳහා ය. තමන් වහන්සේ වැළඳූ ඉතිරි සූකරමද්දව භික්ෂූන්ට හෝ මිනිසුන්ට දීමට ඉඩ නොදී වළක වළලා විනාශ කරවූහ. පසුව මේ ගැන දෝෂාරෝපණය කිරීමට සැරසෙන අයට මෙය ඇසීමෙන් පසු ඒ සඳහා අවස්ථාවක් නොලැබෙනු ඇතැයි සලකා, අන්‍යයන්ගේ චෝදනාවලින් මුදවාලනු පිණිස මෙසේ සීහනාද කළ සේක.

190. Bhuttassa ca sūkaramaddavenāti bhuttassa udapādi, na pana bhuttapaccayā. Yadi hi abhuttassa uppajjissatha, atikharo bhavissati. Siniddhabhojanaṃ bhuttattā panassa tanuvedanā ahosi. Teneva padasā gantuṃ asakkhi. Virecamānoti abhiṇhaṃ pavattalohitavirecanova samāno. Avocāti attanā patthitaṭṭhāne parinibbānatthāya evamāha. Imā pana dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitagāthāyoti veditabbā.

190. ‘භුත්තස්ස ච සූකරමද්දවේන’ යනු වැළඳීමෙන් පසුව (රෝගය) හටගත් බවයි, වැළඳීම හේතුවෙන් නොවේ. ඉදින් නොවළඳා සිටියේ නම් එය ඉතා දරුණු වනු ඇත. සිනිඳු භෝජනය වැළඳූ නිසා උන්වහන්සේට වේදනාව මඳ විය. එබැවින් ම පා ගමනින් වැඩම කිරීමට හැකිවිය. ‘විරේචමානෝ’ යනු නිරතුරුව ලේ විරේචනය වෙමින් ම පවතින අතරතුර ම යන්නයි. ‘අවෝච’ යනු තමන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑමට අපේක්ෂා කළ කුසිනාරා නුවරට වැඩම කිරීම සඳහා මෙසේ වදාළහ යන්නයි. මෙම ගාථාවන් ධර්ම සංගායක ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් තබන ලද ඒවා බව දත යුතුය.

Pānīyāharaṇavaṇṇanā

පැන් ගෙන ඒම පිළිබඳ විස්තරය

191. Iṅghāti codanatthe nipāto. Acchodakāti pasannodakā. Sātodakāti madhurodakā. Sītodakāti tanusītalasalilā. Setakāti nikkaddamā. Suppatitthāti sundaratitthā.

191. ‘ඉංඝ’ යනු මෙහෙයවීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ‘අච්ඡෝදකා’ යනු ප්‍රසන්න වූ ජලය ඇති බවයි. ‘සාතෝදකා’ යනු මිහිරි ජලය ඇති බවයි. ‘සීතෝදකා’ යනු ඉතා සිසිල් ජලය ඇති බවයි. ‘සේතකා’ යනු මඩ රහිත බවයි. ‘සුප්පතිට්ඨා’ යනු යහපත් තොටුපළවල් ඇති බවයි.

Pukkusamallaputtavatthuvaṇṇanā

පුක්කුස මල්ලපුත්ත වස්තු වර්ණනාව

192. Pukkusoti tassa nāmaṃ. Mallaputtoti mallarājaputto. Mallā kira vārena rajjaṃ kārenti. Yāva nesaṃ vāro na pāpuṇāti, tāva vaṇijjaṃ karonti. Ayampi vaṇijjameva karonto pañca sakaṭasatāni yojāpetvā dhuravāte vāyante purato gacchati, pacchā vāte vāyante satthavāhaṃ purato pesetvā sayaṃ pacchā gacchati. Tadā pana pacchā vāto vāyi, tasmā esa purato satthavāhaṃ pesetvā sabbaratanayāne [Pg.160] nisīditvā kusinārato nikkhamitvā ‘‘pāvaṃ gamissāmī’’ti maggaṃ paṭipajji. Tena vuttaṃ – ‘‘kusinārāya pāvaṃ addhānamaggappaṭipanno hotī’’ti.

192. පුක්කුස යනු ඒ මල්ල පුත්‍රයාගේ නමයි. මල්ල පුත්‍රයා යනු මල්ල රජුගේ පුත්‍රයාය. මල්ල රජවරු වාරය අනුව රජකම් කරති. තම වාරය පැමිණෙන තෙක් ඔවුහු වෙළඳාම් කරති. මෙම පුක්කුස ද වෙළඳාමෙහි යෙදෙමින් ගැල් පන්සියයක් යොදාගෙන, පෙරමුණෙන් සුළං හමන විට ඉදිරියෙන් ගමන් කරයි. පසුපසින් සුළං හමන විට ගැල් කණ්ඩායම ඉදිරියට යවා තමා පසුපසින් ගමන් කරයි. එකල පසුපසින් සුළං හැමූ බැවින්, හෙතෙම ගැල් කණ්ඩායම ඉදිරියට යවා සියලු රත්නයන්ගෙන් සුසැදි යානයක හිඳ කුසිනාරාවෙන් නික්ම පාවා නුවරට යමියි මඟට පිළිපන්නේය. එබැවින් "කුසිනාරාවෙන් පාවා නුවරට යන මඟට පිළිපන්නේ විය" යි වදාරන ලදී.

Āḷāroti tassa nāmaṃ. Dīghapiṅgalo kireso, tenassa āḷāroti nāmaṃ ahosi. Kālāmoti gottaṃ. Yatra hi nāmāti yo nāma. Neva dakkhatīti na addasa. Yatrasaddayuttattā panetaṃ anāgatavasena vuttaṃ. Evarūpañhi īdisesu ṭhānesu saddalakkhaṇaṃ.

ආළාර යනු ඒ තාපසයාගේ නමයි. ඔහු උස මහත තැනැත්තකු වූ අතර දුඹුරු පැහැති ඇස් ඇත්තකු වූ බැවින් ඔහුට ‘ආළාර’ යන නම විය. කාළාම යනු ඔහුගේ ගෝත්‍රයයි. ‘යත්‍ර හි නාම’ යනු යම් ආළාර තාපසයෙක් නොදක්නේම වේද යන්නයි. ‘නේව දක්ඛති’ යනු නොදැක්කේය යන්නයි. මෙය ‘යත්‍ර’ ශබ්දය හා යෙදුණු බැවින් අනාගත කාලයෙන් දක්වන ලදී. මෙවැනි තැන්හි මෙබඳු ශබ්ද ලක්ෂණ දක්නට ලැබේ.

193. Niccharantīsūti vicarantīsu. Asaniyā phalantiyāti navavidhāya asaniyā bhijjamānāya viya mahāravaṃ ravantiyā. Navavidhā hi asaniyo – asaññā, vicakkā, saterā, gaggarā, kapisīsā, macchavilolikā, kukkuṭakā, daṇḍamaṇikā, sukkhāsanīti. Tattha asaññā asaññaṃ karoti. Vicakkā ekaṃ cakkaṃ karoti. Saterā saterasadisā hutvā patati. Gaggarā gaggarāyamānā patati. Kapisīsā bhamukaṃ ukkhipento makkaṭo viya hoti. Macchavilolikā vilolitamaccho viya hoti. Kukkuṭakā kukkuṭasadisā hutvā patati. Daṇḍamaṇikā naṅgalasadisā hutvā patati. Sukkhāsanī patitaṭṭhānaṃ samugghāṭeti.

193. ‘නිච්ඡරන්තීසු’ යනු වළාකුළු අතරින් නික්මෙන්නාක් මෙන් විහිදෙන කල්හිය. ‘අසනියා ඵලන්තියා’ යනු නව වැදෑරුම් වූ අකුණු පිපිරෙන්නාක් මෙන් මහ හඬ නංවන කල්හිය. අකුණු නව වැදෑරුම් වේ. එනම්: අසඤ්ඤා, විචක්කා, සතේරා, ගග්ගරා, කපිසීසා, මච්ඡවිලෝලිකා, කුක්කුටකා, දණ්ඩමණිකා සහ සුක්ඛාසනී යනාදියයි. එහි ‘අසඤ්ඤා’ යනු සිහි නැති කරවන අකුණයි. ‘විචක්කා’ යනු එක් චක්‍රයක් මෙන් වන්නා වූ අකුණයි. ‘සතේරා’ යනු රොඩු කැබලි කපන්නාක් මෙන් වැටෙන අකුණයි. ‘ගග්ගරා’ යනු ගග්ගර යන හඬ නංවමින් වැටෙන අකුණයි. ‘කපිසීසා’ යනු බැම උස් පහත් කරන වඳුරකු මෙන් වූ අකුණයි. ‘මච්ඡවිලෝලිකා’ යනු එහා මෙහා දුවන මත්ස්‍යයකු මෙන් වූ අකුණයි. ‘කුක්කුටකා’ යනු පියාපත් විදාගත් කුකුළකු මෙන් වූ අකුණයි. ‘දණ්ඩමණිකා’ යනු නඟුල් මිටෙහි ඇති ගැටයක් මෙන් වූ අකුණයි. ‘සුක්ඛාසනී’ යනු වැටුණු තැන සහමුලින්ම විනාශ කරන අකුණයි.

Deve vassanteti sukkhagajjitaṃ gajjitvā antarantarā vassante. Ātumāyanti ātumaṃ nissāya viharāmi. Bhusāgāreti khalasālāyaṃ. Etthesoti etasmiṃ kāraṇe eso mahājanakāyo sannipatito. Kva ahosīti kuhiṃ ahosi. So taṃ bhanteti so tvaṃ bhante.

‘දේවේ වස්සන්තේ’ යනු වියළි අකුණු හඬ නංවමින් අතරින් පතර වසින කල්හිය. ‘ආතුමායං’ යනු ආතුමා නුවර ඇසුරු කොට වසමියි යන්නයි. ‘භුසාගාරේ’ යනු වී පාගන කමතෙහි යන්නයි. ‘එත්ථේසෝ’ යනු මේ කාරණය නිසා මේ මහා ජනකාය රැස් වූහ යන්නයි. ‘ක්ව අහෝසී’ යනු ඔබ වහන්සේ කොහි සිටියේද යන්නයි. ‘සෝ තං භන්තේ’ යනු ස්වාමීනි, ඒ ඔබ වහන්සේ (නොදුටුවේද?) යන්නයි.

194. Siṅgīvaṇṇanti siṅgīsuvaṇṇavaṇṇaṃ. Yugamaṭṭhanti maṭṭhayugaṃ, saṇhasāṭakayugaḷanti attho. Dhāraṇīyanti antarantarā mayā dhāretabbaṃ, paridahitabbanti attho. Taṃ kira so tathārūpe chaṇadivaseyeva dhāretvā sesakāle nikkhipati. Evaṃ uttamaṃ maṅgalavatthayugaṃ sandhāyāha. Anukampaṃ upādāyāti mayi anukampaṃ paṭicca. Acchādehīti upacāravacanametaṃ – ekaṃ mayhaṃ dehi, ekaṃ ānandassāti attho. Kiṃ pana thero taṃ gaṇhīti? Āma gaṇhi. Kasmā? Matthakappattakiccattā. Kiñcāpi hesa evarūpaṃ lābhaṃ paṭikkhipitvā upaṭṭhākaṭṭhānaṃ paṭipanno. Taṃ panassa upaṭṭhākakiccaṃ matthakaṃ pattaṃ. Tasmā aggahesi. Ye cāpi evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘anārādhako maññe ānando [Pg.161] pañcavīsati vassāni upaṭṭhahantena na kiñci bhagavato santikā tena laddhapubba’’nti. Tesaṃ vacanokāsacchedanatthampi aggahesi. Api ca jānāti bhagavā – ‘‘ānando gahetvāpi attanā na dhāressati, mayhaṃyeva pūjaṃ karissati. Mallaputtena pana ānandaṃ pūjentena saṅghopi pūjito bhavissati, evamassa mahāpuññarāsi bhavissatī’’ti therassa ekaṃ dāpesi. Theropi teneva kāraṇena aggahesīti. Dhammiyā kathāyāti vatthānumodanakathāya.

194. ‘සිංගීවණ්ණං’ යනු රන්වන් පැහැති වූ යන්නයි. ‘යුගමට්ඨං’ යනු මෘදු වූ වස්ත්‍ර යුගලයකි, සිනිඳු වස්ත්‍ර යුගලයකැයි අර්ථයි. ‘ධාරණීයං’ යනු මා විසින් අතරින් පතර පරිහරණය කළ යුතු, හැඳිය යුතු පොරවිය යුතු වස්ත්‍රයකි. ඒ පුක්කුස මෙබඳු වස්ත්‍ර උත්සව දිනවලදී පමණක් ඇඳ, සෙසු කාලයෙහි තැන්පත් කර තබන බව කියනු ලැබේ. මෙසේ උතුම් වූ මංගල වස්ත්‍ර යුගලයක් අරභයා පවසන ලදී. ‘අනුකම්පං උපාදාය’ යනු මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් යුතුව යන්නයි. ‘අච්ඡාදේහි’ යනු ව්‍යවහාරික වචනයකි; එකක් මට දෙන්න, එකක් ආනන්දට දෙන්න යන අර්ථයි. තේරණුවන් එය පිළිගත්තේද? එසේය, පිළිගත්තේය. ඒ මන්ද? අග්‍ර උපස්ථායක තනතුරේ උපරිමයට පැමිණි බැවිනි. ආනන්ද තෙරණුවෝ මෙබඳු ලාභයන් ප්‍රතික්ෂේප කර උපස්ථායක තනතුර දැරුවද, උන්වහන්සේගේ ඒ උපස්ථායක මෙහෙවර උච්චතම අවස්ථාවට පත්ව තිබුණි. එබැවින් පිළිගත්තේය. තවද, ආනන්ද තෙරණුවෝ විසිපස් වසරක් උපස්ථාන කළද බුදුරදුන්ගෙන් කිසිවක් නොලැබුණි යි යමකු පවසයි නම්, ඔවුන්ගේ ඒ බස් වැළැක්වීම පිණිසද පිළිගත්තේය. තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දත් සේක: ආනන්දයෝ මෙය පිළිගෙන තමා පරිහරණය නොකරයි, මටම පූජා කරයි. මල්ල පුත්‍රයා ආනන්ද හිමියන්ට පූජා කරන කල සංඝයාටද පූජා කළා වෙයි. එවිට ඔහුට මහා පිනක් රැස් වනු ඇත යනුවෙන් සලකා තෙරණුවන්ට එකක් දීමට සැලැස්වූහ. තෙරණුවෝද ඒ හේතුව නිසාම එය පිළිගත්හ. ‘ධම්මියා කථායා’ යනු වස්ත්‍ර පූජාව අනුමෝදන් වීමේ ධර්ම කථාවෙනි.

195. Bhagavato kāyaṃ upanāmitanti nivāsanapārupanavasena allīyāpitaṃ. Bhagavāpi tato ekaṃ nivāsesi, ekaṃ pārupi. Hataccikaṃ viyāti yathā hatacciko aṅgāro antanteneva jotati, bahi panassa pabhā natthi, evaṃ bahi paṭicchannappabhaṃ hutvā khāyatīti attho.

195. ‘භගවතෝ කායං උපනාමිතං’ යනු ඇඳීම හා පෙරවීම වශයෙන් ශරීරයේ තැවරූ බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ඉන් එකක් හැඳි සේක, එකක් පෙරවූ සේක. ‘හතච්චිකං විය’ යනු නිවී ගිය දැල් රැසක් ඇති ගිනි අඟුරක් ඇතුළතින් දිදුලන නමුත් පිටතින් ආලෝකයක් නැත්තාක් මෙනි; එසේම පිටතට වැසුණු ප්‍රභාවක් ඇතිව පෙනෙයි යන අර්ථයි.

Imesu kho, ānanda, dvīsupi kālesūti kasmā imesu dvīsu kālesu evaṃ hoti? Āhāravisesena ceva balavasomanassena ca. Etesu hi dvīsu kālesu sakalacakkavāḷe devatā āhāre ojaṃ pakkhipanti, taṃ paṇītabhojanaṃ kucchiṃ pavisitvā pasannarūpaṃ samuṭṭhāpeti. Āhārasamuṭṭhānarūpassa pasannattā manacchaṭṭhāni indriyāni ativiya virocanti. Sambodhidivase cassa – ‘‘anekakappakoṭisatasahassasañcito vata me kilesarāsi ajja pahīno’’ti āvajjantassa balavasomanassaṃ uppajjati, cittaṃ pasīdati, citte pasanne lohitaṃ pasīdati, lohite pasanne manacchaṭṭhāni indriyāni ativiya virocanti. Parinibbānadivasepi – ‘‘ajja, dānāhaṃ, anekehi buddhasatasahassehi paviṭṭhaṃ amatamahānibbānaṃ nāma nagaraṃ pavisissāmī’’ti āvajjantassa balavasomanassaṃ uppajjati, cittaṃ pasīdati, citte pasanne lohitaṃ pasīdati, lohite pasanne manacchaṭṭhāni indriyāni ativiya virocanti. Iti āhāravisesena ceva balavasomanassena ca imesu dvīsu kālesu evaṃ hotīti veditabbaṃ. Upavattaneti pācīnato nivattanasālavane. Antarena yamakasālānanti yamakasālarukkhānaṃ majjhe.

‘ඉමේසු ඛෝ ආනන්ද ද්වීසුපි කාලේසු’ යනු කුමන හේතුවක් නිසා මේ කාල දෙකෙහි ශරීර වර්ණය මෙසේ අතිශයින් පැහැපත් වේද? යන ප්‍රශ්නයයි. ආහාරයේ සුවිශේෂී බව සහ බලවත් සොම්නස නිසාය යනු පිළිතුරයි. මේ කාල දෙකෙහිදී මුළු සක්වළ දේවතාවෝ ආහාරයට දිව්‍ය ඕජාව එක් කරති. ඒ ප්‍රණීත භෝජනය කුසට ඇතුළු වී ප්‍රසන්න රූප ඇති කරයි. ආහාරජ රූපයන්ගේ ප්‍රසන්න බව නිසා මනස ප්‍රධාන කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයෝ අතිශයින් බබළති. තවද බුදු වූ දින කල්ප කෝටි ගණනක් රැස් කළ කෙලෙස් සමූහය අද ප්‍රහීණ වියැයි ආවර්ජනය කරන බුදුරදුන්ට බලවත් සොම්නසක් උපදී, සිත පැහැදේ, සිත පැහැදුණු කල ලේ පැහැදේ, ලේ පැහැදුණු කල ඉන්ද්‍රියයෝ අතිශයින් බබළති. පිරිනිවන් පාන දිනද අද මා අමෘත මහා නිර්වාණ නම් නගරයට ඇතුළු වන්නෙමි යි ආවර්ජනය කරන කල බලවත් සොම්නස උපදී, සිත පැහැදේ, ලේ පැහැදේ, ඉන්ද්‍රියයෝ බබළති. මෙසේ ආහාරයේ සුවිශේෂී බව හා බලවත් සොම්නස නිසා මේ කාල දෙකෙහි මෙසේ වන බව දත යුතුය. ‘උපවත්තනේ’ යනු නැගෙනහිර දිශාවෙන් පිහිටි හැරී එන සල් උයනෙහි යන්නයි. ‘අන්තරේන යමකසාලානං’ යනු සල් ගස් දෙකක් අතර මැදය.

Siṅgīvaṇṇanti gāthā saṅgītikāle ṭhapitā.

‘සිංගීවණ්ණං’ යන ගාථාව සංගායනා කාලයෙහි පිහිටුවන ලද්දකි.

196. Nhatvā [Pg.162] ca pivitvā cāti ettha tadā kira bhagavati nahāyante antonadiyaṃ macchakacchapā ca ubhatotīresu vanasaṇḍo ca sabbaṃ suvaṇṇavaṇṇameva hoti. Ambavananti tassāyeva nadiyā tīre ambavanaṃ. Āyasmantaṃ cundakanti tasmiṃ kira khaṇe ānandatthero udakasāṭakaṃ pīḷento ohīyi, cundatthero samīpe ahosi. Taṃ bhagavā āmantesi.

196. ‘නත්වා ච පිවිත්වා ච’ යන්නෙහි එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැන් සනහන කල, නදිය ඇතුළත මසුන් හා ඉබ්බන් මෙන්ම දෙපස වන ලැහැබද සියල්ල රන්වන් පැහැ විය. ‘අම්බවනං’ යනු ඒ නදිය අසලම වූ අඹ වනයයි. ‘ආයස්මන්තං චුන්දකං’ යනු ඒ මොහොතේ ආනන්ද තෙරණුවෝ පැන් සනහන වස්ත්‍රය මිරිකමින් පසුපස නතර වූහ. චුන්ද තෙරණුවෝ අසල සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේ ඇමතූ සේක.

Gantvāna buddho nadikaṃ kakudhanti imāpi gāthā saṅgītikāleyeva ṭhapitā. Tattha pavattā bhagavā idha dhammeti bhagavā idha sāsane dhamme pavattā, caturāsīti dhammakkhandhasahassāni pavattānīti attho. Pamukhe nisīdīti satthu puratova nisīdi. Ettāvatā ca thero anuppatto. Evaṃ anuppattaṃ atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi.

'බුදුරජාණන් වහන්සේ කකුධ නම් නදියට වැඩම කොට' යන ආරම්භය ඇති මේ ගාථා සංගීති කාලයේදීම සංගීතිකාරක මහා තෙරුන් වහන්සේලා විසින් තබන ලද්දකි. එහි 'පවත්තා භගවා ඉධ ධම්මේ' යන්නෙහි අර්ථය නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ශාසනයෙහි ධර්මය පවත්වන සේක, එනම් අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් දේශනා කරන සේක යන්නයි. 'පමුඛේ නිසීදී' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියෙහිම වාඩි විය යන්නයි. ඒ වන විට ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද එතැනට වැඩම කළහ. එසේ වැඩම කළ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ අමතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

197. Alābhāti ye aññesaṃ dānānisaṃsasaṅkhātā lābhā honti, te alābhā. Dulladdhanti puññavisesena laddhampi manussattaṃ dulladdhaṃ. Yassa teti yassa tava. Uttaṇḍulaṃ vā atikilinnaṃ vā ko jānāti, kīdisampi pacchimaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā tathāgato parinibbuto, addhā te yaṃ vā taṃ vā dinnaṃ bhavissatīti. Lābhāti diṭṭhadhammikasamparāyikadānānisaṃsasaṅkhātā lābhā. Suladdhanti tuyhaṃ manussattaṃ suladdhaṃ. Samasamaphalāti sabbākārena samānaphalā.

197. 'අලාභා' යනු චුන්දට හැර අන් අයට දානයෙහි ආනිසංස වශයෙන් ලැබෙන යම් ලාභ වෙත්ද, ඒවා ලාභ නොවේ (අලාභ වෙති). 'දුල්ලද්ධං' යනු පිනක විශේෂය නිසා ලැබූ මනුෂ්‍ය භවය වුවද (මෙවැනි අවස්ථාවක) නරකට ලබන ලද්දකි. 'යස්ස තේ' යනු යම් ඔබගේ ද යන්නයි. සහල් මඳක් නොපැසී තිබුණාද නැතහොත් අධික ලෙස තැම්බී තිබුණාදැයි කවුරුන් දනිත්ද? කිනම් ආකාරයක වූවත් අවසාන පිණ්ඩපාතය වළඳා තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක. ඒකාන්තයෙන්ම ඔබ විසින් දෙන ලද්දේ උතුම් වූ දානයකි. 'ලාභා' යනු මෙලොව හා පරලොව වශයෙන් ලැබෙන දාන ආනිසංස සංඛ්‍යාත ලාභයන්ය. 'සුලද්ධං' යනු ඔබට මනුෂ්‍ය ආත්මය ලැබීම යහපත් ලාභයකි. 'සමසමඵලා' යනු සියලු ආකාරයෙන්ම සමාන ඵල ඇත්තේය යන්නයි.

Nanu ca yaṃ sujātāya dinnaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā tathāgato abhisambuddho, so sarāgasadosasamohakāle paribhutto, ayaṃ pana cundena dinno vītarāgavītadosavītamohakāle paribhutto, kasmā ete samaphalāti? Parinibbānasamatāya ca samāpattisamatāya ca anussaraṇasamatāya ca. Bhagavā hi sujātāya dinnaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā saupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto, cundena dinnaṃ paribhuñjitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutoti evaṃ parinibbānasamatāyapi samaphalā. Abhisambujjhanadivase ca catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo samāpajji, parinibbānadivasepi sabbā tā samāpajjīti evaṃ samāpattisamatāyapi samaphalā. Sujātā ca aparabhāge assosi – ‘‘na kiresā rukkhadevatā, bodhisatto kiresa, taṃ kira piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho[Pg.163], sattasattāhaṃ kirassa tena yāpanaṃ ahosī’’ti. Tassā idaṃ sutvā – ‘‘lābhā vata me’’ti anussarantiyā balavapītisomanassaṃ udapādi. Cundassāpi aparabhāge – ‘‘avasānapiṇḍapāto kira mayā dinno, dhammasīsaṃ kira me gahitaṃ, mayhaṃ kira piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā satthā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto’’ti sutvā ‘‘lābhā vata me’’ti anussarato balavasomanassaṃ udapādīti evaṃ anussaraṇasamatāyapi samaphalāti veditabbā.

සුජාතාව විසින් දෙන ලද පිණ්ඩපාතය වළඳා තථාගතයන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක. එය රාග, ද්වේෂ, මෝහ පවතින කාලයක වළඳන ලද්දකි. එහෙත් චුන්ද විසින් දෙන ලද මෙම දානය රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ගෙන් තොරව වැඩසිටි කාලයක වළඳන ලද්දකි. එසේ නම් මේ දෙක සමාන ඵල දෙන්නේ කෙසේද? පිරිනිවන් පෑමේ සමානත්වය නිසා ද, සමාපත්තිවලට සමවැදීමේ සමානත්වය නිසා ද සහ (දායකයන්ගේ) අනුස්මරණය කිරීමේ සමානත්වය නිසා ද ඒවා සමාන ඵල දෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුජාතාවගේ දානය වළඳා සඋපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවෙන් (කෙලෙස් පිරිනිවනින්) පිරිනිවන් පෑ සේක. චුන්දගේ දානය වළඳා අනුපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවෙන් (ස්කන්ධ පිරිනිවනින්) පිරිනිවන් පෑ සේක. මෙසේ පිරිනිවන් පෑමේ සමානත්වය නිසා ද ඒවා සමාන ඵල ඇත්තේය. සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ දිනයෙහි කෝටි ලක්ෂ විසිහතරක් සමාපත්තීන්ට සමවැදුණු සේක. පිරිනිවන් පාන දිනයෙහි ද ඒ සියලු සමාපත්තීන්ටම සමවැදුණු සේක. මෙසේ සමාපත්ති සමවැදීමේ සමානත්වය නිසා ද සමාන ඵල ඇත්තේය. සුජාතාව පසුව මෙසේ ඇසුවාය - 'මේ කිරිපිඬු පිළිගත්තේ වෘක්ෂ දේවතාවෙක් නොව බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ නමකි. ඒ දානය වළඳා උන්වහන්සේ අනුත්තර සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක. සත් සතියක්ම උන්වහන්සේ යැපුණේ ඒ දානයෙනි.' මෙය අසා 'මට මහත් ලාභයකි' යි සිහිපත් කරන ඇයට බලවත් ප්‍රීති සෝමනස්සයක් ඇති විය. චුන්දට ද පසුව මෙසේ අසන්නට ලැබුණි - 'මා විසින් පූජා කරන ලද්දේ අවසාන පිණ්ඩපාතයයි. මා හට ධර්මයේ මුදුන් මල්කඩ වූ නිවන ලැබුණි. මාගේ දානය වළඳා ශාස්තෘන් වහන්සේ අනුපාදිසේස නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක.' මෙය අසා 'මට මහත් ලාභයකි' යි සිහිපත් කරන ඔහුට ද බලවත් සෝමනස්සයක් ඇති විය. මෙසේ අනුස්මරණය කිරීමේ සමානත්වය නිසා ද මේ දාන දෙක සමාන ඵල දෙන බව දත යුතුය.

Yasasaṃvattanikanti parivārasaṃvattanikaṃ. Ādhipateyyasaṃvattanikanti jeṭṭhakabhāvasaṃvattanikaṃ.

'යසසංවත්තනිකං' යනු පිරිවර සම්පත්තිය ඇති වීමට හේතු වන බවයි. 'ආධිපතෙය්‍යසංවත්තනිකං' යනු නායකත්වය හෙවත් ජේෂ්ඨත්වය ලැබීමට හේතු වන බවයි.

Saṃyamatoti sīlasaṃyamena saṃyamantassa, saṃvare ṭhitassāti attho. Veraṃ na cīyatīti pañcavidhaṃ veraṃ na vaḍḍhati. Kusalo ca jahāti pāpakanti kusalo pana ñāṇasampanno ariyamaggena anavasesaṃ pāpakaṃ lāmakaṃ akusalaṃ jahāti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti so imaṃ pāpakaṃ jahitvā rāgādīnaṃ khayā kilesanibbānena nibbutoti. Iti cundassa ca dakkhiṇaṃ, attano ca dakkhiṇeyyasampattiṃ sampassamāno udānaṃ udānesīti.

'සංයමතෝ' යනු ශීල සංයමයෙන් යුක්තව සංවරයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ යන්නයි. 'වේරං න චීයති' යනු පඤ්චවිධ වෛරයන් වර්ධනය නොවේ යන්නයි. 'කුසලෝ ච ජහාති පාපකං' යනු ඥාන සම්පන්න වූ කුසල පුද්ගලයා ආර්ය මාර්ගය මගින් ඉතිරි නැතිවම ලාමක වූ අකුසල පව් දුරු කරයි. 'රාගදෝසමෝහක්ඛයා ස නිබ්බුතෝ' යනු ඒ ඥාන සම්පන්න තැනැත්තා මේ පාපයන් ප්‍රහීණ කොට, රාගාදී කෙලෙස් ක්ෂය වීමෙන් කෙලෙස් පිරිනිවනින් නිවී ගියේය යන්නයි. මෙසේ චුන්දගේ දක්ෂිණාව (දානය) සහ තමන් වහන්සේගේ දක්ෂිණෙය්‍ය සම්පත්තිය (දානය පිළිගැනීමට ඇති සුදුසුකම) දකිමින් මෙම උදානය පළ කළ සේක.

Catutthabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

සතරවන භාණවාරයේ විස්තරය නිමවා ඇත.

Yamakasālāvaṇṇanā

යමක සාල වර්ණනාව (නිවුන් සල් ගස් පිළිබඳ විස්තරය).

198. Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti idha bhikkhūnaṃ gaṇanaparicchedo natthi. Veḷuvagāme vedanāvikkhambhanato paṭṭhāya hi – ‘‘na cirena bhagavā parinibbāyissatī’’ti sutvā tato tato āgatesu bhikkhūsu ekabhikkhupi pakkanto nāma natthi. Tasmā gaṇanavītivatto saṅgho ahosi. Upavattanaṃ mallānaṃ sālavananti yatheva hi kalambanadītīrato rājamātuvihāradvārena thūpārāmaṃ gantabbaṃ hoti, evaṃ hiraññavatiyā pārimatīrato sālavanuyyānaṃ, yathā anurādhapurassa thūpārāmo, evaṃ taṃ kusinārāyaṃ hoti. Yathā thūpārāmato dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisanamaggo pācīnamukho gantvā uttarena nivatto, evaṃ uyyānato sālavanaṃ pācīnamukhaṃ gantvā uttarena nivattaṃ. Tasmā taṃ – ‘‘upavattana’’nti vuccati. Antarena yamakasālānaṃ [Pg.164] uttarasīsakanti tassa kira mañcakassa ekā sālapanti sīsabhāge hoti, ekā pādabhāge. Tatrāpi eko taruṇasālo sīsabhāgassa āsanno hoti, eko pādabhāgassa. Api ca yamakasālā nāma mūlakhandhaviṭapapattehi aññamaññaṃ saṃsibbitvā ṭhitasālāti vuttaṃ. Mañcakaṃ paññapehīti tasmiṃ kira uyyāne rājakulassa sayanamañco atthi, taṃ sandhāya paññapehīti āha. Theropi taṃyeva paññapetvā adāsi.

198. 'මහතා භික්ඛුසංඝේන සද්ධිං' (මහත් වූ භික්ෂු සංඝයා සමඟ) යන්නෙහි මෙහිදී භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ගණනය කිරීමක් නැත. මක්නිසාද යත්, වේළුව ගමෙහිදී වේදනාවන් මැඩපැවැත්වූ දා සිට 'නොබෝ කලකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන සේක' යන්න අසා නන් දෙසින් වැඩම කළ භික්ෂූන් අතරින් කිසිදු භික්ෂුවක් ආපසු ගියේ නැත. එබැවින් ගණනය කළ නොහැකි තරම් මහා සංඝ පිරිසක් වූහ. මල්ල රජවරුන්ගේ උපවත්තන සල් උයන යනු, කලම්බ නදී තීරයේ සිට රාජමාතෘ විහාරය හරහා ථූපාරාමයට යන්නාක් මෙන්, හිරණ්‍යවතී නදියේ එතෙර සිට සල් උයනට යා යුතුය. අනුරාධපුරයේ ථූපාරාමය පිහිටා ඇති ආකාරයටම කුසිනාරාවෙහි මෙය පිහිටා ඇත. ථූපාරාමයෙන් දකුණු දොරටුවෙන් නගරයට ඇතුළු වන මාර්ගය නැගෙනහිර දෙසට ගොස් උතුරු දෙසට හැරෙන්නාක් මෙන්, උයනේ සිට සල් වනය ද නැගෙනහිර දෙසට විහිදී උතුරට හැරී ඇත. එබැවින් එය 'උපවත්තන' යැයි කියනු ලැබේ. 'අන්තරේන යමකසාලානං උත්තරසීසකං' යන්නෙහි, ඒ ඇඳෙහි හිස පැත්තේ එක් සල් ගස් පේළියක් ද පය පැත්තේ තවත් සල් ගස් පේළියක් ද විය. එහිද එක් තරුණ සල් ගසක් හිස පැත්තට ආසන්නව ද, තවත් ගසක් පය පැත්තට ආසන්නව ද විය. තවද 'යමක සාල' යනු මුල්, කඳ, අතු සහ පත්‍රවලින් එකිනෙකා වෙලී පවතින සල් ගස් යුගලක් බව පැරණි අටුවාචාරීහු පවසති. 'ඇඳ පනවන ලෙස' වදාළේ ඒ උයනෙහි රජ පවුලට අයත් සැතපෙන ඇඳක් තිබූ බැවිනි. එය අරමුණු කොට ඇඳ පනවන ලෙස වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ද එයම පනවා දුන්හ.

Kilantosmi, ānanda, nipajjissāmīti tathāgatassa hi –

"ආනන්දය, මම ක්ලාන්ත වී සිටිමි, සැතපෙන්නෙමි" යන්නෙහි තථාගතයන් වහන්සේට මෙසේ විය -

‘‘Gocari kaḷāpo gaṅgeyyo, piṅgalo pabbateyyako;

Hemavato ca tambo ca, mandākini uposatho;

Chaddantoyeva dasamo, ete nāgānamuttamā’’ti. –

"ගෝචරි, කළාප, ගංගේය්‍ය, පිංගල, පබ්බතෙය්‍යක, හේමවත, තම්බ, මන්දාකිනී, උපෝසථ සහ දසවන ඡද්දන්ත යන මොවුන් ඇතින්නන් අතර උතුම් වන්නාහ."

Ettha yaṃ dasannaṃ gocarisaṅkhātānaṃ pakatihatthīnaṃ balaṃ, taṃ ekassa kaḷāpassāti. Evaṃ dasaguṇavaḍḍhitāya gaṇanāya pakatihatthīnaṃ koṭisahassabalappamāṇaṃ balaṃ, taṃ sabbampi cundassa piṇḍapātaṃ paribhuttakālato paṭṭhāya caṅgavāre pakkhittaudakaṃ viya parikkhayaṃ gataṃ. Pāvānagarato tīṇi gāvutāni kusinārānagaraṃ, etasmiṃ antare pañcavīsatiyā ṭhānesu nisīditvā mahatā ussāhena āgacchantopi sūriyassa atthaṅgamitavelāyaṃ sañjhāsamaye bhagavā sālavanaṃ paviṭṭho. Evaṃ rogo sabbaṃ ārogyaṃ maddanto āgacchati. Etamatthaṃ dassento viya sabbalokassa saṃvegakaraṃ vācaṃ bhāsanto – ‘‘kilantosmi, ānanda, nipajjissāmī’’ti āha.

මෙහි සාමාන්‍ය ඇතින්නන් දස දෙනෙකුගේ ශක්තිය එක් කළාප ඇතෙකුට ඇත. මෙසේ දස ගුණය බැගින් වැඩී යන ගණනය කිරීම් අනුව, සාමාන්‍ය ඇතින්නන් කෝටි දහසකගේ පමණ වූ ශක්තියක් තථාගතයන් වහන්සේට තිබුණි. චුන්දගේ පිණ්ඩපාතය වැළඳූ මොහොතේ සිට, රෙදි කඩකින් පෙරා හරින ජලය මෙන් ඒ සියලු ශක්තිය ක්ෂය වී ගියේය. පාවා නුවර සිට කුසිනාරා නුවරට ඇත්තේ ගාවුත් තුනක දුරකි. ඒ අතරතුර විසිපස් වතාවක් හිඳගනිමින් මහත් ආයාසයෙන් වැඩම කළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හිරු බැස යන සන්ධ්‍යා කාලයේදී සල් උයනට ඇතුළු වූ සේක. මෙසේ රෝගය විසින් මුළුමනින්ම නිරෝගී බව මර්දනය කරමින් පැමිණියේය. මේ බව පෙන්වා දෙමින් මුළු ලෝකයාටම සංවේගය දනවන වචන වදාරනු පිණිස "ආනන්දය, මම ක්ලාන්තව සිටිමි, සැතපෙන්නෙමි" යි වදාළ සේක.

Kasmā pana bhagavā evaṃ mahantena ussāhena idhāgato, kiṃ aññattha na sakkā parinibbāyitunti? Parinibbāyituṃ nāma na katthaci na sakkā, tīhi pana kāraṇehi idhāgato, idañhi bhagavā evaṃ passati – ‘‘mayi aññattha parinibbāyante mahāsudassanasuttassa atthuppatti na bhavissati, kusinārāyaṃ pana parinibbāyante yamahaṃ devaloke anubhavitabbaṃ sampattiṃ manussalokeyeva anubhaviṃ, taṃ dvīhi bhāṇavārehi maṇḍetvā desessāmi, taṃ me sutvā bahū janā kusalaṃ kātabbaṃ maññissantī’’ti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙතරම් මහත් උත්සාහයකින් හා වෙහෙසකින් කුසිනාරා නුවරට වැඩම කළේ මන්ද? වෙනත් ස්ථානයක පිරිනිවන් පෑමට නොහැකි නිසාද? පිරිනිවන් පෑම සම්බන්ධයෙන් කිසිදු ස්ථානයක නොහැකියාවක් නැත. එහෙත් කරුණු තුනක් නිසා උන්වහන්සේ මෙහි වැඩම කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය මෙසේ දුටු සේක: 'මා වෙනත් තැනක පිරිනිවන් පෑවොත් මහාසුදස්සන සූත්‍රයේ උපත (දේශනා කිරීමට හේතුව) සිදු නොවන්නේය. කුසිනාරාවේදී පිරිනිවන් පාන කල්හි මම දෙව්ලොවදී අනුභව කළ යුතු යම් සම්පත්තියක් මිනිස් ලොවදීම අනුභව කළෙම්ද, එය භාණවාර දෙකකින් සරසා දේශනා කරන්නෙමි. මාගේ ඒ දේශනය අසා බොහෝ ජනයා කුසල් කළ යුතු යැයි වටහා ගන්නාහ' යනු ඒ පළමු කරුණයි.

Aparampi [Pg.165] passati – ‘‘maṃ aññattha parinibbāyantaṃ subhaddo na passissati, so ca buddhaveneyyo, na sāvakaveneyyo; na taṃ sāvakā vinetuṃ sakkonti. Kusinārāyaṃ parinibbāyantaṃ pana maṃ so upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissati, pañhāvissajjanapariyosāne ca saraṇesu patiṭṭhāya mama santike pabbajjañca upasampadañca labhitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā mayi dharamāneyeva arahattaṃ patvā pacchimasāvako bhavissatī’’ti.

උන්වහන්සේ තවත් කරුණක් දුටු සේක: 'මා වෙනත් තැනක පිරිනිවන් පෑවොත් සුභද්‍ර පරිබ්‍රාජකයාට මා දැකගත නොහැකි වනු ඇත. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්ම හික්මවිය යුත්තෙකි (බුද්ධවෙණෙය්‍ය), ශ්‍රාවකයන් විසින් හික්මවිය යුත්තෙකු නොවේ. ශ්‍රාවකයෝ ඔහු දමනය කිරීමට අසමත් වෙති. කුසිනාරාවේදී පිරිනිවන් පාන මා වෙත පැමිණ ඔහු ප්‍රශ්න විමසනු ඇත. ප්‍රශ්න විසඳා අවසානයේ තිසරණයේ පිහිටා මා සමීපයෙහි පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලබා කමටහන් ගෙන මා ජීවමානව සිටියදීම අර්හත් ඵලයට පත්ව මාගේ අවසාන ශ්‍රාවකයා වනු ඇත' යනු ඒ දෙවන කරුණයි.

Aparampi passati – ‘‘mayi aññattha parinibbāyante dhātubhājanīye mahākalaho bhavissati, lohitaṃ nadī viya sandissati. Kusinārāyaṃ parinibbute doṇabrāhmaṇo taṃ vivādaṃ vūpasametvā dhātuyo vibhajissatī’’ti. Imehi tīhi kāraṇehi bhagavā evaṃ mahantena ussāhena idhāgatoti veditabbo.

තවද මෙසේද දුටු සේක: 'මා වෙනත් තැනක පිරිනිවන් පෑවොත් ධාතූන් වහන්සේලා බෙදා දීමේදී මහත් කලහයක් ඇති වනු ඇත. ලේ ගංගාවක් මෙන් ගලා යනු ඇත. කුසිනාරාවේදී පිරිනිවන් පෑ කල දෝණ බ්‍රාහ්මණයා ඒ විවාදය සංසිඳුවා ධාතූන් වහන්සේලා බෙදා දෙනු ඇත.' මෙම කරුණු තුන නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙතරම් මහත් උත්සාහයකින් මෙහි වැඩම කළ බව දත යුතුය.

Sīhaseyyanti ettha kāmabhogīseyyā, petaseyyā, sīhaseyyā, tathāgataseyyāti catasso seyyā.

'සීහ සෙය්‍යාව' යන්නෙහි - කාමභෝගී සෙය්‍යාව, පේත සෙය්‍යාව, සීහ සෙය්‍යාව සහ තථාගත සෙය්‍යාව යනුවෙන් සෙය්‍යාවන් හෙවත් සැතපීම් ක්‍රම සතරකි.

Tattha – ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, kāmabhogī sattā vāmena passena sentī’’ti ayaṃ kāmabhogīseyyā. Tesu hi yebhuyyena dakkhiṇena passena sayantā nāma natthi.

එහිදී - 'මහණෙනි, බොහෝ සෙයින් කාමභෝගී සත්ත්වයෝ වම් ඇලයෙන් සැතපෙති' යනු කාමභෝගී සෙය්‍යාවයි. ඔවුන් අතර දකුණු ඇලයෙන් සැතපෙන්නෝ प्रायෝ නොමැත.

‘‘Yebhuyyena, bhikkhave, petā uttānā sentī’’ti ayaṃ petaseyyā. Appamaṃsalohitattā hi petā aṭṭhisaṅghāṭajaṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti, uttānāva senti.

'මහණෙනි, බොහෝ සෙයින් ප්‍රේතයෝ උඩුකුරුව සැතපෙති' යනු පේත සෙය්‍යාවයි. මස් හා ලේ අඩුවීම නිසා ඇටසැකිලි එකට බැඳී පවතින බැවින් ප්‍රේතයන්ට එක ඇලයකින් සැතපීමට නොහැකිය, ඔවුහු උඩුකුරුවම සැතපෙති.

‘‘Sīho, bhikkhave, migarājā dakkhiṇena passena seyyaṃ kappeti…pe… attamano hotī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ sīhaseyyā. Tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne, pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayati. Divasaṃ sayitvāpi pabujjhamāno na utrasanto pabujjhati, sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādādīnaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti. Sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti – ‘‘na yidaṃ tuyhaṃ jātiyā sūrabhāvassa ca anurūpa’’nti anattamano hutvā tattheva sayati, na gocarāya pakkamati. Avijahitvā ṭhite pana – ‘‘tuyhaṃ jātiyā ca sūrabhāvassa ca anurūpamida’’nti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃ [Pg.166] vijambhitvā kesarabhāraṃ vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati.

'මහණෙනි, සිංහ නම් මෘගරාජයා දකුණු ඇලයෙන් සෙය්‍යාව කෙරෙයි... සතුටු සිත් ඇත්තේ වෙයි' යනු සීහ සෙය්‍යාවයි. මහත් තේජසක් ඇති සිංහ රාජයා, ඉදිරි පාද දෙක එක් ස්ථානයකද, පසුපස පාද දෙක එක් ස්ථානයකද තබා, වලිගය කලවා අතරින් දමා, පාද හා වලිගය පිහිටි ස්ථානය සලකුණු කරගෙන, ඉදිරි පාද දෙක මත හිස තබා සැතපෙයි. දවස පුරා සැතපී අවදිවන විට කලබල නොවී අවදි වන ඔහු, හිස ඔසවා පාද ආදිය පිහිටි තැන නිරීක්ෂණය කරයි. ඉදින් යම් ස්ථානයකින් පාද ඉවත්ව තිබේ නම්, 'මෙය තාගේ ජාතියට හා ශූරත්වයට සුදුසු නොවේ' යැයි අසතුටට පත්ව එතැනම ලගියි, ගොදුරු පිණිස පිටත් නොවේ. ඉදින් පාද නොසෙල්වී තිබේ නම්, 'මෙය තාගේ ජාතියට හා ශූරත්වයට සුදුසුය' යැයි අතිශයින් සතුටුව නැගිට, සිංහ විජෘම්භණය කොට, කේසර සලා, තෙවරක් සීහනාද පවත්වා ගොදුරු පිණිස නික්මෙයි.

‘‘Catutthajjhānaseyyā pana tathāgatassa seyyāti vuccati’’ (a. ni. 4.246). Tāsu idha sīhaseyyā āgatā. Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma.

'සතරවන ධ්‍යානයෙන් සැතපීම තථාගත සෙය්‍යාව යැයි කියනු ලැබේ.' ඒ සෙය්‍යාවන් අතරින් මෙහි සඳහන් වන්නේ සීහ සෙය්‍යාවයි. මෙය මහත් තේජවන්ත ඉරියව්වක් බැවින් උත්තම සෙය්‍යාව ලෙස හැඳින්වේ.

Pāde pādanti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ. Accādhāyāti atiādhāya, īsakaṃ atikkamma ṭhapetvā. Gopphakena hi gopphake, jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggaṃ na hoti, seyyā aphāsukā hoti. Yathā pana na saṅghaṭṭeti, evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, seyyā phāsu hoti. Tasmā evaṃ nipajji. Anuṭṭhānaseyyaṃ upagatattā panettha – ‘‘uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā’’ti na vuttaṃ. Kāyavasena cettha anuṭṭhānaṃ veditabbaṃ, niddāvasena pana taṃ rattiṃ bhagavato bhavaṅgassa okāsoyeva nāhosi. Paṭhamayāmasmiñhi mallānaṃ dhammadesanā ahosi, majjhimayāme subhaddassa pacchimayāme bhikkhusaṅghaṃ ovadi, balavapaccūse parinibbāyi.

'පාදයෙන් පාදය' යනු දකුණු පය මත වම් පය තැබීමයි. 'අධිෂ්ඨාන කොට' (අච්චාධාය) යනු මඳක් ඉක්මවා තැබීමයි. වළලුකර මත වළලුකර හෝ දණහිස මත දණහිස කෙලින්ම ගැටෙන සේ තැබුවහොත් නිරන්තරයෙන් වේදනාව හටගනී, සිත එකඟ නොවේ, සැතපීම පහසු නොවේ. යම් සේ නොගැටේද එසේ මඳක් ඉක්මවා තැබූ විට වේදනාව හට නොගනී, සිත එකඟ වේ, සැතපීම පහසු වේ. එබැවින් එසේ සැතපුණු සේක. යළි නොනැගිටින සෙය්‍යාවට (අනුට්ඨාන සෙය්‍යාව) පත් වූ බැවින් මෙහි 'නැගිටීමේ සංඥාව මෙනෙහි කොට' යන්න වදාරා නැත. මෙහි 'නොනැගිටීම' යන්න ශාරීරික වශයෙන් දත යුතුය. නින්ද සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, එදින රාත්‍රියේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට භවාංග නින්දකට අවකාශයක් නොවීය. මන්ද යත්, පළමු යාමයේ මල්ල රජදරුවන්ට දම් දෙසූ සේක, මැදියම් යාමයේ සුභද්‍රට දම් දෙසූ සේක, පැසුළු යාමයේ භික්ෂු සංඝයාට අවවාද කළ සේක, අලුයම් කාලයේ පිරිනිවන් පෑ වදාළ සේක.

Sabbaphāliphullāti sabbe samantato pupphitā mūlato paṭṭhāya yāva aggā ekacchannā ahesuṃ, na kevalañca yamakasālāyeva, sabbepi rukkhā sabbapāliphullāva ahesuṃ. Na kevalañhi tasmiṃyeva uyyāne, sakalañhipi dasasahassacakkavāḷe pupphūpagā pupphaṃ gaṇhiṃsu, phalūpagā phalaṃ gaṇhiṃsu, sabbarukkhānaṃ khandhesu khandhapadumāni, sākhāsu sākhāpadumāni, vallīsu vallipadumāni, ākāsesu ākāsapadumāni pathavītalaṃ bhinditvā daṇḍapadumāni pupphiṃsu. Sabbo mahāsamuddo pañcavaṇṇapadumasañchanno ahosi. Tiyojanasahassavitthato himavā ghanabaddhamorapiñchakalāpo viya, nirantaraṃ mālādāmagavacchiko viya, suṭṭhu pīḷetvā ābaddhapupphavaṭaṃsako viya, supūritaṃ pupphacaṅkoṭakaṃ viya ca atiramaṇīyo ahosi.

'සබ්බපාලිඵුල්ලා' යනු මුල සිට අග දක්වා සියලු අතින් මල්වලින් පිරී මුළුමනින්ම වැසී තිබීමයි. ඒ යමක සාල වෘක්ෂයන් පමණක් නොව, සියලු ගස් එලෙස මල්වලින් පිරී ඉතිරී ගියේය. එම උයනේ පමණක් නොව, මුළු දසදහසක් සක්වළම මල් පිපෙන ගස්වල මල් පිපුණි, ඵල දරන ගස්වල ඵල හටගත්තේය. සියලු ගස්වල කඳෙහි කඳ පියුම්ද, අතුවල අතු පියුම්ද, වැල්වල වැල් පියුම්ද, අහසේ අහස් පියුම්ද, පොළොව පලාගෙන දඬු පියුම්ද පිපී ගියේය. මුළු මහා සමුද්‍රයම පස්වණක් පියුම්වලින් වැසී ගියේය. යොදුන් තුන්දහසක් විශාල හිමවත් පර්වතය, තදින් බැඳි මොනර පිල් කළඹක් මෙන්ද, අතුරු සිදුරු නැති මල් දාමයකින් සැරසූ කවුළුවක් මෙන්ද, මැනවින් සකස් කළ මල් හිස පලඳනාවක් මෙන්ද, මල් පිරවූ කරඬුවක් මෙන්ද අතිශයින් රමණීය විය.

Te tathāgatassa sarīraṃ okirantīti te yamakasālā bhummadevatāhi sañcalitakhandhasākhaviṭapā tathāgatassa sarīraṃ avakiranti, sarīrassa upari pupphāni vikirantīti attho. Ajjhokirantīti ajjhottharantā viya kiranti. Abhippakirantīti abhiṇhaṃ punappunaṃ pakirantiyeva. Dibbānīti [Pg.167] devaloke nandapokkharaṇīsambhavāni, tāni honti suvaṇṇavaṇṇāni paṇṇacchattappamāṇapattāni, mahātumbamattaṃ reṇuṃ gaṇhanti. Na kevalañca mandāravapupphāneva, aññānipi pana dibbāni pāricchattakakoviḷārapupphādīni suvaṇṇacaṅkoṭakāni pūretvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyampi tidasapurepi brahmalokepi ṭhitāhi devatāhi paviṭṭhāni, antalikkhā patanti. Tathāgatassa sarīranti antarā avikiṇṇāneva āgantvā pattakiñjakkhareṇucuṇṇehi tathāgatassa sarīrameva okiranti.

‘ඔවුන් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය මත පතිත කරවති’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, භූමාටු දේවතාවන් විසින් සොලවන ලද කඳන්, අතු සහ රිකිලි ඇති ඒ සල් ගස් දෙක තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය මත මල් වත් කරති, ශරීරය මත මල් විසිරුවති යන්නයි. ‘අජ්ඣෝකිරන්ති’ යනු වසා ගනිමින් මෙන් පතිත කරවති යන්නයි. ‘අභිප්පකිරන්ති’ යනු නිරන්තරයෙන් හා නැවත නැවතත් විසුරුවති යන්නයි. ‘දිව්‍යමය’ යනු දිව්‍ය ලෝකයෙහි නන්දන පොකුණෙහි හටගත් මල් ය; ඒවා රන්වන් පැහැති වන අතර, කුඩයක් පමණ විශාල පත්‍ර සහ විශාල නැළියක් පමණ වන මල් රේණු වලින් යුක්ත වේ. තවද කේවල මදාරා මල් පමණක් නොව, දිව්‍යමය වූ පාරිච්ඡත්තක, කෝවිලාර ආදී අනෙකුත් මල් ද රන් බඳුන්වල පුරවාගෙන සක්වළ ගල මතුපිට ද, තව්තිසා වැසි දේවතාවන් හා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි වැසි දේවතාවන් විසින් අහසින් හෙළනු ලබයි. ‘තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය’ යනු, අතරමගදී විසිරී නොගොස් කෙලින්ම පැමිණ, පත්‍ර, කේසර සහ මල් රේණු සුණු වලින් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය මතම පතිත වීමයි.

Dibbānipi candanacuṇṇānīti devatānaṃ upakappanacandanacuṇṇāni. Na kevalañca devatānaṃyeva, nāgasupaṇṇamanussānampi upakappanacandanacuṇṇāni. Na kevalañca candanacuṇṇāneva, kāḷānusārikalohitacandanādisabbadibbagandhajālacuṇṇāni, haritālaañjanasuvaṇṇarajatacuṇṇāni sabbadibbagandhavāsavikatiyo suvaṇṇarajatādisamugge pūretvā cakkavāḷamukhavaṭṭiādīsu ṭhitāhi devatāhi paviṭṭhāni antarā avippakiritvā tathāgatasseva sarīraṃ okiranti.

‘දිව්‍යමය සඳුන් සුණු’ යනු දෙවියන්ට ප්‍රයෝජනවත් වූ හෝ ඔවුන් විසින් පරිහරණය කරන ලද සඳුන් සුණු ය. තවද එය දෙවියන්ට පමණක් සීමා වූවක් නොව, නාග, ගුරුළු සහ මිනිසුන්ගේ පරිහරණයට ද උචිත වූ සඳුන් සුණු ය. සඳුන් සුණු පමණක් නොව, කළු අගිල්, රත් සඳුන් ආදී සියලු දිව්‍යමය සුවඳ කුඩු ද, හිරියල්, අඳුන්, රන් සහ රිදී කුඩු ද, සියලු දිව්‍යමය සුවඳ වර්ග ද රන් රිදී බඳුන්වල පුරවා සක්වළ ගල ආදියේ රැඳී සිටින දේවතාවන් විසින් අහසේ විසිරෙන්නට නොදී තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය මතම පතිත කරවනු ලැබෙයි.

Dibbānipi tūriyānīti devatānaṃ upakappanatūriyāni. Na kevalañca tāniyeva, sabbānipi tantibaddhacammapariyonaddhaghanasusirabhedāni dasasahassacakkavāḷesu devanāgasupaṇṇamanussānaṃ tūriyāni ekacakkavāḷe sannipatitvā antalikkhe vajjantīti veditabbāni.

‘දිව්‍යමය තූර්යයෝ’ යනු දෙවියන් විසින් භාවිත කරනු ලබන තූර්ය භාණ්ඩයන් ය. ඒවා පමණක් නොව, තත් සහිත, සමින් වැසුණු, ඝන සහ සිදුරු සහිත යන සතර වැදෑරුම් වූ, දසදහසක් සක්වළ වැසි දේව, නාග, ගුරුළු සහ මිනිසුන්ගේ සියලු තූර්ය භාණ්ඩ එක් සක්වළකට රැස්ව අහසෙහි නාද වන බව දත යුතුය.

Dibbānipi saṅgītānīti varuṇavāraṇadevatā kira nāmetā dīghāyukā devatā – ‘‘mahāpuriso manussapathe nibbattitvā buddho bhavissatī’’ti sutvā ‘‘paṭisandhiggahaṇadivase naṃ gahetvā gamissāmā’’ti mālaṃ ganthetumārabhiṃsu. Tā ganthamānāva – ‘‘mahāpuriso mātukucchiyaṃ nibbatto’’ti sutvā ‘‘tumhe kassa ganthathā’’ti vuttā ‘‘na tāva niṭṭhāti, kucchito nikkhamanadivase gaṇhitvā gamissāmā’’ti āhaṃsu. Punapi ‘‘nikkhanto’’ti sutvā ‘‘mahābhinikkhamanadivase gamissāmā’’ti. Ekūnatiṃsavassāni ghare vasitvā ‘‘ajja mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto’’tipi sutvā ‘‘abhisambodhidivase gamissāmā’’ti. Chabbassāni padhānaṃ katvā ‘‘ajja abhisambuddho’’tipi sutvā ‘‘dhammacakkappavattanadivase gamissāmā’’ti. ‘‘Sattasattāhāni bodhimaṇḍe vītināmetvā isipatanaṃ gantvā dhammacakkaṃ pavattita’’ntipi sutvā ‘‘yamakapāṭihāriyadivase gamissāmā’’ti. ‘‘Ajja yamakapāṭihāriyaṃ karī’’tipi [Pg.168] sutvā ‘‘devorohaṇadivase gamissāmā’’ti. ‘‘Ajja devorohaṇaṃ karī’’tipi sutvā ‘‘āyusaṅkhārossajjane gamissāmā’’ti. ‘‘Ajja āyusaṅkhāraṃ ossajī’’tipi sutvā ‘‘na tāva niṭṭhāti, parinibbānadivase gamissāmā’’ti. ‘‘Ajja bhagavā yamakasālānamantare dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ upagato balavapaccūsasamaye parinibbāyissati. Tumhe kassa ganthathā’’ti sutvā pana – ‘‘kinnāmetaṃ, ‘ajjeva mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi, ajjeva mātukucchito nikkhami, ajjeva mahābhinikkhamanaṃ nikkhami, ajjeva buddho ahosi, ajjeva dhammacakkaṃ pavattayi, ajjeva yamakapāṭihāriyaṃ akāsi, ajjeva devalokā otiṇṇo, ajjeva āyusaṅkhāraṃ ossaji, ajjeva kira parinibbāyissatī’ti. Nanu nāma dutiyadivase yāgupānakālamattampi ṭhātabbaṃ assa. Dasa pāramiyo pūretvā buddhattaṃ pattassa nāma ananucchavikameta’’nti apariniṭṭhitāva mālāyo gahetvā āgamma anto cakkavāḷe okāsaṃ alabhamānā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ lambitvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyāva ādhāvantiyo hatthena hatthaṃ gīvāya gīvaṃ gahetvā tīṇi ratanāni ārabbha dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇāni chabbaṇṇarasmiyo dasa pāramiyo aḍḍhachaṭṭhāni jātakasatāni cuddasa buddhañāṇāni ārabbha gāyitvā tassa tassa avasāne ‘‘mahāyaso, mahāyaso’’ti vadanti. Idametaṃ paṭicca vuttaṃ – ‘‘dibbānipi saṅgītāni antalikkhe vattanti tathāgatassa pūjāyā’’ti.

‘දිව්‍යමය ගීතිකා’ යනු මෙසේය: වරුණ සහ වාරණ නම් වූ දීර්ඝායුෂ ඇති දේවතාවෝ, ‘මහා පුරුෂයා මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ඉපිද බුදු වන්නේය’ යි අසා, ‘පිළිසඳ ගන්නා දිනයෙහි එම මාලාව රැගෙන යන්නෙමු’ යි මල් මාලාවක් ගෙතීමට පටන් ගත්හ. ඔවුන් එය ගොතමින් සිටියදීම, ‘මහා පුරුෂයා මවු කුස පිළිසඳ ගත්තේය’ යි අසා, ‘නුඹලා මෙය කා උදෙසා ගොතන්නහුද?’ යි ඇසූ කල, ‘තවම නිම නැත, මවු කුසින් බිහිවන දිනට රැගෙන යන්නෙමු’ යි කීහ. නැවතත් ‘බිහි විය’ යි අසා ‘මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කරන දිනයේ රැගෙන යන්නෙමු’ යි කීහ. අවුරුදු විසි නවයක් ගිහිගෙයි වැස ‘අද අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළේය’ යි අසා ‘බුදුවන දිනට රැගෙන යන්නෙමු’ යි ද, සය වසක් දුෂ්කර ක්‍රියා කොට ‘අද බුදු විය’ යි අසා ‘දහම් සක් පවත්වන දිනට යන්නෙමු’ යි ද, සත් සතිය බෝ මැඩ ගත කොට ‘ඉසිපතනයට වැඩම කොට දහම් සක් පැවැත්වීය’ යි අසා ‘යමක මහා ප්‍රාතිහාර්ය පාන දිනට යන්නෙමු’ යි ද, ‘අද ප්‍රාතිහාර්ය පෑවේය’ යි අසා ‘දෙව්රෝහණය කරන දිනට යන්නෙමු’ යි ද, ‘අද දෙව්රෝහණය කළේය’ යි අසා ‘ආයු සංස්කාරය අතහරින දිනට යන්නෙමු’ යි ද, ‘අද ආයු සංස්කාරය අතහැරියේය’ යි අසා ‘තවම නිම නැත, පිරිනිවන් පාන දිනට යන්නෙමු’ යි කීහ. ‘අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සල් ගස් දෙක අතර දකුණු ඇලයෙන් සිහි නුවණින් යුතුව සිංහ සෙයියාවෙන් සැතපී අලුයම් කාලයෙහි පිරිනිවන් පාන්නාහ. නුඹලා මෙය කා උදෙසා ගොතන්නහුද?’ යි ඇසූ කල ඔවුන් මෙසේ සිතූහ: ‘මෙය කුමක්ද? ඔවුන්ගේ කාලය අනුව බලන කල අදම මවු කුස පිළිසඳ ගත්තේය, අදම බිහි විය, අදම අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළේය, අදම බුදු විය, අදම දහම් සක් පැවැත්වීය, අදම ප්‍රාතිහාර්ය පෑවේය, අදම දෙව්ලොවින් වැඩි සේක, අදම ආයු සංස්කාරය අතහැරියේය, අදම පිරිනිවන් පාන්නේලු! අඩුම තරමින් දෙවැනි දවස දක්වා කැඳ උගුරක් බොන වේලාවක්වත් තිබිය යුතු නොවේද? දස පාරමිතා පුරා බුදු බව ලැබූවෙකුට මෙසේ එක් දිනකින් සියල්ල සිදුවීම නොගැලපෙන්නකි’ යි පවසා, නිම නොකළ මල් මාලාවන්ම රැගෙන අවුත්, සක්වළ ඇතුළත ඉඩක් නොලැබීමෙන් සක්වළ ගලෙහි එල්ලී සිටිමින්, අත් අල්ලාගෙන රත්නත්‍රය අරභයා, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ, ෂඩ්වර්ණ බුද්ධ රශ්මිය, දස පාරමිතා, පන්සිය පනස් ජාතක කතා සහ තුදුස් බුද්ධ ඥානයන් අරභයා ගී ගයමින්, ඒ ඒ ගීතය අවසානයේ ‘මහා යසස ඇත්තාණෝය, මහා යසස ඇත්තාණෝය’ යි පවසති. ‘තථාගත පූජාව පිණිස අහසෙහි දිව්‍යමය ගීතිකා පැවැත්වෙයි’ යන්න වදාරන ලද්දේ මෙය නිමිති කරගෙනය.

199. Bhagavā pana yamakasālānaṃ antarā dakkhiṇena passena nipannoyeva pathavītalato yāva cakkavāḷamukhavaṭṭiyā, cakkavāḷamukhavaṭṭito ca yāva brahmalokā sannipatitāya parisāya mahantaṃ ussāhaṃ disvā āyasmato ānandassa ārocesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ…pe… tathāgatassa pūjāyā’’ti. Evaṃ mahāsakkāraṃ dassetvā tenāpi attano asakkatabhāvameva dassanto na kho, ānanda, ettāvatātiādimāha.

199. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සල් ගස් දෙක අතර දකුණු ඇලයෙන් සැතපී සිටියදීම, පොළොව මට්ටමේ සිට සක්වළ ගල දක්වා ද, සක්වළ ගල සිට බඹලොව දක්වා ද රැස්ව සිටි පිරිසගේ මල් පූජාවන් උදෙසා වූ මහා උත්සාහය දැක ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ට ඒ බව වදාළ සේක. එබැවින් ‘එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ට... තථාගත පූජාව සඳහා’ යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ මහා සත්කාරය පෙන්වා, එයින් පමණක් තමන් වහන්සේට නියම පූජාව සිදු නොවන බව දක්වමින් ‘ආනන්දය, මෙපමණකින් (තථාගතයන් වහන්සේ පිදුහයි නොවේ)’ යනාදිය වදාළ සේක.

Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ānanda, mayā dīpaṅkarapādamūle nipannena aṭṭha dhamme samodhānetvā abhinīhāraṃ karontena na mālāgandhatūriyasaṅgītānaṃ atthāya abhinīhāro kato, na etadatthāya pāramiyo pūritā. Tasmā na kho ahaṃ etāya pūjāya pūjito nāma homī’’ti.

මෙහි අදහස මෙයයි: ‘ආනන්දය, මා දීපංකර බුදුරදුන් පාමුල වැතිර අෂ්ට ධර්මයන් සම්පූර්ණ කරමින් බුදු බව සඳහා ප්‍රාර්ථනා කරන කල්හි, මල්, සුවඳ, තූර්ය නාද හෝ ගීතිකා ලබා ගැනීම පිණිස එම ප්‍රාර්ථනය කළේ නොවේ. මේවා උදෙසා පාරමිතාවන් පිරුවේ ද නොවේ. එබැවින් මෙම පූජාවන්ගෙන් මා හට නියම ලෙස පූජා කළා නොවේ’ යන්නයි.

Kasmā [Pg.169] pana bhagavā aññattha ekaṃ umāpupphamattampi gahetvā buddhaguṇe āvajjetvā katāya pūjāya buddhañāṇenāpi aparicchinnaṃ vipākaṃ vaṇṇetvā idha evaṃ mahantaṃ pūjaṃ paṭikkhipatīti? Parisānuggahena ceva sāsanassa ca ciraṭṭhitikāmatāya. Sace hi bhagavā evaṃ na paṭikkhipeyya, anāgate sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṃ na paripūressanti, samādhissa āgataṭṭhāne samādhiṃ na paripūressanti, vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanāgabbhaṃ na gāhāpessanti. Upaṭṭhāke samādapetvā pūjaṃyeva kārentā viharissanti. Āmisapūjā ca nāmesā sāsanaṃ ekadivasampi ekayāgupānakālamattampi sandhāretuṃ na sakkoti. Mahāvihārasadisañhi vihārasahassaṃ mahācetiyasadisañca cetiyasahassampi sāsanaṃ dhāretuṃ na sakkonti. Yena kammaṃ kataṃ, tasseva hoti. Sammāpaṭipatti pana tathāgatassa anucchavikā pūjā. Sā hi tena patthitā ceva, sakkoti sāsanañca sandhāretuṃ, tasmā taṃ dassento yo kho ānandātiādimāha.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන් තැන්වලදී එක තල මලක් වැනි කුඩා පූජාවක් පවා කර බුදුගුණ මෙනෙහි කිරීමෙන් ලැබෙන, බුදුනුවණින් පවා කෙළවරක් දැකිය නොහැකි විපාක වර්ණනා කරමින්, මෙහිදී මෙතරම් මහත් වූ පූජාවක් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ මන්ද? පිරිසට අනුග්‍රහ පිණිසත් ශාසනයේ චිරස්ථිතිය උදෙසාත් ය. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය ප්‍රතික්ෂේප නොකළේ නම්, අනාගතයේදී සිල් රැකීමට ඇති තැන්හි සිල් නොරකිනු ඇත, සමාධිය පූර්ණය කිරීමට ඇති තැන්හි සමාධිය නොපුරනු ඇත, විදර්ශනාව පූර්ණය කිරීමට ඇති තැන්හි විදර්ශනා ගර්භය ඇති නොකරනු ඇත. දායක උපස්ථායකයන් ලවා පූජාවන්ම කරවමින් වාසය කරනු ඇත. තවද ආමිස පූජාව නම් ශාසනය එක දවසක් හෝ එක කැඳ උගුරක් බොන කාලයක් පමණ පවා පවත්වා ගැනීමට සමත් නොවේ. මහා විහාරය වැනි විහාර දහසක් හෝ මහා චෛත්‍යය වැනි චෛත්‍ය දහසක් වුවද ශාසනය පවත්වා ගැනීමට සමත් නොවේ. යමෙක් යම් කර්මයක් කළේ ද, එය ඔහුටම (පෞද්ගලිකව) අයිති වේ. එහෙත් සම්මා පටිපත්තිය (ප්‍රතිපත්ති පූජාව) තථාගතයන් වහන්සේට උචිත වූ පූජාවයි. එය උන්වහන්සේ විසින් ප්‍රාර්ථනා කරන ලද්දකි, ශාසනය පවත්වා ගැනීමට ද සමත් වෙයි. එබැවින් එය පෙන්වා දෙමින් 'ආනන්දය, යමෙක්...' යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha dhammānudhammappaṭipannoti navavidhassa lokuttaradhammassa anudhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipanno. Sāyeva pana paṭipadā anucchavikattā ‘‘sāmīcī’’ti vuccati. Taṃ sāmīciṃ paṭipannoti sāmīcippaṭipanno. Tameva pubbabhāgapaṭipadāsaṅkhātaṃ anudhammaṃ carati pūretīti anudhammacārī.

එහි 'ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො' යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයට අනුකූල වූ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවට (මඟට) පිළිපන් තැනැත්තායි. එම පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවම ලෝකෝත්තර ධර්මයට උචිත බැවින් 'සාමීචි' (සුදුසු පිළිවෙත) යැයි කියනු ලැබේ. එම සාමීචි පිළිවෙතට පිළිපන් බැවින් 'සාමීචිප්පටිපන්නො' නම් වේ. පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව යැයි කියනු ලබන එම අනුකූල ධර්මයෙහිම හැසිරෙන, එය පූර්ණය කරන බැවින් 'අනුධම්මචාරී' නම් වේ.

Pubbabhāgapaṭipadāti ca sīlaṃ ācārapaññatti dhutaṅgasamādānaṃ yāva gotrabhuto sammāpaṭipadā veditabbā. Tasmā yo bhikkhu chasu agāravesu patiṭṭhāya paññattiṃ atikkamati, anesanāya jīvikaṃ kappeti, ayaṃ na dhammānudhammappaṭipanno. Yo pana sabbaṃ attano paññattaṃ sikkhāpadaṃ jinavelaṃ jinamariyādaṃ jinakāḷasuttaṃ aṇumattampi na vītikkamati, ayaṃ dhammānudhammappaṭipanno nāma. Bhikkhuniyāpi eseva nayo. Yo upāsako pañca verāni dasa akusalakammapathe samādāya vattati appeti, ayaṃ na dhammānudhammappaṭipanno. Yo pana tīsu saraṇesu, pañcasupi sīlesu, dasasu sīlesu paripūrakārī hoti, māsassa aṭṭha uposathe karoti, dānaṃ deti, gandhapūjaṃ mālāpūjaṃ karoti, mātaraṃ pitaraṃ upaṭṭhāti, dhammike samaṇabrāhmaṇe upaṭṭhāti, ayaṃ dhammānudhammappaṭipanno nāma. Upāsikāyapi eseva nayo.

පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව යනු ශීලය, ආචාර පညප්ති, ධුතාංග සමාදානය සහ ගෝත්‍රභූ ඥානය දක්වා වූ සම්මා පටිපත්තිය (සමථ-විදර්ශනා) යැයි දත යුතුය. එබැවින් යම් මහණෙක් සය වැදෑරුම් අගෞරවයන්හි පිහිටා විනය පညප්ති ඉක්මවා යයිද, අකටයුතු සෙවීමෙන් (අනේසනාවෙන්) ජීවත් වෙයිද, ඔහු ධම්මානුධම්මප්පටිපන්න නොවේ. එහෙත් යමෙක් තමන් උදෙසා පනවන ලද සියලු ශික්ෂා පද, බුද්ධ නියෝග, බුද්ධ සීමා සහ බුද්ධ නීති අබ ඇටයක් තරම්වත් උල්ලංඝනය නොකරයිද, ඔහු 'ධම්මානුධම්මප්පටිපන්න' නම් වේ. මෙහෙණියන් කෙරෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. යම් උපාසකයෙක් පංච වේරයන් (පංච දුශ්චරිතයන්) හෝ දස අකුසල කර්මපථයන් සමාදන්ව හැසිරෙයිද, ඔහු ධම්මානුධම්මප්පටිපන්න නොවේ. එහෙත් යමෙක් තෙරුවන් කෙරෙහිත්, පංච ශීලයෙහිත් (හෝ දස ශීලයෙහිත්) පූර්ණ පිළිපැදීමක් ඇත්තෙක් වේද, මසකට අටවතාවක් පෙහෙවස් රකියිද, දන් දෙයිද, සුවඳ මල් පූජා කරයිද, මව්පියන්ට උපස්ථාන කරයිද, දැහැමි මහණ බමුණන්ට උපස්ථාන කරයිද, ඔහු 'ධම්මානුධම්මප්පටිපන්න' නම් වේ. උපාසිකාවන් කෙරෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ.

Paramāya [Pg.170] pūjāyāti uttamāya pūjāya. Ayañhi nirāmisapūjā nāma sakkoti mama sāsanaṃ sandhāretuṃ. Yāva hi imā catasso parisā maṃ imāya pūjessanti, tāva mama sāsanaṃ majjhe nabhassa puṇṇacando viya virocissatīti dasseti.

'පරමාය පූජාය' යනු උත්තම පූජාවෙනි. මේ නිරාමිස පූජාව (ප්‍රතිපත්ති පූජාව) මාගේ ශාසනය පවත්වා ගැනීමට සමත් වෙයි. 'යම් තාක් මේ සතර පිරිස මා හට මෙම (ප්‍රතිපත්ති) පූජාවෙන් පූජා කරත්ද, ඒ තාක් මාගේ ශාසනය අහස මැද පූර්ණ චන්ද්‍රයා මෙන් බබළනු ඇත' යන්න මෙයින් පෙන්වයි.

Upavāṇattheravaṇṇanā

උපවාණ තෙරුන් පිළිබඳ විස්තරය.

200. Apasāresīti apanesi. Apehīti apagaccha. Thero ekavacaneneva tālavaṇṭaṃ nikkhipitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Upaṭṭhākotiādi paṭhamabodhiyaṃ anibaddhupaṭṭhākabhāvaṃ sandhāyāha. Ayaṃ, bhante, āyasmā upavāṇoti evaṃ therena vutte ānando upavāṇassa sadosabhāvaṃ sallakkheti, ‘handassa niddosabhāvaṃ kathessāmī’ti bhagavā yebhuyyena ānandātiādimāha. Tattha yebhuyyenāti idaṃ asaññasattānañceva arūpadevatānañca ohīnabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Apphuṭoti asamphuṭṭho abharito vā. Bhagavato kira āsannapadese vālaggamatte okāse sukhumattabhāvaṃ māpetvā dasa dasa mahesakkhā devatā aṭṭhaṃsu. Tāsaṃ parato vīsati vīsati. Tāsaṃ parato tiṃsati tiṃsati. Tāsaṃ parato cattālīsaṃ cattālīsaṃ. Tāsaṃ parato paññāsaṃ paññāsaṃ. Tāsaṃ parato saṭṭhi saṭṭhi devatā aṭṭhaṃsu. Tā aññamaññaṃ hatthena vā pādena vā vatthena vā na byābādhenti. ‘‘Apehi maṃ, mā ghaṭṭehī’’ti vattabbākāraṃ nāma natthi. ‘‘Tā kho pana devatāyo dasapi hutvā vīsatipi hutvā tiṃsampi hutvā cattālīsampi hutvā paññāsampi hutvā āraggakoṭinitudanamattepi tiṭṭhanti, na ca aññamaññaṃ byābādhentī’’ti (a. ni. 1.37) vuttasadisāva ahesuṃ. Ovārentoti āvārento. Thero kira pakatiyāpi mahāsarīro hatthipotakasadiso. So paṃsukūlacīvaraṃ pārupitvā atimahā viya ahosi.

200. 'අපසාරේසි' යනු ඉවත් කළේය. 'අපේහි' යනු ඉවත් වව. තෙරුන් වහන්සේ එක වචනයෙන්ම තල්වැට පසෙක තබා එක් පසෙක සිටියහ. 'උපට්ඨාකො' යනාදිය වදාළේ ප්‍රථම බෝධි සමයෙහි ස්ථිර උපස්ථායකයකු නොවූ බව අරභයාය. 'ස්වාමීනි, මේ ආයුෂ්මත් උපවාණ තෙරුන් වහන්සේය' යි ආනන්ද තෙරුන් පැවසූ විට, උපවාණ තෙරුන්ගේ වරදක් ඇතැයි ආනන්ද තෙරුන්ට හැඟුණි. එවිට 'මොහුගේ නිවැරදි භාවය පවසන්නෙමි' යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ආනන්දය, බොහෝ කොටම...' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'යෙභුය්‍යෙන' යනු අසඤ්ඤසත්ත හා අරූපී දෙවියන් (එතැනට නොපැමිණ) ඉතිරි වූ බව අරභයා වදාරන ලද්දකි. 'අප්ඵුටො' යනු ස්පර්ශ නොවුණු හෙවත් හිස් ඉඩක් නොමැති බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි වල්ගා කෙඳි අගක් තරම් වූ ඉඩක පවා සියුම් ශරීර මවාගෙන මහේශාක්‍ය දෙවිවරු දස දෙනා බැගින් සිටියහ. ඔවුන්ට පිටුපසින් විසි දෙනා, තිස් දෙනා, හතළිස් දෙනා, පනස් දෙනා සහ සැට දෙනා බැගින් දෙවිවරු සිටියහ. ඔවුහු අතින්, පයින් හෝ වස්ත්‍රයෙන් එකිනෙකාට පීඩාවක් නොකළහ. 'අහක් වෙන්න, මට තෙරපෙන්න එපා' යැයි කිව යුතු තත්ත්වයක් එහි නොවීය. ඔවුන් 'දස දෙනා... පනස් දෙනා බැගින් වී ඉදිකටු අගක් තරම් කුඩා ඉඩක සිටියද එකිනෙකාට පීඩා නොකරති' යනුවෙන් අංගුත්තර නිකායේ සමචිත්ත පරියාය දේශනාවෙහි වදාළ දෙවිවරුන් හා සමාන වූහ. 'ඕවාරෙන්තො' යනු ආවරණය කරමිනි. උපවාණ තෙරුන් වහන්සේ ස්වභාවයෙන්ම ඇත් පැටවකු වැනි මහත් ශරීරයක් ඇත්තෙකැයි කියනු ලැබේ. උන්වහන්සේ පාංශුකූල සිවුර පෙරවා ගත් කල ශරීරය ඉතා විශාලව පෙනුණි.

Tathāgataṃ dassanāyāti bhagavato mukhaṃ daṭṭhuṃ alabhamānā evaṃ ujjhāyiṃsu. Kiṃ pana tā theraṃ vinivijjha passituṃ na sakkontīti? Āma, na sakkonti. Devatā hi puthujjane vinivijjha passituṃ sakkonti, na khīṇāsave. Therassa ca mahesakkhatāya tejussadatāya upagantumpi na sakkonti. Kasmā [Pg.171] pana therova tejussado, na aññe arahantoti? Yasmā kassapabuddhassa cetiye ārakkhadevatā ahosi.

'තථාගතං දස්සනාය' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මුහුණ දැකීමට නොලැබීම නිසා දෙවිවරු මෙසේ දොස් නැඟූහ. එසේ නම් එම දෙවිවරුන්ට තෙරුන් වහන්සේ පසාරු කර බැලිය නොහැකිද? එසේය, ඔවුනට නොහැකිය. දෙවිවරුන්ට පෘථග්ජනයන් පසාරු කර බැලිය හැකි වුවද රහතන් වහන්සේලා එසේ දැකිය නොහැක. තෙරුන් වහන්සේගේ මහේශාක්‍ය භාවය හා තේජස නිසා උන්වහන්සේ සමීපයට යාමට පවා ඔවුනට නොහැකි විය. උපවාණ තෙරුන් පමණක් එසේ තේජවන්ත වූයේ මන්ද? උන්වහන්සේ කාශ්‍යප බුදුරදුන්ගේ සෑයෙහි ආරක්ෂක දේවතාවකුව සිටි බැවිනි.

Vipassimhi kira sammāsambuddhe parinibbute ekagghanasuvaṇṇakkhandhasadisassa dhātusarīrassa ekameva cetiyaṃ akaṃsu, dīghāyukabuddhānañhi ekameva cetiyaṃ hoti. Taṃ manussā ratanāyāmāhi vidatthivitthatāhi dvaṅgulabahalāhi suvaṇṇiṭṭhakāhi haritālena ca manosilāya ca mattikākiccaṃ tilateleneva udakakiccaṃ sādhetvā yojanappamāṇaṃ uṭṭhapesuṃ. Tato bhummā devatā yojanappamāṇaṃ, tato ākāsaṭṭhakadevatā, tato uṇhavalāhakadevatā, tato abbhavalāhakadevatā, tato cātumahārājikā devatā, tato tāvatiṃsā devatā yojanappamāṇaṃ uṭṭhapesunti evaṃ sattayojanikaṃ cetiyaṃ ahosi. Manussesu mālāgandhavatthādīni gahetvā āgatesu ārakkhadevatā gahetvā tesaṃ passantānaṃyeva cetiyaṃ pūjesi.

විපස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි, රන් කුට්ටියක් බඳු වූ ධාතු ශරීරය වෙනුවෙන් එකම චෛත්‍යයක් කළහ. දීර්ඝායුෂ්ක බුදුවරුන් උදෙසා පවතින්නේ එකම චෛත්‍යයකි. මිනිස්සු රියනක් දිග, වියතක් පළල සහ අඟල් දෙකක් ඝනකම රන් ගඩොලින්ද, හිරියල් හා මනෝසීලයෙන් මැටි කටයුතුද, තල තෙලින්ම දිය කටයුතුද නිමවා යොදුනක් උසට සෑය ඉදි කළහ. ඉන්පසු භූමාටු දෙවිවරු තවත් යොදුනක්ද, අහසෙහි වසන දෙවිවරුද, උෂ්ණ වලාහක දෙවිවරුද, අබ්භ වලාහක දෙවිවරුද, සතර වරම් දෙවිවරුද, තව්තිසා වැසි දෙවිවරුද යොදුන බැගින් බැඳවූහ. මෙසේ සෑය යොදුන් හතක් උස විය. මිනිසුන් මල්, සුවඳ, වස්ත්‍ර ආදිය රැගෙන පැමිණි විට ආරක්ෂක දෙවිවරු ඒවා ගෙන ඔවුන් බලා සිටියදීම චෛත්‍යයට පූජා කළහ.

Tadā ayaṃ thero brāhmaṇamahāsālo hutvā ekaṃ pītakaṃ vatthaṃ ādāya gato. Devatā tassa hatthato vatthaṃ gahetvā cetiyaṃ pūjesi. Brāhmaṇo taṃ disvā pasannacitto ‘‘ahampi anāgate evarūpassa buddhassa cetiye ārakkhadevatā homī’’ti patthanaṃ katvā tato cuto devaloke nibbatti. Tassa devaloke ca manussaloke ca saṃsarantasseva kassapo bhagavā loke uppajjitvā parinibbāyi. Tassāpi ekameva dhātusarīraṃ ahosi. Taṃ gahetvā yojanikaṃ cetiyaṃ kāresuṃ. So tattha ārakkhadevatā hutvā sāsane antarahite sagge nibbattitvā amhākaṃ bhagavato kāle tato cuto mahākule paṭisandhiṃ gahetvā nikkhamma pabbajitvā arahattaṃ patto. Iti cetiye ārakkhadevatā hutvā āgatattā thero tejussadoti veditabbo.

එකල මේ තෙරණුවෝ මහත් ධනය ඇති බ්‍රාහ්මණයෙක්ව එක් රන්වන් වස්ත්‍රයක් රැගෙන ගියහ. දේවතාවෝ ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ අතින් වස්ත්‍රය ගෙන චෛත්‍යයට පූජා කළහ. බ්‍රාහ්මණයා එය දැක පැහැදුණු සිතැතිව, “මමත් මතු අනාගතයේ මෙබඳු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ චෛත්‍යයක ආරක්‍ෂක දේවතාවෙක් වෙම්වා” යි ප්‍රාර්ථනා කොට, එතැනින් චුතව දේව ලෝකයේ උපන්නේය. ඔහු දෙව්ලොව සහ මිනිස් ලොව සැරිසරද්දීම කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වී පිරිනිවන් පෑ සේක. උන්වහන්සේගේ ශරීර ධාතුව ද එකම ධාතු ස්කන්ධයක් විය. එය නිදන් කොට යොදුනක් උස චෛත්‍යයක් කරවූහ. ඔහු එහි ආරක්‍ෂක දේවතාවාව සිටි අතර, ශාසනය අතුරුදන් වූ කල්හි ස්වර්ගයේ ඉපිද අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ එතැනින් චුතව මහත් කුලයක පිළිසිඳගෙන, ගිහිගෙයින් නික්ම මහණ වී අර්හත්වයට පත් විය. මෙසේ චෛත්‍යයෙහි ආරක්‍ෂක දේවතාවා වී පැමිණි බැවින් උපවාණ තෙරණුවෝ මහත් තේජස් ඇත්තෝ යැයි දත යුතුය.

Devatā, ānanda, ujjhāyantīti iti ānanda, devatā ujjhāyanti, na mayhaṃ puttassa añño koci doso atthīti dasseti.

“ආනන්දය, දේවතාවෝ දොස් පවරති” යනු, “ආනන්දය, දේවතාවෝ දොස් පවරන්නේ මේ හේතුව නිසාය, මාගේ පුත්‍ර වූ උපවාණ තෙරුන්ගේ වෙනත් කිසිදු වරදක් නැත” යන්න මෙයින් පෙන්වා දෙයි.

201. Kathaṃbhūtā pana, bhanteti kasmā āha? Bhagavā tumhe – ‘‘devatā ujjhāyantī’’ti vadatha, kathaṃ bhūtā pana tā tumhe manasi karotha[Pg.172], kiṃ tumhākaṃ parinibbānaṃ adhivāsentīti pucchati. Atha bhagavā – ‘‘nāhaṃ adhivāsanakāraṇaṃ vadāmī’’ti tāsaṃ anadhivāsanabhāvaṃ dassento santānandātiādimāha.

201. “ස්වාමීනි, ඒ දේවතාවෝ කවබඳු ද?” යි කුමක් නිසා විචාළේ ද? “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ‘දේවතාවෝ දොස් පවරති’ යි වදාරන සේක. ඔබ වහන්සේ මෙනෙහි කරන ඒ දේවතාවෝ කවබඳු ද? ඔවුන් ඔබ වහන්සේගේ පිරිනිවීම ඉවසා සිටිත් ද?” යි විමසයි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මම ඔවුන්ගේ ඉවසීම ගැන නොකියමි” යි වදාරා, ඔවුන්ගේ නොඉවසන බව පෙන්වමින් “සන්තානන්දා” යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha ākāse pathavīsaññiniyoti ākāse pathaviṃ māpetvā tattha pathavīsaññiniyo. Kandantīti rodanti. Chinnapātaṃ papatantīti majjhe chinnā viya hutvā yato vā tato vā papatanti. Āvaṭṭantīti āvaṭṭantiyo patitaṭṭhānameva āgacchanti. Vivaṭṭantīti patitaṭṭhānato parabhāgaṃ vaṭṭamānā gacchanti. Apica dve pāde pasāretvā sakiṃ purato sakiṃ pacchato sakiṃ vāmato sakiṃ dakkhiṇato saṃparivattamānāpi – ‘‘āvaṭṭanti vivaṭṭantī’’ti vuccanti. Santānanda, devatā pathaviyaṃ pathavīsaññiniyoti pakatipathavī kira devatā dhāretuṃ na sakkoti. Tattha hatthako brahmā viya devatā osīdanti. Tenāha bhagavā – ‘‘oḷārikaṃ hatthaka, attabhāvaṃ abhinimmināhī’’ti (a. ni. 3.128). Tasmā yā devatā pathaviyaṃ pathaviṃ māpesuṃ, tā sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘pathaviyaṃ pathavīsaññiniyo’’ti.

එහි ‘ආකාසේ පථවීසඤ්ඤිනියෝ’ යනු අහසෙහි පොළොවක් මවා එහි පොළොව යන සංඥාව ඇතිව සිටිනා බවයි. ‘කන්දන්ති’ යනු හඬා වැලපෙති යන්නයි. ‘ඡින්නපාතං පපතන්ති’ යනු මැදින් සිඳුණාක් මෙන් වී එහා මෙහා වැටෙති යන්නයි. ‘ආවට්ටන්ති’ යනු පෙරළෙමින් වැටුණු තැනටම එති යන්නයි. ‘විවට්ටන්ති’ යනු වැටුණු තැනින් වෙනත් දිශාවකට පෙරළෙමින් යති යන්නයි. තවද දෙපා දිගු කොට වරක් ඉදිරියට ද වරක් පස්සට ද වරක් වමට ද වරක් දකුණට ද පෙරළෙන්නවුන් ද ‘ආවට්ටන්ති විවට්ටන්ති’ යැයි කියනු ලැබේ. “සන්තානන්ද, දෙවියෝ පොළොවෙහි පොළොව යන සංඥාව ඇත්තෝ වෙති” යන්නෙහි, සාමාන්‍ය පොළොවට දේවතාවුන් දරා සිටිය නොහැකි බව කියැවේ. එහි හත්ථක මහා බ්‍රහ්මයා මෙන් දේවතාවෝ ගිලී යති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “හත්ථකය, ඖදාරික ආත්ම භාවයක් මවා ගන්න” යැයි වදාළ සේක. එබැවින් යම් දේවතාවෝ පොළොවෙහි පොළොවක් මැවූහු ද, ඔවුන් අරභයා “පොළොවෙහි පොළොව යන සංඥාව ඇත්තෝ” යැයි මෙසේ වදාරන ලදි.

Vītarāgāti pahīnadomanassā silāthambhasadisā anāgāmikhīṇāsavadevatā.

‘වීතරාගා’ යනු දොම්නස දුරු කළ, ගල් ටැඹක් වැනි වූ, අනාගාමී හා රහත් වූ දේවතාවෝ සහ බ්‍රහ්මයෝය.

Catusaṃvejanīyaṭhānavaṇṇanā

සතර සංවේජනීය ස්ථාන වර්ණනාවයි.

202. Vassaṃvuṭṭhāti buddhakāle kira dvīsu kālesu bhikkhū sannipatanti upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya kammaṭṭhānaggahaṇatthaṃ, vuṭṭhavassā ca gahitakammaṭṭhānānuyogena nibbattitavisesārocanatthaṃ. Yathā ca buddhakāle, evaṃ tambapaṇṇidīpepi apāragaṅgāya bhikkhū lohapāsāde sannipatiṃsu, pāragaṅgāya bhikkhū tissamahāvihāre. Tesu apāragaṅgāya bhikkhū saṅkārachaḍḍakasammajjaniyo gahetvā āgantvā mahāvihāre sannipatitvā cetiye sudhākammaṃ katvā – ‘‘vuṭṭhavassā āgantvā lohapāsāde sannipatathā’’ti vattaṃ katvā phāsukaṭṭhānesu vasitvā vuṭṭhavassā āgantvā lohapāsāde pañcanikāyamaṇḍale, yesaṃ pāḷi paguṇā, te pāḷiṃ sajjhāyanti. Yesaṃ aṭṭhakathā paguṇā, te aṭṭhakathaṃ sajjhāyanti. [Pg.173] Yo pāḷiṃ vā aṭṭhakathaṃ vā virādheti, taṃ – ‘‘kassa santike tayā gahita’’nti vicāretvā ujuṃ katvā gāhāpenti. Pāragaṅgāvāsinopi tissamahāvihāre evameva karonti. Evaṃ dvīsu kālesu sannipatitesu bhikkhūsu ye pure vassūpanāyikāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā gatā visesārocanatthaṃ āgacchanti, evarūpe sandhāya ‘‘pubbe bhante vassaṃvuṭṭhā’’tiādimāha.

202. ‘වස්සංවුට්ඨා’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා අවස්ථා දෙකකදී රැස් වූහ. එනම්, වස් එළඹීමට ආසන්න වූ විට කමටහන් ලබා ගැනීම පිණිසත්, වස් වැස අවසන් වූ පසු ලබා ගත් කමටහන් අනුව පිළිවෙත් පුරා ලැබූ විශේෂ අධිගමයන් සැළ කිරීම පිණිසත් ය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ මෙන්ම ලක්දිව ද ගඟෙන් මෙතෙර භික්ෂූන් ලෝවාමහාපායේ ද, ගඟෙන් එතෙර භික්ෂූන් තිස්සමහාවිහාරයේ ද රැස් වූහ. ඔවුන් අතරින් ගඟෙන් මෙතෙර භික්ෂූන් කසළ බැහැර කරන කූඩා හා ඉදල් ගෙන මහා විහාරයට පැමිණ රැස් වී, චෛත්‍යයෙහි හුණු පිරියම් කොට, “වස් වැස අවසන් වූ පසු පැමිණ ලෝවාමහාපායෙහි රැස් වන්න” යැයි වත් පිළිවෙත් පවත්වා, පහසු ස්ථානවල වාසය කොට, වස් වැස අවසන්ව ලෝවාමහාපායෙහි පංචනිකාය මණ්ඩපයට පැමිණෙති. එහිදී යම් භික්ෂූන් හට පාලිය පුහුණු ද, ඔවුහු පාලිය සජ්ඣායනා කරති. යම් භික්ෂූන් හට අටුවාව පුහුණු ද, ඔවුහු අටුවාව සජ්ඣායනා කරති. යමෙක් පාලිය හෝ අටුවාව හෝ වරදවා පවසයි නම්, ඔහුගෙන් “ඔබ මෙය කිනම් ගුරුවරයෙකු වෙතින් උගත්තෙහි ද?” යි විමසා, එය නිවැරදි කොට උගන්වති. ගඟෙන් එතෙර වැසි භික්ෂූන් ද තිස්සමහාවිහාරයේ මෙසේම කරති. මෙසේ මේ අවස්ථා දෙකෙහි රැස්වන්නා වූ භික්ෂූන් අතරින්, වස් එළඹීමට පෙර කමටහන් ගෙන ගොස් විශේෂ අධිගමයන් සැළ කිරීමට පැමිණෙන භික්ෂූන් අරභයා “ස්වාමීනි, පෙර වස් වැස අවසන් වූ” යනාදිය පවසන ලදි.

Manobhāvanīyeti manasā bhāvite sambhāvite. Ye vā mano manaṃ bhāventi vaḍḍhenti rāgarajādīni pavāhenti, evarūpeti attho. Thero kira vattasampanno mahallakaṃ bhikkhuṃ disvā thaddho hutvā na nisīdati, paccuggamanaṃ katvā hatthato chattañca pattacīvarañca gahetvā pīṭhaṃ papphoṭetvā deti, tattha nisinnassa vattaṃ katvā senāsanaṃ paṭijaggitvā deti. Navakaṃ bhikkhuṃ disvā tuṇhībhūto na nisīdati, samīpe ṭhatvā vattaṃ karoti. So tāya vattapaṭipattiyā aparihāniṃ patthayamāno evamāha.

‘මනෝභාවනීය’ යනු සිතින් වඩන ලද, ගරු කරන ලද හෝ සිත වඩන්නා වූ, රාගාදී කෙලෙස් රජස් බැහැර කරන්නා වූ යන්නයි. එවැනි ගුණැති භික්ෂූන් යනු අර්ථයයි. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වත්පිළිවෙත්හි දක්ෂ වූහ. උන්වහන්සේ වැඩිහිටි භික්ෂුවක දැක අහංකාර වී වාඩි වී නොසිටිති; පෙරගමන් කොට අතින් කුඩය ද පාත්‍ර සිවුරු ද ගෙන, අසුන පිසදමා දෙති. එහි වැඩසිටින තෙරුන් හට වත් පවත්වා සේනාසනය පිළියෙළ කොට දෙති. නවක භික්ෂුවක දුටුවිට ද නිහඬව වාඩි වී නොසිටිති; ඔහු සමීපයෙහි සිට වත් පවත්වති. උන්වහන්සේ ඒ වත්පිළිවෙත් පිරීමේ පිරිහීමක් නොවනු කැමැත්තෙන් මෙසේ සැළ කළහ.

Atha bhagavā – ‘‘ānando manobhāvanīyānaṃ dassanaṃ na labhissāmī’’ti cinteti, handassa, manobhāvanīyānaṃ dassanaṭṭhānaṃ ācikkhissāmi, yattha vasanto ito cito ca anāhiṇḍitvāva lacchati manobhāvanīye bhikkhū dassanāyāti cintetvā cattārimānītiādimāha.

එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “ආනන්දයෝ තමන්ට මනෝභාවනීය භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක ගැනීමට නොලැබේ යැයි සිතති; එබැවින් ආනන්ද හට මෙහාට එහාට ඇවිදින්නේ නැතිව එක් තැනක සිටියදීම මනෝභාවනීය භික්ෂූන් දැක ගත හැකි ස්ථාන පවසන්නෙමි” යි සිතා “චත්තාරිමානි” යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha saddhassāti buddhādīsu pasannacittassa vattasampannassa, yassa pāto paṭṭhāya cetiyaṅgaṇavattādīni sabbavattāni katāneva paññāyanti. Dassanīyānīti dassanārahāni dassanatthāya gantabbāni. Saṃvejanīyānīti saṃvegajanakāni. Ṭhānānīti kāraṇāni, padesaṭhānāneva vā.

එහි ‘සද්ධස්ස’ යනු බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි පැහැදුණු සිත් ඇති, වත්පිළිවෙත් පුරන්නා වූ, උදෑසන සිට චෛත්‍ය මළුව ඇමදීම ආදී සියලු වත් පවත්වන්නා වූ තැනැත්තා හටය. ‘දස්සනීයානි’ යනු දැකීමට සුදුසු, දැකීම පිණිස යා යුතු ස්ථානයි. ‘සංවේජනීයානි’ යනු සංවේගය උපදවන්නා වූ ස්ථානයි. ‘ඨානානි’ යනු කරුණු හෝ ඒ ප්‍රදේශයන්ම වේ.

Ye hi kecīti idaṃ cetiyacārikāya satthakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha cetiyacārikaṃ āhiṇḍantāti ye ca tāva tattha tattha cetiyaṅgaṇaṃ sammajjantā, āsanāni dhovantā bodhimhi udakaṃ siñcantā āhiṇḍanti, tesu vattabbameva natthi asukavihāre ‘‘cetiyaṃ vandissāmā’’ti nikkhamitvā pasannacittā antarā kālaṅkarontāpi anantarāyena sagge patiṭṭhahissanti yevāti dasseti.

“යම් කිසි කෙනෙක්” යන්නෙන් චෛත්‍ය වන්දනාවේ ඇති සාර්ථක බව පෙන්වා දෙයි. එහි චෛත්‍ය වන්දනාව පිණිස හැසිරෙන්නෝ යනු, යම් කෙනෙක් ඒ ඒ තැන චෛත්‍ය මළුව අමදිමින්, අසුන් සෝදමින්, බෝධියට පැන් වත් කරමින් හැසිරෙත් ද, ඔවුන් සුගතියට යන බව ගැන කිව යුතුම නැත. “අසවල් විහාරයේ චෛත්‍යය වඳින්නෙමි” යි නික්මී, පැහැදුණු සිතින් යුතුව අතරමගදී මියගියත්, ඔවුන් කිසිදු බාධාවකින් තොරව දෙව්ලොව උපදින්නේමය යන්න මෙයින් පෙන්වා දෙයි.

Ānandapucchākathāvaṇṇanā

ආනන්ද හිමියන්ගේ විමසීම පිළිබඳ කතාවේ වර්ණනාවයි.

203. Adassanaṃ[Pg.174], ānandāti yadetaṃ mātugāmassa adassanaṃ, ayamettha uttamā paṭipattīti dasseti. Dvāraṃ pidahitvā senāsane nisinno hi bhikkhu āgantvā dvāre ṭhitampi mātugāmaṃ yāva na passati, tāvassa ekaṃseneva na lobho uppajjati, na cittaṃ calati. Dassane pana satiyeva tadubhayampi assa. Tenāha – ‘‘adassanaṃ ānandā’’ti. Dassane bhagavā sati kathanti bhikkhaṃ gahetvā upagataṭṭhānādīsu dassane sati kathaṃ paṭipajjitabbanti pucchati. Atha bhagavā yasmā khaggaṃ gahetvā – ‘‘sace mayā saddhiṃ ālapasi, ettheva te sīsaṃ pātessāmī’’ti ṭhitapurisena vā, ‘‘sace mayā saddhiṃ ālapasi, ettheva te maṃsaṃ murumurāpetvā khādissāmī’’ti ṭhitayakkhiniyā vā ālapituṃ varaṃ. Ekasseva hi attabhāvassa tappaccayā vināso hoti, na apāyesu aparicchinnadukkhānubhavanaṃ. Mātugāmena pana ālāpasallāpe sati vissāso hoti, vissāse sati otāro hoti, otiṇṇacitto sīlabyasanaṃ patvā apāyapūrako hoti; tasmā anālāpoti āha. Vuttampi cetaṃ –

203. ‘ආනන්දය, නොදැකීමයි’ යනු මාතෘගාමිකයන් (ස්ත්‍රීන්) නොදැකීමයි. මෙහිදී මෙය උතුම්ම පිළිවෙත බව දක්වයි. මන්දයත්, දොර වසා සෙනසුනෙහි වැඩසිටින භික්ෂුවක්, තමන් වෙත පැමිණ දොරකඩ සිටින ස්ත්‍රියක් නොදකින තාක් කල්, ඒකාන්තයෙන්ම ඔහුට ලෝභය නූපදී, සිත චලනය නොවේ. දැකීම ඇති කල්හිම ඒ දෙකම (ලෝභය හා සිතේ චලනය) ඇති වන්නේය. එබැවින් ‘ආනන්දය, නොදැකීමයි’ යැයි වදාළ සේක. ‘ස්වාමීනි, දැකීම ඇති කල්හි කෙසේ පිළිපැදිය යුතුද?’ යන්නෙන්, පිඬු සිඟා වැඩීම ආදී ස්ථානවලදී දැකීමක් සිදුවුවහොත් කෙසේ පිළිපැදිය යුතුදැයි විමසයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: ‘යමෙක් කඩුවක් අතැතිව “ඉදින් මා සමඟ කතා කළහොත් මෙතැනදීම ඔබේ හිස ගසා දමමි” යැයි කියා සිටින පුරුෂයෙකු සමඟ හෝ “ඉදින් මා සමඟ කතා කළහොත් මෙතැනදීම ඔබේ මස් කැබලි කර කන්නෙමි” යැයි ගුගුරමින් සිටින යක්ෂණියක සමඟ හෝ කතා කිරීම (ස්ත්‍රියක සමඟ කතා කිරීමට වඩා) උතුම්ය.’ මන්ද යත්, එවැනි හේතුවකින් විනාශ වන්නේ මේ එකම ආත්මභාවය පමණි; එය අපායෙහි කෙළවරක් නැති දුක් විඳීමට හේතු නොවේ. එහෙත් ස්ත්‍රියක සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදුණු කල විශ්වාසය (ඇලුම් බව) ඇති වේ, විශ්වාසය ඇති වූ කල සිත ඇතුළු වීම (බැඳීම) සිදු වේ, එසේ බැඳුණු සිතැති පුද්ගලයා සිල් පිරිහී අපාය පුරවන්නෙකු වේ; එබැවින් ‘කතා නොකළ යුතුය’ යැයි වදාළ සේක.

‘‘Sallape asihatthena, pisācenāpi sallape;

Āsīvisampi āsīde, yena daṭṭho na jīvati;

Na tveva eko ekāya, mātugāmena sallape’’ti. (a. ni. 5.55);

‘තමන්ව මැරීමට අතැති අසිපතක් ඇති මිනිසෙකු සමඟ වුවද කතා කළ යුතුය, පිසාචයෙකු සමඟ වුවද කතා කළ යුතුය. යම් සර්පයෙකු දෂ්ට කළහොත් ජීවිතය නැති වේද, එවැනි රෞද්‍ර සර්පයෙකු අසලට වුවද යා යුතුය. එහෙත් ස්ත්‍රියක සමඟ පමණක් රහසිගතව තනිව කතා නොකළ යුතුය.’

Ālapantena panāti sace mātugāmo divasaṃ vā pucchati, sīlaṃ vā yācati, dhammaṃ vā sotukāmo hoti, pañhaṃ vā pucchati, tathārūpaṃ vā panassa pabbajitehi kattabbakammaṃ hoti, evarūpe kāle anālapantaṃ ‘‘mūgo ayaṃ, badhiro ayaṃ, bhutvāva baddhamukho nisīdatī’’ti vadati, tasmā avassaṃ ālapitabbaṃ hoti. Evaṃ ālapantena pana kathaṃ paṭipajjitabbanti pucchati. Atha bhagavā – ‘‘etha tumhe, bhikkhave, mātumattīsu mātucittaṃ upaṭṭhapetha, bhaginimattīsu bhaginicittaṃ upaṭṭhapetha, dhītumattīsu dhītucittaṃ upaṭṭhapethā’’ti (saṃ. ni. 4.127) imaṃ ovādaṃ sandhāya sati, ānanda, upaṭṭhapetabbāti āha.

‘කතා කරන විට’ යනු ඉදින් ස්ත්‍රියක් දවස (වේලාව) ගැන විමසයි නම්, හෝ සිල් සමාදන් වීමට කැමති නම්, හෝ ධර්මය ඇසීමට කැමති නම්, හෝ ප්‍රශ්නයක් අසයි නම්, නොඑසේ නම් පැවිද්දන් විසින් ඇය වෙනුවෙන් කළ යුතු යම් වතාවතක් ඇත්නම්, එවැනි අවස්ථාවක කතා නොකර සිටියහොත් ‘මොහු ගොළුවෙකි, මොහු බිහිරෙකි, බත් කා කට බැඳගත්තෙකු මෙන් හිඳියි’ යැයි පවසනු ඇත, එබැවින් එවැනි අවස්ථාවක අනිවාර්යයෙන්ම කතා කළ යුතුය. ‘එසේ කතා කරන විට කෙසේ පිළිපැදිය යුතුද?’ කියා විමසූ කල, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මව් වැනි ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි මව් යන සිත ඇති කරගන්න, සහෝදරියන් වැනි ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි සහෝදරිය යන සිත ඇති කරගන්න, දියණියන් වැනි ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි දියණිය යන සිත ඇති කරගන්න’ යන මේ අවවාදය අරමුණු කොටගෙන ‘ආනන්දය, සිහිය (සතිය) පිහිටුවා ගත යුතුයි’ කියා වදාළ සේක.

204. Abyāvaṭāti atantibaddhā nirussukkā hotha. Sāratthe ghaṭathāti uttamatthe arahatte ghaṭetha. Anuyuñjathāti tadadhigamāya anuyogaṃ [Pg.175] karotha. Appamattāti tattha avippamuṭṭhasatī. Vīriyātāpayogena ātāpino. Kāye ca jīvite ca nirapekkhatāya pahitattā pesitacittā viharatha.

204. ‘උත්සාහ නොකරන්න (අබ්‍යාවටා)’ යනු තත් නොබැඳි වීණාවක් මෙන් වීර්යය නොකරන්න, නොඑසේ නම් බරක් දරන්නට උත්සාහ නොකරන්න යන්නයි. ‘උතුම් අර්ථයෙහි යෙදෙන්න’ යනු උතුම් වූ අරහත් ඵලය වෙනුවෙන් වෙහෙසෙන්න යන්නයි. ‘අනුයුක්ත වන්න’ යනු එය ලබා ගැනීම පිණිස වීර්යය වඩන්න යන්නයි. ‘අප්‍රමාදී වන්න’ යනු එහි නොමුළා වූ සිහියෙන් යුක්ත වන්න යන්නයි. කෙලෙස් තවන වීර්යයයෙන් යුක්තව, ශරීරය කෙරෙහි හෝ ජීවිතය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව, නිවනට යොමු කළ සිතින් යුක්තව වාසය කරන්න.

205. Kathaṃ pana, bhanteti tehi khattiyapaṇḍitādīhi kathaṃ paṭipajjitabbaṃ. Addhā maṃ te paṭipucchissanti – ‘‘kathaṃ, bhante, ānanda tathāgatassa sarīre paṭipajjitabba’’nti; ‘‘tesāhaṃ kathaṃ paṭivacanaṃ demī’’ti pucchati. Ahatena vatthenāti navena kāsikavatthena. Vihatena kappāsenāti supothitena kappāsena. Kāsikavatthañhi sukhumattā telaṃ na gaṇhāti, kappāso pana gaṇhāti. Tasmā ‘‘vihatena kappāsenā’’ti āha. Āyasāyāti sovaṇṇāya. Sovaṇṇañhi idha ‘‘ayasa’’nti adhippetaṃ.

205. ‘ස්වාමීනි, කෙසේ පිළිපැදිය යුතුද’ යන්නෙන්, ඒ ක්ෂත්‍රිය පණ්ඩිතාදීන් විසින් කෙසේ පිළිපැදිය යුතුද යන්නයි. ‘ස්වාමීනි ආනන්දය, තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය කෙරෙහි කෙසේ පිළිපැදිය යුතුදැයි’ ඒකාන්තයෙන්ම ඔවුන් මගෙන් විමසනු ඇත; ‘එවිට ඔවුන්ට මම කිනම් පිළිතුරක් දෙම්ද?’ කියා අසයි. ‘අලුත් රෙදිවලින්’ යනු අලුත් වූ කාසි සළු වලිනි. ‘පොහොළ (සකස් කළ) පුළුන්වලින්’ යනු හොඳින් නෙළා පිරිසිදු කළ පුළුන්වලිනි. කාසි සළු සියුම් බැවින් තෙල් උරා නොගනී, නමුත් පුළුන් තෙල් උරා ගනී. එබැවින් ‘පොහොළ පුළුන්වලින්’ යැයි වදාළ සේක. ‘යකඩ (ආයසාය)’ යනු රන් මය වූ දෙයකි. මෙහි ‘ආයස’ යන්නෙන් රන් අදහස් කරනු ලැබේ.

Thūpārahapuggalavaṇṇanā

ස්තූපයක් තැනීමට සුදුසු පුද්ගලයන් පිළිබඳ විස්තරය.

206. Rājā cakkavattīti ettha kasmā bhagavā agāramajjhe vasitvā kālaṅkatassa rañño thūpārahataṃ anujānāti, na sīlavato puthujjanassa bhikkhussāti? Anacchariyattā. Puthujjanabhikkhūnañhi thūpe anuññāyamāne tambapaṇṇidīpe tāva thūpānaṃ okāso na bhaveyya, tathā aññesu ṭhānesu. Tasmā ‘‘anacchariyā te bhavissantī’’ti nānujānāti. Rājā cakkavattī ekova nibbattati, tenassa thūpo acchariyo hoti. Puthujjanasīlavato pana parinibbutabhikkhuno viya mahantampi sakkāraṃ kātuṃ vaṭṭatiyeva.

206. ‘සක්විති රජු’ යන මෙහිදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගිහිගෙයි වෙසී කළුරිය කළ සක්විති රජු ස්තූපයක් තැනීමට සුදුසු බව අනුදැන වදාරා, සිල්වත් පෘථග්ජන භික්ෂුවකට එය අනුදැන වදාරන්නේ නැත්තේ ඇයිද? එය ආශ්චර්යයක් නොවන බැවිනි. පෘථග්ජන භික්ෂූන්ට ස්තූප අනුදැන වදාළහොත්, පළමුව ලංකාද්වීපයෙහිම ස්තූප ඉදිකිරීමට තැනක් නැති වනු ඇත; සෙසු ස්ථාන වලද එසේමය. එබැවින් ‘ඒවා ආශ්චර්යවත් නොවනු ඇත’ යැයි සලකා අනුදැන වදාළේ නැත. සක්විති රජෙක් උපදින්නේ එක් අයෙක් පමණි, එබැවින් ඔහුගේ ස්තූපය ආශ්චර්යවත් වෙයි. එසේ වුවද, පෘථග්ජන සිල්වත් භික්ෂුවකට වුවද පිරිනිවන් පෑ රහතන් වහන්සේ නමකට මෙන් මහා සත්කාර පැවැත්වීම සුදුසුමය.

Ānandaacchariyadhammavaṇṇanā

ආනන්ද තෙරුන්ගේ ආශ්චර්යවත් කරුණු පිළිබඳ විස්තරය.

207. Vihāranti idha maṇḍalamālo vihāroti adhippeto, taṃ pavisitvā. Kapisīsanti dvārabāhakoṭiyaṃ ṭhitaṃ aggaḷarukkhaṃ. Rodamāno aṭṭhāsīti so kirāyasmā cintesi – ‘‘satthārā mama saṃvegajanakaṃ vasanaṭṭhānaṃ kathitaṃ, cetiyacārikāya sātthakabhāvo kathito, mātugāme paṭipajjitabbapañho vissajjito, attano sarīre paṭipatti akkhātā, cattāro thūpārahā kathitā, dhuvaṃ ajja bhagavā parinibbāyissatī’’ti, tassevaṃ cintayato balavadomanassaṃ uppajji. Athassa etadahosi – ‘‘bhagavato santike rodanaṃ nāma aphāsukaṃ, ekamantaṃ gantvā [Pg.176] sokaṃ tanukaṃ karissāmī’’ti, so tathā akāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘rodamāno aṭṭhāsī’’ti.

207. ‘විහාරය’ යනු මෙහි ආනන්ද හිමියන් හඬමින් සිටි මණ්ඩලමාලය (වට මණ්ඩපය) අදහස් වේ, එයට ඇතුළු වී. ‘කපිසීස’ යනු දොර කණුවෙහි වූ හරස් ලීයයි. ‘හඬමින් සිටියේය’ යන්නෙහි අර්ථය: ඒ ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියෝ මෙසේ සිතූහ— ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ මට සංවේගය උපදවන වාසස්ථානය ගැන වදාළ සේක, චෛත්‍ය චාරිකාවෙහි අර්ථවත් බව වදාළ සේක, ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි පිළිපැදිය යුතු ආකාරය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය විසඳූ සේක, තමන් වහන්සේගේ ශරීරය කෙරෙහි කළ යුතු පිළිවෙත් වදාළ සේක, ස්තූප තැනීමට සුදුසු පුද්ගලයන් සතර දෙනා ගැන වදාළ සේක; ඒකාන්තයෙන්ම අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන සේක’ කියායි. මෙසේ සිතන විට උන්වහන්සේට බලවත් දොමනස්සයක් ඇති විය. එවිට ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි හැඬීම සුදුසු නැත, පසෙකට ගොස් සෝකය තුනී කරගන්නෙමි’යි සිතා එසේ කළහ. එබැවින් ‘හඬමින් සිටියේය’ යැයි සංගීතිකාරකයන් වදාළහ.

Ahañca vatamhīti ahañca vata amhi, ahaṃ vatamhītipi pāṭho. Yo mama anukampakoti yo maṃ anukampati anusāsati, sve dāni paṭṭhāya kassa mukhadhovanaṃ dassāmi, kassa pāde dhovissāmi, kassa senāsanaṃ paṭijaggissāmi, kassa pattacīvaraṃ gahetvā vicarissāmīti bahuṃ vilapi. Āmantesīti bhikkhusaṅghassa antare theraṃ adisvā āmantesi.

‘මම ද සැබවින්ම’ යනු මම තවමත් සේඛ (මග ඵල ලබමින් හික්මෙන) පුද්ගලයෙක්ව සිටිමි යන්නයි. ‘මට අනුකම්පා කරන යමෙක් ඇද්ද’ යනු යම් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් මට අනුකම්පා කරමින් මට අනුශාසනා කළ සේක්ද, උන්වහන්සේගේ පිරිනිවීම සිදු වීමට යයි. ‘දැන් පටන් මම හෙට කාට මුහුණ සෝදන පැන් පිළිගන්වන්නද? කාගේ පාද සෝදන්නද? කාගේ සෙනසුන් පිළියෙළ කරන්නද? කාගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පසුපස යන්නද?’ කියා බොහෝ සේ විලාප නැඟූහ. ‘ඇමතූ සේක’ යනු භික්ෂු සංඝයා මැද ආනන්ද තෙරුන් නොදැක (කොහේදැයි) විමසූ සේක.

Mettena kāyakammenāti mettacittavasena pavattitena mukhadhovanadānādikāyakammena. Hitenāti hitavuddhiyā katena. Sukhenāti sukhasomanasseneva katena, na dukkhinā dummanena hutvāti attho. Advayenāti dve koṭṭhāse katvā akatena. Yathā hi eko sammukhāva karoti na parammukhā, eko parammukhāva karoti na sammukhā evaṃ vibhāgaṃ akatvā katenāti vuttaṃ hoti. Appamāṇenāti pamāṇavirahitena. Cakkavāḷampi hi atisambādhaṃ, bhavaggampi atinīcaṃ, tayā kataṃ kāyakammameva bahunti dasseti.

‘මෙත් සිතින් කළ කාය කර්මයෙන්’ යනු මෙත් සිතින් පවත්වන ලද මුහුණ සෝදන පැන් දීම ආදී කාය කර්මයෙනි. ‘හිත සිතින්’ යනු වැඩ පිණිස කළ කාය කර්මයෙනි. ‘සතුටින්’ යනු සතුටින් හා සෝමනස්සයෙන්ම කළ කාය කර්මයෙනි, එය දුකෙන් හෝ නොසතුටු සිතින් කළ දෙයක් නොවන බව අර්ථයයි. ‘අද්වයෙන්’ යනු කොටස් දෙකකට නොබෙදා කළ කාය කර්මයෙනි. එනම් ඇතැම් පුද්ගලයෙකු ඉදිරිපිටදී පමණක් කරයි, මෑතකදී (පිටුපසින්) නොකරයි; එසේ නොවී සම්මුඛ හෝ අසම්මුඛ කියා වෙනසක් නොකොට කළ බවයි. ‘අප්‍රමාණ’ යන වචනයෙන් ප්‍රමාණයක් නැති (අසීමිත) බව අදහස් වේ. ‘සක්වළද ඉතා පටුය, භවග්‍රයද ඉතා මිටිය, ඔබ කළ කාය කර්මයම ඉතා වැඩිය’ යන අර්ථය මෙයින් දක්වයි.

Mettena vacīkammenāti mettacittavasena pavattitena mukhadhovanakālārocanādinā vacīkammena. Api ca ovādaṃ sutvā – ‘‘sādhu, bhante’’ti vacanampi mettaṃ vacīkammameva. Mettena manokammenāti kālasseva sarīrapaṭijagganaṃ katvā vivittāsane nisīditvā – ‘‘satthā arogo hotu, abyāpajjo sukhī’’ti evaṃ pavattitena manokammena. Katapuññosīti kappasatasahassaṃ abhinīhārasampannosīti dasseti. Katapuññosīti ca ettāvatā vissattho mā pamādamāpajji, atha kho padhānamanuyuñja. Evañhi anuyutto khippaṃ hohisi anāsavo, dhammasaṅgītikāle arahattaṃ pāpuṇissasi. Na hi mādisassa katapāricariyā nipphalā nāma hotīti dasseti.

"මෙත්තෙන වචීකම්මෙනා" යනු මෛත්‍රී සිතෙහි බලයෙන් පවත්වන ලද, මුහුණ සේදීමේ වේලාව දැනුම් දීම ආදී වූ වාචසික කර්මයෙනි. තවද අවවාද අසා "ස්වාමීනි, මැනවි" (සාධු භන්තේ) යැයි පැවසීම ද මෛත්‍රී සහගත වාචසික කර්මයක් ම වේ. "මෙත්තෙන මනෝකම්මෙනා" යනු අලුයම ශරීර පිරිසිදු කිරීම් සිදු කොට විවේකී අසුනක හිඳ "ශාස්තෘන් වහන්සේ නීරෝගී වෙත්වා, පීඩා රහිත වෙත්වා, සුවපත් වෙත්වා" යි මෙසේ පවත්වන ලද මනෝ කර්මයෙනි. "කතපුඤ්ඤෝසි" යන්නෙන් කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි පුණ්‍ය අභිනීහාර සම්පන්න වූවකු බව දක්වයි. තවද "කතපුඤ්ඤෝසි" යන්නෙන් දැක්වෙන පරිදි මෙපමණකින් තෘප්තිමත් වී ප්‍රමාදයට පත් නොවන්න, ඒ වෙනුවට වීර්යයෙහි නිරත වන්න. මක්නිසාද යත්, මෙසේ වීර්යයෙහි නිරත වන්නා වූ ඔබ නොබෝ කලකින් ආශ්‍රව රහිත රහතන් වහන්සේ නමක වනු ඇත, ධර්ම සංගායනා කරන අවධියේදී අර්හත් ඵලයට පැමිණෙනු ඇත. මා වැනි බුදු කෙනෙකුට කරන ලද උපස්ථානය කිසිදා නිශ්ඵල නොවන බව මෙයින් දක්වයි.

208. Evañca pana vatvā mahāpathaviṃ pattharanto viya ākāsaṃ vitthārento viya cakkavāḷagiriṃ osārento viya sineruṃ ukkhipento viya mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viya āyasmato ānandassa guṇakathaṃ ārabhanto atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi. Tattha ‘‘yepi [Pg.177] te, bhikkhave, etarahī’’ti kasmā na vuttaṃ? Aññassa buddhassa natthitāya. Eteneva cetaṃ veditabbaṃ – ‘‘yathā cakkavāḷantarepi añño buddho natthī’’ti. Paṇḍitoti byatto. Medhāvīti khandhadhātuāyatanādīsu kusalo.

208. මෙසේ පවසා, මහා පෘථිවිය පතුරුවන්නාක් මෙන් ද, ආකාශය පතුරුවන්නාක් මෙන් ද, සක්වල පර්වතය පහතට බස්වන්නාක් මෙන් ද, මහා මේරු පර්වතය ඉහළට ඔසවන්නාක් මෙන් ද, මහා දඹ රුක කඳින් ගෙන සොලවන්නාක් මෙන් ද ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන්ගේ ගුණානුභාවය වර්ණනා කරනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතූහ. එහි "මහණෙනි, යම් ඒ මේ කාලයෙහි වූ" යැයි කුමක් හෙයින් වදාරන ලද්දේ ද? (වර්තමානයේ) වෙනත් බුදු රජාණන් වහන්සේ නමක නැති බැවිනි. මෙයින් ම "යම් සේ වෙනත් සක්වළක ද අන්‍ය බුදු රජාණන් වහන්සේ නමක නැත" යන කරුණ දත යුතුය. "පණ්ඩිතෝ" යනු ව්‍යක්ත වූ (ප්‍රඥාවන්ත) තැනැත්තා ය. "මේධාවී" යනු ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන ආදියෙහි දක්ෂ වූ තැනැත්තා ය.

209. Bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāyāti ye bhagavantaṃ passitukāmā theraṃ upasaṅkamanti, ye ca ‘‘āyasmā kirānando samantapāsādiko abhirūpo dassanīyo bahussuto saṅghasobhano’’ti therassa guṇe sutvā āgacchanti, te sandhāya ‘‘bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamantī’’ti vuttaṃ. Esa nayo sabbattha. Attamanāti savanena no dassanaṃ sametīti sakamanā tuṭṭhacittā. Dhammanti ‘‘kacci, āvuso, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci yoniso manasikārena kammaṃ karotha, ācariyupajjhāye vattaṃ pūrethā’’ti evarūpaṃ paṭisanthāradhammaṃ. Tattha bhikkhunīsu – ‘‘kacci, bhaginiyo, aṭṭha garudhamme samādāya vattathā’’ti idampi nānākaraṇaṃ hoti. Upāsakesu āgatesu ‘‘upāsaka, na te kacci sīsaṃ vā aṅgaṃ vā rujjati, arogā te puttabhātaro’’ti na evaṃ paṭisanthāraṃ karoti. Evaṃ pana karoti – ‘‘kathaṃ upāsakā tīṇi saraṇāni pañca sīlāni rakkhatha, māsassa aṭṭha uposathe karotha, mātāpitūnaṃ upaṭṭhānavattaṃ pūretha, dhammikasamaṇabrāhmaṇe paṭijaggathā’’ti. Upāsikāsupi eseva nayo.

209. "භික්ඛුපරිසා ආනන්දං දස්සනායා" යනු යම් භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට කැමැත්තෙන් ආනන්ද තෙරුන් වෙත පැමිණෙත් ද, තවද "ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ සර්වප්‍රකාරයෙන් ම ප්‍රසාදජනක ය, රූපවත් ය, දැකීමට ප්‍රිය ය, බහුශ්‍රුත ය, සංඝයා කෙරෙහි බබළන්නෝ ය" යැයි තෙරුන්ගේ ගුණ අසා පැමිණෙත් ද, ඔවුන් අරභයා "භික්ෂු පිරිස ආනන්දයන් දැකීමට පැමිණෙති" යැයි වදාරන ලදී. සියලු පිරිස් සම්බන්ධයෙන් මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. "අත්තමනා" යනු ගුණ ඇසීමත් දැකීමත් එක හා සමාන යැයි සිතා සතුටු වූ සිත් ඇති බවයි. "ධම්මං" යනු "ඇවැත්නි, ඔබට නීරෝගී ද, සුවසේ යැපෙන්නට හැකි ද, නුවණින් මෙනෙහි කරමින් කර්මස්ථාන වඩන්නෙහි ද, ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් කෙරෙහි වත් පිළිවෙත් පුරන්නෙහි ද" යන මෙවැනි පිළිසඳර ධර්මයයි. එහිදී භික්ෂුණීන් සම්බන්ධයෙන් නම් "සහෝදරියනි, අෂ්ට ගරුධර්මයන් මැනවින් සමාදන්ව පිළිපදින්නෙහි ද" යන විශේෂත්වය ද පවතී. උපාසකයන් පැමිණි කල්හි "උපාසකය, ඔබට හිසේ රුදාවක් හෝ ශරීර පීඩාවක් නැද්ද, ඔබගේ දරුවන් හා සහෝදරයන් නීරෝගීව සිටිත් ද" යැයි මෙසේ (ලෞකික) පිළිසඳර නොකරයි. එහෙත් මෙසේ පිළිසඳර කරයි: "උපාසකවරුනි, ඔබ තෙරුවන් සරණ ගොස් පන්සිල් රකින්නෙහි ද, මසකට අට වතාවක් පෙහෙවස් රකින්නෙහි ද, මව්පියන්ට උපස්ථාන කිරීමේ වත් පුරන්නෙහි ද, ධාර්මික මහණ බමුණන්ට උපස්ථාන කරන්නෙහි ද" යනුවෙනි. උපාසිකාවන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Idāni ānandattherassa cakkavattinā saddhiṃ upamaṃ karonto cattārome bhikkhavetiādimāha. Tattha khattiyāti abhisittā ca anabhisittā ca khattiyajātikā. Te kira – ‘‘rājā cakkavattī nāma abhirūpo dassanīyo pāsādiko ākāsena vicaranto rajjaṃ anusāsati dhammiko dhammarājā’’ti tassa guṇakathaṃ sutvā ‘‘savanena dassanampi sama’’nti attamanā honti. Bhāsatīti kathento – ‘‘kathaṃ, tātā, rājadhammaṃ pūretha, paveṇiṃ rakkhathā’’ti paṭisanthāraṃ karoti. Brāhmaṇesu pana – ‘‘kathaṃ ācariyā mante vācetha, kathaṃ antevāsikā mante gaṇhanti, dakkhiṇaṃ vā vatthāni vā kapilaṃ vā alatthā’’ti paṭisanthāraṃ karoti. Gahapatīsu – ‘‘kathaṃ tātā, na vo rājakulato daṇḍena vā balinā vā pīḷā atthi, sammā [Pg.178] devo dhāraṃ anupavecchati, sassāni sampajjantī’’ti evaṃ paṭisanthāraṃ karoti. Samaṇesu – ‘‘kathaṃ, bhante, pabbajitaparikkhārā sulabhā, samaṇadhamme na pamajjathā’’ti evaṃ paṭisanthāraṃ karoti.

දැන් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ ගුණයන් පවසමින් සක්විති රජු සමඟ උපමා කරනු පිණිස "චත්තාරෝමේ භික්ඛවේ" ආදී වශයෙන් වදාළහ. එහි "ඛත්තියා" යනු අභිෂේක ලද සහ අභිෂේක නොලද ක්ෂත්‍රිය වංශිකයන් ය. ඔවුන් "සක්විති රජු ඉතා රූපවත් ය, දැකීමට ප්‍රිය ය, ප්‍රසාදජනක ය, අහසින් හැසිරෙමින් රාජ්‍ය පාලනය කරයි, ධාර්මික ය, ධර්මරාජයෙකි" යැයි ඒ රජුගේ ගුණ කථා අසා, ඇසූ ගුණ දැකීමත් සමඟ සමාන යැයි සතුටු වෙති. "භාසතී" යනු කථා කරන විට "දරුවනි, ඔබ දස රාජ ධර්මයන් පුරන්නෙහි ද, කුල පරම්පරාව රකින්නෙහි ද" යැයි පිළිසඳර කිරීමයි. බමුණන් සම්බන්ධයෙන් නම් "ආචාර්යවරුනි, ඔබ මන්ත්‍ර උගන්වන්නෙහි ද, ශිෂ්‍යයන් මන්ත්‍ර ඉගෙන ගනිත් ද, දක්ෂිණාවන් හෝ වස්ත්‍ර හෝ රතු පැහැති එළදෙනුන් ලැබුණේ ද" යැයි පිළිසඳර කරයි. ගෘහපතියන් සම්බන්ධයෙන් "දරුවනි, ඔබට රජුගෙන් දඩයකින් හෝ බද්දකින් පීඩාවක් නැද්ද, වැසි දෙවියන් මැනවින් වැසි වස්වයි ද, ගොවිතැන් සපල වේ ද" යැයි පිළිසඳර කරයි. ශ්‍රමණයන් සම්බන්ධයෙන් "ස්වාමීනි, පැවිදි පිරිකර පහසුවෙන් ලැබේද, මහණ දම් පිරීමෙහි ප්‍රමාද නොවන්නෙහි ද" යැයි මෙසේ පිළිසඳර කරයි.

Mahāsudassanasuttadesanāvaṇṇanā

මහා සුදස්සන සූත්‍ර දේශනාවේ වර්ණනාවයි.

210. Khuddakanagaraketi nagarapatirūpake sambādhe khuddakanagarake. Ujjaṅgalanagaraketi visamanagarake. Sākhānagaraketi yathā rukkhānaṃ sākhā nāma khuddakā honti, evameva aññesaṃ mahānagarānaṃ sākhāsadise khuddakanagarake. Khattiyamahāsālāti khattiyamahāsārappattā mahākhattiyā. Esa nayo sabbattha.

210. "ඛුද්දකනගරකේ" යනු නගරයකට සමාන වූ ද, පටු වූ ද, කුඩා වූ නගරයක යන්නයි. "උජ්ජංගලනගරකේ" යනු විෂම පොළොවක් ඇති කුඩා නගරයක යන්නයි. "සාඛානගරකේ" යනු ගසක අතු (ශාඛා) කුඩා වන්නාක් මෙන් ම, අනෙකුත් මහා නගරයන්ගේ අතු (ශාඛා) වැනි වූ කුඩා නගරයක යන්නයි. "ඛත්තියමහාසාලා" යනු මහා ධනස්කන්ධයකට හිමිකම් කියන ශ්‍රේෂ්ඨ ක්ෂත්‍රියයෝ ය. සියලු තැන්හි මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Tesu khattiyamahāsālā nāma yesaṃ koṭisatampi koṭisahassampi dhanaṃ nikhaṇitvā ṭhapitaṃ, divasaparibbayo ekaṃ kahāpaṇasakaṭaṃ nigacchati, sāyaṃ dve pavisanti. Brāhmaṇamahāsālā nāma yesaṃ asītikoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, divasaparibbayo eko kahāpaṇakumbho nigacchati, sāyaṃ ekasakaṭaṃ pavisati. Gahapatimahāsālā nāma yesaṃ cattālīsakoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, divasaparibbayo pañca kahāpaṇambaṇāni nigacchanti, sāyaṃ kumbho pavisati.

ඔවුන් අතර "ක්ෂත්‍රිය මහාසාල" නම් කෝටි සියයක් හෝ දහසක් ධනය නිධන් කර තබා ඇති, දිනක වියදම කහවණු කරත්තයක් පමණ වන, සවස් කාලයේ කරත්ත දෙකක් පමණ ආදායම ලැබෙන අයයි. "බ්‍රාහ්මණ මහාසාල" නම් කෝටි අසූවක ධනය නිධන් කර ඇති, දිනක වියදම කහවණු කළයක් පමණ වන, සවස් කාලයේ කරත්තයක් පමණ ආදායම ලැබෙන අයයි. "ගෘහපති මහාසාල" නම් කෝටි හතළිහක ධනය නිධන් කර ඇති, දිනක වියදම කහවණු අම්බණ (මිනුම් ඒකක) පහක් පමණ වන, සවස් කාලයේ කළයක් පමණ ආදායම ලැබෙන අයයි.

Mā hevaṃ, ānanda, avacāti ānanda, mā evaṃ avaca, na imaṃ ‘‘khuddakanagara’’nti vattabbaṃ. Ahañhi imasseva nagarassa sampattiṃ kathetuṃ – ‘‘anekavāraṃ tiṭṭhaṃ nisīdaṃ mahantena ussāhena, mahantena parakkamena idhāgato’’ti vatvā bhūtapubbantiādimāha. Subhikkhāti khajjabhojjasampannā. Hatthisaddenāti ekasmiṃ hatthimhi saddaṃ karonte caturāsītihatthisahassāni saddaṃ karonti, iti hatthisaddena avivittā, hoti, tathā assasaddena. Puññavanto panettha sattā catusindhavayuttehi rathehi aññamaññaṃ anubandhamānā antaravīthīsu vicaranti, iti rathasaddena avivittā hoti. Niccaṃ payojitāneva panettha bheriādīni tūriyāni, iti bherisaddādīhipi avivittā hoti. Tattha sammasaddoti kaṃsatāḷasaddo. Pāṇitāḷasaddoti pāṇinā caturassaambaṇatāḷasaddo. Kuṭabherisaddotipi vadanti.

"මා හේවං ආනන්ද අවච" යනු ආනන්දය, මෙසේ නොකියන්න, මෙය "කුඩා නගරයක්" යැයි නොකිය යුතුය. මම ම මෙම නගරයේ සමෘද්ධිමත් බව පැවසීමට "අනේක වාරයක් සිටිමින් ද හිඳිමින් ද මහා උත්සාහයකින් හා මහා වීර්යයකින් මෙහි පැමිණියෙමි" යි වදාරා "භූතපුබ්බං" ආදී වශයෙන් වදාළහ. "සුභික්ඛා" යනු ආහාරපානයෙන් හා භෝජනයෙන් සමෘද්ධිමත් වීමයි. "හත්ථිසද්දේන" යනු එක් ඇතෙකු ශබ්ද කරන කල්හි ඇතුන් අසූ හතර දහසක් ශබ්ද කරති, එබැවින් ඇත් හඬින් නිරන්තර වූ (නොකැඩුණු) බවයි, අශ්ව හඬින් ද එසේම ය. තවද මෙහි පින්වත් සත්වයෝ සින්ධව අසුන් සතර දෙනෙකු යෙදූ රථවලින් එකිනෙකා පරයා වීදි මධ්‍යයෙහි හැසිරෙති, එබැවින් රථ හඬින් නිරන්තර වූ බව වේ. මෙහි බෙර ආදී තූර්ය වාදනයන් නිරන්තරයෙන් ම වාදනය කෙරේ, එබැවින් බෙර හඬ ආදියෙන් ද නිරන්තර වූ බව වේ. එහි "සම්මසද්දෝ" යනු ලෝකඩ තාලම්පට වාදනය කිරීමෙන් උපදින හඬයි. "පාණිතාලසද්දෝ" යනු අතින් වයන ලද සතරැස් බෙරයක හඬයි. එයට "කුටභේරි සද්දය" යයි ද කියනු ලැබේ.

Asnātha [Pg.179] pivatha khādathāti asnātha pivatha khādatha. Ayaṃ panettha saṅkhepo, bhuñjatha bhoti iminā dasamena saddena avivittā hoti anupacchinnasaddā. Yathā pana aññesu nagaresu ‘‘kacavaraṃ chaḍḍetha, kudālaṃ gaṇhatha, pacchiṃ gaṇhatha, pavāsaṃ gamissāma, taṇḍulapuṭaṃ gaṇhatha, bhattapuṭaṃ gaṇhatha, phalakāvudhādīni sajjāni karothā’’ti evarūpā saddā honti, na yidha evaṃ ahosīti dasseti.

"අනුභව කරව්, පානය කරව්, රස විඳිව්" යනු අනුභව කරව්, පානය කරව්, රස විඳිව් යන්නයි. මෙහි සංක්ෂිප්තය නම් "පින්වත්නි, අනුභව කරව්" යන මේ දසවන ශබ්දයෙන් [කුසාවතී නුවර] තොර නොවූයේ, නොකැඩුණු ශබ්ද ඇත්තේ වෙයි. අනෙක් නගරවල "කසළ බැහැර කරව්, උදැල්ල ගන්න, කූඩය ගන්න, පරදේශ බලා යමු, සහල් පොට්ටනිය ගන්න, බත් පොට්ටනිය ගන්න, පළිහ හා ආයුධ ආදිය සූදානම් කරව්" යන මෙබඳු ශබ්ද වෙත්ද, මෙහි එසේ නොවූ බව දක්වයි.

‘‘Dasamena saddenā’’ti ca vatvā ‘‘kusāvatī, ānanda, rājadhānī sattahi pākārehi parikkhittā ahosī’’ti sabbaṃ mahāsudassanasuttaṃ niṭṭhāpetvā gaccha tvaṃ ānandātiādimāha. Tattha abhikkamathāti abhimukhā kamatha, āgacchathāti attho. Kiṃ pana te bhagavato āgatabhāvaṃ na jānantīti? Jānanti. Buddhānaṃ gatagataṭṭhānaṃ nāma mahantaṃ kolāhalaṃ hoti, kenacideva karaṇīyena nisinnattā na āgatā. ‘‘Te āgantvā bhikkhusaṅghassa ṭhānanisajjokāsaṃ saṃvidahitvā dassantī’’ti tesaṃ santike avelāyampi bhagavā pesesi.

"දසවන ශබ්දයෙන්" යැයි පවසා, "ආනන්දය, කුසාවතී රාජධානිය පවුරු සතකින් වටවී තිබුණි" යනාදී වශයෙන් මුළු මහාසුදස්සන සූත්‍රයම නිමවා, "ආනන්දය, ඔබ යන්න" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අභික්කමථ' යනු ඉදිරියට එන්න, පැමිණෙන්න යන අර්ථයයි. ඒ මල්ල රජවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩමවීම නොදන්නාහුද? දනිති. බුදුවරයන් වහන්සේලා වැඩම කරන තැන මහත් කෝලහලයක් ඇති වේ. යම්කිසි කටයුත්තක නිරතව සිටි නිසා ඔවුහු නොපැමිණියහ. "ඔවුහු පැමිණ භික්ෂු සංඝයාට වැඩසිටීමට හා හිඳ ගැනීමට සුදුසු ස්ථාන පිළියෙළ කර දෙන්නාහ" යන අදහසින් අකාලයේ වුවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් වෙත ආනන්ද හිමියන් පිටත් කර යැවූහ.

Mallānaṃ vandanāvaṇṇanā

මල්ල රජවරුන්ගේ වන්දනාව පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

211. Amhākañca noti ettha no kāro nipātamattaṃ. Aghāvinoti uppannadukkhā. Dummanāti anattamanā. Cetodukkhasamappitāti domanassasamappitā. Kulaparivattaso kulaparivattaso ṭhapetvāti ekekaṃ kulaparivattaṃ kulasaṅkhepaṃ vīthisabhāgena ceva racchāsabhāgena ca visuṃ visuṃ ṭhapetvā.

211. "අම්හාකඤ්ච නෝ" යන්නෙහි 'නෝ' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. 'අඝාවිනෝ' යනු හටගත් දුක් ඇත්තාහු යන්නයි. 'දුම්මනා' යනු නොසතුටු සිත් ඇත්තාහු යන්නයි. 'චේතෝදුක්ඛසමප්පිතා' යනු දෝමනස්සයෙන් පීඩිත වූවාහු යන්නයි. 'කුලපරිවට්ටසෝ කුලපරිවට්ටසෝ ඨපෙත්වා' යනු එක් එක් කුල පරම්පරාව බැගින්, වීථි වශයෙන් හෝ රථ මාර්ග වශයෙන් හෝ වෙන් වෙන්ව තබා යන්නයි.

Subhaddaparibbājakavatthuvaṇṇanā

සුභද්‍ර පරිබ්‍රාජකයාගේ වස්තුව පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

212. Subhaddo nāma paribbājakoti udiccabrāhmaṇamahāsālakulā pabbajito channaparibbājako. Kaṅkhādhammoti vimatidhammo. Kasmā panassa ajja evaṃ ahosīti? Tathāvidhaupanissayattā. Pubbe kira puññakaraṇakāle dve bhātaro ahesuṃ. Te ekatova sassaṃ akaṃsu. Tattha jeṭṭhakassa – ‘‘ekasmiṃ sasse navavāre aggasassadānaṃ mayā dātabba’’nti ahosi. So vappakāle bījaggaṃ nāma datvā gabbhakāle kaniṭṭhena saddhiṃ [Pg.180] mantesi – ‘‘gabbhakāle gabbhaṃ phāletvā dassāmā’’ti kaniṭṭho – ‘‘taruṇasassaṃ nāsetukāmosī’’ti āha. Jeṭṭho kaniṭṭhassa ananuvattanabhāvaṃ ñatvā khettaṃ vibhajitvā attano koṭṭhāsato gabbhaṃ phāletvā khīraṃ nīharitvā sappinavanītena saṃyojetvā adāsi, puthukakāle puthukaṃ kāretvā adāsi, lāyanakāle lāyanaggaṃ, veṇikaraṇe veṇaggaṃ, kalāpādīsu kalāpaggaṃ, khalaggaṃ, khalabhaṇḍaggaṃ, koṭṭhagganti evaṃ ekasasse navavāre aggadānaṃ adāsi. Kaniṭṭho pana uddharitvā adāsi.

212. 'සුභද්‍ර නම් පරිබ්‍රාජකයා' යනු උසස් බ්‍රාහ්මණ මහාසාල කුලයකින් පැවිදි වූ, වස්ත්‍ර දරන පරිබ්‍රාජකයෙකි. 'කංඛාධම්මෝ' යනු සැක සහිත ස්වභාවයයි. ඔහුට අද මෙවැනි අදහසක් ඇති වූයේ ඇයි? ඒ සඳහා එවැනි ප්‍රබල උපනිශ්‍රය සම්පත්තියක් තිබූ බැවිනි. පෙර පින් කරන කාලයේ සහෝදරයන් දෙදෙනෙක් සිටියහ. ඔවුහු එක්ව ගොවිතැන් කළහ. එහිදී වැඩිමහල් සහෝදරයාට "එක් අස්වැන්නකදී නව වතාවක් අග්‍ර දානය දිය යුතුය" යන අදහස ඇති විය. ඔහු වැපිරවීමේ කාලයේදී බීජ අග්‍රය පූජා කර, ගොයම් ගැබ් ගත් කල මල්ලි සමඟ සාකච්ඡා කළේය: "ගොයම් ගැබ පලා අග්‍ර දානය දෙමු". මල්ලි "ඔබ තරුණ ගොයම විනාශ කිරීමට කැමතිද?" යැයි ඇසීය. වැඩිමහල් සහෝදරයා මල්ලි තමාගේ අදහසට එකඟ නොවන බව දැන, කුඹුර බෙදාගෙන තමාගේ කොටසින් ගොයම් ගැබ පලා කිරි ගෙන, ගිතෙල් හා වෙඬරු සමඟ මිශ්‍ර කර පූජා කළේය. පසුව මෑ කිරි අවස්ථාවේදී අග්‍රය පූජා කළේය. අස්වැන්න කපන විට, මිටි බඳින විට, කොළ පාගන විට, අටුවට දමන විට ආදී වශයෙන් එක් අස්වැන්නකදී නව වතාවක් අග්‍ර දානය දුන්නේය. බාල සහෝදරයා පසුව අටුවෙන් ගෙන දානය දුන්නේය.

Tesu jeṭṭhako aññāsikoṇḍaññatthero jāto. Bhagavā – ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti olokento ‘‘aññāsikoṇḍañño ekasmiṃ sasse nava aggadānāni adāsi, imaṃ aggadhammaṃ tassa desessāmī’’ti sabbapaṭhamaṃ dhammaṃ desesi. So aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Kaniṭṭho pana ohīyitvā pacchā dānassa dinnattā satthu parinibbānakāle evaṃ cintetvā satthāraṃ daṭṭhukāmo ahosi.

ඔවුන් අතරින් වැඩිමහල් සහෝදරයා අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මම මුලින්ම කාට දහම් දේශනා කරම්ද?" යි බලන සේක්, අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් එක් අස්වැන්නකදී නව වතාවක් අග්‍ර දානය දුන් බව දැක, "මම මොහුට මෙම අග්‍ර ධර්මය දේශනා කරමි" යි සියල්ලන්ටම ප්‍රථමයෙන් දහම් දේශනා කළ සේක. උන්වහන්සේ දහඅට කෝටියක් බ්‍රහ්මයන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. බාල සහෝදරයා පසුව දානය දුන් බැවින් පසෙකට වී සිට, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමේ අවස්ථාවේදී මෙසේ සිතා බුදුන් දැකීමට කැමැත්ත ඇති විය.

Mā tathāgataṃ viheṭhesīti thero kira – ‘‘ete aññatitthiyā nāma attano gahaṇameva gaṇhanti, tassa vissajjāpanatthāya bhagavato bahuṃ bhāsamānassa kāyavācāvihesā bhavissati, pakatiyāpi ca kilantoyeva bhagavā’’ti maññamāno evamāha. Paribbājako – ‘‘na me ayaṃ bhikkhu okāsaṃ karoti, atthikena pana anuvattitvā kāretabbo’’ti theraṃ anuvattanto dutiyampi tatiyampi āha.

"තථාගතයන් වහන්සේට වෙහෙස නොකරන්න" යන්නෙහි තේරුම නම්, තෙරුන් වහන්සේ සිතුවේ "මොවුන් අන්‍ය තීර්ථකයන් බැවින් තම මතයම ගනිති. එය බැහැර කරවීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට බොහෝ දේ දේශනා කිරීමට සිදුවුවහොත් කය හා වචනය පීඩාවට පත් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වභාවයෙන්ම දැන් ක්ලාන්ත වී සිටිති" යනුවෙනි. එබැවින් උන්වහන්සේ එසේ පැවසූහ. පරිබ්‍රාජකයා "මේ භික්ෂුව මට අවස්ථාවක් නොදෙයි, එහෙත් යමක් අවශ්‍ය තැනැත්තා ඉවසීමෙන් ඒ සඳහා කටයුතු කළ යුතුය" යි සිතා දෙවනුවත් තෙවනුවත් තෙරුන්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේය.

213. Assosi khoti sāṇidvāre ṭhitassa bhāsato pakatisoteneva assosi, sutvā ca pana subhaddasseva atthāya mahatā ussāhena āgatattā alaṃ ānandātiādimāha. Tattha alanti paṭikkhepatthe nipāto. Aññāpekkhovāti aññātukāmova hutvā. Abbhaññiṃsūti yathā tesaṃ paṭiññā, tatheva jāniṃsu. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace nesaṃ sā paṭiññā niyyānikā, sabbe abbhaññaṃsu, no ce, na abbhaññaṃsu. Tasmā kiṃ tesaṃ paṭiññā niyyānikā, aniyyānikāti ayameva [Pg.181] tassa pañhassa attho. Atha bhagavā tesaṃ aniyyānikabhāvakathanena atthābhāvato ceva okāsābhāvato ca ‘‘ala’’nti paṭikkhipitvā dhammameva desesi. Paṭhamayāmasmiñhi mallānaṃ dhammaṃ desetvā majjhimayāme subhaddassa, pacchimayāme bhikkhusaṅghaṃ ovaditvā balavapaccūsasamaye parinibbāyissāmicceva bhagavā āgato.

213. "ඇසුණේමය" යනු තිර රෙද්ද අසල සිට කතා කරන ශබ්දය පකති කනටම ඇසුණු බවයි. එය අසා, සුභද්‍රගේම යහපත පිණිස මහත් උත්සාහයකින් වැඩම කළ බැවින් "ඇති ආනන්දය" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අලං' යනු ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. 'අඤ්ඤාපෙක්ඛෝ' යනු හුදෙක් දැනගැනීමේ කැමැත්ත ඇතිව යන්නයි. 'අබ්භඤ්ඤිංසු' යනු ඔවුන්ගේ ප්‍රතිඥාව පරිදිම දැනගත්තාහුද යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ "සැබවින්ම ඔවුන්ගේ ඒ ප්‍රතිඥාව නෛර්යාණික නම්, ඔවුන් සියල්ලෝම දැනගත්තාහුය. එසේ නොවේ නම් දැන නොගත්තාහුය. එබැවින් ඔවුන්ගේ ප්‍රතිඥාව නෛර්යාණිකද, අනෛර්යාණිකද?" යන මෙයම එම ප්‍රශ්නයේ අර්ථයයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ දහම අනෛර්යාණික බව පැවසීමෙන් පලක් නොවන නිසාත්, ඒ සඳහා කාලය මදි නිසාත් "එය පසෙක තබන්න" යැයි වදාරා ධර්මයම දේශනා කළ සේක. පළමු යාමයේදී මල්ල රජවරුන්ට දහම් දේශනා කර, මැදියම් යාමයේදී සුභද්‍රටත්, පැසළුම් යාමයේදී භික්ෂු සංඝයාට අවවාද කර, අලුයම් කාලයේදී පිරිනිවන් පාමි යන අදහසින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක.

214. Samaṇopi tattha na upalabbhatīti paṭhamo sotāpannasamaṇopi tattha natthi, dutiyo sakadāgāmisamaṇopi, tatiyo anāgāmisamaṇopi, catuttho arahattasamaṇopi tattha natthīti attho. ‘‘Imasmiṃ kho’’ti purimadesanāya aniyamato vatvā idāni attano sāsanaṃ niyamento āha. Suññā parappavādā samaṇebhīti catunnaṃ maggānaṃ atthāya āraddhavipassakehi catūhi, maggaṭṭhehi catūhi, phalaṭṭhehi catūhīti dvādasahi samaṇehi suññā parappavādā tucchā rittakā. Ime ca subhaddāti ime dvādasa bhikkhū. Sammā vihareyyunti ettha sotāpanno attano adhigataṭṭhānaṃ aññassa kathetvā taṃ sotāpannaṃ karonto sammā viharati nāma. Esa nayo sakadāgāmiādīsu. Sotāpattimaggaṭṭho aññampi sotāpattimaggaṭṭhaṃ karonto sammā viharati nāma. Esa nayo sesamaggaṭṭhesu. Sotāpattimaggatthāya āraddhavipassako attano paguṇaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetvā aññampi sotāpattimaggatthāya āraddhavipassakaṃ karonto sammā viharati nāma. Esa nayo sesamaggatthāya āraddhavipassakesu. Idaṃ sandhāyāha – ‘‘sammā vihareyyu’’nti. Asuñño loko arahantehi assāti naḷavanaṃ saravanaṃ viya nirantaro assa.

214. ‘එහි ශ්‍රමණයෙක් නැත’ යනු: එම ශාසනයෙහි පළමු වන සෝතාපන්න ශ්‍රමණයා ද නැත, දෙවන සකදාගාමී ශ්‍රමණයා ද, තුන්වන අනාගාමී ශ්‍රමණයා ද, සිව්වන රහත් ශ්‍රමණයා ද එහි නැත යන අර්ථයයි. ‘මෙම ශාසනයෙහිම’ යන්නෙන් පෙර දේශනාවෙහි ‘සුභද්ද, යම් ධර්ම විනයක...’ යනාදී වශයෙන් නියමයක් රහිතව වදාරා, දැන් තමන් වහන්සේගේ ශාසනය නියම කරමින් වදාළ සේක. ‘අන්‍ය වාදයන් ශ්‍රමණයන්ගෙන් ශුන්‍යය’ යනු: සතර මඟ ලැබීම පිණිස විදර්ශනා වඩන ශ්‍රමණයන් සිව් දෙනා ද, මඟෙහි පිහිටි ශ්‍රමණයන් සිව් දෙනා ද, ඵලයෙහි පිහිටි ශ්‍රමණයන් සිව් දෙනා ද යන මේ දොළොස් වැදෑරුම් ශ්‍රමණයන්ගෙන් අන්‍ය තීර්ථක වාදයන් ශුන්‍යය, හිස්ය, රිත්තක වේ. ‘මේ සුභද්ද’ යනු: මෙම දොළොස් වැදෑරුම් භික්ෂූන්ය. ‘මැනවින් වාසය කරත් නම්’ යන්නෙහි, සෝතාපන්න පුද්ගලයා තමා ලත් ගුණය අන් අයට පවසා ඔවුන් සෝතාපන්න බවට පත් කරන්නේ නම් ඔහු මැනවින් වාසය කරන්නේ නම් වේ. සකදාගාමී ආදීන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. සෝතාපත්ති මඟෙහි පිහිටි තැනැත්තා අන් අයෙකු ද සෝතාපත්ති මඟෙහි පිහිටුවන්නේ නම් මැනවින් වාසය කරන්නේ නම් වේ. සෙසු මාර්ගස්ථයන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. සෝතාපත්ති මාර්ගය සඳහා විදර්ශනා වඩන පුද්ගලයා තමා පුහුණු කළ කමටහන පවසා අන් අයෙකු ද සෝතාපත්ති මාර්ගය උදෙසා විදර්ශනා වඩන්නෙකු බවට පත් කරන්නේ නම් ඔහු මැනවින් වාසය කරන්නේ නම් වේ. සෙසු මාර්ගයන් උදෙසා විදර්ශනා වඩන්නන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙය අරභයා ‘මැනවින් වාසය කරත් නම්’ යයි වදාළ සේක. ‘ලෝකය රහතන් වහන්සේලාගෙන් ශුන්‍ය නොවේ’ යනු: බට වනයක් හෝ හී තණ වනයක් මෙන් අතුරු සිදුරු නැතිව (රහතන් වහන්සේලාගෙන්) පිරී පවතින්නේය යන්නයි.

Ekūnatiṃso vayasāti vayena ekūnatiṃsavasso hutvā. Yaṃ pabbajinti ettha yanti nipātamattaṃ. Kiṃ kusalānuesīti ‘‘kiṃ kusala’’nti anuesanto pariyesanto. Tattha – ‘‘kiṃ kusala’’nti sabbaññutaññāṇaṃ adhippetaṃ, taṃ gavesantoti attho. Yato ahanti yato paṭṭhāya ahaṃ pabbajito, etthantare samadhikāni paññāsa vassāni hontīti dasseti. Ñāyassa dhammassāti ariyamaggadhammassa. Padesavattīti padese vipassanāmagge pavattanto. Ito bahiddhāti mama sāsanato bahiddhā. Samaṇopi [Pg.182] natthīti padesavattivipassakopi natthi, paṭhamasamaṇo sotāpannopi natthīti vuttaṃ hoti.

‘වයසින් විසිනව වැන්නෙහි’ යනු: වයසින් විසිනව අවුරුදු පිරුණේය යන්නයි. ‘යම් පැවිද්දක්’ යන මෙහි ‘යං’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ‘කුසල් කිමදැයි සොයමින්’ යනු: ‘කුසලය යනු කිමෙක්ද?’ යි සොයමින්, පර්යේෂණය කරමින් යන්නයි. එහි ‘කුසලය’ යන්නෙන් සර්වඥතා ඥානය අදහස් කෙරේ, එය සොයන්නේ යන අර්ථයයි. ‘යම් කලක සිට මම’ යන්නෙන්, ‘මා පැවිදි වූ දා සිට මේ දක්වා කාලය තුළ අතිරික්ත වසරක් සමඟ වසර පනස් එකක් වේ’ යයි දක්වයි. ‘න්‍යාය ධර්මය’ යනු: ආර්ය මාර්ග ධර්මයයි. ‘පදේසවත්ති’ යනු: ඒකදේශයක් වූ විදර්ශනා මාර්ගයෙහි හැසිරෙන තැනැත්තායි. ‘මීට බාහිරව’ යනු: මාගේ ශාසනයෙන් බාහිරවයි. ‘ශ්‍රමණයෙකු ද නැත’ යනු: ඒකදේශයක් වූ විදර්ශනා වඩන ශ්‍රමණයෙකු පවා නැත, පළමු ශ්‍රමණයා වූ සෝතාපන්නයා ද නැතැයි පවසන ලද්දේ වෙයි.

Ye etthāti ye tumhe ettha sāsane satthārā sammukhā antevāsikābhisekena abhisittā, tesaṃ vo lābhā tesaṃ vo suladdhanti. Bāhirasamaye kira yaṃ antevāsikaṃ ācariyo – ‘‘imaṃ pabbājehi, imaṃ ovada, imaṃ anusāsā’’ti vadati, so tena attano ṭhāne ṭhapito hoti, tasmā tassa – ‘‘imaṃ pabbajehi, imaṃ ovada, imaṃ anusāsā’’ti ime lābhā honti. Therampi subhaddo tameva bāhirasamayaṃ gahetvā evamāha.

‘යමෙක් මෙහි’ යනු: යම් ඔබ වහන්සේලා මේ ශාසනයෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි අන්තේවාසික අභිෂේකයෙන් අභිෂේක කරන ලද ද, ඒ ඔබ වහන්සේලාට ලාභයකි, ඔබ වහන්සේලාට එය සුලභව ලැබුණකි. මෙහි අර්ථය නම්: බාහිර සමයෙහි ආචාර්යවරයා යම් අන්තේවාසිකයෙකුට, ‘මොහු පැවිදි කරව, මොහුට අවවාද කරව, මොහුට අනුශාසනා කරව’ යයි පවසයි ද, ඔහු ඒ තුළින් තමාගේ ස්ථානයෙහි පිහිටුවන ලද්දේ වෙයි. එබැවින් ඔහුට, ‘මොහු පැවිදි කරව, මොහුට අවවාද කරව, මොහුට අනුශාසනා කරව’ යන මේ ලාභයන් ලැබේ. සුභද්ද තෙමේ ද ඒ බාහිර සමයෙහි ක්‍රමය ගෙන ආනන්ද තෙරුන්ට ද මෙසේ පැවසීය.

Alattha khoti kathaṃ alattha? Thero kira naṃ ekamantaṃ netvā udakatumbato pānīyena sīsaṃ temetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ kathetvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādāpetvā saraṇāni datvā bhagavato santikaṃ ānesi. Bhagavā upasampādetvā kammaṭṭhānaṃ ācikkhi. So taṃ gahetvā uyyānassa ekamante caṅkamaṃ adhiṭṭhāya ghaṭento vāyamanto vipassanaṃ vaḍḍhento saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā āgamma bhagavantaṃ vanditvā nisīdi. Taṃ sandhāya – ‘‘acirūpasampanno kho panā’’tiādi vuttaṃ.

‘ලැබුවේය’ යනු: කෙසේ ලැබුවේද? ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ඔහුව එකත්පසකට කැඳවාගෙන ගොස් පැන් කෙණ්ඩියෙන් ජලය ගෙන හිස තෙමා, තචපඤ්චක කමටහන කියා දී, කෙස් රැවුල් බා, කසාවත් හන්දවා, සරණශීලය දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පමුණුවන ලදහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු උපසම්පදා කර කමටහන් වදාළ සේක. ඔහු එය ගෙන උයනෙහි එකත්පසක සක්මන් කරමින්, උත්සාහ කරමින්, වීර්යය වඩමින්, විදර්ශනාව දියුණු කොට සිවුපිළිසිඹියාවන් සමඟ රහත් භාවයට පත්ව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ වැඳ එකත්පසක වාඩි විය. එය අරභයා ‘වැඩි කලක් නොගොස්ම උපසම්පදා වූ...’ යනාදිය වදාරන ලදී.

So ca bhagavato pacchimo sakkhisāvako ahosīti saṅgītikārakānaṃ vacanaṃ. Tattha yo bhagavati dharamāne pabbajitvā aparabhāge upasampadaṃ labhitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā arahattaṃ pāpuṇāti, upasampadampi vā dharamāneyeva labhitvā aparabhāge kammaṭṭhānaṃ gahetvā arahattaṃ pāpuṇāti, kammaṭṭhānampi vā dharamāneyeva gahetvā aparabhāge arahattameva pāpuṇāti, sabbopi so pacchimo sakkhisāvako. Ayaṃ pana dharamāneyeva bhagavati pabbajito ca upasampanno ca kammaṭṭhānañca gahetvā arahattaṃ pattoti.

‘ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවසාන සක්ෂි ශ්‍රාවකයා විය’ යනු සංගීතිකාරක තෙරුන් වහන්සේලාගේ වචනයකි. එහි ‘සක්ෂි ශ්‍රාවකයා’ යනු: යමෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන සමයේ පැවිදිව පසුව උපසම්පදාව ලබා කමටහන් ගෙන රහත් වේ ද, නැතහොත් උපසම්පදාව ද ජීවමාන සමයේම ලබා පසුව කමටහන් ගෙන රහත් වේ ද, නැතහොත් කමටහන් ද ජීවමාන සමයේම ගෙන පසුව රහත් වේ ද, ඒ සියල්ලෝම අවසාන සක්ෂි ශ්‍රාවකයෝ වෙති. මේ සුභද්ද තෙමේ වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩ සිටියදීම පැවිදිව, උපසම්පදාව ද ලබා, කමටහන් ද ගෙන රහත් භාවයට පත් විය.

Pañcamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

පස්වන භාණවාර වර්ණනාව නිම විය.

Tathāgatapacchimavācāvaṇṇanā

තථාගතයන් වහන්සේගේ අවසාන වචනය පිළිබඳ වර්ණනාව.

216. Idāni bhikkhusaṅghassa ovādaṃ ārabhi, taṃ dassetuṃ atha kho bhagavātiādi vuttaṃ. Tattha desito paññattoti dhammopi desito ceva [Pg.183] paññatto ca, vinayopi desito ceva paññatto ca. Paññatto ca nāma ṭhapito paṭṭhapitoti attho. So vo mamaccayenāti so dhammavinayo tumhākaṃ mamaccayena satthā. Mayā hi vo ṭhiteneva – ‘‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garukaṃ, idaṃ satekicchaṃ, idaṃ atekicchaṃ, idaṃ lokavajjaṃ, idaṃ paṇṇattivajjaṃ, ayaṃ āpatti puggalassa santike vuṭṭhāti, ayaṃ āpatti gaṇassa santike vuṭṭhāti, ayaṃ saṅghassa santike vuṭṭhātī’’ti sattāpattikkhandhavasena otiṇṇe vatthusmiṃ sakhandhakaparivāro ubhatovibhaṅgo vinayo nāma desito, taṃ sakalampi vinayapiṭakaṃ mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessati.

216. දැන් භික්ෂු සංඝයාට අවවාද දීම ආරම්භ කළ සේක, එය දැක්වීමට ‘අථ ඛෝ භගවා’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘දේශනා කරන ලද පනවන ලද’ යනු: ධර්මය ද දේශනා කරන ලද්දේ සහ පනවන ලද්දේය, විනය ද දේශනා කරන ලද්දේ සහ පනවන ලද්දේය. ‘පනවන ලද’ යනු තබන ලද, ස්ථාපනය කරන ලද යන අර්ථයයි. ‘එය මාගේ ඇවෑමෙන් ඔබගේ ශාස්තෘවරයා වන්නේය’ යනු: ඒ ධර්ම විනය ඔබගේ ශාස්තෘවරයා වනු ඇත. මා විසින් ඔබ ජීවමානව සිටියදීම, ‘මෙය ලහුක ඇවතකි, මෙය ගරුක ඇවතකි, මෙය සතේකිච්ඡය, මෙය අතේකිච්ඡය, මෙය ලෝක වජ්ජය, මෙය පණ්ණත්ති වජ්ජය, මෙම ඇවත පුද්ගලයෙකු ඉදිරියේ වුට්ඨානය කළ හැකිය, මෙම ඇවත ගණයක් ඉදිරියේ වුට්ඨානය කළ හැකිය, මෙම ඇවත සංඝයා ඉදිරියේ වුට්ඨානය කළ හැකිය’ යයි සත්තාපත්තික්ඛන්ධ වශයෙන් කරුණු පැමිණි කල්හි ඛන්ධක සහ පරිවාර සහිත උභතෝ විභංග නම් වූ විනය දේශනා කරන ලදී. ඒ සමස්ත විනය පිටකය මා පිරිනිවන් පෑ පසු ඔබගේ ශාස්තෘ කෘත්‍යය සිදු කරනු ඇත.

Ṭhiteneva ca mayā – ‘‘ime cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañca indriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti tena tenākārena ime dhamme vibhajitvā vibhajitvā suttantapiṭakaṃ desitaṃ, taṃ sakalampi suttantapiṭakaṃ mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessati. Ṭhiteneva ca mayā – ‘‘ime pañcakkhandhā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, cattāri saccāni, bāvīsatindriyāni, nava hetū, cattāro āhārā, satta phassā, satta vedanā, satta saññā, satta sañcetanā, satta cittāni. Tatrāpi ‘ettakā dhammā kāmāvacarā, ettakā rūpāvacarā, ettakā arūpāvacarā, ettakā pariyāpannā, ettakā apariyāpannā, ettakā lokiyā, ettakā lokuttarā’ti’’ ime dhamme vibhajitvā vibhajitvā catuvīsatisamantapaṭṭhānaanantanayamahāpaṭṭhānapaṭimaṇḍitaṃ abhidhammapiṭakaṃ desitaṃ, taṃ sakalampi abhidhammapiṭakaṃ mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessati.

මම ජීවමානව සිටියදීම, ‘මෙය සතර සතිපට්ඨානයයි, මෙය සතර සම්මප්පධානයයි, මෙය සතර ඉද්ධිපාදයයි, මේ පංච ඉන්ද්‍රියයන්ය, මේ පංච බලයන්ය, මේ සප්ත බොජ්ඣංගයන්ය, මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි’ යනුවෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් මේ ධර්මයන් බෙදා දක්වමින් සූත්‍ර පිටකය දේශනා කරන ලදී. ඒ මුළු සූත්‍ර පිටකයම මා පිරිනිවන් පෑ පසු ඔබ සැමට ශාස්තෘ කාර්යය ඉටු කරනු ඇත. තවද මම ජීවමානව සිටියදීම, ‘මෙය පංචස්කන්ධයයි, මේ දොළොස් ආයතනයන්ය, මේ දහඅට ධාතූන්ය, මේ සතර සත්‍යයන්ය, මේ බාවිසි ඉන්ද්‍රියයන්ය, මේ නව හේතූන්ය, මේ සතර ආහාරයන්ය, මේ සප්ත ස්පර්ශයන්ය, මේ සප්ත වේදනාවන්ය, මේ සප්ත සංඥාවන්ය, මේ සප්ත සංචේතනාවන්ය, මේ සප්ත චිත්තයන්ය’ යනුවෙන් දක්වන ලදී. එහිදී පවා ‘මෙපමණ ධර්මයන් කාමාවචරය, මෙපමණ ධර්මයන් රූපාවචරය, මෙපමණ ධර්මයන් අරූපාවචරය, මෙපමණ ධර්මයන් පර්යාපන්නය (වෘත්තයට ඇතුළත්ය), මෙපමණ ධර්මයන් අපර්යාපන්නය, මෙපමණ ධර්මයන් ලෞකිකය, මෙපමණ ධර්මයන් ලෝකෝත්තරය’ යනුවෙන් මේ පරමාර්ථ ධර්මයන් බෙදා දක්වමින්, විසිහතරක් වූ සමන්ත පට්ඨානයන්ගෙන් හා අනන්ත වූ ක්‍රමයන්ගෙන් යුත් මහා පට්ඨානයෙන් අලංකාර වූ අභිධර්ම පිටකය දේශනා කරන ලදී. ඒ මුළු අභිධර්ම පිටකයම මා පිරිනිවන් පෑ පසු ඔබ සැමට ශාස්තෘ කාර්යය ඉටු කරනු ඇත.

Iti sabbampetaṃ abhisambodhito yāva parinibbānā pañcacattālīsavassāni bhāsitaṃ lapitaṃ – ‘‘tīṇi piṭakāni, pañca nikāyā, navaṅgāni, caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti evaṃ mahāpabhedaṃ hoti. Iti imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassāni tiṭṭhanti, ahaṃ ekova parinibbāyāmi. Ahañca kho pana dāni ekakova ovadāmi anusāsāmi, mayi parinibbute imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassāni tumhe ovadissanti anusāsissantīti evaṃ bhagavā bahūni kāraṇāni dassento – ‘‘so vo mamaccayena satthā’’ti ovaditvā puna anāgate cārittaṃ dassento yathā kho panātiādimāha.

මෙසේ සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ දින සිට පිරිනිවන් පාන දින දක්වා වසර හතළිස් පහක් පුරා දේශනා කරන ලද හා වදාරන ලද මේ සියලු බුද්ධ වචනය, ‘පිටක තුනක්, නිකාය පහක්, අංග නවයක් සහ අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධ’ වශයෙන් මෙසේ මහා ප්‍රභේදයකට පැමිණෙයි. මෙසේ මේ අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් පවතිනු ඇත, මම පමණක් පිරිනිවන් පාමි. මම දැන් තනිවම ඔබට අවවාද අනුශාසනා කරමි. මා පිරිනිවන් පෑ පසු මේ අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් ඔබට අවවාද හා අනුශාසනා කරනු ඇතැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බොහෝ කරුණු දක්වමින්, ‘එම ධර්මය මා ඇවෑමෙන් ඔබගේ ශාස්තෘවරයා වන්නේය’ යැයි අවවාද කොට, නැවත අනාගතයෙහි භික්ෂූන්ගේ චාරිත්‍රයන් දක්වමින් ‘යථා ඛෝ පන’ යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha [Pg.184] samudācarantīti kathenti voharanti. Nāmena vā gottena vāti navakāti avatvā ‘‘tissa, nāgā’’ti evaṃ nāmena vā, ‘‘kassapa, gotamā’’ti evaṃ gottena vā, ‘‘āvuso tissa, āvuso kassapā’’ti evaṃ āvusovādena vā samudācaritabbo. Bhanteti vā āyasmāti vāti bhante tissa, āyasmā tissāti evaṃ samudācaritabbo. Samūhanatūti ākaṅkhamāno samūhanatu, yadi icchati samūhaneyyāti attho. Kasmā pana samūhanathāti ekaṃseneva avatvā vikappavacaneneva ṭhapesīti? Mahākassapassa balaṃ diṭṭhattā. Passati hi bhagavā – ‘‘samūhanathāti vuttepi saṅgītikāle kassapo na samūhanissatī’’ti. Tasmā vikappeneva ṭhapesi.

එහි ‘සමුදාචරන්ති’ යනු පවසති, ව්‍යවහාර කරති යන්නයි. ‘නාමයෙන් හෝ ගෝත්‍රයෙන් හෝ’ යනු නවක (කණිටු) භික්ෂූන් යැයි නොපවසා, ‘තිස්ස, නාග’ යනුවෙන් මෙසේ නාමයෙන් හෝ, ‘කාශ්‍යප, ගෝතම’ යනුවෙන් මෙසේ ගෝත්‍රයෙන් හෝ, ‘ඇවැත්නි තිස්ස, ඇවැත්නි කාශ්‍යප’ යනුවෙන් මෙසේ ඇවැත් යන වචනයෙන් (ආවුසෝවාදයෙන්) ඇමතිය යුතුය. ‘භන්තේ’ යනුවෙන් හෝ ‘ආයුෂ්මත්’ යනුවෙන් හෝ යනු ‘ස්වාමීනි තිස්ස’ හෝ ‘ආයුෂ්මත් තිස්ස’ යනුවෙන් මෙසේ ඇමතිය යුතුය. ‘සමූහනතු’ යනු කැමති වන්නේ නම් (ඒ ශික්ෂාපද) ඉවත් කෙරේවා, අභිමත නම් ඉවත් කළ හැකිය යන අර්ථයයි. එසේ නම්, ‘ඉවත් කරව්’ යැයි එක එල්ලේම නොවදාරා, විකල්ප වචනයකින් (කැමති නම් යනුවෙන්) වදාළේ මන්ද? එය මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේගේ ඥාන බලය දුටු බැවිනි. මක්නිසාද, ‘ඉවත් කරව්’ යැයි වදාළද, සංගායනා අවස්ථාවේදී කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ඒවා ඉවත් නොකරන බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුටු සේක. එබැවින් විකල්පයකින් යුතුව වදාළ සේක.

Tattha – ‘‘ekacce therā evamāhaṃsu – cattāri pārājikāni ṭhapetvā avasesāni khuddānukhuddakānī’’tiādinā nayena pañcasatikasaṅgītiyaṃ khuddānukhuddakakathā āgatāva vinicchayo pettha samantapāsādikāyaṃ vutto. Keci panāhu – ‘‘bhante, nāgasena, katamaṃ khuddakaṃ, katamaṃ anukhuddaka’’nti milindena raññā pucchito. ‘‘Dukkaṭaṃ, mahārāja, khuddakaṃ, dubbhāsitaṃ anukhuddaka’’nti vuttattā nāgasenatthero khuddānukhuddakaṃ jānāti. Mahākassapo pana taṃ ajānanto –

එහි - ‘ඇතැම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා මෙසේ පැවසූහ: පාරාජිකා සතර හැර සෙසු ශික්ෂාපද ඛුද්දානුඛුද්දක ශික්ෂාපද වේ’ යනාදී ක්‍රමයෙන් පංචසතික සංගායනාවෙහි ඛුද්දානුඛුද්දක කථාව පැමිණ ඇති අතර, ඒ පිළිබඳ විනිශ්චය සමන්තපාසාදිකාවෙහිද දක්වා ඇත. එහෙත් ඇතැම් ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති; මිළිඳු රජතුමා විසින් ‘ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, ඛුද්දක (කුඩා) ශික්ෂාපද කවරේද? අනුඛුද්දක (ඉතා කුඩා) ශික්ෂාපද කවරේද?’ යැයි විමසන ලදී. ‘මහරජ, දුක්කටාපත්තිය ඛුද්දක වේ, දුබ්භාසිතාපත්තිය අනුඛුද්දක වේ’ යැයි වදාළ බැවින් නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ ඛුද්දානුඛුද්දක ශික්ෂාපද හඳුනති. එසේ නම් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ එය නොදැන සිටියේද?

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho santamhākaṃ sikkhāpadāni gihigatāni, gihinopi jānanti – ‘‘idaṃ vo samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kappati, idaṃ vo na kappatī’’ti. Sace mayaṃ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanissāma, bhavissanti vattāro – ‘‘dhūmakālikaṃ samaṇena gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, yāva nesaṃ satthā aṭṭhāsi, tāvime sikkhāpadesu sikkhiṃsu, yato imesaṃ satthā parinibbuto, na dānime sikkhāpadesu sikkhantī’’ti. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho apaññattaṃ na paññapeyya, paññattaṃ na samucchindeyya, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vatteyya. Esā ñattīti –

‘ඇවැත්නි, සංඝයා වහන්සේ මට සවන් දෙන සේක්වා. අපගේ ශික්ෂාපද ගිහියන් අතරද ප්‍රකටය. ගිහියෝ පවා දනිති - ‘ශාක්‍යපුත්‍රීය ශ්‍රමණයන් වන ඔබට මෙය කැපය, මෙය අකැපය’ යනුවෙනි. ඉදින් අප ඛුද්දානුඛුද්දක ශික්ෂාපද ඉවත් කළහොත්, ‘ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂාපද පනවන ලද්දේ දුම් රොටුවක් මෙන් ස්වල්ප කාලයකටය; ඔවුන්ගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ජීවමානව සිටි තාක් ඔවුහු ශික්ෂාපද රැක්කහ, දැන් ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු ඔවුහු ශික්ෂාපද නොරකිති’ යි පවසන්නන් ඇති වනු ඇත. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු නම්, සංඝයා විසින් නොපැනවූ දෙයක් අලුතින් නොපැනවිය යුතුය, පනවන ලද දෙයක් ඉවත් නොකළ යුතුය, පනවන ලද ශික්ෂාපදයන්හි මැනවින් සමාදන්ව පැවතිය යුතුය. මෙය ඥප්තියයි.’

Kammavācaṃ sāvesīti. Na taṃ evaṃ gahetabbaṃ. Nāgasenatthero hi – ‘‘paravādino okāso mā ahosī’’ti evamāha. Mahākassapatthero ‘‘khuddānukhuddakāpattiṃ na samūhanissāmī’’ti kammavācaṃ sāvesi.

මෙසේ කර්මවාක්‍යය ඇසවූ සේක. එය (කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ නොදන්නා බව) එසේ නොගත යුතුය. නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ ‘පරවාදීන්ට අවස්ථාවක් නොලැබේවා’ යන අදහසින් එසේ පැවසූහ. මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ‘ඛුද්දානුඛුද්දක ආපත්තීන් ඉවත් නොකරන්නෙමි’ යි අදිටන් කොට කර්මවාක්‍යය ඇසවූ සේක.

Brahmadaṇḍakathāpi [Pg.185] saṅgītiyaṃ āgatattāsamantapāsādikāyaṃ vinicchitā.

බ්‍රහ්මදණ්ඩය පිළිබඳ කථාවද සංගායනාවෙහි ඇතුළත් බැවින් සමන්තපාසාදිකාවෙහි විනිශ්චය කර ඇත.

Kaṅkhāti dveḷhakaṃ. Vimatīti vinicchituṃ asamatthatā, buddho nu kho, na buddho nu kho, dhammo nu kho, na dhammo nu kho, saṅgho nu kho, na saṅgho nu kho, maggo nu kho, na maggo nu kho, paṭipadā nu kho, na paṭipadā nu khoti yassa saṃsayo uppajjeyya, taṃ vo vadāmi ‘‘pucchatha bhikkhave’’ti ayamettha saṅkhepattho. Satthugāravenāpi na puccheyyāthāti mayaṃ satthusantike pabbajimha, cattāro paccayāpi no satthu santakāva, te mayaṃ ettakaṃ kālaṃ kaṅkhaṃ akatvā na arahāma ajja pacchimakāle kaṅkhaṃ kātunti sace evaṃ satthari gāravena na pucchatha. Sahāyakopi bhikkhave sahāyakassa ārocetūti tumhākaṃ yo yassa bhikkhuno sandiṭṭho sambhatto, so tassa ārocetu, ahaṃ etassa bhikkhussa kathessāmi, tassa kathaṃ sutvā sabbe nikkaṅkhā bhavissathāti dasseti.

‘කංඛා’ යනු දෙපැත්තකට වැනෙන සැකයයි. ‘විමති’ යනු තීරණය කිරීමට නොහැකි බවයි. බුදුන් වහන්සේද? බුදුන් වහන්සේ නොවේද? ධර්මයද? ධර්මය නොවේද? සංඝයාද? සංඝයා නොවේද? මාර්ගයද? මාර්ගය නොවේද? ප්‍රතිපදාවද? ප්‍රතිපදාව නොවේද? යනුවෙන් යම් භික්ෂුවකට සැකයක් උපදින්නේ නම්, ‘මහණෙනි, විමසන්න’ යැයි ඔබ අමතා වදාරමි. මෙහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙයයි. ‘ශාස්තෘ ගෞරවය නිසාත් නොවිමසන්නේ නම්’ යනු, ‘අපි ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වුනෙමු, අපගේ සතර පසයද ශාස්තෘන් වහන්සේගේමය, එවන් වූ අපි මෙපමණ කාලයක් සැකයක් ඇති කර නොගෙන, අද මෙවන් අවසාන කාලයක සැක ඇති කර ගැනීම නුසුදුසුය’ කියා සිතා ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරවයෙන් නොවිමසන්නේ නම් යන්නයි. ‘මහණෙනි, යහළුවෙක් යහළුවෙකුට පවසන්න’ යනු, ඔබ අතර යම් භික්ෂුවක් යම් භික්ෂුවකගේ හිතවතෙක් හෝ සමීප මිතුරෙක් වේද, ඔහු ඒ මිතුරාට පවසත්වා. මම ඒ භික්ෂුවට කරුණු පැහැදිලි කරන්නෙමි, එවිට ඔහුගේ කථාව අසා ඔබ සැම සැක රහිත වනු ඇතැයි දක්වන සේක.

Evaṃ pasannoti evaṃ saddahāmi ahanti attho. Ñāṇamevāti nikkaṅkhabhāvapaccakkhakaraṇañāṇaṃyeva, ettha tathāgatassa na saddhāmattanti attho. Imesañhi, ānandāti imesaṃ antosāṇiyaṃ nisinnānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ. Yo pacchimakoti yo guṇavasena pacchimako. Ānandattheraṃyeva sandhāyāha.

‘එවං පසන්නෝ’ යනු මම එසේ විශ්වාස කරමි යන අර්ථයයි. ‘ඤාණමේව’ යනු සැක රහිත බව ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ඥානයම වේ. මෙහිදී තථාගතයන් වහන්සේට ඇත්තේ ශ්‍රද්ධාව මාත්‍රයක් පමණක් නොවන බව අදහසයි. ‘ඉමේසං හි ආනන්ද’ යනු තිරය ඇතුළත වැඩසිටින මේ පන්සියයක් භික්ෂූන් අතර යන්නයි. ‘යෝ පච්ඡිමකෝ’ යනාදී වචනයෙන්, ගුණ වශයෙන් යමෙක් අවසාන වේද (ඔහු සෝවාන් වූවෙකි), මෙහිදී ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේවම අදහස් කරමින් වදාළ සේක.

218. Appamādena sampādethāti satiavippavāsena sabbakiccāni sampādeyyātha. Iti bhagavā parinibbānamañce nipanno pañcacattālīsa vassāni dinnaṃ ovādaṃ sabbaṃ ekasmiṃ appamādapadeyeva pakkhipitvā adāsi. Ayaṃ tathāgatassa pacchimā vācāti idaṃ pana saṅgītikārakānaṃ vacanaṃ.

218. අප්‍රමාදයෙන් යුතුව (කටයුතු) සම්පූර්ණ කරන්න යනු සිහියෙන් තොර නොවී සියලු කටයුතු නිම කර ගන්න යන්නයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් මංචකයේ සැතපී සිටිමින්, වසර හතළිස් පහක් පුරා දේශනා කරන ලද සියලු අවවාදයන් 'අප්‍රමාදය' යන මේ එක් පදයකටම ඇතුළත් කර වදාළ සේක. 'මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ අවසාන වචනයයි' යන මේ කොටස සංගීතිකාරක තෙරුන් වහන්සේලාගේ වචනයකි.

Parinibbutakathāvaṇṇanā

පිරිනිවන් පෑම පිළිබඳ කතාවේ වර්ණනාවයි.

219. Ito paraṃ yaṃ parinibbānaparikammaṃ katvā bhagavā parinibbuto, taṃ dassetuṃ atha kho bhagavā paṭhamaṃ jhānantiādi vuttaṃ. Tattha parinibbuto bhanteti nirodhaṃ samāpannassa bhagavato assāsapassāsānaṃ abhāvaṃ disvā pucchati. Na āvusoti thero kathaṃ jānāti? Thero kira satthārā saddhiṃyeva taṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjanto yāva nevasaññānāsaññāyatanā vuṭṭhānaṃ, tāva gantvā idāni bhagavā [Pg.186] nirodhaṃ samāpanno, antonirodhe ca kālaṅkiriyā nāma natthīti jānāti.

219. මෙයින් පසුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් පිරිනිවන් පෑමේ පූර්ව කර්මයක් කොට පිරිනිවන් පෑ සේක් ද, එය පෙන්වා දීම පිණිස 'ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථම ධ්‍යානයට...' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ස්වාමීනි, පිරිනිවන් පෑ සේක් ද?' යන්න නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නොමැති බව දැක අසන ලද්දකි. 'ඇවැත්නි, නැත' යන්න අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ දැනගත්තේ කෙසේද? තෙරුන් වහන්සේ ද බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟම ඒ ඒ සමාපත්තිවලට සමවදිමින්, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙන් නැගී සිටින තෙක්ම ගොස්, දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී සිටින බවත්, නිරෝධ සමාපත්තිය තුළ පිරිනිවන් පෑමක් සිදු නොවන බවත් දැන සිටි බැවිනි.

Atha kho bhagavā saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajji…pe… tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthajjhānaṃ samāpajjīti ettha bhagavā catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamajjhānaṃ samāpajji, terasasu ṭhānesu dutiyajjhānaṃ, tathā tatiyajjhānaṃ, pannarasasu ṭhānesu catutthajjhānaṃ samāpajji. Kathaṃ? Dasasu asubhesu, dvattiṃsākāre aṭṭhasu kasiṇesu, mettākaruṇāmuditāsu, ānāpāne, paricchedākāseti imesu tāva catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamajjhānaṃ samāpajji. Ṭhapetvā pana dvattiṃsākārañca dasa asubhāni ca sesesu terasasu dutiyajjhānaṃ, tesuyeva ca tatiyajjhānaṃ samāpajji. Aṭṭhasu pana kasiṇesu, upekkhābrahmavihāre, ānāpāne, paricchedākāse, catūsu arūpesūti imesu pannarasasu ṭhānesu catutthajjhānaṃ samāpajji. Ayampi ca saṅkhepakathāva. Nibbānapuraṃ pavisanto pana bhagavā dhammassāmī sabbāpi catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo pavisitvā videsaṃ gacchanto ñātijanaṃ āliṅgetvā viya sabbasamāpattisukhaṃ anubhavitvā paviṭṭho.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සංඥාවේදනයිත නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට සමවැදුණු සේක... පෙ... තුන්වන ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට හතරවන ධ්‍යානයට සමවැදුණු සේක යන්නෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවස්ථා විසිහතරකදී ප්‍රථම ධ්‍යානයට ද, අවස්ථා දහතුනකදී දෙවන ධ්‍යානයට ද, එලෙසම තෙවන ධ්‍යානයට ද, අවස්ථා පහළොවකදී හතරවන ධ්‍යානයට ද සමවැදුණු සේක. ඒ කෙසේද? අසුභ දසය, දෙතිස් කුණපය, කසිණ අට, මෙත්තා-කරුණා-මුදිතා, ආනාපාන සහ පරිච්ඡේදාකාශ යන මේ අවස්ථා විසිහතරෙහි මුලින් ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවැදුණු සේක. දෙතිස් කුණපය සහ අසුභ දසය හැර ඉතිරි දහතුනෙහි දෙවන ධ්‍යානයට ද, ඒවායෙහිම තෙවන ධ්‍යානයට ද සමවැදුණු සේක. කසිණ අට, උපේක්ඛා බ්‍රහ්මවිහාරය, ආනාපාන, පරිච්ඡේදාකාශ සහ අරූප හතර යන මේ පහළොවෙහි හතරවන ධ්‍යානයට සමවැදුණු සේක. මෙය ද සංක්ෂිප්ත විස්තරයකි. සැබවින්ම නිවන් පුරයට ඇතුළු වන්නා වූ ධර්මස්වාමී වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලුම දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් කෝටියක් සංඛ්‍යාත සමාපත්තීන්ට සමවැදී, පරදේශයකට යන පුද්ගලයෙකු සිය නෑදෑ පිරිස වැළඳගෙන යන්නාක් මෙන් සියලු සමාපත්ති සුවය අනුභව කරමින් නිවනට ඇතුළු වූ සේක.

Catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyīti ettha jhānasamanantaraṃ, paccavekkhaṇāsamanantaranti dve samanantarāni. Tattha jhānā vuṭṭhāya bhavaṅgaṃ otiṇṇassa tattheva parinibbānaṃ jhānasamanantaraṃ nāma. Jhānā vuṭṭhahitvā puna jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇassa tattheva parinibbānaṃ paccavekkhaṇāsamanantaraṃ nāma. Imānipi dve samanantarāneva. Bhagavā pana jhānaṃ samāpajjitvā jhānā vuṭṭhāya jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgacittena abyākatena dukkhasaccena parinibbāyi. Ye hi keci buddhā vā paccekabuddhā vā ariyasāvakā vā antamaso kunthakipillikaṃ upādāya sabbe bhavaṅgacitteneva abyākatena dukkhasaccena kālaṅkarontīti. Mahābhūmicālādīni vuttanayānevāti.

හතරවන ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි සැණින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක යන්නෙහි ධ්‍යාන සමනන්තර (ධ්‍යානයෙන් පසු සැණින්) සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සමනන්තර (සලකා බැලීමෙන් පසු සැණින්) යනුවෙන් සමනන්තර දෙකකි. එහි ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට භවංගයට පත් වූ රහතන් වහන්සේගේ එම භවංගයේදීම පිරිනිවන් පෑම 'ධ්‍යාන සමනන්තර' නම් වේ. ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට නැවත ධ්‍යාන අංග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට භවංගයට පත් වූ රහතන් වහන්සේගේ එම භවංගයේදීම පිරිනිවන් පෑම 'ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සමනන්තර' නම් වේ. මේ දෙකම 'සමනන්තර' අවස්ථා මය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හතරවන ධ්‍යානයට සමවැදී, ඉන් නැගී සිට ධ්‍යාන අංග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට, අව්‍යාකෘත වූ දුක්ඛ සත්‍යයක් වූ භවංග සිතින් පිරිනිවන් පෑ සේක. යම්තාක් බුදුරජාණන් වහන්සේලා හෝ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා හෝ ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ හෝ වේවා, අවසානයේ කූඹි, ගෙමැස්සන් ආදී සියලු සත්වයෝ අව්‍යාකෘත දුක්ඛ සත්‍යයක් වූ භවංග සිතින්ම කළුරිය කරති. මහා භූමි චලනය ආදිය කලින් පවසන ලද පරිදිමය.

220. Bhūtāti sattā. Appaṭipuggaloti paṭibhāgapuggalavirahito. Balappattoti dasavidhañāṇabalaṃ patto.

220. 'භූතා' යනු සත්වයෝය. 'අප්පටිපුග්ගලෝ' යනු සීලාදී ගුණයෙන් තමන්ට සමාන පුද්ගලයෙකු නොමැති තැනැත්තාය. 'බලප්පත්තෝ' යනු දසවිධ ඥාන බලයට පත් වූ (ශාස්තෘන් වහන්සේ පවා පිරිනිවන් පෑ සේක) යන්නයි.

221. Uppādavayadhamminoti [Pg.187] uppādavayasabhāvā. Tesaṃ vūpasamoti tesaṃ saṅkhārānaṃ vūpasamo, asaṅkhataṃ nibbānameva sukhanti attho.

221. 'උප්පාදවයධම්මිනෝ' යනු ඇතිවීම සහ නැතිවීම ස්වභාවය කොට ඇත්තාහ. 'තේසං වූපසමෝ' යනු ඒ සංස්කාරයන්ගේ සන්සිඳීමයි. අසංඛත වූ නිවනම සුවය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

222. Nāhu assāsapassāsoti na jāto assāsapassāso. Anejoti taṇhāsaṅkhātāya ejāya abhāvena anejo. Santimārabbhāti anupādisesaṃ nibbānaṃ ārabbha paṭicca sandhāya. Yaṃ kālamakarīti yo kālaṃ akari. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘āvuso, yo mama satthā buddhamuni santiṃ gamissāmīti, santiṃ ārabbha kālamakari, tassa ṭhitacittassa tādino idāni assāsapassāso na jāto, natthi, nappavattatī’’ti.

222. 'නාහු අස්සාසපස්සාසෝ' යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ඇති නොවුණි යන්නයි. 'අනෝජෝ' යනු තණ්හාව නැති බැවින් කම්පනයක් නොමැති තැනැත්තාය. 'සන්තිමාරබ්භ' යනු අනුපාදිශේෂ නිවන අරමුණු කොට ගෙන යන්නයි. 'යං කාලමකරී' යනු යම් කාලයක පිරිනිවන් පෑ සේක්ද යන්නයි. මෙයින් පවසන්නේ: 'ඇවැත්නි, මාගේ ශාස්තෘ වූ යම් බුදු මුනිවරයෙක් ශාන්තියට (නිවනට) යන්නෙමි යි පවසා ඒ නිවන අරමුණු කොට පිරිනිවන් පෑ සේක්ද, නොසැලෙන සිතක් ඇති තාදී ගුණයෙන් යුත් ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස දැන් ඇති නොවේ, නැත, නොපවතී' යන්නයි.

Asallīnenāti alīnena asaṅkuṭitena suvikasiteneva cittena. Vedanaṃ ajjhavāsayīti vedanaṃ adhivāsesi, na vedanānuvattī hutvā ito cito ca samparivatti. Vimokkhoti kenaci dhammena anāvaraṇavimokkho sabbaso apaññattibhāvūpagamo pajjotanibbānasadiso jāto.

'අසල්ලීනේන' යනු නොඇලුණු, නොසන්කුචිත වූ, මනාව ප්‍රසන්න වූ සිතින් යුතුව යන්නයි. 'වේදනං අජ්ඣවාසයී' යනු වේදනාව ඉවසූ සේක, වේදනාවට අනුගතව මෙහාට එහාට පෙරළෙමින් නොසිටි සේක යන්නයි. 'විමොක්ඛෝ' යනු කිසිදු ධර්මයකින් වැළැක්විය නොහැකි මිදීමයි, සියලු ආකාරයෙන්ම පැනවීමක් නොමැති තත්වයට පත්වීමයි, එය පහනක් නිවී යාම හා සමාන විය.

223. Tadāsīti ‘‘saha parinibbānā mahābhūmicālo’’ti evaṃ heṭṭhā vuttaṃ bhūmicālameva sandhāyāha. Tañhi lomahaṃsanañca bhiṃsanakañca āsi. Sabbākāravarūpeteti sabbavarakāraṇūpete.

223. 'තදාසි' යනාදියෙන් 'පිරිනිවන් පෑමත් සමඟ මහා භූමි චලනයක් සිදු විය' යනුවෙන් කලින් පවසන ලද භූමි චලනයම අදහස් කරන ලදී. එය ලොමුදහගන්නා සුළු මෙන්ම භයානක ද විය. 'සබ්බාකාරවරූපේතේ' යනු සියලු උත්තම හේතූන්ගෙන් (ගුණාංගයන්ගෙන්) යුක්ත වූ (ශාස්තෘන් වහන්සේ) යන්නයි.

224. Avītarāgāti puthujjanā ceva sotāpannasakadāgāmino ca. Tesañhi domanassaṃ appahīnaṃ. Tasmā tepi bāhā paggayha kandanti. Ubhopi hatthe sīse ṭhapetvā rodantīti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

224. 'අවීතරාගා' යනු පෘථග්ජන මෙන්ම සෝවාන් සහ සකෘදාගාමී පුද්ගලයන්ය. ඔවුන්ගේ දොම්නස ප්‍රහීණ වී නැත. එබැවින් ඔවුහු ද දෑත් ඔසවා හඬති. දෑතින් හිස බදාගෙන හඬති යනාදී සියල්ල කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

225. Ujjhāyantīti ‘‘ayyā attanāpi adhivāsetuṃ na sakkonti, sesajanaṃ kathaṃ samassāsessantī’’ti vadantiyo ujjhāyanti. Kathaṃbhūtā pana bhante āyasmā anuruddho devatā manasikarotīti devatā, bhante, kathaṃbhūtā āyasmā anuruddho sallakkheti, kiṃ tā satthu parinibbānaṃ adhivāsentīti?

225. 'උජ්ඣායන්ති' යනු 'ස්වාමීනි, තෙරුන් වහන්සේලාට පවා මෙය ඉවසා සිටිය නොහැකි නම්, සෙසු ජනයා සනසන්නේ කෙසේද?' යි පවසමින් දොස් නගති (අඳෝනා නගති). 'ස්වාමීනි, ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ දෙවියන්ව දකින්නේ කෙසේ පෙනෙන නිසාද?' යනු 'ස්වාමීනි, අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ කෙබඳු වූ දෙවියන්ව දකින්නේ ද? ඒ දෙවිවරු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑම ඉවසන්නාහුද?' යි විමසීමයි.

Atha tāsaṃ pavattidassanatthaṃ thero santāvusotiādimāha. Taṃ vuttatthameva. Rattāvasesanti balavapaccūse parinibbutattā rattiyā avasesaṃ [Pg.188] cullakaddhānaṃ. Dhammiyā kathāyāti aññā pāṭiyekkā dhammakathā nāma natthi, ‘‘āvuso sadevake nāma loke appaṭipuggalassa satthuno ayaṃ maccurājā na lajjati, kimaṅgaṃ pana lokiyamahājanassa lajjissatī’’ti evarūpāya pana maraṇapaṭisaṃyuttāya kathāya vītināmesuṃ. Tesañhi taṃ kathaṃ kathentānaṃ muhutteneva aruṇaṃ uggacchi.

එකල්හි ඒ දෙවියන්ගේ පැවැත්ම පෙන්වා දීම පිණිස තෙරුන් වහන්සේ 'ඇවැත්නි, ශාන්ත වූ...' යනාදිය පැවසූහ. එහි අර්ථය කලින් පවසන ලද පරිදිමය. 'රත්තාවසේසං' යනු අලුයම් කාලයේදී පිරිනිවන් පෑ බැවින් රාත්‍රියෙහි ඉතිරිව තිබූ ස්වල්ප කාලයයි. 'ධම්මියා කථායා' යනු වෙනත් විශේෂ ධර්ම කතාවක් නොව, 'ඇවැත්නි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අසහාය වූ ශාස්තෘන් වහන්සේට පවා මේ මාර රජු ලැජ්ජා නොවේ නම්, ලෞකික මහා ජනයා කෙරෙහි කෙසේ ලැජ්ජා වන්නද?' යන මෙබඳු වූ මරණය පිළිබඳ කතාවෙන් කාලය ගත කළහ. ඔවුන් මෙසේ කතා කරමින් සිටියදීම මොහොතකින් අරුණෝදය උදා විය.

226. Atha khoti aruṇuggaṃ disvāva thero theraṃ etadavoca. Teneva karaṇīyenāti kīdisena nu kho parinibbānaṭṭhāne mālāgandhādisakkārena bhavitabbaṃ, kīdisena bhikkhusaṅghassa nisajjaṭṭhānena bhavitabbaṃ, kīdisena khādanīyabhojanīyena bhavitabbanti, evaṃ yaṃ bhagavato parinibbutabhāvaṃ sutvā kattabbaṃ teneva karaṇīyena.

226. ඉක්බිති අරුණෝදය දුටු සැණින් අනුරුද්ධ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආනන්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙය පැවසූහ. 'එම කර්තව්‍යය සඳහාම' යන්නෙහි අදහස නම් - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ ස්ථානයෙහි මල් සුවඳ විලවුන් ආදී සත්කාර කෙසේ විය යුතුද, භික්ෂු සංඝයා උදෙසා අසුන් පැනවීම කෙසේ විය යුතුද, කැවෙන බිඳෙන දෑ කෙසේ විය යුතුද යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව අසා කළ යුතු වූ යම් කටයුත්තක් වේද, ඒ කටයුත්ත සඳහාම යනුයි.

Buddhasarīrapūjāvaṇṇanā

බුද්ධ ශරීර පූජාව පිළිබඳ විස්තරය.

227. Sabbañca tāḷāvacaranti sabbaṃ tūriyabhaṇḍaṃ. Sannipātethāti bheriṃ carāpetvā samāharatha. Te tatheva akaṃsu. Maṇḍalamāḷeti dussamaṇḍalamāḷe. Paṭiyādentāti sajjentā.

227. 'සබ්බඤ්ච තාලාවචරං' යනු සියලු තූර්ය භාණ්ඩයි. 'සන්නිපාතේථ' යනු බෙර හඬවා පණිවිඩය පතළ කර (එම තූර්ය භාණ්ඩ වාදනය කරන්නන්) රැස් කරවන්න යන්නයි. ඔවුහු එලෙසම කළහ. 'මණ්ඩලමාළේ' යනු පිළිවලින් සරසන ලද රෙදි මණ්ඩපයන්හිය. 'පටියාදෙන්තා' යනු පිළියෙළ කරන්නාහු යන්නයි.

Dakkhiṇena dakkhiṇanti nagarassa dakkhiṇadisābhāgeneva dakkhiṇadisābhāgaṃ. Bāhirena bāhiranti antonagaraṃ appavesetvā bāhireneva nagarassa bāhirapassaṃ haritvā. Dakkhiṇato nagarassāti anurādhapurassa dakkhiṇadvārasadise ṭhāne ṭhapetvā sakkārasammānaṃ katvā jetavanasadise ṭhāne jhāpessāmāti attho.

'දක්ඛිණේන දක්ඛිණං' යනු නගරයේ දකුණු දිශා භාගයෙන්ම දකුණු දිශා භාගයටයි. 'බාහිරේන බාහිරං' යනු නගරය ඇතුළට ඇතුළු නොකර, නගරයට පිටතින්ම පිටත පැත්තෙන් වැඩම කරවා යන්නයි. 'දක්ඛිණතෝ නගරස්ස' යනු අනුරාධපුරයේ දකුණු දොරටුව බඳු ස්ථානයක තැන්පත් කර, සත්කාර සම්මාන පවත්වා, ජේතවනය බඳු ස්ථානයකදී ආදාහනය කරන්නෙමු යන්න අදහසයි.

228. Aṭṭha mallapāmokkhāti majjhimavayā thāmasampannā aṭṭhamallarājāno. Sīsaṃ nhātāti sīsaṃ dhovitvā nahātā. Āyasmantaṃ anuruddhanti therova dibbacakkhukoti pākaṭo, tasmā te santesupi aññesu mahātheresu – ‘‘ayaṃ no pākaṭaṃ katvā kathessatī’’ti theraṃ pucchiṃsu. Kathaṃ pana, bhante, devatānaṃ adhippāyoti bhante, amhākaṃ tāva adhippāyaṃ jānāma. Devatānaṃ kathaṃ adhippāyoti pucchanti. Thero paṭhamaṃ tesaṃ adhippāyaṃ dassento tumhākaṃ khotiādimāha. Makuṭabandhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyanti mallarājūnaṃ pasādhanamaṅgalasālāya etaṃ nāmaṃ. Cittīkataṭṭhena panesā ‘‘cetiya’’nti vuccati.

228. 'අට්ඨ මල්ලපාමොක්ඛා' යනු මධ්‍යම වයසේ පසුවන ශක්තිමත් මල්ල රජවරු අට දෙනෙකි. 'සීසං න්හාතා' යනු හිස සෝදා ස්නානය කළාහු යන්නයි. 'ආයස්මන්තං අනුරුද්ධං' යනු අනුරුද්ධ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තෙකැයි ප්‍රකට බැවින්, අනෙකුත් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා සිටියදී වුවද 'මොහු අපට පැහැදිලිව ප්‍රකාශ කරනු ඇතැයි' සිතා ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් විමසූහ. 'ස්වාමීනී, දෙවියන්ගේ අදහස කෙසේ දැයි' විමසන ලද්දේ, ස්වාමීනී, අපගේ අදහස නම් අපි දනිමු, දෙවියන්ගේ අදහස කෙසේ දැයි විමසමිනි. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රථමයෙන් ඔවුන්ගේ අදහස දක්වමින් 'තුම්හාකං ඛෝ' යනාදිය වදාළහ. 'මකුටබන්ධන' නම් වූ මල්ලවයන්ගේ චෛත්‍යය යනු මල්ල රජවරුන්ගේ අභිෂේක මංගල්‍යයේදී ආභරණ පැළඳීමේ ශාලාවට නමකි. ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව සලකන බැවින් මෙය 'චෛත්‍යය' යැයි කියනු ලැබේ.

229. Yāva [Pg.189] sandhisamalasaṅkaṭīrāti ettha sandhi nāma gharasandhi. Samalaṃ nāma gūtharāsiniddhamanapanāḷi. Saṅkaṭīraṃ nāma saṅkāraṭṭhānaṃ. Dibbehi ca mānusakehi ca naccehīti upari devatānaṃ naccāni honti, heṭṭhā manussānaṃ. Esa nayo gītādīsu. Apica devatānaṃ antare manussā, manussānaṃ antare devatāti evampi sakkarontā pūjentā agamaṃsu. Majjhena majjhaṃ nagarassa haritvāti evaṃ hariyamāne bhagavato sarīre bandhulamallasenāpatibhariyā mallikā nāma – ‘‘bhagavato sarīraṃ āharantī’’ti sutvā attano sāmikassa kālaṃ kiriyato paṭṭhāya aparibhuñjitvā ṭhapitaṃ visākhāya pasādhanasadisaṃ mahālatāpasādhanaṃ nīharāpetvā – ‘‘iminā satthāraṃ pūjessāmī’’ti taṃ majjāpetvā gandhodakena dhovitvā dvāre ṭhitā.

229. 'යාව සන්ධිසමලසංකටීරා' යන්නෙහි 'සන්ධි' යනු නිවාස අතර සන්ධිස්ථානයි. 'සමල' යනු අසූචි බැහැර කරන නාලිකා (කාණු) වේ. 'සංකටීර' යනු කුණු කසළ දමන ස්ථානයි. 'දිබ්බේහි ච මානුසකේහි ච නච්චේහි' යනු ඉහළ අහසේ දෙවියන්ගේ නැටුම්ද පහළ පොළොවේ මිනිසුන්ගේ නැටුම්ද පැවති බවයි. ගායනා ආදියේදීද මේ ක්‍රමයම වේ. තවද දෙවියන් අතර මිනිසුන්ද මිනිසුන් අතර දෙවියන්ද සිටිමින් සත්කාර පූජා පවත්වමින් ගමන් කළහ. 'මජ්ඣේන මජ්ඣං නගරස්ස හරිතවා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය මෙසේ වැඩම කරවන කල්හි, බන්ධුල මල්ල සෙනෙවියාගේ බිරිඳ වූ මල්ලිකා නම් තැනැත්තිය 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය වැඩම කරවන්නේය' යන්න අසා, තමාගේ ස්වාමියා මියගිය දින සිට පරිහරණය නොකර තබා තිබූ, විශාඛාවන්ගේ ආභරණය බඳු වූ මහාලතා ප්‍රසාධනය (ආභරණය) පිටතට ගෙන්වා ගෙන, 'මිනින් ශාස්තෘන් වහන්සේට පූජා කරන්නෙමි' යි සිතා එය මදවා පිරිසිදු කරවා සුවඳ පැණින් සෝදා තම නිවස ඉදිරිපිට සිටගත්තාය.

Taṃ kira pasādhanaṃ tāsañca dvinnaṃ itthīnaṃ, devadāniyacorassa geheti tīsuyeva ṭhānesu ahosi. Sā ca satthu sarīre dvāraṃ sampatte – ‘‘otāretha, tātā, satthusarīra’’nti vatvā taṃ pasādhanaṃ satthusarīre paṭimuñci. Taṃ sīsato paṭṭhāya paṭimukkaṃ yāvapādatalāgataṃ. Suvaṇṇavaṇṇaṃ bhagavato sarīraṃ sattaratanamayena mahāpasādhanena pasādhitaṃ ativiya virocittha. Taṃ sā disvā pasannacittā patthanaṃ akāsi – ‘‘bhagavā yāva vaṭṭe saṃsarissāmi, tāva me pāṭiyekkaṃ pasādhanakiccaṃ mā hotu, niccaṃ paṭimukkapasādhanasadisameva sarīraṃ hotū’’ti.

ඒ මහාලතා ප්‍රසාධනය එම ස්ත්‍රීන් දෙදෙනාගේ (විශාඛා සහ මල්ලිකා) නිවෙස්වල සහ දේවදානිය නම් සොරාගේ නිවස යන ස්ථාන තුනෙහිම පමණක් තිබුණි. ඇය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය තම නිවස අසලට පැමිණි කල්හි 'පුත්‍රයිනි, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය පහත් කරත්වා' යි පවසා, ඒ ආභරණය ශ්‍රී දේහය මත පැළඳවූවාය. හිස සිට පාදාන්තය දක්වාම ඒ ආභරණය වැසී ගියේය. රන්වන් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය සත් රුවනින් කළ ඒ මහාලතා ප්‍රසාධනයෙන් සැරසුණු කල්හි ඉතාමත් බැබළුණේය. ඇය එය දැක පැහැදුණු සිතින් මෙසේ ප්‍රාර්ථනාවක් කළාය: 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම යම් තාක් සංසාරයේ සැරිසරන්නෙම්ද, ඒ තාක් මට වෙන්ව සරසා ගැනීමේ අවශ්‍යතාවක් පැන නොනැඟේවා, නිරතුරුවම මේ ආභරණය පැළඳුවාක් බඳු වූ ශරීරයක් මට ලැබේවා' යනුවෙනි.

Atha bhagavantaṃ sattaratanamayena mahāpasādhanena ukkhipitvā puratthimena dvārena nīharitvā puratthimena nagarassa makuṭabandhanaṃ mallānaṃ cetiyaṃ, ettha bhagavato sarīraṃ nikkhipiṃsu.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේව සත් රුවනින් කළ ඒ මහාලතා ප්‍රසාධනය සමඟින් ඔසවාගෙන, නැගෙනහිර දොරටුවෙන් නික්ම නගරයේ නැගෙනහිර දිශාවෙහි වූ මල්ල රජවරුන්ගේ මකුටබන්ධන නම් චෛත්‍යස්ථානයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය තැන්පත් කළහ.

Mahākassapattheravatthuvaṇṇanā

මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ කථා පුවත පිළිබඳ විස්තරය.

231. Pāvāya kusināranti pāvānagare piṇḍāya caritvā ‘‘kusināraṃ gamissāmī’’ti addhānamaggappaṭipanno hoti. Rukkhamūle nisīdīti ettha kasmā divāvihāranti na vuttaṃ? Divāvihāratthāya anisinnattā. Therassa hi parivārā bhikkhū sabbe sukhasaṃvaddhitā mahāpuññā. Te majjhanhikasamaye tattapāsāṇasadisāya bhūmiyā padasā gacchantā kilamiṃsu. Thero te disvā – ‘‘bhikkhū kilamanti, gantabbaṭṭhānañca na dūraṃ, thokaṃ vissamitvā darathaṃ paṭippassambhetvā sāyanhasamaye kusināraṃ gantvā dasabalaṃ passissāmī’’ti maggā [Pg.190] okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle saṅghāṭiṃ paññapetvā udakatumbato udakena hatthapāde sītale katvā nisīdi. Parivārabhikkhūpissa rukkhamūle nisīditvā yoniso manasikāre kammaṃ kurumānā tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhaṇamānā nisīdiṃsu. Iti darathavinodanatthāya nisinnattā ‘‘divāvihāra’’nti na vuttaṃ.

231. 'පාවාය කුසිනාරං' යනු පාවා නුවර පිඬු පිණිස හැසිර 'කුසිනාරාවට යන්නෙමි' යි දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන් බවයි. 'රුක්ඛමූලේ නිසීදි' යන්නෙහි මෙතැන 'දිවා විහාරය පිණිස' යැයි නොවදාළේ මන්ද? උන්වහන්සේ දහවල් විවේකය සඳහා වැඩ නොසිටි බැවිනි. ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පිරිවර භික්ෂූන් සියලු දෙනාම සැපසේ හැදී වැඩුණු, මහත් පින් ඇති අය වූහ. ඔවුහු මද්දහන් වේලෙහි රත්වූ ගල්තලාවක් බඳු පොළොවෙහි පයින් ගමන් කිරීමෙන් පීඩාවට පත් වූහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔවුන් දැක, 'මහණහු පීඩාවට පත්වෙති, යා යුතු ස්ථානයද දුර නොවේ, මඳක් විවේක ගෙන තැතිගැන්ම හා පීඩාව සංසිඳුවාගෙන සවස් කාලයේ කුසිනාරාවට ගොස් දසබලයන් වහන්සේව දැකගන්නෙමි' යි සිතා මාර්ගයෙන් ඉවතට ගොස් එක්තරා රුක් මුලක සංඝාටිය පනවා, පැන් කලයෙන් ගත් පැන්නෙන් අත් පා සිසිල් කරවාගෙන වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේගේ පිරිවර භික්ෂූහුද රුක් මුල්හි හිඳ යෝනිසෝ මනසිකාරයෙහි යෙදෙමින් රත්නත්‍රයේ ගුණ වර්ණනා කරමින් වැඩසිටියහ. මෙලෙස පීඩාව සංසිඳුවා ගැනීම පිණිස වැඩසිටි බැවින් 'දිවා විහාරය' යැයි වදාරා නැත.

Mandāravapupphaṃ gahetvāti mahāpātippamāṇaṃ pupphaṃ āgantukadaṇḍake ṭhapetvā chattaṃ viya gahetvā. Addasa khoti āgacchantaṃ dūrato addasa. Disvā ca pana cintesi –

'මන්දාරවපුප්ඵං ගහෙත්වා' යනු ලොකු තලියක් පමණ වූ පුෂ්පයක් තාවකාලික දණ්ඩක තබා කුඩයක් මෙන් ගෙන සිටීමයි. 'අද්දස ඛෝ' යනු දුරදීම එන්නා දැකීමයි. දැක මෙසේ සිතුවේය.

‘‘Etaṃ ājīvakassa hatthe mandāravapupphaṃ paññāyati, etañca na sabbadā manussapathe paññāyati, yadā pana koci iddhimā iddhiṃ vikubbati, tadā sabbaññubodhisattassa ca mātukucchiokkamanādīsu hoti. Na kho pana ajja kenaci iddhivikubbanaṃ kataṃ, na me satthā mātukucchiṃ okkanto, na kucchito nikkhamanto, nāpissa ajja abhisambodhi, na dhammacakkappavattanaṃ, na yamakapāṭihāriyaṃ, na devorohaṇaṃ, na āyusaṅkhārossajjanaṃ. Mahallako pana me satthā dhuvaṃ parinibbuto bhavissatī’’ti.

'මේ ආජීවකයාගේ අතෙහි මන්දාරව දිව්‍ය පුෂ්පයක් පෙනෙන්නට තිබේ. මෙය සාමාන්‍යයෙන් මනුෂ්‍ය ලෝකයේ දක්නට ලැබෙන්නක් නොවේ. යම් කලෙක සෘද්ධිමතෙකු සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයක් පාන්නේද, එකල්හි හෝ සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳ ගැනීම ආදී අවස්ථාවලදී මෙය දක්නට ලැබේ. අද කිසිවෙකු විසින් සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයක් නොකරන ලදී. මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳ ගත්තා හෝ මව්කුසින් බිහි වූවා හෝ නොවේ. අද උන්වහන්සේගේ සම්බුද්ධත්වය හෝ ධම්මචක්කප්පවත්තනය හෝ යමක ප්‍රාතිහාර්යය හෝ දෙව්ලොවින් බැසීම හෝ ආයු සංස්කාරය අත්හැරීම හෝ සිදු නොවීය. මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වයෝවෘද්ධ වූහ. ඒකාන්තයෙන්ම උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පාන්නට ඇත' යනුවෙනි.

Tato – ‘‘pucchāmi na’’nti cittaṃ uppādetvā – ‘‘sace kho pana nisinnakova pucchāmi, satthari agāravo kato bhavissatī’’ti uṭṭhahitvā ṭhitaṭṭhānato apakkamma chaddanto nāgarājā maṇicammaṃ viya dasabaladattiyaṃ meghavaṇṇaṃ paṃsukūlacīvaraṃ pārupitvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasmiṃ patiṭṭhapetvā satthari katena gāravena ājīvakassa abhimukho hutvā – ‘‘āvuso, amhākaṃ satthāraṃ jānāsī’’ti āha. Kiṃ pana satthu parinibbānaṃ jānanto pucchi ajānantoti? Āvajjanapaṭibaddhaṃ khīṇāsavānaṃ jānanaṃ, anāvajjitattā panesa ajānanto pucchīti eke. Thero samāpattibahulo, rattiṭṭhānadivāṭṭhānaleṇamaṇḍapādīsu niccaṃ samāpattibaleneva yāpeti, kulasantakampi gāmaṃ pavisitvā dvāre samāpattiṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhitova bhikkhaṃ gaṇhāti. Thero kira iminā pacchimena attabhāvena mahājanānuggahaṃ karissāmi – ‘‘ye mayhaṃ bhikkhaṃ vā denti gandhamālādīhi vā sakkāraṃ karonti, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hotū’’ti evaṃ [Pg.191] karoti. Tasmā samāpattibahulatāya na jānāti. Iti ajānantova pucchatīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ.

එවිට - “මම මොහුගෙන් විමසන්නෙමි” යි සිතක් උපදවාගෙන - “ඉදින් මම වාඩි වී සිටියදීම විමසන්නේ නම්, එය ශාස්තෘන් වහන්සේට කළ අගෞරවයක් වන්නේය” යි සිතා හුන් තැනින් නැගී සිට, සිටි තැනින් ඉවත්ව ගොස්, ඡද්දන්ත ඇත් රජු මැණික් වැනි සමක් පොරවන්නාක් මෙන් දසබලයන් වහන්සේ විසින් පිරිනමන ලද වලාකුළු පැහැති පාංශුකූල සිවුර පෙරවාගෙන, දස ඇඟිලි එක්කොට කරන ලද නමස්කාරයෙන් බබළන දෑත් හිස මුදුනේ තබාගෙන, ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවයෙන් ඒ ආජීවකයා දෙසට මුහුණ ලා - “ඇවැත්නි, අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ගැන ඔබ දන්නෙහිද?” යි ඇසූහ. කුමක් හෙයින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පිරිනිවීම දැනගෙන විමසුවේද නොදැන විමසුවේද? රහතන් වහන්සේලාගේ දැනීම ආවර්ජනය (මෙනෙහි කිරීම) මත රඳා පවතින අතර, මේ ස්වාමීන් වහන්සේ ආවර්ජනය නොකළ හෙයින් නොදැන විමසුවේ යැයි සමහරෙක් පවසති. තෙරුන් වහන්සේ සමාපත්ති බහුල වූවෝය. රෑ තැන්, දහවල් තැන්, ලෙන් හා මණ්ඩප ආදියෙහි නිරතුරුව සමාපත්ති බලයෙන්ම කාලය ගත කරති. කුලවතුන්ගේ ගම්වලට පිවිසි විට පවා දොරටුවේදී සමාපත්තියට සමවැදී, සමාපත්තියෙන් නැගී සිටම පිණ්ඩපාතය පිළිගනිති. තෙරුන් වහන්සේ “මම මේ අවසන් ආත්මභාවයෙන් මහා ජනයාට අනුග්‍රහ කරන්නෙමි, යමෙක් මට දන් දෙත්ද, සුවඳ මල් ආදියෙන් සත්කාර කරත්ද, ඔවුන්ට එය මහාඵල වේවා” යි මෙසේ කරති. එබැවින් සමාපත්ති බහුල බව නිසා (පිරිනිවීම ගැන) නොදනිති. මෙසේ නොදැනම විමසන්නේ යැයි කියති. එය පිළි නොගත යුතුය.

Na hettha ajānanakāraṇaṃ atthi. Abhilakkhitaṃ satthu parinibbānaṃ ahosi, dasasahassilokadhātukampanādīhi nimittehi. Therassa pana parisāya kehici bhikkhūhi bhagavā diṭṭhapubbo, kehici na diṭṭhapubbo, tattha yehipi diṭṭhapubbo, tepi passitukāmāva, yehipi adiṭṭhapubbo, tepi passitukāmāva. Tattha yehi na diṭṭhapubbo, te atidassanakāmatāya gantvā ‘‘kuhiṃ bhagavā’’ti pucchantā ‘‘parinibbuto’’ti sutvā sandhāretuṃ nāsakkhissanti. Cīvarañca pattañca chaḍḍetvā ekavatthā vā dunnivatthā vā duppārutā vā urāni paṭipisantā parodissanti. Tattha manussā – ‘‘mahākassapattherena saddhiṃ āgatā paṃsukūlikā sayampi itthiyo viya parodanti, te kiṃ amhe samassāsessantī’’ti mayhaṃ dosaṃ dassanti. Idaṃ pana suññaṃ mahāaraññaṃ, idha yathā tathā rodantesu doso natthi. Purimataraṃ sutvā nāma sokopi tanuko hotīti bhikkhūnaṃ satuppādanatthāya jānantova pucchi.

එහි නොදැන සිටීමට කරුණක් නැත. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පිරිනිවීම දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා වීම ආදී නිමිති මගින් මනාව සලකුණු විය. තෙරුන් වහන්සේගේ පිරිස අතර සමහර භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේව පෙර දැක තිබූ අතර, සමහරු පෙර දැක නොතිබුණි. එහිදී යම් භික්ෂූන් පිරිසක් පෙර දැක තිබුණේද, ඔවුන්ද දැකීමට කැමති වූහ. යමෙක් පෙර දැක නොතිබුණේද, ඔවුන්ද දැකීමට කැමති වූහ. එහිදී පෙර දැක නොතිබූ භික්ෂූන් දැකීමේ තද බල ආශාවෙන් යුතුව ගොස් “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහිද?” යි විමසූ විට “පිරිනිවන් පෑ සේකැ” යි ඇසූවොත් සිත පාලනය කර ගැනීමට නොහැකි වනු ඇත. සිවුරු හා පාත්‍ර අතහැර දමා, තනි පිළියක් ඇඳගෙන හෝ වැරදි ලෙස සිවුරු ඇඳගෙන හෝ වැරදි ලෙස සිවුරු පොරවාගෙන හෝ ළෙහි අත් ගසා ගනිමින් හඬන්නට පටන් ගනු ඇත. එවිට මිනිසුන් “මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ සමඟ පැමිණි පාංශුකූලික භික්ෂූන් වහන්සේලාත් ස්ත්‍රීන් මෙන් හඬන්නාහුය, ඔවුන් අපව කෙසේ අස්වසන්නද?” යි මට දොස් පවරනු ඇත. මෙය වනාහි ජනශූන්‍ය මහා වනයකි, මෙහි කෙසේ හෝ හැඬුවද දොසක් නැත. කලින්ම අසන්නට ලැබුණහොත් ශෝකයද අඩුවන්නේය යන සිතුවිල්ලෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේලා තුළ සිහිය උපදවනු පිණිස දැන දැනම විමසූහ.

Ajja sattāhaparinibbuto samaṇo gotamoti ajja samaṇo gotamo sattāhaparinibbuto. Tato me idanti tato samaṇassa gotamassa parinibbutaṭṭhānato.

“අදට ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා දින හතකි” යනු අදට ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා සත් දවසක් වන බවයි. “එතැනින් මම මෙය (ලැබුවෙමි)” යනු ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ ස්ථානයෙන් යන්නයි.

232. Subhaddo nāma vuḍḍhapabbajitoti ‘‘subhaddo’’ti tassa nāmaṃ. Vuḍḍhakāle pana pabbajitattā ‘‘vuḍḍhapabbajito’’ti vuccati. Kasmā pana so evamāha? Bhagavati āghātena. Ayaṃ kireso khandhake āgate ātumāvatthusmiṃ nahāpitapubbako vuḍḍhapabbajito bhagavati kusinārato nikkhamitvā aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi saddhiṃ ātumaṃ āgacchante bhagavā āgacchatīti sutvā – ‘‘āgatakāle yāgupānaṃ karissāmī’’ti sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhite dve putte etadavoca – ‘‘bhagavā kira, tātā, ātumaṃ āgacchati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi; gacchatha tumhe, tātā, khurabhaṇḍaṃ ādāya nāḷiyāvāpakena anugharakaṃ anugharakaṃ āhiṇḍatha loṇampi telampi taṇḍulampi khādanīyampi saṃharatha [Pg.192] bhagavato āgatassa yāgupānaṃ karissāmā’’ti (mahāva. 303). Te tathā akaṃsu.

232. “සුභද්‍ර නම් වූ මහලු කල පැවිදි වූ තැනැත්තා” යනු ඒ මහලු පැවිද්දාගේ නම “සුභද්‍ර” යන්නයි. මහලු වයසේදී පැවිදි වූ බැවින් “වෘද්ධ පබ්බජිත” (මහලු කල පැවිදි වූවා) යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු කුමක් හෙයින් මෙසේ කීවේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ වෛරයක් නිසාය. කියනු ලබන පරිදි, මොහු වනාහි ඛන්ධකයන්හි එන ආතුමා වස්තුවේ සඳහන් වන, පෙර කරණවෑමියෙකු වූ මහලු කල පැවිදි වූ අයෙකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුසිනාරා නුවරින් නික්ම එක්දහස් දෙසිය පනහක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ ආතුමා නුවරට වඩිනා බව අසා - “වඩිනා කලට යාගු පැන් පිළියෙළ කරන්නෙමි” යි සාමණේර අවධියේ සිටි පුතුන් දෙදෙනාට මෙසේ කීවේය - “පුත්‍රයිනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක්දහස් දෙසිය පනහක් වූ මහත් භික්ෂු සංඝයා සමඟ ආතුමා නුවරට වඩිනා සේක. පුත්‍රයිනි, නුඹලා දැලි පිහි කට්ටලය රැගෙන නැළිය බැගින් ගෙන ගෙයක් ගෙයක් පාසා ඇවිද ලුණු, තෙල්, සහල් සහ කැවිලි පෙවිලි රැස් කරගන්න. වඩිනා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට යාගු පැන් පිළියෙළ කරමු” යි කීවේය. ඔවුහුද එසේ කළහ.

Manussā te dārake mañjuke paṭibhāneyyake disvā kāretukāmāpi akāretukāmāpi kārentiyeva. Katakāle – ‘‘kiṃ gaṇhissatha tātā’’ti pucchanti. Te vadanti – ‘‘na amhākaṃ aññena kenaci attho, pitā pana no bhagavato, āgatakāle yāgudānaṃ dātukāmo’’ti. Taṃ sutvā manussā aparigaṇetvāva yaṃ te sakkonti āharituṃ, sabbaṃ denti. Yampi na sakkonti, manussehi pesenti. Atha bhagavati ātumaṃ āgantvā bhusāgāraṃ paviṭṭhe subhaddo sāyanhasamayaṃ gāmadvāraṃ gantvā manusse āmantesi – ‘‘upāsakā, nāhaṃ tumhākaṃ santikā aññaṃ kiñci paccāsīsāmi, mayhaṃ dārakehi ābhatāni taṇḍulādīniyeva saṅghassa pahonti. Yaṃ hatthakammaṃ, taṃ me dethā’’ti. ‘‘Idañcidañca gaṇhathā’’ti sabbūpakaraṇāni gāhetvā vihāre uddhanāni kāretvā ekaṃ kāḷakaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā tādisameva pārupitvā – ‘‘idaṃ karotha, idaṃ karothā’’ti sabbarattiṃ vicārento satasahassaṃ vissajjetvā bhojjayāguñca madhugoḷakañca paṭiyādāpesi. Bhojjayāgu nāma bhuñjitvā pātabbayāgu, tattha sappimadhuphāṇitamacchamaṃsapupphaphalarasādi yaṃ kiñci khādanīyaṃ nāma sabbaṃ pakkhipati kīḷitukāmānaṃ sīsamakkhanayoggā hoti sugandhagandhā.

මිනිසුන් ඒ මධුර හඬැති, තේජවන්ත කුඩා දරුවන් (සාමණේරයන්) දැක, කොණ්ඩා රැවුල් කැපීමට අවශ්‍ය වුවද නොවුවද ඔවුන් ලවා කරවා ගත්හ. කළ පසු - “පුත්‍රයිනි, නුඹලාට කුමක් අවශ්‍යද?” යි විමසති. ඔවුහු පවසන්නාහු - “අපට වෙනත් කිසිවක් අවශ්‍ය නැත, අපගේ පියාණන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඩිනා කලට යාගු දානයක් දීමට කැමති වන්නේය” යි කීහ. එය ඇසූ මිනිසුන් නොපැකිළිව ඔවුන්ට රැගෙන යා හැකි උපරිම දෙය ලබා දුන්හ. රැගෙන යා නොහැකි දේ මිනිසුන් ලවාම යැවූහ. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආතුමා නුවරට වැඩම කොට පිදුරු ගෙයකට (භුසාගාරයකට) වැඩි කල්හි, සුභද්‍ර සවස් කාලයේ ගම් දොරටුවට ගොස් මිනිසුන්ට කතා කොට - “උපාසකවරුනි, මම නුඹලාගෙන් වෙනත් කිසිවක් බලාපොරොත්තු නොවෙමි, මාගේ දරුවන් රැගෙන ආ සහල් ආදියම සංඝයාට ප්‍රමාණවත් වේ. යම් ශ්‍රමයක් ඇද්ද, එය මට ලබා දෙන්න” යි කීවේය. “මෙයත් මෙයත් ගන්න” යැයි පවසා සියලු උපකරණ ගෙන්වාගෙන, විහාරයෙහි උඳුන් තනවා, එක් කිලිටි කසාවතක් ඇඳගෙන, එවැනිම සිවුරක් පොරවාගෙන - “මෙය කරන්න, මෙය කරන්න” යැයි පවසමින් මුළු රාත්‍රිය පුරාම මෙහෙයවමින්, ලක්ෂයක් ධනය වියදම් කොට භෝජ්ජ යාගු සහ මධුගෝලක (පැණි ගුලි) පිළියෙළ කරවීය. භෝජ්ජ යාගු නම් අනුභව කොට පානය කළ යුතු යාගු වර්ගයකි. එහි ගිතෙල්, මී පැණි, උක් හකුරු, මස්, මාළු, මල් හා පලතුරු යුෂ ආදී ඕනෑම ආහාරයට සුදුසු දෙයක් දමනු ලැබේ. එය කෙළිදෙළෙන් සිටින අයට හිස ගල්වන තෙලක් බඳුය, ඉතා සුවඳවත්ය.

Atha bhagavā kālasseva sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivuto piṇḍāya carituṃ ātumanagarābhimukho pāyāsi. Manussā tassa ārocesuṃ – ‘‘bhagavā piṇḍāya gāmaṃ pavisati, tayā kassa yāgu paṭiyāditā’’ti. So yathānivatthapāruteheva tehi kāḷakakāsāvehi ekena hatthena dabbiñca kaṭacchuñca gahetvā brahmā viya dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhapetvā vanditvā – ‘‘paṭiggaṇhātu me, bhante, bhagavā yāgu’’nti āha.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෑසනම සිරුර පිරිසිදු කොට භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා පිණ්ඩපාතය පිණිස ආතුමා නුවර දෙසට වැඩම කළ සේක. මිනිසුන් ඔහුට (සුභද්‍රට) - “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට වඩින සේක, ඔබ කා වෙනුවෙන්ද යාගුව පිළියෙළ කළේ?” යි කීහ. ඔහු ඇඳ පොරවාගෙන සිටි ඒ කිලිටි කසාවත් පිටින්ම එක් අතකින් හෑන්ද අනෙක් අතින් කටච්ඡුවද (ලොකු හැන්ද) රැගෙන, බ්‍රහ්මයෙකු මෙන් දකුණු දණමඬල පොළොවෙහි තබා වැඳ - “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාගේ මේ යාගුව පිළිගන්නා සේක්වා” යි කීවේය.

Tato ‘‘jānantāpi tathāgatā pucchantī’’ti khandhake āgatanayena bhagavā pucchitvā ca sutvā ca taṃ vuḍḍhapabbajitaṃ vigarahitvā tasmiṃ vatthusmiṃ akappiyasamādānasikkhāpadañca, khurabhaṇḍapariharaṇasikkhāpadañcāti dve sikkhāpadāni paññapetvā – ‘‘bhikkhave, anekakappakoṭiyo bhojanaṃ pariyesanteheva [Pg.193] vītināmitā, idaṃ pana tumhākaṃ akappiyaṃ adhammena uppannaṃ bhojanaṃ, imaṃ paribhuttānaṃ anekāni attabhāvasahassāni apāyesveva nibbattissanti, apetha mā gaṇhathā’’ti bhikkhācārābhimukho agamāsi. Ekabhikkhunāpi na kiñci gahitaṃ.

ඉන්පසු, ‘දැන දැනත් තථාගතයන් වහන්සේලා විමසති’ යන මහාවග්ග පාලියෙහි එන ක්‍රමයට අනුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමසා බලා, කරුණු අසා දැනගෙන, ඒ මහලු පැවිද්දාට දොස් පවරා, එම සිද්ධිය නිමිති කරගෙන අකැප දෑ පිළිගැනීම පිළිබඳ ශික්ෂා පදය හා දැලිපිහි ආම්පන්න රැගෙන යාම පිළිබඳ ශික්ෂා පදය යන ශික්ෂා පද දෙක පනවා මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, බොහෝ කල්ප කෝටි ගණනක් තිස්සේ ආහාර සොයමින්ම කාලය ගෙවා දැමුවාහුය. අධාර්මිකව උපන් මෙම ආහාරය තොපට අකැපය. මෙය අනුභව කරන්නා වූ තොපට අත්බැව් දහස් ගණනක් මුළුල්ලෙහි අපායෙහිම උපදින්නට සිදුවනු ඇත. මෙයින් ඉවත් වන්න, මෙය නොගන්න.” මෙසේ වදාරා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කළ සේක. කිසිදු භික්ෂුවක් කිසිවක් පිළිගත්තේ නැත.

Subhaddo anattamano hutvā ayaṃ ‘‘sabbaṃ jānāmī’’ti āhiṇḍati. Sace na gahitukāmo, pesetvā ārocetabbaṃ. Ayaṃ pakkāhāro nāma sabbaciraṃ tiṭṭhanto sattāhamattaṃ tiṭṭheyya. Idañhi mama yāvajīvaṃ pariyattaṃ assa. Sabbaṃ tena nāsitaṃ, ahitakāmo ayaṃ mayhanti bhagavati āghātaṃ bandhitvā dasabale dharante kiñci vattuṃ nāsakkhi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ uccā kulā pabbajito mahāpuriso, sace kiñci vakkhāmi, maṃyeva santajjessatī’’ti. Svāyaṃ ajja ‘‘parinibbuto bhagavā’’ti sutvā laddhassāso viya haṭṭhatuṭṭho evamāha.

සුභද්ද (මහලු මහණ) නොසතුටු සිතින් යුතුව මෙසේ සිතීය: “මොහු (මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයා) ‘මම සියල්ල දනිමි’ යි කියමින් හැසිරෙයි. ඉදින් පිළිගැනීමට අකමැති නම්, පණිවිඩයක් එවා ඒ බව දැනුම් දිය යුතුව තිබුණි. පිසූ මෙම ආහාරය බොහෝ කල් පැවතියත් පවතින්නේ සත් දිනක් පමණි. එහෙත් මෙය මට ජීවිතාන්තය දක්වාම සෑහෙනු ඇත. ඔහු ඒ සියල්ල විනාශ කළේය. ඔහු මට අහිත කැමති අයෙකි.” මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වෛර බැඳගත් ඔහු දසබලයන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටින කාලයෙහි කිසිවක් කීමට අපොහොසත් විය. ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: “මොහු උසස් කුලයකින් පැවිදි වූ මහා පුරුෂයෙකි, මම යමක් කීවොත් මටම තර්ජනය කරනු ඇත.” එම සුභද්ද අද “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක” යන්න අසා, සහනයක් ලද්දෙකු මෙන් අතිශය ප්‍රීතියට පත්ව මෙසේ කීවේය.

Thero taṃ sutvā hadaye pahāradānaṃ viya matthake patitasukkhāsani viya maññi, dhammasaṃvego cassa uppajji – ‘‘sattāhamattaparinibbuto bhagavā, ajjāpissa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ dharatiyeva, dukkhena bhagavatā ārādhitasāsane nāma evaṃ lahu mahantaṃ pāpakasaṭaṃ kaṇṭako uppanno, alaṃ kho panesa pāpo vaḍḍhamāno aññepi evarūpe sahāye labhitvā sakkā sāsanaṃ osakkāpetu’’nti. Tato thero cintesi –

මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ඒ වචන අසා, එය හදවතට එල්ල වූ පහරක් මෙන් ද හිස මත පතිත වූ හෙණ ගෙඩියක් මෙන් ද සලකා මහත් සංවේගයට පත් වූහ. උන්වහන්සේට මෙබඳු ධර්ම සංවේගයක් ඇති විය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා තවම ගතවූයේ සත් දිනක් පමණි. අදත් උන්වහන්සේගේ ස්වර්ණවර්ණ ශරීරය තවමත් ඉතිරිව පවතී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉතා දුක් මහන්සියෙන් පිහිටුවා වදාළ ශාසනයෙහි මෙතරම් ඉක්මනින් මෙබඳු මහා පවිටු කුණු කසළක්, කටු පඳුරක් බඳු වූවෙක් උපන්නේය. මෙබඳු පවිටු පුද්ගලයන් වර්ධනය වී තවත් එවැනිම යහළුවන් ලදහොත් ශාසනය පිරිහීමට පත් කිරීමට එයම ප්‍රමාණවත්ය.” ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක:

‘‘Sace kho panāhaṃ imaṃ mahallakaṃ idheva pilotikaṃ nivāsāpetvā chārikāya okirāpetvā nīharāpessāmi, manussā ‘samaṇassa gotamassa sarīre dharamāneyeva sāvakā vivadantī’ti amhākaṃ dosaṃ dassessanti adhivāsemi tāva.

“ඉදින් මම මේ මහලු පැවිද්දාට මෙහිදීම රෙදි කඩක් හන්දවා, හිස මත අළු ඉස්සවා නෙරපා හැරියොත්, ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ශරීරය තවමත් පවතිද්දීම ශ්‍රාවකයෝ ඔවුනොවුන් කලහ කරති’ යි කියා මිනිස්සු අපට දොස් පවරනු ඇත. එබැවින් දැනට මෙය ඉවසන්නෙමි.

Bhagavatā hi desito dhammo asaṅgahitapuppharāsisadiso. Tattha yathā vātena pahaṭapupphāni yato vā tato vā gacchanti, evameva evarūpānaṃ pāpapuggalānaṃ vasena gacchante gacchante kāle vinaye ekaṃ dve sikkhāpadāni nassissanti, sutte eko dve pañhāvārā nassissanti, abhidhamme ekaṃ dve bhūmantarāni nassissanti, evaṃ anukkamena mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāma; tasmā dhammavinayasaṅgahaṃ karissāma. Evañhi sati daḷhaṃ [Pg.194] suttena saṅgahitāni pupphāni viya ayaṃ dhammavinayo niccalo bhavissati.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය නූලකින් අමුණා නැති මල් රාශියක් වැනිය. එහිදී සුළඟට අසු වූ මල් එහා මෙහා විසිරී යන්නාක් මෙන්, කාලය ගතවත්ම මෙබඳු පවිටු පුද්ගලයන් නිසා විනයෙහි යම් ශික්ෂා පදයක් හෝ දෙකක් ද, සූත්‍රයන්හි යම් ප්‍රශ්න වාරයක් හෝ දෙකක් ද, අභිධර්මයෙහි යම් භූමි අන්තරයක් හෝ දෙකක් ද නැති වී යනු ඇත. මෙසේ අනුපිළිවෙළින් එහි මුල නැති වූ විට, අප මුල නැති වූ ගසක වසන පිසාචයන් (වෘක්ෂ දේවතාවුන්) වැනි වන්නෙමු (නැතහොත් බෙහෙත් මුල නැති වූ විට මිනිසුන්ට පෙනෙන තත්ත්වයට පත්වන භූතයන් වැනි වන්නෙමු). එබැවින් අපි ධර්ම විනය සංගායනා කරන්නෙමු. එසේ කළ විට, නූලකින් මැනවින් අමුණන ලද මල් මෙන් මේ ධර්ම විනය නොසැලී පවතිනු ඇත.”

Etadatthañhi bhagavā mayhaṃ tīṇi gāvutāni paccuggamanaṃ akāsi, tīhi ovādehi upasampadaṃ adāsi, kāyato apanetvā kāye cīvaraparivattanaṃ akāsi, ākāse pāṇiṃ cāletvā candūpamaṃ paṭipadaṃ kathento maṃ kāyasakkhiṃ katvā kathesi, tikkhattuṃ sakalasāsanadāyajjaṃ paṭicchāpesi. Mādise bhikkhumhi tiṭṭhamāne ayaṃ pāpo sāsane vuḍḍhiṃ mā alattha. Yāva adhammo na dippati, dhammo na paṭibāhiyati. Avinayo na dippati vinayo na paṭibāhiyati. Adhammavādino na balavanto honti, dhammavādino na dubbalā honti; avinayavādino na balavanto honti, vinayavādino na dubbalā honti. Tāva dhammañca vinayañca saṅgāyissāmi. Tato bhikkhū attano attano pahonakaṃ gahetvā kappiyākappiyaṃ kathessanti. Athāyaṃ pāpo sayameva niggahaṃ pāpuṇissati, puna sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkhissati, sāsanaṃ iddhañceva phītañca bhavissatī’’ti.

“මේ පරමාර්ථය උදෙසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට ගාවුත තුනක් පෙරමගට වැඩම කළ සේක. අවවාද තුනකින් මට උපසම්පදාව ලබා දුන් සේක. උන්වහන්සේගේ ශරීරයෙන් සිවුර ඉවත් කර මගේ සිවුර හා මාරු කළ සේක. අහසෙහි අත සලවා චන්දූපම (හඳ වැනි) පිළිවෙත දේශනා කරද්දී මා සාක්ෂිකරුවෙකු කොට දේශනා කළ සේක. තෙවරක් මුළු ශාසන දායාදය මට පවරා දුන් සේක. මා වැනි භික්ෂුවක ජීවත්ව සිටියදී මේ පවිටු තැනැත්තා ශාසනයෙහි දියුණුවක් නොලැබිය යුතුය. අදහම ඉස්මතු නොවද්දීත්, දහම යටපත් නොවද්දීත්, අවිනය ඉස්මතු නොවද්දීත්, විනය යටපත් නොවද්දීත්, අදහම් කියන්නන් බලවත් නොවද්දීත්, දහම් කියන්නන් දුබල නොවද්දීත් මම ධර්මය හා විනය සංගායනා කරන්නෙමි. ඉන්පසු භික්ෂූන් වහන්සේලා තම තමන්ට හැකි පරිදි කැප අකැප දෑ දේශනා කරනු ඇත. එවිට මේ පවිටු තැනැත්තා නිරායාසයෙන්ම මර්දනයට පත්වනු ඇත, නැවත හිස එසවීමට නොහැකි වනු ඇත. ශාසනය ද සමෘද්ධිමත්ව හා දියුණුව පවතිනු ඇත.”

So evaṃ nāma mayhaṃ cittaṃ uppannanti kassaci anārocetvā bhikkhusaṅghaṃ samassāsesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā mahākassapo…pe… netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti.

ඒ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ තමන් තුළ මෙබඳු අදහසක් ඇති වූ බව කිසිවෙකුටත් නොපවසා භික්ෂු සංඝයා සනසා වදාළ සේක. ඒ පිළිබඳව “ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ... පෙ... මෙය සිදුවිය නොහැක්කකි” යනාදිය වදාරන ලදී.

233. Citakanti vīsaratanasatikaṃ candanacitakaṃ. Āḷimpessāmāti aggiṃ gāhāpessāma. Na sakkonti āḷimpetunti aṭṭhapi soḷasapi dvattiṃsapi janā jālanatthāya yamakayamakaukkāyo gahetvā tālavaṇṭehi bījantā bhastāhi dhamantā tāni tāni kāraṇāni karontāpi na sakkontiyeva aggiṃ gāhāpetuṃ. Devatānaṃ adhippāyoti ettha tā kira devatā therassa upaṭṭhākadevatāva. Asītimahāsāvakesu hi cittāni pasādetvā tesaṃ upaṭṭhākāni asītikulasahassāni sagge nibbattāni. Tattha there cittaṃ pasādetvā sagge nibbattā devatā tasmiṃ samāgame theraṃ adisvā – ‘‘kuhiṃ nu kho amhākaṃ kulūpakatthero’’ti antarāmagge paṭipannaṃ disvā ‘‘amhākaṃ kulūpakattherena avandite citako mā pajjalitthā’’ti adhiṭṭhahiṃsu.

233. ‘චිතක’ යනු රියන් එකසිය විස්සක් උසැති සඳුන් දර සෑයයි. ‘ගිනි දල්වන්නෙමු’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ගින්න ඇවිළවීමයි. අට දෙනෙක්, දහසය දෙනෙක් හෝ තිස් දෙදෙනෙක් වුවද ගිනි දල්වනු පිණිස යුගල වශයෙන් පන්දම් ගෙන තල් අතු මගින් පවන් සලමින්, මයිනහම් මගින් පිඹිමින් නොයෙක් උපක්‍රම කළත් ගිනි දල්වා ගැනීමට නොහැකි විය. එය දෙවියන්ගේ අදහස විය. එහි සිටි එම දෙවිවරු මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේගේ උපස්ථායක දෙවිවරුය. අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත පහදවා ගෙන උන්වහන්සේලාට උපස්ථායකව සිටි අසූ දහසක් පමණ වූ කුල දරුවෝ දෙව්ලොව උපන්හ. ඒ අතරින් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි සිත පහදවා දෙව්ලොව උපන් දෙවිවරු එම රැස්වීමේදී තෙරුන් වහන්සේ නොදැක, “අපගේ කුලූපක තෙරුන් වහන්සේ කොහේදැයි” සොයා බලද්දී මග වැඩම කරන බව දැක, “අපගේ තෙරුන් වහන්සේ වන්දනා නොකරන තාක් මේ සෑය ගිනි නොගනීවා!” යි අධිෂ්ඨාන කළහ.

Manussā [Pg.195] taṃ sutvā – ‘‘mahākassapo kira nāma bho bhikkhu pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ ‘dasabalassa pāde vandissāmī’ti āgacchati. Tasmiṃ kira anāgate citako na pajjalissati. Kīdiso bho so bhikkhu kāḷo odāto dīgho rasso, evarūpe nāma bho bhikkhumhi ṭhite kiṃ dasabalassa parinibbānaṃ nāmā’’ti keci gandhamālādihatthā paṭipathaṃ gacchiṃsu. Keci vīthiyo vicittā katvā āgamanamaggaṃ olokayamānā aṭṭhaṃsu.

මිනිස්සු ඒ පුවත අසා, “පින්වත්නි, මහා කාශ්‍යප නම් භික්ෂුවක් පන්සීයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදය වන්දනා කිරීමට වඩින්නේලු. උන්වහන්සේ වඩින තුරු සෑය ගිනි නොගන්නේලු. පින්වත්නි, ඒ භික්ෂුව කෙබඳු කෙනෙක්ද? කළු පාටද, සුදු පාටද, උසද, මිටිද? මෙබඳු භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටියදී දසබලයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑවේ කෙසේද?” යැයි පවසමින් සමහරු සුවඳ විලවුන් හා මල් ආදිය අතැතිව පෙරමගට ගියහ. සමහරු මාවත් අලංකාර කොට උන්වහන්සේ වඩිනා මග දෙස බලා සිටියහ.

234. Atha kho āyasmā mahākassapo yena kusinārā…pe… sirasā vandīti thero kira citakaṃ padakkhiṇaṃ katvā āvajjantova sallakkhesi – ‘‘imasmiṃ ṭhāne sīsaṃ, imasmiṃ ṭhāne pādā’’ti. Tato pādānaṃ samīpe ṭhatvā abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya – ‘‘arāsahassapaṭimaṇḍitacakkalakkhaṇapatiṭṭhitā dasabalassa pādā saddhiṃ kappāsapaṭalehi pañca dussayugasatāni suvaṇṇadoṇiṃ candanacitakañca dvedhā katvā mayhaṃ uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhahantū’’ti adhiṭṭhāsi. Saha adhiṭṭhānacittena tāni pañca dussayugasatāni dvedhā katvā valāhakantarā puṇṇacando viya pādā nikkhamiṃsu. Thero vikasitarattapadumasadise hatthe pasāretvā suvaṇṇavaṇṇe satthupāde yāva gopphakā daḷhaṃ gahetvā attano siravare patiṭṭhapesi. Tena vuttaṃ – ‘‘bhagavato pāde sirasā vandī’’ti.

234. එකල්හි ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ කුසිනාරා නුවරට වැඩම කොට... ශ්‍රී පාද වැඳීම පිළිබඳ විස්තරය මෙසේය: තෙරුන් වහන්සේ චිතකය පැදකුණු කොට පිරික්සා බලමින්, 'මේ ස්ථානයෙහි හිස පිහිටා ඇත, මේ ස්ථානයෙහි ශ්‍රී පාද පිහිටා ඇතැ'යි වටහා ගත්හ. ඉන්පසු ශ්‍රී පාදයන් අසල සිට අභිඥාවන්ට පාදක වූ චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවැදී, එයින් නැගී සිට, 'දහසක් අර ඇති චක්‍ර ලක්ෂණයෙන් විභූෂිත වූ දසබලධාරීන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගලය, කපු පුළුන් ස්ථර හා පන්සියයක් වස්ත්‍ර යුගල ද රන් දෝණිය ද සඳුන් චිතකය ද දෙබෑ කරමින් මාගේ උතුම් වූ හිස මත පිහිටාවා!' යි අධිෂ්ඨාන කළහ. අධිෂ්ඨාන සිතත් සමඟම ඒ පන්සියයක් වස්ත්‍ර යුගල දෙබෑ කරමින්, වළාකුළු අතරින් නික්මෙන පුන්සඳක් මෙන් ශ්‍රී පාද යුගලය පිටතට නික්මුණි. තෙරුන් වහන්සේ විකසිත රතු පියුමක් වැනි සියත් දිගු කොට ස්වර්ණ වර්ණ වූ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන් වළලුකර දක්වා තදින් අල්ලාගෙන තමන් වහන්සේගේ උතුම් හිස මත තබා ගත්හ. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන් හිසින් වැන්දේය' යි පවසන ලද්දේ එබැවිනි.

Mahājano taṃ acchariyaṃ disvā ekappahāreneva mahānādaṃ nadi, gandhamālādīhi pūjetvā yathāruci vandi. Evaṃ pana therena ca mahājanena ca tehi ca pañcahi bhikkhusatehi vanditamatte puna adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Pakatiadhiṭṭhānavaseneva therassa hatthato muccitvā alattakavaṇṇāni bhagavato pādatalāni candanadāruādīsu kiñci acāletvāva yathāṭhāne patiṭṭhahiṃsu, yathāṭhāne ṭhitāneva ahesuṃ. Bhagavato hi pādesu nikkhamantesu vā pavisantesu vā kappāsaaṃsu vā dasikatantaṃ vā telabindu vā dārukkhandhaṃ vā ṭhānā calitaṃ nāma nāhosi. Sabbaṃ yathāṭhāne ṭhitameva ahosi. Uṭṭhahitvā pana atthaṅgate cande viya sūriye viya ca tathāgatassa pādesu antarahitesu mahājano mahākanditaṃ kandi. Parinibbānakālato adhikataraṃ kāruññaṃ ahosi.

මහා ජනකාය ඒ ආශ්චර්යය දැක එකවරම මහත් හඬින් සාධුකාර දුන්හ; සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා පවත්වා රිසි සේ වැන්දහ. මෙසේ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ද මහා ජනයා ද ඒ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ද වැඳ අවසන් වූ පසු නැවත අධිෂ්ඨාන කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නොවීය. ප්‍රකෘති අධිෂ්ඨාන බලයෙන්ම තෙරුන් වහන්සේගේ දෑතින් මිදී, ලාකඩ පැහැති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පා පතුල් තල, සඳුන් දර ආදිය කිසිවක් සෙලවීමකින් තොරව තිබූ තැන්වලම පිහිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන් නික්මෙන කල හෝ ඇතුළු වන කල හෝ කපු නූලක්, රෙදි වාටියක්, තෙල් බින්දුවක් හෝ දර කැබැල්ලක්වත් ස්වකීය ස්ථානයෙන් චලනය නොවීය. සියල්ල තිබූ පරිදිම ස්ථාවරව පැවතුණි. උදා වී බැස යන චන්ද්‍රයා හෝ සූර්යයා මෙන් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන් සැඟවී ගිය කල්හි මහා ජනයා මහ හඬින් හඬා වැලපුණහ. එය පිරිනිවන් පෑ අවස්ථාවටත් වඩා වැඩි සංවේගයක් ඇති කළේය.

Sayameva [Pg.196] bhagavato citako pajjalīti idaṃ pana kassaci pajjalāpetuṃ vāyamantassa adassanavasena vuttaṃ. Devatānubhāvena panesa samantato ekappahāreneva pajjali.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ චිතකය ඉබේම දැල්වුණි යන්න පවසන ලද්දේ, කිසිවකු එය දැල්වීමට උත්සාහ කරනු නොපෙනුණු බැවිනි. සැබවින්ම දෙවියන්ගේ ආනුභාවයෙන් ඒ සඳුන් චිතකය හාත්පසින්ම එකවරම දැල්වුණි.

235. Sarīrāneva avasissiṃsūti pubbe ekagghanena ṭhitattā sarīraṃ nāma ahosi. Idāni vippakiṇṇattā sarīrānīti vuttaṃ sumanamakuḷasadisā ca dhotamuttasadisā ca suvaṇṇasadisā ca dhātuyo avasissiṃsūti attho. Dīghāyukabuddhānañhi sarīraṃ suvaṇṇakkhandhasadisaṃ ekameva hoti. Bhagavā pana – ‘‘ahaṃ na ciraṃ ṭhatvā parinibbāyāmi, mayhaṃ sāsanaṃ tāva sabbattha na vitthāritaṃ, tasmā parinibbutassāpi me sāsapamattampi dhātuṃ gahetvā attano attano vasanaṭṭhāne cetiyaṃ katvā paricaranto mahājano saggaparāyaṇo hotū’’ti dhātūnaṃ vikiraṇaṃ adhiṭṭhāsi. Kati, panassa dhātuyo vippakiṇṇā, kati na vippakiṇṇāti. Catasso dāṭhā, dve akkhakā, uṇhīsanti imā satta dhātuyo na vippakiriṃsu, sesā vippakiriṃsūti. Tattha sabbakhuddakā dhātu sāsapabījamattā ahosi, mahādhātu majjhe bhinnataṇḍulamattā, atimahatī majjhe bhinnamuggamattāti.

235. 'ශරීර කොටස්ම ඉතිරි විය' යන්නෙහි අර්ථය නම්, පෙර ඒකඝන (එක් රැසක්) ව පැවති බැවින් ශරීරය යැයි කියන ලද නමුත්, දැන් විසිරී ඇති බැවින් ධාතූන් වහන්සේලා යැයි කියනු ලැබේ. සමන් කැකුළු වැනි වූ, සෝදන ලද මුතු වැනි වූ සහ රන්වන් පැහැති වූ ධාතූන් වහන්සේලා ඉතිරි වූහ. දීර්ඝායුෂ ඇති බුදුවරුන්ගේ ශරීර ධාතූන් රන් කන්දක් මෙන් ඒකඝන වේ. එහෙත් අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: 'මම වැඩි කලක් නොසිට පිරිනිවන් පාන්නෙමි, මාගේ ශාසනය තවමත් සෑම තැනම පැතිරී නැත. එබැවින් පිරිනිවන් පෑ පසු මාගේ අබ ඇටයක් පමණ වූ හෝ ධාතුවක් ගෙන තමන් වහන්සේලා වසන ස්ථානවල චෛත්‍ය කරවා පුද පූජා පවත්වන මහා ජනයා ස්වර්ග පරායනය වෙත්වා.' මෙසේ සිතා උන්වහන්සේ ධාතූන් විසිරීමට අධිෂ්ඨාන කළහ. උන්වහන්සේගේ ධාතූන් කොපමණ විසිරුණේද, කොපමණ නොවිසිරුණේද? සතර දළදා වහන්සේලා ද, අකු ධාතූන් දෙනම ද, ලලාට ධාතූන් වහන්සේ ද යන මේ සත් නමක් ධාතූන් වහන්සේලා නොවිසිරුණහ. සෙසු ධාතූන් වහන්සේලා විසිරුණහ. එහි ඉතාම කුඩා ධාතුව අබ ඇටයක් පමණ විය. මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ධාතුව කඩන ලද සහල් ඇටයක් පමණ විය. විශාලම ධාතුව කඩන ලද මුං ඇටයක් පමණ වූ බව දත යුතුය.

Udakadhārāti aggabāhumattāpi jaṅghamattāpi tālakkhandhamattāpi udakadhārā ākāsato patitvā nibbāpesi. Udakasālatoti parivāretvā ṭhitasālarukkhe sandhāyetaṃ vuttaṃ, tesampi hi khandhantaraviṭapantarehi udakadhārā nikkhamitvā nibbāpesuṃ. Bhagavato citako mahanto. Samantā pathaviṃ bhinditvāpi naṅgalasīsamattā udakavaṭṭi phalikavaṭaṃsakasadisā uggantvā citakameva gaṇhanti. Gandhodakenāti suvaṇṇaghaṭe rajataghaṭe ca pūretvā ābhatanānāgandhodakena. Nibbāpesunti suvaṇṇamayarajatamayehi aṭṭhadaṇḍakehi vikiritvā candanacitakaṃ nibbāpesuṃ.

අහසින් අතේ මනාව වැනි වූ ද කෙණ්ඩය වැනි වූ ද තල් කඳක් වැනි වූ ද ජල ධාරාවෝ වැටී ගින්න නිවා දැමූහ. චිතකය වටකර තිබූ සල් ගස්වල කඳන් හා අතු අතරින් ද ජල ධාරාවන් නික්මී ගින්න නිවීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ චිතකය ඉතා විශාලය. හාත්පසින් පොළොව පලාගෙන නගුල් ඊසක් පමණ වූ ජල කඳන් පළිඟු ආභරණ මෙන් උඩට නැගී චිතකය තෙත් කළහ. එසේම රන් රිදී කළවල පුරවා ගෙන එන ලද විවිධ සුවඳ පැන්වලින් ද ගින්න නිවා දැමූහ. රන් රිදී මුවා අඬුවලින් පලස් සේ විසුරුවා සඳුන් චිතකය නිවා දැමූහ.

Ettha ca citake jhāyamāne parivāretvā ṭhitasālarukkhānaṃ sākhantarehi viṭapantarehi pattantarehi jālā uggacchanti, pattaṃ vā sākhā vā pupphaṃ vā daḍḍhā nāma natthi, kipillikāpi makkaṭakāpi jālānaṃ antareneva vicaranti[Pg.197]. Ākāsato patitaudakadhārāsupi sālarukkhehi nikkhantaudakadhārāsupi pathaviṃ bhinditvā nikkhantaudakadhārāsupi dhammakathāva pamāṇaṃ. Evaṃ citakaṃ nibbāpetvā pana mallarājāno santhāgāre catujjātiyagandhaparibhaṇḍaṃ kāretvā lājapañcamāni pupphāni vikiritvā upari celavitānaṃ bandhitvā suvaṇṇatārakādīhi khacitvā tattha gandhadāmamālādāmaratanadāmāni olambetvā santhāgārato yāva makuṭabandhanasaṅkhātā sīsapasādhanamaṅgalasālā, tāva ubhohi passehi sāṇikilañjaparikkhepaṃ kāretvā upari celavitānaṃ bandhāpetvā suvaṇṇatārakādīhi khacitvā tatthapi gandhadāmamālādāmaratanadāmāni olambetvā maṇidaṇḍavaṇṇehi veṇūhi ca pañcavaṇṇaddhaje ussāpetvā samantā vātapaṭākā parikkhipitvā susammaṭṭhāsu vīthīsu kadaliyo ca puṇṇaghaṭe ca ṭhapetvā daṇḍakadīpikā jāletvā alaṅkatahatthikkhandhe saha dhātūhi suvaṇṇadoṇiṃ ṭhapetvā mālāgandhādīhi pūjentā sādhukīḷitaṃ kīḷantā antonagaraṃ pavesetvā santhāgāre sarabhamayapallaṅke ṭhapetvā upari setacchattaṃ dhāresuṃ. Evaṃ katvā – ‘‘atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīrāni sattāhaṃ santhāgāre sattipañjaraṃ karitvā’’ti sabbaṃ veditabbaṃ.

චිතකය දැල්වෙන කල්හි අවට තිබූ සල් ගස්වල අතු, කොළ සහ මල් අතරින් ගිනි දැල් මතු වුව ද කිසිවක් පිළිස්සී නොගියේය. කෘමීන් පවා ගිනි දැල් අතර සැරිසැරූහ. අහසින්, සල් ගස්වලින් සහ පොළොවෙන් මතු වූ ජල ධාරා පිළිබඳ විස්තර ධර්ම කථිකයන් වහන්සේලාගේ විස්තර පමාණයකට අනුව දත යුතුය. මෙසේ චිතකය නිවා දැමූ පසු මල්ල රජදරුවෝ සන්ථාගාර ශාලාව සුවඳ විලවුන්වලින් ආලේප කර, විලඳ සහ මල් ඉස, උඩින් රන් තාරකාවලින් සැරසූ වියන් බඳවා, සුවඳ මල් දම් හා රත්න දම් එල්ලා අලංකාර කළහ. සන්ථාගාරයේ සිට මකුටබන්ධන මංගල ශාලාව දක්වා මාවත දෙපස වස්ත්‍රවලින් වටකොට, වියන් බැඳ, පංච වර්ණ ධජ ඔසවා, කෙසෙල් ගස් හා පුන්කළස් තබා, පන්දම් දල්වා මාවත සරසන ලදී. අලංකාර කරන ලද ඇතෙකු පිට ධාතූන් වහන්සේලා සහිත ස්වර්ණ දෝණිය තබා, මහත් වූ පූජා සත්කාර මධ්‍යයේ සන්ථාගාරයෙහි සිංහ පල්ලංගයක තැන්පත් කර සේසත් නැංවූහ. මෙසේ කොට 'ඉන්පසු කුසිනාරා නුවර මල්ල රජදරුවෝ සත් දිනක් මුළුල්ලේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය සන්ථාගාරයෙහි තැන්පත් කර...' යනාදී සියලු විස්තර දත යුතුය.

Tattha sattipañjaraṃ karitvāti sattihatthehi purisehi parikkhipāpetvā. Dhanupākāranti paṭhamaṃ tāva hatthikumbhena kumbhaṃ paharante parikkhipāpesuṃ, tato asse gīvāya gīvaṃ paharante, tato rathe āṇikoṭiyā āṇikoṭiṃ paharante, tato yodhe bāhunā bāhuṃ paharante. Tesaṃ pariyante koṭiyā koṭiṃ paharamānāni dhanūni parikkhipāpesuṃ. Iti samantā yojanappamāṇaṃ ṭhānaṃ sattāhaṃ sannāhagavacchikaṃ viya katvā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘dhanupākāraṃ parikkhipāpetvā’’ti.

"සත්තිපඤ්ජරයක් කොට" යනු අතේ හෙල්ල ඇති පුරුෂයන් ලවා වට කරවීමයි. "දුනු පවුරක්" යනු පළමුව හස්තීන්ගේ කුම්භස්තල එකිනෙක ගැටෙන සේ වට කරවා, ඉන්පසු අශ්වයන්ගේ බෙලි එකිනෙක ගැටෙන සේ ද, ඉන්පසු රථවල ඇණ කෙළවරවල් එකිනෙක ගැටෙන සේ ද, ඉන්පසු සෙබළුන්ගේ උරහිස් එකිනෙක ගැටෙන සේ ද පිරිවර කරන ලදී. ඒ සියල්ලටම පිටතින් දුනු කොන් එකිනෙක ගැටෙන සේ දුනු පවුරක් කරවූහ. මෙසේ සිවු දෙසින් යොදුනක් පමණ තැන සත් දිනක් මුළුල්ලේ දැලක් වැනි වූ ආරක්‍ෂාවක් සංවිධානය කළහ. එය අරභයා "දුනු පවුරක් වට කරවා" යැයි කියන ලදී.

Kasmā panete evamakaṃsūti? Ito purimesu hi dvīsu sattāhesu te bhikkhusaṅghassa ṭhānanisajjokāsaṃ karontā khādanīyaṃ bhojanīyaṃ saṃvidahantā sādhukīḷikāya okāsaṃ na labhiṃsu. Tato nesaṃ ahosi – ‘‘imaṃ sattāhaṃ sādhukīḷitaṃ kīḷissāma, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ amhākaṃ pamattabhāvaṃ ñatvā kocideva āgantvā dhātuyo gaṇheyya, tasmā ārakkhaṃ ṭhapetvā kīḷissāmā’’ti. Te tathā evamakaṃsu.

මොවුන් මෙසේ කළේ මන්ද? මීට පෙර සති දෙකෙහි එම මල්ල රජවරු භික්ෂු සංඝයාට වැඩසිටීමට හා හිඳ ගැනීමට ස්ථාන පිළියෙළ කරමින් ද, කෑ යුතු බිිය යුතු දෑ පිළියෙළ කරමින් ද සිටි නිසා සාධු ක්‍රීඩාවෙහි (උත්සව පැවැත්වීමට) අවස්ථාවක් නොලැබූහ. ඉන්පසු ඔවුන්ට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: "මෙම සත් දින තුළ අපි සාධු ක්‍රීඩාවෙහි යෙදෙමු. අපගේ ප්‍රමාදය දැනගෙන යමෙක් පැමිණ ධාතූන් වහන්සේලා රැගෙන යාමට ඉඩ තිබේ. එබැවින් ආරක්‍ෂාව යොදා අපි උත්සව පවත්වමු" යන්නයි. ඔවුහු ඒ අයුරින්ම ක්‍රියා කළහ.

Sarīradhātuvibhajanavaṇṇanā

ශරීර ධාතු බෙදාදීමේ වර්ණනාව

236. Assosi [Pg.198] kho rājāti kathaṃ assosi? Paṭhamameva kirassa amaccā sutvā cintayiṃsu – ‘‘satthā nāma parinibbuto, na so sakkā puna āharituṃ. Pothujjanikasaddhāya pana amhākaṃ raññā sadiso natthi, sace esa imināva niyāmena suṇissati, hadayamassa phalissati. Rājā kho pana amhehi anurakkhitabbo’’ti te tisso suvaṇṇadoṇiyo āharitvā catumadhurassa pūretvā rañño santikaṃ gantvā etadavocuṃ – ‘‘deva, amhehi supinako diṭṭho, tassa paṭighātatthaṃ tumhehi dukūladupaṭṭaṃ nivāsetvā yathā nāsāpuṭamattaṃ paññāyati, evaṃ catumadhuradoṇiyā nipajjituṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā atthacarānaṃ amaccānaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘evaṃ hotu tātā’’ti sampaṭicchitvā tathā akāsi.

236. "රජතුමා ඇසුවේය" යනු ඔහු කෙසේ ඇසුවේ ද? පළමුවෙන්ම ඔහුගේ අමාත්‍යවරු මේ පුවත අසා මෙසේ සිතූහ: "ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක. උන්වහන්සේව නැවත වැඩම කරවනු නොහැකිය. පෘථග්ජන ශ්‍රද්ධාවෙන් අපගේ රජතුමා හා සමාන කෙනෙකු තවත් නැත. ඔහු මේ පුවත සෘජුවම ඇසුවහොත් ඔහුගේ හදවත පැළී යනු ඇත. එබැවින් අප විසින් රජු ආරක්‍ෂා කළ යුතුය." ඔවුහු රන් ඔරු තුනක් ගෙන්වා, ඒවා චතුමධුරයෙන් පුරවා රජු වෙත ගොස් මෙසේ කීහ: "දේවයන් වහන්ස, අපි අශුභ සිහිනයක් දුටුවෙමු. එය දුරු කිරීම පිණිස ඔබ වහන්සේ සිනිඳු වස්ත්‍ර යුගලක් හැඳ, නාස් පුඩු පමණක් පෙනෙන සේ චතුමධුර ඔරුවෙහි සැතපීම සුදුසුය." රජතුමා තම යහපත පතන අමාත්‍යවරුන්ගේ වචනය අසා "දරුවෙනි, එසේ වේවා" යි පිළිගෙන ඒ අයුරින්ම කළේය.

Atheko amacco alaṅkāraṃ omuñcitvā kese pakiriya yāya disāya satthā parinibbuto, tadabhimukho hutvā añjaliṃ paggayha rājānaṃ āha – ‘‘deva, maraṇato muccanakasatto nāma natthi, amhākaṃ āyuvaḍḍhano cetiyaṭṭhānaṃ puññakkhettaṃ abhisekasiñcako so bhagavā satthā kusinārāya parinibbuto’’ti. Rājā sutvāva visaññījāto catumadhuradoṇiyaṃ usumaṃ muñci. Atha naṃ ukkhipitvā dutiyāya doṇiyā nipajjāpesuṃ. So puna saññaṃ labhitvā – ‘‘tātā, kiṃ vadethā’’ti pucchi. ‘‘Satthā, mahārāja, parinibbuto’’ti. Rājā punapi visaññījāto catumadhuradoṇiyā usumaṃ muñci. Atha naṃ tatopi ukkhipitvā tatiyāya doṇiyā nipajjāpesuṃ. So puna saññaṃ labhitvā ‘‘tātā, kiṃ vadethā’’ti pucchi. ‘‘Satthā, mahārāja, parinibbuto’’ti. Rājā punapi visaññījāto, atha naṃ ukkhipitvā nahāpetvā matthake ghaṭehi udakaṃ āsiñciṃsu.

ඉක්බිති එක් අමාත්‍යවරයෙක් තම ආභරණ ගලවා, කෙස් වැටිය ලිහා දමා ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ දිශාවට අභිමුඛව දෑත් මුදුන් දී වැඳ රජුට මෙසේ කීවේය: "දේවයන් වහන්ස, මරණයෙන් මිදුණු සත්වයෙක් නම් නැත. අපගේ ආයුෂ වර්ධනය කළා වූ, පින්කෙතක් වූ, අභිෂේක කරන්නා වූ අපගේ ශාස්තෘ වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුසිනාරාවේදී පිරිනිවන් පෑ සේක." රජු එය ඇසූ සැණින් සිහිසුන්ව වැටී චතුමධුර ඔරුව තුළ ශරීරයෙන් උණුසුම පිට කළේය. එවිට ඔහුව ඔසවා දෙවන ඔරුවෙහි සැතපවූහ. ඔහු නැවත සිහිය ලබා "දරුවෙනි, කුමක් කියන්නහුද?" යි ඇසීය. "මහරජතුමනි, ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක" යි ඔවුහු කීහ. රජු නැවතත් සිහිසුන්ව චතුමධුර ඔරුවෙහි උණුසුම පිට කළේය. එවිට ඔහුව එතැනින් ද ඔසවා තුන්වන ඔරුවෙහි සැතපවූහ. ඔහු නැවත සිහිය ලබා "දරුවෙනි, කුමක් කියන්නහුද?" යි ඇසීය. "මහරජතුමනි, ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක." රජු නැවතත් සිහිසුන් විය. එවිට ඔහුව ඔසවා, නහවා හිසට කළ ගණනාවකින් පැන් වත් කළහ.

Rājā saññaṃ labhitvā āsanā vuṭṭhāya gandhaparibhāvite maṇivaṇṇe kese vikiritvā suvaṇṇaphalakavaṇṇāya piṭṭhiyaṃ pakiritvā pāṇinā uraṃ paharitvā pavāḷaṅkuravaṇṇāhi suvaṭṭitaṅgulīhi suvaṇṇabimbisakavaṇṇaṃ uraṃ sibbanto viya gahetvā paridevamāno ummattakavesena antaravīthiṃ otiṇṇo, so alaṅkatanāṭakaparivuto nagarato nikkhamma jīvakambavanaṃ gantvā yasmiṃ ṭhāne nisinnena bhagavatā dhammo desito taṃ oloketvā [Pg.199] – ‘‘bhagavā sabbaññu, nanu imasmiṃ ṭhāne nisīditvā dhammaṃ desayittha, sokasallaṃ me vinodayittha, tumhe mayhaṃ sokasallaṃ nīharittha, ahaṃ tumhākaṃ saraṇaṃ gato, idāni pana me paṭivacanampi na detha, bhagavā’’ti punappunaṃ paridevitvā ‘‘nanu bhagavā ahaṃ aññadā evarūpe kāle ‘tumhe mahābhikkhusaṅghaparivārā jambudīpatale cārikaṃ carathā’ti suṇomi, idāni panāhaṃ tumhākaṃ ananurūpaṃ ayuttaṃ pavattiṃ suṇomī’’ti evamādīni ca vatvā saṭṭhimattāhi gāthāhi bhagavato guṇaṃ anussaritvā cintesi – ‘‘mama parideviteneva na sijjhati, dasabalassa dhātuyo āharāpessāmī’’ti evaṃ assosi. Sutvā ca imissā visaññibhāvādipavattiyā avasāne dūtaṃ pāhesi. Taṃ sandhāya atha kho rājātiādi vuttaṃ.

රජු සිහිය ලබා අසුනෙන් නැගිට, සුවඳ ගැන්වූ මැණික් වන් කෙස් කළඹ විසුරුවා හැර, රන් පුවරුවක් වැනි වූ තම පිටෙහි වක්කරමින්, අතින් පපුවට ගසා ගනිමින්, පබළු දලු වැනි රන්වන් වූ ඇඟිලිවලින් රන් පුවරුවක් වැනි වූ පපුව මසන්නාක් මෙන් අල්ලාගෙන හඬමින් උමතුවූවකු මෙන් වීදි බැස්සේය. ඔහු නළඟනන් පිරිවරා නගරයෙන් නික්ම ජීවකගේ අඹ වනයට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැන දෙස බලා මෙසේ කීවේය: "සර්වඥ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ මේ ස්ථානයෙහි වැඩසිටිමින් ධර්මය දේශනා කළ සේක, මගේ සෝක හුල දුරු කළ සේක, ඔබ වහන්සේ මගේ සෝක හුල උදුරා දැමූ සේක, මම ඔබ වහන්සේ සරණ ගියෙමි. එහෙත් දැන් මට පිළිතුරක්වත් නොදෙන සේක" යැයි නැවත නැවතත් හඬා වැලපෙමින් "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මා මීට පෙර මෙවැනි කලෙක ඔබ වහන්සේ මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා දඹදිව් තලයෙහි චාරිකාවේ වඩින බව අසමි. දැන් මම ඔබ වහන්සේ ගැන නුසුදුසු වූ අයෝග්‍ය වූ ප්‍රවෘත්තියක් අසමි" යනාදී වශයෙන් පවසා ගාථා හැටක් පමණ කියමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ අනුස්මරණය කර මෙසේ සිතුවේය: "මගේ හැඬීමෙන් පමණක් වැඩක් සිදු නොවේ. මම දසබලධාරීන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා ගෙන්වා ගන්නෙමි" යි අදිටන් කළේය. මෙසේ අසා මෙම සිහිසින් වීම් ආදී පුවත් කෙළවර දූතයෙකු යැවීය. එය අරභයා "එවිට රජතුමා" යනාදිය පවසන ලදී.

Tattha dūtaṃ pāhesīti dūtañca paṇṇañca pesesi. Pesetvā ca pana – ‘‘sace dassanti, sundaraṃ. No ce dassanti, āharaṇupāyena āharissāmī’’ti caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā sayampi nikkhantoyeva. Yathā ca ajātasattu, evaṃ licchavīādayopi dūtaṃ pesetvā sayampi caturaṅginiyā senāya nikkhamiṃsuyeva. Tattha pāveyyakā sabbehi āsannatarā kusinārato tigāvutantare nagare vasanti, bhagavāpi pāvaṃ pavisitvāva kusināraṃ gato. Atha kasmā paṭhamataraṃ na āgatāti ce? Mahāparivārā panete rājāno mahāparivāraṃ karontāva pacchato jātā.

එහි "දූතයෙකු යැවීය" යනු දූතයෙකු සහ ලිපියක් යැවීමයි. යවා, "යම් හෙයකින් දෙන්නාහු නම් යහපත්ය. ඉදින් නොදෙන්නාහු නම්, යම් උපායකින් හෝ රැගෙන එන්නෙමි" යි සිතා සතර රඟ සේනාව සන්නද්ධ කර තමා ද නික්මුණේය. අජාසත් රජු මෙන්ම ලිච්ඡවීන් ආදී රජවරු ද දූතයන් යවා තමන් ද සිව් රඟ සේනාව පිරිවරා නික්මුණහ. ඒ අතර පාවා නුවර වැසියෝ සියල්ලටම වඩා සමීපව, කුසිනාරාවේ සිට ගාවුත් තුනක් පමණ දුර නගරයෙහි වසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද පාවා නුවරට වැඩම කර එතැනින්ම කුසිනාරාවට වැඩි සේක. එසේ සමීපව තිබියදී ඔවුන් පළමුවෙන් නොපැමිණියේ මන්ද? මහා පිරිවරක් ඇති එම රජවරු මහා පිරිවරක් සූදානම් කරමින් පැමිණීම නිසා ප්‍රමාද වූහ.

Te saṅghe gaṇe etadavocunti sabbepi te sattanagaravāsino āgantvā – ‘‘amhākaṃ dhātuyo vā dentu, yuddhaṃ vā’’ti kusinārānagaraṃ parivāretvā ṭhite – ‘‘etaṃ bhagavā amhākaṃ gāmakkhette’’ti paṭivacanaṃ avocuṃ. Te kira evamāhaṃsu – ‘‘na mayaṃ satthu sāsanaṃ pahiṇimha, nāpi gantvā ānayimha. Satthā pana sayameva āgantvā sāsanaṃ pesetvā amhe pakkosāpesi. Tumhepi kho pana yaṃ tumhākaṃ gāmakkhette ratanaṃ uppajjati, na taṃ amhākaṃ detha. Sadevake ca loke buddharatanasamaṃ ratanaṃ nāma natthi, evarūpaṃ uttamaratanaṃ labhitvā mayaṃ na dassāma. Na kho pana tumhehiyeva mātuthanato khīraṃ pītaṃ, amhehipi mātuthanato khīraṃ pītaṃ. Na tumheyeva purisā, amhepi purisā hotū’’ti aññamaññaṃ ahaṃkāraṃ katvā sāsanapaṭisāsanaṃ pesenti, aññamaññaṃ mānagajjitaṃ gajjanti. Yuddhe pana sati kosinārakānaṃyeva jayo abhavissa. Kasmā? Yasmā dhātupāsanatthaṃ [Pg.200] āgatā devatā nesaṃ pakkhā ahesuṃ. Pāḷiyaṃ pana – ‘‘bhagavā amhākaṃ gāmakkhette parinibbuto, na mayaṃ dassāma bhagavato sarīrānaṃ bhāga’’nti ettakameva āgataṃ.

එසේ පවසන ලද්දේ හත් නගරයක වාසය කරන ඒ සියලු රජවරුන් පැමිණ, "අපට ධාතූන් වහන්සේලා ලබා දෙන්න, නැතහොත් යුද්ධ කරමු" යයි පවසා කුසිනාරා නුවර වට කරගෙන සිටිද්දී, මල්ල රජවරුන් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපගේ ගම් කෙතෙහි (පිරිනිවන් පෑ සේක)" යන පිළිතුර දුන් බවයි. ඔවුන් මෙසේ කී බව කියනු ලැබේ: "අපි ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පණිවිඩයක් යැව්වේ නැත, උන්වහන්සේ වැඩම කරවා ගැනීමට ගියේ ද නැත. එහෙත් ශාස්තෘන් වහන්සේම මෙහි වැඩම කොට පණිවිඩයක් එවා අප කැඳවූ සේක. තවද ඔබලාගේ ගම් කෙත්වල පහළ වන රත්නයන් ඔබලා අපට දෙන්නේ නැත. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බුද්ධ රත්නයට සමාන රත්නයක් නැත, මෙබඳු උතුම් රත්නයක් ලැබූ අපි එය නොදෙන්නෙමු. මව්කිරි බීවේ ඔබලා පමණක් නොවේ, අපි ද මව්කිරි බී ඇත්තෙමු. ඔබලා පමණක් පුරුෂයන් නොවේ, අපි ද පුරුෂයෝ වෙමු" යයි එකිනෙකා අහංකාර පෙන්වමින් පණිවිඩ හුවමාරු කර ගත්හ, එකිනෙකාට මාන්නයෙන් ගර්ජනා කළහ. යුද්ධයක් වූයේ නම් කුසිනාරා වාසීන්ටම ජය අත්වනු ඇත. මක්නිසාද යත්? ධාතූන් වහන්සේලා වැඳපුදා ගැනීමට පැමිණි දේවතාවන් ඔවුන්ගේ පාර්ශවය ගත් බැවිනි. එහෙත් පාලි පාඨයෙහි "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපගේ ගම් කෙතෙහි පිරිනිවන් පෑ සේක, එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර ධාතූන්ගෙන් කොටසක් අපි නොදෙමු" යන්න පමණක් සඳහන් වේ.

237. Evaṃ vutte doṇo brāhmaṇoti doṇabrāhmaṇo imaṃ tesaṃ vivādaṃ sutvā – ‘‘ete rājāno bhagavato parinibbutaṭṭhāne vivādaṃ karonti, na kho panetaṃ patirūpaṃ, alaṃ iminā kalahena, vūpasamessāmi na’’nti so gantvā te saṅghe gaṇe etadavoca. Kimavoca? Unnatappadese ṭhatvā dvibhāṇavāraparimāṇaṃ doṇagajjitaṃ nāma avoca. Tattha paṭhamabhāṇavāre tāva ekapadampi te na jāniṃsu. Dutiyabhāṇavārapariyosāne – ‘‘ācariyassa viya bho saddo, ācariyassa viya bho saddo’’ti sabbe niravā ahesuṃ. Jambudīpatale kira kulaghare jātā yebhuyyena tassa na antevāsiko nāma natthi. Atha so te attano vacanaṃ sutvā nirave tuṇhībhūte viditvā puna etadavoca – ‘‘suṇantu bhonto’’ti etaṃ gāthādvayaṃ avoca.

237. මෙසේ කී කල්හි දෝණ බ්‍රාහ්මණයා ඔවුන්ගේ මෙම විවාදය අසා, "මේ රජවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ ස්ථානයෙහි විවාද කරති, මෙය සුදුසු නොවේ, මෙම කලහය ප්‍රමාණවත්ය, මම මෙය සංසිඳුවන්නෙමි" යි සිතා ඒ රජ කණ්ඩායම් වෙත ගොස් මෙම වචනය කීවේය. කුමක් කීවේද? උස් ස්ථානයක සිට භාණවාර දෙකක ප්‍රමාණයෙන් යුත් 'දෝණ ගර්ජනාව' නම් වූ කතාව පැවසුවේය. එහි පළමු භාණවාරය පවසන තුරු ඔවුන් එක පදයක්වත් වටහා ගත්තේ නැත. දෙවන භාණවාරය අවසානයෙහි "භවත්නි, මේ අපගේ ආචාර්යවරයාගේ හඬ වැනිය, භවත්නි, මේ ආචාර්යවරයාගේ හඬ වැනිය" යි පවසමින් සියල්ලෝම නිශ්ශබ්ද වූහ. දඹදිව තලයේ කුලගෙවල්වල උපන් අයගෙන් බොහෝ දෙනෙක් ඔහුගේ අතේවැසියන් (ගෝලයන්) නොවූ කෙනෙක් නැතැයි කියනු ලැබේ. ඉක්බිති ඔවුන් තමාගේ වචනය අසා නිහඬ වූ බව දැන නැවතත් "භවත්නි, අසත්වා" යි පවසා මෙම ගාථා දෙක පැවසුවේය.

Tattha amhākaṃ buddhoti amhākaṃ buddho. Ahu khantivādoti buddhabhūmiṃ appatvāpi pāramiyo pūrento khantivāditāpasakāle dhammapālakumārakāle chaddantahatthikāle bhūridattanāgarājakāle campeyyanāgarājakāle saṅkhapālanāgarājakāle mahākapikāle aññesu ca bahūsu jātakesu paresu kopaṃ akatvā khantimeva akāsi. Khantimeva vaṇṇayi. Kimaṅgaṃ pana etarahi iṭṭhāniṭṭhesu tādilakkhaṇaṃ patto, sabbathāpi amhākaṃ buddho khantivādo ahosi, tassa evaṃvidhassa. Na hi sādhu yaṃ uttamapuggalassa, sarīrabhāge siyā sampahāroti na hi sādhuyanti na hi sādhu ayaṃ. Sarīrabhāgeti sarīravibhāganimittaṃ, dhātukoṭṭhāsahetūti attho. Siyā sampahāroti āvudhasampahāro sādhu na siyāti vuttaṃ hoti.

එහි 'අම්හාකං බුද්ධෝ' යනු අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේය. 'අහු ඛන්තිවාදෝ' යනු බුද්ධත්වයට පත්වීමට පෙර පවා පාරමිතා පුරමින් ඛන්තිවාදී තාපස කාලයෙහි ද, ධම්මපාල කුමාර කාලයෙහි ද, ඡද්දන්ත හස්ති රාජ කාලයෙහි ද, භූරිදත්ත නාග රාජ කාලයෙහි ද, චම්පෙය්‍ය නාග රාජ කාලයෙහි ද, සංඛපාල නාග රාජ කාලයෙහි ද, මහාකපි කාලයෙහි ද සහ අනෙකුත් බොහෝ ජාතක කතාවල ද අන් අය කෙරෙහි කෝපයක් නොකොට ඉවසීමම කළ සේක. ඉවසීමම වර්ණනා කළ සේක. එසේ නම්, දැන් ඉෂ්ට-අනිෂ්ට අරමුණුවලදී තාදී ගුණයට පත් වූ උන්වහන්සේ ගැන කුමන කතාද? සර්වප්‍රකාරයෙන්ම අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉවසීම ඇත්තෙක් වූ සේක. එවැනි උතුම් පුද්ගලයෙකුගේ ශරීර කොටස් වෙනුවෙන් මෙම ගැටුම යහපත් නොවේ. 'න හි සාධු' යනු මෙය යහපත් නොවන බවයි. 'සරීරභාගේ' යනු ශරීරය බෙදීම නිමිත්ත කොට ගෙන හෝ ධාතු කොටස් හේතු කොට ගෙන යන්නයි. 'සියා සම්පහාරෝ' යනු ආයුධවලින් පහර දීම යහපත් නොවිය යුතු බව පවසන ලද්දේය.

Sabbeva bhonto sahitāti sabbeva bhonto sahitā hotha, mā bhijjatha. Samaggāti kāyena ca vācāya ca ekasannipātā ekavacanā samaggā hotha. Sammodamānāti cittenāpi aññamaññaṃ sammodamānā hotha. Karomaṭṭhabhāgeti bhagavato sarīrāni aṭṭha bhāge karoma[Pg.201]. Cakkhumatoti pañcahi cakkhūhi cakkhumato buddhassa. Na kevalaṃ tumheyeva, bahujanopi pasanno, tesu ekopi laddhuṃ ayutto nāma natthīti bahuṃ kāraṇaṃ vatvā saññāpesi.

'සබ්බේව භොන්තො සහිතා' යනු භවත්නි, සියල්ලෝම එක්සත් වන්න, භේද නොවන්න. 'සමග්ගා' යනු කයෙන් හා වචනයෙන් එක් රැස් වී එකම වචනයක් ඇතිව සමගි වන්න. 'සම්මෝදමානා' යනු සිතින් ද එකිනෙකා කෙරෙහි බොහෝ සේ සතුටු වන්න. 'කරෝමට්ඨභාගේ' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර ධාතූන් අට කොටසකට බෙදමු. 'චක්ඛුමතෝ' යනු පස් ආකාර වූ ඇස් (චක්ඛු) ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහිය. ඔබලා පමණක් නොව, බොහෝ ජනයා ද පැහැදී සිටිති, ඔවුන් අතර ධාතු ලබා ගැනීමට නුසුදුසු කිසිවෙක් නැතැයි බොහෝ කරුණු කියා ඔවුන්ව අවබෝධ කරවූයේය.

238. Tesaṃ saṅghānaṃ gaṇānaṃ paṭissutvāti tesaṃ tesaṃ tato tato samāgatasaṅghānaṃ samāgatagaṇānaṃ paṭissuṇitvā. Bhagavato sarīrāni aṭṭhadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhajitvāti ettha ayamanukkamo – doṇo kira tesaṃ paṭissuṇitvā suvaṇṇadoṇiṃ vivarāpesi. Rājāno āgantvā doṇiyaṃyeva ṭhitā suvaṇṇavaṇṇā dhātuyo disvā – ‘‘bhagavā sabbaññu pubbe mayaṃ tumhākaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ chabbaṇṇabuddharasmikhacitaṃ asītianubyañjanasamujjalitasobhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ addasāma, idāni pana suvaṇṇavaṇṇāva dhātuyo avasiṭṭhā jātā, na yuttamidaṃ bhagavā tumhāka’’nti parideviṃsu.

238. 'තේසං සංඝානං ගණානං පටිස්සුත්වා' යනු ඒ ඒ තැන්වලින් පැමිණි ඒ රජ කණ්ඩායම්වල වචනයට එකඟ වී යන්නයි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර ධාතූන් අට කොටසකට සමව බෙදා' යන මෙහි පිළිවෙළ මෙයයි - දෝණ බ්‍රාහ්මණයා ඔවුන්ගේ වචනය පිළිගෙන ස්වර්ණමය ධාතු මංජුසාව (භාජනය) විවෘත කළේය. රජවරු පැමිණ මංජුසාවෙහි තිබූ රන්වන් පැහැති ධාතූන් වහන්සේලා දැක, "සර්වඥ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මීට පෙර අපි ඔබ වහන්සේගේ දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙන් විභූෂිත වූ, ෂඩ්වර්ණ බුද්ධ රශ්මි මාලාවන්ගෙන් යුත්, අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් බබළන රන්වන් පැහැති ශරීරය දුටුවෙමු. එහෙත් දැන් රන්වන් පැහැති ධාතූන් වහන්සේලා පමණක් ඉතිරිව ඇත. භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට මෙසේ වීම සුදුසු නැත" යි පවසමින් හැඬූහ.

Brāhmaṇopi tasmiṃ samaye tesaṃ pamattabhāvaṃ ñatvā dakkhiṇadāṭhaṃ gahetvā veṭhantare ṭhapesi, atha pacchā aṭṭhadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhaji, sabbāpi dhātuyo pākatikanāḷiyā soḷasa nāḷiyo ahesuṃ, ekekanagaravāsino dve dve nāḷiyo labhiṃsu. Brāhmaṇassa pana dhātuyo vibhajantasseva sakko devānamindo – ‘‘kena nu kho sadevakassa lokassa kaṅkhacchedanatthāya catusaccakathāya paccayabhūtā bhagavato dakkhiṇadāṭhā gahitā’’ti olokento ‘‘brāhmaṇena gahitā’’ti disvā – ‘‘brāhmaṇopi dāṭhāya anucchavikaṃ sakkāraṃ kātuṃ na sakkhissati, gaṇhāmi na’’nti veṭhantarato gahetvā suvaṇṇacaṅkoṭake ṭhapetvā devalokaṃ netvā cūḷāmaṇicetiye patiṭṭhapesi.

බ්‍රාහ්මණයා ද එම අවස්ථාවෙහි ඔවුන්ගේ ප්‍රමාදය (අවධානය ගිලිහී තිබීම) දැක, දකුණු දළදා වහන්සේ ගෙන තම හිස් පලඳනාව (ජටාව) අතර තැන්පත් කළේය. ඉන්පසු ධාතූන් වහන්සේලා අට කොටසකට සමානව මැනවින් බෙදුවේය. සියලු ධාතූන් වහන්සේලා සාමාන්‍ය නැළියෙන් නැළි දහසයක් විය. එක් එක් නගර වැසියන්ට නැළි දෙක බැගින් ලැබුණි. බ්‍රාහ්මණයා ධාතූන් බෙදන අතරතුරම දෙවියන්ට අධිපති සක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා "දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ සැකය දුරු කිරීම සඳහා වූ ද, සිවුසච්ච කථාවට හේතු වූ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දකුණු දළදා වහන්සේ කවුරුන් විසින් ගන්නා ලද්දේ දැයි" බලන්නේ, බ්‍රාහ්මණයා විසින් ගන්නා ලද බව දැක, "බ්‍රාහ්මණයාට දළදා වහන්සේට සුදුසු සත්කාර කිරීමට නොහැකි වනු ඇත, එබැවින් මම එය ගනිමි" යි සිතා හිස් පලඳනාව අතරින් එය ගෙන ස්වර්ණමය කරඬුවක තැන්පත් කොට දෙව්ලොවට වැඩම කරවා චූළාමණී චෛත්‍යයෙහි පිහිටුවූයේය.

Brāhmaṇopi dhātuyo vibhajitvā dāṭhaṃ apassanto corikāya gahitattā – ‘‘kena me dāṭhā gahitā’’ti pucchitumpi nāsakkhi. ‘‘Nanu tayāva dhātuyo bhājitā, kiṃ tvaṃ paṭhamaṃyeva attano dhātuyā atthibhāvaṃ na aññāsī’’ti attani dosāropanaṃ sampassanto – ‘‘mayhampi koṭṭhāsaṃ dethā’’ti vattumpi nāsakkhi. Tato – ‘‘ayampi suvaṇṇatumbo dhātugatikova, yena tathāgatassa dhātuyo mitā, imassāhaṃ thūpaṃ karissāmī’’ti cintetvā imaṃ me bhonto tumbaṃ dadantūti āha.

බ්‍රාහ්මණයා ද ධාතූන් බෙදා අවසන් වී දළදා වහන්සේ නොදැක, තමා සොරකමින් එය ගත් නිසා "මගේ දළදා වහන්සේ ගත්තේ කවුද?" කියා ඇසීමට පවා නොහැකි විය. "ඔබම නේද ධාතූන් බෙදුවේ, තමන්ගේ ධාතු කොටස තිබේදැයි ඔබ කලින් දැන සිටියේ නැද්ද?" කියා තමාට දොස් පවරනු ඇතැයි සිතා "මටත් ධාතු කොටසක් දෙන්න" යි කීමට ද නොහැකි විය. පසුව, "මේ රන්වන් නැළිය ද ධාතූන් හා සමාන ගතියක් ඇත්තකි, මක්නිසාද යත් මෙයින් තථාගතයන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා මනින ලද බැවිනි. මම මෙයට ස්තූපයක් කරන්නෙමි" යි සිතා "භවත්නි, මට මෙම නැළිය ලබා දෙන්න" යි පැවසුවේය.

Pippalivaniyā [Pg.202] moriyāpi ajātasattuādayo viya dūtaṃ pesetvā yuddhasajjāva nikkhamiṃsu.

පිප්ඵලිවනයේ මෝරිය රජවරු ද අජාසත්ත රජු ආදීන් මෙන් දූතයන් එවා යුද්ධයට සූදානම්වම පිටත් වූහ.

Dhātuthūpapūjāvaṇṇanā

ධාතු ස්තූප පූජා වර්ණනාව

239. Rājagahe bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akāsīti kathaṃ akāsi? Kusinārato yāva rājagahaṃ pañcavīsati yojanāni, etthantare aṭṭhausabhavitthataṃ samatalaṃ maggaṃ kāretvā yādisaṃ mallarājāno makuṭabandhanassa ca santhāgārassa ca antare pūjaṃ kāresuṃ. Tādisaṃ pañcavīsatiyojanepi magge pūjaṃ kāretvā lokassa anukkaṇṭhanatthaṃ sabbattha antarāpaṇe pasāretvā suvaṇṇadoṇiyaṃ pakkhittadhātuyo sattipañjarena parikkhipāpetvā attano vijite pañcayojanasataparimaṇḍale manusse sannipātāpesi. Te dhātuyo gahetvā kusinārato sādhukīḷitaṃ kīḷantā nikkhamitvā yattha yattha suvaṇṇavaṇṇāni pupphāni passanti, tattha tattha dhātuyo sattiantare ṭhapetvā pūjaṃ akaṃsu. Tesaṃ pupphānaṃ khīṇakāle gacchanti, rathassa dhuraṭṭhānaṃ pacchimaṭṭhāne sampatte satta divase sādhukīḷitaṃ kīḷanti. Evaṃ dhātuyo gahetvā āgacchantānaṃ satta vassāni satta māsāni satta divasāni vītivattāni.

239. රජගහනුවර දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාරීරික ධාතූන් වහන්සේලා තැන්පත් කර ස්තූපයක් හා මහත් වූ පූජාවක් සිදු කළේ කෙසේද? කුසිනාරා නුවර සිට රජගහනුවර දක්වා යොදුන් විසිපහක දුරක් ඇත. මේ අතරතුර උසභ අටක් පළල ඇති සමතලා වූ මාර්ගයක් කරවා, මල්ල රජවරුන් මකුටබන්ධන චෛත්‍යය සහ සන්ථාගාරය අතර යම්බඳු පූජාවක් කළාහු ද, එවැනිම පූජාවක් යොදුන් විසිපහක් වූ මාර්ගය පුරාම කරවා, ජනයා පීඩාවට පත් නොවීම (වෙහෙස නිවනු) පිණිස හැමතැනම අතරමග වෙළඳසල් පවත්වා, රන් දෝණියක බහා තිබූ ධාතූන් වහන්සේලා හෙළි පවුරකින් (හෙල්ල රැගත් පිරිසකගෙන්) වට කරවා, තමන්ගේ රාජ්‍යයෙහි යොදුන් පන්සියයක වටපිටාවෙහි වෙසෙන මිනිසුන් රැස් කරවීය. ඒ මිනිස්සු ධාතූන් වහන්සේලා රැගෙන කුසිනාරා නුවර සිට සාධු ක්‍රීඩා පවත්වමින් නික්ම, යම් යම් තැනක රන්වන් පැහැති පුෂ්පයන් දකිත් ද, ඒ ඒ තැන ධාතූන් වහන්සේලා හෙල්ල දරන්නන් මැද තබා පූජාවන් කළහ. ඒ මල් අවසන් වූ විට ඔවුහු ඉදිරියට ගියහ. රථයේ ඉදිරි කොටස පසුපස කොටසට ළඟා වූ විට දින හතක් මුළුල්ලේ සාධු ක්‍රීඩා පැවැත්වූහ. මෙසේ ධාතූන් වහන්සේලා රැගෙන එන්නවුන් හට වසර හතක්, මාස හතක් සහ දින හතක් ගත විය.

Micchādiṭṭhikā – ‘‘samaṇassa gotamassa parinibbutakālato paṭṭhāya balakkārena sādhukīḷitāya upaddutamha sabbe no kammantā naṭṭhā’’ti ujjhāyantā manaṃ padosetvā chaḷāsītisahassamattā apāye nibbattā. Khīṇāsavā āvajjitvā ‘‘mahājano manaṃ padosetvā apāye nibbattī’’ti disvā – ‘‘sakkaṃ devarājānaṃ dhātuāharaṇūpāyaṃ kāressāmā’’ti tassa santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocetvā – ‘‘dhātuāharaṇūpāyaṃ karohi mahārājā’’ti āhaṃsu. Sakko āha – ‘‘bhante, puthujjano nāma ajātasattunā samo saddho natthi, na so mama vacanaṃ karissati, apica kho māravibhiṃsakasadisaṃ vibhiṃsakaṃ dassessāmi, mahāsaddaṃ sāvessāmi, yakkhagāhakakhipitakaarocake karissāmi, tumhe ‘amanussā mahārāja kupitā dhātuyo āharāpethā’ti vadeyyātha, evaṃ so āharāpessatī’’ti. Atha kho sakko taṃ sabbaṃ akāsi.

මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෝ — "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ දා සිට බලහත්කාරයෙන් කරවන ලද මේ සාධු ක්‍රීඩාවන් නිසා අපි පීඩාවට පත් වීමු, අපගේ සියලු කටයුතු විනාශ විය" යයි දොස් නගමින්, සිත දූෂණය කරගෙන අසූ හයදහසක් පමණ පිරිසක් අපායෙහි උපන්නාහ. රහතන් වහන්සේලා මේ බව මෙනෙහි කර, "මහජනයා සිත දූෂණය කරගෙන අපාගත වූහ" යි දැක, "සක් දෙවිඳුන් ලවා ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවා ගැනීමට උපක්‍රමයක් කරවන්නෙමු" යි සිතා, ඔහු වෙත ගොස් ඒ කරුණ දන්වා, "මහාරාජය, ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවීමට උපක්‍රමයක් කරන්න" යි පැවසූහ. සක් දෙවිඳු මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, අජාසත්ත රජු හා සමාන ශ්‍රද්ධාවන්ත පෘථග්ජනයෙකු නම් නැත. ඔහු මාගේ වචනය පිළිපදින්නේ නැත. එසේ වුවත්, මම මාරයාගේ බිය ගැන්වීම් වැනි බියකරු දසුන් දක්වන්නෙමි, මහත් ශබ්ද ඇස්සවන්නෙමි, යක්ෂාවේශ වූවන් මෙන් ලෙඩ රෝග ඇති කරන්නෙමි. එවිට ඔබ වහන්සේලා 'මහාරාජය, අමනුෂ්‍යයෝ කෝප වී සිටිති, එබැවින් ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවන්න' යි වදාරන්න. එවිට ඔහු වහාම වැඩමවනු ඇත." ඉන්පසු සක් දෙවිඳු ඒ සියල්ල සිදු කළේය.

Therāpi rājānaṃ upasaṅkamitvā – ‘‘mahārāja, amanussā kupitā, dhātuyo āharāpehī’’ti bhaṇiṃsu. Rājā – ‘‘na tāva, bhante, mayhaṃ cittaṃ [Pg.203] tussati, evaṃ santepi āharantū’’ti āha. Sattamadivase dhātuyo āhariṃsu. Evaṃ āhatā dhātuyo gahetvā rājagahe thūpañca mahañca akāsi. Itarepi attano attano balānurūpena āharitvā sakasakaṭṭhānesu thūpañca mahañca akaṃsu.

තෙරණුවෝ ද රජු වෙත එළඹ, "මහාරාජය, අමනුෂ්‍යයෝ කෝප වී සිටිති, ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවන්න" යි පැවසූහ. රජතුමා — "ස්වාමීනි, මාගේ සිත තවම (පූජාවෙන්) තෘප්තිමත් නැත. එසේ වුවත් ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවනු මැනවි" යි කීවේය. සත්වන දිනයේ දී ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවූහ. මෙසේ වැඩමවූ ධාතූන් වහන්සේලා පිළිගෙන රජගහනුවර ස්තූපයක් කරවා පූජාවන් පැවැත්වීය. සෙසු රජවරු ද තම තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයට අනුව ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවා තම තමන්ගේ ස්ථානයන්හි ස්තූප කරවා පූජාවන් කළහ.

240. Evametaṃ bhūtapubbanti evaṃ etaṃ dhātubhājanañceva dasathūpakaraṇañca jambudīpe bhūtapubbanti pacchā saṅgītikārakā āhaṃsu. Evaṃ patiṭṭhitesu pana thūpesu mahākassapatthero dhātūnaṃ antarāyaṃ disvā rājānaṃ ajātasattuṃ upasaṅkamitvā ‘‘mahārāja, ekaṃ dhātunidhānaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Sādhu, bhante, nidhānakammaṃ tāva mama hotu, sesadhātuyo pana kathaṃ āharāmīti? Na, mahārāja, dhātuāharaṇaṃ tuyhaṃ bhāro, amhākaṃ bhāroti. Sādhu, bhante, tumhe dhātuyo āharatha, ahaṃ dhātunidhānaṃ karissāmīti. Thero tesaṃ tesaṃ rājakulānaṃ paricaraṇamattameva ṭhapetvā sesadhātuyo āhari. Rāmagāme pana dhātuyo nāgā pariggaṇhiṃsu, tāsaṃ antarāyo natthi. ‘‘Anāgate laṅkādīpe mahāvihāre mahācetiyamhi nidahissantī’’ti tā na āharitvā sesehi sattahi nagarehi āharitvā rājagahassa pācīnadakkhiṇadisābhāge ṭhatvā – ‘‘imasmiṃ ṭhāne yo pāsāṇo atthi, so antaradhāyatu, paṃsu suvisuddhā hotu, udakaṃ mā uṭṭhahatū’’ti adhiṭṭhāsi.

240. මෙසේ මේ ධාතු බෙදීම සහ ස්තූප දසයක් කරවීම දඹදිව පෙර සිදු වූයේ යැයි පසුව සංගීතිකාරක තෙරණුවෝ වදාළහ. මෙසේ ස්තූප පිහිටුවා තිබියදී මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ ධාතූන් වහන්සේලාට පැමිණිය හැකි අනතුර දැක, අජාසත්ත රජු වෙත එළඹ, "මහාරාජය, එක් ධාතු නිධානයක් (ධාතු තැන්පත් කරන මධ්‍යස්ථානයක්) කිරීම සුදුසුය" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, ඉතා යහපත්. නිධන් කිරීමේ කටයුත්ත මට භාර වේවා. නමුත් ඉතිරි ධාතූන් වහන්සේලා කෙසේ වැඩමවම්ද?" යි රජු ඇසීය. "මහාරාජය, ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවීම ඔබේ කාර්යයක් නොවේ, එය අපගේ කාර්යයකි" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, යහපති. ඔබ වහන්සේලා ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවන්න, මම ධාතු නිධානය කරන්නෙමි" යි රජු කීවේය. තෙරණුවෝ ඒ ඒ රාජකුලයන්ට වන්දනාමාන කිරීම පිණිස පමණක් ධාතූන් වහන්සේලා ඉතිරි කර, ඉතිරි සියලු ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවූහ. එහෙත් රාමග්‍රාමයෙහි ධාතූන් වහන්සේලා නාගයන් විසින් ආරක්ෂා කරන ලදී. ඒවාට අනතුරක් නැත. "අනාගතයෙහි ලංකාද්වීපයෙහි මහා විහාරයේ මහා සෑයෙහි මේවා තැන්පත් වනු ඇතැයි" සිතා, ඒවා වැඩම නොකර, සෙසු නගර සතෙන් ධාතූන් වහන්සේලා වැඩමවා, රජගහනුවර ගිනිකොණ දෙසින් සිට — "මෙම ස්ථානයෙහි යම් ගලක් ඇත්නම් එය අතුරුදන් වේවා, පස් ඉතා පිරිසිදු වේවා, ජලය මතු නොවේවා" යි අධිෂ්ඨාන කළහ.

Rājā taṃ ṭhānaṃ khaṇāpetvā tato uddhatapaṃsunā iṭṭhakā kāretvā asītimahāsāvakānaṃ cetiyāni kāreti. ‘‘Idha rājā kiṃ kāretī’’ti pucchantānampi ‘‘mahāsāvakānaṃ cetiyānī’’ti vadanti, na koci dhātunidhānabhāvaṃ jānāti. Asītihatthagambhīre pana tasmiṃ padese jāte heṭṭhā lohasanthāraṃ santharāpetvā tattha thūpārāme cetiyagharappamāṇaṃ tambalohamayaṃ gehaṃ kārāpetvā aṭṭha aṭṭha haricandanādimaye karaṇḍe ca thūpe ca kārāpesi. Atha bhagavato dhātuyo haricandanakaraṇḍe pakkhipitvā taṃ haricandanakaraṇḍakampi aññasmiṃ haricandanakaraṇḍake, tampi aññasminti evaṃ aṭṭha haricandanakaraṇḍe ekato katvā eteneva upāyena te aṭṭha karaṇḍe aṭṭhasu haricandanathūpesu, aṭṭha haricandanathūpe aṭṭhasu lohitacandanakaraṇḍesu, aṭṭha lohitacandanakaraṇḍe aṭṭhasu lohitacandanathūpesu, aṭṭha lohitacandanathūpe aṭṭhasu dantakaraṇḍesu, aṭṭha dantakaraṇḍe [Pg.204] aṭṭhasu dantathūpesu, aṭṭha dantathūpe aṭṭhasu sabbaratanakaraṇḍesu, aṭṭha sabbaratanakaraṇḍe aṭṭhasu sabbaratanathūpesu, aṭṭha sabbaratanathūpe aṭṭhasu suvaṇṇakaraṇḍesu, aṭṭha suvaṇṇakaraṇḍe, aṭṭhasu suvaṇṇathūpesu, aṭṭha suvaṇṇathūpe aṭṭhasu rajatakaraṇḍesu, aṭṭha rajatakaraṇḍe aṭṭhasu rajatathūpesu, aṭṭha rajatathūpe, aṭṭhasu maṇikaraṇḍesu, aṭṭha maṇikaraṇḍe aṭṭhasu maṇithūpesu, aṭṭha maṇithūpe aṭṭhasu lohitaṅkakaraṇḍesu, aṭṭha lohitaṅkakaraṇḍe aṭṭhasu lohitaṅkathūpesu, aṭṭha lohitaṅkathūpe aṭṭhasu masāragallakaraṇḍesu, aṭṭha masāragallakaraṇḍe aṭṭhasu masāragallathūpesu, aṭṭha masāragallathūpe aṭṭhasu phalikakaraṇḍesu, aṭṭha phalikakaraṇḍe aṭṭhasu phalikamayathūpesu pakkhipi.

රජතුමා ඒ ස්ථානය හෑරූ අතර, එතැනින් ඉවත් කළ පස් වලින් ගඩොල් සාදවා අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා උදෙසා චෛත්‍යයන් කරවීය. "මෙහි රජු කුමක් කරන්නේදැයි" අසන්නවුන්ට ද "අසූ මහා ශ්‍රාවකයන්ගේ චෛත්‍යයන් කරවන්නේය" යි කියති. කිසිවෙක් ධාතු නිධන් කරන බවක් නොදැන සිටියහ. ඒ ප්‍රදේශය රියන් අසූවක් ගැඹුරට හෑරූ පසු, යටින් යකඩ තහඩු අතුරා, එහි ථූපාරාමයේ චෛත්‍යඝරය පමණ වූ ලෝකඩ ගෘහයක් කරවා, සඳුන් ආදියෙන් කළ කරඬු අටක් හා ස්තූප අටක් කරවීය. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා හරිසඳුන් කරඬුවක බහා, ඒ හරිසඳුන් කරඬුව ද වෙනත් හරිසඳුන් කරඬුවක බහා, එය ද තවත් එකක බහා, මෙසේ හරිසඳුන් කරඬු අටක් එකට තබා, එම ක්‍රමයෙන්ම ඒ කරඬු අට හරිසඳුන් ස්තූප අටක ද, ඒ හරිසඳුන් ස්තූප අට රත්සඳුන් කරඬු අටක ද, රත්සඳුන් කරඬු අට රත්සඳුන් ස්තූප අටක ද, රත්සඳුන් ස්තූප අට ඇත්දත් කරඬු අටක ද, ඇත්දත් කරඬු අට ඇත්දත් ස්තූප අටක ද, ඇත්දත් ස්තූප අට සර්වරත්නමය කරඬු අටක ද, සර්වරත්නමය කරඬු අට සර්වරත්නමය ස්තූප අටක ද, සර්වරත්නමය ස්තූප අට රන් කරඬු අටක ද, රන් කරඬු අට රන් ස්තූප අටක ද, රන් ස්තූප අට රිදී කරඬු අටක ද, රිදී කරඬු අට රිදී ස්තූප අටක ද, රිදී ස්තූප අට මැණික් කරඬු අටක ද, මැණික් කරඬු අට මැණික් ස්තූප අටක ද, මැණික් ස්තූප අට පද්මරාග මැණික් කරඬු අටක ද, පද්මරාග මැණික් කරඬු අට පද්මරාග මැණික් ස්තූප අටක ද, පද්මරාග මැණික් ස්තූප අට මසාරගල්ල (වර්ණවත් මැණික්) කරඬු අටක ද, මසාරගල්ල කරඬු අට මසාරගල්ල ස්තූප අටක ද, මසාරගල්ල ස්තූප අට පළිඟු කරඬු අටක ද බහා, ඒ පළිඟු කරඬු අට පළිඟු ස්තූප අටක බහා තැන්පත් කළේය.

Sabbesaṃ uparimaṃ phalikacetiyaṃ thūpārāmacetiyappamāṇaṃ ahosi, tassa upari sabbaratanamayaṃ gehaṃ kāresi, tassa upari suvaṇṇamayaṃ, tassa upari rajatamayaṃ, tassa upari tambalohamayaṃ gehaṃ. Tattha sabbaratanamayaṃ vālikaṃ okiritvā jalajathalajapupphānaṃ sahassāni vippakiritvā aḍḍhachaṭṭhāni jātakasatāni asītimahāthere suddhodanamahārājānaṃ mahāmāyādeviṃ satta sahajāteti sabbānetāni suvaṇṇamayāneva kāresi. Pañcapañcasate suvaṇṇarajatamaye puṇṇaghaṭe ṭhapāpesi, pañca suvaṇṇaddhajasate ussāpesi. Pañcasate suvaṇṇadīpe, pañcasate rajatadīpe kārāpetvā sugandhatelassa pūretvā tesu dukūlavaṭṭiyo ṭhapesi.

සියලු සෑයන්ට ඉහළින් වූ පළිඟු සෑය ථූපාරාම මහා සෑයේ ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත විය. ඒ මත සියලු රත්නයෙන් කළ ගෘහයක් කරවන ලදී. ඒ මත රන්මය ගෘහයක් ද, ඒ මත රිදිමය ගෘහයක් ද, ඒ මත තඹ ලෝහයෙන් කළ ගෘහයක් ද කරවන ලදී. එහි සප්ත රත්නයෙන් යුත් වැලි ඉස, දියෙහි හා ගොඩෙහි හටගත් දහස් ගණන් මල් විසුරුවා, පන්සිය පනස් ජාතක කථා ද, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් ද, සුද්ධෝදන මහාරාජයා, මහාමායා දේවිය සහ සත් සහජාතයන් ද යන මේ සියලු රූපයන් රන්මයෙන් ම කරවන ලදී. රන් හා රිදියෙන් කළ පිරුණු කළ (පුන්කළස්) පන්සියය බැගින් තබවන ලදී. රන් ධජ පන්සියයක් එසවිය. රන් පහන් පන්සියයක් හා රිදී පහන් පන්සියයක් කරවා, සුවඳ තෙලින් පුරවා, ඒවායෙහි දුකුළ රෙදිවලින් කළ වැටි (තිරි) තැබීය.

Athāyasmā mahākassapo – ‘‘mālā mā milāyantu, gandhā mā vinassantu, dīpā mā vijjhāyantū’’ti adhiṭṭhahitvā suvaṇṇapaṭṭe akkharāni chindāpesi –

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ, “මල් මැලවී නොයෙත්වා, සුවඳ නොනැසෙත්වා, පහන් නිවී නොයෙත්වා” යි අධිෂ්ඨානය කොට රන් පතක මෙසේ අකුරු කෙටවූහ.

‘‘Anāgate piyadāso nāma kumāro chattaṃ ussāpetvā asoko dhammarājā bhavissati. So imā dhātuyo vitthārikā karissatī’’ti.

“මතු අනාගතයෙහි පියදාස නම් කුමාරයෙක් සේසත් නඟා අශෝක නම් ධර්මරාජයෙක් වන්නේය. හෙතෙම මේ ධාතූන් වහන්සේලා පතළ කරන්නේය” යනුවෙනි.

Rājā sabbapasādhanehi pūjetvā ādito paṭṭhāya dvāraṃ pidahanto nikkhami, so tambalohadvāraṃ pidahitvā āviñchanarajjuyaṃ kuñcikamuddikaṃ bandhitvā [Pg.205] tattheva mahantaṃ maṇikkhandhaṃ ṭhapetvā – ‘‘anāgate daliddarājā imaṃ maṇiṃ gahetvā dhātūnaṃ sakkāraṃ karotū’’ti akkharaṃ chindāpesi.

රජතුමා සියලු ආභරණ පූජා කොට, ආරම්භයේ පටන් දොරවල් වසමින් පිටතට පැමිණියේය. හෙතෙම තඹ ලෝහයෙන් කළ දොර වසා, දොර අදින ලණුවෙහි යතුරු මුද්‍රාව බැඳ, එහිම විශාල මැණික් කඳක් තබා, “මතු අනාගතයෙහි දිළිඳු රජෙක් මේ මැණික් කඳ ගෙන ධාතූන් වහන්සේලාට සත්කාර කෙරේවා” යි අකුරු කෙටවීය.

Sakko devarājā vissakammaṃ āmantetvā – ‘‘tāta, ajātasattunā dhātunidhānaṃ kataṃ, ettha ārakkhaṃ paṭṭhapehī’’ti pahiṇi. So āgantvā vāḷasaṅghāṭayantaṃ yojesi, kaṭṭharūpakāni tasmiṃ dhātugabbhe phalikavaṇṇakhagge gāhetvā vātasadisena vegena anupariyāyantaṃ yantaṃ yojetvā ekāya eva āṇiyā bandhitvā samantato giñjakāvasathākārena silāparikkhepaṃ katvā upari ekāya pidahitvā paṃsuṃ pakkhipitvā bhūmiṃ samaṃ katvā tassa upari pāsāṇathūpaṃ patiṭṭhapesi. Evaṃ niṭṭhite dhātunidhāne yāvatāyukaṃ ṭhatvā theropi parinibbuto, rājāpi yathākammaṃ gato, tepi manussā kālaṅkatā.

සක් දෙවිඳු විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා කැඳවා, “පින්වත, අජාසත්ත රජු විසින් ධාතු නිධානයක් කරන ලදී, එහි ආරක්ෂාව සලසන්න” යැයි පවසා පිටත් කර හැරියේය. ඔහු පැමිණ එකිනෙක බැඳුණු බියකරු සතුන්ගේ රූප සහිත යන්ත්‍රයක් යෙදීය. එම ධාතු ගර්භයෙහි ස්ඵටික පැහැති කඩුවලින් යුත්, සුළඟ වැනි වේගයෙන් කැරකෙන ලී යන්ත්‍ර රූප යොදා, එක් ඇණයකින් (කීලයකින්) පමණක් බද්ධ කර, සතර දිශාවෙන් ගඩොල් ගෘහයක ආකාරයෙන් ගල් ආවරණයක් කොට, මතුපිට එක් ගල් පුවරුවකින් වසා, පස් දමා භූමිය සමතලා කොට ඒ මත ගල් සෑයක් පිහිටුවීය. මෙලෙස ධාතු නිධානය නිම වූ කල්හි, ආයු පවතින තාක් කල් වැඩසිට තෙරුන් වහන්සේ ද පිරිනිවන් පෑහ, රජතුමා ද කර්මානුරූපව මිය ගියේය, එකල විසූ මිනිස්සු ද කළුරිය කළහ.

Aparabhāge piyadāso nāma kumāro chattaṃ ussāpetvā asoko nāma dhammarājā hutvā tā dhātuyo gahetvā jambudīpe vitthārikā akāsi. Kathaṃ? So nigrodhasāmaṇeraṃ nissāya sāsane laddhappasādo caturāsīti vihārasahassāni kāretvā bhikkhusaṅghaṃ pucchi – ‘‘bhante, mayā caturāsīti vihārasahassāni kāritāni, dhātuyo kuto labhissāmī’’ti? Mahārāja, – ‘‘dhātunidhānaṃ nāma atthī’’ti suṇoma, na pana paññāyati – ‘‘asukasmiṃ ṭhāne’’ti. Rājā rājagahe cetiyaṃ bhindāpetvā dhātuṃ apassanto paṭipākatikaṃ kāretvā bhikkhubhikkhuniyo upāsakaupāsikāyoti catasso parisā gahetvā vesāliṃ gato. Tatrāpi alabhitvā kapilavatthuṃ. Tatrāpi alabhitvā rāmagāmaṃ gato. Rāmagāme nāgā cetiyaṃ bhindituṃ na adaṃsu, cetiye nipatitakudālo khaṇḍākhaṇḍaṃ hoti. Evaṃ tatrāpi alabhitvā allakappaṃ veṭhadīpaṃ pāvaṃ kusināranti sabbattha cetiyāni bhinditvā dhātuṃ alabhitvāva paṭipākatikāni katvā puna rājagahaṃ gantvā catasso parisā sannipātāpetvā – ‘‘atthi kenaci sutapubbaṃ ‘asukaṭṭhāne nāma dhātunidhāna’nti’’ pucchi.

පසුව කාලයකදී පියදාස නම් කුමාරයා සේසත් නඟා අශෝක නම් ධර්මරාජයා වී, එම ධාතූන් වහන්සේලා ගෙන දඹදිව පුරා පතළ කළේය. ඒ කෙසේද? හෙතෙම නිග්‍රෝධ සාමණේරයන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදී ශාසනයෙහි ප්‍රසාදය ලබා අසූහාරදහසක් වෙහෙර විහාර කරවා භික්ෂු සංඝයාගෙන් මෙසේ විමසීය: “ස්වාමීනි, මා විසින් අසූහාරදහසක් වෙහෙර විහාර කරවන ලදී, ධාතූන් වහන්සේලා කොතැනින් ලබාගනිම්ද?” එවිට භික්ෂූහු, “මහාරාජය, ධාතු නිධානයක් ඇති බව අසන්නට ලැබෙන නමුත්, අසවල් ස්ථානයක යැයි ප්‍රකට නැත” යි පැවසූහ. රජතුමා රජගහනුවර චෛත්‍යයක් බිඳවා ධාතූන් වහන්සේලා නොදැක, එය නැවත තිබූ පරිදිම කරවා, භික්ෂු භික්ෂුණී උපාසක උපාසිකා යන සිව්වනක් පිරිස පිරිවරාගෙන විශාලා මහනුවරට ගියේය. එහිදී ද සොයාගත නොහැකිව කිඹුල්වත් නුවරට ද, එහිදී ද සොයාගත නොහැකිව රාමගාමයට ද ගියේය. රාමගාමයෙහි නාගයෝ සෑය බිඳීමට ඉඩ නොදුන්හ. සෑයට පහර දුන් උදැල්ල කැබලි කැබලි වී ගියේය. මෙසේ එහිදී ද සොයාගත නොහැකිව අල්ලකප්ප, වෙඨදීප, පාවා, කුසිනාරා යන සෑම තැනකම චෛත්‍යයන් බිඳ ධාතූන් වහන්සේලා සොයාගත නොහැකිව, ඒවා නැවත තිබූ පරිදිම කරවා, නැවත රජගහනුවරට පැමිණ සිව්වනක් පිරිස රැස් කරවා, “අසවල් ස්ථානයෙහි ධාතු නිධානයක් ඇති බව මීට පෙර කිසිවෙකු අසා තිබේද?” යි විමසීය.

Tatreko vīsavassasatiko thero – ‘‘asukaṭṭhāne dhātunidhāna’’nti na jānāmi, mayhaṃ pana pitā mahāthero maṃ sattavassakāle mālācaṅkoṭakaṃ gāhāpetvā – ‘‘ehi sāmaṇera, asukagacchantare pāsāṇathūpo [Pg.206] atthi, tattha gacchāmā’’ti gantvā pūjetvā – ‘‘imaṃ ṭhānaṃ upadhāretuṃ vaṭṭati sāmaṇerā’’ti āha. Ahaṃ ettakaṃ jānāmi mahārājāti āha. Rājā ‘‘etadeva ṭhāna’’nti vatvā gacche hāretvā pāsāṇathūpañca paṃsuñca apanetvā heṭṭhā sudhābhūmiṃ addasa. Tato sudhañca iṭṭhakāyo ca hāretvā anupubbena pariveṇaṃ oruyha sattaratanavālukaṃ asihatthāni ca kaṭṭharūpakāni samparivattakāni addasa. So yakkhadāsake pakkosāpetvā balikammaṃ kāretvāpi neva antaṃ na koṭiṃ passanto devatānaṃ namassamāno – ‘‘ahaṃ imā dhātuyo gahetvā caturāsītiyā vihārasahassesu nidahitvā sakkāraṃ karomi, mā me devatā antarāyaṃ karontū’’ti āha.

එහිදී එක් එකසිය විසි අවුරුදු වයසැති තෙරනමක් මෙසේ පැවසීය: “අසවල් ස්ථානයෙහි ධාතු නිධානයක් ඇති බව මම නොදනිමි. නමුත් මාගේ පියාණන් වූ මහා තෙරුන් වහන්සේ මා හත් හැවිරිදි වියේදී මල් වට්ටියක් ගෙන්වාගෙන, ‘එන්න සාමණේරය, අසවල් ලැහැබෙහි ගල් සෑයක් ඇත, එහි යමු’ යි පවසා එහි ගොස් පූජා පවත්වා, ‘සාමණේරය, මේ ස්ථානය මතක තබා ගැනීම වටී’ යි පැවසූහ. මහාරාජය, මම මෙපමණක් දනිමි” යි පැවසීය. රජතුමා “මෙයම ඒ ස්ථානයයි” පවසා ලැහැබ් ඉවත් කරවා, ගල් සෑය හා පස් ඉවත් කර යට තිබූ හුණු බදාමයෙන් කළ බිම දුටුවේය. ඉන්පසු බදාම හා ගඩොල් ඉවත් කර අනුපිළිවෙලින් මළුවට බැස, සත් රුවනින් කළ වැලි සහ අත්වල කඩු ගත් කැරකෙන ලී යන්ත්‍ර රූප දුටුවේය. ඒ අශෝක රජු පූජා පැවැත්වුවද, එහි අන්තයක් හෝ කෙළවරක් නොදැක දෙවියන්ට නමස්කාර කරමින්, “මම මේ ධාතූන් වහන්සේලා ගෙන අසූහාරදහසක් වෙහෙර විහාරයන්හි තැන්පත් කර සත්කාර කරමි. දෙවියෝ මට අන්තරායක් නොකෙරෙත්වා” යි පැවසීය.

Sakko devarājā cārikaṃ caranto taṃ disvā vissakammaṃ āmantesi – ‘‘tāta, asoko dhammarājā ‘dhātuyo nīharissāmī’ti pariveṇaṃ otiṇṇo, gantvā kaṭṭharūpakāni hārehī’’ti. So pañcacūḷagāmadārakavesena gantvā rañño purato dhanuhattho ṭhatvā – ‘‘harāmi mahārājā’’ti āha. ‘‘Hara, tātā’’ti saraṃ gahetvā sandhimhiyeva vijjhi, sabbaṃ vippakiriyittha. Atha rājā āviñchane bandhaṃ kuñcikamuddikaṃ gaṇhi, maṇikkhandhaṃ passi. ‘‘Anāgate daliddarājā imaṃ maṇiṃ gahetvā dhātūnaṃ sakkāraṃ karotū’’ti puna akkharāni disvā kujjhitvā – ‘‘mādisaṃ nāma rājānaṃ daliddarājāti vattuṃ ayutta’’nti punappunaṃ ghaṭetvā dvāraṃ vivarāpetvā antogehaṃ paviṭṭho.

සක් දෙවිඳු ලොව සැරිසරන අතරතුර මෙය දැක විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා කැඳවා, “පින්වත, අශෝක ධර්මරාජයා ධාතූන් වහන්සේලා ගොඩගැනීමට මළුවට බැස සිටියි, එහි ගොස් ලී යන්ත්‍ර රූප ඉවත් කරන්න” යි කීවේය. ඔහු හිසෙහි කෙස් වැටි පහක් ඇති ගම්වැසි දරුවෙකුගේ වෙසින් ගොස්, රජු ඉදිරියෙහි දුන්නක් අතැතිව සිට, “මහාරාජය, මම මෙය ඉවත් කරමි” යි කීවේය. “පින්වත, ඉවත් කරන්න” යි කී කල්හි, හීයක් ගෙන සන්ධියටම විද්දේය. එවිට මුළු යන්ත්‍රයම විසිරී ගියේය. ඉක්බිති රජතුමා දොර අදින ලණුවෙහි බැඳි යතුරු මුද්‍රාව ගත්තේය. මැණික් කඳ දුටුවේය. “මතු අනාගතයෙහි දිළිඳු රජෙක් මේ මැණික් කඳ ගෙන ධාතූන් වහන්සේලාට සත්කාර කෙරේවා” යි ලියූ අකුරු නැවත දැක, කෝපයට (සංවේගයට) පත්වී, “මා වැනි රජෙකුට දිළිඳු රජෙකු යැයි කීම නුසුදුසුය” යි සිතා නැවත නැවතත් වෙහෙස වී දොර විවෘත කරවා ගෘහය ඇතුළට පිවිසියේය.

Aṭṭhārasavassādhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ upari āropitadīpā tatheva pajjalanti. Nīluppalapupphāni taṅkhaṇaṃ āharitvā āropitāni viya, pupphasanthāro taṅkhaṇaṃ santhato viya, gandhā taṃ muhuttaṃ pisitvā ṭhapitā viya rājā suvaṇṇapaṭṭaṃ gahetvā – ‘‘anāgate piyadāso nāma kumāro chattaṃ ussāpetvā asoko nāma dhammarājā bhavissati so imā dhātuyo vitthārikā karissatī’’ti vācetvā – ‘‘diṭṭho bho, ahaṃ ayyena mahākassapattherenā’’ti vatvā vāmahatthaṃ ābhujitvā dakkhiṇena hatthena apphoṭesi. So tasmiṃ ṭhāne paricaraṇadhātumattameva ṭhapetvā sesā dhātuyo gahetvā dhātugehaṃ pubbe pihitanayeneva pidahitvā sabbaṃ yathāpakatiyāva katvā upari pāsāṇacetiyaṃ patiṭṭhāpetvā caturāsītiyā vihārasahassesu dhātuyo [Pg.207] patiṭṭhāpetvā mahāthere vanditvā pucchi – ‘‘dāyādomhi, bhante, buddhasāsane’’ti. Kissa dāyādo tvaṃ, mahārāja, bāhirako tvaṃ sāsanassāti. Bhante, channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā caturāsīti vihārasahassāni kāretvā ahaṃ na dāyādo, añño ko dāyādoti? Paccayadāyako nāma tvaṃ mahārāja, yo pana attano puttañca dhītarañca pabbājeti, ayaṃ sāsane dāyādo nāmāti. So puttañca dhītarañca pabbājesi. Atha naṃ therā āhaṃsu – ‘‘idāni, mahārāja, sāsane dāyādosī’’ti.

වසර දෙසිය දහඅටකට වඩා වැඩි කාලයක් පුරා තැන්පත් කර තිබූ පහන් එලෙසම දැල්වෙමින් පවතී. නිල් මහනෙල් මල් ඒ මොහොතේ නෙළා පූජා කළාක් මෙනි. මල් ඇතිරිය ඒ මොහොතේ අතුරන ලද්දක් මෙනි. සුවඳ විලවුන් ඒ මොහොතේ අඹරා තබන ලද්දක් මෙනි. රජතුමා රන් පතක් ගෙන, "මතු අනාගතයෙහි පියදාස නම් කුමාරයෙක් සේසත් නගා අසෝක නම් ධර්මරාජයෙක් වන්නේය. ඔහු මේ ධාතූන් වහන්සේලා ලොව පුරා පතුරුවන්නේය" යන්න කියවා, "භවත්නි, මා මහා කාශ්‍යප මහතෙරුන් වහන්සේ විසින් දක්නා ලද්දෙමි" යි පවසා, වම් අත හකුළුවා දකුණු අතින් අත් පොළසන් දුන්නේය. ඔහු එම ස්ථානයෙහි වන්දනා මාන කිරීමට පමණක් ප්‍රමාණවත් ධාතූන් වහන්සේලා ඉතිරි කර, ඉතිරි සියලු ධාතූන් වහන්සේලා ගෙන, පෙර පරිදිම ධාතු මන්දිරය වසා දමා, සියල්ල පැවති පරිදිම සකස් කර, ඒ මත ගල් සෑයක් කරවා, විහාර අසූ හතර දහසක ධාතූන් වහන්සේලා නිධන් කරවා, මහා තෙරුන් වහන්සේලා වැඳ, "ස්වාමීනි, මම බුද්ධ ශාසනයේ උරුමක්කාරයෙක් වෙම්ද?" යි ඇසීය. "මහාරාජය, ඔබ ශාසනයට බාහිර වූවෙකි" යි තෙරුන් වහන්සේලා වදාළහ. "ස්වාමීනි, කෝටි අනූ හයක ධනය වැය කර, විහාර අසූ හතර දහසක් කරවාත් මම උරුමක්කාරයෙක් නොවෙම් නම්, වෙන කවරෙක් උරුමක්කාරයෙක් වන්නේද?" යැයි ඇසීය. "මහාරාජය, ඔබ ප්‍රත්‍ය දායකයෙක් පමණි. යමෙක් තම පුතෙකු හෝ දියණියක හෝ පැවිදි කරවයිද, ඔහු ශාසනයේ උරුමක්කාරයා නම් වේ" යැයි වදාළහ. ඔහු තම පුත්‍රයා සහ දියණිය පැවිදි කරවීය. ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේලා ඔහුට "මහාරාජය, දැන් ඔබ ශාසනයේ උරුමක්කාරයෙක් වන්නෙහිය" යි වදාළහ.

Evametaṃ bhūtapubbanti evaṃ etaṃ atīte dhātunidhānampi jambudīpatale bhūtapubbanti. Tatiyasaṅgītikārāpi imaṃ padaṃ ṭhapayiṃsu.

"එවමෙතං භූතපුබ්බං" යනු මෙසේ අතීතයෙහි ජම්බුද්වීප තලයෙහි මේ ධාතු නිධන් කිරීම සිදුවිය යන්නයි. තෙවන සංගීතිය කළ තෙරුන් වහන්සේලා ද මෙම පදය තැබූහ.

Aṭṭhadoṇaṃ cakkhumato sarīrantiādigāthāyo pana tambapaṇṇidīpe therehi vuttāti.

"අට්ඨදෝණං චක්ඛුමතෝ සරීරං" යනාදී ගාථාවන් ලක්දිව තෙරුන් වහන්සේලා විසින් දේශනා කරන ලද්දකි.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ දීඝ නිකාය අටුවාව වූ සුමංගල විලාසිනියෙහි...

Mahāparinibbānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

4. Mahāsudassanasuttavaṇṇanā

4. මහාසුදස්සන සූත්‍ර වර්ණනාව

Kusāvatīrājadhānīvaṇṇanā

කුසාවතී රාජධානිය පිළිබඳ වර්ණනාව

241. Evaṃ [Pg.208] me sutanti mahāsudassanasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – sabbaratanamayoti ettha ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā, ayaṃ pākāro sabbapākārānaṃ anto ubbedhena saṭṭhihattho ahosi. Eke pana therā – ‘‘nagaraṃ nāma anto ṭhatvā olokentānaṃ dassanīyaṃ vaṭṭati, tasmā sabbabāhiro saṭṭhihattho, sesā anupubbanīcā’’ti vadanti. Eke – ‘‘bahi ṭhatvā olokentānaṃ dassanīyaṃ vaṭṭati, tasmā sabbaabbhantarimo saṭṭhihattho, sesā anupubbanīcā’’ti. Eke – ‘‘anto ca bahi ca ṭhatvā olokentānaṃ dassanīyaṃ vaṭṭati, tasmā majjhe pākāro saṭṭhihattho, anto ca bahi ca tayo tayo anupubbanīcā’’ti.

241. "ඒවං මේ සුතං" යනු මහාසුදස්සන සූත්‍රයයි. එහි අලුත් පද වර්ණනාව මෙසේය: "සබ්බරතනමයෝ" යන්නෙහි එක් ගඩොලක් රන්මය විය, එකක් රිදීමය විය, එකක් වෛදූර්යමය විය, එකක් පළිඟුමය විය, එකක් රතු මැණික්මය විය, එකක් මසාරගල්ලමය විය, එකක් සියලු රත්නයන්ගෙන් යුක්ත විය. මේ ප්‍රාකාරය සියලු ප්‍රාකාරයන්ට වඩා ඇතුළතින් උසින් රියන් හැටක් විය. ඇතැම් තෙරුන් වහන්සේලා පවසන්නේ "නගරයක් නම් ඇතුළත සිට බලන්නවුන්ට දැකුම්කළු විය යුතුය, එබැවින් සියල්ලටම පිටත ප්‍රාකාරය රියන් හැටක් වන අතර අනෙක් ඒවා පිළිවෙළින් මිටි වේ" යනුවෙනි. තවත් පිරිසක් පවසන්නේ "පිටත සිට බලන්නවුන්ට දැකුම්කළු විය යුතුය, එබැවින් සියල්ලටම ඇතුළත ප්‍රාකාරය රියන් හැටක් වන අතර අනෙක් ඒවා පිළිවෙළින් මිටි වේ" යනුවෙනි. තවත් පිරිසක් පවසන්නේ "ඇතුළත හා පිටත යන දෙපසටම දැකුම්කළු විය යුතුය, එබැවින් මැද ප්‍රාකාරය රියන් හැටක් වන අතර ඇතුළතින් තුනක් හා පිටතින් තුනක් පිළිවෙළින් මිටි වේ" යනුවෙනි.

Esikāti esikatthambho. Tiporisaṅgāti ekaṃ porisaṃ majjhimapurisassa attano hatthena pañcahatthaṃ, tena tiporisaparikkhepā pannarasahatthaparimāṇāti attho. Te pana kathaṃ ṭhitāti? Nagarassa bāhirapasse ekekaṃ mahādvārabāhaṃ nissāya ekeko, ekekaṃ khuddakadvārabāhaṃ nissāya ekeko, mahādvārakhuddakadvārānaṃ antarā tayo tayoti. Tālapantīsu sabbaratanamayānaṃ tālānaṃ ekaṃ sovaṇṇamayanti pākāre vuttalakkhaṇameva veditabbaṃ, paṇṇaphalesupi eseva nayo. Tā pana tālapantiyo asītihatthā ubbedhena, vippakiṇṇavāluke samatale bhūmibhāge pākārantare ekekā hutvā ṭhitā.

"ඒසිකා" යනු දොරටු ටැම් ය. "තිපොරිසංගා" යනු මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ මිනිසෙකුගේ අතින් රියන් පහක් වන එක් පුරුෂ ප්‍රමාණයක් මෙන් තෙගුණයක්, එනම් රියන් පහළොවක උසින් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. ඒවා පිහිටා තිබුණේ කෙසේද? නගරයේ පිටත පස එක් එක් ප්‍රධාන දොරටු බාහුවක් ඇසුරු කරගෙන එක බැගින් ද, එක් එක් කුඩා දොරටු බාහුවක් ඇසුරු කරගෙන එක බැගින් ද, මහා දොරටු සහ කුඩා දොරටු අතර ටැම් තුන බැගින් ද පිහිටා තිබුණි. තල් පේළි පිළිබඳව "සබ්බරතනමයානං" යන්නෙහි, රන්මය වූ එක් තල් ගසක් යනාදී වශයෙන් ප්‍රාකාරයෙහි කියන ලද ලක්ෂණම දත යුතුය; පත්‍ර සහ ඵලයන්හි ද එම ක්‍රමයම වේ. ඒ තල් පේළි උසින් රියන් අසූවක් වූ අතර, වැලි ඉසින ලද සමතලා භූමි භාගයෙහි ප්‍රාකාර අතර එක බැගින් පිහිටා තිබුණි.

Vaggūti cheko sundaro. Rajanīyoti rañjetuṃ samattho. Khamanīyoti divasampi suyyamāno khamateva, na bībhaccheti. Madanīyoti mānamadapurisamadajanano. Pañcaṅgikassāti ātataṃ vitataṃ ātatavitataṃ susiraṃ ghananti imehi pañcahaṅgehi samannāgatassa. Tattha ātataṃ nāma cammapariyonaddhesu bherīādīsu ekatalaṃ tūriyaṃ. Vitataṃ nāma ubhayatalaṃ. Ātatavitataṃ nāma sabbato pariyonaddhaṃ. Susiraṃ [Pg.209] nāma vaṃsādi. Ghanaṃ nāma sammādi. Suvinītassāti ākaḍḍhanasithilakaraṇādīhi sumucchitassa. Suppaṭitāḷitassāti pamāṇe ṭhitabhāvajānanatthaṃ suṭṭhu paṭitāḷitassa. Sukusalehi samannāhatassāti ye vādituṃ chekā kusalā, tehi vāditassa. Dhuttāti akkhadhuttā,. Soṇḍāti surāsoṇḍā. Teyeva punappunaṃ pātukāmatāvasena pipāsā. Paricāresunti (dī. ni. 2.132) hatthaṃ vā pādaṃ vā cāletvā naccantā kīḷiṃsu.

"වග්ගූ" යනු දක්ෂ වූ, මනහර වූ යන්නයි. "රජනීයෝ" යනු ඇලුම් උපදවන සුළු යන්නයි. "ඛමනීයෝ" යනු දවස පුරා ඇසුවද ඉවසිය හැකි, පිළිකුල් සහගත නොවන, ප්‍රියජනක වූ යන්නයි. "මදනීයෝ" යනු මානය හා පුරුෂ මදය උපදවන්නා වූ යන්නයි. "පඤ්චංගිකස්ස" යනු ආතත, විතත, ආතතවිතත, සුසිර, ඝන යන අංග පහෙන් යුක්ත වූ තූර්ය භාණ්ඩයන්ටයි. එහි 'ආතත' නම් සමින් වසන ලද බෙර ආදියෙහි එක් පසක් පමණක් වැසූ තූර්යයයි. 'විතත' නම් දෙපසම වැසූ බෙර ආදියයි. 'ආතතවිතත' නම් සියලු පසින් සමින් වසන ලද්දයි. 'සුසිර' නම් වංස ආදියයි. 'ඝන' නම් මිණිගෙඩි, තාලම්පොට ආදියයි. "සුවිනීතස්ස" යනු තත් ඇදීම හා ලිහිල් කිරීම ආදියෙන් මනාව වාදනය කරන ලද යන්නයි. "සුප්පටිතාළිතස්ස" යනු සුදුසු ප්‍රමාණය දැන ගැනීම පිණිස මනාව තාලයට අනුව වයන ලද යන්නයි. "සුකුසලේහි සමන්නාහතස්ස" යනු වාදනයෙහි දක්ෂ වූවන් විසින් වාදනය කරන ලද යන්නයි. "ධුත්තා" යනු දූකෙළියෙහි ගිජු වූවෝය. "සොණ්ඩා" යනු මත්පැන් පානයට ගිජු වූවෝය. ඔවුන්ම නැවත නැවත පානය කිරීමේ කැමැත්ත නිසා පිපාසිතයෝ නම් වෙති. "පරිචාරේසුං" යනු අත් පා සොලවමින් නටමින් ක්‍රීඩා කළහ යන්නයි.

Cakkaratanavaṇṇanā

චක්‍ර රත්න වර්ණනාව

243. Sīsaṃ nhātassāti sīsena saddhiṃ gandhodakena nahātassa. Uposathikassāti samādinnauposathaṅgassa. Uparipāsādavaragatassāti pāsādavarassa upari gatassa, subhojanaṃ bhuñjitvā pāsādavarassa uparimahātale sirigabbhaṃ pavisitvā sīlāni āvajjantassa. Tadā kira rājā pātova satasahassaṃ vissajjetvā mahādānaṃ datvā soḷasahi gandhodakaghaṭehi sīsaṃ nahāyitvā katapātarāso suddhaṃ uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ karitvā uparipāsādassa sirisayane pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano dānādimayaṃ puññasamudāyaṃ āvajjanto nisīdi. Ayaṃ sabbacakkavattīnaṃ dhammatā.

243. "සීසං න්හාතස්ස" යනු හිස සහිතව සුවඳ පැනින් ස්නානය කළ යන්නයි. "උපෝසථිකස්ස" යනු සමාදන් වූ උපෝසථ අංග ඇති යන්නයි. "උපරිපාසාදවරගතස්ස" යනු උතුම් ප්‍රාසාදයේ ඉහළ මාලයට ගිය, ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කොට උතුම් ප්‍රාසාදයේ ඉහළ තලයෙහි වූ සිරි යහන් ගැබට පිවිස සීලය ආවර්ජනය කරන්නා වූ යන්නයි. එකල රජතුමා උදය කාලයෙහිම ලක්ෂයක් ධනය වැය කොට මහා දානයක් දී, සුවඳ පැන් කළ දහසයකින් හිස සෝදා ස්නානය කොට, උදය ආහාරය ගෙන, පිරිසිදු සළුවක් ඒකාංශ කොට පොරවාගෙන, ප්‍රාසාදයේ උඩ මාලයේ සිරි යහනෙහි පර්යංකයෙන් හිඳ, තමාගේ දානාදී පින් රැස් කිරීම් ආවර්ජනය කරමින් සිටියේය. මෙය සියලු සක්විති රජවරුන්ගේ ස්වභාවයයි.

Tesaṃ taṃ āvajjantānaṃyeva vuttappakārapuññakammapaccayautusamuṭṭhānaṃ nīlamaṇisaṅghātasadisaṃ pācīnasamuddajalatalaṃ bhindamānaṃ viya, ākāsaṃ alaṅkurumānaṃ viya dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati. Taṃ mahāsudassanassāpi tatheva pāturahosi. Tayidaṃ dibbānubhāvayuttattā dibbanti vuttaṃ. Sahassaṃ assa arānanti sahassāraṃ. Saha nemiyā, saha nābhiyā cāti sanemikaṃ sanābhikaṃ. Sabbehi ākārehi paripuṇṇanti sabbākāraparipūraṃ.

ඔවුන් එසේ පින් ආවර්ජනය කරමින් සිටියදීම, කියන ලද ආකාරයේ පින්කම් හේතුවෙන් හා සෘතු සමුට්ඨානයෙන්, නිල් මැණික් සමූහයක් බඳු වූ, පෙරදිග සාගර ජල තලය පළාගෙන එන්නාක් මෙන් ද, අහස අලංකාර කරන්නාක් මෙන් ද වූ දිව්‍යමය චක්‍ර රත්නය පහළ වේ. එය මහාසුදස්සන රජුට ද එලෙසම පහළ විය. එය දිව්‍යමය ආනුභාවයෙන් යුක්ත බැවින් 'දිව්‍ය' යැයි කියනු ලැබේ. එහි අර දහසක් ඇති බැවින් 'සහස්සාර' නම් වේ. නිමිය සහ නාභිය සමඟ පවතින බැවින් 'සනේමික' සහ 'සනාභික' නම් වේ. සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ බැවින් 'සබ්බාකාරපරිපූර' නම් වේ.

Tattha cakkañca taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Yāya pana taṃ nābhiyā ‘‘sanābhika’’nti vuttaṃ, sā indanīlamayā hoti, majjhe panassā sārarajatamayā panāḷi, yāya suddhasiniddhadantapantiyā hasamānā viya virocati, majjhe chiddena viya candamaṇḍalena, ubhosupi bāhirantesu rajatapaṭṭena kataparikkhepā hoti. Tesu panassa nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesu [Pg.210] yuttayuttaṭṭhānesu paricchedalekhā suvibhattāva hutvā paññāyanti. Ayaṃ tāva assa nābhiyā sabbākāraparipūratā.

එහි 'සක් රුවන' යනු සකක් ද වන අතර සතුට උපදවන අර්ථයෙන් රත්නයක් ද වන බැවින් 'සක් රුවන' (චක්‍ර රත්නය) යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් 'නැබක්' (නැබියක්) ඇති බව වදාළ සේක් ද, එය ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයෙන් නිර්මිත ය. එහි මධ්‍යයෙහි හරවත් රිදියෙන් කළ සිදුරක් (නලයක්) ඇත. එය ඉතා පිරිසිදු මෘදු දත් පෙළකින් සිනාසෙන්නාක් මෙන් බබළයි. මධ්‍යයෙහි සිදුරක් ඇති සඳ මඬලක් මෙන්, දෙපස බාහිර කෙළවරවල රිදී පටියකින් වට කොට ඇත. ඒ නැබෙහි සිදුර වටා ඇති රිදී පටිවල සුදුසු ස්ථානයන්හි සීමා රේඛාවන් මැනවින් බෙදා දක්වා ඇති බව පෙනේ. මෙය එම සක් රුවනෙහි නැබෙහි සකල ආකාරයෙන්ම පූර්ණ බවයි.

Yehi pana taṃ – ‘‘arehi sahassāra’’nti vuttaṃ, te sattaratanamayā sūriyarasmiyo viya pabhāsampannā honti, tesampi ghaṭakamaṇikaparicchedalekhādīni suvibhattāneva hutvā paññāyanti. Ayamassa arānaṃ sabbākāraparipūratā.

"දහසක් අර ඇති" (සහස්සාර) යැයි යම් අරවල් ගැන වදාරන ලද්දේ ද, ඒ අරවල් සප්ත රත්නයෙන් නිර්මිත ය. ඒවා සූර්ය රශ්මිය මෙන් ප්‍රභාවත් ය. එම අරවල ද කළසක හැඩය ඇති මණි රේඛා ආදිය මැනවින් බෙදා දක්වා ඇති බව පෙනේ. මෙය එම සක් රුවනෙහි අරවල සකල ආකාරයෙන්ම පූර්ණ බවයි.

Yāya pana taṃ nemiyā – ‘‘sanemika’’nti vuttaṃ, sā bālasūriyarasmikalāpasiriṃ avahasamānā viya surattasuddhasiniddhapavāḷamayā hoti. Sandhīsu panassā sañjhārāgasassirikā rattajambunadapaṭṭā vaṭṭaparicchedalekhā suvibhattā hutvā paññāyanti. Ayamassa nemiyā sabbākāraparipūratā.

"නිමියක් සහිත" (සනෙමික) යැයි යම් නිමියක් ගැන වදාරන ලද්දේ ද, එය නැඟී එන හිරු රැස් මාලාවක ශ්‍රියාවට සමච්චල් කරන්නාක් මෙන් (ඊටත් වඩා වැඩියෙන්) ඉතා රතු වූ ද, පිරිසිදු වූ ද, මෘදු වූ ද පබළුවලින් නිර්මිත ය. එහි සන්ධිස්ථානයන්හි සන්ධ්‍යා කාලයේ ආකාශයේ පැහැය මෙන් ශෝභාවත් වූ, රතු රත්රන් පටිවලින් කළ වටකුරු සීමා රේඛා මැනවින් බෙදා දක්වා ඇති බව පෙනේ. මෙය එම සක් රුවනෙහි නිමියෙහි සකල ආකාරයෙන්ම පූර්ණ බවයි.

Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṃ panassa dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antare dhamanavaṃso viya anto susiro chiddamaṇḍalakhacito vātagāhī pavāḷadaṇḍo hoti, yassa vāteritassa sukusalasamannāhatassa pañcaṅgikatūriyassa viya saddo vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca madanīyo ca hoti. Tassa kho pana pavāḷadaṇḍassa upari setacchattaṃ ubhosu passesu samosaritakusumadāmānaṃ dve pantiyoti evaṃ samosaritakusumadāmapantisatadvayaparivārasetacchattasatadhārinā pavāḷadaṇḍasatena samupasobhitanemiparikkhepassa dvinnampi nābhipanāḷīnaṃ anto dve sīhamukhāni honti, yehi tālakkhandhappamāṇā puṇṇacandakiraṇakalāpasassirīkā taruṇaravisamānarattakambalageṇḍukapariyantā ākāsagaṅgāgatisobhaṃ avahasamānā viya dve muttakalāpā olambanti. Yehi cakkaratanena saddhiṃ ākāse samparivattamānehi tīṇi cakkāni ekato parivattantāni viya khāyanti. Ayamassa sabbaso sabbākāraparipūratā.

එම නිමි මඬල මතුපිට සෑම අර දහයකටම අතර මැද, පතුල සිදුරු සහිත වංශයක් (බටනලාවක්) බඳු වූ, සිදුරු සහිත රවුම්වලින් විසිතුරු කරන ලද, සුළඟ ඇතුළු විය හැකි පබළු දණ්ඩක් බැගින් ඇත. සුළඟ වැදීමෙන් එයින් නිකුත් වන හඬ මැනවින් වයන ලද පංචාංගික තූර්ය වාදනයක ශබ්දය මෙන් ඉතා මධුර ය, ඇලුම් කටයුතු ය, ප්‍රියජනක ය, මන මත් කරවන සුලු ය. ඒ පබළු දණ්ඩට ඉහළින් සේසතක් (ධවල ඡත්‍රයක්) ඇති අතර, එහි දෙපස මල් මාලා පෙළවල් දෙකක් බැගින් එල්ලා ඇත. මෙසේ මල් මාලා පෙළ සියය බැගින් වූ පෙළවල් දෙසියයකින් පිරිවරන ලද සේසත් සියයක් දරන්නා වූ, පබළු දඬු සියයකින් නිමි වටය අලංකාරවත් වී ඇත. නැබෙහි සිදුරු දෙපස සිංහ මුඛ දෙකක් ඇත. ඒවායින් තල් කඳක් පමණ මහත් වූ, පුන් සඳ රැස් මාලාවක ශෝභාව ඇති, තරුණ සූර්යයා බඳු රතු රන්වන් වූ, ආකාශ ගංගාවක ගමන පරාජය කරන්නාක් බඳු වූ මුතු වැල් දෙකක් පහළට එල්ලා වැටේ. සක් රුවන සමඟ අහසේ භ්‍රමණය වන එම මුතු වැල් නිසා සක් රුවල් තුනක් එක්ව කැරකෙන්නාක් මෙන් පෙනේ. මෙය එම සක් රුවනෙහි සකල ආකාරයෙන්ම පූර්ණ බවයි.

Taṃ panetaṃ evaṃ sabbākāraparipūraṃ pakatiyā sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā attano attano gharadvāre paññattāsanesu nisīditvā pavattakathāsallāpesu manussesu vīthicatukkādīsu kīḷamāne dārakajane nātiuccena nātinīcena vanasaṇḍamatthakāsannena ākāsappadesena upasobhayamānaṃ viya, rukkhasākhaggāni dvādasayojanato paṭṭhāya suyyamānena madhurassarena [Pg.211] sattānaṃ sotāni odhāpayamānaṃ yojanato paṭṭhāya nānappabhāsamudayasamujjalena vaṇṇena nayanāni samākaḍḍhantaṃ viya, rañño cakkavattissa puññānubhāvaṃ ugghosayantaṃ viya, rājadhāniyā abhimukhaṃ āgacchati.

මෙසේ සකල ආකාරයෙන් පූර්ණ වූ ඒ සක් රුවන, සාමාන්‍යයෙන් මිනිසුන් සවස ආහාර ගෙන තම තමන්ගේ නිවෙස් දොරකඩ පනවන ලද අසුන්වල හිඳ කතාබස් කරමින් සිටින විට ද, දරුවන් සතරමං හන්දි ආදියෙහි සෙල්ලම් කරමින් සිටින විට ද, ඉතා උසත් නොවන ඉතා මිටිත් නොවන වනාන්තර මුදුන්වලට ආසන්න ආකාශ ප්‍රදේශයෙන් වෘක්ෂ ශාඛාවන් අලංකාර කරමින් මෙන් පැමිණෙයි. යොදුන් දොළසක සිට ඇසෙන මධුර හඬින් සත්ත්වයන්ගේ කන් පිනවමින් ද, යොදුනක සිට විවිධ ප්‍රභාවන්ගෙන් බබළන වර්ණයෙන් ඇස් ඇදගනිමින් ද, චක්‍රවර්ති රජුගේ පින් මහිමය ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙන් ද, කුසාවතී රාජධානිය දෙසට එය පැමිණෙයි.

Athassa cakkaratanassa saddasavaneneva – ‘‘kuto nu kho, kassa nu kho ayaṃ saddo’’ti āvajjitahadayānaṃ puratthimadisaṃ ālokayamānānaṃ tesaṃ manussānaṃ aññataro aññataraṃ evamāha – ‘‘passatha, bho, acchariyaṃ, ayaṃ puṇṇacando pubbe eko uggacchati, ajjeva pana attadutiyo uggato, etañhi rājahaṃsamithunamiva puṇṇacandamithunaṃ pubbāpariyena gaganatalaṃ abhilaṅghatī’’ti. Tamañño āha – ‘‘kiṃ kathesi, samma, kuhiṃ nāma tayā dve puṇṇacandā ekato uggacchantā diṭṭhapubbā, nanu esa tapanīyaraṃsidhāro piñcharakiraṇo divākaro uggato’’ti, tamañño hasitaṃ katvā evamāha – ‘‘kiṃ ummattosi, nanu idāneva divākaro atthaṅgato, so kathaṃ imaṃ puṇṇacandaṃ anubandhamāno uggacchissati? Addhā panetaṃ anekaratanappabhāsamudayujjalaṃ ekassāpi puññavato vimānaṃ bhavissatī’’ti. Te sabbepi apasārayantā aññe evamāhaṃsu – ‘‘bho, kiṃ bahuṃ vilapatha, nevāyaṃ puṇṇacando, na sūriyo na devavimānaṃ. Na hetesaṃ evarūpā sirisampatti atthi, cakkaratanena pana etena bhavitabba’’nti.

එකල්හි ඒ සක් රුවනෙහි ශබ්දය ඇසීමෙන්ම, "මේ ශබ්දය කොහෙන් එන්නක්ද? කාගේ ශබ්දයක්ද?" කියා සිතමින් පෙරදිග දෙස බලන ඒ මිනිසුන් අතරින් එක් අයෙක් තවකෙකුට මෙසේ කීවේය: "පින්වත, බලන්න, ආශ්චර්යයකි! පෙර එක් පුන් සඳක් නැඟුණි, අද වන විට තවත් චන්ද්‍රයෙකු සමඟ (දෙදෙනෙකු ලෙස) නැඟී ඇත. මෙය රජහංස ජෝඩුවක් මෙන් පුන් සඳවල් දෙකක් එකිනෙක පසුව පියඹා එන්නාක් මෙන් අහස් තලයට නැඟෙයි." එවිට අනෙකා මෙසේ කීවේය: "මිත්‍රය, ඔබ කුමක් පවසන්නේද? පුන් සඳවල් දෙකක් එකට නැඟෙනවා ඔබ මීට පෙර කොහේදී දැක තිබේද? මේ නැඟී ඇත්තේ රශ්මිය විහිදුවන සූර්යයා නොවේද?" එවිට තවත් අයෙක් සිනාසෙමින් මෙසේ කීවේය: "ඔබට පිස්සුද? සූර්යයා දැන් නේ අස්තංගත වූයේ (බැස ගියේ). ඔහු කෙසේ නම් මේ පුන් සඳ පසුපස හඹා එමින් නැවත නැඟෙන්නේද? ඒකාන්තයෙන්ම මෙය බොහෝ රත්න ප්‍රභාවන්ගෙන් බබළන කිසියම් පින්වතෙකුගේ විමානයක් විය යුතුය." එවිට ඒ සියල්ලන්ගේම අදහස් බැහැර කරමින් තවත් පිරිසක් මෙසේ කීහ: "පින්වතුනි, ඇයි මෙතරම් දොඩවන්නේ? මෙය පුන් සඳක්වත්, සූර්යයෙක්වත්, දෙවි විමානයක්වත් නොවේ. මොවුන්ට මෙවැනි ශ්‍රී සම්පත්තියක් නැත. ඒකාන්තයෙන්ම මෙය සක් රුවනම විය යුතුය."

Evaṃ pavattasallāpasseva tassa janassa candamaṇḍalaṃ ohāya taṃ cakkaratanaṃ abhimukhaṃ hoti. Tato tehi – ‘‘kassa nu kho idaṃ nibbatta’’nti vutte bhavanti vattāro – ‘‘na kassaci aññassa, nanu amhākaṃ mahārājā pūritacakkavattivatto, tassetaṃ nibbatta’’nti. Atha so ca mahājano, yo ca añño passati, sabbo cakkaratanameva anugacchati. Taṃ cāpi cakkaratanaṃ raññoyeva atthāya attano āgatabhāvaṃ ñāpetukāmaṃ viya sattakkhattuṃ pākāramatthakeneva nagaraṃ anusaṃyāyitvā, atha rañño antepuraṃ padakkhiṇaṃ katvā, antepurassa ca uttarasīhapañjarasadise ṭhāne yathā gandhapupphādīhi sukhena sakkā hoti pūjetuṃ, evaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati.

මෙසේ ඒ ජනයා කතාබස් කරමින් සිටියදීම, සක් රුවන සඳ මඬල අතහැර ඔවුන් ඉදිරියට පැමිණෙයි. ඉන්පසු "මෙය කා උදෙසා පහළ වූවක්ද?" කියා විමසූ විට, "වෙන කිසිවෙකුට නොවේ, අපගේ මහරජතුමා චක්‍රවර්ති වත් පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කර ඇත, ඒ නිසා මෙය උන්වහන්සේ උදෙසා පහළ වූවකි" යි පවසන්නෝ වූහ. එකල්හි ඒ මහජනයා ද, දකින දකින අන් අය ද සියල්ලෝම සක් රුවන පසුපස ගියහ. ඒ සක් රුවන ද තමන් රජු උදෙසාම පැමිණි බව දන්වන්නාක් මෙන් සත් වරක් නගර පවුර මතුපිටින් නගරය වටා ගොස්, ඉන්පසු රජුගේ අන්තඃපුරය ප්‍රදක්ෂිණා කොට, අන්තඃපුරයේ උතුරු දෙසෙහි වූ සිංහ පංජරයට (කවුළුවට) සමාන ස්ථානයක, සුවඳ මල් ආදියෙන් පහසුවෙන් පූජා කළ හැකි පරිදි, රිය සකක් අක්ෂයෙහි (වියගහෙහි) රැඳුණාක් මෙන් ස්ථාවරව නතර විය.

Evaṃ ṭhitassa panassa vātapānachiddādīhi pavisitvā nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṃ antopāsādaṃ alaṅkurumānaṃ pabhāsamūhaṃ disvā dassanatthāya sañjātābhilāso [Pg.212] rājā hoti. Parijanopissa piyavacanapābhatena āgantvā tamatthaṃ nivedeti. Atha rājā balavapītipāmojjaphuṭasarīro pallaṅkaṃ mocetvā uṭṭhāyāsanā sīhapañjarasamīpaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ disvā ‘‘sutaṃ kho pana meta’’ntiādikaṃ cintanaṃ cintayati. Mahāsudassanassāpi sabbaṃ taṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘disvā rañño mahāsudassanassa…pe… assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī’’ti. Tattha so hoti rājā cakkavattīti kittāvatā cakkavattī hotīti? Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratane ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte idāni tassa pavattāpanatthaṃ yaṃ kātabbaṃ, taṃ dassento atha kho ānandātiādimāha.

එසේ සිටි සක්විති රජුට කවුළු සිදුරු ආදියෙන් ඇතුළු වී විවිධ වර්ණැති මැණික් ආලෝකයෙන් බැබළෙමින් රජමාළිගය ඇතුළත අලංකාර කරන ඒ ආලෝක සමූහය දැක, එය බැලීමේ අභිලාෂය ඇති වෙයි. ඔහුගේ පිරිවර ජනයා ද ප්‍රිය වචනයක් තෑගි ලෙස ගෙනවුත් එම කාරණය දන්වති. එවිට රජතුමා බලවත් ප්‍රීති ප්‍රාමෝදයෙන් පිනා ගිය ශරීරයක් ඇත්තෙකු වී, පර්යංකය ලිහා අස්නෙන් නැගිට සිංහ පංජරය (සිංහ කවුළුව) සමීපයට ගොස්, ඒ සක් රුවන දැක, \"මෙය මා විසින් අසන ලද්දකි\" යනාදී වශයෙන් සිතයි. මහා සුදස්සන රජුට ද ඒ සියල්ල එසේම විය. එබැවින් \"මහා සුදස්සන රජු දැක... මම සක්විති රජෙක් වෙම් දැයි\" වදාරන ලදී. එහි 'සක්විති රජෙක් වේ' යන්නෙහි, කොපමණ කලකින් සක්විති රජෙක් වේද? සක් රුවන අහසට නැගී අඟලක් හෝ දෙකක් හෝ භ්‍රමණය වන කල්හි, දැන් එය භ්‍රමණය කරවනු පිණිස කළ යුතු දේ දක්වමින් 'ඉන්පසු ආනන්දය' යනාදිය වදාරන ලදී.

244. Tattha uṭṭhāyāsanāti nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṃ āgantvā. Suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvāti hatthisoṇḍasadisapanāḷiṃ suvaṇṇabhiṅkāraṃ ukkhipitvā. Anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāyāti sabbacakkavattīnañhi udakena abbhukkiritvā – ‘‘abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’’nti vacanasamanantarameva vehāsaṃ abbhuggantvā cakkaratanaṃ pavattati. Yassa pavatti samakālameva so rājā cakkavattī nāma hoti. Pavatte pana cakkaratane taṃ anubandhamānova rājā cakkavattiyānavaraṃ āruyha vehāsaṃ abbhuggacchati. Athassa chattacāmarādihattho parijano ceva antepurajano ca tato nānākārakañcukakavacādisannāhavibhūsitena vividhābharaṇappabhāsamujjalena samussitaddhajapaṭākapaṭimaṇḍitena attano attano balakāyena saddhiṃ uparājasenāpatipabhutayopi vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivārenti.

244. එහි 'අස්නෙන් නැගිට' යනු හිඳගෙන සිටි අස්නෙන් නැගිට සක් රුවන සමීපයට පැමිණ යන්නයි. 'රන් කෙණ්ඩිය ගෙන' යනු අලි සොඬක් වැනි බටයක් ඇති රන් කෙණ්ඩිය ඔසවා ගෙන යන්නයි. 'මහා සුදස්සන රජු සිවුරඟ සේනාව සමඟ අනුගමනය කළේය' යන්නෙහි අර්ථය - සියලු සක්විති රජවරුන් විසින් ජලය ඉස \"පින්වත් සක් රුවන ජය ගනීවා\" යැයි කී සැනින්ම සක් රුවන අහසට නැගී භ්‍රමණය වෙයි. ඒ භ්‍රමණය වන අවස්ථාවේදීම ඒ රජු සක්විති රජු නමින් හැඳින්වේ. සක් රුවන භ්‍රමණය වන විට එය අනුගමනය කරමින්ම රජතුමා උතුම් සක්විති යානයට නැගී අහසට පැන නගී. එවිට ඔහුගේ අතෙහි සේසත් සලන්නන් ආදී පිරිවර ද, අන්තඃපුර වැසියෝ ද, විවිධ කවච ආදියෙන් සැරසුණු, විවිධ ආභරණවලින් බැබළෙන, එසවූ ධජ පතාකවලින් අලංකාර වූ ස්වකීය සේනාවන් සමඟ යුවරාජ සේනාපති ආදීහු ද අහසට නැගී රජු පිරිවරා ගනිති.

Rājayuttā pana janasaṅgahatthaṃ nagaravīthīsu bheriyo carāpenti – ‘‘tātā, amhākaṃ rañño cakkaratanaṃ nibbattaṃ, attano vibhavānurūpena maṇḍitapasādhikā sannipatathā’’ti. Mahājano pana pakatiyā cakkaratanasaddeneva sabbakiccāni pahāya gandhapupphādīni ādāya sannipatitova sopi sabbo vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivāreti. Yassa yassa hi raññā saddhiṃ gantukāmatācittaṃ uppajjati, so so ākāsagatova hoti. Evaṃ dvādasayojanāyāmavitthārā parisā hoti. Tattha ekapurisopi chinnabhinnasarīro vā kiliṭṭhavattho vā [Pg.213] natthi. Suciparivāro hi rājā cakkavattī. Cakkavattiparisā nāma vijjādharapurisā viya ākāse gacchamānā indanīlamaṇitale vippakiṇṇaratanasadisā hoti. Mahāsudassanassāpi tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti.

රජයේ නිලධාරීන් ජනයා එක් රැස් කරනු පිණිස නගර වීථිවල බෙර ලවති. \"පින්වතුනි, අප රජුට සක් රුවන පහළ විය. තමන්ගේ සම්පත්වලට අනුරූපව සැරසී රැස් වන්න\" යනුවෙනි. මහජනයා ද ස්වභාවයෙන්ම සක් රුවනෙහි හඬ නිසාම සියලු වැඩ කටයුතු අතහැර සුවඳ මල් ආදිය ගෙන රැස්ව සිටිති. ඒ සියලු දෙනාම අහසට නැගී රජු පිරිවරා ගනිති. යම් යම් කෙනෙකුට රජු සමඟ යාමේ කැමැත්තක් ඇති වේ ද, ඔහු අහසට නැගුණෙක්ම වෙයි. මෙසේ යොදුන් දොළසක් දිග පළල ඇති පිරිසක් වෙයි. එහි සිරුර කැපුණු හෝ වැරහැලි ඇඳි එකම පුරුෂයෙක්වත් නැත. සක්විති රජු පිරිසිදු පිරිවරක් ඇත්තෙකි. සක්විති පිරිස අහසේ යන විට විද්‍යාධරයන් මෙන් ඉන්ද්‍රනීල මැණික් තලයක විසිරුණු විවිධ රත්නයන් වැනිය. මහා සුදස්සන රජුට ද එය එසේම විය. එබැවින් \"මහා සුදස්සන රජු සිවුරඟ සේනාව සමඟ අනුගමනය කළේය\" යි වදාරන ලදී.

Taṃ pana cakkaratanaṃ rukkhaggānaṃ uparūpari nātiuccena nātinīcena gaganappadesena pavattati. Yathā rukkhānaṃ pupphaphalapallavehi atthikā, tāni sukhena gahetuṃ sakkonti. Yathā ca bhūmiyaṃ ṭhitā ‘‘esa rājā, esa uparājā, esa senāpatī’’ti sallakkhetuṃ sakkonti. Ṭhānādīsu ca iriyāpathesu yo yena icchati, so teneva gacchati. Cittakammādisippapasutā cettha attano attano kiccaṃ karontāyeva gacchanti. Yatheva hi bhūmiyaṃ, tathā tesaṃ sabbakiccāni ākāseva ijjhanti. Evaṃ cakkavattiparisaṃ gahetvā taṃ cakkaratanaṃ vāmapassena sineruṃ pahāya mahāsamuddassa uparibhāgena sattasahassayojanappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati.

ඒ සක් රුවන ගස් මුදුන්වලට ඉහළින් ඉතා උස නොවූ ද ඉතා පහත් නොවූ ද අහස් ප්‍රදේශයෙහි ගමන් කරයි. ගස්වල මල් ඵල දළු ආදිය කැමති අයෙකුට ඒවා පහසුවෙන් ලබාගත හැකි වන පරිදිය. පොළොවෙහි සිටින්නන්ට ද \"මේ රජුය, මේ යුවරාජයාය, මේ සේනාපතියාය\" යි හඳුනාගත හැකි පරිදිය. සිටීම ආදී ඉරියව්වලින් යමෙකු යම් ඉරියව්වකින් යාමට කැමති ද ඔහු එම ඉරියව්වෙන්ම යයි. සිතුවම් ඇඳීම ආදී ශිල්පවල යෙදෙන්නෝ ද එහි තම තමන්ගේ වැඩ කරමින්ම යති. පොළොවෙහි දී මෙන්ම ඔවුන්ගේ සියලු කටයුතු අහසේදී ද සිද්ධ වෙයි. මෙසේ සක්විති පිරිස රැගෙන ඒ සක් රුවන වම් පසින් මහා මේරු පර්වතය තබා මහා සමුද්‍රයට ඉහළින් යොදුන් හත්දහසක් පමණ වූ පූර්වවිදේහ ද්වීපයට යයි.

Tattha yo vinibbedhena dvādasayojanāya, parikkhepato chattiṃsayojanāya parisāya sannivesakkhamo sulabhāhārūpakaraṇo chāyudakasampanno sucisamatalo ramaṇīyo bhūmibhāgo, tassa uparibhāge taṃ cakkaratanaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati. Atha tena saññāṇena so mahājano otaritvā yathāruci nahānabhojanādīni sabbakiccāni karonto vāsaṃ kappeti. Mahāsudassanassāpi sabbaṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘yasmiṃ kho panānanda, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāti, tattha so rājā mahāsudassano vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti.

එහි දිගින් යොදුන් දොළසක් ද වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් තිස්හයක් ද වන පිරිස රැඳී සිටීමට සුදුසු වූ, පහසුවෙන් ආහාර පාන උපකරණ ලැබිය හැකි වූ, සෙවණ හා ජලයෙන් යුක්ත වූ, පිරිසිදු තැනිතලා වූ සිත්කලු භූමි භාගයක් ඇද්ද, එහි ඉහළ අහසේ ඒ සක් රුවන අක්ෂයක වැදුණු රෝදයක් මෙන් නතර වෙයි. එවිට ඒ සලකුණෙන් මහජනයා බිමට බැස තමන් කැමති පරිදි ස්නානය කිරීම, ආහාර අනුභවය ආදී සියලු කටයුතු කරමින් වාසය කරති. මහා සුදස්සන රජුට ද ඒ සියල්ල එසේම විය. එබැවින් \"ආනන්දය, යම් ප්‍රදේශයක සක් රුවන පිහිටයි ද, එහි මහා සුදස්සන රජු සිවුරඟ සේනාව සමඟ වාසයට පැමිණියේය\" යි වදාරන ලදී.

Evaṃ vāsaṃ upagate cakkavattimhi ye tattha rājāno, te ‘‘paracakkaṃ āgata’’nti sutvāpi na balakāyaṃ sannipātetvā yuddhasajjā honti. Cakkaratanassa hi uppattisamanantarameva natthi so satto nāma, yo paccatthikasaññāya taṃ rājānaṃ ārabbha āvudhaṃ ukkhipituṃ visaheyya. Ayamānubhāvo cakkaratanassa.

මෙසේ සක්විති රජු පදිංචි වූ විට, එහි සිටින යම් රජවරු වෙත් ද, ඔවුහු \"පර සතුරු සේනාවක් ආවේය\" යි ඇසූ නමුත් සේනාවන් රැස් කර යුද්ධයට සූදානම් නොවෙති. සක් රුවන පහළ වූ සැනින් සතුරු හැඟීමෙන් ඒ රජුට විරුද්ධව ආයුධයක් එසවීමට තරම් නිර්භීත වන කිසිදු සත්වයෙක් නැත. මෙය සක් රුවනෙහි ආනුභාවයයි.

Cakkānubhāvena [Pg.214] hi tassa rañño,Arī asesā damathaṃ upenti;

Arindamaṃ nāma narādhipassa,Teneva taṃ vuccati tassa cakkanti.

සක් රුවනෙහි ආනුභාවයෙන් ඒ රජුගේ සියලු සතුරෝ දමනය වෙති (යටත් වෙති). එබැවින් නරාධිපති වූ ඒ රජුගේ සතුරන් දමනය කරන බැවින් එය 'අරින්දම' නම් චක්‍රය යැයි කියනු ලැබේ.

Tasmā sabbepi te rājāno attano attano rajjasirivibhavānurūpaṃ pābhataṃ gahetvā taṃ rājānaṃ upagamma onatasirā attano moḷimaṇippabhābhisekena tassa pādapūjaṃ karontā – ‘‘ehi kho, mahārājā’’tiādīhi vacanehi tassa kiṃkārapaṭisāvitaṃ āpajjanti. Mahāsudassanassāpi tatheva akaṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘ye kho, panānanda, puratthimāya disāya…pe… anusāsa, mahārājā’’ti.

එබැවින් ඒ පූර්වවිදේහ රජවරු සියල්ලෝම තමන්ගේ රාජ්‍ය සම්පත්වලට අනුරූප තෑගි බෝග ගෙන ඒ රජු වෙත පැමිණ, හිස නමා තම ඔටුන්නෙහි මැණික් ආලෝකයෙන් ඔහුගේ ශ්‍රී පාද පූජා කරමින්, \"මහාරාජයාණෙනි, වැඩම කළ මැනව\" යනාදී වචනවලින් ඔහු අණ කරන ඕනෑම දෙයක් කිරීමට සූදානම්ව සිටිති. මහා සුදස්සන රජුට ද ඔවුහු එසේම කළහ. එබැවින් \"ආනන්දය, යම් රජවරු පෙරදිග දිශාවෙහි වෙත් ද... මහාරාජයාණෙනි, අනුශාසනා කළ මැනව\" යි වදාරන ලදී.

Tattha svāgatanti su āgataṃ. Ekasmiñhi āgate socanti, gate nandanti. Ekasmiṃ āgate nandanti, gate socanti, tādiso tvaṃ āgamananandano, gamanasocano. Tasmā tava āgamanaṃ suāgamananti vuttaṃ hoti. Evaṃ vutte pana rājā cakkavattī nāpi – ‘‘ettakaṃ nāma me anuvassaṃ baliṃ upakappethā’’ti vadati, nāpi aññassa bhogaṃ acchinditvā aññassa deti. Attano pana dhammarājabhāvassa anurūpāya paññāya pāṇātipātādīni upaparikkhitvā pemanīyena mañjunā sarena – ‘‘passatha tātā, pāṇātipāto nāmesa āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hotī’’tiādinā nayena dhammaṃ desetvā ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādikaṃ ovādaṃ deti. Mahāsudassanopi tatheva akāsi, tena vuttaṃ – ‘‘rājā mahāsudassano evamāha – ‘pāṇo na hantabbo…pe… yathābhuttañca bhuñjathā’ti’’. Kiṃ pana sabbepi rañño imaṃ ovādaṃ gaṇhantīti? Buddhassāpi tāva sabbe na gaṇhanti, rañño kiṃ gaṇhissantīti. Tasmā ye paṇḍitā vibhāvino, te gaṇhanti. Sabbe pana anuyantā bhavanti. Tasmā ye kho panānandātiādimāha.

එහි 'ස්වාගතං' යනු යහපත් පැමිණීමයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙකු පැමිණි විට (සෙස්සෝ) ශෝක කරති, ඔහු ගිය විට සතුටු වෙති. තවත් කෙනෙකු පැමිණි විට සතුටු වෙති, ගිය විට ශෝක කරති. (එහෙත්) ඔබ වහන්සේ පැමිණීමෙන් සතුට ඇති කරන, නික්ම යාමෙන් ශෝකය ඇති කරන එබඳු උතුමෙකි. එබැවින් ඔබ වහන්සේගේ පැමිණීම 'යහපත් පැමිණීමකැ'යි කියනු ලැබේ. මෙසේ කී කල්හි සක්විති රජතුමා 'මට වසරක් පාසා මෙපමණ බදු ගෙවන්න' යැයි නොකියයි, අනෙකෙකුගේ වස්තුව පැහැරගෙන තවකෙකුට නොදෙයි. තමන්ගේ ධර්මරාජ භාවයට අනුරූප ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රාණඝාතාදිය පිළිබඳව විමසා බලා, ප්‍රේමණීය මධුර ස්වරයෙන් 'දරුවෙනි, බලන්න. මේ ප්‍රාණඝාතය ඇසුරු කිරීම, ප්‍රගුණ කිරීම, බහුලව කිරීම නිරයෙහි ඉපදීමට හේතු වේ' යනාදී වශයෙන් දහම් දෙසා 'පණ නොසින්දිය යුතුය' යනාදී අවවාද දෙයි. මහාසුදස්සන රජතුමා ද එලෙසම කළේය. එබැවින් 'මහාසුදස්සන රජතුමා මෙසේ පැවසීය - පණ නොසින්දිය යුතුය... අනුභව කළ පරිද්දෙන්ම අනුභව කරව්' යැයි වදාරන ලදී. සියලු රජවරු රජුගේ මෙම අවවාදය පිළිගනිත්ද? බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවවාද පවා සියල්ලෝම පිළිනොගනිති, එසේ කල රජුගේ අවවාදය පිළිගනිත්ද? එබැවින් නුවණැති, විචක්ෂණශීලී අය එය පිළිගනිති. එහෙත් සියල්ලෝම රජු අනුගමනය කරන්නෝ වෙති. එබැවින් 'ආනන්දය, යම් කෙනෙක්...' යනාදිය වදාරන ලදී.

Atha taṃ cakkaratanaṃ evaṃ pubbavidehavāsīnaṃ ovāde dinne katapātarāse cakkavattibalena vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimasamuddaṃ ajjhogāhati. Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati, tathā tathā agadagandhaṃ ghāyitvā saṅkhittaphaṇo nāgarājā viya, saṅkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃ mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ ogantvā antosamudde veḷuriyabhitti viya tiṭṭhati. Taṅkhaṇaññeva ca tassa rañño puññasiriṃ daṭṭhukāmāni viya mahāsamuddatale vippakiṇṇāni [Pg.215] nānāratanāni tato tato āgantvā taṃ padesaṃ pūrayanti. Atha sā rājaparisā taṃ nānāratanaparipūraṃ mahāsamuddatalaṃ disvā yathāruci ucchaṅgādīhi ādiyati, yathāruci ādinnaratanāya pana parisāya taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati. Paṭinivattamāne ca tasmiṃ parisā aggato hoti, majjhe rājā, ante cakkaratanaṃ. Tampi jalanidhijalaṃ palobhiyamānamiva cakkaratanasiriyā, asahamānamiva ca tena viyogaṃ nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantaṃ nirantarameva upagacchati. Evaṃ rājā cakkavattī puratthimamahāsamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati. Mahāsudassanopi tatheva agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho, ānanda, cakkaratanaṃ puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavattī’’ti.

ඉක්බිති පූර්වවිදේහ වැසියන්ට මෙසේ අවවාද දී, උදෑසන ආහාරය ගත් පසු සක්විති රජුගේ සේනාව සමඟ එම සක් රුවන අහසට පැන නැඟ නැගෙනහිර සාගරයට බසියි. එය සාගරයට බසින විට, විශ නාශක ඖෂධයක සුවඳ ආඝ්‍රාණය කර පෙනය හකුළුවා ගත් නා රජෙකු මෙන්, රළ වේගය සංසිඳුවා ගනිමින් මහ සයුරේ ජලය යොදුනක් පමණ ගැඹුරට බැස සයුර මධ්‍යයේ වෛදූර්යමය බිත්තියක් මෙන් සිටියි. එකෙණෙහිම ඒ රජුගේ පින් සිරිය දැකීමට කැමැත්තාක් මෙන් මහා සාගර පතුලේ විසිරී තිබූ විවිධ රත්නයන් ඒ ඒ තැනින් පැමිණ එම ස්ථානය පුරවයි. එවිට ඒ රාජ පිරිස විවිධ රත්නයන්ගෙන් පිරුණු ඒ සාගර පතුල දැක, කැමති පරිදි තමන්ගේ මඩි ආදියේ පුරවා ගනිති. පිරිස කැමති පරිදි රත්නයන් ගත් පසු ඒ සක් රුවන ආපසු හැරෙයි. එය හැරෙන විට පිරිස පෙරටු වෙයි, රජු මැද වෙයි, සක් රුවන පසුපසින් වෙයි. ඒ සාගර ජලය ද සක් රුවනේ ශෝභාවෙන් මත් වූවක් මෙන් ද, එයින් වෙන්වීම ඉවසිය නොහැක්කාක් මෙන් ද, සක් රුවනේ නිම් වළල්ලේ වැදෙමින් නොකඩවාම එය පසුපසින් එයි. මෙසේ සක්විති රජු නැගෙනහිර සාගරය කෙළවර කොට ඇති පූර්වවිදේහය ජයගෙන, දකුණු සාගරය කෙළවර කොට ඇති ජම්බුද්වීපය ජයගනු කැමතිව සක් රුවන පෙන්වන මඟින් දකුණු මුහුද දෙසට යයි. මහාසුදස්සන රජතුමා ද එලෙසම ගියේය. එබැවින් 'ආනන්දය, ඉක්බිති සක් රුවන නැගෙනහිර සාගරයට බැස, නැවත ගොඩට අවුත් දකුණු දිශාවට පැවතුණි' යැයි වදාරන ලදී.

Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ, senāsanniveso, paṭirājāgamanaṃ, tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchamānaṃ ratanānaṃ ādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

මෙසේ ගමන් කරන්නා වූ ඒ සක් රුවනේ ගමන් විලාසය, සේනාවන් රැඳී සිටින ආකාරය, සතුරු රජුන්ගේ පැමිණීම, ඔවුන්ට අවවාද දීම, දකුණු මුහුදට බැසීම, මුහුදු ජලය බැස යාම සහ රත්නයන් ලබා ගැනීම යන මේ සියල්ල පෙර පූර්වවිදේහ දිවයින සම්බන්ධයෙන් කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Vijinitvā pana taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ dakkhiṇasamuddatopi paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ pubbe vuttanayeneva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi uttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijiya uttarasamuddato paccuttarati.

යොදුන් දස දහසක් පමණ වූ ඒ ජම්බුද්වීපය ජයගෙන, දකුණු මුහුදෙන් ද ගොඩට පැමිණ, යොදුන් හත්දහසක් පමණ වූ අපරගෝයාන දිවයින ජයගනු පිණිස පෙර කී ක්‍රමයටම ගොස්, මුහුද කෙළවර කොට ඇති එම දිවයින ද එලෙසම ජයගෙන, බටහිර මුහුදෙන් ද ගොඩට පැමිණ, යොදුන් අටදහසක් පමණ වූ උතුරුකුරු දිවයින ජයගනු පිණිස එලෙසම ගොස්, මුහුද කෙළවර කොට ඇති ඒ දිවයින ද එලෙසම ජයගෙන උතුරු මුහුදෙන් ද ගොඩට එයි.

Ettāvatā raññā cakkavattinā cāturantāya pathaviyā ādhipaccaṃ adhigataṃ hoti. So evaṃ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṃ sapariso uddhaṃ gaganatalaṃ abhilaṅghitvā suvikasitapadumakumudapuṇḍarīkavanavicitte cattāro jātassare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā cakkaratanadesiteneva maggena [Pg.216] yathānukkamaṃ attano rājadhāniṃ paccāgacchati. Atha taṃ cakkaratanaṃ antepuradvāraṃ sobhayamānaṃ viya hutvā tiṭṭhati.

මෙපමණකින් සක්විති රජු විසින් සිව් මහා සාගරය කෙළවර කොට ඇති පෘථිවියේ ආධිපත්‍යය ලබා ගන්නා ලද්දේ වෙයි. මෙසේ සතුරන් ජයගත් ඒ රජු තමන්ගේ රාජ්‍ය ශ්‍රී සම්පත්තිය දැකීම පිණිස පිරිස සමඟ අහසට පැන නැඟ, මැනවින් පිපුණු පියුම්, සුදු නෙළුම් හා රතු නෙළුම් වනාන්තරවලින් විසිතුරු වූ ස්වභාවික විල් හතරක් දෙස බලන්නාක් මෙන්, පන්සියය බැගින් වූ කුඩා දිවයිවල් පිරිවරා ඇති මහාද්වීප සතර දෙස බලා, සක් රුවන පෙන්වන මඟින්ම අනුපිළිවෙළින් තමන්ගේ අගනුවරට පෙරළා පැමිණෙයි. එකල ඒ සක් රුවන අන්තඃපුර ද්වාරය බබළවන්නාක් මෙන් එහි පිහිටයි.

Evaṃ patiṭṭhite pana tasmiṃ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā dīpikāhi vā kiñci karaṇīyaṃ na hoti, cakkaratanobhāsoyeva rattiṃ andhakāraṃ vidhamatiyeva. Ye pana andhakāratthikā honti, tesaṃ andhakārameva hoti. Mahāsudassanassāpi sabbametaṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘dakkhiṇaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā…pe… evarūpaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti.

ඒ සක් රුවන එසේ පිහිටි කල්හි රජුගේ අන්තඃපුරයෙහි පන්දම්වලින් හෝ පහන්වලින් කළ යුතු කිසිවක් නැත. සක් රුවනේ ආලෝකයම රාත්‍රී කාලයේ අන්ධකාරය දුරු කරයි. යම් කෙනෙකුට අන්ධකාරය අවශ්‍ය නම්, ඔවුන්ට පමණක් අන්ධකාරය පවතියි. මහාසුදස්සන රජුට ද මේ සියල්ල එලෙසම විය. එබැවින් 'දකුණු මුහුදට බැස... මේ බඳු වූ සක් රුවන පහළ විය' යැයි වදාරන ලදී.

Hatthiratanavaṇṇanā

හස්ති රත්න වර්ණනාව (ඇත් රුවන පිළිබඳ විස්තරය).

246. Evaṃ pātubhūtacakkaratanasseva cakkavattino amaccā pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ samaṃ sucibhūmibhāgaṃ kāretvā haricandanādīhi surabhigandhehi upalimpāpetvā heṭṭhā vicittavaṇṇasurabhikusumasamokiṇṇaṃ upari suvaṇṇatārakānaṃ antarantarā samosaritamanuññakusumadāmapaṭimaṇḍitavitānaṃ devavimānaṃ viya abhisaṅkharitvā – ‘‘evarūpassa nāma deva hatthiratanassa āgamanaṃ cintethā’’ti vadanti. So pubbe vuttanayeneva mahādānaṃ datvā sīlāni ca samādāya taṃ puññasampattiṃ āvajjanto nisīdi. Athassa puññānubhāvacodito chaddantakulā vā uposathakulā vā taṃ sakkāravisesaṃ anubhavitukāmo taruṇaravimaṇḍalābhirattacaraṇagīvāmukhapaṭimaṇḍitavisuddhasetasarīro sattapatiṭṭho susaṇṭhitaaṅgapaccaṅgasanniveso vikasitarattapadumacārupokkharo iddhimā yogī viya vehāsagamanasamattho manosilācuṇṇarañjitapariyanto viya rajatapabbato hatthiseṭṭho āgantvā tasmiṃ padese tiṭṭhati. So chaddantakulā āgacchanto sabbakaniṭṭho āgacchati. Uposathakulā āgacchanto sabbajeṭṭho. Pāḷiyaṃ pana uposatho nāgarājā icceva āgataṃ. Nāgarājā nāma kassaci aparibhogo, sabbakaniṭṭho āgacchatīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Svāyaṃ pūritacakkavattivattānaṃ cakkavattīnaṃ vuttanayeneva cintayantānaṃ āgacchati. Mahāsudassanassa pana sayameva pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ āgantvā taṃ hatthiṃ apanetvā tattha aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘puna caparaṃ ānanda…pe… nāgarājā’’ti.

246. මෙසේ සක්විති රජුට චක්‍ර රත්නය පහළ වූ කල්හි, ඇමතිවරු සාමාන්‍ය මංගල හස්ති ශාලාව සමතලා කර, පිරිසිදු භූමි භාගයක් කරවා, හරිචන්දන ආදී සුවඳ විලවුන් ගල්වා, යටින් විවිධ වර්ණ ඇති සුවඳ මල් පතුරුවා, උඩින් රන් තාරකාවන් අතරින් මනරම් මල් මාලාවන් එල්ලා සරසන ලද වියනක් බැඳ, දිව්‍ය විමානයක් මෙන් සරසා, "දේවයන් වහන්ස, මෙබඳු වූ හස්ති රත්නයකගේ පැමිණීම ගැන සිතනු මැනව" යි පවසා සිටිති. ඒ රජතුමා ද පෙර කී පරිදිම මහා දානයන් දී, සිල් සමාදන්ව, ඒ පින් සම්පත්තිය මෙනෙහි කරමින් වැඩසිටියේය. එකල්හි ඔහුගේ පින් මහිමයෙන් පෙලඹී, ඡද්දන්ත කුලයෙන් හෝ උපෝසථ කුලයෙන් හෝ ඒ සත්කාරය විඳිනු කැමැත්තෙන්, ළා හිරු මඬලක් මෙන් රත් පැහැති පාද, ගෙල සහ මුඛයකින් යුත්, පිරිසිදු සුදු පැහැති ශරීරයක් ඇති, අංග හතකින් පොළොව ස්පර්ශ කරමින් සිටින, මනා පිහිටි අඟපසඟ ඇති, පිපුණු රතු පියුමක් බඳු මනරම් මුහුණක් ඇති, සෘද්ධිමත් වූ, යෝගියෙකු මෙන් අහසින් යා හැකි, සිරියල් කුඩු තැවරූ රිදී පර්වතයක් බඳු වූ ශ්‍රේෂ්ඨ හස්ති රත්නය පැමිණ ඒ ස්ථානයෙහි සිටියි. ඔහු ඡද්දන්ත කුලයෙන් පැමිණෙන්නේ නම් සියල්ලන්ටම බාලව පැමිණෙයි. උපෝසථ කුලයෙන් පැමිණෙන්නේ නම් සියල්ලන්ටම ජ්‍යෙෂ්ඨව පැමිණෙයි. පාළියෙහි වනාහි "උපෝසථ නම් නාග රාජයා" යි පමණක් සඳහන් වේ. ඇත් රජු යනු කිසිවෙකුගේ පරිභෝගයක් නොවන බවත්, සියල්ලට බාලයා පැමිණෙන බවත් අටුවාවල කියවේ. ඒ ඇත් රජු සක්විති වත් සම්පූර්ණ කළ රජවරුන් මෙසේ සිතන කල්හි පැමිණෙයි. මහා සුදස්සන රජුගේ කාලයෙහි වනාහි ඔහු විසින්ම සාමාන්‍ය මංගල හස්තිස්ථානයට පැමිණ, එහි සිටි ඇතා ඉවත් කර එහි සිටියේය. ඒ නිසා "ආනන්දය, නැවතත්..." යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

Evaṃ [Pg.217] pātubhūtaṃ pana taṃ hatthiratanaṃ disvā hatthigopakādayo haṭṭhatuṭṭhā vegena gantvā rañño ārocenti. Rājā turitaturito āgantvā taṃ disvā pasannacitto – ‘‘bhaddakaṃ vata bho hatthiyānaṃ, sace damathaṃ upeyyā’’ti cintayanto hatthaṃ pasāreti. Atha so gharadhenuvacchako viya kaṇṇe olambitvā sūratabhāvaṃ dassento rājānaṃ upasaṅkamati. Rājā taṃ ārohitukāmo hoti. Athassa parijanā adhippāyaṃ ñatvā taṃ hatthiratanaṃ suvaṇṇaddhajaṃ suvaṇṇālaṅkāraṃ hemajālapaṭicchannaṃ katvā upanenti. Rājā taṃ anisīdāpetvāva sattaratanamayāya nisseṇiyā āruyha ākāsagamananinnacitto hoti. Tassa saha cittuppādeneva so nāgarājā rājahaṃso viya indanīlamaṇippabhājālaṃ nīlagaganatalaṃ abhilaṅghati. Tato cakkacārikāya vuttanayeneva sakalarājaparisā. Iti sapariso rājā antopātarāseyeva sakalapathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhāniṃ paccāgacchati. Evaṃ mahiddhikaṃ cakkavattino hatthiratanaṃ hoti. Mahāsudassanassāpi tādisameva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘disvā rañño…pe… pāturahosī’’ti.

මෙසේ පහළ වූ ඒ හස්ති රත්නය දැක, ඇත්ගොව්වෝ ආදීහු මහත් සේ සතුටට පත්ව වේගයෙන් ගොස් රජුට ඒ බව දැන්වූහ. රජතුමා ද ඉතා ඉක්මනින් පැමිණ, එය දැක පැහැදුණු සිතින් යුතුව, "භවත්නි, මේ හස්ති වාහනය ඉතා යහපත්ය, ඉදින් දමනයට පත් වන්නේ නම් මැනවි" යි සිතමින් අත දිගු කළේය. එකල්හි ඒ හස්ති රත්නය නිවසේ ඇති කරන වැස්සියකගේ වස්සෙකු මෙන් කන් පහත් කරගෙන, තමාගේ කීකරු බව පෙන්වමින් රජු වෙත පැමිණෙයි. රජු එයට නැගීමට කැමති වෙයි. එවිට ඔහුගේ පිරිස රජුගේ අදහස දැන, ඒ හස්ති රත්නය රන් කොඩිවලින් හා රන් ආභරණවලින් සරසා, රන් දැලින් වසා රජු වෙත පමුණුවති. රජු ඇතා බිම නොතබාම සත් රුවනින් කළ ඉණිමඟකින් නැග අහසින් යාමට සිතයි. රජුගේ සිත උපදිනවාත් සමඟම, ඒ ඇත් රජු හංස රාජයෙකු මෙන් ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍ය ප්‍රභාවෙන් යුත් නිල් අහස් තලයට පියාසර කරයි. ඉන්පසු චක්‍ර රත්නයේ ගමන ගැන කී පරිදිම සකල රාජ පිරිස ද අහසට පැන නගිති. මෙසේ පිරිවර සහිත රජු උදෑසන ආහාරයට පෙර මුළු මහ පොළොව වටා සංචාරය කොට නැවත අගනුවරට පැමිණෙයි. සක්විති රජුගේ හස්ති රත්නය මෙසේ මහා සෘද්ධිමත් වෙයි. මහා සුදස්සන රජුට ද එවැනිම හස්ති රත්නයක් විය. ඒ නිසා "රජු දැක... පහළ විය" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

Assaratanavaṇṇanā

අශ්ව රත්න වර්ණනාව

247. Evaṃ pātubhūtahatthiratanassa pana cakkavattino amaccā pakatimaṅgalaassaṭṭhānaṃ sucisamatalaṃ kāretvā alaṅkaritvā ca purimanayeneva rañño tassa āgamanacintanatthaṃ ussāhaṃ janenti. So purimanayeneva katadānamānanasakkāro samādinnasīlabbato pāsādatale sukhanisinno puññasampattiṃ samanussarati. Athassa puññānubhāvacodito sindhavakulato vijjulatāvinaddhasaradakālasetavalāhakarāsisassirīko rattapādo rattatuṇḍo candappabhāpuñjasadisasuddhasiniddhaghanasaṃhatasarīro kākagīvā viya indanīlamaṇi viya ca kāḷavaṇṇena sīsena samannāgatattā kāḷasīsoti suṭṭhu kappetvā ṭhapitehi viya muñjasadisehi saṇhavaṭṭaujugatehi kesehi samannāgatattā muñjakeso vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā āgantvā tasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāti. Mahāsudassanassa panesa hatthiratanaṃ viya āgato. Sesaṃ sabbaṃ hatthiratane [Pg.218] vuttanayeneva veditabbaṃ. Evarūpaṃ assaratanaṃ sandhāya bhagavā – ‘‘puna ca para’’ntiādimāha.

247. මෙසේ හස්ති රත්නය පහළ වූ සක්විති රජුගේ ඇමතිවරු සාමාන්‍ය මංගල අශ්ව ගාල පිරිසිදු කර, සමතලා කර, අලංකාර කර, පෙර කී පරිදිම රජුට ඒ අශ්වයාගේ පැමිණීම ගැන සිතීමට උනන්දුවක් ඇති කරති. රජු ද පෙර පරිදිම දන් දී, සත්කාර කොට, සිල් රකින ප්‍රතිපත්තියෙන් යුතුව ප්‍රාසාද තලයේ සුවසේ හිඳ පින් සම්පත් මෙනෙහි කරයි. එකල්හි ඔහුගේ පින් මහිමයෙන් පෙලඹී, සින්ධව කුලයෙන්, විදුලි වැල්වලින් වෙළුණු සරත් කාලයේ සුදු වලාකුළු සමූහයක් බඳු ශෝභා සම්පන්න වූ, රතු පැහැති පාද ඇති, රතු පැහැති මුඛයක් ඇති, චන්ද්‍ර ප්‍රභාව බඳු ඉතා පිරිසිදු සිනිඳු ඝන ශරීරයක් ඇති, කපුටෙකුගේ ගෙල මෙන් හෝ ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයක් මෙන් කළු පැහැති හිසකින් යුක්ත බැවින් 'කාළසීස' නම් වූ, මනාව කපා තැබූ මුංජ තණ බඳු සිනිඳු රවුම් කෙළින් කෙස්වලින් යුක්ත බැවින් 'මුංජකේස' නම් වූ, අහසින් යා හැකි, 'වලාහක' නම් වූ අශ්ව රාජයා පැමිණ ඒ ස්ථානයේ සිටියි. මහා සුදස්සන රජුට ද මෙය හස්ති රත්නය මෙන් පැමිණියේය. සෙසු සියල්ල හස්ති රත්නයේ දී කී පරිදිම දත යුතුය. මෙබඳු වූ අශ්ව රත්නය අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "නැවතත් ආනන්දය..." යනාදිය වදාළ සේක.

Maṇiratanavaṇṇanā

මණි රත්න වර්ණනාව

248. Evaṃ pātubhūtaassaratanassa pana rañño cakkavattino catuhatthāyāmaṃ sakaṭanābhisamapariṇāhaṃ ubhosu antesu kaṇṇikapariyantato viniggatehi suparisuddhamuttākalāpehi dvīhi kañcanapadumehi alaṅkataṃ caturāsītimaṇisahassaparivāraṃ tārāgaṇaparivutassa puṇṇacandasassiriṃ pharamānaṃ viya vepullapabbatato maṇiratanaṃ āgacchati. Tassevaṃ āgatassa muttājālake ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthappamāṇaṃ ākāsaṃ āropitassa rattibhāge samantā yojanappamāṇaṃ okāsaṃ ābhā pharati, yāya sabbo so okāso aruṇuggamanavelā viya sañjātāloko hoti. Tato kassakā kasikammaṃ vāṇijā āpaṇugghāṭanaṃ te te sippino taṃ taṃ kammantaṃ payojenti ‘‘divā’’ti maññamānā. Mahāsudassanassāpi sabbaṃ taṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘puna ca paraṃ ānanda,…pe… maṇiratanaṃ pāturahosī’’ti.

248. මෙසේ අශ්ව රත්නය පහළ වූ සක්විති රජුට, රිය සකක නැභියක් බඳු වටප්‍රමාණයක් ඇති, රියන් හතරක් දිග, දෙකෙළවරින් ඉතා පිරිසිදු මුතු පොකුරුවලින් හා රන් පියුම්වලින් අලංකාර වූ, අසූ හතර දහසක් මාණික්‍යයන් පිරිවර කොට ඇති, තාරකා පිරිවරාගත් පුන් සඳක සිරිය පතුරුවන්නාක් වැනි වූ මණි රත්නය වේපුල්ල පර්වතයෙන් පැමිණෙයි. මෙසේ පැමිණි ඒ මණි රත්නය මුතු දැලක තබා, උණ දඬු මාලාවකින් රියන් හැටක් උස අහසට එසවූ කල්හි, රාත්‍රී කාලයේ අවට යොදුනක් පමණ තැන ආලෝකය පතුරුවයි. ඒ ආලෝකයෙන් ඒ මුළු පෙදෙසම අරුණෝදය උදා වූවාක් මෙන් ආලෝකවත් වෙයි. එවිට ගොවීහු ගොවිතැන් කටයුතුවල ද, වෙළෙන්දෝ වෙළඳාම් කටයුතුවල ද, ඒ ඒ ශිල්පීන් ඒ ඒ කර්මාන්තවල ද "දවාල" යයි සිතා නිරත වෙති. මහා සුදස්සන රජුට ද ඒ සියල්ල එසේම විය. ඒ නිසා "නැවතත් ආනන්දය, ... මණි රත්නය පහළ විය" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

Itthiratanavaṇṇanā

ඉත්ථි රත්න වර්ණනාව

249. Evaṃ pātubhūtamaṇiratanassa pana cakkavattino visayasukhavisesassa visesakāraṇaṃ itthiratanaṃ pātubhavati. Maddarājakulato vā hissa aggamahesiṃ ānenti, uttarakuruto vā puññānubhāvena sayaṃ āgacchati. Avasesā panassā sampatti – ‘‘puna ca paraṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa itthiratanaṃ pāturahosi, abhirūpā dassanīyā’’tiādinā nayena pāḷiyaṃyeva āgatā.

249. මෙසේ මණි රත්නය පහළ වූ සක්විති රජුට, පංචකාම සුඛයෙහි විශේෂ හේතුවක් වූ ස්ත්‍රී රත්නය පහළ වෙයි. ඇය මද්ද රාජ කුලයෙන් අග්‍ර මහේෂිකාව ලෙස පමුණුවනු ලබයි, නැතහොත් පින් මහිමයෙන් උතුරුකුරු දිවයිනෙන් තමාම පැමිණෙයි. ඇයගේ සෙසු සම්පත් ගැන, "නැවතත් ආනන්දය, මහා සුදස්සන රජුට ස්ත්‍රී රත්නය පහළ විය, ඇය රූපවත්ය, දර්ශනීයය..." යනාදී ක්‍රමයෙන් පාළියෙහිම සඳහන් වේ.

Tattha saṇṭhānapāripūriyā adhikaṃ rūpaṃ assāti abhirūpā. Dissamānāva cakkhūni piṇayati, tasmā aññaṃ kiccavikkhepaṃ hitvāpi daṭṭhabbāti dassanīyā. Dissamānāva somanassavasena cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Paramāyāti evaṃ pasādāvahattā uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasundaratāya. Samannāgatāti upetā. Abhirūpā vā yasmā nātidīghā nātirassā. Dassanīyā yasmā nātikisā nātithūlā. Pāsādikā [Pg.219] yasmā nātikāḷikā nāccodātā. Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā yasmā abhikkantā mānusivaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ. Manussānañhi vaṇṇābhā bahi na niccharati. Devānaṃ pana atidūrampi niccharati.

එහි 'අභිරූප' (අතිශයින් රූමත්) යනු, ශරීරයේ සියලු අවයවයන්ගේ සම්පූර්ණත්වය නිසා අතිශය රූමත් වූ බැවින් 'අභිරූප' නම් වේ. ඇය දකින විටම ඇස් පිනවන බැවින්ද, එනිසාම අනෙකුත් කටයුතුවල නිරත වීම පසෙක තබා හෝ නැවත නැවත දැකිය යුතු බැවින් 'දර්ශනීය' නම් වේ. දැකීමෙන් සතුටු සහගත ලෙස සිත පහදවන බැවින් 'ප්‍රාසාදික' නම් වේ. 'පරමාය' යනු මෙලෙස පැහැදීම ඇති කරන බැවින් උත්තම වූ යන්නයි. 'වණ්ණපොක්ඛරතායාති' යනු වර්ණ සෞන්දර්යයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'සමන්නාගතා' යනු සම්පූර්ණ වූ යන්නයි. තවද, ඇය අතිශයින් උස හෝ අතිශයින් මිටි නොවන බැවින් 'අභිරූප' නම් වේ. අතිශයින් කෙට්ටු හෝ අතිශයින් ස්ථූල නොවන බැවින් 'දර්ශනීය' නම් වේ. අතිශයින් කළු හෝ අතිශයින් සුදු නොවන බැවින් 'ප්‍රාසාදික' නම් වේ. ඇය මිනිස් රුව ඉක්මවා ගියද දිව්‍ය රුවට නොපැමිණි බැවින් උතුම් වූ වර්ණ සෞන්දර්යයෙන් යුක්ත වේ. මක්නිසාද යත්, මිනිසුන්ගේ ශරීර ප්‍රභාව ශරීරයෙන් පිටතට විහිදෙන්නේ නැත; නමුත් දෙවියන්ගේ ශරීර ප්‍රභාව ඉතා ඈතට විහිදෙයි.

Tassā pana dvādasahatthappamāṇaṃ padesaṃ sarīrābhā obhāseti. Nātidīghādīsu cassā paṭhamayugaḷena ārohasampatti, dutiyayugaḷena pariṇāhasampatti, tatiyayugaḷena vaṇṇasampatti vuttā. Chahi vāpi etehi kāyavipattiyā abhāvo, atikkantā mānusivaṇṇanti iminā kāyasampatti vuttā. Tūlapicuno vā kappāsapicuno vāti sappimaṇḍe pakkhipitvā ṭhapitassa satavāravihatassa tūlapicuno vā kappāsapicuno vā. Sīteti rañño sītakāle. Uṇheti rañño uṇhakāle. Candanagandhoti niccakālameva supisitassa abhinavassa catujjātisamāyojitassa haricandanassa gandho kāyato vāyati. Uppalagandho vāyatīti hasitakathitakālesu mukhato taṅkhaṇaṃ vikasitasseva nīluppalassa atisurabhigandho vāyati.

එහෙත් ඇගේ සිරුරේ රැස් වළල්ල දොළොස් රියනක ප්‍රදේශයක් ආලෝකවත් කරයි. 'නාතිදීඝා' ආදී වචනවලින් කියැවෙන්නේ ඇගේ ශරීරයේ පළමු යුගලයෙන් (උස/මිටි) උස මහත ප්‍රමාණයේ සම්පත්තියද, දෙවන යුගලයෙන් (කෙට්ටු/මහත) ශරීරයේ පිරිපුන් බවේ සම්පත්තියද, තුන්වන යුගලයෙන් (කළු/සුදු) ශරීර වර්ණ සම්පත්තියද ප්‍රකාශ වන බවයි. එසේත් නැතිනම් මේ ලක්ෂණ හය මගින් ශරීරයේ කිසිදු අඩුපාඩුවක් නොමැති බවත්, 'මිනිස් රුව ඉක්මවා ගිය' යන පාඨයෙන් ශරීරයේ ඇති උත්කෘෂ්ට සම්පත්තියත් ප්‍රකාශ වේ. 'තූලපිචුනෝ වා කප්පාසපිචුනෝ වා' යනු සියක් වරක් පොඩි කරන ලද, ගිතෙල් මතුපිට තබන ලද පුළුන් හෝ කපු මෙන් ඇගේ ශරීර ස්පර්ශය මෘදු බවයි. රජුට සීත කාලයේදී ඇගේ ශරීරය උණුසුම් වේ. රජුට රස්නය කාලයේදී ඇගේ ශරීරය සිසිල් වේ. 'චන්දනගන්ධෝ' යනු සැමකල්හිම මැනවින් අඹරන ලද, නැවුම් වූ, සිව්වැදෑරුම් සුවඳ ද්‍රව්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වූ හරිචන්දන (රන් සඳුන්) සුවඳ ඇගේ ශරීරයෙන් විහිදෙන බවයි. 'උප්පලගන්ධෝ වායති' යනු ඇය සිනාසෙන විට හෝ කතා කරන විට ඇගේ මුඛයෙන් එකෙණෙහිම පිපුණු නිල් මහනෙල් මලක අතිශය මිහිරි සුවඳක් විහිදෙන බවයි.

Evaṃ rūpasamphassagandhasampattiyuttāya panassā sarīrasampattiyā anurūpaṃ ācāraṃ dassetuṃ taṃ kho panātiādi vuttaṃ. Tattha rājānaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva uṭṭhātīti pubbuṭṭhāyinī. Tasmiṃ nisinne tassa tālavaṇṭena bījanādikiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātinī. Kiṃ karomi, te devāti vācāya kiṃ-kāraṃ paṭisāvetīti kiṃ kārapaṭissāvinī. Rañño manāpameva carati karotīti manāpacārinī. Yaṃ rañño piyaṃ tadeva vadatīti piyavādinī.

මෙසේ රූප, ස්පර්ශ හා ගන්ධ සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ ඇගේ ශරීර සම්පත්තියට අනුරූප වූ චර්යාවන් දැක්වීම පිණිස 'තං ඛො පනාති' ආදිය වදාරන ලදී. එහි 'පුබ්බුට්ඨායිනී' යනු රජු දැක තමා වාඩි වී සිටි අසුනෙන් ගින්නෙන් පිළිස්සුණු අයෙකු මෙන් වහා කලින්ම නැගී සිටින බැවිනි. රජු අසුන් ගත් පසු පසුව ඔහුට තල්වැටෙන් පවන් සැලීම ආදී කටයුතු කොට පසුව සැතපෙන හෝ අසුන් ගන්නා බැවින් 'පච්ඡානිපාතිනී' නම් වේ. 'දේවයන් වහන්ස, මා කුමක් කළ යුතුද?' කියා වචනයෙන් විමසන බැවින් 'කිංකාරපටිස්සාවිනී' නම් වේ. රජුගේ මනාපය පරිදිම හැසිරෙන බැවින් 'මනාපචාරිනී' නම් වේ. රජුට යමක් ප්‍රිය වේද, එයම පවසන බැවින් 'පියවාදිනී' නම් වේ.

Idāni – ‘‘svāssā ācāro bhāvavisuddhiyāva, na sāṭheyyanā’’ti dassetuṃ taṃ kho panātiādimāha. Tattha no aticarīti na atikkamitvā cari, ṭhapetvā rājānaṃ aññaṃ purisaṃ cittenapi na patthesīti vuttaṃ hoti.

දැන් ඇගේ එම හැසිරීම ස්වභාවයෙන්ම පිරිසිදු වූවක් මිස කපටිකමකින් සිදු කරන්නක් නොවන බව දැක්වීම පිණිස 'තං ඛො පනාති' ආදිය වදාරන ලදී. එහි 'නෝ අතිචාරී' යනු රජු ඉක්මවා (පරපුරුෂ සේවනයේ) නොහැසිරෙන බවයි. රජු හැර වෙනත් කිසිදු පිරිමියෙකු සිතින් පවා නොපතන බව මෙයින් කියැවේ.

Tattha ye tassā ādimhi ‘‘abhirūpā’’tiādayo, ante ‘‘pubbuṭṭhāyinī’’tiādayo guṇā vuttā, te pakatiguṇā eva. ‘‘Atikkantā mānusivaṇṇa’’ntiādayo pana cakkavattino puññaṃ upanissāya cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya purimakammānubhāvena nibbattāti veditabbā.

එහි ඇගේ ආරම්භයේ සඳහන් වූ 'අභිරූප' ආදී ගුණ සහ අවසානයේ සඳහන් වූ 'පුබ්බුට්ඨායිනී' ආදී ගුණ ඇගේ සහජ ගුණාංග වේ. 'මිනිස් රුව ඉක්මවා ගිය' ආදී ගුණාංග සක්විති රජුගේ පින නිසාවෙන්, සක් රුව පහළ වූ තැන් පටන් පෙර කරන ලද කුසල කර්මයන්ගේ ආනුභාවයෙන් හටගත් බව දත යුතුය.

Abhirūpatādikāpi [Pg.220] vā cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya sabbākāraparipūrā jātā. Tenāha – ‘‘evarūpaṃ itthiratanaṃ pāturahosī’’ti.

නැතහොත් අභිරූප බව ආදී ගුණාංග සක් රුව පහළ වූ දා සිට සියලු ආකාරයෙන්ම පරිපූර්ණ බවට පත් විය. එබැවින් 'මොනතරම් පුදුම සහගත ස්ත්‍රී රත්නයක් පහළ වූවාද' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

Gahapatiratanavaṇṇanā

ගෘහපති රත්නය පිළිබඳ විවරණයයි.

250. Evaṃ pātubhūtaitthiratanassa pana rañño cakkavattino dhanakaraṇīyānaṃ kiccānaṃ yathāsukhaṃ pavattanatthaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavati. So pakatiyāva mahābhogo, mahābhogakule jāto. Rañño dhanarāsivaḍḍhako seṭṭhigahapati hoti. Cakkaratanānubhāvasahitaṃ panassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pātubhavati, yena antopathaviyampi yojanabbhantare nidhiṃ passati, so taṃ sampattiṃ disvā tuṭṭhamānaso gantvā rājānaṃ dhanena pavāretvā sabbāni dhanakaraṇīyāni sampādeti. Mahāsudassanassāpi tatheva sampādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘puna caparaṃ ānanda…pe… evarūpaṃ gahapatiratanaṃ pāturahosī’’ti.

250. මෙසේ ස්ත්‍රී රත්නය පහළ වූ පසු, සක්විති රජුගේ ධනයෙන් කළ යුතු කටයුතු රිසි පරිදි පවත්වා ගැනීම පිණිස ගෘහපති රත්නය පහළ වේ. ඔහු ස්වභාවයෙන්ම මහා ධනවතෙකි, මහා ධනවත් කුලයක උපන්නෙකි. රජුගේ ධන රාශිය වර්ධනය කරන ශ්‍රේෂ්ඨ ගෘහපතියෙකි. සක් රුවෙහි ආනුභාවයත් සමඟම ඔහුගේ කර්ම විපාකයෙන් හටගත් දිව්‍යමය ඇසක් ඔහුට පහළ වේ. එයින් ඔහුට පොළොව යට යොදුනක් පමණ දුරින් ඇති නිධන් දැකිය හැකිය. ඔහු එම සම්පත්තිය දැක සතුටු වූ සිත් ඇතිව රජු වෙත ගොස් ධනයෙන් උපකාර කිරීමට ආරාධනා කරමින් සියලු ධන කටයුතු සම්පූර්ණ කරයි. මහාසුදස්සන රජුටද ඔහු එලෙසම කටයුතු කළේය. එබැවින් 'ආනන්දය, නැවතත් තවත් කරුණක්... මෙබඳු ගෘහපති රත්නයක් පහළ විය' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Pariṇāyakaratanavaṇṇanā

පරිණායක රත්නය පිළිබඳ විවරණයයි.

251. Evaṃ pātubhūtagahapatiratanassa pana rañño cakkavattissa sabbakiccasaṃvidhānasamatthaṃ pariṇāyakaratanaṃ pātubhavati. So rañño jeṭṭhaputtova hoti. Pakatiyā eva so paṇḍito byatto medhāvī vibhāvī. Rañño puññānubhāvaṃ nissāya panassa attano kammānubhāvena paracittañāṇaṃ uppajjati. Yena dvādasayojanāya rājaparisāya cittācāraṃ ñatvā rañño hite ca ahite ca vavatthapetuṃ samattho hoti, sopi taṃ attano ānubhāvaṃ disvā tuṭṭhahadayo rājānaṃ sabbakiccānusāsanena pavāreti. Mahāsudassanampi tatheva pavāresi. Tena vuttaṃ – ‘‘puna caparaṃ…pe… pariṇāyakaratanaṃ pāturahosī’’ti.

251. මෙසේ ගෘහපති රත්නය පහළ වූ පසු, සක්විති රජුගේ සියලු කටයුතු සම්පාදනය කිරීමට සමත් වූ පරිණායක රත්නය පහළ වේ. ඔහු රජුගේම වැඩිමහල් පුත්‍රයාය. ඔහු ස්වභාවයෙන්ම පණ්ඩිතයෙකි, දක්ෂයෙකි, තීක්ෂණ බුද්ධියෙන් හා විචාර බුද්ධියෙන් යුක්තය. රජුගේ පුණ්‍ය ආනුභාවයත් සමඟම ඔහුගේ ස්වකීය කර්ම ආනුභාවයෙන් ඔහුට පරසිත් හඳුනා ගැනීමේ ඥානය උපදියි. එයින් ඔහු දොළොස් යොදුනක් පරාසයක සිටින රාජකීය පිරිසගේ සිත්වල හැසිරීම හඳුනාගෙන රජුට හිතවත් අය සහ අහිතවත් අය වෙන් කර හඳුනා ගැනීමට සමත් වේ. ඔහුද තම ඒ ආනුභාවය දැක සතුටු වූ හදවතින් යුතුව රජුගේ සියලු කටයුතු පාලනය කිරීමෙන් හා උපදෙස් දීමෙන් රජුට සේවය කරයි. මහාසුදස්සන රජුටද එලෙසම සේවය කළේය. එබැවින් 'නැවතත් තවත් කරුණක්... පරිණායක රත්නයක් පහළ විය' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Tattha ṭhapetabbaṃ ṭhapetunti tasmiṃ tasmiṃ ṭhānantare ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ.

එහි 'තපේතබ්බං තපේතුං' යනු ඒ ඒ තනතුරුවල තැබිය යුතු සුදුසු පුද්ගලයන් එම තනතුරුවල පිහිටුවීම සඳහා යන්නයි.

Catuiddhisamannāgatavaṇṇanā

සතර ඉද්ධියෙන් යුක්ත බව පිළිබඳ විවරණයයි.

252. Samavepākiniyāti samavipācaniyā. Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā. Tattha yassa bhuttamattova āhāro jīrati, yassa vā [Pg.221] pana puṭabhattaṃ viya tattheva tiṭṭhati, ubhopete na samavepākiniyā samannāgatā. Yassa pana puna bhattakāle bhattachando uppajjateva, ayaṃ samavepākiniyā samannāgatoti.

252. 'සමවේපාකිනියා' යනු මැනවින් (ආහාර) පැසවන්නා වූ යන්නයි. 'ගහණියා' යනු කර්මජ තේජෝ ධාතුවයි (ආහාර ජීර්ණය කරන ශක්තියයි). එහි යමෙකුට ආහාර ගත් විගසම එය දිරවයිද, නැතහොත් යමෙකුගේ ආහාරය බත් මුලක් මෙන් එලෙසම ආමාශය තුළ පවතීද, මේ දෙදෙනාම මනා ආහාර ජීර්ණ ශක්තියෙන් යුක්ත වූවෝ නොවෙති. එහෙත් යමෙකුට නැවත ආහාර ගන්නා වේලාවට නිසි පරිදි කුසගින්න හෙවත් ආහාර රුචිය උපදියිද, ඔහු මනා ආහාර ජීර්ණ ශක්තියෙන් (සමවේපාකිනී ගහණියෙන්) යුක්ත වූවෙකි.

Dhammapāsādapokkharaṇivaṇṇanā

ධර්ම ප්‍රාසාද පොකුණ පිළිබඳ විවරණයයි.

253. Māpesi khoti nagare bheriṃ carāpetvā janarāsiṃ kāretvā na māpesi, rañño pana saha cittuppādeneva bhūmiṃ bhinditvā caturāsīti pokkharaṇīsahassāni nibbattiṃsu. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dvīhi vedikāhīti ekāya iṭṭhakānaṃ pariyanteyeva parikkhittā ekāya pariveṇaparicchedapariyante. Etadahosīti kasmā ahosi? Ekadivasaṃ kira nahatvā ca pivitvā ca gacchantaṃ mahājanaṃ mahāpuriso oloketvā ime ummattakaveseneva gacchanti. Sace etesaṃ ettha piḷandhanapupphāni bhaveyyuṃ, bhaddakaṃ siyāti. Athassa etadahosi. Tattha sabbotukanti pupphaṃ nāma ekasmiṃyeva utumhi pupphati. Ahaṃ pana tathā karissāmi – ‘‘yathā sabbesu utūsu pupphissatī’’ti cintesiṃ. Ropāpesīti nānāvaṇṇauppalabījādīni tato tato āharāpetvā na ropāpesi, saha cittuppādeneva panassa sabbaṃ ijjhati. Taṃ loko raññā ropitanti maññi. Tena vuttaṃ – ‘‘ropāpesī’’ti. Tato paṭṭhāya mahājano nānappakāraṃ jalajathalajamālaṃ piḷandhitvā nakkhattaṃ kīḷamāno viya gacchati.

253. 'මවා වදාළ සේක' යනු නගරයෙහි අණබෙර පතළ කරවා, ජන සමූහයා රැස් කරවා මවන ලද්දක් නොවේ. රජුගේ සිත පහළ වීමත් සමඟම පොළොව පළාගෙන පොකුණු අසූ හතර දහසක් පහළ විය. ඒ පිළිබඳව මෙය පවසන ලදී. 'වේදිකා දෙකකින්' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එක් වේදිකාවක් ගඩොල් සීමාවෙහිම වටකර තිබූ බවත්, අනෙක පරිවේණ සීමාවෙහි අග වටකර තිබූ බවත්ය. 'මෙය රජුට සිතුණි' යනු ඇයි මෙසේ සිතුණේ? දිනක් මේ මහා පුරුෂයා නා පී ගමන් කරන මහජනයා දෙස බලා, මොවුන් උමතු වූවන් මෙන් යෙති, ඉදින් මොවුන් හට මෙහි පැළඳීමට මල් තිබුණේ නම් මැනැවැයි සිතීය. ඉන්පසු ඔහුට මෙසේ සිතුණි. එහි 'සියලු ඍතුවල' යනු මල් සාමාන්‍යයෙන් එක් ඍතුවක පමණක් පිපෙයි. මම සියලු ඍතුවල පිපෙන පරිදි කරන්නෙමි යි රජු සිතීය. 'රෝපණය කරවීය' යනු නන් වැදෑරුම් මානෙල් බීජ ආදිය තැනින් තැනින් ගෙන්වා රෝපණය කිරීමක් නොව, රජුගේ සිත පහළ වීමත් සමඟම සියල්ල සිදු විය. ලෝ වැසියෝ එය රජු විසින් රෝපණය කරන ලද්දකැයි සිතූහ. එබැවින් 'රෝපණය කරවීය' යැයි වදාරන ලදී. එතැන් සිට මහා ජනයා නන් වැදෑරුම් ජලජ හා ගොඩජ මල් පැළඳ නක්ෂත්‍ර උත්සව පවත්වන්නන් මෙන් යති.

254. Atha rājā tato uttaripi janaṃ sukhasamappitaṃ kātukāmo – ‘‘yaṃnūnāhaṃ imāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre’’tiādinā janassa sukhavidhānaṃ cintetvā sabbaṃ akāsi. Tattha nhāpesunti añño sarīraṃ ubbaṭṭesi, añño cuṇṇāni yojesi, añño tīre nahāyantassa udakaṃ āhari, añño vatthāni paṭiggahesi ceva adāsi ca.

254. ඉන්පසු රජු මීට වඩා වැඩියෙන් ජනයා සුවපත් කිරීමට කැමති වූයේ, "ඉදින් මම මේ පොකුණු තීරයෙහි" යනාදී වශයෙන් ජනයාගේ සැප පහසුව පිණිස විධාන සිතා ඒ සියල්ල කළේය. එහි 'නෑවූහ' යනු එක් අයෙක් ශරීරය පිරිමැද්දේය, තවත් අයෙක් ස්නානය සඳහා බෙහෙත් කුඩු ආදිය පිළියෙළ කළේය, තවත් අයෙක් තීරයෙහි නාන්නාට පැන් ගෙන ආවේය, තවත් අයෙක් වස්ත්‍ර පිළිගෙන නැවත පිළිගැන්වූයේය.

Paṭṭhapesi khoti kathaṃ paṭṭhapesi? Itthīnañca purisānañca anucchavike alaṅkāre kāretvā itthimattameva tattha paricāravasena sesaṃ sabbaṃ pariccāgavasena ṭhapetvā rājā mahāsudassano dānaṃ deti, taṃ paribhuñjathāti bheriṃ carāpesi. Mahājano pokkharaṇītīraṃ āgantvā nahatvā vatthāni parivattetvā nānāgandhehi vilitto piḷandhanavicittamālo dānaggaṃ [Pg.222] gantvā anekappakāresu yāgubhattakhajjakesu aṭṭhavidhapānesu ca yo yaṃ icchati, so taṃ khāditvā ca pivitvā ca nānāvaṇṇāni khomasukhumāni vatthāni nivāsetvā sampattiṃ anubhavitvā yesaṃ tādisāni atthi, te ohāya gacchanti. Yesaṃ pana natthi, te gahetvā gacchanti. Hatthiassayānādīsupi nisīditvā thokaṃ vicaritvā anatthikā ohāya, atthikā gahetvā gacchanti. Varasayanesu nipajjitvā sampattiṃ anubhavitvā anatthikā ohāya, atthikā gahetvā gacchanti. Itthīhipi saddhiṃ sampattiṃ anubhavitvā anatthikā ohāya, atthikā gahetvā gacchanti. Sattavidharatanapasādhanāni ca pasādhetvāpi sampattiṃ anubhavitvā anatthikā ohāya, atthikā gahetvā gacchanti. Tampi dānaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya dīyateva. Jambudīpavāsikānaṃ aññaṃ kammaṃ natthi, rañño dānaṃ paribhuñjantāva vicaranti.

'පිහිටුවීය' යනු කෙසේ පිහිටුවීද? ස්ත්‍රීන්ට හා පුරුෂයන්ට උචිත ආභරණ කරවා, ස්ත්‍රීන් පමණක් එහි සේවය සඳහා තබා, සෙසු සියලු දාන වස්තූන් පරිත්‍යාගය පිණිස තබා, මහා සුදස්සන රජු දන් දෙයි, එය පරිභෝජනය කරව් යැයි අණබෙර යැවීය. මහජනයා පොකුණු තීරයට පැමිණ, නා පිරිසිදු වී, වස්ත්‍ර මාරු කර, නන් වැදෑරුම් සුවඳ විලවුන් ගල්වා, විසිතුරු මල් පැළඳ දන්හලට ගොස්, අනේක විධ යාගු, බත්, කැවිලි හා අෂ්ටවිධ පානයන්ගෙන් තමන් කැමති දෙයක් අනුභව කොට, සුවඳවත් වස්ත්‍ර හැඳ සම්පත් අනුභව කළහ. ඒ වස්ත්‍ර ඇති අය ඒවා අතහැර ගියහ. නැති අය ඒවා රැගෙන ගියහ. ඇතැන්, අසුන් හා යාන වාහනවල නැගී ස්වල්ප වේලාවක් ඇවිද, අවශ්‍ය නැති අය ඒවා අතහැර දමා ගියහ, අවශ්‍ය අය ඒවා රැගෙන ගියහ. යහපත් යහන්වල නිදා සම්පත් අනුභව කොට, අවශ්‍ය නැති අය අතහැර ගියහ, අවශ්‍ය අය රැගෙන ගියහ. ස්ත්‍රීන් සමඟ ද සම්පත් අනුභව කොට අවශ්‍ය නැති අය අතහැර ගියහ, අවශ්‍ය අය රැගෙන ගියහ. සප්තවිධ රත්නයන්ගෙන් සැරසී සම්පත් විඳ, අනවශ්‍ය අය අතහැර ද ගියහ, අවශ්‍ය අය රැගෙන ද ගියහ. ඒ දානය නැවත නැවතත් එලෙසම දෙන ලදී. දඹදිව වැසියන්ට රජුගේ දානය අනුභව කිරීමට වඩා වෙනත් වැඩක් නොවීය. ඔවුහු රජුගේ දානය අනුභව කරමින්ම ඇවිද ගියහ.

255. Atha brāhmaṇagahapatikā cintesuṃ – ‘‘ayaṃ rājā evarūpaṃ dānaṃ dadantopi ‘mayhaṃ taṇḍulādīni vā khīrādīni vā dethā’ti na kiñci āharāpeti, na kho pana amhākaṃ – ‘rājā āharāpetī’ti tuṇhīmāsituṃ patirūpa’’nti te bahuṃ sāpateyyaṃ saṃharitvā rañño upanāmesuṃ. Tasmā – ‘‘atha kho, ānanda, brāhmaṇagahapatikā’’tiādimāha. Evaṃ samacintesunti kasmā evaṃ cintesuṃ? Kassaci gharato appaṃ ābhataṃ, kassaci bahu. Tasmiṃ paṭisaṃhariyamāne – ‘‘kiṃ taveva gharato sundaraṃ ābhataṃ, na mayhaṃ gharato, kiṃ taveva gharato bahu, na mayha’’nti evaṃ kalahasaddopi uppajjeyya, so mā uppajjitthāti evaṃ samacintesuṃ.

255. එවිට බ්‍රාහ්මණ ගහපතියෝ මෙසේ සිතූහ. "මේ රජතුමා මෙබඳු දානයක් දෙමින් සිටියත් අපෙන් සහල් හෝ කිරි ආදිය ඉල්ලා නොසිටියි. එසේ වුවද රජු අපට අණ නොකරන්නේය කියා අප නිශ්ශබ්දව සිටීම සුදුසු නැත" යි සිතා ඔවුහු බොහෝ වස්තුව එක්රැස් කොට රජුට පිළිගැන්වූහ. එබැවින් "එවිට ආනන්දය, බ්‍රාහ්මණ ගහපතියෝ" යනාදිය පවසන ලදී. ඔවුන් 'මෙසේ සිතූහ' යනු ඇයි මෙසේ සිතුවේ? ඇතැමෙකුගේ ගෙයින් ස්වල්පයක් ද, ඇතැමෙකුගේ ගෙයින් බොහෝ වස්තුව ද ගෙනෙන ලදී. එය නැවත පිළිගැන්වීමේදී, "ඇයි ඔබේ ගෙදරින් හොඳ දේවල් ගෙනාවේ, මගේ ගෙදරින් නරක දේවල්ද? ඔබේ ගෙදරින් ගොඩක් දේවල් ගෙනාවේ, මගේ ගෙදරින් ටිකක්ද?" කියා කලහ හඬක් ඇති විය හැකි බැවින්, එවැනි කලහයක් ඇති නොවේවායි ඔවුහු එකඟතාවයෙන් සිතූහ.

256. Ehi tvaṃ sammāti ehi tvaṃ vayassa. Dhammaṃ nāma pāsādanti pāsādassa nāmaṃ āropetvāva āṇāpesi. Vissakammo pana kīva mahanto deva pāsādo hotūti paṭipucchitvā dīghato yojanaṃ vitthārato aḍḍhayojanaṃ sabbaratanamayova hotūti vuttepi ‘evaṃ hotu, bhaddaṃ tava vacana’nti tassa paṭissuṇitvā dhammarājānaṃ sampaṭicchāpetvā māpesi. Tattha evaṃ bhaddaṃ tavāti kho ānandāti evaṃ bhaddaṃ tava iti kho ānanda. Paṭissutvāti sampaṭicchitvā, vatvāti attho. Tuṇhībhāvenāti samaṇadhammapaṭipattikaraṇokāso [Pg.223] me bhavissatīti icchanto tuṇhībhāvena adhivāsesi. Sāramayoti candanasāramayo.

256. 'යහළුව, මෙහි එන්න' යනු සමාන වයස් ඇති විශ්වකර්මයාට කළ ඇමතුමකි. 'ධර්ම නම් ප්‍රාසාදය' යනු ප්‍රාසාදයට නමක් තබා අණ කළේය. විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා, "දේවයන් වහන්ස, ප්‍රාසාදය කොපමණ විශාල විය යුතුද?" යි විමසූ විට, දිගින් යොදුනක් ද, පළලින් අඩ යොදුනක් ද වූ සර්ව රත්නමය ප්‍රාසාදයක් වේවා යි රජු කී කල්හි, "එසේ වේවා, ඔබගේ වචනය යහපත්ය" යි එය පිළිගෙන ධර්මරාජ මහා සුදස්සන රජුට එය භාර කරමින් මැවීය. එහි 'ආනන්දය, ඔබගේ වචනය යහපත්ය' යනු ඔබ පැවසූ පරිදිම සිදුවේවා යන්නයි. 'පිළිගෙන' යනු එකඟ වී පැවසීමයි. 'නිශ්ශබ්දතාවයෙන්' යනු මට මහණ දම් පිරීමට අවස්ථාව ලැබෙන්නේ යැයි සිතමින් නිශ්ශබ්දව එය පිළිගත්තේය. 'සාරමය' යනු සඳුන් හරයෙන් කළ පර්යංකය යන්නයි.

257. Dvīhi vedikāhīti ettha ekā vedikā panassa uṇhīsamatthake ahosi, ekā heṭṭhā paricchedamatthake.

257. 'වේදිකා දෙකකින්' යන්නෙහි එක් වේදිකාවක් එහි මුදුනෙහි විය, අනෙක පහළ සීමාවෙහි විය.

258. Duddikkho ahosīti duuddikkho, pabhāsampattiyā duddasoti attho. Musatīti harati phandāpeti niccalabhāvena patiṭṭhātuṃ na deti. Viddheti ubbiddhe, meghavigamena dūrībhūteti attho. Deveti ākāse.

258. 'බැලීමට අපහසු විය' යනු දැකීමට අමාරු බවයි. ප්‍රභාවෙන් යුක්ත බැවින් බැලීමට නොහැකි බව අර්ථයයි. 'මුසති' යනු ඇස් ඉවත් කරවයි, වෙව්ලවයි, නිශ්චලව බලා සිටීමට ඉඩ නොදෙයි. 'විද්ධි' යනු ඉහළට විනිවිද ගිය, වලාකුළු පහව යාමෙන් ඈත් වූ යන අර්ථයයි. 'දේව' යනු ආකාශයයි.

259. Māpesi khoti ahaṃ imasmiṃ ṭhāne pokkharaṇiṃ māpemi, tumhākaṃ gharāni bhindathāti na evaṃ kāretvā māpesi. Cittuppādavaseneva panassa bhūmiṃ bhinditvā tathārūpā pokkharaṇī ahosi. Te sabbakāmehīti sabbehi icchiticchitavatthūhi, samaṇe samaṇaparikkhārehi, brāhmaṇe brāhmaṇaparikkhārehi santappesīti.

259. 'මවා වදාළ සේක' යනු මම මේ ස්ථානයෙහි පොකුණක් මවමි, එබැවින් ඔබේ ගෙවල් කඩන්නැයි පවසා මවන ලද්දක් නොවේ. රජුගේ සිතිවිල්ලෙහි බලයෙන්ම පොළොව පළාගෙන එවන් පොකුණක් පහළ විය. 'සියලු කාමයන්ගෙන්' යනු සියලුම ඉතසිතින් කැමති වස්තූන්ගෙන් ද, ශ්‍රමණයන් ශ්‍රමණ පිරිකරින් ද, බ්‍රාහ්මණයන් බ්‍රාහ්මණ පිරිකරින් ද සතුටු කළේය යන්නයි.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම භාණවාර වර්ණනාව නිම විය.

Jhānasampattivaṇṇanā

ධ්‍යාන සම්පත්ති වර්ණනාව.

260. Mahiddhikoti cittuppādavaseneva caturāsītipokkharaṇīsahassānaṃ nibbattisaṅkhātāya mahatiyā iddhiyā samannāgato. Mahānubhāvoti tesaṃyeva anubhavitabbānaṃ mahantatāya mahānubhāvena samannāgato. Seyyathidanti nipāto, tassa – ‘‘katamesaṃ tiṇṇa’’nti attho. Dānassāti sampattipariccāgassa. Damassāti āḷavakasutte paññā damoti āgato. Idha attānaṃ damentena kataṃ uposathakammaṃ. Saṃyamassāti sīlassa.

260. 'මහාර්ධි ඇති' යනු සිත පහළ වූ සැණින් පොකුණු අසූ හතර දහසක් පහළ වීමේ මහා සෘද්ධියෙන් යුක්ත වීමයි. 'මහානුභාව ඇති' යනු අනුභව කළ යුතු දේවල්වල ඇති මහත් භාවය නිසා ලැබුණු මහා ආනුභාවයෙන් යුක්ත වීමයි. 'සෙය්‍යථිදං' යනු නිපාතයකි. එහි අර්ථය "කවර තුනක්ද?" යන්නයි. 'දානය' යනු සම්පත් පරිත්‍යාග කිරීමයි. 'දමය' යන්න ආළවක සූත්‍රයෙහි ප්‍රඥාව දමය ලෙස දක්වා ඇත. මෙහි තමා දමනය කරගනිමින් කළ උපෝසථ කර්මයයි. 'සංයමය' යනු ශීලයයි.

Bodhisattapubbayogavaṇṇanā

බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ පූර්ව චරිතාපදානය පිළිබඳ විස්තරය (අර්ථ වර්ණනාව).

Idha ṭhatvā panassa pubbayogo veditabbo – rājā kira pubbe gahapatikule nibbatti. Tena ca samayena dharamānakasseva kassapabuddhassa sāsane eko thero araññe vāsaṃ vasati, bodhisatto attano [Pg.224] kammena araññaṃ paviṭṭho theraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā therassa nisajjanaṭṭhānacaṅkamanaṭṭhānāni oloketvā pucchi – ‘‘idheva, bhante, ayyo vasatī’’ti? Āma, upāsakāti sutvā – ‘‘idheva ayyassa paṇṇasālaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā attano kammaṃ pahāya dabbasambhāraṃ koṭṭetvā paṇṇasālaṃ katvā chādetvā bhittiyo mattikāya limpitvā dvāraṃ yojetvā kaṭṭhattharaṇaṃ katvā – ‘‘karissati nu kho paribhogaṃ, na karissatī’’ti ekamantaṃ nisīdi. Thero antogāmato āgantvā paṇṇasālaṃ pavisitvā kaṭṭhattharaṇe nisīdi. Upāsakopi āgantvā vanditvā samīpe nisinno ‘‘phāsukā, bhante, paṇṇasālā’’ti pucchi. Phāsukā, bhaddamukha, pabbajitasāruppāti. Vasissatha, bhante, idhāti? Āma, upāsakāti, so adhivāsanākārena vasissatīti ñatvā nibaddhaṃ mayhaṃ gharadvāraṃ āgantabbanti paṭijānāpetvā – ‘‘ekaṃ me, bhante, varaṃ dethā’’ti āha. Atikkantavarā, upāsaka, pabbajitāti. Bhante, yañca kappati, yañca anavajjanti. Vadehi upāsakāti. Bhante, nibaddhavasanaṭṭhāne nāma manussā maṅgale vā amaṅgale vā āgamanaṃ icchanti, anāgacchantassa kujjhanti. Tasmā aññaṃ nimantitaṭṭhānaṃ gantvāpi mayhaṃ gharaṃ pavisitvāva bhattakiccaṃ niṭṭhāpetabbanti. Thero adhivāsesi.

මෙහිදී මහාසුදස්සන රජුගේ පූර්ව කුසල කර්මයන් මෙසේ දත යුතුය. රජු පෙර එක් ආත්මයක ගෘහපති කුලයක උපත ලැබීය. ඒ කාලයේ කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි එක්තරා තෙරනමක් ආරණ්‍යයක වාසය කළහ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තමන්ගේ කටයුත්තක් සඳහා වනයට වැඩි අවස්ථාවක ඒ තෙරණුවන් දැක, උන්වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ නමස්කාර කොට, උන්වහන්සේ වැඩසිටින හා සක්මන් කරන ස්ථාන දෙස බලා මෙසේ ඇසූහ: "ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ මෙහිම වාසය කරනවාද?" "එසේය උපාසක" යැයි ඇසූ පසු, "ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේට මෙහි පන්සලක් (පන්සලක්) කරවීම සුදුසුය" යැයි සිතා තමන්ගේ වැඩ කටයුතු පසෙක තබා දැව දඬු කපා පන්සලක් සාදා, සෙවිලි කර, බිත්ති මැටි ගා, දොරවල් සවිකර, දැවමය ඇතිරිලි ද පනවා, "උන්වහන්සේ මෙහි පරිභෝජනය කරයිද නැද්ද?" යැයි සිතමින් එකත්පසක හිඳගත්තේය. තෙරණුවන් ගමෙන් වැඩම කර පන්සලට ඇතුළු වී දැවමය ආසනය මත වැඩසිටියහ. උපාසකයාද පැමිණ වැඳ සමීපයේ හිඳ, "ස්වාමීනි, පන්සල පහසුද?" යැයි ඇසීය. "භද්‍රමුඛය, එය පහසුය, පැවිද්දන්ට සුදුසුය" යැයි තෙරණුවෝ වදාළහ. "ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ මෙහි වාසය කරනවාද?" යැයි ඇසූ කල, "එසේය උපාසක" යැයි වදාළහ. උන්වහන්සේ වැඩසිටීමට එකඟ වූ බව දැන, "නිරතුරුවම මාගේ නිවසට වැඩම කළ යුතුය" යැයි පොරොන්දු කරවාගෙන, "ස්වාමීනි, මට එක් වරයක් (පොරොන්දුවක්) දුන මැනව" යැයි කීවේය. "උපාසක, පැවිද්දෝ වරප්‍රසාද ඉක්මවා ගිය (උතුම් වර ඇති) අය වෙති" යැයි වදාළහ. "ස්වාමීනි, පැවිද්දන්ට යමක් කැප වේද, යමක් නිවැරදි වේද, එම වරය දුන මැනව" යැයි පවසන ලදී. "උපාසක, පවසන්න" යැයි වදාළහ. "ස්වාමීනි, යම් තැනක මිනිසුන් ස්ථිරව වසන විට මංගල්‍ය හෝ අමංගල්‍ය අවස්ථාවල ඔබවහන්සේගේ වැඩමවීම අපේක්ෂා කරති; වැඩම නොකළහොත් කෝප වෙති. එබැවින් වෙනත් ආරාධනාවකට වැඩම කළත්, මාගේ නිවසට ද වැඩම කර දානය වළඳා අවසන් කළ යුතුය" යැයි ඉල්ලා සිටියේය. තෙරණුවෝ එය පිළිගත්හ.

So paṇṇasālāya kaṭasāṭakaṃ pattharitvā mañcapīṭhaṃ paññapesi, apassenaṃ nikkhipi, pādakathalikaṃ ṭhapesi, pokkharaṇiṃ khaṇi, caṅkamaṃ katvā vālikaṃ okiri, mige āgantvā bhittiṃ ghaṃsitvā mattikaṃ pātente disvā kaṇṭakavatiṃ parikkhipi. Pokkharaṇiṃ otaritvā udakaṃ āḷulikaṃ karonte disvā anto pāsāṇehi cinitvā bahi kaṇṭakavatiṃ parikkhipitvā antovatipariyante tālapantiyo ropeti, mahācaṅkame sammaṭṭhaṭṭhānaṃ āḷulente disvā caṅkamampi vatiyā parikkhipitvā antovatipariyante tālapantiṃ ropesi. Evaṃ āvāsaṃ niṭṭhapetvā therassa ticīvaraṃ, piṇḍapātaṃ, osadhaṃ, paribhogabhājanaṃ, ārakaṇṭakaṃ, pipphalikaṃ, nakhacchedanaṃ, sūciṃ, kattarayaṭṭhiṃ, upāhanaṃ, udakatumbaṃ, chattaṃ, dīpakapallakaṃ, malaharaṇiṃ. Parissāvanaṃ, dhamakaraṇaṃ, pattaṃ, thālakaṃ, yaṃ vā panaññampi pabbajitānaṃ paribhogajātaṃ, sabbaṃ adāsi. Therassa bodhisattena adinnaparikkhāro nāma nāhosi. So sīlāni rakkhanto uposathaṃ karonto yāvajīvaṃ [Pg.225] theraṃ upaṭṭhahi. Thero tattheva vasanto arahattaṃ patvā parinibbāyi.

ඔහු පන්සලෙහි පැදුරු අතුරා ඇඳ පුටු පනවා, හේත්තු වීමට පුවරු තැබීය. පා සෝදන භාජන තබා, පොකුණක් හෑරීය. සක්මනක් සාදා වැලි ඉසීය. මුවන් පැමිණ බිත්තිවල ඇතිල්ලීම නිසා මැටි හැලෙනු දැක කටු වැටක් ගැසීය. පොකුණට බැස ජලය බොර කරන මුවන් දැක, පොකුණ ඇතුළත ගල් අතුරා පිටතින් කටු වැටක් ගසා, වැට කෙළවර තල් පේළි රෝපණය කළේය. මහා සක්මනෙහි අතුගා පිරිසිදු කළ තැන් මුවන් විසින් අවුල් කරනු දැක, සක්මන වටාද වැටක් ගසා එහිද තල් පේළි රෝපණය කළේය. මෙසේ ආවාසය නිම කර තෙරණුවන්ට තුන් සිවුරු, පිණ්ඩපාතය, ගිලානප්‍රත්‍ය බෙහෙත්, පරිභෝජන භාජන, කටු, දැළි පිහි, නිය කපන පිහි, ඉදිකටු, සැරයටි, පාවහන්, පැන් බඳුන්, කුඩ, පහන් පීඨ සහ කිලුටු ඉවත් කරන උපකරණ ද පූජා කළේය. පැන් පෙරා ගන්නා පෙරහන්කඩ, ධම්මකරකය, පාත්‍රය, තැටි ඇතුළු පැවිද්දන්ට අවශ්‍ය වන වෙනත් සියලු පරිභෝජන භාණ්ඩ පූජා කළේය. බෝධිසත්ත්වයන් විසින් ඒ තෙරණුවන්ට පූජා නොකළ කිසිදු පිරිකරක් නොවීය. ඔහු සිල් රකිමින්, උපෝසථ සමාදන් වෙමින් ජීවිතාන්තය දක්වාම ඒ තෙරණුවන්ට උපස්ථාන කළේය. තෙරණුවෝ එහිම වාසය කරමින් අර්හත් භාවයට පත්ව පිරිනිවන් පෑහ.

Bodhisattopi yāvatāyukaṃ puññaṃ katvā devaloke nibbattitvā tato cuto manussalokaṃ āgacchanto kusāvatiyā rājadhāniyā nibbattitvā mahāsudassano rājā ahosi.

බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද දිවි හිමියෙන් පින්කම් කොට දෙව්ලොව උපත ලැබූහ. එතැනින් චුතව මනුෂ්‍ය ලෝකයට පැමිණ කුසාවතී රාජධානියෙහි උපත ලබා මහාසුදස්සන රජු බවට පත් වූහ.

‘‘Evaṃ nātimahantampi, puññaṃ āyatane kataṃ;

Mahāvipākaṃ hotīti, kattabbaṃ taṃ vibhāvinā’’.

"මෙසේ උතුම් පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රයක් කෙරෙහි කරන ලද පින්කම ඉතා කුඩා වුවද, එය මහත් වූ විපාක ලබා දෙන්නේය. එබැවින් නුවණැත්තන් විසින් එම පින්කම් කළ යුතුමය."

Mahāviyūhanti rajatamayaṃ mahākūṭāgāraṃ. Tattha vasitukāmo hutvā agamāsi, ettāvatā kāmavitakkāti kāmavitakka tayā ettāvatā nivattitabbaṃ, ito paraṃ tuyhaṃ abhūmi, idaṃ jhānāgāraṃ nāma, nayidaṃ tayā saddhiṃ vasanaṭṭhānanti evaṃ tayo vitakke kūṭāgāradvāreyeva nivattesi.

මහා වියූහ යනු රිදියෙන් නිම කළ විශාල කූටාගාරයකි. එහි වාසය කරනු කැමති වූ රජු එහි වැඩම කළේය. "කාම විතර්කයෙනි, ඔබ මෙතෙකින් නැවතිය යුතුය; මෙතැනින් එහාට ඔබට ඉඩක් නැත. මෙය ධ්‍යාන ශාලාවකි. මෙය ඔබ සමඟ වාසය කරන තැනක් නොවේ" යැයි පවසා කාම, ව්‍යාපාද, විහිංසා යන තෙවැදෑරුම් විතර්ක කූටාගාර දොරටුවේදීම පලවා හැරියේය.

261. Paṭhamajjhānantiādīsu visuṃ kasiṇaparikammakiccaṃ nāma natthi. Nīlakasiṇena atthe sati nīlamaṇiṃ, pītakasiṇena atthe sati suvaṇṇaṃ, lohitakasiṇena atthe sati rattamaṇiṃ, odātakasiṇena atthe sati rajatanti olokitaolokitaṭṭhāne kasiṇameva paññāyati.

261. ප්‍රථම ධ්‍යානය යනාදී තැන්වල වෙනම කසිණ පරිකර්මයක් අවශ්‍ය නොවේ. නිල් කසිණය අවශ්‍ය වූ විට නිල් මැණික් දෙසද, රන්වන් කසිණය අවශ්‍ය වූ විට රන් දෙසද, රතු කසිණය අවශ්‍ය වූ විට රතු මැණික් දෙසද, සුදු කසිණය අවශ්‍ය වූ විට රිදී දෙසද බලන විට, බලන බලන තැන කසිණයම ප්‍රකට වේ.

262. Mettāsahagatenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbampi visuddhimagge vuttameva. Iti pāḷiyaṃ cattāri jhānāni, cattāri appamaññāneva vuttāni. Mahāpuriso pana sabbāpi aṭṭha samāpattiyo, pañca abhiññāyo ca nibbattetvā anulomapaṭilomādivasena cuddasahākārehi samāpattiyo pavisanto madhupaṭalaṃ paviṭṭhabhamaro madhurasena viya samāpattisukheneva yāpeti.

262. මෛත්‍රිය සහගත වූ යනාදී තැන්වල කිව යුතු සියලු කරුණු විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසා ඇත. මෙසේ පාලියෙහි ධ්‍යාන සතරක් සහ අප්පමඤ්ඤා සතරක් පමණක් දක්වා ඇත. එහෙත් මහාපුරුෂයා අෂ්ට සමාපත්ති සහ පංච අභිඥා උපදවාගෙන, අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් දහහතර ආකාරයකින් සමාපත්තිවලට සමවදිමින්, මී වදයකට ඇතුළු වූ බඹරෙකු මී පැණි රසයෙන් යැපෙන්නාක් මෙන්, සමාපත්ති සුඛයෙන්ම කල් ගෙවීය.

Caturāsītinagarasahassādivaṇṇanā

අසූ හතර දහසක් නගර පිළිබඳ විස්තරය.

263. Kusāvatīrājadhānippamukhānīti kusāvatī rājadhānī tesaṃ nagarānaṃ pamukhā sabbaseṭṭhāti attho. Bhattābhihāroti abhiharitabbabhattaṃ.

263. කුසාවතී රාජධානිය ප්‍රමුඛ කොට ඇති යනු ඒ නගර අතුරින් කුසාවතී රාජධානිය ප්‍රධාන හා ශ්‍රේෂ්ඨතම බවයි. භත්තාභිහාරෝ යනු පිළියෙළ කර ගෙන එන ලද පූජනීය භෝජනයයි.

264. Vassasatassa [Pg.226] vassasatassāti kasmā evaṃ cintesi? Tesaṃ saddena ukkaṇṭhitvā, ‘‘samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti (a. ni. 10.72) hi vuttaṃ. Tasmā saddena ukkaṇṭhito mahāpuriso. Atha kasmā mā āgacchantūti na vadati? Idāni rājā na passatīti nibaddhavattaṃ na labhissanti, taṃ tesaṃ mā uppajjitthāti na vadati.

264. වසර සියයකට වරක් යනු කුමන හේතුවක් නිසා එසේ සිතුවේද? ඒ සතුන්ගේ ශබ්දයෙන් කලකිරුණු බැවිනි. "සමාපත්තියට සමවැදුණු තැනැත්තාට ශබ්දය කටුවක් බඳුය" යැයි වදාරා ඇත. එබැවින් ශබ්දයට කලකිරුණු මහාපුරුෂයා එසේ සිතීය. එසේ නම් "නොපැමිණෙන්න" යැයි ඇයි නොපැවසුවේ? දැන් රජු දකින්නට නොලැබුණහොත් ඔවුන්ට ස්ථිරව ලැබෙන දීමනා නොලැබී යනු ඇත; ඔවුන්ට එවැනි අගතියක් සිදු නොවේවායි යන කරුණාවෙන් රජු එසේ නොපැවසීය.

Subhaddādeviupasaṅkamanavaṇṇanā

සුභද්‍රා දේවිය එළඹීම පිළිබඳ විස්තරය.

265. Etadahosīti kadā etaṃ ahosi. Rañño kālaṅkiriyadivase. Tadā kira devatā cintesuṃ – ‘‘rājā anāthakālaṅkiriyaṃ mā karotu, orodhehi bahūhi dhītūhi puttehi parivāritova karotū’’ti. Atha deviṃ āvaṭṭetvā tassā evaṃ cittaṃ uppādesuṃ. Pītāni vatthānīti tāni kira pakatiyā rañño manāpāni, tasmā tāni pārupathāti āha. Ettheva devi tiṭṭhāti devi imaṃ jhānāgāraṃ nāma tumhehi saddhiṃ vasanaṭṭhānaṃ na hoti, jhānarativindanaṭṭhānaṃ mama, mā idha pāvisīti.

265. "එවැනි අදහසක් ඇති විය" යන්න කවදා සිදු වූවක්ද? රජු පිරිනිවන් පාන දිනයි. එකල්හි දේවතාවෝ මෙසේ සිතූහ: "රජු අසරණව මිය නොයවා, බොහෝ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන්, දියණියන් හා පුතුන් පිරිවරාගෙන සිටියදීම මිය යේවා" කියායි. පසුව දේවිය පොළඹවා ඇයගේ සිතෙහි එවැනි අදහසක් ඇති කළහ. රන්වන් වස්ත්‍ර යනු ස්වභාවයෙන්ම රජු ප්‍රිය කරන වස්ත්‍ර බැවින් "ඒවා හැඳගන්න" යැයි කීහ. "දේවිය, මෙහිම නවතින්න" යනු, දේවිය, මේ ධ්‍යාන ශාලාවයි, මෙය ඔබලා සමඟ වාසය කරන තැනක් නොවේ, මෙය මාගේ ධ්‍යාන සුවය විඳින තැනයි, මෙහි ඇතුළු නොවන්න යැයි පැවසීමයි.

266. Etadahosīti loke sattā nāma maraṇāsannakāle ativiya virocanti, tenassa rañño vippasannaindriyabhāvaṃ disvā evaṃ ahosi, tato mā rañño kālaṅkiriyā ahosīti tassa kālaṅkiriyaṃ anicchamānā sampati guṇamassa kathayitvā tiṭṭhamānākāraṃ karissāmīti cintetvā imāni te devātiādimāha. Tattha chandaṃ janehīti pemaṃ uppādehi, ratiṃ karohi. Jīvite apekkhanti jīvite sāpekkhaṃ, ālayaṃ, taṇhaṃ karohīti attho.

266. ‘මෙසේ සිතුණි’ යනුයි. ලෝකයෙහි සත්ත්වයෝ මරණාසන්න කාලයෙහි අතිශයින් බබළති. එබැවින් ඒ මහා සුදස්සන රජුගේ අතිශයින් ප්‍රසන්න වූ ඉන්ද්‍රිය ස්වභාවය දැක මෙසේ සිතුණි. ඉන්පසු රජුගේ මරණය සිදු නොවේවායි සිතා, ඔහුගේ මරණය අකමැති වන්නී, දැන් රජුගේ ගුණ වර්ණනා කොට ජීවත් කරවීමේ උපක්‍රමයක් කරන්නෙමි’යි සිතා ‘ඉමානි තෙ දෙව’ (දේවයන් වහන්ස, මේ ඔබගේ...) යනාදිය පැවසුවාය. එහි ‘ඡන්දං ජනෙහි’ යනු ඇල්මක් උපදවා ගන්න, ආලය කරන්න යන්නයි. ‘ජීවිතෙ අපෙක්ඛං’ යනු ජීවිතය කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාව හා ආලය ඇති කරගන්න යන අර්ථයයි.

Evaṃ kho maṃ tvaṃ devīti ‘‘mayaṃ kho, deva, itthiyo nāma pabbajitānaṃ upacārakathaṃ na jānāma, kathaṃ vadāma mahārājā’’ti rājānaṃ ‘‘pabbajito aya’’nti maññamānāya deviyā vutte – ‘‘evaṃ kho maṃ, tvaṃ devi, samudācarāhī’’tiādimāha. Garahitāti buddhehi paccekabuddhehi sāvakehi aññehi ca paṇḍitehi bahussutehi garahitā. Kiṃ kāraṇā? Sāpekkhakālakiriyā hi attanoyeva gehe yakkhakukkuraajagoṇamahiṃsamūsikakukkuṭaūkāmaṅgulādibhāvena nibbattanakāraṇaṃ hoti.

‘ඒවං ඛො මං ත්වං දෙවි’ යනු ‘දේවයන් වහන්ස, ස්ත්‍රීන් වන අපි පැවිදි වූවන් සමඟ කතා කළ යුතු ආකාරය නොදනිමු. මහාරාජයාණන් වහන්ස, කෙසේ කතා කළ යුතුද?’ යි රජු පැවිදි වී ඇතැයි සිතමින් දේවිය පැවසූ කල්හි, ‘දේවිය, මට මෙසේ ආමන්ත්‍රණය කරන්න’ යනාදිය පැවසීය. ‘ගරහිතා’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් ද, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් ද, ශ්‍රාවකයන් විසින් ද, අනෙකුත් බහුශ්‍රැත පණ්ඩිතයන් විසින් ද ගර්හාවට (නින්දාවට) ලක් වූවකි. ඒ කුමන කරුණක් නිසාද? ඇල්ම සහිතව මියයාම (සාපේක්ෂ කාලකිරියාව) තමාගේම නිවසේ යක්ෂයන්, බල්ලන්, එළුවන්, ගොනුන්, මී හරකුන්, මීයන්, කුකුළන්, උකුණන්, ඇඳ මකුණන් ආදීන් ලෙස ඉපදීමට හේතුවන බැවිනි.

268. Atha [Pg.227] kho, ānanda, subhaddā devī assūni puñchitvāti devī ekamantaṃ gantvā roditvā kanditvā assūni puñchitvā etadavoca.

268. ‘එකල්හි ආනන්දය, සුභද්දා දේවිය කඳුළු පිසදා’ යනු දේවිය එකත්පසකට ගොස්, හැඬූ වැළපූ පසු කඳුළු පිසදා මෙසේ පැවසුවාය.

Brahmalokūpagamavaṇṇanā

බ්‍රහ්මලෝකෝපගම වර්ණනාව

269. Gahapatissa vāti kasmā āha? Tesaṃ kira soṇaseṭṭhiputtādīnaṃ viya mahatī sampatti hoti, soṇassa kira seṭṭhiputtassa ekā bhattapāti dve satasahassāni agghati. Iti tesaṃ tādisaṃ bhattaṃ bhuttānaṃ muhuttaṃ bhattasammado bhattamucchā bhattakilamatho hoti.

269. ‘ගහපතිස්ස වා’ (ගෘහපතියකුට හෝ) යන්න කුමක් නිසා පැවසුවේද? ඒ සෝණ සිටු පුත්‍රයා ආදීන්ට මෙන් මහා සම්පත්තියක් ඇති වේ. සෝණ සිටු පුත්‍රයාගේ එක බත් පිඟානක් ලක්ෂ දෙකක් වටින්නේය. මෙසේ එවැනි බත් අනුභව කළ අයට මඳ වේලාවකින් බත් මතය (බත් නිසා ඇතිවන නිදිමත), බත් නිසා ඇතිවන මෝහය හා බත් නිසා ඇතිවන ක්ලාන්තය ඇති වේ.

271. Yaṃ tena samayena ajjhāvasāmīti yattha vasāmi, taṃ ekaṃyeva nagaraṃ hoti, avasesesu puttadhītādayo ceva dāsamanussā ca vasiṃsu. Pāsādakūṭāgāresupi eseva nayo. Pallaṅkādīsupi ekaṃyeva pallaṅkaṃ paribhuñjati, sesā puttādīnaṃ paribhogā honti. Itthīsupi ekāva paccupaṭṭhāti, sesā parivāramattā honti, paridahāmīti ekameva dussayugaṃ nivāsemi, sesāni parivāretvā vicarantānaṃ asītisahassādhikānaṃ soḷasannaṃ purisasatasahassānaṃ honti. Bhuñjāmīti paramappamāṇena nāḷikodanamattaṃ bhuñjāmi, sesaṃ parivāretvā vicarantānaṃ cattālīsasahassādhikānaṃ aṭṭhannaṃ purisasatasahassānaṃ hotīti dasseti. Ekathālipāko hi dasannaṃ janānaṃ pahoti.

271. ‘යං තෙන සමයෙන අජ්ඣාවසාමි’ යනු යම් නගරයක මම වාසය කරම්ද, එය එක් නගරයක් පමණි. ඉතිරි නගරවල පුතණුවන්, දියණියන් හා දාස ජනයා වාසය කළහ. ප්‍රාසාද හා කූටාගාර සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. පල්ලංක ආදියේදී ද එක් පල්ලංකයක් (ආසනයක්) පමණක් පරිභෝජනය කරයි, ඉතිරි ඒවා දරුවන්ගේ පරිභෝජනය සඳහාය. ස්ත්‍රීන් අතර ද එක් අයෙකු පමණක් උපස්ථාන කරයි, ඉතිරි අය පිරිවර පමණි. ‘පරිදහමි’ යනු එක් වස්ත්‍ර යුගලක් පමණක් හඳිමි, ඉතිරි ඒවා පිරිවර ලෙස හැසිරෙන අසූ දහසකට අධික වූ දහසය ලක්ෂයක් පුරුෂයන්ගේ පරිභෝජනය සඳහාය. ‘භුඤ්ජාමි’ යනු උපරිම ප්‍රමාණයෙන් නැළියක බත් පමණක් අනුභව කරමි, ඉතිරි කොටස පිරිවර ලෙස හැසිරෙන හතළිස් දහසකට අධික අට ලක්ෂයක් පුරුෂයන්ට වේ යන්න මෙයින් දක්වයි. එක් බත් සැළියක් දස දෙනෙකුට ප්‍රමාණවත් වේ.

Etāni pana caturāsīti nagarasahassāni ceva pāsādasahassāni ca kūṭāgārasahassāni ca ekissāyeva paṇṇasālāya nissandena nibbattāni. Caturāsīti pallaṅkasahassāni nipajjanatthāya dinnamañcakassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti hatthisahassāni assasahassāni rathasahassāni nisīdanatthāya dinnapīṭhassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti maṇisahassāni ekadīpassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti pokkharaṇīsahassāni ekapokkharaṇiyā nissandena nibbattāni. Caturāsīti itthisahassāni puttasahassāni gahapatisahassāni paribhogabhājanapattathālaka dhamakaraṇa parissāvana ārakaṇṭaka pipphalaka nakhacchedana kuñcikakaṇṇamalaharaṇī pādakathalika upāhana chatta kattarayaṭṭhidānassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti dhenusahassāni gorasadānassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti vatthakoṭisahassāni nivāsanapārupanadānassa nissandena nibbattāni[Pg.228]. Caturāsīti thālipākasahassāni bhojanadānassa nissandena nibbattānīti veditabbāni.

නැවත ද, මේ අසූ හතර දහසක් නගර ද, ප්‍රාසාද ද, කූටාගාර ද එක් පන්සලක් (කොළ සෙවිලි කළ කුටියක්) දීමේ විපාකයෙන් හටගත්තේය. අසූ හතර දහසක් පල්ලංක (ඇඳන්) සැතපීම සඳහා දුන් කුඩා ඇඳක විපාකයෙන් හටගත්තේය. අසූ හතර දහසක් ඇතුන්, අසුන් හා රථ වාඩිවීම සඳහා දුන් අසුනක (පීඨයක) විපාකයෙන් හටගත්තේය. අසූ හතර දහසක් මැණික් එක් පහනක විපාකයෙන් හටගත්තේය. අසූ හතර දහසක් පොකුණු එක් පොකුණක විපාකයෙන් හටගත්තේය. අසූ හතර දහසක් ස්ත්‍රීන්, පුතුන් හා ගෘහපතියන්, පරිභෝජන භාජන, පාත්‍ර, තලිය, දම්කරකය, පැන් පෙරහන, ඉදිකටු, දැලි පිහිය, නිය කපන පිහිය, යතුර, කන් හැන්ද, පා දෝවන පුවරුව, පාවහන්, කුඩය, සැරයටිය ආදිය දීමේ විපාකයෙන් හටගත්තේය. අසූ හතර දහසක් දෙනුන් කිරි දීමේ විපාකයෙන් හටගත්තේය. අසූ හතර දහසක් වස්ත්‍ර කෝටි ගණනක් හැඳීම හා පෙරවීම සඳහා දුන් වස්ත්‍ර දානයේ විපාකයෙන් හටගත්තේය. අසූ හතර දහසක් බත් සැළි භෝජන දානයේ විපාකයෙන් හටගත් බව දත යුතුය.

272. Evaṃ bhagavā mahāsudassanassa sampattiṃ ādito paṭṭhāya vitthārena kathetvā sabbaṃ taṃ dārakānaṃ paṃsvāgārakīḷanaṃ viya dassento parinibbānamañcake nipannova passānandātiādimāha. Tattha vipariṇatāti pakativijahanena nibbutapadīpo viya apaññattikabhāvaṃ gatā. Evaṃ aniccā kho, ānanda, saṅkhārāti evaṃ hutvā abhāvaṭṭhena aniccā.

272. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා සුදස්සන රජුගේ සම්පත්තිය ආරම්භයේ සිට විස්තර සහිතව දේශනා කොට, ඒ සියල්ල දරුවන්ගේ වැලි කෙළි ගෙවල් මෙන් (අසාර බව) පෙන්වමින් පිරිනිවන් මංචකයෙහි සැතපී සිටිමින්ම ‘පස්ස ආනන්ද’ (ආනන්දය, බලන්න) යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘විපරිණතා’ යනු ස්වභාවය අත්හැරීමෙන් නිවුණු පහනක් මෙන් පැනවීමක් පවා නොමැති තත්ත්වයට පත්වීමයි. ‘ආනන්දය, සංස්කාරයෝ ඒකාන්තයෙන්ම අනිත්‍යයහ’ යනු මෙසේ හටගෙන පසුව නැති වී යන බැවින් අනිත්‍ය වන බවයි.

Ettāvatā bhagavā yathā nāma puriso satahatthubbedhe campakarukkhe nisseṇiṃ bandhitvā abhiruhitvā campakapupphaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto otareyya, evameva nisseṇiṃ bandhanto viya anekavassakoṭisatasahassubbedhaṃ mahāsudassanasampattiṃ āruyha sampattimatthake ṭhitaṃ aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viya otiṇṇo. Teneva pubbe vasabharājā dīghabhāṇakattherānaṃ lohapāsādassa pācīnapasse ambalaṭṭhikāyaṃ imaṃ suttaṃ sajjhāyantānaṃ sutvā – ‘‘kiṃ, bho, mayhaṃ ayyakena ettha vuttaṃ, attano khāditapītaṭṭhāne sampattimeva kathetī’’ti cintento – ‘‘evaṃ aniccā kho, ānanda, saṅkhārā’’ti vuttakāle ‘‘imaṃ, bho, disvā pañcahi cakkhūhi cakkhumatā evaṃ vutta’’nti vāmahatthaṃ samiñjitvā dakkhiṇahatthena apphoṭetvā – ‘‘sādhu sādhū’’ti tuṭṭhahadayo sādhukāraṃ adāsi.

මෙපමණ දේශනා පෙළකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, යම් මිනිසෙක් රියන් සියයක් උසැති සපු ගසක ඉණිමඟක් බැඳ, එයට නැඟ, සපු මලක් ගෙන, නැවත ඉණිමඟ මුදමින් බැස එන්නාක් මෙන්, ඉණිමඟක් බඳින්නාක් මෙන් වසර කෝටි ලක්ෂ ගණනක් පැවති මහා සුදස්සන සම්පත්තිය නමැති ගසට නැඟ, සම්පත් මුදුනෙහි පිහිටි අනිත්‍ය ලක්ෂණය නමැති මල ගෙන, ඉණිමඟ මුදන්නාක් මෙන් සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍යතාව දේශනා කරමින් බැස වැඩි සේක. එබැවින් පෙර වසභ රජතුමා, ලෝවාමහාපායේ නැගෙනහිර පැත්තේ අඹලට්ඨිකාවෙහි මේ සූත්‍රය සජ්ඣායනා කරන දීඝභාණක ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගෙන් අසා, ‘නික්මුණු අය, මගේ මුත්තණුවන් මෙහි කුමක් වදාළේ දැයි බලන්න, තමා කෑ බී ඇවිද ගිය තැන්වල සම්පත්තියම පවසනවා නොවේද?’ යි සිතමින් සිටියේය. පසුව ‘ආනන්දය, සංස්කාරයෝ මෙසේ අනිත්‍යයහ’යි වදාළ කල්හි, ‘නික්මුණු අය, මෙය දැක පස් ඇසින් යුත් (බුදු) මුත්තණුවන් මෙසේ වදාළ සේකැ’යි වටහාගෙන, වම් අත නමා දකුණු අතින් අත්පොළසන් දී (හෝ ලෙලවා), ‘සාදු සාදු’යි සතුටු වූ හදවතින් යුතුව සාදුකාර දුන්නේය.

Evaṃ addhuvāti evaṃ udakapupphuḷādayo viya dhuvabhāvavirahitā. Evaṃ anassāsikāti evaṃ supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca assāsavirahitā.

‘මෙසේ අස්ථිරයි’ (ඒවං අද්ධුවා) යනු දිය බුබුළු ආදිය මෙන් ස්ථිර බවින් තොර වීමයි. ‘මෙසේ අස්වැසිල්ලක් නැති’ (ඒවං අනස්සාසිකා) යනු සිහිනයෙන් බී පැන් මෙන් ද, තැවරූ සඳුන් මෙන් ද සහනයක් නොමැති වීමයි.

Sarīraṃ nikkhipeyyāti sarīraṃ chaḍḍeyya. Idāni aññassa sarīrassa nikkhepo vā paṭijagganaṃ vā natthi kilesapahīnattā, ānanda, tathāgatassāti vadati. Idaṃ pana vatvā puna theraṃ āmantesi, cakkavattino ānubhāvo nāma rañño pabbajitassa sattame divase antaradhāyati. Mahāsudassanassa pana kālaṅkiriyato sattameva divase sattaratanapākārā sattaratanatālā caturāsīti pokkharaṇīsahassāni dhammapāsādo dhammapokkharaṇī cakkaratananti sabbametaṃ antaradhāyīti. Hatthiādīsu pana ayaṃ dhammatā khīṇāyukā saheva kālaṅkaronti. Āyusese [Pg.229] sati hatthiratanaṃ uposathakulaṃ gacchati, assaratanaṃ valāhakakulaṃ, maṇiratanaṃ vepullapabbatameva gacchati. Itthiratanassa ānubhāvo antaradhāyati. Gahapatiratanassa cakkhu pākatikameva hoti. Pariṇāyakaratanassa veyyattiyaṃ nassati.

‘ශරීරය තැන්පත් කරන්නේය’ යනු ශරීරය බැහැර කරන්නේය යන්නයි. ආනන්දය, දැන් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය තැන්පත් කිරීමක් හෝ එය රැකබලා ගැනීමක් අවශ්‍ය නොවේ, මන්ද ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ කර ඇති බැවිනි (එනම් ප්‍රහීණ කළ ක්ලේශයන් ඇති බැවිනි) යැයි වදාරයි. මෙය පවසා නැවතත් තෙරුන් වහන්සේ ඇමතූ සේක. එනම්, මහණ වූ සක්විති රජුගේ ආනුභාවය සත්වැනි දිනයේදී අතුරුදන් වෙයි. මහා සුදස්සන රජුගේ කාලක්‍රියාවෙන් (මරණයෙන්) සත්වැනි දිනම සප්ත රත්න ප්‍රාකාර, සප්ත රත්න තාල වෘක්ෂ, අසූ හතර දහසක් පොකුණු, ධම්ම ප්‍රාසාදය, ධම්ම පොකුණ, චක්‍ර රත්නය යන මේ සියල්ල අතුරුදන් වූ බව දත යුතුය. ඇතුන් වැනි සතුන් සම්බන්ධයෙන් නම්, ආයුෂ ක්ෂය වූ විට ඔවුන් සක්විති රජු සමඟම කාලක්‍රියා කිරීම ස්වභාවයකි. ආයුෂ ඉතිරිව තිබේ නම්, හස්ති රත්නය උපෝසථ කුලයට ද, අශ්ව රත්නය වලාහක කුලයට ද, මණි රත්නය වේපුල්ල පර්වතයටම ද යයි. ස්ත්‍රී රත්නයේ ආනුභාවය අතුරුදන් වෙයි. ගෘහපති රත්නයේ ඇස සාමාන්‍ය පරිදි වෙයි. පරිණායක රත්නයේ දක්ෂභාවය නැති වී යයි.

Idamavoca bhagavāti idaṃ pāḷiyaṃ āruḷhañca anāruḷhañca sabbaṃ bhagavā avoca. Sesaṃ uttānatthamevāti.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක’ යනු, මේ පාළි දේශනාවට ඇතුළත් වූ සහ ඇතුළත් නොවූ සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ බවයි. ඉතිරි පදවල අර්ථය පැහැදිලිය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝ නිකාය අටුවාවෙහි,

Mahāsudassanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාසුදස්සන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

5. Janavasabhasuttavaṇṇanā

5. ජනවසභ සූත්‍ර වර්ණනාව

Nātikiyādibyākaraṇavaṇṇanā

නාතිකියාදි ව්‍යාකරණ වර්ණනාව

273-275. Evaṃ [Pg.230] me sutanti janavasabhasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – parito parito janapadesūti samantā samantā janapadesu. Paricāraketi buddhadhammasaṅghānaṃ paricārake. Upapattīsūti ñāṇagatipuññānaṃ upapattīsu. Kāsikosalesūti kāsīsu ca kosalesu ca, kāsiraṭṭhe ca kosalaraṭṭhe cāti attho. Esa nayo sabbattha. Aṅgamagadhayonakakambojaassakaavantiraṭṭhesu pana chasu na byākaroti. Imesaṃ pana soḷasannaṃ mahājanapadānaṃ purimesu dasasuyeva byākaroti. Nātikiyāti nātikagāmavāsino.

273-275. ‘එවං මෙ සුතං’ යනු ජනවසභ සූත්‍රයයි. එහි පැහැදිලි නොවන පද වර්ණනාව මෙසේය: ‘පරිතො පරිතො ජනපදෙසු’ යනු අවට පිහිටි සියලු ජනපදයන්හි යන්නයි. ‘පරිචාරකෙ’ යනු බුද්ධ ධම්ම සංඝ යන රත්නත්‍රයට උපස්ථාන කරන උපාසකවරුන් සම්බන්ධයෙනි. ‘උපපත්තීසු’ යනු ඥානගති සහ පුණ්‍යකර්මයන්ගේ උපදින ස්ථානයන්හි (භවයන්හි) යන්නයි. ‘කාසිකොසලෙසු’ යනු කාසී සහ කොසල යන ජනපද දෙකෙහි මෙන්ම, කාසි රට සහ කොසල රට යන අර්ථයයි. සෑම තැනකම ක්‍රමය මෙයයි. අංග, මගධ, යෝනක, කාම්බෝජ, අස්සක, අවන්ති යන ජනපද හයෙහි (උපත ගැන) ප්‍රකාශ නොකළ සේක. මේ මහා ජනපද දහසය අතුරින් මුල් ජනපද දහය ගැන පමණක් ප්‍රකාශ කළ සේක. ‘නාතිකියා’ යනු නාතික ගමෙහි වාසය කළ පිරිසයි.

Tenāti tena anāgāmiādibhāvena. Sutvāti sabbaññutaññāṇena paricchinditvā byākarontassa bhagavato pañhābyākaraṇaṃ sutvā tesaṃ anāgāmiādīsu niṭṭhaṅgatā hutvā. Tena anāgāmiādibhāvena attamanā ahesuṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana tenāti te nātikiyāti vuttaṃ. Etasmiṃ atthe na-kāro nipātamattaṃ hoti.

‘තෙන’ යනු ඒ අනාගාමී ආදී තත්ත්වයන් නිසාය. ‘සුත්වා’ යනු සර්වඥතා ඥානයෙන් පිරිසිඳ දැක ප්‍රශ්න විසඳන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ප්‍රකාශය අසා, ඒ මළගිය නාතික වැසියන් අනාගාමී ආදී තත්ත්වයන්ට පත්ව ඇති බවට නිගමනයකට පැමිණිමයි. ඒ අනාගාමී ආදී භාවය නිසා ඔවුහු සතුටු වූහ. පැරණි අටුවාවෙහි නම් ‘තෙන’ යන්නෙන් ‘ඒ නාතික වාසීහු’ යැයි පවසා ඇත. එම අර්ථයෙහි ‘න’ අක්ෂරය නිපාත මාත්‍රයක් පමණක් වෙයි.

Ānandaparikathāvaṇṇanā

ආනන්ද පරිකථා වර්ණනාව

277. Bhagavantaṃ kittayamānarūpoti aho buddho, aho dhammo, aho saṅgho; aho dhammo svākkhātoti evaṃ kittayantova kālamakāsi. Bahujano pasīdeyyāti amhākaṃ pitā mātā bhātā bhaginī putto dhītā sahāyako, tena amhehi saddhiṃ ekato bhuttā, ekato sayitā, tassa idañcidañca manāpaṃ akarimha, so kira anāgāmī sakadāgāmī sotāpanno; aho sādhu, aho suṭṭhūti evaṃ bahujano pasādaṃ āpajjeyya.

277. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරන ස්වරූපයෙන්’ යනු, අහෝ බුදු රජාණන් වහන්සේ! අහෝ ධර්මය! අහෝ සංඝයා! අහෝ ධර්මය මැනවින් දේශනා කරන ලද්දේය! මෙසේ ප්‍රශංසා කරමින්ම කාලක්‍රියා කළේය. ‘බොහෝ ජනයා පැහැදෙන්නේය’ යනු, අපගේ පියා, මව, සහෝදරයා, සහෝදරිය, පුතා, දුව, යහළුවා; ඔහු සමඟ අප එක්ව අනුභව කළෙමු, එක්ව නිදා ගත්තෙමු, ඔහුට මෙබඳු මනාප දෑ කළෙමු, ඔහු අනාගාමීලු, සකෘදාගාමීලු, සෝවාන්ලු; අහෝ යහපති! අහෝ ඉතා යහපති! මෙසේ බොහෝ ජනයා පැහැදීමට පත්වන්නාහ.

278. Gatinti ñāṇagatiṃ. Abhisamparāyanti ñāṇābhisamparāyameva. Addasā khoti kittake jane addasa? Catuvīsatisatasahassāni.

278. ‘ගතිං’ යනු ඥාන ගතියයි. ‘අභිසම්පරායං’ යනු ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත් පරලොවයි. ‘අද්දසා ඛො’ යනු කෙතරම් ජනයා පිරිසක් දුටුවේද යන්නයි? විසි හතර ලක්ෂයක් පමණ ජනයාය.

279. Upasantapadissoti [Pg.231] upasantadassano. Bhātirivāti ativiya bhāti, ativiya virocati. Indriyānanti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ. Addasaṃ kho ahaṃ ānandāti neva dasa, na vīsati, na sataṃ, na sahassaṃ, anūnādhikāni catuvīsatisatasahassāni addasanti āha.

279. ‘උපසන්තපදිස්සො’ යනු ශාන්ත වූ දැක්මක් ඇත්තෙකි. ‘භාතිරිව’ යනු ඉතා වැඩියෙන් බබළයි, ඉතා වැඩියෙන් බබළයි යන්නයි. ‘ඉන්ද්‍රියානං’ යනු මනස සවැනි කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන්ගේ යන්නයි. ‘ආනන්දය, මම දුටුවෙමි’ යනු, දහයක් නොවේ, විස්සක් නොවේ, සියයක් නොවේ, දහසක් ද නොවේ; අඩුවක් හෝ වැඩියක් නැතිව විසි හතර ලක්ෂයක් උපාසකවරුන් දුටුවෙමි යි වදාළ සේක.

Janavasabhayakkhavaṇṇanā

ජනවසභ යක්ෂ වර්ණනාව

280. Disvā pana me ettako jano maṃ nissāya dukkhā pamuttoti balavasomanassaṃ uppajji, cittaṃ pasīdi, cittassa pasannattā cittasamuṭṭhānaṃ lohitaṃ pasīdi, lohitassa pasannattā manacchaṭṭhāni indriyāni pasīdiṃsūti sabbamidaṃ vatvā atha kho ānandātiādimāha. Tattha yasmā so bhagavato dhammakathaṃ sutvā dasasahassādhikassa janasatasahassassa jeṭṭhako hutvā sotāpanno jāto, tasmā janavasabhotissa nāmaṃ ahosi.

280. තවද දැක, ‘මෙපමණ ජනයා මා නිසා දුකෙන් මිදුණාහ’ යි ඔහු තුළ බලවත් සෝමනස්සයක් උපන්නේය, සිත පැහැදුණේය. සිත පැහැදීම නිසා සිතින් හටගත් ලේ පැහැදුණේය. ලේ පැහැදීම නිසා මනස සවැනි කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයෝ පැහැදුණාහ. මෙසේ මේ සියල්ල පවසා ‘අථ ඛො ආනන්ද’ ආදිය වදාළ සේක. එහිදී ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම කථාව අසා, ලක්ෂ දස දහසකට වඩා වැඩි ජනයාට නායකයා වී සෝවාන් වූ බැවින්, ඔහුට ‘ජනවසභ’ යන නම ලැබුණි.

Ito sattāti ito devalokā cavitvā satta. Tato sattāti tato manussalokā cavitvā satta. Saṃsārāni catuddasāti sabbāpi catuddasakhandhapaṭipāṭiyo. Nivāsamabhijānāmīti jātivasena nivāsaṃ jānāmi. Yattha me vusitaṃ pureti yattha devesu ca vessavaṇassa sahabyataṃ upagatena manussesu ca rājabhūtena ito attabhāvato pureyeva mayā vusitaṃ. Pure evaṃ vusitattā eva ca idāni sotāpanno hutvā tīsu vatthūsu bahuṃ puññaṃ katvā tassānubhāvena upari nibbattituṃ samatthopi dīgharattaṃ vusitaṭṭhāne nikantiyā balavatāya ettheva nibbatto.

‘ඉතො සත්තා’ යනු මෙලොවෙන් (දෙව්ලොවෙන්) චුතව සත්වාරයක් ද, ‘තතො සත්තා’ යනු එලොවෙන් (මනුලොවෙන්) චුතව සත්වාරයක් ද වේ. ‘සංසාරානි චතුද්දසා’ යනු මුළුමනින්ම ස්කන්ධ පරම්පරා දහහතරක් දනිමි යන්නයි. ‘නිවාසමභිජානාමි’ යනු උත්පත්තිය අනුව වාසස්ථානය දනිමි යන්නයි. ‘යත්ථ මෙ වුසිතං පුරෙ’ යනු යම් දෙව්ලොවක හෝ මනුලොවක වෙස්සවණ රජුගේ යහළුවෙකු ලෙස හෝ රජෙකු ලෙස මේ ආත්මයට පෙර මා විසින් වසන ලද්දේය. පෙර එසේ විසූ බැවින් සහ දැන් සෝවාන් වී තෙරුවන් කෙරෙහි බොහෝ පින්කම් කොට එහි ආනුභාවයෙන් ඉහළ දෙව්ලොවක උපදින්නට සමර්ථ වුවද, බොහෝ කලක් විසූ ස්ථානය කෙරෙහි ඇති බලවත් තෘෂ්ණාව නිසා මෙහිම (චාතුම්මහාරාජිකයේ) උපන්නේය.

281. Āsā ca pana me santiṭṭhatīti imināhaṃ sotāpannoti na suttappamattova hutvā kālaṃ vītināmesiṃ. Sakadāgāmimaggatthāya pana me vipassanā āraddhā. Ajjeva ajjeva paṭivijjhissāmīti evaṃ saussāho viharāmīti dasseti. Yadaggeti laṭṭhivanuyyāne paṭhamadassane sotāpannadivasaṃ sandhāya vadati. Tadagge ahaṃ, bhante, dīgharattaṃ avinipāto avinipātaṃ sañjānāmīti taṃdivasaṃ ādiṃ katvā, ahaṃ, bhante, purimaṃ catuddasaattabhāvasaṅkhātaṃ dīgharattaṃ avinipāto laṭṭhivanuyyāne sotāpattimaggavasena adhigataṃ avinipātadhammataṃ sañjānāmīti attho. Anacchariyanti [Pg.232] anuacchariyaṃ. Cintayamānaṃ punappunaṃ acchariyamevidaṃ yaṃ kenacideva karaṇīyena gacchanto bhagavantaṃ antarāmagge addasaṃ. Idampi acchariyaṃ yañca vessavaṇassa mahārājassa sayaṃparisāya bhāsato bhagavato diṭṭhasadisameva sammukhā sutaṃ. Dve paccayāti antarāmagge diṭṭhabhāvo ca vessavaṇassa sammukhā sutaṃ ārocetukāmatā ca.

281. ‘මාගේ බලාපොරොත්තුව පවතී’ යන්නෙන්, ‘මම සෝවාන් වූවෙකැයි’ නිදි කිරමින් හෝ ප්‍රමාද වෙමින් කාලය ගත නොකළෙමි යන්න පෙන්වයි. සකෘදාගාමී මාර්ගය සඳහා මා විසින් විදර්ශනාව ආරම්භ කරන ලදී. ‘අදම, අදම අවබෝධ කරගන්නෙමි’ යි මෙසේ උත්සාහයෙන් වාසය කරමි යන්න දක්වයි. ‘යදග්ගෙ’ ආදිය ලට්ඨිවනයෙහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේව පළමු වරට දැක සෝවාන් වූ දිනය අරභයා පවසයි. ‘ස්වාමීනි, එදින පටන් දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ අපායට නොවැටෙන බව දනිමි’ යනු, එදින පටන් මම පෙර පවසා ඇති ආත්මභාව දහහතර පුරාම අපායට නොවැටෙන බවත්, ලට්ඨිවනයෙහිදී සෝවාන් මාර්ගයෙන් ලැබූ අපායට නොවැටෙන ස්වභාවයත් මැනවින් දනිමි යන අර්ථයයි. ‘අනච්ඡරියං’ යනු නැවත නැවතත් පුදුමයට කරුණකි. කිසියම් කටයුත්තකට යද්දී අතරමගදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීම නැවත නැවතත් කල්පනා කරද්දී පුදුමයට කරුණකි. වෙස්සවණ මහා රජු තමාගේ පිරිස මැද පවසන කරුණ බුදුරජාණන් වහන්සේ දෑසින් දුටු දෙයක් හා සමානවම උන්වහන්සේ ඉදිරියෙහි අසන්නට ලැබීම ද පුදුමයකි. ‘හේතු දෙකක්’ යනු අතරමගදී බුදුරජාණන් වහන්සේව දැකීම සහ වෙස්සවණ රජුගෙන් ඇසූ කරුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කිරීමට ඇති කැමැත්තයි.

Devasabhāvaṇṇanā

දේවසභා වර්ණනාව

282. Sannipatitāti kasmā sannipatitā? Te kira catūhi kāraṇehi sannipatanti. Vassūpanāyikasaṅgahatthaṃ, pavāraṇāsaṅgahatthaṃ, dhammasavanatthaṃ, pāricchattakakīḷānubhavanatthanti. Tattha sve vassūpanāyikāti āsāḷhīpuṇṇamāya dvīsu devalokesu devā sudhammāya devasabhāya sannipatitvā mantenti asukavihāre eko bhikkhu vassūpagato, asukavihāre dve tayo cattāro pañca dasa vīsati tiṃsaṃ cattālīsaṃ paññāsaṃ sataṃ sahassaṃ bhikkhū vassūpagatā, etthettha ṭhāne ayyānaṃ ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karothāti evaṃ vassūpanāyikasaṅgaho kato hoti.

282. "රැස් වූවාහුය" යනු කුමන හේතුවක් නිසා රැස් වූවාහුද? ඔවුන් කරුණු සතරක් නිසා රැස් වෙති. එනම්: වස් වසන භික්ෂූන්ට සංග්‍රහ කිරීම පිණිස ද, පවාරණය කරන භික්ෂූන්ට සංග්‍රහ කිරීම පිණිස ද, ධර්ම ශ්‍රවණය පිණිස ද, පරසතු මල් කෙළියෙහි (පාරිච්ඡත්තක ක්‍රීඩාවෙහි) ආස්වාදය විඳීම පිණිස ද යනුවෙනි. එහි "හෙට වස් එළඹෙන දිනයයි" (වස්සාන කාලය ආරම්භ වන දිනයයි) යනුවෙන් ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දින දෙව්ලොව දෙවියෝ සුධර්මා දේව සභාවට රැස්ව මෙසේ සාකච්ඡා කරති: "අසවල් විහාරයෙහි එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වස් සමාදන් වූහ, අසවල් විහාරයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක්, තෙනමක්, සිව්නමක්, පස්නමක්, දසනමක්, විසි නමක්, තිස් නමක්, හතළිස් නමක්, පනස් නමක්, සිය නමක්, දහස් නමක් වස් සමාදන් වූහ. ඒ ඒ ස්ථානවලදී ඒ ආර්යයන් වහන්සේලාට මැනවින් ආරක්ෂාව සලසන්න" යනුවෙනි. මෙසේ වස් එළඹෙන භික්ෂූන්ට සංග්‍රහ කිරීම සිදු වේ.

Tadāpi eteneva kāraṇena sannipatitā. Idaṃ tesaṃ hoti āsanasminti idaṃ tesaṃ catunnaṃ mahārājānaṃ āsanaṃ hoti. Evaṃ tesu nisinnesu atha pacchā amhākaṃ āsanaṃ hoti.

එදින ද මේ හේතුව නිසාම රැස් වූහ. "මෙය ඔවුන්ගේ අසුන වේ" යනු මෙය ඒ සතර වරම් මහ රජවරුන්ගේ අසුන වේ. මෙසේ ඔවුන් වාඩි වූ පසු, ඉන්පසු අපගේ අසුන් වේ.

Yenatthenāti yena vassūpanāyikatthena. Taṃ atthaṃ cintayitvā taṃ atthaṃ mantayitvāti taṃ araññavāsino bhikkhusaṅghassa ārakkhatthaṃ cintayitvā. Etthettha vuṭṭhabhikkhusaṅghassa ārakkhaṃ saṃvidahathāti catūhi mahārājehi saddhiṃ mantetvā. Vuttavacanāpi tanti tettiṃsa devaputtā vadanti, mahārājāno vuttavacanā nāma. Tathā tettiṃsa devaputtā paccānusāsanti, itare paccānusiṭṭhavacanā nāma. Padadvayepi pana tanti nipātamattameva. Avipakkantāti agatā.

"යම් අර්ථයක් සඳහාද" යනු වස් එළඹීම සම්බන්ධ යම් කරුණක් සඳහා ද යන්නයි. "ඒ අර්ථය සිතා, ඒ අර්ථය ගැන මන්ත්‍රණය කොට" යනු ආරණ්‍යවාසී භික්ෂු සංඝයාගේ ආරක්ෂාව පිණිස සිතා බැලීමයි. "මෙහි වස් වැසූ භික්ෂු සංඝයාට ආරක්ෂාව සලසන්න" යැයි සතර වරම් මහ රජවරුන් සමඟ මන්ත්‍රණය කොට (සාකච්ඡා කොට), තිස්තුන් දෙනෙක් වූ දේව පුත්‍රයෝ පවසති. මෙහිදී මහ රජවරු "කියන ලද වචන ඇත්තෝ" (වචනය අසන්නෝ) වෙති. එසේම තිස්තුන් දෙනෙක් වූ දේව පුත්‍රයෝ අනුශාසනා කරති, අනෙක් අය (මහ රජවරු) අනුශාසනා ලබන්නෝ වෙති. පද දෙකෙහිම "තං" යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. "නොගියෝ" යනු ආපසු නොගියෝ යන්නයි.

283. Uḷāroti vipulo mahā. Devānubhāvanti yā sā sabbadevatānaṃ vatthālaṅkāravimānasarīrānaṃ pabhā dvādasa yojanāni pharati. Mahāpuññānaṃ pana sarīrappabhā yojanasataṃ pharati. Taṃ devānubhāvaṃ atikkamitvā.

283. "උළාර" යනු මහත් වූ, විශාල වූ යන්නයි. "දේවානුභාවය" යනු සියලු දෙවියන්ගේ වස්ත්‍ර, ආභරණ, විමාන සහ ශරීරයන්ගෙන් විහිදෙන යම් ප්‍රභාවක් (ආලෝකයක්) ඇද්ද, එය යොදුන් දොළසක් දක්වා පැතිරෙයි. මහා පින් ඇති දෙවියන්ගේ ශරීර ප්‍රභාව වනාහි යොදුන් සියයක් දක්වා පැතිරෙයි. ඒ දේවානුභාවය ඉක්මවා ගොස් යන්නයි.

Brahmuno [Pg.233] hetaṃ pubbanimittanti yathā sūriyassa udayato etaṃ pubbaṅgamaṃ etaṃ pubbanimittaṃ yadidaṃ aruṇuggaṃ, evameva brahmunopi etaṃ – ‘‘pubbanimitta’’nti dīpeti.

"බ්‍රහ්මයාගේ පැමිණීමට මෙය පූර්ව නිමිත්තකි" යනු සූර්යයා උදාවීමට පෙර පෙරනිමිත්ත ලෙස යම් අරුණෝදයක් ඇති වේද, එලෙසම බ්‍රහ්මයාගේ පැමිණීමට ද මෙය පූර්ව නිමිත්තක් බව දක්වයි.

Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā

සනන්කුමාර කථා වර්ණනාව.

284. Anabhisambhavanīyoti apattabbo, na taṃ devā tāvatiṃsā passantīti attho. Cakkhupathasminti cakkhupasāde āpāthe vā. So devānaṃ cakkhussa āpāthe sambhavanīyo pattabbo na hoti, na abhibhavatīti vuttaṃ hoti. Heṭṭhā heṭṭhā hi devatā uparūpari devānaṃ oḷārikaṃ katvā māpitameva attabhāvaṃ passituṃ sakkonti, vedapaṭilābhanti tuṭṭhipaṭilābhaṃ. Adhunābhisitto rajjenāti sampati abhisitto rajjena. Ayaṃ panattho duṭṭhagāmaṇiabhayavatthunā dīpetabbo –

284. "ළඟා විය නොහැකි" (අභිබවා යා නොහැකි) යනු පැමිණිය නොහැකි වූ, තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට දැකගත නොහැකි වූ යන අර්ථයයි. "ඇස හමුවෙහි" යනු චක්ඛු ප්‍රසාදය හමුවෙහි හෝ ගෝචර වන මාවතෙහි යන්නයි. ඒ බ්‍රහ්මයාගේ ස්වභාවික ශරීරය දෙවියන්ගේ ඇසට පෙනෙන මානයට පැමිණිය හැක්කක් නොවේ, එය අභිබවා යා නොහැක. මන්ද, පහළ තලවල සිටින දෙවියන්ට ඉහළ තලවල සිටින දෙවියන් දළ වශයෙන් (ඕලාරිකව) මවාගත් ආත්ම භාවයක් පමණක් දැකගත හැකි බැවිනි. "වේද පටිලාභය" යනු ප්‍රීතිය ලැබීමයි. "දැන් රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක ලත්" යනු දැනට රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක ලැබූ යන්නයි. මෙම අර්ථය දුටුගැමුණු අභය රජතුමාගේ කථා පුවතින් පැහැදිලි කළ යුතුය.

So kira dvattiṃsa damiḷarājāno vijitvā anurādhapure pattābhiseko tuṭṭhasomanassena māsaṃ niddaṃ na labhi, tato – ‘‘niddaṃ na labhāmi, bhante’’ti bhikkhusaṅghassa ācikkhi. Tena hi, mahārāja, ajja uposathaṃ adhiṭṭhāhīti. So ca uposathaṃ adhiṭṭhāsi. Saṅgho gantvā – ‘‘cittayamakaṃ sajjhāyathā’’ti aṭṭha ābhidhammikabhikkhū pesesi. Te gantvā – ‘‘nipajja tvaṃ, mahārājā,’’ti vatvā sajjhāyaṃ ārabhiṃsu. Rājā sajjhāyaṃ suṇantova niddaṃ okkami. Therā – rājānaṃ mā pabodhayitthāti pakkamiṃsu. Rājā dutiyadivase sūriyuggamane pabujjhitvā there apassanto – ‘‘kuhiṃ ayyā’’ti pucchi. Tumhākaṃ niddokkamanabhāvaṃ ñatvā gatāti. Natthi, bho, mayhaṃ ayyakassa dārakānaṃ ajānanakabhesajjaṃ nāma, yāva niddābhesajjampi jānanti yevāti āha.

ඒ රජතුමා දෙතිස් දෙමළ රජවරුන් පරදා අනුරාධපුරයෙහි අභිෂේක ලබා, බලවත් සතුට නිසා මසක් යනතුරු නිදි නොලැබීය. ඉන්පසු "ස්වාමීනී, මට නින්ද නොයයි" කියා භික්ෂු සංඝයාට සැළ කළේය. "එසේ නම් මහරජතුමනි, අද උපෝසථය සමාදන් වන්න" යැයි සංඝයා වහන්සේලා පැවසූහ. රජතුමා උපෝසථය සමාදන් විය. සංඝයා වහන්සේලා වැඩම කොට "චිත්ත යමකය සජ්ඣායනා කරන්න" යැයි පවසා අභිධර්මය ප්‍රගුණ කළ භික්ෂූන් වහන්සේලා අටනමක් එතැනට යැවූහ. ඒ ස්වාමීන් වහන්සේලා එහි වැඩම කොට, "මහරජතුමනි, සැතපෙන්න" යැයි පවසා සජ්ඣායනය ආරම්භ කළහ. රජතුමා සජ්ඣායනය අසමින් සිටියදීම නින්දට වැටුණි. "රජතුමාව අවදි නොකරන්න" යැයි පවසා තෙරුන් වහන්සේලා වැඩම කළහ. රජතුමා දෙවන දිනයේ සූර්යෝදයේදී පිබිදී තෙරුන් වහන්සේලා නොදැක "ආර්යයන් වහන්සේලා කොහේද?" යැයි විමසීය. "ඔබතුමා නිදාගත් බව දැන උන්වහන්සේලා වැඩම කළා" යැයි පැවසූහ. එවිට රජතුමා, "පින්වත්නි, මාගේ මුතුන් මිත්තන්ගේ දරුවන්ට (එනම් භික්ෂූන් වහන්සේලාට) නොදන්නා බෙහෙතක් නම් නැත, නිදි බෙහෙත් පවා උන්වහන්සේලා දන්නා සේකැයි" පැවසීය.

Pañcasikhoti pañcasikhagandhabbasadiso hutvā. Pañcasikhagandhabbadevaputtassa kira sabbadevatā attabhāvaṃ mamāyanti. Tasmā brahmāpi tādisaṃyeva attabhāvaṃ nimminitvā pāturahosi. Pallaṅkena nisīdīti pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi.

"පංචසිඛ" යනු පංචසිඛ ගාන්ධර්ව දිව්‍ය පුත්‍රයා වැනි වෙමින් යන්නයි. පංචසිඛ ගාන්ධර්ව දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ ආත්ම භාවයට (රූපයට) සියලු දෙවියෝ බොහෝ ඇලුම් කරති. එබැවින් බ්‍රහ්මයා ද එවැනිම ආත්ම භාවයක් මවාගෙන පෙනී සිටියේය. "පළක් බැඳ වාඩි විය" යනු පර්යංකය ආභුජනය කොට (වැතිරී) වාඩි විය යන්නයි.

Vissaṭṭhoti sumutto apalibuddho. Viññeyyoti atthaviññāpano. Mañjūti madhuro mudu. Savanīyoti sotabbayuttako kaṇṇasukho. Bindūti [Pg.234] ekagghano. Avisārīti suvisado avippakiṇṇo. Gambhīroti nābhimūlato paṭṭhāya gambhīrasamuṭṭhito, na jivhādantaoṭṭhatālumattappahārasamuṭṭhito. Evaṃ samuṭṭhito hi amadhuro ca hoti, na ca dūraṃ sāveti. Ninnādīti mahāmeghamudiṅgasaddo viya ninnādayutto. Apicettha pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ purimassa purimassa atthoyevāti veditabbo. Yathāparisanti yattakā parisā, tattakameva viññāpeti. Anto parisāyaṃ yevassa saddo samparivattati, na bahiddhā vidhāvati. Ye hi kecīti ādi bahujanahitāya paṭipannabhāvadassanatthaṃ vadati. Saraṇaṃ gatāti na yathā vā tathā vā saraṇaṃ gate sandhāya vadati. Nibbematikagahitasaraṇe pana sandhāya vadati. Gandhabbakāyaṃ paripūrentīti gandhabbadevagaṇaṃ paripūrenti. Iti amhākaṃ satthu loke uppannakālato paṭṭhāya cha devalokādīsu piṭṭhaṃ koṭṭetvā pūritanāḷi viya saravananaḷavanaṃ viya ca nirantaraṃ jātaparisāti āha.

"විස්සට්ඨ" යනු මැනවින් මුදා හැරුණු, කිසිදු බාධාවකින් (සෙම හෝ පිත ආදියෙන්) තොර වූ හඬයි. "විඤ්ඤෙය්‍ය" යනු අර්ථය වටහා ගත හැකි හඬයි. "මඤ්ජු" යනු මධුර වූ ද මෘදු වූ ද හඬයි. "සවනීය" යනු ශ්‍රවණය කිරීමට සුදුසු වූ ද කනට සුවදායක වූ ද හඬයි. "බින්දු" යනු ඝන වූ (එක්තැන් වූ) හඬයි. "අවිසාරී" යනු ඉතා පැහැදිලි වූ ද, විසිරී නොගිය හඬයි. "ගම්භීර" යනු නාභි මූලයෙන් පටන් ගෙන ගැඹුරින් පැන නගින හඬයි; එය දිව, දත්, තොල් හෝ තල්ලෙහි පමණක් ගැටීමෙන් උපදින හඬක් නොවේ. එලෙස උපදින හඬ අමධුර වන අතර ඈතට ද නොඇසෙයි. "නින්නාදී" යනු මහා මේඝ ගර්ජනාවක් හෝ මුරජ බෙර හඬක් වැනි ප්‍රතිරාව දෙන හඬයි. තවද මෙහි පසු පසුව එන පදයන්ගෙන් පෙර පෙර පදයන්ගේම අර්ථය පැහැදිලි වන බව දත යුතුය. "පිරිසට අනුකූලව" යනු යම් තාක් පිරිසක් සිටීද, ඒ තාක් පිරිසටම පමණක් අර්ථය වැටහෙන සේ පවසයි. ඔහුගේ හඬ පිරිස ඇතුළතම පවතින අතර පිටතට නොයයි. "යම් කෙනෙක් වේද" යනාදිය පවසන්නේ බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව පිණිස පිළිපන් බව දැක්වීමටය. "සරණ ගියෝ" යනු කෙසේ හෝ සරණ ගිය අය ගැන නොව, කිසිදු සැකයකින් තොරව සරණ ගිය අය ගැන පවසන්නකි. "ගාන්ධර්ව කාය පුරවති" යනු ගාන්ධර්ව දේව සමූහයාගෙන් පිරී යති යන්නයි. මෙසේ අප බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ දින සිට සදිව්‍ය ලෝකයන් ලින් (තල) පිටි කොටා පිරවූ නළයක් මෙන් ද, ඊ වනයක් හෝ බට වනයක් මෙන් ද කිසිදු හිඩැසක් නොමැතිව පිරිසෙන් පිරී පවතින බව පවසයි.

Bhāvitaiddhipādavaṇṇanā

භාවිත ඉද්ධිපාද වර්ණනාව (වඩන ලද ඉද්ධිපාදයන් පිළිබඳ විවරණය).

287. Yāvasupaññattā cime tena bhagavatāti tena mayhaṃ satthārā bhagavatā yāva supaññattā yāva sukathitā. Iddhipādāti ettha ijjhanaṭṭhena iddhi, patiṭṭhānaṭṭhena pādāti veditabbā. Iddhipahutāyāti iddhipahonakatāya. Iddhivisavitāyāti iddhivipajjanabhāvāya, punappunaṃ āsevanavasena ciṇṇavasitāyāti vuttaṃ hoti. Iddhivikubbanatāyāti iddhivikubbanabhāvāya, nānappakārato katvā dassanatthāya. Chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgatantiādīsu chandahetuko chandādhiko vā samādhi chandasamādhi, kattukamyatāchandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhissetaṃ adhivacanaṃ. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā. Catukiccasādhakassa sammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Samannāgatanti chandasamādhinā ca padhānasaṅkhārena ca upetaṃ. Iddhipādanti nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena vā, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhīti saṅkhyaṃ gatānaṃ abhiññācittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūto sesacittacetasikarāsīti attho. Vuttañhetaṃ – ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 434). Iminā [Pg.235] nayena sesesupi attho veditabbo. Yatheva hi chandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi chandasamādhīti vutto, evaṃ vīriyaṃ, cittaṃ, vīmaṃsaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi vīmaṃsāsamādhīti vuccati. Apica upacārajjhānaṃ pādo, paṭhamajjhānaṃ iddhi. Saupacāraṃ paṭhamajjhānaṃ pādo, dutiyajjhānaṃ iddhīti evaṃ pubbabhāge pādo, aparabhāge iddhīti evamettha attho veditabbo. Vitthārena iddhipādakathā visuddhimagge ca vibhaṅgaṭṭhakathāya ca vuttā.

287. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්, එනම් මාගේ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ (ඍද්ධිපාද ධර්මයන්) කෙතරම් මැනවින් පනවන ලද්දේද, කෙතරම් මැනවින් දේශනා කරන ලද්දේද? 'ඍද්ධිපාද' යන මෙහි 'ඍද්ධි' යනු නිමවීමේ (සමෘද්ධ වීමේ) අර්ථයෙන්ද, 'පාද' යනු පිහිටීමේ (පදනම වීමේ) අර්ථයෙන්ද දත යුතුය. 'ඉද්ධිපහුතාය' යනු ඍද්ධිය සිදු කිරීමට ඇති හැකියාවයි. 'ඉද්ධිවිසවිතාය' යනු ඍද්ධිය විවිධාකාරයෙන් නිපදවිය හැකි බවයි; නැවත නැවත සේවනය කිරීමේ (ප්‍රගුණ කිරීමේ) බලය ඇති බව යන්න මෙයින් කියැවේ. 'ඉද්ධිවිකුබ්බනතාය' යනු විවිධ ආකාරයෙන් ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වන ස්වභාවයයි. 'ඡන්දසමාධිප්පධානසංඛාරසමන්නාගතං' යනාදී තැන්වල ඡන්දය හේතු කොට ගත් හෝ ඡන්දය අධික කොට ගත් සමාධිය 'ඡන්ද සමාධිය' නම් වේ. කර්තෘකම්‍යතා ඡන්දය (කිරීමේ කැමැත්ත) අධිපති කොට ලැබූ සමාධියට මෙය නමකි. ප්‍රධාන වූ (උතුම් වූ) සංස්කාරයෝ 'ප්‍රධාන සංස්කාරයෝ' නම් වෙති. මෙය සතර වැදෑරුම් කෘත්‍යයන් සාධනය කරන්නා වූ සම්‍යප්ප්‍රධාන වීර්යයට නමකි. 'සමන්නාගත' යනු ඡන්ද සමාධියෙන් හා ප්‍රධාන සංස්කාරයෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. 'ඍද්ධිපාද' යන්නෙහි අර්ථය නම්, නිමවීමේ (සඵල වීමේ) පර්යායයෙන් හෝ, යම් ධර්මයකින් සත්ත්වයෝ සමෘද්ධ වෙත්ද, දියුණු වෙත්ද, උසස් බවට පැමිණෙත්ද යන පර්යායයෙන් 'ඍද්ධි' යන නමට පැමිණි, අභිඥා සිත් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඡන්දසමාධි-ප්‍රධානසංස්කාරයන්ට පදනම වූ ඉතිරි චිත්ත-චෛතසික රාශියයි. මෙය මෙසේ වදාරන ලදී - 'ඍද්ධිපාද යනු එබඳු පුද්ගලයාගේ වේදනා ස්කන්ධය, සඤ්ඤා ස්කන්ධය, සංස්කාර ස්කන්ධය සහ විඤ්ඤාණ ස්කන්ධයයි' (විභංගය). මේ ක්‍රමයෙන් ඉතිරි ඒවායෙහිද අර්ථය දත යුතුය. යම් සේ ඡන්දය අධිපති කොට ලැබූ සමාධිය 'ඡන්ද සමාධිය' යැයි කියනු ලැබේද, එලෙසම වීර්යය, චිත්තය සහ වීමංසාව අධිපති කොට ලැබූ සමාධිය 'වීමංසා සමාධිය' යැයි කියනු ලැබේ. තවද උපචාර සමාධිය (ධ්‍යානය) පාදයයි, ප්‍රථම ධ්‍යානය ඍද්ධියයි. උපචාර සහිත ප්‍රථම ධ්‍යානය පාදයයි, ද්විතීය ධ්‍යානය ඍද්ධියයි. මෙලෙස පූර්ව භාගය පාදය ලෙසද, අපර භාගය ඍද්ධිය ලෙසද මෙහි අර්ථය දත යුතුය. විස්තර වශයෙන් ඍද්ධිපාද කථාව විසුද්ධිමාර්ගයෙහි සහ විභංග අටුවාවෙහි දක්වා ඇත.

Keci pana ‘‘nipphannā iddhi. Anipphanno iddhipādo’’ti vadanti, tesaṃ vādamaddanatthāya abhidhamme uttaracūḷikavāro nāma ābhato – ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo, vīriyiddhipādo, cittiddhipādo, vīmaṃsiddhipādo. Tattha katamo chandiddhipādo? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhāpaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ. Yo tasmiṃ samaye chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando, ayaṃ vuccati chandiddhipādo, avasesā dhammā chandiddhipādasampayuttā’’ti (vibha. 458). Ime pana lokuttaravaseneva āgatā. Tattha raṭṭhapālatthero chandaṃ dhuraṃ katvā lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattesi. Soṇatthero vīriyaṃ dhuraṃ katvā, sambhūtatthero cittaṃ dhuraṃ katvā, āyasmā mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvāti.

නමුත් ඇතැම් (අභයගිරිවාසී) ආචාර්යවරු 'ඍද්ධිය නිෂ්පන්න (අවයව සහිත) ධර්මයකි, ඍද්ධිපාදය අනිෂ්පන්න ධර්මයකි' යැයි පවසති. ඔවුන්ගේ එම වාදය මර්දනය කරනු පිණිස අභිධර්මයෙහි 'උත්තරචූළිකවාරය' නම් කොටස මෙසේ දක්වන ලදී - 'ඍද්ධිපාද සතරකි: ඡන්දිද්ධිපාදය, වීරිියිද්ධිපාදය, චිත්තිද්ධිපාදය සහ වීමංසිද්ධිපාදයයි. එහි ඡන්දිද්ධිපාදය යනු කුමක්ද? මෙහි මහණෙක් යම් කලෙක ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය වඩන්නේද, සසරින් නික්ම යන්නා වූ, කෙලෙස් නසන්නා වූ, දෘෂ්ටිගතයන් ප්‍රහීණය කරනු පිණිස වූ, ප්‍රථම භූමියට (සෝවාන් ඵලයට) පැමිණීම පිණිස වූ, කාමයන්ගෙන් වෙන්වම දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඥා ඇති ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයිද, එකල යම් ඡන්දයක්, ඡන්ද බවක්, කිරීමට කැමති බවක්, කුසල් වූ ධර්මච්ඡන්දයක් ඇද්ද, මෙය ඡන්දිද්ධිපාදය යැයි කියනු ලැබේ. ඉතිරි ධර්මයෝ ඡන්දිද්ධිපාද සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝය.' මේවා ලෝකෝත්තර වශයෙන්ම දේශනා කර ඇත. එහි රට්ඨපාල තෙරණුවෝ ඡන්දය අධිපති (පෙරදැරි) කොට ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවා ගත්හ. සෝණ තෙරණුවෝ වීර්යය අධිපති කොටද, සම්භූත තෙරණුවෝ චිත්තය අධිපති කොටද, ආයුෂ්මත් මෝඝරාජ තෙරණුවෝ වීමංසාව අධිපති කොටද ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවා ගත්හ.

Tattha yathā catūsu amaccaputtesu ṭhānantaraṃ patthetvā rājānaṃ upanissāya viharantesu eko upaṭṭhāne chandajāto rañño ajjhāsayañca ruciñca ñatvā divā ca ratto ca upaṭṭhahanto rājānaṃ ārādhetvā ṭhānantaraṃ pāpuṇi. Yathā so, evaṃ chandadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo.

එහි උදාහරණයක් මෙසේය: තනතුරු පතා රජු ඇසුරු කරමින් වාසය කරන ඇමති පුත්‍රයන් සිවුදෙනෙකු අතුරින් එක් ඇමති පුත්‍රයෙක් රජුට උපස්ථාන කිරීමෙහි ඇති වූ දැඩි ඡන්දය (කැමැත්ත) නිසා රජුගේ අදහස හා රුචිය හඳුනාගෙන, දිවා රාත්‍රී උපස්ථාන කරමින් රජු සතුටු කරවා තනතුරක් ලබා ගත්තේය. ඔහු යම් සේද, එලෙසම ඡන්දය පෙරදැරිව ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවා ගත් රට්ඨපාල තෙරණුවන් දත යුතුය.

Eko pana – ‘‘divase divase upaṭṭhātuṃ ko sakkoti, uppanne kicce parakkamena ārādhessāmī’’ti kupite paccante raññā pahito parakkamena sattumaddanaṃ katvā ṭhānantaraṃ pāpuṇi. Yathā so, evaṃ vīriyadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo.

නමුත් තවත් අයෙක්, 'දිනපතා උපස්ථාන කිරීමට කාට හැකිද? යම් කටයුත්තක් යෙදුණු කල මාගේ වීර්යයෙන් රජු සතුටු කරන්නෙමි' යි සිතා, පසල් දනව්වක කැරැල්ලක් ඇති වූ කල්හි රජු විසින් පිටත් කර හරිනු ලැබ, වීර්යයෙන් සතුරන් මර්දනය කර තනතුරක් ලබා ගත්තේය. ඔහු යම් සේද, එලෙසම වීර්යය පෙරදැරිව ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවා ගත් සෝණ තෙරණුවන් දත යුතුය.

Eko [Pg.236] – ‘‘divase divase upaṭṭhānampi urena sattisarapaṭicchannampi bhāroyeva, mantabalena ārādhessāmī’’ti khattavijjāya kataparicayattā mantasaṃvidhānena rājānaṃ ārādhetvā ṭhānantaraṃ pāpuṇāti. Yathā so, evaṃ cittadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo.

තවත් අයෙක්, 'දිනපතා උපස්ථාන කිරීම හෝ පපුවෙන් හී සැර හා ලේන්සු පිළිගැනීම (යුද්ධ කිරීම) බරක්ම වේ, මම මන්ත්‍ර බලයෙන් රජු සතුටු කරන්නෙමි' යි සිතා, ක්ෂත්‍රිය විද්‍යාවෙහි පුහුණුව ඇති බැවින් මන්ත්‍රණ සංවිධානයෙන් (උපායශීලීව) රජු සතුටු කරවා තනතුරක් ලබයි. ඔහු යම් සේද, එලෙසම චිත්තය පෙරදැරිව ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවා ගත් සම්භූත තෙරණුවන් දත යුතුය.

Aparo – ‘‘kiṃ imehi upaṭṭhānādīhi, rājāno nāma jātisampannassa ṭhānantaraṃ denti, tādisassa dento mayhaṃ dassatī’’ti jātisampattimeva nissāya ṭhānantaraṃ pāpuṇi, yathā so, evaṃ suparisuddhaṃ vīmaṃsaṃ nissāya vīmaṃsadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo.

අනෙක් තැනැත්තා, 'මේ උපස්ථාන ආදියෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? රජවරු කුලසම්පන්න අයට තනතුරු දෙති, එවැනි කෙනෙකුට දෙන්නේ නම් මටත් දෙනු ඇත' යි සිතා සිය කුලසම්පත්තියම නිශ්‍රය කරගෙන (පදනම් කරගෙන) තනතුරක් ලබා ගත්තේය. ඔහු යම් සේද, එලෙසම ඉතා පිරිසිදු වූ වීමංසාව නිශ්‍රය කොට වීමංසාව පෙරදැරිව ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවා ගත් ආයුෂ්මත් මෝඝරාජ තෙරණුවන් දත යුතුය.

Anekavihitanti anekavidhaṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ.

'අනේකවිහිතං' යනු නොයෙක් ප්‍රකාර වූ (නොයෙක් වැදෑරුම්) යන්නයි. 'ඉද්ධිවිධං' යනු ඍද්ධි කොටස් හෙවත් ඍද්ධි සමූහයයි.

Tividhaokāsādhigamavaṇṇanā

ත්‍රිවිධ අවකාශාධිගම වර්ණනාවයි.

288. Sukhassādhigamāyāti jhānasukhassa maggasukhassa phalasukhassa ca adhigamāya. Saṃsaṭṭhoti sampayuttacitto. Ariyadhammanti ariyena bhagavatā buddhena desitaṃ dhammaṃ. Suṇātīti satthu sammukhā bhikkhubhikkhunīādīhi vā desiyamānaṃ suṇāti. Yoniso manasikarotīti upāyato pathato kāraṇato ‘anicca’ntiādivasena manasi karoti. ‘‘Yoniso manasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro, anicce aniccanti dukkhe dukkhanti anattani anattāti asubhe asubhanti saccānulomikena vā cittassa āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro, ayaṃ vuccati yonisomanasikāro’’ti. Evaṃ vutte yonisomanasikāre kammaṃ ārabhatīti attho. Asaṃsaṭṭhoti vatthukāmehipi kilesakāmehipi asaṃsaṭṭho viharati. Uppajjati sukhanti uppajjati paṭhamajjhānasukhaṃ. Sukhā bhiyyo somanassanti samāpattito vuṭṭhitassa jhānasukhapaccayā aparāparaṃ somanassaṃ uppajjati. Pamudāti tuṭṭhākārato dubbalapīti. Pāmojjanti balavataraṃ pītisomanassaṃ. Paṭhamo okāsādhigamoti paṭhamajjhānaṃ pañcanīvaraṇāni vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati, tasmā ‘‘paṭhamo okāsādhigamo’’ti vuttaṃ.

288. 'සැපය පැමිණවීම පිණිස' යනු ධ්‍යාන සැපය, මාර්ග සැපය හා ඵල සැපය ලබා ගැනීම පිණිසයි. 'සංසට්ඨ' යනු සම්ප්‍රයුක්ත සිත් ඇති බවයි. 'ආර්ය ධර්මය' යනු ආර්ය වූ භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මයයි. 'අසයි' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ හෝ භික්ෂු භික්ෂුණී ආදීන් විසින් දේශනා කරනු ලබන ධර්මය ඇසීමයි. 'නුවණින් මෙනෙහි කරයි' යනු උපාය මාර්ගයෙන්, නිවැරදි මාවතින් හා හේතු යුක්ති සහිතව 'අනිත්‍යය' ආදී වශයෙන් සිතේ තබා ගැනීමයි. 'යෝනිසෝ මනසිකාරය' නම් උපායශීලීව මෙනෙහි කිරීම, නිවැරදි මාවතේ මෙනෙහි කිරීම, එනම් අනිත්‍ය වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හි 'අනිත්‍යය' කියා ද, දුක් වූ ධර්මයන්හි 'දුක' කියා ද, අනාත්ම වූ ධර්මයන්හි 'අනාත්ම' කියා ද, අසුභ වූ ධර්මයන්හි 'අසුභ' කියා ද මෙනෙහි කිරීමයි. එසේත් නැතහොත් සත්‍යයට අනුලෝම වූ විදර්ශනා ඥානයෙන් යුතුව සිත යොමු කිරීම, නැවත නැවත යොමු කිරීම, අවධානය යොමු කිරීම හා මෙනෙහි කිරීම 'යෝනිසෝ මනසිකාරය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මෙනෙහි කිරීමෙහි උත්සාහය ආරම්භ කරයි යනු අර්ථයයි. 'නොගැවසුණු' (අසංසට්ඨ) යනු වස්තු කාමයන්ගෙන් හා ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන්ව වාසය කිරීමයි. 'සැපය උපදී' යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන සැපය උපදින බවයි. 'සැපයට වඩා වැඩි සෝමනස්සය' යනු සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාට ධ්‍යාන සැපය හේතුවෙන් නැවත නැවත ඇති වන සෝමනස්සයයි. 'පමුදා' යනු සතුටේ ස්වභාවය ඇති දුර්වල ප්‍රීතියයි. 'පාමොජ්ජ' යනු වඩාත් බලවත් වූ ප්‍රීති සෝමනස්සයයි. 'ප්‍රථම අවකාශාධිගමය' යනු පංච නීවරණයන් යටපත් කර ප්‍රථම ධ්‍යානයට තමාගේ අවස්ථාව සලසා ගෙන සිටීමයි; එබැවින් 'ප්‍රථම අවකාශාධිගමය' යැයි කියන ලදී.

Oḷārikāti [Pg.237] ettha kāyavacīsaṅkhārā tāva oḷārikā hontu, cittasaṅkhārā kathaṃ oḷārikāti? Appahīnattā. Kāyasaṅkhārā hi catutthajjhānena pahīyanti, vacīsaṅkhārā dutiyajjhānena, cittasaṅkhārā nirodhasamāpattiyā. Iti kāyavacīsaṅkhāresu pahīnesupi te tiṭṭhantiyevāti pahīne upādāya appahīnattā oḷārikā nāma jātā. Sukhanti nirodhā vuṭṭhahantassa uppannaṃ catutthajjhānikaphalasamāpattisukhaṃ. Sukhā bhiyyo somanassati phalasamāpattito vuṭṭhitassa aparāparaṃ somanassaṃ. Dutiyo okāsādhigamoti catutthajjhānaṃ sukhaṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati, tasmā ‘‘dutiyo okāsādhigamo’’ti vuttaṃ. Dutiyatatiyajjhānāni panettha catutthe gahite gahitāneva hontīti visuṃ na vuttānīti.

'ඕළාරික' (රළු) යන්නෙහි මෙහි කාය සංස්කාර හා වචී සංස්කාරයන් මුලින් රළු වෙත්වා, සිතේ සංස්කාරයන් කෙසේ රළු වන්නේද? ඒවා ප්‍රහීණය කර නොමැති බැවිනි. කාය සංස්කාරයන් (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස) සිව්වන ධ්‍යානයෙන් ප්‍රහීණය වෙයි, වචී සංස්කාරයන් (විතක්ක විචාර) දෙවන ධ්‍යානයෙන් ද, චිත්ත සංස්කාරයන් (වේදනා සඤ්ඤා) නිරෝධ සමාපත්තියෙන් ද ප්‍රහීණය වෙයි. මෙසේ කාය වචී සංස්කාර ප්‍රහීණය වූ කල ද, එම චිත්ත සංස්කාරයන් පවතින බැවින්, ප්‍රහීණය වූ ඒවාට සාපේක්ෂව ප්‍රහීණය නොවූ බැවින් ඒවා රළු යැයි නම් කෙරේ. 'සැපය' යනු නිරෝධයෙන් නැගී සිටින්නාට උපදින සිව්වන ධ්‍යානයට අයත් ඵල සමාපත්ති සැපයයි. 'සැපයට වඩා වැඩි සෝමනස්සය' යනු ඵල සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාට ඇති වන නැවත නැවත උපදින සෝමනස්සයයි. 'දෙවන අවකාශාධිගමය' යනු සිව්වන ධ්‍යානය තුළ සැප හා දුක් වේදනාවන් යටපත් කර තමාගේ අවස්ථාව ලබාගෙන සිටීමයි; එබැවින් 'දෙවන අවකාශාධිගමය' යැයි කියන ලදී. මෙහිදී දෙවන හා තෙවන ධ්‍යාන සිව්වන ධ්‍යානය ගත් කල එයටම ඇතුළත් වන බැවින් ඒවා වෙන් වශයෙන් දක්වා නැත.

Idaṃ kusalantiādīsu kusalaṃ nāma dasakusalakammapathā. Akusalanti dasaakusalakammapathā. Sāvajjadukādayopi etesaṃ vaseneva veditabbā. Sabbañceva panetaṃ kaṇhañca sukkañca sappaṭibhāgañcāti kaṇhasukkasappaṭibhāgaṃ. Nibbānameva hetaṃ appaṭibhāgaṃ. Avijjā pahīyatīti vaṭṭapaṭicchādikā avijjā pahīyati. Vijjā uppajjatīti arahattamaggavijjā uppajjati. Sukhanti arahattamaggasukhañceva phalasukhañca. Sukhā bhiyyo somanassanti phalasamāpattito vuṭṭhitassa aparāparaṃ somanassaṃ. Tatiyo okāsādhigamoti arahattamaggo sabbakilese vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati, tasmā ‘‘tatiyo okāsādhigamo’’ti vutto. Sesamaggā pana tasmiṃ gahite antogadhā evāti visuṃ na vuttā.

'මේ කුසලය' යනාදියේ කුසල් නම් දස කුසල් කර්මපථයන්ය. අකුසල් යනු දස අකුසල් කර්මපථයන්ය. සාවද්‍ය ද්වික ආදිය ද මේවාට අනුකූලව දත යුතුය. මේ සියල්ල කෘෂ්ණ (අඳුරු/පව්), ශුක්ල (දීප්තිමත්/පින්) හා සමාන කොටස් සහිත බැවින් කෘෂ්ණ-ශුක්ල-සප්පටිභාග නම් වේ. නිවනම පරම අසමාන (අප්පටිභාග) ධර්මයයි. 'අවිද්‍යාව ප්‍රහීණය වෙයි' යනු සංසාරය වසා සිටින අවිද්‍යාව දුරුවීමයි. 'විද්‍යාව උපදී' යනු අර්හත් මාර්ග ඥානය උපදින බවයි. 'සැපය' යනු අර්හත් මාර්ග සැපය හා ඵල සැපයයි. 'සැපයට වඩා වැඩි සෝමනස්සය' යනු ඵල සමාපත්තියෙන් නැගී සිටින්නාට ඇති වන අපරීක්ශිත සෝමනස්සයයි. 'තෙවන අවකාශාධිගමය' යනු අර්හත් මාර්ගය සියලු ක්ලේශයන් යටපත් කර තමාගේ අවස්ථාව ලබාගෙන සිටීමයි; එබැවින් 'තෙවන අවකාශාධිගමය' යැයි කියන ලදී. ඉතිරි මාර්ගයන් අර්හත් මාර්ගයටම අන්තර්ගත වන බැවින් වෙන් වශයෙන් දක්වා නැත.

Ime pana tayo okāsādhigamā aṭṭhatiṃsārammaṇavasena vitthāretvā kathetabbā. Kathaṃ? Sabbāni ārammaṇāni visuddhimagge vuttanayeneva upacāravasena ca appanāvasena ca vavatthapetvā catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamajjhānaṃ ‘‘paṭhamo okāsādhigamo’’ti kathetabbaṃ. Terasasu ṭhānesu dutiyatatiyajjhānāni, pannarasasu ṭhānesu catutthajjhānañca nirodhasamāpattiṃ pāpetvā ‘‘dutiyo okāsādhigamo’’ti kathetabbaṃ. Dasa upacārajjhānāni pana maggassa padaṭṭhānabhūtāni tatiyaṃ okāsādhigamaṃ bhajanti. Apica tīsu sikkhāsu adhisīlasikkhā paṭhamaṃ okāsādhigamaṃ bhajati, adhicittasikkhā dutiyaṃ, adhipaññāsikkhā tatiyanti evaṃ sikkhāvasenapi kathetabbaṃ. Sāmaññaphalepi cūḷasīlato yāva paṭhamajjhānā paṭhamo okāsādhigamo[Pg.238], dutiyajjhānato yāva nevasaññānāsaññāyatanā dutiyo, vipassanāto yāva arahattā tatiyo okāsādhigamoti evaṃ sāmaññaphalasuttantavasenapi kathetabbaṃ. Tīsu pana piṭakesu vinayapiṭakaṃ paṭhamaṃ okāsādhigamaṃ bhajati, suttantapiṭakaṃ dutiyaṃ, abhidhammapiṭakaṃ tatiyanti evaṃ piṭakavasenapi kathetabbaṃ.

මේ අවකාශාධිගම තුන කමටහන් තිස් අටේ වශයෙන් විස්තර කළ යුතුය. ඒ කෙසේද? සියලු අරමුණු විසුද්ධිමග්ගයෙහි දැක්වෙන පරිදිම උපචාර හා අප්පනා වශයෙන් වෙන් කොට ස්ථාන විසි හතරකදී ප්‍රථම ධ්‍යානය 'ප්‍රථම අවකාශාධිගමය' ලෙස කිව යුතුය. ස්ථාන දහතුනකදී දෙවන හා තෙවන ධ්‍යානයන් ද, ස්ථාන පහළොවකදී සිව්වන ධ්‍යානය හා නිරෝධ සමාපත්තිය ද 'දෙවන අවකාශාධිගමය' ලෙස කිව යුතුය. මාර්ගයට සමීප හේතු වන දස උපචාර ධ්‍යානයන් තෙවන අවකාශාධිගමයට අයත් වේ. තවද, ශික්ෂා තුනෙහි අධිසීල ශික්ෂාව ප්‍රථම අවකාශාධිගමයට ද, අධිචිත්ත ශික්ෂාව දෙවැන්නට ද, අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව තෙවැන්නට ද වශයෙන් ශික්ෂා මට්ටමින් ද කිව යුතුය. සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයෙහි ද චුල්ල සීලයේ සිට ප්‍රථම ධ්‍යානය දක්වා ප්‍රථම අවකාශාධිගමය ද, දෙවන ධ්‍යානයේ සිට නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දක්වා දෙවැන්න ද, විදර්ශනාවේ සිට අර්හත්වය දක්වා තෙවැන්න ද ලෙස සාමඤ්ඤඵල සූත්‍ර දේශනා ක්‍රමයට ද කිව යුතුය. තවද පිටක තුනෙන් විනය පිටකය පළමු වැන්නට ද, සූත්‍ර පිටකය දෙවැන්නට ද, අභිධර්ම පිටකය තෙවැන්නට ද වශයෙන් පිටක වශයෙන් ද විස්තර කළ යුතුය.

Pubbe kira mahātherā vassūpanāyikāya imameva suttaṃ paṭṭhapenti. Kiṃ kāraṇā? Tīṇi piṭakāni vibhajitvā kathetuṃ labhissāmāti. Tepiṭakena hi samodhānetvā kathentassa dukkathitanti na sakkā vattuṃ. Tepiṭakaṃ bhajāpetvā kathitameva idaṃ suttaṃ sukathitaṃ hotīti.

පෙර මහා තෙරවරු වස් වැසීමේ දිනයේදී මෙම සූත්‍රයම ආරම්භ කළ බව කියනු ලැබේ. එයට හේතුව කුමක්ද? 'පිටක තුන බෙදා විස්තර කිරීමට අවස්ථාව ලැබෙනු ඇත' යන අදහසින් එසේ කළහ. පිටක තුන හා සසඳා දේශනා කරන්නාට 'වැරදි ලෙස දේශනා කරන ලදී' යැයි කීමට නොහැක. පිටක තුනට බෙදා දේශනා කරන ලද මෙම සූත්‍රය මැනවින් දේශනා කරන ලද්දක් (සුකථිත) වන බව දත යුතුය.

Catusatipaṭṭhānavaṇṇanā

සතර සතිපට්ඨාන වර්ණනාව

289. Kusalassādhigamāyāti maggakusalassa ceva phalakusalassa ca adhigamatthāya. Ubhayampi hetaṃ anavajjaṭṭhena khemaṭṭhena vā kusalameva. Tattha sammāsamādhiyatīti tasmiṃ ajjhattakāye samāhito ekaggacitto hoti. Bahiddhā parakāye ñāṇadassanaṃ abhinibbattetīti attano kāyato parassa kāyābhimukhaṃ ñāṇaṃ peseti. Esa nayo sabbattha. Sabbattheva ca satimāti padena kāyādipariggāhikā sati, lokoti padena pariggahitakāyādayova loko. Cattāro cete satipaṭṭhānā lokiyalokuttaramissakā kathitāti veditabbā.

289. 'කුසලය පැමිණවීම පිණිස' යනු මාර්ග කුසල් හා ඵල කුසල් ලබා ගැනීමේ ප්‍රයෝජනය පිණිසයි. ඒ මාර්ග-ඵල දෙකම නිවැරදි බැවින් හෝ බිය රහිත (ඛේම) බැවින් කුසල්මය වේ. 'එහි මැනවින් සමාධිගත වෙයි' යනු එම අධ්‍යාත්මික කයෙහි තැන්පත් වූ ඒකාග්‍ර සිත් ඇති වන බවයි. 'බාහිර පර කයෙහි ඥානදර්ශනය උපදවයි' යනු තමාගේ කයෙන් බැහැරව අනුන්ගේ කය දෙසට ඥානය යොමු කිරීමයි. මෙය සෑම තැනකම අදාළ ක්‍රමයයි. සෑම තැනකම 'සතිමා' යන පදයෙන් කය ආදිය පිරිසිඳ ගන්නා සිහිය ද, 'ලෝක' යන පදයෙන් පිරිසිඳ ගත් කය ආදියම ලෝකය ලෙස ද අදහස් වේ. මේ සතර සතිපට්ඨානයන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතව දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

Sattasamādhiparikkhāravaṇṇanā

සප්ත සමාධි පරික්ඛාර වර්ණනාව

290. Samādhiparikkhārāti ettha tayo parikkhārā. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) hi ettha alaṅkāro parikkhāro nāma. ‘‘Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī’’ti (a. ni. 7.67) ettha parivāro parikkhāro nāma. ‘‘Gilānapaccayajīvitaparikkhāro’’ti (dī. ni. 3.182) ettha sambhāro parikkhāro nāma. Idha pana parivāraparikkhāravasena ‘‘satta samādhiparikkhārā’’ti vuttaṃ. Parikkhatāti parivāritā. Ayaṃ vuccati so ariyo sammāsamādhīti ayaṃ sattahi ratanehi parivuto cakkavattī viya sattahi aṅgehi parivuto [Pg.239] ‘‘ariyo sammāsamādhī’’ti vuccati. Saupaniso itipīti saupanissayo itipi vuccati, saparivāro yevāti vuttaṃ hoti. Sammādiṭṭhissāti sammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassa. Sammāsaṅkappo pahotīti sammāsaṅkappo pavattati. Esa nayo sabbapadesu. Ayaṃ panattho maggavasenāpi phalavasenāpi veditabbo. Kathaṃ? Maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassa maggasammāsaṅkappo pahoti…pe… maggañāṇe ṭhitassa maggavimutti pahoti. Tathā phalasammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassa phalasammāsaṅkappo pahoti…pe… phalasammāñāṇe ṭhitassa phalavimutti pahotīti.

290. "සමාධිපරික්ඛාරා" යන්නෙහි පිරිවර (පරික්ඛාර) තුනක් වේ. "රථය සීල නැමැති ආභරණයෙන් ද, ධ්‍යාන නැමැති අක්ෂයෙන් (වියගහ) ද, වීර්යය නැමැති සක්වලින් ද යුක්තය" යනාදී තැන්හි ආභරණය (අලංකාරය) 'පරික්ඛාර' නම් වේ. "නගර පිරිවර (පරික්ඛාර) සතකින් හොඳින් පිරිවරන ලද්දේ වෙයි" යන්නෙහි පිරිවර (පරිවාර) 'පරික්ඛාර' නම් වේ. "ගිලානපච්චය සහ ජීවිත පරික්ඛාර" යන්නෙහි උපකරණ (සම්භාර) 'පරික්ඛාර' නම් වේ. මෙහිදී නම් පිරිවර වශයෙන් "සමාධි පිරිවර (පරික්ඛාර) සතක්" ලෙස දක්වා ඇත. "පරික්ඛතා" යනු පිරිවරන ලද යන්නයි. "මේ ආර්ය සම්‍යග් සමාධියයි කියනු ලැබේ" යනු රත්න සතකින් පිරිවරන ලද සක්විති රජකු මෙන් අංග සතකින් පිරිවරන ලද මේ ඒකග්ගතාව "ආර්ය සම්‍යග් සමාධිය" යැයි කියනු ලැබේ. "සඋපනිසෝ ඉතිපි" යනු බලවත් උපනිශ්‍රය සහිත වූ සමාධියයි ද කියනු ලැබේ, එනම් පිරිවර සහිත වූ සමාධියම බව පවසන ලද්දකි. "සම්මාදිට්ඨිස්ස" යනු සම්මා දිට්ඨියෙහි පිහිටි තැනැත්තාට යන්නයි. "සම්මාසංකප්පෝ පහෝති" යනු සම්මා සංකප්පය පවතියි (හටගනියි) යන්නයි. සියලු පදයන්හි මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙම අර්ථය මාර්ග වශයෙන් මෙන්ම ඵල වශයෙන් ද දත යුතුය. කෙසේ ද? මාර්ග සම්මා දිට්ඨියෙහි පිහිටි තැනැත්තාට මාර්ග සම්මා සංකප්පය පහළ වෙයි... මාර්ග ඥානයෙහි පිහිටි තැනැත්තාට මාර්ග විමුක්තිය පහළ වෙයි. එමෙන්ම ඵල සම්මා දිට්ඨියෙහි පිහිටි තැනැත්තාට ඵල සම්මා සංකප්පය පහළ වෙයි... ඵල සම්මා ඥානයෙහි පිහිටි තැනැත්තාට ඵල විමුක්තිය පහළ වෙයි.

Svākkhātotiādīni visuddhimagge vaṇṇitāni. Apārutāti vivaṭā. Amatassāti nibbānassa. Dvārāti pavesanamaggā. Aveccappasādenāti acalappasādena. Dhammavinītāti sammāniyyānena niyyātā.

"ස්වාක්ඛාත" යනාදී පද විශුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. "අපාරුතා" යනු විවෘත කරන ලද යන්නයි. "අමතස්ස" යනු නිවනෙහි යන්නයි. "ද්වාරා" යනු ඇතුළුවීමේ මාර්ග වූ දොරටුයි. "අවේච්චප්පසාදේන" යනු නොසැලෙන පැහැදීමෙනි. "ධම්මවිනීතා" යනු නිවැරදි නෛර්යාණික ධර්මය මඟින් මෙහෙයවන ලද (පමුණුවන ලද) යන්නයි.

Atthāyaṃ itarā pajāti anāgāmino sandhāyāha, anāgāmino ca atthīti vuttaṃ hoti. Puññabhāgāti puññakoṭṭhāsena nibbattā. Ottappanti ottappamāno. Tena kadāci nāma musā assāti musāvādabhayena saṅkhātuṃ na sakkomi, na pana mama saṅkhātuṃ balaṃ natthīti dīpeti.

"අත්ථායං ඉතරා පජා" යනු අනාගාමී උතුමන් උදෙසා පවසන ලද්දකි; අනාගාමීහු ද සිටිති යන්න මෙහි අදහසයි. "පුඤ්ඤභාගා" යනු පින් කොටසින් හටගත් (උපන්) යන්නයි. "ඔත්තප්පන්ති" යනු බියක් දක්වන්නේ යන්නයි. එමඟින් කවරදාකවත් බොරු කීමක් (මුසාවාදයක්) සිදු වේ යැයි යන බියෙන් එය ගණනය කිරීමට තමාට නොහැකි බවත්, එහෙත් තමාට ගණනය කිරීමේ ඥාන ශක්තියක් නොමැති බව එයින් අදහස් නොවන බවත් දක්වයි.

291. Taṃ kiṃ maññati bhavanti iminā kevalaṃ vessavaṇaṃ pucchati, na panassa evarūpo satthā nāhosīti vā na bhavissatīti vā laddhi atthi. Sabbabuddhānañhi abhisamaye viseso natthi.

291. "තං කිං මඤ්ඤති භවන්ති" යන්නෙන් හුදෙක් වෛශ්‍රවණ (වෙස්සවණ) දෙවි රජුගෙන් විමසයි. එබඳු වූ ශාස්තෘවරයෙකු පෙර නොසිටියේ යැයි හෝ මතු නොසිටින්නේ යැයි හෝ යන දෘෂ්ටියක් ඔහුට නැත. මක්නිසාද යත්, සියලු බුදුවරුන්ගේ ධර්මාවබෝධයෙහි (අභිසමයෙහි) වෙනසක් නොමැති බැවිනි.

292. Sayaṃparisāyanti attano parisāyaṃ. Tayidaṃ brahmacariyanti taṃ idaṃ sakalaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ. Sesaṃ uttānameva. Imāni pana padāni dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitānīti.

292. "සයංපරිසායං" යනු තමාගේම පිරිස මැද යන්නයි. "තයිදං බ්‍රහ්මචරියං" යනු ත්‍රිශික්ෂා සංඛ්‍යාත ඒ සියලු උතුම් හැසිරීමයි. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය. මෙම පදයන් ධර්ම සංගායනා කළා වූ මහා තෙරණුවන් විසින් තබන ලද්දකි.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝනිකාය අටුවාවෙහි,

Janavasabhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ජනවසභ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

6. Mahāgovindasuttavaṇṇanā

6. මහාගෝවින්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

293. Evaṃ [Pg.240] me sutanti mahāgovindasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – pañcasikhoti pañcacūḷo pañcakuṇḍaliko. So kira manussapathe puññakammakaraṇakāle daharo pañcacūḷakadārakakāle vacchapālakajeṭṭhako hutvā aññepi dārake gahetvā bahigāme catumaggaṭṭhānesu sālaṃ karonto pokkharaṇiṃ khaṇanto setuṃ bandhanto visamaṃ maggaṃ samaṃ karonto yānānaṃ akkhapaṭighātanarukkhe harantoti evarūpāni puññāni karonto vicaritvā daharova kālamakāsi. Tassa so attabhāvo iṭṭho kanto manāpo ahosi. So kālaṃ katvā cātumahārājikadevaloke navutivassasatasahassappamāṇaṃ āyuṃ gahetvā nibbatti. Tassa tigāvutappamāṇo suvaṇṇakkhandhasadiso attabhāvo ahosi. So sakaṭasahassamattaṃ ābharaṇaṃ pasādhetvā navakumbhamatte gandhe vilimpitvā dibbarattavatthadharo rattasuvaṇṇakaṇṇikaṃ piḷandhitvā pañcahi kuṇḍalakehi piṭṭhiyaṃ vattamānehi pañcacūḷakadārakaparihāreneva vicarati. Tenetaṃ ‘‘pañcasikho’’ tveva sañjānanti.

293. "ඒවං මේ සුතං" යනු මහාගෝවින්ද සූත්‍රයයි. එහි නොපැහැදිලි පදයන්ගේ විස්තරය මෙසේය: "පඤ්චසිඛෝ" යනු (හිසෙහි) සිඛා (කොණ්ඩ) පහක් ඇති, කෙස් වැටි පහක් ඇති තැනැත්තායි. ඔහු මිනිස් ලොව සිටියදී, පින්කම් කරන කාලයෙහි පස් කොණ්ඩයක් ඇති කුඩා දරුවකුව සිටියදී, වසුපාලකයන්ගේ (ගවපාලකයන්ගේ) නායකයා වී, අනෙකුත් දරුවන් ද කැටුව ගමෙන් බැහැර සතර මංසන්ධිවල අම්බලම් කරවමින්, පොකුණු කණවමින්, පාලම් බඳිමින්, රළු මාර්ග සමතලා කරමින්, රථවල අක්ෂයන්හි (වියගස්වල) වදින ගස් ඉවත් කරමින් මෙබඳු පින්කම් කොට තරුණ වියේදීම මියගියේය. ඔහුගේ ඒ ආත්මභාවය ප්‍රියමනාප එකක් විය. ඔහු මියගොස් සතර වරම් දෙව්ලොව වසර නව ලක්ෂයක ආයුෂ ලබා උපන්නේය. ඔහුගේ ආත්මභාවය ගාවුත තුනක් පමණ වූ අතර රන් කඳක් බඳු විය. ඔහු කරත්ත දහසක බර පමණ වූ ආභරණ පැළඳ, කුම්භ නවයක් පමණ වූ සුවඳ විලවුන් ගල්වා, දිව්‍යමය රත් වස්ත්‍ර දරා, රන්වන් කර්ණාභරණ පැළඳ, පිටුපස වැටී පවතින කෙස් වැටි පහකින් යුතුව, ඒ කුඩා දරුවකුගේ ස්වරූපයෙන්ම හැසිරෙයි. එබැවින් ඔහුට "පඤ්චසිඛ" යනුවෙන් ම පවසති.

Abhikkantāya rattiyāti abhikkantāya khīṇāya rattiyā, ekakoṭṭhāsaṃ atītāyāti attho. Abhikkantavaṇṇoti atiiṭṭhakantamanāpavaṇṇo. Pakatiyāpi hesa kantavaṇṇo, alaṅkaritvā āgatattā pana abhikkantavaṇṇo ahosi. Kevalakappanti anavasesaṃ samantato. Anavasesattho ettha kevalasaddo. Kevalaparipuṇṇanti ettha viya. Samantato attho kappasaddo, kevalakappaṃ jetavanantiādīsu viya. Obhāsetvāti ābhāya pharitvā, candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho.

"අභික්කන්තාය රත්තියා" යනු රාත්‍රියෙහි පළමු යාමය ඉක්ම ගිය (ගෙවී ගිය) කල්හි යන්නයි. "අභික්කන්තවණ්ණෝ" යනු ඉතා ප්‍රියමනාප වූ ද ශෝභමාන වූ ද වර්ණයක් ඇති යන්නයි. ඔහු ස්වභාවයෙන්ම ලස්සන වර්ණයක් ඇත්තෙකි, ආභරණ පැළඳ පැමිණි බැවින් තවත් ශෝභමාන විය. "කේවලකප්පං" යනු හාත්පස ඉතිරි රහිතව යන්නයි. මෙහි 'කේවල' ශබ්දය 'නිරවශේෂ' (ඉතිරි නැති) අර්ථයෙහි වැටේ. 'කේවලපරිපුණ්ණං' යන්නෙහි මෙනි. 'කප්ප' ශබ්දය හාත්පස (සමන්තතො) යන අර්ථය දෙයි, 'කේවලකප්පං ජේතවනං' යනාදී තැන්හි මෙනි. "ඕභාසෙත්වා" යනු ශරීරාලෝකයෙන් හා ආභරණාලෝකයෙන් පතුරුවා, සඳු මෙන් ද හිරු මෙන් ද මුළු ගිජ්ඣකූට පර්වතයම එකම ආලෝකයක් මෙන්ම එකම ප්‍රභාවක් කරමින් යන්නයි.

Devasabhāvaṇṇanā

දේවසභා වර්ණනාව

294. Sudhammāyaṃ sabhāyanti sudhammāya nāma itthiyā ratanamattakaṇṇikarukkhanissandena nibbattasabhāyaṃ. Tassā kira phalikamayā bhūmi, maṇimayā āṇiyo[Pg.241], suvaṇṇamayā thambhā, rajatamayā thambhaghaṭikā ca saṅghātā ca, pavāḷamayāni vāḷarūpāni, sattaratanamayā gopānasiyo ca pakkhapāsakā ca mukhavaṭṭi ca, indanīlaiṭṭhakāhi chadanaṃ, sovaṇṇamayaṃ chadanapīṭhaṃ, rajatamayā thūpikā, āyāmato ca vitthārato ca tīṇi yojanasatāni, parikkhepato navayojanasatāni, ubbedhato pañcayojanasatāni, evarūpāyaṃ sudhammāyaṃ sabhāyaṃ.

294. "සුධම්මායං සභායං" යනු සුධම්මා නම් කාන්තාවක විසින් රියන් පමණ වූ කැණිමඬලක් (කර්ණිකාවක්) පූජා කිරීමේ ආනිශංසයෙන් පහළ වූ සභා ශාලාවෙහි යන්නයි. එහි පොළොව පළිඟුවෙන් ද, අගුල් මණි රත්නයෙන් ද, කුළුණු රනින් ද නිමවා ඇත. කුළුණු මත ඇති සැළි හා බාල්ක රිදියෙන් නිමවා ඇත. සතුන්ගේ රූප පබළුවෙන් ද, පරාල හා වහළයේ කොටස් ද, ඡිද්‍ර පටිය (මුඛවට්ටිය) ද සත් රුවනින් නිමවා ඇත. වහළය ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍ය ගඩොලින් ද, වහළය මතුපිට රනින් ද, කොත රිදියෙන් ද යුක්තය. දිගින් හා පළලින් යොදුන් තුන්සියයක් ද, වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් ද, උසින් යොදුන් පන්සියයක් ද වන මෙබඳු වූ සුධර්මා සභා ශාලාවෙහි,

Dhataraṭṭhotiādīsu dhataraṭṭho gandhabbarājā gandhabbadevatānaṃ koṭisatasahassena parivuto koṭisatasahassasuvaṇṇamayāni phalakāni ca suvaṇṇasattiyo ca gāhāpetvā puratthimāya disāya pacchimābhimukho dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno.

"ධතරට්ඨෝ" යනාදී තැන්හි: ධතරට්ඨ නම් ගාන්ධර්ව දිව්‍ය රාජයා, ගාන්ධර්ව දිව්‍ය පුත්‍රයන් කෝටි ලක්ෂයක් පිරිවරා, කෝටි ලක්ෂයක් රන් පළිහ හා රන් හෙළි දරන්නන් ලවා ගන්වාගෙන, නැගෙනහිර දිසාවෙහි බටහිර දෙස බලාගෙන, දේවලෝක දෙකක දෙවියන් ඉදිරියෙහි තබාගෙන වැඩසිටියි.

Virūḷhako kumbhaṇḍarājā kumbhaṇḍadevatānaṃ koṭisatasahassena parivuto koṭisatasahassarajatamayāni phalakāni ca suvaṇṇasattiyo ca gāhāpetvā dakkhiṇāya disāya uttarābhimukho dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno.

විරූළ්හක නම් කුම්භාණ්ඩ දිව්‍ය රාජයා, කුම්භාණ්ඩ දිව්‍ය පුත්‍රයන් කෝටි ලක්ෂයක් පිරිවරා, කෝටි ලක්ෂයක් රිදී පළිහ හා රන් හෙළි දරන්නන් ලවා ගන්වාගෙන, දකුණු දිසාවෙහි උතුරු දෙස බලාගෙන, දේවලෝක දෙකක දෙවියන් ඉදිරියෙහි තබාගෙන වැඩසිටියි.

Virūpakkho nāgarājā nāgānaṃ koṭisatasahassena parivuto koṭisatasahassamaṇimayāni mahāphalakāni ca suvaṇṇasattiyo ca gāhāpetvā pacchimāya disāya puratthimābhimukho dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno.

විරූපක්ඛ නම් නාග රාජයා, නාගයන් කෝටි ලක්ෂයක් පිරිවරා, කෝටි ලක්ෂයක් මණි රත්නයෙන් කළ මහා පළිහ හා රන් හෙළි දරන්නන් ලවා ගන්වාගෙන, බටහිර දිසාවෙහි නැගෙනහිර දෙස බලාගෙන, දේවලෝක දෙකක දෙවියන් ඉදිරියෙහි තබාගෙන වැඩසිටියි.

Vessavaṇo yakkharājā yakkhānaṃ koṭisatasahassena parivuto koṭisatasahassapavāḷamayāni mahāphalakāni ca suvaṇṇasattiyo ca gāhāpetvā uttarāya disāya dakkhiṇābhimukho dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinnoti veditabbo.

වෛශ්‍රවණ යක්ෂ රාජයා යක්ෂයන් කෝටි සියදහසක් පිරිවරාගෙන, පබළුමය මහා තහඩු කෝටි සියදහසක් හා ස්වර්ණමය ආයුධ (සත්ති) දරවාගෙන, උතුරු දිශාවෙහි දකුණට අභිමුඛව දෙව්ලොව දෙවියන් ඉදිරියෙහි තබාගෙන වැඩසිටින බව දත යුතුය.

Atha pacchā amhākaṃ āsanaṃ hotīti tesaṃ pacchato amhākaṃ nisīdituṃ okāso pāpuṇāti. Tato paraṃ pavisituṃ vā passituṃ vā na labhāma. Sannipātakāraṇaṃ panettha pubbe vuttaṃ catubbidhameva. Tesu vassūpanāyikasaṅgaho vitthārito. Yathā pana vassūpanāyikāya, evaṃ mahāpavāraṇāyapi puṇṇamadivase sannipatitvā ‘‘ajja kattha gantvā kassa santike pavāressāmā’’ti mantenti. Tattha sakko devānamindo yebhuyyena piyaṅgudīpamahāvihārasmiṃyeva pavāreti. Sesā devatā pāricchattakādīni [Pg.242] dibbapupphāni ceva dibbacandanacuṇṇāni ca gahetvā attano attano manāpaṭṭhānameva gantvā pavārenti. Evaṃ pavāraṇasaṅgahatthāya sannipatanti.

ඉක්බිති ඔවුන්ට පිටුපසින් අපගේ අසුන් වේ යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ ඔවුන්ට පිටුපසින් අපට හිඳ ගැනීමට ඉඩ ලැබෙන බැවිනි. එයින් ඔබ්බට ඇතුළු වීමට හෝ දැකීමට අපට අවස්ථාවක් නොලැබේ. රැස්වීමට හේතුව කලින් ප්‍රකාශ කළ පරිදි සිව් වැදෑරුම්මය. ඒ අතරින් වස් එළඹීම පිළිබඳ විස්තරය කරන ලදී. වස් එළඹීමේදී මෙන්ම මහා පවාරණ පෝය දිනෙහිද රැස්වී "අද කොහි ගොස් කවුරුන් හමුවෙහි පවාරණය කරමුද?" යි මන්ත්‍රණය කරති. එහිදී සක් දෙවිඳු බොහෝ විට පියංගුදීප මහා විහාරයෙහිම පවාරණය කරයි. සෙසු දෙවියෝ පරසතු ආදී දිව්‍ය පුෂ්පයන්ද, දිව්‍ය සඳුන් සුණුද රැගෙන තම තමන් ප්‍රිය කරන ස්ථානයන් වෙතම ගොස් පවාරණය කරති. මෙසේ පවාරණ සංග්‍රහය සඳහා රැස්වෙති.

Devaloke pana āsāvatī nāma latā atthi. Sā pupphissatīti devā vassasahassaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanti. Pāricchattake pupphamāne ekavassaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanti. Te tassa paṇḍupalāsādibhāvato paṭṭhāya attamanā honti. Yathāha –

දෙව්ලොව ආසාවතී නම් වැලක් ඇත. එය මල් පිපේ යැයි සිතා දෙවියෝ අවුරුදු දහසක් මුළුල්ලේ ඒ අසලට පැමිණෙති. පරසතු ගස මල් පිපෙන කල්හි එක් වසරක් මුළුල්ලේ ඒ අසලට පැමිණෙති. ඔවුහු එහි පත්‍ර පඬු පැහැ ගැන්වෙන අවස්ථාවේ සිටම ඉමහත් සතුටට පත්වෙති. යම් සේ වදාළේ ද:

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti – ‘paṇḍupalāso kho dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva pannapalāso bhavissatī’ti. Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro pannapalāso hoti, khārakajāto hoti, jālakajāto hoti, kuṭumalakajāto hoti, korakajāto hoti. Attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti – ‘korakajāto dāni pāricchattako koviḷāro na cirasseva sabbapāliphullo bhavissatī’ti (a. ni. 7.69).

"මහණෙනි, යම් සමයක තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ පරසතු සතුටු රුක පඬු පැහැ පත්‍ර ඇත්තේ වේද, මහණෙනි, එකල්හි තව්තිසා වැසි දෙවියෝ 'දැන් පරසතු සතුටු රුක පඬු පැහැ පත්‍ර ඇත්තේය, නොබෝ කලකින් පත්‍ර හැලී යන්නේය' යි සතුටට පත්වෙති. මහණෙනි, යම් සමයක තව්තිසා වැසි දෙවියන්ගේ පරසතු සතුටු රුකෙහි පත්‍ර හැලී යන්නේද, දළු ලාද, දැල් මෙන් මල් කැකුළු හටගනීද, මහ මල් පොහොට්ටු හටගනීද, මල් පිපෙන්නට ආසන්න වේද, මහණෙනි, එකල්හි තව්තිසා වැසි දෙවියෝ 'දැන් පරසතු සතුටු රුක මල් පිපෙන්නට ආසන්නය, නොබෝ කලකින් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම පිපී යන්නේය' යි ඉමහත් සතුටට පත්වෙති."

Sabbapāliphullassa kho pana, bhikkhave, pāricchattakassa koviḷārassa samantā paññāsa yojanāni ābhāya phuṭaṃ hoti, anuvātaṃ yojanasataṃ gandho gacchati. Ayamānubhāvo pāricchattakassa koviḷārassā’’ti.

"මහණෙනි, සර්වප්‍රකාරයෙන්ම පිපී ගිය පරසතු සතුටු රුකෙහි රැස් විහිදීම හාත්පස යොදුන් පනහක් දක්වා පැතිරෙයි. එහි සුවඳ සුළඟ සමග යොදුන් සියයක් දුරට හමා යයි. මෙය පරසතු සතුටු රුකෙහි ඇති ආනුභාවයයි."

Pupphite pāricchattake ārohaṇakiccaṃ vā aṅkusakaṃ gahetvā namanakiccaṃ vā pupphāharaṇatthaṃ caṅkoṭakakiccaṃ vā natthi, kantanakavāto uṭṭhahitvā pupphāni vaṇṭato kantati, sampaṭicchanakavāto sampaṭicchati, pavesanakavāto sudhammaṃ devasabhaṃ paveseti, sammajjanakavāto purāṇapupphāni nīharati, santharaṇakavāto pattakaṇṇikakesarāni naccanto santharati, majjhaṭṭhāne dhammāsanaṃ hoti. Yojanappamāṇo ratanapallaṅko upari tiyojanena setacchattena dhārayamānena, tadanantaraṃ sakkassa devarañño [Pg.243] āsanaṃ atthariyati. Tato tettiṃsāya devaputtānaṃ, tato aññāsaṃ mahesakkhadevatānaṃ. Aññataradevatānaṃ pana pupphakaṇṇikāva āsanaṃ hoti.

පරසතු රුක මල් පිපුණු කල්හි මල් නෙළීම සඳහා ගසට නැගීමක් හෝ කොක්කක් ගෙන අතු නැමීමක් හෝ මල් රැගෙන ඒම සඳහා මල් වට්ටි අවශ්‍ය වීමක් හෝ සිදු නොවේ. මල් කපන සුළඟ (කන්තනකවාතය) හමා මල් නටුවෙන් සිඳ දමයි. මල් පිළිගන්නා සුළඟ (සම්පටිච්ඡනකවාතය) ඒවා පිළිගනියි. මල් ඇතුළු කරන සුළඟ (පවේසනකවාතය) සුධර්මා නම් දිව්‍ය සභාවට මල් ඇතුළු කරයි. මල් පවිත්‍ර කරන සුළඟ (සම්මජ්ජනකවාතය) පරණ මල් ඉවත් කරයි. මල් පතුරුවන සුළඟ (සන්ථරණකවාතය) පෙති හා රේණු නටවමින් අතුරයි. මැද ධර්මාසනයක් වේ. යොදුනක් පමණ වූ රත්න පල්ලංකය මතුපිට යොදුන් තුනක ධවල ඡත්‍රයක් දරවා ඇති අතර, එයට අනතුරුව සක් දෙවිඳුගේ අසුන පනවා ඇත. ඉන්පසු තව්තිසාවෙහි දෙවිවරුන් තිස්තුන් දෙනාටද, ඉන්පසු සෙසු මහේශාඛ්‍ය දෙවියන්ටද අසුන් පනවා ඇත. සාමාන්‍ය දෙවියන්ට මල් රේණු මතම අසුන් පනවා ඇත.

Devā devasabhaṃ pavisitvā nisīdanti. Tato pupphehi reṇuvaṭṭi uggantvā upari kaṇṇikaṃ āhacca nipatamānā devatānaṃ tigāvutappamāṇaṃ attabhāvaṃ lākhārasaparikammasajjitaṃ viya karoti. Tesaṃ sā kīḷā catūhi māsehi pariyosānaṃ gacchati. Evaṃ pāricchattakakīḷānubhavanatthāya sannipatanti.

දෙවියෝ දිව්‍ය සභාවට ඇතුළු වී හිඳ ගනිති. එවිට මල්වලින් රේණු රොන් ඉහළට නැග, උඩ වියනෙහි වැදී පහළට වැටෙමින්, ගාවුත් තුනක් පමණ වූ දෙවියන්ගේ ශරීර ලාක්ෂා රසයෙන් සරසන ලද රුවක් මෙන් කරයි. ඔවුන්ගේ එම මල් කෙළිය මාස හතරකින් අවසන් වේ. මෙසේ පරසතු කෙළියෙහි ආශ්වාදය ලැබීම පිණිස රැස්වෙති.

Māsassa pana aṭṭhadivase devaloke mahādhammasavanaṃ ghusati. Tattha sudhammāyaṃ devasabhāyaṃ sanaṅkumāro vā mahābrahmā, sakko vā devānamindo, dhammakathikabhikkhu vā, aññataro vā dhammakathiko devaputto dhammakathaṃ katheti. Aṭṭhamiyaṃ pakkhassa catunnaṃ mahārājānaṃ amaccā, cātuddasiyaṃ puttā, pannarase sayaṃ cattāro mahārājāno nikkhamitvā suvaṇṇapaṭṭañca jātihiṅgulakañca gaṇhitvā gāmanigamarājadhāniyo anuvicaranti. Te – ‘‘asukā nāma itthī vā puriso vā buddhaṃ saraṇaṃ gato, dhammaṃ saraṇaṃ gato. Saṅghaṃ saraṇaṃ gato. Pañcasīlāni rakkhati. Māsassa aṭṭha uposathe karoti. Mātuupaṭṭhānaṃ pūreti. Pituupaṭṭhānaṃ pūreti. Asukaṭṭhāne uppalahatthakasatena pupphakumbhena pūjā katā. Dīpasahassaṃ āropitaṃ. Akāladhammasavanaṃ kāritaṃ. Chattavedikā puṭavedikā kucchivedikā sīhāsanaṃ sīhasopānaṃ kāritaṃ. Tīṇi sucaritāni pūreti. Dasakusalakammapathe samādāya vattatī’’ti suvaṇṇapaṭṭe jātihiṅgulakena likhitvā āharitvā pañcasikhassa hatthe denti. Pañcasikho mātalissa hatthe deti. Mātali saṅgāhako sakkassa devarañño deti.

මාසයේ අටවැනි දින දෙව්ලොව මහා ධර්ම ශ්‍රවණයක් ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ. එහි සුධර්මා දිව්‍ය සභාවෙහි සනංකුමාර මහා බ්‍රහ්මයා හෝ සක් දෙවිඳු හෝ ධර්මකථික භික්ෂුවක් හෝ වෙනත් ධර්මකථික දිව්‍ය පුත්‍රයෙක් ධර්ම දේශනා කරයි. පක්ෂයේ අටවැනි දින සතර වරම් දෙවිවරුන්ගේ ඇමතිවරු ද, දහහතරවැනි දින ඔවුන්ගේ පුත්තු ද, පසළොස්වැනි දින සතර වරම් රජවරුන් තමන්ම ද රන් පතක් හා ජාතිහිංගුලක (රතු සායම්) ගෙන ගම් නියම්ගම් හා රාජධානිවල සැරිසරති. ඔවුහු - "මසවල් නම් ස්ත්‍රිය හෝ පුරුෂයා බුදුන්, දහම්, සඟුන් සරණ ගියේය. පන්සිල් රකියි. මසකට අට වතාවක් පෙහෙවස් රකියි. මවට උපස්ථාන කරයි. පියාට උපස්ථාන කරයි. අසවල් ස්ථානයෙහි නෙළුම් මල් සියයකින් හෝ මල් කලසකින් පූජා කළේය. පහන් දහසක් දැල්වීය. අකාල ධර්ම ශ්‍රවණයන් කරවීය. ස්තූපයන්හි ඡත්‍ර, වේදිකා, සිංහාසන හා සිංහ සෝපාන කරවීය. ත්‍රිවිධ සුචරිතයෙහි යෙදෙයි. දස කුසල් පථයන් සමාදන්ව පවතියි" යනුවෙන් රන් පතෙහි රතු සායමින් ලියා රැගෙන විත් පංචසිඛගේ අතට දෙති. පංචසිඛ එය මාතලීට දෙයි. මාතලී සංග්‍රාහකයා එය සක් දෙවිඳුට දෙයි.

Yadā puññakammakārakā bahū na honti, potthako khuddako hoti, taṃ disvāva devā – ‘‘pamatto, vata bho mahājano viharati, cattāro apāyā paripūrissanti, cha devalokā tucchā bhavissantī’’ti anattamanā honti. Sace pana potthako mahā hoti, taṃ disvāva devā – ‘‘appamatto, vata bho, mahājano viharati, cattāro apāyā suññā bhavissanti[Pg.244], cha devalokā paripūrissanti, buddhasāsane puññāni karitvā āgate mahāpuññe purakkhatvā nakkhattaṃ kīḷituṃ labhissāmā’’ti attamanā honti. Taṃ potthakaṃ gahetvā sakko devarājā vāceti. Tassa pakatiniyāmena kathentassa saddo dvādasa yojanāni gaṇhāti. Uccena sarena kathentassa ca sakalaṃ dasayojanasahassaṃ devanagaraṃ chādetvā tiṭṭhati. Evaṃ dhammasavanatthāya sannipatanti. Idha pana pavāraṇasaṅgahatthāya sannipatitāti veditabbā.

යම් කලෙක පින්කම් කරන්නෝ බහුල නොවෙත්ද, එකල්හි එම රන් පත කුඩා වෙයි. එය දැක දෙවියෝ "භවත්නි, මනුෂ්‍යයෝ බොහෝ සේ පමාවී වෙසෙති, සතර අපාය පිරී යනු ඇත, සදෙව්ලොව හිස් වනු ඇතැයි" නොසතුටට පත්වෙති. ඉදින් එම පොත විශාල වන්නේ නම්, එය දැක දෙවියෝ "භවත්නි, මනුෂ්‍යයෝ අප්‍රමාදීව වෙසෙති, සතර අපාය හිස් වනු ඇත, සදෙව්ලොව පිරී යනු ඇත, බුද්ධ ශාසනයෙහි පින්කම් කොට පැමිණි මහා පින්වන්ත දෙවියන් පෙරටු කරගෙන අපට උත්සව පැවැත්වීමට ලැබෙන්නේ යැයි" සතුටට පත්වෙති. සක් දෙවිඳු එම රන් පත ගෙන කියවයි. සාමාන්‍ය ස්වරයෙන් ඔහු පවසන දෙය යොදුන් දොළසක් දක්වා ඇසෙයි. උස් හඬින් පවසන විට මුළු දසදහසක් යොදුන් දිව්‍ය නගරයම වැසී යන සේ ඇසෙයි. මෙසේ ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා රැස්වෙති. මෙහිදී නම් පවාරණ සංග්‍රහය සඳහා රැස් වූ බව දත යුතුය.

Tathāgataṃ namassantāti navahi kāraṇehi tathāgataṃ namassamānā. Dhammassa ca sudhammatanti svākkhātatādibhedaṃ dhammassa sudhammataṃ ujuppaṭipannatādibhedaṃ saṅghassa ca suppaṭipattinti attho.

"තථාගතයන් වහන්සේට නමස්කාර කරමින්" යනු කරුණු (ගුණ) නවයකින් තථාගතයන් වහන්සේට නමස්කාර කරන්නෝ යන්නයි. "ධර්මයේ යහපත් බව ද" යනු ස්වක්ඛාත ආදී ප්‍රභේද සහිත ධර්මයේ මනා වූ ගුණය ද, උජුප්පටිපන්න ආදී ප්‍රභේද සහිත සංඝයා වහන්සේගේ මනා වූ පිළිපැදීම ද යන අර්ථයයි.

Aṭṭhayathābhuccavaṇṇanā

අටුටුයථාභුච්ච (සත්‍ය වූ පරිදි) අර්ථ වර්ණනාවයි.

296. Yathābhucceti yathābhūte yathāsabhāve. Vaṇṇeti guṇe. Payirudāhāsīti kathesi. Bahujanahitāya paṭipannoti kathaṃ paṭipanno? Dīpaṅkarapādamūle aṭṭha dhamme samodhānetvā buddhatthāya abhinīharamānopi bahujanahitāya paṭipanno nāma hoti.

296. "යථාභුච්ච" යනු යථාභූත වූ හෙවත් සැබෑ ස්වභාවය අනුව වූ යන්නයි. "වණ්ණෙ" යනු ගුණයි. "පයිරුදාහාසි" යනු ප්‍රකාශ කළේය (දේශනා කළේය) යන්නයි. "බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව පිණිස පිළිපන්" යන්නෙන් කෙසේ පිළිපන් බවක් අදහස් වේද? දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල අෂ්ට ධර්මයන් සම්මුඛ කරගෙන බුද්ධත්වය උදෙසා අභිනිහාර (අදිටන්) කරන කල්හි පවා උන්වහන්සේ බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව පිණිස පිළිපන්නේ නම් වෙති.

Dānapāramī, sīlapāramī, nekkhammapāramī, paññāpāramī, vīriyapāramī, khantipāramī, saccapāramī, adhiṭṭhānapāramī, mettāpāramī, upekkhāpāramīti kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni imā dasa pāramiyo pūrentopi bahujanahitāya paṭipanno.

දාන පාරමිතාව, සීල පාරමිතාව, නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව, පඤ්ඤා පාරමිතාව, වීරිය පාරමිතාව, ඛන්ති පාරමිතාව, සච්ච පාරමිතාව, අධිට්ඨාන පාරමිතාව, මෙත්තා පාරමිතාව, උපෙක්ඛා පාරමිතාව යන මේ දස පාරමිතාවන් සාරසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයකට අධික කාලයක් මුළුල්ලේ පුරන කල්හි ද බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව පිණිස පිළිපන්නේ නම් වෙති.

Khantivāditāpasakāle, cūḷadhammapālakumārakāle, chaddantanāgarājakāle, bhūridattacampeyyasaṅkhapālanāgarājakāle, mahākapikāle ca tādisāni dukkarāni karontopi bahujanahitāya paṭipanno. Vessantarattabhāve ṭhatvā sattasatakamahādānaṃ datvā sattasu ṭhānesu pathaviṃ kampetvā pāramīkūṭaṃ gaṇhantopi bahujanahitāya paṭipanno. Tato anantare attabhāve tusitapure yāvatāyukaṃ tiṭṭhantopi bahujanahitāya paṭipanno.

ඛන්තිවාදී තාපස කාලයෙහි ද, චූළධම්මපාල කුමාර කාලයෙහි ද, ඡද්දන්ත නාගරාජ කාලයෙහි ද, භූරිදත්ත, චම්පෙය්‍ය, සංඛපාල යන නාගරාජයන් වූ කාලයෙහි ද, මහාකපි (මහ වඳුරු) කාලයෙහි ද එබඳු වූ දුෂ්කර ක්‍රියාවන් කරන කල්හි ද බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව පිණිස පිළිපන්නේ නම් වෙති. වෙස්සන්තර ආත්මභාවයෙහි පිහිටා සත්සතක මහා දානයන් දී ස්ථාන සතක දී පොළොව කම්පා කරවා පාරමිතාවන්ගේ කුළුගැන්වීමට පැමිණෙන කල්හි ද බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව පිණිස පිළිපන්නේ නම් වෙති. ඉන් අනතුරුව වූ ආත්මභාවයෙහි තුසිත පුරයෙහි ආයුෂ පවතින තෙක් වැඩසිටින කල්හි ද බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව පිණිස පිළිපන්නේ නම් වෙති.

Tattha pañca pubbanimittāni disvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi yācito pañca mahāvilokanāni viloketvā devānaṃ saṅgahatthāya paṭiññaṃ datvā tusitapurā [Pg.245] cavitvā mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhantopi bahujanahitāya paṭipanno.

එහිදී (තුසිත පුරයෙහි) පූර්ව නිමිති පහ දැක, දසදහසක් සක්වළ දේවතාවුන් විසින් ආරාධනා කරනු ලැබ, පංච මහා විලෝකනයන් බලා, දෙවියන්ට සංග්‍රහ පිණිස ප්‍රතිඥා දී, තුසිත පුරයෙන් චුතව මව් කුස පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි ද බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව පිණිස පිළිපන්නේ නම් වෙති.

Dasa māse mātukucchiyaṃ vasitvā lumbinīvane mātukucchito nikkhamantopi, ekūnatiṃsavassāni agāraṃ ajjhāvasitvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anomanadītīre pabbajantopi, chabbassāni padhānena attānaṃ kilametvā bodhipallaṅkaṃ āruyha sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantopi, sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe yāpentopi, isipatanaṃ āgamma anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattentopi, yamakapāṭihāriyaṃ karontopi, devorohaṇaṃ orohantopi, buddho hutvā pañcacattālīsa vassāni tiṭṭhantopi, āyusaṅkhāraṃ ossajantopi, yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantopi bahujanahitāya paṭipanno. Yāvassa sāsapamattāpi dhātuyo dharanti, tāva bahujanahitāya paṭipannoti veditabbo. Sesapadāni etasseva vevacanāni. Tattha pacchimaṃ pacchimaṃ purimassa purimassa attho.

දස මසක් මව් කුසෙහි වැස ලුම්බිණි වනයෙහි මව් කුසින් නික්මෙන කල්හි ද, වසර විසිනවයක් ගිහිගෙයි වැස මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට අනෝමා නදී තීරයෙහි පැවිදි වන කල්හි ද, සය වසක් වීර්යයෙන් තමන් වෙහෙසවා බෝධි පල්ලංකයට පත්ව සර්වඥතා ඤාණය අවබෝධ කරගන්නා කල්හි ද, සත් සතිය බෝධි මණ්ඩපයෙහි ගත කරන කල්හි ද, ඉසිපතනයට වැඩම කොට අනුත්තර වූ ධර්ම චක්‍රය පවත්වන කල්හි ද, යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය කරන කල්හි ද, දේවෝරෝහණය (දෙව්ලොවින් වැඩම කිරීම) කරන කල්හි ද, බුදුවී වසර හතළිස් පහක් වැඩසිටින කල්හි ද, ආයු සංස්කාරය අතහරින කල්හි ද, යමක සාල වෘක්ෂයන් අතරෙහි අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පා වදාරන කල්හි ද බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව පිණිස පිළිපන් බවම වේ. උන්වහන්සේගේ අබ පියල්ලක් පමණ වූ ධාතූන් වහන්සේලා යම් තාක් කල් පවතිත් ද, ඒ තාක් කල් "බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව පිණිස පිළිපන්නේය" යි දත යුතුය. සෙසු පදයන් මෙහිම පර්යාය පදයන් වේ. එහිදී පසුව එන සෑම පදයක්ම පෙර පදයට අර්ථය (විවරණය) වේ.

Neva atītaṃse samanupassāma, na panetarahīti atītepi buddhato aññaṃ na samanupassāma, anāgatepi na samanupassāma, etarahi pana aññassa satthuno abhāvatoyeva aññatra tena bhagavatā na samanupassāmāti ayamettha attho. Aṭṭhakathāyampi hi – ‘‘atītānāgatā buddhā amhākaṃ satthārā sadisāyeva, kiṃ sakko kathetī’’ti vicāretvā – ‘‘etarahi bahujanahitāya paṭipanno satthā amhākaṃ satthāraṃ muñcitvā añño koci natthi, tasmā na passāmāti kathetī’’ti vuttaṃ. Yathā ca ettha, evaṃ ito paresupi padesu ayamattho veditabbo. Svākkhātādīni ca kusalādīni ca vuttatthāneva.

"අතීතයෙහි ද නොදකිමු, දැන් (වර්තමානයෙහි) ද නොදකිමු" යනු අතීතයෙහි ද බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර අන් අයෙකු නොදකිමු, අනාගතයෙහි ද නොදකිමු, වර්තමානයෙහි ද අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු නොමැති බැවින් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර අන් අයෙකු නොදකිමු යනු මෙහි අර්ථයයි. අටුවාවෙහි ද - "අතීත අනාගත බුදුවරු අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ හා සමානම වෙති, සක් දෙවිඳුන් කුමක් පවසන්නේද?" යි විමසා, "වර්තමානයෙහි බොහෝ දෙනාගේ හිතසුව පිණිස පිළිපන් ශාස්තෘවරයා අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර අන් කවරෙකුත් නැත, එබැවින් නොදකිමු යි පවසයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙහි යම් සේ ද, මින් පසුව එන පදයන්හි ද අර්ථය මෙසේම දත යුතුය. 'ස්වක්ඛාත' ආදී පදයන් ද 'කුසල' ආදී පදයන් ද ඉහත සඳහන් කළ අර්ථ ඇත්තාහුමය.

Gaṅgodakaṃ yamunodakenāti gaṅgāyamunānaṃ samāgamaṭṭhāne udakaṃ vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi saṃsandati sameti, majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisameva hoti, na mahāsamuddaudakena saṃsaṭṭhakāle viya visadisaṃ. Parisuddhassa nibbānassa paṭipadāpi parisuddhāva. Na hi daharakāle vejjakammādīni katvā agocare caritvā mahallakakāle nibbānaṃ daṭṭhuṃ sakkā, nibbānagāminī pana paṭipadā parisuddhāva vaṭṭati ākāsūpamā. Yathā hi ākāsampi alaggaṃ parisuddhaṃ candimasūriyānaṃ ākāse icchiticchitaṭṭhānaṃ gacchantānaṃ viya nibbānaṃ gacchantassa bhikkhuno paṭipadāpi kule vā gaṇe vā alaggā [Pg.246] abaddhā ākāsūpamā vaṭṭati. Sā panesā tādisāva bhagavatā paññattā kathitā desitā. Tena vuttaṃ – ‘‘saṃsandati nibbānañca paṭipadā cā’’ti.

"ගංගා ජලය යමුනා ජලය හා" යනු ගංගා සහ යමුනා යන ගංගාවන් දෙක එක්වන ස්ථානයෙහි ජලය වර්ණයෙන් ද, ගන්ධයෙන් ද, රසයෙන් ද එකට එක්වෙයි, සමාන වෙයි. මධ්‍යයෙහි දී කපන ලද රන් මෙන් එක හා සමානම වෙයි. මහා සමුද්‍ර ජලය හා මිශ්‍ර වූ කාලයෙහි මෙන් අසමාන නොවේ. පිරිසිදු වූ නිර්වාණය පිණිස වූ ප්‍රතිපදාව ද පිරිසිදුමය. තරුණ කාලයෙහි වෙදකම් ආදිය කොට අගෝචරයෙහි (නොකටයුතු තැන්හි) හැසිර මහලු කල නිවන දැකීම කළ නොහැක්කකි. නිවන් මග ප්‍රතිපදාව පිරිසිදු වූ ආකාස උපමාවට සුදුසු විය යුතුය. යම් සේ ආකාශයෙහි කැමති කැමති තැනට යන සඳ හිරු දෙදෙනාට ආකාශය නොඇලුණු, පිරිසිදු එකක් වේ ද, එසේම නිවනට යන භික්ෂුවගේ ප්‍රතිපදාව ද කුලයෙහි හෝ සමූහයා කෙරෙහි නොඇලුණු, බැඳීමක් නැති, ආකාශය වැනි වීම සුදුසුය. එබඳු වූ ඒ ප්‍රතිපදාවම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පනවන ලදී, පවසන ලදී, දේශනා කරන ලදී. එබැවින් "නිවන ද ප්‍රතිපදාව ද එකට එක්වෙයි (ගැලපෙයි)" යනුවෙන් පවසන ලදී.

Paṭipannānanti paṭipadāya ṭhitānaṃ. Vusitavatanti vutthavāsānaṃ etesaṃ. Laddhasahāyoti etesaṃ tattha tattha saha ayanato sahāyo. ‘‘Adutiyo asahāyo appaṭisamo’’ti idaṃ pana asadisaṭṭhena vuttaṃ. Apanujjāti tesaṃ majjhepi phalasamāpattiyā viharanto cittena apanujja, apanujjeva ekārāmataṃ anuyutto viharatīti attho.

"පටිපන්නානං" යනු පිළිවෙතෙහි පිහිටියවුන්ගේ යන්නයි. "වුසිතවන්තං" යනු මඟ බඹසර වැස නිම කළ ඒ රහතන් වහන්සේලාගේ යන්නයි. "ලද්ධසහායෝ" යනු ඒ ඒ කටයුතුවලදී එක්ව හැසිරෙන බැවින් (බුදුරජාණන් වහන්සේ) සහාය ලැබූ තැනැත්තා (වන සේක) යන්නයි. "දෙවැන්නෙකු නැති, සහායෙකු නැති, අසම වූ" යන මේ වචන ගුණයෙන් සමාන අයෙකු නැති බැවින් පවසන ලදී. "අපනුජ්ජ" යනු ඒ සේඛ සහ රහතන් වහන්සේලා මධ්‍යයෙහි පවා ඵල සමාපත්තියෙන් වෙසෙමින් සිතින් පිරිස බැහැර කොට හුදෙකලාව ම ඇලී වෙසෙයි යන අර්ථයයි.

Abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābhoti tassa bhagavato mahālābho uppanno. Kadā paṭṭhāya uppanno? Abhisambodhiṃ patvā sattasattāhaṃ atikkamitvā isipatane dhammacakkaṃ pavattetvā anukkamena devamanussānaṃ damanaṃ karontassa tayo jaṭile pabbājetvā rājagahaṃ gatassa bimbisāradamanato paṭṭhāya uppanno. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti (saṃ. ni. 2.70). Satasahassakappādhikesu catūsu asaṅkhyeyyesu ussannapuññanissandasamuppanno lābhasakkāro mahogho viya ajjhottharamāno āgacchati.

"භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ලාභය සිද්ධ විය" යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහා ලාභයක් උපන්නේය යන්නයි. කවදා සිට උපන්නේ ද? සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්ව සත් සතිය ඉක්මවා, ඉසිපතනයෙහි ධර්ම චක්‍රය පවත්වා, පිළිවෙළින් දෙවි මිනිසුන් දමනය කරමින් තුන්බෑ ජටිලයන් පැවිදි කරවා රජගහ නුවරට වැඩි බිම්බිසාර රජු දමනය කළ තැන් සිට උපන්නේය. යමක් අරභයා "එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්කාර කරන ලද, ගරුකාර කරන ලද, මානනය කරන ලද, පූජා කරන ලද, පිදිය යුතු වූ, සිවුරු පිණ්ඩපාත සේනාසන ගිලානපසය යන පිරිකර ලබන්නෙකු වූහ" යි වදාරන ලදී. සාරසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයකට අධික කාලයක් මුළුල්ලේ කරන ලද මහත් පුණ්‍ය නිෂ්‍යන්දයෙන් උපන් ලාභ සත්කාරයෝ මහා ජල ප්‍රවාහයක් මෙන් ලුහුබඳිමින් ගලා එති.

Ekasmiṃ kira samaye rājagahe sāvatthiyaṃ sākete kosambiyaṃ bārāṇasiyaṃ bhagavato paṭipāṭibhattaṃ nāma uppannaṃ, tattheko – ‘‘ahaṃ sataṃ vissajjetvā dānaṃ dassāmī’’ti paṇṇaṃ likhitvā vihāradvāre bandhi. Añño – ahaṃ dve satāni. Añño – ahaṃ pañca satāni. Añño – ahaṃ sahassaṃ. Añño – ahaṃ dve sahassāni. Añño – ahaṃ pañca. Dasa. Vīsati. Paññāsaṃ; añño – ahaṃ satasahassaṃ. Añño – ahaṃ dve satasahassāni vissajjetvā dānaṃ dassāmī’’ti paṇṇaṃ likhitvā vihāradvāre bandhi. Janapadacārikaṃ carantampi okāsaṃ labhitvā – ‘‘dānaṃ dassāmī’’ti sakaṭāni pūretvā mahājano anubandhiyeva. Yathāha – ‘‘tena kho pana samayena jānapadā manussā bahuṃ loṇampi telampi taṇḍulampi khādanīyampi sakaṭesu āropetvā bhagavato piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti – ‘yattha paṭipāṭiṃ [Pg.247] labhissāma, tattha bhattaṃ karissāmā’ti’’ (mahāva. 282). Evaṃ aññānipi khandhake ca vinaye ca bahūni vatthūni veditabbāni.

එක් සමයක රජගහ නුවර, සැවැත් නුවර, සාකේත නුවර, කොසඹෑ නුවර හා බරණැස් නුවර යන නගරයන්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා 'අනුපිළිවෙළ දානය' (පටිපාටිබත්ත) නම් වූ දානයක් ප්‍රචලිත විය. එහි එක් අයෙක්, 'මම කහවණු සියයක් වියදම් කර දානයක් දෙන්නෙමි' යි පත්‍රයක ලියා විහාරද්වාරයෙහි බැඳ තැබීය. තවත් අයෙක් 'මම දෙසියයක්...' ද, තවත් අයෙක් 'මම පන්සියයක්...' ද, තවත් අයෙක් 'මම දහසක්...' ද, තවත් අයෙක් 'මම දෙදහසක්...' ද, තවත් අයෙක් පන්දහසක්, දසදහසක්, විසිදහසක්, පනස්දහසක් වශයෙන් ද, තවත් අයෙක් 'මම ලක්ෂයක්...' ද, තවත් අයෙක් 'මම ලක්ෂ දෙකක් වියදම් කර දානයක් දෙන්නෙමි' යි පත්‍රයක ලියා විහාරද්වාරයෙහි බැඳ තැබීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජනපද චාරිකාවෙහි වඩිනා කල්හි පවා අවස්ථාවක් ලබාගෙන 'දානය දෙන්නෙමු' යි මහජනයා කරත්ත පුරවාගෙන උන්වහන්සේ පසුපසම ලුහුබැඳ ගියහ. එය මෙසේ සඳහන් වේ: 'එකල්හි ජනපදවාසී මනුෂ්‍යයෝ බොහෝ ලුණු, තෙල්, සහල් හා කැවිලි වර්ග කරත්තවල පටවාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසුපසම ගමන් කළහ. ඒ "යම් තැනකදී අපට දානය පිළිගැන්වීමට අවස්ථාවක් ලැබෙන්නේ ද, එහිදී අපි දානය පිරිනමන්නෙමු" යන අදහසිනි.' මෙලෙසම අනෙකුත් ඛන්ධකයන්හි ද විනයෙහි ද බොහෝ කරුණු දත යුතුය.

Asadisadāne panesa lābho matthakaṃ patto. Ekasmiṃ kira samaye bhagavati janapadacārikaṃ caritvā jetavanaṃ sampatte rājā nimantetvā dānaṃ adāsi. Dutiyadivase nāgarā adaṃsu. Puna tesaṃ dānato atirekaṃ rājā, tassa dānato atirekaṃ nāgarāti evaṃ bahūsu divasesu gatesu rājā cintesi – ‘‘ime nāgarā divase divase atirekataraṃ karonti, pathavissaro pana rājā nāgarehi dāne parājitoti garahā bhavissatī’’ti. Athassa mallikā upāyaṃ ācikkhi. So rājaṅgaṇe sālakalyāṇipadarehi maṇḍapaṃ kāretvā taṃ nīluppalehi chādetvā pañca āsanasatāni paññāpetvā pañca hatthisatāni āsanānaṃ pacchābhāge ṭhapetvā ekekena hatthinā ekekassa bhikkhuno setacchattaṃ dhārāpesi. Dvinnaṃ dvinnaṃ āsanānaṃ antare sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā ekekā khattiyadhītā catujjātiyagandhaṃ pisati. Niṭṭhitaṃ niṭṭhitaṃ majjhaṭṭhāne gandhambaṇe pakkhipati, taṃ aparā khattiyadhītā nīluppalahatthakena samparivatteti. Evaṃ ekekassa bhikkhuno tisso tisso khattiyadhītaro parivārā, aparā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā itthī tālavaṇṭaṃ gahetvā bījati, aññā dhamakaraṇaṃ gahetvā udakaṃ parissāveti, aññā pattato udakaṃ harati. Bhagavato cattāri anagghāni ahesuṃ. Pādakathalikā ādhārako apassenaphalakaṃ chattapādamaṇīti imāni cattāri anagghāni ahesuṃ. Saṅghanavakassa deyyadhammo satasahassaṃ agghati. Tasmiñca dāne aṅgulimālatthero saṅghanavako ahosi. Tassa āsanasamīpe ānīto hatthī taṃ upagantuṃ nāsakkhi. Tato rañño ārocesuṃ. Rājā – ‘‘añño hatthī natthī’’ti? Duṭṭhahatthī pana atthi, ānetuṃ na sakkāti. Sammāsambuddho – saṅghanavako kataro mahārājāti? Aṅgulimālatthero bhagavāti. Tena hi taṃ duṭṭhahatthiṃ ānetvā ṭhapetu, mahārājāti. Hatthiṃ maṇḍayitvā ānayiṃsu. So therassa tejena nāsāvātasañcaraṇamattampi kātuṃ nāsakkhi. Evaṃ nirantaraṃ satta divasāni dānaṃ dīyittha. Sattame divase rājā dasabalaṃ vanditvā – ‘‘bhagavā mayhaṃ dhammaṃ desethā’’ti āha.

අසදෘශ මහා දානයෙහිදී මෙම ලාභය උච්චතම අවස්ථාවට පත් විය. එක් සමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජනපද චාරිකාව නිමවා ජේතවනයට වැඩම කළ කල්හි, රජතුමා උන්වහන්සේට ආරාධනා කර දානය පිරිනැමීය. දෙවන දිනයේ නගරවාසීහු දානය දුන්හ. නැවත ඔවුන්ගේ දානයට වඩා වැඩියෙන් රජතුමා ද, රජුගේ දානයට වඩා වැඩියෙන් නගරවාසීහු ද වශයෙන් දින ගණනාවක් දාන තරගය පැවති කල්හි රජතුමා මෙසේ සිතීය: 'මේ නගරවාසීහු දිනෙන් දින ඉතා උසස් ලෙස දානය පිරිනමති. පෘථිවීශ්වර වූ රජු දානමය කටයුතුවලදී නගරවාසීන්ගෙන් පැරදුණේය යන නින්දාව ඇති වනු ඇත.' එකල්හි මල්ලිකා දේවිය රජුට උපායක් කියා දුන්නාය. රජතුමා රජාංගණයෙහි සල් ලීවලින් මණ්ඩපයක් කරවා, එය නිල් මානෙල් මල්වලින් සෙවිලි කර, ආසන පන්සියයක් පනවා, ආසන පිටුපසින් ඇතන් පන්සියයක් නවත්වා, එක් එක් ඇතෙකු ලවා එක් එක් භික්ෂූන් වහන්සේට සේසත් දරවා තැබීය. ආසන දෙක බැගින් වූ අතරතුරෙහි සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු එක් එක් රජකුමරිය බැගින් සිවුපෑ සුවඳ වර්ග ඇඹරූහ. අඹරා අවසන් කළ සුවඳ මැද තිබූ සුවඳ කරඬුවලට දැමූ අතර, වෙනත් රජකුමරියක් නිල් මානෙල් මල් මිටියකින් එය කලවම් කළාය. මෙසේ එක් එක් භික්ෂූන් වහන්සේට රජකුමරියන් තිදෙනා බැගින් පිරිවර වූහ. සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු වෙනත් ස්ත්‍රියක් තල්වැටක් ගෙන පවන් සැලූ අතර, තවත් තැනැත්තියක් ධම්මකරකය ගෙන පැන් පෙරුවාය. තවත් තැනැත්තියක් පාත්‍රයෙන් සේදුම් පැන් ඉවත් කළාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා අගනා වස්තූන් සතරක් විය. පාද පීඨය, පාත්‍ර ආධාරකය, පිට අතුරා තබන ලෑල්ල සහ සේසතෙහි මණිය යන මේවා අතිශය අගනා වස්තූන් විය. සංඝයා අතර නවක වූ (බාලම) භික්ෂුවට පවා පිරිනැමූ දේයධර්මය ලක්ෂයක් වටිනා විය. එම දානයෙහි අංගුලිමාල තෙරුන් වහන්සේ නවක භික්ෂුව වූහ. උන්වහන්සේගේ ආසනය අසලට රැගෙන ආ ඇතාට උන්වහන්සේ අසලට යාමට නොහැකි විය. ඒ බව රජුට දැන්වූහ. රජතුමා 'වෙනත් ඇතෙකු නැද්ද?' යි ඇසීය. 'දරුණු ඇතෙකු සිටින මුත් ඔහු මෙතැනට ගෙන ඒම කළ නොහැක' යි ඔවුහු කීහ. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ 'මහරජ, නවක භික්ෂුව කවුද?' යි ඇසූහ. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒ අංගුලිමාල තෙරුන් වහන්සේය' යි රජු කීය. 'එසේ නම් මහරජ, ඒ දරුණු ඇතා සරසා රැගෙන එන්න' යි වදාළහ. ඇතා සරසා රැගෙන ආහ. තෙරුන් වහන්සේගේ තේජස නිසා නාසයෙන් හුස්ම හෙළීමට තරම්වත් ක්‍රියාවක් කිරීමට ඒ ඇතා අපොහොසත් විය. මෙසේ නොකඩවා සත් දිනක් පුරා දානය පිරිනමන ලදී. සත්වන දිනයේදී රජතුමා දසබලයන් වහන්සේ වැඳ, 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මට ධර්මය දේශනා කරනු මැනව' යි ඉල්ලා සිටියේය.

Tassañca [Pg.248] parisati kāḷo ca juṇho cāti dve amaccā honti. Kāḷo cintesi – ‘‘nassati rājakulassa santakaṃ, kiṃ nāmete ettakā janā karissanti, bhuñjitvā vihāraṃ gantvā niddāyissanteva, idaṃ pana eko rājapuriso labhitvā kiṃ nāma na kareyya, aho nassati rañño santaka’’nti. Juṇho cintesi – ‘‘mahantaṃ idaṃ rājattanaṃ nāma, ko añño idaṃ kātuṃ sakkhissati? Kiṃ rājā nāma so, yo rājattane ṭhitopi evarūpaṃ dānaṃ dātuṃ na sakkotī’’ti. Bhagavā parisāya ajjhāsayaṃ olokento tesaṃ dvinnaṃ ajjhāsayaṃ viditvā – ‘‘sace ajja juṇhassa ajjhāsayena dhammakathaṃ kathemi, kāḷassa sattadhā muddhā phalissati. Mayā kho pana sattānuddayatāya pāramiyo pūritā. Juṇho aññasmimpi divase mayi dhammaṃ kathayante maggaphalaṃ paṭivijjhissati, idāni pana kāḷaṃ olokessāmī’’ti rañño catuppadikameva gāthaṃ abhāsi –

එම පිරිසෙහි කාල සහ ජුණ්හ යන අමාත්‍යවරු දෙදෙනෙක් වූහ. කාල අමාත්‍යවරයා මෙසේ සිතීය: 'රාජකුලය සතු වස්තුව විනාශ වේ. මෙපමණ ජනයෙක් කුමක් කරත්ද? මොවුන් අනුභව කර විහාරයට ගොස් නිදාගන්නවා පමණි. රාජ පුරුෂයෙකුට මෙය ලැබුණේ නම් ඔහු කුමක් නොකරන්නේද? රජුගේ වස්තුව විනාශ වන්නේය.' ජුණ්හ අමාත්‍යවරයා මෙසේ සිතීය: 'මේ රජකම නම් ඉතා ශ්‍රේෂ්ඨය. රජු හැර වෙන කවරෙක් නම් මෙය කිරීමට සමත් වන්නේද? යමෙක් රජකමෙහි සිටියත් මෙවැනි දානයක් දීමට අසමත් වන්නේ නම් ඔහු කිනම් රජෙක්ද?' භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිසගේ අදහස් බලන සේක්, මේ අමාත්‍යවරුන් දෙදෙනාගේ අදහස් වටහා ගත්හ. 'ඉදින් අද මම ජුණ්හගේ අදහසට අනුව ධර්ම දේශනා කළහොත් කාලගේ හිස සත් කඩකට පැළී යනු ඇත. මා විසින් සත්ත්වයන් කෙරෙහි වූ දයාව නිසාම පාරමිතාවන් පුරන ලදී. ජුණ්හ අනාගත දිනක මා දහම් දෙසන විට මාර්ග ඵල අවබෝධ කරගනු ඇත. දැන් කාල ගැන අනුකම්පා කළ යුතුය' යි සිතා රජුට සතර පදයකින් යුත් ගාථාවක් පමණක් වදාළ සේක.

‘‘Na ve kadariyā devalokaṃ vajanti,Bālā have nappasaṃsanti dānaṃ;

Dhīro ca dānaṃ anumodamāno,Teneva so hoti sukhī paratthā’’ti. (dha. pa. 177);

"මසුරු පුද්ගලයෝ ඒකාන්තයෙන්ම දෙව්ලොවට නොයති. අඥානයෝ වනාහි දානය පසසන්නේ නැත. පණ්ඩිතයා වනාහි දානය අනුමෝදන් වෙයි. ඒ හේතුවෙන්ම ඔහු පරලොවදී සුවපත් වෙයි."

Rājā anattamano hutvā – ‘‘mayā mahādānaṃ dinnaṃ, satthā ca me mandameva dhammaṃ kathesi, nāsakkhiṃ maññe dasabalassa cittaṃ gahetu’’nti. So bhuttapātarāso vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ vanditvā pucchi – ‘‘mayā, bhante, mahantaṃ dānaṃ dinnaṃ, anumodanā ca me na mahatī katā, ko nu kho me, bhante, doso’’ti? Natthi, mahārāja, tava doso, parisā pana aparisuddhā, tasmā dhammaṃ na desesinti. Kasmā pana bhagavā parisā na suddhāti? Satthā dvinnaṃ amaccānaṃ parivitakkaṃ ārocesi. Rājā kāḷaṃ pucchi – ‘‘evaṃ, tāta, kāḷā’’ti? ‘‘Evaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Mayi mama santakaṃ dadamāne tava kataraṃ ṭhānaṃ rujjati, na taṃ sakkomi passituṃ, pabbājetha naṃ mama raṭṭhato’’ti āha. Tato juṇhaṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘evaṃ kira, tāta, cintesī’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Tava cittānurūpameva hotū’’ti tasmiṃyeva maṇḍape evaṃ paññattesuyeva āsanesu pañca bhikkhusatāni nisīdāpetvā tāyeva khattiyadhītaro parivārāpetvā rājagehato dhanaṃ gahetvā mayā [Pg.249] dinnasadisameva satta divasāni dānaṃ dehīti. So tathā adāsi. Datvā sattame divase – ‘‘dhammaṃ bhagavā desethā’’ti āha.

රජතුමා අසතුටට පත්ව මෙසේ සිතුවේය: “මා විසින් මහා දානයක් පවත්වන ලදී, එහෙත් ශාස්තෘන් වහන්සේ මට දේශනා කළේ ඉතා ස්වල්ප වූ ධර්මයකි. මා හට දසබලයන් වහන්සේගේ සිත දිනා ගැනීමට නොහැකි වූවා සේ පෙනේ.” හෙතෙම උදෑසන ආහාරය අනුභව කොට විහාරයට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ මෙසේ විමසීය: “ස්වාමීනි, මා විසින් මහත් වූ දානයක් පවත්වන ලදී, එහෙත් මට මහා අනුමෝදනාවක් නොකරන ලදී. ස්වාමීනි, මාගේ වරද කුමක්ද?” “මහරජ, ඔබේ වරදක් නැත, නමුත් පිරිස අතිශයින්ම අපිරිසිදු විය. එම නිසා ධර්මය දේශනා නොකළෙමි” යි වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, පිරිස පිරිසිදු නොවූයේ මන්ද?” රජු ඇසූ විට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇමතිවරුන් දෙදෙනාගේ සිතිවිලි ප්‍රකාශ කළ සේක. රජතුමා කාල ඇමතිගෙන් මෙසේ ඇසීය: “දරුව කාල, මෙය මෙසේමද?” “එසේය මහරජ” යි ඔහු පැවසීය. “මා මා සතු වස්තුව දන් දෙන කල්හි, ඔබට රිදෙන්නේ කුමන තැනක්ද? මට ඔබව දකින්නටවත් නොහැකිය, මොහු මාගේ රටෙන් පිටුවහල් කරව්” යි රජු කීවේය. ඉන්පසු ජුණ්හ ඇමති කැඳවා, “දරුව, ඔබ මෙසේ සිතුවේද?” යි ඇසීය. “එසේය මහරජ” යි ඔහු පැවසීය. “ඔබේ සිතැඟි පරිදිම වේවා” යි පවසා, එම මණ්ඩපයේම පනවන ලද ආසනවල භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් වඩා හිඳුවා, එම ක්ෂත්‍රිය දියණියන් පිරිවරාගෙන, රජමාළිගාවෙන් ධනය ගෙන “මා දුන් දානයට සමාන ලෙසම සත් දිනක් දානය දෙන්න” යි රජු පැවසීය. හෙතෙම එලෙසම දානය දුන්නේය. සත්වන දිනයේ දානය දී, “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා” යි අයැද සිටියේය.

Satthā dvinnampi dānānaṃ anumodanaṃ ekato katvā dve mahānadiyo ekoghapuṇṇā kurumāno viya mahādhammadesanaṃ desesi. Desanāpariyosāne juṇho sotāpanno ahosi. Rājā pasīditvā dasabalassa bāhiravatthuṃ nāma adāsi. Evaṃ abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābhoti veditabbo.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ දානයන් දෙකෙහිම අනුමෝදනාව එකට එක් කොට, මහා ගංගා දෙකක් එකම ජල කඳකින් පිරී යන්නාක් මෙන් මහා ධර්ම දේශනාවක් දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ ජුණ්හ ඇමති සෝවාන් විය. රජතුමා පැහැදීමට පත්ව දසබලයන් වහන්සේට බාහිර වස්තූන් පූජා කළේය. මෙසේ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ලැබුණු ලාභය මැනවින් සිද්ධ වූ බව දත යුතුය.

Abhinipphanno silokoti vaṇṇaguṇakittanaṃ. Sopi bhagavato dhammacakkappavattanato paṭṭhāya abhinipphanno. Tato paṭṭhāya hi bhagavato khattiyāpi vaṇṇaṃ kathenti. Brāhmaṇāpi gahapatayopi nāgā supaṇṇā gandhabbā devatā brahmānopi kittiṃ vatvā – ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā. Aññatitthiyāpi vararojassa sahassaṃ datvā samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ kathehīti uyyojesuṃ. So sahassaṃ gahetvā dasabalaṃ pādatalato paṭṭhāya yāva kesantā apalokayamāno likkhāmattampi vajjaṃ adisvā – ‘‘vippakiṇṇadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇe asītianubyañjanavibhūsite byāmappabhāparikkhitte suphullitapāricchattakatārāgaṇasamujjalitaantalikkhavicittakusumasassirikanandanavanasadise anavajjaattabhāve avaṇṇaṃ vadantassa mukhampi viparivatteyya, muddhāpi sattadhā phaleyya, avaṇṇaṃ vattuṃ upāyo natthi, vaṇṇameva vadissāmī’’ti pādatalato paṭṭhāya yāva kesantā atirekapadasahassena vaṇṇameva kathesi. Yamakapāṭihāriye panesa vaṇṇo nāma matthakaṃ patto. Evaṃ abhinipphanno silokoti.

‘අභිනිප්ඵන්නෝ සිලෝකෝ’ යනු ගුණ වර්ණනා කිරීමයි. එය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළ තැන් සිට සිද්ධ විය. එතැන් පටන් රජවරු ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරති. බ්‍රාහ්මණයෝ ද, ගෘහපතියෝ ද, නාගයෝ ද, සුපර්ණයෝ ද, ගාන්ධර්වයෝ ද, දේවතාවෝ ද, බ්‍රහ්මයෝ ද “ඉතිපි සෝ භාගවා” ආදී වශයෙන් ගුණ කීහ. අන්‍ය තීර්ථකයෝ පවා වරරෝජ නම් ක්ෂත්‍රියයාට දහසක් දී, ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ අගුණ කියන්නැයි පිටත් කර හැරියහ. හෙතෙම ඒ දහස ගෙන දසබලයන් වහන්සේගේ පාද තලයේ සිට කෙස් අග දක්වා බලන විට අබ ඇටයක් තරම් වූ වරදක්වත් නොදැක, “විහිදුණු දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුතු, අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජනයෙන් බබළන, ව්‍යාමප්‍රභාවෙන් (බඹයක් පමණ රැස් වළල්ලෙන්) පිරිවරන ලද, මැනවින් පිපුණු පරසතු මල් හා තරු සමූහයෙන් බබළන අහසක් වැනි වූ ද, විසිතුරු මල්වලින් ශෝභමාන නන්දන වනය වැනි වූ ද මේ අකලංක ආත්මභාවයෙහි අගුණ කියන්නෙකුගේ මුඛය පවා විකෘති වන්නේය, හිස සත් කඩකට පැලෙන්නේය, අගුණ කීමට කිසිදු ක්‍රමයක් නැත, මම ගුණම කියන්නෙමි” යි සිතා පාද තලයේ සිට කෙස් අග දක්වා පද දහසකටත් වඩා වැඩි ප්‍රමාණයකින් ගුණ වර්ණනා කළේය. යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යයේදී මේ ගුණ කීර්තිය උපරිමයට පත් විය. මෙසේ ගුණ කීර්තිය සිද්ධ වූ බව කියවේ.

Yāva maññe khattiyāti khattiyā brāhmaṇā vessā suddā nāgā supaṇṇā yakkhā asurā devā brahmānoti sabbeva te sampiyāyamānarūpā haṭṭhatuṭṭhā viharanti. Vigatamado kho panāti ettakā maṃ janā sampiyāyamānarūpā viharantīti na madapamatto hutvā davādivasena āhāraṃ āhāreti, aññadatthu vigatamado kho pana so bhagavā āhāraṃ āhāreti.

‘යාම මඤ්ඤේ ඛත්තියා’ යනු රජවරු, බ්‍රාහ්මණයෝ, වෛශ්‍යයෝ, ශුද්‍රයෝ, නාගයෝ, සුපර්ණයෝ, යක්ෂයෝ, අසුරයෝ, දෙවියෝ, බ්‍රහ්මයෝ යන මේ සියලු දෙනාම ඉතා ලැදිව, සතුටින් හා ප්‍රීතියෙන් වාසය කරති. ‘විගතමදෝ ඛෝ පන’ යනු, මෙපමණ පිරිසක් මට ලැදිව වාසය කරන්නේය කියා මත්වීමෙන් හෝ ප්‍රමාදයෙන් හෝ විනෝදය සඳහා ආහාර අනුභව නොකරන බවයි. ඒ වෙනුවට ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු මත්වීම්වලින් තොරවම ආහාර වළඳන සේක.

Yathāvādīti [Pg.250] yaṃ vācāya vadati, tadanvayamevassa kāyakammaṃ hoti. Yañca kāyena karoti, tadanvayamevassa vacīkammaṃ hoti. Kāyo vā vācaṃ, vācā vā kāyaṃ nātikkamati, vācā kāyena, kāyo ca vācāya sameti. Yathā ca –

‘යථාවාදී’ යනු යමක් වචනයෙන් පවසන්නේ ද, උන්වහන්සේගේ කාය කර්මය ද ඒ අනුවම සිදුවන බවයි. යමක් කයින් කරන්නේ ද, උන්වහන්සේගේ වචී කර්මය ද ඒ අනුවම සිදුවේ. කය වචනය හෝ වචනය කය හෝ ඉක්මවා නොයයි. වචනය කය සමඟ ද කය වචනය සමඟ ද සැසඳේ. ඒ කෙසේද යත්:

‘‘Vāmena sūkaro hoti, dakkhiṇena ajāmigo;

Sarena nelako hoti, visāṇena jaraggavo’’ti. –

“වම් පැත්තෙන් ඌරෙකු මෙන් ද, දකුණු පැත්තෙන් එළු මුවෙකු මෙන් ද, හඬින් තාරකා වස්සෙකු මෙන් ද, අංවලින් නාකි ගොනෙකු මෙන් ද වේ” යැයි කීවාක් මෙනි.

Ayaṃ sūkarayakkho sūkare disvā sūkarasadisaṃ vāmapassaṃ dassetvā te gahetvā khādati, ajāmige disvā taṃsadisaṃ dakkhiṇapassaṃ dassetvā te gahetvā khādati, nelakavacchake disvā vacchakaravaṃ ravanto te gahetvā khādati, goṇe disvā tesaṃ visāṇasadisāni visāṇāni māpetvā te dūratova – ‘‘goṇo viya dissatī’’ti evaṃ upagate gahetvā khādati. Yathā ca dhammikavāyasajātake sakuṇehi puṭṭho vāyaso – ‘‘ahaṃ vātabhakkho, vātabhakkhatāya mukhaṃ vivaritvā pāṇakānañca maraṇabhayena ekeneva pādena ṭhito, tasmā tumhepi –

මෙම ඌරු යක්ෂයා ඌරන් දැක ඌරෙකුට සමාන වම් පැත්ත පෙන්වා ඔවුන් අල්ලාගෙන අනුභව කරයි. එළු මුවන් දැක ඔවුන්ට සමාන දකුණු පැත්ත පෙන්වා ඔවුන් අල්ලා අනුභව කරයි. තරුණ වස්සන් දැක වස්සෙකුගේ හඬින් කෑගසමින් ඔවුන් අල්ලා අනුභව කරයි. ගොනුන් දැක ඔවුන්ගේ අංවලට සමාන අං මවාගෙන, “ගොනෙකු මෙන් පෙනේ” යැයි කියා දුර සිටම ඔවුන් ළඟට පැමිණි විට අල්ලා අනුභව කරයි. තවද ධම්මික කාක ජාතකයේදී පක්ෂීන් විසින් ප්‍රශ්න කරන ලද කපුටා මෙසේ කීවේය: “මම හුළං ආහාරයට ගන්නෙමි, එසේ හුළං ආහාරයට ගන්නා බැවින් මුඛය විවෘත කරගෙන ද, පණුවන් මැරේය යන බියෙන් එක පයකින් ද සිටිමි. එබැවින් ඔබලා ද –

‘‘Dhammaṃ caratha bhaddaṃ vo, dhammaṃ caratha ñātayo;

Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi cā’’ti.

“ධර්මයේ හැසිරෙන්න, ඔබට යහපතක් වේවා, නෑයිනි, ධර්මයේ හැසිරෙන්න. ධර්මයේ හැසිරෙන්නා මෙලොව මෙන්ම පරලොව ද සුවසේ වසන්නේය” යි කීවේය.

Sakuṇesu vissāsaṃ uppādesi, tato –

මෙසේ පක්ෂීන් තුළ විශ්වාසය ඇති කළේය. ඉන්පසු –

‘‘Bhaddako vatāyaṃ pakkhī, dijo paramadhammiko;

Ekapādena tiṭṭhanto, dhammo dhammoti bhāsatī’’ti.

“මේ පක්ෂියා ඉතා යහපත්ය, ඉතා ධාර්මික කුරුල්ලෙකි. එක පයකින් සිටිමින් ධර්මය ධර්මය යැයි පවසන්නේය” යැයි සිතූහ.

Evaṃ vissāsamāgate sakuṇe khādittha. Tena tesaṃ vācā kāyena, kāyo ca vācāya na sameti, na evaṃ bhagavato. Bhagavato pana vācā kāyena, kāyo ca vācāya sametiyevāti dasseti.

මෙසේ විශ්වාසයට පැමිණි පක්ෂීන්ව හෙතෙම අනුභව කළේය. එම නිසා ඔවුන්ගේ වචනය කය සමඟ හෝ කය වචනය සමඟ හෝ නොසැසඳේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ නොවන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය කය සමඟ ද කය වචනය සමඟ ද සැසඳෙන බවම මෙයින් පෙන්වා දෙයි.

Tiṇṇā taritā vicikicchā assāti tiṇṇavicikiccho. ‘‘Kathamidaṃ kathamida’’nti evarūpā vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Yathā hi mahājano – ‘‘ayaṃ rukkho, kiṃ rukkho nāma, ayaṃ gāmo, ayaṃ janapado, idaṃ raṭṭhaṃ, kiṃ raṭṭhaṃ nāma, kasmā nu kho ayaṃ rukkho ujukkhandho, ayaṃ vaṅkakkhandho, kasmā kaṇṭako koci ujuko hoti, koci vaṅko, pupphaṃ kiñci sugandhaṃ, kiñci duggandhaṃ, phalaṃ kiñci [Pg.251] madhuraṃ, kiñci amadhura’’nti sakaṅkhova hoti, na evaṃ satthā. Satthā hi – ‘‘imesaṃ nāma dhātūnaṃ ussannussannattā idaṃ evaṃ hotī’’ti vigatakathaṃkathova. Yathā ca paṭhamajjhānādilābhīnaṃ dutiyajjhānādīsu kaṅkhā hoti. Paccekabuddhānampi hi sabbaññutaññāṇe yāthāvasanniṭṭhānābhāvato vohāravasena kaṅkhā nāma hotiyeva, na evaṃ buddhassa. So hi bhagavā sabbattha vigatakathaṃkathoti dasseti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සැකය තරණය කරන ලද හෙයින් 'තිණ්ණවිචිකිච්ඡෝ' නම් වන සේක. 'මෙය කෙසේ ද, මෙය කෙසේ ද' යන මේ ආකාර වූ සැක සහිත කථා (කථංකථා) පහව ගිය බැවින් 'විගතකථංකථෝ' නම් වන සේක. සාමාන්‍ය මහජනයා යම් ගසක්, ගමක්, ජනපදයක් හෝ රටක් දැක එය කුමක්දැයි සැක කරන්නේ ද, ගසක් සෘජුව හෝ ඇද වී වැඩෙන්නේ ඇයි ද, කටුවක් සෘජුව හෝ ඇද වී ඇත්තේ ඇයි ද, මලක සුවඳ හෝ දුර්ගන්ධය ඇත්තේ ඇයි ද, ඵලයක් රසවත් වන්නේ හෝ නොවන්නේ ඇයි ද යන්න ගැන සැක සහිත වන්නේ ද, ශාස්තෘන් වහන්සේ එසේ නොවන්නේ ය. ශාස්තෘන් වහන්සේ 'මේ ධාතූන්ගේ ස්වභාවයන් අධික වීම නිසා මෙය මෙසේ වේ' යැයි සැක දුරු කළ සේක. ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබූවන්ට දෙවන ධ්‍යානය පිළිබඳ සැක ඇති වන්නාක් මෙන් හෝ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට පවා සර්වඥතා ඤාණය පිළිබඳ නිසි වූ නිශ්චයකට පැමිණිය නොහැකි බැවින් ව්‍යවහාර වශයෙන් සැක ඇති වුව ද, බුදුරජාණන් වහන්සේට එසේ සැකයක් නැත. උන්වහන්සේ සියලු අරමුණු කෙරෙහි සැක දුරු කළ සේක.

Pariyositasaṅkappoti yathā keci sīlamattena, keci vipassanāmattena, keci paṭhamajjhānena…pe… keci nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā, keci sotāpannabhāvamattena…pe… keci arahattena, keci sāvakapāramīñāṇena, keci paccekabodhiñāṇena pariyositasaṅkappā paripuṇṇamanorathā honti, na evaṃ mama satthā. Mama pana satthā sabbaññutaññāṇena pariyositasaṅkappoti dasseti.

'පරියෝසිතසංකප්ප' යනු ඇතැමෙක් සීල මාත්‍රයකින් ද, ඇතැමෙක් විදර්ශනා මාත්‍රයකින් ද, ඇතැමෙක් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් ද... ඇතැමෙක් නේවසංඥානාසංඥායතන සමාපත්තියෙන් ද, ඇතැමෙක් සෝවාන් භාවයෙන් ද... ඇතැමෙක් අරහත් භාවයෙන් ද, ඇතැමෙක් ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණයෙන් ද, ඇතැමෙක් පසේබුදු ඤාණයෙන් ද තමන්ගේ අභිප්‍රායයන් නිම කළ බවට පත් වුව ද, මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ එසේ නොවන්නේ ය. මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ සර්වඥතා ඤාණයෙන් ම සියලු අභිප්‍රායයන් සම්පූර්ණ කළ සේක.

Ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyanti karaṇatthe paccattavacanaṃ, adhikāsayena uttamanissayabhūtena ādibrahmacariyena porāṇabrahmacariyabhūtena ca ariyamaggena tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho pariyositasaṅkappoti attho. ‘‘Pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto, balesu ca vasībhāva’’nti hi vacanato pariyositasaṅkappatāpi bhagavato ariyamaggeneva nipphannāti.

'අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරියං' යනු උතුම් වූ නිශ්‍රය වූ ද, ආදි බ්‍රහ්මචර්යාව වූ ද, පුරාණ බ්‍රහ්මචර්යාව වූ ද ආර්ය මාර්ගය මගින් සැක දුරු කළ, ප්‍රශ්න පහව ගිය, අභිප්‍රායයන් සම්පූර්ණ කළ බව අර්ථයයි. "පෙර නොඇසූ විරූ ධර්මයන්හි තමන් වහන්සේ ම සත්‍යයන් අවබෝධ කළ සේක, එහි දී සර්වඥතා ඤාණයට පැමිණි සේක, බලයන්හි වශී භාවයට පැමිණි සේක" යන වචනයට අනුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිප්‍රායයන් සම්පූර්ණ වීම ද ආර්ය මාර්ගයෙන් ම සිදු වූවකි.

297. Yathariva bhagavāti yathā bhagavā, evaṃ ekasmiṃ jambudīpatale catūsu disāsu cārikaṃ caramānā aho vata cattāro jinā dhammaṃ deseyyunti paccāsisamānā vadanti. Athāpare tīsu maṇḍalesu ekato vicaraṇabhāvaṃ ākaṅkhamānā tayo sammāsambuddhāti āhaṃsu. Apare – ‘‘dasa pāramiyo nāma pūretvā catunnaṃ tiṇṇaṃ vā uppatti dullabhā, sace pana eko nibaddhavāsaṃ vasanto dhammaṃ deseyya, eko cārikaṃ caranto, evampi jambudīpo sobheyya ceva, bahuñca hitasukhamadhigaccheyyā’’ti cintetvā aho vata, mārisāti āhaṃsu.

297. 'යථරිව භගවා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙන් ම එක් දඹදිව් තලයෙහි සතර දිශාවෙහි සතර නමක් බුදුවරුන් චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින් ධර්මය දේශනා කරන්නේ නම් කෙතරම් අගනේ ද යැයි බලාපොරොත්තු වෙමින් පවසති. ඉන් පසු තවත් පිරිසක් මණ්ඩල තුනක එක්ව හැසිරෙන බුදුවරුන් තුන් නමක් ප්‍රාර්ථනා කළහ. තවත් පිරිසක් පවසනුයේ, "දස පාරමිතා පුරා බුදුවරුන් සිව් නමකගේ හෝ තුන් නමකගේ උපත දුර්ලභ ය, ඉදින් එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් ස්ථිරව වැඩ වෙසෙමින් ධර්මය දේශනා කරන්නේ නම්, තවත් නමක් චාරිකාවෙහි වඩින්නේ නම්, එවිට ද දඹදිව බබළන්නේ ය, බොහෝ දෙනාට හිතසුව සැලසෙන්නේ ය" යැයි සිතා "නිදුකාණන් වහන්ස, කෙතරම් අගනේ ද" යි පැවසූහ.

298. Aṭṭhānametaṃ anavakāso yanti ettha ṭhānaṃ avakāsoti ubhayametaṃ kāraṇādhivacanameva. Kāraṇañhi tiṭṭhati ettha tadāyattavuttitāya phalanti ṭhānaṃ. Okāso viya cassa taṃ tena vinā aññattha abhāvatoti avakāso. Yanti karaṇatthe paccattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti [Pg.252] – ‘‘yena kāraṇena ekissā lokadhātuyā dve buddhā ekato uppajjeyyuṃ, taṃ kāraṇaṃ natthī’’ti.

298. 'අට්ඨානමෙතං අනවකාසෝ' යන්නෙහි 'ඨාන' සහ 'අවකාස' යන පද දෙකම හේතුව හැඳින්වීමට යෙදෙන පද වේ. යම් හේතුවක් මත ඵලය රඳා පවතින බැවින් එය 'ස්ථානය' (ඨාන) නම් වේ. එම හේතුව නොමැතිව වෙනත් තැනක ඵලය ඇති නොවන බැවින් එය 'අවකාශය' (ඕකාස) වැනි ය. මෙයින් අදහස් කරනුයේ, යම් හේතුවකින් එක් ලෝක ධාතුවක බුදුවරුන් දෙනමක් එකවර පහළ වන්නේ ද, එවැනි හේතුවක් ලොව නැති බවයි.

Ettha ca –

මෙහි දී -

‘‘Yāvatā candimasūriyā, pariharanti disā bhanti virocanā;

Tāva sahassadhā loko, ettha te vattate vaso’’ti. (ma. ni. 1.503) –

"යම් තාක් සඳ හිරු දෙදෙනා දිශාවන්හි බබළමින් විරාජමාන වෙමින් සැරිසරත් ද, ඒ තාක් වූ දහසක් ලෝක ධාතුවෙහි ඔබගේ ආධිපත්‍යය පවතී" (යනුවෙනි).

Gāthāya ekacakkavāḷameva ekā lokadhātu. ‘‘Sahassī lokadhātu akampitthā’’ti (a. ni. 3.126) āgataṭṭhāne cakkavāḷasahassaṃ ekā lokadhātu. ‘‘Ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato tisahassimahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpeyya, obhāsena ca phareyyā’’ti (a. ni. 3.81) āgataṭṭhāne tisahassimahāsahassī ekā lokadhātu. ‘‘Ayañca dasasahassī lokadhātū’’ti (ma. ni. 3.201) āgataṭṭhāne dasacakkavāḷasahassāni ekā lokadhātu. Taṃ sandhāya ekissā lokadhātuyāti āha. Ettakañhi jātikhettaṃ nāma. Tatrāpi ṭhapetvā imasmiṃ cakkavāḷe jambudīpassa majjhimadesaṃ na aññatra buddhā uppajjanti jātikhettato pana paraṃ buddhānaṃ uppattiṭṭhānameva na paññāyati. Yenatthenāti yena pavāraṇasaṅgahatthena.

ගාථාවෙහි දැක්වෙන පරිදි එක් සක්වළක් යනු එක් ලෝක ධාතුවකි. "සහස්සී ලෝකධාතු අකම්පිත්ථ" යන තන්හි සක්වළ දහසක් එක් ලෝක ධාතුවකි. "ආනන්දයෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ කැමති වන්නේ නම් තිසහස්සී මහා සහස්සී ලෝක ධාතුව ශබ්දයෙන් දැනුම් දිය හැක, ආලෝකයෙන් ද පැතිරවිය හැක" යන තන්හි දහස තුන් වරක් ගුණ කළ විට ලැබෙන ලෝක ධාතු ප්‍රමාණය එක් ලෝක ධාතුවකි. "මේ දසදහසක් ලෝක ධාතුව" යන තන්හි සක්වළ දසදහසක් එක් ලෝක ධාතුවකි. ඒ දසදහසක් සක්වළ අදහස් කරමින් 'එක් ලෝක ධාතුවක' යැයි වදාළ සේක. මෙය ජාති ක්ෂේත්‍රය නම් වේ. එහි ද මේ සක්වළෙහි දඹදිව මධ්‍ය දේශය හැර වෙනත් තැනක බුදුවරු පහළ නොවන අතර, ජාති ක්ෂේත්‍රයෙන් බැහැරව බුදුවරුන්ගේ උපතක් ගැන ත්‍රිපිටකයෙහි සඳහන් නොවේ. 'යෙනත්ථේන' යනු යම් පවාරණ සංග්‍රහයක් කිරීමේ කාර්යය හේතුවෙනි.

Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā

සනන්කුමාර කථා වර්ණනාවයි.

300. Vaṇṇena ceva yasasā cāti alaṅkāraparivārena ca puññasiriyā cāti attho.

300. 'වණ්ණේන චේව යසසා ච' යන්නෙන් ආභරණ පරිවාර සම්පත්තියෙන් සහ පින් මහිමයෙන් ද යන අර්ථයයි.

301. Sādhu mahābrahmeti ettha sampasādane sādhusaddo. Saṅkhāya modāmāti jānitvā modāma.

301. 'සාධු මහාබ්‍රහ්මේ' යන්නෙහි 'සාධු' ශබ්දය ප්‍රසාදය පළ කිරීම පිණිස යෙදේ. 'සංඛාය මෝදාම' යනු (කරුණු) දැනගෙන සතුටු වන්නෙමු යන්නයි.

Govindabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā

ගෝවින්ද බ්‍රාහ්මණ වස්තු වර්ණනාවයි.

304. Yāva dīgharattaṃ mahāpaññova so bhagavāti ettakanti paricchinditvā na sakkā vattuṃ, atha kho yāva dīgharattaṃ aticirarattaṃ mahāpaññova so bhagavā. Noti kathaṃ tumhe maññathāti. Atha sayamevetaṃ pañhaṃ byākātukāmo – ‘‘anacchariyametaṃ, mārisā, yaṃ idāni pāramiyo [Pg.253] pūretvā bodhipallaṅke tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ bhinditvā paṭividdhaasādhāraṇañāṇo so bhagavā mahāpañño bhaveyya, kimettha acchariyaṃ, aparipakkāya pana bodhiyā padesañāṇe ṭhitassa sarāgādikālepi mahāpaññabhāvameva vo, mārisā, kathessāmī’’ti bhavapaṭicchannakāraṇaṃ āharitvā dassento bhūtapubbaṃ bhotiādimāha.

304. "ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බොහෝ කලක් මහත් ප්‍රඥා ඇතිවම සිටි සේක" යන්න මෙපමණ යැයි සීමා කළ නොහැක. සැබවින්ම ඉතා දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහත් ප්‍රඥාවන්ත වූ සේක. "ඔබ ඒ ගැන කුමක් සිතන්නේ ද?" යන්න ප්‍රශ්නයකි. එවිට තමන් වහන්සේ ම එම ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමට කැමතිව, "නිදුකාණනි, පාරමිතා පුරා බෝධි පල්ලංකයේ දී මාරයන් තිදෙනෙකු පරාජය කර අසාධාරණ ඥානයන් අවබෝධ කරගත් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් මහත් ප්‍රඥාවන්ත වීම පුදුමයක් නොවේ. එහි ඇති ආශ්චර්යය කිම? පින්වත්නි, බෝධිය නොමේරූ කාලයෙහි, එක් ප්‍රදේශයක පමණක් වූ ඤාණයෙහි පිහිටා සිටි, රාගාදී කෙලෙස් සහිතව සිටි කාලයෙහි පවා උන්වහන්සේගේ තිබූ මහත් ප්‍රඥා ඇති බව මම ඔබට පවසන්නෙමි" යි භවයෙන් වැසුණු කරුණු ගෙන හැර දක්වමින් 'භූතපුබ්බං භෝති' යනාදිය වදාළ සේක.

Purohitoti sabbakiccāni anusāsanapurohito. Govindoti govindiyābhisekena abhisitto, pakatiyā panassa aññadeva nāmaṃ, abhisittakālato paṭṭhāya ‘‘govindo’’ti saṅkhyaṃ gato. Jotipāloti jotanato ca pālanato ca jotipālo. Tassa kira jātadivase sabbāvudhāni ujjotiṃsu. Rājāpi paccūsasamaye attano maṅgalāvudhaṃ pajjalitaṃ disvā bhīto aṭṭhāsi. Govindo pātova rājūpaṭṭhānaṃ gantvā sukhaseyyaṃ pucchi rājā – ‘‘kuto me ācariya, sukhaseyyā’’ti vatvā taṃ kāraṇaṃ ārocesi. Mā bhāyi, mahārāja, mayhaṃ putto jāto, tassānubhāvena sakalanagare āvudhāni pajjaliṃsūti. Rājā – ‘‘kiṃ nu kho me kumāro paccatthiko bhaveyyā’’ti cintetvā suṭṭhutaraṃ bhāyi. ‘‘Kiṃ vitakkesi mahārājā’’ti ca puṭṭho tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ govindo ‘‘mā bhāyi mahārāja, neso kumāro tumhākaṃ dubbhissati, sakalajambudīpe pana tena samo paññāya na bhavissati, mama puttassa vacanena mahājanassa kaṅkhā chijjissati, tumhākañca sabbakiccāni anusāsissatī’’ti samassāseti. Rājā tuṭṭho – ‘‘kumārassa khīramūlaṃ hotū’’ti sahassaṃ datvā ‘‘kumāraṃ mahallakakāle mama dassethā’’ti āha. Kumāro anupubbena vuḍḍhimanuppatto. Jotitattā panassa pālanasamatthatāya ca jotipālotveva nāmaṃ akaṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘jotanato ca pālanato ca jotipālo’’ti.

‘පුරෝහිත’ යනු සියලු කටයුතුවලදී අනුශාසනා කරන්නා වූ පූර්වගාමී තැනැත්තායි. ‘ගෝවින්ද’ යනු ගෝවින්දිය අභිෂේකයෙන් අභිෂේක ලද්දෙකි. ස්වභාවයෙන්ම මොහුට වෙනත් නමක් තිබුණද, අභිෂේක කළ කාලයේ සිට ‘ගෝවින්ද’ යන නමින් ප්‍රචලිත විය. ‘ජෝතිපාල’ යනු බැබළීම (ජෝතන) සහ ආරක්ෂා කිරීම (පාලන) යන කරුණු නිසා ලැබුණු නමකි. කියැවෙන පරිදි මොහු උපන් දිනයේදී සියලු ආයුධ බැබළුණි. රජතුමාද අලුයම් කාලයේදී තමන්ගේ මංගල ආයුධය දැල්වෙනු දැක බියට පත්ව සිටියේය. ගෝවින්ද පඬිවරයා උදෑසනම රජු බැහැදැකීමට ගොස් සැපවත් නින්දක් ලැබුණේදැයි විමසීය. ‘ආචාර්යතුමනි, මට කොහින්ද සැපවත් නින්දක්?’ යැයි පවසා රජතුමා සිදු වූ දේ පැවසීය. ‘මහරජ, බිය නොවන්න. මට පුතෙකු උපන්නා, ඔහුගේ ආනුභාවයෙන් මුළු නගරයේම ආයුධ බැබළුණි’ යැයි පඬිවරයා පැවසීය. ‘කුමාරයා මගේ සතුරෙකු වේදැයි’ සිතා රජතුමා වඩාත් බිය විය. ‘මහරජ, කුමක් සිතන්නේද?’ යැයි ඇසූ විට රජු ඒ බව පැවසීය. එවිට ගෝවින්ද පඬිවරයා, ‘මහරජ බිය නොවන්න, මේ කුමාරයා ඔබට ද්‍රෝහි වන්නේ නැත. මුළු දඹදිවෙහිම ඔහුට සමාන ප්‍රඥාවන්තයෙකු නොසිටිනු ඇත. මගේ පුතාගේ වචනයෙන් මහා ජනයාගේ සැක දුරු වනු ඇත, ඔහු ඔබගේ සියලු කටයුතු සඳහා අනුශාසනා කරනු ඇත’ යැයි සනසාලීය. රජතුමා සතුටට පත්ව, ‘කුමාරයාට කිරි මිලය සඳහා මෙය වේවා’ යැයි පවසා දහසක් දී, ‘කුමාරයා වැඩුණු පසු මට පෙන්වන්න’ යැයි කීවේය. කුමාරයා පිළිවෙළින් වැඩුණි. ඔහුගේ දීප්තිමත් බව හා ආරක්ෂා කිරීමට ඇති දක්ෂතාවය නිසා ඔහුට ‘ජෝතිපාල’ යනුවෙන්ම නම තැබූහ. ඒ නිසාම ‘බැබළීමෙන් හා ආරක්ෂා කිරීමෙන් ජෝතිපාල නම් වේ’ යැයි කියන ලදී.

Sammā vossajjitvāti sammā vossajjitvā. Ayameva vā pāṭho. Alamatthadasataroti samattho paṭibalo atthadaso alamatthadaso, taṃ alamatthadasaṃ tiretīti alamatthadasataro. Jotipālasseva māṇavassa anusāsaniyāti sopi jotipālaṃyeva pucchitvā anusāsatīti dasseti.

‘සම්මා වොස්සජ්ජිත්වා’ යනු මැනවින් අත්හැර දමා යන්නයි. මේ පාඨයම හෝ පවතී. ‘අලමත්ථදසතරෝ’ යනු දක්ෂ වූ, සමර්ථ වූ, අර්ථය දක්නා වූ, අර්ථය දැකීමට ඉතාමත් සමර්ථ වූ තැනැත්තා යන්නයි. ජෝතිපාල මාණවකයාගේ අනුශාසනාව යනු ඔහු ජෝතිපාලගෙන්ම විමසා අනුශාසනා කරන බව දක්වයි.

305. Bhavamatthu [Pg.254] bhavantaṃ jotipālanti bhoto jotipālassa bhavo vuddhi visesādhigamo sabbakalyāṇañceva maṅgalañca hotūti attho. Sammodanīyaṃ kathanti? ‘‘Alaṃ, mahārāja, mā cintayi, dhuvadhammo esa sabbasattāna’’ntiādinā nayena maraṇappaṭisaṃyuttaṃ sokavinodanapaṭisanthārakathaṃ pariyosāpetvā. Mā no bhavaṃ jotipālo anusāsaniyā paccabyāhāsīti mā paṭibyākāsi, ‘‘anusāsā’’ti vutto – ‘‘nāhaṃ anusāsāmī’’ti no mā anusāsaniyā paccakkhāsīti attho. Abhisambhosīti saṃvidahitvā paṭṭhapesi. Manussā evamāhaṃsūti taṃ pitarā mahāpaññataraṃ sabbakiccāni anusāsantaṃ sabbakamme abhisambhavantaṃ disvā tuṭṭhacittā govindo vata, bho, brāhmaṇo, mahāgovindo vata, bho, brāhmaṇoti evamāhaṃsu. Idaṃ vuttaṃ hoti, ‘‘govindo vata, bho, brāhmaṇo ahosi etassa pitā; ayaṃ pana mahāgovindo vata, bho, brāhmaṇo’’ti.

305. ‘භවමත්ථු භවන්තං ජෝතිපාලං’ යනු පින්වත් ජෝතිපාලයන්ට දියුණුව, වෘද්ධිය, විශේෂ අධිගමයන් හා සියලු යහපත හා මංගල්‍යය අත් වේවා යන්නයි. ‘සම්මෝදනීය කථාව’ යනු කුමක්ද? ‘මහරජ, මෙය සෑහේ, සිතන්න එපා, මෙය සියලු සත්වයන්ට පොදු වූ ස්ථිර ධර්මයකි (මරණය)’ යනාදී ක්‍රමයෙන් මරණය හා සම්බන්ධ වූ, ශෝකය දුරු කරන සුහද කථාව නිමා කොට යන්නයි. ‘මා නෝ භවං ජෝතිපාලෝ අනුසාසනියා පච්චබ්‍යාහාසි’ යනු අපට විරුද්ධ නොවන්න, ‘අනුශාසනා කරන්න’ යැයි කී විට ‘මම අනුශාසනා නොකරමි’ යැයි පවසා අපගේ අනුශාසනා ඉල්ලීම ප්‍රතික්ෂේප නොකරන්න යන අර්ථයයි. ‘අභිසම්භොසි’ යනු මැනවින් සංවිධානය කොට පිහිටුවීමයි. ‘මිනිස්සු මෙසේ කීහ’ යනු ඔහු තම පියාටත් වඩා මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකු වී සියලු කටයුතුවලදී අනුශාසනා කරනුත්, සියලු කර්මාන්තයන්හි දක්ෂ ලෙස යෙදෙනුත් දැක සතුටු සිත් ඇතිව ‘පින්වත්නි, ගෝවින්ද බ්‍රාහ්මණයා ඉතා උසස්ය, පින්වත්නි, මහා ගෝවින්ද බ්‍රාහ්මණයා ඉතා උසස්ය’ යැයි මෙසේ කීහ. මෙහි අදහස නම් ‘මේ කුමාරයාගේ පියා වූ ගෝවින්ද බ්‍රාහ්මණයා උසස් අයෙකි, එහෙත් මේ කුමාරයා නම් සැබැවින්ම මහා ගෝවින්ද බ්‍රාහ්මණයාය’ යන්නයි.

Rajjasaṃvibhajanavaṇṇanā

රාජ්‍ය බෙදා වෙන් කිරීම පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

306. Yena te cha khattiyāti ye te ‘‘sahāyā’’ti vuttā cha khattiyā, te kira reṇussa ekapitikā kaniṭṭhabhātaro, tasmā mahāgovindo ‘‘ayaṃ abhisitto etesaṃ rajjasaṃvibhāgaṃ kareyya vā na vā, yaṃnūnāhaṃ te paṭikacceva reṇussa santikaṃ pesetvā paṭiññaṃ gaṇhāpeyya’’nti cintento yena te cha khattiyā tenupasaṅkami. Rājakattāroti rājakārakā amaccā.

306. ‘යෙන තේ ඡ ඛත්තියා’ යනු යම් ඒ ‘යහළුවන්’ යැයි කියන ලද ක්ෂත්‍රියයන් හය දෙනායි. කියැවෙන පරිදි ඔවුන් රේණු රජුගේ එකම පියාට දාව උපන් බාල සහෝදරයන්ය. එබැවින් මහා ගෝවින්ද පඬිවරයා, ‘මොහු අභිෂේක ලැබූ පසු මොවුන්ට රාජ්‍යය බෙදා දෙයිද නැද්ද යන්න සැකයකි, එබැවින් මා කලින්ම ඔවුන් රේණු රජු වෙත යවා පොරොන්දුවක් ලබාගත යුතුය’ යැයි සිතා ඒ ක්ෂත්‍රියයන් හය දෙනා වෙත ගියේය. ‘රාජකත්තාරෝ’ යනු රජුන් ඇති කරන්නා වූ අමාත්‍යවරුන්ය.

307. Madanīyā kāmāti madakarā pamādakarā kāmā. Gacchante gacchante kāle esa anussaritumpi na sakkuṇeyya, tasmā āyantu bhonto āgacchantūti attho.

307. ‘මදනීයා කාමා’ යනු මත්වීම හා ප්‍රමාදය ඇති කරන කාමයන්ය. කාලය ගත වෙද්දී මොහුට (රේණු රජුට) මෙය මතක් කිරීමට පවා නොහැකි විය හැක, එබැවින් පින්වතුන් මෙහි පැමිණෙත්වා යන්න අර්ථයයි.

308. Sarāmahaṃ bhoti tadā kira manussānaṃ saccavādikālo hoti, tasmā ‘‘kadā mayā vuttaṃ, kena diṭṭhaṃ, kena suta’’nti abhūtaṃ avatvā ‘‘sarāmahaṃ bho’’ti āha. Sammodanīyaṃ kathanti kiṃ mahārāja devattaṃ gate raññe mā cintayittha, dhuvadhammo esa sabbasattānaṃ, evaṃbhāvino saṅkhārāti evarūpaṃ paṭisanthārakathaṃ. Sabbāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesīti sabbāni cha [Pg.255] rajjāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesi. Ekekassa rañño rajjaṃ tiyojanasataṃ hoti, reṇussa rañño rajjosaraṇapadeso dasagāvutaṃ, majjhe pana reṇussa rajjaṃ vitānasadisaṃ ahosi. Kasmā evaṃ paṭṭhapesīti? Kālena kālaṃ rājānaṃ passituṃ āgacchantā aññassa rajjaṃ apīḷetvā attano attano rajjapadeseneva āgamissanti ceva gamissanti ca. Pararajjaṃ otiṇṇassa hi – ‘‘bhattaṃ detha, goṇaṃ dethā’’ti vadato manussā ujjhāyanti – ‘‘ime rājāno attano attano vijitena na gacchanti, amhākaṃ pīḷaṃ karontī’’ti. Attano vijitena gacchantassa ‘‘amhākaṃ santikā iminā idañcidañca laddhabbamevā’’ti manussā pīḷaṃ na maññanti. Imamatthaṃ cintayitvā mahāgovindo ‘‘sammodamānā rājāno ciraṃ rajjamanusāsantū’’ti evaṃ paṭṭhapesi.

308. ‘සරාමහං භෝ’ යනු එකල මිනිසුන් සත්‍යවාදී වූ කාලයකි. එබැවින් ‘මා කවදාද කීවේ, කවුද දැක්කේ, කවුද ඇසුවේ’ යැයි අසත්‍යයක් නොකියා ‘පින්වත, මට මතකයි’ යැයි පැවසීය. ‘සම්මෝදනීය කථාව’ යනු මහරජ, පිය රජතුමා දෙව්ලොව ගිය විට ශෝක නොවන්න, මෙය සියලු සත්වයන්ට උරුම වූ ධර්මයකි, සංස්කාරයන් මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තාහ යනාදී වශයෙන් කළ පිළිසඳර කථාවයි. ‘සබ්බානි සකටමුඛානි පට්ඨපේසි’ යනු සියලු රාජ්‍යයන් සයම කරත්තයක මුහුණතක හැඩයට (ත්‍රිකෝණාකාරව) පිහිටුවීමයි. එක් එක් රජෙකුගේ රාජ්‍යය යොදුන් තුන්සියයක් විය. රේණු රජුගේ රාජ්‍යයට ඇතුළු වන ප්‍රදේශය ගාවුත දසයකි. මැද රේණු රජුගේ රාජ්‍යය වියනක් මෙන් (සතරැස්ව) පිහිටියේය. කුමක් නිසා මෙසේ පිහිටුවූයේද? කලින් කලට රජු දැකීමට එන රජවරුන් අන් අයගේ රාජ්‍යයන්ට පීඩා නොකර තමන්ගේම රාජ්‍ය ප්‍රදේශවලින්ම ඒමට හා යාමට හැකි වන පරිදි මෙය සැලසුම් කරන ලදී. අනුන්ගේ රාජ්‍යයකට ඇතුළු වූ රජෙකු ‘බත් දෙන්න, ගවයන් දෙන්න’ යැයි කියන විට මිනිස්සු ‘මේ රජවරු තමන්ගේ රටින් නොගොස් අපට පීඩා කරති’ යැයි දොස් නගති. තමන්ගේම රටින් යන විට මිනිස්සු එය පීඩාවක් ලෙස නොසලකති. මේ කරුණ සිතා මහා ගෝවින්ද පඬිවරයා ‘රජවරු සතුටින් බොහෝ කලක් රාජ්‍ය අනුශාසනා කෙරෙත්වා’ යැයි සිතා මෙසේ රාජ්‍යයන් පිහිටුවීය.

‘‘Dantapuraṃ kaliṅgānaṃ, assakānañca potanaṃ;

Māhissati avantīnaṃ, sovīrānañca rodukaṃ.Mithilā ca videhānaṃ, campā aṅgesu māpitā;

Bārāṇasī ca kāsīnaṃ, ete govindamāpitā’’ti. –

“කලිංගයන්ගේ දන්තපුරයද, අස්සකයන්ගේ පෝතනයද, අවන්තීන්ගේ මාහිස්සතියද, සෝවීරයන්ගේ රෝදුකයද, විදේහයන්ගේ මිථිලාවද, අංග රටෙහි චම්පාවද, කාසීන්ගේ බාරාණසියද යන මේ නගර මහා ගෝවින්ද පඬිවරයා විසින් නිර්මාණය කරන ලදී.”

Etāni satta nagarāni mahāgovindeneva tesaṃ rājūnaṃ atthāya māpitāni.

මේ සතක් වූ නගරයන් මහා ගෝවින්දයා විසින්ම ඒ ඒ රජවරුන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා නිර්මාණය කරන ලදී.

‘‘Sattabhū brahmadatto ca, vessabhū bharato saha;

Reṇu dve ca dhataraṭṭhā, tadāsuṃ satta bhāradhā’’ti. –

“සත්තභූ, බ්‍රහ්මදත්ත, වෙස්සභූ, භරත සහ රේණු යන රජවරුද, ධතරට්ඨ යන නමින් රජවරු දෙදෙනෙක්ද වශයෙන් එකල රාජ්‍ය භාරය දැරූ රජවරු සත් දෙනෙක් වූහ.”

Imāni tesaṃ sattannampi nāmāni. Tesu hi eko sattabhū nāma ahosi, eko brahmadatto nāma, eko vessabhū nāma, eko teneva saha bharato nāma, eko reṇu nāma, dve pana dhataraṭṭhāti ime satta jambudīpatale bhāradhā mahārājāno ahesunti.

මේ ඒ රජවරුන් සත් දෙනාගේ නම් වේ. ඔවුන් අතර එක් අයෙක් සත්තභූ නම් විය, එක් අයෙක් බ්‍රහ්මදත්ත නම් විය, එක් අයෙක් වෙස්සභූ නම් විය, ඔහු සමඟම භරත නම් රජෙකු විය, එක් අයෙක් රේණු නම් විය, ධතරට්ඨ නමින් රජවරු දෙදෙනෙක් වූහ. මෙසේ මේ සත් දෙනා දඹදිව් තලයේ රාජ්‍ය විචාල මහා රජවරු වූහ.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රථම භාණවාර වර්ණනාව නිම විය.

Kittisaddaabbhuggamanavaṇṇanā

කීර්ති ශබ්දය පැතිර යාම පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

311. Upasaṅkamiṃsūti [Pg.256] ‘‘amhākaṃ ayaṃ issariyasampatti na aññassānubhāvena, mahāgovindassānubhāvena nipphannā. Mahāgovindo amhe satta rājāno samagge katvā jambudīpatale patiṭṭhāpesi, pubbūpakārissa pana na sukarā paṭikiriyā kātuṃ. Amhe sattapi jane esoyeva anusāsatu, etaṃyeva senāpatiñca purohitañca karoma, evaṃ no vuddhi bhavissatī’’ti cintetvā upasaṅkamiṃsu. Mahāgovindopi – ‘‘mayā ete samaggā katā, sace etesaṃ añño senāpati purohito ca bhavissati, tato attano attano senāpatipurohitānaṃ vacanaṃ gahetvā aññamaññaṃ bhindissanti, adhivāsemi nesaṃ senāpatiṭṭhānañca purohitaṭṭhānañcā’’ti cintetvā ‘‘evaṃ bho’’ti paccassosi.

311. "එළඹුණාහුය" යනු "අපගේ මෙම ඓශ්චර්ය සම්පත්තිය අන් අයෙකුගේ ආනුභාවයෙන් නොව, මහාගෝවින්දයාගේම ආනුභාවයෙන් සිදුවූවකි. මහාගෝවින්දයා අප රජවරුන් සත්දෙනා සමගි කරවා දඹදිව් තලයෙහි පිහිටුවූයේය. එබැවින් පෙර උපකාර කළ තැනැත්තාට පෙරළා උපකාර කිරීම පහසු නොවේ. මේ මහාගෝවින්දයාම අප සත්දෙනාටම අනුශාසනා කෙරේවා. ඔහුම අපගේ සේනාපති හා පුරෝහිත කරගනිමු. එවිට අපට දියුණුවක් වනු ඇත" යි සිතා ඔවුහු මහාගෝවින්දයා වෙත එළඹුණාහුය. මහාගෝවින්ද බමුණා ද "මා විසින් මොවුන් සමගි කරන ලදී. ඉදින් මොවුන්ට මා හැර අන් සේනාපතියෙකු හෝ පුරෝහිතයෙකු වුවහොත්, එවිට තම තමන්ගේ සේනාපති පුරෝහිතයන්ගේ වචන අසා ඔවුනොවුන් බිඳී යනු ඇත. එබැවින් මොවුන්ගේ සේනාපති තනතුර සහ පුරෝහිත තනතුර මම පිළිගනිමි" යි සිතා "පින්වතුනි, එසේ වේවා" යි පිළිතුරු දුන්නේය.

Satta ca brāhmaṇamahāsāleti ‘‘ahaṃ sabbaṭṭhānesu sammukho bhaveyyaṃ vā na vā, yatthāhaṃ sammukho na bhavissāmi, tattheva te kattabbaṃ karissantī’’ti satta anupurohite ṭhapesi. Te sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘satta ca brāhmaṇamahāsāle’’ti. Divasassa dvikkhattuṃ vā sāyaṃ pāto vā nahāyantīti nahātakā. Vatacariyapariyosāne vā nahātā, tato paṭṭhāya brāhmaṇehi saddhiṃ na khādanti na pivantīti nahātakā.

"බ්‍රාහ්මණ මහාසාලවරුන් සත්දෙනෙක් ද" යනු "මම සෑම තැනකම ඉදිරිපත් විය හැකි හෝ නොහැකි විය හැකිය. මා ඉදිරිපත් නොවන තැන්හි මොවුහු කටයුතු කරනු ඇත" යි සිතා අනු-පුරෝහිතවරුන් සත්දෙනෙකු පත් කළේය. ඔවුන් අරභයා "සත්ත ච බ්‍රාහ්මණ මහාසාලේ" යන්න පවසන ලදී. දවසට දෙවරක් - එනම් සවස සහ උදෑසන ස්නානය කරන බැවින් ඔවුහු "නහාතකයෝ" නම් වෙති. එසේ නැතහොත් වත් පිළිවෙත් අවසානයේ ස්නානය කොට, එතැන් පටන් අන් බමුණන් සමඟ එක්ව අනුභව නොකරන, පානය නොකරන බැවින් ද ඔවුහු "නහාතකයෝ" නම් වෙති.

312. Abbhuggacchīti abhiuggacchi. Tadā kira manussānaṃ ‘‘na brahmunā saddhiṃ amantetvā sakkā evaṃ sakalajambudīpaṃ anusāsitu’’nti nisinnanisinnaṭṭhāne ayameva kathā pavattittha. Na kho panāhanti mahāpuriso kira – ‘‘ayaṃ mayhaṃ abhūto vaṇṇo uppanno, vaṇṇuppatti kho pana na bhāriyā, uppannassa vaṇṇassa rakkhanameva bhāriyaṃ, ayañca me acintetvā amantetvā karontasseva vaṇṇo uppannova, cintetvā mantetvā karontassa pana vitthārikataro bhavissatī’’ti brahmadassane upāyaṃ pariyesanto taṃ disvā sutaṃ kho pana metantiādiatthaṃ parivitakkesi.

312. "පැතිර ගියේය" යනු අභ්‍යුද්ගච්ඡති යන්නයි. එකල මිනිසුන් අතර "බ්‍රහ්මයා සමඟ සාකච්ඡා නොකොට මුළු දඹදිවට මෙසේ අනුශාසනා කිරීමට නොහැකිය" යි වාඩි වී සිටින සිටින තැන්වල මෙම කතාවම පැතිර ගියේය. මහා පුරුෂයා මෙසේ සිතුවේය: "මා කෙරෙහි මෙබඳු අසත්‍ය කීර්තියක් හටගෙන ඇත. කීර්තියක් ඇතිවීම අපහසු නැත, නමුත් ඇතිවූ කීර්තිය රැක ගැනීමම භාරදූර කාර්යයකි. මා බ්‍රහ්මයා ගැන නොසිතා, සාකච්ඡා නොකොට කටයුතු කරන විටත් මෙබඳු කීර්තියක් ඇති විය. ඉදින් සැබවින්ම සිතා බලා සාකච්ඡා කොට කරන්නේ නම් එය තවත් පැතිර යනු ඇත." මෙසේ සිතා බ්‍රහ්මයා දැකීමේ උපක්‍රමයක් සොයන්නේ "මට මෙසේ අසන්නට ලැබුණි" යනාදී අර්ථය මෙනෙහි කළේය.

313. Yena [Pg.257] reṇu rājā tenupasaṅkamīti evaṃ me antarā daṭṭhukāmo vā sallapitukāmo vā na bhavissati, yato chinnapalibodho sukhaṃ viharissāmīti palibodhupacchedanatthaṃ upasaṅkami, esa nayo sabbattha.

313. "රේණු රජු යම් තැනක ද එතැනට එළඹියේය" යනු "මෙසේ මට මේ අතරතුර කිසිවෙකු දැකීමට හෝ කතා කිරීමට අවශ්‍ය නොවනු ඇත. එවිට බාධාවන්ගෙන් තොරව සුවසේ වාසය කළ හැකිය" යි පලිබෝධ සිඳලීම පිණිස එළඹුණේය. අනෙක් රජවරුන් සම්බන්ධයෙන් ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

316. Sādisiyoti samavaṇṇā samajātikā.

316. "සාදිසීහු" යනු සමාන වර්ණ ඇති, සමාන ජාති ඇති (භාර්යාවන්) යන්නයි.

317. Navaṃ sandhāgāraṃ kāretvāti rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanasampannaṃ vassike cattāro māse vasanakkhamaṃ bahi naḷaparikkhittaṃ vicittaṃ āvasathaṃ kāretvā. Karuṇaṃ jhānaṃ jhāyīti karuṇāya tikacatukkajjhānaṃ jhāyi, karuṇāmukhena panettha avasesāpi tayo brahmavihārā gahitāva. Ukkaṇṭhanā paritassanāti jhānabhūmiyaṃ ṭhitassa anabhiratiukkaṇṭhanā vā bhayaparitassanā vā natthi, brahmuno pana āgamanapatthanā āgamanataṇhā ahūti attho.

317. "අලුත් සන්ථාගාරයක් කරවා" යනු රාත්‍රී කාලයේත් දහවල් කාලයේත් විසීමට හා සක්මන් කිරීමට සුදුසු, වස් කාලයේ මාස හතරක් විසීමට හැකි, පිටත බට ගස්වලින් වට වූ විසිතුරු නවාතැනක් කරවා යන්නයි. "කරුණා ධ්‍යානය වැඩුවේය" යනු කරුණාව අරමුණු කොට තෙවන හෝ සිවුවන ධ්‍යානයන් වැඩුවේය යන්නයි. මෙහි කරුණාව මුල් කොට ගෙන ඉතිරි බ්‍රහ්මවිහාර තුන ද ගන්නා ලදී. "කලකිරීම හා තැතිගැනීම" යනු ධ්‍යාන භූමියෙහි සිටින්නාට නොඇලීම නිසා ඇතිවන කලකිරීමක් හෝ භය නිසා ඇතිවන තැතිගැනීමක් නැත. මෙහි අර්ථය නම් බ්‍රහ්මයාගේ පැමිණීම ප්‍රාර්ථනා කිරීම හෙවත් පැමිණීම කෙරෙහි ඇති ආශාවයි.

Brahmunāsākacchāvaṇṇanā

බ්‍රහ්මයා සමඟ කළ සාකච්ඡාවෙහි වර්ණනාවයි.

318. Bhayanti cittutrāsabhayameva. Ajānantāti ajānamānā. Kathaṃ jānemu taṃ mayanti (dī. ni. 2.179) mayaṃ kinti taṃ jānāma, ayaṃ katthavāsiko, kinnāmo, kiṃ gottotiādīnaṃ ākārānaṃ kena ākārena taṃ dhārayāmāti attho.

318. "භය" යනු සිතෙහි ඇතිවන තැතිගැනීම හෙවත් බියම වේ. "නොදන්නාහු" යනු නොදැන සිටින්නාහුය. "අපි ඔබව කෙසේ හඳුනා ගනිමුද" යනු "අපි ඔබව කෙසේ දනිමුද? මොහු කොහේ වසන්නෙක්ද? නම කුමක්ද? ගෝත්‍රය කුමක්ද? යනාදී ආකාර අතුරින් කිනම් ආකාරයකින් ඔබව මතක තබා ගනිමුද?" යනු අර්ථයයි.

Maṃ ve kumāraṃ jānantīti maṃ ‘‘kumāro’’ti ‘‘daharo’’ti jānanti. Brahmaloketi seṭṭhaloke. Sanantananti ciratanaṃ porāṇakaṃ. Ahaṃ so porāṇakumāro sanaṅkumāro nāma brahmāti dasseti. Evaṃ govinda jānāhīti govinda paṇḍita, tvaṃ evaṃ jānāhi, evaṃ maṃ dhārehi.

"මා කුමාරයෙකු ලෙස දනිති" යනු මාව 'කුමාරයා' කියා හෝ 'තරුණයා' කියා හඳුනති. "බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ලෝකයෙහි යන්නයි. "සනන්තන" යනු බොහෝ කල් පැවති, පැරණි වූ යන්නයි. "මම ඒ පුරාණ කුමාර වූ සනංකුමාර නම් බ්‍රහ්මයා වෙමි" යි මෙයින් පෙන්වා දෙයි. "ගෝවින්දය, මෙසේ දැනගන්න" යනු පණ්ඩිත ගෝවින්දය, ඔබ මෙසේ දැනගන්න, මෙසේ මාව මතක තබා ගන්න යන්නයි.

‘‘Āsanaṃ udakaṃ pajjaṃ, madhusākañca brahmuno;

Agghe bhavantaṃ pucchāma, agghaṃ kurutu no bhava’’nti. –

"බ්‍රහ්මයාණන් වහන්ස, මේ අසුනය, පැන්ය, පා දෝනා පැන්ය, මී පැණි මිශ්‍ර එළවළුය. පූජනීය වූ ඔබ වහන්සේගෙන් ඒ පූජා පිළිගැනීම ගැන විමසමු. පින්වතුන් වහන්ස, අපගේ මේ පූජාව පිළිගන්නා සේක්වා."

Ettha agghanti atithino upanāmetabbaṃ vuccati. Teneva idamāsanaṃ paññattaṃ, ettha nisīdatha, idaṃ udakaṃ parisuddhaṃ, ito pānīyaṃ pivatha, pāde dhovatha, idaṃ pajjaṃ pādānaṃ hitatthāya abhisaṅkhataṃ telaṃ, ito pāde makkhetha, idaṃ madhusākanti. Bodhisattassa brahmacariyaṃ na aññesaṃ brahmacariyasadisaṃ hoti, na so ‘‘idaṃ sve, idaṃ tatiyadivase bhavissatī’’ti sannidhiṃ [Pg.258] nāma karoti. Madhusākaṃ pana aloṇaṃ adhūpanaṃ atakkaṃ udakena seditasākaṃ, taṃ sandhāyesa – ‘‘idaṃ paribhuñjathā’’ti vadanto ‘‘agghe bhavantaṃ pucchāmā’’tiādimāha. Ime sabbepi agghā brahmuno atthi. Te agghe bhavantaṃ pucchāma. Evaṃ pucchantānañca agghaṃ kurutu no bhavaṃ, paṭiggaṇhātu no bhavaṃ idamagghanti vuttaṃ hoti. Kiṃ panesa – ‘‘ito ekampi brahmā na bhuñjatī’’ti idaṃ na jānātīti. No na jānāti, jānantopi attano santike āgato atithi pucchitabboti vattasīsena pucchati.

මෙහි "අග්ඝ" යනු අමුත්තෙකුට පිළිගැන්විය යුතු පූජා වස්තුවට කියනු ලැබේ. එබැවින් "මේ අසුන පනවන ලදී, මෙහි වැඩ හිඳින්න, මේ ජලය පිරිසිදුය, මෙයින් පැන් වළඳන්න, පා සෝදන්න, මේ පා දෝනා තෙල් පාදයන්ගේ සුවය පිණිස පිළියෙළ කරන ලද්දකි, මෙයින් පා තෙල් ගාන්න, මේ මී පැණි මිශ්‍ර වෑංජනයකි" යි පැවසිය. බෝධිසත්වයන්ගේ බ්‍රහ්මචර්යාව අන් අයගේ බ්‍රහ්මචර්යාව වැනි නොවේ. "මෙය හෙටටය, මෙය අනිද්දාටය" යි ඔහු කිසිවක් රැස් කර නොතබයි. "මධුසාක" යනු ලුණු රහිත, දුම් නොදුන්, මෝරු රහිත, ජලයෙන් පමණක් තම්බා ගත් පලා වර්ගයකි. එය අරභයා "මෙය අනුභව කරන්න" යි පවසමින් "පූජනීය ඔබ වහන්සේගෙන් විමසමු" යනාදිය කීවේය. මේ සියලු පූජාවන් බ්‍රහ්මයා උදෙසා සූදානම්ව ඇත. "පූජනීය ඔබ වහන්සේගෙන් ඒ පූජාවන් ගැන විමසමු. මෙසේ විමසන අපගේ පූජාව ඔබ වහන්සේ පිළිගන්නා සේක්වා" යන්න මෙහි අදහසයි. "බ්‍රහ්මයා මින් එකක්වත් අනුභව නොකරන බව ඔහු නොදනීද?" යනුවෙන් ඇසිය හැකිය. ඔහු නොදන්නවා නොවේ, දනී. එසේ දැන සිටියත් තමා වෙත පැමිණි අමුත්තාගෙන් විමසිය යුතු බැවින් ලෝක සම්මත චාරිත්‍රයක් ලෙස එසේ විමසයි.

Atha kho brahmā – ‘‘kiṃ nu kho paṇḍito mama paribhogakaraṇābhāvaṃ ñatvā pucchati, udāhu kohaññe ṭhatvā pucchatī’’ti samannāharanto ‘‘vattasīse ṭhito pucchatī’’ti ñatvā paṭiggaṇhituṃ dāni me vaṭṭatīti paṭiggaṇhāma te agghaṃ, yaṃ tvaṃ govinda bhāsasīti āha. Yaṃ tvaṃ govinda bhāsasi – ‘‘idamāsanaṃ paññattaṃ, ettha nisīdathā’’tiādi, tatra te mayaṃ āsane nisinnā nāma homa, pānīyaṃ pītā nāma homa, pādāpi me dhotā nāma hontu, telenapi makkhitā nāma hontu, udakasākampi paribhuttaṃ nāma hotu, tayā dinnaṃ adhivāsitakālato paṭṭhāya yaṃ yaṃ tvaṃ bhāsasi, taṃ taṃ mayā paṭiggahitameva hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘paṭiggaṇhāma te agghaṃ, yaṃ tvaṃ govinda bhāsasī’’ti. Evaṃ pana agghaṃ paṭiggaṇhitvā pañhassa okāsaṃ karonto diṭṭhadhammahitatthāyātiādimāha.

එකල්හි බ්‍රහ්මයා "මේ පණ්ඩිතයා මා ආහාර පරිභෝජනය නොකරන බව දැනගෙනම විමසන්නේද? නැතහොත් මා මවිත කරවීමට විමසන්නේද?" යි මෙනෙහි කොට, "චාරිත්‍රයක් ලෙස විමසන්නේය" යි දැන, "දැන් මෙය පිළිගැනීම මට සුදුසුය" යි සිතා "ගෝවින්දය, ඔබ පවසන ඒ පූජාව මම පිළිගනිමි" යි කීවේය. "ගෝවින්දය, ඔබ යමක් පවසන්නේ නම් - එනම් මේ අසුන පනවන ලදී, මෙහි වැඩ හිඳින්න යනාදී වශයෙන් - එහිදී අපි ඒ අසුනෙහි වැඩ හුන්නා වන්නෙමු, පැන් වැළඳුවා වන්නෙමු, මාගේ පාද සෝදන ලද්දා මෙන්ම තෙල් ගාන ලද්දා ද වන්නෙමු, ජලයෙන් තම්බා ගත් පලා ද වළඳන ලද්දා වන්නෙමු. ඔබ විසින් දෙන ලද දෙය මා අනුමත කළ අවස්ථාවේ සිට ඔබ පවසන ඒ ඒ අසුන් ආදිය මා විසින් පිළිගන්නා ලද්දේම වෙයි." එබැවින් "ගෝවින්දය, ඔබ පවසන ඒ පූජාව අපි පිළිගනිමු" යි කියන ලදී. මෙසේ පූජාව පිළිගෙන ප්‍රශ්න ඇසීමට අවස්ථාව ලබා දෙමින් "දිට්ඨධම්ම හිතත්ථාය" යනාදිය පැවසීය.

Kaṅkhī akaṅkhiṃ paravediyesūti ahaṃ savicikiccho bhavantaṃ parena sayaṃ abhisaṅkhatattā parassa pākaṭesu paravediyesu pañhesu nibbicikicchaṃ.

සැක සහිත වූ මම, අනුන් විසින් තමන් විසින්ම පිළියෙළ කරන ලද හෙයින් අනුන්ට ප්‍රකට වූ පරවේදිය (අනුන් විසින් දත යුතු) ප්‍රශ්න විෂයයෙහි සැක රහිත වූ භවතුන් වහන්සේගෙන් (විමසමි).

Hitvā mamattanti idaṃ mama, idaṃ mamāti upakaraṇataṇhaṃ cajitvā. Manujesūti sattesu, manujesu yo koci manujo mamattaṃ hitvāti attho. Ekodibhūtoti ekībhūto, eko tiṭṭhanto eko nisīdantoti. Vacanattho panettha eko udeti pavattatīti ekodi, tādiso bhūtoti ekodibhūto. Karuṇedhimuttoti karuṇājhāne adhimutto, taṃ jhānaṃ nibbattetvāti attho. Nirāmagandhoti vissagandhavirahito. Ettha ṭhitoti etesu dhammesu ṭhito. Ettha ca sikkhamānoti [Pg.259] etesu dhammesu sikkhamāno. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana upari mahāgovindena ca brahmunā ca vuttoyeva.

'මමත්වය අත්හැර' යනු 'මෙය මාගේ ය, මෙය මාගේ ය' යන උපකරණ තණ්හාව අත්හැරීමයි. 'මිනිසුන් අතර' යනු සත්වයන් අතර යම් කිසිවෙකු මමත්වය අත්හැර යන අර්ථයයි. 'ඒකෝදිබූත' යනු තනි වූ, තනිව සිටින හෝ තනිව හිඳින බවයි. වචනාර්ථය නම් තනිව උපදින (පවතින) බැවින් 'ඒකෝදි' නම් වේ, එවන් ස්වභාවයක් ඇති බැවින් 'ඒකෝදිබූත' නම් වේ. 'කරුණාවෙහි ඇලුණු' යනු කරුණා ධ්‍යානයෙහි බැසගත්, එම ධ්‍යානය උපදවාගත් යන අර්ථයයි. 'නිරාමගන්ධ' යනු කෙලෙස් නමැති අමු පිළී ගඳින් තොර වූ බවයි. 'මෙහි සිටි' යනු මේ කරුණා බ්‍රහ්ම විහාරාදී ධර්මයන්හි පිහිටි බවයි. 'මෙහි හික්මෙන' යනු මේ ධර්මයන්හි හික්මෙන (මනුෂ්‍යයා) යන්නයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, විස්තරය මතුයෙහි මහාගෝවින්දයා සහ බ්‍රහ්මයා විසින් පවසන ලදී.

320. Tattha ete avidvāti ete āmagandhe ahaṃ avidvā, na jānāmīti attho. Idha brūhi dhīrāti te me tvaṃ idha dhīra paṇḍita, brūhi, vada. Kenāvaṭā vāti pajā kurutūti katamena kilesāvaraṇena āvaritā pajā pūtikā vāyati. Āpāyikāti apāyūpagā. Nivutabrahmalokāti nivuto pihito brahmaloko assāti nivutabrahmaloko. Katamena kilesena pajāya brahmalokūpago maggo nivuto pihito paṭicchannoti pucchati.

320. එහි 'මුන් නොදන්නා' යනු මේ ආමගන්ධයන් මම නොදනිමි යන අර්ථයයි. 'ප්‍රඥාවන්තය, මෙහි කියනු' යනු පණ්ඩිතය, ඔබ මට මේ ප්‍රශ්නයෙහිදී පිළිතුරු දෙනු යන්නයි. 'කවරකින් වැසුණු' යනු කිනම් කෙලෙස් ආවරණයකින් වැසුණු සත්වයෝ කුණු ගඳ විහිදුවන්නෝ වෙත්ද? 'ආපායිකා' යනු අපායට යන ස්වභාවයයි. 'නිවුතබ්‍රහ්මලෝකා' යනු බ්‍රහ්ම ලෝකය වසා දමන ලද, වැසුණු බ්‍රහ්ම ලෝකයක් ඇති බවයි. කිනම් කෙලෙස් මලකින් සත්වයන්ගේ බ්‍රහ්ම ලෝකයට යන මාර්ගය වැසී ඇත්ද, ආවරණය වී ඇත්දැයි විමසයි.

Kodho mosavajjaṃ nikati ca dubbhoti kujjhanalakkhaṇo kodho ca, paravisaṃvādanalakkhaṇo musāvādo ca, sadisaṃ dassetvā vañcanalakkhaṇā nikati ca, mittadubbhanalakkhaṇo dubbho ca. Kadariyatā atimāno usūyāti thaddhamacchariyalakkhaṇā kadariyatā ca, atikkamitvā maññanalakkhaṇo atimāno ca, parasampattikhīyanalakkhaṇā usūyā ca. Icchā vivicchā paraheṭhanā cāti taṇhālakkhaṇā icchā ca, macchariyalakkhaṇā vivicchā ca, vihiṃsālakkhaṇā paraheṭhanā ca. Lobho ca doso ca mado ca mohoti yattha katthaci lubbhanalakkhaṇo lobho ca, dussanalakkhaṇo doso ca, majjanalakkhaṇo mado ca, muyhanalakkhaṇo moho ca. Etesu yuttā anirāmagandhāti etesu cuddasasu kilesesu yuttā pajā nirāmagandhā na hoti, āmagandhā sakuṇapagandhā pūtigandhāyevāti vadati. Āpāyikā nivutabrahmalokāti esā pana āpāyikā ceva hoti, paṭicchannabrahmalokamaggā cāti. Idaṃ pana suttaṃ kathentena āmagandhasuttena dīpetvā kathetabbaṃ, āmagandhasuttampi iminā dīpetvā kathetabbaṃ.

ක්‍රෝධය, මුසාවාදය, කෛරාටිකකම (නිකති) සහ ද්‍රෝහිකම, මසුරුකම, අධිමානය, ඊර්ෂ්‍යාව, ඉච්ඡාව (ආශාව), විවිච්ඡාව (විශේෂ මසුරුකම), පරහේඨනය (අනුන් පෙළීම), ලෝභය, ද්වේෂය, මදය (මත්වීම) සහ මෝහය යනු පිළිවෙළින් ඒ ඒ කෙලෙස්වල ලක්ෂණයි. 'මොවුන් කෙරෙහි යෙදුණු අනිරාමගන්ධයෝ' යනු මේ කෙලෙස් දහහතරෙන් යුක්ත සත්වයෝ කෙලෙස් ගඳින් තොර නොවෙති, ඔවුහු ආමගන්ධයෙන් යුක්ත වූ, කුණු වූ මළකුණු ගඳ ඇති, පූතිගන්ධය ඇති අයම වෙති යි පවසයි. 'අපායට යන, බ්‍රහ්ම ලෝකය වැසුණු' යනු මොහු අපායෙහි උපදින්නා වූ ද බ්‍රහ්ම ලෝක මාර්ගය වැසුණු තැනැත්තෙකු ද වන බවයි. මේ සූත්‍රය දේශනා කිරීමේදී ආමගන්ධ සූත්‍රයෙන් ද විස්තර කළ යුතුය, ආමගන්ධ සූත්‍රය ද මෙයින් විස්තර කළ යුතුය.

Te na sunimmadayāti te āmagandhā sunimmadayā sukhena nimmadetabbā pahātabbā na honti, duppajahā dujjayāti attho. Yassa dāni bhavaṃ govindo kālaṃ maññatīti ‘‘yassā pabbajjāya bhavaṃ govindo kālaṃ maññati, ayameva hotu, evaṃ sati mayhampi tava santike āgamanaṃ svāgamanaṃ bhavissati, kathitadhammakathā sukathitā bhavissati, tvaṃ tāta sakalajambudīpe [Pg.260] aggapuriso daharo paṭhamavaye ṭhito, evaṃ mahantaṃ nāma sampattisirivilāsaṃ pahāya tava pabbajanaṃ nāma gandhahatthino ayabandhanaṃ chinditvā gamanaṃ viya atiuḷāraṃ, buddhatanti nāmesā’’ti mahāpurisassa daḷhīkammaṃ katvā brahmā sanaṅkumāro brahmalokameva gato.

'ඔවුන් පහසුවෙන් මැඩලිය නොහැක' යනු ඒ ආමගන්ධයන් පහසුවෙන් මැඩපැවැත්විය හෝ අත්හැරිය නොහැකි බවයි, ඒවා අත්හැරීමට අපහසුය, ජය ගැනීමට අපහසුය යන අර්ථයයි. 'භවත් ගෝවින්දයෙනි, දැන් ඔබ කාලය දනී' යනු 'භවත් ගෝවින්දයෙනි, යම් පැවිද්දක් සඳහා ඔබ කාලය දනී ද, එය එසේම වේවා. එසේ වූ විට මාගේ ද ඔබ වෙත පැමිණීම යහපත් පැමිණීමක් වනු ඇත, දේශනා කළ ධර්මය මැනවින් දේශනා කළ එකක් වනු ඇත. දරුව ගෝවින්ද, ඔබ මුළු දඹදිවම අග්‍ර පුරුෂයාය, තරුණය, ප්‍රථම වයසෙහි සිටින්නෙකි. මෙතරම් විශාල වූ සම්පත් හා ශ්‍රී විභූතිය අත්හැර ඔබගේ පැවිදි වීම ගන්ධ හස්තියෙකු යදම් කඩාගෙන යන්නාක් මෙන් ඉතා උදාරය, මෙය බුදුවරුන්ගේ (මහා පුරුෂයන්ගේ) පරම්පරාවයි' කියා සනංකුමාර බ්‍රහ්මයා මහා පුරුෂයා දිරිමත් කර බ්‍රහ්ම ලෝකයටම ගියේය.

Reṇurājaāmantanāvaṇṇanā

රේණු රජු ඇමතීම පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

321. Mahāpurisopi ‘‘mama itova nikkhamitvā pabbajanaṃ nāma na yuttaṃ, ahaṃ rājakulassa atthaṃ anusāsāmi, tasmā rañño ārocessāmi. Sace sopi pabbajissati, sundarameva. No ce pabbajissati, purohitaṭṭhānaṃ niyyātetvā ahaṃ pabbajissāmī’’ti cintetvā rājānaṃ upasaṅkami, tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bho mahāgovindo,…pe… nāhaṃ porohacce rame’’ti.

321. මහා පුරුෂයා ද 'මා මෙතැනින්ම නික්ම ගොස් පැවිදි වීම සුදුසු නැත, මම රජ පවුලට අර්ථයෙන් අනුශාසනා කරමි, එබැවින් රජුට දන්වන්නෙමි. ඉදින් ඔහු ද පැවිදි වන්නේ නම් ඉතා යහපත්ය. ඉදින් පැවිදි නොවන්නේ නම්, පුරෝහිත තනතුර පවරා මම පැවිදි වන්නෙමි' යි සිතා රජු වෙත ගියේය. ඒ පිළිබඳව 'ඉන්පසු පින්වත් මහා ගෝවින්ද... මම පුරෝහිත තනතුරෙහි නොඇලෙමි' යනාදිය වදාරන ලදී.

Tattha tvaṃ pajānassu rajjenāti tava rajjena tvameva jānāhi. Nāhaṃ porohicce rameti ahaṃ purohitabhāve na ramāmi, ukkaṇṭhitosmi, aññaṃ anusāsakaṃ jānāhi, nāhaṃ porohicce rameti.

එහි 'ඔබ රාජ්‍යය පිළිබඳව දනුව' යනු ඔබගේ රාජ්‍යය පිළිබඳව ඔබම බලාගන්න (තීරණය කරන්න) යන්නයි. 'මම පුරෝහිත තනතුරෙහි නොඇලෙමි' යනු මම පුරෝහිත භාවයෙහි රමණය නොකරමි, මම කළකිරී සිටිමි, වෙනත් අනුශාසකයෙකු සොයා ගන්න, මම පුරෝහිත කටයුතුවල නොඇලෙමි යි පැවසීමයි.

Atha rājā – ‘‘dhuvaṃ cattāro māse paṭisallīnassa brāhmaṇassa gehe bhogā mandā jātā’’ti cintetvā dhanena nimantento – ‘‘sace te ūnaṃ kāmehi. Ahaṃ paripūrayāmi te’’ti vatvā puna – ‘‘kinnu kho esa ekako viharanto kenaci vihiṃsito bhaveyyā’’ti cintetvā,

එවිට රජු — 'ඒකාන්තයෙන්ම මාස හතරක් හුදෙකලාව සිටි බ්‍රාහ්මණයාගේ නිවසෙහි භෝග සම්පත් අඩු වී ඇත' යි සිතා ධනයෙන් ආරාධනා කරමින් — 'ඉදින් ඔබට කාමයන්ගෙන් අඩුවක් ඇත්නම් මම එය සම්පූර්ණ කරමි' යි පවසා, නැවතත් — 'හුදෙකලාව සිටින මොහුට කිසිවෙකුගෙන් හිංසාවක් වූයේදෝ' යි සිතා,

‘‘Yo taṃ hiṃsati vāremi, bhūmisenāpati ahaṃ;

Tuvaṃ pitā ahaṃ putto, mā no govinda pājahī’’ti. –

'යමෙක් ඔබට හිංසා කරයි නම් මම ඔහු වළක්වමි, මම භූමියෙහි සේනාපති වෙමි; ඔබ පියාය, මම පුත්‍රයාය, ගෝවින්දයෙනි, අප අත්හැර නොයන්න' යි පැවසීය.

Āha. Tassattho – yo taṃ hiṃsati, taṃ vāremi, kevalaṃ tumhe ‘‘asuko’’ti ācikkhatha, ahamettha kattabbaṃ jānissāmīti. Bhūmisenāpati ahanti atha vā ahaṃ pathaviyā sāmī, svāhaṃ imaṃ rajjaṃ tumheyeva paṭicchāpessāmi. Tuvaṃ pitā ahaṃ puttoti tvaṃ pitiṭṭhāne ṭhassasi, ahaṃ puttaṭṭhāne. So tvaṃ mama manaṃ haritvā attanoyeva manaṃ govinda, pājehi; yathā icchasi tathā pavattassu. Ahaṃ pana tava manaṃyeva anuvattanto tayā dinnapiṇḍaṃ paribhuñjanto taṃ asicammahattho vā upaṭṭhahissāmi, rathaṃ vā te pājessāmi. ‘‘Mā no govinda, pajahī’’ti vā pāṭho[Pg.261]. Tassattho – tvaṃ pitiṭṭhāne tiṭṭha, ahaṃ puttaṭṭhāne ṭhassāmi. Mā no tvaṃ bho govinda, pajahi, mā pariccajīti. Atha mahāpuriso yaṃ rājā cintesi, tassa attani abhāvaṃ dassento –

එහි අර්ථය නම් — යමෙක් ඔබට හිංසා කරයි නම් මම එය වළක්වමි, ඔබ 'අසවලා' යයි පැවසීම පමණක් කරන්න, මම එහිදී කළ යුතු දේ දනිමි යන්නයි. 'මම භූමි සේනාපති වෙමි' යනු මම පොළොවට අධිපති වෙමි, මම මේ රාජ්‍යය ඔබටම පවරන්නෙමි යන්නයි. 'ඔබ පියාය, මම පුත්‍රයාය' යනු ඔබ පිය තනතුරෙහි ද මම පුත්‍ර තනතුරෙහි ද සිටිමි යන්නයි. 'ගෝවින්දයෙනි, ඔබ මාගේ සිත අත්හැර ඔබගේම කැමැත්තට අනුව සිත මෙහෙයවන්න, කැමති පරිදි හැසිරෙන්න, මම ඔබගේ සිතට අනුව යමින්, ඔබ දෙන බත වළඳමින්, කඩුවක් හා පලිහක් අතැතිව ඔබට උපස්ථාන කරන්නෙමි, නැතහොත් රිය පදවන්නෙමි' යන්නයි. 'ගෝවින්දයෙනි, අප අත්හැර නොයන්න' යන්න පාඨයයි. එහි අර්ථය — ඔබ පිය තනතුරෙහි සිටින්න, මම පුත්‍ර තනතුරෙහි සිටිමි, භවත් ගෝවින්දයෙනි, අපව අත් නොහරින්න, අපව අතහැර නොයන්න යන්නයි. එවිට මහා පුරුෂයා රජු සිතූ දෙය තමා තුළ නොමැති බව පෙන්වමින් —

‘‘Na matthi ūnaṃ kāmehi, hiṃsitā me na vijjati;

Amanussavaco sutvā, tasmāhaṃ na gahe rame’’ti. –

'මට කාමයන්ගෙන් අඩුවක් නැත, මට හිංසා කරන්නෙකු ද නැත; අමනුෂ්‍යයෙකුගේ (බ්‍රහ්මයාගේ) වචනය අසා මම නිවසෙහි නොඇලෙමි' යි පැවසීය.

Āha. Tattha na matthīti na me atthi. Gaheti gehe. Atha naṃ rājā pucchi –

එහි 'න මත්ථි' යනු මට නැත යන්නයි. 'ගහේ' යනු නිවසෙහි යන්නයි. ඉන්පසු රජු ඔහුගෙන් මෙසේ විමසීය —

‘‘Amanusso kathaṃ vaṇṇo, kiṃ te atthaṃ abhāsatha;

Yañca sutvā jahāsi no, gehe amhe ca kevalī’’ti.

'ඒ අමනුෂ්‍යයා කිනම් පැහැයක් ඇත්තේද? ඔබට කිනම් අර්ථයක් (කරුණක්) පැවසුවේද? ඒ අසා අප සියල්ලන් ද නිවස ද අතහැර යන්නේ මන්ද?'

Tattha jahāsi no, gehe amhe ca kevalīti brāhmaṇassa sampattibharite gehe saṅgahavasena attano gehe karonto yaṃ sutvā amhākaṃ gehe ca amhe ca kevalī sabbe aparisese jambudīpavāsino jahāsīti vadati.

එහි 'jahāsi no, gehe amhe ca kevalī' යනු, සම්පත්වලින් පිරුණු බමුණාගේ නිවෙස්, සංග්‍රහ කිරීම් වශයෙන් තමන්ගේ නිවෙස් කරගෙන සිටියදී, යමක් අසා අපගේ නිවෙස් ද, අප සියල්ලන් ද, අවශේෂ නොවූ මුළු දඹදිව වැසියන් ද අතහැර යන්නේ යැයි පවසයි.

Athassa ācikkhanto mahāpuriso upavutthassa me pubbetiādimāha. Tattha upavutthassāti cattāro māse ekībhāvaṃ upagantvā vutthassa. Yiṭṭhakāmassa me satoti yajitukāmassa me samānassa. Aggi pajjalito āsi, kusapattaparitthatoti kusapattehi paritthato sappidadhimadhuādīni pakkhipitvā aggi jalayitumāraddho āsi, evaṃ aggiṃ jāletvā ‘‘mahājanassa dānaṃ dassāmī’’ti evaṃ cintetvā ṭhitassa mamāti ayamettha attho.

ඉන්පසු ඔහුට පවසන ඒ මහා පුරුෂයා 'upavutthassa me pubbe' යනාදිය පැවසීය. එහි 'upavutthassa' යනු මාස හතරක් හුදකලාව වාසය කරමින් සිටි යන්නයි. 'yiṭṭhakāmassa me sato' යනු දන් දීමට (යාග කිරීමට) කැමති වූ මා සිටියදී යන්නයි. 'aggi pajjalito āsi, kusapattaparitthatoto' යනු කුස තණවලින් වටකර, ගිතෙල්, මී පැණි ආදිය දමා ගින්න දැල්වීමට පටන් ගන්නා ලදී, මෙසේ ගින්න දල්වා 'මහජනයාට දන් දෙන්නෙමි' යි මෙසේ සිතමින් සිටි මා හට යනු මෙහි අර්ථයයි.

Sanantanoti sanaṅkumāro brahmā. Tato rājā sayampi pabbajitukāmo hutvā saddahāmītiādimāha. Tattha kathaṃ vattetha aññathāti kathaṃ tumhe aññathā vattissatha. Te taṃ anuvattissāmāti te mayampi tumheyeva anuvattissāma, anupabbajissāmāti attho. ‘‘Anuvajissāmā’’tipi pāṭho, tassa anugacchissāmāti attho. Akācoti nikkāco akakkaso. Govindassānusāsaneti tava govindassa sāsane. Bhavantaṃ govindameva satthāraṃ karitvā carissāmāti vadati.

'sanantano' යනු සනංකුමාර බ්‍රහ්මයා ය. ඉන්පසු රජතුමා ද තමාම පැවිදි වීමට කැමති වී 'saddahāmi' යනාදිය පැවසීය. එහි 'kathaṃ vattetha aññathā' යනු ඔබලා කෙසේ නම් වෙනත් අයුරකින් පවතින්නහු ද? 'te taṃ anuvattissāmā' යනු අපි ද ඔබවම අනුගමනය කරන්නෙමු, ඔබ අනුව පැවිදි වන්නෙමු යන අර්ථයයි. 'anuvajissāmā' කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය අනුගමනය කරන්නෙමු යන්නයි. 'akāco' යනු දොස් රහිත වූ, රළු නොවූ යන්නයි. 'govindassānusāsaneti' යනු ඔබ ගෝවින්දයන්ගේ අනුශාසනාවෙහි යන්නයි. ඔබ ගෝවින්දයන්ම ශාස්තෘවරයා කොට ගෙන හැසිරෙන්නෙමු යැයි පවසයි.

Cha khattiyaāmantanāvaṇṇanā

ක්ෂත්‍රියයන් හයදෙනා ඇමතීම පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

322. Yena [Pg.262] te cha khattiyā tenupasaṅkamīti reṇuṃ rājānaṃ ‘‘sādhu mahārāja rajjaṃ nāma mātaraṃ pitaraṃ bhātibhaginīādayopi māretvā gaṇhantesu sattesu evaṃ mahantaṃ rajjasiriṃ pahāya pabbajitukāmena uḷāraṃ mahārājena kata’’nti upatthambhetvā daḷhataramassa ussāhaṃ katvā upasaṅkami. Evaṃ samacintesunti rañño cintitanayeneva kadāci brāhmaṇassa bhogā parihīnā bhaveyyunti maññamānā samacintesuṃ. Dhanena sikkheyyāmāti upalāpeyyāma saṅgaṇheyyāma. Tāvatakaṃ āharīyatanti tāvatakaṃ āharāpiyatu gaṇhiyatu, yattakaṃ icchatha, tattakaṃ gaṇhathāti vuttaṃ hoti. Bhavantānaṃyeva vāhasāti bhavante paccayaṃ katvā, tumhehi dinnattāyeva pahūtaṃ sāpateyyaṃ jātaṃ.

322. 'yena te cha khattiyā tenupasaṅkamī' යනු රේණු රජු වෙත එළඹ 'මහරජ, යහපති. රාජ්‍යය නමින් මව, පියා, සොහොයුරු සොහොයුරියන් පවා මරා රාජ්‍යය ලබා ගන්නා සත්වයන් අතර මෙතරම් මහත් වූ රාජ්‍ය සම්පතක් අතහැර පැවිදි වීමට කැමති මහරජු විසින් උදාර දෙයක් කරන ලද්දේය' යි දිරිමත් කොට ඔහුට වඩාත් ස්ථිර උත්සාහයක් ඇති කරවා ඔහු වෙත එළඹියේය. 'evaṃ samacintesun' යනු රජු සිතූ ආකාරයටම යම් විටෙක බමුණාගේ භෝග සම්පත් පිරිහී යතැයි සිතමින් එක්ව සිතූහ. 'dhanena sikkheyyāmā' යනු ධනයෙන් පොළඹවා ගන්නෙමු, වසඟයට ගන්නෙමු යන්නයි. 'tāvatakaṃ āharīyatanti' යනු ඒ සා විශාල ධනයක් ගෙන එනු ලැබේවා, ලබා ගනු ලැබේවා, ඔබ යම් පමණක් කැමති ද ඒ පමණක් ලබා ගන්න යන අර්ථයයි. 'bhavantānaṃyeva vāhasā' යනු ඔබවම හේතු කොට ගෙන, ඔබ දුන් නිසාම බොහෝ ධනය හටගත්තේය.

323. Sace jahatha kāmānīti sace vatthukāme ca kilesakāme ca pariccajatha. Yattha satto puthujjanoti yesu kāmesu puthujjano satto laggo laggito. Ārambhavho daḷhā hothāti evaṃ sante vīriyaṃ ārabhatha, asithilaparakkamataṃ adhiṭṭhāya daḷhā bhavatha. Khantībalasamāhitāti khantibalena samannāgatā bhavathāti rājūnaṃ ussāhaṃ janeti.

323. 'sace jahatha kāmānī' යනු ඉදින් වස්තු කාමයන් හා ක්ලේශ කාමයන් අතහරින්නහු නම් යන්නයි. 'yattha satto puthujjano' යනු යම් කාමයන්හි පෘථග්ජනයා ඇලුනේ ද, බැඳුණේ ද, තදින් ඇලුනේ ද යන්නයි. 'ārambhavho daḷhā hothā' යනු මෙසේ ඇති කල්හි වීර්යය ආරම්භ කරව්, ලිහිල් නොකළ පරාක්‍රමයෙන් යුතුව ස්ථිර වන්න යන අර්ථයයි. 'khantībalasamāhitā' යනු ඉවසීමේ බලයෙන් යුක්ත වන්නැයි රජවරුන් තුළ උත්සාහය ඇති කරයි.

Esa maggo ujumaggoti esa karuṇājhānamaggo ujumaggo nāma. Esa maggo anuttaroti eseva brahmalokūpapattiyā asadisamaggo uttamamaggo nāma. Saddhammo sabbhi rakkhitoti eso eva ca buddhapaccekabuddhasāvakehi sabbhirakkhitadhammo nāma. Iti karuṇājhānassa vaṇṇabhaṇanenāpi tesaṃ anivattanatthāya daḷhīkammameva karoti.

'esa maggo ujumaggo' යනු මේ කරුණා ධ්‍යාන මාර්ගය ඍජු මාර්ගය නම් වේ. 'esa maggo anuttaro' යනු මෙයම බ්‍රහ්ම ලෝකයේ ඉපදීම සඳහා වූ අසදෘශ මාර්ගයයි, උතුම් මාර්ගයයි. 'saddhammo sabbhi rakkhito' යනු මෙයම බුදු, පසේබුදු, මහා ශ්‍රාවකයන් යන සත්පුරුෂයන් විසින් රකින ලද ධර්මයයි. මෙසේ කරුණා ධ්‍යානයෙහි ගුණ කීමෙන් ද ඔවුන් නොපසුබට වීම සඳහා ස්ථිර කිරීමක්ම කරයි.

Ko nu kho pana bho jānāti jīvitānanti bho jīvitaṃ nāma udakapupphuḷūpamaṃ tiṇagge ussāvabindūpamaṃ taṅkhaṇaviddhaṃsanadhammaṃ, tassa ko gatiṃ jānāti, kismiṃ khaṇe bhijjissati? Gamanīyo samparāyoti paraloko pana avassaṃ gantabbova, tattha paṇḍitena kulaputtena mantāyaṃ boddhabbaṃ. Mantā vuccati paññā, tāya mantetabbaṃ bujjhitabbaṃ, upaparikkhitabbañca jānitabbañcāti attho. Karaṇatthe vā bhummaṃ. Mantāyaṃ boddhabbanti mantāya bujjhitabbaṃ, ñāṇena jānitabbanti attho. Kiṃ bujjhitabbaṃ? Jīvitassa dujjānatā, samparāyassa [Pg.263] ca avassaṃ gamanīyatā, bujjhitvā ca pana sabbapalibodhe chinditvā kattabbaṃ kusalaṃ caritabbaṃ brahmacariyaṃ. Kasmā? Yasmā natthi jātassa amaraṇaṃ.

'ko nu kho pana bho jānāti jīvitānan' යනු පින්වත, ජීවිතය නම් දිය බුබුලක් වැනිය, තණ අග පිනි බිඳක් වැනිය, ඒ මොහොතේම විනාශ වන ස්වභාවය ඇත්තකි. එහි ගමන කවුරුන් දන්නේ ද? කුමන මොහොතක බිඳී යන්නේ ද? 'gamanīyo samparāyo' යනු පරලොව නිසැකවම යා යුතුමය. එහිදී පණ්ඩිත වූ කුලපුත්‍රයා විසින් ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කරගත යුතුය. 'mantā' යනු ප්‍රඥාවයි, එයින් විමසිය යුතුය, අවබෝධ කරගත යුතුය, පිරික්සිය යුතුය, දැනගත යුතුය යන අර්ථයයි. කරණ අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත. 'mantāyaṃ boddhabbaṃ' යනු ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කරගත යුතුය, ඥානයෙන් දැනගත යුතුය යන අර්ථයයි. කුමක් අවබෝධ කරගත යුතු ද? ජීවිතයේ දැනගත නොහැකි බවත්, පරලොව නිසැකවම යා යුතු බවත් අවබෝධ කරගෙන, සියලු බාධාවන් (පලිබෝධ) කපා හැර, කුසල් කළ යුතුය, බඹසර හැසිරිය යුතුය. ඒ මන්ද? උපන් සත්වයාට නොමැරී සිටීමක් නැති බැවිනි.

Brāhmaṇamahāsālādīnaṃ āmantanāvaṇṇanā

මහාසාල බ්‍රාහ්මණයන් ආදීන් ඇමතීම පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

324. Appesakkhā ca appalābhā cāti bho pabbajjā nāma appayasā ceva, pabbajitakālato paṭṭhāya hi rajjaṃ pahāya pabbajitaṃ viheṭhetvā viheṭhetvā lāmakaṃ anāthaṃ katvāva kathenti. Appalābhā ca, sakalagāmaṃ caritvāpi ajjhoharaṇīyaṃ dullabhameva. Idaṃ pana brahmaññaṃ mahesakkhañca mahāyasattā, mahālābhañca lābhasakkārasampannattā. Bhavañhi etarahi sakalajambudīpe aggapurohito sabbattha aggāsanaṃ aggodakaṃ aggabhattaṃ aggagandhaṃ aggamālaṃ labhatīti.

324. 'appesakkhā ca appalābhā ca' යනු පින්වත, පැවිද්ද නම් මද පිරිවර ඇත්තකි. පැවිදි වූ දා සිට රාජ්‍යය අතහැර පැවිදි වූවන් පෙළා පෙළා නින්දිත වූවන් මෙන්, අසරණ වූවන් මෙන් පවසති. 'appalābhā ca' යනු මුළු ගමකම හැසිරුණත් අහරක් ලැබීම පවා දුෂ්කර ය. මේ බමුණු බව වනාහි මහා පිරිවර ඇති බැවින් මහත් තේජස් ඇත්තකි, ලාභ සත්කාරවලින් යුක්ත බැවින් මහත් ලාභ ඇත්තකි. ඔබ වනාහි දැන් මුළු දඹදිවම අග්‍ර පුරෝහිතය, සෑම තැනකම අග්‍ර ආසනය, අග්‍ර පැන්, අග්‍ර ආහාරය, අග්‍ර සුවඳ, අග්‍ර මාලාවන් ලබන්නෙහිය.

Rājāva raññanti ahañhi bho etarahi pakatiraññaṃ majjhe cakkavattirājā viya. Brahmāva brahmānanti pakatibrahmānaṃ majjhe mahābrahmasadiso. Devatāva gahapatikānanti avasesagahapatikānaṃ panamhi sakkadevarājasadiso.

'rājāva raññan' යනු පින්වත, මම දැන් සාමාන්‍ය රජවරුන් මැද සක්විති රජෙකු මෙනි. 'brahmāva brahmānan' යනු සාමාන්‍ය බ්‍රහ්මයන් මැද මහා බ්‍රහ්මයෙකු වැනිය. 'devatāva gahapatikānan' යනු සෙසු ගෘහපතියන් මැද සක් දෙවිඳු මෙනි.

Bhariyānaṃ āmantanāvaṇṇanā

භාර්යාවන් ඇමතීම පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

325. Cattārīsā bhariyā sādisiyoti sādisiyova cattārīsā bhariyā, aññā panassa tīsu vayesu nāṭakitthiyo bahukāyeva.

325. 'cattārīsā bhariyā sādisiyo' යනු රූපයෙන් සමාන භාර්යාවන් හතළිස් දෙනෙකි. මීට අමතරව ඔහුගේ වයස් තුනෙහිම නාටිකාංගනාවන් බොහෝ දෙනෙක් වූහ.

Mahāgovindapabbajjāvaṇṇanā

මහා ගෝවින්ද පැවිද්ද පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

326. Cārikaṃ caratīti gāmanigamapaṭipāṭiyā cārikaṃ carati, gatagataṭṭhāne buddhakolāhalaṃ viya hoti. Manussā ‘‘mahāgovindapaṇḍito kira āgacchatī’’ti sutvā puretarameva maṇḍapaṃ kāretvā maggaṃ alaṅkaritvā paccuggantvā gaṇhitvā enti, mahālābhasakkāro mahogho viya ajjhottharanto uppajji. Sattapurohitassāti sattannaṃ rājūnaṃ purohitassa. Iti yathā etarahi evarūpesu vā ṭhānesu kismiñcideva dukkhe uppanne ‘‘namo buddhassā’’ti vadanti, evaṃ tadā ‘‘namatthu mahāgovindassa brāhmaṇassa, namatthu sattapurohitassā’’ti vadanti.

326. 'cārikaṃ carati' යනු ගම් නියම්ගම් පිළිවෙළින් චාරිකාවෙහි හැසිරෙයි. ගිය ගිය තැන බුදුන් වහන්සේ වඩිනා කලෙක මෙන් මහත් ඝෝෂාවක් වෙයි. මිනිස්සු 'මහා ගෝවින්ද පඬිතුමා වඩිනවාලු' යි අසා කලින්ම මණ්ඩප කරවා, මාවත් සරසා, පෙරගමන් කොට, කැඳවාගෙන එති. මහා ලාභ සත්කාරය මහත් ජල ගැල්මක් මෙන් පැතිරී හටගත්තේය. 'sattapurohitassā' යනු රජවරුන් හත් දෙනෙකුගේ පුරෝහිතයාට යන්නයි. මෙසේ දැන් මෙවැනි අවස්ථාවල යම් දුකක් පැමිණි කල 'namo buddhassa' යි පවසන්නාක් මෙන්, එකල 'මහා ගෝවින්ද බමුණාට නමස්කාර වේවා, සත් රජුන්ගේ පුරෝහිතයාට නමස්කාර වේවා' යි පවසති.

327. Mettāsahagatenātiādinā [Pg.264] nayena pāḷiyaṃ brahmavihārāva āgatā, mahāpuriso pana sabbāpi aṭṭha samāpattiyo ca pañca ca abhiññāyo nibbattesi. Sāvakānañca brahmalokasahabyatāya maggaṃ desesīti brahmaloke brahmunā sahabhāvāya maggaṃ kathesi.

327. "මෙත්තාසහගතේනාති" ආදී ක්‍රමයෙන් පාලියෙහි බ්‍රහ්මවිහාරයන්ම දැක්වුණි. එහෙත් මහාපුරුෂයාණෝ සියලු අෂ්ට සමාපත්තීන් හා පංච අභිඥාවන් උපදවා ගත්හ. "ශ්‍රාවකයන් හට බ්‍රහ්මලෝක සහභව්‍යතාව පිණිස මග දේශනා කළේය" යනු බ්‍රහ්මලෝකයෙහි බ්‍රහ්මයා සමඟ එක්ව වාසය කිරීම පිණිස මාර්ගය වදාළේය යන්නයි.

328. Sabbenasabbanti ye aṭṭha ca samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattesuṃ. Ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājāniṃsūti ye aṭṭhasu samāpattīsu ekasamāpattimpi na jāniṃsu, na sakkhiṃsu nibbattetuṃ. Amoghāti savipākā. Avañjhāti na vañjhā. Sabbanihīnaṃ pasavanti gandhabbakāyaṃ pasavi. Saphalāti avasesadevalokūpapattīhi sātthā. Saudrayāti brahmalokūpapattiyā savuḍḍhi.

328. "සබ්බේන සබ්බං" යනු යම් ශ්‍රාවක කෙනෙක් අෂ්ට සමාපත්තීන් හා පංච අභිඥාවන් උපදවා ගත්තාහුද (ඔවුන් ගැනයි). "යමෙක් සියල්ලෙන් සියල්ල ශාසනය නොදන්නාහුද" යනු අෂ්ට සමාපත්තීන් අතුරින් එකදු සමාපත්තියක්වත් නොදන්නා වූ, උපදවා ගැනීමට සමත් නොවූ ශ්‍රාවකයන් ගැනයි. "අමෝඝා" යනු විපාක සහිත වූ (සඵල වූ) යන්නයි. "අවඤ්ඣා" යනු හිස් නොවූ යන්නයි. සියල්ලන්ටම වඩා හීන වූ සත්ත්ව සමූහයා කෙරෙහි උපදනාහු ගාන්ධර්ව සමූහයා අතර උපත ලැබූහ. "සඵලා" යනු ඉතිරි දිව්‍ය ලෝකයන්හි උත්පත්තිය ලැබීමෙන් අර්ථ සහිත වූ බවයි. "සෝද්‍රයා" යනු බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උත්පත්තිය ලැබීමෙන් වූ අභිවෘද්ධියයි.

329. Sarāmahanti sarāmi ahaṃ pañcasikha, iminā kira padena ayaṃ suttanto buddhabhāsito nāma jāto. Na nibbidāyāti na vaṭṭe nibbindanatthāya. Na virāgāyāti na vaṭṭe virāgatthāya. Na nirodhāyāti na vaṭṭassa nirodhatthāya. Na upasamāyāti na vaṭṭassa upasamanatthāya. Na abhiññāyāti na vaṭṭaṃ abhijānanatthāya. Na sambodhāyāti na kilesaniddāvigamena vaṭṭato pabujjhanatthāya. Na nibbānāyāti na amatanibbānatthāya.

329. "සරාමහං" යනු පංචසිඛය, මම සිහි කරමි යන්නයි. මේ පදයෙන් මෙම සූත්‍රය බුද්ධ භාෂිතයක් බවට පත් විය. "න නිබ්බිදාය" යනු සංසාරය (වට්ටය) කෙරෙහි කලකිරීම පිණිස නොවේ. "න විරාගාය" යනු සංසාරය කෙරෙහි නොඇල්ම (විරාගය) පිණිස නොවේ. "න නිරෝධාය" යනු සංසාර නිරෝධය (නිවන) පිණිස නොවේ. "න උපසමාය" යනු සංසාරය සන්සිඳීම පිණිස නොවේ. "න අභිඤ්ඤාය" යනු සංසාරය විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගැනීම පිණිස නොවේ. "න සම්බෝධාය" යනු කෙලෙස් නින්දෙන් පිබිදීමෙන් සංසාර දුකෙන් මිදීම පිණිස නොවේ. "න නිබ්බානාය" යනු අමෘත මහා නිර්වාණය පිණිස නොවේ.

Ekantanibbidāyāti ekantameva vaṭṭe nibbindanatthāya. Ettha pana nibbidāyāti vipassanā. Virāgāyāti maggo. Nirodhāya upasamāyāti nibbānaṃ. Abhiññāya sambodhāyāti maggo. Nibbānāyāti nibbānameva. Evaṃ ekasmiṃ ṭhāne vipassanā, tīsu maggo, tīsu nibbānaṃ vuttanti evaṃ vavatthānakathā veditabbā. Pariyāyena pana sabbānipetāni maggavevacanānipi nibbānavevacanānipi hontiyeva. Sammādiṭṭhiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge saccavaṇṇanāyaṃ vuttameva.

"ඒකන්ත නිබ්බිදාය" යනු ඒකාන්තයෙන්ම සංසාරයෙහි කලකිරීම පිණිසයි. මෙහි "නිබ්බිදාය" යන්නෙන් විපස්සනාව ද, "විරාගාය" යන්නෙන් මාර්ගය ද, "නිරෝධාය උපසමාය" යන පදවලින් නිර්වාණය ද, "අභිඤ්ඤාය සම්බෝධාය" යන පදවලින් මාර්ගය ද, "නිබ්බානාය" යන පදයෙන් නිර්වාණයම ද අදහස් කෙරේ. මෙසේ එක් තැනක විපස්සනාව ද, තැන් තුනක මාර්ගය ද, තැන් තුනක නිර්වාණය ද කියන ලදැයි මෙසේ බෙදා දැක්වීම දත යුතුය. පර්යාය වශයෙන් නම් මේ සියල්ල මාර්ගයට මෙන්ම නිර්වාණයට ද පර්යාය වචන වෙති. සම්මා දිට්ඨි ආදියෙහි යමක් කිව යුතුද, එය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි සත්‍ය නිර්දේශයෙහි පවසන ලද්දේමය.

330. Ye na sabbenasabbanti ye cattāropi ariyamagge paripūretuṃ na jānanti, tīṇi vā dve vā ekaṃ vā nibbattenti. Sabbesaṃyeva imesaṃ kulaputtānanti brahmacariyaciṇṇakulaputtānaṃ. Amoghā…pe… saphalā saudrayāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

330. "යේ න සබ්බේන සබ්බං" යනු යමෙක් ආර්ය මාර්ග සතරම සම්පූර්ණ කිරීමට නොදන්නාහු ද, තුනක් හෝ දෙකක් හෝ එකක් හෝ උපදවන්නාහු (ඔවුන් ගැනයි). "සබ්බේසංයේව ඉමේසං කුලපුත්තානං" යනු බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිරුණු කුලපුත්‍රයන්ටයි. "අමෝඝා... සඵලා සෝද්‍රයා" යැයි අර්හත් ඵලය නමැති කූටයෙන් දේශනාව අවසන් කළ සේක.

Bhagavantaṃ [Pg.265] abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvāti (dī. ni. 2.188) bhagavato dhammadesanaṃ cittena sampaṭicchanto abhinanditvā vācāya pasaṃsamāno anumoditvā mahantaṃ añjaliṃ sirasmiṃ patiṭṭhapetvā pasannalākhārase nimujjamāno viya dasabalassa chabbaṇṇarasmijālantaraṃ pavisitvā catūsu ṭhānesu vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā bhagavantaṃ abhitthavanto abhitthavanto satthu purato antaradhāyitvā attano devalokameva agamāsīti.

"භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අභිවාදනය කොට ප්‍රදක්ෂිණා කොට" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව සිතින් පිළිගනිමින්, සතුටු වෙමින්, වචනයෙන් ප්‍රශංසා කරමින් හා අනුමෝදන් වෙමින්, මහත් වූ ඇඳිලි බැඳ හිස මත තබාගෙන, ඉතා පිරිසිදු ලාක්ෂා රසයෙහි ගිලෙන්නෙකු මෙන් දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ෂඩ්වර්ණ රශ්මි මාලාවන් අතරට පිවිස, සතර තැනක වැඳ, තෙවරක් ප්‍රදක්ෂිණා කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නැවත නැවතත් ස්තුති ප්‍රශංසා කරමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහිම අතුරුදන්ව තමාගේ දිව්‍ය ලෝකයටම ගියේය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝ නිකාය අටුවාවෙහි,

Mahāgovindasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහා ගෝවින්ද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

7. Mahāsamayasuttavaṇṇanā

7. මහාසමය සූත්‍ර වර්ණනාව

Nidānavaṇṇanā

නිදාන වර්ණනාව

331. Evaṃ [Pg.266] me sutanti mahāsamayasuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – sakkesūti ambaṭṭhasutte vuttena uppattinayena ‘‘sakyā vata, bho kumārā’’ti udānaṃ paṭicca sakkāti laddhanāmānaṃ rājakumārānaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘sakkā’’ti vuccati, tasmiṃ sakkesu janapade. Mahāvaneti sayaṃjāte aropite himavantena saddhiṃ ekābaddhe mahati vane. Sabbeheva arahantehīti imaṃ suttaṃ kathitadivaseyeva pattaarahattehi.

331. "ඒවං මේ සුතං" යනු මහාසමය සූත්‍රයයි. එහි මේ පද වර්ණනාවයි: "සක්කේසු" යනු අම්බට්ඨ සූත්‍රයෙහි දැක්වෙන උපත් කථා පුවතට අනුව "භවත් කුමාරවරුනි, සැබවින්ම මොවුන් සමත් (ශක්‍ය) වන්නාහුය" යන උදානය නිමිති කොට ගෙන "ශාක්‍ය" යන නාමය ලත් රාජකුමාරවරුන්ගේ වාසස්ථානය වූ එක් ජනපදයක් රූළ්හී ශබ්දයෙන් "ශාක්‍ය" යැයි කියනු ලැබේ, ඒ ශාක්‍ය ජනපදයෙහි යන්නයි. "මහාවනයෙහි" යනු නිරායාසයෙන් හටගත්, කිසිවෙකු විසින් රෝපණය නොකළ, හිමාලය හා එකට බැඳී ඇති මහත් වූ වනයෙහි යන්නයි. "සියලු රහතන් වහන්සේලා සමග" යනු මේ සූත්‍රය දේශනා කළ දිනම අර්හත්වයට පත් වූ රහතන් වහන්සේලා සමගයි.

Tatrāyaṃ anupubbikathā – sākiyakoliyā kira kapilavatthunagarassa ca koliyanagarassa ca antare rohiṇiṃ nāma nadiṃ ekeneva āvaraṇena bandhāpetvā sassāni karonti, atha jeṭṭhamūlamāse sassesu milāyantesu ubhayanagaravāsikānampi kammakarā sannipatiṃsu. Tattha koliyanagaravāsino āhaṃsu – ‘‘idaṃ udakaṃ ubhato hariyamānaṃ na tumhākaṃ na amhākaṃ pahossati, amhākaṃ pana sassaṃ ekena udakeneva nipphajjissati, idaṃ udakaṃ amhākaṃ dethā’’ti. Kapilavatthunagaravāsino āhaṃsu – ‘‘tumhesu koṭṭhe pūretvā ṭhitesu mayaṃ rattasuvaṇṇanīlamaṇikāḷakahāpaṇe ca gahetvā pacchipasibbakādihatthā na sakkhissāma tumhākaṃ gharadvāre vicarituṃ, amhākampi sassaṃ ekeneva udakena nipphajjissati, idaṃ udakaṃ amhākaṃ dethā’’ti. ‘‘Na mayaṃ dassāmā’’ti. ‘‘Mayampi na dassāmā’’ti. Evaṃ kalahaṃ vaḍḍhetvā eko uṭṭhāya ekassa pahāraṃ adāsi, sopi aññassāti evaṃ aññamaññaṃ paharitvā rājakulānaṃ jātiṃ ghaṭṭetvā kalahaṃ vaḍḍhayiṃsu.

එහි මේ අනුපිළිවෙල කථාවයි: ශාක්‍යයෝ හා කෝලියයෝ කපිලවස්තු නගරයත් කෝලිය නගරයත් අතර වූ රෝහිණී නම් නදිය එක් අමුණකින් බැඳ ගොවිතැන් කටයුතු කළහ. ඉක්බිති පොසොන් මසෙහි ගොයම් වියළී යද්දී නගර දෙකෙහිම වැඩකරුවෝ රැස් වූහ. එහිදී කෝලිය නුවර වැසියෝ මෙසේ කීහ: "මේ ජලය දෙපසට ගෙන ගියහොත් තොපටත් මදි, අපටත් මදි වනු ඇත. එහෙත් අපගේ ගොවිතැනට එක් වරක් ජලය ලැබුණහොත් එය ප්‍රමාණවත් වේ. එබැවින් මේ ජලය අපට දෙන්න." කපිලවස්තු නුවර වැසියෝ මෙසේ කීහ: "තොපගේ අටු කොටු පිරී යද්දී, රතු රන් නිල් මැණික් කළු කහවනු ආදිය ගෙන කූඩා මලු අතින් ගත් අපට තොපගේ ගෙවල් දොරවල් ගානේ ඇවිදීමට නොහැකි වනු ඇත. අපගේ ගොවිතැන ද එක් වරක් ජලය ලැබීමෙන් සඵල වන්නේය. එබැවින් මේ ජලය අපට දෙන්න." "අපි නොදෙන්නෙමු" යි එක් පාර්ශ්වයක් කීහ. "අපිත් නොදෙන්නෙමු" යි අනෙක් පාර්ශ්වය කීහ. මෙසේ කලහය වර්ධනය කරගෙන එක් අයෙකු නැගී සිට තවකෙකුට පහර දුන්නේය. ඔහු තවකෙකුට පහර දුන්නේය. මෙසේ එකිනෙකාට පහර දී රජකුලයන්ගේ වංශයට අපහාස කරමින් කලහය වර්ධනය කළහ.

Koliyakammakarā vadanti – ‘‘tumhe kapilavatthuvāsike gahetvā gajjatha, ye soṇasiṅgālādayo viya attano bhaginīhi saddhiṃ saṃvasiṃsu. Etesaṃ hatthino ca assā ca phalakāvudhāni ca amhākaṃ kiṃ karissantī’’ti? Sākiyakammakarāpi vadanti – ‘‘tumhe dāni kuṭṭhino dārake gahetvā gajjatha, ye anāthā niggatikā tiracchānā viya kolarukkhe vasiṃsu, etesaṃ hatthino ca assā ca phalakāvudhāni ca amhākaṃ [Pg.267] kiṃ karissantī’’ti? Te gantvā tasmiṃ kamme niyuttaamaccānaṃ kathesuṃ, amaccā rājakulānaṃ kathesuṃ, tato sākiyā – ‘‘bhaginīhi saddhiṃ saṃvāsikānaṃ thāmañca balañca dassessāmā’’ti yuddhasajjā nikkhamiṃsu. Koliyāpi – ‘‘kolarukkhavāsīnaṃ thāmañca balañca dassessāmā’’ti yuddhasajjā nikkhamiṃsu.

කෝලිය වැඩකරුවෝ මෙසේ පවසති: "තොපි බල්ලන් හා සිවලුන් මෙන් තමන්ගේම සහෝදරියන් සමග වාසය කළ කපිලවස්තු නුවර වැසියන් බලකොටු කරගෙන ගුගුරන්නාහුය. ඔවුන්ගේ ඇතුන්, අසුන් හා පලිහ ආයුධ අපට කුමක් කළ හැකිද?" ශාක්‍ය වැඩකරුවෝ ද මෙසේ පවසති: "තොපි දැන් අසරණව, පිළිසරණක් නැතිව තිරිසනුන් මෙන් කෝල වෘක්ෂවල වාසය කළ කුෂ්ඨ රෝගී දරුවන් බලකොටු කරගෙන ගුගුරන්නාහුය. ඔවුන්ගේ ඇතුන්, අසුන් හා පලිහ ආයුධ අපට කුමක් කළ හැකිද?" ඔවුහු ගොස් එම කාර්යයෙහි යෙදී සිටි අමාත්‍යවරුන්ට පැවසූහ. අමාත්‍යවරු රජකුලයන්ට පැවසූහ. එවිට ශාක්‍යයෝ "තම සහෝදරියන් සමග වාසය කරන්නන්ගේ ශක්තිය හා බලය පෙන්වන්නෙමු" යි යුද්ධයට සැරසී නික්මුණහ. කෝලියයෝ ද "කෝල වෘක්ෂයන්හි වසන්නන්ගේ ශක්තිය හා බලය පෙන්වන්නෙමු" යි යුද්ධයට සැරසී නික්මුණහ.

Bhagavāpi rattiyā paccūsasamayeva mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento ime evaṃ yuddhasajje nikkhamante addasa. Disvā – ‘‘mayi gate ayaṃ kalaho vūpasamissati nu kho udāhu no’’ti upadhārento – ‘‘ahamettha gantvā kalahavūpasamanatthaṃ tīṇi jātakāni kathessāmi, tato kalaho vūpasamissati. Atha sāmaggidīpanatthāya dve jātakāni kathetvā attadaṇḍasuttaṃ desessāmi. Desanaṃ sutvā ubhayanagaravāsinopi aḍḍhatiyāni aḍḍhatiyāni kumārasatāni dassanti, ahaṃ te pabbajissāmi, tadā mahāsamāgamo bhavissatī’’ti sanniṭṭhānamakāsi. Tasmā imesu yuddhasajjesu nikkhamantesu kassaci anārocetvā sayameva pattacīvaramādāya gantvā dvinnaṃ senānaṃ antare ākāse pallaṅkaṃ ābhujitvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjetvā nisīdi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද රාත්‍රියෙහි අලුයම් කාලයෙහි මහා කරුණා සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ලොව බලා වදාරන සේක්, මේ රජවරුන් මෙලෙස යුද්ධයට සැරසී නික්මෙනු දුටු සේක. දැක, “මා එහි වැඩි කල මෙම කලහය සන්සිඳෙන්නේ ද නැද්ද?” යි සලකා බලමින්, “මම එහි ගොස් කලහය සන්සිඳවීම පිණිස ජාතක කථා තුනක් දේශනා කරන්නෙමි. එවිට කලහය සන්සිඳෙනු ඇත. ඉන්පසු සමගිය පෙන්වීම පිණිස ජාතක කථා දෙකක් දේශනා කොට අත්තදණ්ඩ සූත්‍රය දේශනා කරන්නෙමි. ඒ දේශනාව අසා දෙපස ම නගරවාසීහු දෙසිය පනහ බැගින් වූ කුමාරවරුන් පන්සිය දෙනෙකු ලබා දෙනු ඇත. මම ඔවුන් පැවිදි කරවන්නෙමි. එවිට මහා සමාගමයක් සිදුවන්නේ ය” යි තීරණය කළ සේක. එබැවින් මෙම රජවරුන් යුද්ධයට සැරසී නික්මෙන කල්හි කිසිවෙකුටත් නොදන්වා ම තමන් වහන්සේ ම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන වැඩම කොට, දෙපිරිස අතර අහසෙහි පළක් බැඳ වැඩ හිඳ ෂඩ්වර්ණ රශ්මි මාලාවන් විහිදුවාලූ සේක.

Kapilavatthuvāsino bhagavantaṃ disvāva – ‘‘amhākaṃ ñātiseṭṭho satthā āgato, diṭṭho nu kho tena amhākaṃ kalahakāraṇabhāvo’’ti cintetvā – ‘‘na kho pana sakkā bhagavati āgate amhehi parassa sarīre satthaṃ pātetuṃ, koliyanagaravāsino amhe hanantu vā pacantu vā’’ti āvudhāni chaḍḍetvā bhagavantaṃ vanditvā nisīdiṃsu. Koliyanagaravāsinopi tatheva cintetvā āvudhāni chaḍḍetvā bhagavantaṃ vanditvā nisīdiṃsu.

කිඹුල්වත් පුරවාසීහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුටු විගස ම, “අපගේ ශ්‍රේෂ්ඨ ඥාති වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක. අපගේ මෙම කලහයට හේතුව උන්වහන්සේ දුටු සේක් දෝ?” යි සිතා, “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ සිටියදී අප විසින් අනුන්ගේ ශරීරයට ආයුධයකින් පහර දීම නොකට යුත්තකි. කෝලිය පුරවාසීහු අපව මරා දැමුවත්, පුලුස්සා දැමුවත් කමක් නැතැ” යි සිතා ආයුධ අත හැර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ එකත්පස්ව හුන්හ. කෝලිය පුරවාසීහු ද එලෙස ම සිතා ආයුධ අතහැර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ එකත්පස්ව හුන්හ.

Bhagavā jānantova – ‘‘kasmā āgatattha mahārājā’’ti pucchi. Bhagavā, na titthakīḷāya na pabbatakīḷāya na nadīkīḷāya na giridassanatthaṃ, imasmiṃ pana ṭhāne saṅgāmaṃ paccupaṭṭhapetvā āgatamhāti. Kiṃ nissāya vo kalaho mahārājāti? Udakaṃ, bhanteti. Udakaṃ kiṃ agghati mahārājāti? Appagghaṃ, bhanteti. Pathavī nāma kiṃ agghati mahārājāti? Anagghā, bhanteti. Khattiyā kiṃ agghanti mahārājāti? Khattiyā nāma anagghā bhanteti. Appamūlakaṃ udakaṃ nissāya kimatthaṃ anagghe khattiye nāsetha, mahārājāti? ‘‘Kalahe assādo nāma natthi, kalahavasena mahārājā aṭṭhāne veraṃ katvā ekāya rukkhadevatāya kāḷasīhena saddhiṃ baddhāghāto sakalampi [Pg.268] imaṃ kappaṃ anuppattoyevā’’ti vatvā phandanajātakaṃ kathesi. Tato ‘‘parapattiyena nāma mahārājā na bhavitabbaṃ. Parapattiyā hutvā hi ekassa sasakassa kathāya tiyojanasahassavitthate himavante catuppadagaṇā mahāsamuddaṃ pakkhandino ahesuṃ. Tasmā parapattiyena na bhavitabba’’nti vatvā pathavīundriyajātakaṃ kathesi. Tato – ‘‘kadāci, mahārājā, dubbalopi mahabbalassa randhaṃ vivaraṃ passati, kadāci mahabbalo dubbalassa. Laṭukikāpi hi sakuṇikā hatthināgaṃ ghātesī’’ti vatvā laṭukikajātakaṃ kathesi. Evaṃ kalahavūpasamatthāya tīṇi jātakāni kathetvā sāmaggiparidīpanatthāya dve jātakāni kathesi. Kathaṃ? Samaggānañhi mahārājā koci otāraṃ nāma passituṃ na sakkotīti vatvā rukkhadhammajātakaṃ kathesi. Tato ‘‘samaggānaṃ mahārājā koci vivaraṃ passituṃ nāsakkhi. Yadā pana aññamaññaṃ vivādamakaṃsu, atha te nesādaputto jīvitā voropetvā ādāya gato. Vivāde assādo nāma natthī’’ti vatvā vaṭṭakajātakaṃ kathesi. Evaṃ imāni pañca jātakāni kathetvā avasāne attadaṇḍasuttaṃ kathesi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණු දැන දැන ම, “මහාරාජවරුනි, ඔබලා කුමන කරුණකට පැමිණියහු ද?” යි විමසා වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, ජල ක්‍රීඩාවට හෝ පර්වත ක්‍රීඩාවට හෝ නදී ක්‍රීඩාවට හෝ කඳු බැලීමට හෝ නොව, මේ ස්ථානයෙහි යුද්ධයක් ඇති කරගනු පිණිස පැමිණියෙමු” යි ඔවුහු කීහ. “මහාරාජවරුනි, කුමක් නිසා ඔබලා අතර මේ කලහය හටගත්තේ ද?” “ස්වාමීනි, ජලය නිසා ය.” “මහාරාජවරුනි, ජලය කොපමණ වටින්නේ ද?” “ස්වාමීනි, එය ඉතා අඩු වටිනාකමක් ඇත්තකි.” “මහාරාජවරුනි, පෘථිවිය කොපමණ වටින්නේ ද?” “ස්වාමීනි, එය මිල කළ නොහැකි ය.” “මහාරාජවරුනි, ක්ෂත්‍රියයන් කොපමණ වටින්නේ ද?” “ස්වාමීනි, ක්ෂත්‍රියයෝ මිල කළ නොහැකි වන්නාහ.” “මහාරාජවරුනි, ඉතා අඩු වටිනාකමක් ඇති ජලය නිසා මිල කළ නොහැකි ක්ෂත්‍රියයන්ව විනාශ කරන්නේ කුමන ප්‍රයෝජනයක් පිණිස ද?” යි වදාරා, “කලහයෙහි කිසිදු සතුටක් නැත. මහාරාජවරුනි, කලහය නිසා අකාලයෙහි වෛර බැඳගෙන එක් රුක් දෙවියෙකු කළු වලසෙකු සමඟ බැඳි වෛරය මුළු කල්පය පුරා ම පැවතුණේ ය” යි පවසා ඵන්දන ජාතකය දේශනා කළ සේක. ඉන්පසු, “මහාරාජවරුනි, අනුන් පවසන දේ ඒ අයුරින් ම විශ්වාස කරන්නන් නොවිය යුතු ය. අනුන් කියන දේ විශ්වාස කිරීම නිසා එක් හාවෙකුගේ කතාව අසා යොදුන් තුන් දහසක් විශාල හිමවන්තයෙහි සිටි සිව්පාවුන් සමූහයා මහා සමුද්‍රයට පැන්නාහ. එබැවින් අනුන් පවසන දේ එලෙස ම පිළිගන්නන් නොවිය යුතු ය” යි පවසා පඨවීඋන්ද්‍රිය ජාතකය දේශනා කළ සේක. ඉන්පසු, “මහාරාජවරුනි, ඇතැම් විට දුර්වලයා ද බලවතාගේ සිදුරක් හෝ දුර්වලතාවක් දකියි. ඇතැම් විට බලවතා ද දුර්වලයාගේ සිදුරක් දකියි. ලටුකිකා නම් වූ කුඩා පක්ෂි දෙනක් පවා ඇත් රජෙකු මරා දැමූහ” යි පවසා ලටුකික ජාතකය දේශනා කළ සේක. මෙලෙස කලහය සන්සිඳවීම පිණිස ජාතක කථා තුනක් දේශනා කොට සමගිය පැහැදිලි කිරීම පිණිස ජාතක කථා දෙකක් දේශනා කළ සේක. ඒ කෙසේ ද? “මහාරාජවරුනි, සමගි වූවන්ගේ කිසිදු සිදුරක් දැකීමට කිසිවෙකුට නොහැකි ය” යි පවසා රුක්ඛධම්ම ජාතකය දේශනා කළ සේක. ඉන්පසු, “මහාරාජවරුනි, සමගි වූවන්ගේ සිදුරක් දැකීමට කිසිවෙකුට නොහැකි විය. එහෙත් යම් කලෙක ඔවුහු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් විවාද කළාහු ද, එවිට වැදි පුත්‍රයා ඔවුන් ජීවිතයෙන් තොර කොට රැගෙන ගියේ ය. විවාදයෙහි කිසිදු සතුටක් නැත” යි පවසා වට්ටක ජාතකය දේශනා කළ සේක. මෙලෙස මෙම ජාතක කථා පහ දේශනා කොට අවසානයෙහි අත්තදණ්ඩ සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

Rājāno pasannā – ‘‘sace satthā nāgamissa, mayaṃ sahatthā aññamaññaṃyeva vadhitvā lohitanadiṃ pavattayissāma, amhākaṃ puttabhātaro gehadvāre na passeyyāma, sāsanapaṭisāsanampi no āharaṇako na bhavissati. Satthāraṃ nissāya no jīvitaṃ laddhaṃ. Sace pana satthā agāraṃ ajjhāvasissa, dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu rajjamassa hatthagataṃ abhavissa, atirekasahassaṃ kho panassa puttā abhavissaṃsu, tato khattiyaparivārova avicarissa. Taṃ kho panesa sampattiṃ pahāya nikkhamitvā sambodhiṃ patto, idānipi khattiyaparivāroyeva vicaratū’’ti ubhayanagaravāsino aḍḍhatiyāni aḍḍhatiyāni kumārasatāni adaṃsu. Bhagavā te pabbājetvā mahāvanaṃ agamāsi. Tesaṃ garugāravavasena na attano ruciyā pabbajitānaṃ anabhirati uppajji. Purāṇadutiyikāyopi nesaṃ ‘‘ayyaputtā ukkaṇṭhantu, gharāvāso na saṇṭhātī’’tiādīni vatvā sāsanaṃ pesenti. Te atirekataraṃ ukkaṇṭhiṃsu.

රජවරු පැහැදී, “ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම නොකළේ නම්, අපි අපේ ම අතින් එකිනෙකා මරාගෙන ලේ ගංගාවන් ගලවන්නෙමු. අපේ පුතුන් හා සහෝදරයන් නිවසේ දොරකඩ දී දැකගන්නට නොලැබෙනු ඇත. අපේ පණිවිඩයක් ගෙන යාමට හෝ කිසිවෙකු ඉතිරි නොවනු ඇත. ශාස්තෘන් වහන්සේ නිසා අපට ජීවිතය ලැබුණේ ය. ඉදින් ශාස්තෘන් වහන්සේ ගිහිගෙයි විසුවේ නම්, කුඩා ද්වීප දෙදහසකින් පිරිවරා ගත් සතර මහා ද්වීපයන්හි රාජ්‍යය උන්වහන්සේගේ අතට පත්වනු ඇත. උන්වහන්සේට දහසකට වඩා පුත්‍රයන් ලැබෙනු ඇත. එවිට උන්වහන්සේ ක්ෂත්‍රිය පිරිවර පිරිවරා හැසිරෙනු ඇත. උන්වහන්සේ ඒ සියලු සම්පත් අතහැර නික්ම ගොස් සම්බෝධියට පත් වූ සේක. දැන් වුව ද උන්වහන්සේ ක්ෂත්‍රිය පිරිවර පිරිවරා ම හැසිරෙන සේක්වා” යි පවසා දෙපස ම නගරවාසීහු කුමාරවරුන් දෙසිය පනහ බැගින් ලබා දුන්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් පැවිදි කරවා මහා වනයට වැඩම කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසා මිස තමන්ගේ කැමැත්තෙන් පැවිදි නොවූ හෙයින් ඒ භික්ෂූන්ට නොඇල්ම ඇති විය. ඔවුන්ගේ පැරණි භාර්යාවෝ ද, “හිමිසඳුනි, උකටලී වන්න, ගිහිගෙය පවත්වා ගත නොහැක” යනාදී වශයෙන් පවසා පණිවිඩ එවති. ඔවුහු වඩ වඩාත් නොඇල්මට පත් වූහ.

Bhagavā āvajjanto tesaṃ anabhiratabhāvaṃ ñatvā ‘‘ime bhikkhū mādisena buddhena saddhiṃ ekato vasantā ukkaṇṭhanti, handa nesaṃ kuṇāladahassa vaṇṇaṃ kathetvā tattha netvā anabhiratiṃ vinodessāmī’’ti [Pg.269] kuṇāladahassa vaṇṇaṃ kathesi. Te taṃ daṭṭhukāmā ahesuṃ. Daṭṭhukāmattha, bhikkhave, kuṇāladahanti? Āma bhagavāti. Yadi evaṃ, etha, gacchāmāti. Iddhimantānaṃ bhagavā gamanaṭṭhānaṃ mayaṃ kathaṃ gamissāmāti? Tumhe gantukāmā hotha, ahaṃ mamānubhāvena gahetvā gamissāmīti. Sādhu, bhanteti. Atha bhagavā pañca bhikkhusatāni gahetvā ākāse uppatitvā kuṇāladahe patiṭṭhāya te bhikkhū āha – ‘‘bhikkhave, imasmiṃ kuṇāladahe yesaṃ macchānaṃ nāmaṃ na jānātha, tesaṃ nāmaṃ pucchathā’’ti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සලකා බලන සේක් ඔවුන්ගේ නොඇල්ම දැන, “මෙම භික්ෂූහු මා වැනි බුදුවරයෙකු සමඟ එකට වසමින් උකටලී වන්නාහ. මම මොවුන්ට කුණාල විලෙහි ගුණ පවසා එහි කැඳවාගෙන ගොස් නොඇල්ම දුරු කරන්නෙමි” යි සිතා කුණාල විලෙහි වර්ණනාව කළ සේක. ඔවුහු එය බැලීමට කැමති වූහ. “මහණෙනි, කුණාල විල බැලීමට කැමති ද?” “එසේ ය, ස්වාමීනි.” “එසේ නම් එන්න, යමු” යි වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, සෘද්ධිමතුන් යන තැන්වලට අපි කෙසේ යමු ද?” “ඔබලා යාමට කැමති වන්න, මම මාගේ අනුභාවයෙන් ඔබලා කැඳවාගෙන යන්නෙමි” යි වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, ඉතා යහපති” යි ඔවුහු කීහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පන්සියයක් භික්ෂූන් කැඳවාගෙන අහසට පැන නැගී, කුණාල විල සමීපයෙහි නැවතී එම භික්ෂූන්ට මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, මෙම කුණාල විලෙහි යම් මත්ස්‍යයෙකුගේ නමක් ඔබලා නොදන්නේ ද, ඔවුන්ගේ නම් විමසන්න.”

Te pucchiṃsu, bhagavā pucchitapucchitaṃ kathesi. Na kevalaṃ macchānaṃyeva, tasmiṃ vanasaṇḍe rukkhānampi pabbatapāde dvipadacatuppadasakuṇānampi nāmāni pucchāpetvā kathesi. Atha dvīhi sakuṇehi mukhatuṇḍakena ḍaṃsitvā gahitadaṇḍake nisinno kuṇālasakuṇarājā purato pacchato ubhosu passesu sakuṇasaṅghaparivuto āgacchati. Bhikkhū taṃ disvā – ‘‘esa, bhante, imesaṃ sakuṇānaṃ rājā bhavissati, parivārā ete etassā’’ti maññāmāti. Evameva, bhikkhave, ayampi mama vaṃso mama paveṇīti. Idāni tāva mayaṃ, bhante, ete sakuṇe passāma. Yaṃ pana bhagavā ‘‘ayampi mama vaṃso mama paveṇī’’ti āha, taṃ sotukāmamhāti. Sotukāmattha bhikkhaveti? Āma, bhagavāti. Tena hi suṇāthāti tīhi gāthāsatehi maṇḍetvā kuṇālajātakaṃ kathento anabhiratiṃ vinodesi. Desanāpariyosāne sabbepi sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, maggeneva ca nesaṃ iddhipi āgatā. Bhagavā – ‘‘hotu tāva ettakaṃ etesaṃ bhikkhūna’’nti ākāse uppatitvā mahāvanameva agamāsi. Tepi bhikkhū gamanakāle dasabalassa ānubhāvena gantvā āgamanakāle attano ānubhāvena bhagavantaṃ parivāretvā mahāvane otariṃsu.

ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා කරුණු විමසූ අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ විමසූ කරුණු පිළිබඳව පිළිතුරු වදාළ සේක. උන්වහන්සේ හුදෙක් මත්ස්‍යයන් ගැන පමණක් නොව, එම වනාන්තරයේ ගස්වැල් පිළිබඳවද, පර්වත පාමුල වෙසෙන ද්විපාද සිවුපා පක්ෂීන්ගේ නම් පවා විමසීමට සලස්වා ඒවා වදාළ සේක. ඉක්බිති පක්ෂීන් දෙදෙනෙකු විසින් හොටින් දරාගත් දණ්ඩක් මත වැඩසිටි කුණාල පක්ෂි රජු පෙරමුණෙන්ද, පසුපසින්ද, දෙපසින්ද පක්ෂි සමූහයා පිරිවරාගෙන පැමිණියේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ දැක, "ස්වාමීනී, මේ පක්ෂියා මොවුන්ගේ රජු විය යුතුයි, මොවුන් මොහුගේ පිරිවරයි" කියා සිතා එසේ සැළ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මහණෙනි, එය එසේමයි. මේ පක්ෂි රජුද මාගේම වංශයට හා පරම්පරාවට අයත් කෙනෙකි" යි වදාළ සේක. එවිට භික්ෂූන් වහන්සේලා, "ස්වාමීනී, අපි දැන් මේ පක්ෂීන් දකිමු. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මොහු මාගේම වංශයට හා පරම්පරාවට අයත් කෙනෙකි' යි යමක් වදාළ සේක්ද, ඒ ගැන අසන්නට කැමැත්තෙමු" යි සැළ කළහ. "මහණෙනි, අසන්නට කැමතිද?" යි විමසූ කල, "එසේය භාග්‍යවතුන් වහන්ස" යි සැළ කළහ. "එසේ නම් සවන් දෙන්න" යි වදාරා ගාථා තුන් සියයකින් අලංකාර කොට කුණාල ජාතකය දේශනා කරමින් ඔවුන්ගේ නොඇල්ම (අනභිරතිය) දුරු කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා සෝවාන් ඵලයට පත් වූහ. මාර්ගය සමගම ඔවුන්ට සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන්ද පහළ විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මේ භික්ෂූන්ට මෙපමණක් වේවා" යි සිතා අහසට පැන නැගී මහා වනයටම වැඩම කළ සේක. එම භික්ෂූන් වහන්සේලාද වඩිනා විට දසබලයන් වහන්සේගේ අනුභාවයෙන් වැඩම කර, ආපසු එන විට තම තමන්ගේ අනුභාවයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා මහා වනයට බැස ගත්හ.

Bhagavā paññattāsane nisīditvā te bhikkhū āmantetvā – ‘‘etha, bhikkhave, nisīdatha, uparimaggattayavajjhānaṃ vo kilesānaṃ pahānāya kammaṭṭhānaṃ kathessāmī’’ti kammaṭṭhānaṃ kathesi. Bhikkhū cintesuṃ – ‘‘bhagavā amhākaṃ anabhiratabhāvaṃ ñatvā kuṇāladahaṃ netvā anabhiratiṃ vinodesi, tattha sotāpattiphalappattānaṃ no idāni idha tiṇṇaṃ maggānaṃ kammaṭṭhānaṃ adāsi, na kho panamhehi ‘sotāpannā maya’nti vītināmetuṃ vaṭṭati, uttamapurisasadisehi no bhavituṃ vaṭṭatī’’ti te dasabalassa pāde vanditvā uṭṭhāya nisīdanaṃ papphoṭetvā visuṃ visuṃ pabbhārarukkhamūlesu nisīdiṃsu.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පනවන ලද අසුනෙහි වැඩසිට ඒ භික්ෂූන් අමතා, "මහණෙනි, එන්න, වාඩි වන්න. ඉහළ මාර්ග තුනෙන් නැසිය යුතු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණය කිරීම පිණිස ඔබට කමටහන් දේශනා කරන්නෙමි" යි කමටහන් වදාළ සේක. භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ සිතූහ: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපගේ අනභිරතිය (නොඇල්ම) දැන කුණාල විලට කැඳවාගෙන ගොස් එය දුරු කළ සේක. එහිදී සෝවාන් ඵලයට පත් වූ අපට දැන් මෙහිදී ඉතිරි මාර්ග තුන සඳහා කමටහන් වදාළ සේක. 'අපි සෝවාන් වූවෝ වෙමු' යි සිතමින් කාලය ගත කිරීම අපට සුදුසු නැත. අප උත්තම පුරුෂයන් මෙන් විය යුතුය." මෙසේ සිතූ ඔවුහු දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වැඳ නැගිට, අසුන් ගසා දමා, වෙන් වෙන්ව ලෙන් හා රුක් මූලයන්හි භාවනාවට වාඩි වූහ.

Bhagavā [Pg.270] cintesi – ‘‘ime bhikkhū pakatiyāpi avissaṭṭhakammaṭṭhānā, laddhupāyassa pana bhikkhuno kilamanakāraṇaṃ nāma natthi. Gacchantā gacchantā ca vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā – ‘‘attanā attanā paṭiladdhaguṇaṃ ārocessāmā’ti mama santikaṃ āgamissanti. Etesu āgatesu dasasahassacakkavāḷe devatā ekacakkavāḷe sannipatissanti, mahāsamayo bhavissati, vivitte okāse mayā nisīdituṃ vaṭṭatī’’ti. Tato vivitte okāse buddhāsanaṃ paññapetvā nisīdi.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: "මේ භික්ෂූහු ස්වභාවයෙන්ම කමටහන් අත් නොහරින්නෝ වෙති. ක්‍රමය ලද භික්ෂුවකට වෙහෙසක් නම් නැත. ඔවුහු යමින් යමින් විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පත්ව, 'තමන් ලැබූ ගුණයන් දන්වන්නෙමු' යි සිතා මා වෙත පැමිණෙන්නෝය. ඔවුන් පැමිණි කල්හි දසදහසක් සක්වළ දේවතාවෝ එක් සක්වළකට රැස් වන්නාහ. එය මහා සමයයක් (මහා රැස්වීමක්) වනු ඇත. විවේකී ස්ථානයක මා වැඩසිටීම සුදුසුය." ඉක්බිති උන්වහන්සේ විවේකී ස්ථානයක බුද්ධාසනයක් පනවා වැඩසිටි සේක.

Sabbapaṭhamaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā gatathero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tato aparo tato aparoti pañcasatāpi paduminiyaṃ padumāni viya vikasiṃsu. Sabbapaṭhamaṃ arahattappattabhikkhu – ‘‘bhagavato ārocessāmī’’ti pallaṅkaṃ vinibbhujitvā nisīdanaṃ papphoṭetvā uṭṭhāya dasabalābhimukho ahosi. Evaṃ aparopi aparopīti pañcasatāpi bhattasālaṃ pavisantā viya paṭipāṭiyāva āgamaṃsu. Paṭhamaṃ āgato vanditvā nisīdanaṃ paññapetvā ekamantaṃ nisīditvā paṭiladdhaguṇaṃ ārocetukāmo – ‘‘atthi nu kho añño koci, natthī’’ti nivattitvā āgamanamaggaṃ olokento aparampi addasa aparampi addasa. Iti sabbepi te āgantvā ekamantaṃ nisīditvā ayaṃ imassa harāyamāno na kathesi, ayaṃ imassa harāyamāno na kathesīti. Khīṇāsavānaṃ kira dve ākārā honti – ‘‘aho vata mayā paṭiladdhaguṇaṃ sadevako loko khippameva paṭivijjheyyā’’ti cittaṃ uppajjati. Paṭiladdhabhāvaṃ pana nidhiladdhapuriso viya na aññassa ārocetukāmo hoti.

සියල්ලටම ප්‍රථමයෙන් කමටහන් ගෙන වැඩි ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිව්පිළිසිඹියාවන් සමග අර්හත්වයට පත් වූහ. ඉන්පසු අනෙක් ස්ථවිරයන් වහන්සේද, ඉන්පසු තවත් ස්ථවිරයන් වහන්සේද වශයෙන් පන්සියයක්ම භික්ෂූන් වහන්සේලා පියුම් විලක නෙළුම් මල් පිපෙන්නාක් මෙන් රහත් බවින් පිපී ගියහ. සියල්ලට ප්‍රථමයෙන් අර්හත්වයට පත් භික්ෂූන් වහන්සේ "භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දන්වන්නෙමි" යි සිතා පළක් බැඳ සිටීම අතහැර, අසුන ගසා දමා නැගිට දසබලයන් වහන්සේට අභිමුඛ වූහ. මෙලෙස අනෙක් පන්සියයක් නමම දන්හලකට ඇතුළු වන්නාක් මෙන් පිළිවෙළින් පැමිණියහ. ප්‍රථමයෙන් පැමිණි නම වැඳ, අසුනක් පනවා එකත්පස්ව හිඳ තමන් ලැබූ ගුණය දන්වනු කැමතිව "වෙනත් කවුරුන් හෝ සිටීද, නැද්ද?" කියා හැරී බලන විට තවත් නමක් දුටුවේය. තවත් නමක් දුටුවේය. මෙලෙස සියලු දෙනාම පැමිණ එකත්පස්ව හිඳ, අනෙක් අයට ඇති ගෞරවය හා ලැජ්ජාව නිසා කිසිවක් ප්‍රකාශ නොකළහ. රහතන් වහන්සේලාගේ ස්වභාවයන් දෙකක් ඇත: "මා ලැබූ මේ ගුණය දෙවියන් සහිත ලෝකයා ඉක්මනින් අවබෝධ කරගන්නේ නම් කෙතරම් යහපත්ද" යන සිතුවිල්ල ඇති වේ. එහෙත් නිධානයක් ලැබූ මිනිසෙකු මෙන් තමන් ලැබූ ගුණය අනුන්ට පැවසීමට ඉක්මන් නොවෙති.

Evaṃ osīdamatte pana tasmiṃ ariyamaṇḍale pācīnayugandharaparikkhepato abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhūti imehi upakkilesehi vippamuttaṃ buddhuppādapaṭimaṇḍitassa lokassa rāmaṇeyyakadassanatthaṃ pācīnadisāya ukkhittarajatamayamahāādāsamaṇḍalaṃ viya, nemivaṭṭiyaṃ gahetvā parivattiyamānarajatacakkasassirikaṃ puṇṇacandamaṇḍalaṃ ullaṅghitvā anilapathaṃ paṭipajjittha. Iti evarūpe khaṇe laye muhutte bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi.

ඒ අරිහත් මණ්ඩලය එසේ රැස්ව සිටින කල්හි, වලාකුළු, මීදුම, දුම, දූවිලි සහ රාහුගෙන් තොර වූ, ලෝකයාට රමණීය දර්ශනයක් පෙන්වනු පිණිස පෙරදිග යුගන්ධර පර්වතයෙන් මතු වූ, ඔසවන ලද රිදී කැඩපතක් බඳු වූ, රිදී සකක් මෙන් බබළන පුන් සඳ මඬල අහසට පැන නැඟුණේය. මෙබඳු වූ මොහොතක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කපිලවස්තු පුරය අසල මහා වනයෙහි පන්සියයක් පමණ වූ සියලු රහතන් වහන්සේලාගෙන් යුත් මහා භික්ෂු සංඝයා සමඟ වැඩසිටි සේක.

Tattha bhagavāpi mahāsammatassa vaṃse uppanno, tepi pañcasatā bhikkhū mahāsammatassa kule uppannā. Bhagavāpi khattiyagabbhe jāto, tepi khattiyagabbhe [Pg.271] jātā. Bhagavāpi rājapabbajito, tepi rājapabbajitā. Bhagavāpi setacchattaṃ pahāya hatthagataṃ cakkavattirajjaṃ nissajjetvā pabbajito, tepi setacchattaṃ pahāya hatthagatāni rajjāni nissajjetvā pabbajitā. Iti bhagavā parisuddhe okāse parisuddhe rattibhāge sayaṃ parisuddho parisuddhaparivāro vītarāgo vītarāgaparivāro vītadoso vītadosaparivāro vītamoho vītamohaparivāro nittaṇho nittaṇhaparivāro nikkileso nikkilesaparivāro santo santaparivāro danto dantaparivāro mutto muttaparivāro ativiya virocatīti. Vaṇṇabhūmi nāmesā, yattakaṃ sakkoti, tattakaṃ vattabbaṃ. Iti ime bhikkhū sandhāya vuttaṃ – ‘‘pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehī’’ti.

එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේද මහාසම්මත පරම්පරාවෙහි උපන් සේක; ඒ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාද මහාසම්මත කුලයෙහි උපන්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි උපන් සේක; ඔවුහුද ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි උපන්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද රජකම අතහැර පැවිදි වූ සේක; ඔවුහුද රජකම අතහැර පැවිදි වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද සේසත් අතහැර අතට පත් සක්විති රජකම පවා අත්හැර පැවිදි වූ සේක; ඔවුහුද සේසත් අතහැර අතට පත් රජකම් අත්හැර පැවිදි වූහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිසිදු ස්ථානයක, පිරිසිදු රාත්‍රී කාලයක, තමන් වහන්සේ පිරිසිදු වී පිරිසිදු පිරිවරක් ඇතිව, වීතරාගී වී වීතරාගී පිරිවරක් ඇතිව, වීතදෝෂී වී වීතදෝෂී පිරිවරක් ඇතිව, වීතමෝහී වී වීතමෝහී පිරිවරක් ඇතිව, තණ්හා රහිතව තණ්හා රහිත පිරිවරක් ඇතිව, නික්ලේශීව නික්ලේශී පිරිවරක් ඇතිව, ශාන්තව ශාන්ත පිරිවරක් ඇතිව, දමනය වී දමනය වූ පිරිවරක් ඇතිව, මිදී (මුක්තව) මිදුණු පිරිවරක් ඇතිව අතිශයින්ම බැබළුණු සේක. මෙය ගුණ වර්ණනා කරන අවස්ථාවයි. යම් තාක් ගුණ කිව හැකිද, ඒ තාක් කිව යුතුය. ඒ නිසාම මේ භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා "පන්සියයක් පමණ වූ සියල්ලෝම රහතන් වහන්සේලා සමඟ" යයි වදාරන ලදී.

Yebhuyyenāti bahutarā sannipatitā, mandā na sannipatitā asaññā arūpāvacaradevatā samāpannadevatā ca. Tatrāyaṃ sannipātakkamo mahāvanassa kira sāmantā devatā caliṃsu – ‘‘āyāma, bho buddhadassanaṃ nāma bahūpakāraṃ, dhammassavanaṃ bahūpakāraṃ, bhikkhusaṅghadassanaṃ bahūpakāraṃ, āyāma āyāmā’’ti mahāsaddaṃ kurumānā āgantvā bhagavantañca taṃmuhuttaṃ arahattappattakhīṇāsave ca vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Eteneva upāyena tāsaṃ tāsaṃ saddaṃ sutvā saddantaraaḍḍhagāvutagāvutaaḍḍhayojanayojanādivasena tiyojanasahassavitthate himavante, tikkhattuṃ tesaṭṭhiyā nagarasahassesu, navanavutiyā doṇamukhasatasahassesu, channavutiyā paṭṭanakoṭisatasahassesu, chapaṇṇāsāya ratanākaresūti sakalajambudīpe, pubbavidehe, aparagoyāne, uttarakurumhi, dvīsu parittadīpasahassesūti sakalacakkavāḷe, tato dutiyatatiyacakkavāḷeti evaṃ dasasahassacakkavāḷesu devatā sannipatitāti veditabbā. Dasasahassacakkavāḷañhi idha dasalokadhātuyoti adhippetā. Tena vuttaṃ – ‘‘dasahi ca lokadhātūhi devatā yebhuyyena sannipatitā hontī’’ti.

‘යෙභුය්‍යෙන’ යනු බොහෝ පිරිසක් රැස් වූ බවයි. එහි අසංඥ තලවල වසන දෙවිවරුන්, අරූපාවචර බ්‍රහ්මයන් සහ සමවතට සමවැදී සිටි බ්‍රහ්මයන් හැර සෙසු බොහෝ දෙවිවරු රැස් වූහ. මෙහි රැස්වීමේ පිළිවෙළ මෙසේය: මහා වනය අවට සිටි දෙවිවරු මහත් උද්යෝගයට පත් වූහ. “පින්වතුනි, එන්න, බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීම මහත් උපකාරයකි, ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීම මහත් උපකාරයකි, මහා සංඝරත්නය දැකීම මහත් උපකාරයකි, එන්න යමු, එන්න යමු” යැයි මහත් හඬ නගමින් පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ද එම මොහොතේ රහත් භාවයට පත් වූ මහා සංඝරත්නයට ද වන්දනා කොට එකත්පසක සිටියහ. මෙම ක්‍රමයෙන්ම, ඒ ඒ දෙවිවරුන්ගේ හඬ අසා, ශබ්දය පැතිරෙන දුර අනුව, ගාවුත් භාගයක්, ගාවුතක්, අඩ යොදුනක්, යොදුනක් ආදී වශයෙන්, යොදුන් තුන්දහසක් විශාල වූ හිමාලයේ ද, තෙවරක් හැටතුන්දහසක් වූ නගරවල ද, දොණමුඛ ලක්ෂ ගණනාවක ද, පටුන්ගම් ලක්ෂ ගණනාවක ද, රත්නාකර පනස් හයක ද, එනම් මුළු දඹදිව පුරාම ද, පූර්ව විදේහ, අපරගෝයාන, උතුරුකුරු යන ද්වීපයන්හි ද, කුඩා දිවයින් දෙදහසක් ඇතුළු මුළු සක්වලෙහි ද, ඉන්පසු දෙවන හා තෙවන සක්වල ආදී වශයෙන් දසදහසක් සක්වල දෙවිවරු රැස් වූ බව දත යුතුය. මෙහි ‘දස ලෝකධාතු’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දසදහසක් සක්වලයි. එබැවින් “දස ලෝකධාතුවලින් දෙවිවරු බොහෝ සෙයින් රැස්වූහ” යි වදාරන ලදී.

Evaṃ sannipatitāhi devatāhi sakalacakkavāḷagabbhaṃ yāva brahmalokā sūcighare nirantaraṃ pakkhittasūcīhi viya paripuṇṇaṃ hoti. Tatra brahmalokassa evaṃ uccattanaṃ veditabbaṃ. Lohapāsāde kira sattakūṭāgārasamo pāsāṇo brahmaloke ṭhatvā adho khitto catūhi [Pg.272] māsehi pathaviṃ pāpuṇāti. Evaṃ mahante okāse yathā heṭṭhā ṭhatvā khittāni pupphāni vā dhūmo vā upari gantuṃ, upari vā ṭhatvā khittasāsapā heṭṭhā otarituṃ antaraṃ na labhanti, evaṃ nirantaraṃ devatā ahesuṃ. Yathā kho pana cakkavattirañño nisinnaṭṭhānaṃ asambādhaṃ hoti, āgatāgatā mahesakkhā khattiyā okāsaṃ labhantiyeva, parato parato pana atisambādhaṃ hoti, evameva bhagavato nisinnaṭṭhānaṃ asambādhaṃ, āgatāgatā mahesakkhā devatā ca mahābrahmāno ca okāsaṃ labhantiyeva. Apisudaṃ bhagavato āsannāsannaṭṭhāne mahāparinibbāne vuttanayeneva vālaggakoṭinitudanamatte padese dasapi vīsampi sabbaparato tiṃsampi devatā sukhume sukhume attabhāve māpetvā aṭṭhaṃsu. Saṭṭhi saṭṭhi devatā aṭṭhaṃsu.

මෙසේ රැස් වූ දෙවිවරුන්ගෙන් මුළු සක්වල ගැබම බඹලොව දක්වාම, ඉදිකටු මංජුසාවක හිඩැසක් නොමැතිව පුරවන ලද ඉදිකටු මෙන් පිරී ගියේය. එහි බඹලොව උස මෙසේ දත යුතුය: ලෝවාමහාපායෙහි කූටාගාර හතක් තරම් විශාල ගල් කුලක් බඹලොව සිට පහළට දැමුවහොත්, එය පොළොවට ළඟා වීමට මාස හතරක් ගත වේ. මෙතරම් විශාල අවකාශයක, පහළ සිට උඩට දැමූ මල් හෝ දුම් වලාවක් ඉහළට යාමට හෝ, ඉහළ සිට දැමූ අබ ඇටයක් පහළට වැටීමට හෝ ඉඩක් නොමැති තරමට දෙවිවරුන්ගෙන් අවකාශය පිරී තිබුණි. එහෙත් සක්විති රජෙකු වැඩසිටින තැන අවහිරයක් නොමැති වන්නා සේ ද, පැමිණෙන පැමිණෙන මහේසක්ඛ ක්ෂත්‍රියයන්ට ඉඩ ලැබෙන්නා සේ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින තැන අවහිරයක් නොවීය. මහේසක්ඛ දෙවිවරුන්ට හා මහා බ්‍රහ්මයන්ට ඉඩ ලැබුණි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඉතා සමීපයේ, මහා පරිනිබ්බාන සූත්‍රයේ සඳහන් පරිදි, කෙස් ගසක අගක් වැනි කුඩා ඉඩක දස දෙනෙකුට, විසි දෙනෙකුට හෝ තිස් දෙනෙකුට වුවද සිටිය හැකි පරිදි ඉතා සියුම් ආත්මභාව මවාගෙන දෙවිවරු සිටියහ. සැට බැගින් වූ දෙවිවරු ද එසේ රැස්ව සිටියහ.

Suddhāvāsakāyikānanti suddhāvāsavāsīnaṃ. Suddhāvāsā nāma suddhānaṃ anāgāmikhīṇāsavānaṃ āvāsā pañca brahmalokā. Etadahosīti kasmā ahosi? Te kira brahmāno samāpattiṃ samāpajjitvā yathāparicchedena vuṭṭhitā brahmabhavanaṃ olokentā pacchābhatte bhattagehaṃ viya suññataṃ addasaṃsu. Tato ‘‘kuhiṃ brahmāno gatā’’ti āvajjantā mahāsamāgamaṃ ñatvā – ‘‘ayaṃ samāgamo mahā, mayaṃ ohīnā, ohīnakānaṃ okāso dullabho hoti, tasmā gacchantā atucchahatthā hutvā ekekaṃ gāthaṃ abhisaṅkharitvā gacchāma. Tāya mahāsamāgame ca attano āgatabhāvaṃ jānāpessāma, dasabalassa ca vaṇṇaṃ bhāsissāmā’’ti. Iti tesaṃ samāpattito vuṭṭhāya āvajjitattā etadahosi.

‘ශුද්ධාවාසකායිකානං’ යනු ශුද්ධාවාස බඹලොව වසන්නන්ය. ශුද්ධාවාස යනු පිරිසිදු වූ අනාගාමී හා රහතන් වහන්සේලා වසන බ්‍රහ්ම ලෝක පහයි. ඔවුන්ට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය. එය එසේ වූයේ මන්ද? ඒ බ්‍රහ්මයෝ සමවතට සමවැදී එයින් නැගී සිට තම බ්‍රහ්ම ලෝකය දෙස බලන කල, දවල් ආහාරයෙන් පසු හිස් වූ භෝජන ශාලාවක් මෙන් එය හිස්ව ඇති බව දුටහ. එවිට “බ්‍රහ්මයන් කොහි ගියේද?” යි සලකා බලන විට, මේ මහා දේව සමාගමය දැක, “මේ සමාගමය ඉතා විශාලය, අප ප්‍රමාද විය. ප්‍රමාද වූවන්ට ඉඩ සොයා ගැනීම දුෂ්කරය. එබැවින් හිස් අතින් නොගොස්, එක් එක් ගාථාව බැගින් නිර්මාණය කොට යමු. ඒ ගාථාවලින් මහා සමාගමයට අපගේ පැමිණීම දන්වමු, දසබලධාරීන් වහන්සේගේ ගුණ ද වර්ණනා කරමු” යි සිතූහ. මෙසේ ඔවුන් සමවතින් නැගී සිට සලකා බැලූ හෙයින් ඔවුන්ට ඒ අදහස ඇති විය.

332. Bhagavato purato pāturahesunti pāḷiyaṃ bhagavato santike abhimukhaṭṭhāneyeva otiṇṇā viya katvā vuttā, na kho panettha evaṃ attho veditabbo. Te pana brahmaloke ṭhitāyeva gāthā abhisaṅkharitvā eko puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otari, eko dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ, eko pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ, eko uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otari. Tato puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otiṇṇabrahmā nīlakasiṇaṃ samāpajjitvā nīlarasmiyo vissajjitvā dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ maṇicammaṃ paṭimuñcanto viya attano āgatabhāvaṃ jānāpetvā buddhavīthi [Pg.273] nāma kenaci ottharituṃ na sakkā, tasmā pahaṭabuddhavīthiyāva āgantvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito attanā abhisaṅkhataṃ gāthaṃ abhāsi.

332. “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියහ” යන්න පාලියෙහි දක්වා ඇත්තේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අසලටම බැසගත් පරිද්දෙනි. එහෙත් මෙහි අර්ථය එසේ නොදත යුතුය. ඔවුහු බඹලොව සිටියදීම ගාථා නිර්මාණය කොට, එක් බ්‍රහ්මයෙක් නැගෙනහිර සක්වල කෙළවරට ද, එක් අයෙක් දකුණු සක්වල කෙළවරට ද, එක් අයෙක් බටහිර සක්වල කෙළවරට ද, එක් අයෙක් උතුරු සක්වල කෙළවරට ද බැසගත්හ. ඉන්පසු නැගෙනහිර සක්වල කෙළවරට බැසගත් බ්‍රහ්මයා නීල කසිණයට සමවැදී නිල් පැහැති රශ්මි ධාරා විහිදුවා, දසදහසක් සක්වල දෙවිවරුන්ට මැණික් සන්නාහයක් පැළැන්දුවාක් මෙන් තමන්ගේ පැමිණීම දන්වා, කිසිවෙකුට මැඩලිය නොහැකි බුදුමග (බුද්ධ වීථිය) ඔස්සේම පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වන්දනා කොට එකත්පසක සිටියේය. එකත්පසක සිටි ඒ බ්‍රහ්මයා තමා නිර්මාණය කළ ගාථාව දේශනා කළේය.

Dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otiṇṇabrahmāpi pītakasiṇaṃ samāpajjitvā pītarasmiyo suvaṇṇapabhaṃ muñcitvā dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ suvaṇṇapaṭaṃ pārupento viya attano āgatabhāvaṃ jānāpetvā tatheva aṭṭhāsi. Pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otiṇṇabrahmāpi lohitakasiṇaṃ samāpajjitvā lohitarasmiyo muñcitvā dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ rattavarakambalena parikkhipanto viya attano āgatabhāvaṃ jānāpetvā tatheva aṭṭhāsi. Uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otiṇṇabrahmāpi odātakasiṇaṃ samāpajjitvā odātarasmiyo muñcitvā dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ sumanapaṭaṃ pārupanto viya attano āgatabhāvaṃ jānāpetvā tatheva aṭṭhāsi.

දකුණු සක්වල කෙළවරට බැසගත් බ්‍රහ්මයා ද පීත කසිණයට සමවැදී රන්වන් රශ්මි ධාරා විහිදුවා, දසදහසක් සක්වල දෙවිවරුන්ට රන් වස්ත්‍රයක් පෙරෙව්වාක් මෙන් තමන්ගේ පැමිණීම දන්වා එලෙසම සිටියේය. බටහිර සක්වල කෙළවරට බැසගත් බ්‍රහ්මයා ද ලෝහිත කසිණයට සමවැදී රතු පැහැති රශ්මි ධාරා විහිදුවා, දසදහසක් සක්වල දෙවිවරුන් රතු පැහැති උතුම් කාම්බෝජ රෙද්දකින් වට කළාක් මෙන් තමන්ගේ පැමිණීම දන්වා එලෙසම සිටියේය. උතුරු සක්වල කෙළවරට බැසගත් බ්‍රහ්මයා ද ඕදාත කසිණයට සමවැදී සුදු පැහැති රශ්මි ධාරා විහිදුවා, දසදහසක් සක්වල දෙවිවරුන්ට සමන් පිච්ච මල් වැනි සුදු වස්ත්‍රයක් පෙරෙව්වාක් මෙන් තමන්ගේ පැමිණීම දන්වා එලෙසම සිටියේය.

Pāḷiyaṃ pana ‘‘bhagavato purato pāturahesuṃ. Atha kho tā devatā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsū’’ti evaṃ ekakkhaṇaṃ viya purato pātubhāvo ca abhivādetvā ekamantaṃ ṭhitabhāvo ca vutto, so iminā anukkamena ahosi, ekato katvā pana dassito. Gāthābhāsanaṃ pana pāḷiyaṃ visuṃ visuṃyeva vuttaṃ.

පාලියෙහි “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියහ. ඉක්බිති ඒ දෙවිවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වන්දනා කොට එකත්පසක සිටියහ” යි දක්වා ඇත්තේ එකම මොහොතක පෙනී සිට එකත්පසක සිටියාක් මෙනි. එය සිදුවූයේ මෙම අටුවාවෙහි සඳහන් අනුපිළිවෙළට වුවද, පාලියෙහි එය එක් කොට දක්වා ඇත. එහෙත් ගාථා දේශනා කිරීම පාලියෙහි වෙන් වෙන් වශයෙන්ම දක්වා ඇත.

Tattha mahāsamayoti mahāsamūho. Pavanaṃ vuccati vanasaṇḍo. Ubhayenapi bhagavā imasmiṃ vanasaṇḍe ajja mahāsamūho mahāsannipātoti āha. Tato yesaṃ so sannipāto, te dassetuṃ devakāyā samāgatāti āha. Tattha devakāyāti devaghaṭā. Āgatamha imaṃ dhammasamayanti evaṃ samāgate devakāye disvā mayampi imaṃ dhammasamūhaṃ āgatā. Kiṃ kāraṇā? Dakkhitāye aparājitasaṅghaṃ, kenaci aparājitaṃ ajjeva tayo māre madditvā vijitasaṅgāmaṃ imaṃ aparājitasaṅghaṃ dassanatthāya āgatamhāti attho. So pana brahmā imaṃ gāthaṃ bhāsitvā bhagavantaṃ abhivādetvā puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃyeva aṭṭhāsi.

එහි 'මහාසමය' යනු දෙවිබඹුන්ගේ මහා සමූහයයි. වනය 'පවනය' යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ පද දෙකෙන්ම අද මේ වනයෙහි දෙවිබඹුන්ගේ මහා රැස්වීමක් බව වදාළ සේක. ඉන්පසු ඒ රැස්වීම යම් දෙවිබඹුන් උදෙසා ද, ඔවුන් පෙන්වීම පිණිස 'දේවකායෝ එක්වූහ' යැයි වදාළ සේක. එහි 'දේවකායා' යනු දේව සමූහයන්ය. 'මේ ධර්ම සමූහය (දේව රැස්වීම) කරා පැමිණියෙමු' යන්නෙහි තේරුම නම්, මෙසේ එක්රැස් වූ දේව සමූහයා දැක අපි ද මේ දෙවිබඹුන්ගේ ධර්ම සමූහය වෙත පැමිණියෙමු යන්නයි. කුමන කරුණක් නිසාද? කිසිවෙකු විසින් පරාජය කළ නොහැකි, අද දිනම කෙලෙස් මරුන් තිදෙනා මැඩ පවත්වා සංග්‍රාමයෙන් ජයගත් මේ අපරාජිත මහා සංඝරත්නය දැක ගැනීම පිණිස පැමිණියෙමු යන්න අර්ථයයි. ඒ බ්‍රහ්මයා ද මේ ගාථාව දේශනා කොට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අභිවාදනය කර පෙරදිග සක්වළ කෙළවරෙහිම නැවතුණේය.

Atha dutiyo vuttanayeneva āgantvā abhāsi. Tattha tatra bhikkhavoti tasmiṃ sannipātaṭṭhāne bhikkhū. Samādahaṃsūti samādhinā yojesuṃ. Cittamattano ujukaṃ akaṃsūti attano cittaṃ sabbe vaṅkakuṭilajimhabhāve haritvā ujukaṃ akariṃsu. Sārathīva nettāni gahetvāti [Pg.274] yathā samappavattesu sindhavesu odhastapatodo sārathi sabbayottāni gahetvā acodento avārento tiṭṭhati, evaṃ chaḷaṅgupekkhāsamannāgatā guttadvārā sabbepete pañcasatā bhikkhū indriyāni rakkhanti paṇḍitā, ete daṭṭhuṃ idhāgatamha bhagavāti. Sopi gantvā yathāṭhāneyeva aṭṭhāsi.

ඉක්බිති දෙවන බ්‍රහ්මයා ද කලින් සඳහන් කළ පරිද්දෙන්ම පැමිණ ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය. එහි 'තත්‍ර භික්ඛවෝ' යනු ඒ රැස්වීම් ස්ථානයෙහි වූ භික්ෂූන් වහන්සේලාය. 'සමාදහංසු' යනු ලෝකෝත්තර සමාධියෙන් යුක්ත කළහ යන්නයි. 'තම සිත සෘජු කර ගත්හ' යනු සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන්ගේ සිතෙහි වූ ඇද බව, කුටිල බව හා වංක බව දුරු කොට සෘජු කර ගත්හ යන්නයි. 'සාරථියෙකු රැහැන අල්ලා ගන්නාක් මෙන්' යනු මනා කොට දිවෙන සින්ධව අසුන් සිටින කල්හි, කසය පහතට හෙළූ රථ පදවන්නා සියලු රැහැන අල්ලාගෙන සිටින්නාක් මෙන්, ඉදිරියට මෙහෙයවීමක් හෝ වැළැක්වීමක් අවශ්‍ය නොවී සන්සුන්ව සිටින්නා සේ, සළඟුපෙක්ඛාවෙන් යුත්, ඉන්ද්‍රිය දොරටු රැකගත් ඒ පන්සියයක්ම රහතන් වහන්සේලා ඉන්ද්‍රියයන් රකිති. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මේ නුවණැති භික්ෂූන් වහන්සේලා දැකීමට අපි මෙහි පැමිණියෙමු' යැයි පැවසූහ. ඒ දෙවන බ්‍රහ්මයා ද ගොස් දකුණු දිග සක්වළ කෙළවරෙහිම නැවතුණේය.

Atha tatiyo vuttanayeneva āgantvā abhāsi. Tattha chetvā khīlanti rāgadosamohakhīlaṃ chinditvā. Palighanti rāgadosamohapalighameva. Indakhīlantipi rāgadosamohaindakhīlameva. Ūhacca manejāti ete taṇhāejāya abhāvena anejā bhikkhū indakhīlaṃ ūhacca samūhanitvā. Te carantīti catūsu disāsu appaṭihatacārikaṃ caranti. Suddhāti nirupakkilesā. Vimalāti nimmalā. Idaṃ tasseva vevacanaṃ. Cakkhumatāti pañcahi cakkhūhi cakkhumantena. Sudantāti cakkhutopi dantā, sotatopi ghānatopi jivhātopi kāyatopi manatopi dantā. Susunāgāti taruṇanāgā. Te evarūpena anuttarena yogācariyena damite taruṇanāge dassanāya āgatamha bhagavāti. Sopi gantvā yathāṭhāneyeva aṭṭhāsi.

ඉක්බිති තෙවන බ්‍රහ්මයා ද පෙර පරිද්දෙන්ම පැමිණ ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය. එහි 'ඛීලය සිඳ' යනු රාග, ද්වේෂ, මෝහ නැමති ඇණ (ඛීල) මඟ සතරකින් සිඳ දමා යන්නයි. 'පලිඝය' යනු රාග, ද්වේෂ, මෝහ නැමති දොර අගුල්ය. 'ඉන්ද්‍රඛීලය' යනු ද රාග, ද්වේෂ, මෝහ නැමති දොර ටැඹය. 'තෘෂ්ණාව නැති බැවින් සැලීමක් නැති' යනු සැලෙන ස්වභාවය ඇති තෘෂ්ණාව නැති බැවින් අචල වූ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙලෙස් ඉන්ද්‍රඛීලයන් මුලින්ම උදුරා දමා ඇත. 'ඔවුහු හැසිරෙති' යනු සිවුදිගෙහි කිසිදු බාධාවකින් තොරව හැසිරෙති යන්නයි. 'ශුද්ධ' යනු උපක්ලේශ රහිත බවයි. 'විමල' යනු කෙලෙස් මල රහිත බවයි. මෙය පෙර පදයටම සමාන පදයකි. 'චක්ඛුමතා' යනු පස් ආකාර වූ බුදු ඇසින් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසිනි. 'මැනවින් දමනය වූ' යනු ඇස, කන, නාසය, දිව, කය සහ මනස යන ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් දමනය වූ යන්නයි. 'තරුණ නාගයෝ' යනු රහත් බවට පත්වී වැඩි කලක් නොවූ තරුණ රහතන් වහන්සේලාය. 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙවැනි අනුත්තර වූ කර්මස්ථානාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් දමනය කරන ලද ඒ තරුණ රහත් නාගයන් දැකීමට අපි පැමිණියෙමු' යැයි පැවසූහ. ඒ බ්‍රහ්මයා ද ගොස් බටහිර දිග සක්වළ කෙළවරෙහිම නැවතුණේය.

Atha catuttho vuttanayeneva āgantvā abhāsi. Tattha gatāseti nibbematikasaraṇagamanena gatā. Sopi gantvā yathāṭhāneyeva aṭṭhāsi.

ඉක්බිති සිව්වන බ්‍රහ්මයා ද කලින් කී පරිද්දෙන්ම පැමිණ ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය. එහි 'ගතාසේ' යනු සැකයෙන් තොරව තිසරණය සරණ යාමෙන් නිවනට පැමිණි යන්නයි. ඔහු ද ගොස් උතුරු දිග සක්වළ කෙළවරෙහිම නැවතුණේය.

Devatāsannipātavaṇṇanā

දේවතා සන්නිපාත වර්ණනාව (දේව සමාගම පිළිබඳ විස්තරය)

333. Atha bhagavā olokento pathavītalato yāva cakkavāḷamukhavaṭṭiparicchedā yāva akaniṭṭhabrahmalokā devatāsannipātaṃ disvā cintesi – ‘‘mahā ayaṃ devatāsamāgamo, bhikkhū pana evaṃ mahā devatāya samāgamoti na jānanti, handa, nesaṃ ācikkhāmī’’ti, evaṃ cintetvā ‘‘atha kho bhagavā bhikkhū āmantesī’’ti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Tattha etaparamāti etaṃ paramaṃ pamāṇaṃ etesanti etaparamā. Idāni buddhānaṃ pana abhāvā ‘‘yepi te, bhikkhave, etarahī’’ti tatiyo vāro na vutto. Ācikkhissāmi, bhikkhaveti kasmā āha? Devatānaṃ cittakallatājananatthaṃ. Devatā kira cintesuṃ – ‘‘bhagavā evaṃ mahante samāgame mahesakkhānaṃyeva devatānaṃ nāmagottāni kathessati, appesakkhānaṃ kiṃ kathessatī’’ti? Atha [Pg.275] bhagavā ‘‘imā devatā kiṃ cintentī’’ti āvajjanto mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayamaṃsaṃ maddanto viya sabhaṇḍaṃ coraṃ gaṇhanto viya ca taṃ tāsaṃ cittācāraṃ ñatvā – ‘‘dasasahassacakkavāḷato āgatāgatānaṃ appesakkhamahesakkhānaṃ sabbāsampi devatānaṃ nāmagottaṃ kathessāmī’’ti cintesi.

333. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බලන සේක්, පොළෝ තලයේ සිට සක්වළ කෙළවර දක්වා ද, අකනිට්ඨ බඹලොව දක්වා ද වූ දේව රැස්වීම දැක මෙසේ සිතූ සේක: "මේ දේව සමාගමය ඉතා විශාලය. එහෙත් භික්ෂූන් වහන්සේලා මේ සා විශාල දේව රැස්වීමක් බව නොදනිති. එනිසා මම ඔවුන්ට ඒ බව පවසන්නෙමි." මෙසේ සිතා "ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් ඇමතූහ" යනාදී සියල්ල විස්තර කළ යුතුය. එහි 'එතපරමා' යනු මේ දේව රැස්වීමේ උපරිම ප්‍රමාණය මෙය වන බැවින් 'එතපරමා' නම් වේ. දැන් අන්‍ය බුදුවරුන් නැති බැවින් "මහණෙනි, දැන් යම් බුදුවරු කෙනෙක් වෙත් ද" යන තුන්වන වාරය වදාරනු නොලැබීය. "මහණෙනි, මම පවසන්නෙමි"යි වදාළේ දෙවියන්ගේ සිත්වල ප්‍රසාදය ඇති කිරීම පිණිසය. දෙවියන් මෙසේ සිතුවාහුලු: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙවැනි මහත් රැස්වීමක දී මහේශාක්‍ය දෙවියන්ගේ නම් ගෝත්‍ර පමණක් පවසනු ඇත, අල්පේශාක්‍ය දෙවියන් ගැන කුමක් පවසනු ඇත්ද?" එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ සිතැඟි මෙනෙහි කරන සේක්, මුඛයෙන් අත දමා හදමස පිරිමදින්නාක් මෙන් ද, සොරාගත් බඩුත් සමඟ සොරෙකු අල්ලා ගන්නාක් මෙන් ද ඔවුන්ගේ ඒ සිතිවිලි දැනගෙන, "දස දහසක් සක්වළින් පැමිණි අල්පේශාක්‍ය හා මහේශාක්‍ය වූ සියලු දෙවියන්ගේම නම් ගෝත්‍ර පවසන්නෙමි"යි සිතූ සේක.

Buddhā nāma mahantā ete sattavisesā, yaṃ sadevakassa lokassa diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, na kiñci katthaci nīlādivasena vibhattarūpārammaṇesu rūpārammaṇaṃ vā bherīsaddādivasena vibhattasaddārammaṇādīsu visuṃ visuṃ saddādiārammaṇaṃ vā atthi, yaṃ etesaṃ ñāṇamukhe āpāthaṃ nāgacchati. Yathāha –

බුදුවරු නම් මෙවැනි ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සත්ත්ව විශේෂයකි. දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් යමක් දකින ලද ද, අසන ලද ද, විඳින ලද ද, සිතින් දන්නා ලද ද, පසක් කරන ලද ද, සොයන ලද ද, සිතින් නැවත නැවත විමසන ලද ද, නිල් ආදී වශයෙන් බෙදා දක්වන ලද රූපාරම්මණයන්හි කිසිදු රූපයක් හෝ බෙර හඬ ආදී ශබ්දාරම්මණයන්හි වෙන් වෙන් වූ කිසිදු අරමුණක් හෝ උන්වහන්සේලාගේ ඥාන මණ්ඩලයට හසු නොවන්නේ නැත. ඒ බව මෙසේ වදාළහ:

‘‘Yaṃ bhikkhave sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi, tamahaṃ passāmi, tamahaṃ abbhaññāsi’’nti (a. ni. 4.24).

"මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ... පෙ... දෙවි මිනිසුන්ගේ යමක් දකින ලද ද, අසන ලද ද, විඳින ලද ද, දන්නා ලද ද, පසක් කරන ලද ද, සොයන ලද ද, සිතින් විමසන ලද ද, එය මම දනිමි, එය මම දකිමි, එය මම විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කළෙමි."

Evaṃ sabbattha appaṭihatañāṇo bhagavā sabbāpi tā devatā bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi. ‘‘Kammāvaraṇena vā samannāgatā’’tiādinā nayena vuttā sattā abhabbā nāma. Te ekavihāre vasantepi buddhā na olokenti. Viparītā pana bhabbā nāma, te dūre vasantepi gantvā saṅgaṇhanti. Tasmā tasmimpi devatāsannipāte ye abhabbā, te pahāya bhabbe pariggahesi. Pariggahetvā – ‘‘ettakā ettha rāgacaritā, ettakā dosacaritā, ettakā mohacaritā’’ti caritavasena cha koṭṭhāse akāsi. Atha nesaṃ sappāyaṃ dhammadesanaṃ upadhārayanto – ‘‘rāgacaritānaṃ devatānaṃ sammāparibbājaniyasuttaṃ kathessāmi, dosacaritānaṃ kalahavivādasuttaṃ, mohacaritānaṃ mahābyūhasuttaṃ, vitakkacaritānaṃ cūḷabyūhasuttaṃ, saddhācaritānaṃ tuvaṭṭakapaṭipadaṃ, buddhicaritānaṃ purābhedasuttaṃ kathessāmī’’ti desanaṃ vavatthapetvā puna taṃ parisaṃ manasākāsi – ‘‘attajjhāsayena nu kho jāneyya, parajjhāsayena atthuppattikena pucchāvasenā’’ti. Tato ‘‘pucchāvasena jāneyyā’’ti ñatvā ‘‘atthi nu kho koci devatānaṃ ajjhāsayaṃ gahetvā caritavasena pañhaṃ pucchituṃ samattho’’ti ‘‘tesu pañcasatesu bhikkhūsu ekopi na sakkotī’’ti addasa. Tato asītimahāsāvake dve aggasāvake ca samannāharitvā ‘‘tepi [Pg.276] na sakkontī’’ti disvā cintesi ‘‘sace paccekabuddho bhaveyya, sakkuṇeyya nu kho’’ti ‘‘sopi na sakkuṇeyyā’’ti ñatvā ‘‘sakkasuyāmādīsu koci sakkuṇeyyā’’ti samannāhari. Sace hi tesu koci sakkuṇeyya, taṃ pucchāpetvā attanā vissajjeyya, na pana tesupi koci sakkoti.

මෙලෙසින් සෑම අරමුණක දී ම බාධාවක් නැති ඥානයෙන් යුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ සියලු දෙවිවරුන් භව්‍ය (මාර්ග ඵල ලැබීමට සුදුසු) සහ අභව්‍ය (නුසුදුසු) වශයෙන් කොටස් දෙකකට බෙදා වෙන් කළ සේක. 'කර්ම ආවරණයන්ගෙන් යුක්ත වූ' යනාදි ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද සත්ත්වයෝ අභව්‍ය නම් වෙති. ඔවුන් එකම විහාරයේ විසූවත් බුදුවරු ඔවුන් දෙස නොබලති. මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූවෝ භව්‍ය නම් වෙති; ඔවුන් දුර බැහැර විසූවත් බුදුවරු වැඩම කොට ඔවුන්ට සංග්‍රහ කරති. එබැවින් ඒ දේව සමාගමෙහි ද යම් අභව්‍ය කෙනෙක් වූවාහු ද, ඔවුන් හැර භව්‍ය වූවන් පමණක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිගත් සේක. එසේ පිළිගෙන - 'මෙහි මෙපමණ පිරිසක් රාග චරිත ඇත්තෝ ය, මෙපමණ පිරිසක් ද්වේෂ චරිත ඇත්තෝ ය, මෙපමණ පිරිසක් මෝහ චරිත ඇත්තෝ ය' යනාදී වශයෙන් චරිතයන්ට අනුව කොටස් හයකට බෙදා වෙන් කළ සේක. ඉක්බිති ඔවුන්ට ගැළපෙන ධර්ම දේශනාව ගැන මෙනෙහි කරමින් - 'රාග චරිත ඇති දෙවිවරුන්ට සම්මාපරිබ්බාජනීය සූත්‍රය ද, ද්වේෂ චරිත ඇති අයට කලහවිවාද සූත්‍රය ද, මෝහ චරිත ඇති අයට මහාබ්‍යූහ සූත්‍රය ද, විතර්ක චරිත ඇති අයට චූළබ්‍යූහ සූත්‍රය ද, ශ්‍රද්ධා චරිත ඇති අයට තුවට්ටක ප්‍රතිපදාව ද, බුද්ධි චරිත ඇති අයට පුරාභේද සූත්‍රය ද දේශනා කරන්නෙමි' යි දේශනා ක්‍රමය තීරණය කොට, නැවතත් ඒ පිරිස දෙස බලා - 'මාගේ අභිලාෂයෙන් ම මෙය දේශනා කළ යුතු ද, නැතහොත් අන්‍යයන්ගේ අභිලාෂයෙන් ද, යම් කරුණක් නිමිති කරගෙන ද, නැතහොත් ප්‍රශ්න ඇසීමෙන් ද මෙය දැනගත යුතු වන්නේ දැ' යි මෙනෙහි කළ සේක. එවිට 'ප්‍රශ්න ඇසීමෙන් (ධර්මය) දැනගත හැකි වනු ඇතැ' යි දැන, 'දෙවිවරුන්ගේ අදහස් දැන චරිතානුකූලව ප්‍රශ්න ඇසීමට සමත් කෙනෙකු මේ පිරිස අතර සිටී ද?' යි බැලූ සේක. එවිට ඒ පන්සියයක් භික්ෂූන් අතර එවැනි කිසිදු භික්ෂුවක් නොමැති බව දුටු සේක. ඉක්බිති අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් සහ අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනම ගැන ද මෙනෙහි කොට 'ඔවුන්ට ද එය කළ නොහැකි ය' යි දැක, 'පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක් සිටියේ නම් කළ හැකි දැ' යි සිතා, 'උන්වහන්සේට ද එය කළ නොහැකි ය' යි දැන, 'සක්දෙව් රජු හෝ යාම දිව්‍යරාජයා ආදීන් අතරින් කෙනෙකුට එය කළ හැකි දැ' යි මෙනෙහි කළ සේක. ඉදින් ඔවුන්ගෙන් කවරෙකුට හෝ එය කළ හැකි වූයේ නම්, ඔහු ලවා ප්‍රශ්න අස්වා තමන් වහන්සේ පිළිතුරු දෙනු ඇත. එහෙත් ඔවුන් අතර ද කිසිවෙකුට එය කළ නොහැකි විය.

Athassa etadahosi – ‘‘mādiso buddhoyeva sakkuṇeyya, atthi pana katthaci añño buddho’’ti anantāsu lokadhātūsu anantañāṇaṃ pattharitvā olokento aññaṃ buddhaṃ na addasa. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ idāni attanā samaṃ na passeyya, so jātadivasepi brahmajālavaṇṇanāyaṃ vuttanayena attanā samaṃ apassanto – ‘‘aggohamasmi lokassā’’ti appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadi. Evaṃ aññaṃ attanā samaṃ apassitvā cintesi – ‘‘sace ahaṃ pucchitvā ahameva vissajjeyyaṃ, evampetā devatā na sakkhissanti paṭivijjhituṃ. Aññasmiṃ pana buddheyeva pucchante mayi ca vissajjante accherakaṃ bhavissati, sakkhissanti ca devatā paṭivijjhituṃ, tasmā nimmitabuddhaṃ māpessāmī’’ti abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya – ‘‘pattacīvaragahaṇaṃ ālokitavilokitaṃ samiñjitapasāritañca mama sadisaṃyeva hotū’’ti kāmāvacaracittehi parikammaṃ katvā pācīnayugandharaparikkhepato ullaṅghamānaṃ candamaṇḍalaṃ bhinditvā nikkhamantaṃ viya rūpāvacaracittena adhiṭṭhāsi.

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: 'මා වැනි බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකට ම මෙය කළ හැකිය. එහෙත් කොතැනක හෝ වෙනත් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් වැඩ සිටී ද?' යි අනන්ත වූ ලෝකධාතූන් තුළ තම අනන්ත ඥානය පතුරුවා බලන සේක්, වෙනත් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් නොදුටු සේක. දැන් තමන් වහන්සේට සමාන කෙනෙකු නොදැකීම පුදුමයට කරුණක් නොවේ. උන්වහන්සේ උපන් දිනයෙහි ද බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි සඳහන් වන ක්‍රමයට අනුව තමන්ට සමාන කෙනෙකු නොදැක - 'මම ලොවට අග්‍ර වෙමි' යි කිසිවෙකුටත් නොවැළැක්විය හැකි සීහනාදයක් පැවැත්වූ සේක. මෙසේ තමන්ට සමාන වූවෙකු නොදැක මෙසේ සිතූ සේක - 'ඉදින් මා ම ප්‍රශ්න විමසා මා ම පිළිතුරු දෙන්නේ නම්, එවිට ද මේ දෙවිවරුන්ට ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු වනු ඇත. එහෙත් වෙනත් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් ප්‍රශ්න විමසන කල්හි සහ මා පිළිතුරු දෙන කල්හි එය මහත් ආශ්චර්යයක් වනු ඇත, එවිට දෙවිවරුන්ට ද ධර්මය අවබෝධ කරගත හැකි වනු ඇත. එබැවින් මම නිර්මිත බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් මවන්නෙමි' යි අභිඥාපාදක සතරවන ධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට - 'පාත්‍ර සිවුරු දැරීම, ඉදිරිපස බැලීම හා වටපිට බැලීම, අත්පා හැකිලීම හා දිගු කිරීම මා හා සමාන ම වේවා' යි කාමාවචර සිත්වලින් පූර්ව කෘත්‍යයන් කොට, නැගෙනහිර යුගන්ධර පර්වතයෙන් මතු වී එන සඳ මඬල බිඳගෙන නික්මෙන්නාක් මෙන් රූපාවචර සිතින් (නිර්මිත බුද්ධ රූපය) අධිෂ්ඨාන කළ සේක.

Devasaṅgho taṃ disvā – ‘‘aññopi nu kho, bho, cando uggato’’ti āha. Atha candaṃ ohāya āsannatare jāte ‘‘na cando, sūriyo uggato’’ti, puna āsannatare jāte ‘‘na sūriyo, devavimānaṃ eka’’nti, puna āsannatare jāte ‘‘na devavimānaṃ, devaputto eko’’ti, puna āsannatare jāte ‘‘na devaputto, mahābrahmā eko’’ti, puna āsannatare jāte ‘‘na mahābrahmā, aparopi bho buddho āgato’’ti āha. Tattha puthujjanadevatā cintayiṃsu – ‘‘ekabuddhassa tāva ayaṃ devatāsannipāto, dvinnaṃ kīva mahanto bhavissatī’’ti. Ariyadevatā cintayiṃsu – ‘‘ekissā lokadhātuyā dve buddhā nāma natthi, addhā bhagavatā attanā sadiso añño eko buddho nimmito’’ti.

දිව්‍ය සමූහයා ඒ නිර්මිත බුද්ධ රූපය දැක - 'පින්වත්නි, තවත් සඳක් පායා ඇවිත් ද?' යි ඇසූහ. පසුව සඳට වඩා සමීප වන කල්හි 'මෙය සඳ නොවේ, හිරු පායා ඇත' යි ද, තවත් සමීප වන කල්හි 'මෙය හිරු නොවේ, යම් දිව්‍ය විමානයකි' යි ද, තවත් සමීප වන කල්හි 'දිව්‍ය විමානයක් නොවේ, එක් දිව්‍ය පුත්‍රයෙකි' යි ද, තවත් සමීප වන කල්හි 'දිව්‍ය පුත්‍රයෙක් නොවේ, මහා බ්‍රහ්මයෙකි' යි ද, පසුව තවත් සමීප වන කල්හි 'මහා බ්‍රහ්මයෙක් නොවේ, පින්වත්නි තවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් වැඩම කරති' යි කීහ. එහි සිටි පෘථග්ජන දෙවිවරු මෙසේ සිතූහ - 'එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් වෙනුවෙන් වූ මේ දේව සමාගමය මෙපමණ නම්, බුදුරජාණන් වහන්සේලා දෙනමක් වෙනුවෙන් කෙතරම් විශාල වනු ඇත් ද?' ආර්ය දෙවිවරු මෙසේ සිතූහ - 'එක් ලෝකධාතුවක බුදුරජාණන් වහන්සේලා දෙනමක් වැඩ නොසිටිති. සැබවින් ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේට සමාන වූ තවත් නිර්මිත බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් මවා වදාරා ඇත.'

Atha tassa devasaṅghassa passantasseva nimmitabuddho āgantvā dasabalaṃ avanditvāva sammukhaṭṭhāne samasamaṃ katvā māpite āsane nisīdi. Bhagavatopi dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇāni, nimmitassāpi dvattiṃsāva, bhagavatopi [Pg.277] sarīrā chabbaṇṇarasmiyo nikkhamanti, nimmitassāpi, bhagavato sarīrarasmiyo nimmitassa sarīre paṭihaññanti, nimmitassa sarīrarasmiyo bhagavato kāye paṭihaññanti. Tā dvinnampi buddhānaṃ sarīrato uggamma akaniṭṭhabhavanaṃ āhacca tato paṭinivattitvā devatānaṃ matthakapariyante otaritvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ patiṭṭhahiṃsu. Sakalacakkavāḷagabbhaṃ suvaṇṇamayavaṅkagopānasīvinaddhamiva cetiyagharaṃ virocittha. Dasasahassacakkavāḷadevatā ekacakkavāḷe rāsibhūtā dvinnaṃ buddhānaṃ rasmigabbhantaraṃ pavisitvā aṭṭhaṃsu. Nimmitabuddho nisīdantoyeva dasabalassa bodhipallaṅke kilesappahānaṃ abhitthavanto –

ඉක්බිති ඒ දේව සමූහයා බලා සිටියදීම නිර්මිත බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කොට දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට වැඳීමක් නොකොට ම, ඉදිරිපිට සමාන කොට මවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙන්ම නිර්මිත බුදුරජාණන් වහන්සේට ද දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ තිබුණි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් මෙන්ම නිර්මිත බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් ද ෂඩ්වර්ණ රශ්මි මාලාවන් විහිදෙන්නට විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර රශ්මිය නිර්මිත බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීරයේ ගැටෙයි, නිර්මිත බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීර රශ්මිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයේ ගැටෙයි. ඒ රශ්මි මාලාවන් බුදුරජාණන් වහන්සේලා දෙනමගේ ම ශරීරවලින් නික්ම අකනිට්ඨා භවනය දක්වා ගොස් එතැනින් ආපසු හැරී දෙවිවරුන්ගේ හිස් මුදුන් දක්වා පැමිණ මුළු සක්වළ සිමා පවුර මත පිහිටියේ ය. මුළු සක්වළ ගර්භය ම රන්මුවා වක් වූ පරාලවලින් වට කරන ලද චෛත්‍ය මන්දිරයක් මෙන් බැබළුණි. දසදහසක් සක්වළ දෙවිවරු එක් සක්වළකට රැස් වී බුදුරජාණන් වහන්සේලා දෙනමගේ රශ්මි ප්‍රභාව තුළට වැදී සිටියහ. නිර්මිත බුදුරජාණන් වහන්සේ අසුන් ගන්නා අතරතුර ම දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා බෝධි පල්ලංකයේ දී කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කළ ආකාරය වර්ණනා කරමින් -

‘‘Pucchāmi muniṃ pahūtapaññaṃ,Tiṇṇaṃ pāraṅgataṃ parinibbutaṃ ṭhitattaṃ;

Nikkhamma gharā panujja kāme,Kathaṃ bhikkhu sammā so loke paribbajeyyā’’ti. (su. ni. 361) –

මහත් ප්‍රඥා ඇති, ඕඝ සතරින් එතෙර වූ, නිවනට පැමිණි, පිරිනිවුණු, අකම්පිත සිතැති මුනිවරයාගෙන් මම විමසමි; ගිහිගෙයින් නික්ම කාමයන් දුරු කොට මහණ වූ ඒ භික්ෂුව කෙසේ නම් ලෝකයෙහි මැනවින් හැසිරෙන්නේ ද?' යි ප්‍රශ්න කළේ ය.

Gāthaṃ abhāsi. Satthā devatānaṃ tāva cittakallatājananatthaṃ āgatāgatānaṃ nāmagottāni kathessāmīti cintetvā ācikkhissāmi, bhikkhavetiādimāha.

මෙසේ ගාථාව වදාළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ ධර්ම දේශනාවට පෙර දෙවිවරුන්ගේ සිත් ප්‍රසන්න කරනු පිණිස පැමිණ සිටින දෙවිවරුන්ගේ නාම ගෝත්‍ර පවසන්නෙමි යි සිතා 'මහණෙනි, පවසන්නෙමි' යනාදි වචන වදාළ සේක.

334. Tattha silokamanukassāmīti akkharapadaniyamitaṃ vacanasaṅghātaṃ pavattayissāmi. Yattha bhummā tadassitāti yesu yesu ṭhānesu bhummā devatā taṃ taṃ nissitā. Ye sitā girigabbharantiādīhi tesaṃ bhikkhūnaṃ vaṇṇaṃ kathesi, ye bhikkhū girikucchiṃ nissitāti attho. Pahitattāti pesitacittā. Samāhitāti avikkhittā.

334. එහි 'මනුකස්සාමි' යනු අකුරු හා පදවලින් නියම කරන ලද වචන සමූහයක් පවත්වන්නෙමි යන්නයි. 'භුම්මා තදස්සිතා' යනු ඒ ඒ ස්ථානවල පොළොව ඇසුරු කරගෙන වසන භුම්මාටු දෙවිවරු යන්නයි. 'යේ සිතා ගිරිගබ්භරං' යනාදි පදවලින් ඒ භික්ෂූන්ගේ ගුණය වදාළ සේක; පර්වත කුහර ඇසුරු කොට වසන භික්ෂූන් යනු එහි අර්ථයයි. 'පහිතත්තා' යනු නිවන කරා මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති යන්නයි. 'සමාහිතා' යනු විසිරී නොගිය (සමාධිගත) සිත් ඇති යන්නයි.

Puthūti bahujanā. Sīhāva sallīnāti sīhā viya nilīnā ekattaṃ upagatā. Lomahaṃsābhisambhunoti lomahaṃsaṃ abhibhavitvā ṭhitā, nibbhayāti vuttaṃ hoti. Odātamanasā suddhāti odātacittā hutvā suddhā. Vippasannāmanāvilāti vippasannaanāvilā.

'පෘථූ' යනු බොහෝ වූ (පන්සියයක් පමණ රහතන් වහන්සේලා) යන්නයි. 'සීහාව සල්ලීනා' යනු සිංහයන් මෙන් හුදෙකලා බවට (ඒකීභාවයට) පැමිණ පසෙකට වී වාසය කරන බවයි. 'ලෝමහංසාභිසම්භුනෝ' යනු ලොමුදැහැගැනීම (බිය) මැඩ පවත්වා නිර්භයව සිටින බවයි. 'ඕදාතමනසා සුද්ධා' යනු අර්හත් මාර්ගය ලැබීමෙන් පිරිසිදු වූ සිතින් යුක්තව විශුද්ධ වූ බවයි. 'විප්පසන්නමනාවිලා' යනු අතිශයින්ම ප්‍රසන්න වූ, කෙලෙස් මලින් තොර වූ නොකැලඹුණු සිතක් ඇති බවයි.

Bhiyyopañcasate ñatvāti sammāsambuddhena saddhiṃ atirekapañcasate bhikkhū jānitvā. Vane kāpilavatthaveti kapilavatthusamīpamhi jāte vanasaṇḍe. Tato āmantayī satthāti tadā āmantayi. Sāvake [Pg.278] sāsane rateti attano dhammadesanāya savanante jātattā sāvake sikkhattayasāsane ratattā sāsane rate. Idaṃ sabbaṃ – ‘‘silokamanukassāmī’’ti vacanato aññena vuttaṃ viya katvā vadati.

'භිය්‍යෝ පඤ්චසතේ ඤත්වා' යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ සිටින පන්සියයකට අධික භික්ෂූන් වහන්සේලා ගැන දැනගෙන යන්නයි. 'වනේ කාපිලවත්ථවේ' යනු කිඹුල්වත් පුරය සමීපයෙහි පිහිටි මහ වනයෙහි යන්නයි. 'තතෝ ආමන්තයී සත්ථා' යනු එකල්හි රහතන් වහන්සේලා සහ දිව්‍ය බ්‍රහ්මයන් රැස්ව සිටි අවස්ථාවේදී ශාස්තෘන් වහන්සේ දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය පහළ කරගනු පිණිස භික්ෂූන් ඇමතූ සේක යන්නයි. 'සාවකේ සාසනේ රතේ' යනු තමන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අවසානයේ ආර්ය භූමියට පත් වූ, ශික්ෂාත්‍රය සංඛ්‍යාත ශාසනයෙහි ඇලුම් කරන ශ්‍රාවකයන් ගැනයි. 'සිලෝකමනුකස්සාමි' යනාදී සියලු වචන බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළේ අන් අයෙකු විසින් පවසන්නාක් මෙනි.

Devakāyā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavoti te dibbacakkhunā vijānāthāti nesaṃ bhikkhūnaṃ dibbacakkhuñāṇābhinīhāratthāya kathesi. Te ca ātappamakaruṃ, sutvā buddhassa sāsananti te ca bhikkhū taṃ buddhasāsanaṃ sutvā tāvadeva tadatthāya vīriyaṃ kariṃsu.

'දේවකායා අභික්කන්තා, තේ විජානාථ භික්ඛවෝ' යනු 'මහණෙනි, මේ දිව්‍ය සමූහයා පැමිණ සිටිති, ඔවුන් දිව්‍ය චක්ෂුසින් දැනගන්න' යැයි එම භික්ෂූන් වහන්සේලාට දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය මෙහෙයවීම පිණිස වදාළ සේක. 'තේ ච ආතප්පමකරුං, සුත්වා බුද්ධස්ස සාසනං' යනු ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ අවවාදය අසා එසැණින් ඒ දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය ලැබීම පිණිස වීර්යය කළහ යන්නයි.

Evaṃ katamattātappānaṃyeva tesaṃ pāturahu ñāṇaṃ. Kīdisaṃ? Amanussānaṃ dassanaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ uppajji. Na taṃ tehi tasmiṃ khaṇe parikammaṃ katvā uppāditaṃ. Ariyamaggeneva hi taṃ nipphannaṃ. Amanussadassanatthaṃ panassa abhinīhāramattameva kataṃ. Satthāpi – ‘‘atthi tumhākaṃ ñāṇaṃ, taṃ nīharitvā tena hi te vijānāthā’’ti idameva sandhāya ‘‘te vijānātha, bhikkhavo’’ti āha.

එසේ වීර්යය කළා වූ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාට දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය පහළ විය. ඒ කෙසේ ද? මනුෂ්‍ය නොවන දෙවියන් දැකිය හැකි දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය උපන්නේය. එය ඒ මොහොතේ විශේෂ පරිකර්ම කිරීමෙන් උපදවා ගත්තක් නොව, ආර්ය මාර්ගය සමඟම නිපන් එකකි. මෙහිදී සිදුවූයේ දෙවියන් දැකීම සඳහා එම ඥානය මෙහෙයවීම පමණකි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද 'ඔබ තුළ ඥානය ඇත, එය මෙහෙයවා මොවුන් දැනගන්න' යන අදහසින් 'තේ විජානාථ භික්ඛවෝ' යැයි වදාළ සේක.

Appeke satamaddakkhunti tesu bhikkhūsu ekacce bhikkhū amanussānaṃ sataṃ addasaṃsu. Sahassaṃ atha sattarinti eke sahassaṃ. Eke sattati sahassāni.

'අප්පේකේ සතමද්දක්ඛුං' යනු ඒ භික්ෂූන් අතරින් ඇතැම්හු දෙවියන් සියයක් දුටහ. ' sahassaṃ atha sattariṃ' යනු ඇතැම්හු දහසක් ද, ඇතැම්හු හැත්තෑ දහසක් ද දුටහ.

Sataṃ eke sahassānanti eke satasahassaṃ addasaṃsu. Appekenantamaddakkhunti vipulaṃ addasaṃsu, satavasena sahassavasena ca aparicchinnepi addasaṃsūti attho. Kasmā? Yasmā disā sabbā phuṭā ahuṃ, bharitā sampuṇṇāva ahesuṃ.

'සතං ඒකේ සහස්සානං' යනු ඇතැම්හු ලක්ෂයක් දෙවියන් දුටහ. 'අප්පේකේනන්තමද්දක්ඛුං' යනු ඇතැම්හු අපරිමිත වූ බොහෝ දෙවියන් දුටහ. සිය ගණනින් හෝ දහස් ගණනින් පමණ කළ නොහැකි තරම් බොහෝ දෙවියන් දුටු බව මෙහි අදහසයි. මන්දයත්, සියලු දිශාවන් දෙවියන්ගෙන් ගැවසී ගෙන, පිරී ඉතිරී තිබූ බැවිනි.

Tañca sabbaṃ abhiññāyāti yaṃ tesu ekenekena diṭṭhaṃ, tañca sabbaṃ jānitvā. Vavatthitvāna cakkhumāti hatthatale lekhaṃ viya paccakkhato vavatthapetvā pañcahi cakkhūhi cakkhumā satthā. Tato āmantayīti pubbe vuttagāthameva nāmagottakittanatthāya āha. Tumhe ete vijānātha, passatha, oloketha, ye vohaṃ kittayissāmīti ayamettha sambandho. Girāhīti vacanehi. Anupubbasoti anupaṭipāṭiyā.

'තඤ්ච සබ්බං අභිඤ්ඤාය' යනු ඒ එක් එක් භික්ෂුව දුටු සියලු දිව්‍ය සමූහයා දැනගෙන යන්නයි. 'වවත්ථිත්වාන චක්ඛුමා' යනු අල්ලේ ඇති රේඛාවක් මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස වෙන් කොට හඳුනාගෙන, පඤ්ච චක්ෂුසින් (බුද්ධ, ධර්ම, සමන්ත, දිව්‍ය, ප්‍රඥා) යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ යන්නයි. 'තතෝ ආමන්තයී' යනු පෙර වදාළ ගාථාවම දේව සමූහයාගේ නාම ගෝත්‍ර පැවසීම පිණිස නැවත වදාළ බවයි. 'මා පවසන මේ දෙවියන් දෙස බලන්න, විමසා බලන්න, ඔවුන්ව මම ඔබට ප්‍රකාශ කරන්නෙමි' යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ගිරාහි' යනු වචනවලින් යන්නයි. 'අනුපුබ්බසෝ' යනු අනුපිළිවෙළින් යන්නයි.

335. Sattasahassā te yakkhā, bhummā kāpilavatthavāti sattasahassā tāvettha kapilavatthuṃ nissāya nibbattā bhummā yakkhāyevāti vadati[Pg.279]. Iddhimantoti dibbaiddhiyuttā. Jutimantoti ānubhāvasampannā. Vaṇṇavantoti sarīravaṇṇasampannā. Yasassinoti parivārasampannā. Modamānā abhikkāmunti tuṭṭhacittā āgatā. Bhikkhūnaṃ samitiṃ vananti imaṃ mahāvanaṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ bhikkhūnaṃ dassanatthāya āgatā. Atha vā samitinti samūhaṃ, bhikkhusamūhaṃ dassanāya āgatātipi attho.

335. 'සත්තසහස්සා තේ යක්ඛා, භුම්මා කාපිලවත්ථවා' යනු කිඹුල්වත් පුරය ඇසුරු කොට උපන් භූමාටු යක්ෂයන් (දෙවියන්) හත්දහසක් මෙහි රැස්ව සිටින බවයි. ඔවුන් සතු වූයේ දිව්‍යමය සෘද්ධිය (ඉද්ධිමන්තෝ), මහත් වූ ආනුභාවය (ජුතිමන්තෝ), පැහැපත් ශරීර වර්ණය (වණ්ණවන්තෝ) සහ පිරිවර සම්පත්තියයි (යසස්සිනෝ). ඔවුන් භික්ෂු සංඝයා දැකීම පිණිස සතුටු සිතින් මහා වනයට පැමිණියහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා දර්ශනය කිරීම පිණිස හෝ භික්ෂු සමූහයා දැකීම පිණිස ඔවුන් පැමිණි බව මෙහි අදහසයි.

Chasahassā hemavatā, yakkhā nānattavaṇṇinoti chasahassā hemavatapabbate nibbattayakkhā, te ca sabbepi nīlādivaṇṇavasena nānattavaṇṇā.

'ඡසහස්සා හේමවතා, යක්ඛා නානත්තවණ්ණිනෝ' යනු හේමවත පර්වතය ඇසුරු කළ නීල ආදී විවිධ වර්ණ ඇති යක්ෂයන් හයදහසක් පැමිණි බවයි.

Sātāgirā tisahassāti sātāgiripabbate nibbattayakkhā tisahassā.

'සාතාගිරා තිසහස්සා' යනු සාතාගිරි පර්වතයේ උපන් යක්ෂයන් තුන්දහසක් පැමිණි බවයි.

Iccete soḷasasahassāti ete sabbepi soḷasasahassā honti.

'ඉච්චේතේ සෝළසසහස්සා' යනු මේ සියලු යක්ෂයන් දහසය දහසක් (7000+6000+3000) වන බවයි.

Vessāmittā pañcasatāti vessāmittapabbate nibbattā pañcasatā.

'වෙස්සාමිත්තා පඤ්චසතා' යනු වෙස්සාමිත්ත පර්වතයේ උපන් පන්සියයක් යක්ෂයන් පැමිණි බවයි.

Kumbhīro rājagahikoti rājagahanagare nibbatto kumbhīro nāma yakkho. Vepullassa nivesananti tassa vepullapabbato nivesanaṃ nivāsanaṭṭhānanti attho. Bhiyyo naṃ satasahassaṃ, yakkhānaṃ payirupāsatīti taṃ atirekaṃ yakkhānaṃ satasahassaṃ payirupāsati. Kumbhīro rājagahiko, sopāgā samitiṃ vananti sopi kumbhīro saparivāro imaṃ vanaṃ bhikkhusamitiṃ dassanatthāya āgato.

'කුම්භීරෝ රාජගහිකෝ' යනු රජගහ නුවර සමීපයේ උපන් කුම්භීර නම් යක්ෂයායි. 'වේපුල්ලස්ස නිවේසනං' යනු වේපුල්ල පර්වතය ඔහුගේ නිත්‍ය වාසස්ථානය බවයි. 'භිය්‍යෝ නං සතසහස්සං යක්ඛානං පයිරුපාසති' යනු ලක්ෂයකට අධික යක්ෂ පිරිසක් ඔහුට සේවය කරන බවයි. ඒ කුම්භීර යක්ෂයා ද තම පිරිවර සමඟ භික්ෂු සමූහයා දැකීම පිණිස මහා වනයට පැමිණියේය.

336. Purimañca disaṃ rājā, dhataraṭṭho pasāsatīti pācīnadisaṃ anusāsati. Gandhabbānaṃ adhipatīti catūsupi disāsu gandhabbānaṃ jeṭṭhako. Sabbe te tassa vase vattanti. Mahārājā yasassisoti mahāparivāro eso mahārājā.

336. 'පුරිමඤ්ච දිසං රාජා, ධතරට්ඨෝ පසාසති' යනු පූර්ව දිශාව (නැගෙනහිර) පාලනය කරන ධතරට්ඨ මහා රජු ගන්ධබ්බයන්ට අධිපතිව ඔවුන් පාලනය කරන බවයි. ඔහු සතර දිශාවෙහිම සිටින ගන්ධබ්බයන්ට නායකයා වන අතර සියල්ලෝම ඔහුගේ අණට යටත් වෙති. ඔහු මහත් පිරිවර ඇති මහා රජෙකි.

Puttāpi [Pg.280] tassa bahavo, indanāmā mahabbalāti tassa dhataraṭṭhassa bahavo mahabbalā puttā, te sabbe sakkassa devarañño nāmadhārakā.

'පුත්තාපි තස්ස බහවෝ, ඉන්දනාමා මහබ්බලා' යනු ඒ ධතරට්ඨ මහා රජුට 'ඉන්ද' යන නාමය ඇති මහා බලසම්පන්න පුත්‍රයන් බොහෝ දෙනෙක් සිටින බවයි. ඔවුන් සියල්ලෝම සක් දෙවිඳුගේ නාමය දරන්නෝ වෙති.

Virūḷho taṃ pasāsatīti taṃ disaṃ virūḷho anusāsati.

'විරූළ්හෝ තං පසාසති' යනු දකුණු දිශාව විරූළ්හ මහා රජු පාලනය කරන බවයි.

Puttāpi tassāti tassāpi tādisāyeva puttā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘mahabbalā’’ti likhanti. Aṭṭhakathāyaṃ sabbavāresu ‘‘mahābalā’’ti pāṭho.

'පුත්තාපි තස්ස' යනු විරූළ්හ රජුට ද එවැනිම බලසම්පන්න පුත්‍රයන් සිටින බවයි. පාලි පාඨයන්හි 'මහබ්බලා' ලෙස ද අටුවාවෙහි 'මහාබලා' ලෙස ද සඳහන් වේ.

‘‘Purimaṃ disaṃ dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako;

Pacchimena virūpakkho, kuvero uttaraṃ disaṃ.

'පූර්ව දිශාව ධතරට්ඨ රජු ද, දකුණු දිශාව විරූළ්හ රජු ද, පශ්චිම දිශාව විරූපාක්ෂ රජු ද, උත්තර දිශාව කුවේර රජු ද පාලනය කරති.

Cattāro te mahārājā, samantā caturo disā;

Daddallamānā aṭṭhaṃsu, vane kāpilavatthave’’ti.

ඒ සතර වරම් මහා රජවරු සතර දිශාවන්හි මුළු මහ වනය ඒකාලෝක කරමින් (දිලිසෙමින්) වැඩ සිටියහ' යන්නයි.

Imā pana gāthā sabbasaṅgāhikavasena vuttā.

මේ ගාථාවන් වදාරන ලද්දේ මුළු දස දහසක් සක්වලම සිටින සියලු සතර වරම් රජවරුන් ඇතුළත් වන පරිදිය.

Ayañcettha attho – dasasahassacakkavāḷe dhataraṭṭhā nāma mahārājāno atthi. Te sabbepi koṭisatasahassakoṭisatasahassagandhabbaparivārā āgantvā puratthimāya disāya kapilavatthumahāvanato paṭṭhāya cakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhitā. Evaṃ dakkhiṇadisādīsu virūḷhakādayo. Tenevāha – ‘‘samantā caturo disā, daddallamānā aṭṭhaṃsū’’ti. Idañhi vuttaṃ hoti – ‘‘samantā cakkavāḷehi āgantvā caturo disā pabbatamatthakesu aggikkhandhā viya suṭṭhu jalamānā ṭhitā’’ti. Te pana yasmā kapilavatthuvanameva sandhāya āgatā, tasmā cakkavāḷaṃ pūretvā cakkavāḷena samasamā ṭhitāpi – ‘‘vane kāpilavatthave’’ti vuttā.

මෙහි අර්ථය මෙසේය: දස දහසක් සක්වල ධතරට්ඨ නාමය ඇති මහා රජවරු සිටිති. ඔවුන් සියල්ලෝම කෝටි ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ගන්ධබ්බ පිරිවර සමඟ පැමිණ නැගෙනහිර දිශාවේ සිට මහ වනය පුරවමින් මුළු සක්වලම පිරී යන සේ සිටියහ. දකුණු දිශාවෙහි විරූළ්හක ආදී රජවරු ද එසේමය. ඔවුන් සක්වල පුරා පර්වත මුදුන්වල ඇති ගිනි කඳන් මෙන් බබළමින් සිටියහ. ඔවුන් විශේෂයෙන් කිඹුල්වත් පුර මහ වනය අරමුණු කරගෙන පැමිණි බැවින්, මුළු සක්වලම පුරා සිටිය ද 'වනේ කාපිලවත්ථවේ' (කිඹුල්වත් පුර වනයෙහි) යැයි වදාරන ලදී.

337. Tesaṃ māyāvino dāsā, āguṃ vañcanikā saṭhāti tesaṃ mahārājānaṃ katapāpapaṭicchādanalakkhaṇāya māyāya yuttā kuṭilācārā dāsā atthi, ye sammukhaparammukhavañcanāhi lokaṃ vañcanato ‘‘vañcanikā’’ti ca, kerāṭiyasāṭheyyena samannāgatattā ‘‘saṭhā’’ti ca vuccanti, tepi āgatāti attho. Māyā kuṭeṇḍu viṭeṇḍu, viṭucca viṭuṭo sahāti te dāsā sabbepi māyākārakāva. Nāmena panettha eko kuṭeṇḍu nāma, eko viṭeṇḍu nāma. Pāḷiyaṃ pana ‘‘veṭeṇḍū’’ti likhanti. Eko viṭucca nāma, eko viṭuṭo nāma. Sahāti sopi viṭuṭo tehi saheva āgato.

337. එම සතර වරම් මහරජවරුන්ගේ මායාවෙන් යුක්ත වූ, තමන් කළ පව් සඟවන ස්වභාවය ඇති, කුටිල චරිත ඇති දාසයෝ (දේවපුත්‍රයෝ) ඇත්තාහ. ඔවුහු හමුවෙහි සහ අභිමුඛ නොවූ තැන්හි ලෝකය රවටන බැවින් 'වංචනික' යැයි ද, කපටි කෛරාටිකකම්වලින් යුක්ත බැවින් 'සඨ' යැයි ද කියනු ලැබෙති. ඔවුහු ද මෙහි පැමිණියහ යනු අර්ථයයි. මායා, කුටේණ්ඩු, විටෙණ්ඩු, විටුච්ච සහ විටුට යන මොවුහු ඒ සියලු දාසයෝ වෙති. ඔවුන් අතර නමින් එක් අයෙක් කුටේණ්ඩු ය. එක් අයෙක් විටෙණ්ඩු ය. (පාලි පොත්හි 'වේටෙණ්ඩු' යැයි ද ලියති.) එක් අයෙක් විටුච්ච ය, තවකෙක් විටුට ය. විටුට ද ඔවුන් සමඟම පැමිණියේය.

Candano [Pg.281] kāmaseṭṭho ca, kinnighaṇḍu nighaṇḍu cāti aparo kinnighaṇḍu nāma. Pāḷiyaṃ pana ‘‘kinnughaṇḍū’’ti likhanti. Nighaṇḍu cāti añño nighaṇḍu nāma, ettakā dāsā. Ito pare pana –

චන්දන ද කාමසේට්ඨ ද (පැමිණියහ). අනෙක් දාසයා කින්නිඝණ්ඩු නම් වේ. (පාලියෙහි 'කින්නුඝණ්ඩු' යැයි ද ලියති). අනෙක් තැනැත්තා නිඝණ්ඩු නම් වේ. මෙපමණ දෙනෙක් ඒ දාසයෝ වෙති. මෙයින් පසුව එන පිරිස නම් -

‘‘Panādo opamañño ca, devasuto ca mātali;

Cittaseno ca gandhabbo, naḷo rājā janesabho;

Āguṃ pañcasikho ceva, timbarū sūriyavacchasā’’ti. –

පනාද ද, ඕපමඤ්ඤ ද, දේවසූත වූ මාතලි ද, ගාන්ධර්ව වූ චිත්තසේන ද, නළ රජු ද, ජනවසභ ද පැමිණියහ. එමෙන්ම පංචසිඛ ද, තිම්බරු ගාන්ධර්වයා සහ සූරියවච්ඡසා කුමරිය ද පැමිණියහ.

Ime devarājāno. Tattha devasutoti devasārathi. Cittasenoti citto ca seno ca cittaseno ca. Gandhabboti ayaṃ cittaseno gandhabbakāyiko devaputto, na kevalaṃ cesa, sabbe pete panādādayo gandhabbā eva. Naḷorājāti naḷakāradevaputto nāmeko. Janesabhoti janavasabho devaputto. Āguṃ pañcasikho cevāti pañcasikho ceva devaputto āgato. Timbarūti timbarū nāma gandhabbadevarājā. Sūriyavacchasāti tasseva dhītā.

මොවුහු දේවරාජයෝ වෙති. එහි 'දේවසූත' යනු දෙවියන්ගේ රියදුරා (මාතලි) ය. 'චිත්තසේන' යනු චිත්ත, සේන සහ චිත්තසේන යන තිදෙනාම විය හැකිය. 'ගන්ධබ්බ' යනු ගාන්ධර්ව කායට අයත් දේවපුත්‍රයා ය. මොහු පමණක් නොව පනාද ආදී වූ මේ සියල්ලෝම ගාන්ධර්වයෝම වෙති. 'නළෝරාජා' යනු නළකාර නම් දේවපුත්‍රයෙකි. 'ජනෙසභ' යනු ජනවසභ දේවපුත්‍රයා ය. 'පංචසිඛ' දේවපුත්‍රයා ද මෙහි පැමිණියේය. 'තිම්බරු' යනු තිම්බරු නම් ගාන්ධර්ව දිව්‍යරාජයා ය. 'සූරියවච්ඡසා' යනු ඔහුගේම දියණියයි.

Ete caññe ca rājāno, gandhabbā saha rājubhīti ete ca nāmavasena vuttagandhabbarājāno aññe ca etehi rājūhi saddhiṃ bahū gandhabbā. Modamānā abhikkāmuṃ, bhikkhūnaṃ samitiṃ vananti haṭṭhatuṭṭhacittā bhikkhusaṅghasamitiṃ imaṃ vanaṃ āgatāti attho.

මේ කීවා වූ නමින් සඳහන් ගාන්ධර්ව රජවරු ද, ඔවුන් සමඟ පැමිණි තවත් බොහෝ ගාන්ධර්වයෝ ද, හටගත් සොම්නස් ඇත්තාහු භික්ෂු සංඝයාගේ රැස්වීම වූ මේ මහා වනයට පැමිණියහ යනු අර්ථයයි.

338. Athāguṃ nāgasā nāgā, vesālā sahatacchakāti nāgasadahavāsikā ca vesālīvāsikā ca nāgā saha tacchakanāgaparisāya āgatāti attho. Kambalassatarāti kambalo ca assataro ca. Ete kira sinerupāde vasanti, supaṇṇehipi anuddharaṇīyā mahesakkhanāgā pāyāgā saha ñātibhīti payāgatitthavāsino ca saha ñātisaṅghena āgatā.

338. ඉක්බිති නාගස විලෙහි වසන නාගයෝ ද, වෛශාලියෙහි වසන නාගයෝ ද, තච්ඡක නාග පිරිස සමඟ පැමිණියහ යනු අර්ථයයි. කම්බල සහ අස්සතර (නාගයෝ) ද පැමිණියහ. මොවුහු මහාමේරු පර්වත පාමුල වසති. ගුරුළන්ට පවා පැහැරගත නොහැකි, මහානුභාව සම්පන්න නාගයෝ වෙති. පයාග තොටෙහි වසන නාගයෝ ද තම නෑ පිරිස සමඟ පැමිණියහ.

Yāmunā dhataraṭṭhā cāti yamunavāsino ca dhataraṭṭhakule uppannā nāgā ca. Erāvaṇo mahānāgoti erāvaṇo ca devaputto, jātiyā nāgo na hoti. Nāgavohārena panesa vohariyati. Sopāgāti sopi āgato.

යමුනා ගඟෙහි වසන නාගයෝ ද, ධතරට්ඨ කුලයෙහි උපන් නාගයෝ ද පැමිණියහ. 'එරාවණ මහා නාගයා' යනු එරාවණ නම් දේවපුත්‍රයා ය. හෙතෙම ජාතියෙන් නාගයෙකු (සර්පයෙකු) නොවේ. එහෙත් 'නාග' යන වවහාරයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. ඔහු ද මෙහි පැමිණියේය.

Ye [Pg.282] nāgarāje sahasā harantīti ye ime vuttappakāre nāge lobhābhibhūtā sāhasaṃ katvā haranti gaṇhanti. Dibbā dijā pakkhī visuddhacakkhūti dibbānubhāvato dibbā mātukucchito ca aṇḍakosato cāti dve vāre jātāti dijā pakkhayuttatāya pakkhī yojanasatantarepi yojanasahassantarepi nāge dassanasamatthacakkhutāya visuddhacakkhū. Vehāyasā te vanamajjhappattāti te ākāseneva imaṃ mahāvanaṃ sampattā. Citrā supaṇṇā iti tesa nāmanti tesaṃ ‘‘citrasupaṇṇā’’ti nāmaṃ.

යම් ගුරුළෝ ලෝභයෙන් මඬනා ලද්දාහු, ඉහත කී නාගයන් බලහත්කාරයෙන් පැහැර ගනිද්ද, දිව්‍යමය ආනුභාවයෙන් යුත් බැවින් ඔවුහු 'දිබ්බ' නම් වෙති. මව් කුසින් ද බිජුවටින් ද යනුවෙන් දෙවරක් උපදින බැවින් 'දිජ' නම් වෙති. පියාපත් ඇති බැවින් 'පක්ඛී' නම් වෙති. යොදුන් සියයක් හෝ දහසක් දුරින් වුවද නාගයන් දැකිය හැකි ඇස් ඇති බැවින් 'විසුද්ධචක්ඛු' නම් වෙති. ඒ ගුරුළෝ අහසින්ම මේ මහා වනයට පැමිණියහ. ඔවුන්ගේ නාමය 'චිත්‍ර සුපර්ණ' යන්නයි.

Abhayaṃ tadā nāgarājānamāsi, supaṇṇato khemamakāsi buddhoti tasmā sabbepi te aññamaññaṃ saṇhāhi vācāhi upavhayantā mittā viya bandhavā viya ca samullapantā sammodamānā āliṅgantā hatthe gaṇhantā aṃsakūṭe hatthaṃ ṭhapentā haṭṭhatuṭṭhacittā. Nāgā supaṇṇā saraṇamakaṃsu buddhanti buddhaṃyeva saraṇaṃ gatā.

එකල නාග රජවරුන්ට ගුරුළන්ගෙන් බයක් නොවීය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට ගුරුළන්ගෙන් අභය ලබා දුන් සේක. එබැවින් ඒ නාගයෝ සහ ගුරුළෝ සියල්ලෝම මිතුරන් සේ ද නෑයන් සේ ද මෘදු වචනයෙන් එකිනෙකාට ආමන්ත්‍රණය කරමින්, සතුටින් කතාබස් කරමින්, වැළඳ ගනිමින්, අත් අල්ලා ගනිමින් සහ උරහිසට අත් තබා ගනිමින් මහත් සතුටට පත්වූහ. ඒ නාගයෝ සහ ගුරුළෝ බුදුරජාණන් වහන්සේවම සරණ ගියහ.

339. Jitā vajirahatthenāti indena devaraññā jitā. Samuddaṃ asurāsitāti mahāsamuddavāsino sujātāya asurakaññāya kāraṇā sabbepi bhātaro vāsavassete, iddhimanto yasassino.

339. වජ්‍රායුධය අතැති ඉන්ද්‍ර දේවරාජයා විසින් පරදවන ලද්දා වූ, මහා සාගරයෙහි වසන්නා වූ අසුරයෝ ද පැමිණියහ. සුජාතා අසුර කන්‍යාව හේතුවෙන් මොවුහු සියල්ලෝම ශක්‍රයාගේ සහෝදරයෝ හෝ මස්සිනාවරු වෙති. ඔවුහු සෘද්ධිමත් වූ ද මහත් පිරිවර සම්පත් ඇති අය ද වෙති.

Tesu kālakañcā mahābhismāti kālakañcā ca mahante bhiṃsane attabhāve māpetvā āgamiṃsu. Asurā dānaveghasāti dānaveghasā nāma aññe dhanuggahaasurā. Vepacitti sucitti ca, pahārādo namucī sahāti vepacittiasuro, sucittiasuro cāti ete ca asurā namuci ca māro devaputto etehi saheva āgato. Ime asurā mahāsamuddavāsino, ayaṃ paranimmitadevalokavāsī, kasmā etehi sahāgatoti? Acchandikattā. Tepi hi acchandikā abhabbā, ayampi tādisoyeva. Tasmā dhātuso saṃsandamāno āgato.

ඒ අසුරයන් අතරින් කාලකංජ අසුරයෝ භයානක මහා ශරීර මවාගෙන පැමිණියහ. ධානවෙඝස නම් වූ දුනු ශිල්පයෙහි දක්ෂ අනෙක් අසුරයෝ ද පැමිණියහ. වේපචිත්ති අසුරයා ද, සුචිත්ති අසුරයා ද, පහාරාද අසුරයා ද සමඟ නමුචි නම් වූ මාර දිව්‍යපුත්‍රයා ද මොවුන් සමඟම පැමිණියේය. මේ අසුරයෝ මහා සාගරයෙහි වසන්නෝ වෙති. මේ මාරයා පරනිම්මිත වසවර්ති දිව්‍ය ලෝකයෙහි වසන්නෙකි. ඔහු කුමක් හෙයින් මොවුන් සමඟ පැමිණියේ ද? කුසල් කිරීමේ කැමැත්තක් (ඡන්දයක්) නැති බැවිනි. ඒ අසුරයෝ ද කුසල් ඡන්දය නැති, මාර්ගඵල ලැබීමට අභව්‍ය වූවෝ වෙති. මාරයා ද එබඳුම අයෙකි. එබැවින් අදහස් (ධාතු) සමාන වූ බැවින් ඔවුන් සමඟ එක්ව පැමිණියේය.

Satañca baliputtānanti balino mahāasurassa puttānaṃ sataṃ. Sabbe verocanāmakāti sabbe attano mātulassa rāhusseva nāmadharā. Sannayhitvā balisenanti attano balisenaṃ sannayhitvā sabbe katasannāhāva hutvā. Rāhubhaddamupāgamunti rāhuasurindaṃ upasaṅkamiṃsu. Samayo [Pg.283] dāni bhaddanteti bhaddaṃ tava hotu, samayo te bhikkhūnaṃ samitiṃ vanaṃ upasaṅkamitvā bhikkhusaṅghaṃ dassanāyāti attho.

බලි නම් මහා අසුරයාගේ පුතුන් සියයක් ද පැමිණියහ. ඔවුන් සියල්ලෝම තම මාමා වන රාහු අසුරේන්ද්‍රයාගේ නාමය දරන්නෝ වෙති. ඔවුන් සියලු දෙනා තම බලි සේනාව සන්නද්ධ කරගෙන, යුද්ධයට සූදානම් වූවන් සේ රාහු අසුරේන්ද්‍රයා වෙත පැමිණියහ. "පින්වත, ඔබට යහපතක් වේවා! දැන් භික්ෂු සංඝයා රැස්ව සිටින මහා වනයට ගොස් සංඝයා වහන්සේලා දැක වැඳපුදා ගැනීමට කාලයයි" යනු අර්ථයයි.

340. Āpo ca devā pathavī, tejo vāyo tadāgamunti āpokasiṇādīsu parikammaṃ katvā nibbattā āpotiādināmakā devā āgamuṃ. Varuṇā vāraṇā devā, somo ca yasasā sahāti varuṇadevatā, vāraṇadevatā, somadevatāti evaṃ nāmakā ca devā yasasā nāma devena sahāgatāti attho. Mettākaruṇākāyikāti mettājhāne ca karuṇājhāne ca parikammaṃ katvā nibbattadevā. Āguṃ devā yasassinoti etepi mahāyasā devā āgatā.

340. ආපෝ කසිණ ආදියෙහි පරිකර්ම කොට උපන් ආපෝ ආදී නාමයන් ඇති දෙවියෝ පැමිණියහ. වරුණ දේවතාවෝ ද, වාරණ දේවතාවෝ ද, සෝම දේවතාවෝ ද යස නම් දෙවියා සමඟ පැමිණියහ යනු අර්ථයයි. මෛත්‍රී සහ කරුණා ධ්‍යානයන් වඩා උපන් මෛත්‍රී-කරුණාකායික දේවතාවෝ ද, මහා යස පිරිවර ඇති ඒ දෙවියෝ ද පැමිණියහ.

Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇinoti te dasadhā ṭhitā dasa devakāyā sabbe nīlādivasena nānattavaṇṇā āgatāti attho.

දස වැදෑරුම් ලෙස සිටි ඒ දස දිව්‍ය සමූහයෝ නිල් ආදී විවිධ වර්ණවලින් යුක්තව පැමිණියහ යනු අර්ථයයි.

Veṇḍū ca devāti veṇḍudevatā ca. Sahali cāti sahalidevatā ca. Asamā ca duve yamāti asamadevatā ca dve ca yamakā devā. Candassupanisā devā, candamāguṃ purakkhatvāti candanissitakā devā candaṃ purato katvā āgatā. Tathā sūriyanissitakā devā sūriyaṃ purakkhatvā. Nakkhattāni purakkhatvāti nakkhattanissitāpi devā nakkhattāni purato katvā āgatā. Āguṃ mandavalāhakāti vātavalāhakā, abbhavalāhakā, uṇhavalāhakā ete sabbepi valāhakāyikā ‘‘mandavalāhakā’’ nāma vuccanti. Tepi āgatāti attho. Vasūnaṃ vāsavo seṭṭho, sakkopāgā purindadoti vasūnaṃ devatānaṃ seṭṭho vāsavo yo sakkoti ca, purindadoti ca vuccati, sopi āgato.

‘වේණ්ඩු සහ දෙවිවරු’ යනු වේණ්ඩු නම් දෙවිවරුන් ය. ‘සහලී’ යනු සහලී නම් දෙවිවරුන් ය. ‘අසමා සහ යමක දෙදෙනෙක්’ යනු අසම නම් දෙවියන් සහ යමක නම් වූ දෙවිවරුන් දෙදෙනා ය. ‘චන්ද්‍රයා ඇසුරු කළ දෙවිවරු චන්ද්‍රයා පෙරටු කරගෙන පැමිණියහ’ යන්නෙහි අර්ථය චන්ද්‍රයා ඇසුරු කොට වසන දෙවිවරුන් චන්ද්‍රයා ඉදිරියෙන් තබාගෙන පැමිණි බවයි. එමෙන්ම සූර්යයා ඇසුරු කළ දෙවිවරු ද සූර්යයා පෙරටු කරගෙන පැමිණියහ. ‘නැකත් පෙරටු කරගෙන’ යනු නැකත් ඇසුරු කළ දෙවිවරුන් ද නැකත් ඉදිරියෙන් තබාගෙන පැමිණි බවයි. ‘මන්දවලාහක දෙවිවරු පැමිණියහ’ යනු වාත වලාහක, අබ්භ වලාහක, උණ්හ වලාහක යන මොවුන් සියල්ලෝම ‘මන්දවලාහක’ නම් වූ වලාහක කායික දෙවිවරුන් ලෙස හැඳින්වේ. ඔවුන් ද පැමිණියහ යනු අර්ථයයි. ‘වසු දෙවිවරුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ශක්‍රයා සහ පුරින්දද යන නම්වලින් හැඳින්වෙන වාසව දෙවියෝ’ ද පැමිණියහ.

Dasete dasadhā kāyāti etepi dasa devakāyā dasadhāva āgatā. Sabbe nānattavaṇṇinoti nīlādivasena nānattavaṇṇā.

‘මේ දස වැදෑරුම් දේව සමූහයෝ’ යනු මේ දස දේව සමූහයන් දස ආකාරයකින් පැමිණි බවයි. ‘සියල්ලෝම විවිධ වර්ණයන්ගෙන් යුක්තය’ යනු නිල් ආදී වශයෙන් විවිධ පැහැයන්ගෙන් යුක්ත වූ බවයි.

Athāguṃ sahabhū devāti atha sahabhū nāma devā āgatā. Jalamaggisikhārivāti aggisikhā viya jalantā. Jalamaggi ca sikhārivāti imāni tesaṃ nāmānītipi vuttaṃ. Ariṭṭhakā ca rojā cāti ariṭṭhakadevā ca rojadevā ca. Umāpupphanibhāsinoti umāpupphadevā nāma ete devā[Pg.284]. Umāpupphasadisā hi tesaṃ sarīrābhā, tasmā ‘‘umāpupphanibhāsino’’ti vuccanti.

‘ඉක්බිති සහභූ නම් දෙවිවරු පැමිණියහ’ යනු සහභූ නම් වූ දෙවිවරුන් පැමිණි බවයි. ‘ජලමග්ගිසිඛාරි’ යනු ගිනි සිළු මෙන් බබළන ස්වභාවයයි. ‘ජලමග්ගි’ සහ ‘සිඛාරි’ යනු ඔවුන්ගේ නම් බව ද කියනු ලැබේ. ‘අරිට්ඨක සහ රෝජ’ යනු අරිට්ඨක සහ රෝජ නම් වූ දෙවිවරුන් ය. ‘උමාපුෂ්පයක් මෙන් බබළන’ යනු උමා පුෂ්ප (හණ මල්) හා සමාන වර්ණ ඇති දෙවිවරුන් ය. ඔවුන්ගේ ශරීර ප්‍රභාව උමා පුෂ්පයන්ට සමාන බැවින් ඔවුහු ‘උමාපුප්ඵනිභාසී’ යැයි කියනු ලබති.

Varuṇā sahadhammā cāti ete ca dve janā. Accutā ca anejakāti accutadevatā ca anejakadevatā ca. Suleyyarucirā āgunti suleyyā ca rucirā ca āgatā. Āguṃ vāsavanesinoti vāsavanesīdevā nāma āgatā. Dasete dasadhā kāyāti etepi dasadevakāyā dasadhāva āgatā.

‘වරුණ සහ සහධම්ම’ යනු ඒ දෙවිවරු දෙදෙනා ය. ‘අච්චුත සහ අනේජක’ යනු අච්චුත සහ අනේජක නම් දෙවිවරු ය. ‘සුලෙය්‍ය සහ රුචිර දෙවිවරු පැමිණියහ’ යනු සුලෙය්‍ය සහ රුචිර යන දෙවිවරු පැමිණි බවයි. ‘වාසවනේසී දෙවිවරු පැමිණියහ’ යනු වාසවනේසී නම් දෙවිවරුන් පැමිණි බවයි. ‘මේ දස දේව සමූහයෝ’ යනු මේ දස දේව කායයන් දස ආකාරයකින් පැමිණි බවයි.

Samānā mahāsamānāti samānā ca mahāsamānā ca. Mānusā mānusuttamāti mānusā ca mānusuttamā ca. Khiḍḍāpadosikā āguṃ, āguṃ manopadosikāti khiḍḍāpadosikā manopadosikā ca devā āgatā.

‘සමාන සහ මහාසමාන’ යනු සමාන සහ මහාසමාන නම් දෙවිවරු ය. ‘මානුස සහ මානුසුත්තම’ යනු මානුස සහ මානුසුත්තම නම් දෙවිවරු ය. ‘ඛිඩ්ඩාපදෝසික සහ මනෝපදෝසික දෙවිවරු පැමිණියහ’ යනු ඒ දෙවර්ගයේ දෙවිවරුන් පැමිණි බවයි.

Athāguṃ harayo devāti haridevā nāma āgatā. Ye ca lohitavāsinoti lohitavāsino ca āgatā. Pāragā mahāpāragāti ete ca duvidhā āgatā. Dasete dasadhā kāyāti etepi dasadevakāyā dasadhāva āgatā.

‘ඉක්බිති හරි නම් දෙවිවරු පැමිණියහ’ යනු හරි නම් දෙවිවරුන් පැමිණි බවයි. ‘ලෝහිතවාසීහු ද’ යනු ලෝහිතවාසී නම් දෙවිවරුන් ද පැමිණි බවයි. ‘පාරගා සහ මහාපාරගා’ යනු ඒ දෙවර්ගයේම දෙවිවරුන් පැමිණි බවයි. ‘මේ දස දේව සමූහයෝ’ යනු මේ දස දේව කායයන් දස ආකාරයකින් පැමිණි බවයි.

Sukkā karambhā aruṇā, āguṃ veghanasā sahāti ete sukkādayo tayo, tehi saha veghanasā ca āgatā. Odātagayhā pāmokkhāti odātagayhā nāma pāmokkhadevā āgatā. Āguṃ devā vicakkhaṇāti vicakkhaṇā nāma devā āgatā.

‘සුක්ක, කරම්භ, අරුණ සහ වේඝනස දෙවිවරු’ යනු ඒ සුක්ක ආදී තිදෙනා සහ ඔවුන් සමඟ වේඝනස නම් දෙවිවරු ද පැමිණි බවයි. ‘ප්‍රධාන වූ ඕදාතගය්හ දෙවිවරු’ යනු ඕදාතගය්හ නම් වූ ප්‍රධාන දෙවිවරු පැමිණි බවයි. ‘විචක්ඛණ දෙවිවරු පැමිණියහ’ යනු විචක්ඛණ නම් දෙවිවරුන් පැමිණි බවයි.

Sadāmattā hāragajāti sadāmattā ca hāragajā ca. Missakā ca yasassinoti yasasampannā missakadevā ca. Thanayaṃ āga pajjunnoti pajjunno ca devarājā thanayanto āgato. Yo disā abhivassatīti yo yaṃ yaṃ disaṃ yāti, tattha tattha devo vassati. Dasete dasadhā kāyāti etepi dasadevakāyā dasadhā āgatā.

‘සදාමත්ත සහ හාරගජ’ යනු ඒ නම් ඇති දෙවිවරුන් ය. ‘යසසින් පිරි මිස්සක දෙවිවරු’ යනු පිරිවර සම්පත්තියෙන් යුත් මිස්සක නම් දෙවිවරුන් ය. ‘ගර්ජනා කරමින් පජ්ජුන්න පැමිණියේය’ යනු පජ්ජුන්න නම් දිව්‍යරාජයා ගර්ජනා කරමින් පැමිණි බවයි. ‘යම් දිසාවකට වැසි වස්වයිද’ යනු ඔහු යම් යම් දිසාවකට යන්නේ ද, එහි වැසි වසින බවයි. ‘මේ දස දේව සමූහයෝ’ යනු මේ දේව සමූහයන් ද දස ආකාරයකින් පැමිණි බවයි.

Khemiyā tusitā yāmāti khemiyā devā tusitapuravāsino ca yāmādevalokavāsino ca. Kathakā ca yasassinoti yasasampannā kathakadevā ca. Pāḷiyaṃ pana ‘‘kaṭṭhakā cā’’ti likhanti. Lambītakā lāmaseṭṭhāti lambitakadevā ca lāmaseṭṭhadevā ca. Jotināmā ca āsavāti pabbatamatthake katanaḷaggikkhandho viya jotamānā jotidevā nāma atthi, te ca āsā ca devā āgatāti attho. Pāḷiyaṃ [Pg.285] pana ‘‘jātināmā’’ti likhanti. Āsā devatā chandavasena āsavāti vuttā. Nimmānaratino āguṃ, athāguṃ paranimmitā. Dasete dasadhā kāyāti etepi dasa devakāyā dasadhāva āgatā.

‘ඛේමිය, තුසිත සහ යාම’ යනු ඛේමිය දෙවිවරුන් ද, තුසිත පුරවාසී සහ යාම දිව්‍යලෝකවාසී දෙවිවරුන් ද වේ. ‘යසසින් පිරි කථක දෙවිවරු’ යනු පිරිවර සහිත කථක නම් දෙවිවරුන් ය. පාලියෙහි ‘කට්ඨක’ ලෙස ද ලියනු ලැබේ. ‘ලම්බීතක සහ ලාමසෙට්ඨ’ යනු ඒ නම් ඇති දෙවිවරුන් ය. ‘ජෝති සහ ආසව’ යනු කඳු මුදුනක දල්වන ලද පන්දමක් මෙන් බබළන ජෝති නම් දෙවිවරුන් සහ ආසා නම් දෙවිවරුන් ය. පාලියෙහි ‘ජාතිනාම’ ලෙස ද ලියනු ලැබේ. ආසා දෙවිවරුන් ඡන්දසට අනුකූලව ‘ආසව’ ලෙස හඳුන්වා ඇත. නිම්මාණරතී සහ පරනිම්මිත දෙවිවරු ද පැමිණියහ. මේ දස දේව සමූහයෝ ද දස ආකාරයකින් පැමිණියහ.

Saṭṭhete devanikāyāti ete ca āpo ca devātiādikā cha dasakā saṭṭhi devanikāyā sabbe nīlādivasena nānattavaṇṇino. Nāmanvayena āgacchunti nāmabhāgena nāmakoṭṭhāsena āgatā. Ye caññe sadisā sahāti ye ca aññepi tehi sadisā vaṇṇatopi nāmatopi etādisāyeva sesacakkavāḷesu devā, tepi āgatāyevāti ekapadeneva kalāpaṃ viya puṭakaṃ viya ca katvā sabbā devatā niddisati.

‘මේ සැටක් වූ දේව සමූහයෝ’ යනු ආපෝ දෙවියන්ගෙන් ඇරඹි දසක හයකින් යුත් සැටක් වූ දේව නිකායයන් සියල්ලෝ ම නිල් ආදී වර්ණයන්ගෙන් යුක්ත බවයි. ‘නාම අනුකූලව පැමිණෙති’ යනු නාම සමූහ වශයෙන් පැමිණි බවයි. ‘තවද ඒ හා සමාන අනෙක් දෙවිවරු’ යනු සෙසු සක්වලවල් හි වසන මොවුන් හා සමාන වර්ණ හා නාම ඇති අනෙක් දෙවිවරුන් ද පැමිණි බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු දෙවිවරුන් එකට ගොනු කොට මෙසේ දක්වා වදාරති.

Evaṃ dasasu lokadhātusahassesu devakāye niddisitvā idāni yadatthaṃ te āgatā, taṃ dassento pavuṭṭhajātinti gāthamāha. Tassattho – pavuṭṭhā vigatā jāti assāti ariyasaṅgho pavuṭṭhajāti nāma, taṃ pavuṭṭhajātiṃ rāgadosamohakhīlānaṃ abhāvā akhīlaṃ cattāro oghe taritvā ṭhitattā oghatiṇṇaṃ catunnaṃ āsavānaṃ abhāvena anāsavaṃ ariyasaṅghaṃ dakkhema passissāma. Tesaññeva oghānaṃ tiṇṇattā oghataraṃ āguṃ akaraṇato nāgaṃ. Asitātiganti kāḷakabhāvātītaṃ candaṃva siriyā virocamānaṃ dasabalañca dakkhema passissāmāti etadatthaṃ sabbepi te nāmanvayena āgacchuṃ, ye caññe sadisā sahāti.

මෙසේ දසදහසක් ලෝකධාතුවල දෙවිවරුන් පෙන්වා දී, දැන් ඔවුන් කුමන අරමුණක් සඳහා පැමිණියේ ද යන්න දක්වමින් ‘පවුට්ඨජාතිං’ යන ගාථාව වදාළ සේක. එහි අර්ථය - ජාතිය පහ වූ බැවින් ආර්ය සංඝයා ‘පවුට්ඨජාති’ නම් වේ. රාග දෝස මෝහ නැමති ඇණ (කිල) නැති බැවින් ‘අඛීල’ වූ, සතර ඕඝයන් තරණය කළ බැවින් ‘ඕඝතිණ්ණ’ වූ, ආශ්‍රවයන් රහිත බැවින් ‘අනාසව’ වූ ඒ ආර්ය සංඝරත්නය අපි දකිමු. එමෙන්ම ඕඝයන් තරණය කළ හෙයින් ‘ඕඝතර’ වූ ද, අකුසල් නොකරන බැවින් ‘නාග’ වූ ද, අඳුරු බව දුරු කළ චන්ද්‍රයා මෙන් ශ්‍රියාවෙන් බබළන දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේව ද දකිමු. මේ අරමුණ උදෙසා ඒ සියලු දෙවිවරු ද, සෙසු සක්වලවල් හි සිටින ඔවුන්ට සමාන දෙවිවරු ද පැමිණියහ.

341. Idāni brahmāno dassento subrahmā paramatto cātiādimāha. Tattha subrahmāti eko brahmā. Paramattopi brahmāva. Puttā iddhimato sahāti ete iddhimato buddhassa bhagavato puttā ariyabrahmāno saheva āgatā. Sanaṅkumāro tisso cāti sanaṅkumāro ca tissamahābrahmā ca. Sopāgāti sopi āgato.

341. දැන් බ්‍රහ්මයන් පෙන්වමින් ‘සුබ්‍රහ්මා පරමත්තෝ ච’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සුබ්‍රහ්ම’ යනු එක් බ්‍රහ්මයෙකි. ‘පරමත්ත’ ද බ්‍රහ්මයෙකි. ‘සෘද්ධිමත් පුත්‍රයෝ’ යනු සෘද්ධිමත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පුත්‍ර වූ ආර්ය බ්‍රහ්මයන් ය. ඔවුහු ද පැමිණියහ. සනන්කුමාර සහ තිස්ස මහා බ්‍රහ්මයා ද පැමිණියහ.

‘‘Sahassaṃ brahmalokānaṃ, mahābrahmābhitiṭṭhati;

Upapanno jutimanto, bhismākāyo yasassi so’’ti. –

“දහසක් බ්‍රහ්ම ලෝකයන් හි මහා බ්‍රහ්මයා (අන්‍ය බ්‍රහ්මයන් අභිබවා) වැඩසිටියි. එහි උපන්, ආනුභාව සම්පන්න, යෝධ ශරීර ඇති, යසසින් පිරි ඒ බ්‍රහ්මයා ද පැමිණියේය.”

Ettha [Pg.286] sahassaṃ brahmalokānanti ekaṅguliyā ekasahassacakkavāḷe dasahi aṅgulīhi dasasahassicakkavāḷe ālokapharaṇasamatthānaṃ mahābrahmānaṃ sahassaṃ āgataṃ. Mahābrahmābhitiṭṭhatīti yattha ekeko mahābrahmā aññe brahme abhibhavitvā tiṭṭhati. Upapannoti brahmaloke nibbatto. Jutimantoti ānubhāvasampanno. Bhismākāyoti mahākāyo, dvīhi tīhi māgadhikehi gāmakkhettehi samappamāṇaattabhāvo. Yasassisoti attabhāvasirīsaṅkhātena yasena samannāgato.

එහි ‘දහසක් බ්‍රහ්ම ලෝක’ යනු එක් ඇඟිල්ලකින් දහසක් සක්වලවල් හි ද, ඇඟිලි දසයෙන් දසදහසක් සක්වලවල් හි ද ආලෝකය පැතිරවීමට සමත් මහා බ්‍රහ්මයන් දහසක් පැමිණි බවයි. ‘මහාබ්‍රහ්මාභිතිට්ඨති’ යනු එහි සිටින එක් එක් මහා බ්‍රහ්මයා සෙසු බ්‍රහ්මයන් අභිබවා සිටින බවයි. ‘උපපන්න’ යනු බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපන් බවයි. ‘ජුතිමන්ත’ යනු ආනුභාව සම්පන්න බවයි. ‘භිස්මාකාය’ යනු මහා ශරීර ඇති බවයි, එනම් මාගධික ගම්මාන දෙකක් හෝ තුනක් පමණ විශාල ශරීරයකි. ‘යසස්සී’ යනු ආත්මභාවයේ ශෝභාවෙන් යුක්ත වූ බවයි.

Dasettha issarā āguṃ, paccekavasavattinoti etasmiñca brahmasahasse ye pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vasaṃ vattenti, evarūpā dasa issarā mahābrahmāno āgatā. Tesañca majjhato āga, hārito parivāritoti tesaṃ brahmānaṃ majjhe hārito nāma mahābrahmā satasahassabrahmaparivāro āgato.

මෙම බ්‍රහ්මයන් දහසක් අතර, එක් එක් අය වෙන් වෙන් වශයෙන් තමන්ගේ කැමැත්ත පරිදි බලය පවත්වන්නා වූ එබඳු වූ අධිපති මහා බ්‍රහ්මයෝ දස දෙනෙක් පැමිණියහ. එම බ්‍රහ්මයන් මැද, ලක්ෂයක් බ්‍රහ්මයන් පිරිවරාගත් ‘හාරිත’ නම් මහා බ්‍රහ්මයා ද පැමිණියේය.

342. Te ca sabbe abhikkante, sainde deve sabrahmaketi te sabbepi sakkaṃ devarājānaṃ jeṭṭhakaṃ katvā āgate devakāye, hāritamahābrahmānaṃ jeṭṭhakaṃ katvā āgate brahmakāye ca. Mārasenā abhikkāmīti mārasenā abhigatā. Passa kaṇhassa mandiyanti kāḷakassa mārasa bālabhāvaṃ passatha.

342. සක් දෙවිඳුන් ප්‍රමුඛ කරගෙන පැමිණි ඒ සියලු දේව සමූහයා ද, හාරිත මහා බ්‍රහ්මයා ප්‍රමුඛ කරගෙන පැමිණි ඒ සියලු බ්‍රහ්ම සමූහයා ද අභිමුඛ වූ කල්හි, මාර සේනාව ද පැමිණියේය. “කළු පැහැති (පාපිෂ්ඨ) මාරයාගේ මෝඩකම දෙස බලව්” (යනු එහි අර්ථයයි).

Etha gaṇhatha bandhathāti evaṃ attano parisaṃ āṇāpesi. Rāgena baddhamatthu voti sabbaṃ vo idaṃ devamaṇḍalaṃ rāgena baddhaṃ hotu. Samantā parivāretha, mā vo muñcittha koci nanti tumhākaṃ ekopi etesu ekampi mā muñci. ‘‘Mā vo muñcethā’’tipi pāṭho, esevattho.

“එම්බල, මෙහි එව්, මොවුන් අල්ලාගනිව්, බැඳ තබව්” යැයි මෙසේ (මාරයා) තම පිරිසට අණ කළේය. “මේ සියලු දේව මණ්ඩලයම රාගයෙන් බැඳේවා!” යනු එහි අදහසයි. “සතර වටින්ම පිරිවරාගනිව්, මොවුන්ගෙන් එකෙකුටවත් පැන යාමට ඉඩ නොදෙව්” යනු එහි තේරුමයි. “Mā vo muñcethā” යන්න ද පෙළ පාඨයකි, එහි අර්ථය ද මෙයම වේ.

Iti tattha mahāseno, kaṇho senaṃ apesayīti evaṃ tattha mahāsamaye mahāseno māro mārasenaṃ apesayi. Pāṇinā talamāhaccāti hatthena pathavītalaṃ paharitvā. Saraṃ katvāna bheravanti māravibhiṃsakadassanatthaṃ bhayānakaṃ sarañca katvā.

මෙලෙස ඒ මහා සමයෙහි මහත් සේනා ඇති මාරයා තම මාර සේනාව මෙහෙයවූයේය. අතින් පොළොවට පහර දී, මාරයාගේ බියකරු බව පෙන්වීම සඳහා භයානක ශබ්දයක් පවත්වමින් සේනාව මෙහෙයවීය.

Yathā pāvussako megho, thanayanto savijjukoti savijjuko pāvussakamegho viya mahāgajjitaṃ gajjanto. Tadā so paccudāvattīti tasmiṃ samaye so māro taṃ vibhiṃsanakaṃ dassetvā paṭinivatto[Pg.287]. Saṅkuddho asayaṃ vaseti suṭṭhu kuddho kupito kañci vase vattetuṃ asakkonto asayaṃvase asayaṃvasī attano vasena akāmako hutvā nivatto. Bhagavā kira ‘‘ayaṃ māro imaṃ mahāsamāgamaṃ disvā ‘abhisamayantarāyaṃ karissāmī’ti antarantare mārasenaṃ pesetvā māraṃ vibhiṃsakaṃ dassetī’’ti aññāsi. Pakati cesā bhagavato, yattha abhisamayo na bhavissati, tattha māraṃ vibhiṃsakaṃ dassentaṃ na nivāreti. Yattha pana abhisamayo hoti, tattha yathā parisā neva mārassa rūpaṃ passati, na saddaṃ suṇāti, evaṃ adhiṭṭhātīti. Imasmiñca samāgame mahābhisamayo bhavissati, tasmā yathā devatā neva tassa rūpaṃ passanti, na saddaṃ suṇanti, evaṃ adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –‘‘tadā so paccudāvatti, saṅkuddho asayaṃvase’’ti.

විදුලි කෙටීම් සහිත වැසි වලාකුළක් ගර්ජනා කරන්නාක් මෙන් මහා හඬක් නගමින්, එකල්හි ඒ මාරයා එම බියකරු බව පෙන්වා ආපසු හැරුණේය. දැඩි ලෙස කෝපයට පත්ව, කිසිවෙකු තමන්ගේ වසඟයට ගැනීමට නොහැකිව, තමන්ගේ කැමැත්තට විරුද්ධව ඔහු ආපසු ගියේය. “මේ මාරයා මහා සමාගමය දැක ‘ධර්ම අවබෝධයට බාධා කරන්නෙමි’ යි සිතා අතරින් පතර මාර සේනාව යොදවමින් බියකරු බව පෙන්වන්නේය” යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැනගත් සේක. යම් තැනක ධර්මාවබෝධයක් සිදු නොවන්නේ ද, එහිදී මාරයා බිය පෙන්වන කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය වැළැක්වීමට නොයති. මෙය උන්වහන්සේගේ ස්වභාවයයි. නමුත් යම් තැනක ධර්මාවබෝධය සිදුවේ ද, එහිදී පිරිසට මාරයාගේ රූපය නොපෙනෙන ලෙසත් ශබ්දය නොඇසෙන ලෙසත් උන්වහන්සේ අධිෂ්ඨාන කරන සේක. මෙම මහා සමාගමයේදී මහා ධර්මාවබෝධයක් සිදුවන බැවින්, දෙවිවරුන්ට ඔහුගේ රූපය හෝ ශබ්දය නොඇසෙන ලෙස උන්වහන්සේ අධිෂ්ඨාන කළ සේක. එබැවින් “එකල්හි ඒ මාරයා කෝපයට පත්ව, තම වසඟයට ගත නොහැකිව ආපසු හැරුණේය” යි පවසන ලදී.

343. Tañca sabbaṃ abhiññāya, vavatthitvāna cakkhumāti taṃ sabbaṃ bhagavā jānitvā vavatthapetvā ca.

343. ඒ සියල්ල දැනගත්, පිරිසිදු ඇස ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ සියල්ල වෙන් වෙන්ව තේරුම් ගෙන මෙසේ වදාළ සේක.

Mārasenā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavoti bhikkhave mārasenā abhikkantā, te tumhe attano anurūpaṃ vijānātha, phalasamāpattiṃ samāpajjathāti vadati. Ātappamakarunti phalasamāpattiṃ pavisanatthāya vīriyaṃ ārabhiṃsu. Vītarāgehi pakkāmunti māro ca mārasenā ca vītarāgehi ariyehi dūratova apakkamuṃ. Nesaṃ lomāpi iñjayunti tesaṃ vītarāgānaṃ lomānipi na cālayiṃsu. Atha māro bhikkhusaṅghaṃ ārabbha imaṃ gāthaṃ abhāsi –

“මහණෙනි, මාර සේනාව පැමිණ සිටිති, ඔවුන් පිළිබඳව අවබෝධයෙන් සිටිව්, තමන්ට සුදුසු දේ (ඵල සමාපත්තියට සමවැදීම) කරව්” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ඔවුහු ඵල සමාපත්තියට සමවැදීම සඳහා වීර්යය ආරම්භ කළහ. රාගයෙන් තොර වූ ඒ රහතන් වහන්සේලාගෙන් මාරයා සහ මාර සේනාව බොහෝ දුරට ඉවත් වූහ. ඒ රහතන් වහන්සේලාගේ ලොම් ගසක් පවා සෙලවීමට ඔවුහු අසමත් වූහ. එකල්හි මාරයා භික්ෂු සංඝයා අරභයා මෙම ගාථාව පැවසීය –

‘‘Sabbe vijitasaṅgāmā, bhayātītā yasassino;

Modanti saha bhūtehi, sāvakā te janesutā’’ti.

“මොවුන් සියල්ලෝම (රාගාදී කෙලෙස්) සටනින් ජයගත්, බිය ඉක්මවා ගිය, මහත් යසසක් ඇති පිරිසකි. ලෝකයා අතර ප්‍රකට වූ ඔබවහන්සේගේ ඒ ශ්‍රාවකයෝ රහතන් වහන්සේලා සමඟ සතුටු වෙති.”

Tattha modanti saha bhūtehīti dasabalassa sāsane bhūtehi sañjātehi ariyehi saddhiṃ modanti pamodanti. Janesutāti jane vissutā pākaṭā abhiññātā.

එහි ‘සත්වයන් සමඟ සතුටු වෙති’ යනු දසබලයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි උපන්නා වූ ආර්යයන් වහන්සේලා සමඟ සතුටු වෙති යන්නයි. ‘ලෝකයා අතර ප්‍රකට’ යනු දෙවි මිනිසුන් අතර ප්‍රසිද්ධ වූ, ඉතා හොඳින් හඳුනන යන්නයි.

Idaṃ pana mahāsamayasuttaṃ nāma devatānaṃ piyaṃ manāpaṃ, tasmā maṅgalaṃ vadantena abhinavaṭṭhānesu idameva suttaṃ vattabbaṃ. Devatā kira –‘‘imaṃ suttaṃ suṇissāmā’’ti ohitasotā vicaranti. Desanāpariyosāne panassa [Pg.288] koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pattā, sotāpannādīnaṃ gaṇanā natthi.

මේ මහා සමය සූත්‍රය දෙවියන්ට ඉතා ප්‍රියමනාප සූත්‍රයකි. එබැවින් මංගල කරුණු පවසන විට, අලුතින් ඉදි කළ ස්ථානවලදී මෙම සූත්‍රයම සජ්ඣායනා කළ යුතුය. දෙවිවරු “අපි මේ සූත්‍රය අසන්නෙමු” යි කන් යොමු කරගෙන හැසිරෙති. දේශනාව අවසානයේදී ලක්ෂයක් කෝටි සංඛ්‍යාත දෙවිවරු අර්හත් භාවයට පත් වූහ. සෝවාන් ආදී මගඵල ලැබූවන්ගේ ගණන මෙතෙකැයි කිව නොහැකිය.

Devatānañcassa piyamanāpabhāve idaṃ vatthu – koṭipabbatavihāre kira nāgaleṇadvāre nāgarukkhe ekā devadhītā vasati. Eko daharo antoleṇe imaṃ suttaṃ sajjhāyati. Devadhītā sutvā suttapariyosāne mahāsaddena sādhukāramadāsi. Ko esoti. Ahaṃ, bhante, devadhītāti. Kasmā sādhukāramadāsīti? Bhante, dasabalena mahāvane nisīditvā kathitadivase imaṃ suttaṃ sutvā ajja assosiṃ, bhagavatā kathitato ekakkharampi ahāpetvā suggahito ayaṃ dhammo tumhehīti. Dasabalassa kathayato sutaṃ tayāti? Āma, bhanteti. Mahā kira devatāsannipāto ahosi, tvaṃ kattha ṭhitā suṇīti?

මෙම සූත්‍රය දෙවියන්ට ප්‍රියමනාප බව දැක්වීමට මෙම කතාව නිදසුනකි: කෝටිපබ්බත විහාරයේ නාග ලෙන දොරකඩ පිහිටි මිදෙල්ල ගසක එක් දේවතාවියක් වාසය කළාය. එක් තරුණ භික්ෂුවක් ලෙන තුළ හිඳ මෙම සූත්‍රය සජ්ඣායනා කළේය. දේවතාවිය එය අසා සූත්‍රය අවසානයේ මහත් හඬින් සාධුකාර දුන්නාය. “මේ කවුද?” යි විමසූ විට, “ස්වාමීනි, මම දේවතාවියක්” යැයි පැවසුවාය. “ඇයි සාධුකාර දුන්නේ?” යි ඇසූ විට, “ස්වාමීනි, දසබලයන් වහන්සේ මහා වනයේ වැඩ හිඳිමින් දේශනා කළ දින මෙය අසා, නැවත අද ඇසුවෙමි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ පරිදිම එක අකුරක්වත් අඩු නොකර ඔබවහන්සේ මේ ධර්මය මැනවින් ප්‍රගුණ කර ඇත” යි පැවසුවාය. “ඔබ දසබලයන් වහන්සේ දේශනා කරන විට එය ඇසුවෙහිද?” යි විමසූ විට, “එසේය ස්වාමීනි” යි පැවසුවාය. “එදා මහා දේව සමාගමයක් තිබුණා නේද? ඔබ කොහේ සිට ද එය ඇසුවේ?” යි විමසූහ.

Ahaṃ, bhante, mahāvanavāsiyā devatā, mahesakkhāsu pana devatāsu āgacchantīsu jambudīpe okāsaṃ nālatthaṃ, atha imaṃ tambapaṇṇidīpaṃ āgantvā jambukolapaṭṭane ṭhatvā sotuṃ āraddhamhi, tatrāpi mahesakkhāsu devatāsu āgacchantīsu anukkamena paṭikkamamānā rohaṇajanapade mahāgāmassa piṭṭhibhāgato samudde galappamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā tattha ṭhitā assosinti. Tuyhaṃ ṭhitaṭṭhānato dūre satthāraṃ passasi devateti? Kiṃ kathetha, bhante, satthā mahāvane dhammaṃ desento nirantaraṃ mamaññeva oloketīti maññamānā otappamānā ūmīsu nilayāmīti.

“ස්වාමීනි, මම මහා වනයේ වාසය කළ දේවතාවියක්මි. නමුත් මහේශාඛ්‍ය දෙවිවරු පැමිණෙන විට දඹදිව තැනක් සොයා ගැනීමට නොහැකි වූ අතර, පසුව මේ ලංකාද්වීපයට පැමිණ ජම්බුකෝල පටුනෙහි සිට ඇසීමට උත්සාහ කළෙමි. එහිදී ද මහේශාඛ්‍ය දෙවිවරු පැමිණි බැවින් ක්‍රමයෙන් පසුපසට ගොස් රෝහණ ජනපදයේ මහාගාමයට පිටුපසින් වූ මුහුදේ බෙල්ල දක්වා ජලයේ ගිලී සිටිමින් එය ඇසුවෙමි.” “දේවතාවියනි, ඔබ සිටි තැනට ශාස්තෘන් වහන්සේ දුරින් සිටියදීත් උන්වහන්සේව පෙනුනේද?” යි විමසූ විට, “ස්වාමීනි, කුමක් පවසන්නද? ශාස්තෘන් වහන්සේ මහා වනයේ ධර්මය දේශනා කරන විට නිරන්තරයෙන් මා දෙසම බලනවාක් මෙන් මට සිතුණි. එවිට මම ලැජ්ජාවෙන් හා බියෙන් රළ අතර සැඟවුණෙමි” යි පැවසුවාය.

Taṃ divasaṃ kira koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pattā, tumhepi tadā arahattaṃ pattāti? Natthi, bhante. Anāgāmiphalaṃ pattattha maññeti? Natthi, bhante. Sakadāgāmiphalaṃ pattattha maññeti? Natthi, bhante. Tayo magge pattā devatā kira gaṇanapathaṃ atītā, sotāpannā jātattha maññeti? Devatā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattattā harāyamānā –‘‘apucchitabbaṃ pucchati ayyo’’ti āha. Tato naṃ so bhikkhu āha – ‘‘sakkā pana devate, tava attabhāvaṃ amhākaṃ dassetu’’nti? Na sakkā bhante sakalakāyaṃ [Pg.289] dassetuṃ, aṅgulipabbamattaṃ dassessāmi ayyassāti kuñcikachiddena aṅguliṃ antoleṇābhimukhaṃ akāsi, candasahassasūriyasahassauggamanakālo viya ahosi. Devadhītā ‘‘appamattā, bhante, hothā’’ti daharabhikkhuṃ vanditvā agamāsi. Evaṃ imaṃ suttaṃ devatānaṃ piyaṃ manāpaṃ, mamāyanti naṃ devatāti.

එදින කෝටි ලක්ෂයක් දෙවිවරු අරහත් ඵලයට පැමිණි බව කියැවේ. (භික්ෂුවක් දේවතාවියකගෙන් මෙසේ ඇසීය:) 'ඔබත් එදා අරහත් ඵලයට පැමිණියෙහිද?' 'ස්වාමීනි, නැත.' 'එසේනම් අනාගාමී ඵලයට පැමිණියෙහිද?' 'ස්වාමීනි, නැත.' 'සකෘදාගාමී ඵලයට පැමිණියෙහිද?' 'ස්වාමීනි, නැත.' මාර්ග තුනට පැමිණි දෙවිවරුන් ගණනින් මෙපමණ යැයි කිව නොහැකි තරම්ය. 'ඔබ සෝවාන් වූවෙහි යැයි සිතමි?' දෙවඟන එදින සෝවාන් ඵලයට පත්ව සිටි බැවින්, (අනෙක් දෙවිවරුන්ට වඩා පහත් මට්ටමක සිටීම ගැන) ලැජ්ජාවට පත්ව, 'ස්වාමීන් වහන්සේ නොඇසිය යුතු දෙයක් අසති' යි කීවාය. ඉක්බිති ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ, 'දේවතාවිය, ඔබගේ ශරීර ස්වභාවය අපට පෙන්විය හැකිද?' යි ඇසූහ. 'ස්වාමීනි, මුළු සිරුරම පෙන්විය නොහැක, ඇඟිලි පුරුකක් පමණක් පෙන්වන්නෙමි' යි පවසා යතුරු සිදුරෙන් ලෙන තුළට ඇඟිල්ලක් දැමූ විට, එය දහසක් සඳුන් දහසක් හිරුන් උදා වූවාක් මෙන් (මුළු ලෙනම ඒකාලෝක) විය. එම දේවතාවිය 'ස්වාමීනි, අප්‍රමාදී වන්න' යැයි තරුණ භික්ෂුවට වැඳ නික්ම ගියාය. මෙසේ මෙම සූත්‍රය දෙවිවරුන්ට ඉතා ප්‍රිය වූ මනාප වූ දෙයක් වන අතර, දෙවිවරු එය තම පණ මෙන් අගය කරති.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝනිකාය අට්ඨකතාවෙහි,

Mahāsamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාසමය සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

8. Sakkapañhasuttavaṇṇanā

8. සක්කපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව

Nidānavaṇṇanā

නිදාන වර්ණනාව

344. Evaṃ [Pg.290] me sutanti sakkapañhasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmoti so kira gāmo ambasaṇḍānaṃ avidūre niviṭṭho, tasmā ‘‘ambasaṇḍā’’ tveva vuccati. Vediyake pabbateti so kira pabbato pabbatapāde jātena maṇivedikāsadisena nīlavanasaṇḍena samantā parikkhitto, tasmā ‘vediyakapabbato’ tveva saṅkhyaṃ gato. Indasālaguhāyanti pubbepi sā dvinnaṃ pabbatānaṃ antare guhā, indasālarukkho cassā dvāre, tasmā ‘indasālaguhā’ti saṅkhyaṃ gatā. Atha naṃ kuṭṭehi parikkhipitvā dvāravātapānāni yojetvā supariniṭṭhitasudhākammamālākammalatākammavicittaṃ leṇaṃ katvā bhagavato adaṃsu. Purimavohāravasena pana ‘‘indasālaguhā’’ tveva naṃ sañjānanti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘indasālaguhāya’nti.

344. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදී සක්කපඤ්හ සූත්‍රයයි. එහි පැහැදිලි නොවන පදයන්හි විවරණය මෙසේය: 'අම්බසණ්ඩ' නම් බ්‍රාහ්මණ ග්‍රාමය යනු, එම ගම අඹ වනයක් අසල පිහිටා තිබූ බැවින් 'අම්බසණ්ඩ' යැයි කියනු ලැබේ. 'වේදියක පර්වතය' යනු, එම පර්වතය පර්වත පාමුල පිහිටි මණිවේදිකා බඳු වූ නිල්වන් වනයකින් වට වී තිබූ බැවින් 'වේදියක පර්වතය' යන නාමය ලැබීය. 'ඉන්දසාල ගුහාව' යනු, පෙර සිටම පර්වත දෙකක් අතර පිහිටි ගුහාවකි. එහි දොරටුව අසල ඉන්දසාල ගසක් තිබූ බැවින් 'ඉන්දසාල ගුහාව' යන නාමය ලැබීය. පසුව මිනිසුන් එය බිත්තිවලින් වට කර, දොරවල් සහ වාතායන සවිකර, මනා ලෙස නිම කළ බදාම කර්මාන්තයෙන් හා මල්කම් ලියකම්වලින් විසිතුරු වූ ලෙනක් බවට පත් කර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කළහ. එහෙත් පැරණි ව්‍යවහාරය අනුව මිනිස්සු එය 'ඉන්දසාල ගුහාව' යනුවෙන්ම හඳුනා ගනිති. එය අරභයා 'ඉන්දසාල ගුහායං' යැයි වදාරන ලදී.

Ussukkaṃ udapādīti dhammiko ussāho uppajji. Nanu ca esa abhiṇhadassāvī bhagavato, na so devatāsannipāto nāma atthi, yatthāyaṃ na āgatapubbo, sakkena sadiso appamādavihārī devaputto nāma natthi. Atha kasmā buddhadassanaṃ anāgatapubbassa viya assa ussāho udapādīti? Maraṇabhayena santajjitattā. Tasmiṃ kirassa samaye āyu parikkhīṇo, so pañca pubbanimittāni disvā ‘‘parikkhīṇo dāni me āyū’’ti aññāsi. Yesañca devaputtānaṃ maraṇanimittāni āvi bhavanti, tesu ye parittakena puññakammena devaloke nibbattā, te ‘‘kuhiṃ nu kho idāni nibbattissāmā’’ti bhayaṃ santāsaṃ āpajjanti. Ye katabhīruttānā bahuṃ puññaṃ katvā nibbattā, te attanā dinnadānaṃ rakkhitasīlaṃ bhāvitabhāvanañca āgamma ‘‘uparidevaloke sampattiṃ anubhavissāmā’’ti na bhāyanti.

'උස්සුක්කං උදපාදි' යනු ධාර්මික උත්සාහයක් ඇති විය යන්නයි. මේ සක් දෙවිඳු නිරන්තරයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දකින්නෙකු නොවේද? ඔහු නොපැමිණි කිසිදු දේව සමාගමයක් නැත. ශක්‍රයා බඳු වූ අප්‍රමාදීව වෙසෙන වෙනත් දෙවියෙකුත් නැත. එසේ නම්, පෙර කවදාවත් බුදුන් නොදුටු අයෙකු මෙන් ඔහු තුළ මෙබඳු දැඩි උත්සාහයක් ඇති වූයේ ඇයි? මරණ බියෙන් තැතිගත් බැවිනි. එකල ඔහුගේ ආයුෂ ගෙවී යමින් තිබූ බව කියැවේ. ඔහු පෙරනිමිති පහ දැක, 'දැන් මගේ ආයුෂ අවසන් වී ඇතැයි' දැනගත්තේය. යම් දෙවිවරුන්ගේ මරණ නිමිති පහළ වේද, ඔවුන් අතරින් අල්ප වූ පින්කම් කොට දෙව්ලොව උපන් දෙවිවරු 'දැන් අප කොහි උපදිමුද?' කියා මහත් බියට හා තැතිගැනීමට පත් වෙති. එහෙත් බිය පලවා හැරිය හැකි බොහෝ පින් කොට උපන් දෙවිවරු, තමන් කළ දාන, රැකගත් ශීල හා වැඩූ භාවනා නිසා 'මතු උඩ දෙව්ලොවක සම්පත් අනුභව කරන්නෙමු' යැයි සිතා බිය නොවෙති.

Sakko pana devarājā pubbanimittāni disvā dasayojanasahassaṃ devanagaraṃ, yojanasahassubbedhaṃ vejayantaṃ, tiyojanasatikaṃ sudhammadevasabhaṃ, yojanasatubbedhaṃ pāricchattakaṃ, saṭṭhiyojanikaṃ paṇḍukambalasilaṃ, aḍḍhatiyā nāṭakakoṭiyo dvīsu devalokesu devaparisaṃ, nandanavanaṃ, cittalatāvanaṃ[Pg.291], missakavanaṃ, phārusakavananti etaṃ sabbasampattiṃ oloketvā ‘‘nassati vata bho me ayaṃ sampattī’’ti bhayābhibhūto ahosi.

එහෙත් දේවේන්ද්‍ර වූ ශක්‍රයා පෙරනිමිති දැක, යොදුන් දසදහසක් වූ දේව නගරය, යොදුන් දහසක් උසැති වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය, යොදුන් තුන්සියයක් වූ සුධර්මා දේව සභාව, යොදුන් සියයක් උසැති පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂය, හැට යොදුන් පමණ වූ පාණ්ඩුකම්බල ශෛලාසනය, දෙව්ලොව දෙකෙහිම සිටින කෝටි දෙකහමාරක් වූ නාට්‍ය ශිල්පිනියන්, දේව පිරිස, නන්දන වනය, චිත්තලතා වනය, මිස්සක වනය හා ඵාරුසක වනය යන මේ සියලු සම්පත් දෙස බලා, 'පින්වත්නි, මගේ මේ සියලු සම්පත් ඒකාන්තයෙන්ම විනාශ වන්නට යන්නේය' යි සිතා බියෙන් පීඩිත විය.

Tato ‘‘atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā lokapitāmaho mahābrahmā vā, yo me hadayanissitaṃ sokasallaṃ samuddharitvā imaṃ sampattiṃ thāvaraṃ kareyyā’’ti olokento kañci adisvā puna addasa ‘‘mādisānaṃ satasahassānampi uppannaṃ sokasallaṃ sammāsambuddho uddharituṃ paṭibalo’’ti. Athevaṃ parivitakkentassa tena kho pana samayena sakkassa devānamindassa ussukkaṃ udapādi bhagavantaṃ dassanāya.

එබැවින්, 'මාගේ හදවතේ තැන්පත් වී ඇති සෝක හුල උදුරා දමා මේ සම්පත් ස්ථාවර කර දිය හැකි කිසියම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ ලෝක පිතාමහ මහා බ්‍රහ්මයා හෝ සිටීද?' යි විපරම් කර බැලීය. කිසිවෙකු නොදැක පසුව මෙසේ සිතීය: 'මා වැනි ලක්ෂ සංඛ්‍යාත අයගේ සිත්හි උපන් සෝක හුල උදුරා දැමීමට සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේම සමත් වන සේක'. මෙසේ කල්පනා කරන කල්හි, එම අවස්ථාවේදී සක් දෙවිඳුට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට දැඩි උනන්දුවක් ඇති විය.

Kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatīti katarasmiṃ janapade kataraṃ nagaraṃ upanissāya kassa paccaye paribhuñjanto kassa amataṃ dhammaṃ desayamāno viharatīti. Addasā khoti addakkhi paṭivijjhi. Mārisāti piyavacanametaṃ, devatānaṃ pāṭiyekko vohāro. Niddukkhātipi vuttaṃ hoti. Kasmā panesa deve āmantesi? Sahāyatthāya. Pubbe kiresa bhagavati saḷalaghare viharante ekakova dassanāya agamāsi. Satthā ‘‘aparipakkaṃ tāvassa ñāṇaṃ, katipāhaṃ pana atikkamitvā mayi indasālaguhāyaṃ viharante pañca pubbanimittāni disvā maraṇabhayabhīto dvīsu devalokesu devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā cuddasa pañhe pucchitvā upekkhāpañhavissajjanāvasāne asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahissatī’’ti cintetvā okāsaṃ nākāsi. So ‘‘mama pubbepi ekakassa gatattā satthārā okāso na kato, addhā me natthi maggaphalassa upanissayo, ekassa pana upanissaye sati cakkavāḷapariyantāyapi parisāya bhagavā dhammaṃ desetiyeva. Avassaṃ kho pana dvīsu devalokesu kassaci devassa upanissayo bhavissati, taṃ sandhāya satthā dhammaṃ desessati. Taṃ sutvā ahampi attano domanassaṃ vūpasamessāmī’’ti cintetvā sahāyatthāya āmantesi.

'දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහි වැඩ වසන සේක්ද? කවර ජනපදයක, කවර නගරයක් ඇසුරු කරමින්, කාගේ ප්‍රත්‍ය පහසුකම් පරිභෝජනය කරමින්, කාට අමෘත ධර්මය දේශනා කරමින් වසන සේක්ද?' යි සිතීය. 'අද්දසා ඛෝ' යනු (දිව්‍ය චක්ෂුසින්) දුටුවේය, අවබෝධ කරගත්තේය. 'මාරිසා' යනු ප්‍රිය වචනයකි, දෙවිවරුන්ට ආවේණික වූ ආමන්ත්‍රණයකි. 'නිදුක් වූවෝ' යන්න මෙහි අදහසයි. ඔහු අනෙක් දෙවිවරුන් ඇමතුවේ ඇයි? සහාය පිණිසය. මීට පෙර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සළල කුටියෙහි වසන විට ඔහු තනිවම දකින්නට ගියේය. එකල ඔහුගේ ඥානය මෝරා නොතිබුණි. එහෙත් ශාස්තෘන් වහන්සේ, 'තව දින කිහිපයකින් මා ඉන්දසාල ගුහාවෙහි වසන විට, මොහු පෙරනිමිති පහ දැක මරණ බියෙන් තැතිගෙන, දෙව්ලොව දෙකෙහිම දෙවිවරුන් සමඟ පැමිණ ප්‍රශ්න දහහතරක් අසනු ඇත. උපේක්ෂා ප්‍රශ්න විසඳීම අවසානයේ අසූ දහසක් දෙවිවරුන් සමඟ මොහු සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටනු ඇත' යි සිතා එදා ඔහුට අවස්ථාව ලබා නොදුන් සේක. 'මීට පෙර මා තනිවම ගිය බැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මට අවස්ථාව ලබා නොදුන් සේක. ඒකාන්තයෙන්ම මට මාර්ග ඵල ලැබීමට උපනිශ්‍රය නැතුවා විය හැකිය. එහෙත් එක් අයෙකුට හෝ උපනිශ්‍රය තිබේ නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුළු සක්වළ කෙළවර දක්වා සිටින පිරිසට වුවද ධර්මය දේශනා කරන සේක. දෙව්ලොව දෙකෙහිම කවරෙකුට හෝ උපනිශ්‍රය පවතිනු ඇත. ඔහු අරභයා ශාස්තෘන් වහන්සේ දහම් දෙසන සේක. එය අසා මමද මගේ සිතේ පවත්නා අසහනය දුරු කරගන්නෙමි' යි සිතා සහාය පිණිස දෙවිවරුන් ඇමතුවේය.

Evaṃ bhaddaṃ tavāti kho devā tāvatiṃsāti evaṃ hotu mahārāja, gacchāma bhagavantaṃ dassanāya, dullabho buddhuppādo, bhaddaṃ tava, yo tvaṃ ‘‘pabbatakīḷaṃ nadīkīḷaṃ gacchāmā’’ti avatvā amhe evarūpesu ṭhānesu niyojesīti. Paccassosunti tassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchiṃsu.

'එසේ වේවා මහරජ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට යමු, බුද්ධෝත්පාදය දුර්ලභය. පර්වත ක්‍රීඩා හෝ ජල ක්‍රීඩා සඳහා යමු යැයි නොකියා, මෙබඳු උතුම් කාරණාවකදී අපව යොමු කළ ඔබ වහන්සේට යහපතක් වේවා' යැයි තාවතිංස දෙවිවරු පැවසූහ. 'පච්චස්සෝසුං' යනු ඔහුගේ වචනය ගෞරවයෙන් පිළිගත්හ යන්නයි.

345. Pañcasikhaṃ [Pg.292] gandhabbadevaputtaṃ āmantesīti deve tāva āmantetu, imaṃ kasmā visuṃ āmantesi? Okāsakaraṇatthaṃ. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘dvīsu devalokesu devatā gahetvā dhurena paharantassa viya satthāraṃ upasaṅkamituṃ na yuttaṃ, ayaṃ pana pañcasikho dasabalassa upaṭṭhāko vallabho icchiticchitakkhaṇe gantvā pañhaṃ pucchitvā dhammaṃ suṇāti, imaṃ purato pesetvā okāsaṃ kāretvā iminā katokāse upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissāmī’’ti okāsakaraṇatthaṃ āmantesi.

345. පංචසිඛ ගන්ධබ්බ දිව්‍ය පුත්‍රයාව ඇමතූ බව 'පංචසිඛං ගන්ධබ්බදේවපුත්තං ආමන්තේසි' යන්නෙන් දැක්වේ. අනෙක් දෙවියන් සිටියදී මොහොතකට ඔහුට පමණක් ඇමතුවේ මන්ද? අවස්ථාව සලසා ගැනීම පිණිසයි. ශක්‍රයාට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: 'දෙලොවක දෙවියන් පිරිවරාගෙන කරත්තයක වියගහකින් පහර දෙන්නෙකු මෙන් සෘජුවම ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹීම සුදුසු නොවේ. එහෙත් මේ පංචසිඛ තෙමේ දසබලයන් වහන්සේගේ ප්‍රියමනාප උපස්ථායකයෙකි; ඔහු කැමති ඕනෑම මොහොතක ගොස් කරුණු විමසා ධර්මය ශ්‍රවණය කරයි. එබැවින් මොහොතකට මොහොම පළමුව යවා අවස්ථාව සලසා ගෙන, ඔහු මගින් අවසර ලද පසු මම එළඹ ප්‍රශ්න විමසන්නෙමි.' මෙසේ අවස්ථාව සලසා ගැනීම සඳහා ඔහුට ඇමතුවේය.

Evaṃ bhaddaṃ tavāti so ‘‘evaṃ mahārāja, hotu, bhaddaṃ tava, yo tvaṃ maṃ ‘ehi, mārisa, uyyānakīḷādīni vā naṭasamajjādīni vā dassanāya gacchāmā’ti avatvā ‘buddhaṃ passissāma, dhammaṃ sossāmā’ti vadasī’’ti daḷhataraṃ upatthambhento devānamindassa vacanaṃ paṭissutvā anucariyaṃ sahacaraṇaṃ ekato gamanaṃ upāgami.

'එවං භද්දං තව' යන්නෙන් පංචසිඛ තෙමේ 'මහාරාජයෙනි, එසේම වේවා, ඔබට යහපතක් වේවා' යයි පැවසීය. 'යම් ඔබ නිර්භය වූ තැනැත්තා, එන්න, අපි උයනෙහි කෙළිසෙල්ලම් කිරීමට හෝ නැටුම් ගැයුම් බැලීමට යමු යයි නොකියා, අපි බුදුරජාණන් වහන්සේ දකිමු, ධර්මය අසමු යයි පවසන්නෙහිද' යනුවෙන් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ වචනය වඩාත් ස්ථිර කරමින්, එය පිළිගෙන ඔහු සමඟ ගමන් කිරීමට පිටත් විය.

Tattha beluvapaṇḍunti beluvapakkaṃ viya paṇḍuvaṇṇaṃ. Tassa kira sovaṇṇamayaṃ pokkharaṃ, indanīlamayo daṇḍo, rajatamayā tantiyo, pavāḷamayā veṭhakā, vīṇāpattakaṃ gāvutaṃ, tantibandhanaṭṭhānaṃ gāvutaṃ, upari daṇḍako gāvutanti tigāvutappamāṇā vīṇā. Iti so taṃ vīṇaṃ ādāya samapaññāsamucchanā mucchetvā agganakhehi paharitvā madhuraṃ gītassaraṃ nicchāretvā sesadeve sakkassa gamanakālaṃ jānāpento ekamantaṃ aṭṭhāsi. Evaṃ tassa gītavāditasaññāya sannipatite devagaṇe atha kho sakko devānamindo…pe… vediyake pabbate paccuṭṭhāsi.

එහි 'බෙලුවපණ්ඩු' යනු ඉදුණු බෙලි ගෙඩියක් බඳු ලා කහ පැහැති යන්නයි. එහි වීණා කඳ රන්මය වූ බවත්, දණ්ඩ ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයෙන් යුක්ත වූ බවත්, තත් රිදීයෙන් හා තත් වෙළන ඉන්නන් පබළුවලින් යුක්ත වූ බවත් කියනු ලැබේ. වීණා බඳ ගාවුතයක් ද, තත් බඳින තැන ගාවුතයක් ද, ඉහළ දණ්ඩ ගාවුතයක් ද වශයෙන් වීණාව ගාවුත තුනක් පමණ විශාල විය. මෙසේ ඔහු ඒ වීණාව ගෙන පනස් ආකාර ස්වර රටාවන්ට අනුකූලව නිය අගින් වයමින්, මධුර වූ ගීත රාවයක් නිකුත් කරමින්, අනෙක් දෙවියන්ට ශක්‍රයාගේ ගමන පිළිබඳව දන්වමින් එකත්පසක සිටියේය. මෙසේ ඒ ගීත වාදන හඬින් දේව සමූහයා රැස් වූ කල්හි, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා වේදියක පර්වතයෙහි පෙනී සිටියේය.

346. Atiriva obhāsajātoti aññesu divasesu ekasseva devassa vā mārassa vā brahmuno vā obhāsena obhāsajāto hoti, taṃdivasaṃ pana dvīsu devalokesu devatānaṃ obhāsena atiriva obhāsajāto ekapajjoto sahassacandasūriyauggatakālasadiso ahosi. Parito gāmesu manussāti samantā gāmesu manussā. Pakatisāyamāsakāleyeva kira gāmamajjhe dārakesu kīḷantesu tattha sakko agamāsi, tasmā manussā passitvā evamāhaṃsu. Nanu ca majjhimayāme devatā bhagavantaṃ upasaṅkamanti, ayaṃ kasmā [Pg.293] paṭhamayāmassāpi purimabhāgeyeva āgatoti? Maraṇabhayeneva tajjitattā. Kiṃsu nāmāti kiṃsu nāma bho etaṃ, ko nu kho ajja mahesakkho devo vā brahmā vā bhagavantaṃ pañhaṃ pucchituṃ dhammaṃ sotuṃ upasaṅkamanto, kathaṃsu nāma bho bhagavā pañhaṃ vissajjessati dhammaṃ desessati, lābhā amhākaṃ, yesaṃ no evaṃ devatānaṃ kaṅkhāvinodako satthā avidūre vihāre vasati, ye labhāma thālakabhikkhampi kaṭacchubhikkhampi dātunti saṃviggā lomahaṭṭhajātā uddhaggalomā hutvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasmiṃ patiṭṭhapetvā namassamānā aṭṭhaṃsu.

346. 'අතිරිව ඕභාසජාතෝ' යනු අන් දවස්වල එක් දේවතාවෙකුගේ හෝ මාරයෙකුගේ හෝ බ්‍රහ්මයෙකුගේ හෝ ආලෝකයෙන් ඒ පෙදෙස බබළන නමුත්, එදින දෙලොවක දෙවියන්ගේ ආලෝකයෙන් අතිශයින් බැබළුණු අතර එක්තරා ආලෝක ධාරාවක් මෙන් දහසක් සඳුන් හා හිරුන් උදා වූවාක් මෙන් විය. 'පරිතෝ ගාමේසු මනුස්සා' යනු අවට ගම්මානවල මිනිසුන්ය. සාමාන්‍යයෙන් සවස් කාලයේ ගම් මැද දරුවන් සෙල්ලම් කරමින් සිටියදී ශක්‍රයා එහි පැමිණි බැවින්, මිනිසුන් එය දැක මෙසේ පැවසුහ: 'සාමාන්‍යයෙන් දෙවිවරුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹෙන්නේ මධ්‍යම යාමයේ නොවෙද? මොහු පූර්ව යාමයේම පැමිණියේ මන්ද?' මරණ බියෙන් තැතිගෙන සිටි බැවින් එසේ පැමිණියේය. 'පින්වතුනි, මේ ආලෝකය කුමක්ද? අද ප්‍රශ්න විමසීමට හා ධර්මය ඇසීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹෙන මේ මහේසාක්‍ය දෙවියා හෝ බ්‍රහ්මයා කවුරුන්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ ප්‍රශ්න විසඳා ධර්මය දේශනා කරනු ඇත්ද? මෙවැනි දෙවියන්ගේ සැක දුරු කරන ශාස්තෘන් වහන්සේ අපට නුදුරු විහාරයක වැඩ සිටීමත්, අපට උන්වහන්සේට හැන්දක හෝ කෝප්පයක පමණ හෝ දානයක් පිරිනැමීමට ලැබීමත් අප ලැබූ මහා ලාභයකි' යයි තැතිගැනීමෙන් හා රෝමෝද්ගමනයෙන් යුතුව, දස ඇඟිලි එක් කොට හිස මත තබා වඳිමින් සිටියහ.

347. Durupasaṅkamāti dupayirupāsiyā. Ahaṃ sarāgo sadoso samoho, satthā vītarāgo vītadoso vītamoho, tasmā dupayirupāsiyā tathāgatā mādisena. Jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānena ca ārammaṇūpanijjhānena ca jhāyī. Tasmiññeva jhāne ratāti jhānaratā. Tadantaraṃ paṭisallīnāti tadantaraṃ paṭisallīnā sampati paṭisallīnā vā. Tasmā na kevalaṃ jhāyī jhānaratāti durupasaṅkamā, idānimeva paṭisallīnātipi durupasaṅkamā. Pasādeyyāsīti ārādheyyāsi, okāsaṃ me kāretvā dadeyyāsīti vadati. Beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāyāti nanu pubbeva ādinnāti? Āma, ādinnā. Maggagamanavasena pana aṃsakūṭe laggitā, idāni naṃ vāmahatthe ṭhapetvā vādanasajjaṃ katvā ādiyi. Tena vuttaṃ ‘‘ādāyā’’ti.

347. 'දුරුපසංකමා' යනු එළඹීමට අපහසු යන්නයි. 'මම රාග, ද්වේෂ, මෝහ සහිතයෙක් වෙමි. ශාස්තෘන් වහන්සේ වීතරාගී, වීතද්වේෂී, වීතමෝහී වන සේක. එබැවින් මා වැනි අයෙකුට තථාගතයන් වහන්සේලා වෙත එළඹීම අපහසුය.' 'ජායී' යනු ලක්ෂණූපනිජ්ඣානය (විපස්සනාව) සහ ආරම්මණූපනිජ්ඣානය (සමථය) යන ධ්‍යානයන්හි යෙදෙන බවයි. එම ධ්‍යානයන්හි ඇලී සිටින බැවින් 'ජානරතා' නම් වෙති. 'තදන්තරං පටිසල්ලීනා' යනු ඒ මොහොතේ විවේකීව හුදෙකලාව වැඩ සිටීමයි. එබැවින් ධ්‍යානලාභී වූ නිසාම නොව, මේ මොහොතේ හුදෙකලාව සිටින බැවින්ද එළඹීමට අපහසුය. 'පසාදෙය්‍යාසි' යනු මා කෙරෙහි පැහැදීම ඇති කොට අවසර ලබා දෙන්නැයි කීමයි. 'බෙලුවපණ්ඩු වීණාව ගෙන' යන්නෙහිදී, එය කලින්ම ගෙන තිබුණා නොවේද? එසේය, ගෙන තිබුණි. එහෙත් ගමන් මඟදී එය උරහිස මත එල්ලාගෙන සිටි අතර, දැන් එය වම් අතට ගෙන වැයීමට සූදානම් කරගත් බැවින් 'ගෙන' යයි කියන ලදී.

Pañcasikhagītagāthāvaṇṇanā

පංචසිඛගේ ගීත ගාථාවන්හි විස්තරය

348. Assāvesīti sāvesi. Buddhūpasañhitāti buddhaṃ ārabbha buddhaṃ nissayaṃ katvā pavattāti attho. Sesapadesupi eseva nayo.

348. 'අස්සාවෙසි' යනු ඇසීමට සැලැස්වීය යන්නයි. 'බුද්ධූපසඤ්හිතා' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ අරභයා බුදුරජාණන් වහන්සේම නිශ්‍රය කොට පවත්නා වූ යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Vande te pitaraṃ bhadde, timbaruṃ sūriyavacchaseti ettha sūriyavacchasāti sūriyasamānasarīrā. Tassā kira devadhītāya pādantato rasmi uṭṭhahitvā kesantaṃ ārohati, tasmā bālasūriyamaṇḍalasadisā khāyati, iti naṃ ‘‘sūriyavacchasā’’ti sañjānanti. Taṃ sandhāyāha – ‘‘bhadde, sūriyavacchase, tava pitaraṃ timbaruṃ gandhabbadevarājānaṃ vandāmī’’ti. Yena jātāsi kalyāṇīti yena [Pg.294] kāraṇabhūtena yaṃ timbaruṃ devarājānaṃ nissāya tvaṃ jātā, kalyāṇī sabbaṅgasobhanā. Ānandajananī mamāti mayhaṃ pītisomanassavaḍḍhanī.

'වන්දේ තේ පිතරං භද්දේ...' මෙහි 'සූරියවච්ඡසා' යනු හිරු මෙන් බබළන ශරීරයක් ඇති තැනැත්තියයි. ඒ දිව්‍ය දුවගේ පාදයේ සිට හිස දක්වා රශ්මිය විහිදෙන බැවින් ඇය බාල සූර්ය මණ්ඩලයක් මෙන් පෙනේ. එබැවින් ඇයව 'සූරියවච්ඡසා' යන නමින් හඳුන්වති. ඇය අරභයා මෙය පවසන ලදී: 'පින්වත් සූරියවච්ඡසාවෙනි, ඔබේ පියා වූ තිම්බරු ගාන්ධර්ව දිව්‍ය රාජයාට මම වඳිමි.' 'යේන ජාතාසි කල්්‍යාණී' යනු යම් හේතුවක් නිසා, එනම් තිම්බරු දිව්‍ය රාජයා නිසා ඔබ සියලු අඟපසඟින් ශෝභමාන වූ කල්‍යාණියක වී උපන්නෙහිද යන්නයි. 'ආනන්දජනනී මම' යනු මගේ ප්‍රීතිය හා සොම්නස වඩන්නිය යන්නයි.

Vātova sedataṃ kantoti yathā sañjātasedānaṃ sedaharaṇatthaṃ vāto iṭṭho hoti kanto manāpo, evanti attho. Pānīyaṃva pipāsatoti pātumicchantassa pipāsato pipāsābhibhūtassa. Aṅgīrasīti aṅge rasmiyo assāti aṅgīrasī, tameva ārabbha ālapanto vadati. Dhammo arahatāmivāti arahantānaṃ navalokuttaradhammo viya.

'වාතෝව සේතං කන්තෝ' යනු දාඩිය දැමූවෙකුට එය නිවීමට සිහිල් සුළඟ ප්‍රිය මනාප වන්නා සේ, ඔබ මට ප්‍රිය වේ යන්නයි. 'පානීයංව පිපාසතෝ' යනු පැන් පිපාසිතයෙකුට පැන් මෙනි. 'අංගීරසී' යනු ශරීරයේ රශ්මිය ඇති තැනැත්තියයි. ඇය අරභයා ආමන්ත්‍රණය කරමින් පවසයි. 'ධම්මෝ අරහතාමිව' යනු රහතන් වහන්සේලාට නව ලෝකෝත්තර ධර්මය ප්‍රිය වන්නාක් මෙනි.

Jighacchatoti bhuñjitukāmassa khudābhibhūtassa. Jalantamiva vārināti yathā koci jalantaṃ jātavedaṃ udakakumbhena nibbāpeyya, evaṃ tava kāraṇā uppannaṃ mama kāmarāgapariḷāhaṃ nibbāpehīti vadati.

'ජිඝච්ඡතෝ' යනු ආහාර අනුභව කිරීමට කැමති බඩගින්නෙන් පෙළෙන්නෙකුට මෙනි. 'ජලන්තමිව වාරිනා' යනු යම්සේ ඇවිලෙන ගින්නක් ජල කළයකින් නිවා දමන්නේද, එසේම ඔබ නිසා මා තුළ ඇති වූ කාමරාග නැමති පීඩාව නිවාලන්නැයි පවසයි.

Yuttaṃ kiñjakkhareṇunāti padumakesarareṇunā yuttaṃ. Nāgo ghammābhitatto vāti ghammābhitattahatthī viya. Ogāhe te thanūdaranti yathā so nāgo pokkharaṇiṃ ogāhitvā pivitvā aggasoṇḍamattaṃ paññāyamānaṃ katvā nimuggo sukhaṃ sātaṃ vindati, evaṃ kadā nu kho te thanūdaraṃ thanavemajjhaṃ udarañca otaritvā ahaṃ sukhaṃ sātaṃ paṭilabhissāmīti vadati.

'යුත්තං කිඤ්ජක්ඛරේණුනා' යනු නෙළුම් රේණු හා පරාගයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'නාගෝ ඝම්මාභිතත්තෝ වා' යනු අව් රශ්මියෙන් පීඩිත වූ හස්තියෙකු මෙනි. 'ඕගාහේ තේ තනුදරං' යනු යම්සේ ඒ හස්තියා පොකුණකට බැස පැන් බී සොඬ අග පමණක් පෙනෙන සේ ගිලී සුවයක් ලබන්නේද, එසේ මා කවදා ඔබගේ ළැම මැද හා උදරය ඇසුරු කොට සුවයක් ලබන්නදැයි පවසයි.

‘‘Accaṅkusova nāgova, jitaṃ me tuttatomaraṃ;

Kāraṇaṃ nappajānāmi, sammatto lakkhaṇūruyā’’ti. –

'මෑතක් වන තුරු අංකුසයෙන් පාලනය වන ඇතෙකු මෙන් මා පාලනය වී සිටියද, දැන් ඒ පාලනය ගිලිහී ගොස් ඇත. සුන්දර කලවා ඇති ඔබ කෙරෙහි වූ මත් ගතිය නිසා මාගේ පාලනයක් නැතැයි මම දනිමි.'

Ettha tuttaṃ vuccati kaṇṇamūle vijjhanaayadaṇḍako. Tomaranti pādādīsu vijjhanadaṇḍatomaraṃ. Aṅkusoti matthake vijjhanakuṭilakaṇṭako. Yo ca nāgo pabhinnamatto accaṅkuso hoti, aṅkusaṃ atīto; aṅkusena vijjhiyamānopi vasaṃ na gacchati, so ‘‘jitaṃ mayā tuttatomaraṃ, yo ahaṃ aṅkusassapi vasaṃ na gacchāmī’’ti madadappena kiñci kāraṇaṃ na bujjhati. Yathā so accaṅkuso nāgo ‘‘jitaṃ me tuttatomara’’nti kiñci kāraṇaṃ nappajānāti, evaṃ ahampi lakkhaṇasampannaūrutāya lakkhaṇūruyā sammatto matto pamatto ummatto viya kiñci kāraṇaṃ nappajānāmīti vadati. Atha vā accaṅkusova nāgo ahampi sammatto lakkhaṇūruyā kiñci tato [Pg.295] virāgakāraṇaṃ nappajānāmi. Kasmā? Yasmā tena nāgena viya jitaṃ me tuttatomaraṃ, na kassaci vadato vacanaṃ ādiyāmi.

මෙහි ‘තුත්ත’ (tutta) යනු කන් මුල ඇනීමට ගන්නා යකඩ තුඩක් සහිත දණ්ඩයි. ‘තෝමර’ (tomara) යනු පාද ආදියට ඇනීමට ගන්නා දණ්ඩක් සහිත හෙල්ලයි. ‘අංකුස’ (aṅkusa) යනු හිසට ඇනීමට ගන්නා වක්‍ර වූ තුඩක් සහිත හෙණ්ඩුවයි. යම් ඇතෙක් මදයෙන් මත්ව හෙණ්ඩුව ඉක්මවා යන්නේ ද, හෙණ්ඩුවට අවනත නොවන්නේ ද; හෙණ්ඩුවෙන් ඇන්න ද වසඟයට නොපැමිණේ ද, ඒ ඇතා ‘මා විසින් කෙවිට සහ හෙල්ල ජය ගන්නා ලදී, මම හෙණ්ඩුවට පවා යටත් නොවෙමි’ යි මද මානයෙන් යුතුව කිසිදු ශික්ෂණයක් වටහා නොගනියි. යම් සේ ඒ අකීකරු ඇතා ‘මා විසින් කෙවිට සහ හෙල්ල ජය ගන්නා ලදී’ යි කිසිදු කරුණක් වටහා නොගන්නේ ද, එමෙන්ම මම ද ලක්ෂණ සම්පන්න වූ කලවා ඇති සුරියවච්ඡසා කෙරෙහි අතිශයින් මත් වී, මුළා වී, උමතු වූවෙකු මෙන් කිසිදු කරුණක් වටහා නොගනිමියි පවසයි. එසේත් නැතහොත්, හෙණ්ඩුවට අවනත නොවන ඇතෙකු මෙන් මම ද ලක්ෂණ සම්පන්න කලවා ඇති ඇය කෙරෙහි දැඩි ලෙස මත් වී, ඇය කෙරෙහි පවතින රාගය දුරු වීමේ කිසිදු මගක් වටහා නොගනිමි. ඒ මන්ද? යම් සේ ඒ ඇතා විසින් හෙණ්ඩුව සහ හෙල්ල ජය ගන්නා ලද්දේ ද, එමෙන්ම මම ද ‘මට කෙවිට සහ හෙල්ල ජය ගන්නා ලදී’ යි පවසමින්, අවවාද කරන්නා වූ කිසිවෙකුගේ වචනයක් පිළි නොගනිමි.

Tayi gedhitacittosmīti bhadde lakkhaṇūru tayi baddhacittosmi. Gedhitacittoti vā gedhaṃ ajjhupetacitto. Cittaṃ vipariṇāmitanti pakatiṃ jahitvā ṭhitaṃ. Paṭigantuṃ na sakkomīti nivattituṃ na sakkomi. Vaṅkaghastova ambujoti baḷisaṃ gilitvā ṭhitamaccho viya. ‘‘Ghaso’’tipi pāṭho, ayamevattho.

‘තයි ගෙධිතචිත්තොස්මි’ (tayi gedhitacittosmi) යනු පින්වත් ලක්ෂණ වූ කලවා ඇති ඔබ කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇත්තෙමි යන්නයි. ‘ගෙධිතචිත්තො’ යනු දැඩි ලෝභයෙන් යුත් සිත් ඇති බවයි. ‘චිත්තං විපරිණාමිතං’ යනු ස්වභාවික තත්ත්වය අත්හැර පවතින බවයි. ‘පටිගන්තුං න සක්කොමි’ යනු ආපසු හැරීමට නොහැකි බවයි. ‘වංකඝස්තොව අම්බුජො’ යනු බිලී කොක්ක ගිල දැමූ මත්ස්‍යයෙකු මෙනි. ‘ඝසො’ (ghaso) යන්න ද පාඨයකි, අර්ථය මෙයම වේ.

Vāmūrūti vāmākārena saṇṭhitaūru, kadalikkhandhasadisaūrūti vā attho. Sajāti āliṅga. Mandalocaneti itthiyo na tikhiṇaṃ nijjhāyanti mandaṃ ālocenti olokenti, tasmā ‘‘mandalocanā’’ti vuccanti. Palissajāti sabbatobhāgena āliṅga. Etaṃ me abhipatthitanti etaṃ mayā abhiṇhaṃ patthitaṃ.

‘වාමූරූ’ (vāmūrū) යනු සුන්දර ලෙස පිහිටි කලවා ඇති තැනැත්තිය හෙවත් කෙසෙල් කඳන් වැනි කලවා ඇති තැනැත්තිය යන්නයි. ‘සජාති’ යනු වැළඳගනු යන්නයි. ‘මන්දලෝචනේ’ (mandalocane) යනු ස්ත්‍රීන් තියුණු ලෙස නොබලන, මෘදු ලෙස (මන්දගාමීව) බලන හෙයින් ‘මන්දලෝචන’ යයි කියනු ලැබේ. ‘පලිස්සජා’ (palissajā) යනු සර්වාංගයෙන්ම වැළඳගනු යන්නයි. ‘එතං මේ අභිපත්ථිතං’ යනු මෙය මා විසින් නිරතුරුව පතන ලද්දක් යන්නයි.

Appako vata me santoti pakatiyāva mando samāno. Vellitakesiyāti kesā muñcitvā piṭṭhiyaṃ vissaṭṭhakāle sappo viya vellantā gacchantā assāti vellitakesī, tassā vellitakesiyā. Anekabhāvo samuppādīti anekavidho jāto. Anekabhāgoti vā pāṭho. Arahanteva dakkhiṇāti arahantamhi dinnadānaṃ viya nānappakārato pabhinno.

‘අප්පකෝ වත මේ සන්තෝ’ යනු ස්වභාවයෙන්ම මඳ වූ හෙවත් අල්ප වූ ශාන්ත බවයි. ‘වෙල්ලිතකේසියා’ (vellitakesiyā) යනු හිසකෙස් ලිහා පිට මත හෙළූ කල සර්පයන් මෙන් ඇඹරෙමින් පවතින කේශ කලාපයක් ඇති තැනැත්තිය යන්නයි. ‘අනේකභාවෝ සමුප්පාදී’ යනු නේක විධ අයුරින් හටගත්තේය යන්නයි. ‘අරහන්තේ ඉව දක්ඛිණා’ යනු රහතන් වහන්සේ නමකට පූජා කළ දක්ෂිණාවක් මෙන් විවිධාකාරයෙන් (විශාල විපාක සහිතව) බෙදී ගියේය යන්නයි.

Yaṃ me atthi kataṃ puññanti yaṃ mayā kataṃ puññamatthi. Arahantesu tādisūti tādilakkhaṇappattesu arahantesu. Tayā saddhiṃ vipaccatanti sabbaṃ tayā saddhimeva vipākaṃ detu.

‘යං මේ අත්ථි කතං පුඤ්ඤං’ යනු මා විසින් කරන ලද යම් පිනක් ඇද්ද යන්නයි. ‘අරහන්තේසු තාදිසූ’ යනු එවැනි තාදි ගුණයෙන් යුත් රහතන් වහන්සේලා විෂයෙහි කරන ලද පින යන්නයි. ‘තයා සද්ධිං විපච්චතං’ යනු ඒ සියලු පින ඔබ සමඟම විපාක දෙත්වා යන්නයි.

Ekodīti ekībhāvaṃ gato. Nipako satoti nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatoti nipako. Satiyā samannāgatattā sato. Amataṃ muni jigīsānoti yathā so buddhamuni amataṃ nibbānaṃ jigīsati pariyesati, evaṃ taṃ ahaṃ sūriyavacchase jigīsāmi pariyesāmi. Yathā vā so amataṃ jigīsāno esanto gavesanto vicarati, evāhaṃ taṃ esanto gavesanto vicarāmītipi attho.

‘ඒකෝදී’ (ekodī) යනු ඒකීභාවයට පත් වූ යන්නයි. ‘නිපකෝ සතෝ’ යන්නෙහි ‘නේපක්ක’ යනු ප්‍රඥාවයි, එයින් යුක්ත වූයේ ‘නිපක’ නම් වේ. සිහියෙන් (සති) යුක්ත බැවින් ‘සත’ නම් වේ. ‘අමතං මුනි ජිගීසානෝ’ යනු ඒ බුදු මුනිඳුන් අමෘත මහා නිර්වාණය සොයන්නාක් මෙන්, පින්වත් සුරියවච්ඡසා, මම ඔබව සොයමි. නැතහොත් ඒ මුනිඳුන් නිවන සොයමින් හැසිරෙන්නාක් මෙන් මම ද ඔබ සොයමින් හැසිරෙමි යන්න අර්ථයයි.

Yathāpi muni nandeyya, patvā sambodhimuttamanti yathā buddhamuni bodhipallaṅke nisinno sabbaññutaññāṇaṃ patvā nandeyya toseyya. Evaṃ nandeyyanti [Pg.296] evameva ahampi tayā missībhāvaṃ gato nandeyyaṃ, pītisomanassajāto bhaveyyanti vadati.

‘යථාපි මුනි නන්දෙය්‍ය, පත්වා සම්බෝධිමුත්තමං’ යනු බුදු මුනිඳුන් බෝධි පල්ලංකයෙහි වැඩහිඳ උත්තරීතර සර්වඥතා ඤාණය ලබා යම්සේ සතුටු වන්නේ ද, ‘එවං නන්දෙය්‍යං’ යනු එමෙන්ම මම ද ඔබ හා එක්ව සතුටු වන්නෙමි, ප්‍රීති සෝමනස්සයට පත් වන්නෙමි යයි පවසයි.

Tāhaṃ bhadde vareyyāheti aheti āmantanaṃ, ahe bhadde sūriyavacchase, sakkena devānamindena ‘‘kiṃ dvīsu devalokesu devarajjaṃ gaṇhasi, suriyavacchasa’’nti, evaṃ vare dinne devarajjaṃ pahāya ‘‘sūriyavacchasaṃ gaṇhāmī’’ti evaṃ taṃ ahaṃ vareyyaṃ iccheyyaṃ gaṇheyyanti attho.

‘තාහං භද්දේ වරෙය්‍යාහේ’ යන්නෙහි ‘අහේ’ යනු ඇමතීමකි. පින්වත් සුරියවච්ඡසා, දෙවියන්ට අධිපති සක් දෙවිඳුන් විසින් “දෙව්ලොව දෙකෙහිම දෙව්රජකම ගන්නේ ද නැතහොත් සුරියවච්ඡසා ගන්නේ ද?” කියා වරයක් දුනහොත්, මම දෙව්රජකම අතහැර “සුරියවච්ඡසා ගනිමි” යි ඔබවම පතන්නෙමි, ඔබවම ලබාගන්නෙමි යනු අර්ථයයි.

Sālaṃva na ciraṃ phullanti tava pitu nagaradvāre naciraṃ pupphito sālo atthi. So ativiya manoharo. Taṃ naciraṃ phullasālaṃ viya. Pitaraṃ te sumedhaseti atisassirīkaṃ tava pitaraṃ vandamāno namassāmi namo karomi. Yassāsetādisī pajāti yassa āsi etādisī dhītā.

‘සාලංව න චිරං ඵුල්ලං’ යනු ඔබේ පියාගේ නුවර දොරටුව අසල මෑතකදී පිපුණු සල් ගසක් ඇත. එය අතිශයින් මනෝහරය. ඒ මෑතකදී පිපුණු සල් ගසක් මෙන් (බබළන), ‘පිතරං තේ සුමේධසේ’ යනු අතිශයින් ශෝභමාන වූ ඔබේ පියාට මම වඳින්නෙමි, නමස්කාර කරන්නෙමි. ‘යස්සා සේතාදිසී පජාති’ යනු මෙවැනි දූ කුමරියක යම් පියෙකුට සිටී ද (එම පියාට නමස්කාර කරමි).

349. Saṃsandatīti kasmā gītasaddassa ceva vīṇāsaddassa ca vaṇṇaṃ kathesi? Kiṃ tattha bhagavato sārāgo atthīti? Natthi. Chaḷaṅgupekkhāya upekkhako bhagavā etādisesu ṭhānesu, kevalaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ jānāti, na tattha rajjati. Vuttampi cetaṃ ‘‘saṃvijjati kho, āvuso, bhagavato cakkhu, passati bhagavā cakkhunā rūpaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati kho, āvuso, bhagavato sota’’ntiādi (saṃ. ni. 4.232). Sace pana vaṇṇaṃ na katheyya, pañcasikho ‘‘okāso me kato’’ti na jāneyya. Atha sakko ‘‘bhagavatā pañcasikhassa okāso na kato’’ti devatā gahetvā tatova paṭinivatteyya, tato mahājāniyo bhaveyya. Vaṇṇe pana kathite ‘‘kato bhagavatā pañcasikhassa okāso’’ti devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā vissajjanāvasāne asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahissatīti ñatvā vaṇṇaṃ kathesi.

349. ‘සංසන්දතී’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගීතයේ සහ වීණා වාදනයේ ගුණය වර්ණනා කළේ ඇයි? එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඇලීමක් (රාගයක්) ඇද්ද? නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙවැනි කරුණු වලදී සළංගුපේක්ෂාවෙන් යුක්තය, හුදෙක් ඉෂ්ට අනිෂ්ට බව පමණක් දනී, එහි නොඇලෙයි. සූත්‍ර වල දැක්වෙන පරිදි “ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට චක්ඛු ප්‍රසාදය ඇත, රූප බලති, නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඡන්දරාගය නැත, උන්වහන්සේ සුවිමුත්ත සිත් ඇත්තාහ. ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සෝත ප්‍රසාදය ඇත...” ආදී වශයෙනි. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගුණය වර්ණනා නොකළේ නම්, “මට අවස්ථාව දෙන ලදී” යයි පංචසිඛ නොදන්නේය. එවිට සක් දෙවිඳු ද “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පංචසිඛට අවස්ථාව නොදුන්හ” යයි සිතා දෙවිවරුන් සමඟ එතැනින්ම හැරී යනු ඇත. එයින් විශාල හානියක් වනු ඇත. නමුත් ගුණ වර්ණනා කළ කල්හි, අවස්ථාව දුන් බව දැන දෙවිවරුන් සමඟ පැමිණ ප්‍රශ්න විමසා, දේශනා අවසානයේ අසූ දහසක් දෙවිවරුන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටන බව දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගුණ වර්ණනා කළ සේක.

Tattha kadā saṃyūḷhāti kadā ganthitā piṇḍitā. Tena kho panāhaṃ, bhante, samayenāti tena samayena tasmiṃ tumhākaṃ sambodhippattito paṭṭhāya aṭṭhame sattāhe. Bhaddā nāma sūriyavacchasāti nāmato bhaddā sarīrasampattiyā sūriyavacchasā. Bhaginīti vohāravacanametaṃ, devadhītāti attho. Parakāminīti paraṃ kāmeti abhikaṅkhati.

මෙහි ‘කදා සංයූළ්හා’ (kadā saṃyūḷhā) යනු කවදා ගොතන ලද හෙවත් එක් කරන ලද (ගීතයක්ද) යන්නයි. ‘තේන ඛෝ පනාහං භන්තේ සමයේනා’ යනු ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත් වී අටවන සතියේ ඒ කාලයේ දී යන්නයි. ‘භද්දා නාම සූරියවච්ඡසා’ යනු නමින් භද්‍රා වූ ද, රූප සම්පත්තිය නිසා සුරියවච්ඡසා නම් වූ ද තැනැත්තියයි. ‘භගිනී’ යනු ව්‍යවහාර වචනයකි, අර්ථය දේව දියණිය යන්නයි. ‘පරකාමිනී’ යනු වෙනත් අයෙකුට (සිඛණ්ඩී නම් දිව්‍ය පුත්‍රයාට) ඇලුම් කරන බවයි.

Upanaccantiyāti [Pg.297] naccamānāya. Sā kira ekasmiṃ samaye cātumahārājikadevehi saddhiṃ sakkassa devarājassa naccaṃ dassanatthāya gatā, tasmiñca khaṇe sakko tathāgatassa aṭṭha yathābhucce guṇe payirudāhāsi. Evaṃ tasmiṃ divase gantvā naccantī assosi.

‘උපනච්චන්තියා’ (upanaccantiyā) යනු නටන අතරතුරදී යන්නයි. ඇය එක් සමයක සතර වරම් දෙවිවරුන් සමඟ සක් දෙවිඳුට නැටුම් දැක්වීමට ගිය අතර, ඒ මොහොතේ සක් දෙවිඳු තථාගතයන් වහන්සේගේ සැබෑ වූ ගුණ අටක් ප්‍රකාශ කළේය. එදින එහි නටමින් සිටි ඇය එම ගුණ වර්ණනාව ඇසුවාය.

Sakkūpasaṅkamavaṇṇanā

සක්කූපසංකම වර්ණනාව නිමවා ඇත.

350. Paṭisammodatīti ‘‘saṃsandati kho te’’tiādīni vadanto bhagavā sammodati, pañcasikho paṭisammodati. Gāthā ca bhāsanto pañcasikho sammodati, bhagavā paṭisammodati. Āmantesīti jānāpesi. Tassa kirevaṃ ahosi ‘‘ayaṃ pañcasikho mayā mama kammena pesito attano kammaṃ karoti. Evarūpassa satthu santike ṭhatvā kāmaguṇūpasañhitaṃ ananucchavikaṃ kathesi, naṭā nāma nillajjā honti, kathento vippakārampi dasseyya, handa naṃ mama kammaṃ jānāpemī’’ti cintetvā āmantesi.

350. පඤ්චසිඛ දිව්‍යපුත්‍රයා "ඔබ වහන්සේ සමඟ එක්වෙමි" යනාදී වදන් පවසද්දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථමයෙන් ප්‍රීති වූ සේක. පඤ්චසිඛ ද පිළිතුරු වශයෙන් ප්‍රීති විය. පඤ්චසිඛ ගාථා සජ්ඣායනා කරද්දී ඔහු ප්‍රථමයෙන් ප්‍රීති වූ අතර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිතුරු වශයෙන් ප්‍රීති වූ සේක. "ආමන්තේසී" යනු දැනුම් දුන්නේය යන්නයි. සක් දෙවිඳුට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: "මේ පඤ්චසිඛ මා විසින් මාගේ කාර්යයක් සඳහා යවන ලද නමුත් ඔහු තමාගේම කාර්යයක් කරයි. මෙබඳු ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක සමීපයේ සිට ඔහු කාමගුණයන් ඇසුරු කළ නුසුදුසු වදන් පැවසීය. නළුවෝ නම් ලජ්ජා නැති අය වෙති, කතා කරද්දී විකෘති ස්වභාවයන් පවා පෙන්වති. එබැවින් මම දැන් ඔහුට මාගේ කාර්යය දැනුම් දෙමි" යි සිතා ඇමතුවේය.

351. Evañca pana tathāgatāti dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitavacanaṃ. Abhivadantīti abhivādanasampaṭicchanena vaḍḍhitavacanena vadanti. Abhivaditoti vaḍḍhitavacanena vutto.

351. "එවඤ්ච පන තථාගතා" යනාදී වචන ධර්ම සංගායක තෙරවරුන් විසින් තබන ලද වචන වේ. "අභිවදන්ති" යනු අභිවාදනය පිළිගැනීමෙන් වැඩෙන්නා වූ (ආශීර්වාද) වචනවලින් පවසන බවයි. "අභිවදිතෝ" යනු වැඩෙන වචනයෙන් පවසන ලද්දකි.

Urundā samapādīti mahantā vivaṭā ahosi, andhakāro guhāyaṃ antaradhāyi. Āloko udapādīti yo pakatiyā guhāyaṃ andhakāro, so antarahito, āloko jāto. Sabbametaṃ dhammasaṅgāhakānaṃ vacanaṃ.

"උරුන්දා සමපාදී" යනු ලෙනෙහි තිබූ අන්ධකාරය අතුරුදන් වී එය විශාලව විවෘත වූ බවයි. "ආලෝකෝ උදපාදී" යනු ස්වභාවිකව ලෙනෙහි තිබූ අන්ධකාරය දුරු වී ආලෝකය ඇති වූ බවයි. මේ සියල්ල ධර්ම සංගායකයන් වහන්සේලාගේ වචන වේ.

352. Cirapaṭikāhaṃ, bhanteti cirato ahaṃ, cirato paṭṭhāyāhaṃ dassanakāmoti attho. Kehici kehici kiccakaraṇīyehīti devānaṃ dhītā ca puttā ca aṅke nibbattanti, pādaparicārikā itthiyo sayane nibbattanti, tāsaṃ maṇḍanapasādhanakārikā devatā sayanaṃ parivāretvā nibbattanti, veyyāvaccakarā antovimāne nibbattanti, etesaṃ atthāya aḍḍakaraṇaṃ nāma natthi. Ye pana sīmantare nibbattanti, te ‘‘tava santakā, mama santakā’’ti nicchetuṃ asakkontā aḍḍaṃ karonti, sakkaṃ devarājānaṃ pucchanti. So ‘‘yassa vimānaṃ āsannataraṃ, tassa santakā’’ti vadati. Sace [Pg.298] dvepi samaṭṭhāne honti, ‘‘yassa vimānaṃ olokentī ṭhitā, tassa santakā’’ti vadati. Sace ekampi na oloketi, taṃ ubhinnaṃ kalahupacchedanatthaṃ attano santakaṃ karoti. Kīḷādīnipi kiccāni karaṇīyāneva. Evarūpāni tāni karaṇīyāni sandhāya ‘‘kehici kehici kiccakaraṇīyehī’’ti āha.

352. "ස්වාමීනි, මම බොහෝ කලක සිට ඔබ වහන්සේ දැකීමට කැමැත්තෙන් සිටියෙමි" යනු එහි අර්ථයයි. "යම් යම් කටයුතු නිසා" යන්නෙහි තේරුම නම්, දෙවිවරුන්ගේ දූ පුතුන් දෙවිවරුන්ගේ ඇකයෙහි උපදිති, උපස්ථායිකාවන් යහනෙහි උපදිති, ඔවුන් සැරසීමට සිටින දේවතාවියන් යහන වටා උපදිති, උපස්ථායකයන් විමානය ඇතුළත උපදිති. මොවුන් උදෙසා කිසිදු නඩු හබයක් නැත. යම් දෙවිවරුන් සීමාන්තරවල (මායිම්වල) උපදිත් ද, ඔවුහු "මෙය මගේය, මෙය ඔබේය" යි තීරණය කරගත නොහැකිව නඩු හබ ඇති කරගෙන සක් දෙවිඳුගෙන් විමසති. "යමෙකුගේ විමානයට වඩාත් සමීප ද, එය ඔහුට අයිති වේ" යැයි සක් දෙවිඳු පවසයි. ඉදින් විමාන දෙකටම සමාන දුරින් ඇත්නම්, "ඔවුන් දෙස බලා සිටින්නේ යමෙක් ද, ඔහුට අයිති වේ" යැයි පවසයි. ඉදින් එක් අයෙකු දෙසවත් නොබලන්නේ නම්, දෙදෙනාගේම කලහය නැවැත්වීම පිණිස සක් දෙවිඳු එය තමා සන්තක කරගනියි. ක්‍රීඩා ආදී කටයුතු ද කළ යුතු දේමය. මෙබඳු කටයුතු අරභයා "යම් යම් කටයුතු නිසා" යැයි පැවසීය.

Salaḷāgāraketi salaḷamayagandhakuṭiyaṃ. Aññatarena samādhināti tadā kira bhagavā sakkasseva aparipākagataṃ ñāṇaṃ viditvā okāsaṃ akāretukāmo phalasamāpattivihārena nisīdi. Taṃ esa ajānanto ‘‘aññatarena samādhinā’’ti āha. Bhūjati ca nāmāti bhūjatīti tassā nāmaṃ. Paricārikāti pādaparicārikā devadhītā. Sā kira dve phalāni pattā, tenassā devaloke abhiratiyeva natthi. Niccaṃ bhagavato upaṭṭhānaṃ āgantvā añjaliṃ sirasi ṭhapetvā bhagavantaṃ namassamānā tiṭṭhati. Nemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhitoti ‘‘samāpanno saddaṃ suṇātī’’ti no vata re vattabbe, nanu bhagavā sakkassa devānamindassa ‘‘apicāhaṃ āyasmato cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito’’ti bhaṇatīti. Tiṭṭhatu nemisaddo, samāpanno nāma antosamāpattiyaṃ kaṇṇamūle dhamamānassa saṅkhayugaḷassāpi asanisannipātassāpi saddaṃ na suṇāti. Bhagavā pana ‘‘ettakaṃ kālaṃ sakkassa okāsaṃ na karissāmī’’ti paricchinditvā kālavasena phalasamāpattiṃ samāpanno. Sakko ‘‘na dāni me satthā okāsaṃ karotī’’ti gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ katvā rathaṃ nivattetvā devalokābhimukhaṃ pesesi. Gandhakuṭipariveṇaṃ rathasaddena samohitaṃ pañcaṅgikatūriyaṃ viya ahosi. Bhagavato yathāparicchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhitassa rathasaddeneva paṭhamāvajjanaṃ uppajji, tasmā evamāha.

"සලළාගාරක" යනු දේවදාර ලීයෙන් කළ ගඳකිළියයි. "යම්කිසි සමාධියකින්" යනු, එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සක් දෙවිඳුගේ ඥානය තවමත් මෝරා නැති බව දැන, ඔහුට අවස්ථාවක් දීමට අකමැතිව ඵලසමාපත්තියෙන් වැඩසිටි සේක. සක් දෙවිඳු එය නොදැන "යම්කිසි සමාධියකින්" යැයි කීය. "භූජති" යනු එම දේවතාවියගේ නමයි. "පරිචාරිකා" යනු පියකරු උපස්ථායික දිව්‍ය දූවකි. ඇය මාර්ග ඵල දෙකකට පැමිණි නිසා ඇයට දිව්‍ය ලෝකයෙහි කිසිදු ඇල්මක් නැත. ඇය නිරතුරුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ හිස මත දොහොත් මුදුන් දී වැඳගෙන සිටියි. "රිය සකේ ශබ්දයෙන් එම සමාධියෙන් නැගී සිටි සේක" යන්නෙහි දී, සමාපත්තියට සමවැදී සිටින තැනැත්තාට ශබ්දය ඇසෙන්නේ යැයි පරවාදියෝ පවසති. එහෙත් සකවාදීන් පවසන්නේ සමාපත්තියට සමවැදී සිටින තැනැත්තා කන් අඩියෙහි හක්ගෙඩි පිම්ඹත්, අකුණු ගැසුවත් ඒ ශබ්දය නොඅසන බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මෙපමණ කාලයක් සක් දෙවිඳුට අවස්ථාව නොදෙමි" යි කාලය නියම කරගෙන ඵලසමාපත්තියට සමවැදුණු සේක. සක් දෙවිඳු "දැන් ශාස්තෘන් වහන්සේ මට අවස්ථාව නොදෙන සේක" යි සිතා ගඳකිළිය පැදකුණු කොට රථය හරවාගෙන දිව්‍ය ලෝකය දෙසට යැවීය. ගඳකිළි මළුව රථයේ ශබ්දයෙන් පංචාංගික තූර්ය වාදනයක් මෙන් පිරී ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ නියම කළ කාලය අවසානයේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටිද්දීම රථයේ ශබ්දය සමඟ ප්‍රථම ආවර්ජනය ඇති විය. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී.

Gopakavatthuvaṇṇanā

ගෝපිකා වස්තුව පිළිබඳ විස්තරයයි.

353. Sīlesu paripūrakārinīti pañcasu sīlesu paripūrakārinī. Itthittaṃ virājetvāti itthittaṃ nāma alaṃ, na hi itthitte ṭhatvā cakkavattisiriṃ, na sakkamārabrahmasiriyo paccanubhavituṃ, na paccekabodhiṃ, na sammāsambodhiṃ gantuṃ sakkāti evaṃ itthittaṃ virājeti nāma. Mahantamidaṃ purisattaṃ nāma seṭṭhaṃ uttamaṃ, ettha ṭhatvā sakkā etā sampattiyo pāpuṇitunti evaṃ [Pg.299] pana purisattaṃ bhāveti nāma. Sāpi evamakāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘itthittaṃ virājetvā purisattaṃ bhāvetvā’’ti. Hīnaṃ gandhabbakāyanti hīnaṃ lāmakaṃ gandhabbanikāyaṃ. Kasmā pana te parisuddhasīlā tattha uppannāti? Pubbanikantiyā. Pubbepi kira nesaṃ etadeva vasitaṭṭhānaṃ, tasmā nikantivasena tattha uppannā. Upaṭṭhānanti upaṭṭhānasālaṃ. Pāricariyanti paricaraṇabhāvaṃ. Gītavāditehi amhe paricarissāmāti āgacchanti.

353. "සීලයන්හි පිරිපුන්ව පිළිපදින්නියක්" යනු පංච ශීලයෙහි පිරිපුන්ව හැසිරෙන බවයි. "ස්ත්‍රී භාවය කෙරෙහි කලකිරී" යනු, ස්ත්‍රී භාවය නුසුදුසු බවත්, ස්ත්‍රියක ලෙස සිට සක්විති සම්පත්තිය, සක්, මාර, බ්‍රහ්ම සම්පත් හෝ පසේබුදු බව හෝ සම්මා සම්බුද්ධත්වය ලැබිය නොහැකි බවත් සිතා ස්ත්‍රී භාවයෙහි ඇල්ම දුරු කිරීමයි. "පුරුෂ භාවය ශ්‍රේෂ්ඨය, උතුම්ය, එහි සිට මේ සම්පත් ලැබිය හැකිය" යි සිතා පුරුෂ භාවය දියුණු කිරීමයි. ගෝපිකාව ද එසේ කළාය. එබැවින් "ස්ත්‍රී භාවය දුරු කොට පුරුෂ භාවය වඩා" යි කියන ලදී. "හීන ගන්ධබ්බ කාය" යනු පහත් වූ ගන්ධබ්බ නිකායයි. පිරිසිදු සිල් ඇති භික්ෂූන් එහි උපන්නේ ඇයි? පෙර ඇල්ම (තණ්හාව) නිසාය. පෙර භවයෙහි ද ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය මෙයම වූ බැවින් එම ඇල්ම නිසා එහි උපන්නාහ. "උපට්ඨානං" යනු සුධර්මා දිව්‍ය සභාවයි. "පාරිචරියං" යනු උපස්ථායක බවයි. "ගීත වාදනයෙන් අපට උපස්ථාන කරමු" යි සිතා ඔවුහු එති.

Paṭicodesīti sāresi. So kira te disvā ‘‘ime devaputtā ativiya virocenti ativaṇṇavanto, kiṃ nu kho kammaṃ katvā āgatā’’ti āvajjanto ‘‘bhikkhū ahesu’’nti addasa. Tato ‘‘bhikkhū hontu, sīlesu paripūrakārino’’ti upadhārento ‘‘paripūrakārino’’ti addasa. ‘‘Paripūrakārino hontu, añño guṇo atthi natthī’’ti upadhārento ‘‘jhānalābhino’’ti addasa. ‘‘Jhānalābhino hontu, kuhiṃ vāsikā’’ti upadhārento ‘‘mayhaṃva kulūpakā’’ti addasa. Parisuddhasīlā nāma chasu devalokesu yatthicchanti, tattha nibbattanti. Ime pana uparidevaloke ca na nibbattā. Jhānalābhino nāma brahmaloke nibbattanti, ime ca brahmaloke na nibbattā. Ahaṃ pana etesaṃ ovāde ṭhatvā devalokasāmikassa sakkassa devānamindassa pallaṅke putto hutvā nibbatto, ime hīne gandhabbakāye nibbattā. Aṭṭhivedhapuggalā nāmete vaṭṭetvā vaṭṭetvā gāḷhaṃ vijjhitabbāti cintetvā kutomukhā nāmātiādīhi vacanehi paṭicodesi.

"සිහිපත් කළේය" යනුයි. එම ගෝපක දිව්‍ය පුත්‍රයා ඔවුන් දැක "මේ දිව්‍ය පුත්‍රයෝ ඉතා රූමත්ය, ඉතා බබළති, මොවුන් කුමන පින්කමක් කොට ආවාහුද?" යි සිතා බලද්දී ඔවුහු භික්ෂූන්ව සිටි බව දුටුවේය. පසුව "සිල් පිරූ අය ද?" යි විමසද්දී "එසේය" යි දුටුවේය. "වෙනත් ගුණයක් තිබේද?" යි බලද්දී ඔවුන් ධ්‍යාන ලාභීන් බව දුටුවේය. "කොහේ විසූ අය ද?" යි බලද්දී "මගේම කුලූපග ස්වාමීන් වහන්සේලා" බව දුටුවේය. පිරිසිදු සිල් ඇති අය කැමති දිව්‍ය ලෝකයක ඉපදිය හැකිය. එහෙත් මොවුන් ඉහළ දිව්‍ය ලෝකවල උපන්නේ නැත. ධ්‍යාන ලාභීන් බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදින මුත් මොවුන් එහි ද උපන්නේ නැත. "මම වනාහි මොවුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා සක් දෙවිඳුගේ අසුනෙහි ඔහුගේ පුත්‍රයෙකු වී උපන්නෙමි, එහෙත් මොවුන් මේ පහත් ගන්ධබ්බ ලෝකයෙහි උපන්නාහ. මොවුන් ඇට විනිවිද යන සේ තදින් අවවාද කළ යුතු අයයි" සිතා "කොහේ බලා සිටින්නහුද?" යනාදී වචනවලින් සිහිපත් කළේය.

Tattha kutomukhāti bhagavati abhimukhe dhammaṃ desente tumhe kutomukhā kiṃ aññā vihitā ito cito ca olokayamānā udāhu niddāyamānā? Duddiṭṭharūpanti duddiṭṭhasabhāvaṃ daṭṭhuṃ ayuttaṃ. Sahadhammiketi ekassa satthu sāsane samāciṇṇadhamme katapuññe. Tesaṃ bhanteti tesaṃ gopakena devaputtena evaṃ vatvā puna ‘‘aho tumhe nillajjā ahirikā’’tiādīhi vacanehi paṭicoditānaṃ dve devā diṭṭheva dhamme satiṃ paṭilabhiṃsu.

එහි 'කුතෝමුඛා' යනු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි වැඩසිටිමින් ධර්මය දේශනා කරන කල්හි, ඔබලාගේ අවධානය කොහි තිබුණේ ද? ඔබලා වෙනත් අරමුණක සිත යොදවා මෙහා මෙහා බලමින් සිටියාහු ද? එසේත් නැතිනම් නිදිමතින් සිටියාහු ද? යන්නයි. 'දුද්දිට්ඨරූපං' යනු නපුරු කොට දක්නා ලද ස්වභාවය හෙවත් දැකීමට නුසුදුසු කාරණයයි. 'සභධම්මිකේති' යනු එක් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි මැනවින් පිළිවෙත් පිරූ, පින්කම් කළ සබ්‍රහ්මචාරී යහළුවන්ව ය. 'තේසං භන්තේ' යනු එම දෙවිවරුන්ට ගෝපක දිව්‍යපුත්‍රයා විසින් මෙලෙස පවසා, නැවතත් "අහෝ, ඔබලා ලජ්ජා නැත්තෝ ය, බිය නැත්තෝ ය" ආදී වචනවලින් චෝදනා කළ කල්හි, එම දෙවිවරුන් තිදෙනාගෙන් දෙදෙනෙක් එම ආත්මයෙහිදීම තමන්ගේ සිහිය ලැබූහ.

Kāyaṃ brahmapurohitanti te kira cintayiṃsu – ‘‘naṭehi nāma naccantehi gāyantehi vādentehi āgantvā dāyo nāma labhitabbo assa, ayaṃ pana [Pg.300] amhākaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya pakkhittaloṇaṃ uddhanaṃ viya taṭataṭāyateva, kiṃ nu kho ida’’nti āvajjantā attano samaṇabhāvaṃ parisuddhasīlataṃ jhānalābhitaṃ tasseva kulūpakabhāvañca disvā ‘‘parisuddhasīlā nāma chasu devalokesu yathārucite ṭhāne nibbattanti, jhānalābhino brahmaloke. Mayaṃ uparidevalokepi brahmalokepi nibbattituṃ nāsakkhimha. Amhākaṃ ovāde ṭhatvā ayaṃ itthikā upari nibbattā, mayaṃ bhikkhū samānā bhagavati brahmacariyaṃ caritvā hīne gandhabbakāye nibbattā. Tena no ayaṃ evaṃ niggaṇhātī’’ti ñatvā tassa kathaṃ suṇantāyeva tesu dve janā paṭhamajjhānasatiṃ paṭilabhitvā jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasantā anāgāmiphaleyeva patiṭṭhahiṃsu. Atha nesaṃ so paritto kāmāvacarattabhāvo dhāretuṃ nāsakkhi. Tasmā tāvadeva cavitvā brahmapurohitesu nibbattā. So ca nesaṃ kāyo tattha ṭhitānaṃyeva nibbatto. Tena vuttaṃ – ‘‘tesaṃ, bhante, gopakena devaputtena paṭicoditānaṃ dve devā diṭṭheva dhamme satiṃ paṭilabhiṃsu kāyaṃ brahmapurohita’’nti.

‘කායං බ්‍රහ්මපුරෝහිතන්ති’ යනු ඒ දිව්‍යපුත්‍රයෝ මෙසේ සිතූහ: “නටන, ගයන, වයන නළුවන් පැමිණි විට ඔවුන්ට දිය යුතු තෑගි බෝග ලැබිය යුතු ය. එහෙත් මේ ගෝපක දිව්‍යපුත්‍රයා අප දුටු මොහොතේ පටන් ලුණු දැමූ උදුනක් මෙන් ‘තට තට’ යන හඬින් (අපට නින්දා කරමින්) ශබ්ද නගයි. මෙයට හේතුව කුමක්ද?” ඔවුන් මෙසේ විමසමින්, තමන් පෙර ආත්මයේ මහණ වූ බව ද, පිරිසිදු සීලයක් ඇතිව සිටි බව ද, ධ්‍යාන ලබා සිටි බව ද, එම ගෝපක දිව්‍යපුත්‍රයාගේ පවුලට ගුරුහරුකම් දුන් බව ද දැක මෙසේ සිතූහ: “පිරිසිදු සිල් ඇත්තෝ සය වැදෑරුම් දිව්‍ය ලෝකවල කැමති තැනක උපදිති. ධ්‍යාන ලාභීහු බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපදිති. එහෙත් අපට ඉහළ දිව්‍ය ලෝකයක හෝ බ්‍රහ්ම ලෝකයක ඉපදීමට නොහැකි විය. අපගේ අවවාදයේ පිහිටා මේ ස්ත්‍රිය (ගෝපිකාව) ඉහළ දිව්‍ය ලෝකයක උපන්නා ය. අප මහණව සිටියදීත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි බඹසර හැසිරීත්, හීන වූ ගන්ධබ්බ කායෙහි උපන්නෙමු. ඒ නිසා මොහු අපට මෙසේ නින්දා කරයි.” මෙසේ දැනගත් ඔවුන්, ඔහුගේ කතාව අසමින් සිටියදීම, ඔවුන්ගෙන් දෙදෙනෙක් ප්‍රථම ධ්‍යාන ස්මෘතිය ලබා, ධ්‍යානය පාදක කොට සංස්කාර ධර්මයන් විදර්ශනා කරමින් අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියහ. එවිට ඔවුන්ගේ ඒ අල්ප වූ කාමාවචර ආත්මභාවය තවදුරටත් දරා සිටීමට නොහැකි විය. එහෙයින් එම මොහොතේම චුත වී බ්‍රහ්මපුරෝහිත බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ. ඔවුන් ඒ දිව්‍ය ලෝකයෙහි සිටියදීම ඔවුන්ගේ බ්‍රහ්ම ශරීර පහළ විය. ඒ නිසා “ස්වාමීනි, ගෝපක දිව්‍යපුත්‍රයා විසින් චෝදනා කරනු ලැබූ ඒ දෙවිවරුන් දෙදෙනා මෙලොවදීම සිහිය ලබා බ්‍රහ්මපුරෝහිත ශරීරයක් ලැබූහ” යැයි පවසන ලදී.

Tattha diṭṭheva dhammeti tasmiññeva attabhāve jhānasatiṃ paṭilabhiṃsu. Tattheva ṭhatvā cutā pana kāyaṃ brahmapurohitaṃ brahmapurohitasarīraṃ paṭilabhiṃsūti evamattho daṭṭhabbo. Eko pana devoti eko devaputto nikantiṃ chindituṃ asakkonto kāme ajjhavasi, tattheva āvāsiko ahosi.

එහි ‘දිට්ඨේව ධම්මේ’ යනු එම ආත්මභාවයෙහිදීම ධ්‍යාන ස්මෘතිය ලබා ගත්හ යන්නයි. ‘තත්ථේව ඨත්වා චුතා’ යනු එහි සිටියදීම චුතව බ්‍රහ්මපුරෝහිත ශරීරය හෙවත් බ්‍රහ්මපුරෝහිත බ්‍රහ්මයෙකුගේ ශරීරය ලැබූහ යන්නයි. මෙසේ එහි අර්ථය දැක්විය යුතුය. ‘එකෝ පන දේවෝ’ යනු එක් දිව්‍යපුත්‍රයෙක් තමාගේ වාසස්ථානය කෙරෙහි වූ ඇල්ම (නිකන්තිය) සිඳගත නොහැකිව කාම ලෝකයෙහිම නතර විය. ඔහු එහිම ස්ථිර පදිංචිකරුවෙකු විය.

354. Saṅghañcupaṭṭhāsinti saṅghañca upaṭṭhāsiṃ.

354. ‘සංඝඤ්චුපට්ඨාසිං’ යනු සංඝයා වහන්සේට උපස්ථාන කළෙමි යන්නයි.

Sudhammatāyāti dhammassa sundarabhāvena. Tidivūpapannoti tidive tidasapure upapanno. Gandhabbakāyūpagate vasīneti gandhabbakāyaṃ āvāsiko hutvā upagate. Ye ca mayaṃ pubbe manussabhūtāti ye pubbe manussabhūtā mayaṃ annena pānena upaṭṭhahimhāti iminā saddhiṃ yojetvā attho veditabbo.

‘සුධම්මතායා’ යනු ධර්මයේ මනහර බව නිසා ය. ‘තිදිවූපපන්නෝ’ යනු තව්තිසා දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන්නේ යන්නයි. ‘ගන්ධබ්බකායූපගතේ වසීනේ’ යනු ගන්ධබ්බ කායෙහි ස්ථිරව වාසය කරන්නන් අතරට පැමිණි යන්නයි. ‘යේ ච මයං පුබ්බේ මනුස්සභූතා’ යනු පෙර මිනිසුන්ව සිටි අපි යම් සංඝයා වහන්සේ නමකට ආහාර පානවලින් උපස්ථාන කළෙමු ද, යන්න සමඟ ගළපා අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය.

Pādūpasaṅgayhāti pāde upasaṅgayha pādadhovanapādamakkhanānuppadānena pūjetvā ceva vanditvā ca. Sake nivesaneti attano ghare. Imassāpi padassa upaṭṭhahimhāti imināva sambandho.

‘පාදූපසංගය්හා’ යනු පාද අසලට පැමිණ, පා සේදීම සහ පා තෙල් ගෑම ආදියෙන් පූජා කොට වැඳ නමස්කාර කොට යන්නයි. ‘සකේ නිවේසනේ’ යනු තමාගේ නිවසේදී ය. මේ පදයට ද ‘උපට්ඨහිම්හ’ (උපස්ථාන කළෙමු) යන පදය සමඟම සම්බන්ධය තිබේ.

Paccattaṃ veditabboti attanāva veditabbo. Ariyāna subhāsitānīti tumhehi vuccamānāni buddhānaṃ bhagavantānaṃ subhāsitāni.

‘පච්චත්තං වේදිතබ්බෝ’ යනු තමා විසින්ම දත යුතු බවයි. ‘අරියාන සුභාසිතානී’ යනු ඔබලා විසින් පවසනු ලබන, සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ සුභාෂිත වචනයන් ය.

Tumhe [Pg.301] pana seṭṭhamupāsamānāti uttamaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ upāsamānā anuttare buddhasāsane vā. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ. Bhavatūpapattīti bhavantānaṃ upapatti.

‘තුම්හේ පන සෙට්ඨමුපාසමානා’ යනු උතුම් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේව ඇසුරු කරන්නා වූ හෝ අනුත්තර වූ බුද්ධ ශාසනයෙහි ඇසුරු කරන්නා වූ යන්නයි. ‘බ්‍රහ්මචරියං’ යනු උතුම් වූ හැසිරීමයි. ‘භවතුපපත්ති’ යනු ඔබ වහන්සේලාගේ උත්පත්තියයි.

Agāre vasato mayhanti gharamajjhe vasantassa mayhaṃ.

‘අගාරේ වසතෝ මය්හං’ යනු ගිහිගෙය මැද වසන්නා වූ මට යන්නයි.

Svajjāti so ajja. Gotamasāvakenāti idha gopako gotamasāvakoti vutto. Sameccāti samāgantvā.

‘ස්වජ්ජාති’ යනු ඔහු අද යන්නයි. ‘ගෝතමසාවකේනා’ යනු මෙහි ගෝපක දිව්‍යපුත්‍රයා ‘ගෝතම ශ්‍රාවක’ නමින් හඳුන්වන ලදී. ‘සමෙච්චා’ යනු මුණගැසී යන්නයි.

Handa viyāyāma byāyāmāti handa uyyamāma byāyamāma. Mā no mayaṃ parapessā ahumhāti noti nipātamattaṃ, mā mayaṃ parassa pesanakārakāva ahumhāti attho. Gotamasāsanānīti idha pakatiyā paṭividdhaṃ paṭhamajjhānameva gotamasāsanānīti vuttaṃ, taṃ anussaraṃ anussaritvāti attho.

‘හන්ද විය්යායාම ව්යායාමා’ යනු දැන් අපි උත්සාහ කරමු, දැඩි ලෙස උත්සාහ කරමු යන්නයි. ‘මා නෝ මයං පරපෙස්සා අහුම්හා’ යන මෙහි ‘නෝ’ යනු නිපාත පදයක් පමණි. අපි අනුන්ගේ මෙහෙකාරයෝ නොවෙමු යනු අර්ථයයි. ‘ගෝතමසාසනානී’ යනු මෙහි ස්වභාවයෙන්ම අවබෝධ කරගත් ප්‍රථම ධ්‍යානයට ‘ගෝතමසාසනානි’ යැයි කියන ලදී. ‘තං අනුස්සරං’ යනු එය සිහි කරමින් යන්නයි.

Cittāni virājayitvāti pañcakāmaguṇikacittāni virājayitvā. Kāmesu ādīnavanti vikkhambhanavasena paṭhamajjhānena kāmesu ādīnavaṃ addasaṃsu, samucchedavasena tatiyamaggena. Kāmasaṃyojanabandhanānīti kāmasaññojanāni ca kāmabandhanāni ca. Pāpimayogānīti pāpimato mārassa yogabhūtāni, bandhanabhūtānīti attho. Duraccayānīti duratikkamāni. Saindā devā sapajāpatikāti indaṃ jeṭṭhakaṃ katvā upaviṭṭhā saindā pajāpatiṃ devarājānaṃ jeṭṭhakaṃ katvā upaviṭṭhā sapajāpatikā. Sabhāyupaviṭṭhāti sabhāyaṃ upaviṭṭhā, nisinnāti attho.

‘චිත්තානි විරාජයිත්වා’ යනු පස්කම් සැපෙහි ඇලුණු සිත් නොඇලෙන ලෙස සකසා ගෙන යන්නයි. ‘කාමේසු ආදීනවං’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් විෂ්කම්භන වශයෙන් ද, අනාගාමී මාර්ගයෙන් සමුච්ඡේද වශයෙන් ද කාමයන්හි දෝෂය දැකීමයි. ‘කාමසංයෝජනබන්ධනානී’ යනු කාම සංයෝජන සහ කාම බන්ධනයන් ය. ‘පාපිමයෝගානී’ යනු පාපිෂ්ඨ මාරයාගේ යෝග හෙවත් බන්ධනයන් ය. ‘දුරච්චයානී’ යනු තරණය කිරීමට අපහසු වූ යන්නයි. ‘සඉන්දා දේවා සපජාපතිකා’ යනු ඉන්ද්‍ර දෙවියන් ප්‍රමුඛ කොට පැමිණි දෙවිවරු ‘සඉන්දා’ නම් වෙති, ප්‍රජාපතී දිව්‍යරාජයා ප්‍රමුඛ කොට පැමිණි දෙවිවරු ‘සපජාපතිකා’ නම් වෙති. ‘සභායුපවිට්ඨා’ යනු (සුධර්මා) සභාවෙහි අසුන්ගෙන සිටිති යන්නයි.

Vīrāti sūrā. Virāgāti vītarāgā. Virajaṃ karontāti virajaṃ anāgāmimaggaṃ karontā uppādentā. Nāgova sannāni guṇānīti kāmasaññojanabandhanāni chetvā deve tāvatiṃse atikkamiṃsu. Saṃvegajātassāti jātasaṃvegassa sakkassa.

‘වීරා’ යනු වීරයන් හෙවත් සූරයන් ය. ‘විරාගා’ යනු රාගය දුරු කළ දෙවිවරු ය. ‘විරජං කරොන්තා’ යනු නිර්මල වූ අනාගාමී මාර්ගය උපදවා ගනිමින් යන්නයි. ‘නාගෝව සන්දානි ගුණානී’ යනු ඇතෙකු බැමි කඩා දමන්නාක් මෙන් කාම සංයෝජන බන්ධන කපා දමා තව්තිසා දෙවියන් ඉක්මවා ගියහ යන්නයි. ‘සංවේගජාතස්සා’ යනු සංවේගය උපන් ශක්‍රයාගේ යන්නයි.

Kāmābhibhūti duvidhānampi kāmānaṃ abhibhū. Satiyā vihīnāti jhānasativirahitā.

‘කාමාභිභූ’ යනු වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාම යන දෙවර්ගයම මැඩලූ තැනැත්තා ය. ‘සතියා විහීනා’ යනු ධ්‍යාන ස්මෘතියෙන් තොර වූවන් ය.

Tiṇṇaṃ tesanti tesu tīsu janesu. Āvasinettha ekoti tattha hīne kāye ekoyeva āvāsiko jāto. Sambodhipathānusārinoti anāgāmimaggānusārino. Devepi hīḷentīti dve devaloke [Pg.302] hīḷentā adhokarontā upacārappanāsamādhīhi samāhitattā attano pādapaṃsuṃ devatānaṃ matthake okirantā ākāse uppatitvā gatāti.

‘තිණ්ණං තේසං’ යනු ඒ දෙවිවරු තිදෙනා අතුරින් යන්නයි. ‘ආවසිනෙත්ථ ඒකෝ’ යනු ඒ හීන වූ ගන්ධබ්බ කායෙහි එක් අයෙකු පමණක් නතර විය යන්නයි. ‘සම්බෝධිපථානුසාරිනෝ’ යනු අනාගාමී මාර්ගය අනුගමනය කරන්නන් ය. ‘දේවේපි හීළෙන්තී’ යනු ඒ දෙදෙනා දිව්‍ය ලෝකයන් හෙළා දකිමින්, උපචාර සහ අර්පණා සමාධිවලින් මැනවින් සමාහිත වූ සිත් ඇතිව, තමන්ගේ පා දූවිලි දෙවියන්ගේ හිස් මත ඉසිමින් (එනම් තමන්ගේ උත්තරීතර භාවය පෙන්වමින්), අහසට පැන නැගී බ්‍රහ්ම ලෝකයට වැඩම කළහ යනු අර්ථයයි.

Etādisī dhammappakāsanetthāti ettha sāsane evarūpā dhammappakāsanā, yāya sāvakā etehi guṇehi samannāgatā honti. Na tattha kiṃ kaṅkhati koci sāvakoti kiṃ tattha tesu sāvakesu koci ekasāvakopi buddhādīsu vā cātuddisabhāve vā na kaṅkhati ‘‘sabbadisāsu asajjamāno agayhamāno viharatī’’ti. Idāni bhagavato vaṇṇaṃ bhaṇanto ‘‘nitiṇṇaoghaṃ vicikicchachinnaṃ, buddhaṃ namassāma jinaṃ janinda’’nti āha. Tattha vicikicchachinnanti chinnavicikicchaṃ. Janindanti sabbalokuttamaṃ.

මෙහි 'එතාදිසී ධම්මප්පකාසනෙත්ථා' යනු, මේ ශාසනයෙහි යම් ධර්ම ප්‍රකාශනයක් නිසා ශ්‍රාවකයෝ මේ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වෙත් ද, එවැනි වූ ධර්ම ප්‍රකාශනයක් ඇති බවයි. 'න තත්ථ කංඛති කොචි සාවකො' යනු, ඒ ශ්‍රාවකයන් අතර කිසිදු ශ්‍රාවකයෙකු බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි හෝ 'සියලු දිශාවන්හි නොඇලෙමින්, කිසිවකටත් ග්‍රහණය නොවී වාසය කරයි' යන බුද්ධ ගුණයෙහි සතර දිශාවන්හි පැවැත්ම කෙරෙහි හෝ සැක නොකරන බවයි. දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් 'නිතිණ්ණඔඝං විචිකිච්ඡඡින්නං, බුද්ධං නමස්සාම ජිනං ජනින්දං' (ඕඝය තරණය කළ, සැක සිඳලූ, ජයග්‍රහණය කළ, සකල ලෝකවාසීන්ට උත්තම වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කරමු) යැයි පැවසීය. එහි 'විචිකිච්ඡඡින්නං' යනු සැක සිඳලූ බවයි. 'ජනින්දං' යනු සියලු ලෝකයාට උත්තම වූ බවයි.

Yaṃ te dhammanti yaṃ tava dhammaṃ. Ajjhagaṃsu teti te devaputtā adhigatā. Kāyaṃ brahmapurohitanti amhākaṃ passantānaṃyeva brahmapurohitasarīraṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ tava dhammaṃ jānitvā tesaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ te dve visesagū amhākaṃ passantānaṃyeva kāyaṃ brahmapurohitaṃ adhigantvā maggaphalavisesaṃ ajjhagaṃsu, mayampi tassa dhammassa pattiyā āgatamhāsi mārisāti. Āgatamhaseti sampattamha. Katāvakāsā bhagavatā, pañhaṃ pucchemu mārisāti sace no bhagavā okāsaṃ karoti, atha bhagavatā katāvakāsā hutvā pañhaṃ, mārisa, puccheyyāmāti attho.

'යං තෙ ධම්මං' යනු ඔබ වහන්සේගේ යම් ධර්මයක් ද, එයයි. 'අජ්ඣගංසු තෙ' යනු ඒ දේවපුත්‍රයන් එය අවබෝධ කරගත් බවයි. 'කායං බ්‍රහ්මපුරෝහිතං' යනු අප බලා සිටියදීම (ලැබූ) බ්‍රහ්මපුරෝහිත ශරීරයයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ - ඔබ වහන්සේගේ ඒ ධර්මය දැනගෙන, ඒ තිදෙනා අතුරින් දෙදෙනෙක් විශේෂ අවබෝධයට පැමිණ, අප බලා සිටියදීම බ්‍රහ්මපුරෝහිත ශරීරය ලබා මගඵල විශේෂයන් අවබෝධ කරගත්හ; නිදුකාණන් වහන්ස, අපි ද ඒ ධර්මය අවබෝධ කරගනු පිණිස පැමිණියෙමු යන්නයි. 'ආගතම්හසෙ' යනු පැමිණියෙමු යන්නයි. 'කතාවකාසා භගවතා, පඤ්හං පුච්ඡෙමු මාරිසා' යනු, නිදුකාණන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපට අවස්ථාව ලබා දෙන්නේ නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අවසර දෙන ලදුව අපි ප්‍රශ්න විමසන්නෙමු යන්නයි.

Maghamāṇavavatthu

මඝ මාණවක වස්තුව

355. Dīgharattaṃ visuddho kho ayaṃ yakkhoti cirakālato pabhuti visuddho. Kīva cirakālato? Anuppanne buddhe magadharaṭṭhe macalagāmake maghamāṇavakālato paṭṭhāya. Tadā kiresa ekadivasaṃ kālasseva vuṭṭhāya gāmamajjhe manussānaṃ gāmakammakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā attano ṭhitaṭṭhānaṃ pādanteneva paṃsukacavaraṃ apanetvā ramaṇīyamakāsi, añño āgantvā tattha aṭṭhāsi. So tāvatakeneva satiṃ paṭilabhitvā majjhe gāmassa khalamaṇḍalamattaṃ ṭhānaṃ sodhetvā vālukaṃ okiritvā dārūni āharitvā sītakāle aggiṃ karoti, daharā ca mahallakā ca āgantvā tattha nisīdanti.

355. 'දීඝරත්තං විසුද්ධෝ ඛෝ අයං යක්ඛෝ' යනු මොහු බොහෝ කලක සිට පිරිසිදු වූවෙකි. කෙතරම් කලක සිට ද? බුදුවරුන් ලොව නූපන් කාලයෙහි, මගධ රටේ මචල ග්‍රාමයෙහි මඝ මාණවකව සිටි කාලයේ පටන් ය. එකල මොහු එක් දිනක් අලුයම අවදි වී, ගම් මැද මිනිසුන් වැඩ කරන ස්ථානයට ගොස්, තමන් සිටින තැන පාදයෙන් ම මඩ සහ කුණු කසළ ඉවත් කර රමණීය කළේය. එවිට වෙනත් අයෙකු පැමිණ එහි සිටගත්තේය. ඔහු ඒ පමණකින් ම සිහිය උපදවාගෙන, ගම මැද කමත් මණ්ඩලයක් පමණ තැනක් පිරිසිදු කර, වැලි අතුරා, දර ගෙනැවිත් සීත කාලයේ ගිනි මෙළවීය. ළමයින් මෙන් ම මහල්ලන් ද පැමිණ එහි වාඩි වෙති.

Athassa [Pg.303] ekadivasaṃ etadahosi – ‘‘mayaṃ nagaraṃ gantvā rājarājamahāmattādayo passāma, imesupi candimasūriyesu ‘cando nāma devaputto, sūriyo nāma devaputto’ti vadanti. Kiṃ nu kho katvā ete etā sampattiyo adhigatā’’ti? Tato ‘‘nāññaṃ kiñci, puññakammameva katvā’’ti cintetvā ‘‘mayāpi evaṃvidhasampattidāyakaṃ puññakammameva kattabba’’nti cintesi.

ඉන්පසු දිනක ඔහුට මෙසේ සිතුණි - 'අපි නගරයට ගොස් රජුන්, රජමහා අමාත්‍යවරුන් ආදීන් දකිමු. මේ චන්ද්‍ර-සූර්යයන් ගැන ද 'චන්ද්‍ර දිව්‍ය පුත්‍රයාය, සූර්ය දිව්‍ය පුත්‍රයාය' යැයි පවසති. මොවුන් කුමක් කොට මේ සම්පත් ලැබුවේ ද?' පසුව 'අන් කිසිවක් නොව, පින්කම් කිරීමෙන් ම ය' යි සිතා, 'මා විසින් ද මෙවැනි සම්පත් ලබා දෙන පින්කම් ම කළ යුතු ය' යි සිතුවේය.

So kālasseva vuṭṭhāya yāguṃ pivitvā vāsipharasukudālamusalahattho catumahāpathaṃ gantvā musalena pāsāṇe uccāletvā pavaṭṭeti, yānānaṃ akkhapaṭighātarukkhe harati, visamaṃ samaṃ karoti, catumahāpathe sālaṃ karoti, pokkharaṇiṃ khaṇati, setuṃ bandhati, evaṃ divasaṃ kammaṃ katvā atthaṅgate sūriye gharaṃ eti. Taṃ añño pucchi – ‘‘bho, magha, tvaṃ pātova nikkhamitvā sāyaṃ araññato esi, kiṃ kammaṃ karosī’’ti? Puññakammaṃ karomi. Saggagāmimaggaṃ sodhemīti. Kimidaṃ, bho, puññaṃ nāmāti? Tvaṃ na jānāsīti? Āma, na jānāmīti. Nagaraṃ gatakāle diṭṭhapubbā te rājarājamahāmattādayoti? Āma, diṭṭhapubbāti. Puññakammaṃ katvā tehi taṃ ṭhānaṃ laddhaṃ, ahampi evaṃvidhasampattidāyakaṃ kammaṃ karomi. ‘‘Cando nāma devaputto, sūriyo nāma devaputto’’ti sutapubbaṃ tayāti? Āma sutapubbanti. Etassa saggassa gamanamaggaṃ ahaṃ sodhemīti. Idaṃ pana puññakammaṃ kiṃ taveva vaṭṭati, aññassa na vaṭṭatīti? Na kassacetaṃ vāritanti. Yadi evaṃ sve araññaṃ gamanakāle mayhampi saddaṃ dehīti. Punadivase taṃ gahetvā gato, evaṃ tasmiṃ gāme tettiṃsa manussā taruṇavayā sabbe tasseva anuvattakā ahesuṃ. Te ekacchandā hutvā puññakammāni karontā vicaranti. Yaṃ disaṃ gacchanti, maggaṃ samaṃ karontā ekadivaseneva karonti, pokkharaṇiṃ khaṇantā, sālaṃ karontā, setuṃ bandhantā ekadivaseneva niṭṭhāpenti.

ඔහු අලුයම අවදි වී කැඳ පානය කර, වෑ, පොරෝ, උදලු සහ මුගුරු අතැතිව සිවුමංසලට ගොස් මුගුරෙන් ගල් පෙරළා ඉවත් කරයි. යානාවල ඇක්සලයේ වදින ගස් ඉවත් කරයි. අසමාන තැන් සමතලා කරයි. සිවුමංසලෙහි අම්බලම් ඉදිකරයි, පොකුණු හාරයි, පාලම් බඳියි. මෙසේ දවස පුරා වැඩ කොට හිරු බැස ගිය පසු ගෙදර එයි. වෙනත් අයෙක් ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසීය - 'භවත් මඝ, ඔබ උදෑසනම පිටවී සවස වනයෙන් එන්නෙහිය, ඔබ කරන්නේ කුමන කාර්යයක් ද?' 'මම පින්කම් කරමි. ස්වර්ගයට යන මග පිරිසිදු කරමි' යි පැවසීය. 'පින යනු කුමක්ද?' 'ඔබ නොදන්නෙහි ද?' 'එසේය, මම නොදනිමි.' 'නගරයට ගිය කල රජුන්, රජමහා අමාත්‍යවරුන් ආදීන් දැක තිබේ ද?' 'එසේය, දැක ඇත්තෙමි.' 'පින්කම් කොට ඔවුන් ඒ තනතුරු ලැබූහ. මම ද මෙවැනි සම්පත් ලබා දෙන කර්මයන් කරමි. 'චන්ද්‍ර දිව්‍ය පුත්‍රයාය, සූර්ය දිව්‍ය පුත්‍රයාය' යන්න ඔබ අසා තිබේ ද?' 'එසේය, අසා ඇත්තෙමි.' 'ඒ ස්වර්ගයට යන මග මම පිරිසිදු කරමි' යි කීය. 'මේ පින්කම ඔබට පමණක් ද හිමි? අන් අයට කළ නොහැකි ද?' 'මෙය කිසිවෙකුටත් තහනම් කර නැත.' 'එසේ නම් හෙට වනයට යන කල මට ද පණිවිඩයක් දෙන්න' යැයි ඔහු කීය. පසු දින ඔහු ද කැඳවාගෙන ගියේය. මෙසේ ඒ ගමේ තරුණ වයසේ පසුවන තිස් තුන් දෙනෙක් ම ඔහු අනුව යන්නෝ වූහ. ඔවුහු එකඟතාවයෙන් යුතුව පින්කම් කරමින් හැසිරෙති. යම් දිශාවකට යන්නෝ ද, එදිනම මග සමතලා කරති. පොකුණු හෑරීම, අම්බලම් තැනීම, පාලම් තැනීම යන මේවා එක දවසින් ම අවසන් කරති.

Atha nesaṃ gāmabhojako cintesi – ‘‘ahaṃ pubbe etesu suraṃ pivantesu pāṇaghātādīni karontesu ca kahāpaṇādivasena ceva daṇḍabalivasena ca dhanaṃ labhāmi. Idāni etesaṃ puññakaraṇakālato paṭṭhāya ettako āyo natthi, handa ne rājakule paribhindāmī’’ti rājānaṃ upasaṅkamitvā core, mahārāja, passāmīti. Kuhiṃ, tātāti? Mayhaṃ gāmeti. Kiṃ corā nāma, tātāti? Rājāparādhikā devāti. Kiṃ jātikāti? Gahapatijātikā devāti. Gahapatikā kiṃ karissanti, tayā [Pg.304] jānamānena kasmā mayhaṃ na kathitanti? Bhayena, mahārāja, na kathemi, idāni mā mayhaṃ dosaṃ kareyyāthāti. Atha rājā ‘‘ayaṃ mayhaṃ mahāravaṃ ravatī’’ti saddahitvā ‘‘tena hi gaccha, tvameva ne ānehī’’ti balaṃ datvā pesesi. So gantvā divasaṃ araññe kammaṃ katvā sāyamāsaṃ bhuñjitvā gāmamajjhe nisīditvā ‘‘sve kiṃ kammaṃ karissāma, kiṃ maggaṃ samaṃ karoma, pokkharaṇiṃ khaṇāma, setuṃ bandhāmā’’ti mantayamāneyeva te parivāretvā ‘‘mā phandittha, rañño āṇā’’ti bandhitvā pāyāsi. Atha kho nesaṃ itthiyo ‘‘sāmikā kira vo ‘rājāparādhikā corā’ti bandhitvā niyyantī’’ti sutvā ‘‘aticirena kūṭā ete ‘puññakammaṃ karomā’ti divase divase araññeva acchanti, sabbakammantā parihīnā, gehe na kiñci vaḍḍhati, suṭṭhu baddhā suṭṭhu gahitā’’ti vadiṃsu.

ඉන්පසු ඔවුන්ගේ ගම් ප්‍රධානියා මෙසේ සිතුවේය - 'මීට පෙර මොවුන් මත්පැන් බොන විට හා සතුන් මැරීම ආදිය කරන විට, කහවනු ආදියෙන් ද දඩ ගැසීමෙන් ද මම ධනය ලැබුවෙමි. දැන් මොවුන් පින්කම් කිරීමට පටන් ගත් දා සිට එවැනි ආදායමක් නැත. දැන් මම මොවුන්ව රජු ඉදිරියේ පාවා දෙන්නෙමි' යි සිතා රජු වෙත ගොස් 'මහරජතුමනි, මම සොරුන් දකිමි' යි පැවසීය. 'දරුව, කොහේද?' 'මගේ ගමේ ය.' 'දරුව, මොන වගේ සොරුන්ද?' 'දේවයන් වහන්ස, රජුට අපරාධ කරන සොරුන් ය.' 'කවුරුන්ද?' 'දේවයන් වහන්ස, ගෘහපතියන් ය.' 'ගෘහපතියන් කුමක් කරන්න ද? ඔබ දැන දැනත් ඇයි මට නොකීවේ?' 'මහරජතුමනි, බිය නිසා නොකීවෙමි, දැන් මට දඬුවම් නොකරනු මැනවි.' එවිට රජු 'මොහු මට හිතවත්ව මහා හඬක් නගයි' යැයි විශ්වාස කොට, 'එසේ නම් ගොස් ඔබම ඔවුන්ව රැගෙන එන්න' යැයි පවසා සේනාව දී පිටත් කර හැරියේය. ඔහු ගොස් දවස පුරා වනයේ වැඩ කොට සවස ආහාර අනුභව කර ගම මැද වාඩි වී 'හෙට කුමන කාර්යයක් කරමු ද? කුමන මගක් සමතලා කරමු ද? පොකුණක් හාරමු ද? පාලමක් බඳිමු ද?' යැයි මන්ත්‍රණය කරමින් සිටින ඔවුන් වටකරගෙන 'නොසෙල්වෙන්න, රජුගේ අණයි' කියා බැඳගෙන ගියේය. එවිට ඔවුන්ගේ භාර්යාවෝ 'ඔබගේ ස්වාමිවරුන් රජුට අපරාධ කළ සොරුන් යැයි බැඳගෙන යති' යන්න අසා, 'බොහෝ කලක් තිස්සේ කපටි වූ මොවුන් පින් කරමු යැයි කියමින් දිනපතා වනයේ ම සිටිති. සියලු වැඩපල අතපසු වී ඇත, නිවසේ කිසිදු දියුණුවක් නැත, හොඳ වැඩේ මොවුන්ව බැඳගෙන ගිය එක' යැයි පැවසූහ.

Gāmabhojakopi te netvā rañño dassesi. Rājā anupaparikkhitvāyeva ‘‘hatthinā maddāpethā’’ti āha. Tesu nīyamānesu magho itare āha – ‘‘bho, sakkhissatha mama vacanaṃ kātu’’nti? Tava vacanaṃ karontāyevamha imaṃ bhayaṃ pattā, evaṃ santepi tava vacanaṃ karoma, bhaṇa bho, kiṃ karomāti? Ettha bho vaṭṭe carantānaṃ nāma nibaddhaṃ etaṃ, kiṃ pana tumhe corāti? Na coramhāti. Imassa lokassa saccakiriyā nāma avassayo, tasmā sabbepi ‘‘yadi amhe corā, hatthī maddatu, atha na corā, mā maddatū’’ti saccakiriyaṃ karothāti. Te tathā akaṃsu. Hatthī upagantumpi na sakkoti, viravanto palāyati, hatthiṃ tuttatomaraṅkusehi koṭṭentāpi upanetuṃ na sakkonti. ‘‘Hatthiṃ upanetuṃ na sakkomā’’ti rañño ārocesuṃ. Tena hi upari kaṭena paṭicchādetvā maddāpethāti. Upari kaṭe dinne diguṇaravaṃ viravanto palāyati.

ගම්මුලාදෑනියා ද ඔවුන් රැගෙන ගොස් රජුට පෙන්වීය. රජතුමා කිසිදු විමසීමක් නොකරම "ඇතෙකු ලවා මොවුන් පාගවා මරා දමව්" යැයි කීවේය. ඔවුන්ව එසේ රැගෙන යන කල්හි මඝ මානවකයා සෙසු පිරිසට මෙසේ කීවේය: "පින්වත්නි, මාගේ වචනයට අනුව ක්‍රියා කිරීමට ඔබ සැමට හැකි වේද?" එවිට ඔවුහු, "ඔබගේ වචනය අනුව කටයුතු කිරීම නිසාම අප මේ බියට පත්ව සිටිමු, එසේ වුවද අපි ඔබගේ වචනය පිළිපදින්නෙමු. මිතුර, අප කුමක් කළ යුතුදැයි පවසන්න" යැයි ඇසූහ. එවිට මඝ, "පින්වත්නි, මේ සංසාර වෘත්තයෙහි සැරිසරන්නන්ට මෙවැනි බන්ධනයන්ට ලක්වීම නිරන්තරයෙන්ම සිදුවන දෙයකි. ඔබ සැබැවින්ම සොරකම් කළෙහිද?" යි ඇසීය. "අපි සොරු නොවෙමු" යි ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ. එවිට ඔහු, "මේ ලෝකයෙහි සත්‍ය ක්‍රියාව වනාහි පිහිටක් වන්නේමය, එබැවින් ඔබ සැම මෙසේ සත්‍ය ක්‍රියාවක් කරන්න: 'යම් හෙයකින් අප සොරුන් වන්නෙමු නම් ඇතා අප පාගා දමාවා, ඉදින් අප සොරුන් නොවන්නෙමු නම් ඇතා අප නොපාගාවා'" යි කීවේය. ඔවුහු එලෙසම කළහ. ඇතාට ඔවුන් අසලටවත් පැමිණීමට නොහැකි විය, හෙතෙම කෑගසමින් පලා ගියේය. රජුගේ මිනිසුන් විවිධ හෙළිපෙළි හා අකුසු ආදියෙන් අනිනු ලැබුවද ඇතා ඔවුන් අසලට ගෙන යාමට නොහැකි විය. "රජතුමනි, ඇතා ඔවුන් අසලට ගෙන යාමට නොහැකිය" යි ඔවුහු රජුට දැන්වූහ. "එසේ නම් ඔවුන් පිටතට නොපෙනෙන සේ පැදුරුවලින් වසා පාගවා මරව්" යැයි රජු කීවේය. ඔවුන් මත පැදුරු දැමූ කල්හි ඇතා පෙරටත් වඩා දෙගුණයකින් කෑගසමින් පලා ගියේය.

Rājā sutvā pesuññakārakaṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘tāta, hatthī maddituṃ na icchatī’’ti? Āma, deva, jeṭṭhakamāṇavo mantaṃ jānāti, mantasseva ayamānubhāvoti. Rājā taṃ pakkosāpetvā ‘‘manto kira te atthī’’ti pucchi? Natthi, deva, mayhaṃ manto, saccakiriyaṃ pana mayaṃ karimha – ‘‘yadi amhe rañño corā, maddatu, atha na corā, mā maddatū’’ti, saccakiriyāya no esa ānubhāvoti. Kiṃ pana, tāta, tumhe kammaṃ karothāti? Amhe, deva, maggaṃ samaṃ karoma, catumahāpathe sālaṃ karoma[Pg.305], pokkharaṇiṃ khaṇāma, setuṃ bandhāma, evarūpāni puññakammāni karontā vicarimhāti.

රජතුමා ඒ අසා කේලාම් කියූ ගම් ප්‍රධානියා කැඳවා මෙසේ ඇසීය: "දරුවා, ඇතා මොවුන් පෑගීමට කැමති නැත්තේ ඇයි?" එවිට ඔහු, "දේවයන් වහන්ස, මේ ප්‍රධාන මානවකයා මන්ත්‍රයක් දනී, මෙය මන්ත්‍රයක ආනුභාවයකි" යැයි කීවේය. රජු මඝ මානවකයා කැඳවා, "ඔබ ළඟ මන්ත්‍රයක් ඇතැයි අසන්නට ලැබුණා, එය සත්‍යයක්ද?" යැයි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, මා සතුව කිසිදු මන්ත්‍රයක් නැත, එහෙත් අපි සත්‍ය ක්‍රියාවක් කළෙමු: 'යම් හෙයකින් අප රජුට විරුද්ධ සොරුන් වන්නෙමු නම් ඇතා අප පාගාවා, ඉදින් අප සොරුන් නොවන්නෙමු නම් අප නොපාගාවා' යනුවෙනි. අපගේ ඒ සත්‍ය ක්‍රියාවේ ආනුභාවය මෙයයි" යැයි හෙතෙම පිළිතුරු දුන්නේය. එවිට රජු, "දරුවා, ඔබලා කුමන කාර්යයන්ද කරන්නේ?" යැයි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, අපි මාවත් සමතලා කරන්නෙමු, සතරමං හන්දිවල අම්බලම් ඉදිකරන්නෙමු, පොකුණු හාරන්නෙමු, ඒදඬු පාලම් තනන්නෙමු, මෙවැනි පින්කම් කරමින් අපි හැසිරෙන්නෙමු" යැයි මඝ මානවකයා දැන්වීය.

Ayaṃ tumhe kimatthaṃ pisuṇesīti? Amhākaṃ pamattakāle idañcidañca labhati, appamattakāle taṃ natthi, etena kāraṇenāti. Tāta, ayaṃ hatthī nāma tiracchāno, sopi tumhākaṃ guṇe jānāti. Ahaṃ manusso hutvāpi na jānāmi, tumhākaṃ vasanagāmaṃ tumhākaṃyeva puna aharaṇīyaṃ katvā demi, ayampi hatthī tumhākaṃyeva hotu, pesuññakārakopi tumhākaṃyeva dāso hotu. Ito paṭṭhāya mayhampi puññakammaṃ karothāti dhanaṃ datvā vissajjesi. Te dhanaṃ gahetvā vārena vārena hatthiṃ āruyha gacchantā mantayanti ‘‘bho puññakammaṃ nāma anāgatabhavatthāya kariyati, amhākaṃ pana antoudake pupphitaṃ nīluppalaṃ viya imasmiññeva attabhāve vipākaṃ deti. Idāni atirekaṃ puññaṃ karissāmā’’ti, kiṃ karomāti? Catumahāpathe thāvaraṃ katvā mahājanassa vissamanasālaṃ karoma, itthīhi pana saddhiṃ apattikaṃ katvā karissāma, amhesu hi ‘‘corā’’ti gahetvā nīyamānesu itthīnaṃ ekāpi cintāmattakampi akatvā ‘‘subaddhā sugahitā’’ti uṭṭhahiṃsu, tasmā tāsaṃ pattiṃ na dassāmāti. Te attano gehāni gantvā hatthino tettiṃsapiṇḍaṃ denti, tettiṃsa tiṇamuṭṭhiyo āharanti, taṃ sabbaṃ hatthissa kucchipūraṃ jātaṃ. Te araññaṃ pavisitvā rukkhe chindanti, chinnaṃ chinnaṃ hatthī kaḍḍhitvā sakaṭapathe ṭhapesi. Te rukkhe tacchetvā sālāya kammaṃ ārabhiṃsu.

"මේ පුද්ගලයා ඔබලාට එරෙහිව කේලාම් කීවේ මක්නිසාද?" යැයි රජු ඇසීය. එවිට මඝ, "අපගේ ප්‍රමාද වූ කාලයෙහි මොහුට මෙවැනි ලාභ ප්‍රයෝජන ලැබුණි, අප අප්‍රමාදී වූ කල ඔහුට ඒවා නැති විය, එම කාරණය නිසාය" යැයි කීවේය. "දරුවා, මේ ඇතා තිරිසනෙකු වුවද ඔබගේ ගුණ හඳුනයි. මම මිනිසෙකු වී සිටියද එය නොදත්තෙමි. ඔබගේ ගම මම නැවත ඔබ සැමටම පවරා දෙමි, මේ ඇතාද ඔබලාටම අයිති වේවා, කේලාම් කී මේ ගම් ප්‍රධානියා ද ඔබගේ දාසයෙකු වේවා! මෙතැන් පටන් මා වෙනුවෙන්ද පින්කම් කරව්" යැයි පවසා රජු ධනය දී ඔවුන් පිටත් කර හැරියේය. ඔවුන් ධනය ගෙන වරින් වර ඇතා පිට නැගී යමින් මෙසේ සාකච්ඡා කළහ: "පින්වත්නි, පින්කම් යනු අනාගත භවය උදෙසා කරනු ලබන දෙයකි, එහෙත් අපට නම් මෙය ජලයෙහි පිපුණු නිල් මානෙල් මලක් මෙන් මේ ආත්මයේදීම විපාක දුන්නේය. දැන් අපි තව තවත් වැඩියෙන් පින්කම් කරමු, ඒ සඳහා කුමක් කරමුද?" යි ඔවුහු කතා වූහ. "සතරමං හන්දියක මහජනයාට විවේක ගැනීම සඳහා ස්ථීර සභා ශාලාවක් කරමු. එය ස්ත්‍රීන්ගේ සම්බන්ධයක් නොමැතිව අප විසින්ම කරමු. මක්නිසාද යත්, අප සොරුන් යැයි අල්ලාගෙන යන කල්හි මේ ස්ත්‍රීන්ගෙන් එකෙකුටවත් අප කෙරෙහි අනුකම්පාවක් ඇති නොවූ අතර, ඔවුන් 'හොඳින් බැඳපල්ලා, හොඳින් අල්ලාගනිල්ලා' යැයි කියමින් නැගී සිටි බැවිනි. එබැවින් ඔවුනට මෙහි පින් කොටසක් නොදෙමු" යැයි ඔවුහු තීරණය කළහ. ඔවුහු තම නිවෙස්වලට ගොස් ඇතාට බත් පිඬු තිස් තුනක් හා තණ මිටි තිස් තුනක් ලබා දුන්හ. එය ඇතාගේ කුස පිරවීමට ප්‍රමාණවත් විය. ඉන්පසු ඔවුහු වනයට ගොස් ගස් කපා, කපාගත් දැව ඇතා ලවා කරත්ත මගට ගෙන්වා ගත්හ. ඉන්පසු ඔවුහු දැව හැඩගන්වමින් ශාලාවේ වැඩ ආරම්භ කළහ.

Maghassa gehe sujātā, sudhammā, cittā, nandāti catasso bhariyāyo ahesuṃ. Sudhammā vaḍḍhakiṃ pucchati – ‘‘tāta, ime sahāyā kālasseva gantvā sāyaṃ enti, kiṃ kammaṃ karontī’’ti? ‘‘Sālaṃ karonti, ammā’’ti. ‘‘Tāta, mayhampi sālāya pattiṃ katvā dehī’’ti. ‘‘Itthīhi apattikaṃ karomā’’ti ete vadantīti. Sā vaḍḍhakissa aṭṭha kahāpaṇe datvā ‘‘tāta, yena kenaci upāyena mayhaṃ pattikaṃ karohī’’ti āha. So ‘‘sādhu ammā’’ti vatvā puretaraṃ vāsipharasuṃ gahetvā gāmamajjhe ṭhatvā ‘‘kiṃ bho ajja imasmimpi kāle na nikkhamathā’’ti uccāsaddaṃ katvā ‘‘sabbe maggaṃ āruḷhā’’ti ñatvā ‘‘gacchatha tāva tumhe, mayhaṃ papañco atthī’’ti te [Pg.306] purato katvā aññaṃ maggaṃ āruyha kaṇṇikūpagaṃ rukkhaṃ chinditvā tacchetvā maṭṭhaṃ katvā āharitvā sudhammāya gehe ṭhapesi – ‘‘mayā dehīti vuttadivase nīharitvā dadeyyāsī’’ti.

මඝ මානවකයාගේ නිවෙසෙහි සුජාතා, සුධම්මා, චිත්තා සහ නන්දා යනුවෙන් භාර්යාවන් සිව්දෙනෙක් වූහ. සුධම්මා වඩුවාගෙන් මෙසේ ඇසුවාය: "දරුවා, මේ යහළුවන් උදෑසනම ගොස් සවස් වී පැමිණෙන්නේ කුමන කාර්යයක් කිරීමටද?" "මෑණියනි, ඔවුන් ශාලාවක් ඉදිකරති" යි වඩුවා කීවේය. "දරුවා, මටත් එම ශාලාවෙහි පින් කොටසක් ලබා දෙන්න" යැයි ඇය කීවාය. එවිට වඩුවා, "මෑණියනි, ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධ කර නොගෙන පින්කම් කිරීමට ඔවුහු පවසා ඇත" යැයි කීවේය. එවිට ඇය වඩුවාට අට කහාපණයක් දී, "දරුවා, කෙසේ හෝ උපක්‍රමයකින් මට මෙහි පින් කොටසක් හිමිකර දෙන්න" යැයි කීවාය. වඩුවා ද "යහපති මෑණියනි" යැයි පවසා, කලින්ම වෑය හා පොරව ගෙන ගම මැද සිට, "පින්වත්නි, අද මේ වේලාව වනතුරුත් ඔබලා වැඩට නොයන්නේ මන්ද?" යැයි මහ හඬින් කෑගසා, සියල්ලන්ම වැඩට ගිය බව දැනගෙන, "ඔබලා යන්න, මට සුළු ප්‍රමාදයක් ඇත" යැයි පවසා ඔවුන් ඉදිරියට යවා, වෙනත් මගකින් ගොස් මුදුන් ලීයක් (කන්නිකාවක්) සඳහා සුදුසු ගසක් කපා, එය මනාව හැඩගන්වා සිනිඳු කර, සුධම්මාගේ නිවසට ගෙන ගොස් තැබීය. "මා විසින් දෙන ලෙස පවසන දිනක මෙය පිටතට ගෙන ලබා දෙන්න" යැයි ඔහු ඇයට පැවසීය.

Atha niṭṭhite dabbasambhārakamme bhūmikammato paṭṭhāya cayabandhanathambhussāpana saṅghāṭayojana kaṇṇikamañcabandhanesu katesu so vaḍḍhakī kaṇṇikamañce nisīditvā catūhi disāhi gopānasiyo ukkhipitvā ‘‘bho ekaṃ pamuṭṭhaṃ atthī’’ti āha. Kiṃ bho pamuṭṭhaṃ, sabbameva tvaṃ pamussasīti. Imā bho gopānasiyo kattha patiṭṭhahissantīti? Kaṇṇikā nāma laddhuṃ vaṭṭatīti. Kuhiṃ bho idāni sakkā laddhunti? Kulānaṃ gehe sakkā laddhunti. Āhiṇḍantā pucchathāti. Te antogāmaṃ pavisitvā pucchitvā sudhammāya gharadvāre ‘‘imasmiṃ ghare kaṇṇikā atthī’’ti āhaṃsu. Sā ‘‘atthī’’ti āha. Handa mūlaṃ gaṇhāhīti. Mūlaṃ na gaṇhāmi, sace mama pattiṃ karotha, dassāmīti. Etha bho mātugāmassa pattiṃ na karoma, araññaṃ gantvā rukkhaṃ chindissāmāti nikkhamiṃsu.

දැව දඬු එක් රැස් කිරීමේ කටයුතු නිමවී, බිම සකස් කිරීමේ සිට බිත්ති බැඳීම, කුළුණු නැංවීම, බාල්ක හා පරාල සවි කිරීම සහ ශාලාවේ මුදුන බැඳීම දක්වා වැඩ අවසන් වෙද්දී, වඩුවා මුදුනේ සිට සතර දිශාවෙන්ම පරාල ඔසවා බලා, "පින්වත්නි, එක දෙයක් අමතක වී ඇත" යැයි කීවේය. "මිතුර, අමතක වූයේ කුමක්ද? ඔබ සියල්ලම අමතක කළෙහිද?" යි ඔවුහු ඇසූහ. "පින්වත්නි, මේ පරාල රැඳෙන්නේ කොතැනද? මේ සඳහා මුදුන් ලීයක් (කන්නිකාවක්) අවශ්‍යයි" යැයි වඩුවා කීවේය. "පින්වත්නි, දැන් එය කොහෙන් සොයා ගන්නද?" යැයි ඔවුන් ඇසූ විට, "යම් පවුලක නිවසකින් සොයා ගත හැකිය" යැයි වඩුවා කීවේය. "එසේ නම් සොයා බලා අසන්න" යැයි ඔවුන් කී විට, ඔවුහු ගම ඇතුළට ගොස් සොයා බලමින් සුධම්මාගේ නිවස අසලදී, "මේ නිවසේ මුදුන් ලීයක් තිබේද?" යැයි ඇසූහ. ඇය "තිබේ" යැයි කීවාය. "එසේ නම් මෙහි මිල ගන්න" යැයි ඔවුන් කී විට, ඇය "මම මිලක් නොගනිමි, ඉදින් මටද මෙහි පින් කොටසක් ලබා දෙන්නේ නම් මෙය දෙන්නෙමි" යැයි කීවාය. එවිට ඔවුන්, "පින්වත්නි, අපි ස්ත්‍රියකට මෙහි පින් කොටසක් නොදෙමු, නැවත වනයට ගොස් ගසක් කපා ගනිමු" යැයි පවසා එතැනින් නික්ම ගියහ.

Tato vaḍḍhakī ‘‘kiṃ na laddhā, tāta, kaṇṇikā’’ti pucchi. Te tamatthaṃ ārocayiṃsu. Vaḍḍhakī kaṇṇikamañce nisinnova ākāsaṃ ulloketvā ‘‘bho ajja nakkhattaṃ sundaraṃ, idaṃ aññaṃ saṃvaccharaṃ atikkamitvā sakkā laddhuṃ, tumhehi ca dukkhena ābhatā dabbasambhārā, te sakalasaṃvaccharena imasmiññeva ṭhāne pūtikā bhavissanti. Devaloke nibbattakāle tassāpi ekasmiṃ koṇe sālā hotu, āharatha na’’nti āha. Sāpi yāva te na puna āgacchanti, tāva kaṇṇikāya heṭṭhimatale ‘‘ayaṃ sālā sudhammā nāmā’’ti akkharāni chindāpetvā ahatena vatthena veṭhetvā ṭhapesi. Kammikā āgantvā – ‘‘āhara, re kaṇṇikaṃ, yaṃ hotu taṃ hotu. Tuyhampi pattiṃ karissāmā’’ti āhaṃsu. Sā nīharitvā ‘‘tātā, yāva aṭṭha vā soḷasa vā gopānasiyo na ārohanti, tāva imaṃ vatthaṃ mā nibbeṭhayitthā’’ti vatvā adāsi. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā gahetvā gopānasiyo āropetvāva vatthaṃ nibbeṭhesuṃ.

ඉන්පසු වඩුවා, "දරුවෙනි, මුදුන් ලීයක් (කන්නිකාවක්) සොයාගත නොහැකි වූවාද?"යි ඇසීය. ඔවුහු එම පුවත ඔහුට සැල කළහ. වඩුවා මුදුන් ලීය සවිකරන වේදිකාව මත හිඳගෙන අහස දෙස බලා මෙසේ කීවේය: "පින්වතුනි, අද නැකත ඉතා යහපත්ය. නැවත මෙවැනි නැකතක් උදා වන්නේ තවත් වසරක් ඉක්ම ගිය පසුවය. ඔබ සැම ඉතා දුකසේ ලී දඬු රැගෙන ආවාහුය. වසරක් පුරා මෙහි තිබුණහොත් මේ සියල්ල දිරාපත් වී යනු ඇත. එබැවින් ඇයටත් දෙව්ලොව උපදින කාලයේදී එක් කොනක ශාලාවක් හිමි වේවා! එබැවින් එම මුදුන් ලීය රැගෙන එන්න." ඔවුන් ආපසු එන්නට පෙර සුධම්මා නම් එම කාන්තාව මුදුන් ලීයේ යට පැත්තේ "මේ ශාලාව සුධම්මා නම් වේ" යනුවෙන් අකුරු කොටා, අලුත් වස්ත්‍රයකින් එය ඔතා තැබුවාය. වැඩකරන පිරිස පැමිණ "එම්බා සුධම්මාවනි, එම මුදුන් ලීය දෙන්න. යමක් වේ නම් එය සිදු වේවා, අපි ඔබටත් මෙහි පින් පවරන්නෙමු"යි කීහ. ඇය එය පිටතට ගෙනවුත්, "දරුවෙනි, පරාල අටක් හෝ දහසයක් සවිකරන තෙක් මෙම වස්ත්‍රය ලිහා නොදමන්න"යි පවසා එය ඔවුන්ට දුන්නාය. ඔවුහු "යහපතැයි" කියා එය පිළිගෙන, පරාල මත තබා සවිකිරීමෙන් පසු වස්ත්‍රය ලිහා දැමූහ.

Eko mahāgāmikamanusso uddhaṃ ullokento akkharāni disvā ‘‘kiṃ, bho, ida’’nti akkharaññuṃ manussaṃ pakkosāpetvā dassesi. So ‘‘sudhammā [Pg.307] nāma ayaṃ sālā’’ti āha. ‘‘Haratha, bho, mayaṃ ādito paṭṭhāya sālaṃ katvā nāmamattampi na labhāma, esā ratanamattena kaṇṇikarukkhena sālaṃ attano nāmena kāretī’’ti viravanti. Vaḍḍhakī tesaṃ viravantānaṃyeva gopānasiyo pavesetvā āṇiṃ datvā sālākammaṃ niṭṭhāpesi.

එක් ගම් ප්‍රධානියෙක් උඩ බැලූ කල එහි අකුරු දැක, "පින්වතුනි, මෙය කුමක්ද?"යි අසා අකුරු කියවිය හැකි අයකු ලවා එය කියෙව්වේය. ඔහු, "මේ ශාලාව 'සුධම්මා' නම් වේ"යි පැවසීය. එවිට මිනිස්සු, "පින්වතුනි, මෙය ඉවත් කරන්න. අපි මුල සිටම මේ ශාලාව ඉදි කළත් අපට නමක්වත් නැත. ඇය රියනක් පමණ වූ මුදුන් ලීයකින් මුළු ශාලාවම ඇගේ නමින් නම් කරගත්තාය"යි මොරගැසූහ. වඩුවා ඔවුන් එසේ මොරගසද්දීම පරාල ඇතුල් කර, ඇණ (සූචි) ගසා ශාලාවේ වැඩ නිම කළේය.

Sālaṃ tidhā vibhajiṃsu, ekasmiṃ koṭṭhāse issarānaṃ vasanaṭṭhānaṃ akaṃsu, ekasmiṃ duggatānaṃ, ekasmiṃ gilānānaṃ. Tettiṃsa janā tettiṃsa phalakāni paññapetvā hatthissa saññaṃ adaṃsu – ‘‘āgantuko āgantvā yassa atthate phalake nisīdati, taṃ gahetvā phalakasāmikasseva gehe patiṭṭhapehi. Tassa pādaparikammapiṭṭhiparikammakhādanīyabhojanīyasayanāni sabbāni phalakasāmikasseva bhāro bhavissatī’’ti. Hatthī āgatāgataṃ gahetvā phalakasāmikassa gehaṃ neti, so tassa taṃ divasaṃ kattabbaṃ karoti.

ඔවුහු එම ශාලාව කොටස් තුනකට බෙදූහ. එක් කොටසක් ප්‍රභූවරුන්ගේ වාසය සඳහා ද, එක් කොටසක් දිළිඳු අය සඳහා ද, තවත් කොටසක් රෝගීන් සඳහා ද වෙන් කළහ. තිස්තුන් දෙනා තිස්තුන් ලෑලි (අසුන්) පනවා ඇතෙකුට මෙසේ හුරු කළහ: "යම් ආගන්තුකයෙකු පැමිණ යමෙකුට අයත් අසුනක වාඩි වන්නේ නම්, ඔහුව එම අසුන අයිතිකරුගේ නිවසට රැගෙන යන්න. ඔහුගේ පාද පිරිමැදීම, පිට පිරිමැදීම, කෑයුතු බෝයුතු දේ සහ නවාතැන් යන මේ සියල්ල එම අසුනේ හිමිකරුගේ වගකීම වන්නේය." ඇතා පැමිණෙන සෑම ආගන්තුකයෙකුම අදාළ අසුන් හිමිකරුගේ නිවසට රැගෙන ගිය අතර, ඔහු එදින කළ යුතු සියලු සත්කාර කළේය.

Maghamāṇavo sālato avidūre ṭhāne koviḷārarukkhaṃ ropāpesi, mūle cassa pāsāṇaphalakaṃ atthari. Nandā nāmassa bhariyā avidūre pokkharaṇiṃ khaṇāpesi, cittā mālāvacche ropāpesi, sabbajeṭṭhikā pana ādāsaṃ gahetvā attabhāvaṃ maṇḍayamānāva vicarati. Magho taṃ āha – ‘‘bhadde, sudhammā, sālāya pattikā jātā, nandā pokkharaṇiṃ khaṇāpesi, cittā mālāvacche ropāpesi. Tava pana puññakammaṃ nāma natthi, ekaṃ puññaṃ karohi, bhadde’’ti sā ‘‘tvaṃ kassa kāraṇā karosi, nanu tayā kataṃ mayhamevā’’ti vatvā attabhāvamaṇḍanameva anuyuñjati.

මඝ මානවකයා ශාලාවට නුදුරු ස්ථානයක කෝවිලාර (කැබෙල්ල) ගසක් රෝපණය කර, එහි මුල ගල් තලාවක් ඇතිරිවීය. ඔහුගේ බිරිඳ වූ නන්දා නුදුරින් පොකුණක් කරවූවාය. චිත්තා මල් වතු වගා කළාය. නමුත් සියල්ලන්ටම වැඩිමහල් සුජාතා නම් බිරිඳ කණ්ණාඩියක් අතැතිව තමන් හැඩගැන්වෙමින්ම කාලය ගත කළාය. මඝ ඇයට මෙසේ කීවේය: "සොඳුරිය, සුධම්මා ශාලාවේ කොටස්කාරියක් වූවාය. නන්දා පොකුණක් කරවූවාය. චිත්තා මල් වගා කළාය. නමුත් ඔබට කිසිදු පින්කමක් නැත. එබැවින් යම් පින්කමක් කරන්න." එවිට ඇය, "ස්වාමීනි, ඔබ මෙය කරන්නේ කා වෙනුවෙන්ද? ඔබ කරන පින්කම් මටත් අයිති නොවේද?"යි පවසා තවදුරටත් තමන් හැඩගැන්වීමටම උත්සාහ කළාය.

Magho yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā tāvatiṃsabhavane sakko hutvā nibbatti, tepi tettiṃsa gāmikamanussā kālaṅkatvā tettiṃsa devaputtā hutvā tasseva santike nibbattā. Sakkassa vejayanto nāma pāsādo satta yojanasatāni uggacchi, dhajo tīṇi yojanasatāni uggacchi, koviḷārarukkhassa nissandena samantā tiyojanasataparimaṇḍalo pañcadasayojanapariṇāhakkhandho pāricchattako nibbatti, pāsāṇaphalakassa [Pg.308] nissandena pāricchattakamūle saṭṭhiyojanikā paṇḍukambalasilā nibbatti. Sudhammāya kaṇṇikarukkhassa nissandena tiyojanasatikā sudhammā devasabhā nibbatti. Nandāya pokkharaṇiyā nissandena paññāsayojanā nandā nāma pokkharaṇī nibbatti. Cittāya mālāvacchavatthunissandena saṭṭhiyojanikaṃ cittalatāvanaṃ nāma uyyānaṃ nibbatti.

මඝ මානවකයා ආයුෂ අවසානයේ කළුරිය කර තව්තිසා භවනයෙහි සක් දෙවිඳුව ඉපදුණේය. ඒ තිස්තුන් දෙනා ද මියගොස් දෙවිවරුන් වී ඔහු සමීපයෙහිම උපන්නෝය. සක් දෙවිඳුන්ගේ වෛජයන්ත නම් ප්‍රාසාදය යොදුන් හත්සීයක් උසට නැඟුණි. එහි ධජය යොදුන් තුන්සීයක් උස විය. කෝවිලාර වෘක්ෂය රෝපණය කිරීමේ පිනෙන් වටප්‍රමාණය යොදුන් තුන්සීයක් වූ ද, කඳෙහි වටප්‍රමාණය යොදුන් පහළොවක් වූ ද පරසතු රුක පහළ විය. ගල් තලාව ඇතිරවීමේ පිනෙන් පරසතු රුක් මුල යොදුන් හැටක් දිගැති පණ්ඩුකම්බල ශෛලාසනය පහළ විය. සුධම්මා විසින් කරවන ලද මුදුන් ලීයේ පිනෙන් යොදුන් තුන්සීයක් විශාල 'සුධම්මා' නම් දිව්‍ය සභාව පහළ විය. නන්දා කරවූ පොකුණේ පිනෙන් යොදුන් පනහක් වූ 'නන්දා' නම් පොකුණ පහළ විය. චිත්තා විසින් කරන ලද මල් වතු වගාවේ පිනෙන් යොදුන් හැටක් වූ 'චිත්තලතා' නම් උයන පහළ විය.

Sakko devarājā sudhammāya devasabhāya yojanike suvaṇṇapallaṅke nisinno tiyojanike setacchatte dhāriyamāne tehi devaputtehi tāhi devakaññāhi aḍḍhatiyāhi nāṭakakoṭīhi dvīsu devalokesu devatāhi ca parivārito mahāsampattiṃ olokento tā tisso itthiyo disvā ‘‘imā tāva paññāyanti, sujātā kuhi’’nti olokento ‘‘ayaṃ mama vacanaṃ akatvā girikandarāya bakasakuṇikā hutvā nibbattā’’ti disvā devalokato otaritvā tassā santikaṃ gato. Sā disvāva sañjānitvā adhomukhā jātā. ‘‘Bāle, idāni kiṃ sīsaṃ na ukkhipasi? Tvaṃ mama vacanaṃ akatvā attabhāvameva maṇḍayamānā vītināmesi. Sudhammāya ca nandāya ca cittāya ca mahāsampatti nibbattā, ehi amhākaṃ sampattiṃ passā’’ti devalokaṃ netvā nandāya pokkharaṇiyā pakkhipitvā pallaṅke nisīdi.

සක් දෙවිඳුන් සුධම්මා දිව්‍ය සභාවෙහි යොදුනක් විශාල රන් පලඟක් මත හිඳ, යොදුන් තුනක් විශාල සේසතක් යට, එම දෙවිවරුන්ගෙන් හා දිව්‍ය අප්සරාවන්ගෙන් ද, කෝටි දෙකහමාරක් වූ නාට්‍ය කණ්ඩායම්වලින් ද, දෙලොවක දෙවියන්ගෙන් ද පිරිවරන ලදුව මහත් වූ සම්පත් බලමින් සිටියේය. එවිට එම කාන්තාවන් තිදෙනා දැක, "මොවුන් මෙහි පෙනෙන්නට සිටිති, සුජාතාව කොහිද?"යි සොයා බැලීය. "ඇය මාගේ වචනය නොඅසා කඳු ගුහාවක කොක් පැටියෙකු වී ඉපදී ඇතැයි" දැක, දෙව්ලොවින් බැස ඇය වෙත ගියේය. ඇය ඔහු දැක හඳුනාගෙන ලැජ්ජාවෙන් හිස පහත් කරගත්තාය. "අඥාන තැනැත්තිය, දැන් හිස ඔසවන්නේ නැත්තේ ඇයි? ඔබ මාගේ වචනය නොඅසා තමන් හැඩගැන්වීමටම කාලය වැය කළාය. සුධම්මා, නන්දා සහ චිත්තා යන තිදෙනාට මහත් වූ සම්පත් ලැබී ඇත. එන්න, අපේ සම්පත් දෙස බලන්න"යි පවසා ඇයව දෙව්ලොවට රැගෙන ගොස්, නන්දා පොකුණෙන් නහවා, ආසනයක වාඩි කරවීය.

Nāṭakitthiyo ‘‘kuhiṃ gatattha, mahārājā’’ti pucchiṃsu. So anārocetukāmopi tāhi nippīḷiyamāno ‘‘sujātāya santika’’nti āha. Kuhiṃ nibbattā, mahārājāti? Kandarapādeti. Idāni kuhinti? Nandāpokkharaṇiyaṃ me vissaṭṭhāti. Etha, bho, amhākaṃ ayyaṃ passāmāti sabbā tattha agamaṃsu. Sā pubbe sabbajeṭṭhikā hutvā tā avamaññittha. Idāni tāpi taṃ disvā – ‘‘passatha, bho amhākaṃ ayyāya mukhaṃ kakkaṭakavijjhanasūlasadisa’’ntiādīni vadantiyo keḷiṃ akaṃsu. Sā ativiya aṭṭiyamānā sakkaṃ devarājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, imāni suvaṇṇarajatamaṇivimānāni vā nandāpokkharaṇī vā mayhaṃ kiṃ karissati, jātibhūmiyeva mahārāja sattānaṃ sukhā, maṃ tattheva kandarapāde vissajjehī’’ti. Sakko taṃ tattha vissajjetvā ‘‘mama vacanaṃ karissasī’’ti āha. Karissāmi, mahārājāti. Pañca sīlāni gahetvā akhaṇḍāni katvā rakkha, katipāhena taṃ etāsaṃ jeṭṭhikaṃ karissāmīti. Sā tathā akāsi.

නළඟනෝ “මහාරාජාණන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ කොහි වැඩියෙහිද?” යි ඇසූහ. ඔහු (ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා) එය පැවසීමට අකමැති වුවද, ඔවුන් විසින් බල කරනු ලැබූ හෙයින් “සුජාතාව වෙත ගියෙමි” යි පැවසීය. “මහාරාජාණන් වහන්ස, ඇය කොහි උපන්නීද?” “කඳු බෑවුමක (ගිරි කුහරයක) පාමුලය.” “දැන් ඇය කොහිද?” “මම ඇයව නන්දා පොකුණෙහි අතහැරියෙමි.” “පින්වතුනි, එන්න, අපේ ස්වාමි දියණිය බලමු” යි කියා සියලු දෙනාම එහි ගියහ. ඇය පෙර ආත්මයෙහි ඔවුන් සැමට වඩා ජ්‍යෙෂ්ඨ බිරිඳ වී සිටියදී ඔවුන්ට අවඥා කළාය. දැන් ඇයව දුටු ඔවුන්, “බලන්න පින්වතුනි, අපේ ස්වාමි දියණියගේ මුඛය (හොට) කකුළුවන් විදින ඉදිකටුවක් බඳුය” යි ආදී වශයෙන් පවසමින් ඇයට සරදම් කළහ. ඇය අතිශයින් පීඩාවට පත්ව ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට මෙසේ පැවසුවාය: “මහාරාජාණන් වහන්ස, මේ රන් රිදී මැණික් විමන් වලින් හෝ නන්දා පොකුණෙන් මට ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? මහාරාජාණන් වහන්ස, සත්වයන්ට තමන් උපන් බිම සැපදායකය. මාව එතැනටම, ඒ කඳු බෑවුමටම ගෙන ගොස් අත්හරින්න.” ශක්‍රයා ඇයව එහි අත්හැර, “ඔබ මාගේ වචනය පිළිපදින්නෙහිද?” යි ඇසීය. “මහාරාජාණන් වහන්ස, මම පිළිපදින්නෙමි” යි ඇය පිළිතුරු දුන්නාය. “පංච සීලය සමාදන් වී එය නොකඩා ආරක්ෂා කරන්න, දින කිහිපයකින් මම ඔබව මොවුන්ගේ ප්‍රධානියා කරන්නෙමි” යි ඔහු පැවසීය. ඇය එසේම කළාය.

Sakko [Pg.309] katipāhassa accayena ‘‘sakkā nu kho sīlaṃ rakkhitu’’nti gantvā maccharūpena uttānako hutvā tassā purato udakapiṭṭhe osarati, sā ‘‘matamacchako bhavissatī’’ti gantvā sīse aggahesi. Maccho naṅguṭṭhaṃ cālesi. Sā ‘‘jīvati maññe’’ti udake vissajjesi. Sakko ākāse ṭhatvā ‘‘sādhu, sādhu, rakkhasi sikkhāpadaṃ, evaṃ taṃ rakkhamānaṃ katipāheneva nāṭakānaṃ jeṭṭhikaṃ karissāmī’’ti āha. Tassāpi pañca vassasatāni āyu ahosi. Ekadivasampi udarapūraṃ nālatthaṃ, sukkhitvā parisukkhitvā milāyamānāpi sīlaṃ akhaṇḍetvā kālaṅkatvā bārāṇasiyaṃ kumbhakāragehe nibbatti.

ශක්‍රයා දින කිහිපයකට පසු “ඇයට සීලය රැකීමට හැකිදැයි” බැලීම සඳහා ගොස්, මළ මත්ස්‍යයෙකුගේ වෙසින් ජලය මතුපිට උඩුබැලි අතට පාවෙමින් සිටියේය. ඇය “මේ මැරුණු මත්ස්‍යයෙකි” යි සිතා ගොස් හිසෙන් අල්ලා ගත්තාය. මත්ස්‍යයා වලිගය සෙලවීය. “මොහු ජීවතුන් අතර යැයි සිතමි” කියා ඇය ඔහුව ජලයට මුදා හැරියාය. ශක්‍රයා අහසේ සිට “සාදු, සාදු, ඔබ ශික්ෂා පදය රකින්නෙහිය. මෙසේ සීලය රකින්නා වූ ඔබව නොබෝ දිනකින් නළඟනන්ගේ ප්‍රධානියා කරන්නෙමි” යි පැවසීය. ඇගේ ආයුෂ අවුරුදු පන්සියයක් විය. ඇයට එක දවසක්වත් කුස පිරෙන්නට ආහාරයක් නොලැබුණද, පීඩාවට පත්ව වැහැරී ගියද, සීලය නොකඩා මිය ගොස් බරණැස් නුවර කුඹල් ගෙදරක උපන්නාය.

Sakko ‘‘kuhiṃ nibbattā’’ti olokento disvā ‘‘tato idha ānetuṃ na sakkā, jīvitavuttimassā dassāmī’’ti suvaṇṇaeḷālukānaṃ yānakaṃ pūretvā majjhe gāmassa mahallakavesena nisīditvā ‘‘eḷālukāni gaṇhathā’’ti ukkuṭṭhimakāsi. Samantā gāmavāsikā āgantvā ‘‘dehi, tātā’’ti āhaṃsu. Ahaṃ sīlarakkhakānaṃ demi, tumhe sīlaṃ rakkhathāti. Tāta mayaṃ sīlaṃ nāma kīdisantipi na jānāma, mūlena dehīti. ‘‘Sīlarakkhakānaṃyeva dammī’’ti āha. ‘‘Etha, re kosi ayaṃ eḷālukamahallako’’ti sabbe nivattiṃsu.

ශක්‍රයා “ඇය කොහි උපන්නීදැයි” පිරික්සද්දී ඇය දැක, “ඇයව එතැනින් මෙහි (දෙව්ලොවට) ගෙන ඒමට නොහැකිය, ඇයට ජීවිකාව සඳහා සම්පතක් දෙන්නෙමි” යි සිතා, රන් කැකිරි වලින් රියක් පුරවා මහල්ලෙකුගේ වෙසින් ගම මැදට ගොස් “කැකිරි ගන්න” යැයි හඬ නැඟීය. අවට ගම්වැසියෝ අවුත් “පියාණෙනි, අපට දෙන්න” යි කීහ. “මම දෙන්නේ සිල් රකින්නන්ට පමණි, ඔබලා සිල් රකින්නේද?” යි ඔහු ඇසීය. “පියාණෙනි, අපි සීලය යනු කුමක්දැයි නොදනිමු, අපට මිලට දෙන්න” යි ඔවුහු කීහ. “සිල් රකින්නන්ටම පමණක් දෙන්නෙමි” යි ඔහු පැවසීය. “එම්බල, මේ කැකිරි විකුණන මහල්ලා කවුද?” යි පවසමින් සියල්ලෝම හැරී ගියහ.

Sā dārikā pucchi – ‘‘amma, tumhe eḷālukatthāya gatā tucchahatthāva āgatā’’ti. Kosi, amma, eḷālukamahallako ‘‘ahaṃ sīlarakkhakānaṃ dammī’’ti vadati, nūnimassa dārikā sīlaṃ khāditvā vattanti, mayaṃ sīlameva na jānāmāti. Sā ‘‘mayhaṃ ānītaṃ bhavissatī’’ti gantvā ‘‘eḷālukaṃ, tāta, dehī’’ti āha. ‘‘Tvaṃ sīlāni rakkhasi ammā’’ti? ‘‘Āma, tāta rakkhāmī’’ti. Idaṃ mayā tuyhameva ābhatanti gehadvāre yānena saddhiṃ ṭhapetvā pakkāmi. Sāpi yāvajīvaṃ sīlaṃ rakkhitvā cavitvā vepacittiasurassa dhītā hutvā nibbatti. Sīlanissandena pāsādikā ahosi. So ‘‘dhītuvivāhamaṅgalaṃ karissāmī’’ti asure sannipātesi.

ඒ දැරිය ඇසුවාය: “මෑණියනි, ඔබලා කැකිරි සඳහා ගොස් හිස් අතින්ම ආවෙහිද?” “දුව, ඒ කැකිරි මහල්ලා ‘මම සිල් රකින්නන්ට දෙමි’ යි පවසයි, ඒ මහල්ලාගේ දූවරු සීලය අනුභව කරමින් ජීවත් වෙනවා විය යුතුය, අපි නම් සීලය යනු කුමක්දැයි නොදනිමු” යි ඔවුහු පැවසූහ. “එය මටම ගෙන ආ දෙයක් විය යුතුය” යි සිතූ ඇය ඔහු වෙත ගොස් “පියාණෙනි, මට කැකිරි දෙන්න” යි කීවාය. “දුව, ඔබ සීලය රකින්නෙහිද?” “එසේය පියාණෙනි, මම රකින්නෙමි.” “මෙය මා ඔබ උදෙසාම ගෙන ආ දෙයකි” යි පවසා රියත් සමඟම එය ඇගේ ගෙදොර තබා ඔහු නික්ම ගියේය. ඇයද ජීවිතාන්තය දක්වා සීලය රැක මියගොස් වේපචිත්ති අසුරයාගේ දියණිය වී උපන්නාය. සීලයේ ආනිශංසයෙන් ඇය අතිශයින්ම ප්‍රසාදජනක (රූමත්) වූවාය. “දියණියගේ විවාහ මංගල්‍යය පවත්වන්නෙමි” යි පවසා අසුරයා අසුරයන් රැස් කරවීය.

Sakko ‘‘kuhiṃ nibbattā’’ti olokento ‘‘asurabhavane nibbattā, ajjassā vivāhamaṅgalaṃ karissantī’’ti disvā ‘‘idāni yaṃkiñci katvā ānetabbā mayā’’ti asuravaṇṇaṃ nimminitvā gantvā asurānaṃ antare aṭṭhāsi. ‘‘Tava [Pg.310] sāmikaṃ vadehī’’ti tassā hatthe pitā pupphadāmaṃ adāsi ‘‘yaṃ icchasi, tassūpari khipāhī’’ti. Sā olokentī sakkaṃ disvā pubbasannivāsena sañjātasinehā ‘‘ayaṃ me sāmiko’’ti tassūpari dāmaṃ khipi. So taṃ bāhāya gahetvā ākāse uppati, tasmiṃ khaṇe asurā sañjāniṃsu. Te ‘‘gaṇhatha, gaṇhatha, jarasakkaṃ, veriko amhākaṃ, na mayaṃ etassa dārikaṃ dassāmā’’ti anubandhiṃsu. Vepacitti pucchi ‘‘kenāhaṭā’’ti? ‘‘Jarasakkena mahārājā’’ti. ‘‘Avasesesu ayameva seṭṭho, apethā’’ti āha. Sakko naṃ netvā aḍḍhatiyakoṭināṭakānaṃ jeṭṭhikaṭṭhāne ṭhapesi. Sā sakkaṃ varaṃ yāci – ‘‘mahārāja, mayhaṃ imasmiṃ devaloke mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā natthi, yattha yattha gacchasi, tattha tattha maṃ gahetvāva gaccha mahārājā’’ti. Sakko ‘‘sādhū’’ti paṭiññaṃ adāsi.

ශක්‍රයා “ඇය කොහි උපන්නීදැයි” බලද්දී ඇය අසුර භවනයෙහි උපන් බවත්, එදින ඇගේ විවාහ මංගල්‍යය පවත්වන බවත් දැක, “දැන් මා විසින් කුමන ක්‍රමයකින් හෝ ඇයව ගෙන ආ යුතුය” යි සිතා, අසුර වෙසක් මවාගෙන අසුරයන් අතරට ගියේය. “ඔබේ ස්වාමියා තෝරාගන්න” යි පවසා පියා ඇගේ අතට මල් මාලයක් දී, “ඔබ කැමති කෙනෙකුගේ කරට මෙය දමන්න” යි කීවේය. ඇය බලද්දී ශක්‍රයා දැක, පෙර භවයන්හි එකට විසූ සෙනෙහස නිසා “මොහු මගේ ස්වාමියාය” යි පවසා ඔහුට මල් මාලය දැමුවාය. ඔහු ඇයව අතින් අල්ලාගෙන අහසට පැන නැඟීය. ඒ මොහොතේ අසුරයෝ කරුණු වටහා ගත්හ. “අල්ලාගනිව්, අල්ලාගනිව්, මේ නාකි ශක්‍රයා අපේ සතුරාය, අපි මොහුට දියණිය නොදෙමු” යි පවසමින් ලුහුබැඳ ගියහ. වේපචිත්ති ඇසීය: “කවුද ඇයව ගෙන ගියේ?” “මහාරාජාණන් වහන්ස, ඒ නාකි ශක්‍රයාය” යි ඔවුහු කීහ. “අන් සියල්ලන්ට වඩා මොහුම ශ්‍රේෂ්ඨය, ඉවත් වන්න” යි ඔහු පැවසීය. ශක්‍රයා ඇයව ගෙන ගොස් නළඟනන් කෝටි දෙකහමාරකට අධිපති නායිකාව ලෙස පත් කළේය. ඇය ශක්‍රයාගෙන් වරයක් ඉල්ලුවාය: “මහාරාජාණන් වහන්ස, මේ දෙව්ලොව මට මවක, පියෙකු, සහෝදරයෙකු හෝ සහෝදරියක නැත. මහාරාජාණන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ යන යන තැන මාවද කැඳවාගෙන යන්න.” ශක්‍රයා “යහපතක්” යැයි පවසා පොරොන්දු විය.

Evaṃ macalagāmake maghamāṇavakālato paṭṭhāya visuddhabhāvamassa sampassanto bhagavā ‘‘dīgharattaṃ visuddho kho ayaṃ yakkho’’ti āha. Atthasañhitanti atthanissitaṃ kāraṇanissitaṃ.

මෙසේ මචල ග්‍රාමයේ මඝ මානවක වූ කාලයේ සිට ඇගේ ඒ පිරිසිදු භාවය දකිමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මේ යක්ෂයා (දේවතාවා) බොහෝ කලක සිට පිරිසිදු අයෙකි” යි වදාළ සේක. “අත්ථසංහිත” යනු අර්ථයට (යහපතට) හෙවත් සැපයට හේතු වන කරුණු හා බැඳුණු යන්නයි.

Pañhaveyyākaraṇavaṇṇanā

ප්‍රශ්න ව්‍යාකරණ වර්ණනාව (ප්‍රශ්න විසඳීමේ විස්තරය)

357. Kiṃ saṃyojanāti kiṃ bandhanā, kena bandhanena baddhā hutvā. Puthukāyāti bahujanā. Averāti appaṭighā. Adaṇḍāti āvudhadaṇḍadhanadaṇḍavinimuttā. Asapattāti apaccatthikā. Abyāpajjāti vigatadomanassā. Viharemu averinoti aho vata kenaci saddhiṃ averino vihareyyāma, katthaci kopaṃ na uppādetvā accharāya gahitakaṃ jaṅghasahassena saddhiṃ paribhuñjeyyāmāti dānaṃ datvā pūjaṃ katvā ca patthayanti. Iti ca nesaṃ hotīti evañca nesaṃ ayaṃ patthanā hoti. Atha ca panāti evaṃ patthanāya satipi.

357. “කිං සංයෝජනා” යනු කවර බන්ධනයන්ගෙන්ද, කුමන බැඳීමකින් බැඳී සිටින්නේද යන්නයි. “පුථුකායා” යනු බහුජනයා හෙවත් ලෝක සත්වයායි. “අවේරා” යනු ක්‍රෝධ රහිත වීමයි. “අදණ්ඩා” යනු අවි ආයුධ දඬුවම් හා දේපළ දඬුවම් වලින් තොර වීමයි. “අසපත්තා” යනු සතුරන් රහිත වීමයි. “අබ්‍යාපජ්ජා” යනු දොම්නසින් තොර වීමයි. “විරහේමු අවේරිනෝ” යනු “අහෝ, යමෙකු සමඟ වෛරයකින් තොරව වසන්නෙමු නම්, කොතැනකවත් ක්‍රෝධයක් ඇති කර නොගෙන ඇඟිලි ගැසීමකින් ගත් ආහාරය (හිඟමනින් ලත් ආහාරය) දහසක් මිනිසුන් සමඟ එක්ව අනුභව කරන්නෙමු නම් කෙතරම් යහපත්ද?” යි සිතා දන් දී පූජාවන් පවත්වා ප්‍රාර්ථනා කරති. “ඉති ච නේසං හෝති” යනු ඔවුන්ගේ ඒ ප්‍රාර්ථනාව මෙසේ වෙයි යන්නයි. “අථ ච පන” යනු මෙවැනි ප්‍රාර්ථනාවක් තිබුණද යන්නයි.

Issāmacchariyasaṃyojanāti parasampattikhīyanalakkhaṇā issā, attasampattiyā parehi sādhāraṇabhāvassa asahanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ, issā ca macchariyañca saṃyojanaṃ etesanti issāmacchariyasaṃyojanā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana issāmacchariyāni abhidhamme vuttāneva.

“ඉස්සාමච්ඡරියසංයෝජනා” යනු අනුන්ගේ සම්පත් විනාශ වේවායි සිතන ඊර්ෂ්‍යාව සහ තමන්ගේ සම්පත් අනුන් සමඟ බෙදා ගැනීමට ඇති අකමැත්ත වන මසුරුකමයි. ඊර්ෂ්‍යාව සහ මසුරුකම සංයෝජන (බැඳීම්) වන හෙයින් “ඉස්සාමච්ඡරිය සංයෝජන” නම් වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් ඊර්ෂ්‍යාව සහ මසුරුකම ගැන අභිධර්මයෙහි දක්වා ඇත.

Āvāsamacchariyena [Pg.311] panettha yakkho vā peto vā hutvā tasseva āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā vicarati. Kulamacchariyena tasmiṃ kule aññesaṃ dānādīni karonte disvā ‘‘bhinnaṃ vatidaṃ kulaṃ mamā’’ti cintayato lohitampi mukhato uggacchati, kucchivirecanampi hoti, antānipi khaṇḍākhaṇḍāni hutvā nikkhamanti. Lābhamacchariyena saṅghassa vā gaṇassa vā santake lābhe maccharāyitvā puggalikaparibhogena paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbattati. Sarīravaṇṇaguṇavaṇṇamacchariyena pana pariyattidhammamacchariyena ca attanova vaṇṇaṃ vaṇṇeti, na paresaṃ vaṇṇaṃ, ‘‘kiṃ vaṇṇo eso’’ti taṃ taṃ dosaṃ vadanto pariyattiñca kassaci kiñci adento dubbaṇṇo ceva eḷamūgo ca hoti.

මෙහිදී ආවාස මච්ඡරිය (වාසස්ථානය පිළිබඳ මසුරුකම) හේතුවෙන් යක්ෂයෙකු හෝ ප්‍රේතයෙකු වී, එම ආවාසයේම කසළ තම හිසින් උසුලාගෙන ඇවිදියි. කුල මච්ඡරිය (කුලය පිළිබඳ මසුරුකම) නිසා, එම කුලයට අයත් දායකයන් අන් අයට දන් දීම ආදිය කරනු දැක, 'මාගේ මේ කුලය දැන් බිඳී ගියේය'යි සිතන්නාගේ මුවින් ලේ පිටවෙයි, පාචනය ඇතිවෙයි, බඩවැල් පවා කැබලි වී පිටතට එයි. ලාභ මච්ඡරිය (ප්‍රත්‍ය ලාභ පිළිබඳ මසුරුකම) නිසා සංඝයාට හෝ ගණයට අයත් ලාභයන් කෙරෙහි මසුරුකම් කොට, ඒවා පෞද්ගලික පරිභෝජනය සඳහා යොදාගෙන, යක්ෂයෙකු, ප්‍රේතයෙකු හෝ මහා පිඹුරෙකු වී උපත ලබයි. ශරීර වර්ණ මච්ඡරිය, ගුණ වර්ණ මච්ඡරිය සහ පර්යාප්ති ධර්ම මච්ඡරිය නිසා තම ගුණම වර්ණනා කරයි, අනුන්ගේ ගුණ වර්ණනා නොකරයි. 'මොහුගේ වර්ණය කුමක්ද?' කියා ඒ ඒ දොස් පවසමින්, පර්යාප්ති ධර්මය ද කිසිවෙකුට හෝ ස්වල්පයක්වත් උගන්වන්නේ නැත. එවැනි පුද්ගලයා විරූපී පෙනුමෙන් යුක්ත වන අතර මුඛයෙන් කෙළ වැගිරෙන ගොළු අයෙකු බවට පත්වෙයි.

Apica āvāsamacchariyena lohagehe paccati. Kulamacchariyena appalābho hoti. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati. Vaṇṇamacchariyena bhave nibbattassa vaṇṇo nāma na hoti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattati. Idaṃ pana issāmacchariyasaṃyojanaṃ sotāpattimaggena pahīyati. Yāva taṃ nappahīyati, tāva devamanussā averatādīni patthayantāpi verādīhi na parimuccantiyeva.

තවද, ආවාස මච්ඡරිය නිසා ලෝහ ගුහාවක (නිරයක) පැසෙයි. කුල මච්ඡරිය නිසා අල්ප ලාභ ඇති අයෙකු වෙයි. ලාභ මච්ඡරිය නිසා ගූථ නිරයෙහි උපදියි. වර්ණ මච්ඡරිය නිසා යම් භවයක උපත ලැබුවද ඔහුට කීර්තියක් හෝ රූප සෝභාවත් බවක් නැත. ධර්ම මච්ඡරිය නිසා කුක්කුළ නිරයෙහි උපදියි. මේ ඊර්ෂ්‍යා සහ මසුරුකම් යන සංයෝජන සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කරනු ලබයි. එම ඊර්ෂ්‍යා මසුරුකම් යම්තාක් ප්‍රහීණ නොවේද, ඒ තාක් කල් දේව-මනුෂ්‍යයෝ වෛරී නොවන බව ආදිය ප්‍රාර්ථනා කළද, වෛරය ආදියෙන් මිදිය නොහැක්කෝම වෙති.

Tiṇṇā mettha kaṅkhāti etasmiṃ pañhe mayā tumhākaṃ vacanaṃ sutvā kaṅkhā tiṇṇāti vadati, na maggavasena tiṇṇakaṅkhataṃ dīpeti. Vigatā kathaṃkathāti idaṃ kathaṃ, idaṃ kathanti ayampi kathaṃkathā vigatā.

'මෙහි සැකය ඉක්මවන ලද්දේය' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ: මෙම ප්‍රශ්නය සම්බන්ධයෙන් ඔබ වහන්සේගේ වචනය අසා මාගේ සැකය ඉක්මවා ගියේය යන්නයි. මාර්ග ඥානයෙන් සැකය දුරු කිරීමක් මෙයින් අදහස් නොවේ. 'කතංකතා' හෙවත් 'මෙය කෙසේද? මෙය කෙසේද?' යන සැකය දුරු වූ බැවින් 'විගතා කතංකතා' (කෙසේද යන කතාව පහවිය) යැයි කියනු ලැබේ.

358. Nidānādīni vuttatthāneva. Piyāppiyanidānanti piyasattasaṅkhāranidānaṃ macchariyaṃ, appiyasattasaṅkhāranidānā issā. Ubhayaṃ vā ubhayanidānaṃ. Pabbajitassa hi saddhivihārikādayo, gahaṭṭhassa puttādayo hatthiassādayo vā sattā piyā honti keḷāyitā mamāyitā, muhuttampi te apassanto adhivāsetuṃ na sakkoti. So aññaṃ tādisaṃ piyasattaṃ labhantaṃ disvā issaṃ karoti. ‘‘Iminā amhākaṃ kiñci kammaṃ atthi, muhuttaṃ tāva naṃ dethā’’ti tameva aññehi yācito ‘‘na sakkā dātuṃ, kilamissati vā ukkaṇṭhissati vā’’tiādīni vatvā macchariyaṃ karoti. Evaṃ tāva ubhayampi piyasattanidānaṃ hoti. Bhikkhussa pana pattacīvaraparikkhārajātaṃ, gahaṭṭhassa vā alaṅkārādiupakaraṇaṃ piyaṃ hoti manāpaṃ, so aññassa [Pg.312] tādisaṃ uppajjamānaṃ disvā ‘‘aho vatassa evarūpaṃ na bhaveyyā’’ti issaṃ karoti, yācito vāpi ‘‘mayampetaṃ mamāyantā na paribhuñjāma, na sakkā dātu’’nti macchariyaṃ karoti. Evaṃ ubhayampi piyasaṅkhāranidānaṃ hoti. Appiye pana te vuttappakāre satte ca saṅkhāre ca labhitvā sacepissa te amanāpā honti, tathāpi kilesānaṃ viparītavuttitāya ‘‘ṭhapetvā maṃ ko añño evarūpassa lābhī’’ti issaṃ vā karoti, yācito tāvakālikampi adadamāno macchariyaṃ vā karoti. Evaṃ ubhayampi appiyasattasaṅkhāranidānaṃ hoti.

358. නිදාන ආදියෙහි අර්ථ පෙර කී පරිදිමය. ප්‍රිය-අප්‍රිය නිදාන යනු: මසුරුකම ප්‍රිය සත්ත්වයන් සහ සංස්කාරයන් නිදාන (හේතුව) කොට පවතී; ඊර්ෂ්‍යාව අප්‍රිය සත්ත්වයන් සහ සංස්කාරයන් නිදාන කොට පවතී. එසේත් නැතිනම් මේ දෙකම දෙකටම හේතු වේ. පැවිද්දෙකුට සද්ධිවිහාරිකයන් ආදී සත්ත්වයෝද, ගිහියෙකුට පුත්‍රයන් ආදීන් හෝ ඇත් අස්සන් ආදී සත්ත්වයෝද ප්‍රිය වෙති, ආදරයෙන් රකිනා ලද්දෝ වෙති, 'මගේය' කියා මමත්වයෙන් ගන්නා ලද්දෝ වෙති. මොහොතක්වත් ඔවුන් නොදැක සිටීමට ඔහුට නොහැකිය. ඔහු තමා මෙන් එවැනි ප්‍රිය සත්ත්වයෙකු ලබන වෙනත් අයෙකු දැක ඊර්ෂ්‍යා කරයි. අන් අයෙකු පැමිණ එම ප්‍රිය පුද්ගලයා ඉල්ලා සිටි විට, 'මොහුගෙන් අපට යම් වැඩක් ඇත, මොහොතක් ලබා දෙන්න' කීවද, 'දීමට නොහැකිය, ඔහු වෙහෙසට පත්වනු ඇත, හෝ ඔහුට එය එපා වනු ඇත' ආදිය පවසා මසුරුකම කරයි. මෙසේ ප්‍රිය සත්ත්වයන් නිදාන කොට මේ දෙකම උපදියි. භික්ෂුවකට පාත්‍ර සිවුරු ආදී පිරිකරද, ගිහියෙකුට අබරණ ආදී උපකරණද ප්‍රිය මනාප වෙයි. ඔහු අන් අයෙකුට එවැනි දෙයක් ලැබෙනු දැක 'අහෝ! මොහුට මෙවැනි දෙයක් නොලැබේවා'යි ඊර්ෂ්‍යා කරයි. යම් අයෙකු එය ඉල්ලා සිටි විට 'අපිත් මෙය ආදරයෙන් සලකන බැවින් පරිහරණය නොකරමු, එබැවින් දිය නොහැකිය'යි පවසා මසුරුකම කරයි. මෙසේ ප්‍රිය සංස්කාරයන් නිදාන කොට මේ දෙකම උපදියි. අප්‍රිය දේ සම්බන්ධයෙන් නම්, පෙර කී සත්ත්වයන් හෝ සංස්කාරයන් තමාට ලැබුණු විට ඒවා අමනාප වුවද, කෙලෙසුන්ගේ විපරීත ස්වභාවය නිසා, 'මා හැර වෙනත් කවුද මෙවැනි දෙයක් ලබන්නේ?' කියා ඊර්ෂ්‍යා කරයි. තාවකාලිකව හෝ පරිහරණයට ඉල්ලූ විට නොදී මසුරුකම් කරයි. මෙසේ අප්‍රිය සත්ත්ව-සංස්කාරයන් නිදාන කොටද මේ දෙකම උපදියි.

Chandanidānanti ettha pariyesanachando, paṭilābhachando, paribhogachando, sannidhichando, vissajjanachandoti pañcavidho chando.

ඡන්ද නිදාන යන්නෙහි: පර්යේෂණ ඡන්දය, ප්‍රතිලාභ ඡන්දය, පරිභෝග ඡන්දය, සන්නිධි ඡන්දය සහ විස්සජ්ජන ඡන්දය යැයි ඡන්දය පස් වැදෑරුම් වේ.

Katamo pariyesanachando? Idhekacco atitto chandajāto rūpaṃ pariyesati, saddaṃ. Gandhaṃ. Rasaṃ. Phoṭṭhabbaṃ pariyesati, dhanaṃ pariyesati. Ayaṃ pariyesanachando.

පර්යේෂණ ඡන්දය යනු කුමක්ද? මෙහි ඇතැම් අයෙකු අතෘප්තිමත් වූයේ, ඡන්දය හටගත්තේ, රූපය සොයයි, ශබ්දය, ගන්ධය, රසය, ස්පර්ශය සොයයි, ධනය සොයයි. මෙය පර්යේෂණ ඡන්දයයි.

Katamo paṭilābhachando? Idhekacco atitto chandajāto rūpaṃ paṭilabhati, saddaṃ. Gandhaṃ. Rasaṃ. Phoṭṭhabbaṃ paṭilabhati, dhanaṃ paṭilabhati. Ayaṃ paṭilābhachando.

ප්‍රතිලාභ ඡන්දය යනු කුමක්ද? මෙහි ඇතැම් අයෙකු අතෘප්තිමත් වූයේ, ඡන්දය හටගත්තේ, රූපය ලබයි, ශබ්දය... ධනය ලබයි. මෙය ප්‍රතිලාභ ඡන්දයයි.

Katamo paribhogachando? Idhekacco atitto chandajāto rūpaṃ paribhuñjati, saddaṃ. Gandhaṃ. Rasaṃ. Phoṭṭhabbaṃ paribhuñjati, dhanaṃ paribhuñjati. Ayaṃ paribhogachando.

පරිභෝග ඡන්දය යනු කුමක්ද? මෙහි ඇතැම් අයෙකු රූපය පරිභෝජනය කරයි, ශබ්දය... ධනය පරිභෝජනය කරයි. මෙය පරිභෝග ඡන්දයයි.

Katamo sannidhichando? Idhekacco atitto chandajāto dhanasannicayaṃ karoti ‘‘āpadāsu bhavissatī’’ti. Ayaṃ sannidhichando.

සන්නිධි ඡන්දය යනු කුමක්ද? මෙහි ඇතැම් අයෙකු ඡන්දය හටගත්තේ 'විපත්ති කාලවලදී ප්‍රයෝජනවත් වනු ඇත'යි සිතා ධනය රැස් කරයි. මෙය සන්නිධි ඡන්දයයි.

Katamo vissajjanachando? Idhekacco atitto chandajāto dhanaṃ vissajjeti, hatthārohānaṃ, assārohānaṃ, rathikānaṃ, dhanuggahānaṃ – ‘‘ime maṃ rakkhissanti gopissanti mamāyissanti samparivārayissantī’’ti. Ayaṃ vissajjanachando. Ime pañca chandā. Idha taṇhāmattameva, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ.

විස්සජ්ජන ඡන්දය යනු කුමක්ද? මෙහි ඇතැම් අයෙකු අතෘප්තිමත් වූයේ, ඡන්දය හටගත්තේ, 'මොවුන් මා රකිනු ඇත, ආරක්ෂා කරනු ඇත, මගේ යැයි සලකනු ඇත, මා පිරිවරනු ඇත' කියා සිතා ඇත්ගොවුවන්ට, අස්ගොවුවන්ට, රියැදුරන්ට සහ දුනු ශිල්පීන්ට ධනය වියදම් කරයි. මෙය විස්සජ්ජන ඡන්දයයි. මේ පස්වැදෑරුම් ඡන්දයන්ය. මෙහි ඡන්දය යනු තෘෂ්ණාවම පමණක් වන අතර, එය අරභයා මෙය පවසන ලදී.

Vitakkanidānoti ettha ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti (dī. ni. 2.110) evaṃ vutto vinicchayavitakko vitakko nāma. Vinicchayoti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo [Pg.313] ca, diṭṭhivinicchayo ca. Aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritaṃ taṇhāvinicchayo nāma. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo nāmāti evaṃ vuttataṇhāvinicchayavasena hi iṭṭhāniṭṭhapiyāppiyavavatthānaṃ na hoti. Tadeva hi ekaccassa iṭṭhaṃ hoti, ekaccassa aniṭṭhaṃ paccantarājamajjhimadesarājūnaṃ gaṇḍuppādamigamaṃsādīsu viya. Tasmiṃ pana taṇhāvinicchayavinicchite paṭiladdhavatthusmiṃ ‘‘ettakaṃ rūpassa bhavissati, ettakaṃ saddassa, ettakaṃ gandhassa, ettakaṃ rasassa, ettakaṃ phoṭṭhabbassa bhavissati, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa bhavissati, ettakaṃ nidahissāmi, ettakaṃ parassa dassāmī’’ti vavatthānaṃ vitakkavinicchayena hoti. Tenāha ‘‘chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti.

විතර්ක නිදාන යන්නෙහි: 'ලාභය නිසා නිශ්චය කිරීම (විිනිශ්චය) ඇති වේ' යනුවෙන් දක්වන ලද විනිශ්චය විතර්කය 'විතර්කය' නම් වේ. විනිශ්චය යනු තෘෂ්ණා විනිශ්චය සහ දෘෂ්ඨි විනිශ්චයයි. එකසිය අට වැදෑරුම් තෘෂ්ණා විචරිතයන් තෘෂ්ණා විනිශ්චය නම් වේ. හැට දෙවැදෑරුම් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි දෘෂ්ඨි විනිශ්චය නම් වේ. මෙසේ පැවසූ තෘෂ්ණා විනිශ්චය අනුවම ඉෂ්ට-අනිෂ්ට, ප්‍රිය-අප්‍රිය ලෙස වෙන් කිරීමක් සිදු නොවේ. මන්ද යත්, එක් අයෙකුට ඉෂ්ට වන දෙය තවකෙකුට අනිෂ්ට විය හැකි බැවිනි. එය පච්චන්ත දේශයේ රජුන්ට සහ මධ්‍ය දේශයේ රජුන්ට ගැඩවිලුන් හා මුව මස් ආදියෙහි ඇති වෙනස් රුචිකත්වය වැනිය. එහෙත් එම තෘෂ්ණා විනිශ්චයෙන් නිශ්චය කරන ලද ලබන වස්තුවෙහි, 'මෙපමණක් රූපය සඳහා වනු ඇත, මෙපමණක් ශබ්දය, ගන්ධය, රසය, ස්පර්ශය සඳහා වනු ඇත, මෙපමණක් මට වනු ඇත, මෙපමණක් අනුන්ට වනු ඇත, මෙපමණක් තැන්පත් කර තබමි, මෙපමණක් අනුන්ට දෙමි'යි සිදු කරන බෙදා වෙන් කිරීම විතර්ක විනිශ්චයෙන් සිදු වේ. එබැවින් 'දේවේන්ද්‍රය, ඡන්දය විතර්කය නිදාන කොට පවතී' යැයි වදාරන ලදී.

Papañcasaññāsaṅkhānidānoti tayo papañcā taṇhāpapañco, mānapapañco, diṭṭhipapañcoti. Tattha aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ taṇhāpapañco nāma. Navavidho māno mānapapañco nāma. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhipapañco nāma. Tesu idha taṇhāpapañco adhippeto. Kenaṭṭhena papañco? Mattapamattākārapāpanaṭṭhena papañco. Taṃsampayuttā saññā papañcasaññā. Saṅkhā vuccati koṭṭhāso ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’tiādīsu viya. Iti papañcasaññāsaṅkhānidānoti papañcasaññākoṭṭhāsanidāno vitakkoti attho.

‘පපඤ්චසඤ්ඤාසංඛානිදානො’ යන මෙහි ප්‍රපංච තුනකි. එනම් තෘෂ්ණා ප්‍රපංචය, මාන ප්‍රපංචය සහ දෘෂ්ටි ප්‍රපංචයයි. එහිදී එක්සිය අටක් වූ තෘෂ්ණා විචරිතය තෘෂ්ණා ප්‍රපංචය නම් වේ. නවවිධ මානය මාන ප්‍රපංචය නම් වේ. සැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටීන් දෘෂ්ටි ප්‍රපංචය නම් වේ. මේවා අතරින් මෙහිදී අදහස් කරන ලද්දේ තෘෂ්ණා ප්‍රපංචයයි. කිනම් අර්ථයකින් ප්‍රපංචය නම් වේද? මත්වීම හෙවත් ප්‍රමාදයට පත්කිරීමේ ස්වභාවයට පමුණුවන බැවින් ප්‍රපංචය නම් වේ. එම ප්‍රපංච ධර්මයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඥාව පපඤ්චසඤ්ඤා (ප්‍රපංච සංඥා) නම් වේ. ‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසංඛා’ යනාදී තැන්හි මෙන් සංඛා යනු කොටසක් (කොට්ඨාසයක්) සඳහා කියනු ලැබේ. මෙසේ පපඤ්චසඤ්ඤාසංඛානිදානො යනු ප්‍රපංච සංඥා කොටස නිදානය හෙවත් හේතුව කොට ඇති විතර්කය යන්න අර්ථයයි.

Papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāmininti etissā papañcasaññāsaṅkhāya khayā nirodho vūpasamo, tassa sāruppañceva tattha gāminiṃ cāti saha vipassanāya maggaṃ pucchati.

‘පපඤ්චසඤ්ඤාසංඛානිරොධසාරුප්පගාමිනී’ යනු ඒ ප්‍රපංච සංඥා සංඛ්‍යාවන්ගේ ක්ෂය වීම හෙවත් නිරෝධය වන සන්සිඳීමයි. එම ප්‍රපංච සංඥා නිරෝධය වූ නිවනට සුදුසු වූද, එහි පමුණුවන්නා වූද විදර්ශනාව සහිත මාර්ගය පිළිබඳව විමසයි.

Vedanākammaṭṭhānavaṇṇanā

වේදනා කර්මස්ථාන විස්තරය

359. Athassa bhagavā somanassaṃpāhanti tisso vedanā ārabhi. Kiṃ pana bhagavatā pucchitaṃ kathitaṃ, apucchitaṃ, sānusandhikaṃ, ananusandhikanti? Pucchitameva kathitaṃ, no apucchitaṃ, sānusandhikameva, no ananusandhikaṃ. Devatānañhi rūpato arūpaṃ pākaṭataraṃ, arūpepi vedanā pākaṭatarā. Kasmā? Devatānañhi karajakāyaṃ sukhumaṃ, kammajaṃ balavaṃ, karajakāyassa sukhumattā, kammajassa balavattā ekāhārampi atikkamitvā na tiṭṭhanti, uṇhapāsāṇe [Pg.314] ṭhapitasappipiṇḍi viya vilīyantīti sabbaṃ brahmajāle vuttanayeneva veditabbaṃ. Tasmā bhagavā sakkassa tisso vedanā ārabhi. Duvidhañhi kammaṭṭhānaṃ – rūpakammaṭṭhānaṃ, arūpakammaṭṭhānañca. Rūpapariggaho, arūpapariggahotipi etadeva vuccati. Tattha bhagavā yassa rūpaṃ pākaṭaṃ, tassa saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṃ vitthārento rūpakammaṭṭhānaṃ katheti. Yassa arūpaṃ pākaṭaṃ, tassa arūpakammaṭṭhānaṃ katheti. Kathento ca tassa vatthubhūtaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ dassetvāva katheti, devānaṃ pana arūpakammaṭṭhānaṃ pākaṭanti arūpakammaṭṭhānavasena vedanā ārabhi.

359. ඉන්පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා වෙනුවෙන් ‘සොමනස්සම්පාහන්ති’ යනාදී වශයෙන් වේදනාවන් තුනක් පිළිබඳ දේශනාව ආරම්භ කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළේ විමසන ලද ප්‍රශ්නයක්ද නැතහොත් නොවිමසන ලද ප්‍රශ්නයක්ද? පූර්වාපර සන්ධි ගැලපෙන දේශනාවක්ද නැතහොත් සන්ධි රහිත දේශනාවක්ද? විමසන ලද ප්‍රශ්නයටම පිළිතුරු දුන් සේක, නොවිමසන ලද්දකට නොවේ; පූර්වාපර සන්ධි සහිතවම පිළිතුරු දුන් සේක, සන්ධි රහිතව නොවේ. දෙවියන්ට රූපයට වඩා අරූපය (නාම ධර්ම) ඉතා පැහැදිලිය. අරූප ධර්මයන් අතරින්ද වේදනාව වඩාත් පැහැදිලිය. ඒ මන්ද? දෙවියන්ගේ කර්ජ කාය (ශරීරය) ඉතා සියුම්ය, කර්මජ තේජස ප්‍රබලය. ශරීරයේ සියුම් බව නිසාත්, කර්මජ තේජසෙහි බලවත් බව නිසාත් ඔවුහු දිනක ආහාරය ඉක්මවා සිටිය නොහැකි වෙති. රත් වූ ගල් තලාවක තැබූ ගිතෙල් පිඬක් මෙන් ඔවුන් දිය වී යති. මේ සියල්ල බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයේ දැක්වෙන පරිදිම දත යුතුය. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ශක්‍රයා උදෙසා වේදනා තුනක් විස්තර කළ සේක. කර්මස්ථාන රූප කර්මස්ථාන සහ අරූප කර්මස්ථාන වශයෙන් දෙවදෑරුම්ය. රූප පරිග්‍රහය සහ අරූප පරිග්‍රහය යනුද මීටම නමකි. එහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේ යමෙකුට රූපය පැහැදිලිද, ඔහුට සංක්ෂේප මනසිකාරයෙන් හෝ විස්තර මනසිකාරයෙන් චතුධාතු වවත්ථානය විස්තර කරමින් රූප කර්මස්ථානය දේශනා කරති. යමෙකුට අරූපය පැහැදිලිද, ඔහුට අරූප කර්මස්ථානය දේශනා කරති. එසේ දේශනා කරන විටද එම නාම ධර්මයන්ට වස්තුව වූ රූප කර්මස්ථානය පෙන්වා දී දේශනා කරති. දෙවියන්ට අරූප කර්මස්ථානය පැහැදිලි බැවින් අරූප කර්මස්ථාන වශයෙන් වේදනාවන් පිළිබඳව දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso – phassavasena, vedanāvasena, cittavasenāti. Kathaṃ? Ekaccassa hi saṅkhittena vā vitthārena vā pariggahite rūpakammaṭṭhāne tasmiṃ ārammaṇe cittacetasikānaṃ paṭhamābhinipāto taṃ ārammaṇaṃ phusanto uppajjamāno phasso pākaṭo hoti. Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ anubhavantī uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti. Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ pariggahetvā taṃ vijānantaṃ uppajjamānaṃ viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti.

අරූප කර්මස්ථානයෙහි යෙදීම (අභිනිවේශය) ස්පර්ශය වශයෙන්, වේදනාව වශයෙන් සහ සිත වශයෙන් තෙවදෑරුම් වේ. ඒ කෙසේද? ඇතැම් පුද්ගලයෙකු විසින් සංක්ෂේපව හෝ විස්තර වශයෙන් රූප කර්මස්ථානය පිරිසිඳ ගත් කල්හි, එම රූප අරමුණෙහි චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ පළමු හමුවීම වූ, ඒ අරමුණ ස්පර්ශ කරමින් උපදින ඵස්සය (ස්පර්ශය) ප්‍රකට වේ. ඇතැමෙකුට ඒ අරමුණ විඳිමින් උපදින වේදනාව ප්‍රකට වේ. ඇතැමෙකුට ඒ අරමුණ පිරිසිඳ ගනිමින් එය දැනගන්නා වූ විඤ්ඤාණය ප්‍රකට වේ.

Tattha yassa phasso pākaṭo hoti, sopi na kevalaṃ phassova uppajjati, tena saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanāpi uppajjati, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṃ viññāṇampi uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa vedanā pākaṭā hoti, sopi na kevalaṃ vedanāva uppajjati, tāya saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṃ viññāṇampi uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, sopi na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati, tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, anubhavamānā vedanāpi, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.

එහිදී යමෙකුට ඵස්සය ප්‍රකට වේද, ඔහුට ඵස්සය පමණක්ම උපදින්නේ නැත. ඒ ඵස්සය සමඟ එම අරමුණම විඳින වේදනාවද, හඳුනාගන්නා සංඥාවද, මෙහෙයවන චේතනාවද, දැනගන්නා විඤ්ඤාණයද උපදී. මෙසේ ඔහු ඵස්සය පස්වැනි කොට ඇති ධර්මයන්ම (ඵස්ස පඤ්චමකය) පිරිසිඳ ගනියි. යමෙකුට වේදනාව ප්‍රකට වේද, ඔහුටද වේදනාව පමණක්ම උපදින්නේ නැත. එම වේදනාව සමඟ ඒ අරමුණම ස්පර්ශ කරන ඵස්සයද, සංඥාවද, චේතනාවද, විඤ්ඤාණයද උපදී. මෙසේ ඔහුද ඵස්ස පඤ්චමකයම පිරිසිඳ ගනියි. යමෙකුට විඤ්ඤාණය ප්‍රකට වේද, ඔහුටද විඤ්ඤාණය පමණක්ම උපදින්නේ නැත. එම විඤ්ඤාණය සමඟ ඒ අරමුණම ස්පර්ශ කරන ඵස්සයද, වේදනාවද, සංඥාවද, චේතනාවද උපදී. මෙසේ ඔහුද ඵස්ස පඤ්චමකයම පිරිසිඳ ගනියි.

So ‘‘ime phassapañcamakā dhammā kiṃ nissitā’’ti upadhārento ‘‘vatthunissitā’’ti pajānāti. Vatthu nāma karajakāyo, yaṃ sandhāya vuttaṃ [Pg.315] – ‘‘idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’’nti. So atthato bhūtāni ceva upādārūpāni ca. Evamettha vatthu rūpaṃ, phassapañcamakā nāmanti nāmarūpamattameva passati. Rūpañcettha rūpakkhandho, nāmaṃ cattāro arūpino khandhāti pañcakkhandhamattaṃ hoti. Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā, pañcakkhandhavinimuttaṃ vā nāmarūpaṃ natthi. So ‘‘ime pañcakkhandhā kiṃ hetukā’’ti upaparikkhanto ‘‘avijjādihetukā’’ti passati. Tato ‘‘paccayo ceva paccayuppannañca idaṃ, añño satto vā puggalo vā natthi, suddhasaṅkhārapuñjamattamevā’’ti sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti sammasanto vicarati, so ajja ajjāti paṭivedhaṃ ākaṅkhamāno tathārūpe divase utusappāyaṃ, puggalasappāyaṃ, bhojanasappāyaṃ, dhammasavanasappāyaṃ vā labhitvā ekapallaṅkena nisinnova vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti. Evamimesampi tiṇṇaṃ janānaṃ yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ hoti.

ඔහු ‘මේ ඵස්ස පඤ්චමක ධර්මයෝ කුමක් ඇසුරු කර පවතීද?’ යි විමසන විට, ඒවා ‘වස්තුව (ශරීරය) ඇසුරු කොට පවතී’ යයි දැනගනියි. වස්තුව යනු කර්ජ කායයි. ‘මාගේ මේ විඤ්ඤාණය මෙහි (ශරීරයෙහි) රඳා පවතී, මෙහි බැඳී පවතී’ යයි වදාළේ එය අරමුණු කරගෙනය. එය සැබවින්ම මහා භූත රූප සහ උපාදාය රූපයන්ගෙන් යුක්තය. මෙසේ මෙහි වස්තුව රූපය ලෙසත්, ඵස්ස පඤ්චමක ධර්මයන් නාමය ලෙසත් නාම-රූප මාත්‍රයක් පමණක්ම දකී. රූපය රූපක්ඛන්ධය ලෙසද, නාමය අරූපී ස්කන්ධ හතර ලෙසද හඳුනාගත් විට පංචස්කන්ධ මාත්‍රයක්ම වේ. නාම-රූපයන්ගෙන් තොරව පංචස්කන්ධයක් හෝ පංචස්කන්ධයෙන් තොර වූ නාම-රූපයක් නැත. ඔහු ‘මේ පංචස්කන්ධය කුමන හේතුවකින් හටගන්නේද?’ යි පරීක්ෂා කරන විට, ‘අවිද්‍යාව ආදී හේතූන්ගෙන් හටගන්නේය’ යි දකී. ඉන්පසු ‘මෙය ප්‍රත්‍යයක් සහ ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් දෙයක් පමණි, මින් පරිබාහිරව සත්වයෙක් හෝ පුද්ගලයෙක් නැත, මෙය ශුද්ධ වූ සංස්කාර සමූහයක්ම පමණි’ යයි සප්‍රත්‍යක නාම-රූප වශයෙන් ලක්ෂණ තුන (අනිච්ච, දුක්ඛ, අනත්ත) ආරෝපණය කර විදර්ශනා පිළිවෙළින් මෙනෙහි කරමින් හැසිරෙයි. ඔහු අද හෝ හෙට අවබෝධය ලබමියි අපේක්ෂාවෙන් යුතුව, සුදුසු දිනයක, සුදුසු දේශගුණය, සුදුසු පුද්ගලයා, සුදුසු ආහාරය හෝ සුදුසු ධර්ම ශ්‍රවණය ලබා, එකම පර්යංකයකින් හිඳ විදර්ශනාව අග්‍රප්‍රාප්ත කර රහත් බවෙහි පිහිටයි. මෙසේ මේ තිදෙනාටම රහත් බව දක්වා වූ කර්මස්ථානය දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි.

Idha pana bhagavā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāsīsena kathesi. Phassavasena hi viññāṇavasena vā kathiyamānaṃ etassa na pākaṭaṃ hoti, andhakāraṃ viya khāyati. Vedanāvasena pana pākaṭaṃ hoti. Kasmā? Vedanānaṃ uppattiyā pākaṭatāya. Sukhadukkhavedanānañhi uppatti pākaṭā. Yadā sukhaṃ uppajjati, tadā sakalaṃ sarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ satadhotasappiṃ khādāpayantaṃ viya, satapākatelaṃ makkhayamānaṃ viya, ghaṭasahassena pariḷāhaṃ nibbāpayamānaṃ viya, ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti vācaṃ nicchārayamānameva uppajjati. Yadā dukkhaṃ uppajjati, tadā sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ tattaphālaṃ pavesentaṃ viya, vilīnatambalohena āsiñcantaṃ viya, sukkhatiṇavanappatimhi araññe dāruukkākalāpaṃ khipamānaṃ viya ‘‘aho dukkhaṃ, aho dukkha’’nti vippalāpayamānameva uppajjati. Iti sukhadukkhavedanānaṃ uppatti pākaṭā hoti.

නමුත් මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරූප කමටහන් දේශනා කිරීමේදී වේදනාව මුල් කරගෙන දේශනා කළ සේක. මන්ද, ස්පර්ශය හෝ විඤ්ඤාණය මුල් කරගෙන දේශනා කරනු ලැබුවහොත්, එය මේ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට පැහැදිලි නොවන අතර අඳුරක් සේ පෙනෙන්නට පුළුවන. වේදනාව මුල් කරගෙන දේශනා කළ විට එය පැහැදිලි වේ. එයට හේතුව කුමක්ද? වේදනාවන්ගේ හටගැනීම ප්‍රකට බැවිනි. විශේෂයෙන්ම සුඛ සහ දුක්ඛ වේදනාවන්ගේ හටගැනීම ඉතා ප්‍රකටය. සුඛ වේදනාව හටගන්නා කල්හි, මුළු ශරීරයම කම්පනය කරමින්, පිනවමින්, පතුරුවමින්, සිය වරක් පෙරා ගත් ගිතෙල් අනුභව කරන්නාක් මෙන් ද, සිය වරක් පිසූ තෙල් ආලේප කරන්නාක් මෙන් ද, ජල කළ දහසකින් ශරීර දැවිල්ල නිවන්නාක් මෙන් ද, 'අහෝ සැපයකි, අහෝ සැපයකි' යන වචන පිටවන තරමටම උපදියි. දුක්ඛ වේදනාව හටගන්නා කල්හි, මුළු ශරීරයම කම්පනය කරමින්, පීඩා කරමින්, පැතිරෙමින්, රත් වූ යකඩ උලක් ශරීරයට ඇතුළු කරන්නාක් මෙන් ද, දිය වූ තඹ ලෝහ වත් කරන්නාක් මෙන් ද, වියළි තණකොළ සහිත වනාන්තරයක ගිනි හුලක් දැමුවාක් මෙන් ද, 'අහෝ දුකකි, අහෝ දුකකි' යි විලාප නගන තරමටම උපදියි. මෙලෙස සුඛ දුක්ඛ වේදනාවන්ගේ හටගැනීම ප්‍රකට වේ.

Adukkhamasukhā pana duddīpanā andhakārena viya abhibhūtā. Sā sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātapaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti. Yathā kiṃ? Yathā antarā piṭṭhipāsāṇaṃ āruhitvā palātassa migassa anupadaṃ gacchanto [Pg.316] migaluddako piṭṭhipāsāṇassa orabhāgepi parabhāgepi padaṃ disvā majjhe apassantopi ‘‘ito āruḷho, ito oruḷho, majjhe piṭṭhipāsāṇe iminā padesena gato bhavissatī’’ti nayato jānāti. Evaṃ āruḷhaṭṭhāne padaṃ viya hi sukhavedanāya uppatti pākaṭā hoti, oruḷhaṭṭhāne padaṃ viya dukkhavedanāya uppatti pākaṭā hoti, ito āruyha, ito oruyha, majjhe evaṃ gatoti nayato gahaṇaṃ viya sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātapaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti. Evaṃ bhagavā paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesi.

නමුත් අදුක්ඛමසුඛ (උපේක්ෂා) වේදනාව පැහැදිලි කිරීම අපහසුය, එය අඳුරෙන් වැසී ඇති සේ පෙනේ. සැප සහ දුක පහව ගිය කල්හි, මනාප හෝ අමනාප බව බැහැර කරමින් පවතින මැදහත් ස්වභාවය අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව යැයි න්‍යාය වශයෙන් වටහා ගන්නා තැනැත්තාට එය පැහැදිලි වේ. ඒ කෙසේද යත්? ගල් තලාවක් මතින් දුව ගිය මුවෙකුගේ පියවර අනුගමනය කරන වැද්දෙක්, ගල් තලාවට මෙපිටින් සහ එපිටින් පියවර සටහන් දැක, මැද ගල් තලාව මත පියවර නොපෙනුණත්, 'මුවා මෙතැනින් ගල් තලාවට නැඟ, මෙතැනින් බැස, මේ ප්‍රදේශය මැදින් ගියේය' යැයි නිගමනය කරන්නාක් මෙනි. මෙහිදී ගල් තලාවට නැඟි ස්ථානයේ පියවර මෙන් සුඛ වේදනාව හටගැනීම ප්‍රකටය, බැස ගිය ස්ථානයේ පියවර මෙන් දුක්ඛ වේදනාව හටගැනීම ප්‍රකටය. 'මෙහි සිට නැඟ, මෙතැනින් බැස, මැද මෙසේ ගියේය' යන නිගමනය මෙන්, සැප දුක පහව ගිය කල්හි මැදහත් ස්වභාවයෙන් පවතින වේදනාව අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව යැයි වටහා ගත යුතුය. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුව රූප කමටහන් දේශනා කොට, පසුව වේදනා වශයෙන් අරූප කමටහන් වෙන් කර පෙන්වා දුන් සේක.

Na kevalañca idheva evaṃ dassesi, mahāsatipaṭṭhāne, majjhimanikāyamhi satipaṭṭhāne, cūḷataṇhāsaṅkhaye, mahātaṇhāsaṅkhaye, cūḷavedallasutte, mahāvedallasutte, raṭṭhapālasutte, māgaṇḍiyasutte, dhātuvibhaṅge, āneñjasappāye, sakale vedanāsaṃyutteti evaṃ anekesu suttantesu paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesi. Yathā ca tesu tesu, evaṃ imasmimpi sakkapañhe paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesi. Rūpakammaṭṭhānaṃ panettha vedanāya ārammaṇamattakaṃyeva saṅkhittaṃ, tasmā pāḷiyaṃ nāruḷhaṃ bhavissati.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ පෙන්වා දුන්නේ මෙම සූත්‍රයේදී පමණක් නොවේ. මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රය, මජ්ඣිම නිකායේ සතිපට්ඨාන සූත්‍රය, චූළතණ්හාසංඛය, මහාතණ්හාසංඛය, චූළවේදල්ල, මහාවේදල්ල, රට්ඨපාල, මාගන්දිය, ධාතුවිභංග, ආනෙඤ්ජසප්පාය යන සූත්‍රයන්හි ද, සමස්ත වේදනා සංයුත්තයේ ද යන මෙවැනි බොහෝ සූත්‍රයන්හි පළමුව රූප කමටහන් දේශනා කොට, පසුව අරූප කමටහන් වේදනා වශයෙන් වෙන් කර පෙන්වා දුන් සේක. එම සූත්‍රයන්හි මෙන්ම, මෙම ශක්‍ර ප්‍රශ්න සූත්‍රයේදී ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුව රූප කමටහන් දේශනා කොට පසුව වේදනා වශයෙන් අරූප කමටහන් වෙන් කර පෙන්වා දුන් සේක. මෙහිදී රූප කමටහන වේදනාවට අරමුණක් ලෙස පමණක් සංක්ෂිප්තව දක්වා ඇති බැවින් එය පාළියට සෘජුව ඇතුළත් වී නොමැත.

360. Arūpakammaṭṭhāne yaṃ tassa pākaṭaṃ vedanāvasena abhinivesamukhaṃ, tameva dassetuṃ somanassaṃpāhaṃ, devānamindātiādimāha. Tattha duvidhenāti dvividhena, dvīhi koṭṭhāsehīti attho. Evarūpaṃ somanassaṃ na sevitabbanti evarūpaṃ gehasitasomanassaṃ na sevitabbaṃ. Gehasitasomanassaṃ nāma ‘‘tattha katamāni cha gehasitāni somanassāni? Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato, pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitaṃ somanassa’’nti evaṃ chasu dvāresu vuttakāmaguṇanissitaṃ somanassaṃ (ma. ni. 3.306).

360. අරූප කමටහන් දේශනා කිරීමේදී ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට වේදනා වශයෙන් යම් කරුණක් ප්‍රකට වී ද, එයම පෙන්වා දීම සඳහා 'සෝමනස්සම්පාහං දේවානමින්ද' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'දුවිධේන' යනු කොටස් දෙකකින් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. 'මෙවැනි සෝමනස්සයක් සේවනය නොකළ යුතුය' යන්නෙන් අදහස් කළේ මෙවැනි ගෙහසිත (ගිහි සැප හා බැඳි) සෝමනස්සයක් සේවනය නොකළ යුතු බවයි. 'ගෙහසිත සෝමනස්ස' යනු: 'එහි ගෙහසිත සෝමනස්ස හය කුමක්ද? ඇසින් දැකගත හැකි, ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ, සිත් ඇදගන්නා සුළු ලෝකාමිස හා සම්බන්ධ රූපයන් ලැබීමෙන් හෝ ලැබීම ගැන සිතීමෙන් හෝ පෙර ලැබූ, දැන් විපරිණාමයට පත් වූ අතීත රූපයන් සිහි කිරීමෙන් හටගන්නා සෝමනස්සය ගෙහසිත සෝමනස්සයයි.' මෙලෙස ද්වාර හයේදී කියැවුණු කාමගුණයන් ඇසුරු කළ සෝමනස්සය මින් අදහස් කෙරේ.

Evarūpaṃ [Pg.317] somanassaṃ sevitabbanti evarūpaṃ nekkhammasitaṃ somanassaṃ sevitabbaṃ. Nekkhammasitaṃ somanassaṃ nāma – ‘‘tattha katamāni cha nekkhammasitāni somanassāni? Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammāti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassa’’nti (ma. ni. 3.308) evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ sakkontassa ‘‘ussukkitā me vipassanā’’ti somanassajātassa uppannaṃ somanassaṃ. Sevitabbanti idaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānādivasena ca uppajjanakasomanassaṃ sevitabbaṃ nāma.

'මෙවැනි සෝමනස්සයක් සේවනය කළ යුතුය' යන්නෙන් නෙක්ඛම්මසිත (නෛෂ්ක්‍රම්‍යය හා බැඳි) සෝමනස්සය සේවනය කළ යුතු බව අදහස් වේ. නෙක්ඛම්මසිත සෝමනස්සය නම්: 'එහි නෙක්ඛම්මසිත සෝමනස්ස හය කුමක්ද? රූපයන්ගේ අනිත්‍ය බව වටහාගෙන, ඒවායේ විපරිණාමය, නොඇලීම සහ නිරෝධය දැක, පෙර රූපත් දැන් පවතින රූපත් යන සියල්ල අනිත්‍යය, දුක්ඛය, විපරිණාම ධර්මයන්ය යැයි මෙසේ ඇති සැටියෙන් මනා ප්‍රඥාවෙන් බලන්නාට හටගන්නා සෝමනස්සය නෙක්ඛම්මසිත සෝමනස්සයයි.' මෙලෙස ද්වාර හයේදී ඉෂ්ට අරමුණක් හමු වූ කල අනිත්‍යාදී වශයෙන් විදර්ශනා වඩා, එය දියුණු කිරීමට උත්සාහ කරන්නාට 'මගේ විදර්ශනාව සාර්ථක විය' යනුවෙන් උපදින සෝමනස්සයයි. සේවනය කළ යුතුය යන්නෙන් නෛෂ්ක්‍රම්‍යය, විදර්ශනාව, අනුස්සතිය සහ ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදිය නිසා හටගන්නා සෝමනස්සය සේවනය කළ යුතු බව කියැවේ.

Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāranti tasmimpi nekkhammasite somanasse yaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānavasena ca uppannaṃ savitakkaṃ savicāraṃ somanassanti jāneyya. Yaṃ ce avitakkaṃ avicāranti yaṃ pana dutiyatatiyajjhānavasena uppannaṃ avitakkaṃ avicāraṃ somanassanti jāneyya. Ye avitakke avicāre, te paṇītatareti etesupi dvīsu yaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, taṃ paṇītataranti attho.

එහි 'සවිතක්ක සවිචාර' යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ, එම නෙක්ඛම්මසිත සෝමනස්සය තුළම නෛෂ්ක්‍රම්‍යය, විදර්ශනාව, අනුස්සතිය හෝ ප්‍රථම ධ්‍යානය නිසා හටගන්නා විතක්ක විචාර සහිත සෝමනස්සය බව වටහා ගත යුතුය. 'අවිතක්ක අවිචාර' යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ ද්විතීය සහ තෘතීය ධ්‍යාන නිසා හටගන්නා විතක්ක විචාර රහිත සෝමනස්සය බව වටහා ගත යුතුය. 'විතක්ක විචාර රහිත සෝමනස්සය වඩාත් ප්‍රණීතය' යන්නෙන්, මෙම සෝමනස්ස දෙවර්ගය අතරින් අවිතක්ක අවිචාර වූ සෝමනස්සය වඩාත් උසස් බව අදහස් වේ.

Iminā kiṃ kathitaṃ hoti? Dvinnaṃ arahattaṃ kathitaṃ. Kathaṃ? Eko kira bhikkhu savitakkasavicāre somanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā ‘‘idaṃ somanassaṃ kiṃ nissita’’nti upadhārento ‘‘vatthunissita’’nti pajānātīti phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkaavicāre somanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhasomanassesupi savitakkasavicārato avitakkaavicāraṃ paṇītataraṃ. Savitakkasavicārasomanassavipassanātopi avitakkaavicāravipassanā paṇītatarā. Savitakkasavicārasomanassaphalasamāpattitopi avitakkaavicārasomanassaphalasamāpattiyeva paṇītatarā. Tenāha bhagavā ‘‘ye avitakke avicāre, te paṇītatare’’ti.

මෙයින් කුමක් වදාරන ලද්දේ ද? භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමකගේ අර්හත්වය ගැන වදාරන ලදී. ඒ කෙසේ ද? එක් භික්ෂුවක් විතර්ක හා විචාර සහිත සෝමනස්සයෙහි විදර්ශනාව ආරම්භ කොට, ‘මේ සෝමනස්සය කුමක් ඇසුරු කළ එකක් ද?’ කියා විමසන කල්හි, ‘වස්තුව (ඉන්ද්‍රිය හා අරමුණ) ඇසුරු කළ එකක්’ බව දැනගනියි. මෙසේ ඵස්සපඤ්චමක ධර්මයන්හි වදාළ ක්‍රමයටම අනුපිළිවෙළින් අර්හත්වයෙහි පිහිටයි. තවත් භික්ෂුවක් විතර්ක හා විචාර රහිත සෝමනස්සයෙහි විදර්ශනාව ආරම්භ කොට වදාළ ක්‍රමයටම අර්හත්වයෙහි පිහිටයි. එහිදී වැඩූ සෝමනස්සයන් අතරින් ද විතර්ක විචාර සහිත සෝමනස්සයට වඩා විතර්ක විචාර රහිත සෝමනස්සය වඩාත් ප්‍රණීතය. විතර්ක විචාර සහිත සෝමනස්ස විදර්ශනාවට වඩා විතර්ක විචාර රහිත සෝමනස්ස විදර්ශනාව ප්‍රණීතය. විතර්ක විචාර සහිත සෝමනස්ස ඵල සමාපත්තියට වඩා විතර්ක විචාර රහිත සෝමනස්ස ඵල සමාපත්තියම වඩාත් ප්‍රණීතය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘යම් විතර්ක විචාර රහිත ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු වඩාත් ප්‍රණීත වෙති’ යි වදාළ සේක.

361. Evarūpaṃ [Pg.318] domanassaṃ na sevitabbanti evarūpaṃ gehasitadomanassaṃ na sevitabbaṃ. Gehasitadomanassaṃ nāma – ‘‘tattha katamāni cha gehasitāni domanassāni? Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā apaṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati domanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitadomanassa’’nti (ma. ni. 3.307). Evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇaṃ nānubhaviṃ, nānubhavissāmi, nānubhavāmīti vitakkayato uppannaṃ kāmaguṇanissitaṃ domanassaṃ.

361. ‘මෙබඳු වූ දොම්නස සේවනය නොකළ යුතු ය’ යන්නෙන් මෙබඳු වූ ගෙහසිත (ගෘහ ජීවිතය ඇසුරු කළ) දොම්නස සේවනය නොකළ යුතු බව අදහස් වේ. ගෙහසිත දොම්නස නම්: ‘එහි ගෙහසිත දොම්නස් හය මොනවා ද? චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු, ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ, සිත් ඇදගන්නා වූ, ලෝකාමිසය හා බැඳුණු රූපයන් නොලැබීම ගැන හෝ පෙර නොලැබූ, අතීත වූ, නිරුද්ධ වූ, වෙනස් වූ දේ ගැන නැවත නැවත සිතන්නාට යම් දොම්නසක් උපදී ද, මෙබඳු වූ දොම්නස ගෙහසිත දොම්නස යැයි කියනු ලැබේ.’ මෙලෙස ද්වාර හයෙහි ම ඉෂ්ට අරමුණු අතීතයේ අත්නොවින්දෙමි, අනාගතයේ අත්නොවිඳින්නෙමි, දැනුදු අත්නොවිඳිමි යි සිතන්නාට උපදින කාමගුණයන් ඇසුරු කළ දොම්නස මෙයට අයත් වේ.

Evarūpaṃ domanassaṃ sevitabbanti evarūpaṃ nekkhammasitadomanassaṃ sevitabbaṃ. Nekkhammasitadomanassaṃ nāma – ‘‘tattha katamāni cha nekkhammasitāni domanassāni? Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammāti evametaṃ yathābhūtaṃ sampappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti ‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ, upasampajja viharissāmi, yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī’ti. Iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati pihapaccayā domanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammasitadomanassa’’nti (ma. ni. 3.307) evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhātaariyaphaladhammesu pihaṃ upaṭṭhapetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetumasakkontassa imampi pakkhaṃ, imampi māsaṃ, imampi saṃvaccharaṃ vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhinti anusocato uppannaṃ domanassaṃ. Sevitabbanti idaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānādivasena ca uppajjanakadomanassaṃ sevitabbaṃ nāma.

‘මෙබඳු වූ දොම්නස සේවනය කළ යුතු ය’ යන්නෙන් මෙබඳු වූ නෙක්ඛම්මසිත (නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ඇසුරු කළ) දොම්නස සේවනය කළ යුතු බව අදහස් වේ. නෙක්ඛම්මසිත දොම්නස නම්: ‘එහි නෙක්ඛම්මසිත දොම්නස් හය මොනවා ද? රූපයන්ගේ ම අනිත්‍ය බවත්, විපරිණාමය, විරාගය හා නිරෝධයත් දැන, ‘පෙර ද රූප තිබුණි, දැනුදු ඇත, ඒ සියලු රූප අනිත්‍ය ය, දුක්ඛ ය, විපරිණාමය ස්වභාව කොට ඇත්තේ ය’ යි මෙසේ තත්ත්වාකාරයෙන් සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් දැක, උතුම් වූ විමොක්ෂයන් (අර්හත් ඵල සමාපත්තීන්) කෙරෙහි ඇල්මක් ඇති කර ගනියි: ‘යම් තත්ත්වයකට (ඵල සමාපත්තියකට) පැමිණ ආර්යයන් වහන්සේලා දැනට වෙසෙත් ද, මම කවදා නම් ඒ තත්ත්වයට පැමිණ වෙසෙම් ද?’ කියා ය. මෙසේ උතුම් විමොක්ෂයන් කෙරෙහි ඇල්ම ඇති කරගන්නාට ඒ ඇල්ම හේතුවෙන් යම් දොම්නසක් උපදී ද, මෙය නෙක්ඛම්මසිත දොම්නස යැයි කියනු ලැබේ.’ මෙසේ ද්වාර හයෙහි ම ඉෂ්ට අරමුණු හමු වූ කල්හි, අනුත්තර විමොක්ෂ නම් වූ ආර්ය ඵල ධර්මයන් කෙරෙහි ඇල්ම ඇති කොට, එය ලබා ගැනීම සඳහා අනිත්‍යාදී වශයෙන් විදර්ශනාව ආරම්භ කොට, වීර්යය වැඩීමට නොහැකි වන්නාට, ‘මේ සති පක්ෂයේත්, මේ මාසයේත්, මේ වසරේත් විදර්ශනාව වඩා ආර්ය භූමියට පැමිණීමට මට නොහැකි විය’ කියා පසුතැවෙන කල්හි උපදින දොම්නසයි. ‘සේවනය කළ යුතු ය’ යනු නෙක්ඛම්ම වශයෙන්, විදර්ශනා වශයෙන්, අනුස්සති වශයෙන් හා ප්‍රථමධ්‍යානාදී වශයෙන් උපදින දොම්නස සේවනය කළ යුතු බවයි.

Tattha yaṃ ce savitakkasavicāranti tasmimpi duvidhe domanasse gehasitadomanassameva savitakkasavicāradomanassaṃ nāma. Nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamadutiyajjhānavasena ca uppannadomanassaṃ pana avitakkaavicāradomanassanti veditabbaṃ. Nippariyāyena pana avitakkaavicāradomanassaṃ nāma natthi. Domanassindriyañhi ekaṃsena akusalañceva savitakkasavicārañca, etassa pana bhikkhuno maññanavasena savitakkasavicāranti ca avitakkaavicāranti ca vuttaṃ.

එහි ‘යම් විතර්ක විචාර සහිත වූ’ යන තැන, ඒ දෙවැදෑරුම් දොම්නසෙහි ද ගෙහසිත දොම්නස ම විතර්ක විචාර සහිත දොම්නස නම් වේ. නෙක්ඛම්ම වශයෙන්, විදර්ශනා වශයෙන්, අනුස්සති වශයෙන් හා ප්‍රථම-ද්විතීය ධ්‍යාන වශයෙන් උපදින දොම්නස විතර්ක විචාර රහිත දොම්නස ලෙස දත යුතු ය. සැබවින් ම (පර්යාය නොවන අර්ථයෙන්) විතර්ක විචාර රහිත වූ දොම්නසක් නම් නැත. මන්ද, දොම්නස් ඉන්ද්‍රිය ඒකාන්තයෙන් ම අකුසලයක් වන අතර විතර්ක විචාර සහිත ම වේ. එහෙත් මේ භික්ෂුවගේ හැඟීම අනුව (ප්‍රාර්ථනා කරන දෙයෙහි ස්වභාවය අනුව) විතර්ක විචාර සහිත යැයි ද, විතර්ක විචාර රහිත යැයි ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

Tatrāyaṃ [Pg.319] nayo – idha bhikkhu domanassapaccayabhūte savitakkasavicāradhamme avitakkaavicāradhamme ca domanassapaccayā eva uppanne maggaphaladhamme ca aññesaṃ paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā ‘‘kadā nu kho me savitakkasavicāradomanasse vipassanā paṭṭhapitā bhavissati, kadā avitakkaavicāradomanasse’’ti ca ‘‘kadā nu kho me savitakkasavicāradomanassaphalasamāpatti nibbattitā bhavissati, kadā avitakkaavicāradomanassaphalasamāpattī’’ti cintetvā temāsikaṃ, chamāsikaṃ, navamāsikaṃ vā paṭipadaṃ gaṇhāti. Temāsikaṃ gahetvā paṭhamamāse ekaṃ yāmaṃ jaggati, dve yāme niddāya okāsaṃ karoti, majjhime māse dve yāme jaggati, ekaṃ yāmaṃ niddāya okāsaṃ karoti, pacchimamāse caṅkamanisajjāyeva yāpeti. Evaṃ ce arahattaṃ pāpuṇāti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce pāpuṇāti, visesetvā chamāsikaṃ gaṇhāti. Tatrāpi dve dve māse vuttanayena paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkonto visesetvā navamāsikaṃ gaṇhāti. Tatrāpi tayo tayo māse tatheva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkontassa ‘‘na ladvaṃ vata me sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretu’’nti āvajjato domanassaṃ uppajjati, assudhārā pavattanti gāmantapabbhāravāsīmahāsīvattherassa viya.

මෙහි ක්‍රමය මෙයයි: මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුවක් දොම්නසට හේතු වූ විතර්ක විචාර සහිත ධර්මයන් ද, විතර්ක විචාර රහිත ධර්මයන් ද, දොම්නස හේතුවෙන් ම උපන් මාර්ග ඵල ධර්මයන් ද, අන් අයගේ පිළිවෙත් දැකීමෙන් දොම්නසක් ලෙස ගෙන, ‘මාගේ විතර්ක විචාර සහිත දොම්නසෙහි විදර්ශනාව කවදා පිහිටුවනු ලැබෙන්නේ ද? විතර්ක විචාර රහිත දොම්නසෙහි කවදා ද?’ කියා ද, ‘මාගේ විතර්ක විචාර සහිත දොම්නස පදනම් කරගත් ඵල සමාපත්තිය කවදා උපදවනු ලැබෙන්නේ ද? විතර්ක විචාර රහිත එක කවදා ද?’ කියා ද සිතා තෙමසක, සයමසක හෝ නවමසක පිළිවෙතක් සමාදන් වෙයි. තෙමසක පිළිවෙත ගෙන පළමු මාසයේ එක් යාමයක් අවදි ව සිටියි, යාම දෙකක් නිදාගැනීමට අවසර දෙයි. මැද මාසයේ යාම දෙකක් අවදි ව සිටියි, එක් යාමයක් නිදයි. අවසන් මාසයේ සක්මන් කිරීමෙන් හා හිඳීමෙන් ම කාලය ගෙවයි. මෙසේ පිළිපැද අර්හත්වයට පැමිණේ නම් එය ඉතා යහපති. ඉදින් නොපැමිණේ නම්, විශේෂ කොට සයමසක පිළිවෙත ගනියි. එහි ද මාස දෙක බැගින් වදාළ ක්‍රමයට පිළිපැද අර්හත්වයට පැමිණීමට නොහැකි වුවහොත් විශේෂ කොට නවමසක පිළිවෙත ගනියි. එහි ද මාස තුන බැගින් එලෙස ම පිළිපැද අර්හත්වයට පැමිණීමට නොහැකි වන්නාට, ‘සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා සමඟ පිරිසිදු පවාරණයෙන් පවාරණය වීමට මට නොලැබුණේ ම ය’ කියා සිතන විට දොම්නස උපදියි, ගාමන්තපබ්භාරවාසී මහාසීව තෙරුන්ට මෙන් කඳුළු වැගිරෙයි.

Mahāsīvattheravatthu

මහාසීව තෙරණුවන්ගේ කථා වස්තුව

Thero kira aṭṭhārasa mahāgaṇe vācesi. Tassovāde ṭhatvā tiṃsasahassā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Atheko bhikkhu ‘‘mayhaṃ tāva abbhantare guṇā appamāṇā, kīdisā nu kho me ācariyassa guṇā’’ti āvajjanto puthujjanabhāvaṃ passitvā ‘‘amhākaṃ ācariyo aññesaṃ avassayo hoti, attano bhavituṃ na sakkoti, ovādamassa dassāmī’’ti ākāsena gantvā vihārasamīpe otaritvā divāṭṭhāne nisinnaṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā vattaṃ dassetvā ekamantaṃ nisīdi.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ මහා පිරිස් දහඅටකට (ගණ දහඅටකට) ධර්මය ඉගැන්වූ සේක. උන්වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා තිස්දහසක් භික්ෂූහු අර්හත්වයට පැමිණියහ. ඉන්පසු එක් භික්ෂුවක්, ‘මා තුළ නම් අප්‍රමාණ ගුණ (මාර්ග ඵල) ඇත, මාගේ ආචාර්යයන් වහන්සේගේ ගුණ කෙබඳු දැයි’ විමසා බලන කල්හි උන්වහන්සේගේ පෘථග්ජන භාවය දැක, ‘අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ අන් අයට පිහිට වෙති, තමන්ට පිහිට වීමට නොහැකි වී ඇත, උන්වහන්සේට අවවාදයක් දෙන්නෙමි’ යි සිතා අහසින් ගොස් විහාරය අසලට බැස, දිවා ස්ථානයෙහි වැඩසිටි ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත එළඹ වත් පිළිවෙත් දක්වා එකත්පසක හිඳගත්තේ ය.

Thero – ‘‘kiṃ kāraṇā āgatosi piṇḍapātikā’’ti āha. Ekaṃ anumodanaṃ gaṇhissāmīti āgatosmi, bhanteti. Okāso na bhavissati, āvusoti? Vitakkamāḷake ṭhitakāle pucchissāmi, bhanteti. Tasmiṃ ṭhāne aññe pucchantīti. Bhikkhācāramagge, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchantīti. Dupaṭṭanivāsanaṭṭhāne, saṅghāṭipārupanaṭṭhāne, pattanīharaṇaṭṭhāne, gāme [Pg.320] caritvā āsanasālāyaṃ yāgupītakāle, bhanteti. Tattha aṭṭhakathātherā attano kaṅkhaṃ vinodenti, āvusoti. Antogāmato nikkhantakāle pucchissāmi, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchanti, āvusoti. Antarāmagge, bhante, bhojanasālāyaṃ bhattakiccapariyosāne, bhante, divāṭṭhāne, pādadhovanakāle, mukhadhovanakāle, bhanteti? Tadā aññe pucchantīti. Tato paṭṭhāya yāva aruṇā apare pucchanti, āvusoti. Dantakaṭṭhaṃ gahetvā mukhadhovanatthaṃ gamanakāle, bhanteti? Tadā aññe pucchantīti. Mukhaṃ dhovitvā āgamanakāle, bhanteti? Tatrāpi aññe pucchantīti. Senāsanaṃ pavisitvā nisinnakāle, bhanteti? Tatrāpi aññe pucchantīti. Bhante, nanu mukhaṃ dhovitvā senāsanaṃ pavisitvā tayo cattāro pallaṅke usumaṃ gāhāpetvā yonisomanasikāre kammaṃ karontānaṃ okāsakālena bhavitabbaṃ siyā, maraṇakhaṇampi na labhissatha, bhante, phalakasadisattha bhante parassa avassayo hotha, attano bhavituṃ na sakkotha, na me tumhākaṃ anumodanāya atthoti ākāse uppatitvā agamāsi.

තෙරුන් වහන්සේ – ‘‘පිණ්ඩපාතික ස්වාමීන් වහන්ස, ඔබ කුමන කරුණක් නිසා මෙහි වැඩම කළේද?’’ යි ඇසූහ. ‘‘ස්වාමීනි, එක් අනුමෝදනාවක් ඉගෙන ගැනීමට පැමිණියෙමි’’ යි ඒ භික්ෂුව පැවසූහ. ‘‘ඇවැත්නි, ඒ සඳහා දැන් අවස්ථාවක් නොලැබෙනු ඇත’’ යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. ‘‘ස්වාමීනි, විතර්ක ශාලාවෙහි වැඩ සිටින වේලාවක මම විමසන්නෙමි.’’ ‘‘එහිදී අන්‍ය භික්ෂූහු ධර්මය විමසති.’’ ‘‘ස්වාමීනි, පිඬුසිඟා වඩිනා මඟදී අසන්නෙමි.’’ ‘‘එහිදී ද අන්‍යයෝ අසති.’’ ‘‘ස්වාමීනි, දෙපට සිවුර අඳින තැනදී, සඟල සිවුර පොරවන තැනදී, පාත්‍රය මල්ලෙන් ඉවතට ගන්නා තැනදී, ගමෙහි හැසිර අවුත් ආසන ශාලාවෙහි කැඳ පානය කරන වේලාවෙහි අසන්නෙමි.’’ ‘‘ඇවැත්නි, එහිදී අටුවාචාරී තෙරුන් වහන්සේලා තමන්ගේ සැක දුරු කර ගනිති.’’ ‘‘ස්වාමීනි, ගමෙන් පිටවන වේලාවෙහි අසන්නෙමි.’’ ‘‘ඇවැත්නි, එහිදීත් අන්‍යයෝ විමසති.’’ ‘‘ස්වාමීනි, අතරමඟදී, භෝජන ශාලාවේදී, බත් කිස අවසානයේදී, දිවා විවේක ස්ථානයේදී, පා සෝදන වේලාවෙහි, මුහුණ සෝදන වේලාවෙහි අසන්නෙමි.’’ ‘‘එවිට ද අන්‍යයෝ විමසති.’’ ‘‘ඇවැත්නි, එතැන් පටන් අරුණෝදය තෙක් අනෙක් භික්ෂූහු විමසති.’’ ‘‘ස්වාමීනි, දැහැටි ගෙන මුහුණ සේදීමට යන වේලාවෙහි අසන්නෙමි.’’ ‘‘එවිට ද අන්‍යයෝ විමසති.’’ ‘‘ස්වාමීනි, මුහුණ සෝදා ආපසු එන වේලාවෙහි අසන්නෙමි.’’ ‘‘එහිදී ද අන්‍යයෝ විමසති.’’ ‘‘ස්වාමීනි, සෙනසුනට ඇතුළු වී වැඩ සිටින වේලාවෙහි අසන්නෙමි.’’ ‘‘එහිදී ද අන්‍යයෝ විමසති.’’ ‘‘ස්වාමීනි, මුහුණ සෝදා සෙනසුනට ඇතුළු වී පර්යංක (පළඟ) තුනක් හෝ හතරක් පුරා ශරීරයේ උණුසුම ඇති කරගෙන, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුතුව කර්මස්ථාන වඩන අයට ඒ සඳහා අවස්ථාවක් තිබිය යුතු නොවේද? ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේට මරණ මොහොත පවා නොලැබෙනු ඇත. ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ අන් අයට එතෙර වීමට උදව් වන ලෑල්ලක් (පුවරුවක්) වැනිය. අන් අයට පිළිසරණක් වන නමුත්, තමන්ට පිළිසරණක් වීමට නොහැකි වන්නෙහිය. මට ඔබ වහන්සේගේ අනුමෝදනාවෙන් පලක් නැත’’ යි පවසා ඒ භික්ෂුව අහසට පැන නැඟී නික්ම ගියහ.

Thero – ‘‘imassa bhikkhuno pariyattiyā kammaṃ natthi, mayhaṃ pana aṅkusako bhavissāmīti āgato’’ti ñatvā ‘‘idāni okāso na bhavissati, paccūsakāle gamissāmī’’ti pattacīvaraṃ samīpe katvā sabbaṃ divasabhāgaṃ paṭhamayāmamajjhimayāmañca dhammaṃ vācetvā pacchimayāme ekasmiṃ there uddesaṃ gahetvā nikkhante pattacīvaraṃ gahetvā teneva saddhiṃ nikkhanto. Nisinnaantevāsikā ācariyo kenaci papañcena nikkhantoti maññiṃsu. Nikkhanto thero koci deva samānācariyabhikkhūti saññaṃ akāsi.

තෙරුන් වහන්සේ – ‘‘මේ භික්ෂුවට පරියත්තියෙහි (ධර්ම ශාස්ත්‍රයෙහි) අඩුවක් නැත, උන්වහන්සේ පැමිණියේ මට අනුශාසකයෙකු වීමටය’’ යි දැනගෙන, ‘‘දැන් අවස්ථාවක් නොලැබේ, අලුයම් කාලයේදී නික්ම යන්නෙමි’’ යි සිතා පාත්‍ර සිවුරු අසල තබාගෙන, මුළු දවල් කාලයත් රාත්‍රී ප්‍රථම යාමය හා මධ්‍යම යාමයත් පුරා ධර්මය උගන්වා, පශ්චිම යාමයෙහි එක් තෙරනමකගේ පාඩම් අවසන් වී නික්ම යන විට, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන උන්වහන්සේ සමඟම නික්මුණහ. එහි වැඩ සිටි අතේවාසික භික්ෂූහු, ‘‘ආචාර්යයන් වහන්සේ යම් කිසි අවශ්‍යතාවකට නික්ම වැඩියහ’’ යි සිතූහ. නික්ම ගිය තෙරුන් වහන්සේ (මඟදී මුණගැසුණු භික්ෂුව) කිසියම් සබ්‍රහ්මචාරී භික්ෂුවකැයි සිතා ගමන් කළහ.

Thero kira ‘‘mādisassa arahattaṃ nāma kiṃ, dvīhatīheneva pāpuṇitvā paccāgamissāmī’’ti antevāsikānaṃ anārocetvāva āsāḷhīmāsassa juṇhapakkhaterasiyā nikkhanto gāmantapabbhāraṃ gantvā caṅkamaṃ āruyha kammaṭṭhānaṃ manasikaronto taṃ divasaṃ arahattaṃ gahetuṃ nāsakkhi. Uposathadivase sampatte ‘‘dvīhatīhena arahattaṃ gaṇhissāmīti āgato, gahetuṃ pana nāsakkhiṃ. Tayo māse pana tīṇi divasāni viya yāva mahāpavāraṇā tāva jānissāmī’’ti vassaṃ upagantvāpi gahetuṃ nāsakkhi. Pavāraṇādivase cintesi – ‘‘ahaṃ dvīhatīhena arahattaṃ gaṇhissāmīti āgato[Pg.321], temāsenāpi nāsakkhiṃ, sabrahmacārino pana visuddhipavāraṇaṃ pavārentī’’ti. Tassevaṃ cintayato assudhārā pavattanti. Tato ‘‘na mañce mayhaṃ catūhi iriyāpathehi maggaphalaṃ uppajjissati, arahattaṃ appatvā neva mañce piṭṭhiṃ pasāressāmi, na pāde dhovissāmī’’ti mañcaṃ ussāpetvā ṭhapesi. Puna antovassaṃ pattaṃ, arahattaṃ gahetuṃ nāsakkhiyeva. Ekūnatiṃsapavāraṇāsu assudhārā pavattanti. Gāmadārakā therassa pādesu phālitaṭṭhānāni kaṇṭakehi sibbanti, davaṃ karontāpi ‘‘ayyassa mahāsīvattherassa viya pādā hontū’’ti davaṃ karonti.

තෙරුන් වහන්සේ, ‘‘මා වැන්නෙකුට අර්හත්වය ලැබීම කෙතරම් අපහසුද? දින දෙක තුනකින් එය ලබාගෙන ආපසු එන්නෙමි’’ යි අතේවාසිකයන්ට නොදන්වාම, ඇසළ මස පුර තෙළෙස්වක දින නික්ම ගොස්, ගම අසල වූ ලෙනකට වැඩම කර, සක්මන් මළුවට නැඟී කර්මස්ථාන මනසිකාර කළ ද, එදින අර්හත්වය ලබා ගැනීමට අපොහොසත් වූහ. උපෝසථ දිනය පැමිණි කල්හි, ‘‘දින දෙක තුනකින් රහත් වන්නෙමි යි සිතා ආවෙමි, නමුත් එය ලබා ගැනීමට නොහැකි විය. දැන් මේ තෙමසම දින තුනක් මෙන් සලකා මහා පවාරණය තෙක් වීර්යය කරන්නෙමි’’ යි සිතා වස් එළඹියද රහත් වීමට නොහැකි විය. පවාරණ දිනයේදී, ‘‘මම දින දෙකකින් රහත් වන්නෙමි යි සිතා ආවෙමි, නමුත් මාස තුනකින් පවා එය කළ නොහැකි විය. මාගේ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා දැන් විශුද්ධ පවාරණයෙන් පවාරණය කරති’’ යි සිතූහ. එසේ සිතන උන්වහන්සේගේ දෑසින් කඳුළු ධාරා ගලා ආවේය. ඉක්බිති, ‘‘ඇඳෙහි ඉඳගෙන සතර ඉරියව් පවත්වන මට මාර්ග ඵල උපදින්නේ නැත. අර්හත්වයට පත් නොවී මම ඇඳෙහි පිට නොතබමි, පා නොසෝදමි’’ යි අධිෂ්ඨාන කර ඇඳ පසෙක තැබූහ. නැවතත් වස් කාලය උදා විය, නමුත් අර්හත්වය ලැබීමට නොහැකි විය. පවාරණ වාර විසි නවයකදීම උන්වහන්සේගේ දෑසින් කඳුළු ගලා ආවේය. ගමේ දරුවෝ තෙරුන් වහන්සේගේ පාදවල පැළී තිබූ තැන් කටුවලින් මසමින්, විහිළු තහළු පිණිස ‘‘මහාසීව තෙරුන් වහන්සේගේ පාද මෙන් අපේ පාදත් වේවා’’ යි පැවසූහ.

Thero tiṃsasaṃvacchare mahāpavāraṇādivase ālambaṇaphalakaṃ nissāya ṭhito ‘‘idāni me tiṃsa vassāni samaṇadhammaṃ karontassa, nāsakkhiṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ, addhā me imasmiṃ attabhāve maggo vā phalaṃ vā natthi, na me laddhaṃ sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretu’’nti cintesi. Tassevaṃ cintayatova domanassaṃ uppajji, assudhārā pavattanti. Atha avidūraṭṭhāne ekā devadhītā rodamānā aṭṭhāsi. ‘‘Ko ettha rodasī’’ti? ‘‘Ahaṃ, bhante, devadhītā’’ti. ‘‘Kasmā rodasī’’ti? ‘‘Rodamānena maggaphalaṃ nibbattitaṃ, tena ahampi ekaṃ dve maggaphalāni nibbattessāmīti rodāmi, bhante’’ti.

තෙරුන් වහන්සේ තිස් වැනි වසරේ මහා පවාරණ දිනයෙහි ආධාරක පුවරුවකට හේත්තු වී සිටිමින්, ‘‘දැන් මම මහණ දම් පුරා වසර තිහකි. අර්හත්වය ලබා ගැනීමට මට නොහැකි විය. ඒකාන්තයෙන්ම මට මේ ආත්මයේදී මාර්ග ඵලයක් නැත. සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා සමඟ එක්ව විශුද්ධ පවාරණය කිරීමට මට වාසනාවක් නැත’’ යි සිතූහ. එසේ සිතනවාත් සමඟම උන්වහන්සේට මහත් දොම්නසක් උපන් අතර ඇස්වලින් කඳුළු ගලා ගියේය. එකල්හි නුදුරු තැනක සිටි එක් දේවතාවියක් හඬමින් සිටියාය. ‘‘මෙහි හඬන්නේ කවුද?’’ යි උන්වහන්සේ ඇසූහ. ‘‘ස්වාමීනි, මම දේවතාවියක්’’ යැයි ඇය කීවාය. ‘‘කුමන කරුණක් නිසා හඬන්නෙහිද?’’ යි ඇසූහ. ‘‘ස්වාමීනි, හැඬීමෙන් මාර්ග ඵල ලැබෙන බැවින්, මමත් එක් මාර්ග ඵලයක් හෝ දෙකක් ලබා ගැනීමට හඬන්නෙමි’’ යි ඇය පැවසුවාය.

Tato thero – ‘‘bho mahāsīvatthera, devatāpi tayā saddhiṃ keḷiṃ karonti, anucchavikaṃ nu kho te eta’’nti vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ aggahesi. So ‘‘idāni nipajjissāmī’’ti senāsanaṃ paṭijaggitvā mañcakaṃ paññapetvā udakaṭṭhāne udakaṃ paccupaṭṭhapetvā ‘‘pāde dhovissāmī’’ti sopānaphalake nisīdi.

එවිට තෙරුන් වහන්සේ, ‘‘පින්වත් මහාසීව තෙරණුවෙනි, දැන් දේවතාවියෝ පවා ඔබ සමඟ විහිළු කරති. මෙය ඔබට සුදුසු දෙයක්ද?’’ යි සංවේගයට පත්ව විදර්ශනා වඩා පිළිසඹිදාපත් අර්හත්වයට පත් වූහ. උන්වහන්සේ ‘‘දැන් මම සැතපෙන්නෙමි’’ යි සිතා සෙනසුන පිළිවෙළ කර, ඇඳ පනවා, පැන් තබන තැන පැන් තබා, ‘‘පා සෝදන්නෙමි’’ යි සිතා පියගැටපෙළෙහි වූ පුවරුවක් මත වැඩ සිටියහ.

Antevāsikāpissa ‘‘amhākaṃ ācariyassa samaṇadhammaṃ kātuṃ gacchantassa tiṃsa vassāni, sakkhi nu kho visesaṃ nibbattetuṃ, nāsakkhī’’ti āvajjayamānā ‘‘arahattaṃ patvā pādadhovanatthaṃ nisinno’’ti disvā ‘‘amhākaṃ ācariyo amhādisesu antevāsikesu tiṭṭhantesu ‘attanāva pāde dhovissatī’ti aṭṭhānametaṃ, ahaṃ dhovissāmi ahaṃ dhovissāmī’’ti tiṃsasahassānipi ākāsena gantvā vanditvā ‘‘pāde dhovissāma, bhante’’ti [Pg.322] āhaṃsu. Āvuso, idāni tiṃsa vassāni honti mama pādānaṃ adhotānaṃ, tiṭṭhatha, tumhe, ahameva dhovissāmīti.

උන්වහන්සේගේ අතේවාසික භික්ෂූහු ද, ‘‘අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ මහණ දම් පිරීමට වැඩම කර වසර තිහකි. උන්වහන්සේට විශේෂ ධර්මයක් අවබෝධ කර ගැනීමට හැකි වූයේද නැද්ද?’’ යි මෙනෙහි කළහ. උන්වහන්සේ අර්හත්වය ලබා පා සේදීමට සූදානම් වී සිටින බව දැක, ‘‘අප වැනි අතේවාසිකයන් සිටියදී අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින්ම පා සේදීම නුසුදුසුය, මම සෝදන්නෙමි, මම සෝදන්නෙමි’’ යි කියමින් තිස් දහසක් පමණ භික්ෂූහු අහසින් වැඩම කර වැඳ නමස්කාර කොට, ‘‘ස්වාමීනි, අපි ඔබ වහන්සේගේ පා සෝදන්නෙමු’’ යි පැවසූහ. ‘‘ඇවැත්නි, මාගේ පා නොසෝදා දැන් වසර තිහක් ගත වී ඇත. ඔබ වහන්සේලා ඉවත් වන්න, මමම සෝදා ගන්නෙමි’’ යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ.

Sakkopi āvajjanto – ‘‘mayhaṃ ayyo mahāsīvatthero arahattaṃ patto tiṃsasahassānaṃ antevāsikānaṃ ‘pāde dhovissāmā’ti āgatānaṃ pāde dhovituṃ na deti. Mādise pana upaṭṭhāke tiṭṭhante ‘mayhaṃ ayyo sayaṃ pāde dhovissatī’ti aṭṭhānametaṃ, ahaṃ dhovissāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā sujātāya deviyā saddhiṃ bhikkhusaṅghassa santike pāturahosi. So sujaṃ asurakaññaṃ purato katvā ‘‘apetha, bhante, mātugāmo’’ti okāsaṃ kāretvā theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā purato ukkuṭiko nisīditvā ‘‘pāde dhovissāmi, bhante’’ti āha. Kosiya, idāni me tiṃsa vassāni pādānaṃ adhotānaṃ, devatānañca pakatiyāpi manussasarīragandho nāma jeguccho, yojanasate ṭhitānampi kaṇṭhe āsattakuṇapaṃ viya hoti, ahameva dhovissāmīti. Bhante, ayaṃ gandho nāma na paññāyati, tumhākaṃ pana sīlagandho cha devaloke atikkamitvā upari bhavaggaṃ patvā ṭhito. Sīlagandhato añño uttaritaro gandho nāma natthi, bhante, tumhākaṃ sīlagandhenamhi āgatoti vāmahatthena gopphakasandhiyaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pādatalaṃ parimajji. Daharakumārasseva pādā ahesuṃ. Sakko pāde dhovitvā vanditvā devalokameva gato.

ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ද මෙනෙහි කරන්නේ, "මාගේ ස්වාමී වූ මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ රහත් භවයට පත්ව නැත. තිස් දහසක් පමණ වූ අතේවාසික (ශිෂ්‍ය) භික්ෂූන් වහන්සේලා 'පාද දෝවනය කරන්නෙමු' යි පැමිණි කල්හි, උන්වහන්සේ පාද දෝවනය කිරීමට අවසර නොදෙති. මා වැනි උපස්ථායකයෙකු සිටියදී 'මාගේ ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් ම තමන්ගේ පාද දෝවනය කරගනු ලබන්නේය' යන්න අස්ථානයකි (නුසුදුසුය). මම ම එය කරන්නෙමි" යි තීරණය කර, සුජාතා දිව්‍ය අප්සරාව ද සමඟ භික්ෂු සංඝයා අසල පෙනී සිටියේය. හෙතෙම අසුර කන්‍යාවක වූ සුජාතාව ඉදිරියට කර, "ස්වාමීනී, ඉවත් වන්න, මේ මාතෘගාමිකයෙකි (ස්ත්‍රියකි)" යි පවසා ඉඩ සලසා ගෙන, තෙරුන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ, ඉදිරියෙහි උක්කුටිකයෙන් වාඩි වී, "ස්වාමීනී, මම පාද දෝවනය කරන්නෙමි" යි කීවේය. "කෝසිය (ශක්‍රය), දැනට මාගේ පාද නොසෝදා අවුරුදු තිහක් ගත වී ඇත. දෙවියන්ට සාමාන්‍යයෙන් මනුෂ්‍ය ශරීරයේ ගන්ධය පිළිකුල් සහගතය. යොදුන් සියයක් ඈතින් සිටිය ද එය ගෙලෙහි බැඳි කුණුපයක් (මළකුණක්) මෙන් දැනෙයි. එබැවින් මම ම මෙය කරගන්නෙමි" යි (තෙරුන් වහන්සේ) පැවසූහ. "ස්වාමීනී, මේ ගන්ධය අපට නොදැනේ. ඔබ වහන්සේගේ සීල ගන්ධය සදිව්‍ය ලෝකයන් ද ඉක්මවා ඉහළ භවග්ගය දක්වා පැතිර පවතී. ස්වාමීනී, සීල ගන්ධයට වඩා උසස් වෙනත් ගන්ධයක් නම් නැත. මම පැමිණියේ ඔබ වහන්සේගේ සීල ගන්ධය නිසාය" යි පවසා, වම් අතින් විලුඹ සන්ධිය අල්ලාගෙන දකුණු අතින් පා පතුල පිරිමැද්දේය. (එවිට) පාද කුඩා කුමාරයෙකුගේ පාද මෙන් (මෘදු) විය. ශක්‍රයා පාද දෝවනය කර, වැඳ, දෙව්ලොවට ම නික්ම ගියේය.

Evaṃ ‘‘na labhāmi sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretu’’nti āvajjantassa uppannaṃ domanassaṃ nissāya bhikkhuno maññanavasena vipassanāya ārammaṇampi vipassanāpi maggopi phalampi savitakkasavicāradomanassanti ca avitakkāvicāradomanassanti ca vuttanti veditabbaṃ.

මෙලෙස "සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා සමඟ එක්ව පාරිශුද්ධි පවාරණය පවාරණය කිරීමට මට නොලැබේ" යයි මෙනෙහි කරන භික්ෂුවකට හටගත් දෝමනස්සය නිශ්‍රය කරගෙන, එම භික්ෂුවගේ සිතීමේ අනුසාරයෙන් විදර්ශනා අරමුණ ද, විදර්ශනාව ද, මාර්ගය ද, ඵලය ද 'සවිතර්ක සවිචාර දෝමනස්සය' කියා ද, 'අවිතර්ක අවිචාර දෝමනස්සය' කියා ද වදාරන ලද බව දත යුතුය.

Tattha eko bhikkhu savitakkasavicāradomanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā idaṃ domanassaṃ kiṃ nissitanti upadhārento vatthunissitanti pajānātīti phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkāvicāre domanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhadomanassesupi savitakkasavicārato avitakkaavicāraṃ paṇītataraṃ. Savitakkasavicāradomanassavipassanātopi avitakkāvicāradomanassavipassanā paṇītatarā. Savitakkasavicāradomanassaphalasamāpattitopi avitakkāvicāradomanassaphalasamāpattiyeva paṇītatarā[Pg.323]. Tenāha bhagavā – ‘‘ye avitakkaavicāre te paṇītatare’’ti.

එහි එක් භික්ෂුවක් සවිතර්ක සවිචාර දෝමනස්සයෙහි විදර්ශනාව වඩා, "මේ දෝමනස්සය කුමක් ඇසුරු කළේ ද?" යි විමසන කල්හි, එය හෘදය වස්තුව ඇසුරු කළ බව දැනගෙන, ඵස්ස පඤ්චමක ධර්මයන්හි වදාරන ලද ක්‍රමයෙන් ම අනුපිළිවෙළින් අර්හත්ත්වයෙහි පිහිටයි. තවත් භික්ෂුවක් අවිතර්ක අවිචාර දෝමනස්සයෙහි විදර්ශනාව වඩා වදාරන ලද ක්‍රමයෙන් ම අර්හත්ත්වයෙහි පිහිටයි. එහි ධ්‍යානගත වූ දෝමනස්සයන් අතර ද සවිතර්ක සවිචාර (දෝමනස්සයට) වඩා අවිතර්ක අවිචාර (දෝමනස්සය) ප්‍රණීතය. සවිතර්ක සවිචාර දෝමනස්ස විදර්ශනාවට වඩා අවිතර්ක අවිචාර දෝමනස්ස විදර්ශනාව ප්‍රණීතය. සවිතර්ක සවිචාර දෝමනස්ස ඵල සමාපත්තියට වඩා අවිතර්ක අවිචාර දෝමනස්ස ඵල සමාපත්තිය ම ප්‍රණීතය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "යම් අවිතර්ක අවිචාර (ධර්මයන්) ඇද්ද, ඒවා වඩාත් ප්‍රණීත වේ" යයි වදාළ සේක.

362. Evarūpā upekkhā na sevitabbāti evarūpā gehasitaupekkhā na sevitabbā. Gehasitaupekkhā nāma ‘‘tattha katamā cha gehasitaupekkhā. Cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa, yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā nātivattati, tasmā sā upekkhā gehasitāti vuccatī’’ti evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍike nilīnamakkhikā viya rūpādīni anativattamānā tattheva laggā laggitā hutvā uppannā kāmaguṇanissitā upekkhā na sevitabbā.

362. "මෙබඳු උපේක්ෂාව නොසෙවිය යුතුය" යන්නෙන් මෙබඳු වූ ගේහසිත (ගිහිගෙය ඇසුරු කළ) උපේක්ෂාව නොසෙවිය යුතු බව කියැවේ. ගේහසිත උපේක්ෂාව නම්: "එහි ගේහසිත උපේක්ෂා සය කවරේ ද? ඇසින් රූපයක් දැක, අඥාන වූ, මෝහයෙන් මුළා වූ, කෙලෙස් ජය නොගත්, විපාකයන් ජය නොගත්, ආදීනව නොදක්නා වූ, ශ්‍රැතවත් නොවන පෘථග්ජනයාට උපේක්ෂාවක් උපදියි. මෙබඳු වූ යම් උපේක්ෂාවක් වේ ද, එය රූපය (කෙලෙස් වශයෙන්) ඉක්මවා නොපවතියි. එබැවින් එම උපේක්ෂාව ගේහසිත යැයි කියනු ලැබේ." මෙලෙස ද්වාර සයෙහි ඉෂ්ට අරමුණු හමු වූ කල්හි, හකුරු ගුළියක ඇලුණු මැස්සෙකු මෙන් රූප ආදී අරමුණු ඉක්මවා යා නොහැකිව, එහිම ඇලී ගැලී උපදින කාමගුණයන් නිශ්‍රය කළ උපේක්ෂාව නොසෙවිය යුතුය.

Evarūpā upekkhā sevitabbāti evarūpā nekkhammasitā upekkhā sevitabbā. Nekkhammasitā upekkhā nāma – ‘‘tattha katamā cha nekkhammasitā upekkhā? Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca, sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati upekkhā, yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā ativattati, tasmā sā upekkhā nekkhammasitāti vuccatī’’ti (ma. ni. 3.308). Evaṃ chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhaārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa, aniṭṭhe adussantassa, asamapekkhanena asammuyhantassa uppannā vipassanā ñāṇasampayuttā upekkhā. Apica vedanāsabhāgā tatra majjhattupekkhāpi ettha upekkhāva. Tasmā sevitabbāti ayaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussatiṭṭhānavasena paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānavasena ca uppajjanakaupekkhā sevitabbā nāma.

"මෙබඳු උපේක්ෂාව සෙවිය යුතුය" යන්නෙන් මෙබඳු වූ නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ශ්‍රිත (නෙක්ඛම්මසිත) උපේක්ෂාව සෙවිය යුතු බව කියැවේ. නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ශ්‍රිත උපේක්ෂාව නම්: "එහි නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ශ්‍රිත උපේක්ෂා සය කවරේ ද? රූපයන්ගේ අනිත්‍ය බව දැන, ජරා මරණ ආදියෙන් සිදුවන වෙනස් වීම, විරාගය හා නිරෝධය දැක, 'පෙර රූප ද දැන් පවතින රූප ද යන සියලු රූප අනිත්‍යය, දුක්ඛය, වෙනස් වන ස්වභාව ඇත්තේය' යි මෙලෙස එය යථාභූත ලෙස සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් දක්නා තැනැත්තාට උපේක්ෂාවක් උපදියි. මෙබඳු වූ යම් උපේක්ෂාවක් වේ ද, එය රූපය (කෙලෙස් වශයෙන්) ඉක්මවා පවතියි. එබැවින් එම උපේක්ෂාව නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ශ්‍රිත යැයි කියනු ලැබේ." මෙලෙස ද්වාර සයෙහි ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට අරමුණු හමු වූ කල්හි, ඉෂ්ට අරමුණෙහි නොඇලෙන්නා වූ, අනිෂ්ට අරමුණෙහි පීඩාවට පත් නොවන්නා වූ, මැදහත් ලෙස බැලීමෙන් මුළා නොවන්නා වූ තැනැත්තාට උපදින විදර්ශනා ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත උපේක්ෂාව මීට අයත් වේ. තවද, වේදනාව හා සමාන ස්වභාව ඇති තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ඛාව ද මෙහි උපේක්ෂාව ම වේ. එබැවින් සෙවිය යුතුය යනු: නෛෂ්ක්‍රම්‍ය වශයෙන්, විදර්ශනා වශයෙන්, අනුස්සතිට්ඨාන වශයෙන් සහ ප්‍රථම, ද්විතීය, තෘතීය, චතුර්ථ ධ්‍යාන වශයෙන් උපදින උපේක්ෂාව සෙවිය යුතු (වැඩිය යුතු) උපේක්ෂාව නම් වේ.

Ettha yaṃ ce savitakkaṃ savicāranti tāyapi nekkhammasitaupekkhāya yaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussatiṭṭhānavasena paṭhamajjhānavasena ca uppannaṃ savitakkasavicāraṃ upekkhanti jāneyya. Yaṃ ce avitakkaṃ avicāranti yaṃ pana dutiyajjhānādivasena uppannaṃ avitakkāvicāraṃ upekkhanti jāneyya. Ye avitakke avicāre te paṇītatareti etāsu dvīsu yā avitakkaavicārā, sā paṇītatarāti attho. Iminā kiṃ kathitaṃ hoti[Pg.324]? Dvinnaṃ arahattaṃ kathitaṃ. Eko hi bhikkhu savitakkasavicāraupekkhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā ayaṃ upekkhā kiṃ nissitāti upadhārento vatthunissitāti pajānātīti phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkāvicārāya upekkhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhaupekkhāsupi savitakkasavicārato avitakkāvicārā paṇītatarā. Savitakkasavicāraupekkhāvipassanātopi avitakkāvicāraupekkhāvipassanāpaṇītatarā. Savitakkasavicāraupekkhāphalasamāpattitopi avitakkāvicārupekkhāphalasamāpattiyeva paṇītatarā. Tenāha bhagavā ‘‘ye avitakke avicāre te paṇītatare’’ti.

මෙහි "යම් සවිතර්ක සවිචාර උපේක්ෂාවක් වේ ද" යන්නෙන්, එම නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ශ්‍රිත උපේක්ෂාව තුළ නෛෂ්ක්‍රම්‍ය වශයෙන්, විදර්ශනා වශයෙන්, අනුස්සතිට්ඨාන වශයෙන් සහ ප්‍රථම ධ්‍යානය වශයෙන් උපන් සවිතර්ක සවිචාර උපේක්ෂාව දත යුතුය. "යම් අවිතර්ක අවිචාර උපේක්ෂාවක් වේ ද" යන්නෙන්, ද්විතීය ධ්‍යානාදිය වශයෙන් උපන් අවිතර්ක අවිචාර උපේක්ෂාව දත යුතුය. "යම් අවිතර්ක අවිචාර ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු වඩාත් ප්‍රණීත වෙති" යන්නෙන්, මෙම උපේක්ෂා දෙක අතරින් යම් උපේක්ෂාවක් විතර්ක විචාර රහිත වේ ද, එය වඩාත් ප්‍රණීත වේ යන්න අර්ථයයි. මෙයින් කුමක් පවසන ලද්දේ ද? භික්ෂූන් දෙදෙනෙකුගේ අර්හත්ත්වය ගැන පවසන ලදී. මන්ද, එක් භික්ෂුවක් සවිතර්ක සවිචාර උපේක්ෂාවෙහි විදර්ශනාව වඩා, "මේ උපේක්ෂාව කුමක් ඇසුරු කළේ ද?" යි විමසමින් එය හෘදය වස්තුව ඇසුරු කළ බව දැනගෙන, ඵස්ස පඤ්චමක ක්‍රමයෙන් අනුපිළිවෙළින් අර්හත්ත්වයෙහි පිහිටයි. අනෙක් භික්ෂුව අවිතර්ක අවිචාර උපේක්ෂාවෙහි විදර්ශනාව වඩා එම ක්‍රමයෙන් ම අර්හත්ත්වයෙහි පිහිටයි. එහි ධ්‍යානගත උපේක්ෂාවන් අතර ද සවිතර්ක සවිචාරයට වඩා අවිතර්ක අවිචාරය ප්‍රණීතය. සවිතර්ක සවිචාර උපේක්ෂා විදර්ශනාවට වඩා අවිතර්ක අවිචාර උපේක්ෂා විදර්ශනාව ප්‍රණීතය. සවිතර්ක සවිචාර උපේක්ෂා ඵල සමාපත්තියට වඩා අවිතර්ක අවිචාර උපේක්ෂා ඵල සමාපත්තිය ම ප්‍රණීතය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "යම් අවිතර්ක අවිචාර (ධර්මයන්) ඇද්ද, ඒවා වඩාත් ප්‍රණීත වේ" යයි වදාළ සේක.

363. Evaṃ paṭipanno kho, devānaminda, bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ paṭipanno hotīti bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi. Sakko pana sotāpattiphalaṃ patto. Buddhānañhi ajjhāsayo hīno na hoti, ukkaṭṭhova hoti. Ekassapi bahūnampi dhammaṃ desentā arahatteneva kūṭaṃ gaṇhanti. Sattā pana attano anurūpe upanissaye ṭhitā keci sotāpannā honti, keci sakadāgāmī, keci anāgāmī, keci arahanto. Rājā viya hi bhagavā, rājakumārā viya veneyyā. Yathā hi rājā bhojanakāle attano pamāṇena piṇḍaṃ uddharitvā rājakumārānaṃ upaneti, te tato attano mukhappamāṇeneva kabaḷaṃ karonti, evaṃ bhagavā attajjhāsayānurūpāya desanāya arahatteneva kūṭaṃ gaṇhāti. Veneyyā attano upanissayappamāṇena tato sotāpattiphalamattaṃ vā sakadāgāmianāgāmiarahattaphalameva vā gaṇhanti. Sakko pana sotāpanno jāto. Sotāpanno ca hutvā bhagavato puratoyeva cavitvā taruṇasakko hutvā nibbatti, devatānañhi cavamānānaṃ attabhāvassa gatāgataṭṭhānaṃ nāma na paññāyati, dīpasikhāgamanaṃ viya hoti. Tasmā sesadevatā na jāniṃsu. Sakko pana sayaṃ cutattā bhagavā ca appaṭihatañāṇattā dveva janā jāniṃsu. Atha sakko cintesi ‘‘mayhañhi bhagavatā tīsu ṭhānesu nibbattitaphalameva kathitaṃ, ayañca pana maggo vā phalaṃ vā sakuṇikāya viya uppatitvā gahetuṃ na sakkā, āgamanīyapubbabhāgapaṭipadāya assa bhavitabbaṃ. Handāhaṃ upari khīṇāsavassa pubbabhāgapaṭipadaṃ pucchāmī’’ti.

363. “දේවේන්ද්‍රය, මෙසේ පිළිපන් මහණ තෙමේ ප්‍රපංච සංඥා සංඛ්‍යා නිරෝධයට අනුරූප ප්‍රතිපදාවෙහි පිළිපන්නේ වෙයි” යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්හත් ඵලය මුදුන් පමුණුවමින් දේශනාව අවසන් කළ සේක. එහෙත් සක් දෙවිඳු සෝවාන් ඵලයට පත් විය. බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ අදහස හීන නොවේ, එය උත්කෘෂ්ටම වෙයි. එක් අයෙකුට හෝ බොහෝ දෙනෙකුට ධර්මය දේශනා කරන විට උන්වහන්සේලා අර්හත් ඵලයෙන්ම නිමාව ගනිති. එසේ වුවද සත්වයෝ තම තමන්ගේ අනුරූප උපනිශ්‍රයෙහි පිහිටා ඇතැම් කෙනෙක් සෝවාන් වෙති, ඇතැම් කෙනෙක් සකෘදාගාමී වෙති, ඇතැම් කෙනෙක් අනාගාමී වෙති, ඇතැම් කෙනෙක් රහත් වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජෙකු වැනිය, විනේය ජනයා රාජ කුමාරවරුන් වැනිය. රජු භෝජන වේලාවේදී තම ප්‍රමාණයට බත් පිඬක් ගෙන කුමාරවරුන්ට පිරිනමන විට, ඔවුහු එයින් තම කටේ ප්‍රමාණයටම බත් ගුලියක් සාදා ගන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය අදහසට අනුරූප දේශනාවෙන් අර්හත් ඵලයෙන්ම නිමාව ගනිති. විනේය ජනයා තම උපනිශ්‍රය ප්‍රමාණයෙන් එයින් සෝවාන් ඵල මාත්‍රයක් හෝ සකෘදාගාමී, අනාගාමී, අර්හත් ඵලයක්ම හෝ ලබා ගනිති. සක් දෙවිඳු සෝවාන් වූවෙක් විය. සෝවාන් වූ ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහිම චුත වී තරුණ සක් දෙවිඳු වී උපන්නේය. චුත වන දේවතාවන්ගේ ආත්ම භාවයේ යාම් ඊම් නාමය පහනක සිළුව ගමන් කරන්නාක් මෙන් නොපෙනේ. එබැවින් සෙසු දේවතාවෝ එය නොදැන ගත්හ. සක් දෙවිඳු තමා චුත වූ බැවින්ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අප්‍රතිහත ඥානය ඇති බැවින්ද යන දෙදෙනාම පමණක් එය දැන ගත්හ. ඉක්බිති සක් දෙවිඳු මෙසේ සිතුවේය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මට ස්ථාන තුනකදීම උපදවන ලද ඵලයම පවසන ලදී. එහෙත් මේ මාර්ගය හෝ ඵලය කුඩා පක්ෂියෙකු පියාඹා ගොස් අල්ලා ගන්නාක් මෙන් (පහසුවෙන්) ගත නොහැක. මෙයට පැමිණිය හැකි පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවක් තිබිය යුතුය. මම දැන් රහත් බව ලැබීමට හේතු වන පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව විමසන්නෙමි” යනුයි.

Pātimokkhasaṃvaravaṇṇanā

පාතිමොක්ඛ සංවර වර්ණනාව

364. Tato [Pg.325] taṃ pucchanto kathaṃ paṭipanno pana, mārisātiādimāha. Tattha pātimokkhasaṃvarāyāti uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāya. Kāyasamācārampītiādi sevitabbakāyasamācārādivasena pātimokkhasaṃvaradassanatthaṃ vuttaṃ. Sīlakathā ca nāmesā kammapathavasena vā paṇṇattivasena vā kathetabbā hoti.

364. ඉක්බිති ඒ ගැන විමසමින් “නිදුකාණන් වහන්ස, කෙසේ පිළිපන්නේද” යනාදිය පැවසීය. එහි ‘පාතිමොක්ඛසංවරාය’ යනු උතුම් වූද ශ්‍රේෂ්ඨ වූද සීල සංවරය සඳහා යන්නයි. ‘කායසමාචාරම්පි’ යනාදිය සේවනය කළ යුතු කාය සමාචාර ආදිය වශයෙන් පාතිමොක්ඛ සංවරය දැක්වීම පිණිස පවසන ලදී. මේ සීල කථාව නම් කර්මපථ වශයෙන් හෝ පඤ්ඤත්ති (පැනවීම්) වශයෙන් හෝ දේශනා කළ යුත්තක් වේ.

Tattha kammapathavasena kathentena asevitabbakāyasamācāro tāva pāṇātipātaadinnādānamicchācārehi kathetabbo. Paṇṇattivasena kathentena kāyadvāre paññattasikkhāpadavītikkamavasena kathetabbo. Sevitabbakāyasamācāro pāṇātipātādiveramaṇīhi ceva kāyadvāre paññattasikkhāpadaavītikkamena ca kathetabbo. Asevitabbavacīsamācāro musāvādādivacīduccaritena ceva vacīdvāre paññattasikkhāpadavītikkamena ca kathetabbo. Sevitabbavacīsamācāro musāvādādiveramaṇīhi ceva vacīdvāre paññattasikkhāpadaavītikkamena ca kathetabbo.

එහි කර්මපථ වශයෙන් පවසන්නා විසින් පළමුව අසේවිත (සේවනය නොකළ යුතු) කාය සමාචාරය ප්‍රාණාතිපාත, අදින්නාදාන, කාමේසුමිච්ඡාචාරයන්ගෙන් කිව යුතුය. පඤ්ඤත්ති වශයෙන් පවසන්නා විසින් කාය ද්වාරයෙහි පනවන ලද ශික්ෂාපද ඉක්මවා යෑම වශයෙන් කිව යුතුය. සේවනය කළ යුතු කාය සමාචාරය ප්‍රාණාතිපාත ආදියෙන් වැළකීමෙන්ද, කාය ද්වාරයෙහි පනවන ලද ශික්ෂාපද නොඉක්මවීමෙන්ද කිව යුතුය. අසේවිත වචී සමාචාරය මුසාවාද ආදි වචී දුශ්චරිතයෙන්ද, වචී ද්වාරයෙහි පනවන ලද ශික්ෂාපද ඉක්මවා යෑමෙන්ද කිව යුතුය. සේවනය කළ යුතු වචී සමාචාරය මුසාවාද ආදියෙන් වැළකීමෙන්ද, වචී ද්වාරයෙහි පනවන ලද ශික්ෂාපද නොඉක්මවීමෙන්ද කිව යුතුය.

Pariyesanā pana kāyavācāhi pariyesanāyeva. Sā kāyavacīsamācāragahaṇena gahitāpi samānā yasmā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ nāma etasmiññeva dvāradvaye uppajjati, na ākāse, tasmā ājīvaṭṭhamakasīladassanatthaṃ visuṃ vuttā. Tattha nasevitabbapariyesanā anariyapariyesanāya kathetabbā. Sevitabbapariyesanā ariyapariyesanāya. Vuttañhetaṃ –

පර්යේෂණා (සෙවීම) යනු කය හා වචනය මගින්ම සොයන්නා වූ සෙවීමම වේ. එය කාය හා වචී සමාචාරයන්ගෙන් ලැබුණද, ආජීවට්ඨමක සීලය නම් මේ ද්වාර දෙකෙහිම උපදින බැවින්ද, අහසෙහි නොඋපදින බැවින්ද, ආජීවට්ඨමක සීලය දැක්වීම පිණිස වෙන් කොට පවසන ලදී. එහි අසේවිත පර්යේෂණාව ‘අනර්ය පර්යේෂණාව’ වශයෙන් කිව යුතුය. සේවනය කළ යුතු පර්යේෂණාව ‘ආර්ය පර්යේෂණාව’ වශයෙන් කිව යුතුය. මෙසේ පවසන ලදී -

‘‘Dvemā, bhikkhave, pariyesanā anariyā ca pariyesanā, ariyā ca pariyesanā. Katamā ca, bhikkhave, anariyā pariyesanā? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jātidhammo samāno jātidhammaṃyeva pariyesati, attanā jarādhammo, byādhidhammo, maraṇadhammo, sokadhammo, saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhammaṃyeva pariyesati.

“මහණෙනි, මේ පර්යේෂණා දෙකකි. එනම් අනර්ය පර්යේෂණාව හා ආර්ය පර්යේෂණාවයි. මහණෙනි, අනර්ය පර්යේෂණාව යනු කුමක්ද? මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් තෙමේම ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇත්තේ (ජාතිධර්ම වූයේ) ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇති දෙයක්ම සොයයි. තෙමේම ජරාව ස්වභාව කොට ඇත්තේ, ව්‍යාධිය ස්වභාව කොට ඇත්තේ, මරණය ස්වභාව කොට ඇත්තේ, ශෝකය ස්වභාව කොට ඇත්තේ, කෙලෙස්වලින් කිලිටි වීම ස්වභාව කොට ඇත්තේ, කෙලෙස්වලින් කිලිටි වීම ස්වභාව කොට ඇති දෙයක්ම සොයයි.”

Kiñca, bhikkhave, jātidhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, jātidhammaṃ, dāsidāsaṃ jātidhammaṃ ajeḷakaṃ jātidhammaṃ, kukkuṭasūkaraṃ jātidhammaṃ, hatthigavāssavaḷavaṃ jātidhammaṃ, jātarūparajataṃ jātidhammaṃ. Jātidhammā [Pg.326] hete, bhikkhave, upadhayo, etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā jātidhammo samāno jātidhammaṃyeva pariyesati.

“මහණෙනි, ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇත්තා වූ (ජාතිධර්ම) දේ ලෙස ඔබ පවසන්නේ කුමක්ද? මහණෙනි, අඹු දරුවන් ජාතිධර්ම වේ. දාසි දාසයන් ජාතිධර්ම වේ. එළු බැටළුවන් ජාතිධර්ම වේ. කුකුළන් හා ඌරන් ජාතිධර්ම වේ. ඇතන්, ගවයන්, අසුන් හා වෙළඹන් ජාතිධර්ම වේ. රන් රිදී ජාතිධර්ම වේ. මහණෙනි, මේ උපධීහු ජාතිධර්ම වූවෝ වෙති. මෙහි බැඳුණා වූ, මුළා වූ, ගිජු වූ පුද්ගලයා තෙමේම ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇත්තේ ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇති දෙයක්ම සොයයි.”

Kiñca, bhikkhave, jarādhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, jarādhammaṃ…pe… jarādhammaṃyeva pariyesati.

“මහණෙනි, ජරාව ස්වභාව කොට ඇත්තා වූ (ජරාධර්ම) දේ ලෙස ඔබ පවසන්නේ කුමක්ද? මහණෙනි, අඹු දරුවන් ජරාධර්ම වේ... පෙ... ජරාව ස්වභාව කොට ඇති දෙයක්ම සොයයි.”

Kiñca, bhikkhave, byādhidhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, byādhidhammaṃ, dāsidāsaṃ byādhidhammaṃ, ajeḷakaṃ, kukkuṭasūkaraṃ, hatthigavāssavaḷavaṃ byādhidhammaṃ. Byādhidhammā hete, bhikkhave, upadhayo, etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā byādhidhammo samāno byādhidhammaṃyeva pariyesati.

“මහණෙනි, ව්‍යාධිය ස්වභාව කොට ඇත්තා වූ (ව්‍යාධිධර්ම) දේ ලෙස ඔබ පවසන්නේ කුමක්ද? මහණෙනි, අඹු දරුවන් ව්‍යාධිධර්ම වේ. දාසි දාසයන් ව්‍යාධිධර්ම වේ. එළු බැටළුවන්, කුකුළන් හා ඌරන්, ඇතන් ගවයන් අසුන් හා වෙළඹන් ව්‍යාධිධර්ම වේ. මහණෙනි, මේ උපධීහු ව්‍යාධිධර්ම වූවෝ වෙති. මෙහි බැඳුණා වූ, මුළා වූ, ගිජු වූ පුද්ගලයා තෙමේම ව්‍යාධිය ස්වභාව කොට ඇත්තේ ව්‍යාධිය ස්වභාව කොට ඇති දෙයක්ම සොයයි.”

Kiñca, bhikkhave, maraṇadhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, maraṇadhammaṃ…pe… maraṇadhammaṃyeva pariyesati.

“මහණෙනි, මරණය ස්වභාව කොට ඇත්තා වූ (මරණධර්ම) දේ ලෙස ඔබ පවසන්නේ කුමක්ද? මහණෙනි, අඹු දරුවන් මරණධර්ම වේ... පෙ... මරණය ස්වභාව කොට ඇති දෙයක්ම සොයයි.”

Kiñca, bhikkhave, sokadhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ…pe… sokadhammaṃyeva pariyesati.

“මහණෙනි, ශෝකය ස්වභාව කොට ඇත්තා වූ (ශෝකධර්ම) දේ ලෙස ඔබ පවසන්නේ කුමක්ද? අඹු දරුවන්... පෙ... ශෝකය ස්වභාව කොට ඇති දෙයක්ම සොයයි.”

Kiñca, bhikkhave, saṃkilesadhammaṃ vadetha…pe… jātarūparajataṃ saṃkilesadhammaṃ. Saṃkilesadhammā, hete, bhikkhave, upadhayo, etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhammaṃyeva pariyesati. Ayaṃ, bhikkhave, anariyā pariyesanāti (ma. ni. 1.274).

“මහණෙනි, සංකිලේශ ධර්ම (කෙලෙස්වලින් කිලිටි වන දේ) ලෙස ඔබ පවසන්නේ කුමක්ද? ... පෙ ... රන් රිදී සංකිලේශ ධර්ම වේ. මහණෙනි, මේ උපධීහු සංකිලේශ ධර්ම වූවෝ වෙති. මෙහි බැඳුණා වූ, මුළා වූ, ගිජු වූ පුද්ගලයා තෙමේම සංකිලේශ ධර්ම වූයේ සංකිලේශ ධර්ම වූ දෙයක්ම සොයයි. මහණෙනි, මෙය අනර්ය පර්යේෂණාවයි.”

Apica kuhanādivasena pañcavidhā, agocaravasena chabbidhā vejjakammādivasena ekavīsatividhā, evaṃ pavattā sabbāpi anesanā anariyapariyesanāyevāti veditabbā.

තවද කුහනාදී (කපටිකම්) වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වූද, අගෝචර වශයෙන් සවැදෑරුම් වූද, වෙදකම් ආදිය වශයෙන් එක්විසි වැදෑරුම් වූද මෙසේ පවත්නා සියලුම අනේසනාවන් (නොනිසි සෙවීම්) අනර්ය පර්යේෂණාවන්ම ලෙස දත යුතුය.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, ariyā pariyesanā? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jātidhammo samāno jātidhamme ādīnavaṃ viditvā ajātaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati, attanā jarādhammo, byādhi, maraṇa, soka, saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhamme ādīnavaṃ viditvā asaṃkiliṭṭhaṃ anuttaraṃ [Pg.327] yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati. Ayaṃ ariyā pariyesanāti (ma. ni. 1.275).

‘‘මහණෙනි, ආර්ය පර්යේෂණය (සොයා යෑම) යනු කවරේද? මහණෙනි, මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙක් තෙමේම උපත ස්වභාව කොට ඇත්තේ වුවද, උපත ස්වභාව කොට ඇති දේවල පවතින දොස් දැක, උපතක් නැති, අනුත්තර වූ, සතර යෝගයන්ගෙන් මිදුණු (යෝගක්ඛේම) නිර්වාණය සොයයි. තෙමේම ජරාව, ව්‍යාධිය, මරණය, ශෝකය සහ කෙලෙස් ස්වභාව කොට ඇත්තේ වුවද, ඒ කෙලෙස් සහිත දේවල දොස් දැක, කෙලෙස් රහිත වූ, අනුත්තර වූ, සතර යෝගයන්ගෙන් මිදුණු නිර්වාණය සොයයි. මෙය ආර්ය පර්යේෂණයයි.

Apica pañca kuhanādīni cha agocare ekavīsatividhañca anesanaṃ vajjetvā bhikkhācariyāya dhammena samena pariyesanāpi ariyapariyesanāyevāti veditabbā.

තවද, පඤ්ච කුහනාදී කරුණු පහ ද, අගෝචර කරුණු සය ද, විසි එක් වැදෑරුම් වූ අනිසි ජීවිකාවන් (අනේසන) ද බැහැර කොට, ධර්මානුකූලව හා සාධාරණව පිඬුසිඟා වැඩීමෙන් කරනු ලබන සොයා යෑම ද 'ආර්ය පර්යේෂණයක්' ලෙසම දත යුතුය.

Ettha ca yo yo ‘‘na sevitabbo’’ti vutto, so so pubbabhāge pāṇātipātādīnaṃ sambhārapariyesanāpayogakaraṇagamanakālato paṭṭhāya na sevitabbova. Itaro ādito paṭṭhāya sevitabbo, asakkontena cittampi uppādetabbaṃ. Apica saṅghabhedādīnaṃ atthāya parakkamantānaṃ devadattādīnaṃ viya kāyasamācāro na sevitabbo, divasassa dvattikkhattuṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ upaṭṭhānagamanādivasena pavatto dhammasenāpatimahāmoggallānattherādīnaṃ viya kāyasamācāro sevitabbo. Dhanuggahapesanādivasena vācaṃ bhindantānaṃ devadattādīnaṃ viya vacīsamācāro na sevitabbo, tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇakittanādivasena pavatto dhammasenāpatimahāmoggallānattherādīnaṃ viya vacīsamācāro sevitabbo. Anariyapariyesanaṃ pariyesantānaṃ devadattādīnaṃ viya pariyesanā na sevitabbā, ariyapariyesanameva pariyesantānaṃ dhammasenāpatimahāmoggallānattherādīnaṃ viya pariyesanā sevitabbā.

මෙහිලා 'සේවනය නොකළ යුතු' යැයි යම් යම් කරුණු පවසන ලද්දේ ද, ඒවා ප්‍රාණාතිපාතාදී අකුසල් සඳහා පූර්වභාගයේදී අවි ආයුධ සෙවීමේ පටන් ක්‍රියාවට නැංවීම හා ගමන් කිරීම දක්වා වූ කාලයේ පටන්ම සේවනය නොකළ යුතුමය. අනෙක් සේවනය කළ යුතු කාය සමාචාරාදිය ආරම්භයේ පටන්ම සේවනය කළ යුතුය; එසේ කිරීමට අපොහොසත් වන්නේ නම් අවම වශයෙන් ඒ පිළිබඳ සිතක් හෝ උපදවා ගත යුතුය. තවද, සංඝ භේදය ආදිය පිණිස වෙහෙසෙන දේවදත්ත වැන්නවුන්ගේ කාය සමාචාරය සේවනය නොකළ යුතුය; දිනකට දෙතුන් වතාවක් තෙරුවන් උදෙසා උපස්ථානයට යාම ආදී වශයෙන් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත, මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේලා වැනි උතුමන්ගේ කාය සමාචාරය සේවනය කළ යුතුය. දුනු ශිල්පයට යැවීම් ආදියෙන් (කුමන්ත්‍රණකාරී ලෙස) වචන බිඳින දේවදත්තාදීන්ගේ වචී සමාචාරය සේවනය නොකළ යුතුය; තෙරුවන්ගේ ගුණ කීර්තිනාදිය සම්බන්ධ ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත, මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේලා වැන්නවුන්ගේ වචී සමාචාරය සේවනය කළ යුතුය. අනාර්ය පර්යේෂණයන්හි නිරත දේවදත්ත වැන්නවුන්ගේ සොයා යෑම සේවනය නොකළ යුතුය; ආර්ය පර්යේෂණයන්හිම නිරත ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත, මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේලා වැන්නවුන්ගේ සොයා යෑම සේවනය කළ යුතුය.

Evaṃ paṭipanno khoti evaṃ asevitabbaṃ kāyavacīsamācāraṃ pariyesanañca pahāya sevitabbānaṃ pāripūriyā paṭipanno, devānaminda, bhikkhu pātimokkhasaṃvarāya uttamajeṭṭhakasīlasaṃvaratthāya paṭipanno nāma hotīti bhagavā khīṇāsavassa āgamanīyapubbabhāgapaṭipadaṃ kathesi.

දේවේන්ද්‍රය, මෙසේ සේවනය නොකළ යුතු කාය-වචී සමාචාර සහ පර්යේෂණ අත්හැර, සේවනය කළ යුතු දේ සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස පිළිපන් භික්ෂුව, ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය හා උතුම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ ශීල සංවරය උදෙසා පිළිපන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රහතන් වහන්සේ නමකගේ (අර්හත්වය ලැබීමට පෙර) අනුගමනය කළ යුතු පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව දේශනා කළ සේක.

Indriyasaṃvaravaṇṇanā

ඉන්ද්‍රිය සංවර වර්ණනාවයි.

365. Dutiyapucchāyaṃ indriyasaṃvarāyāti indriyānaṃ pidhānāya, guttadvāratāya saṃvutadvāratāyāti attho. Vissajjane panassa cakkhuviññeyyaṃ rūpampītiādi sevitabbarūpādivasena indriyasaṃvaradassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha evaṃ vutteti heṭṭhā somanassādipañhāvissajjanānaṃ sutattā imināpi evarūpena bhavitabbanti sañjātapaṭibhāno bhagavatā evaṃ vutte sakko devānamindo [Pg.328] bhagavantaṃ etadavoca, etaṃ imassa kho ahaṃ, bhanteti ādikaṃ vacanaṃ avoca. Bhagavāpissa okāsaṃ datvā tuṇhī ahosi. Kathetukāmopi hi yo atthaṃ sampādetuṃ na sakkoti, atthaṃ sampādetuṃ sakkonto vā na kathetukāmo hoti, na tassa bhagavā okāsaṃ karoti. Ayaṃ pana yasmā kathetukāmo ceva, sakkoti ca atthaṃ sampādetuṃ tenassa bhagavā okāsamakāsi.

365. දෙවන ප්‍රශ්නයෙහි 'ඉන්ද්‍රිය සංවරය පිණිස' යනු ඉන්ද්‍රියයන් වැසීම, රැකගත් දොරටු ඇති බව හා සංවර කරගත් දොරටු ඇති බව යන අර්ථයයි. පිළිතුරේදී 'ඇසින් දැක්ක යුතු රූප පවා' යනාදිය වදාරන ලද්දේ සේවනය කළ යුතු රූප ආදිය ඇසුරින් ඉන්ද්‍රිය සංවරය දැක්වීම පිණිසය. එහි 'මෙසේ වදාළ කල්හි' යනු මීට පෙර සෝමනස්සාදී ප්‍රශ්න පහේ පිළිතුරු ශ්‍රවණය කර තිබූ බැවින්, මෙම ප්‍රශ්නය ද මෙවැනිම එකක් විය යුතු යැයි උපන් වැටහීම ඇති ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ කල්හි, 'ස්වාමීනි, මෙහිලා මම...' යන වචනය ඇතුළු කරුණු පැවසුවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඔහුට කතා කිරීමට අවස්ථාව දී නිශ්ශබ්ද වූ සේක. මක්නිසාද යත්, යමෙකුට යමක් පැවසීමට අවශ්‍ය වුවත් එහි අර්ථය සම්පූර්ණ කිරීමට නොහැකි නම් හෝ, අර්ථය සම්පූර්ණ කිරීමට හැකි වුවත් පැවසීමට අකමැති නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට අවස්ථාවක් නොදෙන බැවිනි. නමුත් මේ ශක්‍රයා කතා කිරීමට කැමති වූවා සේම අර්ථය සම්පූර්ණ කිරීමට ද සමත් වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට අවස්ථාව ලබා දුන් සේක.

Tattha evarūpaṃ na sevitabbanti ādīsu ayaṃ saṅkhepo – yaṃ rūpaṃ passato rāgādayo uppajjanti, taṃ na sevitabbaṃ na daṭṭhabbaṃ na oloketabbanti attho. Yaṃ pana passato asubhasaññā vā saṇṭhāti, pasādo vā uppajjati, aniccasaññāpaṭilābho vā hoti, taṃ sevitabbaṃ.

එහි 'මෙවැනි දේ සේවනය නොකළ යුතුය' යනාදී පාඨයන්හි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: යම් රූපයක් බලන්නා වූ තැනැත්තාට රාගාදී අකුසල් උපදී ද, එවැනි රූප සේවනය නොකළ යුතුය, නොදැක්ක යුතුය, දෙස නොබැලිය යුතුය යනු අර්ථයයි. යම් රූපයක් බලන්නාට අසුභ සංඥාව පිහිටයි ද, පැහැදීම උපදී ද, නැතහොත් අනිත්‍ය සංඥාව ලැබේ ද, එවැනි රූප සේවනය කළ යුතුය.

Yaṃ cittakkharaṃ cittabyañjanampi saddaṃ suṇato rāgādayo uppajjanti, evarūpo saddo na sevitabbo. Yaṃ pana atthanissitaṃ dhammanissitaṃ kumbhadāsigītampi suṇantassa pasādo vā uppajjati, nibbidā vā saṇṭhāti, evarūpo saddo sevitabbo.

විසිතුරු අකුරින් හා විසිතුරු පද-ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් යුත් යම් ශබ්දයක් අසන්නා වූ තැනැත්තාට රාගාදී අකුසල් උපදී ද, එවැනි ශබ්ද සේවනය නොකළ යුතුය. යම් ශබ්දයක් ලෞකික හෝ ලෝකෝත්තර අර්ථය ඇසුරු කළේ වේ ද, ධර්මය ඇසුරු කළේ වේ ද, කළයක් අතින් ගත් දාසියකගේ ගීතයක් වුව ද එය අසන්නාට පැහැදීම හෝ සසරෙහි කලකිරීම (නිබ්බිදාව) ඇති වේ නම්, එවැනි ශබ්ද සේවනය කළ යුතුය.

Yaṃ gandhaṃ ghāyato rāgādayo uppajjanti, evarūpo gandho na sevitabbo. Yaṃ pana gandhaṃ ghāyato asubhasaññādipaṭilābho hoti, evarūpo gandho sevitabbo.

යම් ගන්ධයක් ආඝ්‍රාණය කරන්නා වූ තැනැත්තාට රාගාදී අකුසල් උපදී ද, එවැනි ගන්ධයන් සේවනය නොකළ යුතුය. යම් ගන්ධයක් ආඝ්‍රාණය කරන්නාට අසුභ සංඥා ආදිය ලැබේ ද, එවැනි ගන්ධයන් සේවනය කළ යුතුය.

Yaṃ rasaṃ sāyato rāgādayo uppajjanti, evarūpo raso na sevitabbo. Yaṃ pana rasaṃ sāyato āhāre paṭikūlasaññā ceva uppajjati, sāyitapaccayā ca kāyabalaṃ nissāya ariyabhūmiṃ okkamituṃ sakkoti, mahāsīvattherabhāgineyyasīvasāmaṇerassa viya paribhuñjantasseva kilesakkhayo vā hoti, evarūpo raso sevitabbo.

යම් රසයක් විඳින්නා වූ තැනැත්තාට රාගාදී අකුසල් උපදී ද, එවැනි රසයන් සේවනය නොකළ යුතුය. යම් රසයක් විඳින්නාට ආහාරයෙහි පටිකූල සංඥාව උපදී ද, එම රසය විඳීම හේතුවෙන් කයෙහි ශක්තිය ලබා ආර්ය භූමියට පිවිසීමට සමත් වේ ද, මහාසීව තෙරුන්ගේ බෑණනුවන් වූ සීව සාමණේරයන් වහන්සේට මෙන් වළඳන අතරතුරදීම කෙලෙස් ක්ෂය වීම සිදු වේ ද, එවැනි රසයන් සේවනය කළ යුතුය.

Yaṃ phoṭṭhabbaṃ phusato rāgādayo uppajjanti, evarūpaṃ phoṭṭhabbaṃ na sevitabbaṃ. Yaṃ pana phusato sāriputtattherādīnaṃ viya āsavakkhayo ceva, vīriyañca supaggahitaṃ, pacchimā ca janatā diṭṭhānugatiṃ āpādanena anuggahitā hoti, evarūpaṃ phoṭṭhabbaṃ sevitabbaṃ. Sāriputtatthero kira tiṃsa vassāni mañce piṭṭhiṃ na pasāresi. Tathā mahāmoggallānatthero. Mahākassapatthero vīsavassasataṃ mañce piṭṭhiṃ na pasāresi. Anuruddhatthero paññāsa vassāni. Bhaddiyatthero tiṃsa vassāni. Soṇatthero aṭṭhārasa [Pg.329] vassāni. Raṭṭhapālatthero dvādasa. Ānandatthero pannarasa. Rāhulatthero dvādasa. Bākulatthero asīti vassāni. Nāḷakatthero yāvaparinibbānā mañce piṭṭhiṃ na pasāresīti.

යම් ස්පර්ශයක් ලබන්නා වූ තැනැත්තාට රාගාදී අකුසල් උපදී ද, එවැනි ස්පර්ශයන් සේවනය නොකළ යුතුය. යම් ස්පර්ශයක් ලබන්නාට සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ ආදී උතුමන්ට මෙන් ආසවක්ෂය වීම ද, වීර්යය මනාව පවත්වා ගැනීම ද සිදු වේ නම් සහ මතු පරපුරට ආදර්ශයක් වීමෙන් ඔවුන්ට අනුග්‍රහයක් වේ නම්, එවැනි ස්පර්ශයන් සේවනය කළ යුතුය. සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ වසර තිහක් තිස්සේ ඇඳක් මත කොන්ද නොතැබූ සේක. එසේම මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ ද, මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ වසර එකසිය විස්සක් ද, අනුරුද්ධ මහරහතන් වහන්සේ වසර පනහක් ද, භද්දිය මහරහතන් වහන්සේ වසර තිහක් ද, සෝණ මහරහතන් වහන්සේ වසර දහඅටක් ද, රට්ඨපාල මහරහතන් වහන්සේ වසර දොළහක් ද, ආනන්ද මහරහතන් වහන්සේ වසර පහළොවක් ද, රාහුල මහරහතන් වහන්සේ වසර දොළහක් ද, බාකුල මහරහතන් වහන්සේ වසර අසූවක් ද, නාලක මහරහතන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන තෙක්ම ඇඳක කොන්ද නොතැබූ සේක.

Ye manoviññeyye dhamme samannāharantassa rāgādayo uppajjanti, ‘‘aho, vata yaṃ paresaṃ paravittūpakaraṇaṃ taṃ mamassā’’tiādinā nayena vā abhijjhādīni āpāthamāgacchanti evarūpā dhammā na sevitabbā. ‘‘Sabbe sattā averā hontū’’ti evaṃ mettādivasena, ye vā pana tiṇṇaṃ therānaṃ dhammā, evarūpā sevitabbā. Tayo kira therā vassūpanāyikadivase kāmavitakkādayo akusalavitakkā na vitakketabbāti katikaṃ akaṃsu. Atha pavāraṇadivase saṅghatthero saṅghanavakaṃ pucchi – ‘‘āvuso, imasmiṃ temāse kittake ṭhāne cittassa dhāvituṃ dinna’’nti? Na, bhante, pariveṇaparicchedato bahi dhāvituṃ adāsinti. Dutiyaṃ pucchi – ‘‘tava āvuso’’ti? Nivāsagehato, bhante, bahi dhāvituṃ na adāsinti. Atha dvepi theraṃ pucchiṃsu ‘‘tumhākaṃ pana, bhante’’ti? Niyakajjhattakhandhapañcakato, āvuso, bahi dhāvituṃ na adāsinti. Tumhehi, bhante, dukkaraṃ katanti. Evarūpo manoviññeyyo dhammo sevitabbo.

යම් මනෝවිඤ්ඤෙය්‍ය (මනසින් දතයුතු) ධර්මයන් මෙනෙහි කරන්නා වූ පුද්ගලයෙකුට රාගාදී කෙලෙස් උපදී ද, ‘අහෝ! අනුන් සතු වූ මේ සම්පත් මාගේ වන්නේ නම් කෙතරම් යහපත්ද!’ යන ආදී වශයෙන් අභිජ්ඣාදී අකුසල ධර්මයන් හටගනී ද, එබඳු ධර්මයන් සේවනය නොකළ යුතුය. ‘සියලු සත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා’ යනුවෙන් මෛත්‍රී ආදී වශයෙන් මෙනෙහි කරන යම් ධර්ම කෙනෙක් ඇද්ද, නැතහොත් තෙරවරුන් තෙනමගේ යම් (පිළිවෙත්) ධර්ම කෙනෙක් ඇද්ද, එබඳු ධර්මයන් සේවනය කළ යුතුය. විස්තරය මෙසේය: තෙරවරුන් තෙනමක් වස් සමාදන් වන දින, ‘කාම විතර්ක ආදී අකුසල් විතර්කයන් නොසිතිය යුතුය’ කියා කතිකාවක් කරගත්හ. ඉක්බිති වස් පවාරණ දිනයේදී සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සංඝ නවක භික්ෂුවගෙන් මෙසේ විමසූහ: ‘ඇවැත්නි, මේ තෙමස තුළ ඔබගේ සිතට සැරිසැරීමට කොපමණ ඉඩක් ලබා දුන්නේද?’ එවිට ‘ස්වාමීනි, පිරිවෙන් සීමාවෙන් බැහැරට සිත යන්නට ඉඩ නොදුන්නෙමි’ යි ඔහු පැවසීය. දෙවන තෙරුන්ගෙන් ‘ඇවැත්නි, ඔබ කෙසේද?’ යි විමසූහ. ‘ස්වාමීනි, මම වසන ගෘහයෙන් බැහැරට සිත යන්නට ඉඩ නොදුන්නෙමි’ යි ඔහු පැවසීය. ඉක්බිති ඒ දෙදෙනාම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන් ‘ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කෙසේද?’ යි විමසූහ. ‘ඇවැත්නි, මම මගේම ආධ්‍යාත්මික පංචස්කන්ධයෙන් බැහැරට සිත යන්නට ඉඩ නොදුන්නෙමි’ යි උන්වහන්සේ වදාළහ. ‘ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ඉතා දුෂ්කර දෙයක් කළ සේක’ යි ඔවුහු පැවසූහ. මෙබඳු වූ මනෝවිඤ්ඤෙය්‍ය ධර්මයන් සේවනය කළ යුතුය.

366. Ekantavādāti ekoyeva anto vādassa etesaṃ, na dvedhā gatavādāti ekantavādā, ekaññeva vadantīti pucchati. Ekantasīlāti ekācārā. Ekantachandāti ekaladdhikā. Ekantaajjhosānāti ekantapariyosānā.

366. ‘එකන්තවාදී’ යනු ඔවුන්ගේ වාදයට ඇත්තේ එකම කෙළවරක් පමණක් බැවිනි. දෙපැත්තකට ගිය වාද නැති හෙයින් ‘එකන්තවාදී’ නම් වෙති. ‘ඔවුන් කියන්නේ එකක්ම පමණක්ද?’ යන්න මෙහි ප්‍රශ්නයයි. ‘එකන්තසීල’ යනු සමාන ආචාර සමාචාර ඇති බවයි. ‘එකන්තඡන්ද’ යනු සමාන ලබ්ධියක් (ගැනීමක්) ඇති බවයි. ‘එකන්තඅජ්ඣෝසාන’ යනු එකම අවසානයක් (පරියොසානයක්) ඇති බවයි.

Anekadhātu nānādhātu kho, devānaminda, lokoti devānaminda, ayaṃ loko anekajjhāsayo nānajjhāsayo. Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hoti. Ekasmiṃ ṭhātukāme eko sayitukāmo hoti. Dve sattā ekajjhāsayā nāma dullabhā. Tasmiṃ anekadhātunānādhātusmiṃ loke yaṃ yadeva dhātuṃ yaṃ yadeva ajjhāsayaṃ sattā abhinivisanti gaṇhanti, taṃ tadeva. Thāmasā parāmāsāti thāmena ca parāmāsena ca. Abhinivissa voharantīti suṭṭhu gaṇhitvā voharanti, kathenti dīpenti kittenti. Idameva saccaṃ moghamaññanti idaṃ amhākameva vacanaṃ saccaṃ, aññesaṃ vacanaṃ moghaṃ tucchaṃ niratthakanti.

‘දේවේන්ද්‍රය, මේ ලෝකය විවිධ ධාතුන්ගෙන් හා නානා ධාතුන්ගෙන් යුක්තය’ යනු: දේවේන්ද්‍රය, මේ ලෝක සත්වයා නානාප්‍රකාර වූ අදහස් (අජ්ඣාසය) ඇත්තෙකි. එක් අයෙකු යාමට කැමති වෙද්දී තවකෙකු නැවතී සිටීමට කැමති වෙයි. එක් අයෙකු නැවතී සිටීමට කැමති වෙද්දී තවකෙකු නිදා ගැනීමට කැමති වෙයි. සමාන අදහස් ඇති සත්වයන් දෙදෙනෙකු වුවද සොයා ගැනීම දුෂ්කරය. මෙසේ විවිධ අදහස් ඇති ලෝකයෙහි, සත්වයෝ යම් යම් අදහසකට (ධාතුවකට) ඇතුළු වෙත්ද, එයම දැඩිව ග්‍රහණය කරගනිති. ‘ථාමසා පරාමාසා’ යනු ස්ථාවරව ගත් ශක්තියෙන් හා වැරදි ලෙස පරාමර්ශනය කිරීමෙනි. ‘අභිනිවිස්ස වෝහරන්ති’ යනු දැඩිව ගෙන ව්‍යවහාර කරති, පවසති, පෙන්වා දෙති, ප්‍රකාශ කරති. ‘ඉදමේව සච්චං මෝඝමඤ්ඤං’ යනු ‘අපගේ මේ වචනයම සත්‍යය, අන් අයගේ වචන හිස්ය, තුච්ඡය, අර්ථ ශුන්‍යය’ යන්නයි.

Accantaniṭṭhāti [Pg.330] anto vuccati vināso, antaṃ atītā niṭṭhā etesanti accantaniṭṭhā. Yā etesaṃ niṭṭhā, yo paramassāso nibbānaṃ, taṃ sabbesaṃ vināsātikkantaṃ niccanti vuccati. Yogakkhemoti nibbānasseva nāmaṃ, accanto yogakkhemo etesanti accantayogakkhemī. Seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ ariyamaggaṃ carantīti brahmacārī. Accantatthāya brahmacārī accantabrahmacārī. Pariyosānantipi nibbānassa nāmaṃ. Accantaṃ pariyosānaṃ etesanti accantapariyosānā.

‘අච්චන්තනිට්ඨා’ යන මෙහි ‘අන්ත’ යනු විනාශයයි. යම් කෙනෙකුගේ අවසානය ඒ විනාශය ඉක්මවා ගියේද, ඔවුහු ‘අච්චන්තනිට්ඨා’ නම් වෙති. ඔවුන්ගේ යම් කෙළවරක් වේද, උතුම් වූ සහනයක් වූ යම් නිවනක් වේද, එය සියලු විනාශයන් ඉක්මවා ගිය බැවින් නිත්‍ය යැයි කියනු ලැබේ. ‘යෝගක්ඛේම’ යනු නිවනටම නමකි. ඔවුන්ට විනාශය ඉක්මවා ගිය යෝගක්ඛේමයක් ඇති බැවින් ‘අච්චන්තයෝගක්ඛේමී’ නම් වෙති. ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් බ්‍රහ්ම වූ ආර්ය මාර්ගයෙහි හැසිරෙන බැවින් ‘බ්‍රහ්මචාරී’ නම් වෙති. අතිශයින්ම උතුම් වූ අර්ථය (නිවන) පිණිස හැසිරෙන බැවින් ‘අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී’ නම් වෙති. ‘පරියොසාන’ යනුද නිවනටම නමකි. ඔවුනට ඒකාන්ත වූ කෙළවරක් (නිවනක්) ඇති බැවින් ‘අච්චන්තපරියොසානා’ නම් වෙති.

Taṇhāsaṅkhayavimuttāti taṇhāsaṅkhayoti maggopi nibbānampi. Maggo taṇhaṃ saṅkhiṇāti vināsetīti taṇhāsaṅkhayo. Nibbānaṃ yasmā taṃ āgamma taṇhā saṅkhiyati vinassati, tasmā taṇhāsaṅkhayo. Taṇhāsaṅkhayena maggena vimuttā, taṇhāsaṅkhaye nibbāne vimuttā adhimuttāti taṇhāsaṅkhayavimuttā.

‘තණ්හාසංඛයවිමුත්තා’ යන මෙහි ‘තණ්හාසංඛය’ යනු මාර්ගය හා නිවනයි. මාර්ගය තණ්හාව ක්ෂය කරයි, විනාශ කරයි, එබැවින් එය ‘තණ්හාසංඛය’ නම් වේ. නිවන නිසා (එය අරමුණු කිරීමෙන්) තණ්හාව ක්ෂය වේ, විනාශ වේ, එබැවින් එයද ‘තණ්හාසංඛය’ නම් වේ. තණ්හාව ක්ෂය කරන මාර්ගයෙන් මිදුණු, තණ්හාව ක්ෂය කරන නිවනෙහි විමුක්ත වූ හෙවත් බැසගත් පුද්ගලයෝ ‘තණ්හාසංඛයවිමුත්තා’ නම් වෙති.

Ettāvatā ca bhagavatā cuddasapi mahāpañhā byākatā honti. Cuddasa mahāpañhā nāma issāmacchariyaṃ eko pañho, piyāppiyaṃ eko, chando eko, vitakko eko, papañco eko, somanassaṃ eko, domanassaṃ eko, upekkhā eko, kāyasamācāro eko, vacīsamācāro eko, pariyesanā eko, indriyasaṃvaro eko, anekadhātu eko, accantaniṭṭhā ekoti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මහා ප්‍රශ්න දහහතරක්ම විසඳන ලදහ. ඒ මහා ප්‍රශ්න දහහතර නම්: ඉස්සා-මච්ඡරිය (ඊර්ෂ්‍යාව හා මසුරුකම) එක් ප්‍රශ්නයකි, ප්‍රිය-අප්‍රිය දෙවැන්නයි, ඡන්දය තෙවැන්නයි, විතර්කය සිව්වැන්නයි, ප්‍රපංචය පස්වැන්නයි, සෝමනස්සය හයවැන්නයි, දෝමනස්සය හත්වැන්නයි, උපේක්ෂාව අටවැන්නයි, කායසමාචාරය නවවැන්නයි, වචීසමාචාරය දසවැන්නයි, පර්යේෂණය එකොළොස්වැන්නයි, ඉන්ද්‍රිය සංවරය දොළොස්වැන්නයි, අනේකධාතු දහතුන්වැන්නයි, අච්චන්තනිට්ඨා දහහතරවැන්නයි.

367. Ejāti calanaṭṭhena taṇhā vuccati. Sā pīḷanaṭṭhena rogo, anto padussanaṭṭhena gaṇḍo, anuppaviṭṭhaṭṭhena sallaṃ. Tasmā ayaṃ purisoti yasmā ejā attanā katakammānurūpena purisaṃ tattha tattha abhinibbattatthāya kaḍḍhati, tasmā ayaṃ puriso tesaṃ tesaṃ bhavānaṃ vasena uccāvacaṃ āpajjati. Brahmaloke ucco hoti, devaloke avaco. Devaloke ucco, manussaloke avaco. Manussaloke ucco, apāye avaco. Yesāhaṃ, bhanteti yesaṃ ahaṃ bhante. Sandhivasena panettha ‘‘yesāha’’nti hoti. Yathāsutaṃ yathāpariyattanti yathā mayā suto ceva uggahito ca, evaṃ. Dhammaṃ desemīti sattavatapadaṃ dhammaṃ desemi. Na cāhaṃ tesanti ahaṃ pana tesaṃ sāvako na [Pg.331] sampajjāmi. Ahaṃ kho pana, bhantetiādinā attano sotāpannabhāvaṃ jānāpeti.

367. සෙලවෙන අර්ථයෙන් තණ්හාවට ‘ඒජා’ යැයි කියනු ලැබේ. එය පෙළන අර්ථයෙන් රෝගයකි, ඇතුළත නරක් කරන අර්ථයෙන් ගෙඩියකි, ඇතුළට කිඳා බසින අර්ථයෙන් හී සැරයකි. ‘තස්මා අයං පුරිසෝ’ යනු: යම් හෙයකින් ඒජා (තණ්හාව) තමන් විසින් කළ කර්මයට අනුකූලව සත්වයා ඒ ඒ භවයන්හි ඉපදවීම පිණිස ඇදගෙන යයිද, එබැවින් මේ සත්වයා ඒ ඒ භවයන්ගේ වසඟයෙන් උස් පහත් තැන්වලට (උච්චාවච භාවයට) පැමිණෙයි. බ්‍රහ්ම ලෝකයට සාපේක්ෂව දෙව්ලොව පහත්ය (අවච). දෙව්ලොවට සාපේක්ෂව මනුෂ්‍ය ලෝකය පහත්ය. මනුෂ්‍ය ලෝකයට සාපේක්ෂව අපාය පහත්ය. ‘යේසාහං භන්තේ’ යනු ස්වාමීනි, මම යම් (ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්) කෙරෙහි යන අර්ථයයි. මෙහි සන්ධි වීමෙන් ‘යේසාහං’ ලෙස යෙදී ඇත. ‘යථාසුතං යථාපරියත්තං’ යනු මා විසින් යම් සේ අසන ලදද, උගන්නා ලදද එලෙසින්ම (දේශනා කරමි) යන්නයි. ‘ධම්මං දේසේමී’ යනු සප්ත ව්‍රත පද සංඛ්‍යාත ධර්මය දේශනා කරමි යන්නයි. ‘න චාහං තේසං’ යනු මම ඔවුන්ගේ ශ්‍රාවකයෙකු නොවෙමි යන්නයි. ‘අහං ඛෝ පන භන්තේ’ යන ආදී වචනයෙන් සක් දෙවිඳු තමා සෝවාන් වූ බව ප්‍රකාශ කරයි.

Somanassapaṭilābhakathāvaṇṇanā

සෝමනස්සපටිලාභකථා වර්ණනාව (සතුට ලැබීම පිළිබඳ කතාවේ විස්තරය).

368. Vedapaṭilābhanti tuṭṭhipaṭilābhaṃ. Devāsurasaṅgāmoti devānañca asurānañca saṅgāmo. Samupabyūḷhoti samāpanno nalāṭena nalāṭaṃ paharaṇākārappatto viya. Etesaṃ kira kadāci mahāsamuddapiṭṭhe saṅgāmo hoti tattha pana chedanavijjhanādīhi aññamaññaṃ ghāto nāma natthi, dārumeṇḍakayuddhaṃ viya jayaparājayamattameva hoti. Kadāci devā jinanti, kadāci asurā. Tattha yasmiṃ saṅgāme devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsu, taṃ sandhāya tasmiṃ kho pana bhantetiādimāha. Ubhayametanti ubhayaṃ etaṃ. Duvidhampi ojaṃ ettha devaloke devāyeva paribhuñjissantīti evamassa āvajjantassa balavapītisomanassaṃ uppajji. Sadaṇḍāvacaroti sadaṇḍāvacarako, daṇḍaggahaṇena satthaggahaṇena saddhiṃ ahosi, na nikkhittadaṇḍasatthoti dasseti. Ekantanibbidāyāti ekanteneva vaṭṭe nibbindanatthāyāti sabbaṃ mahāgovindasutte vuttameva.

368. ‘වේදපටිලාභං’ යනු සතුට ලැබීමයි. ‘දේවාසුරසංගාමෝ’ යනු දෙවියන් හා අසුරයන් අතර ඇති වූ යුද්ධයයි. ‘සමුපබ්යූළ්හෝ’ යනු එක් අයෙකුගේ නළලින් තවකෙකුගේ නළලට පහර දෙන්නාක් මෙන් ඉතා ආසන්නව යුද්ධයට පැමිණීමයි. කියනු ලබන පරිදි, ඔවුන්ට ඇතැම් විට මහා සමුද්‍රය මතුපිට යුද්ධයක් ඇති වේ. එහිදී කැපීම්, කෙටීම් ආදියෙන් එකිනෙකා මරා ගැනීමක් සිදු නොවේ; ලීයෙන් කළ බැටළු රූපවල සටනක් මෙන් ජය පරාජය පමණක් සිදු වේ. ඇතැම් විට දෙවියෝ දිනති, ඇතැම් විට අසුරයෝ දිනති. එහිදී යම් සටනකදී දෙවියන් විසින් අසුරයන් යළි නොඑන සේ පරාජය කරන ලද්දේද, එය අරමුණු කරගෙන ‘තස්මිං ඛෝ පන භන්තේ’ යනාදිය කීවේය. ‘උභයමේතං’ යනු මේ කාරණා දෙකමය. මේ දෙයාකාර වූ ඕජාවම (ආස්වාදයම) මේ දෙව්ලොව දෙවියෝම අනුභව කරන්නාහයි මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා වූ ඒ සක් දෙවිඳුට බලවත් පීති සෝමනස්සයක් උපන්නේය. ‘සදණ්ඩාවචරෝ’ යනු දණ්ඩක් ගෙන හැසිරෙන්නා වූ, දඬු මුගුරු හා ආයුධ ගැනීමෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි; ආයුධ අතහැර දැමූ අයෙක් නොවන බව මෙයින් පෙන්වයි. ‘එකන්තනිබ්බිදාය’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම වටිට සංසාරයෙහි කළකිරීම පිණිස යන්නයි. මෙහි ඉතිරි සියලු පද මහාගෝවින්ද සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇති පරිදිමය.

369. Pavedesīti kathesi dīpesi. Idhevāti imasmiññeva okāse. Devabhūtassa me satoti devassa me sato. Punarāyu ca me laddhoti puna aññena kammavipākena me jīvitaṃ laddhanti, iminā attano cutabhāvaṃ ceva upapannabhāvañca āvikaroti.

369. ‘පවේදේසී’ යනු පැවසීය, පෙන්වා දුන්නේය යන්නයි. ‘ඉධේව’ යනු මේ ඉන්ද්‍රසාල ලෙන් ප්‍රදේශයෙහිම යන්නයි. ‘දේවභූතස්ස මේ සතෝ’ යනු මම කලින් දෙවියකුව සිටියදී යන්නයි. ‘පුනරායු ච මේ ලද්ධෝ’ යනු නැවත වෙනත් කර්ම විපාකයකින් මට අලුත් ජීවිතයක් (ආයුෂයක්) ලැබුණේය යන්නයි. මෙයින් සක් දෙවිඳු තමාගේ චුත වීමත්, නැවත උපත ලැබීමත් යන කාරණා දෙකම ප්‍රකාශ කරයි.

Diviyā kāyāti dibbā attabhāvā. Āyuṃ hitvā amānusanti dibbaṃ āyuṃ jahitvā. Amūḷho gabbhamessāmīti niyatagatikattā amūḷho hutvā. Yattha me ramatī manoti yattha me mano ramissati, tattheva khattiyakulādīsu gabbhaṃ upagacchissāmīti sattakkhattuṃ deve ca mānuse cāti imamatthaṃ dīpeti.

"දිව්‍යමය ශරීර" යනු දිව්‍යමය වූ ආත්ම භාවයන්ය. "මනුෂ්‍ය නොවන ආයුෂ අත්හැර" යනු දිව්‍යමය ආයුෂ අත්හැරීමයි. "මුළා නොවී මව්කුසට පැමිණෙන්නෙමි" යනු නියත වූ ගති ඇති බැවින් මුළා නොවූවෙකු වී පිළිසිඳ ගැනීමයි. "යම් තැනක මාගේ සිත ඇලේද" යනු යම් ක්ෂත්‍රිය කුලයක ආදී වූ යම් තැනක මාගේ සිත ඇලේද, එහිම මව්කුසට පැමිණෙන්නෙමි යන්නයි. මේ අයුරින් හත් වතාවක් දෙවියන් අතරත් මනුෂ්‍යයන් අතරත් උපදින බව යන මේ අර්ථය මෙයින් පැහැදිලි කරයි.

Ñāyena viharissāmīti manussesu upapannopi mātaraṃ jīvitā voropanādīnaṃ abhabbattā ñāyena kāraṇena samena viharissāmīti attho.

"ධර්මානුකූලව (න්‍යායානුකූලව) වාසය කරන්නෙමි" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මිනිසුන් අතර උපත ලැබුවද, මව ජීවිතයෙන් තොර කිරීම ආදී දේ සිදු කිරීමට අභව්‍ය (නුසුදුසු) බැවින්, ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකුට සුදුසු වූ සාධාරණ වූත් යුක්තිසහගත වූත් ආකාරයෙන් වාසය කරන බවයි.

Sambodhi [Pg.332] ce bhavissatīti idaṃ sakadāgāmimaggaṃ sandhāya vadati, sace sakadāgāmī bhavissāmīti dīpeti. Aññātā viharissāmīti aññātā ājānitukāmo hutvā viharissāmi. Sveva anto bhavissatīti so eva me manussaloke anto bhavissatīti.

"සම්බෝධිය (මාර්ග ඥානය) වන්නේ නම්" යන්න සකෘදාගාමී මාර්ගය අරභයා පවසන ලද්දකි. ඉදින් සකෘදාගාමියෙකු වන්නෙමි යන්න මෙයින් පැහැදිලි කෙරේ. "තත්ත්වය දැනගෙන වාසය කරන්නෙමි" යනු චතුරාර්ය සත්‍යය දැනගැනීමේ කැමැත්තෙන් යුතුව වාසය කිරීමයි. "ඒ භවයම අවසානය වන්නේය" යනු ඒ මනුෂ්‍ය ලෝකයේ උපතම තමාගේ අවසාන භවය වන බවයි.

Puna devo bhavissāmi, devalokasmiṃ uttamoti puna devalokasmiṃ uttamo sakko devānamindo bhavissāmīti vadati.

"නැවත දෙවියෙකු වන්නෙමි, දේව ලෝකයේ උත්තමයා වන්නෙමි" යන්නෙන් පවසන්නේ නැවතත් දේව ලෝකයේ උතුම් වූ දෙවියන්ට අධිපති සක් දෙවිඳු වන්නෙමි යන්නයි.

Antime vattamānamhīti antime bhave vattamāne. So nivāso bhavissatīti ye te āyunā ca paññāya ca akaniṭṭhā jeṭṭhakā sabbadevehi paṇītatarā devā, avasāne me so nivāso bhavissati. Ayaṃ kira tato sakkattabhāvato cuto tasmiṃ attabhāve anāgāmimaggassa paṭiladdhattā uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hutvā avihādīsu nibbattanto avasāne akaniṭṭhe nibbattissati. Taṃ sandhāya evamāha. Esa kira avihesu kappasahassaṃ vasissati, atappesu dve kappasahassāni, sudassesu cattāri kappasahassāni, sudassīsu aṭṭha, akaniṭṭhesu soḷasāti ekatiṃsa kappasahassāni brahmaāyuṃ anubhavissati. Sakko devarājā anāthapiṇḍiko gahapati visākhā mahāupāsikāti tayopi hi ime ekappamāṇaāyukā eva, vaṭṭābhiratasattā nāma etehi sadisā sukhabhāgino nāma natthi.

"අවසාන භවය පවතින කල්හි" යනු අන්තිම ආත්ම භාවය පවතින විටයි. "එය මාගේ වාසස්ථානය වන්නේය" යනු ආයුෂයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් අකනිට්ඨ වූ, ජේෂ්ඨ වූ, සියලු දෙවියන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යම් දෙවිවරු වෙත්ද, අවසානයේ මාගේ වාසස්ථානය ඒ අකනිට්ඨ භවය වන්නේය යන්නයි. පෙනෙන පරිදි මේ සක් දෙවිඳු එම සක්‍ර ආත්ම භාවයෙන් චුත වී, එම භවයේදීම අනාගාමී මාර්ගය ලබාගත් බැවින් 'උද්ධංසෝත' (ඉහළට ගලා යන ප්‍රවාහය ඇති) අකනිට්ඨගාමී පුද්ගලයෙකු වී, අවිහ ආදී බ්‍රහ්ම ලෝකවල උපදිමින් අවසානයේ අකනිට්ඨයේ උපදින්නේය. එය අරභයා මෙසේ පවසන ලදී. මොහු අවිහ බ්‍රහ්ම ලෝකයේ කල්ප දහසක්ද, අතප්පයේ කල්ප දෙදහසක්ද, සුදස්සයේ කල්ප හාරදහසක්ද, සුදස්සීයේ කල්ප අටදහසක්ද, අකනිට්ඨයේ කල්ප දහසයදහසක්ද වශයෙන් කල්ප තිස් එක් දහසක් බ්‍රහ්ම ආයුෂ විඳින්නේය. සක් දෙවිඳු, අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා සහ විශාඛා මහා උපාසිකාව යන තිදෙනාම සමාන ආයු කාලයක් ඇත්තෝය. සංසාර වෘත්තයෙහි ඇලී සිටින සත්වයන් අතර මොවුන් හා සමාන සැප භුක්ති විඳින්නන් තවත් නැත.

370. Apariyositasaṅkappoti aniṭṭhitamanoratho. Yassu maññāmi samaṇeti ye ca samaṇe pavivittavihārinoti maññāmi.

370. "අපරියෝසිත සංකප්පෝ" යනු ඉටු නොවූ මනෝරථ ඇති තැනැත්තායි. "යම් මහණ කෙනෙකු යැයි මම සිතන්නෙම්ද" යනු හුදකලාව වාසය කරන යම් මහණ කෙනෙකු වෙත්ද, ඔවුන් ගැන මාගේ හැඟීමයි.

Ārādhanāti sampādanā. Virādhanāti asampādanā. Na sampāyantīti sampādetvā kathetuṃ na sakkonti.

"ආරාධනා" යනු සම්පාදනය කිරීමයි. "විරාධනා" යනු සම්පාදනය නොකිරීමයි. "සම්පායන්තී" යනු සම්පාදනය කර (නිසි පරිදි) ප්‍රකාශ කිරීමට නොහැකි වීමයි.

Ādiccabandhunanti ādiccopi gotamagotto, bhagavāpi gotamagotto, tasmā evamāha. Yaṃ karomasīti yaṃ pubbe brahmuno namakkāraṃ karoma. Samaṃ devehīti devehi saddhiṃ, ito paṭṭhāya idāni amhākaṃ brahmuno namakkārakaraṇaṃ natthīti dasseti. Sāmaṃ karomāti namakkāraṃ karoma.

"ආදිච්චබන්ධු" යනු සූර්යයාද ගෝතම ගෝත්‍රයට අයත්ය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ගෝතම ගෝත්‍රයට අයත්ය, එබැවින් මෙසේ පවසන ලදී. "යමක් කරන්නෙමුද" යනු පෙර බුදුරදුන් හමුවීමට පෙර මහා බ්‍රහ්මයා උදෙසා යම් නමස්කාරයක් කළෙමුද යන්නයි. "දෙවියන් හා සමානව" යනු දෙවියන් සමඟ එක්වයි. මෙතැන් සිට අපට මහා බ්‍රහ්මයා උදෙසා නමස්කාර කිරීමක් නැතැයි මෙයින් දක්වයි. "නමස්කාරය කරන්නෙමු" යනු වැඳීමයි.

371. Parāmasitvāti [Pg.333] tuṭṭhacitto sahāyaṃ hatthena hatthamhi paharanto viya pathaviṃ paharitvā, sakkhibhāvatthāya vā paharitvā ‘‘yathā tvaṃ niccalo, evamahaṃ bhagavatī’’ti. Ajjhiṭṭhapañhāti ajjhesitapañhā patthitapañhā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

371. "පරාමර්ශනය කර" (පොළොව ස්පර්ශ කර) යනු සතුටු වූ සිත් ඇත්තෙක් මිතුරෙකු අතින් අල්ලා සනසන්නාක් මෙන් පොළොව ස්පර්ශ කර, හෝ සාක්ෂියක් පිණිස පොළොව ස්පර්ශ කර, "යම් සේ ඔබ නිශ්චලද, එසේම මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි (ශ්‍රද්ධාවෙන්) නිශ්චල වෙමි" යැයි පැවසීමයි. "අජ්ඣිට්ඨ පඤ්ඤා" යනු ආරාධනා කරන ලද ප්‍රශ්න හෙවත් ප්‍රාර්ථනා කරන ලද ප්‍රශ්නයි. සෙසු පද සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝ නිකාය අටුවාවෙහි,

Sakkapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සක්කපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

9. Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanā

9. මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව

Uddesavārakathāvaṇṇanā

උද්දේසවාර කථා වර්ණනාව

373. Evaṃ [Pg.334] me sutanti mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggoti kasmā bhagavā idaṃ suttamabhāsi? Kururaṭṭhavāsīnaṃ gambhīradesanāpaṭiggahaṇasamatthatāya. Kururaṭṭhavāsino kira bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo utupaccayādisampannattā tassa raṭṭhassa sappāyautupaccayasevanena niccaṃ kallasarīrā kallacittā ca honti. Te cittasarīrakallatāya anuggahitapaññābalā gambhīrakathaṃ paṭiggahetuṃ samatthā honti. Tena nesaṃ bhagavā imaṃ gambhīradesanāpaṭiggahaṇasamatthataṃ sampassanto ekavīsatiyā ṭhānesu kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvā idaṃ gambhīratthaṃ mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ abhāsi. Yathā hi puriso suvaṇṇacaṅkoṭakaṃ labhitvā tattha nānāpupphāni pakkhipeyya, suvaṇṇamañjūsaṃ vā pana labhitvā sattaratanāni pakkhipeyya, evaṃ bhagavā kururaṭṭhavāsiparisaṃ labhitvā gambhīradesanaṃ desesi. Tenevettha aññānipi gambhīratthāni imasmiṃ dīghanikāye mahānidānaṃ majjhimanikāye satipaṭṭhānaṃ, sāropamaṃ, rukkhopamaṃ, raṭṭhapālaṃ, māgaṇḍiyaṃ, āneñjasappāyanti aññānipi suttāni desesi.

373. "ඒවං මේ සුතං" යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන්නේ මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රයයි. එහි වූ අභිනව පද වර්ණනාව මෙසේය - "මහණෙනි, මේ මාර්ගය එකම මාවතයි" යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය දේශනා කළේ ඇයි? ඒ කුරු රට වැසියන් ගැඹුරු දේශනාවන් ග්‍රහණය කර ගැනීමට සමර්ථ වූ බැවිනි. කුරු රට වැසියන් වූ භික්ෂු, භික්ෂුණී, උපාසක, උපාසිකා යන පිරිස සෘතු හා ප්‍රත්‍ය ආදියෙන් යුක්ත වූ බැවින්ද, එම රටෙහි හිතකර සෘතු හා ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනය කළ බැවින්ද නිරන්තරයෙන්ම නිරෝගී ශරීර හා නිරෝගී සිත් ඇත්තෝ වූහ. ඔවුන් කායික හා මානසික නිරෝගීභාවය නිසා මනාව දියුණු වූ ප්‍රඥා බලය ඇත්තෝ වූහ. එබැවින් ඔවුහු ගැඹුරු ධර්ම කරුණු තේරුම් ගැනීමට සමර්ථ වූහ. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ එම ගැඹුරු දේශනා ග්‍රහණය කර ගැනීමේ හැකියාව දැක, කරුණු විසි එකකින් සමන්විත වූ කර්මස්ථානය රහත් ඵලයෙහි පිහිටුවා මෙම ගැඹුරු අර්ථ ඇති මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. යම් පුද්ගලයෙක් රන් වට්ටියක් ලැබ එහි නානාවිධ මල් පුරවන්නාක් මෙන්ද, රන් මංජුසාවක් ලැබ එහි සත් රුවන පුරවන්නාක් මෙන්ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුරු රට වැසි පිරිස ලැබ මෙම ගැඹුරු දේශනාව කළ සේක. එබැවිනි මෙහිදී මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රයට අමතරව දීඝ නිකායේ මහා නිදාන සූත්‍රයත්, මජ්ඣිම නිකායේ සතිපට්ඨාන, සාරෝපම, රුක්ඛෝපම, රට්ඨපාල, මාගණ්ඩිය සහ ආනේඤ්ජසප්පාය වැනි අනෙකුත් ගැඹුරු අර්ථ ඇති සූත්‍රයන්ද දේශනා කළේ.

Apica tasmiṃ janapade catasso parisā pakatiyāva satipaṭṭhānabhāvanānuyogamanuyuttā viharanti, antamaso dāsakammakaraparijānāpi satipaṭṭhānapaṭisaṃyuttameva kathaṃ kathenti. Udakatitthasuttakantanaṭṭhānādīsupi niratthakakathā nāma nappavattati. Sace kāci itthī ‘‘amma, tvaṃ kataraṃ satipaṭṭhānabhāvanaṃ manasikarosī’’ti pucchitā ‘‘na kiñcī’’ti vadati, taṃ garahanti ‘‘dhiratthu tava jīvitaṃ, jīvamānāpi tvaṃ matasadisā’’ti. Atha naṃ ‘‘mā dāni puna evamakāsī’’ti ovaditvā aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti. Yā pana ‘‘ahaṃ asukasatipaṭṭhānaṃ nāma manasikaromī’’ti vadati, tassā ‘‘sādhu sādhū’’ti sādhukāraṃ katvā ‘‘tava jīvitaṃ sujīvitaṃ, tvaṃ nāma manussattaṃ pattā, tavatthāya sammāsambuddho uppanno’’tiādīhi pasaṃsanti. Na kevalañcettha manussajātikāva satipaṭṭhānamanasikārayuttā, te nissāya viharantā tiracchānagatāpi.

එපමණක් නොව, එම ජනපදයෙහි සිව්වනක් පිරිසම ස්වභාවයෙන්ම සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි නිරතව වාසය කළහ. අවසානයේ දාස සේවක පිරිස පවා කතාබස් කළේ සතිපට්ඨානය පිළිබඳවමය. දිය තොටවල්වල සහ නූල් කටින ස්ථාන වැනි තැන්වල පවා නිශ්ඵල කතා සිදු නොවීය. ඉදින් කිසියම් ස්ත්‍රියකගෙන් "මෑණියනි, ඔබ කිනම් සතිපට්ඨාන භාවනාවක් මෙනෙහි කරන්නෙහිද?" කියා ඇසූ විට ඇය "කිසිවක් නැතැයි" පැවසුවහොත්, ඇයට මෙසේ දොස් පවරති: "ඔබේ ජීවිතයට ධික් වේවා! ඔබ ජීවත් වුවද මළ තැනැත්තියක හා සමානයි." ඉන්පසු "නැවත මෙසේ නොකරන්න" යැයි අවවාද කොට ඇයට කිසියම් සතිපට්ඨාන භාවනාවක් උගන්වති. යම් ස්ත්‍රියක් "මම අසවල් සතිපට්ඨාන භාවනාව මෙනෙහි කරමි" යැයි පැවසුවහොත්, ඇයට "සාදු සාදු" කියා ප්‍රශංසා කර, "ඔබේ ජීවිතය යහපත් ජීවිතයකි, ඔබ මනුෂ්‍ය ජීවිතය ලැබීම අර්ථවත් කර ගත්තෙහිය, ඔබ උදෙසාම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක" යනාදී වශයෙන් පසසති. මෙහි සතිපට්ඨානයෙහි නිරත වූයේ මනුෂ්‍යයන් පමණක් නොවේ, ඔවුන් ඇසුරු කරගෙන සිටි තිරිසන් සතුන් පවා එසේ කළහ.

Tatridaṃ [Pg.335] vatthu – eko kira naṭako suvapotakaṃ gahetvā sikkhāpento vicarati. So bhikkhunupassayaṃ upanissāya vasitvā gamanakāle suvapotakaṃ pamussitvā gato. Taṃ sāmaṇeriyo gahetvā paṭijaggiṃsu. Buddharakkhito tissa nāmaṃ akaṃsu. Taṃ ekadivasaṃ purato nisinnaṃ disvā mahātherī āha – ‘‘buddharakkhitā’’ti. Kiṃ, ayyeti? Atthi te koci bhāvanāmanasikāroti? Natthi, ayyeti. Āvuso, pabbajitānaṃ santike vasantena nāma vissaṭṭhaattabhāvena bhavituṃ na vaṭṭati, kocideva manasikāro icchitabbo, tvaṃ pana aññaṃ na sakkhissasi, ‘‘aṭṭhi aṭṭhī’’ti sajjhāyaṃ karohīti. So theriyā ovāde ṭhatvā ‘‘aṭṭhi aṭṭhī’’ti sajjhāyanto carati.

එහි මේ කථා පුවත මෙසේය: එක්තරා නළුවෙක් ගිරා පෝතකයෙකු ගෙන ශිල්ප උගන්වමින් සැරිසැරුවේය. ඔහු භික්ෂුණී ආරාමයක් ඇසුරු කොට වාසය කරද්දී, එතැනින් පිටව යන විට එම ගිරා පෝතකයා අමතක වී ගියේය. සාමණේරියන් වහන්සේලා එම ගිරා පෝතකයා ගෙන ඇති දැඩි කළහ. ඔවුහු එම ගිරා පෝතකයාට 'බුද්ධරක්ඛිත' යන නම තැබූහ. දිනක් එම ගිරා පෝතකයා ඉදිරියේ වාඩි වී සිටිනු දැක මහා තෙරණින් වහන්සේ නමක්, 'බුද්ධරක්ඛිත' යැයි ඇමතූහ. 'මෑණියන් වහන්ස, කුමක්ද?' කියා ඔහු ඇසීය. 'ඔබට කිසියම් භාවනා මනසිකාරයක් තිබේද?' කියා උන්වහන්සේ ඇසූහ. 'මෑණියන් වහන්ස, එවැන්නක් නැත' යැයි ඔහු කීය. 'ඇවැත්නි, පැවිද්දන් සමීපයේ වසන්නෙකු විසින් හිතුවක්කාර ලෙස (සිහියෙන් තොරව) විසීම සුදුසු නොවේ, කිසියම් මනසිකාරයක් තිබීම අවශ්‍යය, ඔබට වෙනත් දෙයක් කළ නොහැකි බැවින් "අට්ඨි අට්ඨී" (ඇටසැකිල්ලක්, ඇටසැකිල්ලක්) යනුවෙන් සජ්ඣායනා කරන්නැ'යි වදාළහ. හෙතෙම ඒ තෙරණින් වහන්සේගේ අවවාදයට අනුව "අට්ඨි අට්ඨී" යනුවෙන් සජ්ඣායනා කරමින් හැසිරෙයි.

Taṃ ekadivasaṃ pātova toraṇagge nisīditvā bālātapaṃ tapamānaṃ eko sakuṇo nakhapañjarena aggahesi. So ‘‘kiri kirī’’ti saddamakāsi. Sāmaṇeriyo sutvā ‘‘ayye buddharakkhito sakuṇena gahito, mocema na’’nti leḍḍuādīni gahetvā anubandhitvā mocesuṃ. Taṃ ānetvā purato ṭhapitaṃ therī āha – ‘‘buddharakkhita, sakuṇena gahitakāle kiṃ cintesī’’ti? Na, ayye, aññaṃ kiñci cintesiṃ, aṭṭhipuñjova aṭṭhipuñjaṃ gahetvā gacchati, katarasmiṃ ṭhāne vippakirissatīti, evaṃ ayye aṭṭhipuñjameva cintesinti. Sādhu, sādhu, buddharakkhita, anāgate bhavakkhayassa te paccayo bhavissatīti. Evaṃ tattha tiracchānagatāpi satipaṭṭhānamanasikārayuttā. Tasmā nesaṃ bhagavā satipaṭṭhānabuddhimeva janento idaṃ suttamabhāsi.

දිනක් අලුයම ඔහු තොරණක් මත හිඳ උදය හිරු රශ්මිය තපමින් සිටියදී එක් උකුස්සෙක් සිය නිය පහුරෙන් ඔහු ඩැහැගත්තේය. හෙතෙම 'කිරි කිරි' යැයි ශබ්ද කළේය. සාමණේරියන් වහන්සේලා එය ඇසී, 'මෑණියන් වහන්ස, බුද්ධරක්ඛිතව උකුස්සෙකු ඩැහැගත්තා, ඔහුව මුදවා ගනිමු' යැයි කියා කැටකැබිලිති ආදිය ගෙන පන්නා ගොස් ඔහුව මුදවා ගත්හ. ඔහුව ගෙනැවිත් ඉදිරියේ තැබූ විට මහා තෙරණින් වහන්සේ, 'බුද්ධරක්ඛිත, උකුස්සා ඩැහැගත් මොහොතේ ඔබ කුමක් සිතුවේද?' කියා ඇසූහ. 'මෑණියන් වහන්ස, මම වෙනත් කිසිවක් නොසිතුවෙමි, ඇට ගොඩක් විසින් තවත් ඇට ගොඩක් ඩැහැගෙන යයි, මෙය කොතැනක විසිරී යනු ඇද්දැයි කියා මෑණියන් වහන්ස, මම ඒ ඇට ගොඩ ගැනම සිතුවෙමි' යි කීය. එවිට තෙරණින් වහන්සේ 'සාදු! සාදු! බුද්ධරක්ඛිත, මෙය අනාගතයේදී ඔබේ භවක්ෂය (නිවන) පිණිස උපකාරී වනු ඇතැ'යි වදාළහ. මෙසේ එහි තිරිසන්ගත සත්වයන් පවා සතිපට්ඨාන මනසිකාරයෙහි යෙදුණාහු වෙති. එබැවින් ඔවුන්ට සතිපට්ඨාන ප්‍රඥාව ඇති කරවනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

Tattha ekāyanoti ekamaggo. Maggassa hi –

එහි 'ඒකායනෝ' යනු එක් මාර්ගයකි. මාර්ගයට ඇත්තෙන්ම -

‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ;

Nāvā uttarasetū ca, kullo ca bhisisaṅkamo’’ti.

මාර්ගය (මග්ගෝ), මාවත (පන්ථෝ), පාර (පථෝ), මංපෙත (පජ්ජෝ), නිවැරදි මඟ (අඤ්ජසං), රිය මඟ (වටුමං), ගමන් මඟ (අයනං); නෞකාව (නාවා), එතර වන සේතුව (උත්තරසේතු), පහුර (කුල්ලෝ) සහ ඒදණ්ඩ (භිසිසංකමෝ) යනුවෙන් ද නම් වේ.

Bahūni nāmāni. Svāyamidha ayananāmena vutto, tasmā ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggoti ettha ekamaggo ayaṃ, bhikkhave, maggo na dvidhā pathabhūtoti evamattho daṭṭhabbo. Atha vā ekena ayitabboti ekāyano. Ekenāti gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vūpakaṭṭhena pavivittacittena. Ayitabbo paṭipajjitabbo, ayanti vā etenāti ayano, saṃsārato [Pg.336] nibbānaṃ gacchantīti attho. Ekassa ayano ekāyano. Ekassāti seṭṭhassa. Sabbasattaseṭṭho ca bhagavā, tasmā bhagavatoti vuttaṃ hoti. Kiñcāpi hi tena aññepi ayanti, evaṃ santepi bhagavatova so ayano tena uppāditattā. Yathāha ‘‘so hi, brāhmaṇa, bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā’’tiādi (ma. ni. 3.79). Ayatīti vā ayano, gacchati pavattatīti attho. Ekasmiṃ ayanoti ekāyano, imasmiññeva dhammavinaye pavattati, na aññatthāti vuttaṃ hoti. Yathāha – ‘‘imasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhatī’’ti (dī. ni. 2.214). Desanābhedoyeva heso, atthato pana ekova. Apica ekaṃ ayatīti ekāyano. Pubbabhāge nānāmukhabhāvanānayappavattopi aparabhāge ekaṃ nibbānameva gacchatīti vuttaṃ hoti. Yathāha brahmā sahampati –

මෙසේ බොහෝ නම් ඇත්තේය. එම මාර්ගය මෙහි 'අයන' යන නමින් කියන ලදී. එබැවින් 'ඒකායනෝ අයං භික්ඛවේ මග්ගෝ' යන මෙහි, මහණෙනි, මේ මාර්ගය එක් මාර්ගයකි, දෙමංසලක් වැනි වූ මඟක් නොවේ යනුවෙන් අර්ථය දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් එක් අයෙකු විසින් (හුදකලාව) යා යුතු බැවින් 'ඒකායන' නම් වේ. 'එක් අයෙකු විසින්' යනු සමූහයා අතර විසීම හැර දමා, හුදකලාව විවේකී සිතින් යුක්තව යා යුතුය යන්නයි. මේ මඟින් යන බැවින් 'අයන' නම් වේ, එනම් සංසාරයෙන් නිවනට යති යනු අර්ථයයි. ශ්‍රේෂ්ඨ වූ තැනැත්තාගේ ගමන් මඟ බැවින් 'ඒකායන' නම් වේ. 'ශ්‍රේෂ්ඨ තැනැත්තා' යනු සියලු සත්වයන්ට වඩා උතුම් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මඟ යැයි කියනු ලැබේ. වෙනත් අය ද මෙම මාර්ගයේ ගියත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය උපදවන ලද බැවින් මෙය උන්වහන්සේගේම මාර්ගයකි. 'බ්‍රාහ්මණය, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නූපන් මාර්ගය උපදවන්නා වූ සේක' යනාදී වශයෙන් වදාළේ එබැවිනි. පවතින්නේය යන අර්ථයෙන් 'අයන' නම් වේ. එක් ධර්ම විනයක පවතින බැවින් 'ඒකායන' නම් වේ. මෙය මෙම ධර්ම විනයෙහිම පවතින අතර අන් තැනක නැතැයි කියන ලදී. 'සුභද්ද, මේ ධර්ම විනයෙහිම ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය දක්නට ලැබේ' යැයි වදාළේ එබැවිනි. මෙය දේශනා විලාසයේ වෙනසක් පමණි, අර්ථය අතින් එකක්මය. තවද, එකම නිවන කරා යන බැවින් 'ඒකායන' නම් වේ. පූර්ව භාගයෙහි (ආරම්භයේදී) විවිධ වූ භාවනා ක්‍රම ඔස්සේ පැවතුණ ද, පසුව එකම නිවනටම පැමිණෙන්නේ යැයි කියන ලදී. සහම්පතී මහා බ්‍රහ්මයා ද මෙසේ කීය:

Ekāyanaṃ jātikhayantadassī,Maggaṃ pajānāti hitānukampī;

Etena maggena tariṃsu pubbe,Tarissanti ye ca taranti oghanti. (saṃ. ni. 5.409);

ජාතියේ කෙළවර (නිවන) දක්නා වූ, සත්වයන් කෙරෙහි අනුකම්පා ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒකායන මාර්ගය (සතිපට්ඨාන මාර්ගය) දන්නා සේක. පෙර බුදුරජාණන් වහන්සේලා මෙම මාර්ගයෙන් ඕඝය තරණය කළහ. අනාගතයෙහි ද (බුදුවරු) තරණය කරන්නාහ, වර්තමානයෙහි ද තරණය කරති.

Keci pana ‘‘na pāraṃ diguṇaṃ yantī’’ti gāthānayena yasmā ekavāraṃ nibbānaṃ gacchati, tasmā ‘‘ekāyano’’ti vadanti, taṃ na yujjati. Imassa hi atthassa sakiṃ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṃ. Yadi pana ekaṃ ayanamassa ekā gati pavattīti evaṃ atthaṃ yojetvā vucceyya, byañjanaṃ yujjeyya, attho pana ubhayathāpi na yujjati. Kasmā? Idha pubbabhāgamaggassa adhippetattā. Kāyādicatuārammaṇappavatto hi pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo idhādhippeto, na lokuttaro, so ca anekavārampi ayati, anekañcassa ayanaṃ hoti.

ඇතැම් ආචාර්යවරු 'මතු භවයකට නැවත නොයති' යන ගාථා ක්‍රමයට අනුව, එක් වරක් නිවනට යන බැවින් 'ඒකායන' යැයි කියති. එය ගැලපෙන්නේ නැත. එම අර්ථය ලැබීමට නම් 'සකිං අයනං' (එක් වරක් යාම) යන පදය තිබිය යුතුය. ඉදින් එක් අයනයක් (ගමනක්) ඇත්තේය යනුවෙන් අර්ථය යොදා කියන්නේ නම්, ශබ්දය ගැලපුණ ද, අර්ථය ක්‍රම දෙකෙන්ම නොගැලපේ. ඒ මන්ද? මෙහි 'පූර්වභාග මාර්ගය' (නිවනට පෙර පවතින පිළිවෙත) අදහස් කරන බැවිනි. කාය ආදී වූ අරමුණු සතරක පැවැත්වෙන පූර්වභාග සතිපට්ඨාන මාර්ගය මෙහි අදහස් කරන අතර ලෝකෝත්තර මාර්ගය නොවේ. එම පූර්වභාග මාර්ගය බොහෝ වාර ගණනක් ඇති වේ, එහි පවත්නා පැවැත්ම ද බොහෝය.

Pubbepi ca imasmiṃ pade mahātherānaṃ sākacchā ahosiyeva. Tipiṭakacūḷanāgatthero pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggoti āha. Ācariyo panassa tipiṭakacūḷasumatthero missakamaggoti āha. Pubbabhāgo bhanteti? Missako, āvusoti. Ācariye pana punappunaṃ bhaṇante appaṭibāhitvā [Pg.337] tuṇhī ahosi. Pañhaṃ avinicchinitvāva uṭṭhahiṃsu. Athācariyatthero nahānakoṭṭhakaṃ gacchanto ‘‘mayā missakamaggo kathito, cūḷanāgo pubbabhāgamaggoti ādāya voharati, ko nu kho ettha nicchayo’’ti suttantaṃ ādito paṭṭhāya parivattento ‘‘yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya satta vassānī’’ti imasmiṃ ṭhāne sallakkhesi. Lokuttaramaggo uppajjitvā satta vassāni tiṭṭhamāno nāma natthi, mayā vutto missakamaggo na labbhati. Cūḷanāgena diṭṭho pubbabhāgamaggova labbhatīti ñatvā aṭṭhamiyaṃ dhammasavane saṅghuṭṭhe agamāsi.

පෙර කාලයේ ද මෙම පදය සම්බන්ධයෙන් මහා තෙරවරුන් අතර සාකච්ඡා ඇති විය. තිපිටක චූළනාග තෙරුන් වහන්සේ 'පූර්වභාග සතිපට්ඨාන මාර්ගය' යැයි වදාළහ. උන්වහන්සේගේ ආචාර්ය වූ තිපිටක චූළසුම තෙරුන් වහන්සේ 'මිශ්‍රක මාර්ගය' (ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිත) යැයි වදාළහ. 'ස්වාමීනි, මෙය පූර්වභාග මාර්ගය නොවේද?' 'ඇවැත්නි, මිශ්‍රක මාර්ගයයි.' ආචාර්යයන් වහන්සේ නැවත නැවතත් එසේ පවසද්දී, චූළනාග තෙරුන් එයට විරුද්ධ නොවී නිහඬ වූහ. ඔවුහු ප්‍රශ්නය විසඳන්නේ නැතිවම නැගිට ගියහ. ඉන්පසු ආචාර්ය තෙරුන් වහන්සේ ස්නානය කිරීමට යන අතරතුර, 'මම මිශ්‍රක මාර්ගය යැයි කීවෙමි, චූළනාග පූර්වභාග මාර්ගය යැයි දැඩිව කියයි, මෙහි නිගමනය කුමක්ද?' කියා සිතා සූත්‍රය ආරම්භයේ සිට නැවත මෙනෙහි කරද්දී, 'මහණෙනි, යමෙක් මේ සතර සතිපට්ඨානය වසර හතක් මෙසේ වඩන්නේ නම්' යන ස්ථානයේදී උන්වහන්සේට මෙසේ වැටහුණි. 'ලෝකෝත්තර මාර්ගය ඇති වී වසර හතක් පවතින්නේ නැත, මා පැවසූ මිශ්‍රක මාර්ගය ද මෙයට නොගැලපේ. චූළනාග තෙරුන් වදාළ පූර්වභාග මාර්ගයම මෙහිදී ගැලපේ' යනුවෙන් වටහාගෙන, අටවක දින ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා ඝණ්ඨාව නාද කළ විට එහි වැඩි පූර්වභාග මාර්ගයම බව පිළිගත් සේක.

Porāṇakattherā kira piyadhammasavanā honti, saddaṃ sutvāva ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ, ahaṃ paṭhama’’nti ekappahāreneva osaranti. Tasmiñca divase cūḷanāgattherassa vāro, tena dhammāsane nisīditvā bījaniṃ gahetvā pubbagāthāsu vuttāsu therassa āsanapiṭṭhiyaṃ ṭhitassa etadahosi – ‘‘raho nisīditvā na vakkhāmī’’ti. Porāṇakattherā hi anusūyakā honti. Na attano rucimeva ucchubhāraṃ viya evaṃ ukkhipitvā vicaranti, kāraṇameva gaṇhanti, akāraṇaṃ vissajjenti. Tasmā thero ‘‘āvuso, cūḷanāgā’’ti āha. So ācariyassa viya saddoti dhammaṃ ṭhapetvā ‘‘kiṃ bhante’’ti āha. Āvuso, cūḷanāga, mayā vutto missakamaggo na labbhati, tayā vutto pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggova labbhatīti. Thero cintesi – ‘‘amhākaṃ ācariyo sabbapariyattiko tepiṭako sutabuddho, evarūpassāpi nāma bhikkhuno ayaṃ pañho āluḷeti, anāgate mama bhātikā imaṃ pañhaṃ āluḷessantīti suttaṃ gahetvā imaṃ pañhaṃ niccalaṃ karissāmī’’ti paṭisambhidāmaggato ‘‘ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo’’.

පැරණි ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ධර්ම ශ්‍රවණයට ඉතා කැමැත්තෝ වූහ. 'මම පළමුව, මම පළමුව' යැයි පවසමින් ධර්ම ශ්‍රවණයට ඇරයුම් කරන හඬ ඇසුණු සැණින්ම එක්වරම එහි රැස් වෙති. එදින චූළනාග තෙරුන් වහන්සේගේ වාරය විය. උන්වහන්සේ ධර්මාසනයෙහි වැඩ සිට විජිනපත ගෙන පූර්ව ගාථාවන් දේශනා කරන කල්හි, ධර්මාසනය පිටුපස සිටි චූළසුම තෙරුන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: 'රහසින් හිඳ මෙය ප්‍රකාශ නොකර නොසිටිමි' යනුයි. මන්දයත්, පැරණි ස්ථවිරයන් වහන්සේලා ඊර්ෂ්‍යා නොකරන්නෝ වූහ. උක් මිටියක් ඔසවාගෙන යන්නාක් මෙන් තමන්ගේ කැමැත්ත පමණක් ඉස්මතු කරමින් හැසිරෙන්නේ නැත; ඔවුහු නිවැරදි කරුණම පිළිගනිති, වැරදි කරුණ බැහැර කරති. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේ 'ඇවැත්නි, චූළනාග' යැයි පැවසූහ. ඔහු එය තම ආචාර්යයන් වහන්සේගේ හඬ යැයි හඳුනාගෙන දේශනය නවත්වා 'ස්වාමීනි, කුමක්ද?' යැයි විමසූහ. එවිට 'ඇවැත්නි චූළනාග, මා විසින් පවසන ලද මිශ්‍රක මාර්ගය (ලෝකෝත්තර මාර්ගය) මෙහිදී අදහස් නොවේ, ඔබ විසින් පවසන ලද පූර්වභාග සතිපට්ඨාන මාර්ගයම මෙහි අදහස් වේ' යැයි පැවසූහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: 'අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ සකල පර්යාප්තිය දන්නා, ත්‍රිපිටකධාරී, බහුශ්‍රුත බුද්ධිමතෙකි. මෙවන් භික්ෂුවකගේ සිතෙහි පවා මෙම ප්‍රශ්නය කැළඹීමක් ඇති කරන්නේ නම්, අනාගතයේ මාගේ සහෝදර භික්ෂූන්ට ද මෙම ප්‍රශ්නය කැළඹීමක් ඇති කරනු ඇත. එබැවින් සූත්‍ර පාඨයක් ගෙන මෙම ප්‍රශ්නය ස්ථීරව විසඳන්නෙමි' යි සිතා පටිසම්භිදාමග්ග ප්‍රකරණයෙන් 'පූර්වභාග සතිපට්ඨාන මාර්ගය ඒකායන මාර්ගය යැයි කියනු ලැබේ' යන සූත්‍ර පාඨය ගෙන දැක්වූහ.

Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā;

Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā.

මාර්ගයන් අතර අෂ්ටාංගික මාර්ගය උතුම්ය. සත්‍යයන් අතර සතර පද (සතරාර්ය සත්‍යය) උතුම්ය. ධර්මයන් අතර විරාගය (නිර්වාණය) උතුම්ය. දෙපා ඇත්තන් අතර පස් ඇසින් යුතු බුදුරජාණන් වහන්සේ උතුම්ය.

Eseva maggo natthañño, dassanassa visuddhiyā;

Etañhi tumhe paṭipajjatha, mārasenappamaddanaṃ;

Etañhi tumhe paṭipannā, dukkhassantaṃ karissathāti. –

දර්ශනයේ (මාර්ග ඥානයේ) පිරිසිදු බව පිණිස ඇති මාර්ගය මෙයම වේ, අන් එකක් නැත. මාර සේනාව මර්දනය කරන්නා වූ මෙම මාර්ගයෙහි පිළිපදින්න. මෙහි පිළිපන් ඔබ දුක කෙළවර කරන්නාහුය.

Suttaṃ āharitvā ṭhapesi.

මෙසේ සූත්‍ර පාඨය ගෙනැවිත් තැබූහ.

Maggoti [Pg.338] kenaṭṭhena maggo? Nibbānagamanaṭṭhena nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena ca. Sattānaṃ visuddhiyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkilesehi kiliṭṭhacittānaṃ sattānaṃ visuddhatthāya. Tathā hi imināva maggena ito satasahassakappādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ upari ekasmiṃyeva kappe nibbatte taṇhaṅkaramedhaṅkarasaraṇaṅkaradīpaṅkaranāmake buddhe ādiṃ katvā sakyamunipariyosānā aneke sammāsambuddhā anekasatā paccekabuddhā gaṇanapathaṃ vītivattā ariyasāvakā cāti ime sattā sabbe cittamalaṃ pavāhetvā paramavisuddhiṃ pattā. Rūpamalavasena pana saṃkilesavodānapaññattiyeva natthi. Tathā hi –

'මාර්ගය' යනු කුමන අර්ථයකින් මාර්ගය නම් වේද? නිවනට පැමිණීමේ අර්ථයෙන් ද, නිවන කැමති අය විසින් සෙවිය යුතු (පැතිය යුතු) අර්ථයෙන් ද මාර්ගය නම් වේ. 'සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු බව පිණිස' යනු රාගාදී කෙලෙස් මලයන්ගෙන් ද, අභිධ්‍යා හා විෂම ලෝභ ආදී උපක්ලේෂයන්ගෙන් ද කිලිටි වූ සිත් ඇති සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු බව උදෙසා ය. එසේම, මෙම මාර්ගයෙන්ම මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ සතර අසංඛ්‍යයකට පෙර එකම කල්පයක උපන් තණ්හංකර, මේධංකර, සරණංකර, දීපංකර යන බුදුවරුන්ගේ පටන් ශාක්‍යමුනි බුදුරජාණන් වහන්සේ දක්වා වූ බොහෝ සම්මා සම්බුදුවරුන් ද, සිය ගණන් පසේබුදුවරුන් ද, ගණනය කළ නොහැකි ආර්ය ශ්‍රාවකයන් ද යන මේ සියලු සත්ත්වයෝ චිත්ත මලයන් බැහැර කර පරම පිරිසිදු භාවයට (නිවනට) පත් වූහ. රූපයේ මලින් (කිලිටි බවින්) සත්ත්වයාගේ කෙලෙස් සහිත බව හෝ පිරිසිදු බව පිළිබඳ පැනවීමක් නැත. එනම්:

‘‘Rūpena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā;

Rūpe suddhe visujjhanti, anakkhātaṃ mahesinā.

රූපය කිලිටි වූ පමණින් සත්ත්වයෝ කිලිටි නොවෙති; රූපය පිරිසිදු වූ පමණින් සත්ත්වයෝ පිරිසිදු නොවෙති යනුවෙන් මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා නොකළහ.

Cittena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā;

Citte suddhe visujjhanti, iti vuttaṃ mahesinā’’.

සිත කිලිටි වූ කල්හි සත්ත්වයෝ කිලිටි වෙති; සිත පිරිසිදු වූ කල්හි සත්ත්වයෝ පිරිසිදු වෙති යනුවෙන් මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළහ.

Yathāha – ‘‘cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti, cittavodānā visujjhantī’’ti. Tañca cittavodānaṃ iminā satipaṭṭhānamaggena hoti. Tenāha ‘‘sattānaṃ visuddhiyā’’ti.

එබැවින් 'මහණෙනි, සිත කිලිටි වීමෙන් සත්ත්වයෝ කිලිටි වෙති, සිත පිරිසිදු වීමෙන් සත්ත්වයෝ පිරිසිදු වෙති' යැයි වදාළහ. එම සිතේ පිරිසිදු බව මෙම සතිපට්ඨාන මාර්ගයෙන්ම සිදුවේ. එබැවින් 'සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු බව පිණිස' යැයි වදාළහ.

Sokaparidevānaṃ samatikkamāyāti sokassa ca paridevassa ca samatikkamāya pahānāyāti attho, ayañhi maggo bhāvito santatimahāmattādīnaṃ viya sokasamatikkamāya, paṭācārādīnaṃ viya paridevasamatikkamāya saṃvattati. Tenāha ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’ti. Kiñcāpi hi santatimahāmatto –

'සෝක පරිදේවයන් ඉක්මවා යාම පිණිස' යනු සෝකය සහ වැලපීම ඉක්මවා යාම හෙවත් ප්‍රහීණ කිරීම සඳහා යන්න අර්ථයයි. මෙම මාර්ගය වැඩීම සන්තති මහා ඇමති ආදීන්ට මෙන් සෝකය ඉක්මවා යාමටත්, පටාචාරාවන් ආදීන්ට මෙන් වැලපීම ඉක්මවා යාමටත් හේතු වේ. එබැවින් 'සෝක පරිදේවයන් ඉක්මවා යාම පිණිස' යැයි වදාළහ. සන්තති මහා ඇමතිවරයා සම්බන්ධයෙන් මෙසේය:

‘‘Yaṃ pubbe taṃ visodhehi, pacchā te mātu kiñcanaṃ;

Majjhe ce no gahessasi, upasanto carissasī’’ti. (su. ni. 945);

පෙර වූ අතීත කෙලෙස් පිරිසිදු කරගන්න. පසුව (අනාගතයේ) ඔබට කිසිදු කෙලෙස් බාධාවක් නොවනු ඇත. වර්තමානයේ ද (මම, මගේ කියා) ග්‍රහණය කර නොගන්නේ නම්, ඔබ කෙලෙස් ගින්නෙන් නිවුණු ශාන්ත වූවෙක්ව හැසිරෙන්නෙහිය.

Imaṃ gāthaṃ sutvāva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patto. Paṭācārā –

මෙම ගාථාව ඇසූ සැණින්ම ඔහු සිව්පිළිසිඹියාපත් සහිතව රහත් භාවයට පත් විය. පටාචාරාව සම්බන්ධයෙන්:

‘‘Na santi puttā tāṇāya, na pitā nāpi bandhavā;

Antakenādhipannassa, natthi ñātīsu tāṇatā’’ti. (dha. pa. 288);

මාරයා විසින් මැඩපවත්වන ලද තැනැත්තාට ආරක්ෂාව පිණිස දරුවෝ නොවෙති, පියා හෝ නෑදෑයෝ ද නොවෙති. මිය යන තැනැත්තාට නෑයන්ගෙන් ආරක්ෂාවක් නැත.

Imaṃ [Pg.339] gāthaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhitā. Yasmā pana kāyavedanācittadhammesu kañci dhammaṃ anāmasitvā bhāvanā nāma natthi, tasmā tepi imināva maggena sokaparideve samatikkantāti veditabbā.

මෙම ගාථාව අසා ඇය සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. කය, වේදනා, සිත හෝ ධර්ම යන සතරින් කිසිවක් මෙනෙහි නොකර භාවනාවක් සිදු නොවන බැවින්, ඔවුන් ද මෙම මාර්ගයෙන්ම සෝක පරිදේවයන් ඉක්මවා ගිය බව දත යුතුය.

Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ayañhi maggo bhāvito tissattherādīnaṃ viya dukkhassa, sakkādīnaṃ viya ca domanassassa atthaṅgamāya saṃvattati.

'දුක්ඛ දෝමනස්සයන්ගේ අභාවය පිණිස' යනු කායික දුක සහ මානසික අසහනය (දෝමනස්සය) යන දෙකෙහි අවසානය හෙවත් නිරෝධය සඳහා යන්න අර්ථයයි. මෙම මාර්ගය වැඩීම තිස්ස තෙරුන් ආදීන්ට මෙන් කායික දුකේ කෙළවර වීමටත්, සක් දෙවිඳු ආදීන්ට මෙන් දෝමනස්සයේ කෙළවර වීමටත් හේතු වේ.

Tatrāyaṃ atthadīpanā – sāvatthiyaṃ kira tisso nāma kuṭumbikaputto cattālīsa hiraññakoṭiyo pahāya pabbajitvā agāmake araññe viharati. Tassa kaniṭṭhabhātu bhariyā ‘‘gacchatha, naṃ jīvitā voropethā’’ti pañcasate core pesesi. Te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Thero āha – ‘‘kasmā āgatattha upāsakā’’ti? Taṃ jīvitā voropessāmāti. Pāṭibhogaṃ me upāsakā, gahetvā ajjekarattiṃ jīvitaṃ dethāti. Ko te, samaṇa, imasmiṃ ṭhāne pāṭibhogo bhavissatīti? Thero mahantaṃ pāsāṇaṃ gahetvā dve ūruṭṭhīni bhinditvā ‘‘vaṭṭati upāsakā pāṭibhogo’’ti āha. Te apakkamitvā caṅkamanasīse aggiṃ katvā nipajjiṃsu. Therassa vedanaṃ vikkhambhetvā sīlaṃ paccavekkhato parisuddhaṃ sīlaṃ nissāya pītipāmojjaṃ uppajji. Tato anukkamena vipassanaṃ vaḍḍhento tiyāmarattiṃ samaṇadhammaṃ katvā aruṇuggamane arahattaṃ patto imaṃ udānaṃ udānesi –

මෙහි අර්ථය පැහැදිලි කිරීම මෙසේය: සැවැත් නුවර තිස්ස නම් සිටු පුත්‍රයෙක් රන් කෝටි හතළිහක් අතහැර පැවිදි වී ජනාවාස නොමැති ආරණ්‍යයක වැඩ විසීය. ඔහුගේ බාල සහෝදරයාගේ බිරිඳ, 'ගොස් ඔහුව ජීවිතයෙන් තොර කරන්න' යැයි පවසා පන්සීයක් සොරුන් පිටත් කළාය. ඔවුහු ගොස් තෙරුන් වහන්සේ වටකර ගත්හ. තෙරුන් වහන්සේ, 'උපාසකවරුනි, කුමන කරුණකට පැමිණියහුද?' යැයි විමසූහ. 'ඔබව ජීවිතයෙන් තොර කිරීමටයි' ඔවුහු කීහ. 'උපාසකවරුනි, මගේ ඇපය පිළිගෙන අද එක් රැයක් පමණක් මට ජීවත් වීමට ඉඩ දෙන්න' යැයි තෙරුන් වහන්සේ පැවසූහ. 'මහණ, මේ වනයේ ඔබට ඇප වන්නේ කවුද?' යැයි සොරු ඇසූහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේ විශාල ගලක් ගෙන දෙපා වල කලවා ඇට බිඳ දමා, 'උපාසකවරුනි, ඇපය සුදුසු නොවේද?' යැයි ඇසූහ. සොරු ඉවත්ව ගොස් සක්මන් මළුව කෙළවර ගින්නක් දල්වා නිදා ගත්හ. තෙරුන් වහන්සේ වේදනාව යටපත් කර තම සීලය පිරික්සන කල්හි, පිරිසිදු සීලය නිසාවෙන් ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය උපදවා ගත්හ. ඉන්පසු අනුපිළිවෙලින් විදර්ශනා වඩා රැය තුන් යාමයේම ශ්‍රමණ ධර්මය පුරා අරුණ උදාවත්ම අරහත් භාවයට පත්ව මෙම උදානය පළ කළහ:

‘‘Ubho pādāni bhinditvā, saññapessāmi vo ahaṃ;

Aṭṭiyāmi harāyāmi, sarāgamaraṇaṃ ahaṃ.

දෙපා බිඳ දමා මම ඔබට සහතිකය (ඇපය) ලබා දෙමි. කෙලෙස් සහිතව මිය යාමට මම ලජ්ජා වෙමි, එය පිළිකුල් කරමි.

Evāhaṃ cintayitvāna, yathābhūtaṃ vipassisaṃ;

Sampatte aruṇuggamhi, arahattamapāpuṇi’’nti.

මම මෙසේ සිතා තත්වූ පරිදි විදර්ශනා වැඩුවෙමි. අරුණ උදා වන විට මම අරහත් භාවයට පත් වුණෙමි.

Aparepi tiṃsa bhikkhū bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññavihāre vassaṃ upagantvā ‘‘āvuso, tiyāmarattiṃ samaṇadhammova kātabbo, na aññamaññassa santikaṃ āgantabba’’nti vatvā vihariṃsu. Tesaṃ samaṇadhammaṃ katvā paccūsasamaye pacalāyantānaṃ eko byaggho āgantvā ekekaṃ bhikkhuṃ gahetvā gacchati. Na koci ‘‘maṃ byaggho gaṇhī’’ti vācampi nicchāresi. Evaṃ pañcasu dasasu bhikkhūsu khāditesu uposathadivase ‘‘itare, āvuso[Pg.340], kuhi’’nti pucchitvā ñatvā ca ‘‘idāni gahitena gahitomhīti vattabba’’nti vatvā vihariṃsu. Atha aññataraṃ daharabhikkhuṃ purimanayeneva byaggho gaṇhi. So ‘‘byaggho bhante’’ti āha. Bhikkhū kattaradaṇḍe ca ukkāyo ca gahetvā mocessāmāti anubandhiṃsu. Byaggho bhikkhūnaṃ agatiṃ chinnataṭaṭṭhānamāruyha taṃ bhikkhuṃ pādaṅguṭṭhakato paṭṭhāya khādituṃ ārabhi. Itarepi ‘‘idāni sappurisa, amhehi kattabbaṃ natthi, bhikkhūnaṃ viseso nāma evarūpe ṭhāne paññāyatī’’ti āhaṃsu. So byagghamukhe nipannova taṃ vedanaṃ vikkhambhetvā vipassanaṃ vaḍḍhento yāva gopphakā khāditasamaye sotāpanno hutvā, yāva jaṇṇukā khāditasamaye sakadāgāmī, yāva nābhiyā khāditasamaye anāgāmī hutvā, hadayarūpe akhāditeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā imaṃ udānaṃ udānesi –

තවත් භික්ෂූන් වහන්සේලා තිස් නමක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් කමටහන් ලබාගෙන, ආරණ්‍ය සේනාසනයක වස් විසීමට පැමිණ, "ඇවැත්නි, රැය තුන් යාමය පුරාම මහණ දම් පිරිය යුතුයි, එකිනෙකා වෙත නොපැමිණිය යුතුයි" කියා කථිකා කරගෙන වාසය කළහ. ඔවුන් මහණ දම් පුරද්දී අලුයම් කාලයේ නිදිමතින් සිටින විට හෝ නිදා සිටින විට එක් ව්‍යාඝ්‍රයෙක් පැමිණ එක එක භික්ෂුව බැගින් රැගෙන යයි. කිසිවෙක් "ව්‍යාඝ්‍රයෙක් මාව අල්ලා ගත්තා" කියා වචනයක්වත් පිට කළේ නැත. මෙලෙස භික්ෂූන් පස් නමක් දස නමක් ව්‍යාඝ්‍රයා විසින් කා දමනු ලැබූ පසු, උපෝසථ දිනයේදී "ඇවැත්නි, අනෙක් භික්ෂූන් කොහේද?" කියා විමසා සත්‍යය දැනගෙන, "දැන් යමෙකු අල්ලා ගත්තොත් 'මාව අල්ලා ගත්තා' කියා පැවසිය යුතුයි" කියා කථිකා කර වාසය කළහ. ඉක්බිති එක්තරා තරුණ භික්ෂුවක් කලින් ක්‍රමයටම ව්‍යාඝ්‍රයා විසින් අල්ලා ගන්නා ලදී. ඔහු "ස්වාමීනි, ව්‍යාඝ්‍රයෙක් අල්ලා ගත්තා" යි පැවසීය. භික්ෂූන් වහන්සේලා සැරයටි සහ හුළු අතු ගෙන ඔහුව මුදා ගැනීමට ලුහුබැඳ ගියහ. ව්‍යාඝ්‍රයා භික්ෂූන්ට යා නොහැකි ප්‍රපාත ස්ථානයකට නැග ඒ භික්ෂුවගේ පය මහපටැඟිල්ලේ සිට කා දැමීමට පටන් ගත්තේය. අනෙක් භික්ෂූන් ද "පින්වත, දැන් අපට කළ හැකි දෙයක් නැත, භික්ෂූන්ගේ විශේෂත්වය මෙවැනි තැන්වලදී ප්‍රකට වේ" යයි පැවසූහ. ඒ භික්ෂුව ව්‍යාඝ්‍රයාගේ මුඛයෙහි වැතිරී සිටියදීම, ඒ වේදනාව යටපත් කරමින් විදර්ශනා වඩා, විලුඹ දක්වා කා දමන විට සෝවාන් වී, දණහිස දක්වා කා දමන විට සකෘදාගාමී වී, නාභිය දක්වා කා දමන විට අනාගාමී වී, හෘදය රූපය කා දැමීමටත් පෙරම සිව්පිළිසිඹියාවන් සමඟ අර්හත් භාවයට පත්ව මෙම උදානය පළ කළේය -

‘‘Sīlavā vatasampanno, paññavā susamāhito;

Muhuttaṃ pamādamanvāya, byagghenoruddhamānaso.

"සිල්වත් වූ, වත්පිළිවෙත්වලින් සමන්විත වූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ, මනා සමාධියක් ඇති මම, මොහොතක ප්‍රමාදයක් හේතුවෙන් ව්‍යාඝ්‍රයෙකු විසින් ගොදුරු කරගනු ලැබූවෙමි."

Pañjarasmiṃ gahetvāna, silāya uparī kato;

Kāmaṃ khādatu maṃ byaggho, aṭṭhiyā ca nhārussa ca;

Kilese khepayissāmi, phusissāmi vimuttiya’’nti.

"කූඩුවකට (ව්‍යාඝ්‍ර මුඛයට) අසුවූවෙකු මෙන් ගල් තලාවක් උඩ තබා සිටින මාගේ ඇට, නහර හා මස් ව්‍යාඝ්‍රයා රිසි සේ කා දමාවා. මම කෙලෙසුන් ක්ෂය කරන්නෙමි, විමුක්තිය ස්පර්ශ කරන්නෙමි."

Aparopi pītamallatthero nāma gihikāle tīsu rajjesu paṭākaṃ gahetvā tambapaṇṇidīpaṃ āgamma rājānaṃ passitvā raññā katānuggaho ekadivasaṃ kilañjakāpaṇasāladvārena gacchanto ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha, taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti na tumhākavākyaṃ sutvā cintesi ‘‘neva kira rūpaṃ attano, na vedanā’’ti. So taṃyeva aṅkusaṃ katvā nikkhamitvā mahāvihāraṃ gantvā pabbajjaṃ yācitvā pabbajito upasampanno dvemātikā paguṇā katvā tiṃsa bhikkhū gahetvā gabalavāliyaaṅgaṇaṃ gantvā samaṇadhammaṃ akāsi. Pādesu avahantesu jaṇṇukehi caṅkamati. Tamenaṃ rattiṃ eko migaluddako migoti maññamāno pahari. Satti vinivijjhitvā gatā, so taṃ sattiṃ harāpetvā paharaṇamukhāni tiṇavaṭṭiyā pūrāpetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṃ attānaṃ nisīdāpetvā okāsaṃ kāretvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha [Pg.341] paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ukkāsitasaddena āgatānaṃ bhikkhūnaṃ byākaritvā imaṃ udānaṃ udānesi –

තවත් පීතමල්ල නම් තෙරුන් වහන්සේ නමක් ගිහි කල රාජ්‍යයන් තුනක ජය කොඩි ඔසවා ලක්දිවට පැමිණ රජු දැක, රජුගේ සංග්‍රහ ලැබුවෙකි. දිනක් එතුමා පැදුරු වෙළඳසැලක් අසලින් යන විට "මහණෙනි, රූපය ඔබ සන්තක දෙයක් නොවේ, එය අත්හරින්න, එය අත්හැරීම දිගු කලක් හිතසුව පිණිස පවතියි" යන බුද්ධ වචනය අසා, "සැබවින්ම රූපය තමා සතු නොවේ, වේදනාව තමා සතු නොවේ" යයි සිතුවේය. ඒ වචනයම කෙවිටක් කරගෙන ගිහිගෙයින් නික්ම මහා විහාරයට ගොස් පැවිදි බව ඉල්ලා පැවිදි උපසම්පදා වී, උභය ප්‍රාතිමෝක්ෂය මැනවින් ඉගෙන, භික්ෂූන් තිස් නමක් සමඟ ගබලවාලිය නම් ස්ථානයට ගොස් මහණ දම් පිරුවේය. පාදයන් වාරු නැති වූ විට දණහිසින් සක්මන් කළේය. එක් රැයක වැදි පුත්‍රයෙක් මුවෙකැයි සිතා ඔහුට හෙල්ලකින් ඇන්නේය. හෙල්ල සිරුර විනිවිද ගියේය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ එම හෙල්ල ඉවත් කරවා, තුවාල වූ සිදුරු තණ කොළ ගුළියකින් වසා, ගල් තලාවක තමාම වාඩි වී විදර්ශනා වඩා සිව්පිළිසිඹියාවන් සමඟ අර්හත් භාවයට පත් වූ සේක. කැස්සක හඬ ඇසී පැමිණි භික්ෂූන්ට පිළිතුරු දෙමින් මෙම උදානය ප්‍රකාශ කළ සේක -

‘‘Bhāsitaṃ buddhaseṭṭhassa, sabbalokaggavādino;

Na tumhākamidaṃ rūpaṃ, taṃ jaheyyātha bhikkhavo.

"සකල ලෝකයටම අග්‍ර වූ ධර්මය දේශනා කරන ශ්‍රේෂ්ඨ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් 'මහණෙනි, මේ රූපය ඔබ සන්තක දෙයක් නොවේ, එය අත්හරින්න' යයි දේශනා කරන ලදී."

Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;

Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti.

"සැබවින්ම සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ, හටගැනීම හා විනාශ වීම ස්වභාව කොට ඇත්තාහ. හටගෙන නිරුද්ධ වෙති. එම සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම (නිවන) සැපයකි."

Evaṃ tāva ayaṃ maggo tissattherādīnaṃ viya dukkhassa atthaṅgamāya saṃvattati.

මෙසේ මේ (සතිපට්ඨාන) මාර්ගය තිස්ස තෙරුන් ආදීන්ට මෙන් දුක නැති කිරීම පිණිස පවතියි.

Sakko pana devānamindo attano pañcavidhapubbanimittaṃ disvā maraṇabhayasantajjito domanassajāto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchi. So upekkhāpañhavissajjanāvasāne asītisahassāhi devatāhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Sā cassa upapatti puna pākatikāva ahosi.

සක් දෙවිඳු තමාගේ පංච මහා පූර්ව නිමිති දැක, මරණ බියෙන් තැතිගෙන, දොම්නසට පත්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ප්‍රශ්න විමසීය. ඒ උපේක්ෂා ප්‍රශ්න විසර්ජනය අවසානයේ අසූ දහසක් දේවතාවුන් සමඟ එතුමා සෝවාන් ඵලයේ පිහිටියේය. එතුමාගේ ඒ දෙව්ලොව උපත නැවතත් ප්‍රකෘති ස්වභාවයට පත් විය.

Subrahmāpi devaputto accharāsahassaparivuto saggasampattiṃ anubhoti. Tattha pañcasatā accharāyo rukkhato pupphāni ocinantiyo cavitvā niraye uppannā. So ‘‘kiṃ imā cirāyantī’’ti upadhārento tāsaṃ niraye nibbattanabhāvaṃ ñatvā ‘‘kittakaṃ nu kho mama āyū’’ti upaparikkhanto attano āyuparikkhayaṃ viditvā cavitvā tattheva niraye nibbattanabhāvaṃ disvā bhīto ativiya domanassajāto hutvā ‘‘imaṃ me domanassaṃ satthā vinayissati, na añño’’ti avasesā pañcasatā accharāyo gahetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchi –

සුබ්‍රහ්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා ද දහසක් දෙවඟනන් පිරිවරා දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කළේය. එහිදී දෙවඟනන් පන්සියයක් ගසකින් මල් නෙළමින් සිටියදී චුත වී නිරයේ උපන්හ. "මොවුන් මෙතරම් පමා ඇයිදැයි" සොයා බලන ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා ඔවුන් නිරයේ උපන් බව දැක, "මාගේ ආයුෂ කොපමණදැයි" විමසා බලන විට තමාගේ ද ආයුෂ ගෙවී ඇති බවත්, චුත වී ඒ නිරයේම උපදින බවත් දැක, අතිශයින්ම බියට පත්ව දොම්නසින් යුතුව "මාගේ මේ දොම්නස ශාස්තෘන් වහන්සේ මිස අන් කිසිවෙකු දුරු නොකරන්නේය" යි සිතා, ඉතිරි පන්සියයක් දෙවඟනන් ද සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ප්‍රශ්න විමසීය -

‘‘Niccaṃ utrastamidaṃ cittaṃ, niccaṃ ubbiggidaṃ mano;

Anuppannesu kicchesu, atho uppatitesu ca;

Sace atthi anutrastaṃ, taṃ me akkhāhi pucchitoti. (saṃ. ni. 1.98);

"මේ සිත නිරතුරුවම තැතිගෙන ඇත, මේ මනස නිරතුරුවම කැළඹී ඇත; නූපන් දුක් කරදර ගැන මෙන්ම පැමිණි දුක් කරදර ගැන ද (බිය වෙයි). ඉදින් බියක් නැති ස්ථානයක් ඇත්නම්, මා විමසන ඒ තැන මට වදාරන සේක්වා."

Tato naṃ bhagavā āha –

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘Nāññatra bojjhā tapasā, nāññatrindriyasaṃvarā;

Nāññatra sabbanissaggā, sotthiṃ passāmi pāṇina’’nti. (saṃ. ni. 1.98);

"බෝධ්‍යංග ධර්මයන්ගෙන් ද, තපසින් ද, ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් ද, සියලු කෙලෙසුන් අත්හැරීමෙන් ද තොරව සත්වයන්ට වෙනත් ආරක්ෂාවක් මම නොදකිමි."

So [Pg.342] desanāpariyosāne pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya taṃ sampattiṃ thāvaraṃ katvā devalokameva agamāsīti. Evaṃ ayaṃ maggo bhāvito sakkādīnaṃ viya domanassassa atthaṅgamāya saṃvattatīti veditabbo.

ඒ දේශනය අවසානයේ ඔහු පන්සියයක් දෙවඟනන් සමඟ සෝවාන් ඵලයේ පිහිටා, ඒ දිව්‍ය සම්පත්තිය ස්ථාවර කරගෙන දෙව්ලොවටම ගියේය. මෙසේ මේ මාර්ගය වඩන ලද්දේ සක් දෙවිඳු ආදීන්ගේ දොම්නස දුරු කිරීම පිණිස පවතින බව දත යුතුය.

Ñāyassa adhigamāyāti ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tassa adhigamāya, pattiyāti vuttaṃ hoti. Ayañhi pubbabhāge lokiyo satipaṭṭhānamaggo bhāvito lokuttaramaggassa adhigamāya saṃvattati. Tenāha ‘‘ñāyassa adhigamāyā’’ti. Nibbānassa sacchikiriyāyāti taṇhāvānavirahitattā nibbānanti laddhanāmassa amatassa sacchikiriyāya, attapaccakkhatāyāti vuttaṃ hoti. Ayañhi maggo bhāvito anupubbena nibbānasacchikiriyaṃ sādheti. Tenāha ‘‘nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti.

'ඤායස්ස අධිගමාය' යන්නෙහි 'ඤාය' යනු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. එය ලබා ගැනීම පිණිස යනු එහි අර්ථයයි. ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පූර්ව භාගයෙහි පවතින මේ ලෞකික සතිපට්ඨාන මාර්ගය වඩන ලද්දේ ලෝකෝත්තර මාර්ගය ලැබීම පිණිස පවතියි. එබැවින් 'ඤායස්ස අධිගමාය' යයි වදාරන ලදී. 'නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය' යනු තණ්හාව නමැති වෘතයෙන් තොර බැවින් 'නිවන්' යයි නම ලත් අමෘත මහා නිර්වාණය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිස යන්නයි. මේ මාර්ගය වඩන ලද්දේ අනුපිළිවෙලින් නිවන සාක්ෂාත් කර දෙයි. එබැවින් 'නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය' යයි වදාරන ලදී.

Tattha kiñcāpi ‘‘sattānaṃ visuddhiyā’’ti vutte sokasamatikkamādīni atthato siddhāneva honti, ṭhapetvā pana sāsanayuttikovide aññesaṃ na pākaṭāni, na ca bhagavā paṭhamaṃ sāsanayuttikovidaṃ janaṃ katvā pacchā dhammaṃ deseti. Tena teneva pana suttena taṃ taṃ atthaṃ ñāpeti. Tasmā idha yaṃ yaṃ atthaṃ ekāyanamaggo sādheti, taṃ taṃ pākaṭaṃ katvā dassento ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādimāha. Yasmā vā yā sattānaṃ visuddhi ekāyanamaggena saṃvattati, sā sokaparidevānaṃ samatikkamena hoti. Sokaparidevānaṃ samatikkamo dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamena, dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamo ñāyassādhigamena, ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāya. Tasmā imampi kamaṃ dassento ‘‘sattānaṃ visuddhiyā’’ti vatvā ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādimāha.

එහි ‘සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු වීම පිණිස’ යැයි වදාළ කල්හි, ශෝකය ඉක්මවා යාම ආදිය අර්ථය අනුව නිරායාසයෙන්ම සිද්ධ වුවද, ශාසන යුක්තියෙහි (ධර්ම නීතියෙහි) දක්ෂයන් හැර අනෙක් අයට එය පැහැදිලි නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුව ජනයා ශාසන යුක්තියෙහි දක්ෂයන් බවට පත් කොට පසුව ධර්මය දේශනා නොකරන සේක. එහෙයින් එම සූත්‍රයෙන්ම ඒ ඒ අර්ථයන් අවබෝධ කරවන සේක. එබැවින් මෙම මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි ඒකායන මාර්ගය මගින් යම් යම් අර්ථයන් සාධනය කරන්නේද, ඒවා පැහැදිලි කර දක්වමින් ‘ශෝක පරිදේවයන් ඉක්මවා යාම පිණිස’ යනාදිය වදාළ සේක. නැතහොත්, ඒකායන මාර්ගය හේතුවෙන් සත්ත්වයන්ගේ යම් පිරිසිදු වීමක් සිදුවේද, එය සිදුවන්නේ ශෝක පරිදේවයන් ඉක්මවා යාමෙනි. ශෝක පරිදේවයන් ඉක්මවා යාම දුක් දොම්නස් නැති වීමෙන්ද, දුක් දොම්නස් නැති වීම ආර්ය මාර්ගය (ඤාය) අවබෝධ කර ගැනීමෙන්ද, ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කර ගැනීම නිවන පසක් කිරීමෙන්ද සිද්ධ වේ. එබැවින් මෙම අනුපිළිවෙළද දක්වනු පිණිස ‘සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු වීම පිණිස’ යැයි වදාරා, පසුව ‘ශෝක පරිදේවයන් ඉක්මවා යාම පිණිස’ යනාදිය වදාළ සේක.

Apica vaṇṇabhaṇanametaṃ ekāyanamaggassa. Yatheva hi bhagavā – ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsessāmi yadidaṃ chachakkānī’’ti (ma. ni. 3.420) chachakkadesanāya aṭṭhahi padehi vaṇṇaṃ abhāsi. Yathā ca ariyavaṃsadesanāya ‘‘cattārome, bhikkhave, ariyavaṃsā aggaññā rattaññā vaṃsaññā porāṇā asaṃkiṇṇā asaṃkiṇṇapubbā na [Pg.343] saṅkīyanti na saṅkīyissanti, appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti (a. ni. 4.28) navahi padehi vaṇṇaṃ abhāsi; evaṃ imassāpi ekāyanamaggassa sattānaṃ visuddhiyātiādīhi sattahi padehi vaṇṇaṃ abhāsi. Kasmāti ce, tesaṃ bhikkhūnaṃ ussāhajananatthaṃ. Vaṇṇabhāsanañhi sutvā te bhikkhū ‘‘ayaṃ kira maggo hadayasantāpabhūtaṃ sokaṃ, vācāvippalāpabhūtaṃ paridevaṃ, kāyikaasātabhūtaṃ dukkhaṃ, cetasikaasātabhūtaṃ domanassanti cattāro upaddave hanati, visuddhiṃ ñāyaṃ nibbānanti tayo visese āvahatī’’ti ussāhajātā imaṃ dhammadesanaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ dhāretabbaṃ, vācetabbaṃ, imañca maggaṃ bhāvetabbaṃ maññissanti. Iti tesaṃ bhikkhūnaṃ ussāhajananatthaṃ vaṇṇaṃ abhāsi. Kambalavāṇijādayo kambalādīnaṃ vaṇṇaṃ viya.

තවද, මෙය ඒකායන මාර්ගය පිළිබඳ කෙරෙන ගුණ වර්ණනාවකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මම මුල, මැද, අග යහපත් වූ, අර්ථ සහිත වූ, ව්‍යඤ්ජන සහිත වූ, සියල්ලෙන් සම්පූර්ණ වූ, පිරිසිදු වූ ධර්මය (බ්‍රහ්මචරිය) දේශනා කරමි, එනම් මේ ඡඡක්ක දේශනාවයි’ යනුවෙන් ඡඡක්ක දේශනාවෙහි පද අටකින් ගුණ වදාළාක් මෙන්ද, ‘මහණෙනි, මේ ආර්ය වංශ සතරක් වෙති, මොවුහු අග්‍රයහ, බොහෝ කල් දන්නා ලද්දාහ, පරම්පරාගතයහ, පුරාණ වංශයහ, වෙනත් අසාර වූ වංශයන් හා මිශ්‍ර නොවූහ, මින් පෙරද මිශ්‍ර නොවූහ, දැනුදු මිශ්‍ර නොවෙති, මතුවටද මිශ්‍ර නොවෙති, නුවණැති මහණ බමුණන් විසින් අපහස නොකරන ලද්දාහ’ යනුවෙන් ආර්ය වංශ දේශනාවෙහි පද නවයකින් ගුණ වදාළාක් මෙන්ද, මෙම ඒකායන මාර්ගයටද ‘සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු වීම පිණිස’ යනාදී පද හතකින් ගුණ වදාළ සේක. කුමක් හෙයින් වදාළ සේක යත්? ඒ භික්ෂූන් තුළ උත්සාහය ජනිත කරනු පිණිසය. ගුණ වර්ණනාව අසා ඒ භික්ෂූහු ‘මෙම මාර්ගය හදවත තවන ශෝකයද, විලාප දීමක් වූ පරිදේවයද, කායික දුකද, චෛතසික දොම්නසද යන උපද්‍රව සතර නසන්නේලු; විශුද්ධිය, ආර්ය මාර්ගය (ඤාය) සහ නිවන යන උතුම් අර්ථ තුන ලබා දෙන්නේලු’ යැයි උත්සාහවත්ව මෙම ධර්ම දේශනාව උගත යුතු, පුහුණු කළ යුතු, ධරාගත යුතු, දේශනා කළ යුතු යැයිද, මෙම මාර්ගය වැඩිය යුතු යැයිද සලකන්නාහ. මෙසේ ඒ භික්ෂූන් තුළ උත්සාහය ඇති කරනු පිණිස, කාම්බල (ඇතිරිලි) වෙළෙන්දන් තමන්ගේ ඇතිරිලිවල ගුණ පවසන්නාක් මෙන් ගුණ වදාළ සේක.

Yathā hi satasahassagghanikapaṇḍukambalavāṇijena ‘kambalaṃ gaṇhathā’ti ugghositepi asukakambaloti na tāva manussā jānanti. Kesakambalavāḷakambalādayopi hi duggandhā kharasamphassā kambalātveva vuccanti. Yadā pana tena gandhārako rattakambalo sukhumo ujjalo sukhasamphassoti ugghositaṃ hoti, tadā ye pahonti, te gaṇhanti. Ye nappahonti, tepi dassanakāmā honti; evameva ‘ekāyano, bhikkhave, ayaṃ maggo’ti vuttepi asukamaggoti na tāva pākaṭo hoti. Nānappakārakā hi aniyyānikamaggāpi maggātveva vuccanti. ‘‘Sattānaṃ visuddhiyā’’tiādimhi pana vutte ‘‘ayaṃ kira maggo cattāro upaddave hanati, tayo visese āvahatī’’ti ussāhajātā imaṃ dhammadesanaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ dhāretabbaṃ vācetabbaṃ, imañca maggaṃ bhāvetabbaṃ maññissantīti vaṇṇaṃ bhāsanto ‘‘sattānaṃ visuddhiyā’’tiādimāha. Yathā ca satasahassagghanikapaṇḍukambalavāṇijūpamā; evaṃ rattajambunadasuvaṇṇaudakappasādakamaṇiratanasuvisuddhamuttaratanapavāḷādivāṇijūpamādayopettha āharitabbā.

ලක්ෂයක් වටිනා පණ්ඩු කාම්බලයක් විකුණන වෙළෙන්දෙකු විසින් ‘කාම්බලයක් ගන්න’ යැයි කෑගැසූ පමණින්, එය කුමන වර්ගයේ කාම්බලයක්දැයි මිනිසුන් නොදන්නාහ. මන්දයත්, අප්‍රිය ගඳ ඇති, රළු ස්පර්ශයක් ඇති කෙස්වලින් හෝ ලොම්වලින් කළ ඇතිරිලිද ‘කාම්බල’ නමින්ම හඳුන්වන බැවිනි. නමුත් එම වෙළෙන්දා ‘මෙය ගන්ධාර දේශයේ නිෂ්පාදිත, රතු පැහැති, සියුම් වූ, දීප්තිමත් වූ, සුවපහසු ස්පර්ශයකින් යුත් කාම්බලයකි’ යැයි එහි ගුණ පැවසූ විට, එය ගැනීමට වත්කම් ඇති අය එය මිලදී ගනිති. වත්කම් නැති අය පවා එය දැක ගැනීමට කැමති වෙති. එලෙසම ‘මහණෙනි, මේ මාර්ගය ඒකායන මාර්ගයකි’ යැයි වදාළ පමණින්, එය කුමන මාර්ගයක්දැයි තවම පැහැදිලි නොවේ. මන්දයත්, නිවනට නොපමුණුවන විවිධ මිථ්‍යා මාර්ගයන්ද ‘මාර්ග’ නමින් හඳුන්වන බැවිනි. නමුත් ‘සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු වීම පිණිස’ යනාදිය වදාළ කල්හි, ‘මෙම මාර්ගය උපද්‍රව සතරක් නසා විශිෂ්ට අර්ථ තුනක් ලබා දෙන්නේලු’ යැයි උත්සාහවත්ව ජනයා මෙම ධර්ම දේශනාව ඉගෙනීමට, දේශනා කිරීමට හා වැඩීමට සලකන්නාහ. එබැවින් ගුණ වර්ණනා කරමින් ‘සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු වීම පිණිස’ යනාදිය වදාළ සේක. ලක්ෂයක් වටිනා පණ්ඩු කාම්බල වෙළෙන්දාගේ උපමාව මෙන්ම, රතු රන්, දිය පිරිසිදු කරන මාණික්‍ය රත්න, පිරිසිදු මුතු රත්න සහ පබළු ආදිය විකුණන වෙළෙන්දන්ගේ උපමාද මෙහිදී ගත යුතුය.

Yadidanti nipāto, ye imeti ayamassa attho. Cattāroti gaṇanaparicchedo. Tena na tato heṭṭhā, na uddhanti satipaṭṭhānaparicchedaṃ dīpeti. Satipaṭṭhānāti tayo satipaṭṭhānā satigocaropi tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatāpi, satipi. ‘‘Catunnaṃ[Pg.344], bhikkhave, satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmi, taṃ suṇātha…pe… ko ca, bhikkhave, kāyassa samudayo. Āhārasamudayā kāyassa samudayo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.408) hi satigocaro satipaṭṭhānanti vuccati. Tathā ‘‘kāyo upaṭṭhānaṃ no sati, sati pana upaṭṭhānañceva sati cā’’tiādīsupi (paṭi. ma. 3.35). Tassattho – patiṭṭhāti asminti paṭṭhānaṃ. Kā patiṭṭhāti? Sati. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, padhānaṃ ṭhānanti vā paṭṭhānaṃ. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ hatthiṭṭhānaassaṭṭhānādīni viya.

‘යදිදං’ යනු නිපාතයකි, ‘යම් මේ (සතිපට්ඨානයන්)’ යන්න එහි අර්ථයයි. ‘සතරක්’ (චත්තාරෝ) යනු සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදයයි. එයින් එම සංඛ්‍යාවට වඩා අඩු හෝ වැඩි නොවන බව පවසමින් සතිපට්ඨාන සංඛ්‍යාව දක්වයි. සතිපට්ඨාන යන වචනයෙහි අර්ථ තුනක් ඇත: ස්මෘතියට ගොදුරු වන අරමුණ, ශ්‍රාවකයන්ගේ පිළිපැදීම හමුවේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ඇලීම් ගැටීම්වලින් තොර මැදහත් බව සහ ස්මෘතිය (සිහිය) යනුයි. ‘මහණෙනි, සතර සතිපට්ඨානයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය දේශනා කරමි, එය අසන්න... මහණෙනි, කයේ හටගැනීම යනු කුමක්ද? ආහාර හටගැනීමෙන් කයේ හටගැනීම සිදුවේ’ යනාදී තැන්හි ස්මෘතියට අරමුණු වන කය ආදියට ‘සතිපට්ඨාන’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේම ‘කය යනු එළඹ සිටීමයි, එය ස්මෘතිය නොවේ; ස්මෘතිය යනු එළඹ සිටීමද ස්මෘතියද වේ’ යනාදී තැන්හිද එසේමය. එහි අර්ථය නම් – මෙහි (අරමුණෙහි) සිහිය පිහිටන බැවින් එය ‘පට්ඨාන’ නම් වේ. කුමක්ද පිහිටන්නේ? සිහියයි (සතියයි). සිහිය පිහිටන තැන සතිපට්ඨානයයි. නැතහොත් ප්‍රධාන වූ පිහිටීම ‘පට්ඨාන’ නම් වේ. ඇත් අස් ආදීන් රඳවන ස්ථාන (හත්ථිට්ඨාන ආදී) මෙන් සිහිය පිහිටන ස්ථානය සතිපට්ඨානයයි.

‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsituṃ arahatī’’ti (ma. ni. 3.311) ettha tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Tassattho – paṭṭhapetabbato paṭṭhānaṃ, pavattayitabbatoti attho. Kena paṭṭhapetabbatoti? Satiyā. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta sambojjhaṅge paripūrentī’’tiādīsu (ma. ni. 3.147) pana satiyeva ‘‘satipaṭṭhānaṃ’’ti vuccati. Tassattho – paṭṭhātīti paṭṭhānaṃ, upaṭṭhāti okkanditvā pakkhanditvā pattharitvā pavattatīti attho. Satiyeva satipaṭṭhānaṃ. Atha vā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ. Iti sati ca sā paṭṭhānaṃ cātipi satipaṭṭhānaṃ. Idamidhādhippetaṃ.

‘ආර්ය වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ යම් සතිපට්ඨානයන් තුනක් සේවනය කරමින් ශ්‍රාවක සමූහයාට අනුශාසනා කිරීමට සුදුසු වන සේක්ද’ යනාදී තැන්හි, ශ්‍රාවකයන්ගේ විවිධ පිළිපැදීම් හමුවේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ඇලීම් ගැටීම්වලින් තොර ස්වභාවය ‘සතිපට්ඨාන’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. එහි අර්ථය නම් – ඇති කළ යුතු (පවත්විය යුතු) බැවින් ‘පට්ඨාන’ නම් වේ. කුමක් මගින් ඇති කළ යුතුද? සිහිය (සතිය) මගිනි. සිහිය මගින් ඇති කරන දේ සතිපට්ඨානයයි. ‘වඩන ලද, බහුල වශයෙන් පුහුණු කරන ලද සතර සතිපට්ඨානයෝ සත් බොජ්ඣංගයන් සම්පූර්ණ කරති’ යනාදී තැන්හි ස්මෘතියටම (සිහියටම) ‘සතිපට්ඨාන’ යැයි කියනු ලැබේ. එහි අර්ථය – එළඹ සිටින බැවින් (පිහිටන බැවින්) ‘පට්ඨාන’ නම් වේ; එනම් අරමුණට බැසගෙන, පැතිරී පවතින බැවින් පට්ඨාන නම් වේ. සිහියම සතිපට්ඨානයයි. නැතහොත් සිහි කිරීමේ අර්ථයෙන් ‘සති’ ද, එළඹ සිටීමේ (පිහිටීමේ) අර්ථයෙන් ‘පට්ඨාන’ ද වේ. මෙසේ සතියද වන, පට්ඨානයද වන බැවින් සතිපට්ඨාන නම් වේ. මෙම සූත්‍රයෙහි අදහස් කරන ලද්දේ මෙම අර්ථයයි.

Yadi evaṃ kasmā ‘‘satipaṭṭhānā’’ti bahuvacanaṃ? Satibahuttā. Ārammaṇabhedena hi bahukā etā satiyo. Atha maggoti kasmā ekavacanaṃ? Maggaṭṭhena ekattā. Catassopi hi etā satiyo maggaṭṭhena ekattaṃ gacchanti. Vuttañhetaṃ – ‘‘maggoti kenaṭṭhena maggo? Nibbānagamanaṭṭhena. Nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena cā’’ti. Catassopi cetā aparabhāge kāyādīsu ārammaṇesu kiccaṃ sādhayamānā nibbānaṃ gacchanti, ādito paṭṭhāya ca nibbānatthikehi maggiyanti, tasmā catassopi eko maggoti vuccanti. Evañca sati vacanānusandhinā sānusandhikāva desanā hoti, ‘‘mārasenappamaddanaṃ, vo bhikkhave, maggaṃ desessāmi, taṃ suṇātha…pe… katamo ca, bhikkhave, mārasenappamaddano maggo? Yadidaṃ satta bojjhaṅgā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.224) viya. Yathā mārasenappamaddanoti ca, satta bojjhaṅgāti ca atthato ekaṃ, byañjanamevettha nānaṃ[Pg.345]. Evaṃ ‘‘ekāyanamaggo’’ti ca ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti ca atthato ekaṃ, byañjanamevettha nānaṃ, tasmā maggaṭṭhena ekattā ekavacanaṃ. Ārammaṇabhedena satibahuttā bahuvacanaṃ veditabbaṃ.

එසේ නම් 'සතිපට්ඨානා' (සතිපට්ඨානයෝ) යනුවෙන් බහු වචනය යෙදුවේ මක්නිසාද? සිහියේ (සතියේ) බහුලත්වය නිසාය. මන්ද ආරම්මණ භේදය (අරමුණුවල වෙනස්කම්) අනුව මේ සිහියෝ බොහෝ වෙති. එසේ නම් 'මග්ගො' (මග) යනුවෙන් ඒක වචනය යෙදුවේ මක්නිසාද? මගක් (මාවතක්) යන අර්ථයෙන් ඒකත්වයට පැමිණෙන බැවිනි. මන්ද මේ සතර සතිපට්ඨානයෝම මග යන අර්ථයෙන් ඒකත්වයට පැමිණෙති. මේ බව මෙසේ දේශනා කර ඇත: 'මග යනුවෙන් කිනම් අර්ථයකින් මග නම් වේද? නිවනට පැමිණෙන අර්ථයෙන් සහ නිවන කැමැත්තන් විසින් සෙවිය යුතු (මග පෑදිය යුතු) අර්ථයෙනි'. තවද මේ සතර සතිපට්ඨානයෝම පශ්චාත් කාලයෙහි (අරිය මගෙහි) කාය ආදී ආරම්මණයන්හි ප්‍රහාණ කිසය සිදු කරමින් නිවනට පත් වෙති. ආරම්භයේ පටන්ම නිවන කැමැත්තන් විසින් මේවා සොයනු ලැබෙයි (වඩනු ලැබෙයි). එබැවින් සතර සතිපට්ඨානයෝම 'එක් මගක්' යැයි කියනු ලබති. මෙසේ වූ කල, 'මහණෙනි, මාර සේනාව මර්දනය කරන මග ඔබට දේශනා කරමි, එය අසව්... මහණෙනි, මාර සේනාව මර්දනය කරන ඒ මග කවරේද? එනම් මේ සප්ත බොජ්ඣංගයෝයි' යන ආදී දේශනාවන්හි මෙන් මෙය පෙර පසු සම්බන්ධය (අනුසන්ධි) සහිත දේශනාවක් වෙයි. 'මාර සේනා මර්දනය' යන්න සහ 'සප්ත බොජ්ඣංග' යන්න අර්ථයෙන් එකක්ම වුවද, එහි වෙනස ඇත්තේ ව්‍යඤ්ජනයෙහි (වචනයෙහි) පමණි. එමෙන්ම 'ඒකායන මග්ගො' යන්න සහ 'සතර සතිපට්ඨානයෝ' යන්න අර්ථයෙන් එකක්මය. වෙනස ඇත්තේ ව්‍යඤ්ජනයෙහි පමණි. එබැවින් මග යන අර්ථයෙන් ඒකත්වය නිසා ඒක වචනය ද, ආරම්මණ භේදයෙන් සිහියේ බහුලත්වය නිසා බහු වචනය ද යෙදෙන බව දත යුතුය.

Kasmā pana bhagavatā cattārova satipaṭṭhānā vuttā anūnā anadhikāti? Veneyyahitattā. Taṇhācaritadiṭṭhicaritasamathayānikavipassanāyānikesu hi mandatikkhavasena dvedhā dvedhā pavattesu veneyyesu mandassa taṇhācaritassa oḷārikaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo, tikkhassa sukhumaṃ vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Diṭṭhicaritassapi mandassa nātippabhedagataṃ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo, tikkhassa atippabhedagataṃ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo. Samathayānikassa ca mandassa akicchena adhigantabbanimittaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo, tikkhassa oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato dutiyaṃ. Vipassanāyānikassapi mandassa nātippabhedagatārammaṇaṃ tatiyaṃ, tikkhassa atippabhedagatārammaṇaṃ catutthaṃ. Iti cattārova vuttā anūnā anadhikāti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සතිපට්ඨානයන් අඩුත් නොවූ වැඩිත් නොවූ සතරක්ම දේශනා කරන ලද්දේ මක්නිසාද? වේනෙය්‍ය ජනයාගේ යහපත පිණිසය. තණ්හා චරිත ඇත්තන්, දිට්ඨි චරිත ඇත්තන්, සමථයානිකයන් සහ විපස්සනායානිකයන් වශයෙන් ද, ඔවුන් අතර මන්දප්‍රඥ හා තික්ඛප්‍රඥ වශයෙන් ද දෙවදෑරුම්ව පවත්නා වේනෙය්‍යයන් අතුරින්, මන්දප්‍රඥ වූ තණ්හා චරිත ඇත්තාට ඕලාරික (මතුපිටින් පෙනෙන) වූ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය පාරිශුද්ධියට මග වේ. තික්ඛප්‍රඥ වූ තණ්හා චරිත ඇත්තාට සියුම් වූ වේදනානුපස්සනා සතිපට්ඨානය මග වේ. මන්දප්‍රඥ වූ දිට්ඨි චරිත ඇත්තාට බෙහෙවින් ප්‍රභේද නොවූ චිත්තානුපස්සනා සතිපට්ඨානය පාරිශුද්ධියට මග වන අතර, තික්ඛප්‍රඥ වූ දිට්ඨි චරිත ඇත්තාට බෙහෙවින් ප්‍රභේද වූ ධම්මානුපස්සනා සතිපට්ඨානය පාරිශුද්ධියට මග වේ. තවද, මන්දප්‍රඥ වූ සමථයානිකයාට අපහසුවකින් තොරව ලබාගත හැකි නිමිති ඇති පළමු සතිපට්ඨානය (කායානුපස්සනාව) මග වන අතර, තික්ඛප්‍රඥ වූ සමථයානිකයාට ඕලාරික ආරම්මණයන්හි සිත නොරැඳෙන බැවින් දෙවන සතිපට්ඨානය (වේදනානුපස්සනාව) මග වේ. මන්දප්‍රඥ වූ විපස්සනායානිකයාට බෙහෙවින් ප්‍රභේද නොවූ අරමුණු ඇති තෙවන සතිපට්ඨානය ද, තික්ඛප්‍රඥ වූ විපස්සනායානිකයාට බෙහෙවින් ප්‍රභේද වූ අරමුණු ඇති සිව්වන සතිපට්ඨානය ද මග වේ. මෙසේ සතිපට්ඨානයන් අඩුත් නොවූ වැඩිත් නොවූ සතරක්ම දේශනා කරන ලදී.

Subhasukhaniccaattabhāvavipallāsappahānatthaṃ vā. Kāyo hi asubho, tattha ca subhavipallāsavipallatthā sattā. Tesaṃ tattha asubhabhāvadassanena tassa vipallāsassa pahānatthaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Sukhaṃ niccaṃ attāti gahitesupi ca vedanādīsu vedanā dukkhā, cittaṃ aniccaṃ, dhammā anattā, tesu ca sukhaniccaattavipallāsavipallatthā sattā. Tesaṃ tattha dukkhādibhāvadassanena tesaṃ vipallāsānaṃ pahānatthaṃ sesāni tīṇi vuttānīti evaṃ subhasukhaniccaattabhāvavipallāsappahānatthaṃ vā cattārova vuttā anūnā anadhikāti veditabbā. Na kevalañca vipallāsappahānatthameva, atha kho caturoghayogāsavaganthaupādānaagatipahānatthampi catubbidhāhārapariññatthañca cattārova vuttāti veditabbā. Ayaṃ tāva pakaraṇanayo.

නැතහොත්, ශුභ, සුඛ, නිත්‍ය, ආත්ම යන විපල්ලාසයන් (වැරදි වැටහීම්) ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසය. කය වනාහි අශුභය, එහෙත් සත්වයෝ එහි ශුභ යැයි විපල්ලාසයකින් මුළා වී සිටිති. ඔවුන්ට එහි අශුභ භාවය දැක්වීමෙන් එම විපල්ලාසය ප්‍රහාණය කරනු පිණිස පළමු සතිපට්ඨානය දේශනා කරන ලදී. සැපය, නිත්‍ය බව හා ආත්මය යනුවෙන් වැරදි ලෙස ගනු ලැබූවත් වේදනාව වනාහි දුකකි, සිත අනිත්‍යය, ධර්මයෝ අනාත්මය. සත්වයෝ ඒවායෙහි සුඛ, නිත්‍ය, ආත්ම යන විපල්ලාසයන්ගෙන් මුළා වී සිටිති. ඔවුන්ට එහි දුක්ඛාදී ස්වභාවය පෙන්වා දී එම විපල්ලාසයන් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස ඉතිරි සතිපට්ඨාන තුන දේශනා කරන ලදී. මෙසේ ශුභ, සුඛ, නිත්‍ය, ආත්ම යන විපල්ලාසයන් ප්‍රහාණය කරනු පිණිසම සතර සතිපට්ඨානයෝ අඩු වැඩි නොවී දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය. කේවල වශයෙන් විපල්ලාස ප්‍රහාණය පිණිස පමණක් නොව, සතර ඕඝ, සතර යෝග, සතර ආසව, සතර ගන්ථ, සතර උපාදාන සහ සතර අගති ප්‍රහාණය පිණිස ද, සතර වැදෑරුම් ආහාරයන් පිරිසිඳ දැන ගැනීම පිණිස ද සතරක්ම දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය. මෙය ප්‍රකරණ නයයි (නේත්ති ප්‍රකරණයේ එන ක්‍රමයයි).

Aṭṭhakathāyaṃ pana saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva satipaṭṭhānaṃ ārammaṇavasena cattāroti etadeva vuttaṃ. Yathā hi catudvāre nagare pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pācīnadvārena nagarameva pavisanti, dakkhiṇato. Pacchimato. Uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti; evaṃ – sampadamidaṃ veditabbaṃ. Nagaraṃ viya [Pg.346] hi nibbānamahānagaraṃ, dvāraṃ viya aṭṭhaṅgiko lokuttaramaggo, pācīnadisādayo viya kāyādayo.

අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරිදි, (කය ආදිය) දැරීමේ (සම්පිණ්ඩනය කිරීමේ) ස්වභාවයෙන් ද, එකම නිවනට එක්ව පැමිණීමේ ස්වභාවයෙන් ද සතිපට්ඨානය එකක්ම වන අතර අරමුණු (ආරම්මණ) වශයෙන් සතරක් වන බව පවසා ඇත. යම්සේ දොරටු සතරක් ඇති නගරයකට, නැගෙනහිරින් එන්නෝ නැගෙනහිර දිශාවෙන් උපදින බඩු බාහිරාදිය ගෙන නැගෙනහිර දොරටුවෙන් නගරයටම ඇතුළු වෙති. දකුණින්, බටහිරින් සහ උතුරින් එන්නෝ ද එසේම ඒ ඒ දිශාවලින් ලත් බඩු ගෙන උතුරු දොරටුවෙන් නගරයටම ඇතුළු වෙති; මෙය ද එසේම දත යුතුය. නගරය වනාහි නිවන් මහා නගරය බඳුය, දොරටුව වනාහි ආර්ය අෂ්ටාංගික ලෝකුත්තර මාර්ගය බඳුය, නැගෙනහිර ආදී දිශාවන් වනාහි කාය ආදී ආරම්මණයන් බඳුය.

Yathā pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pācīnadvārena nagarameva pavisanti, evaṃ kāyānupassanāmukhena āgacchantā cuddasavidhena kāyānupassanaṃ bhāvetvā kāyānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti. Yathā dakkhiṇato āgacchantā dakkhiṇāya disāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā dakkhiṇadvārena nagarameva pavisanti, evaṃ vedanānupassanāmukhena āgacchantā navavidhena vedanānupassanaṃ bhāvetvā vedanānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti. Yathā pacchimato āgacchantā pacchimadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pacchimadvārena nagarameva pavisanti, evaṃ cittānupassanāmukhena āgacchantā soḷasavidhena cittānupassanaṃ bhāvetvā cittānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti. Yathā uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti, evaṃ dhammānupassanāmukhena āgacchantā pañcavidhena dhammānupassanaṃ bhāvetvā dhammānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti. Evaṃ saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva satipaṭṭhānaṃ ārammaṇavasena cattārova vuttāti veditabbā.

යම්සේ නැගෙනහිරින් එන්නෝ නැගෙනහිර දිශාවෙන් උපන් බඩු ගෙන නැගෙනහිර දොරටුවෙන් නගරයටම ඇතුළු වෙත්ද, එසේම කායානුපස්සනා මුඛයෙන් එන යෝගීහු තුදුස් (14) වැදෑරුම් කායානුපස්සනාව වඩා, කායානුපස්සනා භාවනානුභාවයෙන් උපන් ආර්ය මාර්ගයෙන් ඒකීය වූ නිවනටම පැමිණෙති. යම්සේ දකුණින් එන්නෝ දකුණු දිශාවෙන් ලත් බඩු ගෙන දකුණු දොරටුවෙන් නගරයට ඇතුළු වෙත්ද, එසේම වේදනානුපස්සනා මුඛයෙන් එන්නෝ නව (9) වැදෑරුම් වේදනානුපස්සනාව වඩා, වේදනානුපස්සනා භාවනානුභාවයෙන් උපන් ආර්ය මාර්ගයෙන් එකම නිවනට පැමිණෙති. යම්සේ බටහිරින් එන්නෝ බටහිර දිශාවෙන් ලත් බඩු ගෙන බටහිර දොරටුවෙන් නගරයට ඇතුළු වෙත්ද, එසේම චිත්තානුපස්සනා මුඛයෙන් එන්නෝ සොළොස් (16) වැදෑරුම් චිත්තානුපස්සනාව වඩා, චිත්තානුපස්සනා භාවනානුභාවයෙන් උපන් ආර්ය මාර්ගයෙන් එකම නිවනට පැමිණෙති. යම්සේ උතුරින් එන්නෝ උතුරු දිශාවෙන් ලත් බඩු ගෙන උතුරු දොරටුවෙන් නගරයට ඇතුළු වෙත්ද, එසේම ධම්මානුපස්සනා මුඛයෙන් එන්නෝ පස් (5) වැදෑරුම් ධම්මානුපස්සනාව වඩා, ධම්මානුපස්සනා භාවනානුභාවයෙන් උපන් ආර්ය මාර්ගයෙන් එකම නිවනට පැමිණෙති. මෙසේ (ධර්මයන්) දැරීමේ අර්ථයෙන් ද, එකම නිවනට පැමිණීමේ අර්ථයෙන් ද සතිපට්ඨානය එකක්ම වන අතර, අරමුණු වශයෙන් සතරක්ම දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

Katame cattāroti kathetukamyatā pucchā. Idhāti imasmiṃ sāsane. Bhikkhaveti dhammapaṭiggāhakapuggalālapanametaṃ. Bhikkhūti paṭipattisampādakapuggalanidassanametaṃ. Aññepi ca devamanussā paṭipattiṃ sampādentiyeva, seṭṭhattā pana paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato ca ‘‘bhikkhū’’ti āha. Bhagavato hi anusāsaniṃ sampaṭicchantesu bhikkhu seṭṭho, sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvato. Tasmā seṭṭhattā ‘‘bhikkhū’’ti āha. Tasmiṃ gahite pana sesā gahitāva honti, rājagamanādīsu rājaggahaṇena sesaparisā viya. Yo ca imaṃ paṭipattiṃ paṭipajjati, so bhikkhu nāma hotīti paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanatopi ‘‘bhikkhū’’ti āha. Paṭipannako hi devo vā hotu manusso vā, bhikkhūti saṅkhyaṃ gacchatiyeva yathāha –

"කවර හතරක්ද?" යන මෙම ප්‍රශ්නය (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්) දේශනා කිරීමට ඇති කැමැත්ත නිසාම විමසන ලද්දකි. "මෙහි" යනු මෙම ශාසනයෙහි යන්නයි. "මහණෙනි" යනු ධර්මය ශ්‍රවණය කරන පුද්ගලයන් ඇමතීමකි. "මහණ තෙමේ" යනු සතිපට්ඨාන ප්‍රතිපත්තිය මැනවින් සම්පූර්ණ කරන පුද්ගලයා දැක්වීමකි. දෙවිමිනිස්සු ද මෙම ප්‍රතිපත්තිය සම්පූර්ණ කරති, එසේ වුවද භික්ෂුව ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් සහ ප්‍රතිපත්තිය මගින් භික්ෂු භාවය දැක්විය හැකි බැවින් "භික්ෂුව" යැයි වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව පිළිගන්නන් අතර භික්ෂුව ශ්‍රේෂ්ඨ වේ, මන්ද ඔහු සියලු ආකාරයේ අනුශාසනා ලැබීමට සුදුසු භාජනයක් බඳු බැවිනි. එබැවින් ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසා "භික්ෂුව" යැයි වදාළ සේක. රජුගේ පැමිණීමකදී "රජු" යන වචනයෙන් සෙසු පිරිස ද ඇතුළත් වන්නා සේම, මෙහි භික්ෂුව යන වචනයෙන් සෙසු දෙවිමිනිස්සු ද ඇතුළත් වෙති. යමෙක් මෙම ප්‍රතිපත්තිය පුරන්නේ ද ඔහු ප්‍රතිපත්තියෙන් භික්ෂුවක් නම් වේ. එසේ භික්ෂු භාවය පෙන්වීමට ද "භික්ෂුව" යැයි වදාළ සේක. ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදෙන තැනැත්තා දෙවියෙකු හෝ මිනිසෙකු වුවද, ඔහු "භික්ෂු" යන නාමයටම ඇතුළත් වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Alaṅkato [Pg.347] cepi samaṃ careyya,Santo danto niyato brahmacārī;

Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ,So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū’’ti. (dha. pa. 142);

"යමෙක් මනා කොට සැරසී සිටියද, ශාන්ත වූයේ, දමනය වූයේ, මග පල නියමයෙන් ස්ථාවර වූයේ, බ්‍රහ්මචාරීව වාසය කරන්නේද, සියලු සතුන් කෙරෙහි දණ්ඩනය අත්හැර සමව හැසිරෙන්නේද, ඔහු බ්‍රාහ්මණයෙකි, ඔහු ශ්‍රමණයෙකි, ඔහුම භික්ෂුවකි."

Kāyeti rūpakāye. Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca dhammānaṃ samūhaṭṭhena hatthikāyarathakāyādayo viya kāyoti adhippeto. Yathā ca samūhaṭṭhena, evaṃ kucchitānaṃ āyaṭṭhena. Kucchitānañhi paramajegucchānaṃ so āyotipi kāyo. Āyoti uppattideso. Tatthāyaṃ vacanattho. Āyanti tatoti āyo. Ke āyanti? Kucchitā kesādayo. Iti kucchitānaṃ āyoti kāyo.

"කයෙහි" යනු රූප කායෙහි යන්නයි. රූප කාය යනු මෙහිදී අත් පා ආදී අවයවයන්ගේ සහ කෙස් ආදී කොට්ඨාසයන්ගේ සමූහයක් යන අර්ථයෙන් ඇත්-කය, රිය-කය මෙන් "කය" ලෙස අදහස් කරන ලදී. තවද, පිළිකුල් සහගත දෑ හටගන්නා ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ද එය "කය" නම් වේ. මක්නිසාද යත්, එය ඉතා පිළිකුල් සහගත වූ කෙස් ආදී දෑ හටගන්නා ස්ථානය (ආය) වන බැවිනි. "ආය" යනු උපදින ස්ථානයයි. එහි පද නිරුක්තිය මෙසේය: එයින් හටගන්නා බැවින් "ආය" නම් වේ. කුමක් හටගන්නේද? පිළිකුල් සහගත කෙස් ආදියයි. මෙසේ පිළිකුල් සහගත දෑ හටගන්නා ස්ථානය "කය" නම් වේ.

Kāyānupassīti kāye anupassanasīlo kāyaṃ vā anupassamāno. Kāyeti ca vatvāpi puna kāyānupassīti dutiyakāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ katanti veditabbaṃ. Tena na kāye vedanānupassī vā, cittadhammānupassī vā, atha kho kāyānupassīyevāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī, nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī, yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo, tatthapi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī, atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī, nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī, kadalikkhandhapattavaṭṭivinibbhujako viya rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca bhūtupādāyasamūhānupassīyevāti nānappakārato samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti. Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati, yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti. Tenāhu porāṇā –

"කායානුපස්සී" යනු කයෙහි නැවත නැවත බලන ස්වභාවය ඇති හෝ කය දෙස නැවත නැවත බලන යන්නයි. "කයෙහි" යැයි පවසා නැවතත් "කායානුපස්සී" ලෙස දෙවැනි වරටත් "කය" යන වචනය යෙදීමෙන් අදහස් කරන්නේ, වේදනා ආදිය සමග මිශ්‍ර නොවී වෙන් කර හඳුනා ගැනීම සහ ඝන සංඥාව (එකක් ලෙස පෙනීම) බිඳ දැක්වීමයි. එමගින් කයෙහි වේදනානුපස්සීව හෝ චිත්තානුපස්සීව හෝ ධම්මානුපස්සීව නොව, කායානුපස්සීවම වසන බවත්, කය නම් වූ ආරම්මණයේදී කායානුපස්සනා ආකාරයෙන්ම මිශ්‍ර නොවී වෙන් කර බැලීම දක්වන ලදී. එමෙන්ම කයෙහි අවයවයන්ගෙන් තොර වූ වෙනත් ධර්මයක් නොබලන බවත්, කෙස් ලොම් ආදියෙන් තොර ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවයක් නොබලන බවත්, මෙහි පවතින කෙස් ලොම් ආදී මහා භූත සහ උපාදාය රූප සමූහය දෙස රියක කොටස් දෙස බලන්නෙකු මෙන් හෝ නගරයක කොටස් දෙස බලන්නෙකු මෙන් හෝ කෙසෙල් කඳක පට්ටා ගලවන්නෙකු මෙන් හෝ හිස් මිටක් හරින්නෙකු මෙන් රූප සමූහයක් ලෙසම බලන බවත් මෙයින් අදහස් වේ. මෙසේ විවිධ ආකාරයෙන් සමූහයක් ලෙසම කය දැක්වීමෙන් ඝන සංඥාව බිඳ දැක්වීම සිදු වේ. මක්නිසාද යත්, මෙහි පවසන ලද සමූහයෙන් බැහැර වූ කයක් හෝ ස්ත්‍රියක් හෝ පුරුෂයෙක් හෝ වෙනත් කිසිවක් දක්නට නැත. එහෙත් සත්ත්වයෝ මෙම ධර්ම සමූහය කෙරෙහිම වැරදි ලෙස අභිනිවේශ වෙති (ඇලී සිටිති). එබැවින් පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ වදාළහ:

‘‘Yaṃ passati na taṃ diṭṭhaṃ, yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati;

Apassaṃ bajjhate mūḷho, bajjhamāno na muccatī’’ti.

"යමක් දකියි ද (සංඥාවෙන්), එය දකින ලද්දක් (පරමාර්ථ වශයෙන්) නොවේ. යමක් දකින ලද්දේ ද, එය ඔහු (සංඥාවෙන්) නොදකියි. සත්‍යය නොදන්නා මෝහයෙන් මුළා වූ තැනැත්තා (කෙලෙසුන්ගෙන්) බැඳෙයි. බැඳුණු තැනැත්තා සංසාරයෙන් නිදහස් නොවේ."

Ghanavinibbhogādidassanatthanti [Pg.348] vuttaṃ, ādisaddena cettha ayampi attho veditabbo. Ayañhi etasmiṃ kāye kāyānupassīyeva, na añña dhammānupassīti vuttaṃ hoti. Yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti, na evaṃ aniccadukkhānattaasubhabhūteyeva imasmiṃ kāye niccasukhaattasubhabhāvānupassī, atha kho kāyānupassī aniccadukkhānattaasubhākārasamūhānupassīyevāti vuttaṃ hoti. Atha vā yvāyaṃ parato ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā…pe… so satova assasatī’’tiādinā nayena assāsapassāsādicuṇṇikajātaaṭṭhikapariyosāno kāyo vutto, yo ca ‘‘idhekacco pathavīkāyaṃ aniccato anupassati, āpokāyaṃ tejokāyaṃ vāyokāyaṃ kesakāyaṃ lomakāyaṃ chavikāyaṃ cammakāyaṃ maṃsakāyaṃ rudhirakāyaṃ nhārukāyaṃ aṭṭhikāyaṃ aṭṭhimiñjakāya’’nti (paṭi. ma. 3.35) paṭisambhidāyaṃ kāyo vutto, tassa sabbassa imasmiññeva kāye anupassanato kāye kāyānupassīti evampi attho veditabbo.

"ඝන සංඥාව බිඳ දැක්වීම සඳහා" යැයි පවසන ලදී. මෙහි "ආදී" ශබ්දයෙන් මෙම අර්ථය ද ගත යුතුය. එනම් මෙම භික්ෂුව කයෙහි කායානුපස්සීවම වසන බවත්, අන්‍ය ධර්මානුපස්සීව නොවන බවත්ය. ජලය නොමැති මිරිඟුවක ජලය ඇතැයි දකින්නාක් මෙන් නොව, අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත සහ අසුභ වූ මෙම කයෙහි නිත්‍ය, සුඛ, අත්ත සහ සුභ වශයෙන් නොබලා, අනිත්‍ය ආදී ආකාර සමූහයක් ලෙසම බලන බව මෙයින් අදහස් වේ. එසේත් නැත්නම් ඉදිරියට වදාරන "මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ අරණ්‍යයකට ගොස්... සිහියෙන්ම ආශ්වාස කරයි" යන ක්‍රමයෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයේ සිට කුඩු වී ගිය ඇටසැකිල්ල දක්වා වූ කය පිළිබඳවත්, පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි දැක්වෙන පඨවි කය, ආපෝ කය, තේජෝ කය, වායෝ කය සහ කෙස්, ලොම් ආදී කොටස් අනිත්‍ය වශයෙන් දකින ආකාරයත් යන මේ සියල්ල මෙම කයෙහිම අනුපස්සනා කරන බැවින් "කායේ කායානුපස්සී" යැයි දත යුතුය.

Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā evaṃ gahetabbassa yassa kassaci ananupassanato, tassa tasseva pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādidhammasamūhasaṅkhātakāyānupassīti evamattho daṭṭhabbo.

නැතහොත්, කයෙහි "මම" හෝ "මගේ" කියා ගත හැකි කිසිවක් නොදක්නා බැවින් ද, කෙස් ලොම් ආදී විවිධ ධර්ම සමූහයම දක්නා බැවින් ද, "කයෙහි කෙස් ආදී ධර්ම සමූහයක් වූ කායානුපස්සී" යන අර්ථය දත යුතුය.

Apica ‘‘imasmiṃ kāye aniccato anupassati, no niccato’’tiādinā anukkamena paṭisambhidāyaṃ āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādino ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassa anupassanatopi kāye kāyānupassīti evampi attho daṭṭhabbo. Tathā hi ayaṃ kāye kāyānupassanāpaṭipadaṃ paṭipanno bhikkhu imaṃ kāyaṃ aniccānupassanādīnaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ vasena aniccato anupassati, no niccato. Dukkhato anupassati, no sukhato. Anattato anupassati, no attato. Nibbindati, no nandati, virajjati, no rajjati, nirodheti. No samudeti, paṭinissajjati, no ādiyati. So taṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ pajahati, anattato anupassanto attasaññaṃ pajahati, nibbindanto nandiṃ pajahati[Pg.349], virajjanto rāgaṃ pajahati, nirodhento samudayaṃ pajahati, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti veditabbo.

තවද, "මෙම කයෙහි අනිත්‍ය වශයෙන් බලයි, නිත්‍ය වශයෙන් නොබලයි" යන ආදී වශයෙන් පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි එන ක්‍රමයට අනුව සියලු අනිත්‍ය ලක්ෂණ ආදී ආකාර සමූහයක් වූ කය දෙස බැලීමෙන් ද "කායේ කායානුපස්සී" යන අර්ථය දත යුතුය. එනම්, කායානුපස්සනා ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදුණු භික්ෂුව අනිත්‍යානුපස්සනාදී සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන් මගින් මෙම කය අනිත්‍ය වශයෙන් බලයි, නිත්‍ය වශයෙන් නොබලයි. දුක් වශයෙන් බලයි, සැප වශයෙන් නොබලයි. අනාත්ම වශයෙන් බලයි, ආත්ම වශයෙන් නොබලයි. (කය කෙරෙහි) කළකිරෙයි, සතුටු නොවේ. විරාගී වෙයි, නොඇලෙයි. (කෙලෙස්) නිරුද්ධ කරයි, හටගැනීමට ඉඩ නොදෙයි. (කෙලෙස්) දුරු කරයි, ග්‍රහණය කර නොගනී. ඔහු අනිත්‍ය වශයෙන් බලමින් නිත්‍ය සංඥාව ප්‍රහීණ කරයි, දුක් වශයෙන් බලමින් සුඛ සංඥාව ප්‍රහීණ කරයි, අනාත්ම වශයෙන් බලමින් ආත්ම සංඥාව ප්‍රහීණ කරයි, කළකිරෙමින් සතුට (නන්දි) ප්‍රහීණ කරයි, විරාගී වෙමින් රාගය ප්‍රහීණ කරයි, නිරුද්ධ කරමින් සමුදය ප්‍රහීණ කරයි, අත්හරිමින් ග්‍රහණය කර ගැනීම (ආදාන) ප්‍රහීණ කරයි යනුවෙන් දත යුතුය.

Viharatīti iriyati. Ātāpīti tīsu bhavesu kilese ātāpetīti ātāpo, vīriyassetaṃ nāmaṃ. Ātāpo assa atthīti ātāpī. Sampajānoti sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato. Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato. Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvā paññāya anupassati, na hi sativirahitassa anupassanā nāma atthi, tenevāha – ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234). Tasmā ettha ‘‘kāye kāyānupassī viharatī’’ti ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ vuttaṃ hoti. Atha vā yasmā anātāpino antosaṅkhepo antarāyakaro hoti, asampajāno upāyapariggahe anupāyaparivajjane ca sammuyhati, muṭṭhassati upāyāpariccāge anupāyāpariggahe ca asamattho hoti, tenassa taṃ kammaṭṭhānaṃ na sampajjati. Tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati, tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘ātāpī sampajāno satimā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

"විහරති" යනු ඉරියව් පවත්වමින් වාසය කිරීමයි. "ආතාපී" යනු කාම, රූප සහ අරූප යන භව තුනෙහි කෙලෙසුන් දැඩි ලෙස තවන බැවින් "ආතාප" නම් වේ, එය වීර්යයට නමකි. ඒ කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇති බැවින් ඔහු "ආතාපී" නම් වේ. "සම්පජානො" යනු සම්පජඤ්ඤය නමැති ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. "සතිමා" යනු රූප කය පිරිසිඳ ගන්නා වූ සිහියෙන් යුක්ත වීමයි. යම් හෙයකින් මෙම යෝගාවචරයා සිහියෙන් අරමුණ ග්‍රහණය කොට ප්‍රඥාවෙන් නැවත නැවත බලයි ද, සිහියෙන් තොර වූවකුට අනුපස්සනාවක් (නැවත නැවත බැලීමක්) නැති බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ "මහණෙනි, මම සිහිය සියලු තැනට වැඩදායී (සබ්බත්ථික) යැයි කියමි"යි වදාළ සේක. එබැවින් මෙහි "කයෙහි කය අනුව බලමින් වෙසෙයි" යන මෙපමණකින් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය වදාරන ලදී. තවද, කෙලෙස් තවන වීර්යය නැති තැනැත්තාගේ සිත ඇතුළතින් හැකිළීම (කෝසජ්ජය) භාවනාවට බාධාවක් වේ. ප්‍රඥාව නැත්තා උපාය මාර්ග ග්‍රහණය කිරීමෙහි සහ උපාය නොවන දේ බැහැර කිරීමෙහි මුළා වේ. සිහිය මුළා වූ තැනැත්තාට උපාය මාර්ගයන් අත්නොහැරීමට සහ උපාය නොවන දේ ග්‍රහණය නොකිරීමට අසමර්ථ වේ, එමගින් ඔහුගේ කමටහන සාර්ථක නොවේ. එබැවින් යම් ධර්මයන්ගේ ආනුභාවයෙන් ඒ කමටහන සාර්ථක වේ ද, ඒ වීර්යය, ප්‍රඥාව සහ සිහිය දැක්වීම සඳහා "ආතාපී සම්පජානෝ සතිමා" යන මෙය වදාරන ලද බව දත යුතුය.

Iti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ sampayogaṅgañcassa dassetvā idāni pahānaṅgaṃ dassetuṃ vineyya loke abhijjhādomanassanti vuttaṃ. Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā. Loketi tasmiññeva kāye. Kāyo hi idha lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti adhippeto. Yasmā panassa na kāyamatteyeva abhijjhādomanassaṃ pahīyati, vedanādīsupi pahīyatiyeva. Tasmā pañcapi upādānakkhandhā lokoti vibhaṅge vuttaṃ. Lokasaṅkhātattā vā tesaṃ dhammānaṃ atthuddhāranayenetaṃ vuttaṃ. Yaṃ panāha – ‘‘tattha katamo loko? Sveva kāyo loko’’ti, ayamevettha attho. Tasmiṃ loke abhijjhādomanassaṃ vineyyāti evaṃ sambandho daṭṭhabbo. Yasmā panettha abhijjhāggahaṇena kāmacchando, domanassaggahaṇena byāpādo saṅgahaṃ gacchati, tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttaṃ hotīti veditabbaṃ.

මෙසේ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය සහ එහි සම්ප්‍රයුක්ත අංගයන් දක්වා, දැන් ප්‍රහීණ කළ යුතු අංගය දැක්වීමට "ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා හා දෝමනස්සය විනයනය කොට (දුරු කොට)" යැයි වදාරන ලදී. එහි "විනෙය්‍ය" යනු තදංග විනයෙන් හෝ විෂ්කම්භන විනයෙන් දුරු කොට යන්නයි. "ලෝකයෙහි" යනු ඒ රූප කයෙහි ම ය. මෙහි කය බිඳී යන අරුතින් (ලූජ්ජනපලූජ්ජන) "ලෝකය" ලෙස අදහස් කෙරේ. කයෙහි පමණක් නොව වේදනා ආදියෙහි ද අභිජ්ඣා දෝමනස්සයන් ප්‍රහීණ වේ. එබැවින් විභංග ප්‍රකරණයෙහි පංච උපාදානස්කන්ධයන් ම ලෝකය ලෙස වදාරන ලදී. එසේම ලෝකය යැයි කියනු ලබන ඒ ධර්මයන්ගේ අර්ථ උපුටා දැක්වීමේ ක්‍රමයෙන් ද මෙය වදාරන ලදී. විභංග ප්‍රකරණයෙහි "එහි ලෝකය යනු කුමක්ද? ඒ කයම ලෝකයයි" යනුවෙන් යමක් වදාළේ ද, මෙහි ද අදහස එයම වේ. ඒ කය නමැති ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා දෝමනස්සයන් දුරු කොට යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙහි අභිජ්ඣා යන්නෙන් කාමච්ඡන්දය ද, දෝමනස්ස යන්නෙන් ව්‍යාපාදය ද ඇතුළත් වේ. එබැවින් නීවරණයන්ට අයත් බලවත් ධර්ම දෙකක් දැක්වීමෙන් සියලු නීවරණයන් ප්‍රහීණ කිරීම වදාරන ලද බව දත යුතුය.

Visesena [Pg.350] cettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa, domanassavinayena kāyavipattimūlakassa virodhassa, abhijjhāvinayena ca kāye abhiratiyā, domanassavinayena kāyabhāvanāya anabhiratiyā, abhijjhāvinayena kāye abhūtānaṃ subhasukhabhāvādīnaṃ pakkhepassa, domanassavinayena kāye bhūtānaṃ asubhāsukhabhāvādīnaṃ apanayanassa ca pahānaṃ vuttaṃ. Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca dīpitā hoti. Yogānubhāvo hi esa, yadidaṃ anurodhavirodhavippamutto aratiratisaho abhūtapakkhepabhūtāpanayanavirahito ca hoti. Anurodhavirodhavippamutto cesa aratiratisaho abhūtaṃ apakkhipanto bhūtañca anapanayanto yogasamattho hotīti.

විශේෂයෙන් මෙහි අභිජ්ඣාව දුරු කිරීමෙන් කයෙහි මනා පැවැත්ම මුල් කරගත් ඇලීම ද, දෝමනස්සය දුරු කිරීමෙන් කයෙහි විපත්තිය මුල් කරගත් ගැටීම ද, අභිජ්ඣාව දුරු කිරීමෙන් කයෙහි ඇලීම ද, දෝමනස්සය දුරු කිරීමෙන් කය භාවනාවෙහි නොඇලීම ද, අභිජ්ඣාව දුරු කිරීමෙන් කයෙහි නැති සුභ හා සුඛ බව ආරෝපණය කිරීම ද, දෝමනස්සය දුරු කිරීමෙන් කයෙහි පවතින අසුභ හා දුක්ඛ බව බැහැර කිරීම ද ප්‍රහීණ කරන බව වදාරන ලදී. ඒ මගින් යෝගාවචරයාගේ භාවනා ආනුභාවය සහ භාවනාවෙහි දක්ෂ බව ප්‍රකාශ වේ. යම් ආනුභාවයකින් මොහු ඇලීම් හා ගැටීම්වලින් නිදහස් වේ ද, ඇලීම් හා නොඇලීම් මැඩ පවත්වයි ද, නැති දෙය ආරෝපණය කිරීමෙන් සහ ඇති දෙය බැහැර කිරීමෙන් තොර වේ ද, එය ඔහුගේ භාවනා ආනුභාවයයි. ඇලීම් ගැටීම්වලින් තොර වූ, නොඇලීම් මැඩ පැවැත්වූ, නැති දේ ආරෝපණය නොකරන සහ ඇති දේ බැහැර නොකරන මොහු භාවනාවෙහි දක්ෂයෙකු බව දත යුතුය.

Aparo nayo ‘‘kāye kāyānupassī’’ti ettha anupassanāya kammaṭṭhānaṃ vuttaṃ. ‘‘Viharatī’’ti ettha vuttavihārena kammaṭṭhānikassa kāyapariharaṇaṃ, ‘‘ātāpī’’tiādīsu pana ātāpena sammappadhānaṃ, satisampajaññena sabbatthakakammaṭṭhānaṃ, kammaṭṭhānapariharaṇūpāyo vā. Satiyā vā kāyānupassanāvasena paṭiladdhasamatho, sampajaññena vipassanā abhijjhādomanassavinayena bhāvanābalaṃ vuttanti veditabbaṃ.

තවත් ක්‍රමයකට පවසතොත්, "කායේ කායානුපස්සී" යන්නෙන් අනුපස්සනාව නමැති කමටහන වදාරන ලදී. "විහරති" යන්නෙන් කමටහන් වඩන්නාගේ ඉරියව් පැවැත්වීම ද, "ආතාපී" ආදී පදයන්හි ආතාපයෙන් සම්‍යප්ප්‍රධාන් වීර්යය ද, සති-සම්පජඤ්ඤයෙන් සියලු තැනට වැඩදායී කමටහන හෝ කමටහන පවත්වා ගැනීමේ උපාය ද කියවේ. එසේම සිහියෙන් කායානුපස්සනා වශයෙන් ලබන සමථය ද, සම්පජඤ්ඤයෙන් ලබන විදර්ශනාව ද, අභිජ්ඣා දෝමනස්ස විනයනයෙන් ලබන භාවනා බලය ද වදාරන ලද බව දත යුතුය.

Vibhaṅge pana anupassīti tattha ‘‘katamā anupassanā? Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrīmedhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, ayaṃ vuccati anupassanā. Imāya anupassanāya upeto hoti samupeto upagato samupagato upapanno samannāgato, tena vuccati anupassīti. Viharatīti iriyati pavattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati, tena vuccati viharatīti. Ātāpīti tattha katamaṃ ātāpaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho nikammo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittaddandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāhī vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo, idaṃ vuccati ātāpaṃ. Iminā ātāpena upeto hoti…pe… samannāgato, tena vuccati ātāpīti. Sampajānoti tattha katamaṃ sampajaññaṃ? Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrīmedhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, idaṃ vuccati sampajaññaṃ. Iminā sampajaññena upeto hoti …pe… samannāgato, tena vuccati sampajānoti. Satimāti tattha katamā sati? Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammusanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati[Pg.351], ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto hoti…pe… samannāgato, tena vuccati satimāti.

විභංග ප්‍රකරණයෙහි අනුපස්සී යන්න පිළිබඳව මෙසේ අසා ඇත: "අනුපස්සනාව යනු කුමක්ද? යම් ප්‍රඥාවක්, දැනීමක්, සත්‍යය සෙවීමක්, ධර්ම විචයෙක්, මනා වැටහීමක්, පණ්ඩිත බවක්, දක්ෂ බවක්, විදර්ශනාවක්, සම්පජඤ්ඤයක්, සම්මා දිට්ඨියක් ඇද්ද මෙය අනුපස්සනාවයි." මෙම අනුපස්සනාවෙන් යුක්ත වූයේ අනුපස්සී නම් වේ. "විහරති" යනු ඉරියව් පවත්වයි, ජීවිතය පවත්වයි, වාසය කරයි යන අරුතයි. "ආතාපී" යන්නෙහි ආතාපය යනු කුමක්ද? යම් සිතෙහි හටගත් වීර්යය ආරම්භයක්, උත්සාහයක්, පරාක්‍රමයක්, සම්‍යග් වායාමයක් ඇද්ද මෙය ආතාපයයි. මෙම ආතාපයෙන් යුක්ත වූයේ ආතාපී නම් වේ. "සම්පජානො" යන්නෙහි සම්පජඤ්ඤය යනු කුමක්ද? යම් ප්‍රඥාවක්, දැනීමක්... (පෙ)... සම්මා දිට්ඨියක් ඇද්ද මෙය සම්පජඤ්ඤයයි. මෙයින් යුක්ත වූයේ සම්පජානො නම් වේ. "සතිමා" යන්නෙහි සිහිය යනු කුමක්ද? යම් සිහියක්, අනුස්සතියක්, මනා සිහියක්, සම්මා සතියක් ඇද්ද මෙය සිහියයි. මෙම සිහියෙන් යුක්ත වූයේ සතිමා නම් වේ.

Vineyya loke abhijjhādomanassanti tattha katamo loko? Sveva kāyo loko. Pañcapi upādānakkhandhā loko, ayaṃ vuccati loko. Tattha katamā abhijjhā? Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo cittassa sārāgo, ayaṃ vuccati abhijjhā. Tattha katamaṃ domanassaṃ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā, idaṃ vuccati domanassaṃ. Iti ayañca abhijjhā, idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasamitā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā, tena vuccati vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti (vibha. 357-362).

"ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා හා දොමනස්සයන් (දැඩි ලෝභය හා කණගාටුව) බැහැර කොට" යන එහි 'ලෝකය' යනු කුමක්ද? තමාගේම කය ලෝකයයි. පංච උපාදානස්කන්ධයෝ ද ලෝකයයි; මෙය ලෝකය යැයි කියනු ලැබේ. එහි 'අභිජ්ඣා' යනු කුමක්ද? යම් රාගයක්, දැඩි රාගයක්, සිතේ ඇලීමක්, අනුරෝධයක්, සතුටක්, නන්දිරාගයක්, සිතේ ඇති වන දැඩි ඇලීමක් වේද, මෙය අභිජ්ඣා යැයි කියනු ලැබේ. එහි 'දොමනස්සය' යනු කුමක්ද? යම් සෛතසික අසතුටක්, සෛතසික දුකක්, සිතේ ස්පර්ශයෙන් හටගත් අසතුටු වූ දුක් වේදනාවක් වේද, මෙය දොමනස්සය යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ අභිජ්ඣාව හා මේ දොමනස්සය යන දෙකම මෙම (උපාදානස්කන්ධ සංඛ්‍යාත) ලෝකයෙහි හික්මවන ලද්දේ, මැනවින් බැහැර කරන ලද්දේ, සන්සිඳුවන ලද්දේ, උපශමනය කරන ලද්දේ, අස්තයට පත් කරන ලද්දේ, විනාශ කරන ලද්දේ, වියළා දමන ලද්දේ, ප්‍රහීණ කරන ලද්දේ වෙයි. එබැවින් "ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා හා දොමනස්සය බැහැර කොට" යැයි කියනු ලැබේ.

Evametesaṃ padānaṃ attho vutto. Tena saha ayaṃ aṭṭhakathānayo yathā saṃsandati, evaṃ veditabbo. Ayaṃ tāva kāyānupassanāsatipaṭṭhānuddesassa atthavaṇṇanā.

මෙසේ මෙම පදයන්හි අර්ථය පවසන ලදී. ඒ (විභංග පාලිය) සමඟ මෙම අටුවා ක්‍රමය යම්සේ ගැළපේද, එසේ දත යුතුය. මෙය තාක් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන උද්දේසයේ අර්ථ වර්ණනාවයි.

Idāni vedanāsu. Citte. Dhammesu dhammānupassī viharati…pe… vineyya loke abhijjhādomanassanti ettha vedanāsu vedanānupassīti evamādīsu vedanādīnaṃ puna vacane payojanaṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Vedanāsu vedanānupassī. Citte cittānupassī. Dhammesu dhammānupassīti ettha pana vedanāti tisso vedanā, tā ca lokiyā eva. Cittampi lokiyaṃ, tathā dhammā. Tesaṃ vibhāgo niddesavāre pākaṭo bhavissati. Kevalaṃ panidha yathā vedanā anupassitabbā, tathā tā anupassanto ‘‘vedanāsu vedanānupassī’’ti veditabbo. Esa nayo cittadhammesupi. Kathañca vedanā anupassitabbāti? Sukhā tāva vedanā dukkhato, dukkhā sallato, adukkhamasukhā aniccato. Yathāha –

දැන් වේදනාවන්හි, සිතෙහි, ධර්මයන්හි ධර්මානුපස්සීව වාසය කරයි... යනාදී වශයෙන් "ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා හා දොමනස්සය බැහැර කොට" යන මෙහි වේදනාවන්හි වේදනානුපස්සී යනාදී පද නැවත ප්‍රකාශ කිරීමේ ප්‍රයෝජනය කායානුපස්සනාවේදී පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. "වේදනාවන්හි වේදනානුපස්සීව, සිතෙහි චිත්තානුපස්සීව, ධර්මයන්හි ධර්මානුපස්සීව" යන මෙහි 'වේදනා' යනු වේදනා තුනකි. ඒවා ලෞකිකමය. සිත ද ලෞකිකය, ධර්මයෝ ද එසේමය. ඒවායේ විභාගය නිද්දේස වාරයේදී පැහැදිලි වනු ඇත. කෙසේ වුවද, මෙහි වේදනාවන් යම් පරිද්දකින් අනුපස්සනා කළ යුතුද, එසේ අනුපස්සනා කරන්නා "වේදනාවන්හි වේදනානුපස්සී" යැයි දත යුතුය. සිත හා ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයමය. වේදනාවන් කෙසේ අනුපස්සනා කළ යුතුද? පළමුව සැප වේදනාව දුකක් ලෙසද, දුක් වේදනාව හුලක් ලෙසද, නොදුක් නොසැප වේදනාව අනිත්‍ය ලෙසද (අනුපස්සනා කළ යුතුය). ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Yo [Pg.352] sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato;

Adukkhamasukhaṃ santaṃ, addakkhi naṃ aniccato;

Sa ve sammaddaso bhikkhu, upasanto carissatī’’ti. (saṃ. ni. 4.253);

"යම් මහණෙක් සැප වේදනාව දුකක් ලෙස දුටුවේද, දුක් වේදනාව හුලක් (කටුවක්) ලෙස දුටුවේද, ශාන්ත වූ නොදුක් නොසැප වේදනාව අනිත්‍ය ලෙස දුටුවේද, ඒකාන්තයෙන්ම මනා දර්ශනයක් ඇති ඒ මහණ තෙමේ (කෙලෙසුන් කෙරෙන්) සන්සිඳුණේ හැසිරෙන්නේය."

Sabbā eva cetā ‘‘dukkhā’’tipi anupassitabbā. Vuttañhetaṃ – ‘‘yaṃ kiñci vedayitaṃ, taṃ dukkhasminti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 4.259). Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā. Yathāha ‘‘sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā’’ti (ma. ni. 1.465) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Apica aniccādisattaanupassanāvasenapi anupassitabbā. Sesaṃ niddesavāreyeva pākaṭaṃ bhavissati.

මේ සියලු වේදනාවෝම "දුක්ඛ" වශයෙන් ද අනුපස්සනා කළ යුත්තාහ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී - "යම් කිසි වේදනාවක් වේද, එය දුකෙහි ඇතුළත් යැයි මම කියමි." සැප-දුක් වශයෙන් ද අනුපස්සනා කළ යුතුය. "සැප වේදනාව පවතින විට සැපය, පෙරළෙන විට දුකය" යනාදී සියලු විස්තර කළ යුතුය. තවද, අනිත්‍ය ආදී සත් අනුපස්සනා වශයෙන් ද අනුපස්සනා කළ යුතුය. ඉතිරිය නිද්දේස වාරයේදීම පැහැදිලි වනු ඇත.

Cittadhammesupi cittaṃ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṃ aniccādianupassanānaṃ niddesavāre āgatasarāgādibhedānañca vasena anupassitabbaṃ. Dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṃ suññatadhammassa aniccādisattānupassanānaṃ niddesavāre āgatasantādibhedānañca vasena anupassitabbā. Sesaṃ vuttanayameva. Kāmañcettha yassa kāyasaṅkhāte loke abhijjhādomanassaṃ pahīnaṃ, tassa vedanādīsupi taṃ pahīnameva. Nānāpuggalavasena pana nānācittakkhaṇikasatipaṭṭhānabhāvanāvasena ca sabbattha vuttaṃ. Yato vā ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hoti, tenevassa tattha pahānadassanatthampi etaṃ vuttanti veditabbanti.

චිත්ත හා ධර්මයන්හිදී ද, පළමුව සිත - අරමුණු, අධිපති, සහජාත, භූමි, කර්ම, විපාක, ක්‍රියා ආදී නානත්ව ප්‍රභේදයන්ගෙන් හා නිද්දේස වාරයෙහි එන සරාගාදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් ද, අනිත්‍යාදී අනුපස්සනා වශයෙන් අනුපස්සනා කළ යුතුය. ධර්මයෝ ද ස්වලක්ෂණ, සාමාන්‍ය ලක්ෂණ, ශූන්‍යතා ධර්මයන්ගෙන් හා නිද්දේස වාරයෙහි එන ශාන්තාදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් ද, අනිත්‍යාදී සත් අනුපස්සනා වශයෙන් අනුපස්සනා කළ යුතුය. ඉතිරිය පෙර කී ක්‍රමයමය. මෙහිදී කාය සංඛ්‍යාත ලෝකයෙහි යමකුගේ අභිජ්ඣා දොමනස්ස ප්‍රහීණ වීද, ඔහුගේ වේදනා ආදියේදී ද එය ප්‍රහීණ වූවාම වෙයි. එසේ වුවද, විවිධ පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් හා විවිධ චිත්තක්ෂණයන්හි පවතින සතිපට්ඨාන භාවනා වශයෙන් සියලු තැන්හි මෙය පවසන ලදී. නැතහොත් එක් ධර්මයකදී ප්‍රහීණ වූ අභිජ්ඣා දොමනස්ස ඉතිරි ධර්මයන්හිදී ද ප්‍රහීණ වන බැවින්, එම ඉතිරි ධර්මයන්හිදී ද ප්‍රහීණ බව පෙන්වීම සඳහා මෙය පවසන ලදැයි දත යුතුය.

Uddesavārakathā niṭṭhitā.

උද්දේසවාර කතාව නිම විය.

Kāyānupassanā ānāpānapabbavaṇṇanā

කායානුපස්සනා ආනාපාන පබ්බ වර්ණනාව

374. Idāni seyyathāpi nāma cheko vilīvakārako thūlakilañjasaṇhakilañjacaṅkoṭakapeḷāpuṭādīni upakaraṇāni kattukāmo ekaṃ mahāveṇuṃ labhitvā catudhā bhinditvā tato ekekaṃ veṇukhaṇḍaṃ gahetvā phāletvā taṃ taṃ upakaraṇaṃ kareyya, evameva bhagavā satipaṭṭhānadesanāya sattānaṃ anekappakāraṃ visesādhigamaṃ kattukāmo ekameva sammāsatiṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā. Katame [Pg.353] cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharatī’’tiādinā nayena ārammaṇavasena catudhā bhinditvā tato ekekaṃ satipaṭṭhānaṃ gahetvā kāyaṃ vibhajanto ‘‘kathañca bhikkhave’’tiādinā nayena niddesavāraṃ vattumāraddho.

374. දැන්, දක්ෂ හීන් පටි (බට පටි) සාදන්නෙකු ගොරෝසු පැදුරු, සියුම් පැදුරු, මල් වට්ටි, පෙට්ටි ආදී උපකරණ සෑදීමට කැමතිව, එක් විශාල උණ ගසක් ගෙන එය සතරකට කඩා, ඉන් එක් එක් උණ කොටස ගෙන පලා ඒ ඒ උපකරණය සාදන්නාක් මෙනි; එලෙසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතිපට්ඨාන දේශනාවෙන් සත්ත්වයන්ට නොයෙක් ආකාර වූ විශේෂ අවබෝධයක් ඇති කරනු කැමැතිව, එක්වූ සම්මා සතියම "සතර සතිපට්ඨානයෝය. කවර සතරක්ද? මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ කයෙහි කායානුපස්සීව වාසය කරයි" යනාදී ක්‍රමයෙන් අරමුණු වශයෙන් සතරකට බෙදා, ඉන් එක් එක් සතිපට්ඨානයක් ගෙන කය විභාජනය කරමින් "මහණෙනි, කෙසේ නම්..." යනාදී ක්‍රමයෙන් නිද්දේස වාරය දේශනා කිරීමට ආරම්භ කළ සේක.

Tattha kathañcātiādi vitthāretukamyatāpucchā. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – bhikkhave, kena ca pakārena bhikkhu kāye kāyānupassī viharatīti? Esa nayo sabbapucchāvāresu. Idha bhikkhave bhikkhūti bhikkhave imasmiṃ sāsane bhikkhu. Ayañhettha idhasaddo sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ca. Vuttañhetaṃ ‘‘idheva bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (ma. ni. 1.139). Tena vuttaṃ ‘‘imasmiṃ sāsane bhikkhū’’ti.

එහි "කෙසේ නම්" යනාදිය විස්තර කිරීමට කැමති බැවින් කරන ලද විමසීමකි. මෙහි සංක්ෂේප අර්ථය නම් - මහණෙනි, කවර ආකාරයකින් මහණ තෙමේ කයෙහි කායානුපස්සීව වාසය කරයිද? යන්නයි. සියලු ප්‍රශ්න වාරයන්හි මේ ක්‍රමයමය. "මෙහි මහණෙනි, මහණ තෙමේ" යනු - මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි මහණ තෙමේ යන්නයි. මෙහි "ඉධ" (මෙහි) යන ශබ්දය සියලු ආකාරයෙන් කායානුපස්සනාව උපදවන පුද්ගලයාගේ පිහිට වූ ශාසනය ප්‍රකාශ කරන අතර, අන්‍ය ශාසනයන්හි එබඳු බවක් නැති බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී - "මහණෙනි, මෙහිම ශ්‍රමණයෝ සිටිති... අන්‍ය වූ පරප්‍රවාද (බාහිර ශාසන) ශ්‍රමණයන්ගෙන් ශුන්‍යය." එබැවින් "මේ ශාසනයෙහි මහණ තෙමේ" යැයි පවසන ලදී.

Araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vāti idamassa satipaṭṭhānabhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanaṃ. Imassa hi bhikkhuno dīgharattaṃ rūpādīsu ārammaṇesu anuvisaṭaṃ cittaṃ kammaṭṭhānavīthiṃ otarituṃ na icchati, kūṭagoṇayuttaratho viya uppathameva dhāvati. Tasmā seyyathāpi nāma gopo kūṭadhenuyā sabbaṃ khīraṃ pivitvā vaḍḍhitaṃ kūṭavacchaṃ dametukāmo dhenuto apanetvā ekamante mahantaṃ thambhaṃ nikhaṇitvā tattha yottena bandheyya. Athassa so vaccho ito cito ca vipphanditvā palāyituṃ asakkonto tameva thambhaṃ upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā, evameva imināpi bhikkhunā dīgharattaṃ rūpārammaṇādirasapānavaḍḍhitaṃ duṭṭhacittaṃ dametukāmena rūpādiārammaṇato apanetvā araññaṃ vā rukkhamūlaṃ vā suññāgāraṃ vā pavisitvā tattha satipaṭṭhānārammaṇatthambhe satiyottena bandhitabbaṃ. Evamassa taṃ cittaṃ ito cito ca vipphanditvāpi pubbe āciṇṇārammaṇaṃ alabhamānaṃ satiyottaṃ chinditvā palāyituṃ asakkontaṃ tamevārammaṇaṃ upacārappanāvasena upanisīdati ceva upanipajjati ca. Tenāhu porāṇā –

“ආරණ්‍යගතව හෝ වෘක්ෂමූලගතව හෝ ශූන්‍යාගාරගතව හෝ” යන මෙම පද සමූහය, මේ භික්ෂුවගේ සතිපට්ඨාන භාවනාවට අනුරූප වන සේනාසනයක් තෝරා ගැනීම පැහැදිලි කරයි. මන්ද යත්, දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ රූප ආදී ආරම්මණ කෙරෙහි විසිරී ගිය මේ භික්ෂුවගේ සිත, කර්මස්ථාන මාර්ගයට පිවිසීමට අකමැති වෙයි; එය නොහික්මුණු ගොනෙකු බැඳි කරත්තයක් නොමඟ දුවන්නාක් වැනිය. එබැවින්, යම්සේ ගොපල්ලෙකු නොහික්මුණු දෙනකගේ සියලු කිරි බී වැඩුණු නපුරු වස්සෙකු දමනය කරනු කැමතිව, එම දෙනගෙන් වෙන් කොට එක් පසෙක මහත් කණුවක් සිටුවා එහි ලණුවකින් බඳින්නේ ද, එවිට ඒ වස්සා ඒ මේ අත දඟලා පලා යා නොහැකිව එම කණුව අසලම හිඳගන්නේ හෝ ලගින්නේ හෝ වෙයි; එලෙසම රූප ආදී ආරම්මණ රසය පානය කරමින් දීර්ඝ කාලයක් වැඩුණු දූෂිත සිත දමනය කරනු කැමති භික්ෂුව විසින්, සිත රූප ආදී ආරම්මණවලින් ඉවත් කොට ආරණ්‍යයට හෝ වෘක්ෂමූලයට හෝ ශූන්‍යාගාරයට හෝ පිවිස, එහිදී සතිපට්ඨාන ආරම්මණ නමැති කණුවේ ස්මෘතිය නමැති ලණුවෙන් බැඳිය යුතුය. එවිට ඔහුගේ ඒ සිත ඒ මේ අත දඟලමින් පෙර පුරුදු වූ කාම ආරම්මණ නොලබන්නේ ද, ස්මෘති ලණුව කපා දමා පලා යා නොහැකි වන්නේ ද, උපචාර හා අප්පනා වශයෙන් එම ආරම්මණයේම රැඳෙයි, ලගියි. ඒ බව පැරැන්නෝ මෙසේ පැවසූහ:

‘‘Yathā thambhe nibandheyya, vacchaṃ damaṃ naro idha;

Bandheyyevaṃ sakaṃ cittaṃ, satiyārammaṇe daḷha’’nti.

“යම්සේ මිනිසෙකු දමනය කළ යුතු වස්සෙකු කණුවක බඳින්නේ ද, එලෙසම මෙහි (සම්බුද්ධ ශාසනයෙහි) තමාගේ සිත ස්මෘතිය නමැති ආරම්මණ කණුවෙහි සවිමත්ව බැඳිය යුතුය.”

Evamassetaṃ [Pg.354] senāsanaṃ bhāvanānurūpaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘idamassa satipaṭṭhānabhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpana’’nti.

මෙසේ ඔහුගේ මේ සේනාසනය භාවනාවට අනුරූප වෙයි. එහෙයින් “මෙය ඔහුගේ සතිපට්ඨාන භාවනාවට අනුරූප සේනාසනය තෝරා ගැනීම පැහැදිලි කිරීමකි” යි වදාරන ලදී.

Apica yasmā idaṃ kāyānupassanāya muddhabhūtaṃ sabbabuddhapaccekabuddhasāvakānaṃ visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ itthipurisahatthiassādisaddasamākulaṃ gāmantaṃ apariccajitvā na sukaraṃ sampādetuṃ, saddakaṇḍakattā jhānassa. Agāmake pana araññe sukaraṃ yogāvacarena idaṃ kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā tadeva jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ, tasmāssa anurūpasenāsanaṃ dassento bhagavā, ‘‘araññagato vā’’tiādimāha.

තවද, සියලු බුදුන් වහන්සේලාගේ, පසේබුදුන් වහන්සේලාගේ සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගේ විශේෂ අධිගමනයන්ට හා දිට්ඨධම්ම සුඛවිහරණයට සමීප හේතුව වූ, කායානුපස්සනාවෙහි මුදුන් මල්කඩ බඳු වූ මෙම ආනාපානසති කර්මස්ථානය, ස්ත්‍රී පුරුෂ ඇත් අස් ආදීන්ගේ ශබ්දවලින් ගහණ වූ ගම්මාන අතහැර යාමෙන් තොරව සම්පූර්ණ කිරීම පහසු නොවේ. මන්ද යත්, ශබ්දය ධ්‍යානයට බාධාවක් බඳු වන බැවිනි. එහෙත් ජනාවාස නොවන ආරණ්‍යයෙහි වෙසෙන යෝගාවචරයාට මෙම කර්මස්ථානය ග්‍රහණය කොට, ආනාපානසති සිව්වන ධ්‍යානය උපදවා, එම ධ්‍යානයම පදනම් කරගෙන සංස්කාරයන් පිරික්සා අග්‍ර ඵලය වූ අර්හත්වය ලබා ගැනීම පහසුය. එබැවින් ඔහුට අනුරූප සේනාසනය දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ආරණ්‍යගතව හෝ” යනාදිය වදාළ සේක.

Vatthuvijjācariyo viya hi bhagavā. So yathā vatthuvijjācariyo nagarabhūmiṃ passitvā suṭṭhu upaparikkhitvā ‘‘ettha nagaraṃ māpethā’’ti upadisati, sotthinā ca nagare niṭṭhite rājakulato mahāsakkāraṃ labhati, evameva yogāvacarassa anurūpasenāsanaṃ upaparikkhitvā ‘‘ettha kammaṭṭhānamanuyuñjitabba’’nti upadisati, tato tattha kammaṭṭhānamanuyuñjantena yoginā anukkamena arahatte patte ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti mahantaṃ sakkāraṃ labhati.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වාස්තු විද්‍යාචාර්යවරයෙකු වැනිය. වාස්තු විද්‍යාචාර්යවරයෙකු නගරයකට සුදුසු භූමියක් දැක, එය හොඳින් පිරික්සා “මෙහි නගරයක් නිර්මාණය කරන්න” යැයි උපදෙස් දෙයි ද, නගරය සාර්ථකව නිම වූ පසු රාජකුලයෙන් මහත් පුදසත්කාර ලබයි ද, එලෙසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යෝගාවචරයාට අනුරූප සේනාසනය පිරික්සා “මෙහි කර්මස්ථානයෙහි යෙදිය යුතුය” යි උපදෙස් දෙන සේක. ඉන්පසු එම සේනාසනයෙහි කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන යෝගියා පිළිවෙළින් අර්හත්වයට පැමිණි කල්හි, “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක” යි උන්වහන්සේට මහත් පූජා සත්කාර සිදුවෙයි.

Ayaṃ pana bhikkhu dīpisadisoti vuccati. Yathā hi mahādīpirājā araññe tiṇagahanaṃ vā vanagahanaṃ vā pabbatagahanaṃ vā nissāya nilīyitvā vanamahiṃsagokaṇṇasūkarādayo mige gaṇhāti, evameva ayaṃ araññādīsu kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto bhikkhu yathākkamena cattāro magge ceva cattāri ariyaphalāni ca gaṇhāti. Tenāhu porāṇā –

තවද, මේ භික්ෂුව දිවියෙකුට සමාන යැයි කියනු ලැබේ. මහා දිවි රජෙක් වනයේ තණ ගොමු හෝ වන ලැහැබ් හෝ පර්වත ගුහා හෝ ඇසුරු කොට සැඟවී සිට, වල් මීහරකුන්, ගෝනුන්, ඌරන් වැනි සතුන් අල්ලා ගන්නේ යම්සේ ද, එලෙසම ආරණ්‍ය ආදී ස්ථානයන්හි කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන මේ භික්ෂුව ද පිළිවෙළින් සතර මඟ හා සතර අරිහත් ඵලයන් ලබා ගනියි. ඒ බව පැරැන්නෝ මෙසේ පැවසූහ:

‘‘Yathāpi dīpiko nāma, nilīyitvā gaṇhatī mige;

Tathevāyaṃ buddhaputto, yuttayogo vipassako;

Araññaṃ pavisitvāna, gaṇhāti phalamuttama’’nti.

“යම්සේ දිවියෙක් සැඟවී සිට සතුන් අල්ලා ගන්නේ ද, එලෙසම වීර්යවන්ත වූ, විදර්ශනා වඩන මේ බුද්ධ පුත්‍රයා ආරණ්‍යයට පිවිස උතුම් අර්හත් ඵලය ලබා ගනියි.”

Tenassa parakkamajavayoggabhūmiṃ araññasenāsanaṃ dassento bhagavā ‘‘araññagato vā’’tiādimāha. Ito paraṃ imasmiṃ ānāpānapabbe yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ visuddhimagge vuttameva. Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho bhamakāro vāti idañhi upamāmattameva iti ajjhattaṃ vā kāyeti idaṃ appanāmattameva ca tattha anāgataṃ, sesaṃ āgatameva.

එබැවින් ඔහුගේ වීර්යයේ වේගයට සුදුසු භූමිය වූ ආරණ්‍ය සේනාසනය දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “ආරණ්‍යගතව හෝ” යනාදිය වදාළ සේක. මෙතැන් සිට මෙම ආනාපාන පබ්බයෙහි පැවසිය යුතු යමක් වේ ද, එය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසන ලද්දේමය. “මහණෙනි, යම්සේ දක්ෂ ලියවන පසාරුවෙක් හෝ” යනාදී උපමාව ද, “මෙසේ තමා තුළ හෝ කයෙහි” යනාදී අර්පණා මාත්‍රය ද එහි ඇතුළත් නොවන අතර, ඉතිරි සියල්ල එහි සඳහන් වේ.

Yaṃ [Pg.355] pana anāgataṃ, tattha dakkhoti cheko. Dīghaṃ vā añchantoti mahantānaṃ bherīpokkharādīnaṃ likhanakāle hatthe ca pāde ca pasāretvā dīghaṃ kaḍḍhanto. Rassaṃ vā añchantoti khuddakānaṃ dantasūcivedhakādīnaṃ likhanakāle mandamandaṃ rassaṃ kaḍḍhanto. Evameva khoti evaṃ ayampi bhikkhu addhānavasena ittaravasena ca pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena dīghaṃ vā assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānāti…pe… passasissāmīti sikkhatīti. Tassevaṃ sikkhato assāsapassāsanimitte cattāri jhānāni uppajjanti, so jhānā vuṭṭhahitvā assāsapassāse vā pariggaṇhāti jhānaṅgāni vā.

එහි සඳහන් නොවන කරුණු අතර; ‘දක්ඛො’ යනු දක්ෂ වූ යන්නයි. ‘දීර්ඝව අදී’ යනු මහත් වූ බෙර, වීණා බඳ ආදිය ලියවන කල්හි දෑත් දෙපා දිගු කොට දීර්ඝ ලෙස ඇදීමයි. ‘කෙටි කොට අදී’ යනු කුඩා වූ ඇත්දළ ඉඳිකටු ආදිය ලියවන කල්හි සෙමෙන් සෙමෙන් කෙටියෙන් ඇදීමයි. ‘එලෙසම’ යනු මෙසේ මේ භික්ෂුව ද දීර්ඝ කාලයක් හෝ කෙටි කාලයක් පවතින ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් අනුව, දීර්ඝව ආශ්වාස කරන්නේ නම් ‘දීර්ඝව ආශ්වාස කරමි’ යි දනියි... පෙ... ‘ප්‍රශ්වාස කරමි’ යි හික්මෙයි. මෙසේ හික්මෙන ඔහුගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්තෙහි සතර ධ්‍යානයෝ උපදිති. ඔහු ඒ ධ්‍යානයෙන් නැගී ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් හෝ ධ්‍යාන අංගයන් හෝ පිරික්සයි.

Tattha assāsapassāsakammiko ‘‘ime assāsapassāsā kiṃ nissitā? Vatthunissitā. Vatthu nāma karajakāyo, karajakāyo nāma cattāri mahābhūtāni upādārūpañce’’ti evaṃ rūpaṃ pariggaṇhāti. Tato tadārammaṇe phassapañcamake nāmanti. Evaṃ nāmarūpaṃ pariggahetvā tassa paccayaṃ pariyesanto avijjādipaṭiccasamuppādaṃ disvā ‘‘paccayapaccayuppannadhammamattamevetaṃ, añño satto vā puggalo vā natthī’’ti vitiṇṇakaṅkho sappaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhento anukkamena arahattaṃ pāpuṇāti. Idaṃ ekassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhaṃ.

එහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන තැනැත්තා, “මේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් කුමක් ඇසුරු කරන්නේ ද? ඒවා වස්තුව ඇසුරු කරයි. වස්තුව යනු කරජ කායයි. කරජ කාය යනු සතර මහා භූතයන් හා උපාදාය රූපයන්ය” යි මෙසේ රූපය පිරික්සයි. ඉන්පසු එම ආරම්මණයේ පවත්නා ස්පර්ශය පස්වැනි කොට ඇති ධර්මයන් නාමය ලෙස හඳුනා ගනියි. මෙසේ නාම-රූප පිරික්සා එහි ප්‍රත්‍යයන් සොයන්නේ, අවිද්‍යා ආදී පටිච්ච සමුප්පාදය දැක, “මෙය ප්‍රත්‍ය හා ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ධර්ම සමූහයක් පමණි, මින් පරිබාහිරව අන්‍ය සත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු නැතැ” යි සැකය දුරු කොට, ප්‍රත්‍ය සහිත නාම-රූපයන්හි ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කරමින් විදර්ශනා වඩා පිළිවෙළින් අර්හත්වයට පැමිණෙයි. මෙය එක් භික්ෂුවකගේ අර්හත්වය දක්වා වූ විමුක්ති මාර්ගයයි.

Jhānakammikopi ‘‘imāni jhānaṅgāni kiṃ nissitāni, vatthunissitāni, vatthu nāma karajakāyo jhānaṅgāni nāmaṃ, karajakāyo rūpa’’nti nāmarūpaṃ vavatthapetvā tassa paccayaṃ pariyesanto avijjādipaccayākāraṃ disvā ‘‘paccayapaccayuppannadhammamattamevetaṃ, añño satto vā puggalo vā natthī’’ti vitiṇṇakaṅkho sappaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhento anukkamena arahattaṃ pāpuṇāti. Idamekassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhaṃ.

ධ්‍යාන කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන තැනැත්තා ද, “මේ ධ්‍යාන අංගයන් කුමක් ඇසුරු කරන්නේ ද? වස්තුව ඇසුරු කරයි. වස්තුව යනු කරජ කායයි. ධ්‍යාන අංග යනු නාමයයි, කරජ කාය යනු රූපයයි” යනුවෙන් නාම-රූප වෙන් කොට ගෙන, එහි ප්‍රත්‍යයන් සොයන්නේ අවිද්‍යා ආදී ප්‍රත්‍යාකාරයන් දැක, “මෙය ප්‍රත්‍ය හා ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ධර්ම සමූහයක් පමණි, මින් පරිබාහිරව අන්‍ය සත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු නැතැ” යි සැකය දුරු කොට, ප්‍රත්‍ය සහිත නාම-රූපයන්හි ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කරමින් විදර්ශනා වඩා පිළිවෙළින් අර්හත්වයට පැමිණෙයි. මෙය ද එක් භික්ෂුවකගේ අර්හත්වය දක්වා වූ විමුක්ති මාර්ගයයි.

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā assāsapassāsakāye kāyānupassī viharati. Bahiddhā vāti parassa vā assāsapassāsakāye. Ajjhattabahiddhā vāti kālena attano, kālena parassa assāsapassāsakāye. Etenassa paguṇakammaṭṭhānaṃ aṭṭhapetvā aparāparaṃ sañcaraṇakālo kathito. Ekasmiṃ kāle panidaṃ ubhayaṃ na labbhati.

මෙසේ තමාගේ ම හෝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සංඛ්‍යාත කය කෙරෙහි කය අනුව බලමින් (කායානුපස්සීව) වාසය කරයි. 'බාහිරව' යනු අනුන්ගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කය කෙරෙහිය. 'අජ්ඣත්ත බහිද්ධ' යනු කලෙක තමාගේ ද කලෙක අනුන්ගේ ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කය කෙරෙහිය. මෙයින් එම භික්ෂුවගේ මනාව පුරුදු කරන ලද කර්මස්ථානය අතරමග නොනවත්වා අජ්ඣත්ත හා බහිද්ධ ධර්මයන්හි මාරුවෙන් මාරුවට හැසිරෙන කාලය දක්වන ලදී. එහෙත් එකම අවස්ථාවකදී මේ දෙකම (අජ්ඣත්ත හා බහිද්ධ යන දෙකම) එකවර ලැබිය නොහැකිය.

Samudayadhammānupassī [Pg.356] vāti yathā nāma kammārassa bhastañca gaggaranāḷiñca tajjañca vāyāmaṃ paṭicca vāto aparāparaṃ sañcarati, evaṃ bhikkhuno karajakāyañca nāsapuṭañca cittañca paṭicca assāsapassāsakāyo aparāparaṃ sañcarati. Kāyādayo dhammā samudayadhammā, te passanto ‘‘samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharatī’’ti vuccati. Vayadhammānupassī vāti yathā bhastāya apanītāya gaggaranāḷiyā bhinnāya tajje ca vāyāme asati so vāto nappavattati, evameva kāye bhinne nāsapuṭe viddhaste citte ca niruddhe assāsapassāsakāyo nāma nappavattatīti kāyādinirodhā assāsapassāsanirodhoti evaṃ passanto ‘‘vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharatī’’ti vuccati. Samudayavayadhammānupassī vāti kālena samudayaṃ kālena vayaṃ anupassanto. Atthi kāyoti vā panassāti kāyova atthi, na satto, na puggalo, na itthī, na puriso, na attā, na attaniyaṃ, nāhaṃ, na mama, na koci, na kassacīti evamassa sati paccupaṭṭhitā hoti.

සමුදය ධර්ම අනුපස්සීව යනු, යම් සේ කම්මල්කරුවෙකුගේ මල පුඩුව ද පවන් නලය ද තත්කාලීන උත්සාහය ද නිසා සුළඟ එහා මෙහා හැසිරේ ද, එසේම භික්ෂුවගේ කරජ කාය ද නාස් පුඩු ද සිත ද නිසා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කාය එහා මෙහා හැසිරෙයි. කය ආදී ධර්මයෝ සමුදය ධර්මයෝ (හේතු ධර්මයෝ) වෙති. ඒවා දක්නා පුද්ගලයා 'සමුදය ධර්ම අනුපස්සීව කය කෙරෙහි වාසය කරයි' යැයි කියනු ලැබේ. වය ධර්ම අනුපස්සීව යනු, යම් සේ මල පුඩුව ඉවත් කළ කල්හි, පවන් නලය බිඳුණු කල්හි, තත්කාලීන උත්සාහය නොමැති කල්හි ඒ සුළඟ නොපවතින්නේ ද, එසේම කය බිඳුණු කල්හි, නාස් පුඩු විනාශ වූ කල්හි, සිත නිරුද්ධ වූ කල්හි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කය පවතින්නේ නැතැයි මෙසේ කය ආදියේ නිරෝධයෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිරෝධය වේ යැයි දක්නා තැනැත්තා 'වය ධර්ම අනුපස්සීව කය කෙරෙහි වාසය කරයි' යැයි කියනු ලැබේ. සමුදය වය ධර්ම අනුපස්සීව යනු කලෙක සමුදය ද කලෙක වය ද (ඇති වීම හා නැති වීම) අනුව බලන්නා වූ භික්ෂුවයි. 'කය ඇත' යන සිහිය පිහිටා තිබේ යනු කය පමණක් ඇත, සත්වයෙක් නැත, පුද්ගලයෙක් නැත, ස්ත්‍රියක් නැත, පුරුෂයෙක් නැත, ආත්මයක් නැත, ආත්මයට අයත් දෙයක් නැත, 'මම' කියා හෝ 'මගේ' කියා කිසිවෙක් නැත, කිසිවෙකුට අයත් දෙයක් නැත යනුවෙන් සිහිය එළඹ සිටියි.

Yāvadevāti payojanaparicchedavavatthāpanametaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā sā sati paccupaṭṭhitā hoti, sā na aññadatthāya. Atha kho yāvadeva ñāṇamattāya aparāparaṃ uttaruttari ñāṇapamāṇatthāya ceva satipamāṇatthāya ca, satisampajaññānaṃ vuḍḍhatthāyāti attho. Anissito ca viharatīti taṇhānissayadiṭṭhinissayānaṃ vasena anissitova viharati. Na ca kiñci loke upādiyatīti lokasmiṃ kiñci rūpaṃ vā…pe… viññāṇaṃ vā ‘‘ayaṃ me attā vā attaniyaṃ vā’’ti na gaṇhāti. Evampīti upari atthaṃ upādāya sampiṇḍanattho pi-kāro. Iminā pana padena bhagavā ānāpānapabbadesanaṃ niyyātetvā dasseti.

'යාවදේව' යන මෙයින් ප්‍රයෝජනයන්ගේ සීමාව නියම කෙරේ. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - යම් සිහියක් එළඹ සිටී ද, එය වෙනත් ප්‍රයෝජනයක් සඳහා නොවේ. හුදෙක් ඥානය වර්ධනය කර ගැනීම සඳහා ද, සිහිය ප්‍රමාණය කර ගැනීම (වැඩි කර ගැනීම) සඳහා ද, සිහි නුවණ දෙකේ ම දියුණුව සඳහා ද පමණි. 'අනිස්සිතෝ ච විහරති' යනු තෘෂ්ණා නිශ්‍රය හා දෘෂ්ටි නිශ්‍රය වශයෙන් කිසිවක් ඇසුරු නොකොට ම වාසය කරයි. 'න ච කිඤ්චි ලෝකේ උපාදියති' යනු ලෝකයෙහි (පංච උපාදානස්කන්ධ ලෝකයෙහි) කිසිදු රූපයක්... වේදනාවක්, සංඥාවක්, සංස්කාරයක් හෝ විඤ්ඤාණයක් 'මෙය මගේ ආත්මයයි' හෝ 'ආත්මයට අයත් දෙයයි' කියා ග්‍රහණය නොකරයි. 'එවම්පි' යන මෙහි 'පි' අක්ෂරයෙන් පසුව කියැවෙන ඉරියාපථ පබ්බය ආදී අර්ථයන් ද එක්කොට දක්වයි. මේ පදයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනාපාන පබ්බ දේශනාව අවසන් කර දක්වන සේක.

Tattha assāsapassāsapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṃ. Evaṃ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idamekassa assāsapassāsavasena abhiniviṭṭhassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhanti.

එහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පිරිසිඳ ගන්නා සිහිය දුක්ඛ සත්‍යයයි. එය උපදවන පෙර භවයේ තෘෂ්ණාව සමුදය සත්‍යයයි. ඒ දෙකෙහිම නොපැවැත්ම නිරෝධ සත්‍යයයි. දුක පිරිසිඳ දන්නා, සමුදය ප්‍රහීණ කරන, නිරෝධය අරමුණු කරන ආර්ය මාර්ගය මාර්ග සත්‍යයයි. මෙසේ චතුරාර්ය සත්‍යය වශයෙන් උත්සාහ කොට නිර්වාණයට පැමිණෙයි. මෙය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කෙරෙහි යොමු වූ එක් භික්ෂුවකගේ රහත් භාවය දක්වා වූ විමුක්ති මාර්ගයයි.

Ānāpānapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

ආනාපාන පබ්බය නිමාවට පත් විය.

Iriyāpathapabbavaṇṇanā

ඉරියාපථ පබ්බ වර්ණනාව (ඉරියව් පිළිබඳ කොටස විස්තර කිරීම)

375. Evaṃ [Pg.357] assāsapassāsavasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni iriyāpathavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha kāmaṃ soṇasiṅgālādayopi gacchantā ‘‘gacchāmā’’ti jānanti, na panetaṃ evarūpaṃ jānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Evarūpañhi jānanaṃ sattūpaladdhiṃ na pajahati, attasaññaṃ na ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti. Imassa pana bhikkhuno jānanaṃ sattūpaladdhiṃ pajahati, attasaññaṃ ugghāṭeti kammaṭṭhānañceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti. Idañhi ‘‘ko gacchati, kassa gamanaṃ, kiṃ kāraṇā gacchatī’’ti evaṃ sampajānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Ṭhānādīsupi eseva nayo.

375. මෙසේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වශයෙන් කායානුපස්සනාව විස්තර කොට, දැන් ඉරියව් වශයෙන් විස්තර කිරීමට 'පුන චපරං' යනාදිය වදාළ සේක. එහි බල්ලන්, නරියන් වැනි සතුන් පවා ඇවිදින කල්හි 'අපි යමු' යැයි දනිති. එහෙත් මෙහි අදහස් කළේ එවැනි දැනගැනීමක් නොවේ. මන්දයත්, එවැනි දැනගැනීමකින් සත්ව පුද්ගල දෘෂ්ටිය ප්‍රහීණ නොවන බැවිනි, ආත්ම සංඥාව ඉවත් නොවන බැවිනි, එය කර්මස්ථානයක් හෝ සතිපට්ඨාන භාවනාවක් නොවන බැවිනි. එහෙත් මේ භික්ෂුවගේ දැනගැනීම සත්ව පුද්ගල දෘෂ්ටිය ප්‍රහීණ කරයි, ආත්ම සංඥාව ඉවත් කරයි, එය කර්මස්ථානයක් ද සතිපට්ඨාන භාවනාවක් ද වෙයි. 'යන්නේ කවුද?', 'කාගේ ගමනක්ද?', 'කුමන හේතුවක් නිසා යයිද?' යනුවෙන් මෙසේ මැනවින් දැනගැනීම (සම්පජානය) මෙහි අදහස් කරන ලදී. සිටීම ආදී අනෙකුත් ඉරියව්වලදී ද මෙම ක්‍රමය ම වේ.

Tattha ko gacchatīti? Na koci satto vā puggalo vā gacchati. Kassa gamananti? Na kassaci sattassa vā puggalassa vā gamanaṃ. Kiṃ kāraṇā gacchatīti? Cittakiriyavāyodhātuvipphārena gacchati. Tasmā esa evaṃ pajānāti – ‘‘gacchāmī’’ti cittaṃ uppajjati, taṃ vāyaṃ janeti, vāyo viññattiṃ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalakāyassa purato abhinīhāro gamananti vuccati. Ṭhānādīsupi eseva nayo.

එහි 'යන්නේ කවුද?' යන්නට පිළිතුර - කිසිදු සත්වයෙක් හෝ පුද්ගලයෙක් නොයයි. 'කාගේ ගමනක්ද?' යන්නට - කිසිදු සත්වයෙකුගේ හෝ පුද්ගලයෙකුගේ ගමනක් නොවේ. 'කුමන හේතුවක් නිසා යයිද?' යන්නට - සිතේ ක්‍රියාවෙන් හටගත් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීම නිසා යයි. එබැවින් මෙම යෝගී භික්ෂුව මෙසේ දැන ගනියි - 'යමි' යන සිත උපදියි, එය වාතය (වායෝ ධාතුව) උපදවයි, වාතය කයෙහි විඥප්තිය (හැඟවීම) උපදවයි. සිතේ ක්‍රියාවෙන් හටගත් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීමෙන් මුළු ශරීරයම ඉදිරියට ගෙනයෑම 'ගමන' යැයි කියනු ලැබේ. සිටීම ආදියේදී ද ක්‍රමය මෙයම ය.

Tatrāpi hi ‘‘tiṭṭhāmī’’ti cittaṃ uppajjati, taṃ vāyaṃ janeti, vāyo viññattiṃ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalakāyassa koṭito paṭṭhāya ussitabhāvo ṭhānanti vuccati. ‘‘Nisīdāmī’’ti cittaṃ uppajjati, taṃ vāyaṃ janeti, vāyo viññattiṃ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena heṭṭhimakāyassa samiñjanaṃ uparimakāyassa ussitabhāvo nisajjāti vuccati. ‘‘Sayāmī’’ti cittaṃ uppajjati, taṃ vāyaṃ janeti, vāyo viññattiṃ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalasarīrassa tiriyato pasāraṇaṃ sayananti vuccatīti.

එහිදී ද 'සිටිමි' යන සිත උපදියි, එය වාතය උපදවයි, වාතය විඥප්තිය උපදවයි. සිතේ ක්‍රියාවෙන් හටගත් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීමෙන් මුළු ශරීරයම පා පතුලේ සිට ඉහළට කෙළින්ව පැවතීම 'සිටීම' යැයි කියනු ලැබේ. 'හිඳිමි' යන සිත උපදියි, එය වාතය උපදවයි, වාතය විඥප්තිය උපදවයි. සිතේ ක්‍රියාවෙන් හටගත් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීමෙන් සිරුරේ යට කොටස නැමීම හා උඩ කොටස කෙළින් තිබීම 'හිඳීම' යැයි කියනු ලැබේ. 'සැතපෙමි' යන සිත උපදියි, එය වාතය උපදවයි, වාතය විඥප්තිය උපදවයි. සිතේ ක්‍රියාවෙන් හටගත් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීමෙන් මුළු ශරීරයම හරස් අතට දිග හැරීම 'සැතපීම' යැයි කියනු ලැබේ.

Tassa evaṃ pajānato evaṃ hoti ‘‘satto gacchati, satto tiṭṭhatī’’ti vuccati, atthato pana koci satto gacchanto vā ṭhito vā natthi. Yathā pana ‘‘sakaṭaṃ gacchati, sakaṭaṃ tiṭṭhatī’’ti vuccati, na ca kiñci sakaṭaṃ nāma gacchantaṃ vā ṭhitaṃ vā atthi, cattāro pana goṇe yojetvā chekamhi sārathimhi pājente ‘‘sakaṭaṃ gacchati, sakaṭaṃ tiṭṭhatī’’ti vohāramattameva [Pg.358] hoti, evameva ajānanaṭṭhena sakaṭaṃ viya kāyo, goṇā viya cittajavātā, sārathi viya cittaṃ. ‘‘Gacchāmi tiṭṭhāmī’’ti citte uppanne vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati, cittakiriyavāyodhātuvipphārena gamanādīni pavattanti, tato ‘‘satto gacchati, satto tiṭṭhati, ahaṃ gacchāmi, ahaṃ tiṭṭhāmī’’ti vohāramattaṃ hoti. Tenāha –

මෙසේ දැනගන්නා ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති වේ - 'සත්වයා යයි, සත්වයා සිටියි' කියා ලෝකයේ ව්‍යවහාර කළ ද, පරමාර්ථ වශයෙන් යන හෝ සිටින සත්වයෙක් නැත. යම් සේ 'කරත්තය යයි, කරත්තය සිටියි' කියා ව්‍යවහාර කළ ද, ඇත්ත වශයෙන්ම යන හෝ සිටින කරත්තයක් කියා දෙයක් නැත. ගොනුන් සතර දෙනෙකු යොදා දක්ෂ රියදුරෙකු පදවන විට 'කරත්තය යයි' කියා ව්‍යවහාරයක් පමණක් පවතියි. එසේම නොදන්නා අර්ථයෙන් කය කරත්තය වැනිය, සිතින් උපන් වාතය ගොනුන් වැනිය, සිත රියදුරා වැනිය. 'යමි, සිටිමි' යන සිත උපන් කල්හි වායෝ ධාතුව විඥප්තිය උපදවමින් උපදියි. සිතේ ක්‍රියාවෙන් හටගත් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීමෙන් ගමන ආදී ඉරියව් පවතියි. ඒ නිසා 'සත්වයා යයි, සත්වයා සිටියි, මම යමි, මම සිටිමි' කියා ව්‍යවහාරයක් පමණක් පවතී. එබැවින් මෙසේ වදාළහ -

‘‘Nāvā mālutavegena, jiyāvegena tejanaṃ;

Yathā yāti tathā kāyo, yāti vātāhato ayaṃ.

නැව සුළං වේගයෙන් ද, ඊතලය දුනුදියේ වේගයෙන් ද යන්නා සේ, මේ කය වාතයෙන් පහර ලබා (මෙහෙයවනු ලැබ) ගමන් කරයි.

Yantaṃ suttavaseneva, cittasuttavasenidaṃ;

Payuttaṃ kāyayantampi, yāti ṭhāti nisīdati.

නූල නිසා රූපයක් (යන්ත්‍ර රූපයක්) හැසිරෙන්නා සේ, සිත නමැති නූල නිසා මෙහෙයවනු ලබන මේ කය නමැති යන්ත්‍රය ද යයි, සිටියි, හිඳියි.

Ko nāma ettha so satto, yo vinā hetupaccaye;

Attano ānubhāvena, tiṭṭhe vā yadi vā vaje’’ti.

මෙම ලෝකයෙහි හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව, තමාගේම ආනුභාවයෙන් සිටීමට හෝ ගමන් කිරීමට හෝ හැකි එවැනි සත්වයෙක් නම් කවරෙක්ද? (එබඳු සත්වයෙක් සැබවින්ම නැත්තේමය.)

Tasmā evaṃ hetupaccayavaseneva pavattāni gamanādīni sallakkhento esa ‘‘gacchanto vā gacchāmīti pajānāti, ṭhito vā, nisinno vā, sayāno vā sayānomhīti pajānātī’’ti veditabbo.

එබැවින් මෙසේ හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලයෙන්ම පවත්නා වූ ගමනාදිය මැනවින් සලකන්නා වූ මේ යෝගී භික්ෂුව "ගමන් කරන කල්හි ගමන් කරමියි දැනගනියි, සිටින කල්හි හෝ, හිඳින කල්හි හෝ, සැතපෙන කල්හි හෝ සැතපෙමියි දැනගනියි" යනුවෙන් දත යුතුය.

Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṃ pajānātīti sabbasaṅgāhikavacanametaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yena yena vā ākārenassa kāyo ṭhito hoti, tena tena naṃ pajānāti. Gamanākārena ṭhitaṃ gacchatīti pajānāti. Ṭhānanisajjasayanākārena ṭhitaṃ sayānoti pajānātīti.

තවද ඔහුගේ කය යම් යම් ආකාරයකින් පවත්වන ලද්දේ වේද, ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම එය දැනගනියි යන මෙය සියල්ල සංග්‍රහ කරන වචනයකි. මෙයින් අදහස් වන්නේ මෙයයි - ඔහුගේ ශරීරය යම් යම් ආකාරයකින් පිහිටා තිබේ නම්, ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම ඔහු එය දැනගනියි. ගමන් කරන ආකාරයෙන් පිහිටි කය ගමන් කරමියි දැනගනියි. සිටින, හිඳින හෝ සැතපෙන ආකාරයෙන් පිහිටි කය ඒ ඒ අයුරින්ම දැනගනියි.

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā catuiriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharati. Bahiddhā vāti parassa vā catuiriyāpathapariggaṇhanena. Ajjhattabahiddhā vāti kālena attano, kālena parassa catuiriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vātiādīsu pana avijjāsamudayā rūpasamudayotiādinā nayena pañcahākārehi rūpakkhandhassa samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Tañhi sandhāya idha ‘‘samudayadhammānupassī vā’’tiādi vuttaṃ. Atthi kāyoti vā panassātiādi vuttasadisameva.

"ඉති අජ්ඣත්තං වා" යනු මෙසේ තමාගේ සතර ඉරියව් පිරිසිඳ ගැනීමෙන් කයෙහි කායානුපස්සනාවෙන් යුතුව වාසය කරයි. "බහිද්ධා වා" යනු අනුන්ගේ සතර ඉරියව් පිරිසිඳ ගැනීමෙනි. "අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා" යනු කලක තමාගේද, කලක අනුන්ගේද සතර ඉරියව් පිරිසිඳ ගැනීමෙනි. "සමුදයධම්මානුපස්සී වා" යනාදී තැන්හි අවිද්‍යාවේ හටගැනීමෙන් රූපයේ හටගැනීම සිදුවන බව ආදී වූ පංච ආකාරයකින් රූපස්කන්ධයේ හටගැනීම හා විනාශය මතු කොට දැක්විය යුතුය. ඒ පංචවිධ හේතූන් අරභයා මෙහි "සමුදයධම්මානුපස්සී වා" යනාදිය වදාරන ලදී. "අත්ථි කායෝති වා පනස්ස" යනාදිය පෙර පබ්බයන්හි දක්වන ලද පරිදිම වේ.

Idhāpi [Pg.359] catuiriyāpathapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṃ. Evaṃ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idamekassa catuiriyāpathapariggāhakassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhanti.

මෙහිදී ද සතර ඉරියව් පිරිසිඳ ගන්නා සිහිය දුක්ඛ සත්‍යයයි. එය හටගන්වන පූර්ව තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි. ඒ දෙකෙහිම නොපැවැත්ම නිරෝධ සත්‍යයයි. දුක පිරිසිඳ දන්නා වූ, සමුදය ප්‍රහීණ කරන්නා වූ, නිරෝධය අරමුණු කරන්නා වූ ආර්ය මාර්ගය මාර්ග සත්‍යයයි. මෙසේ චතුරාර්ය සත්‍යය වශයෙන් උත්සාහ කොට නිවනට පැමිණෙයි. මෙසේ සතර ඉරියව් පිරිසිඳ ගන්නා වූ එක්තරා භික්ෂුවකට අර්හත්වය දක්වා වූ නිවනට මඟ මෙය වේ.

Iriyāpathapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

ඉරියව් පබ්බය නිමවා ලන ලදී.

Catusampajaññapabbavaṇṇanā

චතුසම්පජඤ්ඤ පබ්බ වර්ණනාව (සතර සම්පජන්‍යය පිළිබඳ විස්තරය)

376. Evaṃ iriyāpathavasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni catusampajaññavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha abhikkantetiādīni sāmaññaphale vaṇṇitāni. Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ catusampajaññapariggaṇhanena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati. Idhāpi samudayavayadhammānupassītiādīsu rūpakkhandhasseva samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Sesaṃ vuttasadisameva.

376. මෙසේ ඉරියව් වශයෙන් කායානුපස්සනාව බෙදා දක්වා, දැන් සම්පජන්‍ය හතරේ ප්‍රභේද වශයෙන් බෙදා දැක්වීමට "පුන චපරං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "අභික්කන්තේ" යනාදිය සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇත. "ඉති අජ්ඣත්තං වා" යනු මෙසේ සම්පජන්‍ය හතර පිරිසිඳ ගැනීමෙන් තමාගේ හෝ අනුන්ගේ කයෙහි කායානුපස්සනාවෙන් යුතුව වාසය කිරීමයි. මෙහි ද රූපස්කන්ධයේම සමුදය හා වය මතු කොට දැක්විය යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිම වේ.

Idha catusampajaññapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, vuttappakāro ariyamaggo maggasaccaṃ. Evaṃ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idamekassa catusampajaññapariggāhakassa bhikkhuno vasena yāva arahattā niyyānamukhanti.

මෙහි සම්පජන්‍ය හතර පිරිසිඳ ගන්නා සිහිය දුක්ඛ සත්‍යයයි. එය හටගන්වන පූර්ව තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි. ඒ දෙකෙහිම නොපැවැත්ම නිරෝධ සත්‍යයයි. වදාරන ලද ආර්ය මාර්ගය මාර්ග සත්‍යයයි. මෙසේ චතුරාර්ය සත්‍යය වශයෙන් නිවනට පැමිණෙයි. මෙය සම්පජන්‍ය හතර පිරිසිඳ ගන්නා වූ එක්තරා භික්ෂුවකගේ අර්හත්වය දක්වා වූ නිවනට මඟයි.

Catusampajaññapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

සම්පජන්‍ය පබ්බය නිමවා ලන ලදී.

Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā

ප්‍රතිකූලමනසිකාර පබ්බ වර්ණනාව (පිළිකුල් භාවනාව පිළිබඳ විස්තරය)

377. Evaṃ catusampajaññavasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni paṭikūlamanasikāravasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha imameva kāyantiādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ sabbākārena vitthārato visuddhimagge kāyagatāsatikammaṭṭhāne vuttaṃ. Ubhatomukhāti heṭṭhā ca upari cāti dvīhi mukhehi yuttā. Nānāvihitassāti nānāvidhassa.

377. මෙසේ සම්පජන්‍ය වශයෙන් කායානුපස්සනාව බෙදා දක්වා, දැන් පිළිකුල් සහගත බව මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් බෙදා දැක්වීමට "පුන චපරං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "ඉමමේව කායං" යනාදී තැන්හි යමක් කිව යුතු වේ නම්, ඒ සියල්ල සෑම ආකාරයකින්ම විස්තරාත්මකව විසුද්ධිමග්ගයෙහි කායගතාසති කර්මස්ථානයෙහි දක්වා ඇත. "උභතෝ මුඛා" යනු යටින් හා උඩින් යන දොරටු දෙකකින් යුක්ත වූ යන්නයි. "නානාවිහිතස්සා" යනු විවිධ ප්‍රභේද සහිත වූ යන්නයි.

Idaṃ [Pg.360] panettha opammasaṃsandanaṃ – ubhatomukhā putoḷi viya hi cātumahābhūtiko kāyo, tattha missetvā pakkhittanānāvidhadhaññaṃ viya kesādayo dvattiṃsākārā, cakkhumā puriso viya yogāvacaro, tassa taṃ putoḷiṃ muñcitvā paccavekkhato nānāvidhadhaññassa pākaṭakālo viya yogino dvattiṃsākārassa vibhūtakālo veditabbo. Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ kesādipariggaṇhanena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha dvattiṃsākārapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ purimasadisamevāti.

මෙහි උපමාව ගැලපීම මෙසේය - දෙපැත්තෙන්ම කටවල් ඇති මල්ලක් වැනි වන්නේ සතර මහා භූතයන්ගෙන් යුත් මේ ශරීරයයි. එහි මිශ්‍ර කර බහා ඇති විවිධ ධාන්‍ය වර්ග වැනි වන්නේ කේශාදී දෙතිස් කුණප කොට්ඨාසයන්ය. ඇස් ඇති පුරුෂයෙකු වැනි වන්නේ යෝගාවචරයාය. ඒ පුරුෂයා ඒ මල්ල මුදා පරීක්ෂා කරන විට විවිධ ධාන්‍ය පැහැදිලිව පෙනෙන කාලය වැනි වන්නේ යෝගියාට දෙතිස් කුණප කොට්ඨාසයන් ප්‍රකට වන කාලයයි. "ඉති අජ්ඣත්තං වා" යනු මෙසේ කේශාදීන් පිරිසිඳ ගැනීමෙන් තමාගේ හෝ අනුන්ගේ කයෙහි කය අනුව බලමින් වාසය කරයි. මෙතැන් සිට ඉතිරිය පෙර කී ක්‍රමයම වේ. විශේෂයෙන් මෙහි දෙතිස් කුණප කොට්ඨාස පිරිසිඳ ගන්නා සිහිය දුක්ඛ සත්‍යය ලෙස යොදා නිවනට මඟ දත යුතුය. සෙසු සත්‍යයන් කලින් කී පරිදිම වේ.

Paṭikūlamanasikārapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

ප්‍රතිකූලමනසිකාර පබ්බය නිමවා ලන ලදී.

Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā

ධාතු මනසිකාර පබ්බ වර්ණනාව (ධාතු මෙනෙහි කිරීම පිළිබඳ විස්තරය)

378. Evaṃ paṭikūlamanasikāravasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni dhātumanasikāravasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tatthāyaṃ opammasaṃsandanena saddhiṃ atthavaṇṇanā – yathā koci goghātako vā tasseva vā bhattavetanabhato antevāsiko gāviṃ vadhitvā vinivijjhitvā catasso disā gatānaṃ mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte catumahāpathe koṭṭhāsaṃ koṭṭhāsaṃ katvā nisinno assa, evameva bhikkhu catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhitaṃ, yathāṭhitattā ca yathāpaṇihitaṃ kāyaṃ ‘‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu…pe… vāyodhātū’’ti evaṃ paccavekkhati.

378. මෙසේ ප්‍රතිකූලමනසිකාර වශයෙන් කායානුපස්සනාව බෙදා දක්වා, දැන් ධාතු මනසිකාරය වශයෙන් බෙදා දැක්වීමට "පුන චපරං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි උපමාව ගැලපීම සමඟ අර්ථ විවරණය මෙසේය - යම්සේ ගව ඝාතකයෙකු හෝ ඔහුගේ වැටුප් ලබන ගෝලයෙකු හෝ ගවයෙකු මරා, කොටස් වලට වෙන් කොට, සිව් මංසලක ඒ ඒ කොටස් වෙන වෙනම තබාගෙන හිඳින්නේ ද, එසේම භික්ෂුව සතර ඉරියව්වෙන් කවර ආකාරයකින් සිටියද, ඒ ඒ ආකාරයෙන් පවතින කය "මේ කයෙහි පඨවි ධාතුව ඇත...පෙ... වායෝ ධාතුව ඇත" යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි.

Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā goghātakassa gāviṃ posentassāpi āghātanaṃ āharantassāpi āharitvā tattha bandhitvā ṭhapentassapi vadhentassāpi vadhitaṃ mataṃ passantassāpi tāvadeva gāvīti saññā na antaradhāyati, yāva naṃ padāletvā bilaso na vibhajati. Vibhajitvā nisinnassa panassa gāvīti saññā antaradhāyati, maṃsasaññā pavattati. Nāssa evaṃ [Pg.361] hoti – ‘‘ahaṃ gāviṃ vikkiṇāmi, ime gāviṃ harantī’’ti. Atha khvassa ‘‘ahaṃ maṃsaṃ vikkiṇāmi, ime maṃsaṃ haranti’’ cceva hoti; evameva imassāpi bhikkhuno pubbe bālaputhujjanakāle gihibhūtassāpi pabbajitassāpi tāvadeva sattoti vā puggaloti vā saññā na antaradhāyati, yāva imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā dhātuso na paccavekkhati. Dhātuso paccavekkhato panassa sattasaññā antaradhāyati, dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhati. Tenāha bhagavā – ‘‘‘imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā…pe… vāyodhātū’’ti. Goghātako viya hi yogī, gāvīti saññā viya sattasaññā, catumahāpatho viya catuiriyāpatho, bilaso vibhajitvā nisinnabhāvo viya dhātuso paccavekkhaṇanti ayamettha pāḷivaṇṇanā. Kammaṭṭhānakathā pana visuddhimagge vitthāritā.

මෙහි අර්ථය කුමක්ද? යම්සේ ගවයෙකු ඇතිදැඩි කරන, ගවයන් මරන ස්ථානයට රැගෙන යන, එහි බැඳ තබන, මරණ මොහොතේ හෝ මරා දමන ලද මළ ගවයා දෙස බලා සිටින ගවඝාතකයාට, එම ගව දෙන පලා කොටස් වශයෙන් වෙන් කරන තෙක් 'ගවයා' යන සංඥාව අතුරුදන් නොවේ. නමුත් මස් කැබලි කර වෙන් කොට වාඩි වී සිටින ඔහුට 'ගවයා' යන සංඥාව අතුරුදන් වී 'මස්' යන සංඥාව උපදී. ඔහුට 'මම ගවයෙකු විකුණමි, මොවුන් ගවයෙකු ගෙන යති' යන අදහසක් ඇති නොවේ. ඒ වෙනුවට ඔහුට 'මම මස් විකුණමි, මොවුන් මස් ගෙන යති' යන අදහසම උපදී. එලෙසම මෙම භික්ෂුවට ද මීට පෙර අඥාන පෘථග්ජන කාලයේදී ගිහිව සිටියත් පැවිදිව සිටියත්, මේ ශරීරය පවතින පරිදි, තබා ඇති පරිදි අවයව වශයෙන් වෙන් කොට ධාතු වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකරන තාක් 'සත්වයා' හෝ 'පුද්ගලයා' යන සංඥාව අතුරුදන් නොවේ. ධාතු වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන කල්හි ඔහුට සත්ව සංඥාව අතුරුදන් වී ධාතු වශයෙන් ම සිත පිහිටයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මේ ශරීරය පවතින පරිදි, තබා ඇති පරිදි... පඨවි ධාතු, ආපෝ ධාතු, තේජෝ ධාතු, වායෝ ධාතු වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි' යනුවෙන් වදාළ සේක. මෙහිදී යෝගාවචරයා ගවඝාතකයා වැනිය, සත්ව සංඥාව ගව සංඥාව වැනිය, සතර ඉරියව්ව සතර මංසන්ධිය වැනිය, ධාතු වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම කොටස් වලට බෙදා වාඩි වී සිටීම වැනිය. මෙය මෙහි පාලි වර්ණනාවයි. කර්මස්ථාන කථාව විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත.

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ catudhātupariggaṇhanena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha catudhātupariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā niyyānamukhaṃ veditabbaṃ, sesaṃ purimasadisamevāti.

'ඉති අජ්ඣත්තං වා' යනු මෙසේ සතර ධාතු පිරිසිඳ ගැනීමෙන් තමාගේ ශරීරයෙහි හෝ අන්‍යයන්ගේ ශරීරයෙහි හෝ කාලානුරූපව තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ ශරීරයෙහි කායානුපස්සීව වාසය කරයි යන්නයි. මෙතැන් සිට ඉදිරියට පෙර පවසන ලද ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී සතර ධාතු පිරිසිඳ ගන්නා සිහිය දුක්ඛ සත්‍යය ලෙස මෙසේ ගලපා නිවනට මඟ වටහා ගත යුතුය, සෙසු කොටස් පෙර පරිදිම වේ.

Dhātumanasikārapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

ධාතුමනසිකාර පබ්බය නිමාවට පත් විය.

Navasivathikapabbavaṇṇanā

නවසීවථික පබ්බ වර්ණනාව (සොහොන් නවය පිළිබඳ විස්තරය)

379. Evaṃ dhātumanasikāravasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni navahi sivathikapabbehi vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha seyyathāpi passeyyāti yathā passeyya. Sarīranti matasarīraṃ. Sivathikāya chaḍḍitanti susāne apaviddhaṃ. Ekāhaṃ matassa assāti ekāhamataṃ. Dvīhaṃ matassa assāti dvīhamataṃ. Tīhaṃ matassa assāti tīhamataṃ. Kammārabhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena uddhumātattā uddhumātaṃ, uddhumātameva uddhumātakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ. Vinīlaṃ vuccati [Pg.362] viparibhinnavaṇṇaṃ, vinīlameva vinīlakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhānesu nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānehi navahi vā vaṇamukhehi vissandamānapubbaṃ vipubbaṃ, vipubbameva vipubbakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Vipubbakaṃ jātaṃ tathābhāvaṃ gatanti vipubbakajātaṃ.

379. මෙසේ ධාතු මනසිකාරය වශයෙන් කායානුපස්සනාව බෙදා දක්වා, දැන් සොහොනෙහි දමන ලද ඉදිමුණු සිරුරු ආදී අසුභ නවය මගින් විස්තර කිරීමට 'පුන ච පරං' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය' යනු යම් සේ දකින්නේ ද යන්නයි. 'සරීරං' යනු මළ සිරුරයි. 'සීවථිකාය ඡඩ්ඩිතං' යනු සොහොනෙහි බැහැර කරන ලද යන්නයි. 'එකාහමතං' යනු මියගොස් එක් දිනක් වූ සිරුරයි. 'ද්වීහමතං' යනු මියගොස් දින දෙකක් වූ සිරුරයි. 'තීහමතං' යනු මියගොස් දින තුනක් වූ සිරුරයි. කම්මල්කරුවකුගේ මයිනහමක් මෙන් වාතයෙන් පිරී, ජීවිතය අවසන් වූ පසු පිළිවෙළින් ඉදිමුණු ස්වභාවය නිසා 'උද්ධුමාත' නම් වේ. එම ඉදිමුණු සිරුරම 'උද්ධුමාතක' නම් වේ. නැතහොත් පිළිකුල් සහගත බැවින් නින්දිත වූ ඉදිමුණු සිරුර 'උද්ධුමාතක' නම් වේ. විපරීත වූ වර්ණයෙන් යුත් සිරුර 'විනීල' නම් වේ. එම විනීල සිරුරම 'විනීලක' නම් වේ. නැතහොත් පිළිකුල් බැවින් නින්දිත වූ විනීල සිරුර 'විනීලක' නම් වේ. මස් අධික තැන්වල රතු පැහැය ද, සැරව පිරුණු තැන්වල සුදු පැහැය ද, නිල් පැහැති තැන්වල නිල් වස්ත්‍රයකින් පොරවන ලද්දක් මෙන් බොහෝ සෙයින් නිල් පැහැයෙන් යුක්ත වූ ද මළ සිරුරට මෙය නමකි. ශරීරයේ පිපිරුණු තැන්වලින් හෝ නව ද්වාරයන්ගෙන් සැරව වැගිරෙන සිරුර 'විපුබ්බ' නම් වේ. එම සැරව වැගිරෙන සිරුරම 'විපුබ්බක' නම් වේ. පිළිකුල් බැවින් නින්දිත වූ සැරව වැගිරෙන සිරුර 'විපුබ්බක' නම් වේ. සැරව වැගිරෙන බවට පත් වූයේ 'විපුබ්බකජාත' නම් වේ.

So imameva kāyanti so bhikkhu imaṃ attano kāyaṃ tena kāyena saddhiṃ ñāṇena upasaṃharati upaneti. Kathaṃ? Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – āyu, usmā, viññāṇanti imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ atthitāya ayaṃ kāyo ṭhānagamanādikhamo hoti, imesaṃ pana vigamā ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃ pūtikasabhāvoyeva, evaṃbhāvī evaṃ uddhumātādibhedo bhavissati, evaṃanatīto evaṃ uddhumātādibhāvaṃ anatikkantoti. Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ uddhumātādipariggaṇhanena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati.

'සෝ ඉමමේව කායං' යනු එම භික්ෂුව තමාගේ මේ රූප කාය, අර මළ සිරුර හා සසඳමින් ඥානයෙන් ගලපා බලයි. ඒ කෙසේද? 'මේ ශරීරය ද මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තේය, මෙබඳු බවට පත් වන්නේය, මෙබඳු ස්වභාවයෙන් නොඉක්මවන්නේය' යනුවෙනි. මෙයින් පවසන්නේ ආයුෂය, උෂ්ණය සහ විඤ්ඤාණය යන මේ ධර්ම තුන පවතින තාක් මේ ශරීරය සිටීමට හා ගමන් කිරීමට සමත් වන බවයි. මේවා පහව ගිය විට මේ ශරීරය ද මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තේමය, මෙලෙස කුණු වන ස්වභාව ඇත්තේමය, ඉදිමීම ආදී විවිධ අවස්ථාවන්ට පත් වන්නේය, එම ඉදිමෙන ස්වභාවය ඉක්මවා යා නොහැක්කේය යන්නයි. 'ඉති අජ්ඣත්තං වා' යනු මෙසේ ඉදිමීම ආදී අසුභයන් පිරිසිඳ ගැනීමෙන් තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ ශරීරයෙහි කායානුපස්සීව වාසය කරයි යන්නයි.

Khajjamānanti udarādīsu nisīditvā udaramaṃsaoṭṭhamaṃsaakkhikūṭādīni luñcitvā luñcitvā khādiyamānaṃ. Samaṃsalohitanti sāvasesamaṃsalohitayuttaṃ. Nimaṃsalohitamakkhitanti maṃse khīṇepi lohitaṃ na sussati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘nimaṃsalohitamakkhita’’nti. Aññenāti aññena disābhāgena. Hatthaṭṭhikanti catusaṭṭhibhedampi hatthaṭṭhikaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vippakiṇṇaṃ. Pādaṭṭhikādīsupi eseva nayo.

'ඛජ්ජමානං' යනු බඩ ආදී තැන්වල වසා සිටිමින් බඩමස්, තොල්මස්, ඇස් කුහර ආදිය කඩා කඩා කනු ලබන සිරුරයි. 'සමංසලෝහිතං' යනු මස් හා ලේ ඉතිරිව ඇති සිරුරයි. 'නිමංසලෝහිතමක්ඛිතං' යනු මස් අවසන් වුවද ලේ තවමත් නොවියළුණු සිරුරයි. 'අඤ්ඤේන' යනු වෙනත් දිශාවක හෝ ස්ථානයක යන්නයි. 'හත්ථට්ඨිකං' යනු හැට හතරක් වූ අත්වල ඇට කැබලි අතන මෙතන විසිරී ඇති බවයි. පාදවල ඇට ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Terovassikānīti atikkantasaṃvaccharāni. Pūtīnīti abbhokāse ṭhitāni vātātapavuṭṭhisamphassena terovassikāneva pūtīni honti, antobhūmigatāni pana cirataraṃ tiṭṭhanti. Cuṇṇakajātānīti cuṇṇaṃ cuṇṇaṃ hutvā vippakiṇṇāni. Sabbattha so imamevāti vuttanayena khajjamānādīnaṃ vasena yojanā kātabbā. Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ khajjamānādipariggaṇhanena yāva cuṇṇakabhāvā attano vā kāye, parassa vā kāye kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati.

'තෙරෝවස්සිකානි' යනු වසරකට වඩා වැඩි කාලයක් ඉක්ම ගිය ඇටකටුයි. 'පූතීනි' යනු එළිමහනේ පවතින සුළඟ, අව්ව හා වැසි ස්පර්ශය නිසා වසරකට වඩා පැරණි වී දිරාපත් වූ ඇටකටුයි. පොළොව අභ්‍යන්තරයේ පවතින ඇටකටු බොහෝ කල් පවතී. 'චුණ්ණකජාතානි' යනු කුඩු වී විසිරී ගිය ඇටකටුයි. සෑම තැනකම 'සෝ ඉමමේව' යනාදී ලෙස වදාළ ක්‍රමයට කනු ලබන සිරුරු ආදිය අනුව අර්ථය ගලපා ගත යුතුය. 'ඉති අජ්ඣත්තං වා' යනු මෙසේ කනු ලබන සිරුරු වල සිට කුඩු වී ගිය ඇටකටු දක්වා වූ අවස්ථාවන් පිරිසිඳ ගැනීමෙන් තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ ශරීරයෙහි කායානුපස්සීව වාසය කරයි.

Idha [Pg.363] pana ṭhatvā navasivathikā samodhānetabbā. Ekāhamataṃ vāti hi ādinā nayena vuttā sabbāpi ekā, kākehi vā khajjamānantiādikā ekā, aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nhārusambandhanti ekā, nimaṃsalohitamakkhitaṃ nhārusambandhanti ekā, apagatamaṃsalohitaṃ nhārusambandhanti ekā, aṭṭhikāni apagatasambandhānītiādikā ekā aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgānīti ekā, puñjakitāni terovassikānīti ekā, pūtīni cuṇṇakajātānīti ekāti.

මෙහිදී නවසීවථික (සොහොන් නවය) කොටස් වශයෙන් මෙසේ එක් කළ යුතුය. එනම්: 1. එක් දිනක් වූ මළ සිරුර ආදී ක්‍රමය පළමු වැන්නයි. 2. කපුටන් ආදීන් විසින් කනු ලබන සිරුර දෙවැන්නයි. 3. මස් ලේ සහිත නහරින් බැඳුණු ඇට සැකිල්ල තෙවැන්නයි. 4. මස් රහිත ලේ තැවරුණු නහරින් බැඳුණු ඇට සැකිල්ල සිව්වැන්නයි. 5. මස් ලේ රහිත නහරින් පමණක් බැඳුණු ඇට සැකිල්ල පස්වැන්නයි. 6. නහර බන්ධන ගිලිහී විසිරී ගිය ඇටකටු හයවැන්නයි. 7. හක් ගෙඩියක වර්ණය බඳු සුදු පැහැති ඇටකටු හත්වැන්නයි. 8. අවුරුදු ගණනාවක් පැරණි ගොඩ ගැසූ ඇටකටු අටවැන්නයි. 9. දිරා කුඩු වී ගිය ඇටකටු නවවැන්නයි. මෙසේ එක් කළ යුතු වේ.

Evaṃ kho, bhikkhaveti idaṃ navasivathikā dassetvā kāyānupassanaṃ niṭṭhapento āha. Tattha navasivathikapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṃ. Evaṃ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idaṃ navasivathikapariggāhakānaṃ bhikkhūnaṃ yāva arahattā niyyānamukhanti.

"මහණෙනි, මෙසේ වනාහි" යනුවෙන් නවසීවථිකාවන් දක්වා කායානුපස්සනාව අවසන් කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක. එහි නවසීවථිකාවන් පිරිසිඳ ගන්නා සිහිය දුක්ඛ සත්‍යයයි; එහි උපතට හේතුවන පූර්ව තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි; ඒ දෙකෙහිම නිරුද්ධ වීම නිරෝධ සත්‍යයයි; දුක පිරිසිඳ දන්නා, සමුදය ප්‍රහීණ කරන, නිරෝධය අරමුණු කරන ආර්ය මාර්ගය මාර්ග සත්‍යයයි. මෙසේ සත්‍ය සතරේ ආනුභාවයෙන් වීර්යය වඩා නිවනට පැමිණෙන්නේය යන මෙය නවසීවථිකාවන් පිරිසිඳ ගන්නා භික්ෂූන්ට රහත් භාවය තෙක් වූ නිවන් මඟයි.

Navasivathikapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

නවසීවථික පබ්බය නිම කරන ලදී.

Ettāvatā ca ānāpānapabbaṃ, iriyāpathapabbaṃ, catusampajaññapabbaṃ, paṭikūlamanasikārapabbaṃ, dhātumanasikārapabbaṃ, navasivathikapabbānīti cuddasapabbā kāyānupassanā niṭṭhitā hoti. Tattha ānāpānapabbaṃ, paṭikūlamanasikārapabbanti imāneva dve appanākammaṭṭhānāni, sivathikānaṃ pana ādīnavānupassanāvasena vuttattā sesāni dvādasāpi upacārakammaṭṭhānānevāti.

මෙතෙක් ප්‍රකාශ කරන ලද ආනාපාන පබ්බය, ඉරියාපථ පබ්බය, චතුසම්පජඤ්ඤ පබ්බය, පටිකූලමනසිකාර පබ්බය, ධාතුමනසිකාර පබ්බය සහ නවසීවථික පබ්බයන් යන කොටස් දහහතරකින් යුත් කායානුපස්සනාව නිම වේ. එහි ආනාපාන පබ්බය සහ පටිකූලමනසිකාර පබ්බය යන මේ කොටස් දෙකම අප්පනා කමටහන් වේ. නවසීවථිකා පබ්බයන් කායයාගේ ආදීනව අනුපස්සනා කරන ආකාරයෙන් දක්වා ඇති බැවින්, ඉතිරි පබ්බ දොළසම උපචාර කමටහන් පමණක් වේ.

Kāyānupassanā niṭṭhitā.

කායානුපස්සනාව නිම විය.

Vedanānupassanāvaṇṇanā

වේදනානුපස්සනා වර්ණනාව

380. Evaṃ bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni navavidhena vedanānupassanaṃ kathetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Tattha sukhaṃ vedananti kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ahaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānātīti attho. Tattha [Pg.364] kāmaṃ uttānaseyyakāpi dārakā thaññapivanādikāle sukhaṃ vedayamānā ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmā’’ti pajānanti, na panetaṃ evarūpaṃ jānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Evarūpañhi jānanaṃ sattūpaladdhiṃ na jahati, attasaññaṃ na ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti. Imassa pana bhikkhuno jānanaṃ sattūpaladdhiṃ jahati, attasaññaṃ ugghāṭeti, kammaṭṭhānañceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti. Idañhi ‘‘ko vedayati, kassa vedanā, kiṃ kāraṇā vedanā’’ti evaṃ sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ.

380. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දහහතර ආකාරයකින් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය වදාරා, දැන් නව ආකාරයකින් වේදනානුපස්සනාව වදාරනු පිණිස "මහණෙනි, කෙසේ නම්" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "සැප වේදනාවක්" යනු කායික වූ හෝ චෛතසික වූ සැප වේදනාවක් විඳින කල්හි "මම සැප වේදනාවක් විඳිමි" යි වටහා ගනියි යන අර්ථයයි. එහි උඩුබැලි අතට නිදා සිටින බිළිඳු දරුවෝ පවා කිරි බොන අවස්ථාවලදී සැප වේදනාවක් විඳිමින් "අපි සැප වේදනාවක් විඳිමු" යි වටහා ගනිති; එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහිදී අදහස් කළේ එවැනි දැනගැනීමක් නොවේ. මන්දයත්, එවැනි දැනීමකින් සත්ව පුද්ගල සංඥාව පහ නොවේ, ආත්ම සංඥාව දුරු නොවේ, එය කමටහනක් හෝ සතිපට්ඨාන භාවනාවක් ද නොවේ. නමුත් මේ භික්ෂුවගේ දැනගැනීම සත්ව පුද්ගල සංඥාව දුරු කරයි, ආත්ම සංඥාව බැහැර කරයි, එය කමටහනක් ද සතිපට්ඨාන භාවනාවක් ද වේ. මෙය "කවරෙක් විඳීද, වේදනාව කාගේද, වේදනාවට හේතුව කිමද" යනුවෙන් මනා ප්‍රඥාවෙන් යුතුව වේදනාව විඳීම අරභයා වදාරන ලද්දකි.

Tattha ko vedayatīti na koci satto vā puggalo vā vedayati. Kassa vedanāti na kassaci sattassa vā puggalassa vā vedanā. Kiṃ kāraṇā vedanāti vatthuārammaṇāva panassa vedanā, tasmā esa evaṃ pajānāti ‘‘taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayati taṃ pana vedanāya pavattiṃ upādāya’ahaṃ vedayāmī’ti vohāramattaṃ hotī’’ti. Evaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatīti sallakkhento esa ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānātī’’ti veditabbo cittalapabbate aññataratthero viya.

එහි "කවරෙක් විඳීද" යත්, කිසිදු සත්වයෙක් හෝ පුද්ගලයෙක් නොවිඳියි. "වේදනාව කාගේද" යත්, කිසිදු සත්වයෙකුට හෝ පුද්ගලයෙකුට අයත් වේදනාවක් නැත. "වේදනාවට හේතුව කිමද" යත්, වස්තුව සහ අරමුණ නිසාම වේදනාව උපදියි. එබැවින් මෙම භික්ෂුව මෙසේ දැනගනියි: "ඒ ඒ සැප ආදී වේදනාවන්ගේ වස්තුව අරමුණු කොට වේදනාවම වේදනාව විඳියි; ඒ වේදනාවේ පැවැත්ම නිසා 'මම විඳිමි' යි යනු ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් පමණි." මෙසේ වස්තුව අරමුණු කොට වේදනාවම විඳින්නේ යයි වටහා ගන්නා මොහු "සැප වේදනාවක් විඳිමි යි දැනගනියි" යනුවෙන් චිත්තල පබ්බතයේ වැඩසිටි එක්තරා තෙරණුවන් මෙන් දත යුතුය.

Thero kira aphāsukakāle balavavedanāya nitthunanto aparāparaṃ parivattati, tameko daharo āha – ‘‘kataraṃ vo, bhante, ṭhānaṃ rujjatī’’ti. Āvuso, pāṭiyekkaṃ rujjanaṭṭhānaṃ nāma natthi, vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatīti. Evaṃ jānanakālato paṭṭhāya adhivāsetuṃ vaṭṭati no, bhante,ti. Adhivāsemi, āvusoti. Adhivāsanā, bhante, seyyoti. Thero adhivāsesi. Vāto yāva hadayā phālesi, mañcake antāni rāsikatāni ahesuṃ. Thero daharassa dassesi ‘‘vaṭṭatāvuso, ettakā adhivāsanā’’ti. Daharo tuṇhī ahosi. Thero vīriyasamataṃ yojetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇitvā samasīsī hutvā parinibbāyi.

එම තෙරණුවෝ රෝගාතුර වූ අවස්ථාවක බලවත් වේදනාවෙන් කෙඳිරිගාමින් දෙපසට පෙරළෙමින් සිටියහ. එවිට එක් දහම් තෙරණුවෙක් "ස්වාමීනි, ඔබට කොතැනක් රිදෙන්නේද?" යි ඇසීය. "ඇවැත්නි, වෙන් වූ රිදෙන තැනක් කියා දෙයක් නැත, වස්තුව අරමුණු කොට වේදනාවම විඳින්නේය" යි තෙරණුවෝ වදාළහ. "ස්වාමීනි, මෙසේ දැනගත් කාලයේ සිට එය ඉවසීම සුදුසු නොවේද?" යි දහම් තෙරණුවෝ ඇසූහ. "ඇවැත්නි, මම ඉවසන්නෙමි" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, ඉවසීම උතුම්" යි දහම් තෙරණුවෝ පැවසූහ. තෙරණුවෝ එය ඉවසූහ. වාතය හදවත දක්වා විනිවිද ගියේය, යහන මත අතුණුපහන් ගොඩගැසුණි. තෙරණුවෝ දහම් තෙරණුවන්ට "ඇවැත්නි, මෙපමණ ඉවසීම සුදුසුයි" කියා පෙන්වූහ. දහම් තෙරණුවෝ නිහඬ වූහ. තෙරණුවෝ වීර්යය සහ සමාධිය සමව ගළපා පිළිසඹිදාවන් සමඟ අර්හත් භාවයට පැමිණ, සමසීසීව (කෙලෙස් නැසීමත් ජීවිතය අවසන් වීමත් සමගාමීව) පිරිනිවන් පෑහ.

Yathā ca sukhaṃ, evaṃ dukkhaṃ…pe… nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti. Iti bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento yasmā phassavasena cittavasena vā kathiyamānaṃ pākaṭaṃ na hoti, andhakāraṃ viya khāyati, vedanānaṃ pana uppattipākaṭatāya vedanāvasena pākaṭaṃ hoti, tasmā sakkapañhe viya idhāpi vedanāvasena arūpakammaṭṭhānaṃ kathesi. Tattha ‘‘duvidhañhi [Pg.365] kammaṭṭhānaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ arūpakammaṭṭhānañcā’’tiādi kathāmaggo sakkapañhe vuttanayeneva veditabbo.

සැප වේදනාව සේම, දුක් වේදනාව ද... පෙ... නිරාමිස අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවක් විඳින කල්හි "නිරාමිස අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවක් විඳිමි" යි දැනගනියි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රූප කමටහන් වදාරා අරූප කමටහන් වදාරන සේක්, ඵස්සය (ස්පර්ශය) හෝ සිත වසයෙන් වදාරන කල්හි එය ප්‍රකට නොවන බැවින් අඳුරක් මෙන් පෙනෙන නිසාත්, වේදනාවන්ගේ ඉපදීම ප්‍රකට බැවින් ද වේදනාව වසයෙන් කමටහන ප්‍රකට වේ. එබැවින් සක්කපඤ්හ සූත්‍රයෙහි මෙන් මෙහි ද වේදනා වසයෙන් අරූප කමටහන් වදාළ සේක. එහි "රූප කමටහන සහ අරූප කමටහන යැයි කමටහන් දෙවදෑරුම් වේ" යනාදී කථා මාර්ගය සක්කපඤ්හ සූත්‍රයෙහි වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Tattha sukhaṃ vedanantiādīsu ayaṃ aparopi pajānanapariyāyo, sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānātīti sukhavedanākkhaṇe dukkhavedanāya abhāvato sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘sukhaṃ vedanaṃyeva vedayāmī’’ti pajānāti. Tena yā pubbe bhūtapubbā dukkhavedanā, tassa idāni abhāvato imissā ca sukhāya vedanāya ito paṭhamaṃ abhāvato vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammā, itiha tattha sampajāno hoti. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

එහි "සැප වේදනාවක්" යනාදියෙහි මෙය දැනගැනීමේ තවත් ක්‍රමයකි. "සැප වේදනාවක් විඳිමි යි දැනගනියි" යනු සැප වේදනාව පවතින ක්ෂණයෙහි දුක් වේදනාව නොමැති බැවින්, සැප වේදනාව විඳින කල්හි "සැප වේදනාවම විඳිමි" යි දැනගනියි. එයින්, පෙර යම් දුක් වේදනාවක් වූයේ ද එය දැන් නොමැති බැවින් ද, මේ සැප වේදනාව මෙයට පෙර නොතිබූ බැවින් ද වේදනාව නම් අනිත්‍යය, අස්ථිරය, විපරිණාමය (පෙරළෙන සුළු ස්වභාවය) උරුම කරගත්තකි. මෙසේ එහිදී ඔහු සම්පජාන (මනා සිහියෙන් යුක්ත) වෙයි. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Yasmiṃ, aggivessana, samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, sukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, aggivessana, samaye dukkhaṃ…pe… adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, adukkhamasukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Sukhāpi, kho, aggivessana, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Dukkhāpi, kho…pe… adukkhamasukhāpi kho, aggivessana, vedanā aniccā…pe… nirodhadhammā. Evaṃ passaṃ, aggivessana, sutavā ariyasāvako sukhāyapi vedanāya nibbindati, dukkhāyapi vedanāya nibbindati, adukkhamasukhāyapi vedanāya nibbindati, nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccati, vimuttasmiṃ ‘vimuttamī’ti ñāṇaṃ hoti, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti (ma. ni. 2.205).

"අග්ගිවෙස්සන, යම් අවස්ථාවක සැප වේදනාවක් විඳින්නේ ද, එකල්හි ඔහු දුක් වේදනාවක් නොවිඳියි, නොසැප-නොදුක් වේදනාවක් ද නොවිඳියි. එම අවස්ථාවේ දී ඔහු විඳින්නේ සැප වේදනාවක්ම පමණි. අග්ගිවෙස්සන, යම් අවස්ථාවක දුක් වේදනාවක්... (පෙ)... නොසැප-නොදුක් වේදනාවක් විඳින්නේ ද, එකල්හි ඔහු සැප වේදනාවක් නොවිඳියි, දුක් වේදනාවක් ද නොවිඳියි. එම අවස්ථාවේ දී ඔහු විඳින්නේ නොසැප-නොදුක් වේදනාවක්ම පමණි. අග්ගිවෙස්සන, සැප වේදනාව ද අනිත්‍යය, හේතූන්ගෙන් හටගත් (සංඛත) එකකි, ප්‍රත්‍යයන් නිසා හටගත් (පටිච්චසමුප්පන්න) එකකි, ක්ෂය වී යන ස්වභාවය ඇත්තකි, වැය වී යන ස්වභාවය ඇත්තකි, නොඇලිය යුතු ස්වභාවය ඇත්තකි, නිරුද්ධ වී යන ස්වභාවය ඇත්තකි. අග්ගිවෙස්සන, දුක් වේදනාව ද... (පෙ)... නොසැප-නොදුක් වේදනාව ද අනිත්‍යය... (පෙ)... නිරුද්ධ වන ස්වභාවය ඇත්තේමය. අග්ගිවෙස්සන, මෙසේ දකිනා ශ්‍රැතවත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා සැප වේදනාව කෙරෙහි ද කලකිරෙයි, දුක් වේදනාව කෙරෙහි ද කලකිරෙයි, නොසැප-නොදුක් වේදනාව කෙරෙහි ද කලකිරෙයි. කලකිරෙන්නේ එය කෙරෙහි නොඇලෙයි (විරාගයට පැමිණෙයි). නොඇලීමෙන් (කෙලෙසුන්ගෙන්) මිදෙයි. මිදුණු කල්හි 'මිදුණෙමි' යන ඥානය (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය) ඇති වෙයි. 'ජාතිය ක්ෂය විය, බ්‍රහ්මචර්යාව වැස නිම කරන ලදී, කළ යුතු දේ කරන ලදී, මෙයින් පසු තවත් කළ යුතු දෙයක් නැතැ'යි ඔහු දැනගනියි."

Sāmisaṃ vā sukhantiādīsu sāmisā sukhā nāma pañcakāmaguṇāmisasannissitā cha gehasitasomanassavedanā. Nirāmisā sukhā nāma cha nekkhammasitasomanassavedanā. Sāmisā dukkhā nāma cha gehasitadomanassavedanā. Nirāmisā dukkhā nāma cha nekkhammasitadomanassavedanā. Sāmisā adukkhamasukhā nāma cha gehasitaupekkhāvedanā. Nirāmisā adukkhamasukhā [Pg.366] nāma cha nekkhammasitaupekkhāvedanā. Tāsaṃ vibhāgo sakkapañhe vuttoyeva.

‘සාමිසං වා සුඛං’ යනාදී තන්හි ‘සාමිස සැපය’ නම් වූයේ පංචකාම ගුණයන් ඇසුරු කළ ගෘහස්ත ජීවිතය හා සම්බන්ධ සෝමනස්ස වේදනා හයකි. ‘නිරාමිස සැපය’ නම් නෙක්ඛම්මය (ගිහිගෙයින් නික්මීම) ඇසුරු කළ සෝමනස්ස වේදනා හයකි. ‘සාමිස දුක්ඛය’ නම් ගෘහස්ත ජීවිතය ඇසුරු කළ දෝමනස්ස වේදනා හයකි. ‘නිරාමිස දුක්ඛය’ නම් නෙක්ඛම්මය ඇසුරු කළ දෝමනස්ස වේදනා හයකි. ‘සාමිස අදුක්ඛමසුඛය’ නම් ගෘහස්ත ජීවිතය ඇසුරු කළ උපේක්ෂා වේදනා හයකි. ‘නිරාමිස අදුක්ඛමසුඛය’ නම් නෙක්ඛම්මය ඇසුරු කළ උපේක්ෂා වේදනා හයකි. මොවුන්ගේ විස්තරාත්මක බෙදීම සක්කපඤ්හ සූත්‍රයෙහි දක්වා ඇත.

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ sukhavedanādipariggaṇhanena attano vā vedanāsu, parassa vā vedanāsu, kālena vā attano, kālena vā parassa vedanāsu vedanānupassī viharati. Samudayavayadhammānupassī vāti ettha pana avijjāsamudayā vedanāsamudayotiādīhi pañcahi pañcahi ākārehi vedanānaṃ samudayañca vayañca passanto ‘‘samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, kālena samudayadhammānupassī vā vedanāsu, kālena vayadhammānupassī vā vedanāsu viharatī’’ti veditabbo. Ito paraṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha vedanāpariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā vedanāpariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ, sesaṃ tādisamevāti.

‘ඉති අජ්ඣත්තං වා’ යනු මෙසේ සැප වේදනා ආදිය පිරිසිඳ දැකීමෙන් තමාගේ හෝ වේදනාවන්හි, අනුන්ගේ හෝ වේදනාවන්හි, කාලීනව තමාගේ හෝ අනුන්ගේ වේදනාවන්හි වේදනානුපස්සීව වාසය කරයි. ‘සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා’ යන මෙහි දී අවිද්‍යාව හටගැනීමෙන් වේදනාව හටගනියි යනාදී වශයෙන් කරුණු පහ බැගින් වේදනාවන්ගේ හටගැනීම සහ විනාශය දකිමින්, 'සමුදය ධර්මයන් දකිමින් හෝ වේදනාවන්හි වාසය කරයි, වය ධර්මයන් දකිමින් හෝ වේදනාවන්හි වාසය කරයි, කාලීනව සමුදය ධර්මයන් දකිමින් හෝ වේදනාවන්හි වාසය කරයි, කාලීනව වය ධර්මයන් දකිමින් හෝ වේදනාවන්හි වාසය කරයි' යනුවෙන් තේරුම් ගත යුතුය. මෙතැන් සිට ඉදිරියට කායානුපස්සනාවෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයම වේ. විශේෂයෙන් මෙහි වේදනාවන් පිරිසිඳ දකින සිහිය දුක්ඛ සත්‍යය යැයි මෙසේ යෝජනා කොට, වේදනාවන් පිරිසිඳ දක්නා භික්ෂුවගේ නිවනට මඟ තේරුම් ගත යුතුය; ඉතිරිය කායානුපස්සනාව මෙන්ම වේ.

Vedanānupassanā niṭṭhitā.

වේදනානුපස්සනාව නිම විය.

Cittānupassanāvaṇṇanā

චිත්තානුපස්සනා වර්ණනාව (විස්තරය)

381. Evaṃ navavidhena vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni soḷasavidhena cittānupassanaṃ kathetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Tattha sarāganti aṭṭhavidhalobhasahagataṃ. Vītarāganti lokiyakusalābyākataṃ. Idaṃ pana yasmā sammasanaṃ na dhammasamodhānaṃ tasmā idha ekapadepi lokuttaraṃ na labbhati. Sesāni cattāri akusalacittāni neva purimapadaṃ na pacchimapadaṃ bhajanti. Sadosanti duvidhadomanassasahagataṃ. Vītadosanti lokiyakusalābyākataṃ. Sesāni dasa akusalacittāni neva purimapadaṃ, na pacchimapadaṃ bhajanti. Samohanti vicikicchāsahagatañceva, uddhaccasahagatañcāti duvidhaṃ. Yasmā pana moho sabbākusalesu uppajjati, tasmā sesānipi idha vaṭṭantiyeva. Imasmiññeva hi duke dvādasākusalacittāni pariyādinnānīti. Vītamohanti lokiyakusalābyākataṃ. Saṅkhittanti thinamiddhānupatitaṃ. Etañhi saṅkuṭitacittaṃ nāma. Vikkhittanti uddhaccasahagataṃ, etañhi pasaṭacittaṃ nāma.

381. මෙසේ නව වැදෑරුම් ලෙස වේදනානුපස්සනා සතිපට්ඨානය දේශනා කොට, දැන් සොළොස් වැදෑරුම් ලෙස චිත්තානුපස්සනාව දේශනා කිරීමට 'කථඤ්ච භික්ඛවෙ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සරාගං’ යනු අට වැදෑරුම් ලෝභ සහගත සිත්ය. ‘වීතරාගං’ යනු ලෞකික කුසල සහ අබ්‍යාකත සිත්ය. මෙය වනාහි සිත (අනිත්‍යාදී වශයෙන්) විමර්ශනය කරන්නා වූ විදර්ශනාව මිස ධර්මයන් එක්රැස් කිරීමක් නොවන බැවින්, මෙහි එකදු පදයකින්වත් ලෝකෝත්තර සිත් නොගැනේ. ඉතිරි අකුසල් සිත් හතර (දෝස මූල 2 සහ මෝහ මූල 2) මුල් පදයට හෝ පසු පදයට හෝ අයත් නොවේ. ‘සදෝසං’ යනු දෝමනස්ස සහගත සිත් දෙකයි. ‘වීතදෝසං’ යනු ලෞකික කුසල සහ අබ්‍යාකත සිත්ය. ඉතිරි අකුසල් සිත් දහය (ලෝභ මූල 8 සහ මෝහ මූල 2) මුල් පදයට හෝ පසු පදයට හෝ අයත් නොවේ. ‘සමෝහං’ යනු විචිකිච්ඡා සහගත සහ උද්ධච්ච සහගත යන දෙවැදෑරුම් සිත්ය. එහෙත් මෝහය සියලු අකුසල් සිත්හි උපදින බැවින්, ඉතිරි (අකුසල්) සිත් ද මෙහිම ඇතුළත් වේ. සැබවින්ම මෙම යුගලය තුළ දොළොස් අකුසල් සිත් සියල්ලම පිරිසිඳ දක්නා ලදී. ‘වීතමෝහං’ යනු ලෞකික කුසල සහ අබ්‍යාකත සිත්ය. ‘සංඛිත්තං’ යනු ථීනමිද්ධයෙන් යටපත් වූ සිතයි; එය හැකිළුණු සිතක් නම්‍ වේ. ‘වික්ඛිත්තං’ යනු උද්ධච්චය සහගත සිතයි; එය විසිරුණු සිතක් නම්‍ වේ.

Mahaggatanti rūpārūpāvacaraṃ. Amahaggatanti kāmāvacaraṃ. Sauttaranti kāmāvacaraṃ. Anuttaranti rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca. Tatrāpi sauttaraṃ rūpāvacaraṃ, anuttaraṃ [Pg.367] arūpāvacarameva. Samāhitanti yassa appanāsamādhi upacārasamādhi vā atthi. Asamāhitanti ubhayasamādhivirahitaṃ. Vimuttanti tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimuttaṃ. Avimuttanti ubhayavimuttivirahitaṃ. Samucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttīnaṃ pana idha okāsova natthi.

‘මහග්ගතං’ යනු රූපාවචර සහ අරූපාවචර සිත්ය. ‘අමහග්ගතං’ යනු කාමාවචර සිත්ය. ‘සඋත්තරං’ යනු කාමාවචර සිත්ය. ‘අනුත්තරං’ යනු රූපාවචර සහ අරූපාවචර සිත්ය. එහිදී ද රූපාවචර සිත් සඋත්තර වන අතර අරූපාවචර සිත් පමණක් අනුත්තර වේ. ‘සමාහිතං’ යනු යම් සිතක අර්පණා සමාධියක් හෝ උපචාර සමාධියක් ඇද්ද එම සිතයි. ‘අසමාහිතං’ යනු එම සමාධි දෙකම නොමැති සිතයි. ‘විමුත්තං’ යනු තදංග විමුක්තියෙන් හා විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් මිදුණු සිතයි. ‘අවිමුත්තං’ යනු එම විමුක්ති දෙකම නැති සිතයි. සමුච්ඡේද, පටිප්පස්සද්ධි සහ නිස්සරණ යන විමුක්තීන් සඳහා මෙම චිත්තානුපස්සනා කර්මස්ථානයෙහි අවකාශයක් නොමැත (මන්ද ඒවා ලෝකෝත්තර බැවිනි).

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ sarāgādipariggaṇhanena yasmiṃ yasmiṃ khaṇe yaṃ yaṃ cittaṃ pavattati, taṃ taṃ sallakkhento attano vā citte, parassa vā citte, kālena vā attano, kālena vā parassa citte cittānupassī viharati. Samudayavayadhammānupassīti ettha pana avijjāsamudayā viññāṇasamudayoti evaṃ pañcahi pañcahi ākārehi viññāṇassa samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha cittapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ padayojanaṃ katvā cittapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.

‘ඉති අජ්ඣත්තං වා’ යනු මෙසේ සරාගාදී වශයෙන් පිරිසිඳ දැකීමෙන්, යම් යම් මොහොතක යම් යම් සිතක් පවතී ද, එය මැනවින් සලකුණු කරගනිමින් තමාගේ හෝ සිතෙහි, අනුන්ගේ හෝ සිතෙහි, කාලීනව තමාගේ හෝ අනුන්ගේ සිතෙහි චිත්තානුපස්සීව වාසය කරයි. ‘සමුදයවයධම්මානුපස්සී’ යන මෙහි දී අවිද්‍යාව හටගැනීමෙන් විඤ්ඤාණය හටගනියි යනාදී වශයෙන් කරුණු පහ බැගින් විඤ්ඤාණයේ හටගැනීම හා විනාශය මතු කර දැක්විය යුතුය. මෙතැන් සිට ඉදිරියට පෙර පවසන ලද ක්‍රමයමය. විශේෂයෙන් මෙහි සිත පිරිසිඳ දක්නා සිහිය දුක්ඛ සත්‍යය යැයි මෙසේ පද සම්බන්ධය කොට, සිත පිරිසිඳ දක්නා භික්ෂුවගේ නිවනට මඟ තේරුම් ගත යුතුය. ඉතිරිය එලෙසම වේ.

Cittānupassanā niṭṭhitā.

චිත්තානුපස්සනාව නිම විය.

Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā

ධම්මානුපස්සනා නීවරණ පබ්බ වර්ණනාව

382. Evaṃ soḷasavidhena cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni pañcavidhena dhammānupassanaṃ kathetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Apica bhagavatā kāyānupassanāya suddharūpapariggaho kathito, vedanācittānupassanāhi suddhaarūpapariggaho. Idāni rūpārūpamissakapariggahaṃ kathetuṃ ‘‘kathañca, bhikkhave’’tiādimāha. Kāyānupassanāya vā rūpakkhandhapariggahova kathito, vedanānupassanāya vedanākkhandhapariggahova, cittānupassanāya viññāṇakkhandhapariggahova idāni saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampi kathetuṃ ‘‘kathañca, bhikkhave’’tiādimāha.

382. මෙසේ සොළොස් වැදෑරුම් ලෙස චිත්තානුපස්සනා සතිපට්ඨානය දේශනා කොට, දැන් පස් වැදෑරුම් ලෙස ධම්මානුපස්සනාව දේශනා කිරීමට 'කථඤ්ච භික්ඛවෙ' යනාදිය වදාළ සේක. තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කායානුපස්සනාව මඟින් ශුද්ධ රූපය පිරිසිඳ ගැනීම දක්වන ලදී, වේදනා සහ චිත්තානුපස්සනාවන් මඟින් ශුද්ධ අරූපය පිරිසිඳ ගැනීම දක්වන ලදී. දැන් රූප සහ අරූප යන දෙවර්ගයම මිශ්‍රව පිරිසිඳ ගැනීම දේශනා කරනු පිණිස 'කථඤ්ච භික්ඛවෙ' යනාදිය වදාළ සේක. නැතහොත් කායානුපස්සනාවෙන් රූපස්කන්ධය පිරිසිඳ ගැනීම පමණක් ද, වේදනානුපස්සනාවෙන් වේදනාස්කන්ධය පිරිසිඳ ගැනීම පමණක් ද, චිත්තානුපස්සනාවෙන් විඤ්ඤාණස්කන්ධය පිරිසිඳ ගැනීම පමණක් ද දක්වන ලද අතර, දැන් සංඥාස්කන්ධය සහ සංස්කාරස්කන්ධය ද පිරිසිඳ ගැනීම දේශනා කරනු පිණිස 'කථඤ්ච භික්ඛවෙ' යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha santanti abhiṇhasamudācāravasena saṃvijjamānaṃ. Asantanti asamudācāravasena vā pahīnattā vā asaṃvijjamānaṃ. Yathā cāti yena kāraṇena kāmacchandassa uppādo hoti. Tañca pajānātīti tañca kāraṇaṃ pajānāti. Iti iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo.

එහි ‘සන්තන්ති’ යනු නිරන්තරයෙන් සිදුවන බව යන අර්ථයෙන් පවතින බවයි. ‘අසන්තන්ති’ යනු කලක් නොපැවතීම හෝ මාර්ගය මඟින් ප්‍රහීණ කළ නිසා නොපවතින බවයි. ‘යථා චා’ යනු යම් හේතුවක් නිසා කාමච්ඡන්දය උපදී ද එම හේතුවයි. ‘තඤ්ච පජානාති’ යනු එම හේතුව ද දැනගනියි. මෙසේ මේ ආකාරයෙන් සියලු පදවල අර්ථය දත යුතුය.

Tattha subhanimitte ayonisomanasikārena kāmacchandassa uppādo hoti. Subhanimittaṃ nāma subhampi subhanimittaṃ, subhārammaṇampi subhanimittaṃ. Ayonisomanasikāro [Pg.368] nāma anupāyamanasikāro uppathamanasikāro anicce niccanti vā, dukkhe sukhanti vā, anattani attāti vā, asubhe subhanti vā manasikāro. Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando uppajjati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, subhanimittaṃ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya uppannassa vā kāmacchandassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

එහි ශුභ නිමිත්ත කෙරෙහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය පැවැත්වීම නිසා කාමච්ඡන්දය උපදී. ‘ශුභ නිමිත්ත’ නම් ශුභ යැයි ගන්නා වූ පෙර පෙර ඇති වූ කාමච්ඡන්දයන් ද ශුභ නිමිත්තකි; ඒකාන්තයෙන්ම ශුභ වූ ආරම්මණයන් ද ශුභ නිමිත්තකි. ‘අයෝනිසෝ මනසිකාරය’ නම් අනුපාය මනසිකාරයයි, වැරදි මඟ යන මනසිකාරයයි; එනම් අනිත්‍ය වූ සංස්කාරයන් නිත්‍ය ලෙස ද, දුක් වූ දේ සැප ලෙස ද, අනාත්ම වූ දේ ආත්ම ලෙස ද, අශුභ වූ දේ ශුභ ලෙස ද මෙනෙහි කිරීමයි. එම ශුභ නිමිත්තෙහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව පවත්වන්නාගේ සන්තානයෙහි කාමච්ඡන්දය උපදී. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, ශුභ නිමිත්ත පවතී, එහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම නූපන් කාමච්ඡන්දයාගේ ඉපදීමට ද, උපන් කාමච්ඡන්දයාගේ වැඩීමට හා බහුල වීමට ද හේතු වේ.”

Asubhanimitte pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Asubhanimittaṃ nāma asubhampi asubhārammaṇampi. Yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro anicce aniccanti vā, dukkhe dukkhanti vā, anattani anattāti vā, asubhe asubhanti vā manasikāro. Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando pahīyati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, asubhanimittaṃ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā kāmacchandassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

අශුභ නිමිත්ත කෙරෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වේ. ‘අශුභ නිමිත්ත’ නම් අශුභ භාවනාව (අශුභ ආරම්මණය ඇති ප්‍රථම ධ්‍යානය) මෙන්ම අශුභ අරමුණ ද වේ. ‘යෝනිසෝ මනසිකාරය’ නම් උපාය මනසිකාරයයි, නිවැරදි මඟ යන මනසිකාරයයි; එනම් අනිත්‍ය වූ දේ අනිත්‍ය ලෙස ද, දුක් වූ දේ දුක් ලෙස ද, අනාත්ම වූ දේ අනාත්ම ලෙස ද, අශුභ වූ දේ අශුභ ලෙස ද මෙනෙහි කිරීමයි. එම අශුභ නිමිත්තෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව පවත්වන්නාගේ කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, අශුභ නිමිත්ත පවතී, එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම නූපන් කාමච්ඡන්දය නූපදීමටත්, උපන් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වීමටත් හේතු වේ.”

Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti asubhanimittassa uggaho, asubhabhāvanānuyogo, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati, bhāventassāpi indriyesu pihitadvārassāpi catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāse sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojanamattaññunopi. Teneva vuttaṃ –

තවද කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස කරුණු සයක් පවතියි. එනම්: අශුභ නිමිත්ත උගෙනීම, අශුභ භාවනාවෙහි නිරත වීම, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති බව, ආහාරයෙහි පමණ දැනීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සුදුසු කථා (සප්පාය කථා) පැවැත්වීමයි. දස වැදෑරුම් වූ අශුභ නිමිත්ත උගන්නා වූ ද, එය වඩන්නා වූ ද, ඉන්ද්‍රිය සංවරය ඇත්තා වූ ද, බත් පිඬු සතරක් හෝ පහක් වැළඳීමට ඉඩ තිබියදී ආහාර ගැනීම නවත්වා ජලය පානය කරමින් යැපෙන ස්වභාවය ඇති ආහාරයෙහි පමණ දන්නා වූ ද තැනැත්තාට කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වේ. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);

“බත් පිඬු සතරක් හෝ පහක් වැළඳීමට තිබියදී ආහාර ගැනීම නවත්වා ජලය පානය කළ යුතුය; නිවනට සිත යොමු කළ වීර්යය ඇති භික්ෂුවකගේ පහසු විහරණය පිණිස එය ප්‍රමාණවත් වේ.”

Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassapi kāmacchando pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanissitasappāyakathāya pahīyati, tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnakāmacchandassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.

අශුභ කමටහන් වඩන තිස්ස තෙරුන් වැනි අශුභ භාවනාවෙහි ඇලුනු කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වේ. සිටීම, හිඳීම ආදී ඉරියව්වලදී දස අශුභයන් පිළිබඳ වූ සප්පාය කථාවලින් ද කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වේ. එහෙයින් “කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස කරුණු සයක් පවතියි” යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ මේ කරුණු සයෙන් ප්‍රහීණ කරන ලද කාමච්ඡන්දය අර්හත් මාර්ගය මඟින් අනාගතයේදී නැවත නූපදනා බව ද දනියි.

Paṭighanimitte [Pg.369] ayonisomanasikārena pana byāpādassa uppādo hoti. Tattha paṭighampi paṭighanimittaṃ, paṭighārammaṇampi paṭighanimittaṃ. Ayonisomanasikāro sabbattha ekalakkhaṇova. Taṃ tasmiṃ nimitte bahulaṃ pavattayato byāpādo uppajjati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, paṭighanimittaṃ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa uppādāya uppannassa vā byāpādassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

ප්‍රතිඝ නිමිත්තෙහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් ව්‍යාපාදය උපදී. එහිදී කෝපයට හේතු වන පෙර පෙර කෝපය ද ප්‍රතිඝ නිමිත්තකි, ව්‍යාපාදයට හේතු වන අරමුණ ද ප්‍රතිඝ නිමිත්තකි. අයෝනිසෝ මනසිකාරය සියලු නීවරණයන්හිදී එකම ලක්ෂණ ඇත්තේය. එම නිමිත්තෙහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය බොහෝ සේ පවත්වන්නාට ව්‍යාපාදය උපදී. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, ප්‍රතිඝ නිමිත්ත පවතී, එහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම නූපන් ව්‍යාපාදයාගේ ඉපදීමට ද, උපන් ව්‍යාපාදයාගේ වැඩීමට හා බහුල වීමට ද හේතු වේ.”

Mettāya pana cetovimuttiyā yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Tattha mettāti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati. Cetovimuttīti appanāva. Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova. Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato byāpādo pahīyati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, mettā cetovimutti, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa anuppādāya uppannassa vā byāpādassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

මෙත්තා චේතෝවිමුක්තියෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වේ. එහි ‘මෙත්තා’ යැයි කී කල්හි අර්පණා මෙත්තාව මෙන්ම උපචාර මෙත්තාව ද උචිත වේ. ‘චේතෝවිමුක්ති’ යනු අර්පණා මෙත්තාවම වේ. යෝනිසෝ මනසිකාරය කලින් සඳහන් කළ ලක්ෂණ ඇත්තේමය. එම මෙත්තා භාවනාවෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බොහෝ සේ පවත්වන්නාට ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, මෙත්තා චේතෝවිමුක්තිය පවතී, එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම නූපන් ව්‍යාපාදය නූපදීමටත්, උපන් ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වීමටත් හේතු වේ.”

Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattanti mettānimittassa uggaho mettābhāvanānuyogo kammassakatāpaccavekkhaṇā paṭisaṅkhānabahulatā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Odissakaanodissakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati, odhisoanodhisopharaṇavasena mettaṃ bhāventassāpi. ‘‘Tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi, kimassa sīlādīni vināsetuṃ sakkhissasi, nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi, parassa kujjhanaṃ nāma vītaccitaṅgāra tattaaya salākagūthādīni gahetvā paraṃ paharitukāmatāsadisaṃ hoti. Esopi tava kuddho kiṃ karissati, kiṃ te sīlādīni vināsetuṃ sakkhissati, esa attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissati, appaṭicchitapaheṇakaṃ viya paṭivātaṃ khittarajomuṭṭhi viya ca etassevesa kodho matthake patissatī’’ti evaṃ attano ca parassa ca kammassakataṃ paccavekkhatopi, ubhayakammassakataṃ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi, assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati. Ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha [Pg.370] dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.

තවද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස කරුණු සයක් පවතියි. එනම්: මෙත්තා නිමිත්ත උගෙනීම, මෙත්තා භාවනාවෙහි නිරත වීම, කර්මය ස්වකීය බව සිහිපත් කිරීම, ප්‍රතිසංඛාන බහුල බව (නුවණින් විමසීම), කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථා පැවැත්වීමයි. සත්වයන් කෙරෙහි මෙත්තාව පතුරවන ආකාරය ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තාට මෙන්ම එය වඩන්නාට ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වේ. “නුඹ මොහු කෙරෙහි කෝප වී කුමක් කරන්නෙහිද? මොහුගේ සීලාදී ගුණ විනාශ කළ හැකිද? නුඹ නුඹගේම කර්මයෙන් පැමිණ නුඹගේම කර්මයෙන් යනවා නොවේද? අන් අයට කෝප කිරීම යනු නිවුණු අඟුරු, රත් වූ යකඩ දඬු හෝ අසූචි ආදිය අතින් ගෙන අනෙකාට පහර දීමට සැරසෙන්නා හා සමානය. ඔහු ද නුඹ කෙරෙහි කෝප වී කුමක් කරන්නේද? ඔහුට නුඹේ සීලාදී ගුණ විනාශ කළ හැකිද? ඔහු ද තමාගේම කර්මයෙන් පැමිණ තමාගේම කර්මයෙන් යන්නේය; එය පිළි නොගත් තෑග්ගක් මෙන් ද, උඩු සුළඟට දැමූ වැලි මිටක් මෙන් ද එම කෝපය ඔහුගේම හිස මත පතිත වනු ඇතැයි” මෙසේ තමාගේ ද අනුන්ගේ ද කර්මය ස්වකීය බව මෙනෙහි කරන්නාට ද, අස්සගුත්ත තෙරුන් වැනි මෙත්තා භාවනාවෙහි ඇලුනු කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වේ. සිටීම, හිඳීම ආදී ඉරියව්වලදී මෙත්තාව ඇසුරු කළ සප්පාය කථාවලින් ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වේ. එහෙයින් “ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස කරුණු සයක් පවතියි” යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ මේ කරුණු සයෙන් ප්‍රහීණ කරන ලද ව්‍යාපාදය අනාගාමී මාර්ගය මඟින් අනාගතයේදී නැවත නූපදනා බව ද දනියි.

Aratiādīsu ayonisomanasikārena thinamiddhassa uppādo hoti. Tandī nāma kāyālasiyatā. Vijambhitā nāma kāyavinamanā. Bhattasammado nāma bhattamucchā bhattapariḷāho. Cetaso līnattaṃ nāma cittassa līnākāro. Imesu aratiādīsu ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ uppajjati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, arati tandī vijambhitā bhattasammado cetaso līnattaṃ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa uppādāya, uppannassa vā thinamiddhassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

කුසල් දහම්හි නොඇලීම (අරති) ආදී වූ කරුණු කෙරෙහි අයෝනිසෝමනසිකාරය පැවැත්වීම නිසා තීනමිද්ධය හටගනී. 'තන්දී' යනු ශරීරයේ අලස බවයි. 'විජම්භිතා' යනු ශරීරය ඇඹරීම හෝ ඈනුම් ඇරීම ආදී වූ කය නැමීමේ ස්වභාවයයි. 'භත්තසම්මද' යනු ආහාරය නිසා ඇතිවන මුළාව හෙවත් ආහාර අනුභවයෙන් පසු ඇතිවන දැවිල්ල හා බර ගතියයි. 'චේතසෝ ලීනත්ත' යනු සිතේ හැකිළුණු ස්වභාවය හෙවත් පසුබසින සුළු බවයි. මේ අරති ආදී වූ කරුණු කෙරෙහි නැවත නැවත අයෝනිසෝමනසිකාරය පවත්වන්නාට තීනමිද්ධය හටගනී. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, අරතිය, තන්දී බව, විජම්භිතාව, භත්තසම්මදය හා සිතේ හැකිළුණු බව (චේතසෝ ලීනත්ත) ඇත්තේය. එහි අයෝනිසෝමනසිකාරය බහුල ලෙස පැවැත්වීම, නූපන් තීනමිද්ධය උපදවීමටත්, උපන් තීනමිද්ධය වැඩීමට හා පැතිරීමටත් ආහාරය (හේතුව) වේ."

Ārambhadhātuādīsu pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Ārambhadhātu nāma paṭhamārambhavīriyaṃ. Nikkamadhātu nāma kosajjato nikkhantatāya tato balavataraṃ. Parakkamadhātu nāma paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ. Imasmiṃ tippabhede vīriye yonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ pahīyati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa anuppādāya, uppannassa vā thinamiddhassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

එහෙත් ආරම්භ ධාතු ආදී වූ කරුණු කෙරෙහි යෝනිසෝමනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් එහි (තීනමිද්ධයේ) ප්‍රහාණය සිදුවේ. 'ආරම්භ ධාතුව' යනු පළමුව පටන් ගන්නා වීර්යයයි. 'නික්කම ධාතුව' යනු කුසීත බවින් නික්මීම සඳහා වන, ආරම්භ වීර්යයට වඩා බලවත් වූ වීර්යයයි. 'පරක්කම ධාතුව' යනු පසුව පසුව උසස් තත්ත්වයන් කරා ළඟා වීමට දරන, නික්කම වීර්යයටත් වඩා බලවත් වූ වීර්යයයි. මෙම ත්‍රිවිධ වීර්යය කෙරෙහි යෝනිසෝමනසිකාරය බහුලව පවත්වන්නාට තීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, ආරම්භ ධාතුව, නික්කම ධාතුව හා පරක්කම ධාතුව ඇත්තේය. එහි යෝනිසෝමනසිකාරය බහුල ලෙස පැවැත්වීම, නූපන් තීනමිද්ධය නූපදවීමටත්, උපන් තීනමිද්ධය ප්‍රහාණය කිරීමටත් හේතුව (ආහාරය) වේ."

Apica cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti – atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Āharahatthaka tatravaṭṭaka alaṃsāṭaka kākamāsaka bhuttavamitakabhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati, catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hotīti evaṃ atibhojane nimittaṃ gaṇhantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati. Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati, tato aññaṃ parivattentassāpi, rattiṃ candālokadīpālokaukkāloke divā sūriyālokaṃ manasikarontassāpi, abbhokāse [Pg.371] vasantassāpi, mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati. Ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thinamiddhassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.

තවද කරුණු සයක් තීනමිද්ධය ප්‍රහාණය පිණිස පවතී: අධික ලෙස ආහාර නොගැනීම (ආහාරයෙහි පමණ දැනීම), ඉරියව් මාරු කිරීම, ආලෝක සංඥාව මනසට ගැනීම, එළිමහනේ වාසය කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කතා (සුදුසු කතාබස්) යන මේවාය. 'ආහරහත්ථක', 'තත්‍රවට්ටක', 'අලංසාටක', 'කාකමාසක', 'භුත්තවමිතක' යන ක්‍රමවලින් පමණ ඉක්මවා ආහාර ගෙන, රාත්‍රී හෝ දිවා කාලයේ වාඩි වී මහණ දම් පුරන භික්ෂුවකට මහ ඇතෙකු මෙන් මැඬගෙන තීනමිද්ධය පැමිණේ. එහෙත් බත් පිඬු හතරක් පහක් පමණ ඉඩ තබා (කුස පුරා නොකා) පැන් පානය කොට දිවි පවත්වන භික්ෂුවට එය එසේ නොවේ. මෙසේ ආහාරයේ පමණ දැනීමෙන් තීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වේ. යම් ඉරියව්වකදී තීනමිද්ධය බැසගනී නම්, එම ඉරියව්ව වෙනස් කරන්නාට ද, රාත්‍රියේ සඳ එළිය, පහන් එළිය හෝ පන්දම් එළිය ද දහවලේ හිරු එළිය ද මෙනෙහි කරන්නාට ද, එළිමහනේ වාසය කරන්නාට ද, මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ වැනි තීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කළ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සේවනය කරන්නාට ද තීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වේ. සිටගෙන සිටීම, සක්මන් කිරීම ආදී ඉරියව්වලදී ධුතාංග ඇසුරු කරගත් සප්පාය කතා පැවැත්වීමෙන් ද එය ප්‍රහීණ වේ. ඒ නිසා "තීනමිද්ධය ප්‍රහාණය පිණිස කරුණු සයක් පවතී" යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ මේ කරුණු සයෙන් තීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කළ තැනැත්තා හට අරහත් මාර්ගයෙන් එහි මතු නූපදනා බව සිදුවන බව දැනගත යුතුය.

Cetaso avūpasame ayonisomanasikārena uddhaccakukkuccassa uppādo hoti. Avūpasamo nāma avūpasantākāro, uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato. Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato uddhaccakukkuccaṃ uppajjati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, cetaso avūpasamo, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa uppādāya, uppannassa vā uddhaccakukkuccassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti.

සිතේ නොසන්සුන් බව කෙරෙහි අයෝනිසෝමනසිකාරය පැවැත්වීම නිසා උද්ධච්ච-කුක්කුච්චය හටගනී. 'අවූපසමය' යනු සිතේ නොසන්සුන් ආකාරයයි; එය පරමාර්ථ වශයෙන් උද්ධච්ච-කුක්කුච්චයම වේ. එහි අයෝනිසෝමනසිකාරය බහුලව පවත්වන්නාට උද්ධච්ච-කුක්කුච්චය හටගනී. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, සිතේ නොසන්සුන් බව ඇත්තේය. එහි අයෝනිසෝමනසිකාරය බහුල ලෙස පැවැත්වීම, නූපන් උද්ධච්ච-කුක්කුච්චය උපදවීමටත්, උපන් උද්ධච්ච-කුක්කුච්චය වැඩීමට හා පැතිරීමටත් හේතු වේ."

Samādhisaṅkhāte pana cetaso vūpasame yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, cetaso vūpasamo, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa anuppādāya, uppannassa vā uddhaccakukkuccassa pahānāyā’’ti.

එහෙත් සමාධිය යැයි කියනු ලබන සිතේ සන්සුන් බව කෙරෙහි යෝනිසෝමනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් එහි (උද්ධච්ච-කුක්කුච්චයේ) ප්‍රහාණය සිදුවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, සිතේ සන්සුන් බව ඇත්තේය. එහි යෝනිසෝමනසිකාරය බහුල ලෙස පැවැත්වීම, නූපන් උද්ධච්ච-කුක්කුච්චය නූපදවීමටත්, උපන් උද්ධච්ච-කුක්කුච්චය ප්‍රහාණය කිරීමටත් හේතු වේ."

Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti bahussutatā paripucchakatā vinaye pakataññutā vuddhasevitā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Bāhussaccenapi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati. Kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi, vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasibhāvatāya pakataññunopi, vuḍḍhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi, upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggena, kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.

තවද උද්ධච්ච-කුක්කුච්චය ප්‍රහාණය පිණිස කරුණු සයක් පවතී: බහුශ්‍රුත බව, ප්‍රශ්න විචාරන සුළු බව, විනය පිළිබඳ මනා දැනුම, වැඩිහිටි උතුමන් ඇසුරු කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කතා (සුදුසු කතාබස්) යන මේවාය. නිකාය එකක්, දෙකක්, තුනක්, හතරක් හෝ පහක් පෙළ (පාලිය) සහ අර්ථ වශයෙන් හදාරන බහුශ්‍රුත තැනැත්තාට ද උද්ධච්ච-කුක්කුච්චය ප්‍රහීණ වේ. කැප-අකැප දේ පිළිබඳ නිතර විමසන්නාට ද, විනය ප්‍රඥප්ති පිළිබඳ හഴහුරුකම නිසා එහි දක්ෂයෙකු වූ තැනැත්තාට ද, තමන්ට වඩා වැඩිමහල් වූත් ඤාණවන්ත වූත් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා කරා එළඹෙන්නාට ද, උපාලි තෙරුන් වහන්සේ වැනි විනයධර කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද උද්ධච්ච-කුක්කුච්චය ප්‍රහීණ වේ. සිටගෙන හෝ වාඩි වී සිටින ඉරියව්වලදී කැප-අකැප දේ පිළිබඳ වූ සප්පාය කතා පැවැත්වීමෙන් ද එය ප්‍රහීණ වේ. ඒ නිසා "උද්ධච්ච-කුක්කුච්චය ප්‍රහාණය පිණිස කරුණු සයක් පවතී" යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ මේ කරුණු සයෙන් උද්ධච්ච-කුක්කුච්චය ප්‍රහීණ වූ විට, උද්ධච්චය අරහත් මාර්ගයෙන් ද, කුක්කුච්චය අනාගාමී මාර්ගයෙන් ද මතු නූපදනා ලෙස ප්‍රහීණ වන බව දැනගත යුතුය.

Vicikicchāṭhānīyesu dhammesu ayonisomanasikārena vicikicchāya uppādo hoti. Vicikicchāṭhānīyā dhammā nāma punappunaṃ vicikicchāya kāraṇattā [Pg.372] vicikicchāva. Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato vicikicchā uppajjati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, vicikicchāṭhānīyā dhammā, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya, uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).

විචිකිච්ඡාවට (සැකයට) කරුණු වන ධර්මයන් කෙරෙහි අයෝනිසෝමනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් විචිකිච්ඡාව හටගනී. විචිකිච්ඡාස්ථානීය ධර්ම යනු නැවත නැවත සැකය ඇතිවීමට හේතු වන බැවින් එම විචිකිච්ඡාවම වේ. එහි අයෝනිසෝමනසිකාරය බහුලව පැවැත්වීමෙන් විචිකිච්ඡාව උපදී. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, විචිකිච්ඡාවට කරුණු වන ධර්ම ඇත්තේය. එහි අයෝනිසෝමනසිකාරය බහුල ලෙස පැවැත්වීම, නූපන් විචිකිච්ඡාව උපදවීමටත්, උපන් විචිකිච්ඡාව වැඩීමට හා පැතිරීමටත් හේතු වේ."

Kusalādidhammesu yonisomanasikārena panassā pahānaṃ hoti, tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā sevitabbāsevitabbā dhammā hīnapaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā. Tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro, anuppannāya vā vicikicchāya anuppādāya; uppannāya vā vicikicchāya pahānāyā’’ti.

එහෙත් කුසල් ආදී ධර්මයන් කෙරෙහි යෝනිසෝමනසිකාරය පැවැත්වීමෙන් එහි (විචිකිච්ඡාවේ) ප්‍රහාණය සිදුවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, කුසල් සහ අකුසල් දහම් ඇත්තේය, වරද සහිත (සාවජ්ජ) සහ වරද රහිත (අනවජ්ජ) දහම් ඇත්තේය, සේවනය කළ යුතු (සේවිතබ්බ) සහ සේවනය නොකළ යුතු (අසේවිතබ්බ) දහම් ඇත්තේය, හීන සහ ප්‍රණීත දහම් ඇත්තේය, කළු-සුදු (අකුසල්-කුසල්) ප්‍රතිභාගය සහිත දහම් ඇත්තේය. එහි යෝනිසෝමනසිකාරය බහුල ලෙස පැවැත්වීම, නූපන් විචිකිච්ඡාව නූපදවීමටත්, උපන් විචිකිච්ඡාව ප්‍රහාණය කිරීමටත් හේතු වේ."

Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattanti bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, adhimokkhabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Bāhussaccenapi hi ekaṃ vā…pe… pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati, tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi, vinaye ciṇṇavasībhāvassāpi, tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāpi, saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati, ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.

තවද, විචිකිච්ඡාව (සැකය) ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස කරුණු හයක් පවතී. එනම්: බහුශ්‍රුතභාවය, (ධර්මය පිළිබඳව) විමසීම් බහුල බව, විනයෙහි මනා නිපුණතාවය, අධිමොක්ඛය (තෙරුවන් කෙරෙහි පවතින දැඩි ශ්‍රද්ධාව) බහුල බව, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථා (සුදුසු සාකච්ඡා) යන හයයි. සැබවින්ම බහුශ්‍රුතභාවය නිසා එක් නිකායක් හෝ...ප... නිකාය පහම හෝ පෙළ වශයෙන් හා අර්ථ වශයෙන් උගන්නා තැනැත්තාට ද විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වෙයි. තෙරුවන් අරභයා බහුලව විමසන්නාට ද, විනයෙහි පුහුණුව ඇති වසීභාවයට පත් වූ තැනැත්තාට ද, තෙරුවන් කෙරෙහි දැඩි ශ්‍රද්ධාව නම් වූ අධිමොක්ඛය බහුලව ඇත්තාට ද, වක්කලී තෙරුන් වැනි ශ්‍රද්ධාධිමුත්ත (ශ්‍රද්ධාවෙන් අධික වූ) කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වෙයි. හිඳීම් සිටීම් ආදී ඉරියව් පවත්වන අවස්ථාවලදී තෙරුවන්ගේ ගුණ ඇසුරු කරගත් සප්පාය කථාවෙන් ද විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වෙයි. එහෙයින් "කරුණු හයක් විචිකිච්ඡාව ප්‍රහාණය පිණිස පවතී" යැයි වදාරන ලදී. මෙම කරුණු හය මගින් ප්‍රහීණ වූ විචිකිච්ඡාව සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් මතු නොඋපදින ලෙස නැති වන බව පිරිසිඳ දැනගනියි.

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ pañcanīvaraṇapariggaṇhanena attano vā dhammesu, parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha subhanimittaasubhanimittādīsu ayonisomanasikārayonisomanasikāravasena pañcasu nīvaraṇesu vuttāyeva nīharitabbā. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha nīvaraṇapariggāhikā [Pg.373] sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā nīvaraṇapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.

"මෙසේ තමා තුළ හෝ" යනු මෙසේ පංච නීවරණයන් පිරිසිඳ ගැනීමෙන් තමාගේ ධර්මයන්හි හෝ, අන්‍යයන්ගේ ධර්මයන්හි හෝ, කාලීනව තමාගේ හා කාලීනව අන්‍යයන්ගේ ධර්මයන්හි (නීවරණ ධර්මයන්හි) ධර්මානුපස්සීව වාසය කරයි. මෙහි (නීවරණ පබ්බයෙහි) සමුදය හා වැය යනු සුභ නිමිත්ත, අසුභ නිමිත්ත ආදියෙහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය හා යෝනිසෝ මනසිකාරය වශයෙන් නීවරණ පහෙහි දක්වන ලද පරිදිම දත යුතුය. මෙතැන් සිට ඉදිරියට පෙර කියන ලද ක්‍රමයම වේ. සැබවින්ම මෙහි නීවරණ පිරිසිඳ ගන්නා සිහිය දුක්ඛ සත්‍යය යැයි මෙසේ යෙදුම් කොට නීවරණ පිරිසිඳ ගන්නා භික්ෂුවගේ නිවනට මාර්ගය (නිය්‍යාන මුඛය) දත යුතුය. ඉතිරිය ද එබඳුමය.

Nīvaraṇapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

නීවරණ පබ්බය නිම විය.

Khandhapabbavaṇṇanā

ස්කන්ධ පබ්බ වර්ණනාව

383. Evaṃ pañcanīvaraṇavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni pañcakkhandhavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha pañcasu upādānakkhandhesūti upādānassa khandhā upādānakkhandhā, upādānassa paccayabhūtā dhammapuñjā dhammarāsayoti attho. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana khandhakathā visuddhimagge vuttā.

383. මෙසේ පංච නීවරණ වශයෙන් ධර්මානුපස්සනාව බෙදා දක්වා, දැන් පංච උපාදානස්කන්ධ වශයෙන් බෙදා දැක්වීමට "නැවත ද මහණෙනි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "පංච උපාදානස්කන්ධයන්හි" යනු උපාදානයට (ග්‍රහණයට) විෂය වන ස්කන්ධයන් බැවින් උපාදානස්කන්ධ නම් වේ. උපාදානයට ප්‍රත්‍ය වූ ධර්ම සමූහයන්, ධර්ම රාශියන් යන අර්ථයයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් ස්කන්ධ කථාව විසුද්ධිමාර්ගයෙහි දක්වා ඇත.

Iti rūpanti idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, na ito paraṃ rūpaṃ atthīti sabhāvato rūpaṃ pajānāti. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana rūpādīni visuddhimagge khandhakathāyameva vuttāni. Iti rūpassa samudayoti evaṃ avijjāsamudayādivasena pañcahākārehi rūpassa samudayo. Iti rūpassa atthaṅgamoti evaṃ avijjānirodhādivasena pañcahākārehi rūpassa atthaṅgamo. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge udayabbayañāṇakathāya vutto.

"මෙසේ රූපය" යනු මේ රූපයයි, මෙපමණක්ම රූපයයි, මෙයින් ඔබ්බට රූපයක් නැතැයි ස්වභාවය අනුව රූපය පිරිසිඳ දැනගනියි. වේදනා ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, විස්තර වශයෙන් රූප ආදිය විසුද්ධිමාර්ගයේ ස්කන්ධ කථාවෙහිම දක්වා ඇත. "මෙසේ රූපයේ හටගැනීම" යනු අවිද්‍යාවේ හටගැනීම ආදී වූ කරුණු පහක් මගින් රූපයේ හටගැනීම සිදුවන බවයි. "මෙසේ රූපයේ විනාශය" යනු අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වීම ආදී වූ කරුණු පහක් මගින් රූපයේ විනාශය සිදුවන බවයි. වේදනා ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, විස්තරය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි උදයබ්බයඥාන කථාවෙහි දක්වා ඇත.

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ pañcakkhandhapariggaṇhanena attano vā dhammesu, parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādīnaṃ pañcasu khandhesu vuttānaṃ paññāsāya lakkhaṇānaṃ vasena nīharitabbā. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha khandhapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā khandhapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.

"මෙසේ තමා තුළ හෝ" යනු මෙසේ පංච උපාදානස්කන්ධයන් පිරිසිඳ ගැනීමෙන් තමාගේ ධර්මයන්හි හෝ, අන්‍යයන්ගේ ධර්මයන්හි හෝ, කාලීනව තමාගේ හා කාලීනව අන්‍යයන්ගේ ධර්මයන්හි ධර්මානුපස්සීව වාසය කිරීමයි. මෙහි (ස්කන්ධ පබ්බයෙහි) සමුදය හා වැය, "අවිද්‍යා සමුදයා රූප සමුදයෝ" යනාදී වශයෙන් ස්කන්ධ පහෙහි දක්වන ලද පනස් ලක්ෂණයන්ගේ වශයෙන් දත යුතුය. මෙතැන් සිට පෙර කියන ලද ක්‍රමයම වේ. සැබවින්ම මෙහි ස්කන්ධ පිරිසිඳ ගන්නා සිහිය දුක්ඛ සත්‍යය යැයි මෙසේ යෙදුම් කොට, ස්කන්ධ පිරිසිඳ ගන්නා භික්ෂුවගේ නිවනට මාර්ගය දත යුතුය. ඉතිරිය ද එබඳුමය.

Khandhapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

ස්කන්ධ පබ්බය නිම විය.

Āyatanapabbavaṇṇanā

ආයතන පබ්බ වර්ණනාව

384. Evaṃ [Pg.374] pañcakkhandhavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni āyatanavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesūti cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo manoti imesu chasu ajjhattikesu, rūpaṃ saddo gandho raso phoṭṭhabbo dhammoti imesu chasu bāhiresu. Cakkhuñca pajānātīti cakkhupasādaṃ yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti. Rūpe ca pajānātīti bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti. Yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojananti yañca taṃ cakkhuṃ ceva rūpe cāti ubhayaṃ paṭicca. Kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭigha, māna, diṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāsa, bhavarāga, issā, macchariya, avijjāsaṃyojananti dasavidhaṃ saṃyojanaṃ uppajjati, tañca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti.

384. මෙසේ පංච ස්කන්ධ වශයෙන් ධර්මානුපස්සනාව බෙදා දක්වා, දැන් ආයතන වශයෙන් බෙදා දැක්වීමට "නැවත ද මහණෙනි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "අභ්‍යන්තර හා බාහිර ආයතන හයෙහි" යනු ඇස, කන, නාසය, දිව, කය, මනස යන අභ්‍යන්තර ආයතන හයෙහි ද, රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ, ධර්ම යන බාහිර ආයතන හයෙහි ද (ධර්මානුපස්සීව වාසය කිරීමයි). "ඇස ද දැනගනියි" යනු චක්ඛු ප්‍රසාදය එහි ඇති සැටියෙන් වූ ස්වභාව ලක්ෂණ වශයෙන් දැනගැනීමයි. "රූපයන් ද දැනගනියි" යනු බාහිර වූ, කරුණු සතරකින් හටගත් රූපයන් එහි ඇති සැටියෙන් වූ ස්වභාව ලක්ෂණ වශයෙන් දැනගැනීමයි. "ඒ දෙකම ඇසුරු කොට යම් සංයෝජනයක් උපදී ද" යනු ඒ ඇසත් රූපයත් යන දෙකම ඇසුරු කොට, කාමරාග සංයෝජනය, පටිඝ, මාන, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාස, භවරාග, ඊර්ෂ්‍යා, මාත්සර්ය සහ අවිද්‍යා සංයෝජන යන දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන් උපදින බවත්, එම සංයෝජනයන් ද එහි ඇති සැටියෙන් වූ ස්වභාව ලක්ෂණ වශයෙන් පිරිසිඳ දැනගනියි.

Kathaṃ panetaṃ uppajjatīti? Cakkhudvāre tāva āpāthagataṃ iṭṭhārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmarāgasaṃyojanaṃ uppajjati. Aniṭṭhārammaṇe kujjhato paṭighasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Ṭhapetvā maṃ ko añño etaṃ ārammaṇaṃ vibhāvetuṃ samattho atthī’’ti maññato mānasaṃyojanaṃ uppajjati. Etaṃ rūpārammaṇaṃ niccaṃ dhuvanti gaṇhato diṭṭhisaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Etaṃ rūpārammaṇaṃ satto nu kho, sattassa nu kho’’ti vicikicchato vicikicchāsaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Sampattibhave vata no idaṃ sulabhaṃ jāta’’nti bhavaṃ patthentassa bhavarāgasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Āyatimpi evarūpaṃ sīlabbataṃ samādiyitvā sakkā laddhu’’nti sīlabbataṃ samādiyantassa sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Aho vata taṃ rūpārammaṇaṃ aññe na labheyyu’’nti usūyato issāsaṃyojanaṃ uppajjati. Attanā laddhaṃ rūpārammaṇaṃ aññassa maccharāyato macchariyasaṃyojanaṃ uppajjati. Sabbeheva sahajātaaññāṇavasena avijjāsaṃyojanaṃ uppajjati.

මෙම සංයෝජනය උපදින්නේ කෙසේ ද? පළමුව චක්ඛු ද්වාරයෙහි හමුවන ඉෂ්ට අරමුණක් කෙරෙහි කාම ආස්වාදය වශයෙන් ඇලෙන්නා වූ හා සතුටු වන්නා වූ තැනැත්තා තුළ කාමරාග සංයෝජනය උපදියි. අනිෂ්ට අරමුණකදී කෝප වන්නා තුළ පටිඝ සංයෝජනය උපදියි. "මා හැර මේ අරමුණ මැනවින් තේරුම් ගැනීමට වෙන කවරෙක් සමත් ද?" යැයි සිතන්නා තුළ මාන සංයෝජනය උපදියි. "මෙම රූපාරම්මණය නිත්‍යයි, ස්ථිරයි" කියා ගන්නා තැනැත්තා තුළ දෘෂ්ටි සංයෝජනය උපදියි. "මෙම රූපාරම්මණය සත්වයෙක් ද? මෙය සත්වයෙකුට අයත් දෙයක් ද?" කියා සැක කරන්නා තුළ විචිකිච්ඡා සංයෝජනය උපදියි. "අපගේ සම්පත් ඇති භවයකදී මෙම රූපය පහසුවෙන් ලැබේවා" යැයි භවය ප්‍රාර්ථනා කරන්නා තුළ භවරාග සංයෝජනය උපදියි. "මතු කාලයෙහි මෙබඳු රූප ලැබීමට ව්‍රත සමාදන් වීමෙන් හැකිය" යැයි සිතා ව්‍රත සමාදන් වන්නා තුළ සීලබ්බතපරාමාස සංයෝජනය උපදියි. "අහෝ! මෙම රූපාරම්මණය අන් අය නොලබත්වා" යැයි ඊර්ෂ්‍යා කරන්නා තුළ ඊර්ෂ්‍යා සංයෝජනය උපදියි. තමා ලැබූ රූපාරම්මණය අන් අයට දීම කෙරෙහි ලෝභ වන්නා තුළ මාත්සර්ය සංයෝජනය උපදියි. මේ සියලු සංයෝජනයන් සමඟම සහජාතව පවතින නොදැනීම (මෝහය) හේතුවෙන් අවිද්‍යා සංයෝජනය උපදියි.

Yathā ca anuppannassāti yena kāraṇena asamudācāravasena anuppannassa tassa dasavidhassāpi saṃyojanassa uppādo hoti, tañca kāraṇaṃ pajānāti. Yathā ca uppannassāti appahīnaṭṭhena pana samudācāravasena vā uppannassa tassa dasavidhassāpi saṃyojanassa yena kāraṇena pahānaṃ hoti, tañca kāraṇaṃ pajānāti. Yathā ca pahīnassāti tadaṅgavikkhambhanappahānavasena pahīnassāpi tassa dasavidhassa saṃyojanassa [Pg.375] yena kāraṇena āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti. Kena kāraṇena panassa āyatiṃ anuppādo hoti? Diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyabhedassa tāva pañcavidhassa saṃyojanassa sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hoti. Kāmarāgapaṭighasaṃyojanadvayassa oḷārikassa sakadāgāmimaggena, aṇusahagatassa anāgāmimaggena, mānabhavarāgāvijjāsaṃyojanattayassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hoti. Sotañca pajānāti sadde cātiādīsupi eseva nayo. Apicettha āyatanakathā vitthārato visuddhimagge āyatananiddese vuttanayeneva veditabbā.

තවද 'යථා ච අනුප්පන්නස්සා' යනු, යම් හේතුවකින් එනම් නිරන්තරයෙන් හට නොගැනීමේ (අසමුදාචාර) ස්වභාවයෙන් නූපන්නා වූ ඒ දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන්ගේ හට ගැනීම සිදුවේද, එම හේතුවත් ඔහු දනියි. 'යථා ච උප්පන්නස්සා' යනු, මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් හෝ නිරන්තරයෙන් හටගන්නා බැවින් හෝ උපන්නා වූ ඒ දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන් යම් හේතුවකින් ප්‍රහීණ වේද, එම හේතුවත් ඔහු දනියි. 'යථා ච පහීනස්සා' යනු, තදංග හෝ වික්ඛම්භන ප්‍රහාණයෙන් ප්‍රහීණ වූ දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන් යම් හේතුවකින් මතු නූපදින ස්වභාවයට පත්වේද, එම හේතුවත් ඔහු දනියි. මතු නූපදින ලෙස ප්‍රහීණ වන්නේ කුමන හේතුවකින්ද? දෘෂ්ටි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාස, ඊර්ෂ්‍යා සහ මච්ඡරිය යන පංච වැදෑරුම් සංයෝජනයෝ සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් මතු නූපදින ලෙස ප්‍රහීණ වෙති. රළු වූ කාමරාග සහ පටිඝ යන සංයෝජන දෙක සකෘදාගාමී මාර්ගයෙන් ද, සියුම් වූ ඒ දෙකම අනාගාමී මාර්ගයෙන් ද, මාන, භවරාග සහ අවිද්‍යා යන සංයෝජන තුන අර්හත් මාර්ගයෙන් ද මතු නූපදින ලෙස ප්‍රහීණ වෙති. 'කණ ද දනියි, ශබ්ද ද දනියි' ආදී ස්ථානයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. තවද මෙහි ආයතන පිළිබඳ විස්තරය විසුද්ධිමාර්ගයේ ආයතන නිද්දේසයෙහි දක්වා ඇති අයුරින්ම වටහා ගත යුතුය.

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ ajjhattikāyatanapariggaṇhanena attano vā dhammesu bāhirāyatanapariggaṇhanena parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha ‘‘avijjāsamudayā cakkhusamudayo’’ti rūpāyatanassa rūpakkhandhe, arūpāyatanesu manāyatanassa viññāṇakkhandhe, dhammāyatanassa sesakkhandhesu vuttanayena nīharitabbā. Lokuttaradhammā na gahetabbā. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha āyatanapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā āyatanapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.

මෙසේ තමාගේ ආයතන ධර්මයන් පිරිසිඳ ගැනීමෙන් තමා තුළ හෝ, බාහිර ආයතන පිරිසිඳ ගැනීමෙන් අන්‍යයන්ගේ ධර්මයන් කෙරෙහි හෝ, කලෙක තමා කෙරෙහිත් කලෙක අන්‍යයන් කෙරෙහිත් ධර්මානුපස්සීව වාසය කරයි. මෙහි 'අවිද්‍යාව උපදින බැවින් චක්ඛු ආයතනය උපදී' යන ක්‍රමයට රූප ආයතනය පිළිබඳ සමුදය හා වය (ඇතිවීම හා නැතිවීම) රූපස්කන්ධයෙහි ද, අරූප ආයතන අතුරින් මනායතනය පිළිබඳව විඤ්ඤාණස්කන්ධයෙහි ද, ධම්මායතනය පිළිබඳව සෙසු ස්කන්ධයන්හි ද පෙර දක්වන ලද ක්‍රමයටම වටහා ගත යුතුය. ලෝකෝත්තර ධර්මයන් මෙහිදී ග්‍රහණය නොකළ යුතුය. මින් මතු දක්වා ඇත්තේ ද පෙර කී ක්‍රමයමය. මෙහි ආයතන පිරිසිඳ ගන්නා වූ සිහිය දුක්ඛ සත්‍යය යැයි මෙසේ යෙදුම කොට, ආයතන පිරිසිඳ ගන්නා භික්ෂුවගේ විමුක්ති මාර්ගය දත යුතුය. සෙසු කොටස් ද එලෙසමය.

Āyatanapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

ආයතන පබ්බය නිමවා ලන ලදී.

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

බොජ්ඣංග පබ්බ වර්ණනාව.

385. Evaṃ cha ajjhattikabāhirāyatanavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni bojjhaṅgavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha bojjhaṅgesūti bujjhanakasattassa aṅgesu. Santanti paṭilābhavasena saṃvijjamānaṃ. Satisambojjhaṅganti satisaṅkhātaṃ sambojjhaṅgaṃ. Ettha hi sambujjhati āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhi. Yāya vā so satiādikāya sattadhammasāmaggiyā sambujjhati kilesaniddāto uṭṭhāti, saccāni vā paṭivijjhati, sā dhammasāmaggī sambodhi. Tassa sambodhissa, tassā vā sambodhiyā aṅganti sambojjhaṅgaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘satisaṅkhātaṃ sambojjhaṅga’’nti. Sesasambojjhaṅgesupi imināva nayena vacanattho veditabbo.

385. මෙසේ ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතන හය වශයෙන් ධර්මානුපස්සනාව බෙදා දක්වා, දැන් බොජ්ඣංග වශයෙන් බෙදා දැක්වීමට 'පුන චපරං' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'බොජ්ඣංග' යනු (සත්‍යය) අවබෝධ කරගන්නා සත්ත්වයාගේ අංගයන්ය. 'සන්තං' යනු (ප්‍රතිලාභ වශයෙන්) තමා තුළ පවත්නා වූ යන්නයි. 'සතිසම්බොජ්ඣංග' යනු සතිය හෙවත් සිහිය නම් වූ බොජ්ඣංගයයි. විපස්සනාව ආරම්භ කළ තැන් සිට යෝගාවචරයා කෙලෙස් නින්දෙන් පිබිදෙන බැවින් හෝ සත්‍යය අවබෝධ කරන බැවින් එය 'සම්බෝධිය' නම් වේ. නැතහොත් යම් සිහිය ආදී වූ සත් වැදෑරුම් ධර්ම සාමග්‍රියකින් කෙලෙස් නින්දෙන් පිබිදේද, සත්‍යයන් අවබෝධ කෙරේද, එම ධර්ම සාමග්‍රිය 'සම්බෝධිය' නම් වේ. එම සම්බෝධියට උපකාරී වන බැවින් හෝ එහි අංගයක් වන බැවින් 'බොජ්ඣංග' නම් වේ. එබැවින් 'සතිය නම් වූ බොජ්ඣංගය' යැයි කියන ලදී. සෙසු බොජ්ඣංගයන්හි ද මේ ක්‍රමයටම අර්ථය දත යුතුය.

Asantanti [Pg.376] appaṭilābhavasena avijjamānaṃ. Yathā ca anupannassātiādīsu pana satisambojjhaṅgassa tāva ‘‘atthi, bhikkhave, satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā satisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232) evaṃ uppādo hoti. Tattha satiyeva satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā. Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇoyeva. Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato satisambojjhaṅgo uppajjati.

'අසන්තං' යනු (ප්‍රතිලාභයක් නොමැති බැවින්) තමා තුළ නොපවත්නා යන්නයි. 'යථා ච අනුප්පන්නස්ස' යනාදී පාඨයන්හි සතිසම්බොජ්ඣංගය පිළිබඳව - 'මහණෙනි, සතිසම්බොජ්ඣංගයට හේතු වන ධර්මයෝ ඇත්තාහ, එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව පැවැත්වීම නූපන් සතිසම්බොජ්ඣංගයේ උප්පාදයටත්, උපන් සතිසම්බොජ්ඣංගයේ වැඩීමට හා පරිපූර්ණත්වයටත් හේතු වේ' යනුවෙන් එහි උප්පාදය දක්වා ඇත. එහි සතියම සතිසම්බොජ්ඣංගයට හේතු වන ධර්මයයි. යෝනිසෝ මනසිකාරය පෙර කී ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්තය. එය බහුලව පවත්වන්නාට සතිසම්බොජ්ඣංගය උපදී.

Apica cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti satisampajaññaṃ muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena, bhattanikkhittakākasadise muṭṭhassatipuggale parivajjanena, tissadattattheraabhayattherasadise upaṭṭhitassatipuggale sevanena, ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca satisambojjhaṅgo uppajjati. Evaṃ catūhi kāraṇehi uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.

තවද කරුණු සතරක් සතිසම්බොජ්ඣංගයේ උප්පාදයට හේතු වේ. එනම්: සතිසම්පජඤ්ඤය, මුට්ඨස්සති (සිහිය මුළා වූ) පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සිහියෙන් යුත් (උපට්ඨිතස්සති) පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ ඒ කෙරෙහිම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. අභික්කන්ත (ඉදිරියට යාම) ආදී සත් වැදෑරුම් අවස්ථාවන්හිදී සතිසම්පජඤ්ඤයෙන් ද, බත් පිඬක් තැබූ විට ඒ දෙසම බලා සිටින කපුටකු මෙන් සිහිය මුළා වූ පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ද, තිස්සදත්ත තෙරුන් හා අභය තෙරුන් වැනි ස්ථිර සිහිය ඇති උතුමන් ඇසුරු කිරීමෙන් ද, සිටින විට හා හිඳින විට සිහිය ඉපදවීම සඳහා ඒ කෙරෙහිම නැඹුරු වූ, නැමුණු, බෑවුම් වූ සිත් ඇති බවින් ද සතිසම්බොජ්ඣංගය උපදී. මෙසේ කරුණු සතරකින් උපන් සතිසම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගයෙන් භාවනා පරිපූර්ණත්වයට පත්වන බව ඔහු දනියි.

Dhammavicayasambojjhaṅgassa pana ‘‘atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā…pe… kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti.

ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය සම්බන්ධයෙන් ද 'මහණෙනි, කුසල් අකුසල් ධර්මයෝ ඇත්තාහ... වැරදි සහිත හා නිවැරදි ධර්මයෝ ඇත්තාහ, එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව පැවැත්වීම නූපන් ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයේ උප්පාදයටත්, උපන් ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයේ වැඩීමට හා පරිපූර්ණත්වයටත් හේතු වේ' යනුවෙන් එහි උප්පාදය සිදුවන ආකාරය දක්වා ඇත.

Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā duppaññapuggalaparivajjanā paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti. Tattha paripucchakatāti khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgasamathavipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā. Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti, sarīraṃ vā ussannadosañceva sedamalamakkhitañca, tadā ajjhattikaṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Yadā pana cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ [Pg.377] duggandhaṃ hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ, tadā bāhiravatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Tasmā kesādichedāpanena uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena ucchādananahāpanena ca ajjhattikavatthu visadaṃ kātabbaṃ. Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiravatthu visadaṃ kātabbaṃ. Etasmiñhi ajjhattikabāhire vatthumhi avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ aparisuddhāni dīpakapallavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhāni dīpakapallavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Tena vuttaṃ ‘‘vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattatī’’ti.

තවද ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීම පිණිස කරුණු සතක් පවතී. එනම්: 1. විමසා බැලීම, 2. වස්තුව පිරිසිදු කිරීම, 3. ඉන්ද්‍රියයන් සමබරව පවත්වා ගැනීම, 4. මෝඩ පුද්ගලයන්ගෙන් දුරු වීම, 5. ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, 6. ගැඹුරු ඥාන හැසිරීම් මෙනෙහි කිරීම සහ 7. ඒ කෙරෙහි නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. එහි 'විමසා බැලීම' යනු ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග, මග්ගංග, ධ්‍යාන අංග, සමථ හා විපස්සනා යන ධර්මයන්ගේ අර්ථය හා සම්බන්ධව නැවත නැවතත් කරුණු විමසන බවයි. 'වස්තුව පිරිසිදු කිරීම' යනු ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු බවට පත් කිරීමයි. යම් කලෙක කෙනෙකුගේ කෙස්, නිය සහ ලොම් දික් වූයේ නම්, ශරීරය පිත, සෙම ආදී දෝෂයන්ගෙන් පිරී හෝ දහදිය හා කුණු තැවරී ඇත්තේ නම්, එවිට ඔහුගේ ආධ්‍යාත්මික වස්තුව අපිරිසිදු වේ. යම් කලෙක සිවුර දිරා ගොස්, කිලිටි වී හෝ දුගඳ වී ඇත්තේ නම්, සේනාසනය කුණු කසළින් පිරී ඇත්තේ නම්, එවිට බාහිර වස්තුව අපිරිසිදු වේ. එබැවින් කෙස් ආදිය කැපීමෙන් ද, වමනය හා විරේක කිරීම් ආදියෙන් ශරීරය සැහැල්ලු කර ගැනීමෙන් ද, ඇඟ ඉලීම හා ස්නානය කිරීමෙන් ද ආධ්‍යාත්මික වස්තුව පිරිසිදු කර ගත යුතුය. සිවුරු මැසීම, සේදීම, පඬු ගැසීම සහ සේනාසන පවිත්‍ර කිරීම් ආදියෙන් බාහිර වස්තුව පිරිසිදු කර ගත යුතුය. ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් අපිරිසිදු වූ විට, එහි උපදින චිත්ත චෛතසිකයන් හා සම්බන්ධ ඥානය ද අපිරිසිදු වූ තෙල්, පහන් වැටි හා පහන් තැටි නිසා ඇතිවන පහන් සිළුවෙහි ආලෝකය මෙන් අපිරිසිදු වේ. වස්තූන් පිරිසිදු වූ විට උපදින ඥානය ද පිරිසිදු තෙල් ආදිය නිසා ලැබෙන පහන් ආලෝකය මෙන් පිරිසිදු වේ. එබැවින් 'වස්තුව පිරිසිදු කිරීම ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීමට හේතු වේ' යැයි වදාරන ලදී.

Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, itarāni mandāni, tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ, satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti. Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā, yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabbaṃ. Vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ na sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ. Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatrāpi soṇattherassa vatthu dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.

ඉන්ද්‍රිය සමත්ත පටිපාදනා යනු ශ්‍රද්ධා ආදී ඉන්ද්‍රියයන් සමබරව පවත්වා ගැනීමයි. යම් හෙයකින් යෝගියෙකුගේ ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය බලවත් වී සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් දුර්වල වුවහොත්, එවිට වීර්යයට ප්‍රග්‍රහණ කෘත්‍යය ද, සතියට එළඹ සිටීමේ කෘත්‍යය ද, සමාධියට අවික්ඛේප කෘත්‍යය ද, ප්‍රඥාවට දැකීමේ කෘත්‍යය ද නිසි පරිදි සිදු කළ නොහැකි වේ. එබැවින් ධර්ම ස්වභාවය මෙනෙහි කිරීමෙන් හෝ අධික වූ ශ්‍රද්ධාව ඇති කළ ආකාරයට වඩා වෙනස් ආකාරයකින් කටයුතු කිරීමෙන් එය අඩු කර ගත යුතුය. මෙහිදී වක්කලී තෙරුන්ගේ වස්තුව නිදසුනකි. යම් හෙයකින් වීර්ය ඉන්ද්‍රිය බලවත් වුවහොත් ශ්‍රද්ධාවට අධිමොක්ඛ කෘත්‍යය ද, සෙසු ඉන්ද්‍රියයන්ට තමන්ගේ කෘත්‍යයන් ද නිසි පරිදි සිදු කළ නොහැකි වේ. එවිට පස්සද්ධිය ආදී ධර්මයන් වැඩීමෙන් එම වීර්යය අඩු කර ගත යුතුය. ඒ සඳහා සෝණ තෙරුන්ගේ වස්තුව නිදසුනක් ලෙස දැක්විය හැකිය. මෙලෙස සෙසු ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් එකක් පමණක් බලවත් වූ විට අන්‍ය ඉන්ද්‍රියයන්ට ස්වකීය කෘත්‍යයන්හි අසමත් වන බව දත යුතුය.

Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño mudhappasanno hoti, avatthusmiṃ pasīdati. Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati, bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Cittuppādamatteneva kusalaṃ hotīti atidhāvitvā dānādīni akaronto niraye uppajjati. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati. Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati. Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati, vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ [Pg.378] na labhati. Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti.

විශේෂයෙන්ම මෙහිදී ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව අතර ද, සමාධිය හා වීර්යය අතර ද සමබරතාව පැසසුමට ලක් වේ. ප්‍රඥාව මදව ශ්‍රද්ධාව පමණක් බලවත් වූ විට තැන්පත් නොවූ (අඥාන) ප්‍රසාදයක් ඇති වේ; ඔහු නොපැහැදිය යුතු තැන්හි පැහැදෙයි. ශ්‍රද්ධාව මදව ප්‍රඥාව බලවත් වූ විට ඔහු කෛරාටික පක්ෂයට නැඹුරු වෙයි; එය වැරදි ඖෂධයක් නිසා ඇති වූ සුව කළ නොහැකි රෝගයක් වැනිය. සිත උපදවා ගැනීමෙන් පමණක් කුසල් වේ යැයි අන්තයට ගොස් දාන මානාදී පින්කම් නොකොට ඔහු නිරයෙහි උපදියි. ශ්‍රද්ධා-ප්‍රඥා දෙකම සමාන වූ විට පැහැදිය යුතු වස්තුවෙහිම පැහැදෙයි. සමාධිය බලවත් වී වීර්යය මද වූ විට කොසජ්ජය (අලස බව) ඇති වේ. වීර්යය බලවත් වී සමාධිය මද වූ විට උද්ධච්චය (නොසන්සුන් බව) ඇති වේ. නමුත් වීර්යය හා එක් වූ සමාධිය අලස බවට පත් නොවේ; සමාධිය හා එක් වූ වීර්යය නොසන්සුන් බවට පත් නොවේ. එබැවින් ඒ දෙකම සමබරව තබා ගත යුතුය. දෙකෙහිම සමබරතාවය ඇති විට අර්පණා සමාධිය ඇති වේ.

Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati. Evañhi so lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpuṇāti. Ubhinnaṃ pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato, kosajjapakkhikena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati. Tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu, sabbakammikaamacco viya ca, sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā. Tenāha – ‘‘sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā, kiṃ kāraṇā? Cittañhi satipaṭisaraṇaṃ, ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati, na vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī’’ ti. Duppaññapuggalaparivajjanā nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṃ dummedhapuggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. Paññavantapuggalasevanā nāma samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā. Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatā. Evaṃ uppannassa pannassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.

තවද සමාධිය වඩන යෝගියාට බලවත් ශ්‍රද්ධාව ද සුදුසුය; එවිට ඔහු විශ්වාසයෙන් යුතුව අර්පණාවට පැමිණෙයි. සමාධි හා ප්‍රඥා අතරින් සමාධිය වඩන්නාට ඒකාග්‍රතාව බලවත් වීම සුදුසුය. එවිට ඔහු අර්පණාවට පැමිණෙයි. විපස්සනා වඩන්නාට ප්‍රඥාව බලවත් වීම සුදුසුය; එවිට ඔහු ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයට (අනිච්චාදී ලක්ෂණ අවබෝධයට) පැමිණෙයි. එසේ වුවද දෙකෙහිම සමබරතාව ඇති විට ද අර්පණාව ඇති වේ. සතිය (සිහිය) නම් සෑම තැනකදීම බලවත් වීම සුදුසුය. සතිය විසින් සිතෙහි ඇතිවන උද්ධච්චය හා කොසජ්ජය යන පක්ෂ දෙකෙන්ම සිත ආරක්ෂා කරයි. එබැවින් සියලු ව්‍යංජනයන්ට ලුණු අවශ්‍ය වන්නාක් මෙන් ද, රජුගේ සියලු කටයුතුවලට දක්ෂ ඇමතිවරයකු අවශ්‍ය වන්නාක් මෙන් ද සතිය සෑම තැනකදීම අවශ්‍ය වේ. එබැවින් 'සතිය සෑම තැනකටම අවශ්‍ය බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක' යැයි කියන ලදී. මන්දයත් සිත සතිය පිහිට කොට ඇත්තේය, සතිය ආරක්ෂාව පිණිස පවතින්නේය. සතියෙන් තොරව සිත පාලනය කිරීමක් හෝ මෙහෙයවීමක් කළ නොහැක. 'මෝඩ පුද්ගලයන්ගෙන් දුරු වීම' යනු ස්කන්ධ ආදී ප්‍රභේදයන්හි ගැඹුරු දැනුමක් නැති පුද්ගලයන් ඇසුරෙන් ඉවත් වීමයි. 'ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම' යනු පනස් ආකාරයකින් උදයව්‍යය ඥානය වඩන පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමයි. 'ගැඹුරු ඥාන හැසිරීම් මෙනෙහි කිරීම' යනු ගැඹුරු වූ ස්කන්ධ ආදී ධර්මයන් කෙරෙහි පවතින ගැඹුරු ප්‍රඥාවෙන් යුතුව කරුණු විමසීමයි. 'ඒ කෙරෙහි නැඹුරු වූ සිත් ඇති බව' යනු ඉරියව් පවත්වන සෑම විටකම ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීම සඳහාම නැඹුරු වූ සිතක් ඇති බවයි. මෙලෙස උපන්නා වූ ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගය ඔස්සේ භාවනාව පරිපූර්ණත්වයට පමුණුවන බව ඔහු දැනගනියි.

Vīriyasambojjhaṅgassa ‘‘atthi, bhikkhave, ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti.

වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී: 'මහණෙනි, ආරම්භ ධාතුව (වීර්යය ඇරඹීම), නික්කම ධාතුව (අලසකමෙන් බැහැර වීම) හා පරක්කම ධාතුව (උසස් ලෙස වීර්යය කිරීම) පවතී. එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව පැවැත්වීම, නූපන් වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීමටත්, උපන් වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට, විශාල වීමට හා භාවනාවෙන් පරිපූර්ණ වීමටත් හේතු වේ.' මෙලෙස වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදී.

Apica ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti apāyabhayapaccavekkhaṇatā ānisaṃsadassāvitā gamanavīthipaccavekkhaṇatā piṇḍapātāpacāyanatā dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā satthumahattapaccavekkhaṇatā jātimahattapaccavekkhaṇatā sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā kusītapuggalaparivajjanatā āraddhavīriyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti.

තවද, වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීම සඳහා කරුණු එකොළොසක් හේතු වේ. එනම්: අපාය භය මෙනෙහි කිරීම, වීර්යයේ ආනිසංස දැකීම, බුද්ධාදී උතුමන් ගමන් ගත් මඟ මෙනෙහි කිරීම, පිණ්ඩපාත දානයට ගරු කිරීම (ප්‍රතිඋපකාර සැලකීම), තමා ලැබූ උතුම් ශාසන දායාදයේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කිරීම, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කිරීම, ජාතියේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කිරීම, සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කිරීම, අලස පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, ආරද්ධ වීර්යය ඇති (වීර්යවන්ත) පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ ඒ කෙරෙහිම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බව යන මේවාය.

Tattha [Pg.379] nirayesu pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāya mahādukkhānubhavanakālepi, tiracchānayoniyaṃ jālakhipanakumīnādīhi gahitakālepi, pājanakaṇṭakādippahāratunnassa sakaṭavahanādikālepi, pettivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṃ buddhantarampi khuppipāsāhi āturībhūtakālepi, kālakañcikaasuresu saṭṭhihatthaasītihatthappamāṇena aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā vīriyasambojjhaṅgaṃ uppādetuṃ, ayameva te bhikkhu kālo vīriyakaraṇāyāti evaṃ apāyabhayaṃ paccavekkhantassāpi vīriyasambojjhaṅgo uppajjati.

එහිදී, නිරයෙහි පංචවිධ බන්ධන ආදී කර්ම කරණාවන්ගෙන් පටන් ගෙන මහා දුක් අනුභව කරන කාලයෙහි ද, තිරිසන් යෝනියෙහි දැල් හා මළ පුඩු ආදියෙන් අසුවන කාලයෙහි ද, කෙවිටි හා කටු ආදියෙන් පහර කමින් කරත්ත ඇදීම ආදිය කරන කාලයෙහි ද, ප්‍රේත ලෝකයෙහි වසර දහස් ගණන් හෝ බුද්ධාන්තරයක් මුළුල්ලෙහි සාපිපාසාවෙන් පීඩා විඳින කාලයෙහි ද, කාලකංජික අසුරයන් අතර රියන් හැටක් අසූවක් පමණ උසැති ඇට හා සම පමණක් ඉතිරි වූ ශරීර ඇතිව අව් සුළං ආදියෙන් දුක් විඳින කාලයෙහි ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගත නොහැකිය. "මහණ, වීර්යය වැඩීමට සුදුසුම කාලය මෙයමය" යි මෙසේ අපාය භය මෙනෙහි කරන තැනැත්තාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදියි.

Na sakkā kusītena navalokuttaradhammaṃ laddhuṃ, āraddhavīriyeneva sakkā ayamānisaṃso vīriyassāti evaṃ ānisaṃsadassāvinopi uppajjati. Sabbabuddhapaccekabuddhamahāsāvakehi te gatamaggo gantabbo, so ca na sakkā kusītena gantunti evaṃ gamanavīthiṃ paccavekkhantassāpi uppajjati. Ye taṃ piṇḍapātādīhi upaṭṭhahanti, ime te manussā neva ñātakā, na dāsakammakarā, nāpi taṃ nissāya jīvissāmāti te paṇītāni cīvarādīni denti. Atha kho attano kārānaṃ mahapphalataṃ paccāsīsamānā denti. Satthārāpi ‘‘ayaṃ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhībahulo sukhaṃ viharissatī’’ti na evaṃ sampassatā tuyhaṃ paccayā anuññātā. Atha kho ‘‘ayaṃ ime paribhuñjamāno samaṇadhammaṃ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī’’ti te paccayā anuññātā, so dāni tvaṃ kusīto viharanto na taṃ piṇḍaṃ apacāyissati. Āraddhavīriyasseva hi piṇḍapātāpacāyanaṃ nāma hotīti evaṃ piṇḍapātāpacāyanaṃ paccavekkhantassāpi uppajjati ayyamittattherassa viya.

අලසයකුට නවලෝකෝත්තර ධර්මය ලබා ගත නොහැකිය, එය ලබා ගත හැක්කේ ආරද්ධ වීර්යය ඇත්තෙකුට පමණි, මෙය වීර්යයේ ආනිසංසය යැයි මෙසේ ආනිසංස දක්නා තැනැත්තාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදියි. සියලු බුදුන්, පසේබුදුන් හා මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ගමන් ගත් ඒ මාවතේම ඔබ ද යා යුතුය, අලසයකුට ඒ මඟ යා නොහැකියයි මෙසේ ගමන් මඟ මෙනෙහි කරන්නාට ද එය උපදියි. ඔබට පිණ්ඩපාතාදියෙන් උපස්ථාන කරන මේ මිනිසුන් ඔබේ නෑයන් නොවේ, දාස කම්කරුවන්ද නොවේ. ඔවුන් ඔබට ප්‍රණීත සිවුරු ආදිය දෙන්නේ ඔබ නිසා ජීවත් වීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් ද නොවේ. වැදින්ම ඔවුන් දෙන්නේ තමන් කරන පින්කම්වල මහානිසංස බලාපොරොත්තුවෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ වුවද "මොහු මේ ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කර ශරීරය ශක්තිමත් කරගෙන සුවසේ වසනු ඇතැයි" සිතා ඔබට ප්‍රත්‍යයන් අනුදැන වදාළේ නැත. වැදින්ම "මොහු මේවා පරිභෝජනය කරමින් ශ්‍රමණ ධර්මය පුරා වට්ට දුකින් මිදෙනු ඇතැයි" යන අදහසින් ප්‍රත්‍යයන් අනුදැන වදාළ සේක. එසේ හෙයින් දැන් ඔබ අලසව වසන්නේ නම් ඒ පිණ්ඩපාතයට නිසි ගෞරවයක් (ප්‍රතිඋපකාරයක්) නොවේ. ආරද්ධ වීර්යය ඇත්තාම පිණ්ඩපාතයට ගරු කරන්නෙක් වන්නේයයි මෙසේ පිණ්ඩපාත ගෞරවය මෙනෙහි කරන තැනැත්තාට ද අය්‍යමිත්ත තෙරුන්ට මෙන් වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදියි.

Thero kira kassakaleṇe nāma paṭivasati. Tassa ca gocaragāme ekā mahāupāsikā theraṃ puttaṃ katvā paṭijaggati. Sā ekadivasaṃ araññaṃ gacchantī dhītaraṃ āha – ‘‘amma, asukasmiṃ ṭhāne purāṇataṇḍulā, asukasmiṃ sappi, asukasmiṃ khīraṃ, asukasmiṃ phāṇitaṃ, tava bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṃ pacitvā khīrasappiphāṇitehi saddhiṃ dehi, tvañca bhuñjeyyāsi. Ahaṃ pana hiyyo pakkapārivāsikabhattaṃ kañjiyena bhuttāmhī’’ti. Divā kiṃ bhuñjissasi ammā,ti? Sākapaṇṇaṃ pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṃ pacitvā ṭhapehi ammā,ti.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ කස්සක ලෙනෙහි වැඩසිටියහ. උන්වහන්සේට ගොදුරු ගමෙහි එක් මහා උපාසිකාවක් පුතෙකුට මෙන් සලකා උපස්ථාන කළාය. දිනක් ඇය වනයට යමින් තම දියණියට මෙසේ කීවාය: "දුවේ, අසවල් තැන පැරණි සහල් ඇත, අසවල් තැන ගිතෙල් ඇත, අසවල් තැන කිරි ඇත, අසවල් තැන උක් හකුරු ඇත. ඔබේ සහෝදර අය්‍යමිත්ත තෙරුන් වැඩම කළ විට බත් පිස කිරි, ගිතෙල් හා හකුරු සමඟ පූජා කරන්න. ඔබත් අනුභව කරන්න. මම නම් ඊයේ ඉතිරි වූ බත් කාඩි හොදි සමඟ අනුභව කළෙමි." "අම්මේ, දහවල් කාලයට කුමක් අනුභව කරන්නේද?" යි ඇසූ විට, "දුවේ, පලා කොළ ටිකක් දමා කුඩු සහල්වලින් ඇඹුල් කැඳක් පිස තබන්න" යි ඇය කීවාය.

Thero [Pg.380] cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharantova taṃ saddaṃ sutvā attānaṃ ovadi ‘‘mahāupāsikā kira kañjiyena pārivāsikabhattaṃ bhuñji, divāpi kaṇapaṇṇambilayāguṃ bhuñjissati, tuyhaṃ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati, taṃ nissāya kho panesā neva khettaṃ na vatthuṃ na bhattaṃ na vatthaṃ paccāsīsati, tisso pana sampattiyo patthayamānā deti, tvaṃ etissā tā sampattiyo dātuṃ sakkhissasi, na sakkhissasīti, ayaṃ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na sakkā gaṇhitu’’nti pattaṃ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṃ muñcitvā nivattitvā kassakaleṇameva gantvā pattaṃ heṭṭhāmañce cīvaraṃ cīvaravaṃse ṭhapetvā ‘‘arahattaṃ apāpuṇitvā na nikkhamissāmī’’ti vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā nisīdi. Dīgharattaṃ appamatto hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṃ patvā vikasamānamiva padumaṃ mahākhīṇāsavo sitaṃ karontova nisīdi. Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā devatā –

තෙරුන් වහන්සේ සිවුරු පොරවා පාත්‍රය ඉවතට ගන්නා විටම ඒ හඬ ඇසී තමාටම මෙසේ අවවාද කර ගත්හ: "මහා උපාසිකාව ඊයේ ඉතිරි වූ බත් කාඩි සමඟ අනුභව කළාය, දහවලටත් කුඩු සහල් හා පලා කොළ දැමූ ඇඹුල් කැඳ බොනු ඇත. නමුත් ඔබ වෙනුවෙන් පැරණි සහල් ආදිය පිළියෙළ කරන්නැයි කියයි. ඇය ඔබ කෙරෙහි බලාපොරොත්තුවෙන් කෙත් වතු, වස්තුව, බත් හෝ වස්ත්‍ර බලාපොරොත්තු නොවේ. ඇය මේ දානය දෙන්නේ සම්පත් තුන (මනුෂ්‍ය, දිව්‍ය, නිවන්) ප්‍රාර්ථනා කරමිනි. ඔබට ඇයට ඒ සම්පත් ලබා දිය හැකිද? ඔබට එය කළ නොහැකිය. මේ පිණ්ඩපාතය රාගයෙන්, ද්වේෂයෙන් හෝ මෝහයෙන් යුක්තව පිළිගත නොහැකිය." මෙසේ තමාට අවවාද කරගෙන පාත්‍රය නැවත උරෙහි බහා, ගැටය මුදා නැවත හැරී ලෙනටම වැඩම කර, පාත්‍රය ඇඳ යටින් ද සිවුර සිවුරු වැලෙහි ද තබා, "රහත් නොවී මෙතැනින් පිටතට නොයමි" යි වීර්යය අධිෂ්ඨාන කරගෙන වැඩසිටියහ. බොහෝ වේලාවක් නොපමාව වාසය කළ ඒ භික්ෂුව විදර්ශනා වඩා දහවල් දානයට පෙරම රහත් බවට පැමිණ, විකසිත පියුමක් මෙන් මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමකව මඳ සිනහවෙන් යුතුව වැඩසිටියහ. ලෙන් දොර රුකෙහි අධිගෘහිත දේවතාවිය මෙසේ කීවාය:

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisā’’ti. –

"පුරිසාජානීය වූ උතුමාණන් වහන්ස, ඔබට නමස්කාර වේවා! පුරුෂෝත්තමයාණන් වහන්ස, ඔබට නමස්කාර වේවා! නිදුකාණන් වහන්ස, යම් ඔබ වහන්සේගේ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී ඇද්ද, ඔබ වහන්සේ දක්ෂිණාවට සුදුසු වන සේක."

Udānaṃ udānetvā ‘‘bhante, piṇḍāya paviṭṭhānaṃ tumhādisānaṃ arahantānaṃ bhikkhaṃ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī’’ti āha. Thero uṭṭhahitvā dvāraṃ vivaritvā kālaṃ olokento ‘‘pātoyevā’’ti ñatvā pattacīvaramādāya gāmaṃ pāvisi.

මෙසේ උදන් අනා, "ස්වාමීනි, පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින්නා වූ ඔබ වහන්සේ වැනි රහතන් වහන්සේලාට දන් දී මේ මහලු ස්ත්‍රීන් දුකින් මිදෙනු ඇත" යි කීවාය. තෙරුන් වහන්සේ නැගිට දොර විවෘත කර වෙලාව බලා "තවම වේලාසන ඇතැයි" දැනගෙන පා සිවුරු ගෙන ගමට වැඩම කළහ.

Dārikāpi bhattaṃ sampādetvā ‘‘idāni me bhātā āgamissati, idāni āgamissatī’’ti dvāraṃ olokayamānā nisīdi. Sā there gharadvāraṃ sampatte pattaṃ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi. Thero ‘‘sukhaṃ hotū’’ti anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sāpi taṃ olokayamānā aṭṭhāsi. Therassa hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi, vippasannāni indriyāni, mukhaṃ bandhanā pavuttatālapakkaṃ viya ativiya virocittha.

දැරිය ද බත් පිළියෙළ කර "දැන් මගේ සහෝදරයන් වහන්සේ වඩිනු ඇත, දැන් වඩිනු ඇතැයි" දොර දෙස බලමින් සිටියාය. තෙරුන් වහන්සේ ගෙදර දොරකඩට වැඩම කළ විට ඈ පාත්‍රය ගෙන ගිතෙල් හා හකුරු මිශ්‍ර කළ කිරි බතින් පුරවා උන්වහන්සේගේ අතෙහි තැබුවාය. තෙරුන් වහන්සේ "සුවපත් වේවා" යි අනුමෝදනාව කර වැඩම කළහ. ඈ ද උන්වහන්සේ දෙස බලාගෙනම සිටියාය. එකල තෙරුන් වහන්සේගේ ශරීර වර්ණය ඉතා පිරිසිදු විය, ඉන්ද්‍රියයන් ප්‍රසන්න විය. මුහුණ නටුවෙන් ගිලිහුණු ඉදුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඉතාමත් බැබළුණි.

Mahāupāsikā araññā āgantvā ‘‘kiṃ, amma, bhātiko te āgato’’ti pucchi. Sā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Upāsikā ‘‘ajja [Pg.381] mama puttassa pabbajitakiccaṃ matthakaṃ patta’’nti ñatvā ‘‘abhiramati te, amma, bhātā buddhasāsane, na ukkaṇṭhatī’’ti āha.

මහා උපාසිකාව වනයෙන් පැමිණ "දුවේ, ඔබේ සහෝදරයන් වහන්සේ වැඩම කළාද?" යි ඇසුවාය. ඕ තොමෝ ඒ සියලු පුවත පැවසුවාය. උපාසිකාව "අද මගේ පුතාගේ මහණකමෙහි කටයුත්ත අවසානයට පැමිණ ඇතැයි" දැනගෙන, "දුවේ, ඔබේ සහෝදරයා බුද්ධ ශාසනයෙහි ඉතා ඇලී වසයි, කලකිරීමක් නැතැයි" කීවාය.

Mahantaṃ kho panetaṃ satthudāyajjaṃ yadidaṃ satta ariyadhanāni nāma, taṃ na sakkā kusītena gahetuṃ. Yathā hi vippaṭipannaṃ puttaṃ mātāpitaro ‘‘ayaṃ amhākaṃ aputto’’ti paribāhiraṃ karonti, so tesaṃ accayena dāyajjaṃ na labhati, evaṃ kusītopi idaṃ ariyadhanadāyajjaṃ na labhati, āraddhavīriyova labhatīti dāyajjamahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.

සප්ත ආර්ය ධනයන් ලෙස හඳුන්වනු ලබන ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මෙම දායාදය ඉතා ශ්‍රේෂ්ඨය. එය කම්මැලි පුද්ගලයෙකුට ලබාගත නොහැකිය. මක්නිසාද යත්, වැරදි ලෙස හැසිරෙන පුත්‍රයෙකුට ඔහුගේ දෙමාපියන් 'මොහු අපේ පුත්‍රයෙක් නොවේ' යයි පවසා පවුලෙන් බැහැර කරන්නාක් මෙනි. එම පුත්‍රයා දෙමාපියන්ගේ ඇවෑමෙන් දායාද ලබා නොගනී. එසේම, කම්මැලි පුද්ගලයා ද මෙම ආර්ය ධන දායාදය නොලබයි. වීර්යවන්ත පුද්ගලයා පමණක් එය ලබයි. මෙසේ දායාදයේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කරන්නාට ද (වීර්යය) උපදියි.

Mahā kho pana te satthā, satthuno hi te mātukucchismiṃ paṭisandhigaṇhanakālepi abhinikkhamanepi abhisambodhiyampi dhammacakkappavattanayamakapāṭihāriyadevorohanaāyusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi dasasahassilokadhātu akampittha, yuttaṃ nu te evarūpassa satthu sāsane pabbajitvā kusītena bhavitunti evaṃ satthumahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.

ඔබේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨය. සැබවින්ම ඔබේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳගත් අවස්ථාවෙහි ද, අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ අවස්ථාවෙහි ද, බුද්ධත්වයට පත් වූ අවස්ථාවෙහි ද, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කළ අවස්ථාවෙහි ද, යමාමහ පෙළහර පෑ අවස්ථාවෙහි ද, තව්තිසා දෙව්ලොවින් වැඩම කළ අවස්ථාවෙහි ද, ආයු සංස්කාරය අත්හළ අවස්ථාවෙහි ද සහ පිරිනිවන් පෑ අවස්ථාවෙහි ද දස දහසක් ලෝකධාතුව කම්පා විය. එවැනි ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී කම්මැලි පුද්ගලයෙකු වීම ඔබට සුදුසු ද? මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කරන්නාට ද (වීර්යය) උපදියි.

Jātiyāpi tvaṃ idāni na lāmakajātiko, asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā āgataukkākarājavaṃse jātosi, suddhodanamahārājassa ca mahāmāyādeviyā ca nattā, rāhulabhaddassa kaniṭṭho, tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na yuttaṃ kusītena viharitunti evaṃ jātimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.

ඔබ දැන් ජාතියෙන් ද පහත් අයෙක් නොවේ. අකලංක වූ මහා සම්මත පරම්පරාවෙන් පැවත එන ඔක්කාක රාජ වංශයෙහි උපන් කෙනෙකි. ඔබ සුද්ධෝදන මහාරාජයාණන්ගේ සහ මහාමායා දේවියගේ මුණුපුරෙකි; රාහුල භද්‍රයන්ගේ සොහොයුරෙකි (ධර්ම දායාදයෙන්). මෙවන් වූ ජිනපුත්‍රයෙකු වී කම්මැලිකමින් වාසය කිරීම ඔබට නුසුදුසුය. මෙසේ ජාතියේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කරන්නාට ද (වීර්යය) උපදියි.

Sāriputtamahāmoggallānā ceva asīti ca mahāsāvakā vīriyeneva lokuttaradhammaṃ paṭivijjhiṃsu, tvaṃ etesaṃ sabrahmacārīnaṃ maggaṃ paṭipajjasi, na paṭipajjasīti evaṃ sabrahmacārimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.

සැරියුත් මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේලා මෙන්ම අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා වීර්යයෙන්ම ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කළහ. ඔබ ඒ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාගේ මඟ අනුගමනය කරන්නේ ද, නැද්ද? මෙසේ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කරන්නාට ද (වීර්යය) උපදියි.

Kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise vissaṭṭhakāyikacetasikavīriye kusītapuggale parivajjantassāpi āraddhavīriye pahitatte puggale sevantassāpi ṭhānanisajjādīsu vīriyuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.

කුස පුරවාගෙන නිදා සිටින පිඹුරෙකු වැනි වූ, කායික හා චෛතසික වීර්යය අත්හළ කම්මැලි පුද්ගලයන් මඟහැරීමෙන් ද, වීර්යවන්ත වූ, නිවනට යොමු වූ සිත් ඇති උතුමන් ඇසුරු කිරීමෙන් ද, සිටගෙන සිටින විට හෝ හිඳගෙන සිටින විට වීර්යය උපදවා ගැනීම සඳහාම යොමු වූ සිතක් ඇති කර ගැනීමෙන් ද (වීර්යය) උපදියි. මෙසේ උපන් එම වීර්යය අර්හත් මාර්ගය ඔස්සේ භාවනාව සම්පූර්ණ කිරීමට හේතු වන බව ඔහු දැනගනී.

Pītisambojjhaṅgassa ‘‘atthi, bhikkhave, pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti[Pg.382]. Tattha pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma. Tassā uppādakamanasikāro yonisomanasikāro nāma.

ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය සම්බන්ධයෙන් මෙසේ උපත සිදු වේ: 'මහණෙනි, ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය ඇතිවීමට හේතු වන ධර්මයන් ඇත. එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව යෙදීම නූපන් ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීමටත්, උපන් ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට, පැතිරීමට හා භාවනාව සම්පූර්ණ වීමටත් හේතු වේ.' එහිදී පූර්ව ප්‍රීතියම ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගයට පාදක වන ධර්මයන් වේ. එය උපදවන්නා වූ මනසිකාරය යෝනිසෝ මනසිකාරය නම් වේ.

Apica ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti buddhānussati, dhamma, saṅgha, sīla, cāga, devatānussati upasamānussati lūkhapuggalaparivajjanatā siniddhapuggalasevanatā pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti. Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjati, dhammasaṅghaguṇe anussarantassāpi, dīgharattaṃ akhaṇḍaṃ katvā rakkhitaṃ catupārisuddhisīlaṃ paccavekkhantassāpi, gihinopi dasasīlaṃ pañcasīlaṃ pañcavekkhantassāpi, dubbhikkhabhayādīsu paṇītabhojanaṃ sabrahmacārīnaṃ datvā ‘‘evaṃ nāma adamhā’’ti cāgaṃ paccavekkhantassāpi, gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṃ dinnadānaṃ paccavekkhantassāpi, yehi guṇehi samannāgatā devatā devattaṃ pattā, tathārūpānaṃ guṇānaṃ attani atthitaṃ paccavekkhantassāpi, samāpattiyā vikkhambhitā kilesā saṭṭhipi sattatipi vassāni na samudācarantīti paccavekkhantassāpi, cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭhe rajasadise lūkhapuggale parivajjantassāpi, buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi, ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīyasuttante paccavekkhantassāpi, ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.

තවද කරුණු එකොළොසක් ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීමට හේතු වේ: එනම් බුද්ධානුස්සතිය, ධම්මානුස්සතිය, සංඝානුස්සතිය, සීලානුස්සතිය, චාගානුස්සතිය, දේවතානුස්සතිය, උපසමානුස්සතිය, රළු (ශ්‍රද්ධාවෙන් තොර) පුද්ගලයන් මඟහැරීම, ප්‍රියශීලී (ශ්‍රද්ධාවන්ත) පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, ප්‍රසාදය දනවන සූත්‍ර දේශනා මෙනෙහි කිරීම සහ ඒ සඳහා සිත යොමු කිරීමයි. බුදුගුණයන් මෙනෙහි කරන්නාට උපචාර සමාධිය දක්වා මුළු ශරීරය පුරා පැතිර යන ප්‍රීතිය උපදියි. දහම් ගුණ හා සඟ ගුණ මෙනෙහි කරන්නාට ද, දීර්ඝ කාලයක් අඛණ්ඩව සුරැකි චතුපාරිශුද්ධි සීලය මෙනෙහි කරන්නාට ද, ගිහියෙකු නම් තම දස සීලය හෝ පංච සීලය මෙනෙහි කරන්නාට ද, දුර්භික්ෂ කාලවලදී සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට ප්‍රණීත දානයන් පූජා කර 'අපි මෙවන් දානයක් දුන්නෙමු' යයි තම ත්‍යාගශීලී බව මෙනෙහි කරන්නාට ද, ගිහියෙකු වුව ද සිල්වතුන්ට දුන් දානය මෙනෙහි කරන්නාට ද, යම් ගුණයන් නිසා දෙවියන් දෙව්ලොව උපන්නේ ද එම ගුණ තමා තුළ ද ඇති බව මෙනෙහි කරන්නාට ද, සමාපත්තියෙන් යටපත් කළ කෙලෙස් වසර හැටක් හැත්තෑවක් වුව ද මතු නොවන බව මෙනෙහි කරන්නාට ද, තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදීමක් නැති රළු පුද්ගලයන් මඟහැරීමෙන් ද, තෙරුවන් කෙරෙහි දැඩි පැහැදීමක් ඇති මෘදු සිත් ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමෙන් ද, තෙරුවන් ගුණ ප්‍රකාශ වන ප්‍රසාදය දනවන සූත්‍ර දේශනා මෙනෙහි කිරීමෙන් ද, සියලු ඉරියව්වලදී ප්‍රීතිය උපදවා ගැනීමට නැඹුරු වූ සිතක් ඇති කර ගැනීමෙන් ද (ප්‍රීතිය) උපදියි. මෙසේ උපන් එම ප්‍රීතිය අර්හත් මාර්ගය ඔස්සේ භාවනාව සම්පූර්ණ කිරීමට හේතු වන බව ඔහු දැනගනී.

Passaddhisambojjhaṅgassa ‘‘atthi, bhikkhave, kāyapassaddhi cittapassaddhi, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti.

පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය සම්බන්ධයෙන් මෙසේ උපත සිදු වේ: 'මහණෙනි, කාය පස්සද්ධිය හා චිත්ත පස්සද්ධිය ඇත. එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව යෙදීම නූපන් පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීමටත්, උපන් පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට හා භාවනාව සම්පූර්ණ වීමටත් හේතු වේ.'

Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paṇītabhojanasevanatā utusukhasevanatā iriyāpathasukhasevanatā majjhattapayogatā sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā passaddhakāyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Paṇītañhi siniddhaṃ sappāyabhojanaṃ bhuñjantassāpi, sītuṇhesu ca utūsu ṭhānādīsu ca iriyāpathesu sappāyautuñca iriyāpathañca sevantassāpi [Pg.383] passaddhi uppajjati. Yo pana mahāpurisajātiko sabbautuiriyāpathakkhamo hoti, na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi, tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge sevantassa uppajjati. Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca kammassakatāpaccavekkhaṇā. Iminā majjhattapayogena uppajjati. Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṃ viheṭhayamāno vicarati, evarūpaṃ sāraddhakāyaṃ puggalaṃ parivajjantassāpi, saṃyatapādapāṇiṃ passaddhakāyaṃ puggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu passaddhiuppādanatthāya ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.

තවද කරුණු හතක් පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීමට හේතු වේ: ප්‍රණීත ආහාර වැළඳීම, සුවදායී ඍතු ඇසුරු කිරීම, සුවදායී ඉරියව් පැවැත්වීම, මධ්‍යස්ථ බව (කර්මස්සකතා මෙනෙහි කිරීම), කලබලකාරී පුද්ගලයන් මඟහැරීම, සන්සුන් පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ ඒ සඳහා සිත යොමු කිරීමයි. ප්‍රණීත වූ ද තමන්ට ගැලපෙන වූ ද ආහාර වැළඳීමෙන් ද, තමන්ට ගැලපෙන ඍතුව හා ඉරියව්ව ඇසුරු කරන්නාට ද පස්සද්ධිය (සන්සුන් බව) උපදියි. සියලු ඍතු හා ඉරියව් දරාගත හැකි මහා පුරුෂයන් උදෙසා මෙය පවසා නැත; එය අදාළ වන්නේ ගැලපෙන හා නොගැලපෙන දේ ඇති පුද්ගලයන්ටය. මධ්‍යස්ථ බව යනු තමාගේත් අනුන්ගේත් කර්මය ස්වකීය බව මෙනෙහි කිරීමයි. මෙමඟින් පස්සද්ධිය උපදියි. අනුන් පෙළමින් හැසිරෙන කලබලකාරී පුද්ගලයන් මඟහැරීමෙන් ද, සංවර වූත් සන්සුන් වූත් පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමෙන් ද, සියලු ඉරියව්වලදී පස්සද්ධිය උපදවා ගැනීමට නැඹුරු වූ සිතක් ඇති කර ගැනීමෙන් ද (පස්සද්ධිය) උපදියි. මෙසේ උපන් එම පස්සද්ධිය අර්හත් මාර්ගය ඔස්සේ භාවනාව සම්පූර්ණ කිරීමට හේතු වන බව ඔහු දැනගනී.

Samādhisambojjhaṅgassa ‘‘atthi, bhikkhave, samathanimittaṃ abyagganimittaṃ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro, anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti. Tattha samathova samathanimittaṃ avikkhepaṭṭhena ca abyagganimittanti.

සමාධි සම්බොජ්ඣංගය පිළිබඳව මෙසේ සඳහන් වේ: "මහණෙනි, ශමථ නිමිත්ත (සන්සිඳීමේ අරමුණ) හා අව්‍යග්ග නිමිත්ත (නොවිසිරුණු අරමුණ) ඇත්තේය. එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව පැවැත්වීම, නූපන් සමාධි සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීමටත්, උපන් සමාධි සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට, ප්‍රවර්ධනයට හා භාවනාව පූර්ණත්වයට පත් කර ගැනීමටත් හේතු වේ." මෙහිදී ශමථයම 'ශමථ නිමිත්ත' වන අතර, අරමුණෙහි විසිරීමක් නොමැති යන අර්ථයෙන් එය 'අව්‍යග්ග නිමිත්ත' ලෙස ද හැඳින්වේ.

Apica ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti vatthuvisadakiriyatā indriyasamattapaṭipādanatā nimittakusalatā samaye cittassa paggaṇhanatā samaye cittassa niggaṇhanatā samaye sampahaṃsanatā samaye ajjhupekkhanatā asamāhitapuggalaparivajjanatā samāhitapuggalasevanatā jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti. Tattha vatthuvisadakiriyatā ca indriyasamattapaṭipādanatā ca vuttanayeneva veditabbā.

තවද, කරුණු එකොළොස් ක් සමාධි සම්බොජ්ඣංගය ඉපදවීමට හේතු වේ. එනම්: (1) වත්ථු විසදකිරියතා (අභ්‍යන්තර හා බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු කිරීම), (2) ඉන්ද්‍රිය සමත්ත පටිපාදනතා (ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් සමබරව පැවැත්වීම), (3) නිමිත්ත කුසලතා (සමාධි අරමුණෙහි දක්ෂ බව), (4) සුදුසු කල්හි සිත ප්‍රග්‍රහණය (ධෛර්යවත්) කිරීම, (5) සුදුසු කල්හි සිත නිග්‍රහණය (මැඩපැවැත්වීම) කිරීම, (6) සුදුසු කල්හි සිත සතුටු කිරීම (සම්පහංසනය), (7) සුදුසු කල්හි උපේක්ෂාවෙන් බැලීම, (8) සමාධියක් නැති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, (9) සමාධිමත් පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, (10) ධ්‍යාන හා විමොක්ඛයන් මෙනෙහි කිරීම, (11) ඒ සඳහාම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බව යනාදියයි. මෙහි වස්තූන් පිරිසිදු කිරීම හා ඉන්ද්‍රියයන් සමබර කිරීම කලින් සඳහන් කළ පරිදිම දත යුතුය.

Nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā. Samaye cittassa paggaṇhanatāti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggaṇhanaṃ. Samaye cittassa paggaṇhanatāti yasmiṃ samaye āraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggaṇhanaṃ. Samaye sampahaṃsanatāti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ hoti, tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti[Pg.384]. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jāti jarā byādhi maraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṃ janeti, ayaṃ vuccati ‘‘samaye sampahaṃsanatā’’ti.

නිමිත්ත කුසලතා යනු කසිණ නිමිත්ත උගෙනීමෙහි ඇති දක්ෂතාවයි. සුදුසු කල්හි සිත ප්‍රග්‍රහණය කිරීම යනු, ඉතා ලිහිල් වූ වීර්යය ආදිය නිසා සිත හැකිළී ගිය (ලීන) අවස්ථාවක, ධම්මවිචය, වීර්යය සහ පීති යන සම්බොජ්ඣංග මතු කිරීමෙන් එම සිත ඔසවා තැබීමයි. සුදුසු කල්හි සිත නිග්‍රහණය කිරීම යනු, අධික වීර්යය ආදිය නිසා සිත විසිරුණු (උද්ධත) අවස්ථාවක, පස්සද්ධි, සමාධි සහ උපේක්ෂා යන සම්බොජ්ඣංග මතු කිරීමෙන් එම සිත මැඩපැවැත්වීමයි. සුදුසු කල්හි සිත සතුටු කිරීම යනු, ප්‍රඥා ප්‍රයෝගයේ දුර්වල බව හෝ ශාන්ත සුඛයක් නොලැබීම නිසා සිතෙහි ප්‍රීතියක් නැති වූ විට, අට වැදෑරුම් සංවේග වස්තූන් මෙනෙහි කිරීමෙන් සිත සංවේගයට පත් කිරීමයි. ජාතිය, ජරාව, ව්‍යාධිය, මරණය යන කරුණු සතර ද, පස්වැන්න වූ අපාය දුක ද, අතීත සංසාර මූලික දුක ද, අනාගත සංසාර මූලික දුක ද, වර්තමානයෙහි ආහාර සෙවීම් මූලික දුක ද යන මේවා අට වැදෑරුම් සංවේග වස්තූහු වෙති. තවද, රත්නත්‍රයේ ගුණ මෙනෙහි කිරීමෙන් ප්‍රසාදය උපදවයි; මෙය 'සමයෙහි සිත සතුටු කිරීම' යැයි කියනු ලැබේ.

Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṃ samaye sammāpaṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati, sārathi viya samappavattesu assesu. Ayaṃ vuccati – ‘‘samaye ajjhupekkhanatā’’ti. Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma upacāraṃ vā appanaṃ vā appattānaṃ vikkhittacittānaṃ puggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. Samāhitapuggalasevanā nāma upacārena vā appanāya vā samāhitacittānaṃ sevanā bhajanā payirupāsanā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu samādhiuppādanatthaṃyeva ninnapoṇapabbhāracittatā. Evañhi paṭipajjato esa uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.

සුදුසු කල්හි උපේක්ෂාවෙන් සිටීම යනු, නිවැරදි පිළිවෙත නිසා සිත හැකිළීමෙන්, විසිරීමෙන් හෝ ප්‍රීති රහිත බවෙන් තොරව අරමුණෙහි සමව පවතින විට, දක්ෂ රියැදුරෙක් මැනවින් දිවෙන අශ්වයන් දෙස බලා සිටින්නාක් මෙන්, සිත එසවීමට හෝ මැඩීමට උත්සාහ නොකර උපේක්ෂාවෙන් සිටීමයි. සමාධියක් නැති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම යනු උපචාර හෝ අප්පනා සමාධියක් නැති, විසිරුණු සිත් ඇති පුද්ගලයන්ගෙන් ඈත් වීමයි. සමාධිමත් පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම යනු එවැනි සමාධි ඇති අය සේවනය කිරීමයි. ඒ සඳහාම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බව යනු සිටගෙන හෝ වාඩි වී සිටින ආදී සෑම ඉරියව්වකදීම සමාධිය උපදවා ගැනීම සඳහාම නැඹුරු වූ සිතක් ඇති බවයි. මෙලෙස පිළිපදින්නාට මෙම සම්බොජ්ඣංගය උපදී. එසේ උපන් සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගය මඟින් භාවනාව පූර්ණත්වයට පත්වන බව ඔහු දැනගනී.

Upekkhāsambojjhaṅgassa ‘‘atthi, bhikkhave, upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti. Tattha upekkhāva upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma.

උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය පිළිබඳව මෙසේ සඳහන් වේ: "මහණෙනි, උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගයට හේතු වන ධර්මයන් ඇත්තේය. එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව පැවැත්වීම, නූපන් උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීමටත්, උපන් උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය වඩාත් දියුණු වීමට හා භාවනාව පූර්ණත්වයට පත් කර ගැනීමටත් හේතු වේ." මෙහිදී උපේක්ෂාවම 'උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගයට හේතු වන ධර්ම' ලෙස හැඳින්වේ.

Apica pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Tattha dvīhākārehi sattamajjhattataṃ samuṭṭhāpeti ‘‘tvaṃ attano kammena āgantvā attanova kammena gamissasi, esopi attanova kammena āgantvā attanova kammena gamissati, tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ kammassakatāpaccavekkhaṇena, ‘‘paramatthato sattoyeva natthi, so tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ nissattapaccavekkhaṇena cāti. Dvīhevākārehi saṅkhāramajjhattataṃ samuṭṭhāpeti – ‘‘idaṃ cīvaraṃ anupubbena vaṇṇavikāratañceva jiṇṇabhāvañca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṃ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṃ bhavissati, sace panassa sāmiko [Pg.385] bhaveyya, nāssa evaṃ vinassituṃ dadeyyā’’ti evaṃ assāmikabhāvapaccavekkhaṇena ca, ‘‘anaddhaniyaṃ idaṃ tāvakālika’’nti evaṃ tāvakālikabhāvapaccavekkhaṇena cāti. Yathā ca cīvare, evaṃ pattādīsupi yojanā kātabbā.

තවද, කරුණු පහක් උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය ඉපදවීමට හේතු වේ. එනම්: (1) සත්වයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව, (2) සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව, (3) සත්වයන් හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි ඇලුණු පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, (4) සත්වයන් හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, (5) ඒ සඳහාම නැඹුරු වූ සිතක් ඇති බවයි. මෙහිදී ආකාර දෙකකින් සත්වයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව ඇති කර ගනී: "ඔබ ඔබේ කර්මයෙන් මෙහි පැමිණ ඔබේම කර්මයෙන් යන්නෙහිය, මොහු ද එසේමය, එබැවින් ඔබ කවරෙකු කෙරෙහි ඇලෙන්නෙහිද?" යනුවෙන් කර්මස්සකතා ඥානය මෙනෙහි කිරීමෙන් හා "පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයෙක් නැත, එසේ තිබියදී ඔබ කවරෙකු කෙරෙහි ඇලෙන්නෙහිද?" යනුවෙන් නිස්සත්ත (සත්ව පුද්ගල රහිත බව) මෙනෙහි කිරීමෙනි. සංස්කාරයන් කෙරෙහි ආකාර දෙකකින් මධ්‍යස්ථ බව ඇති කර ගනී: "මේ සිවුර ක්‍රමයෙන් වර්ණය වෙනස් වී, දිරා ගොස්, පාපිස්සක් බවට පත්ව සැරයටි අගින් ඉවත දැමිය යුත්තක් වනු ඇත. මෙයට හිමිකරුවෙක් සිටියේ නම් මෙසේ විනාශ වීමට ඉඩ නොදෙන්නේය" යනුවෙන් අස්වාමික බව මෙනෙහි කිරීමෙන් ද, "මෙය ස්ථිර නැත, තාවකාලික දෙයකි" යනුවෙන් තාවකාලික බව මෙනෙහි කිරීමෙන් ද වේ. සිවුර සම්බන්ධයෙන් යම් සේද, පාත්‍රය ආදී අනෙකුත් පිරිකර සම්බන්ධයෙන් ද එසේම යෙදිය යුතුය.

Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihi vā attano puttadhītādike, pabbajito vā attano antevāsikasamānupajjhāyakādike mamāyati, sahattheneva nesaṃ kesacchedanasūcikammacīvaradhovanarajanapattapacanādīni karoti, muhuttampi apassanto ‘‘asuko sāmaṇero kuhiṃ asuko daharo kuhi’’nti bhantamigo viya ito cito ca oloketi, aññena kesacchedanādīnaṃ atthāya ‘‘muhuttaṃ asukaṃ pesethā’’ti yāciyamānopi ‘‘amhepi taṃ attano kammaṃ na kārema, tumhe naṃ gahetvā kilamessathā’’ti na deti, ayaṃ sattakelāyano nāma.

සත්වයන් හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි ඇලුණු පුද්ගලයන් දුරු කිරීම යනු: ගිහියෙක් නම් තම දූ දරුවන් කෙරෙහි ද, පැවිද්දෙක් නම් තම අතේවාසිකයන් හෝ ශිෂ්‍යයන් කෙරෙහි ද "මගේය" යන හැඟීමෙන් අධික ලෙස බැඳී සිටින පුද්ගලයන්ය. ඔවුහු එම ශිෂ්‍යයන්ගේ හිසකෙස් කැපීම, මැහීම් කටයුතු, සිවුරු සේදීම, පඬු පෙවීම, පාත්‍ර පිළිස්සීම ආදිය සියතින්ම කරති. මොහොතක්වත් ඔවුන් නොදැක්කොත් කලබල වූ මුවෙකු මෙන් එහා මෙහා බලමින් සොයති. වෙනත් අයෙක් උදව්වක් සඳහා ඔවුන් ඉල්ලා සිටියහොත්, "අපිවත් ඔවුන්ගෙන් වැඩක් ගන්නේ නැත, ඔබලා ඔවුන් රැගෙන ගොස් වෙහෙසට පත් කරනු ඇත" යැයි පවසා ඔවුන්ව නොයවති. මොහු 'සත්ත කෙලායන' (සත්වයන් කෙරෙහි අසීමිතව ඇලුණු) පුද්ගලයා ලෙස හැඳින්වේ.

Yo pana cīvarapattathālakakattarayaṭṭhiādīni mamāyati, aññassa hatthena parāmasitumpi na deti, tāvakālikaṃ yācito ‘‘mayampi idaṃ mamāyantā na paribhuñjāma, tumhākaṃ kiṃ dassāmā’’ti vadati, ayaṃ saṅkhārakelāyano nāma. Yo pana tesu dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsino, ayaṃ sattasaṅkhāramajjhatto nāma. Iti ayaṃ upekkhāsambojjhaṅgo evarūpaṃ sattasaṅkhārakelāyanapuggalaṃ ārakā parivajjantassāpi, sattasaṅkhāramajjhattapuggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.

යමෙකු සිවුරු, පාත්‍ර, තැටි, සැරයටි ආදී වූ සංස්කාරයන් කෙරෙහි 'මගේය' යන ඇල්ම ඇති කරයිද, අන් අයෙකුට අතින් හෝ ස්පර්ශ කිරීමට ඉඩ නොදෙයිද, ස්වල්ප වේලාවකට හෝ පරිහරණයට ඉල්ලූ විට 'අපිත් මේවාට ඇති ආලය නිසා පරිහරණය නොකරමු, ඔබට කෙසේ දෙමුදැයි' පවසයිද, මොහු සංස්කාරයන්ට ඇලුම් කරන්නා (සංස්කාර කෙළායන) නම් වේ. යමෙක් ඒ සත්ව හා සංස්කාර යන දෙවදෑරුම් වස්තූන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථව හා උපේක්ෂාවෙන් පසුවේද, ඔහු සත්ව හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ වූවෙකු (සත්තසංස්කාර මජ්ඣත්ත) නම් වේ. මෙලෙස මෙම උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය, එවැනි සංස්කාරයන්ට ඇලුම් කරන පුද්ගලයන් දුරින්ම දුරු කරන්නාටද, සත්ව සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නාටද, සිටගෙන හෝ හිඳගෙන සිටිනා කල්හි එම බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීම පිණිස නැමුණු සිත් ඇත්තාටද උපදී. මෙලෙස උපන්නා වූ එම උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගයෙන් භාවනා පාරිපූරියට පත්වන බව ඔහු දැනගනියි.

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā satta sambojjhaṅge pariggaṇhitvā, parassa vā, kālena vā attano, kālena vā parassa sambojjhaṅge pariggaṇhitvā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha sambojjhaṅgānaṃ nibbattinirodhavasena veditabbā. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā bojjhaṅgapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.

මෙසේ තමා තුළ පවතින හෝ බොජ්ඣංග ධර්ම සත පිරිසිඳ දැන, හෝ අනුන් තුළ පවතින, නැතහොත් කලින් තමා තුළ හා කලින් අනුන් තුළ පවතින බොජ්ඣංග ධර්මයන් පිරිසිඳ දැන ධර්මයන් කෙරෙහි ධර්මානුපස්සීව වසයි. මෙහි බොජ්ඣංගයන්ගේ ඇතිවීම හා නැතිවීම, ඒවායේ හටගැනීම හා නිරුද්ධ වීමේ ස්වභාවය අනුව තේරුම් ගත යුතුය. මෙතැන් සිට ඉදිරියට වදාළ ක්‍රමයම වේ. මෙහි බොජ්ඣංග පිරිසිඳ ගන්නා සිහිය (සතිය) දුක්ඛ සත්‍යය යැයි මෙලෙස යෙදුම ගලපා, බොජ්ඣංග පිරිසිඳ ගන්නා භික්ෂුවගේ නිවන් මග අවබෝධ කරගත යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර පරිදිම වේ.

Bojjhaṅgapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

බොජ්ඣංග පබ්බය නිමවා ලන ලදී.

Catusaccapabbavaṇṇanā

චතුසච්ච පබ්බ වර්ණනාව (සිවුසස් පර්වය විස්තර කිරීම)

386. Evaṃ [Pg.386] sattabojjhaṅgavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni catusaccavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmakadhamme ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathāsabhāvato pajānāti, tasseva kho pana dukkhassa janikaṃ samuṭṭhāpikaṃ purimataṇhaṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti, ubhinnaṃ appavattinibbānaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti, dukkhaparijānanaṃ samudayapajahanaṃ nirodhasacchikaraṇaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadā’’ti yathāsabhāvato pajānātīti attho. Avasesā ariyasaccakathā ṭhapetvā jātiādīnaṃ padabhājanakathaṃ visuddhimagge vitthāritāyeva.

386. මෙසේ සප්ත බොජ්ඣංග වශයෙන් ධර්මානුපස්සනාව බෙදා දක්වා, දැන් චතුරාර්ය සත්‍ය වශයෙන් බෙදා දැක්වීමට 'පුන ච පරං' ආදිය වදාරන ලදී. එහි 'මෙය දුක යැයි තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි' යනු, තණ්හාව පසෙක තබා, ත්‍රෛභූමක ධර්මයන් 'මෙය දුක' යැයි යථා ස්වභාවයෙන් දැනගැනීමයි. එම දුකටම හේතු වන්නා වූ, දුක හටගන්වන්නා වූ පූර්ව තණ්හාව 'මෙය දුක්ඛ සමුදය' යැයිද, මේ දෙදෙනාගේම නොපැවැත්ම වන නිවන 'මෙය දුක්ඛ නිරෝධය' යැයිද, දුක පිරිසිඳ දැනගන්නා වූ, සමුදය දුරු කරන්නා වූ, නිරෝධය සාක්ෂාත් කරන්නා වූ ආර්ය මාර්ගය 'මෙය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව' යැයිද යථා ස්වභාවයෙන් දැනගනියි යනු අර්ථයයි. ඉතිරි ආර්ය සත්‍ය කතාවේ ජාති ආදී පද විග්‍රහයන් විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇති බැවින් මෙහි ඇතුළත් නොකරන ලදී.

Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā

දුක්ඛසච්ච නිද්දේස වර්ණනාව (දුක්ඛ සත්‍යය විස්තර කිරීම)

388. Padabhājane pana katamā ca, bhikkhave, jātīti bhikkhave, yā jātipi dukkhāti evaṃ vuttā jāti, sā katamāti evaṃ sabbapucchāsu attho veditabbo. Yā tesaṃ tesaṃ sattānanti idaṃ ‘‘imesaṃ nāmā’’ti niyamābhāvato sabbasattānaṃ pariyādānavacanaṃ. Tamhi tamhi sattanikāyeti idampi sabbasattanikāyapariyādānavacanaṃ jananaṃ jāti savikārānaṃ paṭhamābhinibbattakkhandhānametaṃ adhivacanaṃ. Sañjātīti idaṃ tassā eva upasaggamaṇḍitavevacanaṃ. Sā eva anupaviṭṭhākārena okkamanaṭṭhena okkanti. Nibbattisaṅkhātena abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti. Iti ayaṃ catubbidhāpi sammutikathā nāma. Khandhānaṃ pātubhāvoti ayaṃ pana paramatthakathā. Ekavokārabhavādīsu ekacatupañcabhedānaṃ khandhānaṃyeva pātubhāvo, na puggalassa, tasmiṃ pana sati puggalo pātubhūtoti vohāramattaṃ hoti. Āyatanānaṃ paṭilābhoti āyatanāni pātubhavantāneva paṭiladdhāni nāma honti, so tesaṃ pātubhāvasaṅkhāto paṭilābhoti attho.

388. පද විග්‍රහයේදී, 'මහණෙනි, ජාතිය යනු කුමක්ද?' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, 'ජාතියත් දුකකි' යැයි යම් ජාතියක් වදාරන ලද්දේද, ඒ ජාතිය කුමක්ද යන්නයි. සියලු ප්‍රශ්න කිරීම් වලදී මෙලෙස අර්ථය දත යුතුය. 'ඒ ඒ සත්වයන්ගේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, 'මොවුන්ගේය' කියා නියමයක් නොමැති බැවින් සියලු සත්වයන් අන්තර්ගත වන බවයි. 'ඒ ඒ සත්ව නිකායන්හි' යන්නෙන්ද සියලු සත්ව වර්ගයන් අන්තර්ගත වන බව කියැවේ. 'ජනනය' යනු ජාතියයි. මෙය විකාර රූප සහිතව පළමුව හටගන්නා වූ ස්කන්ධයන් සඳහා භාවිත වන නාමයකි. 'සංජාති' යනු එම ජාතියටම උපසර්ගයක් එක් කර සැකසූ නාමයකි. මව් කුසට ඇතුළු වීමේ ආකාරයෙන් පැමිණීම 'ඔක්කන්ති' නම් වේ. හටගැනීම යන අර්ථයෙන් 'අභිනිබ්බත්ති' නම් වේ. මෙලෙස මෙම සිව් ආකාරයම සම්මුති කතාව (ලෝක ව්‍යවහාරය) නම් වේ. 'ස්කන්ධයන්ගේ පහළ වීම' යනු පරමාර්ථ කතාවයි. ඒකවෝකාර භව ආදියේදී එක්, සිව් හෝ පස් ආකාර ස්කන්ධයන්ගේම පහළ වීම මිස පුද්ගලයෙකුගේ පහළ වීමක් නැත. එසේ වුවත්, එම ස්කන්ධ පහළ වූ විට පුද්ගලයෙක් පහළ වූයේ යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. 'ආයතනයන්ගේ ලැබීම' යනු ආයතනයන් පහළ වන විටම ඒවා ලබන ලද්දේ යැයි කියනු ලැබේ. එය එම ස්කන්ධයන්ගේම පහළ වීම නම් වූ ලැබීමයි.

389. Jarāti sabhāvaniddeso. Jīraṇatāti ākārabhāvaniddeso. Khaṇḍiccantiādi vikāraniddeso. Daharakālasmiñhi dantā samasetā honti. Teyeva paripaccante anukkamena vaṇṇavikāraṃ āpajjitvā tattha tattha pattanti. Atha patitañca ṭhitañca upādāya khaṇḍitadantā khaṇḍitā [Pg.387] nāma. Khaṇḍitānaṃ bhāvo khaṇḍiccanti vuccati. Anukkamena paṇḍarabhūtāni kesalomāni palitāni nāma. Palitāni sañjātāni assāti palito, palitassa bhāvo pāliccaṃ. Jarāvātappahārena sositamaṃsalohitatāya valiyo tacasmiṃ assāti valittaco, tassa bhāvo valittacatā. Ettāvatā dantakesalomatacesu vikāradassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā.

389. 'ජරා' යනු ස්වභාවය දැක්වීමයි. 'ජීරණතා' යනු දිරාපත් වීමේ ස්වභාවය දැක්වීමයි. 'ඛණ්ඩිච්ච' ආදිය විකෘති වීම් දැක්වීමයි. තරුණ කාලයේදී දත් සමව හා සුදුව පවතී. ඒවා වයසට යෑමත් සමග ක්‍රමයෙන් පැහැය වෙනස් වී තැනින් තැන වැටෙයි. එවිට වැටුණු දත් හා ඉතිරි වූ දත් අනුව 'දත් කැඩුණු' යැයි කියනු ලැබේ. දත් කැඩුණු බව 'ඛණ්ඩිච්ච' නම් වේ. ක්‍රමයෙන් සුදු වූ හිසකෙස් හා ලොම් 'පලිත' නම් වේ. හිසකෙස් සුදු වූ තැනැත්තා 'පලිත' නම් වන අතර, එහි ස්වභාවය 'පාලිච්ච' නම් වේ. ජරා නැමති සුළඟ වැදීමෙන් මස් හා ලේ වියළී ගොස් සමෙහි රැළි ඇති වීම 'වලිත්තච' නම් වන අතර, එහි ස්වභාවය 'වලිත්තචතා' නම් වේ. මෙපමණකින් දත්, කෙස්, ලොම් හා සම යන මේවායේ වෙනස් වීම් පෙන්වීම මගින් පැහැදිලිව පෙනෙන ජරාව (ප්‍රකට ජරාව) දක්වන ලදී.

Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīnaṃ khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo, cakkhuṃ ummiletvāpi gayhati, na ca khaṇḍiccādīneva jarā. Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti. Yasmā pana jaraṃ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā ‘‘āyuno saṃhānī’’ti phalūpacārena vuttā. Yasmā daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva ca gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni ālulitāni avisadāni oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti, tasmā ‘‘indriyānaṃ paripāko’’tipi phalūpacāreneva vuttā.

ජලය, සුළඟ හෝ ගින්න ගමන් ගත් මග තණකොළ, ගස් ආදිය කැඩී බිඳී ගොස් හෝ පිලිස්සී ගොස් ඇති ආකාරයෙන් ප්‍රකට වන්නා සේම, ජරාව ගමන් ගත් මගද දත් කැඩීම ආදියෙන් ප්‍රකට වේ. එය ඇස් ඇර බැලූ විට පෙනේ. එහෙත් දත් කැඩීම ආදියම ජරාව නොවේ. ජරාව ඇසට පෙනෙන දෙයක් නොවේ. යමෙක් ජරාවට පත් වූ විට ආයුෂ පිරිහෙන බැවින්, ජරාව යනු 'ආයුෂ පිරිහීම' යැයි ඵලයට උපචාර වශයෙන් (ඵලූපචාර) වදාරන ලදී. එමෙන්ම, තරුණ කාලයේදී ඉතා පැහැදිලිව, සියුම් වූත් තමන්ගේ අරමුණු පහසුවෙන් ග්‍රහණය කරගත හැකි වූත් ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන්, ජරාවට පත් වූ විට මෝරා ගොස්, කැළඹී, අපැහැදිලි වී, රළු අරමුණක් පවා ග්‍රහණය කරගත නොහැකි වන බැවින් 'ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා යෑම' යැයිද ඵලූපචාර වශයෙන්ම වදාරන ලදී.

390. Maraṇaniddese yanti maraṇaṃ sandhāya napuṃsakaniddeso, yaṃ maraṇaṃ cutīti vuccati, cavanatāti vuccatīti ayamettha yojanā. Tattha cutīti sabhāvaniddeso. Cavanatāti ākārabhāvaniddeso. Maraṇaṃ pattassa khandhā bhijjanti ceva antaradhāyanti ca adassanaṃ gacchanti, tasmā taṃ bhedo antaradhānanti vuccati. Maccumaraṇanti maccumaraṇaṃ, na khaṇikamaraṇaṃ. Kālakiriyāti maraṇakālakiriyā. Ayaṃ sabbāpi sammutikathāva. Khandhānaṃ bhedoti ayaṃ pana paramatthakathā. Ekavokārabhavādīsu ekacatupañcabhedānaṃ khandhānaṃyeva bhedo, na puggalassa, tasmiṃ pana sati puggalo matoti vohāramattaṃ hoti.

390. මරණ නිද්දේසයෙහි 'යං' යන්න මරණය අරභයා නපුංසක ලිංගයෙන් දැක්වීමකි. 'යම් මරණයක් චුතිය යැයි කියනු ලැබේද, චවනය යැයි කියනු ලැබේද' යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එහි 'චුති' යනු මරණයේ ස්වභාවය දැක්වීමයි. 'චවනා' යනු මැරෙන ආකාරය දැක්වීමයි. මරණයට පත් වූවහුගේ ස්කන්ධයන් බිඳී යයි, අතුරුදහන් වෙයි, දැකගත නොහැකි තත්ත්වයට පත්වෙයි. එබැවින් එය බිඳීම (භේද) හෝ අතුරුදහන් වීම (අන්තරධාන) යැයි කියනු ලැබේ. 'මච්චුමරණ' යනු මරණයයි; එය ක්ෂණික මරණය නොවේ. 'කාලකිරියා' යනු මරණය සිදුවන කාලයයි. මේ සියල්ල සම්මුති කතාවන්මය. 'ස්කන්ධයන්ගේ බිඳීම' යනු පරමාර්ථ කතාවයි. ඒකවෝකාර භව ආදියේදී එක්, සිව් හෝ පස් ආකාර ස්කන්ධයන්ගේම බිඳී යාම මිස පුද්ගලයෙකුගේ බිඳී යාමක් නැත. එසේ වුවත්, එම ස්කන්ධ බිඳුණු විට 'පුද්ගලයා මියගියේය' යන්න ව්‍යවහාරය පමණි.

Kaḷevarassa nikkhepoti attabhāvassa nikkhepo. Maraṇaṃ pattassa hi niratthaṃva kaliṅgaraṃ attabhāvo patati, tasmā taṃ kaḷevarassa nikkhepoti vuttaṃ. Jīvitindriyassa upacchedo pana sabbākārato paramatthato maraṇaṃ. Etadeva [Pg.388] sammutimaraṇanti pi vuccati. Jīvitindriyupacchedameva hi gahetvā lokiyā ‘‘tisso mato, phusso mato’’ti vadanti.

"කළේවරස්ස නික්ඛේපො" යනු ආත්මභාවය බැහැර කිරීමයි. මරණයට පත් වූවහුගේ ආත්මභාවය ප්‍රයෝජනයක් නොමැති දර කැබැල්ලක් මෙන් ඇද වැටෙයි, එහෙයින් එය "කළේවරස්ස නික්ඛේපො" (දේහය බැහැර කිරීම) යැයි කියනු ලැබේ. පරමාර්ථ වශයෙන් සකල ආකාරයෙන්ම මරණය නම් ජීවිතින්ද්‍රිය සිඳී යාමයි. මෙයම සම්මුති මරණය ලෙසද හැඳින්වේ. ලෝවැසියන් ජීවිතින්ද්‍රිය සිඳී යාමම පදනම් කරගෙන "තිස්ස මළේය, ඵුස්ස මළේය" යැයි පවසති.

391. Byasanenāti ñātibyasanādīsu yena kenaci byasanena. Dukkhadhammenāti vadhabandhādinā dukkhakāraṇena. Phuṭṭhassāti ajjhotthaṭassa abhibhūtassa. Sokoti yo ñātibyasanādīsu vā vadhabandhanādīsu vā aññatarasmiṃ sati tena abhibhūtassa uppajjati socanalakkhaṇo soko. Socitattanti socitabhāvo. Yasmā panesa abbhantare sosento parisosento uppajjati, tasmā antosoko antoparisokoti vuccati.

391. "ව්‍යසනයෙන්" යනු ඥාති ව්‍යසනය ආදී විපත් අතුරින් යම්කිසි ව්‍යසනයක් මගිනි. "දුක්ඛධම්මෙන" යනු වධ දීම, බැඳ තැබීම ආදී දුකට හේතු වන කරුණු මගිනි. "ඵුට්ඨස්ස" යනු (එබඳු දුකකින්) පෙළෙන ලද හෙවත් මැඩපවත්වන ලද පුද්ගලයාටයි. "සෝකය" යනු ඥාති ව්‍යසනයකදී හෝ වධ බන්ධනයකදී හෝ ඉන් කිසියම් කරුණක් සිදු වූ කල්හි, එයින් පීඩාවට පත් පුද්ගලයා තුළ උපදින ශෝකී ස්වභාවය ලක්ෂණ කොට ඇති සෝකයයි. "සෝචිතත්තං" යනු ශෝකී බවයි. යම් හෙයකින් මෙම ශෝකය සත්ත්වයාගේ අභ්‍යන්තරය වියළවමින් උපදින බැවින් එය "අන්තෝසෝක" (ඇතුළත ශෝකය) හෝ "අන්තෝපරිසෝක" ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

392. ‘‘Mayhaṃ dhītā, mayhaṃ putto’’ti evaṃ ādissa ādissa devanti paridevanti etenāti ādevo. Taṃ taṃ vaṇṇaṃ parikittetvā devanti etenāti paridevo. Tato parā dve tasseva bhāvaniddesā.

392. "මගේ දියණියයි, මගේ පුතණුවන්ය" යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ පුද්ගලයන් හඳුන්වමින් හඬා වැලපීම "ආදේව" නම් වේ. ඒ ඒ ගුණ වර්ණනා කරමින් හඬා වැලපීම "පරිදේව" නම් වේ. ඉන් පසුව එන පද දෙක (ආදේවිතත්තං, පරිදේවිතත්තං) එම ආදේව හා පරිදේව යන අර්ථයන්ගේම භාව නිර්දේශයන් වේ.

393. Kāyikanti kāyapasādavatthukaṃ. Dukkhamanaṭṭhena dukkhaṃ. Asātanti amadhuraṃ. Kāyasamphassajaṃ dukkhanti kāyasamphassato jātaṃ dukkhaṃ. Asātaṃ vedayitanti amadhuraṃ vedayitaṃ.

393. "කායික" යනු කාය ප්‍රසාදය ඇසුරු කරගත් දෙයයි. ඉවසා සිටීමට නොහැකි යන අර්ථයෙන් "දුක" නම් වේ. "අසාත" යනු මිහිරි නොවන (අප්‍රිය) බවයි. "කායසම්ඵස්සජං දුක්ඛං" යනු කාය සම්ඵස්සයෙන් හටගත් දුකයි. "අසාතං වේදයිතං" යනු අමිහිරි වූ විඳීමයි.

394. Cetasikanti cittasampayuttaṃ. Sesaṃ dukkhe vuttanayameva.

394. "චෛතසික" යනු සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ (එක්ව උපදින) දෙයයි. ඉතිරි පද දුක්ඛ නිර්දේශයෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය.

395. Āyāsoti saṃsīdanavisīdanākārappatto cittakilamatho. Balavataraṃ āyāso upāyāso. Tato parā dve attattaniyābhāvadīpakā bhāvaniddesā.

395. "ආයාස" යනු සෑම අතින්ම පසුබෑමේ ස්වභාවයට පත් වූ සිතේ වෙහෙසයි. වඩාත් බලවත් වූ ආයාසය "උපායාස" නම් වේ. ඉන් පසුව එන පද දෙක (ආයාසිතත්තං, උපායාසිතත්තං) ආත්මයක් හෝ ආත්මයට අයත් දෙයක් නොමැති බව පෙන්වා දෙන භාව නිර්දේශයන් වේ.

398. Jātidhammānanti jātisabhāvānaṃ. Icchā uppajjatīti taṇhā uppajjati. Aho vatāti patthanā. Na kho panetaṃ icchāyāti evaṃ jātiyā anāgamanaṃ vinā maggabhāvanaṃ na icchāya pattabbaṃ. Idampīti etampi upari sesāni upādāya pikāro. Yampicchanti yenapi dhammena alabbhaneyyavatthuṃ icchanto na labhati, taṃ alabbhaneyya vatthumhi icchanaṃ dukkhaṃ. Esa nayo sabbattha.

398. "ජාතිධම්මානං" යනු ඉපදීමේ ස්වභාවය ඇති සත්ත්වයන්ටයි. "ඉච්ඡා උප්පජ්ජති" යනු තණ්හාව උපදියි යන්නයි. "අහෝ වත" යනු ප්‍රාර්ථනාවකි. "න ඛො පනෙතං ඉච්ඡාය" යනු මෙසේ ඉපදීම වැළැක්වීම ආදී කරුණු, මාර්ග භාවනාවෙන් තොරව හුදු පැතුමෙන් පමණක් ලබාගත නොහැකි බවයි. "ඉදම්පි" යන්නෙහි ඇති "පි" ශබ්දයෙන් මීට අමතරව ඉදිරියේදී විස්තර කරන අනෙකුත් කරුණු ද (ජරාධම්මානං ආදී) එකතු කර ගනු ලැබේ. "යම්පිච්ඡං" යනු යම් ලෝභයකින් ලබාගත නොහැකි වස්තුවක් පතන්නේ ද, එය නොලැබෙන බැවින් එම ලබාගත නොහැකි වස්තුව කෙරෙහි ඇති පැතුම දුකකි. ජරාධර්ම ආදී සියලු තැන්හිදී මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

399. Khandhaniddese [Pg.389] rūpañca taṃ upādānakkhandho cāti rūpupādānakkhandho evaṃ sabbattha.

399. ස්කන්ධ නිර්දේශයේදී, රූපය ද එය උපාදානයට අරමුණු වන බැවින් ද එය "රූප උපාදානස්කන්ධය" නම් වේ. අනෙක් උපාදානස්කන්ධයන් සම්බන්ධයෙන්ද මෙසේම දත යුතුය.

Samudayasaccaniddesavaṇṇanā

සමුදය සත්‍ය නිර්දේශයේ වර්ණනාවයි.

400. Yāyaṃ taṇhāti yā ayaṃ taṇhā. Ponobbhavikāti punabbhavakaraṇaṃ punobbhavo, punobbhavo sīlaṃ assāti ponobbhavikā. Nandīrāgena saha gatāti nandīrāgasahagatā. Nandīrāgena saddhiṃ atthato ekattameva gatāti vuttaṃ hoti. Tatratatrābhinandinīti yatra yatra attabhāvo, tatra tatra abhinandinī. Rūpādīsu vā ārammaṇesu tatra tatra abhinandinī, rūpābhinandinī sadda, gandha, rasa, phoṭṭhabba, dhammābhinandinīti attho. Seyyathidanti nipāto. Tassa sā katamā ceti attho. Kāme taṇhā kāmataṇhā, pañcakāmaguṇikarāgassetaṃ nāmaṃ. Bhave taṇhā bhavataṇhā, bhavapatthanāvasena uppannassa sassatadiṭṭhisahagatassa rūpārūpabhavarāgassa ca jhānanikantiyā cetaṃ adhivacanaṃ. Vibhave taṇhā vibhavataṇhā, ucchedadiṭṭhisahagatarāgassetaṃ adhivacanaṃ.

400. "යායං තණ්හා" යනු යම් මේ තණ්හාවක් ඇද්ද එයයි. "පෝනොබ්භවිකා" යනු නැවත භවයක් ඇති කරන ස්වභාවයයි. "නන්දීරාගසහගතා" යනු නන්දි (සතුට) සහ රාගය සමඟ එකට බැඳී පවතින බවයි. එනම් අර්ථය අනුව නන්දි රාගය හා තණ්හාව ඒකීය භාවයට පත් වූ බවයි. "තත්‍ර තත්‍රාභිනන්දිනී" යනු ඒ ඒ භවයෙහි හෝ ඒ ඒ රූප ආදී අරමුණුවල අතිශයින් සතුටු වන ස්වභාවයයි. "සෙය්‍යථිදං" යනු නිපාත පදයකි, එහි අර්ථය "එය කවරේද යත්" යන්නයි. පස්කම් සැපෙහි ඇති වන තණ්හාව "කාම තණ්හාවයි". භවයෙහි (පැවැත්මෙහි) ඇති වන තණ්හාව "භව තණ්හාවයි". මෙය භවය ප්‍රාර්ථනා කිරීමේ ස්වභාවයෙන් උපදින ශස්වත දෘෂ්ටිය සමඟ පවතින රාගයට මෙන්ම රූප-අරූප භවයන්හි ඇති වන රාගයට හා ධ්‍යාන සැපය කෙරෙහි ඇති වන ඇලීමට ද නමකි. "විභව තණ්හාව" යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටිය (මරණින් පසු සියල්ල කෙළවර වේ යන වැරදි මතය) සමඟ පවතින රාගයට නමකි.

Idāni tassā taṇhāya vatthuṃ vitthārato dassetuṃ sā kho panesātiādimāha. Tattha uppajjatīti jāyati. Nivisatīti punappunaṃ pavattivasena patiṭṭhahati. Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpanti yaṃ lokasmiṃ piyasabhāvañceva madhurasabhāvañca. Cakkhu loketiādīsu lokasmiñhi cakkhādīsu mamattena abhiniviṭṭhā sattā sampattiyaṃ patiṭṭhitā attano cakkhuṃ ādāsatalādīsu nimittaggahaṇānusārena vippasannaṃ pañcapasādaṃ suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjaraṃ viya maññanti, sotaṃ rajatapanāḷikaṃ viya, pāmaṅgasuttaṃ viya ca maññanti, ‘‘tuṅganāsā’’ti laddhavohāraṃ ghānaṃ vaṭṭitvā ṭhapitaharitālavaṭṭaṃ viya maññanti, jivhaṃ rattakambalapaṭalaṃ viya mudusiniddhamadhurasadaṃ maññanti, kāyaṃ sālalaṭṭhiṃ viya, suvaṇṇatoraṇaṃ viya ca maññanti, manaṃ aññesaṃ manena asadisaṃ uḷāraṃ maññanti. Rūpaṃ suvaṇṇakaṇikārapupphādivaṇṇaṃ viya, saddaṃ mattakaravīka kokilamandadhamitamaṇivaṃsanigghosaṃ viya, attanā paṭiladdhāni catusamuṭṭhānikagandhārammaṇādīni ‘‘kassaññassa evarūpāni atthī’’ti maññanti. Tesaṃ evaṃ maññamānānaṃ tāni cakkhādīni piyarūpāni ceva sātarūpāni ca honti. Atha nesaṃ tattha anuppannā ceva taṇhā uppajjati[Pg.390], uppannā ca taṇhā punappunaṃ pavattivasena nivisati. Tasmā bhagavā ‘‘cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’tiādimāha. Tattha uppajjamānāti yadā uppajjamānā hoti, tadā ettha uppajjatīti attho. Esa nayo sabbattha.

දැන් එම තණ්හාව උපදින ස්ථාන විස්තර කිරීමට "සා ඛො පනේසා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "උප්පජ්ජති" යනු හටගැනීමයි. "නිවිසති" යනු නැවත නැවතත් පැවැත්මේ ස්වභාවයෙන් පිහිටීමයි. "යං ලෝකේ පියරූපං සාතරූපං" යනු ලෝකයෙහි යම් අරමුණක් ප්‍රියජනක හා මිහිරි ස්වභාවයක් ගනීද එයයි. "චක්ඛු ලෝකේ" යනාදියේදී, ලෝකයෙහි ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියන් "මගේය" යන හැඟීමෙන් ගත් සත්ත්වයෝ, සැප සම්පත් ඇති කල්හි තමන්ගේ ඇස, කැඩපතක් වැනි තැන්වල පෙනෙන රුවට අනුව ඉතා පැහැදිලි පංච ප්‍රසාදයකින් යුක්ත දෙයක් ලෙස ද, රන් විමනක විවෘත කළ මැණික් කවුළුවක් මෙන් ද සලකති. කන රිදී නළයක් මෙන් ද, උස් වූ නාසය මනා කොට සකසන ලද රන්වන් දෙයක් ලෙස ද සලකති. දිව රතු පලසක් මෙන් ද, මෘදු හා රසවත් බව ලබා දෙන දෙයක් ලෙස ද සලකති. ශරීරය සල් ගසක් මෙන් ද, රන් තොරණක් මෙන් ද සලකති. සිත අනෙක් අයට වඩා ඉතා උසස් දෙයක් ලෙස සලකති. රූපය රන්වන් මල්වල පැහැය මෙන් ද, ශබ්දය මිහිරි කුරුලු හඬක් හෝ මිහිරි නළා හඬක් මෙන් ද සලකති. තමන් ලබා ඇති ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ ආදිය ගැන "මා හැර වෙන කාට මෙබඳු උසස් දේ ඇද්ද" යි සිතති. මෙසේ සිතන අයට එම ඇස ආදිය ප්‍රිය ස්වභාවයක් හා මිහිරි ස්වභාවයක් ගනී. එවිට ඔවුන් තුළ නූපන් තණ්හාව උපදියි, උපන් තණ්හාව නැවත නැවතත් එහි පිහිටයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ඇස ලෝකයෙහි ප්‍රිය ස්වභාවය, මිහිරි ස්වභාවය ඇත්තකි, එහි මේ තණ්හාව උපදියි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "උප්පජ්ජමානා" යනු යම් කලෙක උපදින්නේ ද එවිට මෙහි උපදියි යන අර්ථයයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā

නිරෝධ සත්‍ය නිර්දේශයේ වර්ණනාවයි.

401. Asesavirāganirodhotiādīni sabbāni nibbānavevacanāneva. Nibbānañhi āgamma taṇhā asesā virajjati nirujjhati, tasmā taṃ ‘‘tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho’’ti vuccati. Nibbānañca āgamma taṇhā cajiyati paṭinissajjiyati vimuccati na allīyati, tasmā nibbānaṃ ‘‘cāgo paṭinissaggo mutti anālayo’’ti vuccati. Ekameva hi nibbānaṃ, nāmāni panassa sabbasaṅkhatānaṃ nāmapaṭipakkhavasena anekāni honti. Seyyathidaṃ, asesavirāgo asesanirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo taṇhakkhayo anuppādo appavattaṃ animittaṃ appaṇihitaṃ anāyūhanaṃ appaṭisandhi anupapatti agati ajātaṃ ajaraṃ abyādhi amataṃ asokaṃ aparidevaṃ anupāyāsaṃ asaṃkiliṭṭhanti.

401. "අසේසවිරාගනිරෝධෝ" යනාදී සියලු පද නිවන හැඳින්වීමට යෙදෙන පර්යාය නාමයන්මය. නිවන නිසාම තණ්හාව ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වන බැවින්, එය "අසේසවිරාගනිරෝධෝ" යැයි කියනු ලැබේ. නිවන අරමුණු කොට තණ්හාව අත්හරිනු ලබන බැවින් ද, එයින් මිදෙන බැවින් ද නිවන "චාග, පටිනිස්සග්ග, මුත්ති, අනාලය" යැයි කියනු ලැබේ. නිවන එක් ස්වභාවයක් වුවද, සියලු සංඛත ධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවින් නිවනට නම් රාශියක් ඇත. එනම්: ඉතිරි නැතිව නොඇලීම, ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වීම, අත්හැරීම, සම්පූර්ණයෙන් අත්හැරීම, මිදීම, තණ්හාව නොමැති වීම, රාගය ක්ෂය වීම, ද්වේෂය ක්ෂය වීම, මෝහය ක්ෂය වීම, තණ්හාව ක්ෂය වීම, නැවත නූපදීම, නොපැවැත්ම, නිමිති රහිත බව, ප්‍රාර්ථනා රහිත බව, දුක රැස් නොකිරීම, ප්‍රතිසන්ධියක් නැති බව, උප්පත්තියක් නැති බව, ගමන් කිරීමක් නැති බව, නූපන් බව, දිරා නොයන බව, ව්‍යාධි රහිත බව, අමෘතය, ශෝක රහිත බව, වැලපීමක් නැති බව, දැඩි වෙහෙසක් නැති බව සහ කෙලෙස්වලින් තොර බව යනාදියයි.

Idāni maggena chinnāya nibbānaṃ āgamma appavattipattāyapi ca taṇhāya yesu vatthūsu tassā uppatti dassitā, tattheva abhāvaṃ dassetuṃ sā kho panesātiādimāha. Tattha yathā puriso khette jātaṃ tittaalābuvalliṃ disvā aggato paṭṭhāya mūlaṃ pariyesitvā chindeyya, sā anupubbena milāyitvā apaññattiṃ gaccheyya. Tato tasmiṃ khette tittaalābu niruddhā pahīnāti vucceyya, evameva khette tittaalābu viya cakkhādīsu taṇhā. Sā ariyamaggena mūlacchinnā nibbānaṃ āgamma appavattiṃ gacchati. Evaṃ gatā pana tesu vatthūsu khette tittaalābu viya na paññāyati.

දැන්, මාර්ගය මගින් සිඳින ලද, නිවනට පැමිණීම නිසා නැවත හට නොගන්නා තත්ත්වයට පත් වූ තෘෂ්ණාව යම් වස්තූන් කෙරෙහි හටගන්නා බව පෙන්වා දුන්නේ ද, එම වස්තූන් කෙරෙහිම එහි නැති බව (අභාවය) පෙන්වා දීම සඳහා "සා ඛෝ පනේසා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි උපමාව මෙසේය: යම් පුරුෂයෙකු කුඹුරක හටගත් තිත්ත ලබු වැලක් දැක, අග සිට මුල සොයා ගොස් එය සිඳ දමන්නේ ද, එම වැල පිළිවෙළින් මැලවී ගොස් පඤ්ඤප්තියක් (නමක්) පවා ඉතිරි නොවන තත්ත්වයට පත් වෙයි. ඉන්පසු එම කුඹුරෙහි තිත්ත ලබු වැල නිරුද්ධ විය, ප්‍රහීණ වියැයි කියනු ලැබේ. එලෙසම, කුඹුරේ තිත්ත ලබු වැල මෙන් ඇස ආදී වස්තූන් කෙරෙහි පවතින තෘෂ්ණාව ද දත යුතුය. එම තෘෂ්ණාව ආර්ය මාර්ගය විසින් මුලින්ම සිඳ දමන ලදුව, නිවන අරමුණු කිරීමෙන් හෝ නිවන නිසා නැවත නූපදින බවට පැමිණෙයි. මෙසේ (අනුප්පාද නිරෝධයට) පත් වූ තෘෂ්ණාව එම වස්තූන් කෙරෙහි, කුඹුරේ තිත්ත ලබු වැල මෙන් දක්නට නොලැබේ.

Yathā ca aṭavito core ānetvā nagarassa dakkhiṇadvāre ghāteyyuṃ, tato aṭaviyaṃ corā matāti vā māritāti vā vucceyyuṃ, evaṃ aṭaviyaṃ corā viya cakkhādīsu taṇhā. Sā dakkhiṇadvāre corā viya nibbānaṃ āgamma niruddhattā nibbāne niruddhā. Evaṃ niruddhā panetesu vatthūsu aṭaviyaṃ corā viya na paññāyati, tenassā tattheva nirodhaṃ dassento [Pg.391] ‘‘cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhatī’’tiādimāha.

තවද උපමාවක් කිවහොත්, වනයෙන් සොරමුලක් ගෙනැවිත් නගරයේ දකුණු දොරටුව අසලදී මරා දමනු ලැබුවහොත්, එවිට වනයෙහි සොරුන් මළාහුය නැතහොත් මරා දමන ලද්දාහුය යි කියනු ලැබේ. එලෙසම වනයෙහි සොරුන් මෙන් ඇස ආදී වස්තූන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව පවතී. එම තෘෂ්ණාව, දකුණු දොරටුවේදී මරන ලද සොරුන් මෙන්, නිවන අරමුණු කිරීමෙන් හෝ නිවන නිසා නිරුද්ධ වූ බැවින් නිවනෙහි නිරුද්ධ වූවා නම් වෙයි. මෙසේ නිරුද්ධ වූ තෘෂ්ණාව, වනයෙහි සොරුන් දක්නට නොලැබෙන්නා සේ එම වස්තූන් කෙරෙහි දක්නට නොලැබේ. එබැවින් ඇයගේ එම ඇස ආදී වස්තූන් කෙරෙහිම නිරෝධය පෙන්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ලෝකයෙහි ඇස ප්‍රිය රූපයකි, මධුර රූපයකි, මේ තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වන්නී මෙහිම ප්‍රහීණ වෙයි, නිරුද්ධ වන්නී මෙහිම නිරුද්ධ වෙයි" යනාදිය වදාළ සේක.

Maggasaccaniddesavaṇṇanā

මාර්ග සත්‍ය නිර්දේශයේ වර්ණනාවයි.

402. Ayamevāti aññamaggapaṭikkhepanatthaṃ niyamanaṃ. Ariyoti taṃ taṃ maggavajjhehi kilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ca ariyo. Dukkhe ñāṇantiādinā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassitaṃ. Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ, pacchimāni vivaṭṭaṃ. Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti, vivaṭṭe natthi abhiniveso. Purimāni hi dve saccāni ‘‘pañcakkhandhā dukkhaṃ, taṇhā samudayo’’ti evaṃ saṅkhepena ca ‘‘katame pañcakkhandhā, rūpakkhandho’’tiādinā nayena vitthārena ca ācariyassa santike uggaṇhitvā vācāya punappunaṃ parivattento yogāvacaro kammaṃ karoti. Itaresu pana dvīsu saccesu nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ, maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpanti evaṃ savanena kammaṃ karoti. So evaṃ karonto cattāri saccāni ekapaṭivedheneva paṭivijjhati ekābhisamayena abhisameti. Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati, samudayaṃ pahānapaṭivedhena, nirodhaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena, maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati. Dukkhaṃ pariññābhisamayena…pe… maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti. Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti, dvīsu pana savanapaṭivedhoyeva. Aparabhāge tīsu kiccato paṭivedho hoti, nirodhe ārammaṇapaṭivedho. Paccavekkhaṇā pana pattasaccassa hoti. Ayañca ādikammiko, tasmā sā idha na vuttā.

402. "අයමේව" (මෙයමයි) යන්නෙන් අන්‍ය වූ මාර්ගයන් බැහැර කිරීම සඳහා නියම කිරීමක් කෙරේ. "අරිය" (ආර්ය) යනු ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් දුරු කළ යුතු ක්ලේශයන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් ද, ආර්ය භාවය ඇති කරන බැවින් ද ආර්ය නම් වේ. "දුක්ඛේ ඥාණං" යනාදියෙන් සිවුසච්ච කමටහන පෙන්වා දෙන ලදී. එහි මුල් සත්‍ය දෙක (දුක්ඛ, සමුදය) වට්ටය (සංසාර චක්‍රය) වන අතර, පසු සත්‍ය දෙක (නිරෝධ, මාර්ග) විවට්ටය (නිවන) වෙයි. එහිදී භික්ෂුවට වට්ට සත්‍යයෙහි කමටහන් මෙනෙහි කිරීම පවතී, විවට්ටයෙහි එබඳු (ලෞකික) මෙනෙහි කිරීමක් නැත. මක්නිසාද යත්, මුල් සත්‍ය යුගලය "පංචස්කන්ධය දුක්ඛ සත්‍යයයි, තෘෂ්ණාව සමුදය සත්‍යයයි" මෙසේ සංක්ෂේපයෙන් ද, "පංචස්කන්ධයන් කවරේද? රූපස්කන්ධයයි" යනාදී ක්‍රමයෙන් විස්තර වශයෙන් ද ආචාර්යවරයෙකු වෙතින් උගෙන, වචනයෙන් නැවත නැවත පුරුදු කරමින් යෝගාවචරයා කමටහන් වඩයි. ඉතිරි සත්‍ය දෙකෙහිදී නම් "නිරෝධ සත්‍යය ප්‍රිය මනාප දෙයකි, මාර්ග සත්‍යය ප්‍රිය මනාප දෙයකි" යනාදී වශයෙන් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් කමටහන් වඩයි. ඔහු මෙසේ කරමින් එක් පටිවේධයකින්ම (අවබෝධයකින්ම) සත්‍ය හතරම අවබෝධ කරයි. දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැනීමේ (පරිඤ්ඤා) පටිවේධයෙන් ද, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහීණ කිරීමේ (පහාන) පටිවේධයෙන් ද, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කිරීමේ (සච්ඡිකිරිය) පටිවේධයෙන් ද, මාර්ග සත්‍යය වැඩීමේ (භාවනා) පටිවේධයෙන් ද අවබෝධ කරයි. මෙසේ ඔහුට (මාර්ගයට) පූර්ව භාගයෙහි සත්‍ය දෙකක් සම්බන්ධයෙන් උගෙනීම, විමසීම, ඇසීම, දැරීම, මෙනෙහි කිරීම යන පටිවේධයන් පවතින අතර, අනෙක් සත්‍ය දෙකෙහි ඇසීමෙන් ලැබෙන පටිවේධය පමණක් පවතී. අපර භාගයේදී (මාර්ග ක්ෂණයේදී) සත්‍ය තුනක් සම්බන්ධයෙන් කෘත්‍ය වශයෙන් පටිවේධය ද, නිරෝධ සත්‍යයෙහි අරමුණු වශයෙන් පටිවේධය ද සිදුවේ. ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය සත්‍යය අවබෝධ කරගත් තැනැත්තාට ඇති වේ. මොහු ආදිකම්මික (අලුතින් පටන් ගන්නා) පුද්ගලයෙකු බැවින් එම ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව මෙහි වදාරා නැත.

Imassa ca bhikkhuno pubbe pariggahato ‘‘dukkhaṃ parijānāmi, samudayaṃ pajahāmi, nirodhaṃ sacchikaromi, maggaṃ bhāvemī’’ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi, pariggahato paṭṭhāya hoti. Aparabhāge pana dukkhaṃ pariññātameva…pe… maggo bhāvitova hoti. Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni, dve gambhīrattā duddasāni. Dukkhasaccañhi uppattito pākaṭaṃ, khāṇukaṇṭakapahārādīsu ‘‘aho dukkha’’nti vattabbatampi āpajjati. Samudayampi khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena uppattito pākaṭaṃ. Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīraṃ. Iti tāni duddasattā gambhīrāni. Itaresaṃ pana dvinnaṃ dassanatthāya payogo bhavaggagahaṇatthaṃ hatthappasāraṇaṃ [Pg.392] viya avīciphusanatthaṃ pādappasāraṇaṃ viya satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭipādanaṃ viya ca hoti. Iti tāni gambhīrattā duddasāni. Evaṃ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu catūsu saccesu uggahādivasena pubbabhāgañāṇuppattiṃ sandhāya idaṃ dukkhe ñāṇantiādi vuttaṃ. Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva taṃ ñāṇaṃ hoti.

මේ භික්ෂුවට (කමටහන්) පිරිසිඳ ගැනීමට පෙර "දුක පිරිසිඳ දනිමි, සමුදය ප්‍රහීණ කරමි, නිරෝධය සාක්ෂාත් කරමි, මාර්ගය වඩමි" යනුවෙන් වූ ආභෝග-සමන්නාහාර-මනසිකාර-ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවන් නැත; එය පිරිසිඳ ගැනීමේ සිට ඇති වේ. පසුව මාර්ග අවස්ථාවේදී දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දන්නා ලදුවම පවතී...පේ... මාර්ගය වඩන ලදුවම පවතී. එහි සත්‍යයන් දෙකක් (දුක්ඛ, සමුදය) දැකීමට අපහසු බැවින් ගැඹුරු වන අතර, අනෙක් දෙක (නිරෝධ, මාර්ග) ගැඹුරු බැවින් දැකීමට අපහසු වෙයි. මක්නිසාද යත්, දුක්ඛ සත්‍යය හටගැනීම (උප්පත්ති) වශයෙන් ප්‍රකටය; කටු-මුල් ආදියෙහි වැදුණු විට "අහෝ දුකක්!" යයි කියන තරමටම එය ප්‍රකට වෙයි. සමුදය සත්‍යය ද කෑමට බීමට ඇති ආශාව ආදියෙන් හටගන්නා ආකාරය අනුව ප්‍රකටය. එහෙත් ලක්ෂණ අවබෝධය (ලක්ඛණ පටිවේධය) අනුව බලන කල මේ දෙකම ගැඹුරුය. මෙසේ ඒවා දැකීමට අපහසු බැවින් ගැඹුරු වෙයි. ඉතිරි සත්‍ය දෙක දැකීම සඳහා ගන්නා උත්සාහය, භවග්ගය (සංසාරයේ ඉහළම තලය) ඇල්ලීමට අත දිගු කිරීමක් වැනි ද, අවීචිය ස්පර්ශ කිරීමට පය දිගු කිරීමක් වැනි ද, සියයට බෙදන ලද කෙස් ගසක අගකින් තවත් අගක් ගැට ගැසීමක් වැනි ද වෙයි. එබැවින් ඒවා ගැඹුරු බැවින් දැකීමට අපහසුය. මෙසේ දැකීමට අපහසු බැවින් ගැඹුරු වූ ද, ගැඹුරු බැවින් දැකීමට අපහසු වූ ද සතර සත්‍යයන් කෙරෙහි උගෙනීම් ආදී වශයෙන් පූර්ව භාගයේ ඥානය උපදින ආකාරය අරභයා "දුක්ඛේ ඥාණං" යනාදිය වදාරන ලදී. පටිවේධ ක්ෂණයේදී නම් එම ඥානය එකක්ම වෙයි.

Nekkhammasaṅkappādayo kāmabyāpādavihiṃsāviramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati. Ayaṃ sammāsaṅkappo nāma.

නෙක්ඛම්ම සංකල්පනාදිය, කාම-ව්‍යාපාද-විහිංසා යන සඤ්ඤාවන්ගෙන් වෙන්වීමේ නානත්වය නිසා පූර්ව භාගයේදී විවිධ වේ; නමුත් මාර්ග ක්ෂණයේදී මෙම ස්ථාන තුනෙහිම උපදින අකුසල සංකල්පයන්ගේ ගමන් මග සිඳ දැමීමෙන්, ඒවා නැවත හට නොගැනීම සාධනය කරන අයුරින් මාර්ගාංගය සම්පූර්ණ කරමින් එක් කුසල සංකල්පයක්ම උපදී. මෙය 'සම්මා සංකල්පය' නම් වේ.

Musāvādāveramaṇiādayopi musāvādādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu uppannāya akusaladussīlyacetanāya padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṃ sammāvācā nāma.

මුසාවාදයෙන් වැළකීම ආදී ධර්මයන් ද, මුසාවාදාදීන්ගෙන් වැළකීමේ සංඥාවන්ගේ විවිධත්වය නිසා පූර්ව භාගයේදී විවිධ වේ; නමුත් මාර්ග ක්ෂණයේදී මෙම ස්ථාන හතරෙහිම (වචී දුශ්චරිත සතරෙහි) උපදින අකුසල දුශ්ශීල්‍ය චේතනාවන්ගේ මග සිඳ දැමීමෙන්, ඒවා නැවත නූපදීම සාධනය කරමින් මාර්ගාංගය සම්පූර්ණ කරමින් එක් කුසල විරතියක්ම උපදී. මෙය 'සම්මා වාචා' නම් වේ.

Pāṇātipātāveramaṇiādayopi pāṇātipātādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannāya akusaladussīlyacetanāya akiriyato padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati, ayaṃ sammākammanto nāma.

ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම ආදී ධර්මයන් ද, ප්‍රාණාතිපාතාදීන්ගෙන් වැළකීමේ සංඥාවන්ගේ විවිධත්වය නිසා පූර්ව භාගයේදී විවිධ වේ; නමුත් මාර්ග ක්ෂණයේදී මෙම ස්ථාන තුනෙහි (කාය දුශ්චරිත තුනෙහි) උපදින අකුසල දුශ්ශීල්‍ය චේතනාවන් සිදු නොකිරීමෙන් හා ඒවා නැවත නූපදීම සාධනය කරමින් මාර්ගාංගය සම්පූර්ණ කරමින් එක් කුසල විරතියක්ම උපදී. මෙය 'සම්මා කම්මන්තය' නම් වේ.

Micchāājīvanti khādanīyabhojanīyādīnaṃ atthāya pavattitaṃ kāyavacīduccaritaṃ. Pahāyāti vajjetvā. Sammāājīvenāti buddhapasatthena ājīvena. Jīvitaṃ kappetīti jīvitappavattiṃ pavatteti. Sammāājīvopi kuhanādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesuyeva sattasu ṭhānesu uppannāya micchājīvadussīlyacetanāya padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati, ayaṃ sammāājīvo nāma.

'මිච්ඡා ආජීව' යනු කෑම බීම ආදිය ලබා ගැනීම පිණිස පවත්වන ලද කාය දුශ්චරිත හා වචී දුශ්චරිතයි. 'පහාය' යනු ඒවා වර්ජනය කොටයි. 'සම්මා ආජීවේන' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පසසන ලද ජීවනෝපායෙනි. 'ජීවිතං කප්පේති' යනු ජීවිත පැවැත්ම පවත්වයි යන්නයි. සම්මා ආජීවය ද කුහනාදී (වංචනික ක්‍රියා) වලින් වැළකීමේ සංඥාවන්ගේ විවිධත්වය නිසා පූර්ව භාගයේදී විවිධ වුවත්, මාර්ග ක්ෂණයේදී මෙම ස්ථාන සතෙහිම උපදින මිච්ඡා ආජීව දුශ්ශීල්‍ය චේතනාවන්ගේ මග සිඳ දැමීමෙන්, ඒවා නැවත නූපදීම සාධනය කරමින් මාර්ගාංගය සම්පූර්ණ කරමින් එක් කුසල විරතියක්ම උපදී. මෙය 'සම්මා ආජීවය' නම් වේ.

Anuppannānanti ekasmiṃ vā bhave tathārūpe vā ārammaṇe attano na uppannānaṃ. Parassa pana uppajjamāne disvā ‘‘aho vata me evarūpā pāpakā akusaladhammā na uppajjeyyu’’nti evaṃ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ [Pg.393] dhammānaṃ anuppādāya. Chandaṃ janetīti tesaṃ anuppādakapaṭipattisādhakaṃ vīriyachandaṃ janeti. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ pavatteti. Cittaṃ paggaṇhātīti vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karoti. Padahatīti kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatūti padahanaṃ pavatteti.

‘අනුප්පන්නානං’ (නූපන්) යනු එකම භවයක හෝ එවැනි අරමුණක තමා තුළ නූපන්නා වූ අකුසල් ය. අනුන් තුළ එම අකුසල් උපදිනු දැක, “මා තුළ මෙවැනි ලාමක අකුසල් දහම් නූපදින්නේ නම් කෙතරම් යෙහෙකිද” යනාදී වශයෙන් නූපන් ලාමක අකුසල් දහම් නූපදවා ගැනීම පිණිස ය. ‘ඡන්දං ජනේති’ (කැමැත්ත උපදවයි) යනු එම නූපන් අකුසල් නූපදවා ගැනීමේ පිළිවෙත සම්පූර්ණ කරන්නා වූ වීර්යය හා එක් වූ කැමැත්ත උපදවයි. ‘වායමති’ යනු උත්සාහ කරයි. ‘වීිරියං ආරභති’ යනු වීර්යය පවත්වයි. ‘චිත්තං පග්ගණ්හාති’ යනු වීර්යයෙන් සිත ඔසවා තබයි (මනා කොට උසුලයි). ‘පදහති’ යනු “සම, නහර හා ඇට ඉතිරි වේවා (මස් ලේ වියළී ගියත් කමක් නැත)” යනාදී වශයෙන් ප්‍රධාන වීර්යය පවත්වයි.

Uppannānanti samudācāravasena attano uppannapubbānaṃ. Idāni tādise na uppādessāmīti tesaṃ pahānāya chandaṃ janeti. Anuppannānaṃ kusalānanti appaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ. Uppannānanti tesaṃyeva paṭiladdhānaṃ. Ṭhitiyāti punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitatthaṃ. Asammosāyāti avināsanatthaṃ. Bhiyyobhāvāyāti uparibhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāya pāripūriyāti bhāvanāya paripūraṇatthaṃ. Ayampi sammāvāyāmo anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanādicittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesuyeva catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānaṃ ekameva kusalavīriyaṃ uppajjati. Ayaṃ sammāvāyāmo nāma.

‘උප්පන්නානං’ (උපන්) යනු නිතර පැවතීමෙන් තමා තුළ මීට පෙර උපන් අකුසල් ය. “දැන් මෙවැනි දේ නූපදවන්නෙමි” යි ඒවා ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස කැමැත්ත උපදවයි. ‘අනුප්පන්නානං කුසලානං’ යනු මෙතෙක් ලබා නොගත් ප්‍රථම ධ්‍යානාදී කුසල් ය. ‘උප්පන්නානං’ යනු ලබාගත් එම කුසල් ම ය. ‘ඨිතියා’ යනු නැවත නැවතත් ඉපදීමේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම වශයෙන් පැවතීම පිණිස ය. ‘අසම්මෝසාය’ යනු විනාශ නොවී රැකගැනීම පිණිස ය. ‘භිය්‍යෝභාවාය’ යනු ඉහළ වර්ධනය පිණිස ය. ‘වේපුල්ලාය’ යනු බහුල බව පිණිස ය. ‘භාවනාය පාරිපූරියා’ යනු භාවනාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස ය. මෙම සම්මා වායාමය ද නූපන් අකුසල් නූපදවීම ආදී සිත්වල විවිධත්වය නිසා පූර්ව භාගයෙහි විවිධ වේ; නමුත් මාර්ග ක්ෂණයෙහි දී මෙම කරුණු හතරෙහි ම කෘත්‍ය සාධනය කරමින් මාර්ගාංගය සම්පූර්ණ කරන එකම කුසල් වීර්යයක් උපදී. මෙය සම්මා වායාමය නම් වේ.

Sammāsatipi kāyādipariggāhakacittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sati uppajjati. Ayaṃ sammāsati nāma.

සම්මා සතිය ද කය ආදිය පිරිසිඳ ගන්නා සිත්වල විවිධත්වය නිසා පූර්ව භාගයෙහි විවිධ වේ; නමුත් මාර්ග ක්ෂණයෙහි දී කරුණු සතරෙහි ම කෘත්‍ය සාධනය කරමින් මාර්ගාංගය සම්පූර්ණ කරන එකම සතියක් උපදී. මෙය සම්මා සතිය නම් වේ.

Jhānāni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā, pubbabhāge samāpattivasena nānā, maggakkhaṇe nānāmaggavasena. Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti, dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyajjhānādīsu aññatarajhānikā vā. Ekassapi paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajhāniko hoti, dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikā vā. Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti. Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti.

ධ්‍යානයන් පූර්ව භාගයෙහි මෙන්ම මාර්ග ක්ෂණයෙහි ද විවිධ වේ; පූර්ව භාගයෙහි සමාපත්ති වශයෙන් ද, මාර්ග ක්ෂණයෙහි විවිධ මාර්ග වශයෙන් ද විවිධ වේ. මන්ද, එක් පුද්ගලයෙකුගේ ප්‍රථම මාර්ගය (සෝතාපත්ති) ප්‍රථම ධ්‍යානය හා යුක්ත වේ; දෙවන මාර්ගාදිය ද ප්‍රථම ධ්‍යානය හා යුක්ත විය හැක, නැතහොත් දෙවන ධ්‍යානාදී අනෙක් ධ්‍යානයක් හා යුක්ත විය හැක. තවකෙකුගේ ප්‍රථම මාර්ගය දෙවන ධ්‍යානාදී අනෙක් ධ්‍යානයක් හා යුක්ත විය හැකි අතර, දෙවන මාර්ගාදිය ද දෙවන ධ්‍යානාදී අනෙක් ධ්‍යානයක් හා හෝ ප්‍රථම ධ්‍යානය හා යුක්ත විය හැක. මෙසේ සතර මාර්ගයෝ ම ධ්‍යාන වශයෙන් සමාන හෝ අසමාන හෝ ඇතැම් විට සමාන හෝ වෙති. මෙහි ඇති මෙම විශේෂය පාදක ධ්‍යාන නියමය (භාවිත කළ මූලික ධ්‍යානය) අනුව සිදුවේ.

Pādakajjhānaniyamena tāva paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppanno maggo paṭhamajjhāniko hoti. Maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti. Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti. Maggaṅgāni panettha satta honti. Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko. Maggaṅgāni panettha satta[Pg.394], bojjhaṅgāni cha honti. Esa nayo catutthajjhānato vuṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ.

පාදක ධ්‍යාන නියමය අනුව, ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබූ යෝගියා ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නැගී විදර්ශනා වඩන කල්හි උපදින මාර්ගය ප්‍රථම ධ්‍යානික වේ. එහි මාර්ගාංග සහ බෝධ්‍යංග සියල්ල සම්පූර්ණ වේ. දෙවන ධ්‍යානයෙන් නැගී විදර්ශනා වඩන්නාට උපදින මාර්ගය දෙවන ධ්‍යානික වේ. එහි මාර්ගාංග සතක් වේ. තෙවන ධ්‍යානයෙන් නැගී විදර්ශනා වඩන්නාට උපදින මාර්ගය තෙවන ධ්‍යානික වේ. එහි මාර්ගාංග සතක් සහ බෝධ්‍යංග හයක් වේ. සිව්වන ධ්‍යානයෙන් නැගී නේවසංඥානාසංඥායතනය දක්වා වූ ක්‍රමය මෙසේම දත යුතුය.

Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati, tañca lokuttaraṃ, no lokiyanti vuttaṃ, ettha kathanti? Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā so āruppe uppanno, taṃ jhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti. Evaṃ pādakajjhānameva niyameti.

අරූප ලෝකයෙහි සතරවන හා පස්වන ධ්‍යානයන් (පඤ්චක ක්‍රමයට) උපදී; එය ලෝකෝත්තර මිස ලෞකික නොවන බව අට්ඨසාලිනියෙහි පවසා ඇත. එය කෙසේද යත්? ප්‍රථම ධ්‍යානාදියෙන් යම් ධ්‍යානයකින් නැගී සෝතාපත්ති මාර්ගය ලබා අරූප සමාපත්තිය වඩන පුද්ගලයා අරූප භවයෙහි උපත ලැබූ විට, එම පාදක ධ්‍යානයට අනුරූපව ඔහුගේ ඉතිරි මාර්ග තුන එහිදී උපදී. මෙසේ පාදක ධ්‍යානය ම (මාර්ගයෙහි ධ්‍යාන ස්වභාවය) නියම කරයි.

Keci pana therā ‘‘vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’’ti vadanti. Keci ‘‘puggalajjhāsayo niyametī’’ti vadanti. Keci ‘‘vuṭṭhānagāminivipassanā niyametī’’ti vadanti. Tesaṃ vādavinicchayo visuddhimagge vuṭṭhānagāminivipassanādhikāre vuttanayeneva veditabbo.

ඇතැම් තෙරවරු පවසන්නේ “විදර්ශනාවට අරමුණු වූ ස්කන්ධයන් (ධ්‍යාන මට්ටම) නියම කරන” බවයි. ඇතැමුන් පවසන්නේ “පුද්ගලයාගේ අභිලාෂය (අජ්ඣාසය) නියම කරන” බවයි. තවත් සමහරු පවසන්නේ “වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාව නියම කරන” බවයි. ඔවුන්ගේ ඒ වාද පිළිබඳ විනිශ්චය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි ‘වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනා’ පරිච්ඡේදයෙහි පවසා ඇති අයුරින් ම දත යුතුය.

Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsamādhīti ayaṃ pubbabhāge lokiyo aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati.

“මහණෙනි, මෙය සම්මා සමාධිය යැයි කියනු ලැබේ” යනු මාර්ගයට පූර්ව භාගයෙහි ලෞකික වූ ද, පසු භාගයෙහි ලෝකෝත්තර වූ ද මෙම සමාධිය සම්මා සමාධිය නම් වේ.

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā cattāri saccāni pariggaṇhitvā, parassa vā, kālena vā attano, kālena vā parassa cattāri saccāni pariggaṇhitvā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha catunnaṃ saccānaṃ yathāsambhāvato uppattinivattivasena veditabbā. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha catusaccapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā saccapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ, sesaṃ tādisamevāti.

‘ඉති අජ්ඣත්තං වා’ යනාදී වශයෙන් තමාගේ හෝ අනුන්ගේ චතුරාර්ය සත්‍යය පිරිසිඳ ගෙන, එසේත් නැතිනම් වරක් තමාගේ හා වරක් අනුන්ගේ වශයෙන් පිරිසිඳ ගෙන ධර්මයන්හි ධර්මානුපස්සී ව වාසය කරයි. මෙහි ඇති වීම හා නැති වීම යනු සතර සත්‍යයන්ගේ යථා පරිදි සිදුවන ඉපදීම හා නිරුද්ධ වීම් වශයෙන් දත යුතුය. මින් ඉදිරියට පවසා ඇති ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී සතර සත්‍යය පිරිසිඳ ගන්නා සතිය “දුක්ඛ සත්‍යය” යැයි යොදා ගනිමින් සත්‍යය පිරිසිඳ ගන්නා භික්ෂුවගේ විමුක්ති මාර්ගය දත යුතුය. ඉතිරිය ද එලෙසම වේ.

Catusaccapabbaṃ niṭṭhitaṃ.

චතුසච්ච පබ්බය (සතර සත්‍යය පිළිබඳ කොටස) නිමාවට පත් විය.

404. Ettāvatā ānāpānapabbaṃ catuiriyāpathapabbaṃ catusampajaññapabbaṃ dvattiṃsākāraṃ catudhātuvavatthānaṃ navasivathikā vedanānupassanā cittānupassanā nīvaraṇapariggaho khandhapariggaho āyatanapariggaho bojjhaṅgapariggaho saccapariggahoti ekavīsati kammaṭṭhānāni. Tesu ānāpānaṃ dvattiṃsākāraṃ navasivathikāti ekādasa appanākammaṭṭhānāni honti. Dīghabhāṇakamahāsīvatthero pana ‘‘navasivathikā ādīnavānupassanāvasena vuttā’’ti āha. Tasmā tassa matena dveyeva appanākammaṭṭhānāni, sesāni upacārakammaṭṭhānāni. Kiṃ panetesu sabbesu abhiniveso [Pg.395] jāyatīti? Na jāyati. Iriyāpathasampajaññanīvaraṇabojjhaṅgesu hi abhiniveso na jāyati, sesesu jāyatīti. Mahāsīvatthero panāha ‘‘etesupi abhiniveso jāyati. Ayañhi ‘atthi nu kho me cattāro iriyāpathā udāhu natthi, atthi nu kho me catusampajaññaṃ udāhu natthi, atthi nu kho me pañcanīvaraṇā udāhu natthi, atthi nu kho me sattabojjhaṅgā udāhu natthī’ti evaṃ pariggaṇhāti. Tasmā sabbattha abhiniveso jāyatī’’ti.

404. මෙතෙක් පවසන ලද ආනාපාන, සතර ඉරියව්, සතර සම්පජඤ්ඤ, දෙතිස් කුණප, සිවුධාතු වවස්ථාන, නවසීවථික, වේදනානුපස්සනා, චිත්තානුපස්සනා, නීවරණ පිරිසිඳ ගැනීම, ස්කන්ධ පිරිසිඳ ගැනීම, ආයතන පිරිසිඳ ගැනීම, බෝධ්‍යංග පිරිසිඳ ගැනීම සහ සත්‍ය පිරිසිඳ ගැනීම වශයෙන් කර්මස්ථාන විසි එකකි. ඒවා අතරින් ආනාපාන, දෙතිස් කුණප සහ නවසීවථික යන කර්මස්ථාන එකොළොසක් අප්පනා (ධ්‍යාන) කර්මස්ථාන වේ. දීඝභාණක මහාසීව තෙරණුවෝ පවසන්නේ “නවසීවථික කර්මස්ථාන ආදීනව අනුපස්සනා වශයෙන් පවසන ලද” බවයි. එබැවින් උන්වහන්සේගේ මතයට අනුව අප්පනා කර්මස්ථාන ඇත්තේ දෙකක් පමණි; ඉතිරිය උපචාර කර්මස්ථාන වේ. මෙම සියලු කර්මස්ථානයන්හි අභිනිවේශය (එල්බ ගැනීම) ඇති වේ ද? නැත, ඇති නොවේ. ඉරියව්, සම්පජඤ්ඤ, නීවරණ සහ බෝධ්‍යංග යන කොටස්වල අභිනිවේශය ඇති නොවන අතර ඉතිරි ඒවායේ ඇති වේ. එහෙත් මහාසීව තෙරණුවෝ පවසන්නේ “මේවායෙහි ද අභිනිවේශය ඇති වන” බවයි. මන්ද, මෙම යෝගී පුද්ගලයා “මට සතර ඉරියව් ඇද්ද නැද්ද, මට සතර සම්පජඤ්ඤය ඇද්ද නැද්ද, මට පංච නීවරණ ඇද්ද නැද්ද, මට සප්ත බොජ්ඣංග ඇද්ද නැද්ද” යනාදී වශයෙන් පිරිසිඳ ගනියි. එබැවින් සියලු කර්මස්ථානයන්හි අභිනිවේශය ඇති වේ.

Yo hi koci, bhikkhaveti yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā. Evaṃ bhāveyyātiādito paṭṭhāya vuttena bhāvanānukkamena bhāveyya. Pāṭikaṅkhanti paṭikaṅkhitabbaṃ icchitabbaṃ avassaṃbhāvīti attho. Aññāti arahattaṃ. Sati vā upādiseseti upādānasese vā sati aparikkhīṇe. Anāgāmitāti anāgāmibhāvo.

"මහණෙනි, යම්කිසිවෙකු" යනු මහණෙකු හෝ මහණෙණියක හෝ උපාසකයෙකු හෝ උපාසිකාවක හෝ වේවා යන අර්ථයයි. "මෙසේ වඩන්නේ නම්" යනු ආරම්භයේ සිට වදාළ භාවනා අනුපිළිවෙලින් ස්වකීය සන්තානයෙහි වඩන්නේ නම් හෝ පွားවන්නේ නම් යන්නයි. "කැමති විය යුතුය" යනු කැමති විය යුතු වූ, ඉෂ්ට විය යුතු වූ, ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවන්නා වූ යන අර්ථයයි. "අඤ්ඤා" යනු අර්හත් ඵලයයි. "උපාදිශේෂය ඇති කල්හි" යනු උපාදාන ශේෂයක් ඇති කල්හි හෙවත් කෙලෙස් මුළුමනින්ම ගෙවී නොගිය කල්හි යන්නයි. "අනාගාමී බව" යනු අනාගාමී තත්ත්වයයි.

Evaṃ sattannaṃ vassānaṃ vasena sāsanassa niyyānikabhāvaṃ dassetvā puna tato appatarepi kāle dassento tiṭṭhantu, bhikkhavetiādimāha. Sabbampi cetaṃ majjhimassa veneyyapuggalassa vasena vuttaṃ, tikkhapaññaṃ pana sandhāya ‘‘pātova anusiṭṭho sāyaṃ visesaṃ adhigamissati, sāyaṃ anusiṭṭho pāto visesaṃ adhigamissatī’’ti vuttaṃ. Iti bhagavā ‘‘evaṃ niyyānikaṃ, bhikkhave, mama sāsana’’nti dassetvā ekavīsatiyāpi ṭhānesu arahattanikūṭena desitaṃ desanaṃ niyyātento ‘‘ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo…pe… iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti āha. Sesaṃ uttānatthamevāti. Desanāpariyosāne pana tiṃsa bhikkhusahassāni arahatte patiṭṭhahiṃsūti.

මෙසේ වසර හතක කාල සීමාවන් අනුව ශාසනයේ නෛර්යාණික භාවය (සසරින් එතෙර කරවන සුළු බව) දක්වා, නැවත ඉන් අඩුවූ කාලසීමාවන් දක්වමින් "මහණෙනි, තිබේවා" යනාදිය වදාළ සේක. මේ සියලු දේශනාවන් මධ්‍යම ප්‍රඥා ඇති විනෙය ජනයා උදෙසා වදාරන ලදී. තීක්ෂ්ණ ප්‍රඥා ඇත්තවුන් අරභයා වනාහි "උදෑසන අනුශාසනා ලද්දේ සවස් කාලයෙහි විශේෂ අවබෝධය ලබන්නේය, සවස අනුශාසනා ලද්දේ පසුදා උදෑසන විශේෂ අවබෝධය ලබන්නේය" යි වදාරන ලදී. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, මාගේ ශාසනය මෙසේ නෛර්යාණිකය" යි පෙන්වා දී, කරුණු විසි එකකදී අර්හත් ඵලය නමැති මුදුනට පමුණුවමින් දේශනා කරන ලද දේශනාව අවසන් කරමින් "මහණෙනි, යම් මේ ඒකායන මාර්ගයක් වේද... ඒ මේ කරුණ නිසා වදාරන ලදී" යි වදාළ සේක. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. දේශනාව අවසානයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා තිස්දහසක් අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටියහ.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝ නිකාය අටුවාවෙහි -

Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

10. Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanā

10. පායාසිරාජඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව

406. Evaṃ [Pg.396] me sutanti pāyāsirājaññasuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – āyasmāti piyavacanametaṃ. Kumārakassapoti tassa nāmaṃ. Kumārakāle pabbajitattā pana bhagavatā ‘‘kassapaṃ pakkosatha, idaṃ phalaṃ vā khādanīyaṃ vā kassapassa dethā’’ti vutte ‘‘katarakassapassā’’ti. ‘‘Kumārakassapassā’’ti evaṃ gahitanāmattā tato paṭṭhāya vuḍḍhakālepi ‘‘kumārakassapo’’ tveva vuccati. Apica rañño posāvanikaputtattāpi taṃ kumārakassapoti sañjāniṃsu.

406. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය පායාසිරාජඤ්ඤ සූත්‍රයයි. එහි මේ අපූර්ව පද වර්ණනාවයි - "ආයස්මා" යනු ප්‍රිය වූවන් හැඳින්වීමට යොදන වචනයකි. "කුමාරකස්සප" යනු ඒ තෙරුන්ගේ නමයි. උන්වහන්සේ කුමාර කාලයේදීම පැවිදි වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "කස්සප කැඳවන්න, මේ ඵල හෝ ඛාද්‍ය දෑ කස්සපට දෙන්න" යයි වදාළ කල්හි, "කිනම් කස්සපටද?" යි විමසූ විට "කුමාර කස්සපට" යයි මෙසේ නම සඳහන් කළ බැවින්, එතැන් සිට වැඩිහිටි කාලයේදීත් "කුමාර කස්සප" යනුවෙන්ම කියනු ලැබේ. තවද රජු විසින් ඇතිදැඩි කරන ලද පුත්‍රයෙකු වූ බැවින්ද උන්වහන්සේව "කුමාර කස්සප" යයි හඳුනා ගන්නා ලදහ.

Ayaṃ panassa pubbayogato paṭṭhāya āvibhāvakathā – thero kira padumuttarassa bhagavato kāle seṭṭhiputto ahosi. Athekadivasaṃ bhagavantaṃ citrakathiṃ ekaṃ attano sāvakaṃ etadagge ṭhapentaṃ disvā bhagavato sattāhaṃ dānaṃ datvā ‘‘ahampi bhagavā anāgate ekassa buddhassa ayaṃ thero viya citrakathī sāvako bhavāmī’’ti patthanaṃ katvā puññāni karonto kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Tadā kira parinibbutassa bhagavato sāsane osakkante pañca bhikkhū nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ āruyha samaṇadhammaṃ akaṃsu. Saṅghatthero tatiyadivase arahattaṃ patto, anuthero catutthadivase anāgāmī ahosi, itare tayo visesaṃ nibbattetuṃ asakkontā devaloke nibbattā.

මේ වනාහි උන්වහන්සේගේ පූර්ව චරිතයේ සිට විස්තරයයි - ඒ තෙරුන් වහන්සේ පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයේදී සිටු පුත්‍රයෙකු වූහ. එකල දිනක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක්තරා විචිත්‍ර ධර්ම කථික ශ්‍රාවකයෙකු ඒතදග්ග තනතුරෙහි තබනු දැක, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සත් දිනක් දන් දී "ස්වාමීනි භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මමද අනාගතයේදී එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි මේ තෙරුන් මෙන් විචිත්‍ර ධර්ම කථික ශ්‍රාවකයෙක් වෙම්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කොට පින්කම් කරමින් සිට කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදිව විශේෂ අවබෝධයක් ලැබීමට අපොහොසත් විය. එකල කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑමෙන් පසු ශාසනය පිරිහී යන කල්හි භික්ෂූන් පස්නමක් ඉණිමඟක් බැඳ පර්වතයකට නැගී මහණ දම් පිරූහ. එහි සංඝස්ථවිර තෙරුන් තුන්වන දිනයේදී අර්හත් වූහ, අනුස්ථවිර තෙරුන් සිව්වන දිනයේදී අනාගාමී වූහ, ඉතිරි තිදෙනා විශේෂ අවබෝධයක් ලැබීමට නොහැකිව දෙව්ලොව උපන්හ.

Tesaṃ ekaṃ buddhantaraṃ devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhavantānaṃ eko takkasilāyaṃ rājakule nibbattitvā pakkusāti nāma rājā hutvā bhagavantaṃ uddissa pabbajitvā rājagahaṃ uddissa āgacchanto kumbhakārasālāyaṃ bhagavato dhammadesanaṃ sutvā anāgāmiphalaṃ patto. Eko ekasmiṃ samuddapaṭṭane kulaghare nibbattitvā nāvaṃ āruyha bhinnanāvo dārucīrāni nivāsetvā lābhasampattiṃ patto ‘‘ahaṃ arahā’’ti cittaṃ uppādetvā ‘‘na tvaṃ arahā, gaccha, satthāraṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchā’’ti atthakāmāya devatāya codito tathā katvā arahattaphalaṃ patto.

ඔවුන් අතුරින් එක් අයෙක් බුද්ධාන්තරයක් පුරා දෙව් මිනිස් සම්පත් අනුභව කොට තක්සලා නුවර රජකුලයක උපත ලබා පක්කුසාති නම් රජ වී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදිව රජගහ නුවර බලා එන අතරතුර කුඹල් ශාලාවකදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට අනාගාමී ඵලයට පත් විය. තවත් අයෙක් එක්තරා මුහුදු වෙරළක කුලගෙයක උපත ලබා නැව් නැගී යද්දී නැව බිඳී ලී පටි (දාරුචීර) හැඳගෙන ලාභ සත්කාර ලබා "මම රහතෙක්මි" යි සිතක් උපදවාගෙන සිටියදී, ඔහු කෙරෙහි හිතවත් දේවතාවෙකු (බ්‍රහ්මයෙකු) විසින් "තෝ රහතෙක් නොවෙයි, යන්න, ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් ප්‍රශ්න විචාරන්න" යයි උනන්දු කරනු ලැබ, එසේ කොට අර්හත් ඵලයට පත් විය.

Eko rājagahe ekissā kuladārikāya kucchimhi uppanno. Sā ca paṭhamaṃ mātāpitaro yācitvā pabbajjaṃ alabhamānā kulagharaṃ gantvā gabbhaṃ gaṇhi[Pg.397]. Gabbhasaṇṭhitampi ajānanti sāmikaṃ ārādhetvā tena anuññātā bhikkhunīsu pabbajitā, tassā gabbhanimittaṃ disvā bhikkhuniyo devadattaṃ pucchiṃsu. So ‘‘assamaṇī’’ti āha. Dasabalaṃ pucchiṃsu. Satthā upālittheraṃ sampaṭicchāpesi. Thero sāvatthinagaravāsīni kulāni visākhañca upāsikaṃ pakkosāpetvā sodhento ‘‘pure laddho gabbho, pabbajjā arogā’’ti āha. Satthā ‘‘suvinicchitaṃ adhikaraṇa’’nti therassa sādhukāramadāsi. Sā bhikkhunī suvaṇṇabimbasadisaṃ puttaṃ vijāyi. Taṃ gahetvā rājā pasenadi kosalo posāpesi. ‘‘Kassapo’’ti cassa nāmaṃ katvā aparabhāge alaṅkaritvā satthu santikaṃ netvā pabbājesi. Iti naṃ rañño posāvanikaputtattāpi ‘‘kumārakassapo’’ti sañjāniṃsūti. Taṃ ekadivasaṃ andhavane samaṇadhammaṃ karontaṃ atthakāmā devatā pañhe uggahāpetvā ‘‘ime pañhe bhagavantaṃ pucchā’’ti āha. Thero pañhe pucchitvā pañhavissajjanāvasāne arahattaṃ pāpuṇi. Bhagavāpi taṃ citrakathikānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi.

එක් අයෙක් රජගහ නුවර එක්තරා කුල දියණියකගේ කුසෙහි උපන්නේය. ඕ තොමෝ පළමුව මවුපියන්ගෙන් අවසර ඉල්ලා පැවිද්ද නොලබා කුලගෙයකට ගොස් ගැබ් ගත්තාය. තමා ගැබ්ගෙන ඇති බව නොදැන ස්වාමියා සතුටු කරවා ඔහුගෙන් අවසර ලබා මෙහෙණින් අතර පැවිදි වූවාය. ඇගේ ගැබ් ලකුණු දැක මෙහෙණින් වහන්සේලා දේවදත්තගෙන් විමසූහ. ඔහු "ඇය මහණකමට නුසුදුසුය" යයි කීය. ඉක්බිති දසබලධාරීන් වහන්සේගෙන් විමසූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ උපාලි තෙරුන් ලවා එය විනිශ්චය කරවූහ. තෙරුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැසි කුලවතුන් හා විශාඛා උපාසිකාව කැඳවා පරීක්ෂා කරවා "පැවිදි වීමට පෙර ගැබ්ගෙන ඇත, පැවිද්ද දෝෂ රහිතය" යි වදාළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ "අධිකරණය මැනවින් විනිශ්චය කරන ලදී" යි තෙරුන්ට සාධුකාර දුන්හ. ඒ මෙහෙණින් වහන්සේ රන් පිළිමයක් බඳු පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය. රජු වූ පසේනදී කොසොල් රජතුමා ඒ දරුවා ඇතිදැඩි කරවීය. ඔහුට "කස්සප" යයි නම් තබා පසුව කලකදී ආභරණයෙන් සරසා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පමුණුවා පැවිදි කරවීය. මෙසේ රජු විසින් ඇතිදැඩි කළ පුත්‍රයෙකු වූ බැවින්ද ඔහු "කුමාරකස්සප" යයි හඳුනා ගන්නා ලදී. ඒ තෙරුන් වහන්සේ දිනක් අන්ධ වනයේ මහණ දම් පුරද්දී හිතවත් දේවතාවෙක් ප්‍රශ්න උගන්වා "මේ ප්‍රශ්න භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසන්න" යයි කීවාය. තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රශ්න විචාරා ප්‍රශ්න විසඳීම අවසානයේ අර්හත් භාවයට පත් වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද උන්වහන්සේව විචිත්‍ර ධර්ම කථික භික්ෂූන් අතර අගතැන් තැබූහ.

Setabyāti tassa nagarassa nāmaṃ. Uttarena setabyanti setabyato uttaradisāya. Rājaññoti anabhisittakarājā. Diṭṭhigatanti diṭṭhiyeva. Yathā gūthagataṃ muttagatanti vutte na gūthādito aññaṃ atthi, evaṃ diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ. Itipi natthīti taṃ taṃ kāraṇaṃ apadisitvā evampi natthīti vadati. Purā…pe… saññāpetīti yāva na saññāpeti.

"සේතව්‍යා" යනු ඒ නගරයේ නමයි. "සේතව්‍යාවට උතුරින්" යනු සේතව්‍යා නගරයට උතුරු දිශාවෙනි. "රාජඤ්ඤ" යනු අභිෂේක නොලද රජෙකි. "දිට්ඨිගත" යනු දෘෂ්ටියම වේ. මල මූත්‍ර ආදියෙහි "ගූථගත, මුත්තගත" යයි කී කල ගූථ (අසූචි) ආදියෙන් අන්‍ය වූවක් නැත්තා සේ, දෘෂ්ටියම දිට්ඨිගත නම් වේ. "මෙසේද නැත" යන වචනයෙන් ඒ ඒ කරුණු දක්වා "මෙසේද නැත" යයි පවසයි. "සඤ්ඤාපේති" යනු යම් තාක් නිරවුල්ව වටහා නොදෙයිද ඒ තාක්ය.

Candimasūriyaupamāvaṇṇanā

චන්ද්‍රසූර්ය උපමා වර්ණනාව

411. Ime bho, kassapa, candimasūriyāti so kira therena pucchito cintesi ‘‘ayaṃ samaṇo paṭhamaṃ candimasūriye upamaṃ āhari, candimasūriyasadiso bhavissati paññāya, anabhibhavanīyo aññena, sace panāhaṃ ‘candimasūriyā imasmiṃ loke’ti bhaṇissāmi, ‘kiṃ nissitā ete, kittakapamāṇā, kittakaṃ uccā’tiādīhi paliveṭhessati. Ahaṃ kho panetaṃ nibbeṭhetuṃ na sakkhissāmi, ‘parasmiṃ loke’ iccevassa kathessāmī’’ti. Tasmā evamāha.

411. “පින්වත් කස්සපයන් වහන්සේ, මේ සඳ සහ හිරු” යැයි තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසූ කල්හි ඔහු (පායාසි රාජඤ්ඤ) මෙසේ සිතුවේය: “මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මුලින්ම සඳ සහ හිරු උපමාවට ගත්හ. මොහු ප්‍රඥාවෙන් සඳ හිරු වැනිය, අන්‍යයෙකුට මැඩලිය නොහැකි කෙනෙකි. ඉදින් මම ‘සඳ සහ හිරු මේ ලෝකයේ වෙති’ යි පැවසුවහොත්, ‘ඒවා කුමක් ඇසුරු කර තිබේද? ඒවායේ ප්‍රමාණය කොපමණද? කොපමණ උසකින් තිබේද?’ ආදී දේ විමසමින් මා කොටු කරනු ඇත. මට එය නිරවුල් කිරීමට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් ‘පරලොවෙහි වෙති’ යි මම උන්වහන්සේට පවසන්නෙමි.” එබැවින් ඔහු මෙසේ පැවසුවේය.

Bhagavā [Pg.398] pana tato pubbe na cirasseva sudhābhojanīyajātakaṃ kathesi. Tattha ‘‘cande cando devaputto, sūriye sūriyo devaputto’’ti āgataṃ. Bhagavatā ca kathitaṃ jātakaṃ vā suttantaṃ vā sakalajambudīpe patthaṭaṃ hoti, tena so ‘‘ettha nivāsino devaputtā natthī’’ti na sakkā vattunti cintetvā devā te na manussāti āha.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඊට මද කලකට පෙර සුධාභෝජනීය ජාතකය දේශනා කළ සේක. එහි “සඳෙහි චන්ද්‍ර දිව්‍ය පුත්‍රයා ද, හිරුෙහි සූර්ය දිව්‍ය පුත්‍රයා ද වසති” යන්න සඳහන් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ජාතකයක් හෝ සූත්‍රයක් මුළු දඹදිව පුරාම ප්‍රචලිත වේ. එබැවින් “මෙහි වසන දිව්‍ය පුත්‍රයෝ නැතැ” යි පැවසීමට නොහැකි බව සිතා, “ඔවුන් දෙවියන් මිස මිනිසුන් නොවේ” යැයි ඔහු පැවසුවේය.

412. Atthi pana, rājañña, pariyāyoti atthi pana kāraṇanti pucchati. Ābādhikāti visabhāgavedanāsaṅkhātena ābādhena samannāgatā. Dukkhitāti dukkhappattā. Bāḷhagilānāti adhimattagilānā. Saddhāyikāti ahaṃ tumhe saddahāmi, tumhe mayhaṃ saddhāyikā saddhāyitabbavacanāti attho. Paccayikāti ahaṃ tumhe pattiyāmi, tumhe mayhaṃ paccayikā pattiyāyitabbāti attho.

412. “රාජඤ්ඤය, යම් ක්‍රමයක් (හේතුවක්) තිබේද?” යනු යම් හේතුවක් ඇද්දැයි විමසීමයි. ‘ආබාධිකා’ යනු විෂම වේදනාවන්ගෙන් යුක්ත රෝගයෙන් මැනවින් පීඩා විඳින බවයි. ‘දුක්ඛිතා’ යනු දුකට පත්වූ බවයි. ‘බාළ්හගිලානා’ යනු දැඩි ලෙස ගිලන් වූ බවයි. ‘සද්ධායිකා’ යනු “මම ඔබව විශ්වාස කරමි, ඔබ මාගේ විශ්වාසවන්ත වූ, විශ්වාස කළ යුතු වදන් ඇති අය වෙති” යන්නයි. ‘පච්චයිකා’ යනු “මම ඔබව විශ්වාසයෙන් පිළිගනිමි, ඔබ මා කෙරෙහි විශ්වාසය තැබිය හැකි, විශ්වාස කටයුතු පුද්ගලයෝ වෙති” යන්නයි.

Corādiupamāvaṇṇanā

සොරුන් පිළිබඳ උපමාවේ වර්ණනාවයි.

413. Uddisitvāti tesaṃ attānañca paṭisāmitabhaṇḍakañca dassetvā, sampaṭicchāpetvāti attho. Vippalapantassāti ‘‘putto me, dhītā me, dhanaṃ me’’ti vividhaṃ palapantassa. Nirayapālesūti niraye kammakāraṇikasattesu. Ye pana ‘‘kammameva kammakāraṇaṃ karoti, natthi nirayapālā’’ti vadanti. Te ‘‘tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā’’ti devadūtasuttaṃ paṭibāhanti. Manussaloke rājakulesu kāraṇikamanussā viya hi niraye nirayapālā honti.

413. ‘උද්දිසිත්වා’ යනු ඒ නෑදෑ හිතවතුන්ට තමා සහ තමා රැස්කර තැබූ වස්තුව පෙන්වා දී පවරා දීමයි. ‘විප්පලපන්තස්ස’ යනු “මගේ පුතා, මගේ දුව, මගේ ධනය” යැයි විවිධ ලෙස නන් දෙඩවීමයි. ‘නිරයපාලේසු’ යනු නිරයෙහි කර්ම දඬුවම් පමුණුවන සත්ත්වයන් කෙරෙහිය. “කර්මයම දඬුවම් පමුණුවයි, නිරයපාලකයන් කියා පිරිසක් නැත” යැයි යමෙක් පවසත් ද, ඔවුහු “මහණෙනි, මේ නිරයපාලකයෝ...” ආදී වශයෙන් එන දේවදූත සූත්‍රය ප්‍රතික්ෂේප කරති. මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි රජ පවුල්වල දඬුවම් පමුණුවන මනුෂ්‍යයන් සිටින්නාක් මෙන්, නිරයෙහි ද නිරයපාලකයෝ සිටිති.

415. Veḷupesikāhīti veḷuvilīvehi. Sunimmajjathāti yathā suṭṭhu nimmajjitaṃ hoti, evaṃ nimmajjatha, apanethāti attho.

415. ‘වේළුපේසිකාහි’ යනු උණ බට පතුරුවලිනි. ‘සුනිම්මජ්ජථ’ යනු මැනවින් පිරිසිදු වන සේ, කිසිදු කුණුකසලක් නැති වන සේ පිසදමන්න, බැහැර කරන්න යන්නයි.

Asucīti amanāpo. Asucisaṅkhātoti asucikoṭṭhāsabhūto asucīti ñāto vā. Duggandhoti kuṇapagandho. Jegucchoti jigucchitabbayutto. Paṭikūloti dassaneneva paṭighāvaho. Ubbādhatīti divasassa dvikkhattuṃ nhatvā tikkhattuṃ vatthāni parivattetvā alaṅkatapaṭimaṇḍitānaṃ cakkavattiādīnampi manussānaṃ gandho yojanasate ṭhitānaṃ devatānaṃ kaṇṭhe āsattakuṇapaṃ viya bādhati.

‘අසුචි’ යනු මනසට අප්‍රිය දෙයයි. ‘අසුචිසංඛාතෝ’ යනු අශුචි කොටසක් වූ හෝ අශුචි ලෙස හඳුන්වනු ලබන දෙයයි. ‘දුග්ගන්ධෝ’ යනු කුණුකුණප ගන්ධයයි. ‘ජේගුච්ඡෝ’ යනු පිළිකුල් කළ යුතු දොස් ඇති බවයි. ‘පටිකූලෝ’ යනු දැකීමෙන්ම පිළිකුල උපදවන බවයි. ‘උබ්බාධති’ යනු දිනකට දෙවරක් නා, තෙවරක් වස්ත්‍ර මාරු කර, ආභරණයෙන් සැරසුණු සක්විති රජවරුන් වැනි මිනිසුන්ගේ ගන්ධය පවා යොදුන් සියයක් ඈත සිටින දෙවියන්ට බෙල්ලේ බැඳි කුණුකුණපයක් මෙන් පීඩා කරයි.

416. Puna [Pg.399] pāṇātipātādipañcasīlāni samādāyavattentānaṃ vasena vadati. Tāvatiṃsānanti idañca dūre nibbattā tāva mā āgacchantu, ime kasmā na entīti vadati.

416. නැවතත් ප්‍රාණාතිපාතාදී පංචශීලය සමාදන්ව රකින්නන් පිළිබඳව පවසයි. ‘තාවතිංසානං’ යන මෙයින් “ඈත දිව්‍ය ලෝකවල උපන් දෙවියන් නොඑත්වා, මේ අසල තාවතිංස භවයේ උපන් දෙවියන් පවා නොඑන්නේ මන්දැ”යි පවසයි.

418. Jaccandhūpamo maññe paṭibhāsīti jaccandho viya upaṭṭhāsi. Araññavanapatthānīti araññakaṅgayuttatāya araññāni, mahāvanasaṇḍatāya vanapatthāni. Pantānīti dūrāni.

418. “උපතින් අන්ධ වූවෙකු මෙන් මට වැටහේ” යනු උපතින් අන්ධ වූවෙකු මෙන් පෙනී ගියේය යන්නයි. ‘අරඤ්ඤවනපත්ථානි’ යනු ආරණ්‍යකංගයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ‘ආරණ්‍ය’ ද, මහා වනාන්තර බැවින් ‘වනප්‍රස්ථ’ ද වේ. ‘පන්තානි’ යනු දුර බැහැර පිහිටි යන්නයි.

419. Kalyāṇadhammeti teneva sīlena sundaradhamme. Dukkhapaṭikūleti dukkhaṃ apatthente. Seyyo bhavissatīti paraloke sugatisukhaṃ bhavissatīti adhippāyo.

419. ‘කල්‍යාණධම්මේ’ යනු ඒ සීලය නිසාම යහපත් ගුණධර්ම ඇති බවයි. ‘දුක්ඛපටිකූලේ’ යනු දුක අකමැති වීමයි. ‘සෙය්‍යෝ භවිස්සති’ යනු පරලොව සුගති සැප ලැබෙනු ඇත යන අදහසයි.

420. Upavijaññāti upagatavijāyanakālā, paripakkagabbhā na cirasseva vijāyissatīti attho. Opabhoggā bhavissatīti pādaparicārikā bhavissati. Anayabyasananti mahādukkhaṃ. Ayoti sukhaṃ, na ayo anayo, dukkhaṃ. Tadetaṃ sabbaso sukhaṃ byasati vikkhipatīti byasanaṃ. Iti anayova byasanaṃ anayabyasanaṃ, mahādukkhanti attho. Ayonisoti anupāyena. Apakkaṃ na paripācentīti apariṇataṃ akhīṇaṃ āyuṃ antarāva na upacchindanti. Paripākaṃ āgamentīti āyuparipākakālaṃ āgamenti. Dhammasenāpatināpetaṃ vuttaṃ –

420. ‘උපවිජඤ්ඤා’ යනු ප්‍රසූත කාලය ආසන්න වූ, මෝරා ගිය ගැබක් ඇති, නොබෝ කලකින් ප්‍රසූත කරන බවයි. ‘ඕපභෝග්ගා භවිස්සති’ යනු පාද පරිචාරිකාවක (සේවිකාවක) වනු ඇත යන්නයි. ‘අනයබ්‍යසනං’ යනු මහා දුකයි. ‘අය’ යනු සැපයයි, ‘අනය’ යනු සැප නොවන දුකයි. එම දුක සියලු සැපත විනාශ කරන (බ්‍යසති) බැවින් ‘බ්‍යසන’ නම් වේ. මෙසේ සැප නොවන දුකම විනාශය බැවින් ‘අනයබ්‍යසන’ නම් වේ, එය මහා දුකක් යන අර්ථයයි. ‘අයෝනිසෝ’ යනු අඥාන ලෙස හෝ වැරදි ක්‍රමයකිනි. ‘අපක්කං න පරිපාචෙන්ති’ යනු නොමේරූ, නොගෙවුණු ආයුෂය අතරමඟදී සිඳලන්නේ නැත යන්නයි. ‘පරිපාකං ආගමෙන්ති’ යනු ආයුෂය මෝරා ගෙවී යන කාලය අපේක්ෂා කරති. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ පවසන ලදී.

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathāti. (theragā. 1001)

“මම මරණයට ද සතුටු නොවෙමි, ජීවිතයට ද සතුටු නොවෙමි; වැටුප් ලබන සේවකයෙකු තමා කළ සේවයට හිමි වැටුප ලැබෙන කාලය අපේක්ෂා කරන්නාක් මෙන්, මම (පිරිනිවන් පාන) කාලය අපේක්ෂා කරමි.”

421. Ubbhinditvāti mattikālepaṃ bhinditvā.

421. ‘උබ්භින්දිත්වා’ යනු ගාන ලද මැටි ආලේපය බිඳ දමා යන්නයි.

422. Rāmaṇeyyakanti ramaṇīyabhāvaṃ. Velāsikāti khiḍḍāparādhikā. Komārikāti taruṇadārikā. Tuyhaṃ jīvanti supinadassanakāle nikkhamantaṃ vā pavisantaṃ vā jīvaṃ api nu passanti. Idha cittācāraṃ ‘‘jīva’’nti gahetvā āha. So hi tattha jīvasaññīti.

422. ‘රාමණෙය්‍යකං’ යනු රමණීය බවයි. ‘වේලාසිකා’ යනු කෙළි සෙල්ලමින් විනෝද වන ස්ත්‍රීන් ය. ‘කෝමාරිකා’ යනු තරුණ දැරියන් ය. ‘තුය්හං ජීවං’ යනු සිහින දකින අවස්ථාවේදී ශරීරයෙන් පිටතට යන හෝ නැවත ඇතුළට එන ‘ජීවය’ (ආත්මය) ඔවුන් දකින්නේද? මෙහි සිතේ හැසිරීම (චිත්තාචාරය) ‘ජීව’ යනුවෙන් අර්ථ ගෙන පවසා ඇත. ඒ රාජඤ්ඤයා සිතේ ක්‍රියාව කෙරෙහි ‘ජීවය’ යන සංඥාව ඇතිව සිටියේය.

423. Jiyāyāti dhanujiyāya, gīvaṃ veṭhetvāti attho. Patthinnataroti thaddhataro. Iminā kiṃ dasseti? Tumhe jīvakāle sattassa pañcakkhandhāti [Pg.400] vadanti, cavanakāle pana rūpakkhandhamattameva avasissati, tayo khandhā appavattā honti, viññāṇakkhandho gacchati. Avasiṭṭhena rūpakkhandhena lahutarena bhavitabbaṃ, garukataro ca hoti. Tasmā natthi koci kuhiṃ gantāti imamatthaṃ dasseti.

423. ‘ජියායා’ යනු දුනු දියෙන් බෙල්ල වෙළා යන්නයි. ‘පත්ථින්නතරෝ’ යනු වඩාත් තද වූ, දැඩි වූ බවයි. මෙයින් කුමක් දක්වයිද? ඔබ ජීවත්ව සිටින කාලයේ සත්ත්වයා යනු පංචස්කන්ධයක් යැයි පවසති. චුත වන කාලයේදී රූපස්කන්ධය පමණක් ඉතිරි වේ, ස්කන්ධ තුනක් (වේදනා, සංඥා, සංස්කාර) නිරුද්ධ වේ, විඤ්ඤාණස්කන්ධය බැහැර යයි. ඉතිරි වූ රූපස්කන්ධය වඩාත් සැහැල්ලු විය යුතු වුවත්, එය වඩාත් බර වේ. එබැවින් කොහේවත් යන කිසිවෙක් නැත යන මේ අර්ථය මෙයින් දක්වයි.

424. Nibbutanti vūpasantatejaṃ.

424. ‘නිබ්බුතං’ යනු තේජෝ ධාතුව (උෂ්ණත්වය) පහව ගිය බවයි.

425. Anupahaccāti avināsetvā. Āmato hotīti addhamato marituṃ āraddho hoti. Odhunāthāti orato karotha. Sandhunāthāti parato karotha. Niddhunāthāti aparāparaṃ karotha. Tañcāyatanaṃ na paṭisaṃvedetīti tena cakkhunā taṃ rūpāyatanaṃ na vibhāveti. Esa nayo sabbattha.

425. ‘අනුපහච්ච’ යනු විනාශ නොකරයි. ‘ආමතෝ හෝති’ යනු අඩපණ වූ හෙවත් මරණයට පත්වීමට සැරසී සිටින බවයි. ‘ඕධුනාථ’ යනු ඇතුළතට හෝ මෙපිටට හරවන්න. ‘සන්ධුනාථ’ යනු පිටතට හෝ එපිටට හරවන්න. ‘නිද්ධුනාථ’ යනු එහා මෙහා හරවන්න. ‘තඤ්චායතනං න පටිසංවේදේති’ යනු ඒ ඇසින් ඒ රූපය පැහැදිලිව ග්‍රහණය නොකරයි යන්නයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය.

426. Saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Upalāpetvāti dhamitvā.

426. ‘සංඛධමෝ’ යනු හක්ගෙඩිය පිඹින හෝ හක්ගෙඩි ශබ්දය පතුරුවන පුරුෂයාය. ‘උපලාපෙත්වා’ යනු පිඹීමෙන් ශබ්ද කරවා යන්නයි.

428. Aggikoti aggiparicārako. Āpādeyyanti nipphādeyyaṃ, āyuṃ vā pāpuṇāpeyyaṃ. Poseyyanti bhojanādīhi bhareyyaṃ. Vaḍḍheyyanti vaḍḍhiṃ gameyyaṃ. Araṇīsahitanti araṇīyugaḷaṃ.

428. ‘අග්ගිකෝ’ යනු ගිනි පුදන ජටිලයාය. ‘ආපාදෙය්‍යං’ යනු නිපදවන්නේ නම් හෝ ආයුෂය ඇති කරන්නේ නම් මැනවි යන්නයි. ‘පෝසෙය්‍යං’ යනු ආහාරපානාදියෙන් පෝෂණය කරන්නේ නම් මැනවි. ‘වඩ්ඪෙය්‍යං’ යනු වර්ධනයට පත් කරන්නේ නම් මැනවි. ‘අරණීසහිතං’ යනු ගිනි නිපදවන පිරිමැදුම් දඬු යුගලයයි.

429. Tirorājānopīti tiroraṭṭhe aññasmimpi janapade rājāno jānanti. Abyattoti avisado acheko. Kopenapīti ye maṃ evaṃ vakkhanti, tesu uppajjanakena kopenapi etaṃ diṭṭhigataṃ harissāmi pariharissāmīti gahetvā vicarissāmi. Makkhenāti tayā vuttayuttakāraṇamakkhalakkhaṇena makkhenāpi. Palāsenāti tayā saddhiṃ yugaggāhalakkhaṇena palāsenāpi.

429. ‘තිරෝරාජානෝපි’ යනු වෙනත් රටක හෝ ජනපදයක සිටින රජවරුන් ද දනිති යන්නයි. ‘අබ්‍යත්තෝ’ යනු දක්ෂ නොවන, අඥාන තැනැත්තායි. ‘කෝපේනපි’ යනු මට මෙසේ (“අඥාන පායාසි රාජඤ්ඤයා” ආදී ලෙස) පවසන අය කෙරෙහි ඇති වන කෝපයෙන් වුවද, මම මේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය අතහැර මින් පසු නිවැරදිව හැසිරෙන්නෙමි. ‘මක්ඛේනා’ යනු ඔබ පැවසූ යුක්ති සහගත හේතු මැකීමේ ලක්ෂණය ඇති මක්ඛය (ගුණමකු බව) නිසා ද වේ. ‘පලාසේනා’ යනු ඔබ සමඟ කරට කර සිටීමේ ලක්ෂණය ඇති පලාසය (අහංකාරය) නිසා ද වේ.

430. Haritakapaṇṇanti yaṃ kiñci haritakaṃ, antamaso allatiṇapaṇṇampi na hotīti attho. Sannaddhakalāpanti sannaddhadhanukalāpaṃ. Āsittodakāni vaṭumānīti paripuṇṇasalilā maggā ca kandarā ca. Yoggānīti balibadde.

430. "හිරිතකපණ්ණ" යනු යම්කිසි හරිත වර්ණ කොළයක්, අන්තිම වශයෙන් අමු තණකොළයක් පවා එහි නැත යන අර්ථයයි. "සන්නද්ධකලාප" යනු සූදානම් කරගත් දුනු හා හීතල මිටි සහිත යන්නයි. "ආසිත්තෝදකානි වටුමානී" යනු ජලයෙන් පිරී ගිය මාර්ග හා කඳු අතර ප්‍රදේශයන් ය. "යොග්ගානි" යනු ගොනුන් ය.

Bahunikkhantaroti bahunikkhanto ciranikkhantoti attho. Yathābhatena bhaṇḍenāti yaṃ vo tiṇakaṭṭhodakabhaṇḍakaṃ āropitaṃ, tena yathābhatena yathāropitena, yathāgahitenāti attho.

"බහුනික්ඛන්තරෝ" යනු පිටත්ව ගොස් බොහෝ කලක් ගත වූ යන අර්ථයයි. "යථාභතේන භණ්ඩේන" යනු ඔබ විසින් පටවන ලද යම් තණකොළ, දර, දිය යන භාණ්ඩ වේ ද, එසේ ගෙන එන ලද, පටවන ලද, ලබාගත් ඒ භාණ්ඩ මඟින් යන අර්ථයයි.

Appasārānīti appagghāni. Paṇiyānīti bhaṇḍāni.

"අප්පසාරානී" යනු ඉතා අඩු අගයක් ඇති හෝ වටිනාකමක් නැති යන අර්ථයයි. "පණියානී" යනු වෙළඳ භාණ්ඩයි.

Gūthabhārikādiupamāvaṇṇanā

අසූචි බරක් ගෙන යන්නා පිළිබඳ උපමාවේ විස්තරයයි.

432. Mama [Pg.401] ca sūkarabhattanti mama ca sūkarānaṃ idaṃ bhattaṃ. Uggharantanti upari gharantaṃ. Paggharantanti heṭṭhā parissavantaṃ. Tumhe khvettha bhaṇeti tumhe kho ettha bhaṇe. Ayameva vā pāṭho. Tathā hi pana me sūkarabhattanti tathā hi pana me ayaṃ gūtho sūkarānaṃ bhattaṃ.

432. "මම ච සූකරභත්තං" යනු මගේ ඌරන්ට මෙය ආහාරයකි. "උග්ඝරන්තං" යනු ඉහළින් වැගිරෙන යන්නයි. "පග්ඝරන්තං" යනු යටින් වැගිරෙන හෝ වැහෙන යන්නයි. "තුම්හේ ඛ්වෙත්ථ භණේ" යනු පින්වත්නි, මෙහි ඔබලා ම යන්නයි. මෙයම පාඨයකි. "තථා හි පන මේ සූකරභත්තං" යනු මක්නිසාද, මේ අසූචි මගේ ඌරන්ට ආහාරයක් වන බැවිනි.

434. Āgatāgataṃ kaliṃ gilatīti āgatāgataṃ parājayaguḷaṃ gilati. Pajjohissāmīti pajjohanaṃ karissāmi, balikammaṃ karissāmīti attho. Akkhehi dibbissāmāti guḷehi kīḷissāma. Littaṃ paramena tejasāti paramatejena visena littaṃ.

434. "ආගතාගතං කලිං ගිලති" යනු පැමිණි පැමිණි පරාජිත දාදු කැටය ගිල දමයි. "පජ්ජොහිස්සාමි" යනු පූජාවක් පවත්වමි, පරාජිතයන් විසින් කළ යුතු පූජා කර්මයක් කරමි යන අර්ථයයි. "අක්ඛේහි දිබ්බිස්සාම" යනු දාදු කැටවලින් ක්‍රීඩා කරමු යන්නයි. "ලිත්තං පරමේන තේජසා" යනු ඉතා ප්‍රබල විෂක් ආලේප කරන ලද යන්නයි.

436. Gāmapaṭṭanti vuṭṭhitagāmapadeso vuccati. ‘‘Gāmapada’’ntipi pāṭho, ayamevattho. Sāṇabhāranti sāṇavākabhāraṃ. Susannaddhoti subaddho. Tvaṃ pajānāhīti tvaṃ jāna. Sace gaṇhitukāmosi, gaṇhāhīti vuttaṃ hoti.

436. "ගාමපට්ටං" යනු අත්හැර දමන ලද පැරණි ගම් පෙදෙසකට කියනු ලැබේ. "ගාමපදං" කියා ද පාඨයක් පවතී, එහි අර්ථය ද මෙයම වේ. "සාණභාරං" යනු හණ වැහැරි බරකි. "සුසන්නද්ධෝ" යනු මැනවින් බඳින ලද යන්නයි. "ත්වං පජානාහි" යනු ඔබ දැනගන්න යන්නයි. ඉදින් ඔබ ගැනීමට කැමති නම්, ගන්න යනුවෙන් කියන ලදී.

Khomanti khomavākaṃ. Ayanti kāḷalohaṃ. Lohanti tambalohaṃ. Sajjhanti rajataṃ. Suvaṇṇanti suvaṇṇamāsakaṃ. Abhinandiṃsūti tussiṃsu.

"ඛෝමං" යනු හණ නූල් ය. "අයං" යනු කළු යකඩ ය. "ලෝහං" යනු තඹ ය. "සජ්ඣං" යනු රිදී ය. "සුවණ්ණං" යනු රන් මස්සක ය. "අභිනන්දිංසු" යනු සතුටු වූහ යන්නයි.

437. Attamanoti sakamano tuṭṭhacitto. Abhiraddhoti abhippasanno. Pañhāpaṭibhānānīti pañhupaṭṭhānāni. Paccanīkaṃ kattabbanti paccanīkaṃ paṭiviruddhaṃ viya kattabbaṃ amaññissaṃ, paṭilomagāhaṃ gahetvā aṭṭhāsinti attho.

437. "අත්තමනෝ" යනු තමාගේ ම සිතින් සතුටු වූ සිත් ඇති යන්නයි. "අභිරද්ධෝ" යනු බෙහෙවින් පැහැදුණු යන්නයි. "පඤ්හාපටිභානානි" යනු ප්‍රශ්න ඉදිරියේ වැටහෙන නුවණයි. "පච්චනීකං කාතබ්බං" යනු ප්‍රතිවිරුද්ධ කෙනෙකු ලෙස කටයුතු කළ යුතු යැයි සිතුවෙමි, එනම් විරුද්ධවාදියෙකු ලෙස කරුණු ගෙන සිටියෙමි යන අර්ථයයි.

438. Saṅghātaṃ āpajjantīti saṅghātaṃ vināsaṃ maraṇaṃ āpajjanti. Na mahapphaloti vipākaphalena na mahapphalo hoti. Na mahānisaṃsoti guṇānisaṃsena mahānisaṃso na hoti. Na mahājutikoti ānubhāvajutiyā mahājutiko na hoti. Na mahāvipphāroti vipākavipphāratāya mahāvipphāro na hoti. Bījanaṅgalanti bījañca naṅgalañca. Dukkhetteti duṭṭhukhette nissārakhette. Dubbhūmeti visamabhūmibhāge. Patiṭṭhāpeyyāti ṭhapeyya. Khaṇḍānīti chinnabhinnāni. Pūtīnīti nissārāni. Vātātapahatānīti [Pg.402] vātena ca ātapena ca hatāni pariyādinnatejāni. Asārādānīti taṇḍulasārādānarahitāni palālāni. Asukhasayitānīti yāni sukkhāpetvā koṭṭhe ākiritvā ṭhapitāni, tāni sukhasayitāni nāma. Etāni pana na tādisāni. Anuppaveccheyyāti anupaveseyya, na sammā vasseyya, anvaddhamāsaṃ anudasāhaṃ anupañcāhaṃ na vasseyyāti attho. Api nu tānīti api nu evaṃ khettabījavuṭṭhidose sati tāni bījāni aṅkuramūlapattādīhi uddhaṃ vuddhiṃ heṭṭhā virūḷhiṃ samantato ca vepullaṃ āpajjeyyunti. Evarūpo kho rājañña yaññoti evarūpaṃ rājañña dānaṃ parūpaghātena uppāditapaccayatopi dāyakatopi pariggāhakatopi avisuddhattā na mahapphalaṃ hoti.

438. "සංඝාතං ආපජ්ජන්ති" යනු විනාශයට හෝ මරණයට පත්වෙති යන්නයි. "න මහප්ඵලෝ" යනු විපාක වශයෙන් මහා ඵල සහිත නොවන බවයි. "න මහානිසංසෝ" යනු ගුණානිසංස වශයෙන් මහා අනිසංස සහිත නොවන බවයි. "න මහාජුතිතෝ" යනු ආනුභාව සම්පන්න තේජසින් මහා ජුතිමත් නොවන බවයි. "න මහා විප්ඵාරෝ" යනු විපාකයේ පැතිරීමෙන් මහා විප්ඵාර සහිත නොවන බවයි. "බීජනංගලං" යනු බීජ හා නගුලයි. "දුක්ඛෙත්තේ" යනු නරක කෙතෙහි හෙවත් නිසරු කෙතෙහි ය. "දුබ්භූමේ" යනු විෂම වූ භූමි භාගයෙහි ය. "පතිට්ඨාපෙය්‍ය" යනු තබන්නේ ද යන්නයි. "ඛණ්ඩානි" යනු කැඩුණු බිඳුණු දෑ ය. "පූතීනි" යනු නිසරු වූ කුණු වූ දෑ ය. "වාතාතපහතානි" යනු සුළඟින් හා අව්වෙන් විනාශ වූ, සාරය හීන වූ දෑ ය. "අසාරාදානී" යනු සහල් සාරය රහිත වූ බොල් දෑ ය. "අසුඛසයිතානි" යනු යම් බීජ වේළා අටුවල බහා තබන ලද්දේ ද, ඒවා සුඛසයිත නම් වේ. එහෙත් මේවා එවැනි දෑ නොවේ. "අනුප්පවෙච්ඡෙය්‍ය" යනු මැනවින් වර්ෂාව නොලැබීමයි, එනම් අඩමසකට වරක්, දස දිනකට වරක් හෝ පස් දිනකට වරක් වර්ෂාව නොලැබීමයි. "අපි නු තානි" යනු මෙසේ කෙතේ, බීජයේ හා වර්ෂාවේ දොස් ඇති කල්හි, ඒ බීජ අංකුර, මුල්, කොළ ආදියෙන් ඉහළට වැඩීමක්, පහළට මුල් ඇදීමක් හා අවට පැතිරීමක් සිදුවේ ද යන්නයි. "ඒවරූපෝ ඛෝ රාජඤ්ඤ යඤ්ඤෝ" යනු රජ්ජුමය, මෙබඳු දානය අනුන් පෙළීමෙන් උපයා ගත් දෑ බැවින් ද, දායකයාගේ හා ප්‍රතිග්‍රාහකයාගේ අශුද්ධ භාවය නිසා ද මහා ඵල සහිත නොවේ.

Evarūpo kho rājañña yaññoti evarūpaṃ rājaññadānaṃ aparūpaghātena uppannapaccayatopi aparūpaghātitāya sīlavantadāyakatopi sammādiṭṭhiādiguṇasampannapaṭiggāhakatopi mahapphalaṃ hoti. Sace pana guṇātirekaṃ nirodhā vuṭṭhitaṃ paṭiggāhakaṃ labhati, cetanā ca vipulā hoti, diṭṭheva dhamme vipākaṃ detīti.

"ඒවරූපෝ ඛෝ රාජඤ්ඤ යඤ්ඤෝ" යනු රජ්ජුමය, අනුන් නොපෙළා උපයා ගත් දෑ ඇති, සිල්වත් දායකයෙකු විසින් දෙනු ලබන, සම්මා දිට්ඨිය ආදී ගුණයන්ගෙන් යුත් ප්‍රතිග්‍රාහකයන් ලබන මෙබඳු දානය මහා ඵල සහිත වේ. තවද, නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි අනාගාමී හෝ රහත් උතුමෙකු වැනි විශේෂ ගුණැති ප්‍රතිග්‍රාහකයෙකු ලැබේ නම් සහ චේතනාව ද මහත් වේ නම්, මෙලොවදීම විපාක ලබා දෙයි.

439. Imaṃ pana therassa dhammakathaṃ sutvā pāyāsirājañño theraṃ nimantetvā sattāhaṃ therassa mahādānaṃ datvā tato paṭṭhāya mahājanassa dānaṃ paṭṭhapesi. Taṃ sandhāya atha kho pāyāsi rājaññotiādi vuttaṃ. Tattha kaṇājakanti sakuṇḍakaṃ uttaṇḍulabhattaṃ. Bilaṅgadutiyanti kañjikadutiyaṃ. Dhorakāni ca vatthānīti thūlāni ca vatthāni. Guḷavālakānīti guḷadasāni, puñjapuñjavasena ṭhitamahantadasānīti attho. Evaṃ anuddisatīti evaṃ upadisati. Pādāpīti pādenapi.

439. ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මේ ධර්ම කථාව අසා පායාසි රාජඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේට ආරාධනා කර සත් දිනක් මුළුල්ලේ මහා දානයක් දී, එතැන් සිට මහජනයාට ද දානය පවත්වන ලදී. එය අරභයා "අථ ඛෝ පායාසි රාජඤ්ඤෝ" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "කණාජකං" යනු කුඩු සහිත මඳක් නොපිසින ලද බතයි. "බිලංගදුතියං" යනු කාඩි දිය සමඟ ඇති යන්නයි. "ධෝරකානි ච වත්ථානි" යනු රළු වස්ත්‍රයන් ය. "ගුළවාලකානි" යනු ගුළි ගැසුණු ලොකු නූල් කෙළවරවල් ඇති වස්ත්‍රයන් ය. "ඒවං අනුද්දිසති" යනු මෙසේ නැවත නැවතත් කියයි යන්නයි. "පාදාපි" යනු පයින් පවා යන්නයි.

440. Asakkaccanti saddhāvirahitaṃ assaddhadānaṃ. Asahatthāti na sahatthena. Acittīkatanti cittīkāravirahitaṃ, na cittīkārampi paccupaṭṭhāpetvā na paṇītacittaṃ katvā adāsi. Apaviddhanti chaḍḍitaṃ vippatitaṃ. Suññaṃ serīsakanti serīsakaṃ nāma ekaṃ tucchaṃ rajatavimānaṃ upagato. Tassa kira dvāre mahāsirīsarukkho, tena taṃ ‘‘serīsaka’’nti vuccati.

440. "අසක්කච්චං" යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් තොර වූ නොපැහැදිලි දානයයි. "අසහත්ථා" යනු තමාගේ ම අතින් නොවේ. "අචිත්තීකතං" යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත සැලකිල්ලෙන් තොරව, උසස් සිතකින් යුතුව නොදුන් බවයි. "අපවිද්ධං" යනු ඉවත දමන ලද හෝ විසුරුවා හරින ලද දෙයක් මෙනි. "සුඤ්ඤං සේරීසකං" යනු සේරීසක නම් වූ හිස් රිදී විමනකට පැමිණියේ ය. එහි දොරටුව අසල මහා සේරීස ගසක් තිබූ නිසා එයට "සේරීසක" යැයි කියනු ලැබේ.

441. Āyasmā [Pg.403] gavaṃpatīti thero kira pubbe manussakāle gopāladārakānaṃ jeṭṭhako hutvā mahato sirīsassa mūlaṃ sodhetvā vālikaṃ okiritvā ekaṃ piṇḍapātikattheraṃ rukkhamūle nisīdāpetvā attanā laddhaṃ āhāraṃ datvā tato cuto tassānubhāvena tasmiṃ rajatavimāne nibbatti. Sirīsarukkho vimānadvāre aṭṭhāsi. So paññāsāya vassehi phalati, tato paññāsa vassāni gatānīti devaputto saṃvegaṃ āpajjati. So aparena samayena amhākaṃ bhagavato kāle manussesu nibbattitvā satthu dhammakathaṃ sutvā arahattaṃ patto. Pubbāciṇṇavasena pana divāvihāratthāya tadeva vimānaṃ abhiṇhaṃ gacchati, taṃ kirassa utusukhaṃ hoti. Taṃ sandhāya ‘‘tena kho pana samayena āyasmā gavaṃpatī’’tiādi vuttaṃ.

441. ආයුෂ්මත් ගවම්පති තෙරුන් වහන්සේ පෙර මනුෂ්‍ය ආත්මයකදී ගොපලු දරුවන්ගේ නායකයෙක්ව සිට, විශාල සේරීස ගසක් මුල සුද්ධ පවිත්‍ර කර වැලි අතුරා, එක් පිණ්ඩපාතික ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් ඒ ගස මුල වඩා හිඳුවා තමාට ලැබුණු ආහාරය පූජා කළහ. එයින් චුතව එහි ආනුභාවයෙන් ඒ රිදී විමනෙහි උපත ලැබූහ. විමන දොරටුව අසල සේරීස ගසක් තිබුණි. එය වසර පනහකට වරක් ඵල දරන අතර, වසර පනහක් ගෙවී ගිය කල්හි ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා සංවේගයට පත් වේ. පසුව අප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ මනුෂ්‍ය ලොව ඉපදී ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා අර්හත් භාවයට පත් වූහ. පෙර පුරුද්ද නිසා දහවල් කාලයේ විවේකය පිණිස නිතර ඒ විමනට වඩිනා අතර, එය උන්වහන්සේට සෘතු සැපය ලබා දුන්නේ ය. එය අරභයා "තේන ඛෝ පන සමයේන ආයස්මා ගවම්පති" යනාදිය වදාරන ලදී.

So sakkaccaṃ dānaṃ datvāti so parassa santakampi dānaṃ sakkaccaṃ datvā. Evamārocesīti ‘‘sakkaccaṃ dānaṃ dethā’’tiādinā nayena ārocesi. Tañca pana therassa ārocanaṃ sutvā mahājano sakkaccaṃ dānaṃ datvā devaloke nibbatto. Pāyāsissa pana rājaññassa paricārakā sakkaccaṃ dānaṃ datvāpi nikantivasena gantvā tasseva santike nibbattā. Taṃ kira disācārikavimānaṃ vaṭṭaniaṭaviyaṃ ahosi. Pāyāsidevaputto ca ekadivasaṃ vāṇijakānaṃ dassetvā attano katakammaṃ kathesīti.

ඔහු සකස් කොට දන් දුන්නේය යන්නෙන්, ඔහු අනුන් සතු දෙය වුවද ගෞරව පූර්වකව සකස් කොට දන් දුන් බව කියැවේ. 'මෙසේ දැන්වීය' යනු, 'ගෞරව සහිතව සකස් කොට දන් දෙන්න' යනාදී වශයෙන් දැන්වීමයි. තෙරුන් වහන්සේගේ ඒ දැන්වීම අසා මහා ජනයා ගෞරව සහිතව දන් දී දෙව්ලොව උපන්හ. එහෙත් පායාසි රාජන්‍යයාගේ සේවකයෝ ගෞරව සහිතව දන් දුන් නමුත්, ඔහු කෙරෙහි වූ ඇල්ම (නිකන්ති) හේතුවෙන් ඔහු සමීපයෙහිම උපන්හ. ඒ දිශාවන්හි සැරිසරන විමානය (දිසාචාරික විමානය) වට්ටනි වනයෙහි වූ බව කියැවේ. පායාසි දේවපුත්‍රයා ද එක් දිනක වෙළෙන්දන්ට පෙනී සිට තමන් කළ කර්මය පිළිබඳව විස්තර කළේය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝ නිකාය අටුවාවෙහි,

Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

පායාසි රාජන්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Niṭṭhitā ca mahāvaggassatthavaṇṇanā.

මහාවග්ග පාලියෙහි අර්ථ වර්ණනාව ද නිමවා ඇත.

Mahāvaggaṭṭhakathā niṭṭhitā.

මහාවග්ග අටුවාව නිමවා ඇත.