นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

ทีฆนิกาเย

Trường Bộ Kinh

สีลกฺขนฺธวคฺคฏฺฐกถา

Chú giải Phẩm Giới Uẩn

คนฺถารมฺภกถา

Lời Mở Đầu

กรุณาสีตลหทยํ[Pg.1], ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตมํ;

สนรามรโลกครุํ, วนฺเท สุคตํ คติวิมุตฺตํ.

Con xin đảnh lễ bậc Thiện Thệ, Đấng đã giải thoát khỏi các sanh thú, có tâm mát dịu bởi lòng bi mẫn, có bóng tối si mê được xua tan bởi ánh sáng trí tuệ, là bậc Đạo sư của thế gian cùng với người và chư thiên.

พุทฺโธปิ พุทฺธภาวํ, ภาเวตฺวา เจว สจฺฉิกตฺวา จ;

ยํ อุปคโต คตมลํ, วนฺเท ตมนุตฺตรํ ธมฺมํ.

Con xin đảnh lễ Pháp bảo vô thượng, không còn cấu uế, là Pháp mà ngay cả Đức Phật cũng đã đạt đến Phật quả sau khi đã tu tập và chứng ngộ.

สุคตสฺส โอรสานํ, ปุตฺตานํ มารเสนมถนานํ;

อฏฺฐนฺนมฺปิ สมูหํ, สิรสา วนฺเท อริยสงฺฆํ.

Con xin cúi đầu đảnh lễ Tăng đoàn Thánh chúng, là tập hợp của tám hạng đệ tử, những người con đích thực của bậc Thiện Thệ, những vị đã nhiếp phục ma quân.

อิติ เม ปสนฺนมติโน, รตนตฺตยวนฺทนามยํ ปุญฺญํ;

ยํ สุวิหตนฺตราโย, หุตฺวา ตสฺสานุภาเวน.

Do năng lực của phước báu phát sanh từ việc đảnh lễ Tam Bảo như trên của tôi, người có tâm ý trong sáng, sau khi mọi chướng ngại đã được dẹp trừ hoàn toàn,

ทีฆสฺส ทีฆสุตฺตงฺกิตสฺส, นิปุณสฺส อาคมวรสฺส;

พุทฺธานุพุทฺธสํวณฺณิตสฺส, สทฺธาวหคุณสฺส.

Của Trường Bộ, bộ kinh ưu tú, được ghi dấu bởi các kinh dài, vi diệu, được chư Phật và các bậc Thánh đệ tử tán thán, và có phẩm chất mang lại đức tin.

อตฺถปฺปกาสนตฺถํ, อฏฺฐกถา อาทิโต วสิสเตหิ;

ปญฺจหิ ยา สงฺคีตา, อนุสงฺคีตา จ ปจฺฉาปิ.

Bộ chú giải mà ban đầu đã được năm trăm vị A-la-hán kết tập nhằm để giải thích ý nghĩa, và sau đó lại được trùng tụng,

สีหฬทีปํ ปน อาภตาถ, วสินา มหามหินฺเทน;

ฐปิตา สีหฬภาสาย, ทีปวาสีนมตฺถาย.

Tuy nhiên, bộ chú giải ấy đã được ngài Đại Trưởng lão Mahinda, bậc đã làm chủ tự tâm, mang đến đảo Sīhaḷa (Tích Lan), rồi được thiết lập bằng tiếng Sīhaḷa vì lợi ích của các cư dân trên đảo.

อปเนตฺวาน [Pg.2] ตโตหํ, สีหฬภาสํ มโนรมํ ภาสํ;

ตนฺตินยานุจฺฉวิกํ, อาโรเปนฺโต วิคตโทสํ.

Do đó, sau khi loại bỏ phần tiếng Sīhaḷa, tôi sẽ chuyển dịch (bộ chú giải ấy) sang ngôn ngữ Magadhan tao nhã, không có lỗi lầm, và phù hợp với văn phong của Thánh điển.

สมยํ อวิโลเมนฺโต, เถรานํ เถรวํสปทีปานํ;

สุนิปุณวินิจฺฉยานํ, มหาวิหาเร นิวาสีนํ.

Không làm trái với học thuyết của các bậc Trưởng lão trú tại Đại Tịnh xá, những vị là ngọn đèn soi sáng dòng truyền thừa của các Trưởng lão và có những quyết định rất tinh tường.

หิตฺวา ปุนปฺปุนาคตมตฺถํ, อตฺถํ ปกาสยิสฺสามิ;

สุชนสฺส จ ตุฏฺฐตฺถํ, จิรฏฺฐิตตฺถญฺจ ธมฺมสฺส.

Tôi sẽ lược bỏ những phần giải thích trùng lặp và sẽ trình bày ý nghĩa nhằm mang lại sự hoan hỷ cho người thiện trí và vì sự trường tồn của Chánh pháp.

สีลกถา ธุตธมฺมา, กมฺมฏฺฐานานิ เจว สพฺพานิ;

จริยาวิธานสหิโต, ฌานสมาปตฺติวิตฺถาโร.

Phần luận về giới, các pháp đầu-đà, và tất cả các đề mục thiền định; phần giải thích chi tiết về các thiền và các bậc thiền chứng, cùng với sự sắp xếp về các hạnh.

สพฺพา จ อภิญฺญาโย, ปญฺญาสงฺกลนนิจฺฉโย เจว;

ขนฺธธาตายตนินฺทฺริยานิ, อริยานิ เจว จตฺตาริ.

Tất cả các loại thắng trí, phần quyết định về việc tổng hợp trí tuệ; các uẩn, giới, xứ, và căn; và bốn chân lý cao thượng.

สจฺจานิ ปจฺจยาการเทสนา, สุปริสุทฺธนิปุณนยา;

อวิมุตฺตตนฺติมคฺคา, วิปสฺสนา ภาวนา เจว.

Các chân lý, phần thuyết giảng về duyên khởi với phương pháp hoàn toàn trong sạch và vi diệu; và sự phát triển thiền minh sát, con đường không tách rời khỏi văn bản Thánh điển.

อิติ ปน สพฺพํ ยสฺมา, วิสุทฺธิมคฺเค มยา สุปริสุทฺธํ;

วุตฺตํ ตสฺมา ภิยฺโย, น ตํ อิธ วิจารยิสฺสามิ.

Tuy nhiên, bởi vì tất cả những điều này đã được tôi trình bày một cách hoàn toàn trong sạch trong bộ Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga), do đó, ở đây tôi sẽ không khảo sát lại chúng một cách chi tiết nữa.

‘‘มชฺเฌ วิสุทฺธิมคฺโค, เอส จตุนฺนมฺปิ อาคมานญฺหิ;

ฐตฺวา ปกาสยิสฺสติ, ตตฺถ ยถา ภาสิตํ อตฺถํ’’.

‘Bộ Thanh Tịnh Đạo này, khi đứng ở vị trí trung tâm của cả bốn bộ Nikāya, sẽ làm sáng tỏ ý nghĩa đã được thuyết giảng trong đó’.

อิจฺเจว กโต ตสฺมา, ตมฺปิ คเหตฺวาน สทฺธิเมตาย;

อฏฺฐกถาย วิชานถ, ทีฆาคมนิสฺสิตํ อตฺถนฺติ.

Chính vì ý định như vậy mà (bộ sách ấy) đã được soạn ra. Do đó, các vị hãy tiếp thu cả bộ sách ấy (tức Thanh Tịnh Đạo) cùng với bộ chú giải này để hiểu rõ ý nghĩa dựa trên Trường Bộ Kinh.

นิทานกถา

Duyên Khởi Luận

ตตฺถ ทีฆาคโม นาม สีลกฺขนฺธวคฺโค, มหาวคฺโค, ปาถิกวคฺโคติ วคฺคโต ติวคฺโค โหติ; สุตฺตโต จตุตฺตึสสุตฺตสงฺคโห. ตสฺส วคฺเคสุ สีลกฺขนฺธวคฺโค อาทิ, สุตฺเตสุ พฺรหฺมชาลํ. พฺรหฺมชาลสฺสาปิ ‘‘เอวํ [Pg.3] เม สุต’’นฺติอาทิกํ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วุตฺตํ นิทานมาทิ.

Trong đó, Trường Bộ Kinh (Dīghāgama) gồm có ba phẩm xét về phương diện phẩm: Phẩm Giới Uẩn (Sīlakkhandhavagga), Đại Phẩm (Mahāvagga), và Phẩm Pāthika (Pāthikavagga); và là một tuyển tập gồm ba mươi bốn kinh xét về phương diện kinh. Trong các phẩm ấy, Phẩm Giới Uẩn là phẩm đầu tiên; trong các kinh, kinh Phạm Võng (Brahmajāla) là kinh đầu tiên. Và ngay cả đối với kinh Phạm Võng, phần duyên khởi bắt đầu bằng câu ‘Evaṃ me sutaṃ’ (Tôi nghe như vầy), do Tôn giả Ānanda nói trong kỳ Đại kết tập lần thứ nhất, là phần mở đầu.

ปฐมมหาสงฺคีติกถา

Luận về kỳ Đại kết tập lần thứ nhất

ปฐมมหาสงฺคีติ นาม เจสา กิญฺจาปิ วินยปิฏเก ตนฺติมารูฬฺหา, นิทานโกสลฺลตฺถํ ปน อิธาปิ เอวํ เวทิตพฺพา. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนญฺหิ อาทึ กตฺวา ยาว สุภทฺทปริพฺพาชกวินยนา กตพุทฺธกิจฺเจ, กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร วิสาขปุณฺณมทิวเส ปจฺจูสสมเย อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต ภควติ โลกนาเถ, ภควโต ธาตุภาชนทิวเส สนฺนิปติตานํ สตฺตนฺนํ ภิกฺขุสตสหสฺสานํ สงฺฆตฺเถโร อายสฺมา มหากสฺสโป สตฺตาหปรินิพฺพุเต ภควติ สุภทฺเทน วุฑฺฒปพฺพชิเตน – ‘‘อลํ, อาวุโส, มา โสจิตฺถ, มา ปริเทวิตฺถ, สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณน, อุปทฺทุตา จ โหม – ‘อิทํ โว กปฺปติ, อิทํ โว น กปฺปตี’ติ, อิทานิ ปน มยํ ยํ อิจฺฉิสฺสาม, ตํ กริสฺสาม, ยํ น อิจฺฉิสฺสาม น ตํ กริสฺสามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๗) วุตฺตวจนมนุสฺสรนฺโต, อีทิสสฺส จ สงฺฆสนฺนิปาตสฺส ปุน ทุลฺลภภาวํ มญฺญมาโน, ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ, ยํ ปาปภิกฺขู ‘อตีตสตฺถุกํ ปาวจน’นฺติ มญฺญมานา ปกฺขํ ลภิตฺวา นจิรสฺเสว สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปยฺยุํ, ยาว จ ธมฺมวินโย ติฏฺฐติ, ตาว อนตีตสตฺถุกเมว ปาวจนํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

Và mặc dù câu chuyện về kỳ Đại kết tập lần thứ nhất này đã được ghi lại trong Tạng Luật, nhưng vì mục đích am tường về phần duyên khởi, ở đây cũng nên được hiểu như sau. Thật vậy, sau khi Đức Thế Tôn, bậc Thầy của thế gian, đã hoàn thành Phật sự, bắt đầu từ việc chuyển Pháp luân cho đến khi giáo hóa du sĩ Subhadda, và đã nhập Vô dư y Niết-bàn vào lúc rạng đông ngày trăng tròn tháng Visākha, giữa hai cây sāla trong rừng sāla của dòng họ Malla tại Upavattana, xứ Kusinārā; vào ngày phân chia xá-lợi của Đức Thế Tôn, Tôn giả Mahākassapa, vị Trưởng lão của Tăng đoàn gồm bảy trăm ngàn vị tỳ-khưu đã vân tập, khi nhớ lại những lời được nói bởi Subhadda, người xuất gia lúc về già, bảy ngày sau khi Đức Thế Tôn nhập diệt: ‘Thôi, chư hiền, đừng sầu muộn, đừng than khóc. Chúng ta đã được giải thoát khỏi vị Đại Sa-môn ấy. Chúng ta đã bị phiền nhiễu bởi những lời như: ‘Điều này hợp lệ với các ông, điều này không hợp lệ với các ông.’ Nhưng bây giờ, chúng ta muốn làm gì thì làm, không muốn làm gì thì không làm,’ và nhận thấy rằng một cuộc hội họp Tăng chúng như vậy sẽ khó có lại được lần nữa, (ngài đã suy nghĩ): ‘Có khả năng là các tỳ-khưu ác hạnh, khi nghĩ rằng ‘Giáo pháp bây giờ không còn Thầy,’ sẽ tập hợp bè phái và chẳng bao lâu sẽ làm cho Chánh pháp biến mất. Tuy nhiên, ngày nào Pháp và Luật còn tồn tại, ngày đó giáo pháp vẫn chưa phải là không có Thầy. Vì điều này đã được Đức Thế Tôn nói:

‘โย โว, อานนฺท, มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๖).

‘Này Ānanda, Pháp và Luật mà ta đã giảng dạy và ban hành cho các ông, sau khi ta qua đời, chính Pháp và Luật ấy sẽ là Thầy của các ông.’

‘ยํนูนาหํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยํ, ยถยิทํ สาสนํ อทฺธนิยํ อสฺส จิรฏฺฐิติกํ’.

‘Vậy ta nên kết tập Pháp và Luật, để cho giáo pháp này được trường tồn, tồn tại lâu dài’.

ยญฺจาหํ ภควตา –

Và vì ta đã được Đức Thế Tôn –

‘ธาเรสฺสสิ ปน เม ตฺวํ, กสฺสป, สาณานิ ปํสุกูลานิ นิพฺพสนานี’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) วตฺวา จีวเร สาธารณปริโภเคน.

‘Này Kassapa, ông có thể mặc chiếc y phấn tảo bằng vải gai đã cũ của ta không?’ bằng việc nói như vậy và bằng việc dùng chung y.

‘อหํ, ภิกฺขเว, ยาวเทว อากงฺขามิ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ [Pg.4] ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ; กสฺสโปปิ, ภิกฺขเว, ยาวเทว, อากงฺขติ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๒).

‘Này các Tỳ-khưu, khi nào Như Lai muốn, Như Lai ly dục, ly bất thiện pháp, chứng và trú thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ. Và này các Tỳ-khưu, khi nào Kassapa muốn, vị ấy cũng ly dục, ly bất thiện pháp, chứng và trú thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ.’

เอวมาทินา นเยน นวานุปุพฺพวิหารฉฬภิญฺญาปฺปเภเท อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม อตฺตนา สมสมฏฺฐปเนน จ อนุคฺคหิโต, ตถา อากาเส ปาณึ จาเลตฺวา อลคฺคจิตฺตตาย เจว จนฺโทปมปฏิปทาย จ ปสํสิโต, ตสฺส กิมญฺญํ อาณณฺยํ ภวิสฺสติ. นนุ มํ ภควา ราชา วิย สกกวจอิสฺสริยานุปฺปทาเนน อตฺตโน กุลวํสปฺปติฏฺฐาปกํ ปุตฺตํ ‘สทฺธมฺมวํสปฺปติฏฺฐาปโก เม อยํ ภวิสฺสตี’ติ, มนฺตฺวา อิมินา อสาธารเณน อนุคฺคเหน อนุคฺคเหสิ, อิมาย จ อุฬาราย ปสํสาย ปสํสีติ จินฺตยนฺโต ธมฺมวินยสงฺคายนตฺถํ ภิกฺขูนํ อุสฺสาหํ ชเนสิ. ยถาห –

Bằng phương pháp như vậy v.v..., (tôi) đã được nâng đỡ bằng việc (Đức Thế Tôn) đặt để ngang bằng với chính Ngài trong pháp thượng nhân, có các loại là chín thứ an trú tuần tự và sáu loại thắng trí; cũng vậy, đã được tán thán do vì có tâm không dính mắc và do vì có sự thực hành ví như mặt trăng, sau khi (Ngài) cử động bàn tay trong hư không. Đối với tôi ấy, sẽ có sự không mắc nợ nào khác? Chẳng phải Đức Thế Tôn, sau khi suy nghĩ rằng: ‘Vị này sẽ là người thiết lập dòng dõi Chánh pháp của ta,’ giống như vị vua (nâng đỡ) người con trai, người thiết lập dòng dõi của mình, bằng việc ban cho áo giáp và quyền uy của mình, đã nâng đỡ tôi bằng sự nâng đỡ không chung này, và đã tán thán bằng sự tán thán cao thượng này hay sao? Trong khi suy nghĩ như vậy, ngài đã làm phát sanh lòng hăng hái cho các tỳ khưu vì mục đích kết tập Pháp và Luật. Như đã nói rằng –

‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘เอกมิทาหํ, อาวุโส, สมยํ ปาวาย กุสินารํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗) สพฺพํ สุภทฺทกณฺฑํ วิตฺถารโต เวทิตพฺพํ. อตฺถํ ปนสฺส มหาปรินิพฺพานาวสาเน อาคตฏฺฐาเนเยว กถยิสฺสาม.

«Khi ấy, trưởng lão Mahākassapo đã gọi các tỳ khưu: ‘Này chư hiền, một thời, tôi đang đi trên con đường dài từ Pāvā đến Kusinārā cùng với đại chúng tỳ khưu, với khoảng năm trăm vị tỳ khưu.’” Toàn bộ chương Subhadda nên được hiểu một cách rộng rãi. Còn về ý nghĩa của chương ấy, chúng tôi sẽ nói đến ở chính nơi đã được đề cập trong phần cuối của kinh Đại Bát-niết-bàn.

ตโต ปรํ อาห –

Sau đó, ngài đã nói –

‘‘หนฺท มยํ, อาวุโส, ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายาม, ปุเร อธมฺโม ทิปฺปติ, ธมฺโม ปฏิพาหิยฺยติ; ปุเร อวินโย ทิปฺปติ, วินโย ปฏิพาหิยฺยติ; ปุเร อธมฺมวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ, ธมฺมวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺติ, ปุเร อวินยวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ, วินยวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺตี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

«Này chư hiền, chúng ta hãy kết tập Pháp và Luật, trước khi phi pháp hưng thịnh, và chánh pháp bị suy thoái; trước khi phi luật hưng thịnh, và chánh luật bị suy thoái; trước khi những người nói phi pháp trở nên có thế lực, và những người nói chánh pháp trở nên yếu thế; trước khi những người nói phi luật trở nên có thế lực, và những người nói chánh luật trở nên yếu thế.»

ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, เถโร ภิกฺขู อุจฺจินตู’’ติ. เถโร ปน สกลนวงฺคสตฺถุสาสนปริยตฺติธเร ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิ สุกฺขวิปสฺสก ขีณาสวภิกฺขู อเนกสเต, อเนกสหสฺเส จ [Pg.5] วชฺเชตฺวา ติปิฏกสพฺพปริยตฺติปฺปเภทธเร ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเต มหานุภาเว เยภุยฺเยน ภควโต เอตทคฺคํ อาโรปิเต เตวิชฺชาทิเภเท ขีณาสวภิกฺขูเยว เอกูนปญฺจสเต ปริคฺคเหสิ. เย สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป เอเกนูนานิ ปญฺจ อรหนฺตสตานิ อุจฺจินี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

Các tỳ khưu đã nói: «Bạch ngài, nếu vậy, xin trưởng lão hãy chọn lựa các tỳ khưu.» Nhưng trưởng lão, sau khi loại trừ hàng trăm, hàng ngàn vị tỳ khưu phàm phu, Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, thuần quán và lậu tận, là những vị thông thuộc toàn bộ giáo pháp của Bậc Đạo Sư gồm chín chi phần, đã chọn lấy chỉ các tỳ khưu đã tận lậu, là những vị thông thuộc các loại giáo pháp trong Tam Tạng, đã chứng đắc các tuệ phân tích, có đại oai lực, phần lớn đã được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thắng, có các loại như tam minh v.v..., số lượng là năm trăm vị thiếu một. Nhắm đến các vị ấy, điều này đã được nói: «Khi ấy, trưởng lão Mahākassapa đã chọn lựa năm trăm vị A-la-hán thiếu một.»

กิสฺส ปน เถโร เอเกนูนมกาสีติ? อายสฺมโต อานนฺทตฺเถรสฺส โอกาสกรณตฺถํ. เตนหายสฺมตา สหาปิ, วินาปิ, น สกฺกา ธมฺมสงฺคีตึ กาตุํ. โส หายสฺมา เสกฺโข สกรณีโย, ตสฺมา สหาปิ น สกฺกา. ยสฺมา ปนสฺส กิญฺจิ ทสพลเทสิตํ สุตฺตเคยฺยาทิกํ อปฺปจฺจกฺขํ นาม นตฺถิ. ยถาห –

Nhưng tại sao trưởng lão đã làm cho thiếu một vị? Vì mục đích tạo cơ hội cho trưởng lão Ānanda. Vì không thể thực hiện việc kết tập Pháp cùng với trưởng lão ấy, hoặc vắng mặt trưởng lão ấy. Vì trưởng lão ấy là bậc hữu học, còn việc phải làm, do đó, không thể (thực hiện) cùng với ngài. Nhưng bởi vì đối với ngài, không có gì gọi là không trực tiếp chứng kiến trong bất cứ điều gì do Bậc Thập Lực thuyết giảng như kinh, kệ v.v... Như ngài đã nói –

‘‘ทฺวาสีติ พุทฺธโต คณฺหึ, ทฺเว สหสฺสานิ ภิกฺขุโต;

จตุราสีติ สหสฺสานิ, เย เม ธมฺมา ปวตฺติโน’’ติ. (เถรคา. ๑๐๒๗);

«Tám mươi hai ngàn (pháp uẩn) tôi đã thọ nhận từ Đức Phật, hai ngàn từ các tỳ khưu; Tám mươi bốn ngàn là những pháp vận hành nơi tôi.»

ตสฺมา วินาปิ น สกฺกา.

Do đó, cũng không thể (thực hiện) nếu vắng mặt ngài.

ยทิ เอวํ เสกฺโขปิ สมาโน ธมฺมสงฺคีติยา พหุการตฺตา เถเรน อุจฺจินิตพฺโพ อสฺส, อถ กสฺมา น อุจฺจินิโตติ? ปรูปวาทวิวชฺชนโต. เถโร หิ อายสฺมนฺเต อานนฺเท อติวิย วิสฺสตฺโถ อโหสิ, ตถา หิ นํ สิรสฺมึ ปลิเตสุ ชาเตสุปิ ‘น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสี’ติ, (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) กุมารกวาเทน โอวทติ. สกฺยกุลปฺปสุโต จายสฺมา ตถาคตสฺส ภาตา จูฬปิตุปุตฺโต. ตตฺถ เกจิ ภิกฺขู ฉนฺทาคมนํ วิย มญฺญมานา – ‘‘พหู อเสกฺขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเต ภิกฺขู ฐเปตฺวา อานนฺทํ เสกฺขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตํ เถโร อุจฺจินี’’ติ อุปวเทยฺยุํ. ตํ ปรูปวาทํ ปริวชฺเชนฺโต, ‘อานนฺทํ วินา ธมฺมสงฺคีตึ น สกฺกา กาตุํ, ภิกฺขูนํเยว นํ อนุมติยา คเหสฺสามี’ติ น อุจฺจินิ.

Nếu vậy, dù là bậc hữu học, do vì có nhiều sự hỗ trợ cho việc kết tập Pháp, ngài đáng lẽ phải được trưởng lão chọn lựa. Vậy tại sao ngài không được chọn lựa? Do vì muốn tránh sự chỉ trích của người khác. Vì trưởng lão đã rất thân thiết với trưởng lão Ānanda. Thật vậy, ngay cả khi tóc bạc đã mọc trên đầu ngài ấy, ngài vẫn giáo huấn bằng cách gọi là ‘chú tiểu,’ (nói rằng): ‘Chú tiểu này vẫn chưa biết chừng mực.’ Và trưởng lão ấy xuất thân từ dòng họ Thích Ca, là em họ, con của chú của Đức Như Lai. Trong trường hợp đó, một số tỳ khưu, có thể nghĩ rằng đó là một sự thiên vị, có thể chỉ trích rằng: «Sau khi để qua một bên nhiều vị tỳ khưu vô học đã chứng đắc các tuệ phân tích, trưởng lão đã chọn Ānanda, một bậc hữu học chỉ mới chứng đắc các tuệ phân tích.» Tránh sự chỉ trích đó của người khác, và (nghĩ rằng): ‘Không thể thực hiện việc kết tập Pháp nếu vắng Ānanda, ta sẽ chọn ngài ấy chỉ với sự đồng thuận của các tỳ khưu,’ (nên) ngài đã không chọn lựa.

อถ สยเมว ภิกฺขู อานนฺทสฺสตฺถาย เถรํ ยาจึสุ. ยถาห –

Khi ấy, chính các tỳ khưu đã thỉnh cầu trưởng lão vì lợi ích của ngài Ānanda. Như đã nói rằng –

‘‘ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ เอตทโวจุํ – ‘อยํ, ภนฺเต, อายสฺมา อานนฺโท กิญฺจาปิ เสกฺโข อภพฺโพ ฉนฺทา โทสา โมหา ภยา อคตึ คนฺตุํ, พหุ จาเนน ภควโต สนฺติเก ธมฺโม จ วินโย จ ปริยตฺโต, เตน หิ, ภนฺเต, เถโร อายสฺมนฺตมฺปิ [Pg.6] อานนฺทํ อุจฺจินตู’ติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตมฺปิ อานนฺทํ อุจฺจินี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

«Các tỳ khưu đã nói điều này với trưởng lão Mahākassapa: ‘Bạch ngài, trưởng lão Ānanda này, mặc dù là bậc hữu học, nhưng không có khả năng đi vào thiên vị xứ do tham, do sân, do si, do sợ; và nhiều Pháp và Luật đã được vị này học thuộc lòng nơi sự hiện diện của Đức Thế Tôn. Do đó, bạch ngài, xin trưởng lão cũng hãy chọn lựa trưởng lão Ānanda.’ Khi ấy, trưởng lão Mahākassapa cũng đã chọn lựa trưởng lão Ānanda.»

เอวํ ภิกฺขูนํ อนุมติยา อุจฺจินิเตน เตนายสฺมตา สทฺธึ ปญฺจเถรสตานิ อเหสุํ.

Như vậy, cùng với trưởng lão ấy, người được chọn lựa với sự đồng thuận của các tỳ khưu, đã có năm trăm vị trưởng lão.

อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กตฺถ นุ โข มยํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยามา’’ติ? อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘ราชคหํ โข มหาโคจรํ ปหูตเสนาสนํ, ยํนูน มยํ ราชคเห วสฺสํ วสนฺตา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยาม, น อญฺเญ ภิกฺขู ราชคเห วสฺสํ อุปคจฺเฉยฺยุ’’นฺติ (จูฬว. ๔๓๗).

Khi ấy, các vị tỳ khưu trưởng lão đã có suy nghĩ này: «Chúng ta nên kết tập Pháp và Luật ở đâu nhỉ?» Khi ấy, các vị tỳ khưu trưởng lão đã có suy nghĩ này: «Thành Rājagaha có nơi khất thực rộng lớn, có nhiều chỗ ở. Thật tốt thay nếu chúng ta, trong khi an cư mùa mưa tại Rājagaha, kết tập Pháp và Luật, và các tỳ khưu khác không nên đến an cư mùa mưa tại Rājagaha.»

กสฺมา ปน เนสํ เอตทโหสิ? ‘‘อิทํ ปน อมฺหากํ ถาวรกมฺมํ, โกจิ วิสภาคปุคฺคโล สงฺฆมชฺฌํ ปวิสิตฺวา อุกฺโกเฏยฺยา’’ติ. อถายสฺมา มหากสฺสโป ญตฺติทุติเยน กมฺเมน สาเวสิ –

Nhưng tại sao các vị ấy lại có suy nghĩ này? (Vì lo rằng): «Công việc vững bền này của chúng ta, một người không thích hợp nào đó sau khi đi vào giữa Tăng chúng có thể gây trở ngại.» Khi ấy, trưởng lão Mahākassapa đã tuyên bố bằng một hành sự với bạch và một lần tụng –

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ สงฺโฆ อิมานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ สมฺมนฺเนยฺย ราชคเห วสฺสํ วสนฺตานิ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิตุํ, น อญฺเญหิ ภิกฺขูหิ ราชคเห วสฺสํ วสิตพฺพ’’นฺติ. เอสา ญตฺติ.

«Này chư hiền, mong Tăng chúng hãy lắng nghe tôi. Nếu Tăng chúng thấy là đúng thời, Tăng chúng nên chấp thuận cho năm trăm vị tỳ khưu này an cư mùa mưa tại Rājagaha để kết tập Pháp và Luật, và các tỳ khưu khác không được an cư mùa mưa tại Rājagaha.» Đây là lời bạch.

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส สงฺโฆ, สงฺโฆ อิมานิ ปญฺจภิกฺขุสตานิ สมฺมนฺน’’ติ ‘ราชคเห วสฺสํ วสนฺตานิ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิตุํ, น อญฺเญหิ ภิกฺขูหิ ราชคเห วสฺสํ วสิตพฺพนฺติ. ยสฺสายสฺมโต ขมติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ สมฺมุติ’ ราชคเห วสฺสํ วสนฺตานํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิตุํ, น อญฺเญหิ ภิกฺขูหิ ราชคเห วสฺสํ วสิตพฺพนฺติ, โส ตุณฺหสฺส; ยสฺส นกฺขมติ, โส ภาเสยฺย.

“Thưa chư hiền, mong Tăng chúng lắng nghe tôi. Tăng chúng đồng ý cho năm trăm vị tỳ khưu này, trong khi an cư mùa mưa tại thành Rājagaha, sẽ kết tập Pháp và Luật, và các vị tỳ khưu khác không được an cư mùa mưa tại thành Rājagaha. Vị tôn giả nào chấp thuận sự đồng ý cho năm trăm vị tỳ khưu này, trong khi an cư mùa mưa tại thành Rājagaha, sẽ kết tập Pháp và Luật, và các vị tỳ khưu khác không được an cư mùa mưa tại thành Rājagaha, vị ấy hãy im lặng; vị nào không chấp thuận, vị ấy hãy nói lên.”

‘‘สมฺมตานิ สงฺเฆน อิมานิ ปญฺจภิกฺขุสตานิ ราชคเห วสฺสํ วสนฺตานิ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิตุํ, น อญฺเญหิ ภิกฺขูหิ ราชคเห วสฺสํ วสิตพฺพนฺติ, ขมติ สงฺฆสฺส, ตสฺมา ตุณฺหี, เอวเมตํ ธารยามี’’ติ (จูฬว. ๔๓๘).

“Năm trăm vị tỳ khưu này đã được Tăng chúng đồng ý, trong khi an cư mùa mưa tại thành Rājagaha, sẽ kết tập Pháp và Luật, và các vị tỳ khưu khác không được an cư mùa mưa tại thành Rājagaha. Tăng chúng chấp thuận, vì thế nên im lặng. Tôi ghi nhận điều này như vậy.”

อยํ [Pg.7] ปน กมฺมวาจา ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานโต เอกวีสติเม ทิวเส กตา. ภควา หิ วิสาขปุณฺณมายํ ปจฺจูสสมเย ปรินิพฺพุโต, อถสฺส สตฺตาหํ สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ คนฺธมาลาทีหิ ปูชยึสุ. เอวํ สตฺตาหํ สาธุกีฬนทิวสา นาม อเหสุํ. ตโต สตฺตาหํ จิตกาย อคฺคินา ฌายิ, สตฺตาหํ สตฺติปญฺชรํ กตฺวา สนฺธาคารสาลายํ ธาตุปูชํ กรึสูติ, เอกวีสติ ทิวสา คตา. เชฏฺฐมูลสุกฺกปกฺขปญฺจมิยํเยว ธาตุโย ภาชยึสุ. เอตสฺมึ ธาตุภาชนทิวเส สนฺนิปติตสฺส มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส สุภทฺเทน วุฑฺฒปพฺพชิเตน กตํ อนาจารํ อาโรเจตฺวา วุตฺตนเยเนว จ ภิกฺขู อุจฺจินิตฺวา อยํ กมฺมวาจา กตา.

Và Yết-ma-văn này đã được thực hiện vào ngày thứ hai mươi mốt kể từ khi đức Như Lai nhập Vô dư Niết-bàn. Quả vậy, đức Thế Tôn đã nhập Vô dư Niết-bàn vào lúc rạng đông ngày rằm tháng Visākha. Sau đó, trong bảy ngày, họ đã cúng dường kim thân của ngài bằng hương, hoa, v.v. Như vậy, bảy ngày đó được gọi là những ngày lễ hội thiện lành. Sau đó, trong bảy ngày, kim thân đã được thiêu trên giàn hỏa thiêu bằng lửa; trong bảy ngày, sau khi làm một hàng rào bằng giáo, họ đã thực hiện việc cúng dường xá-lợi tại hội trường Sandhāgāra. Như vậy, hai mươi mốt ngày đã trôi qua. Họ đã phân chia xá-lợi đúng vào ngày mồng năm của thượng tuần tháng Jeṭṭhamūla. Vào ngày phân chia xá-lợi này, sau khi trình bày cho đại chúng Tỳ-khưu đã tụ họp về hành vi không đúng đắn đã được thực hiện bởi Subhadda, một người xuất gia khi đã lớn tuổi, và sau khi đã chọn lựa các vị tỳ khưu theo phương cách đã được nói đến, Yết-ma-văn này đã được thực hiện.

อิมญฺจ ปน กมฺมวาจํ กตฺวา เถโร ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส, อิทานิ ตุมฺหากํ จตฺตาลีส ทิวสา โอกาโส กโต, ตโต ปรํ ‘อยํ นาม โน ปลิโพโธ อตฺถี’ติ, วตฺตุํ น ลพฺภา, ตสฺมา เอตฺถนฺตเร ยสฺส โรคปลิโพโธ วา อาจริยุปชฺฌายปลิโพโธ วา มาตาปิตุปลิโพโธ วา อตฺถิ, ปตฺตํ วา ปน ปจิตพฺพํ, จีวรํ วา กาตพฺพํ, โส ตํ ปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ตํ กรณียํ กโรตู’’ติ.

Và sau khi thực hiện Yết-ma-văn này, vị trưởng lão đã nói với các vị tỳ khưu: “Này chư hiền, bây giờ một cơ hội bốn mươi ngày đã được tạo ra cho các vị. Sau đó, không được phép nói rằng: ‘Chúng tôi có chướng ngại này.’ Vì vậy, trong khoảng thời gian này, vị nào có chướng ngại về bệnh tật, hoặc chướng ngại về thầy tế độ và thầy yết-ma, hoặc chướng ngại về cha mẹ, hoặc cần phải nung bát, hoặc cần phải làm y, vị ấy, sau khi cắt đứt chướng ngại đó, hãy làm việc cần làm ấy.”

เอวญฺจ ปน วตฺวา เถโร อตฺตโน ปญฺจสตาย ปริสาย ปริวุโต ราชคหํ คโต. อญฺเญปิ มหาเถรา อตฺตโน อตฺตโน ปริวาเร คเหตฺวา โสกสลฺลสมปฺปิตํ มหาชนํ อสฺสาเสตุกามา ตํ ตํ ทิสํ ปกฺกนฺตา. ปุณฺณตฺเถโร ปน สตฺตสตภิกฺขุปริวาโร ‘ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานฏฺฐานํ อาคตาคตํ มหาชนํ อสฺสาเสสฺสามี’ติ กุสินารายํเยว อฏฺฐาสิ.

Và sau khi nói như vậy, vị trưởng lão, được vây quanh bởi hội chúng năm trăm vị của mình, đã đi đến thành Rājagaha. Các vị đại trưởng lão khác cũng vậy, sau khi dẫn theo tùy tùng của riêng mình, với mong muốn an ủi đại chúng đang bị mũi tên sầu muộn đâm thâu, đã đi đến các phương hướng khác nhau. Còn trưởng lão Puṇṇa, với bảy trăm tỳ khưu tùy tùng, đã ở lại chính tại Kusinārā, với ý nghĩ: “Ta sẽ an ủi đại chúng đến và đi tại nơi đức Như Lai nhập Vô dư Niết-bàn.”

อายสฺมา อานนฺโท ยถา ปุพฺเพ อปรินิพฺพุตสฺส, เอวํ ปรินิพฺพุตสฺสาปิ ภควโต สยเมว ปตฺตจีวรมาทาย ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ. คจฺฉโต คจฺฉโต ปนสฺส ปริวารา ภิกฺขู คณนปถํ วีติวตฺตา. เตนายสฺมตา คตคตฏฺฐาเน มหาปริเทโว อโหสิ. อนุปุพฺเพน ปน สาวตฺถิมนุปฺปตฺเต เถเร สาวตฺถิวาสิโน มนุสฺสา ‘‘เถโร กิร อาคโต’’ติ สุตฺวา คนฺธมาลาทิหตฺถา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา – ‘‘ภนฺเต, อานนฺท, ปุพฺเพ ภควตา สทฺธึ อาคจฺฉถ, อชฺช กุหึ ภควนฺตํ [Pg.8] ฐเปตฺวา อาคตตฺถา’’ติอาทีนิ วทมานา ปโรทึสุ. พุทฺธสฺส ภควโต ปรินิพฺพานทิวเส วิย มหาปริเทโว อโหสิ.

Tôn giả Ānanda, cũng như trước đây đối với đức Thế Tôn khi chưa nhập Niết-bàn, cũng vậy đối với ngài khi đã nhập Niết-bàn, đã tự mình mang y bát của đức Thế Tôn, cùng với năm trăm vị tỳ khưu, lên đường du hành đến nơi có thành Sāvatthī. Và trong khi ngài đi, các vị tỳ khưu tùy tùng của ngài đã vượt quá số lượng có thể đếm được. Tại mỗi nơi mà vị tôn giả ấy đến, đã có sự than khóc lớn. Và khi vị trưởng lão tuần tự đến Sāvatthī, những người dân Sāvatthī, sau khi nghe rằng: “Nghe nói trưởng lão đã đến,” tay cầm hương hoa v.v., đã đi ra đón và nói những lời như: “Bạch ngài Ānanda, trước đây ngài đến cùng với đức Thế Tôn, hôm nay ngài đã để đức Thế Tôn ở đâu mà đến đây?” rồi đã than khóc. Đã có sự than khóc lớn như trong ngày đức Phật, đức Thế Tôn, nhập Vô dư Niết-bàn.

ตตฺร สุทํ อายสฺมา อานนฺโท อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยากถาย ตํ มหาชนํ สญฺญาเปตฺวา เชตวนํ ปวิสิตฺวา ทสพเลน วสิตคนฺธกุฏึ วนฺทิตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา มญฺจปีฐํ นีหริตฺวา ปปฺโผเฏตฺวา คนฺธกุฏึ สมฺมชฺชิตฺวา มิลาตมาลากจวรํ ฉฑฺเฑตฺวา มญฺจปีฐํ อติหริตฺวา ปุน ยถาฐาเน ฐเปตฺวา ภควโต ฐิตกาเล กรณียํ วตฺตํ สพฺพมกาสิ. กุรุมาโน จ นฺหานโกฏฺฐกสมฺมชฺชนอุทกุปฏฺฐาปนาทิกาเลสุ คนฺธกุฏึ วนฺทิตฺวา – ‘‘นนุ ภควา, อยํ ตุมฺหากํ นฺหานกาโล, อยํ ธมฺมเทสนากาโล, อยํ ภิกฺขูนํ โอวาททานกาโล, อยํ สีหเสยฺยกปฺปนกาโล, อยํ มุขโธวนกาโล’’ติอาทินา นเยน ปริเทวมาโนว อกาสิ, ยถา ตํ ภควโต คุณคณามตรสญฺญุตาย ปติฏฺฐิตเปโม เจว อขีณาสโว จ อเนเกสุ จ ชาติสตสหสฺเสสุ อญฺญมญฺญสฺสูปการสญฺชนิตจิตฺตมทฺทโว. ตเมนํ อญฺญตรา เทวตา – ‘‘ภนฺเต, อานนฺท, ตุมฺเห เอวํ ปริเทวมานา กถํ อญฺเญ อสฺสาเสสฺสถา’’ติ สํเวเชสิ. โส ตสฺสา วจเนน สํวิคฺคหทโย สนฺถมฺภิตฺวา ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานโต ปภุติ ฐานนิสชฺชพหุลตฺตา อุสฺสนฺนธาตุกํ กายํ สมสฺสาเสตุํ ทุติยทิวเส ขีรวิเรจนํ ปิวิตฺวา วิหาเรเยว นิสีทิ. ยํ สนฺธาย สุเภน มาณเวน ปหิตํ มาณวกํ เอตทโวจ –

Tại đó, tôn giả Ānanda, sau khi làm cho đại chúng đó hiểu rõ bằng pháp thoại liên quan đến vô thường v.v., đã đi vào Jetavana, đảnh lễ hương thất nơi đức Thập Lực đã ngự, mở cửa, mang giường ghế ra, phủi bụi, quét dọn hương thất, vứt bỏ rác hoa héo, mang giường ghế trở lại, đặt lại vào vị trí cũ, và đã làm tất cả các phận sự cần phải làm khi đức Thế Tôn còn tại thế. Và trong khi làm, vào những lúc quét dọn nhà tắm, chuẩn bị nước, v.v., ngài đã đảnh lễ hương thất và đã làm trong khi than khóc theo cách như sau: “Bạch đức Thế Tôn, há chẳng phải đây là giờ tắm của ngài sao? Đây là giờ thuyết pháp, đây là giờ ban giáo huấn cho các tỳ khưu, đây là giờ ngài nằm nghỉ trong tư thế sư tử, đây là giờ rửa mặt của ngài sao?” Ngài đã làm như vậy trong khi than khóc, bởi vì ngài có tình thương vững chắc do biết được vị cam lồ của các phẩm hạnh của đức Thế Tôn, và vì ngài vẫn chưa đoạn tận các lậu hoặc, và vì tâm ngài mềm mại do đã tích lũy sự giúp đỡ lẫn nhau trong vô số trăm ngàn kiếp. Một vị thiên nhân nào đó đã làm cho ngài xúc động, nói rằng: “Bạch ngài Ānanda, nếu ngài than khóc như vậy, làm sao ngài có thể an ủi những người khác?” Ngài, với tâm xúc động bởi lời nói của vị ấy, đã tự trấn tĩnh lại, và để làm dịu cơ thể có các yếu tố bị xáo trộn do đứng và ngồi nhiều kể từ khi đức Như Lai nhập Niết-bàn, vào ngày thứ hai, ngài đã uống thuốc xổ sữa và ngồi lại trong tu viện. Nhân dịp đó, ngài đã nói điều này với người thanh niên được gửi đến bởi thanh niên Subha:

‘‘อกาโล, โข มาณวก, อตฺถิ เม อชฺช เภสชฺชมตฺตา ปีตา, อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยามา’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๔๗).

“Này thanh niên, chưa phải lúc. Hôm nay ta có uống một ít thuốc. Có lẽ ngày mai chúng ta có thể đến gặp.”

ทุติยทิวเส เจตกตฺเถเรน ปจฺฉาสมเณน คนฺตฺวา สุเภน มาณเวน ปุฏฺโฐ อิมสฺมึ ทีฆนิกาเย สุภสุตฺตํ นาม ทสมํ สุตฺตํ อภาสิ.

Vào ngày thứ hai, sau khi đi cùng với trưởng lão Cetaka là vị thị giả, được hỏi bởi thanh niên Subha, ngài đã thuyết giảng bài kinh thứ mười tên là kinh Subha trong Trường Bộ Kinh này.

อถ อานนฺทตฺเถโร เชตวนมหาวิหาเร ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ การาเปตฺวา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย ภิกฺขุสงฺฆํ โอหาย ราชคหํ คโต [Pg.9] ตถา อญฺเญปิ ธมฺมสงฺคาหกา ภิกฺขูติ. เอวญฺหิ คเต, เต สนฺธาย จ อิทํ วุตฺตํ – ‘‘อถ โข เถรา ภิกฺขู ราชคหํ อคมํสุ, ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิตุ’’นฺติ (จูฬว. ๔๓๘). เต อาสฬฺหีปุณฺณมายํ อุโปสถํ กตฺวา ปาฏิปททิวเส สนฺนิปติตฺวา วสฺสํ อุปคจฺฉึสุ.

Bấy giờ, trưởng lão Ānanda, sau khi cho sửa chữa những chỗ hư hỏng tại đại tịnh xá Jetavana, khi ngày an cư mùa mưa đã gần kề, đã rời Tăng chúng để đi đến thành Rājagaha. Các vị tỳ-khưu kết tập pháp khác cũng vậy. Thật vậy, chính là nhắm đến các vị ấy đã đi như thế mà điều này được nói đến: “Bấy giờ, các vị trưởng lão tỳ-khưu đã đi đến thành Rājagaha để kết tập Pháp và Luật” (Cūḷavagga 438). Các vị ấy, sau khi làm lễ Uposatha vào ngày rằm tháng Āsāḷha, đã tụ họp vào ngày mồng một (hạ huyền) và nhập hạ.

เตน โข ปน สมเยน ราชคหํ ปริวาเรตฺวา อฏฺฐารส มหาวิหารา โหนฺติ, เต สพฺเพปิ ฉฑฺฑิตปติตอุกฺลาปา อเหสุํ. ภควโต หิ ปรินิพฺพาเน สพฺเพปิ ภิกฺขู อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย วิหาเร จ ปริเวเณ จ ฉฑฺเฑตฺวา อคมํสุ. ตตฺถ กติกวตฺตํ กุรุมานา เถรา ภควโต วจนปูชนตฺถํ ติตฺถิยวาทปริโมจนตฺถญฺจ – ‘ปฐมํ มาสํ ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ กโรมา’ติ จินฺเตสุํ. ติตฺถิยา หิ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา สตฺถริ ฐิเตเยว วิหาเร ปฏิชคฺคึสุ, ปรินิพฺพุเต ฉฑฺเฑสุํ, กุลานํ มหาธนปริจฺจาโค วินสฺสตี’’ติ. เตสญฺจ วาทปริโมจนตฺถํ จินฺเตสุนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ จินฺตยิตฺวา จ ปน กติกวตฺตํ กรึสุ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

Lại nữa, vào lúc bấy giờ, có mười tám đại tịnh xá bao quanh thành Rājagaha, và tất cả chúng đều bị bỏ hoang, đổ nát, đầy rác rưởi. Vì khi Đức Thế Tôn nhập diệt, tất cả các vị tỳ-khưu đã lấy y bát của mình, rồi bỏ lại các tịnh xá và các khu nhà riêng mà đi. Tại đó, các vị trưởng lão, khi đang lập quy ước, đã suy nghĩ rằng: ‘Chúng ta hãy dành tháng đầu tiên để sửa chữa những chỗ hư hỏng,’ với mục đích tôn vinh lời dạy của Đức Thế Tôn và để tránh sự chỉ trích của các người ngoại đạo. Vì các người ngoại đạo có thể nói rằng: “Các đệ tử của Sa-môn Gotama chỉ chăm sóc các tịnh xá khi bậc Đạo sư còn tại thế; sau khi ngài nhập diệt, họ đã bỏ rơi chúng, sự cúng dường tài sản lớn lao của các gia tộc bị hủy hoại.” Và được nói rằng các ngài đã suy nghĩ như vậy cũng là để tránh sự chỉ trích của họ. Và sau khi suy nghĩ như vậy, các ngài đã lập ra quy ước. Nhắm đến điều này mà có lời nói rằng –

‘‘อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ภควตา, โข อาวุโส, ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ วณฺณิตํ, หนฺท มยํ, อาวุโส, ปฐมํ มาสํ ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ กโรม, มชฺฌิมํ มาสํ สนฺนิปติตฺวา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิสฺสามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๘).

“Bấy giờ, các vị trưởng lão tỳ-khưu đã khởi lên ý nghĩ này: ‘Này chư hiền, Đức Thế Tôn đã tán thán việc sửa chữa những chỗ hư hỏng. Này chư hiền, chúng ta hãy dành tháng đầu tiên để sửa chữa những chỗ hư hỏng. Vào tháng giữa, sau khi tụ họp, chúng ta sẽ kết tập Pháp và Luật’” (Cūḷavagga 438).

เต ทุติยทิวเส คนฺตฺวา ราชทฺวาเร อฏฺฐํสุ. ราชา อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา – ‘‘กึ ภนฺเต, อาคตตฺถา’’ติ อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจํ ปุจฺฉิ. เถรา อฏฺฐารส มหาวิหารปฏิสงฺขรณตฺถาย หตฺถกมฺมํ ปฏิเวเทสุํ. ราชา หตฺถกมฺมการเก มนุสฺเส อทาสิ. เถรา ปฐมํ มาสํ สพฺพวิหาเร ปฏิสงฺขราเปตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘นิฏฺฐิตํ, มหาราช, วิหารปฏิสงฺขรณํ, อิทานิ ธมฺมวินยสงฺคหํ กโรมา’’ติ. ‘‘สาธุ ภนฺเต วิสฏฺฐา กโรถ, มยฺหํ อาณาจกฺกํ, ตุมฺหากญฺจ ธมฺมจกฺกํ โหตุ, อาณาเปถ, ภนฺเต, กึ กโรมี’’ติ. ‘‘สงฺคหํ กโรนฺตานํ ภิกฺขูนํ สนฺนิสชฺชฏฺฐานํ มหาราชา’’ติ. ‘‘กตฺถ กโรมิ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘เวภารปพฺพตปสฺเส สตฺตปณฺณิ คุหาทฺวาเร กาตุํ ยุตฺตํ มหาราชา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ โข ราชา อชาตสตฺตุ วิสฺสกมฺมุนา [Pg.10] นิมฺมิตสทิสํ สุวิภตฺตภิตฺติถมฺภโสปานํ, นานาวิธมาลากมฺมลตากมฺมวิจิตฺตํ, อภิภวนฺตมิว ราชภวนวิภูตึ, อวหสนฺตมิว เทววิมานสิรึ, สิริยา นิเกตนมิว เอกนิปาตติตฺถมิว จ เทวมนุสฺสนยนวิหํคานํ, โลกรามเณยฺยกมิว สมฺปิณฺฑิตํ ทฏฺฐพฺพสารมณฺฑํ มณฺฑปํ การาเปตฺวา วิวิธกุสุมทาโมลมฺพกวินิคฺคลนฺตจารุวิตานํ นานารตนวิจิตฺตมณิโกฏฺฏิมตลมิว จ, นํ นานาปุปฺผูปหารวิจิตฺตสุปรินิฏฺฐิตภูมิกมฺมํ พฺรหฺมวิมานสทิสํ อลงฺกริตฺวา, ตสฺมึ มหามณฺฑเป ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ อนคฺฆานิ ปญฺจ กปฺปิยปจฺจตฺถรณสตานิ ปญฺญเปตฺวา, ทกฺขิณภาคํ นิสฺสาย อุตฺตราภิมุขํ เถราสนํ, มณฺฑปมชฺเฌ ปุรตฺถาภิมุขํ พุทฺธสฺส ภควโต อาสนารหํ ธมฺมาสนํ ปญฺญเปตฺวา, ทนฺตขจิตํ พีชนิญฺเจตฺถ ฐเปตฺวา, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรจาเปสิ – ‘‘นิฏฺฐิตํ, ภนฺเต, มม กิจฺจ’’นฺติ.

Vào ngày thứ hai, các vị ấy đi đến và đứng tại cổng hoàng cung. Nhà vua đến, đảnh lễ và hỏi: “Bạch chư tôn đức, các ngài đến đây có việc gì?” về phận sự mà mình phải làm. Các vị trưởng lão cho biết về việc cần thợ thủ công để sửa chữa mười tám đại tịnh xá. Nhà vua đã cung cấp những người thợ. Các vị trưởng lão, sau khi cho sửa chữa tất cả các tịnh xá trong tháng đầu tiên, đã báo cho nhà vua: “Tâu Đại vương, việc sửa chữa tịnh xá đã hoàn tất. Bây giờ chúng con sẽ tiến hành việc kết tập Pháp và Luật.” “Lành thay, bạch chư tôn đức, xin các ngài cứ tự nhiên tiến hành. Mong rằng quyền lực của trẫm và Pháp luân của các ngài được thành tựu. Bạch chư tôn đức, xin hãy ra lệnh, con phải làm gì?” “Tâu Đại vương, cần một nơi hội họp cho các vị tỳ-khưu tiến hành việc kết tập.” “Con phải làm ở đâu, bạch chư tôn đức?” “Tâu Đại vương, nên làm tại cửa hang Sattapaṇṇi, bên sườn núi Vebhāra.” “Lành thay, bạch chư tôn đức.” Và rồi vua Ajātasattu đã cho dựng một đại giảng đường giống như được tạo ra bởi thần Vissakamma, với tường, cột, và cầu thang được phân chia hợp lý, được trang trí tinh xảo với nhiều loại hoa văn và dây leo, dường như vượt qua cả sự huy hoàng của cung điện hoàng gia, dường như chế giễu vẻ lộng lẫy của thiên cung, như thể là nơi hội tụ của mọi vẻ đẹp, và như một bến đỗ duy nhất cho đôi mắt-chim của chư thiên và loài người, như thể là sự đáng yêu của thế gian được tập trung lại, một cảnh tượng tuyệt vời đáng chiêm ngưỡng; sau khi cho dựng xong, ngài lại cho trang hoàng giảng đường ấy giống như cung điện của Phạm thiên, với trần nhà xinh đẹp buông xuống những tràng hoa đa dạng, và nền nhà được hoàn thiện tốt đẹp, trang trí bằng nhiều loại hoa cúng dường, giống như một sàn nhà lát đá quý được trang trí bằng nhiều loại bảo vật; trong đại giảng đường ấy, ngài cho trải năm trăm tấm thảm quý giá thích hợp cho năm trăm vị tỳ-khưu; cho đặt tòa ngồi của vị trưởng lão ở phía nam, hướng về phía bắc; ở giữa giảng đường, cho đặt pháp tọa, xứng đáng là chỗ ngồi của Đức Phật, Thế Tôn, hướng về phía đông; và đặt ở đó một cây quạt được khảm ngà, rồi cho người báo tin đến Tăng chúng: “Bạch chư tôn đức, phận sự của con đã hoàn tất.”

ตสฺมิญฺจ ปน ทิวเส เอกจฺเจ ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ สนฺธาย เอวมาหํสุ – ‘‘อิมสฺมึ ภิกฺขุสงฺเฆ เอโก ภิกฺขุ วิสฺสคนฺธํ วายนฺโต วิจรตี’’ติ. เถโร ตํ สุตฺวา อิมสฺมึ ภิกฺขุสงฺเฆ อญฺโญ วิสฺสคนฺธํ วายนฺโต วิจรณกภิกฺขุ นาม นตฺถิ. อทฺธา เอเต มํ สนฺธาย วทนฺตีติ สํเวคํ อาปชฺชิ. เอกจฺเจ นํ อาหํสุเยว – ‘‘สฺเว อาวุโส, อานนฺท, สนฺนิปาโต, ตฺวญฺจ เสกฺโข สกรณีโย, เตน เต น ยุตฺตํ สนฺนิปาตํ คนฺตุํ, อปฺปมตฺโต โหหี’’ติ.

Lại nữa, vào ngày hôm ấy, một số vị tỳ-khưu đã nói bóng gió về Tôn giả Ānanda như sau: “Trong Tăng chúng này, có một vị tỳ-khưu đi lại mà còn tỏa ra mùi tanh.” Vị trưởng lão khi nghe vậy, đã suy nghĩ: “Trong Tăng chúng này, không có vị tỳ-khưu nào khác đi lại mà tỏa ra mùi tanh. Chắc chắn họ đang nói nhắm đến ta,” và ngài cảm thấy chấn động. Một số vị đã nói thẳng với ngài: “Này hiền giả Ānanda, ngày mai là ngày đại hội, mà ngài vẫn còn là bậc hữu học, vẫn còn việc phải làm. Vì thế, ngài không thích hợp để đến dự đại hội. Hãy tinh tấn lên!”

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท – ‘สฺเว สนฺนิปาโต, น โข เมตํ ปติรูปํ ยฺวาหํ เสกฺโข สมาโน สนฺนิปาตํ คจฺเฉยฺย’นฺติ, พหุเทว รตฺตึ กายคตาย สติยา วีตินาเมตฺวา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย จงฺกมา โอโรหิตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘นิปชฺชิสฺสามี’’ติ กายํ อาวชฺเชสิ, ทฺเว ปาทา ภูมิโต มุตฺตา, อปตฺตญฺจ สีสํ พิมฺโพหนํ, เอตสฺมึ อนฺตเร อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. อยญฺหิ อายสฺมา จงฺกเมน พหิ วีตินาเมตฺวา วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘นนุ มํ ภควา เอตทโวจ – ‘กตปุญฺโญสิ ตฺวํ, อานนฺท, ปธานมนุยุญฺช, ขิปฺปํ โหหิสิ อนาสโว’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๗). พุทฺธานญฺจ กถาโทโส นาม นตฺถิ, มม ปน อจฺจารทฺธํ วีริยํ, เตน เม จิตฺตํ อุทฺธจฺจาย สํวตฺตติ. หนฺทาหํ วีริยสมตํ โยเชมี’’ติ, จงฺกมา โอโรหิตฺวา ปาทโธวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ปาเท โธวิตฺวา [Pg.11] วิหารํ ปวิสิตฺวา มญฺจเก นิสีทิตฺวา, ‘‘โถกํ วิสฺสมิสฺสามี’’ติ กายํ มญฺจเก อปนาเมสิ. ทฺเว ปาทา ภูมิโต มุตฺตา, สีสํ พิมฺโพหนมปฺปตฺตํ, เอตสฺมึ อนฺตเร อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุตฺตํ, จตุอิริยาปถวิรหิตํ เถรสฺส อรหตฺตํ. เตน ‘‘อิมสฺมึ สาสเน อนิปนฺโน อนิสินฺโน อฏฺฐิโต อจงฺกมนฺโต โก ภิกฺขุ อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ วุตฺเต ‘‘อานนฺทตฺเถโร’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

Bấy giờ, Tôn giả Ānanda suy nghĩ rằng: ‘Ngày mai là ngày hội họp, thật không thích hợp cho ta, một người còn là bậc hữu học, lại đi đến buổi hội họp ấy.’ Ngài đã trải qua phần lớn đêm ấy với niệm thân, vào lúc rạng đông, ngài đi xuống khỏi nơi kinh hành, đi vào tịnh xá, và khi ngài nghiêng mình với ý định: ‘Ta sẽ nằm xuống,’ hai chân ngài đã rời khỏi mặt đất, và đầu chưa chạm đến gối, trong khoảnh khắc ấy, tâm ngài được giải thoát khỏi các lậu hoặc không còn chấp thủ. Thật vậy, Tôn giả này, sau khi dành thời gian kinh hành bên ngoài mà không thể chứng đắc được pháp thượng nhân, đã suy nghĩ: ‘Chẳng phải Thế Tôn đã nói với ta điều này sao: ‘Này Ānanda, ông đã tạo nhiều công đức, hãy nỗ lực tinh tấn, chẳng bao lâu nữa ông sẽ trở thành bậc vô lậu.’ Lời của các vị Phật không bao giờ có lỗi. Nhưng sự tinh tấn của ta lại quá căng thẳng, do đó tâm ta sanh ra trạo cử. Thôi, ta sẽ quân bình lại sự tinh tấn.’ Nghĩ vậy, ngài đi xuống khỏi nơi kinh hành, đứng ở chỗ rửa chân, rửa chân xong, đi vào tịnh xá, ngồi trên giường, và với ý định: ‘Ta sẽ nghỉ ngơi một chút,’ ngài ngả người trên giường. Hai chân ngài đã rời khỏi mặt đất, đầu chưa chạm đến gối, trong khoảnh khắc ấy, tâm ngài được giải thoát khỏi các lậu hoặc không còn chấp thủ. Sự chứng đắc A-la-hán của vị trưởng lão không thuộc về bốn oai nghi nào. Do đó, khi được hỏi: ‘Trong giáo pháp này, vị tỳ khưu nào đã chứng đắc A-la-hán mà không nằm, không ngồi, không đứng, không đi kinh hành?’ thì câu trả lời đúng đắn là: ‘Đó là Trưởng lão Ānanda.’

อถ เถรา ภิกฺขู ทุติยทิวเส ปญฺจมิยํ กาฬปกฺขสฺส กตภตฺตกิจฺจา ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา ธมฺมสภายํ สนฺนิปตึสุ. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท อรหา สมาโน สนฺนิปาตํ อคมาสิ. กถํ อคมาสิ? ‘‘อิทานิมฺหิ สนฺนิปาตมชฺฌํ ปวิสนารโห’’ติ หฏฺฐตุฏฺฐจิตฺโต เอกํสํ จีวรํ กตฺวา พนฺธนา มุตฺตตาลปกฺกํ วิย, ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺตชาติมณิ วิย, วิคตวลาหเก นเภ สมุคฺคตปุณฺณจนฺโท วิย, พาลาตปสมฺผสฺสวิกสิตเรณุปิญฺชรคพฺภํ ปทุมํ วิย จ, ปริสุทฺเธน ปริโยทาเตน สปฺปเภน สสฺสิรีเกน จ มุขวเรน อตฺตโน อรหตฺตปฺปตฺตึ อาโรจยมาโน วิย อคมาสิ. อถ นํ ทิสฺวา อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส เอตทโหสิ – ‘‘โสภติ วต โภ อรหตฺตปฺปตฺโต อานนฺโท, สเจ สตฺถา ธเรยฺย, อทฺธา อชฺชานนฺทสฺส สาธุการํ ทเทยฺย, หนฺท, ทานิสฺสาหํ สตฺถารา ทาตพฺพํ สาธุการํ ททามี’’ติ, ติกฺขตฺตุํ สาธุการมทาสิ.

Bấy giờ, vào ngày thứ hai, ngày mồng năm của hạ tuần, các vị trưởng lão tỳ khưu sau khi đã thọ thực xong, cất dọn y bát, liền tụ họp tại pháp đường. Khi ấy, Tôn giả Ānanda, đã là một vị A-la-hán, đi đến buổi hội họp. Ngài đã đi đến như thế nào? Với tâm hoan hỷ, vui mừng, nghĩ rằng: ‘Bây giờ ta đã xứng đáng để đi vào giữa buổi hội họp,’ ngài đắp y lệch một bên vai rồi đi đến, như thể đang loan báo sự chứng đắc A-la-hán của mình, với gương mặt cao quý, hoàn toàn thanh tịnh, trong sạch, rạng rỡ và đầy uy nghiêm, giống như quả thốt nốt chín rụng khỏi cuống, như viên ngọc quý đặt trên tấm thảm len màu vàng nhạt, như vầng trăng tròn mọc lên trên bầu trời không mây, và như đóa hoa sen có nhụy vàng óng ả nở ra khi được ánh nắng ban mai chạm đến. Bấy giờ, khi thấy ngài, Tôn giả Mahākassapa khởi lên ý nghĩ này: ‘Ôi, Tôn giả Ānanda đã chứng quả A-la-hán trông thật rạng rỡ! Nếu như Bậc Đạo Sư còn tại thế, chắc chắn hôm nay ngài sẽ tán thán Ānanda. Thôi, bây giờ ta sẽ thay Bậc Đạo Sư tán thán điều đáng được tán thán.’ Nghĩ vậy, ngài đã tán thán ba lần.

มชฺฌิมภาณกา ปน วทนฺติ – ‘‘อานนฺทตฺเถโร อตฺตโน อรหตฺตปฺปตฺตึ ญาเปตุกาโม ภิกฺขูหิ สทฺธึ นาคโต, ภิกฺขู ยถาวุฑฺฒํ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทนฺตา อานนฺทตฺเถรสฺส อาสนํ ฐเปตฺวา นิสินฺนา. ตตฺถ เกจิ เอวมาหํสุ – ‘เอตํ อาสนํ กสฺสา’ติ? ‘อานนฺทสฺสา’ติ. ‘อานนฺโท ปน กุหึ คโต’ติ? ตสฺมึ สมเย เถโร จินฺเตสิ – ‘อิทานิ มยฺหํ คมนกาโล’ติ. ตโต อตฺตโน อานุภาวํ ทสฺเสนฺโต ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา อตฺตโน อาสเนเยว อตฺตานํ ทสฺเสสี’’ติ, อากาเสน คนฺตฺวา นิสีทีติปิ เอเก. ยถา วา ตถา วา โหตุ. สพฺพถาปิ ตํ ทิสฺวา อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส สาธุการทานํ ยุตฺตเมว.

Tuy nhiên, các vị tụng đọc Trung Bộ Kinh nói rằng: ‘Trưởng lão Ānanda, vì muốn cho mọi người biết mình đã chứng quả A-la-hán, nên đã không đi cùng với các vị tỳ khưu. Các vị tỳ khưu, trong khi tuần tự theo hạ lạp ngồi vào chỗ của mình, đã chừa lại chỗ ngồi cho Trưởng lão Ānanda. Bấy giờ, một vài vị hỏi rằng: ‘Chỗ ngồi này của ai vậy?’ – ‘Của ngài Ānanda.’ – ‘Vậy ngài Ānanda đã đi đâu?’ Vào lúc ấy, vị trưởng lão suy nghĩ: ‘Bây giờ là lúc ta nên đến.’ Sau đó, ngài thể hiện thần thông, độn thổ và hiện ra ngay tại chỗ ngồi của mình.’ Một số khác lại nói rằng ngài đã đi bằng đường không và ngồi xuống. Dù theo cách nào đi nữa, trong mọi trường hợp, việc Tôn giả Mahākassapa thấy ngài và tán thán là hoàn toàn hợp lý.

เอวํ อาคเต ปน ตสฺมึ อายสฺมนฺเต มหากสฺสปตฺเถโร ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส, กึ ปฐมํ สงฺคายาม, ธมฺมํ วา วินยํ วา’’ติ? ภิกฺขู [Pg.12] อาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, มหากสฺสป, วินโย นาม พุทฺธสาสนสฺส อายุ. วินเย ฐิเต สาสนํ ฐิตํ นาม โหติ. ตสฺมา ปฐมํ วินยํ สงฺคายามา’’ติ. ‘‘กํ ธุรํ กตฺวา’’ติ? ‘‘อายสฺมนฺตํ อุปาลิ’’นฺติ. ‘‘กึ อานนฺโท นปฺปโหตี’’ติ? ‘‘โน นปฺปโหติ’’. อปิ จ โข ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ธรมาโนเยว วินยปริยตฺตึ นิสฺสาย อายสฺมนฺตํ อุปาลึ เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ วินยธรานํ ยทิทํ อุปาลี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๒๘). ‘ตสฺมา อุปาลิตฺเถรํ ปุจฺฉิตฺวา วินยํ สงฺคายามา’ติ.

Khi Tôn giả Ānanda đã đến như vậy, Trưởng lão Mahākassapa liền nói với các vị tỳ khưu: ‘Này chư hiền, chúng ta nên kết tập điều gì trước, Pháp hay Luật?’ Các vị tỳ khưu thưa: ‘Kính bạch ngài Mahākassapa, Luật tạng chính là mạng mạch của Phật giáo. Luật còn thì Phật giáo còn. Vì vậy, chúng ta hãy kết tập Luật tạng trước.’ – ‘Nên cử ai làm người chủ trì?’ – ‘Tôn giả Upāli.’ – ‘Chẳng lẽ ngài Ānanda không có khả năng sao?’ – ‘Không phải là không có khả năng.’ Tuy nhiên, khi Bậc Chánh Đẳng Giác còn tại thế, liên quan đến việc học thuộc Luật, Ngài đã đặt Tôn giả Upāli vào vị trí hàng đầu: ‘Này các tỳ khưu, trong số các đệ tử tỳ khưu của ta, những người thông thuộc Luật, bậc tối thắng là Upāli.’ ‘Vì vậy, chúng ta hãy hỏi Trưởng lão Upāli và kết tập Luật tạng.’

ตโต เถโร วินยํ ปุจฺฉนตฺถาย อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนิ. อุปาลิตฺเถโรปิ วิสฺสชฺชนตฺถาย สมฺมนฺนิ. ตตฺรายํ ปาฬิ – อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป สงฺฆํ ญาเปสิ –

Sau đó, vị trưởng lão tự mình đề cử chính mình cho việc hỏi về Luật. Trưởng lão Upāli cũng tự đề cử cho việc trả lời. Sau đây là đoạn kinh Pāli – Bấy giờ, Tôn giả Mahākassapa trình Tăng chúng:

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ,อหํ อุปาลึ วินยํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ.

‘Thưa chư hiền, xin Tăng chúng hãy nghe con. Nếu Tăng chúng thấy đã đến lúc thích hợp, con xin được hỏi Tôn giả Upāli về Luật.’

อายสฺมาปิ อุปาลิ สงฺฆํ ญาเปสิ –

Tôn giả Upāli cũng trình Tăng chúng:

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ,อหํ อายสฺมตา มหากสฺสเปน วินยํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ. (จูฬว. ๔๓๙);

‘Kính bạch chư Tôn giả, xin Tăng chúng hãy nghe con. Nếu Tăng chúng thấy đã đến lúc thích hợp, con, khi được Tôn giả Mahākassapa hỏi về Luật, xin được trả lời.’

เอวํ อตฺตานํ สมฺมนฺนิตฺวา อายสฺมา อุปาลิ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิ ทนฺตขจิตํ พีชนึ คเหตฺวา, ตโต มหากสฺสปตฺเถโร เถราสเน นิสีทิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุปาลึ วินยํ ปุจฺฉิ. ‘‘ปฐมํ อาวุโส, อุปาลิ, ปาราชิกํ กตฺถ ปญฺญตฺต’’นฺติ? ‘‘เวสาลิยํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กํ อารพฺภา’’ติ? ‘‘สุทินฺนํ กลนฺทปุตฺตํ อารพฺภา’’ติ. ‘‘กิสฺมึ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ? ‘‘เมถุนธมฺเม’’ติ.

Sau khi đã tự đề cử như vậy, Tôn giả Upāli đứng dậy khỏi chỗ ngồi, đắp y lệch một bên vai, đảnh lễ các vị trưởng lão tỳ khưu, rồi ngồi vào pháp tọa, tay cầm một chiếc quạt có khảm ngà voi. Sau đó, Trưởng lão Mahākassapa ngồi vào ghế của vị trưởng lão và hỏi Tôn giả Upāli về Luật: ‘Thưa hiền giả Upāli, tội Ba-la-di thứ nhất được chế định ở đâu?’ – ‘Kính bạch ngài, ở Vesālī.’ – ‘Liên quan đến ai?’ – ‘Liên quan đến Sudinna, con của trưởng giả Kalanda.’ – ‘Về sự việc gì?’ – ‘Về hành vi dâm dục.’

‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อุปาลึ ปฐมสฺส ปาราชิกสฺส วตฺถุมฺปิ ปุจฺฉิ, นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉิ, ปญฺญตฺติมฺปิ ปุจฺฉิ, อนุปญฺญตฺติมฺปิ ปุจฺฉิ, อาปตฺติมฺปิ ปุจฺฉิ, อนาปตฺติมฺปิ ปุจฺฉิ’’ (จูฬว. ๔๓๙). ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ อายสฺมา อุปาลิ วิสฺสชฺเชสิ.

Bấy giờ, Trưởng lão Mahākassapa đã hỏi Trưởng lão Upāli về điều pārājika thứ nhất: đã hỏi về sự việc, đã hỏi về duyên khởi, đã hỏi về người, đã hỏi về sự chế định, đã hỏi về sự tùy chế định, đã hỏi về trường hợp phạm tội, và đã hỏi về trường hợp không phạm tội. Mỗi khi được hỏi, Trưởng lão Upāli đều đã trả lời.

กึ ปเนตฺถ ปฐมปาราชิเก กิญฺจิ อปเนตพฺพํ วา ปกฺขิปิตพฺพํ วา อตฺถิ นตฺถีติ? อปเนตพฺพํ นตฺถิ. พุทฺธสฺส หิ ภควโต ภาสิเต อปเนตพฺพํ นาม นตฺถิ. น หิ ตถาคตา เอกพฺยญฺชนมฺปิ นิรตฺถกํ วทนฺติ. สาวกานํ ปน เทวตานํ [Pg.13] วา ภาสิเต อปเนตพฺพมฺปิ โหติ, ตํ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถรา อปนยึสุ. ปกฺขิปิตพฺพํ ปน สพฺพตฺถาปิ อตฺถิ, ตสฺมา ยํ ยตฺถ ปกฺขิปิตุํ ยุตฺตํ, ตํ ปกฺขิปึสุเยว. กึ ปน ตนฺติ? ‘เตน สมเยนา’ติ วา, ‘เตน โข ปน สมเยนา’ติ วา, ‘อถ โขติ วา’, ‘เอวํ วุตฺเตติ’ วา, ‘เอตทโวจา’ติ วา, เอวมาทิกํ สมฺพนฺธวจนมตฺตํ. เอวํ ปกฺขิปิตพฺพยุตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา ปน – ‘‘อิทํ ปฐมปาราชิก’’นฺติ ฐเปสุํ. ปฐมปาราชิเก สงฺคหมารูฬฺเห ปญฺจ อรหนฺตสตานิ สงฺคหํ อาโรปิตนเยเนว คณสชฺฌายมกํสุ – ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา เวรญฺชายํ วิหรตี’’ติ. เตสํ สชฺฌายารทฺธกาเลเยว สาธุการํ ททมานา วิย มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อกมฺปิตฺถ.

Trong điều pārājika thứ nhất này, có điều gì cần loại bỏ hay cần thêm vào không? Không có gì cần loại bỏ. Vì trong lời dạy của Đức Phật, Thế Tôn, không có gì gọi là cần loại bỏ. Quả thật, các đấng Như Lai không nói một chữ nào vô nghĩa. Nhưng trong lời nói của các vị Thinh văn hay chư Thiên, cũng có điều cần loại bỏ, và điều đó các vị Trưởng lão kết tập Pháp đã loại bỏ. Còn điều cần thêm vào thì có ở khắp mọi nơi, vì vậy, điều gì thích hợp để thêm vào ở đâu, thì các ngài đã thêm vào chính điều đó. Nhưng đó là gì? Chỉ là những từ nối như ‘Tena samayena,’ hoặc ‘Tena kho pana samayenā,’ hoặc ‘Atha kho,’ hoặc ‘Evaṃ vutte,’ hoặc ‘Etadavoca,’ và những từ tương tự. Sau khi đã thêm vào những điều thích hợp cần thêm vào như vậy, các ngài đã xác lập rằng: “Đây là điều pārājika thứ nhất.” Khi điều pārājika thứ nhất được đưa vào cuộc kết tập, năm trăm vị A-la-hán đã cùng nhau trùng tụng theo đúng phương cách đã được đưa vào cuộc kết tập: “Vào lúc bấy giờ, Đức Phật, Thế Tôn, đang trú tại Verañjā.” Ngay vào lúc các ngài bắt đầu trùng tụng, đại địa, như thể đang tán thán “Lành thay!”, đã rúng động cho đến tận mép nước.

เอเตเนว นเยน เสสานิ ตีณิ ปาราชิกานิ สงฺคหํ อาโรเปตฺวา ‘‘อิทํ ปาราชิกกณฺฑ’’นฺติ ฐเปสุํ. เตรส สงฺฆาทิเสสานิ ‘‘เตรสก’’นฺติ ฐเปสุํ. ทฺเว สิกฺขาปทานิ ‘‘อนิยตานี’’ติ ฐเปสุํ. ตึส สิกฺขาปทานิ ‘‘นิสฺสคฺคิยานิ ปาจิตฺติยานี’’ติ ฐเปสุํ. ทฺเวนวุติ สิกฺขาปทานิ ‘‘ปาจิตฺติยานี’’ติ ฐเปสุํ. จตฺตาริ สิกฺขาปทานิ ‘‘ปาฏิเทสนียานี’’ติ ฐเปสุํ. ปญฺจสตฺตติ สิกฺขาปทานิ ‘‘เสขิยานี’’ติ ฐเปสุํ. สตฺต ธมฺเม ‘‘อธิกรณสมถา’’ติ ฐเปสุํ. เอวํ สตฺตวีสาธิกานิ ทฺเว สิกฺขาปทสตานิ ‘‘มหาวิภงฺโค’’ติ กิตฺเตตฺวา ฐเปสุํ. มหาวิภงฺคาวสาเนปิ ปุริมนเยเนว มหาปถวี อกมฺปิตฺถ.

Cũng theo phương cách này, sau khi đưa ba điều pārājika còn lại vào cuộc kết tập, các ngài đã xác lập: “Đây là chương Pārājika.” Các ngài đã xác lập mười ba điều saṅghādisesa là “nhóm mười ba.” Các ngài đã xác lập hai học giới là “bất định.” Các ngài đã xác lập ba mươi học giới là “ưng xả đối trị.” Các ngài đã xác lập chín mươi hai học giới là “ưng đối trị.” Các ngài đã xác lập bốn học giới là “ưng phát lồ.” Các ngài đã xác lập bảy mươi lăm học giới là “ưng học pháp.” Các ngài đã xác lập bảy pháp là “dàn xếp tranh cãi.” Như vậy, sau khi tuyên bố hai trăm hai mươi bảy học giới là “Đại Phân Tích,” các ngài đã xác lập. Khi kết thúc phần Đại Phân Tích, đại địa cũng đã rúng động theo cách thức trước đó.

ตโต ภิกฺขุนีวิภงฺเค อฏฺฐ สิกฺขาปทานิ ‘‘ปาราชิกกณฺฑํ นาม อิท’’นฺติ ฐเปสุํ. สตฺตรส สิกฺขาปทานิ ‘‘สตฺตรสก’’นฺติ ฐเปสุํ. ตึส สิกฺขาปทานิ ‘‘นิสฺสคฺคิยานิ ปาจิตฺติยานี’’ติ ฐเปสุํ. ฉสฏฺฐิสตสิกฺขาปทานิ ‘‘ปาจิตฺติยานี’’ติ ฐเปสุํ. อฏฺฐ สิกฺขาปทานิ ‘‘ปาฏิเทสนียานี’’ติ ฐเปสุํ. ปญฺจสตฺตติ สิกฺขาปทานิ ‘‘เสขิยานี’’ติ ฐเปสุํ. สตฺต ธมฺเม ‘‘อธิกรณสมถา’’ติ ฐเปสุํ. เอวํ ตีณิ สิกฺขาปทสตานิ จตฺตาริ จ สิกฺขาปทานิ ‘‘ภิกฺขุนีวิภงฺโค’’ติ กิตฺเตตฺวา – ‘‘อยํ อุภโต วิภงฺโค นาม จตุสฏฺฐิภาณวาโร’’ติ ฐเปสุํ. อุภโตวิภงฺคาวสาเนปิ วุตฺตนเยเนว มหาปถวิกมฺโป อโหสิ.

Sau đó, trong phần Phân Tích Tỳ-khưu-ni, các ngài đã xác lập tám học giới: “Đây gọi là chương Pārājika.” Các ngài đã xác lập mười bảy học giới là “nhóm mười bảy.” Các ngài đã xác lập ba mươi học giới là “ưng xả đối trị.” Các ngài đã xác lập một trăm sáu mươi sáu học giới là “ưng đối trị.” Các ngài đã xác lập tám học giới là “ưng phát lồ.” Các ngài đã xác lập bảy mươi lăm học giới là “ưng học pháp.” Các ngài đã xác lập bảy pháp là “dàn xếp tranh cãi.” Như vậy, sau khi tuyên bố ba trăm lẻ bốn học giới là “Phân Tích Tỳ-khưu-ni,” các ngài đã xác lập: “Đây gọi là Lưỡng Phân Tích, gồm sáu mươi bốn tụng phẩm.” Khi kết thúc phần Lưỡng Phân Tích, cũng đã có sự rúng động của đại địa theo cách thức đã nói.

เอเตเนวุปาเยน อสีติภาณวารปริมาณํ ขนฺธกํ, ปญฺจวีสติภาณวารปริมาณํ ปริวารญฺจ สงฺคหํ อาโรเปตฺวา ‘‘อิทํ วินยปิฏกํ นามา’’ติ ฐเปสุํ[Pg.14]. วินยปิฏกาวสาเนปิ วุตฺตนเยเนว มหาปถวิกมฺโป อโหสิ. ตํ อายสฺมนฺตํ อุปาลึ ปฏิจฺฉาเปสุํ – ‘‘อาวุโส, อิมํ ตุยฺหํ นิสฺสิตเก วาเจหี’’ติ. วินยปิฏกสงฺคหาวสาเน อุปาลิตฺเถโร ทนฺตขจิตํ พีชนึ นิกฺขิปิตฺวา ธมฺมาสนา โอโรหิตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิ.

Cũng bằng phương pháp này, sau khi đưa phần Hợp Phần có dung lượng tám mươi tụng phẩm và phần Tập Yếu có dung lượng hai mươi lăm tụng phẩm vào cuộc kết tập, các ngài đã xác lập: “Đây gọi là Tạng Luật.” Khi kết thúc Tạng Luật, cũng đã có sự rúng động của đại địa theo cách thức đã nói. Các ngài đã giao phó Tạng Luật ấy cho Trưởng lão Upāli: “Này hiền giả, hãy dạy Tạng Luật này cho các đệ tử của ngài.” Khi kết thúc việc kết tập Tạng Luật, Trưởng lão Upāli đặt cây quạt khảm ngà xuống, bước xuống từ pháp tòa, đảnh lễ các vị Trưởng lão Tỳ-khưu, và ngồi vào chỗ đã dành cho mình.

วินยํ สงฺคายิตฺวา ธมฺมํ สงฺคายิตุกาโม อายสฺมา มหากสฺสโป ภิกฺขู ปุจฺฉิ – ‘‘ธมฺมํ สงฺคายนฺเต หิ กํ ปุคฺคลํ ธุรํ กตฺวา ธมฺโม สงฺคายิตพฺโพ’’ติ? ภิกฺขู – ‘‘อานนฺทตฺเถรํ ธุรํ กตฺวา’’ติ อาหํสุ.

Sau khi đã kết tập Luật, Trưởng lão Mahākassapa muốn kết tập Pháp, đã hỏi các vị Tỳ-khưu: “Khi chúng ta kết tập Pháp, nên lấy vị nào làm người đứng đầu để kết tập Pháp?” Các vị Tỳ-khưu đã thưa rằng: “Nên lấy Trưởng lão Ānanda làm người đứng đầu.”

อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป สงฺฆํ ญาเปสิ –

Bấy giờ, Trưởng lão Mahākassapa đã tác bạch Tăng chúng:

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ,อหํ อานนฺทํ ธมฺมํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ;

“Chư hiền giả Tăng chúng, xin hãy nghe tôi, nếu Tăng chúng thấy đã đến lúc thích hợp, tôi sẽ hỏi Pháp với ngài Ānanda.”

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท สงฺฆํ ญาเปสิ –

Bấy giờ, Trưởng lão Ānanda đã tác bạch Tăng chúng:

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ,อหํ อายสฺมตา มหากสฺสเปน ธมฺมํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ;

“Kính bạch chư Tôn giả Tăng chúng, xin hãy nghe con, nếu Tăng chúng thấy đã đến lúc thích hợp, con, khi được Trưởng lão Mahākassapa hỏi Pháp, sẽ trả lời.”

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิ ทนฺตขจิตํ พีชนึ คเหตฺวา. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป ภิกฺขู ปุจฺฉิ – ‘‘กตรํ, อาวุโส, ปิฏกํ ปฐมํ สงฺคายามา’’ติ? ‘‘สุตฺตนฺตปิฏกํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘สุตฺตนฺตปิฏเก จตสฺโส สงฺคีติโย, ตาสุ ปฐมํ กตรํ สงฺคีติ’’นฺติ? ‘‘ทีฆสงฺคีตึ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ทีฆสงฺคีติยํ จตุตึส สุตฺตานิ, ตโย วคฺคา, เตสุ ปฐมํ กตรํ วคฺค’’นฺติ? ‘‘สีลกฺขนฺธวคฺคํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘สีลกฺขนฺธวคฺเค เตรส สุตฺตนฺตา, เตสุ ปฐมํ กตรํ สุตฺต’’นฺติ? ‘‘พฺรหฺมชาลสุตฺตํ นาม ภนฺเต, ติวิธสีลาลงฺกตํ, นานาวิธมิจฺฉาชีวกุห ลปนาทิวิทฺธํสนํ, ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิชาลวินิเวฐนํ, ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนํ, ตํ ปฐมํ สงฺคายามา’’ติ.

Bấy giờ, trưởng lão Ānanda từ chỗ ngồi đứng dậy, đắp y sang một bên vai, đảnh lễ các vị trưởng lão tỳ khưu, rồi cầm cây quạt có cán bằng ngà, ngồi trên pháp tọa. Bấy giờ, trưởng lão Mahākassapa hỏi các vị tỳ khưu: “Này chư hiền, chúng ta nên kết tập tạng nào trước tiên?” – “Bạch ngài, là Tạng Kinh.” – “Trong Tạng Kinh có bốn bộ sưu tập (saṅgīti), trong số đó, bộ sưu tập nào trước tiên?” – “Bạch ngài, là bộ sưu tập Trường Bộ (Dīghasaṅgīti).” – “Trong Trường Bộ có ba mươi bốn bài kinh, ba phẩm, trong số đó, phẩm nào trước tiên?” – “Bạch ngài, là Phẩm Giới Uẩn (Sīlakkhandhavagga).” – “Trong Phẩm Giới Uẩn có mười ba bài kinh, trong số đó, bài kinh nào trước tiên?” – “Bạch ngài, là bài kinh tên Phạm Võng (Brahmajālasutta), được trang hoàng bởi ba loại giới, phá tan các loại tà mạng, xảo trá, khoe khoang, v.v., gỡ rối lưới sáu mươi hai tà kiến, làm chấn động mười ngàn thế giới. Chúng ta hãy kết tập bài kinh ấy trước tiên.”

อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ, ‘‘พฺรหฺมชาลํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ? ‘‘อนฺตรา จ, ภนฺเต, ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ ราชาคารเก อมฺพลฏฺฐิกาย’’นฺติ. ‘‘กํ อารพฺภา’’ติ[Pg.15]? ‘‘สุปฺปิยญฺจ ปริพฺพาชกํ, พฺรหฺมทตฺตญฺจ มาณว’’นฺติ. ‘‘กิสฺมึ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ? ‘‘วณฺณาวณฺเณ’’ติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ พฺรหฺมชาลสฺส นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉิ, วตฺถุมฺปิ ปุจฺฉิ (จูฬว. ๔๔๐). อายสฺมา อานนฺโท วิสฺสชฺเชสิ. วิสฺสชฺชนาวสาเน ปญฺจ อรหนฺตสตานิ คณสชฺฌายมกํสุ. วุตฺตนเยเนว จ ปถวิกมฺโป อโหสิ.

Bấy giờ, trưởng lão Mahākassapa nói với trưởng lão Ānanda điều này: “Này hiền giả Ānanda, kinh Phạm Võng được thuyết ở đâu?” – “Bạch ngài, ở giữa thành Rājagaha và thành Nāḷandā, tại nhà nghỉ của vua trong vườn Ambalaṭṭhikā.” – “Nhân ai mà thuyết?” – “Nhân du sĩ Suppiya và thanh niên Brahmadatta.” – “Trong sự việc gì?” – “Trong việc tán thán và chê bai.” Bấy giờ, trưởng lão Mahākassapa đã hỏi trưởng lão Ānanda về nhân duyên, về nhân vật, và về sự việc của kinh Phạm Võng. Trưởng lão Ānanda đã trả lời. Khi phần trả lời kết thúc, năm trăm vị A-la-hán đã cùng nhau trùng tụng. Và cũng theo cách đã được nói, quả đất đã rung chuyển.

เอวํ พฺรหฺมชาลํ สงฺคายิตฺวา ตโต ปรํ ‘‘สามญฺญผลํ, ปนาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติอาทินา นเยน ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานุกฺกเมน สทฺธึ พฺรหฺมชาเลน สพฺเพปิ เตรส สุตฺตนฺเต สงฺคายิตฺวา – ‘‘อยํ สีลกฺขนฺธวคฺโค นามา’’ติ กิตฺเตตฺวา ฐเปสุํ.

Sau khi kết tập kinh Phạm Võng như vậy, tiếp theo đó, theo phương thức hỏi và đáp tuần tự bắt đầu bằng câu: “Này hiền giả Ānanda, còn kinh Sa Môn Quả được thuyết ở đâu?”, các ngài đã kết tập tất cả mười ba bài kinh cùng với kinh Phạm Võng, rồi tuyên bố và xác lập rằng: “Đây gọi là Phẩm Giới Uẩn (Sīlakkhandhavagga).”

ตทนนฺตรํ มหาวคฺคํ, ตทนนฺตรํ ปาถิกวคฺคนฺติ, เอวํ ติวคฺคสงฺคหํ จตุตึสสุตฺตปฏิมณฺฑิตํ จตุสฏฺฐิภาณวารปริมาณํ ตนฺตึ สงฺคายิตฺวา ‘‘อยํ ทีฆนิกาโย นามา’’ติ วตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ปฏิจฺฉาเปสุํ – ‘‘อาวุโส, อิมํ ตุยฺหํ นิสฺสิตเก วาเจหี’’ติ.

Ngay sau đó là Phẩm Lớn (Mahāvagga), ngay sau đó là Phẩm Pāthika (Pāthikavagga). Như vậy, sau khi kết tập bộ kinh điển gồm ba phẩm, được trang hoàng bởi ba mươi bốn bài kinh, có độ dài sáu mươi bốn tụng phẩm, các ngài nói rằng: “Đây gọi là Trường Bộ Kinh (Dīghanikāya),” rồi giao phó cho trưởng lão Ānanda: “Này hiền giả, hãy dạy bộ kinh này cho các đệ tử của ngài.”

ตโต อนนฺตรํ อสีติภาณวารปริมาณํ มชฺฌิมนิกายํ สงฺคายิตฺวา ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสฺส นิสฺสิตเก ปฏิจฺฉาเปสุํ – ‘‘อิมํ ตุมฺเห ปริหรถา’’ติ.

Ngay sau đó, các ngài kết tập Trung Bộ Kinh (Majjhimanikāya), có độ dài tám mươi tụng phẩm, rồi giao phó cho các đệ tử của trưởng lão Sāriputta, vị Tướng quân Chánh pháp: “Các vị hãy gìn giữ bộ kinh này.”

ตโต อนนฺตรํ สตภาณวารปริมาณํ สํยุตฺตนิกายํ สงฺคายิตฺวา มหากสฺสปตฺเถรํ ปฏิจฺฉาเปสุํ – ‘‘ภนฺเต, อิมํ ตุมฺหากํ นิสฺสิตเก วาเจถา’’ติ.

Ngay sau đó, các ngài kết tập Tương Ưng Bộ Kinh (Saṃyuttanikāya), có độ dài một trăm tụng phẩm, rồi giao phó cho trưởng lão Mahākassapa: “Bạch ngài, xin ngài hãy dạy bộ kinh này cho các đệ tử của ngài.”

ตโต อนนฺตรํ วีสติภาณวารสตปริมาณํ องฺคุตฺตรนิกายํ สงฺคายิตฺวา อนุรุทฺธตฺเถรํ ปฏิจฺฉาเปสุํ – ‘‘อิมํ ตุมฺหากํ นิสฺสิตเก วาเจถา’’ติ.

Ngay sau đó, các ngài kết tập Tăng Chi Bộ Kinh (Aṅguttaranikāya), có độ dài một trăm hai mươi tụng phẩm, rồi giao phó cho trưởng lão Anuruddha: “Xin ngài hãy dạy bộ kinh này cho các đệ tử của ngài.”

ตโต อนนฺตรํ ธมฺมสงฺคหวิภงฺคธาตุกถาปุคฺคลปญฺญตฺติกถาวตฺถุยมกปฏฺฐานํ อภิธมฺโมติ วุจฺจติ. เอวํ สํวณฺณิตํ สุขุมญาณโคจรํ ตนฺตึ สงฺคายิตฺวา – ‘‘อิทํ อภิธมฺมปิฏกํ นามา’’ติ วตฺวา ปญฺจ อรหนฺตสตานิ สชฺฌายมกํสุ. วุตฺตนเยเนว ปถวิกมฺโป อโหสีติ.

Ngay sau đó, (các bộ) Pháp Tụ, Phân Tích, Chất Ngữ, Nhân Chế Định, Ngữ Tông, Song Đối, và Vị Trí được gọi là Vi Diệu Pháp (Abhidhamma). Sau khi kết tập bộ kinh điển được tán thán như vậy, là đối tượng của trí tuệ vi tế, các ngài nói rằng: “Đây gọi là Tạng Vi Diệu Pháp,” rồi năm trăm vị A-la-hán đã cùng nhau trùng tụng. Theo cách đã được nói, quả đất đã rung chuyển.

ตโต ปรํ ชาตกํ, นิทฺเทโส, ปฏิสมฺภิทามคฺโค, อปทานํ, สุตฺตนิปาโต, ขุทฺทกปาโฐ, ธมฺมปทํ, อุทานํ, อิติวุตฺตกํ, วิมานวตฺถุ, เปตวตฺถุ, เถรคาถา[Pg.16], เถรีคาถาติ อิมํ ตนฺตึ สงฺคายิตฺวา ‘‘ขุทฺทกคนฺโถ นามาย’’นฺติ จ วตฺวา ‘‘อภิธมฺมปิฏกสฺมึเยว สงฺคหํ อาโรปยึสู’’ติ ทีฆภาณกา วทนฺติ. มชฺฌิมภาณกา ปน ‘‘จริยาปิฏกพุทฺธวํเสหิ สทฺธึ สพฺพมฺเปตํ ขุทฺทกคนฺถํ นาม สุตฺตนฺตปิฏเก ปริยาปนฺน’’นฺติ วทนฺติ.

Sau đó, các ngài kết tập bộ kinh điển này: Bổn Sanh, Nghĩa Thích, Vô Ngại Giải Đạo, Thánh Nhân Ký Sự, Kinh Tập, Tiểu Tụng, Pháp Cú, Phật Tự Thuyết, Phật Thuyết Như Vậy, Chuyện Thiên Cung, Chuyện Ngạ Quỷ, Trưởng Lão Kệ, Trưởng Lão Ni Kệ, rồi nói rằng: “Đây gọi là Tiểu Bộ,” và các vị tụng đọc Trường Bộ nói rằng: “Các ngài đã xếp bộ này vào trong Tạng Vi Diệu Pháp.” Tuy nhiên, các vị tụng đọc Trung Bộ lại nói rằng: “Toàn bộ các kinh sách nhỏ này, cùng với Hạnh Tạng và Phật Sử, được bao gồm trong Tạng Kinh.”

เอวเมตํ สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ รสวเสน เอกวิธํ, ธมฺมวินยวเสน ทุวิธํ, ปฐมมชฺฌิมปจฺฉิมวเสน ติวิธํ. ตถา ปิฏกวเสน. นิกายวเสน ปญฺจวิธํ, องฺควเสน นววิธํ, ธมฺมกฺขนฺธวเสน จตุราสีติสหสฺสวิธนฺติ เวทิตพฺพํ.

Như vậy, toàn bộ lời Phật dạy này cần được hiểu như sau: xét về phương diện hương vị thì có một loại; xét về phương diện Pháp và Luật thì có hai loại; xét về phương diện thời kỳ đầu, giữa, và cuối thì có ba loại. Tương tự, xét về phương diện Tạng cũng có ba loại. Xét về phương diện Bộ (Nikāya) thì có năm loại; xét về phương diện Chi (Aṅga) thì có chín loại; xét về phương diện Pháp Uẩn (Dhammakkhandha) thì có tám mươi bốn ngàn loại.

กถํ รสวเสน เอกวิธํ? ยญฺหิ ภควตา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา ยาว อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ, เอตฺถนฺตเร ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ เทวมนุสฺสนาคยกฺขาทโย อนุสาสนฺเตน วา ปจฺจเวกฺขนฺเตน วา วุตฺตํ, สพฺพํ ตํ เอกรสํ วิมุตฺติรสเมว โหติ. เอวํ รสวเสน เอกวิธํ.

Thế nào là một loại xét về phương diện hương vị? Bất cứ điều gì được Đức Thế Tôn nói ra trong khoảng thời gian bốn mươi lăm năm, từ khi Ngài chứng ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác cho đến khi Ngài nhập Vô Dư Y Niết Bàn, trong khi giáo huấn chư thiên, nhân loại, rồng, dạ xoa, v.v., hoặc trong khi quán xét, tất cả những lời dạy ấy đều chỉ có một hương vị, đó là hương vị giải thoát. Như vậy, xét về phương diện hương vị thì có một loại.

กถํ ธมฺมวินยวเสน ทุวิธํ? สพฺพเมว เจตํ ธมฺโม เจว วินโย จาติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ตตฺถ วินยปิฏกํ วินโย, อวเสสํ พุทฺธวจนํ ธมฺโม. เตเนวาห ‘‘ยนฺนูน มยํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๗). ‘‘อหํ อุปาลึ วินยํ ปุจฺเฉยฺยํ, อานนฺทํ ธมฺมํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ จ. เอวํ ธมฺมวินยวเสน ทุวิธํ.

Thế nào là hai loại xét về phương diện Pháp và Luật? Toàn bộ lời dạy này được gọi là Pháp và Luật. Trong đó, Tạng Luật là Luật, những lời Phật dạy còn lại là Pháp. Vì thế, ngài (Mahākassapa) đã nói: “Chúng ta hãy cùng nhau kết tập Pháp và Luật,” và: “Ta sẽ hỏi Upāli về Luật, và hỏi Ānanda về Pháp.” Như vậy, xét về phương diện Pháp và Luật thì có hai loại.

กถํ ปฐมมชฺฌิมปจฺฉิมวเสน ติวิธํ? สพฺพเมว หิทํ ปฐมพุทฺธวจนํ, มชฺฌิมพุทฺธวจนํ, ปจฺฉิมพุทฺธวจนนฺติ ติปฺปเภทํ โหติ. ตตฺถ –

Thế nào là ba loại xét về phương diện thời kỳ đầu, giữa, và cuối? Toàn bộ lời dạy này quả thật có ba phân loại: lời dạy thời kỳ đầu của Đức Phật, lời dạy thời kỳ giữa của Đức Phật, và lời dạy thời kỳ cuối của Đức Phật. Trong đó –

‘‘อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ;

คหการํ คเวสนฺโต, ทุกฺขา ชาติ ปุนปฺปุนํ.คหการก ทิฏฺโฐสิ, ปุน เคหํ น กาหสิ;

สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา, คหกูฏํ วิสงฺขตํ;

วิสงฺขารคตํ จิตฺตํ, ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ. (ธ. ป. ๑๕๓-๕๔);

“Trải qua vô số kiếp luân hồi, Ta đã lang thang không ngừng nghỉ, tìm kiếm người thợ làm nhà, mà không gặp. Sanh đi sanh lại thật là khổ! Hỡi người thợ làm nhà, ngươi đã bị thấy! Ngươi sẽ không làm nhà nữa. Tất cả các sườn nhà của ngươi đã bị gãy, nóc nhà đã bị phá hủy. Tâm đã đạt đến vô vi, đã chứng ngộ sự diệt tận của các ái dục.”

อิทํ ปฐมพุทฺธวจนํ. เกจิ ‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา’’ติ (มหาว. ๑) ขนฺธเก อุทานคาถํ วทนฺติ. เอสา ปน ปาฏิปททิวเส สพฺพญฺญุภาวปฺปตฺตสฺส โสมนสฺสมยญาเณน ปจฺจยาการํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนา อุทานคาถาติ เวทิตพฺพา.

Đây là lời dạy đầu tiên của Đức Phật. Một số vị nói rằng bài kệ cảm hứng trong phẩm Khandhaka: “Khi các pháp hiện khởi...” (là lời dạy đầu tiên). Tuy nhiên, nên hiểu rằng bài kệ này là bài kệ cảm hứng đã khởi lên khi bậc đã đạt đến nhất thiết trí đang quán xét pháp duyên khởi với trí tuệ hợp với hỷ vào ngày mồng một (sau rằm).

ยํ [Pg.17] ปน ปรินิพฺพานกาเล อภาสิ – ‘‘หนฺท ทานิ, ภิกฺขเว, อามนฺตยามิ โว, วยธมฺมา สงฺขารา, อปฺปมาเทน สมฺปาเทถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๘) อิทํ ปจฺฉิมพุทฺธวจนํ. อุภินฺนมนฺตเร ยํ วุตฺตํ, เอตํ มชฺฌิมพุทฺธวจนํ นาม. เอวํ ปฐมมชฺฌิมปจฺฉิมพุทฺธวจนวเสน ติวิธํ.

Còn lời mà Ngài đã nói vào lúc sắp nhập Niết-bàn: “Này các Tỳ-khưu, nay Ta nhắn nhủ các ngươi: các pháp hữu vi có tính chất hoại diệt, hãy tinh tấn không dể duôi,” đây là lời dạy cuối cùng của Đức Phật. Những gì được nói ở giữa hai lời dạy này, được gọi là lời dạy ở giữa. Như vậy, (lời Phật dạy) có ba loại theo cách phân chia lời dạy đầu, giữa và cuối.

กถํ ปิฏกวเสน ติวิธํ? สพฺพมฺปิ เจตํ วินยปิฏกํ สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกนฺติ ติปฺปเภทเมว โหติ. ตตฺถ ปฐมสงฺคีติยํ สงฺคีตญฺจ อสงฺคีตญฺจ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา อุภยานิ ปาติโมกฺขานิ, ทฺเว วิภงฺคา, ทฺวาวีสติ ขนฺธกา, โสฬสปริวาราติ – อิทํ วินยปิฏกํ นาม. พฺรหฺมชาลาทิจตุตฺตึสสุตฺตสงฺคโห ทีฆนิกาโย, มูลปริยายสุตฺตาทิทิยฑฺฒสตทฺเวสุตฺตสงฺคโห มชฺฌิมนิกาโย, โอฆตรณสุตฺตาทิสตฺตสุตฺตสหสฺสสตฺตสตทฺวาสฏฺฐิสุตฺตสงฺคโห สํยุตฺตนิกาโย, จิตฺตปริยาทานสุตฺตาทินวสุตฺตสหสฺสปญฺจสตสตฺตปญฺญาสสุตฺตสงฺคโห องฺคุตฺตรนิกาโย, ขุทฺทกปาฐ-ธมฺมปท-อุทาน-อิติวุตฺตก-สุตฺตนิปาต-วิมานวตฺถุ-เปตวตฺถุ-เถรคาถา-เถรีคาถา-ชาตก-นิทฺเทส-ปฏิสมฺภิทามคฺค-อปทาน-พุทฺธวํส-จริยาปิฏกวเสน ปนฺนรสปฺปเภโท ขุทฺทกนิกาโยติ อิทํ สุตฺตนฺตปิฏกํ นาม. ธมฺมสงฺคโห, วิภงฺโค, ธาตุกถา, ปุคฺคลปญฺญตฺติ, กถาวตฺถุ, ยมกํ, ปฏฺฐานนฺติ – อิทํ อภิธมฺมปิฏกํ นาม. ตตฺถ –

Theo cách phân chia tạng thì có ba loại như thế nào? Tất cả những lời dạy này chỉ có ba loại là: Tạng Luật, Tạng Kinh và Tạng Vi Diệu Pháp. Trong đó, sau khi tổng hợp tất cả những gì đã được kết tập và chưa được kết tập trong kỳ kết tập lần thứ nhất: hai bộ Pātimokkha (giới bổn), hai bộ Vibhaṅga (Phân tích), hai mươi hai Khandhaka (phẩm), mười sáu Parivāra (Tập yếu) – đây được gọi là Tạng Luật. Trường Bộ Kinh, bộ sưu tập ba mươi bốn kinh bắt đầu từ kinh Phạm Võng; Trung Bộ Kinh, bộ sưu tập một trăm năm mươi hai kinh bắt đầu từ kinh Pháp Môn Căn Bản; Tương Ưng Bộ Kinh, bộ sưu tập bảy ngàn bảy trăm sáu mươi hai kinh bắt đầu từ kinh Vượt Bộc Lưu; Tăng Chi Bộ Kinh, bộ sưu tập chín ngàn năm trăm năm mươi bảy kinh bắt đầu từ kinh Đoạt Tâm; và Tiểu Bộ Kinh có mười lăm loại khác nhau là: Tiểu Tụng, Pháp Cú, Cảm Hứng Ngữ, Phật Tự Thuyết, Kinh Tập, Thiên Cung Sự, Ngạ Quỷ Sự, Trưởng Lão Tăng Kệ, Trưởng Lão Ni Kệ, Bổn Sanh, Nghĩa Thích, Vô Ngại Giải Đạo, Thí Dụ, Phật Sử, và Sở Hạnh Tạng – đây được gọi là Tạng Kinh. Pháp Tụ, Phân Tích, Giới Thuyết, Nhân Chế Định, Ngữ Tông, Song Đối, và Vị Trí – đây được gọi là Tạng Vi Diệu Pháp. Trong đó –

‘‘วิวิธวิเสสนยตฺตา, วินยนโต เจว กายวาจานํ;

วินยตฺถวิทูหิ อยํ, วินโย วินโยติ อกฺขาโต’’.

“Do có nhiều phương pháp đa dạng và đặc biệt, và do sự giáo huấn thân và khẩu, Luật này được các bậc thông hiểu Luật gọi là 'Vinaya' (Luật).”

วิวิธา หิ เอตฺถ ปญฺจวิธปาติโมกฺขุทฺเทสปาราชิกาทิ สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธมาติกา วิภงฺคาทิปฺปเภทา นยา. วิเสสภูตา จ ทฬฺหีกมฺมสิถิลกรณปฺปโยชนา อนุปญฺญตฺตินยา. กายิกวาจสิกอชฺฌาจารนิเสธนโต เจส กายํ วาจญฺจ วิเนติ, ตสฺมา วิวิธนยตฺตา วิเสสนยตฺตา กายวาจานํ วินยนโต เจว วินโยติ อกฺขาโต. เตเนตเมตสฺส วจนตฺถโกสลฺลตฺถํ วุตฺตํ –

Thật vậy, trong tạng này có nhiều phương pháp đa dạng như năm cách tụng Pātimokkha, bảy nhóm tội từ Pārājika trở đi, các đề mục, các phân tích, v.v. Và có những phương pháp chế định bổ sung đặc biệt nhằm mục đích làm cho (giới luật) vững chắc hơn hoặc nới lỏng hơn. Và do ngăn cấm sự vi phạm qua thân và khẩu, nên tạng này giáo huấn thân và khẩu. Do đó, vì có nhiều phương pháp đa dạng, vì có những phương pháp đặc biệt, và vì giáo huấn thân và khẩu, nên được gọi là 'Vinaya'. Vì vậy, để làm sáng tỏ ý nghĩa từ nguyên của từ này, điều này đã được nói –

‘‘วิวิธวิเสสนยตฺตา, วินยนโต เจว กายวาจานํ;

วินยตฺถวิทูหิ อยํ, วินโย วินโยติ อกฺขาโต’’ติ.

“Do có nhiều phương pháp đa dạng và đặc biệt, và do sự giáo huấn thân và khẩu, Luật này được các bậc thông hiểu Luật gọi là 'Vinaya' (Luật).”

อิตรํ [Pg.18] ปน –

Còn tạng khác –

‘‘อตฺถานํ สูจนโต สุวุตฺตโต, สวนโตถ สูทนโต;

สุตฺตาณา สุตฺตสภาคโต จ, สุตฺตนฺติ อกฺขาตํ.

“Do chỉ rõ các ý nghĩa, do được khéo nói, do tuôn chảy (sinh ra), và do ban cho, do khéo bảo vệ, và do tương tự như sợi chỉ, nên được gọi là 'Sutta' (Kinh).”

ตญฺหิ อตฺตตฺถปรตฺถาทิเภเท อตฺเถ สูเจติ. สุวุตฺตา เจตฺถ อตฺถา, เวเนยฺยชฺฌาสยานุโลเมน วุตฺตตฺตา. สวติ เจตํ อตฺเถ สสฺสมิว ผลํ, ปสวตีติ วุตฺตํ โหติ. สูทติ เจตํ เธนุ วิย ขีรํ, ปคฺฆราเปตีติ วุตฺตํ โหติ. สุฏฺฐุ จ เน ตายติ, รกฺขตีติ วุตฺตํ โหติ. สุตฺตสภาคญฺเจตํ, ยถา หิ ตจฺฉกานํ สุตฺตํ ปมาณํ โหติ, เอวเมตมฺปิ วิญฺญูนํ. ยถา จ สุตฺเตน สงฺคหิตานิ ปุปฺผานิ น วิกิรียนฺติ, น วิทฺธํสียนฺติ, เอวเมว เตน สงฺคหิตา อตฺถา. เตเนตเมตสฺส วจนตฺถโกสลฺลตฺถํ วุตฺตํ –

Thật vậy, tạng này chỉ rõ các ý nghĩa khác nhau như lợi ích cho mình, lợi ích cho người, v.v. Và các ý nghĩa trong tạng này được khéo nói, vì được nói tùy theo căn tánh của chúng sanh cần được giáo hóa. Và tạng này tuôn chảy (sinh ra) các ý nghĩa như lúa sinh ra quả, có nghĩa là nó làm phát sinh. Và tạng này ban cho (các ý nghĩa) như bò cái cho sữa, có nghĩa là nó làm tuôn chảy. Và tạng này khéo bảo vệ chúng (các ý nghĩa), có nghĩa là nó gìn giữ. Và tạng này tương tự như sợi chỉ, vì như sợi chỉ của người thợ mộc là tiêu chuẩn, tạng này cũng vậy, là tiêu chuẩn cho những người có trí. Và như những bông hoa được xâu lại bằng chỉ không bị rơi vãi, không bị phá hủy, cũng vậy, các ý nghĩa được tạng này thâu nhiếp. Vì vậy, để làm sáng tỏ ý nghĩa từ nguyên của từ này, điều này đã được nói –

‘‘อตฺถานํ สูจนโต, สุวุตฺตโต สวนโตถ สูทนโต;

สุตฺตาณา สุตฺตสภาคโต จ, สุตฺตนฺติ อกฺขาต’’นฺติ.

“Do chỉ rõ các ý nghĩa, do được khéo nói, do tuôn chảy (sinh ra), và do ban cho, do khéo bảo vệ, và do tương tự như sợi chỉ, nên được gọi là 'Sutta' (Kinh).”

อิตโร ปน –

Còn tạng kia –

‘‘ยํ เอตฺถ วุฑฺฒิมนฺโต, สลกฺขณา ปูชิตา ปริจฺฉินฺนา;

วุตฺตาธิกา จ ธมฺมา, อภิธมฺโม เตน อกฺขาโต’’.

“Vì trong tạng này, các pháp được nói đến là những pháp tăng trưởng, có đặc tính riêng, đáng tôn kính, được phân định rõ ràng, và cao tột, do đó, nó được gọi là 'Abhidhamma' (Vi Diệu Pháp).”

อยญฺหิ อภิสทฺโท วุฑฺฒิลกฺขณปูชิตปริจฺฉินฺนาธิเกสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส ‘‘พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ, โน ปฏิกฺกมนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๘๙) วุฑฺฒิยํ อาคโต. ‘‘ยา ตา รตฺติโย อภิญฺญาตา อภิลกฺขิตา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๙) สลกฺขเณ. ‘‘ราชาภิราชา มนุชินฺโท’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙) ปูชิเต. ‘‘ปฏิพโล วิเนตุํ อภิธมฺเม อภิวินเย’’ติอาทีสุ (มหาว. ๘๕) ปริจฺฉินฺเน. อญฺญมญฺญสงฺกรวิรหิเต ธมฺเม จ วินเย จาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทีสุ (วิ. ว. ๘๑๙) อธิเก.

Thật vậy, tiếp đầu ngữ 'abhi' này được thấy trong các ý nghĩa: tăng trưởng, đặc tính, tôn kính, phân định, và cao tột. Thật vậy, nó có nghĩa là 'tăng trưởng' trong các câu như: “Những cảm thọ đau đớn của tôi đang tăng lên, không giảm đi”. Nó có nghĩa là 'đặc tính' (hay 'được ghi nhận') trong các câu như: “Những đêm đã được biết rõ, được ghi nhận”. Nó có nghĩa là 'tôn kính' trong các câu như: “Vua của các vua, chúa của loài người”. Nó có nghĩa là 'phân định' trong các câu như: “Có khả năng giáo huấn về Vi Diệu Pháp và Vi Diệu Luật”. Điều này có nghĩa là trong Pháp và Luật được phân định rõ ràng, không lẫn lộn với nhau. Nó có nghĩa là 'cao tột' (hay 'thù thắng') trong các câu như: “Với vẻ đẹp thù thắng”.

เอตฺถ จ ‘‘รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ’’ (ธ. ส. ๒๕๑), ‘‘เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติอาทินา (วิภ. ๖๔๒) นเยน วุฑฺฒิมนฺโตปิ ธมฺมา วุตฺตา. ‘‘รูปารมฺมณํ วา สทฺทารมฺมณํ วา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑) นเยน อารมฺมณาทีหิ ลกฺขณียตฺตา [Pg.19] สลกฺขณาปิ. ‘‘เสกฺขา ธมฺมา, อเสกฺขา ธมฺมา, โลกุตฺตรา ธมฺมา’’ติอาทินา (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๑, ทุกมาติกา ๑๒) นเยน ปูชิตาปิ, ปูชารหาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ผสฺโส โหติ, เวทนา โหตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑) นเยน สภาวปริจฺฉินฺนตฺตา ปริจฺฉินฺนาปิ. ‘‘มหคฺคตา ธมฺมา, อปฺปมาณา ธมฺมา (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๑), อนุตฺตรา ธมฺมา’’ติอาทินา (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๑) นเยน อธิกาปิ ธมฺมา วุตฺตา. เตเนตเมตสฺส วจนตฺถโกสลฺลตฺถํ วุตฺตํ –

Và ở đây, theo phương pháp trong các đoạn như “vị ấy tu tập con đường để tái sanh vào cõi sắc” (rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti), “vị ấy an trú biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ” (mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati), các pháp tăng trưởng (vuḍḍhimanto) cũng đã được nói đến. Theo phương pháp trong các đoạn như “sắc làm đối tượng hoặc tiếng làm đối tượng” (Rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā), các pháp cũng có đặc tính (salakkhaṇā) vì có thể được ghi nhận bởi đối tượng v.v... Theo phương pháp trong các đoạn như “các pháp hữu học, các pháp vô học, các pháp siêu thế” (Sekkhā dhammā, asekkhā dhammā, lokuttarā dhammā), các pháp cũng đáng được tôn kính (pūjitā), ý nói là đáng được cúng dường (pūjārahā). Theo phương pháp trong các đoạn như “có sự xúc chạm, có sự cảm thọ” (Phasso hoti, vedanā hoti), các pháp cũng được phân định (paricchinnā) vì được phân định bởi tự tánh. Theo phương pháp trong các đoạn như “các pháp đáo đại, các pháp vô lượng, các pháp vô thượng” (Mahaggatā dhammā, appamāṇā dhammā, anuttarā dhammā), các pháp thù thắng (adhikā) cũng đã được nói đến. Do đó, điều này được nói ra để cho sự thiện xảo về ngữ nguyên của từ này.

‘‘ยํ เอตฺถ วุฑฺฒิมนฺโต, สลกฺขณา ปูชิตา ปริจฺฉินฺนา;

วุตฺตาธิกา จ ธมฺมา, อภิธมฺโม เตน อกฺขาโต’’ติ.

“Bởi vì ở đây các pháp tăng trưởng, có đặc tính, đáng tôn kính, được phân định, và thù thắng đã được nói đến, do đó nó được gọi là Abhidhamma.”

ยํ ปเนตฺถ อวิสิฏฺฐํ, ตํ –

Còn từ nào ở đây không có sự khác biệt, đó là –

‘‘ปิฏกํ ปิฏกตฺถวิทู, ปริยตฺติพฺภาชนตฺถโต อาหุ;

เตน สโมธาเนตฺวา, ตโยปิ วินยาทโย เญยฺยา’’.

“Các bậc hiền trí am hiểu Piṭaka nói rằng ‘piṭaka’ có nghĩa là giáo pháp học thuộc và vật chứa đựng. Sau khi kết hợp với từ ấy, cả ba tạng bắt đầu bằng Vinaya nên được hiểu như vậy.”

ปริยตฺติปิ หิ ‘‘มา ปิฏกสมฺปทาเนนา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) ปิฏกนฺติ วุจฺจติ. ‘‘อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย กุทาลปิฏกมาทายา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๗๐) ยํ กิญฺจิ ภาชนมฺปิ. ตสฺมา ‘ปิฏกํ ปิฏกตฺถวิทู ปริยตฺติภาชนตฺถโต อาหุ.

Quả vậy, ngay cả giáo pháp học thuộc (pariyatti) cũng được gọi là ‘piṭaka’ trong các đoạn như “đừng chỉ vì sự thông thạo tạng điển” (mā piṭakasampadānenā). Và trong các đoạn như “Rồi một người đàn ông có thể đến, mang theo cuốc và giỏ” (Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakamādāyā), bất cứ vật chứa đựng nào cũng (được gọi là piṭaka). Do đó, ‘các bậc hiền trí am hiểu Piṭaka nói rằng ‘piṭaka’ có nghĩa là giáo pháp học thuộc và vật chứa đựng’.

อิทานิ ‘เตน สโมธาเนตฺวา ตโยปิ วินยาทโย เญยฺยา’ติ, เตน เอวํ ทุวิธตฺเถน ปิฏกสทฺเทน สห สมาสํ กตฺวา วินโย จ โส ปิฏกญฺจ ปริยตฺติภาวโต, ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส ภาชนโต จาติ วินยปิฏกํ, ยถาวุตฺเตเนว นเยน สุตฺตนฺตญฺจ ตํ ปิฏกญฺจาติ สุตฺตนฺตปิฏกํ, อภิธมฺโม จ โส ปิฏกญฺจาติ อภิธมฺมปิฏกนฺติ. เอวเมเต ตโยปิ วินยาทโย เญยฺยา.

Bây giờ, về câu ‘sau khi kết hợp với từ ấy, cả ba tạng bắt đầu bằng Vinaya nên được hiểu như vậy’, (nghĩa là) sau khi tạo thành hợp từ cùng với từ ‘piṭaka’ có hai nghĩa như vậy: vừa là Vinaya, nó vừa là Piṭaka vì là giáo pháp học thuộc và là vật chứa đựng các ý nghĩa tương ứng, do đó là Vinayapiṭaka; theo cùng phương pháp đã nói, vừa là Suttanta, nó vừa là Piṭaka, do đó là Suttantapiṭaka; vừa là Abhidhamma, nó vừa là Piṭaka, do đó là Abhidhammapiṭaka. Như vậy, cả ba tạng bắt đầu bằng Vinaya này nên được hiểu như thế.

เอวํ ญตฺวา จ ปุนปิ เตสุเยว ปิฏเกสุ นานปฺปการโกสลฺลตฺถํ –

Và sau khi đã hiểu như vậy, lại nữa, để có sự thiện xảo về nhiều phương diện trong chính ba tạng ấy –

‘‘เทสนาสาสนกถาเภทํ เตสุ ยถารหํ;

สิกฺขาปฺปหานคมฺภีรภาวญฺจ ปริทีปเย.ปริยตฺติเภทํ สมฺปตฺตึ, วิปตฺติญฺจาปิ ยํ ยหึ;

ปาปุณาติ ยถา ภิกฺขุ, ตมฺปิ สพฺพํ วิภาวเย’’.

“Nên làm sáng tỏ trong các tạng ấy một cách thích hợp sự khác biệt về pháp thuyết, giáo huấn, và luận giải; và bản chất của học giới, sự đoạn trừ, và sự sâu xa. Cũng nên làm rõ tất cả những điều này: trong tạng nào, vị tỳ khưu đạt được sự khác biệt nào về học pháp, sự thành tựu nào, và cả sự thất bại nào, theo cách nào.”

ตตฺรายํ ปริทีปนา วิภาวนา จ. เอตานิ หิ ตีณิ ปิฏกานิ ยถากฺกมํ อาณาโวหารปรมตฺถเทสนา, ยถาปราธยถานุโลมยถาธมฺมสาสนานิ, สํวราสํวรทิฏฺฐิวินิเวฐนนามรูปปริจฺเฉทกถาติ จ วุจฺจนฺติ. เอตฺถ [Pg.20] หิ วินยปิฏกํ อาณารเหน ภควตา อาณาพาหุลฺลโต เทสิตตฺตา อาณาเทสนา, สุตฺตนฺตปิฏกํ โวหารกุสเลน ภควตา โวหารพาหุลฺลโต เทสิตตฺตา โวหารเทสนา, อภิธมฺมปิฏกํ ปรมตฺถกุสเลน ภควตา ปรมตฺถพาหุลฺลโต เทสิตตฺตา ปรมตฺถเทสนาติ วุจฺจติ.

Trong đó, đây là sự làm sáng tỏ và sự làm rõ. Quả vậy, ba tạng này theo thứ tự được gọi là: pháp thuyết mệnh lệnh, pháp thuyết quy ước, pháp thuyết chân nghĩa; giáo huấn tùy theo tội phạm, giáo huấn tùy theo căn cơ, giáo huấn tùy theo thực tánh pháp; và luận giải về sự phòng hộ và không phòng hộ, luận giải về việc tháo gỡ tà kiến, luận giải về sự phân định danh sắc. Ở đây, Tạng Luật được gọi là pháp thuyết mệnh lệnh vì đã được Đức Thế Tôn, bậc xứng đáng ra mệnh lệnh, thuyết giảng với phần lớn là mệnh lệnh; Tạng Kinh được gọi là pháp thuyết quy ước vì đã được Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo về quy ước, thuyết giảng với phần lớn là quy ước; Tạng Vi Diệu Pháp được gọi là pháp thuyết chân nghĩa vì đã được Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo về chân nghĩa, thuyết giảng với phần lớn là chân nghĩa.

ตถา ปฐมํ – ‘เย เต ปจุราปราธา สตฺตา, เต ยถาปราธํ เอตฺถ สาสิตา’ติ ยถาปราธสาสนํ, ทุติยํ – ‘อเนกชฺฌาสยานุสยจริยาธิมุตฺติกา สตฺตา ยถานุโลมํ เอตฺถ สาสิตา’ติ ยถานุโลมสาสนํ, ตติยํ – ‘ธมฺมปุญฺชมตฺเต ‘‘อหํ มมา’’ติ สญฺญิโน สตฺตา ยถาธมฺมํ เอตฺถ สาสิตา’ติ ยถาธมฺมสาสนนฺติ วุจฺจติ.

Tương tự, tạng thứ nhất là giáo huấn tùy theo tội phạm vì ‘những chúng sanh nào có nhiều tội lỗi, họ được giáo huấn trong tạng này tùy theo tội phạm’. Tạng thứ hai là giáo huấn tùy theo căn cơ vì ‘những chúng sanh có nhiều khuynh hướng, tùy miên, hành vi, và tín giải được giáo huấn trong tạng này tùy theo căn cơ’. Tạng thứ ba được gọi là giáo huấn tùy theo thực tánh pháp vì ‘những chúng sanh có tưởng “ta, của ta” trong khối pháp đơn thuần được giáo huấn trong tạng này tùy theo thực tánh pháp’.

ตถา ปฐมํ – อชฺฌาจารปฏิปกฺขภูโต สํวราสํวโร เอตฺถ กถิโตติ สํวราสํวรกถา. สํวราสํวโรติ ขุทฺทโก เจว มหนฺโต จ สํวโร, กมฺมากมฺมํ วิย, ผลาผลํ วิย จ, ทุติยํ – ‘‘ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิปฏิปกฺขภูตา ทิฏฺฐิวินิเวฐนา เอตฺถ กถิตา’’ติ ทิฏฺฐิวินิเวฐนกถา, ตติยํ – ‘‘ราคาทิปฏิปกฺขภูโต นามรูปปริจฺเฉโท เอตฺถ กถิโต’’ติ นามรูปปริจฺเฉทกถาติ วุจฺจติ.

Tương tự, tạng thứ nhất là luận giải về sự phòng hộ và không phòng hộ vì ‘sự phòng hộ và không phòng hộ, vốn là đối nghịch với sự vi phạm, được nói đến trong tạng này’. ‘Sự phòng hộ và không phòng hộ’ (Saṃvarāsaṃvaro) có nghĩa là sự phòng hộ nhỏ và sự phòng hộ lớn, giống như kammākammaṃ (nghiệp và phi nghiệp) và phalāphalaṃ (quả và phi quả). Tạng thứ hai là luận giải về việc tháo gỡ tà kiến vì ‘việc tháo gỡ tà kiến, vốn là đối nghịch với sáu mươi hai tà kiến, được nói đến trong tạng này’. Tạng thứ ba được gọi là luận giải về sự phân định danh sắc vì ‘sự phân định danh sắc, vốn là đối nghịch với tham ái v.v., được nói đến trong tạng này’.

ตีสุปิ เจเตสุ ติสฺโส สิกฺขา, ตีณิ ปหานานิ, จตุพฺพิโธ จ คมฺภีรภาโว เวทิตพฺโพ. ตถา หิ วินยปิฏเก วิเสเสน อธิสีลสิกฺขา วุตฺตา, สุตฺตนฺตปิฏเก อธิจิตฺตสิกฺขา, อภิธมฺมปิฏเก อธิปญฺญาสิกฺขา.

Và trong cả ba tạng này, ba học giới, ba sự đoạn trừ, và bốn phương diện sâu xa nên được hiểu. Quả vậy, trong Tạng Luật, tăng thượng giới học được nói đến một cách đặc biệt; trong Tạng Kinh, tăng thượng tâm học; trong Tạng Vi Diệu Pháp, tăng thượng tuệ học.

วินยปิฏเก จ วีติกฺกมปฺปหานํ, กิเลสานํ วีติกฺกมปฏิปกฺขตฺตา สีลสฺส. สุตฺตนฺตปิฏเก ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ, ปริยุฏฺฐานปฏิปกฺขตฺตา สมาธิสฺส. อภิธมฺมปิฏเก อนุสยปฺปหานํ, อนุสยปฏิปกฺขตฺตา ปญฺญาย. ปฐเม จ ตทงฺคปฺปหานํ, อิตเรสุ วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฺปหานานิ. ปฐเม จ ทุจฺจริตสํกิเลสปฺปหานํ, อิตเรสุ ตณฺหาทิฏฺฐิสํกิเลสปฺปหานํ.

Và trong Tạng Luật, có sự đoạn trừ vi phạm, vì giới là đối nghịch với sự vi phạm của phiền não. Trong Tạng Kinh, có sự đoạn trừ phiền não hiện hành, vì định là đối nghịch với phiền não hiện hành. Trong Tạng Vi Diệu Pháp, có sự đoạn trừ phiền não tùy miên, vì tuệ là đối nghịch với phiền não tùy miên. Và trong tạng thứ nhất, có sự đoạn trừ bằng chi phần tương ứng; trong các tạng còn lại, có sự đoạn trừ bằng cách đè nén và sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt. Và trong tạng thứ nhất, có sự đoạn trừ ô nhiễm do ác hạnh; trong các tạng còn lại, có sự đoạn trừ ô nhiễm do tham ái và tà kiến.

เอกเมกสฺมิญฺเจตฺถ จตุพฺพิโธปิ ธมฺมตฺถเทสนา ปฏิเวธคมฺภีรภาโว เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ธมฺโมติ ตนฺติ. อตฺโถติ ตสฺสาเยว อตฺโถ. เทสนาติ ตสฺสา มนสา ววตฺถาปิตาย ตนฺติยา เทสนา. ปฏิเวโธติ ตนฺติยา ตนฺติอตฺถสฺส จ ยถาภูตาวโพโธ. ตีสุปิ เจเตสุ เอเต ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธา. ยสฺมา สสาทีหิ วิย มหาสมุทฺโท [Pg.21] มนฺทพุทฺธีหิ ทุกฺโขคาฬฺหา อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐา จ, ตสฺมา คมฺภีรา. เอวํ เอกเมกสฺมึ เอตฺถ จตุพฺพิโธปิ คมฺภีรภาโว เวทิตพฺโพ.

Và trong mỗi tạng ở đây, bốn phương diện sâu xa về pháp, nghĩa, pháp thuyết, và sự thông đạt cũng nên được hiểu. Trong đó, pháp (dhamma) là thánh điển (tanti). Nghĩa (attha) là ý nghĩa của chính thánh điển ấy. Pháp thuyết (desanā) là sự thuyết giảng thánh điển đã được xác định bằng ý. Sự thông đạt (paṭivedha) là sự liễu tri như thật về thánh điển và ý nghĩa của thánh điển. Trong cả ba tạng này, các pháp, nghĩa, pháp thuyết, và sự thông đạt này là sâu xa, bởi vì đối với những người trí tuệ kém cỏi, chúng khó thâm nhập và không thể tìm thấy chỗ đứng, giống như biển cả đối với loài thỏ v.v... Do đó, chúng sâu xa. Như vậy, trong mỗi tạng ở đây, bốn phương diện sâu xa cũng nên được hiểu.

อปโร นโย, ธมฺโมติ เหตุ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ. อตฺโถติ เหตุผลํ, วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘เหตุผเล ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๒๐). เทสนาติ ปญฺญตฺติ, ยถา ธมฺมํ ธมฺมาภิลาโปติ อธิปฺปาโย. อนุโลมปฏิโลมสงฺเขปวิตฺถาราทิวเสน วา กถนํ. ปฏิเวโธติ อภิสมโย, โส จ โลกิยโลกุตฺตโร วิสยโต อสมฺโมหโต จ, อตฺถานุรูปํ ธมฺเมสุ, ธมฺมานุรูปํ อตฺเถสุ, ปญฺญตฺติปถานุรูปํ ปญฺญตฺตีสุ อวโพโธ. เตสํ เตสํ วา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตธมฺมานํ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ สลกฺขณสงฺขาโต อวิปรีตสภาโว.

Một phương pháp khác. Dhamma là nhân. Điều này đã được nói: “Trí tuệ về nhân là Pháp vô ngại giải”. Attha là quả của nhân. Điều này đã được nói: “Trí tuệ về quả của nhân là Nghĩa vô ngại giải” (Vibh. 720). Desanā là chế định, ý nghĩa là sự trình bày pháp đúng theo pháp. Hoặc là sự thuyết giảng theo cách xuôi, ngược, tóm tắt, chi tiết, v.v. Paṭivedha là sự chứng ngộ, và sự chứng ngộ ấy là hiệp thế và siêu thế, xét về đối tượng và về sự không mê lầm, là sự liễu tri trong các pháp tương ứng với nghĩa, trong các nghĩa tương ứng với pháp, trong các chế định tương ứng với đường lối chế định. Hoặc là thực tánh không sai lạc, được gọi là tự tướng, cần phải được thâm nhập của các pháp này hay pháp kia đã được nói ở chỗ này hay chỗ kia.

อิทานิ ยสฺมา เอเตสุ ปิฏเกสุ ยํ ยํ ธมฺมชาตํ วา อตฺถชาตํ วา, ยา จายํ ยถา ยถา ญาเปตพฺโพ อตฺโถ โสตูนํ ญาณสฺส อภิมุโข โหติ, ตถา ตถา ตทตฺถโชติกา เทสนา, โย เจตฺถ อวิปรีตาวโพธสงฺขาโต ปฏิเวโธ, เตสํ เตสํ วา ธมฺมานํ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ สลกฺขณสงฺขาโต อวิปรีตสภาโว. สพฺพมฺเปตํ อนุปจิตกุสลสมฺภาเรหิ ทุปฺปญฺเญหิ สสาทีหิ วิย มหาสมุทฺโท ทุกฺโขคาฬฺหํ อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐญฺจ, ตสฺมา คมฺภีรํ. เอวมฺปิ เอกเมกสฺมึ เอตฺถ จตุพฺพิโธปิ คมฺภีรภาโว เวทิตพฺโพ.

Bây giờ, bởi vì trong các tạng này, bất cứ loại pháp (nhân) nào hay loại nghĩa (quả) nào, và sự thuyết giảng này làm sáng tỏ ý nghĩa ấy theo cách nào mà ý nghĩa cần được biết đến trở nên đối diện với trí tuệ của người nghe, và sự thâm nhập ở đây được gọi là sự liễu tri không sai lạc, hoặc là thực tánh không sai lạc, được gọi là tự tướng, cần phải được thâm nhập của các pháp này hay pháp kia. Tất cả những điều này, đối với những người kém trí tuệ, chưa tích lũy các thiện tư lương, thì khó thâm nhập và không thể tìm thấy chỗ đứng, giống như biển cả đối với con thỏ, v.v., cho nên là thâm sâu. Như vậy, trong mỗi một tạng ở đây, cũng nên biết có bốn phương diện thâm sâu.

เอตฺตาวตา จ –

Và với chừng ấy lời –

‘‘เทสนาสาสนกถา, เภทํ เตสุ ยถารหํ;

สิกฺขาปฺปหานคมฺภีร, ภาวญฺจ ปริทีปเย’’ติ –

“Sự thuyết giảng, giáo huấn, luận bàn, sự phân biệt trong ấy tùy theo mức độ; và trạng thái thâm sâu về học giới và sự đoạn trừ, nên được trình bày rõ” –

อยํ คาถา วุตฺตตฺถาว โหติ.

Câu kệ này có ý nghĩa đã được giải thích rồi.

‘‘ปริยตฺติเภทํ สมฺปตฺตึ, วิปตฺติญฺจาปิ ยํ ยหึ;

ปาปุณาติ ยถา ภิกฺขุ, ตมฺปิ สพฺพํ วิภาวเย’’ติ –

“Sự phân biệt về pháp học, sự thành tựu, và cả sự thất bại nào ở đâu; cách mà vị Tỳ khưu đạt được, tất cả điều ấy cũng nên được làm cho sáng tỏ” –

เอตฺถ ปน ตีสุ ปิฏเกสุ ติวิโธ ปริยตฺติเภโท ทฏฺฐพฺโพ. ติสฺโส หิ ปริยตฺติโย – อลคทฺทูปมา, นิสฺสรณตฺถา, ภณฺฑาคาริกปริยตฺตีติ.

Ở đây, trong ba tạng, nên thấy có ba loại phân biệt về pháp học. Quả vậy, có ba pháp học: pháp học ví như con rắn nước, pháp học vì mục đích giải thoát, và pháp học của người giữ kho.

ตตฺถ ยา ทุคฺคหิตา, อุปารมฺภาทิเหตุ ปริยาปุฏา, อยํ อลคทฺทูปมา. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส อลคทฺทตฺถิโก อลคทฺทคเวสี [Pg.22] อลคทฺทปริเยสนํ จรมาโน, โส ปสฺเสยฺย มหนฺตํ อลคทฺทํ, ตเมนํ โภเค วา นงฺคุฏฺเฐ วา คณฺเหยฺย, ตสฺส โส อลคทฺโท ปฏิปริวตฺติตฺวา หตฺเถ วา พาหายํ วา อญฺญตรสฺมึ วา องฺคปจฺจงฺเค ฑํเสยฺย, โส ตโต นิทานํ มรณํ วา นิคจฺเฉยฺย, มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทุคฺคหิตตฺตา, ภิกฺขเว, อลคทฺทสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิเธกจฺเจ โมฆปุริสา ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ, สุตฺตํ…เป… เวทลฺลํ, เต ตํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา เตสํ ธมฺมานํ ปญฺญาย อตฺถํ น อุปปริกฺขนฺติ, เตสํ เต ธมฺมา ปญฺญาย อตฺถํ อนุปปริกฺขตํ น นิชฺฌานํ ขมนฺติ, เต อุปารมฺภานิสํสา เจว ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ, อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสา จ, ยสฺส จตฺถาย ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ, ตญฺจสฺส อตฺถํ นานุโภนฺติ, เตสํ เต ธมฺมา ทุคฺคหิตา ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทุคฺคหิตตฺตา, ภิกฺขเว, ธมฺมาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๓๘).

Trong ấy, pháp học nào được học sai lạc, được học vì lý do chỉ trích, v.v., đây là pháp học ví như con rắn nước. Nhắm đến điều này mà có lời dạy rằng: “Này các Tỳ khưu, ví như một người đàn ông cần rắn nước, tìm kiếm rắn nước, đi dò tìm rắn nước, người ấy có thể thấy một con rắn nước lớn, và có thể bắt nó ở thân hoặc ở đuôi. Con rắn nước ấy có thể quay lại cắn người ấy ở tay, ở cánh tay, hoặc ở một trong các chi thể nào khác. Do nhân duyên ấy, người ấy có thể đi đến chỗ chết, hoặc đau khổ gần như chết. Điều đó vì lý do gì? Này các Tỳ khưu, vì đã bắt con rắn nước sai cách. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, ở đây một số kẻ ngu si học Pháp: Kinh… cho đến Vi diệu pháp. Sau khi học Pháp ấy, họ không thẩm xét ý nghĩa của các pháp ấy bằng trí tuệ. Đối với họ, khi ý nghĩa của các pháp ấy không được thẩm xét bằng trí tuệ, chúng không dẫn đến sự kham nhẫn suy xét. Họ học Pháp chỉ với lợi ích là chỉ trích và với lợi ích là thoát khỏi sự tranh luận, và họ không thể nghiệm được ý nghĩa mà vì đó họ học Pháp. Đối với họ, các pháp ấy được học sai lạc, sẽ dẫn đến bất hạnh, đau khổ trong một thời gian dài. Điều đó vì lý do gì? Này các Tỳ khưu, vì đã học các pháp sai cách” (M. i. 133).

ยา ปน สุคฺคหิตา สีลกฺขนฺธาทิปาริปูรึเยว อากงฺขมาเนน ปริยาปุฏา, น อุปารมฺภาทิเหตุ, อยํ นิสฺสรณตฺถา. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘เตสํ เต ธมฺมา สุคฺคหิตา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สุคฺคหิตตฺตา, ภิกฺขเว, ธมฺมาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๓๙).

Còn pháp học nào được học đúng cách, được học bởi người chỉ mong muốn sự viên mãn của giới uẩn, v.v., không phải vì lý do chỉ trích, v.v., đây là pháp học vì mục đích giải thoát. Nhắm đến điều này mà có lời dạy rằng: “Đối với họ, các pháp ấy được học đúng cách, sẽ dẫn đến hạnh phúc, an lạc trong một thời gian dài. Điều đó vì lý do gì? Này các Tỳ khưu, vì đã học các pháp đúng cách” (M. i. 134).

ยํ ปน ปริญฺญาตกฺขนฺโธ ปหีนกิเลโส ภาวิตมคฺโค ปฏิวิทฺธากุปฺโป สจฺฉิกตนิโรโธ ขีณาสโว เกวลํ ปเวณีปาลนตฺถาย วํสานุรกฺขณตฺถาย ปริยาปุณาติ, อยํ ภณฺฑาคาริกปริยตฺตีติ.

Còn pháp học nào mà bậc A-la-hán, người đã liễu tri các uẩn, đã đoạn tận các phiền não, đã tu tập đạo, đã chứng đạt quả vị bất động, đã thực chứng sự diệt, đã tận diệt các lậu hoặc, học chỉ vì mục đích bảo tồn truyền thống và gìn giữ dòng dõi, đây là pháp học của người giữ kho.

วินเย ปน สุปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขุ สีลสมฺปทํ นิสฺสาย ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณาติ, ตาสํเยว จ ตตฺถ ปเภทวจนโต. สุตฺเต สุปฺปฏิปนฺโน สมาธิสมฺปทํ นิสฺสาย ฉ อภิญฺญา ปาปุณาติ, ตาสํเยว จ ตตฺถ ปเภทวจนโต. อภิธมฺเม สุปฺปฏิปนฺโน ปญฺญาสมฺปทํ นิสฺสาย จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา ปาปุณาติ, ตาสญฺจ ตตฺเถว ปเภทวจนโต, เอวเมเตสุ สุปฺปฏิปนฺโน ยถากฺกเมน อิมํ วิชฺชาตฺตยฉฬภิญฺญาจตุปฺปฏิสมฺภิทาเภทํ สมฺปตฺตึ ปาปุณาติ.

Lại nữa, vị Tỳ khưu thực hành tốt trong Luật tạng, nương vào giới thành tựu, đạt được ba minh, vì sự phân loại về chúng cũng được nói đến ở đó. Vị Tỳ khưu thực hành tốt trong Kinh tạng, nương vào định thành tựu, đạt được sáu thắng trí, vì sự phân loại về chúng cũng được nói đến ở đó. Vị Tỳ khưu thực hành tốt trong Vi Diệu Pháp tạng, nương vào tuệ thành tựu, đạt được bốn vô ngại giải, và vì sự phân loại về chúng cũng được nói đến chính ở đó. Như vậy, người thực hành tốt trong các tạng này, theo thứ tự, đạt được sự thành tựu này, tức là sự phân biệt về ba minh, sáu thắng trí, và bốn vô ngại giải.

วินเย ปน ทุปฺปฏิปนฺโน อนุญฺญาตสุขสมฺผสฺสอตฺถรณปาวุรณาทิผสฺสสามญฺญโต ปฏิกฺขิตฺเตสุ อุปาทินฺนกผสฺสาทีสุ อนวชฺชสญฺญี โหติ. วุตฺตมฺปิ [Pg.23] เหตํ – ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, ยถา เย เม อนฺตรายิกา ธมฺมา อนฺตรายิกา วุตฺตา ภควตา, เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๔). ตโต ทุสฺสีลภาวํ ปาปุณาติ. สุตฺเต ทุปฺปฏิปนฺโน – ‘‘จตฺตาโร เม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๕) อธิปฺปายํ อชานนฺโต ทุคฺคหิตํ คณฺหาติ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อตฺตนา ทุคฺคหิเตน อมฺเห เจว อพฺภาจิกฺขติ, อตฺตานญฺจ ขณติ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๖). ตโต มิจฺฉาทิฏฺฐิตํ ปาปุณาติ. อภิธมฺเม ทุปฺปฏิปนฺโน ธมฺมจินฺตํ อติธาวนฺโต อจินฺเตยฺยานิปิ จินฺเตติ. ตโต จิตฺตกฺเขปํ ปาปุณาติ, วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, อจินฺเตยฺยานิ, น จินฺเตตพฺพานิ, ยานิ จินฺเตนฺโต อุมฺมาทสฺส วิฆาตสฺส ภาคี อสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๔.๗๗). เอวเมเตสุ ทุปฺปฏิปนฺโน ยถากฺกเมน อิมํ ทุสฺสีลภาว มิจฺฉาทิฏฺฐิตา จิตฺตกฺเขปเภทํ วิปตฺตึ ปาปุณาตี’’ติ.

Lại nữa, người thực hành sai lầm trong tạng Luật, do sự tương đồng về xúc chạm với những vật dụng như đồ trải, đồ đắp, v.v... là những lạc xúc được cho phép, nên có tưởng không có tội trong những xúc chạm bị cấm đoán như xúc chạm với thân thể người nữ, v.v... Điều này cũng đã được nói đến: “Tôi hiểu Pháp do đức Thế Tôn thuyết giảng là như vầy: Những pháp được đức Thế Tôn nói là pháp chướng ngại, đối với người thực hành các pháp ấy thì không đủ để gây ra chướng ngại.” (ma. ni. 1.234). Do đó, vị ấy đi đến tình trạng phá giới. Người thực hành sai lầm trong tạng Kinh, do không hiểu rõ chủ ý trong các kinh như: “Này các Tỳ khưu, có bốn hạng người này hiện hữu, có mặt...” (a. ni. 4.5), nên đã nắm giữ sai lệch. Về điều này, đã được nói rằng: “Do tự mình nắm giữ sai lệch, người ấy đã xuyên tạc chúng ta, lại tự đào bới (gốc rễ thiện lành của) chính mình, và tạo ra nhiều điều vô phước.” (ma. ni. 1.236). Do đó, vị ấy đi đến tình trạng tà kiến. Người thực hành sai lầm trong tạng Vi Diệu Pháp, do suy tư về pháp vượt quá giới hạn, nên cũng suy tư đến những điều không thể nghĩ bàn. Do đó, vị ấy đi đến tình trạng tâm tán loạn. Điều này đã được nói rằng: “Này các Tỳ khưu, có bốn điều không thể nghĩ bàn này, không nên suy tư đến, người nào suy tư đến những điều ấy sẽ có phần bị điên cuồng, bị khốn khổ.” (a. ni. 4.77). Như vậy, người thực hành sai lầm trong các tạng này, theo thứ tự, đi đến sự bại hoại này là sự phân chia của tình trạng phá giới, tà kiến, và tâm tán loạn.”

เอตฺตาวตา จ –

Và với chừng ấy –

‘‘ปริยตฺติเภทํ สมฺปตฺตึ, วิปตฺติญฺจาปิ ยํ ยหึ;

ปาปุณาติ ยถา ภิกฺขุ, ตมฺปิ สพฺพํ วิภาวเย’’ติ –

“Sự phân loại của pháp học, sự thành tựu, và cả sự bại hoại nào, ở đâu; Vị Tỳ khưu đạt đến như thế nào, tất cả điều ấy cũng nên được làm sáng tỏ.” –

อยมฺปิ คาถา วุตฺตตฺถาว โหติ. เอวํ นานปฺปการโต ปิฏกานิ ญตฺวา เตสํ วเสเนตํ พุทฺธวจนํ ติวิธนฺติ ญาตพฺพํ.

Bài kệ này cũng có ý nghĩa đã được giải thích. Như vậy, sau khi biết các tạng theo nhiều phương diện khác nhau, nên biết rằng lời dạy của đức Phật này là ba loại theo sự phân chia của các tạng ấy.

กถํ นิกายวเสน ปญฺจวิธํ? สพฺพเมว เจตํ ทีฆนิกาโย, มชฺฌิมนิกาโย, สํยุตฺตนิกาโย, องฺคุตฺตรนิกาโย, ขุทฺทกนิกาโยติ ปญฺจปฺปเภทํ โหติ. ตตฺถ กตโม ทีฆนิกาโย? ติวคฺคสงฺคหานิ พฺรหฺมชาลาทีนิ จตุตฺตึส สุตฺตานิ.

Thế nào là năm loại theo sự phân chia của các bộ Nikāya? Toàn bộ lời dạy này có năm loại là: Trường Bộ (Dīghanikāya), Trung Bộ (Majjhimanikāya), Tương Ưng Bộ (Saṃyuttanikāya), Tăng Chi Bộ (Aṅguttaranikāya), và Tiểu Bộ (Khuddakanikāya). Trong ấy, thế nào là Trường Bộ? Là ba mươi bốn bài kinh bắt đầu với kinh Phạm Võng (Brahmajālasutta), được gom lại trong ba phẩm.

‘‘จตุตฺตึเสว สุตฺตนฺตา, ติวคฺโค ยสฺส สงฺคโห;

เอส ทีฆนิกาโยติ, ปฐโม อนุโลมิโก’’ติ.

“Bộ kinh nào có đúng ba mươi bốn bài kinh, và sự sưu tập của bộ ấy là ba phẩm; Bộ ấy là Trường Bộ, là bộ đầu tiên có tên gọi tương ứng.”

กสฺมา ปเนส ทีฆนิกาโยติ วุจฺจติ? ทีฆปฺปมาณานํ สุตฺตานํ สมูหโต นิวาสโต จ. สมูหนิวาสา หิ นิกาโยติ วุจฺจนฺติ. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกนิกายมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ จิตฺตํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว[Pg.24], ติรจฺฉานคตา ปาณา’’ (สํ. นิ. ๒.๑๐๐). โปณิกนิกาโย จิกฺขลฺลิกนิกาโยติ เอวมาทีนิ เจตฺถ สาธกานิ สาสนโต โลกโต จ. เอวํ เสสานมฺปิ นิกายภาเว วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Nhưng tại sao bộ này được gọi là Trường Bộ? Vì là nơi tập hợp (samūha) và là nơi trú ngụ (nivāsa) của các bài kinh có độ dài (dīgha). Thật vậy, sự tập hợp và nơi trú ngụ được gọi là nikāya. “Này các Tỳ khưu, Ta không thấy một bộ loại (nikāya) nào khác lại đa dạng như vậy, này các Tỳ khưu, đó là các loài bàng sanh.” (saṃ. ni. 2.100). Các ví dụ như Poṇikanikāya (nơi ở của dòng họ Poṇika), Cikkhallikanikāya (nơi ở của dòng họ Cikkhallika), v.v... ở đây là những bằng chứng từ trong giáo pháp và từ trong thế gian. Tương tự như vậy, ý nghĩa của từ ngữ về việc là một bộ Nikāya đối với các bộ còn lại cũng nên được hiểu.

กตโม มชฺฌิมนิกาโย? มชฺฌิมปฺปมาณานิ ปญฺจทสวคฺคสงฺคหานิ มูลปริยายสุตฺตาทีนิ ทิยฑฺฒสตํ ทฺเว จ สุตฺตานิ.

Thế nào là Trung Bộ? Là một trăm năm mươi hai bài kinh có độ dài trung bình, bắt đầu với kinh Căn Bản Pháp Môn (Mūlapariyāyasutta), được gom lại trong mười lăm phẩm.

‘‘ทิยฑฺฒสตสุตฺตนฺตา, ทฺเว จ สุตฺตานิ ยตฺถ โส;

นิกาโย มชฺฌิโม ปญฺจ, ทสวคฺคปริคฺคโห’’ติ.

“Bộ kinh nào có một trăm năm mươi hai bài kinh, bộ Nikāya ấy là Trung Bộ, được bao gồm trong mười lăm phẩm.”

กตโม สํยุตฺตนิกาโย? เทวตาสํยุตฺตาทิวเสน กถิตานิ โอฆตรณาทีนิ สตฺต สุตฺตสหสฺสานิ สตฺต จ สุตฺตสตานิ ทฺวาสฏฺฐิ จ สุตฺตานิ.

Thế nào là Tương Ưng Bộ? Là bảy ngàn bảy trăm sáu mươi hai bài kinh, bắt đầu với kinh Vượt Qua Bộc Lưu (Oghataraṇa), được thuyết giảng theo sự phân loại của Tương Ưng Chư Thiên (Devatāsaṃyutta), v.v...

‘‘สตฺตสุตฺตสหสฺสานิ, สตฺตสุตฺตสตานิ จ;

ทฺวาสฏฺฐิ เจว สุตฺตนฺตา, เอโส สํยุตฺตสงฺคโห’’ติ.

“Bảy ngàn bài kinh, và bảy trăm bài kinh, và sáu mươi hai bài kinh; đó là sự sưu tập của Tương Ưng Bộ.”

กตโม องฺคุตฺตรนิกาโย? เอเกกองฺคาติเรกวเสน กถิตานิ จิตฺตปริยาทานาทีนิ นว สุตฺตสหสฺสานิ ปญฺจ สุตฺตสตานิ สตฺตปญฺญาสญฺจ สุตฺตานิ.

Thế nào là Tăng Chi Bộ? Là chín ngàn năm trăm năm mươi bảy bài kinh, bắt đầu với kinh Hàng Phục Tâm (Cittapariyādāna), được thuyết giảng theo cách thức tăng thêm tuần tự từng chi phần.

‘‘นว สุตฺตสหสฺสานิ, ปญฺจ สุตฺตสตานิ จ;

สตฺตปญฺญาส สุตฺตานิ, สงฺขฺยา องฺคุตฺตเร อย’’นฺติ.

“Chín ngàn bài kinh, và năm trăm bài kinh, và năm mươi bảy bài kinh; đây là con số trong Tăng Chi Bộ.”

กตโม ขุทฺทกนิกาโย? สกลํ วินยปิฏกํ, อภิธมฺมปิฏกํ, ขุทฺทกปาฐาทโย จ ปุพฺเพ ทสฺสิตา ปญฺจทสปฺปเภทา, ฐเปตฺวา จตฺตาโร นิกาเย อวเสสํ พุทฺธวจนํ.

Thế nào là Tiểu Bộ? Toàn bộ tạng Luật, tạng Vi Diệu Pháp, và mười lăm loại đã được chỉ ra trước đây bắt đầu với Tiểu Tụng (Khuddakapāṭha), và phần lời dạy còn lại của đức Phật sau khi đã trừ ra bốn bộ Nikāya.

‘‘ฐเปตฺวา จตุโรเปเต, นิกาเย ทีฆอาทิเก;

ตทญฺญํ พุทฺธวจนํ, นิกาโย ขุทฺทโก มโต’’ติ.

“Sau khi đã trừ ra bốn bộ Nikāya này, bắt đầu với Trường Bộ, v.v...; phần lời dạy còn lại của đức Phật được xem là Tiểu Bộ.”

เอวํ นิกายวเสน ปญฺจวิธํ.

Như vậy, (lời dạy của đức Phật) là năm loại theo sự phân chia của các bộ Nikāya.

กถํ องฺควเสน นววิธํ? สพฺพเมว หิทํ สุตฺตํ, เคยฺยํ, เวยฺยากรณํ, คาถา, อุทานํ, อิติวุตฺตกํ, ชาตกํ, อพฺภุตธมฺมํ, เวทลฺลนฺติ นวปฺปเภทํ โหติ. ตตฺถ อุภโตวิภงฺคนิทฺเทสขนฺธกปริวารา, สุตฺตนิปาเต มงฺคลสุตฺตรตนสุตฺตนาลกสุตฺตตุวฏฺฏกสุตฺตานิ จ อญฺญมฺปิ จ สุตฺตนามกํ ตถาคตวจนํ [Pg.25] สุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพมฺปิ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยนฺติ เวทิตพฺพํ. วิเสเสน สํยุตฺตเก สกโลปิ สคาถวคฺโค, สกลมฺปิ อภิธมฺมปิฏกํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ, ยญฺจ อญฺญมฺปิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ อสงฺคหิตํ พุทฺธวจนํ, ตํ เวยฺยากรณนฺติ เวทิตพฺพํ. ธมฺมปทํ, เถรคาถา, เถรีคาถา, สุตฺตนิปาเต โนสุตฺตนามิกา สุทฺธิกคาถา จ คาถาติ เวทิตพฺพา. โสมนสฺสญฺญาณมยิกคาถา ปฏิสํยุตฺตา ทฺเวอสีติ สุตฺตนฺตา อุทานนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’’ติอาทินยปฺปวตฺตา ทสุตฺตรสตสุตฺตนฺตา อิติวุตฺตกนฺติ เวทิตพฺพํ. อปณฺณกชาตกาทีนิ ปญฺญาสาธิกานิ ปญฺจชาตกสตานิ ‘ชาตก’นฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา อานนฺเท’’ติอาทินยปฺปวตฺตา (ที. นิ. ๒.๒๐๙) สพฺเพปิ อจฺฉริยพฺภุตธมฺมปฏิสํยุตฺตสุตฺตนฺตา อพฺภุตธมฺมนฺติ เวทิตพฺพํ. จูฬเวทลฺล-มหาเวทลฺล-สมฺมาทิฏฺฐิ-สกฺกปญฺห-สงฺขารภาชนิย-มหาปุณฺณมสุตฺตาทโย สพฺเพปิ เวทญฺจ ตุฏฺฐิญฺจ ลทฺธา ลทฺธา ปุจฺฉิตสุตฺตนฺตา เวทลฺลนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวํ องฺควเสน นววิธํ.

Làm thế nào (toàn bộ Phật ngôn này) có chín loại theo sự phân chia thành các chi phần? Thật vậy, toàn bộ (Phật ngôn) này có chín loại khác nhau là: Sutta (Kinh), Geyya (Kệ trùng tụng), Veyyākaraṇa (Ký thuyết), Gāthā (Kệ), Udāna (Cảm hứng ngữ), Itivuttaka (Như thị thuyết), Jātaka (Bổn sanh), Abbhutadhamma (Vị tằng hữu pháp), và Vedalla (Phương quảng). Trong đó, nên biết rằng: Ubhatovibhaṅga (Hai Phân tích), Niddesa (Vô ngại giải), Khandhaka (Chương), Parivāra (Tập yếu); và trong Suttanipāta (Kinh Tập) có Maṅgalasutta (Kinh Hạnh phúc), Ratanasutta (Kinh Châu báu), Nālakasutta (Kinh Nāḷaka), Tuvaṭṭakasutta (Kinh Tuvaṭṭaka); và những lời dạy khác của Như Lai có tên là Sutta, (tất cả) được gọi là Sutta. Nên biết rằng tất cả kinh văn xuôi có kèm kệ tụng được gọi là Geyya. Đặc biệt, trong Tương Ưng Bộ, toàn bộ phẩm Sagāthavagga (Phẩm Có Kệ). Nên biết rằng toàn bộ tạng Abhidhamma, các kinh văn xuôi không có kệ tụng, và những Phật ngôn khác không được bao gồm trong tám chi phần còn lại, được gọi là Veyyākaraṇa. Nên biết rằng Dhammapada (Pháp Cú), Theragāthā (Trưởng lão kệ), Therīgāthā (Trưởng lão ni kệ), và trong Suttanipāta, những bài kệ thuần túy không có tên là Sutta, được gọi là Gāthā. Nên biết rằng tám mươi hai bài kinh liên quan đến những câu kệ được thốt lên do trí tuệ hợp với hỷ lạc được gọi là Udāna. Nên biết rằng một trăm mười bài kinh bắt đầu theo cách thức “Điều này đã được Đức Thế Tôn nói” được gọi là Itivuttaka. Nên biết rằng năm trăm năm mươi câu chuyện Bổn sanh, bắt đầu với Apaṇṇakajātaka, được gọi là Jātaka. Nên biết rằng tất cả các bài kinh liên quan đến các pháp hy hữu và phi thường, bắt đầu theo cách thức “Này các Tỳ khưu, có bốn pháp hy hữu, phi thường này nơi Ānanda”, được gọi là Abbhutadhamma. Nên biết rằng tất cả các bài kinh được hỏi sau khi đã đạt được sự hiểu biết và sự hoan hỷ, như Cūḷavedallasutta, Mahāvedallasutta, Sammādiṭṭhisutta, Sakkapañhasutta, Saṅkhārabhājaniyasutta, Mahāpuṇṇamasutta, v.v., được gọi là Vedalla. Như vậy, (Phật ngôn) có chín loại theo sự phân chia thành các chi phần.

กถํ ธมฺมกฺขนฺธวเสน จตุราสีติสหสฺสวิธํ? สพฺพเมว เจตํ พุทฺธวจนํ –

Làm thế nào (toàn bộ Phật ngôn này) có tám mươi bốn ngàn loại theo sự phân chia thành các uẩn pháp? Và toàn bộ Phật ngôn này –

‘‘ทฺวาสีติ พุทฺธโต คณฺหึ, ทฺเว สหสฺสานิ ภิกฺขุโต;

จตุราสีติ สหสฺสานิ, เย เม ธมฺมา ปวตฺติโน’’ติ.

“Tám mươi hai ngàn (uẩn pháp) tôi đã thọ nhận từ Đức Phật, hai ngàn từ các vị Tỳ khưu; Tám mươi bốn ngàn là những pháp mà tôi đã thông thuộc.”

เอวํ ปริทีปิตธมฺมกฺขนฺธวเสน จตุราสีติสหสฺสปฺปเภทํ โหติ. ตตฺถ เอกานุสนฺธิกํ สุตฺตํ เอโก ธมฺมกฺขนฺโธ. ยํ อเนกานุสนฺธิกํ, ตตฺถ อนุสนฺธิวเสน ธมฺมกฺขนฺธคณนา. คาถาพนฺเธสุ ปญฺหาปุจฺฉนํ เอโก ธมฺมกฺขนฺโธ, วิสฺสชฺชนํ เอโก. อภิธมฺเม เอกเมกํ ติกทุกภาชนํ, เอกเมกญฺจ จิตฺตวารภาชนํ, เอกเมโก ธมฺมกฺขนฺโธ. วินเย อตฺถิ วตฺถุ, อตฺถิ มาติกา, อตฺถิ ปทภาชนียํ, อตฺถิ อนฺตราปตฺติ, อตฺถิ อาปตฺติ, อตฺถิ อนาปตฺติ, อตฺถิ ติกจฺเฉโท. ตตฺถ เอกเมโก โกฏฺฐาโส เอกเมโก ธมฺมกฺขนฺโธติ เวทิตพฺโพ. เอวํ ธมฺมกฺขนฺธวเสน จตุราสีติสหสฺสวิธํ.

Như vậy, (Phật ngôn) có tám mươi bốn ngàn loại theo sự phân chia thành các uẩn pháp đã được trình bày. Trong đó, một bài kinh có một liên kết là một uẩn pháp. Bài kinh nào có nhiều liên kết, thì ở đó việc đếm các uẩn pháp được thực hiện theo số lượng liên kết. Trong các phần kệ, câu hỏi là một uẩn pháp, câu trả lời là một uẩn pháp. Trong Abhidhamma, mỗi phần phân tích về tam đề và nhị đề, và mỗi phần phân tích về các tâm lộ, là một uẩn pháp. Trong Vinaya, có phần sự việc, có phần đề mục, có phần giải thích từ ngữ, có phần tội trung gian, có phần tội, có phần vô tội, có phần phân định tam đề. Trong đó, nên hiểu rằng mỗi phần là một uẩn pháp. Như vậy, (Phật ngôn) có tám mươi bốn ngàn loại theo sự phân chia thành các uẩn pháp.

เอวเมตํ อเภทโต รสวเสน เอกวิธํ, เภทโต ธมฺมวินยาทิวเสน ทุวิธาทิเภทํ พุทฺธวจนํ สงฺคายนฺเตน มหากสฺสปปฺปมุเขน วสีคเณน ‘‘อยํ [Pg.26] ธมฺโม, อยํ วินโย, อิทํ ปฐมพุทฺธวจนํ, อิทํ มชฺฌิมพุทฺธวจนํ, อิทํ ปจฺฉิมพุทฺธวจนํ, อิทํ วินยปิฏกํ, อิทํ สุตฺตนฺตปิฏกํ, อิทํ อภิธมฺมปิฏกํ, อยํ ทีฆนิกาโย…เป… อยํ ขุทฺทกนิกาโย, อิมานิ สุตฺตาทีนิ นวงฺคานิ, อิมานิ จตุราสีติ ธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานี’’ติ, อิมํ ปเภทํ ววตฺถเปตฺวาว สงฺคีตํ. น เกวลญฺจ อิมเมว, อญฺญมฺปิ อุทฺทานสงฺคห-วคฺคสงฺคห-เปยฺยาลสงฺคห-เอกกนิปาต-ทุกนิปาตาทินิปาตสงฺคห-สํยุตฺตสงฺคห-ปณฺณาสสงฺคหาทิ-อเนกวิธํ ตีสุ ปิฏเกสุ สนฺทิสฺสมานํ สงฺคหปฺปเภทํ ววตฺถเปตฺวา เอว สตฺตหิ มาเสหิ สงฺคีตํ.

Như vậy, Phật ngôn này, vốn là một loại theo phương diện pháp vị không khác biệt, và có hai hay nhiều loại khác nhau theo sự phân chia thành Pháp, Luật, v.v., đã được kết tập bởi hội chúng các bậc tự tại do ngài Mahākassapa đứng đầu, sau khi đã xác định sự phân loại này: “Đây là Pháp, đây là Luật; đây là Phật ngôn thời kỳ đầu, đây là Phật ngôn thời kỳ giữa, đây là Phật ngôn thời kỳ cuối; đây là Tạng Luật, đây là Tạng Kinh, đây là Tạng Abhidhamma; đây là Trường Bộ... đây là Tiểu Bộ; đây là chín chi phần bắt đầu bằng Sutta; đây là tám mươi bốn ngàn uẩn pháp”. Và không chỉ sự phân loại này, mà còn các loại tổng hợp khác được thấy trong ba tạng, như tổng hợp theo đề yếu, tổng hợp theo phẩm, tổng hợp theo đoạn lặp lại, tổng hợp theo pháp số như chương một pháp, chương hai pháp, tổng hợp theo tương ưng, tổng hợp theo năm mươi, v.v., cũng đã được xác định và kết tập trong bảy tháng.

สงฺคีติปริโยสาเน จสฺส – ‘‘อิทํ มหากสฺสปตฺเถเรน ทสพลสฺส สาสนํ ปญฺจวสฺสสหสฺสปริมาณกาลํ ปวตฺตนสมตฺถํ กต’’นฺติ สญฺชาตปฺปโมทา สาธุการํ วิย ททมานา อยํ มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อเนกปฺปการํ กมฺปิ สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธิ, อเนกานิ จ อจฺฉริยานิ ปาตุรเหสุนฺติ, อยํ ปฐมมหาสงฺคีติ นาม. ยา โลเก –

Và vào lúc kết thúc cuộc kết tập này, với niềm hoan hỷ khởi sanh, như thể đang reo lên lời tán thán “Giáo pháp này của Bậc Thập Lực đã được Trưởng lão Mahākassapa làm cho có khả năng tồn tại trong khoảng thời gian năm ngàn năm”, đại địa này đã rung, động, chấn động, và chuyển động theo nhiều cách, cho đến tận cùng là nước, và nhiều điều kỳ diệu đã xuất hiện. Đây được gọi là cuộc Đại kết tập lần thứ nhất. Mà ở trên đời –

‘‘สเตหิ ปญฺจหิ กตา, เตน ปญฺจสตาติ จ;

เถเรเหว กตตฺตา จ, เถริกาติ ปวุจฺจตี’’ติ.

“(Vì) được thực hiện bởi năm trăm (vị A-la-hán), do đó, được gọi là (kết tập của) năm trăm vị; và vì được thực hiện chỉ bởi các vị Trưởng lão, nên được gọi là (kết tập của) các Trưởng lão.”

๑. พฺรหฺมชาลสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Phạm Võng

ปริพฺพาชกกถาวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện của các du sĩ

อิมิสฺสา [Pg.27] ปฐมมหาสงฺคีติยา วตฺตมานาย วินยสงฺคหาวสาเน สุตฺตนฺตปิฏเก อาทินิกายสฺส อาทิสุตฺตํ พฺรหฺมชาลํ ปุจฺฉนฺเตน อายสฺมตา มหากสฺสเปน – ‘‘พฺรหฺมชาลํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ, เอวมาทิวุตฺตวจนปริโยสาเน ยตฺถ จ ภาสิตํ, ยญฺจารพฺภ ภาสิตํ, ตํ สพฺพํ ปกาเสนฺโต อายสฺมา อานนฺโท เอวํ เม สุตนฺติอาทิมาห. เตน วุตฺตํ ‘‘พฺรหฺมชาลสฺสาปิ เอวํ เม สุตนฺติอาทิกํ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วุตฺตํ นิทานมาที’’ติ.

Trong khi cuộc Đại kết tập lần thứ nhất này đang diễn ra, vào lúc kết thúc phần kết tập Luật tạng, khi Tôn giả Mahākassapa hỏi về kinh Phạm Võng, là kinh đầu tiên của bộ đầu tiên trong Tạng Kinh – “Này hiền giả Ānanda, kinh Phạm Võng đã được thuyết ở đâu?”, vào lúc kết thúc những lời được nói ra như vậy, để làm sáng tỏ tất cả những điều đó, (tức là) nơi kinh được thuyết và nhân duyên kinh được thuyết, Tôn giả Ānanda đã nói (những lời) bắt đầu bằng “Evaṃ me sutaṃ”. Do đó, đã được nói rằng: “Phần bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ của kinh Phạm Võng cũng là phần nhân duyên khởi đầu, đã được Tôn giả Ānanda nói ra vào thời điểm cuộc Đại kết tập lần thứ nhất”.

๑. ตตฺถ เอวนฺติ นิปาตปทํ. เมติอาทีนิ นามปทานิ. ปฏิปนฺโน โหตีติ เอตฺถ ปฏีติ อุปสคฺคปทํ, โหตีติ อาขฺยาตปทนฺติ. อิมินา ตาว นเยน ปทวิภาโค เวทิตพฺโพ.

1. Trong đó, “evaṃ” là một bất biến từ. “Me” v.v. là các danh từ. Trong câu “paṭipanno hoti”, “paṭi” là một tiếp đầu ngữ, “hoti” là một động từ. Trước hết, nên hiểu sự phân chia các từ theo cách này.

อตฺถโต ปน เอวํ-สทฺโท ตาว อุปมูปเทสสมฺปหํสนครหณวจนสมฺปฏิคฺคหาการนิทสฺสนาวธารณาทิอเนกตฺถปฺปเภโท. ตถาเหส – ‘‘เอวํ ชาเตน มจฺเจน, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุ’’นฺติ (ธ. ป. ๕๓) เอวมาทีสุ อุปมายํ อาคโต. ‘‘เอวํ เต อภิกฺกมิตพฺพํ, เอวํ เต ปฏิกฺกมิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๒๒) อุปเทเส. ‘‘เอวเมตํ ภควา, เอวเมตํ สุคตา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) สมฺปหํสเน. ‘‘เอวเมวํ ปนายํ วสลี ยสฺมึ วา ตสฺมึ วา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณกสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) ครหเณ. ‘‘เอวํ, ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) วจนสมฺปฏิคฺคเห. ‘‘เอวํ พฺยา โข อหํ, ภนฺเต, ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๙๘) อากาเร. ‘‘เอหิ ตฺวํ, มาณวก, เยน สมโณ อานนฺโท เตนุปสงฺกม, อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน สมณํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉ. ‘‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉตี’’ติ. ‘‘เอวญฺจ วเทหิ, สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส [Pg.28] มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ, เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๔๕) นิทสฺสเน. ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, กาลามา, อิเม ธมฺมา กุสลา วา อกุสลา วาติ? อกุสลา, ภนฺเต. สาวชฺชา วา อนวชฺชา วาติ? สาวชฺชา, ภนฺเต. วิญฺญุครหิตา วา วิญฺญุปฺปสตฺถา วาติ? วิญฺญุครหิตา, ภนฺเต. สมตฺตา สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ โน วา, กถํ โว เอตฺถ โหตีติ? สมตฺตา, ภนฺเต, สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ, เอวํ โน เอตฺถ โหตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) อวธารเณ. สฺวายมิธ อาการนิทสฺสนาวธารเณสุ ทฏฺฐพฺโพ.

Lại nữa, trước hết, về phương diện ý nghĩa, từ evaṃ có nhiều loại ý nghĩa khác nhau như: ví dụ, chỉ dạy, tán thưởng, khiển trách, chấp nhận lời nói, thể cách, trình bày, và xác định. Thật vậy, từ này trong các đoạn như: ‘Evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’ (Chúng sanh đã sanh ra như vậy, phải làm nhiều điều thiện) được dùng với nghĩa ví dụ. Trong các đoạn như: ‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabbaṃ’ (Ngươi nên đi tới như vầy, ngươi nên đi lui như vầy), nó có nghĩa chỉ dạy. Trong các đoạn như: ‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’ (Thưa Thế Tôn, đúng là như vậy; thưa Thiện Thệ, đúng là như vậy), nó có nghĩa tán thưởng. Trong các đoạn như: ‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsati’ (Chính là như vậy, kẻ hạ tiện này lại ca tụng đức hạnh của vị Sa-môn đầu trọc kia ở bất cứ nơi nào), nó có nghĩa khiển trách. Trong các đoạn như: ‘Evaṃ, bhante’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ’ (Thưa vâng, bạch Thế Tôn. Các vị Tỳ-khưu ấy đã vâng đáp Thế Tôn), nó có nghĩa chấp nhận lời nói. Trong các đoạn như: ‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi’ (Bạch Thế Tôn, con hiểu giáo pháp do Thế Tôn thuyết giảng theo cách như vậy), nó có nghĩa thể cách. Trong các đoạn như: ‘Ehi tvaṃ, māṇavaka... Evañca vadehi, sādhu kira bhavaṃ ānando... anukampaṃ upādāyā’ (...Và hãy nói như vầy: Lành thay, mong Tôn giả Ānanda... vì lòng bi mẫn...), nó có nghĩa trình bày. Trong các đoạn như: ‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā... evaṃ no ettha hotī’ (Này các vị Kālāma, các vị nghĩ thế nào... Đối với chúng con, ở đây chắc chắn là như vậy), nó có nghĩa xác định. Ở đây, từ này nên được hiểu theo các nghĩa: thể cách, trình bày, và xác định.

ตตฺถ อาการตฺเถน เอวํ-สทฺเทน เอตมตฺถํ ทีเปติ, นานานยนิปุณมเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ, อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, วิวิธปาฏิหาริยํ, ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ, สพฺพสตฺตานํ สกสกภาสานุรูปโต โสตปถมาคจฺฉนฺตํ ตสฺส ภควโต วจนํ สพฺพปฺปกาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุํ, สพฺพถาเมน ปน โสตุกามตํ ชเนตฺวาปิ ‘เอวํ เม สุตํ’ มยาปิ เอเกนากาเรน สุตนฺติ.

Trong các nghĩa ấy, với từ evaṃ theo nghĩa thể cách, ngài (Ānanda) trình bày ý nghĩa này: Lời dạy của Đức Thế Tôn ấy, vốn tinh tế qua nhiều phương pháp, phát sanh từ nhiều khuynh hướng tâm, đầy đủ cả nghĩa và văn, có nhiều loại thần thông, sâu xa về pháp, nghĩa, thuyết giảng, và chứng ngộ, đi vào tai của tất cả chúng sanh tùy theo ngôn ngữ của mỗi loài, thì ai có thể hiểu được một cách toàn diện? Nhưng dù đã phát khởi ước muốn nghe với tất cả nỗ lực, (câu ‘evaṃ me sutaṃ’ có nghĩa là) ‘ngay cả tôi cũng chỉ nghe được theo một thể cách duy nhất’.

นิทสฺสนตฺเถน – ‘‘นาหํ สยมฺภู, น มยา อิทํ สจฺฉิกต’’นฺติ อตฺตานํ ปริโมเจนฺโต – ‘เอวํ เม สุตํ’, ‘มยาปิ เอวํ สุต’นฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลํ สุตฺตํ นิทสฺเสติ.

Với nghĩa trình bày – để giải thoát mình (khỏi tội lỗi trộm pháp) rằng: ‘Ta không phải là bậc Tự Giác, đây không phải là điều do ta tự mình chứng ngộ’ – qua câu ‘evaṃ me sutaṃ’ (tôi đã nghe như vầy) hay ‘mayāpi evaṃ sutaṃ’ (ngay cả tôi cũng đã nghe như vầy), ngài trình bày toàn bộ bài kinh sắp được nói đến.

อวธารณตฺเถน – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท, คติมนฺตานํ, สติมนฺตานํ, ธิติมนฺตานํ, อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๒๓). เอวํ ภควตา – ‘‘อายสฺมา อานนฺโท อตฺถกุสโล, ธมฺมกุสโล, พฺยญฺชนกุสโล, นิรุตฺติกุสโล, ปุพฺพาปรกุสโล’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๙). เอวํ ธมฺมเสนาปตินา จ ปสตฺถภาวานุรูปํ อตฺตโน ธารณพลํ ทสฺเสนฺโต สตฺตานํ โสตุกามตํ ชเนติ – ‘เอวํ เม สุตํ’, ตญฺจ โข อตฺถโต วา พฺยญฺชนโต วา อนูนมนธิกํ, เอวเมว น อญฺญถา ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ.

Với nghĩa xác định – phù hợp với việc đã được tán thán như vậy bởi Đức Thế Tôn: ‘Này các Tỳ-khưu, trong số các đệ tử Tỳ-khưu đa văn của ta, Ānanda là bậc tối thắng; ... có trí tuệ, ... có chánh niệm, ... có sự kiên trì, ... là thị giả, Ānanda là bậc tối thắng’, và như vậy bởi vị Tướng quân Chánh pháp (Sāriputta): ‘Tôn giả Ānanda thiện xảo về nghĩa, thiện xảo về pháp, thiện xảo về văn tự, thiện xảo về ngữ nguyên, thiện xảo về trước sau’ – trong khi thể hiện năng lực ghi nhớ của mình, ngài làm phát sanh ước muốn nghe nơi các chúng sanh (bằng cách nói): ‘Tôi đã nghe chỉ như vầy, và điều đó, về nghĩa hay về văn, không thiếu không thừa; nên được hiểu đúng là như vậy, không khác’.

เม-สทฺโท ตีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ตถา หิสฺส – ‘‘คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺย’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๘๑) มยาติ อตฺโถ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สงฺขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๘) มยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘ธมฺมทายาทา เม, ภิกฺขเว[Pg.29], ภวถา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๙) มมาติ อตฺโถ. อิธ ปน มยา สุตนฺติ จ, มม สุตนฺติ จ อตฺถทฺวเย ยุชฺชติ.

Từ me được thấy trong ba nghĩa. Thật vậy, trong các đoạn như: ‘Gāthābhigītaṃ me abhojaneyyaṃ’ (Vật thực được dâng cúng bằng kệ tụng, tôi không nên dùng), nó có nghĩa là mayā (bởi tôi). Trong các đoạn như: ‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetū’ (Bạch Thế Tôn, lành thay, xin Thế Tôn hãy thuyết pháp vắn tắt cho con), nó có nghĩa là mayhaṃ (cho tôi). Trong các đoạn như: ‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavathā’ (Này các Tỳ-khưu, các vị hãy là người thừa tự Pháp của ta), nó có nghĩa là mama (của tôi). Nhưng ở đây, cả hai nghĩa ‘đã được nghe bởi tôi’ và ‘sự nghe của tôi’ đều thích hợp.

สุตนฺติ อยํ สุต-สทฺโท สอุปสคฺโค จ อนุปสคฺโค จ – คมนวิสฺสุตกิลินฺน-อุปจิตานุโยค-โสตวิญฺเญยฺย-โสตทฺวารานุสาร-วิญฺญาตาทิอเนกตฺถปฺปเภโท, ตถา หิสฺส ‘‘เสนาย ปสุโต’’ติอาทีสุ คจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต’’ติอาทีสุ (อุทา. ๑๑) วิสฺสุตธมฺมสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺสา’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๖๕๗) กิลินฺนากิลินฺนสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๗.๑๒) อุปจิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘เย ฌานปสุตา ธีรา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๘๑) ฌานานุยุตฺตาติ อตฺโถ. ‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุต’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔๑) โสตวิญฺเญยฺยนฺติ อตฺโถ. ‘‘สุตธโร สุตสนฺนิจโย’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๓๙) โสตทฺวารานุสารวิญฺญาตธโรติ อตฺโถ. อิธ ปนสฺส โสตทฺวารานุสาเรน อุปธาริตนฺติ วา อุปธารณนฺติ วาติ อตฺโถ. ‘เม’ สทฺทสฺส หิ ‘มยา’ติ อตฺเถ สติ ‘เอวํ มยา สุตํ’ โสตทฺวารานุสาเรน อุปธาริตนฺติ ยุชฺชติ. ‘มมา’ติ อตฺเถ สติ เอวํ มม สุตํ โสตทฺวารานุสาเรน อุปธารณนฺติ ยุชฺชติ.

Trong từ sutaṃ, từ suta này, cả khi có tiếp đầu ngữ và không có tiếp đầu ngữ, có nhiều loại ý nghĩa khác nhau như: đi, nổi tiếng, thấm ướt, tích lũy, chuyên tâm, đối tượng của nhĩ thức, điều được biết qua dòng tâm nối tiếp nhĩ môn, v.v. Thật vậy, trong các đoạn như: ‘senāya pasuto’ (đi đến quân đội), nó có nghĩa là ‘đi’. Trong các đoạn như: ‘sutadhammassa passato’ (của người thấy pháp nổi tiếng), nó có nghĩa là ‘có pháp nổi tiếng’. Trong các đoạn như: ‘avassutā avassutassa’ (bị thấm ướt bởi dục vọng), nó có nghĩa là ‘thấm ướt’. Trong các đoạn như: ‘tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ’ (phước báu không nhỏ đã được các vị tích lũy), nó có nghĩa là ‘tích lũy’. Trong các đoạn như: ‘ye jhānapasutā dhīrā’ (những bậc trí chuyên tâm vào thiền), nó có nghĩa là ‘chuyên tâm vào thiền’. Trong các đoạn như: ‘diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ’ (cái được thấy, cái được nghe, cái được nhận biết), nó có nghĩa là ‘đối tượng của nhĩ thức’. Trong các đoạn như: ‘sutadharo sutasannicayo’ (người ghi nhớ điều đã nghe, người tích lũy điều đã nghe), nó có nghĩa là ‘người ghi nhớ pháp được biết qua dòng tâm nối tiếp nhĩ môn’. Nhưng ở đây, nó có nghĩa là ‘đã được ghi nhớ qua dòng tâm nối tiếp nhĩ môn’ hoặc ‘sự ghi nhớ’. Vì khi từ me có nghĩa là mayā, thì câu ‘evaṃ mayā sutaṃ’ (như vầy đã được nghe bởi tôi) có nghĩa là ‘đã được ghi nhớ qua dòng tâm nối tiếp nhĩ môn’ là thích hợp. Khi có nghĩa là mama, thì câu ‘evaṃ mama sutaṃ’ (sự nghe của tôi là như vầy) có nghĩa là ‘sự ghi nhớ qua dòng tâm nối tiếp nhĩ môn’ là thích hợp.

เอวเมเตสุ ตีสุ ปเทสุ เอวนฺติ โสตวิญฺญาณาทิวิญฺญาณกิจฺจนิทสฺสนํ. เมติ วุตฺตวิญฺญาณสมงฺคิปุคฺคลนิทสฺสนํ. สุตนฺติ อสฺสวนภาวปฏิกฺเขปโต อนูนาธิกาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสนํ. ตถา เอวนฺติ ตสฺสา โสตทฺวารานุสาเรน ปวตฺตาย วิญฺญาณวีถิยา นานปฺปกาเรน อารมฺมเณ ปวตฺติภาวปฺปกาสนํ. เมติ อตฺตปฺปกาสนํ. สุตนฺติ ธมฺมปฺปกาสนํ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขโป – ‘‘นานปฺปกาเรน อารมฺมเณ ปวตฺตาย วิญฺญาณวีถิยา มยา น อญฺญํ กตํ, อิทํ ปน กตํ, อยํ ธมฺโม สุโต’’ติ.

Trong ba câu này, ‘evaṃ’ là sự chỉ ra phận sự của các thức như nhĩ thức v.v... ‘Me’ là sự chỉ ra người được trang bị các thức đã được nói đến. ‘Sutaṃ’, do phủ định trạng thái không nghe, là sự chỉ ra việc tiếp thu không thiếu, không thừa, không sai lệch. Tương tự, ‘evaṃ’ là sự làm sáng tỏ trạng thái diễn tiến trong đối tượng theo nhiều cách khác nhau của lộ trình tâm thức ấy, vốn diễn tiến theo nhĩ môn. ‘Me’ là sự làm sáng tỏ về bản thân. ‘Sutaṃ’ là sự làm sáng tỏ về Pháp. Đây là phần tóm tắt ở đây: “Bởi lộ trình tâm thức diễn tiến trong đối tượng theo nhiều cách khác nhau, việc khác đã không được tôi làm, nhưng việc này đã được làm, Pháp này đã được nghe.”

ตถา เอวนฺติ นิทฺทิสิตพฺพธมฺมปฺปกาสนํ. เมติ ปุคฺคลปฺปกาสนํ. สุตนฺติ ปุคฺคลกิจฺจปฺปกาสนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ยํ สุตฺตํ นิทฺทิสิสฺสามิ, ตํ มยา เอวํ สุต’’นฺติ.

Tương tự, ‘evaṃ’ là sự làm sáng tỏ Pháp cần được chỉ ra. ‘Me’ là sự làm sáng tỏ về người. ‘Sutaṃ’ là sự làm sáng tỏ phận sự của người. Điều này được nói đến như sau: “Kinh nào tôi sẽ chỉ ra, kinh ấy đã được tôi nghe như vậy.”

ตถา เอวนฺติ ยสฺส จิตฺตสนฺตานสฺส นานาการปฺปวตฺติยา นานตฺถพฺยญฺชนคฺคหณํ โหติ, ตสฺส นานาการนิทฺเทโส. เอวนฺติ หิ อยมาการปญฺญตฺติ. เมติ กตฺตุนิทฺเทโส. สุตนฺติ วิสยนิทฺเทโส. เอตฺตาวตา นานาการปฺปวตฺเตน [Pg.30] จิตฺตสนฺตาเนน ตํ สมงฺคิโน กตฺตุ วิสยคฺคหณสนฺนิฏฺฐานํ กตํ โหติ.

Tương tự, ‘evaṃ’ là sự chỉ ra các cách thức khác nhau của dòng tâm mà qua đó có sự nắm bắt các nghĩa và văn tự khác nhau do sự diễn tiến theo nhiều cách. Quả vậy, ‘evaṃ’ này là chế định về cách thức. ‘Me’ là sự chỉ ra tác giả. ‘Sutaṃ’ là sự chỉ ra đối tượng. Với chừng ấy, sự xác quyết về việc nắm bắt đối tượng của tác giả, người được trang bị dòng tâm diễn tiến theo nhiều cách, đã được thực hiện.

อถวา เอวนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทฺเทโส. สุตนฺติ วิญฺญาณกิจฺจนิทฺเทโส. เมติ อุภยกิจฺจยุตฺตปุคฺคลนิทฺเทโส. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป, ‘‘มยา สวนกิจฺจวิญฺญาณสมงฺคินา ปุคฺคเลน วิญฺญาณวเสน ลทฺธสวนกิจฺจโวหาเรน สุต’’นฺติ.

Hoặc là, ‘evaṃ’ là sự chỉ ra phận sự của người. ‘Sutaṃ’ là sự chỉ ra phận sự của thức. ‘Me’ là sự chỉ ra người liên quan đến phận sự của cả hai. Đây là phần tóm tắt ở đây: “Bởi tôi, người được trang bị thức có phận sự nghe, với danh xưng có được phận sự nghe do năng lực của thức, đã được nghe.”

ตตฺถ เอวนฺติ จ เมติ จ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถวเสน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. กิญฺเหตฺถ ตํ ปรมตฺถโต อตฺถิ, ยํ เอวนฺติ วา เมติ วา นิทฺเทสํ ลเภถ? สุตนฺติ วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ยญฺหิ ตํ เอตฺถ โสเตน อุปลทฺธํ, ตํ ปรมตฺถโต วิชฺชมานนฺติ. ตถา ‘เอว’นฺติ จ, เมติ จ, ตํ ตํ อุปาทาย วตฺตพฺพโต อุปาทาปญฺญตฺติ. ‘สุต’นฺติ ทิฏฺฐาทีนิ อุปนิธาย วตฺตพฺพโต อุปนิธาปญฺญตฺติ. เอตฺถ จ เอวนฺติ วจเนน อสมฺโมหํ ทีเปติ. น หิ สมฺมูฬฺโห นานปฺปการปฏิเวธสมตฺโถ โหติ. ‘สุต’นฺติ วจเนน สุตสฺส อสมฺโมสํ ทีเปติ. ยสฺส หิ สุตํ สมฺมุฏฺฐํ โหติ, น โส กาลนฺตเรน มยา สุตนฺติ ปฏิชานาติ. อิจฺจสฺส อสมฺโมเหน ปญฺญาสิทฺธิ, อสมฺโมเสน ปน สติสิทฺธิ. ตตฺถ ปญฺญาปุพฺพงฺคมาย สติยา พฺยญฺชนาวธารณสมตฺถตา, สติปุพฺพงฺคมาย ปญฺญาย อตฺถปฏิเวธสมตฺถตา. ตทุภยสมตฺถตาโยเคน อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนสฺส ธมฺมโกสสฺส อนุปาลนสมตฺถโต ธมฺมภณฺฑาคาริกตฺตสิทฺธิ.

Trong đó, cả ‘evaṃ’ và ‘me’, theo nghĩa chân thật, nghĩa tối hậu, là chế định không hiện hữu. Ở đây, có cái gì hiện hữu theo nghĩa tối hậu mà có thể nhận được sự chỉ định là ‘evaṃ’ hay ‘me’? ‘Sutaṃ’ là chế định hiện hữu. Quả vậy, cái gì ở đây được nhận biết bởi tai, cái đó hiện hữu theo nghĩa tối hậu. Tương tự, cả ‘evaṃ’ và ‘me’, do được nói đến bằng cách nương vào cái này cái kia, là y sinh chế định. ‘Sutaṃ’, do được nói đến bằng cách so sánh với những gì đã thấy v.v..., là tương đối chế định. Và ở đây, bằng lời ‘evaṃ’, ngài biểu thị sự không si mê. Quả vậy, người si mê không có khả năng thông suốt theo nhiều cách khác nhau. Bằng lời ‘sutaṃ’, ngài biểu thị sự không quên lãng những gì đã nghe. Quả vậy, người nào đã quên lãng những gì đã nghe, người đó sau một thời gian không thể xác nhận “đã được tôi nghe”. Như vậy, do sự không si mê của vị ấy, tuệ được thành tựu; còn do sự không quên lãng, niệm được thành tựu. Trong đó, với niệm có tuệ đi trước, có khả năng ghi nhớ văn tự; với tuệ có niệm đi trước, có khả năng thông suốt ý nghĩa. Do sự kết hợp khả năng của cả hai, và do có khả năng bảo hộ kho tàng Pháp, vốn đầy đủ văn và nghĩa, nên sự thành tựu vai trò người giữ kho Pháp có được.

อปโร นโย, เอวนฺติ วจเนน โยนิโส มนสิการํ ทีเปติ. อโยนิโส มนสิกโรโต หิ นานปฺปการปฏิเวธาภาวโต. สุตนฺติ วจเนน อวิกฺเขปํ ทีเปติ, วิกฺขิตฺตจิตฺตสฺส สวนาภาวโต. ตถา หิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต ปุคฺคโล สพฺพสมฺปตฺติยา วุจฺจมาโนปิ ‘‘น มยา สุตํ, ปุน ภณถา’’ติ ภณติ. โยนิโส มนสิกาเรน เจตฺถ อตฺตสมฺมาปณิธึ ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตํ สาเธติ, สมฺมา อปฺปณิหิตตฺตสฺส ปุพฺเพ อกตปุญฺญสฺส วา ตทภาวโต. อวิกฺเขเปน สทฺธมฺมสฺสวนํ สปฺปุริสูปนิสฺสยญฺจ สาเธติ. น หิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต โสตุํ สกฺโกติ, น จ สปฺปุริเส อนุปสฺสยมานสฺส สวนํ อตฺถีติ.

Một phương pháp khác: Bằng lời ‘evaṃ’, ngài biểu thị sự tác ý như lý; vì người tác ý không như lý thì không có sự thông suốt theo nhiều cách khác nhau. Bằng lời ‘sutaṃ’, ngài biểu thị sự không tán loạn; vì người có tâm tán loạn thì không có sự nghe. Quả vậy, người có tâm tán loạn, dù được nói với đầy đủ mọi phương diện, vẫn nói rằng: “Tôi chưa nghe, xin hãy nói lại”. Và ở đây, bằng sự tác ý như lý, ngài thành tựu được việc tự hướng mình đúng đắn và việc đã tạo phước từ trước; vì người không tự hướng mình đúng đắn hoặc người chưa tạo phước từ trước thì không có điều đó. Bằng sự không tán loạn, ngài thành tựu được việc nghe diệu pháp và việc thân cận bậc chân nhân. Quả vậy, người có tâm tán loạn không thể nghe, và người không thân cận bậc chân nhân cũng không có sự nghe.

อปโร [Pg.31] นโย, ยสฺมา เอวนฺติ ยสฺส จิตฺตสนฺตานสฺส นานาการปฺปวตฺติยา นานตฺถพฺยญฺชนคฺคหณํ โหติ, ตสฺส นานาการนิทฺเทโสติ วุตฺตํ, โส จ เอวํ ภทฺทโก อากาโร น สมฺมาอปฺปณิหิตตฺตโน ปุพฺเพ อกตปุญฺญสฺส วา โหติ, ตสฺมา เอวนฺติ อิมินา ภทฺทเกนากาเรน ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสมฺปตฺติมตฺตโน ทีเปติ. สุตนฺติ สวนโยเคน ปุริมจกฺกทฺวยสมฺปตฺตึ. น หิ อปฺปติรูปเทเส วสโต สปฺปุริสูปนิสฺสยวิรหิตสฺส วา สวนํ อตฺถิ. อิจฺจสฺส ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสิทฺธิยา อาสยสุทฺธิสิทฺธา โหติ, ปุริมจกฺกทฺวยสิทฺธิยา ปโยคสุทฺธิ, ตาย จ อาสยสุทฺธิยา อธิคมพฺยตฺติสิทฺธิ, ปโยคสุทฺธิยา อาคมพฺยตฺติสิทฺธิ. อิติ ปโยคาสยสุทฺธสฺส อาคมาธิคมสมฺปนฺนสฺส วจนํ อรุณุคฺคํ วิย สูริยสฺส อุทยโต โยนิโส มนสิกาโร วิย จ กุสลกมฺมสฺส อรหติ ภควโต วจนสฺส ปุพฺพงฺคมํ ภวิตุนฺติ ฐาเน นิทานํ ฐเปนฺโต – ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทิมาห.

Một phương pháp khác: Bởi vì đã được nói rằng ‘evaṃ’ là “sự chỉ ra các cách thức khác nhau của dòng tâm mà qua đó có sự nắm bắt các nghĩa và văn tự khác nhau do sự diễn tiến theo nhiều cách”, và cách thức tốt đẹp như vậy không xảy ra nơi người không tự hướng mình đúng đắn hoặc người chưa tạo phước từ trước, do đó, bằng lời ‘evaṃ’, với cách thức tốt đẹp này, ngài biểu thị sự thành tựu của bản thân về hai bánh xe sau. Bằng lời ‘sutaṃ’, qua sự liên hệ đến việc nghe, ngài biểu thị sự thành tựu hai bánh xe trước. Quả vậy, người sống ở nơi không thích hợp hoặc người không thân cận bậc chân nhân thì không có sự nghe. Như vậy, do sự thành tựu hai bánh xe sau của vị ấy, sự thanh tịnh về nội tâm được thành tựu; do sự thành tựu hai bánh xe trước, sự thanh tịnh về hành động được thành tựu. Và do sự thanh tịnh về nội tâm ấy, sự thành tựu về sự thông thạo trong chứng đắc có được; do sự thanh tịnh về hành động, sự thành tựu về sự thông thạo trong giáo pháp có được. Như vậy, lời nói của người có hành động và nội tâm thanh tịnh, đầy đủ giáo pháp và chứng đắc, xứng đáng là phần đi trước lời dạy của Đức Thế Tôn, giống như rạng đông đối với sự mọc lên của mặt trời, và giống như tác ý như lý đối với thiện nghiệp. Vì thế, khi đặt phần duyên khởi vào đúng chỗ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “evaṃ me sutaṃ”.

อปโร นโย, ‘เอว’นฺติ อิมินา นานปฺปการปฏิเวธทีปเกน วจเนน อตฺตโน อตฺถปฏิภานปฏิสมฺภิทาสมฺปตฺติสพฺภาวํ ทีเปติ. ‘สุต’นฺติ อิมินา โสตพฺพปฺปเภทปฏิเวธทีปเกน ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาสมฺปตฺติสพฺภาวํ. ‘เอว’นฺติ จ อิทํ โยนิโส มนสิการทีปกํ วจนํ ภาสมาโน – ‘‘เอเต มยา ธมฺมา มนสานุเปกฺขิตา, ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา’’ติ ทีเปติ. ‘สุต’นฺติ อิทํ สวนโยคทีปกํ วจนํ ภาสมาโน – ‘‘พหู มยา ธมฺมา สุตา ธาตา วจสา ปริจิตา’’ติ ทีเปติ. ตทุภเยนาปิ อตฺถพฺยญฺชนปาริปูรึ ทีเปนฺโต สวเน อาทรํ ชเนติ. อตฺถพฺยญฺชนปริปุณฺณญฺหิ ธมฺมํ อาทเรน อสฺสุณนฺโต มหตา หิตา ปริพาหิโร โหตีติ, ตสฺมา อาทรํ ชเนตฺวา สกฺกจฺจํ อยํ ธมฺโม โสตพฺโพติ.

Một phương pháp khác: Bằng lời ‘evaṃ’ này, là lời chỉ rõ sự thông suốt các loại khác nhau, ngài (Ānanda) cho thấy sự thật về sự thành tựu của mình trong Vô ngại giải về nghĩa (attha) và Vô ngại giải về biện tài (paṭibhāna). Bằng lời ‘sutaṃ’ này, là lời chỉ rõ sự thông suốt các loại pháp cần được nghe, (ngài cho thấy) sự thật về sự thành tựu trong Vô ngại giải về pháp (dhamma) và Vô ngại giải về từ ngữ (nirutti). Và khi nói lời ‘evaṃ’ này, là lời chỉ rõ sự tác ý như lý, ngài cho thấy rằng: “Những pháp này đã được tôi suy xét bằng tâm, đã được thông suốt thấu đáo bằng trí tuệ.” Khi nói lời ‘sutaṃ’ này, là lời chỉ rõ sự thực hành lắng nghe, ngài cho thấy rằng: “Nhiều pháp đã được tôi lắng nghe, ghi nhớ, và quen thuộc qua lời nói (tụng đọc).” Bằng cả hai cách ấy, khi chỉ ra sự viên mãn về cả nghĩa lý và văn tự, ngài tạo ra lòng tôn kính đối với việc lắng nghe. Quả thật, người không tôn kính lắng nghe Pháp, vốn viên mãn về cả nghĩa lý và văn tự, sẽ bị loại ra khỏi lợi ích to lớn. Do đó, sau khi đã tạo ra lòng tôn kính, Pháp này cần được lắng nghe một cách cẩn trọng.

‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ อิมินา ปน สกเลน วจเนน อายสฺมา อานนฺโท ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมํ อตฺตโน อทหนฺโต อสปฺปุริสภูมึ อติกฺกมติ. สาวกตฺตํ ปฏิชานนฺโต สปฺปุริสภูมึ โอกฺกมติ. ตถา อสทฺธมฺมา จิตฺตํ วุฏฺฐาเปติ, สทฺธมฺเม จิตฺตํ ปติฏฺฐาเปติ. ‘‘เกวลํ สุตเมเวตํ มยา, ตสฺเสว ภควโต วจน’’นฺติ ทีเปนฺโต อตฺตานํ ปริโมเจติ, สตฺถารํ อปทิสติ, ชินวจนํ อปฺเปติ, ธมฺมเนตฺตึ ปติฏฺฐาเปติ.

Hơn nữa, bằng toàn bộ câu nói ‘Evaṃ me sutaṃ’ này, Tôn giả Ānanda, do không nhận Pháp do Như Lai tuyên thuyết là của mình, đã vượt qua địa vị của kẻ bất thiện. Khi thừa nhận tư cách là một vị Thinh văn, ngài bước vào địa vị của bậc thiện trí. Tương tự, ngài nâng tâm ra khỏi phi pháp và an trú tâm vào chánh pháp. Khi chỉ rõ rằng: “Điều này chỉ đơn thuần được tôi nghe, đó chính là lời của chính Đức Thế Tôn ấy,” ngài tự giải thoát cho mình, chỉ ra bậc Đạo sư, trình bày lời của bậc Chiến Thắng, và thiết lập phương pháp của Pháp.

อปิจ [Pg.32] ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ อตฺตนา อุปฺปาทิตภาวํ อปฺปฏิชานนฺโต ปุริมวจนํ วิวรนฺโต – ‘‘สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตมิทํ มยา ตสฺส ภควโต จตุเวสารชฺชวิสารทสฺส ทสพลธรสฺส อาสภฏฺฐานฏฺฐายิโน สีหนาทนาทิโน สพฺพสตฺตุตฺตมสฺส ธมฺมิสฺสรสฺส ธมฺมราชสฺส ธมฺมาธิปติโน ธมฺมทีปสฺส ธมฺมสรณสฺส สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺติโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วจนํ, น เอตฺถ อตฺเถ วา ธมฺเม วา ปเท วา พฺยญฺชเน วา กงฺขา วา วิมติ วา กาตพฺพา’’ติ สพฺเพสํ เทวมนุสฺสานํ อิมสฺมึ ธมฺเม อสฺสทฺธิยํ วินาเสติ, สทฺธาสมฺปทํ อุปฺปาเทติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

Lại nữa, với câu ‘Evaṃ me sutaṃ,’ ngài không thừa nhận đây là điều do mình tạo ra mà là giải thích lời đã có từ trước: “Đây là lời của Đức Thế Tôn ấy, bậc Vô sở úy trong bốn Vô úy, bậc Trì giữ mười Lực, bậc An trú nơi địa vị Tối thượng, bậc Rống tiếng rống sư tử, bậc Tối thắng giữa tất cả chúng sanh, bậc Pháp chủ, bậc Pháp vương, bậc Pháp chúa tể, bậc Ngọn đèn của Pháp, bậc Nơi nương tựa của Pháp, bậc Chuyển Pháp luân vô thượng, bậc Chánh Đẳng Giác, đã được tôi trực tiếp tiếp nhận. Nơi đây, không nên có sự hoài nghi hay do dự nào về nghĩa, về pháp, về câu, hay về văn tự.” Như vậy, ngài đoạn trừ sự thiếu niềm tin của tất cả chư thiên và nhân loại đối với Pháp này, và làm phát sinh sự thành tựu về niềm tin. Do đó, điều này được nói rằng:

‘‘วินาสยติ อสฺสทฺธํ, สทฺธํ วฑฺเฒติ สาสเน;

เอวํ เม สุตมิจฺเจวํ, วทํ โคตมสาวโก’’ติ.

“Vị Thinh văn của Gotama, khi nói lên rằng: ‘Tôi nghe như vầy,’ đã đoạn trừ sự thiếu niềm tin, và làm tăng trưởng niềm tin trong giáo pháp.”

เอกนฺติ คณนปริจฺเฉทนิทฺเทโส. สมยนฺติ ปริจฺฉินฺนนิทฺเทโส. เอกํ สมยนฺติ อนิยมิตปริทีปนํ. ตตฺถ สมยสทฺโท –

‘Ekaṃ’ là sự chỉ định giới hạn bằng số lượng. ‘Samayaṃ’ là sự chỉ định cái được giới hạn. ‘Ekaṃ samayaṃ’ là sự trình bày về một (thời điểm) không xác định. Trong đó, từ ‘samaya’:

‘‘สมวาเย ขเณ กาเล, สมูเห เหตุทิฏฺฐิสุ;

ปฏิลาเภ ปหาเน จ, ปฏิเวเธ จ ทิสฺสติ’’.

“Được thấy trong các nghĩa: sự hội đủ duyên, cơ hội, thời gian, sự tụ hội, trong nguyên nhân và quan điểm; trong sự chứng đắc, sự đoạn trừ, và trong sự thông suốt.”

ตถา หิสฺส – ‘‘อปฺเปวนาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๔๗) สมวาโย อตฺโถ. ‘‘เอโกว โข ภิกฺขเว, ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๙) ขโณ. ‘‘อุณฺหสมโย ปริฬาหสมโย’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๓๕๘) กาโล. ‘‘มหาสมโย ปวนสฺมิ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๓๒) สมูโห. ‘‘สมโยปิ โข เต, ภทฺทาลิ, อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสิ, ภควา โข สาวตฺถิยํ วิหรติ, ภควาปิ มํ ชานิสฺสติ, ภทฺทาลิ นาม ภิกฺขุ สตฺถุสาสเน สิกฺขาย อปริปูรการี’ติ. อยมฺปิ โข, เต ภทฺทาลิ, สมโย อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๓๕) เหตุ. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อุคฺคหมาโน ปริพฺพาชโก สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม ปฏิวสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๒๖๐) ทิฏฺฐิ.

Quả vậy, trong các đoạn như: “Có lẽ ngày mai chúng ta sẽ đến, tùy theo thời gian và sự hội đủ duyên,” (Dī. Ni. 1.447) nó có nghĩa là sự hội đủ duyên. Trong các đoạn như: “Này các Tỳ khưu, chỉ có một cơ hội và một thời điểm này để sống đời phạm hạnh,” (A. Ni. 8.29) nó có nghĩa là cơ hội. Trong các đoạn như: “Mùa nóng, mùa oi bức,” (Pāci. 358) nó có nghĩa là thời gian. Trong các đoạn như: “Đại hội trong khu rừng,” (Dī. Ni. 2.332) nó có nghĩa là sự tụ hội. Trong các đoạn như: “Này Bhaddāli, ngươi đã không hiểu rõ nguyên nhân này... Này Bhaddāli, ngươi đã không hiểu rõ cả nguyên nhân này nữa,” (Ma. Ni. 2.135) nó có nghĩa là nguyên nhân. Trong các đoạn như: “Vào lúc bấy giờ, du sĩ Uggahamāna, con trai của Samaṇamuṇḍikā, đang trú tại vườn của hoàng hậu Mallikā, ở Tindukācīra, trong một sảnh đường duy nhất, nơi tranh luận các quan điểm,” (Ma. Ni. 2.260) nó có nghĩa là quan điểm.

‘‘ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ, โย จตฺโถ สมฺปรายิโก;

อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๒๘) –

“Người trí nào đạt được lợi ích trong hiện tại, và lợi ích trong đời sau; do sự chứng đắc lợi ích, người ấy được gọi là bậc Hiền trí.” (Saṃ. Ni. 1.128) –

อาทีสุ [Pg.33] ปฏิลาโภ. ‘‘สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๗.๙) ปหานํ. ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ วิปริณามฏฺโฐ อภิสมยฏฺโฐ’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ๑๐๘) ปฏิเวโธ. อิธ ปนสฺส กาโล อตฺโถ. เตน สํวจฺฉรอุตุมาสฑฺฒมาสรตฺติทิวปุพฺพณฺหมชฺฌนฺหิกสายนฺหปฐมมชฺฌิ-มปจฺฉิมยามมุหุตฺตาทีสุ กาลปฺปเภทภูเตสุ สมเยสุ เอกํ สมยนฺติ ทีเปติ.

Trong các đoạn như trên, nó có nghĩa là sự chứng đắc. Trong các đoạn như: “Do đoạn trừ hoàn toàn ngã mạn, vị ấy đã chấm dứt khổ đau,” (A. Ni. 7.9) nó có nghĩa là sự đoạn trừ. Trong các đoạn như: “Ý nghĩa của khổ là sự bức bách, là sự bị cấu thành, là sự thiêu đốt, là sự biến hoại, là ý nghĩa cần được thông suốt,” (Paṭi. 108) nó có nghĩa là sự thông suốt. Tuy nhiên, ở đây (trong câu ‘ekaṃ samayaṃ’), nó có nghĩa là thời gian. Do đó, nó chỉ ra ‘một thời’ trong số các thời điểm được phân chia khác nhau như: năm, mùa, tháng, nửa tháng, đêm, ngày, buổi sáng, buổi trưa, buổi chiều, canh đầu, canh giữa, canh cuối, khoảnh khắc, v.v.

ตตฺถ กิญฺจาปิ เอเตสุ สํวจฺฉราทีสุ สมเยสุ ยํ ยํ สุตฺตํ ยสฺมึ ยสฺมึ สํวจฺฉเร อุตุมฺหิ มาเส ปกฺเข รตฺติภาเค วา ทิวสภาเค วา วุตฺตํ, สพฺพํ ตํ เถรสฺส สุวิทิตํ สุววตฺถาปิตํ ปญฺญาย. ยสฺมา ปน – ‘‘เอวํ เม สุตํ’’ อสุกสํวจฺฉเร อสุกอุตุมฺหิ อสุกมาเส อสุกปกฺเข อสุกรตฺติภาเค อสุกทิวสภาเค วาติ เอวํ วุตฺเต น สกฺกา สุเขน ธาเรตุํ วา อุทฺทิสิตุํ วา อุทฺทิสาเปตุํ วา, พหุ จ วตฺตพฺพํ โหติ, ตสฺมา เอเกเนว ปเทน ตมตฺถํ สโมธาเนตฺวา ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อาห. เย วา อิเม คพฺโภกฺกนฺติสมโย, ชาติสมโย, สํเวคสมโย, อภินิกฺขมนสมโย, ทุกฺกรการิกสมโย, มารวิชยสมโย, อภิสมฺโพธิสมโย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสมโย, เทสนาสมโย, ปรินิพฺพานสมโยติ, เอวมาทโย ภควโต เทวมนุสฺเสสุ อติวิย ปกาสา อเนกกาลปฺปเภทา เอว สมยา. เตสุ สมเยสุ เทสนาสมยสงฺขาตํ เอกํ สมยนฺติ ทีเปติ. โย จายํ ญาณกรุณากิจฺจสมเยสุ กรุณากิจฺจสมโย, อตฺตหิตปรหิตปฏิปตฺติสมเยสุ ปรหิตปฏิปตฺติสมโย, สนฺนิปติตานํ กรณียทฺวยสมเยสุ ธมฺมิกถาสมโย เทสนาปฏิปตฺติสมเยสุ เทสนาสมโย, เตสุปิ สมเยสุ อญฺญตรํ สมยํ สนฺธาย ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อาห.

Ở đây, mặc dù trong những thời điểm như năm v.v..., bất cứ bài kinh nào được thuyết vào năm nào, mùa nào, tháng nào, nửa tháng nào, hoặc vào phần đêm, hoặc vào phần ngày, tất cả những điều ấy đều được vị trưởng lão biết rõ, xác định rõ bằng trí tuệ. Tuy nhiên, vì rằng khi nói như vầy: "Như vầy tôi nghe" vào năm nọ, vào mùa nọ, vào tháng nọ, vào nửa tháng nọ, vào phần đêm nọ, hoặc vào phần ngày nọ, thì không thể dễ dàng ghi nhớ, hoặc tụng đọc, hoặc yêu cầu tụng đọc, và lại phải nói nhiều lời, do đó, ngài đã gom ý nghĩa ấy lại chỉ bằng một từ và nói là "ekaṃ samayaṃ" (một thời). Hoặc là, có những thời điểm khác nhau của Đức Thế Tôn đã được biểu hiện rất rõ ràng giữa chư thiên và loài người, như là: thời điểm nhập thai, thời điểm đản sanh, thời điểm cảm động (saṃvega), thời điểm xuất gia, thời điểm khổ hạnh, thời điểm chiến thắng Ma vương, thời điểm chứng đắc Chánh Đẳng Giác, thời điểm an trú trong sự an lạc của pháp hiện tại, thời điểm thuyết pháp, thời điểm Bát-niết-bàn. Trong những thời điểm ấy, ngài chỉ ra một thời điểm được gọi là thời điểm thuyết pháp bằng câu "ekaṃ samayaṃ". Và trong các thời điểm như thời điểm thực hiện phận sự của trí tuệ và lòng bi mẫn, thì đây là thời điểm thực hiện phận sự của lòng bi mẫn; trong các thời điểm thực hành lợi ích cho mình và lợi ích cho người khác, thì đây là thời điểm thực hành lợi ích cho người khác; trong các thời điểm có hai việc cần làm của những người đã hội họp, thì đây là thời điểm thuyết pháp; trong các thời điểm thuyết pháp và thực hành, thì đây là thời điểm thuyết pháp. Trong những thời điểm ấy cũng vậy, ngài nhắm đến một thời điểm nào đó mà nói là "ekaṃ samayaṃ".

กสฺมา ปเนตฺถ ยถา อภิธมฺเม ‘‘ยสฺมึ สมเย กามาวจร’’นฺติ (ธ. ส. ๑) จ, อิโต อญฺเญสุ จ สุตฺตปเทสุ – ‘‘ยสฺมึ สมเย, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ จ ภุมฺมวจนนิทฺเทโส กโต, วินเย จ – ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา’’ติ กรณวจเนน, ตถา อกตฺวา ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ? ตตฺถ ตถา อิธ จ อญฺญถา อตฺถสมฺภวโต. ตตฺถ หิ อภิธมฺเม อิโต อญฺเญสุ สุตฺตปเทสุ จ อธิกรณตฺโถ [Pg.34] ภาเวน ภาวลกฺขณตฺโถ จ สมฺภวติ. อธิกรณญฺหิ กาลตฺโถ, สมูหตฺโถ จ สมโย, ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตานํ ผสฺสาทิธมฺมานํ ขณสมวายเหตุสงฺขาตสฺส จ สมยสฺส ภาเวน เตสํ ภาโว ลกฺขียติ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ ตตฺถ ภุมฺมวจนนิทฺเทโส กโต.

Tại sao ở đây, không làm giống như trong tạng Vi Diệu Pháp, nơi sự chỉ định bằng vị trí cách (bhummavacana) được thực hiện qua câu "vào thời điểm nào (yasmiṃ samaye) [tâm] dục giới...", và trong các đoạn kinh khác ngoài đoạn này, như câu "vào thời điểm nào (yasmiṃ samaye), này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu ly dục...", và trong tạng Luật, nơi sự chỉ định bằng công cụ cách (karaṇavacana) được thực hiện qua câu "vào thời điểm ấy (tena samayena) Đức Phật, Đức Thế Tôn...", mà lại thực hiện sự chỉ định bằng đối cách (upayogavacana) là "ekaṃ samayaṃ"? (Đáp:) Bởi vì ở những nơi đó, ý nghĩa có thể có theo cách ấy, còn ở đây thì theo cách khác. Thật vậy, ở đó, trong tạng Vi Diệu Pháp và trong các đoạn kinh khác ngoài đoạn này, ý nghĩa vị trí cách (adhikaraṇa) và ý nghĩa "khi có cái này, cái kia có" (bhāvena bhāvalakkhaṇa) là có thể có. Vì rằng, "samaya" (thời điểm) có nghĩa là thời gian (kāla) và sự hội tụ (samūha), là nơi nương tựa (adhikaraṇa) của các pháp như xúc v.v... đã được nói đến ở những nơi đó. Và do sự hiện hữu của "samaya" được gọi là khoảnh khắc (khaṇa), sự kết hợp (samavāya), và nguyên nhân (hetu), mà sự hiện hữu của các pháp ấy được nhận biết. Do đó, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy, sự chỉ định bằng vị trí cách đã được thực hiện ở đó.

วินเย จ เหตุอตฺโถ กรณตฺโถ จ สมฺภวติ. โย หิ โส สิกฺขาปทปญฺญตฺติสมโย สาริปุตฺตาทีหิปิ ทุพฺพิญฺเญยฺโย, เตน สมเยน เหตุภูเตน กรณภูเตน จ สิกฺขาปทานิ ปญฺญาปยนฺโต สิกฺขาปทปญฺญตฺติเหตุญฺจ อเปกฺขมาโน ภควา ตตฺถ ตตฺถ วิหาสิ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ ตตฺถ กรณวจเนน นิทฺเทโส กโต.

Còn trong tạng Luật, ý nghĩa nguyên nhân (hetu) và ý nghĩa công cụ (karaṇa) là có thể có. Thật vậy, thời điểm chế định học giới ấy, vốn khó được biết ngay cả bởi các vị như ngài Sāriputta, Đức Thế Tôn đã an trú ở nơi này nơi kia, vừa chế định các học giới bằng thời điểm ấy vốn là nguyên nhân và là công cụ, vừa xem xét đến duyên cớ của việc chế định học giới. Do đó, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy, sự chỉ định bằng công cụ cách đã được thực hiện ở đó.

อิธ ปน อญฺญสฺมิญฺจ เอวํ ชาติเก อจฺจนฺตสํโยคตฺโถ สมฺภวติ. ยญฺหิ สมยํ ภควา อิมํ อญฺญํ วา สุตฺตนฺตํ เทเสสิ, อจฺจนฺตเมว ตํ สมยํ กรุณาวิหาเรน วิหาสิ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ อิธ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ.

Còn ở đây và trong trường hợp tương tự khác, ý nghĩa liên tục không gián đoạn (accantasaṃyoga) là có thể có. Thật vậy, trong suốt thời gian mà Đức Thế Tôn thuyết bài kinh này hoặc bài kinh khác, Ngài đã an trú hoàn toàn trong tâm bi (karuṇāvihāra) suốt thời gian ấy. Do đó, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy, sự chỉ định bằng đối cách đã được thực hiện ở đây.

เตเนตํ วุจฺจติ –

Do đó, điều này được nói rằng:

‘‘ตํ ตํ อตฺถมเปกฺขิตฺวา, ภุมฺเมน กรเณน จ;

อญฺญตฺร สมโย วุตฺโต, อุปโยเคน โส อิธา’’ติ.

Tùy theo mỗi ý nghĩa, ở nơi khác, 'samaya' được nói bằng vị trí cách và công cụ cách; còn ở đây, nó (được nói) bằng đối cách.

โปราณา ปน วณฺณยนฺติ – ‘‘ตสฺมึ สมเย’’ติ วา, ‘‘เตน สมเยนา’’ติ วา, ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ วา, อภิลาปมตฺตเภโท เอส, สพฺพตฺถ ภุมฺมเมวตฺโถติ. ตสฺมา ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ วุตฺเตปิ ‘‘เอกสฺมึ สมเย’’ติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Tuy nhiên, các vị cổ sư giải thích rằng: "Dù là 'tasmiṃ samaye' (vào thời điểm ấy), hay 'tena samayena' (bởi thời điểm ấy), hay 'ekaṃ samayaṃ' (một thời), đây chỉ là sự khác biệt về cách nói mà thôi; ở tất cả mọi nơi, ý nghĩa đều là vị trí cách." Do đó, ngay cả khi nói "ekaṃ samayaṃ", cũng nên hiểu ý nghĩa là "ekasmiṃ samaye" (vào một thời điểm).

ภควาติ ครุ. ครุญฺหิ โลเก ภควาติ วทนฺติ. อยญฺจ สพฺพคุณวิสิฏฺฐตาย สพฺพสตฺตานํ ครุ, ตสฺมา ภควาติ เวทิตพฺโพ. โปราเณหิปิ วุตฺตํ –

"Bhagavā" có nghĩa là bậc đáng tôn kính (garu). Thật vậy, ở đời, người ta gọi bậc đáng tôn kính là "bhagavā". Và vị này, do sự ưu việt về mọi đức hạnh, là bậc đáng tôn kính của tất cả chúng sanh, do đó nên hiểu là "Bhagavā". Các vị cổ sư cũng đã nói:

‘‘ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตมํ;

ครุ คารวยุตฺโต โส, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

Từ 'Bhagavā' là lời nói cao quý, từ 'Bhagavā' là lời nói tối thượng. Vị ấy đáng tôn kính, có đức tính đáng kính trọng, do đó được gọi là Bhagavā.

อปิ จ –

Lại nữa:

‘‘ภาคฺยวา ภคฺควา ยุตฺโต, ภเคหิ จ วิภตฺตวา;

ภตฺตวา วนฺตคมโน, ภเวสุ ภควา ตโต’’ติ.

Ngài có sự may mắn (bhāgyavā), đã bẻ gãy (bhaggavā), được hợp thành (yutto) với các phước đức (bhagehi), đã phân tích (vibhattavā), đã thực hành (bhattavā), đã từ bỏ sự đi đến (vantagamano) trong các cõi hữu (bhavesu); do đó (tato) là Bhagavā.

อิมิสฺสา [Pg.35] คาถาย วเสนสฺส ปทสฺส วิตฺถารอตฺโถ เวทิตพฺโพ. โส จ วิสุทฺธิมคฺเค พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วุตฺโตเยว.

Ý nghĩa chi tiết của từ này nên được hiểu theo bài kệ này. Và ý nghĩa ấy đã được nói đến trong Thanh Tịnh Đạo, phần giải về Tùy Niệm Phật.

เอตฺตาวตา เจตฺถ เอวํ เม สุตนฺติ วจเนน ยถาสุตํ ธมฺมํ ทสฺเสนฺโต ภควโต ธมฺมกายํ ปจฺจกฺขํ กโรติ. เตน ‘‘นยิทํ อติกฺกนฺตสตฺถุกํ ปาวจนํ, อยํ โว สตฺถา’’ติ สตฺถุ อทสฺสเนน อุกฺกณฺฐิตํ ชนํ สมสฺสาเสติ.

Trong phạm vi này, bằng lời nói "Như vầy tôi nghe", khi trình bày giáo pháp như đã được nghe, vị ấy (Trưởng lão Ānanda) làm cho Pháp thân của Đức Thế Tôn trở nên hiện tiền. Do đó, vị ấy an ủi những người đang mỏi mòn vì không được thấy bậc Đạo sư, (như muốn nói rằng): "Giáo pháp này không phải là lời dạy của một bậc Đạo sư đã qua đời, đây chính là bậc Đạo sư của quý vị."

เอกํ สมยํ ภควาติ วจเนน ตสฺมึ สมเย ภควโต อวิชฺชมานภาวํ ทสฺเสนฺโต รูปกายปรินิพฺพานํ สาเธติ. เตน ‘‘เอวํวิธสฺส นาม อริยธมฺมสฺส เทสโก ทสพลธโร วชิรสงฺฆาต สมานกาโย โสปิ ภควา ปรินิพฺพุโต, เกน อญฺเญน ชีวิเต อาสา ชเนตพฺพา’’ติ ชีวิตมทมตฺตํ ชนํ สํเวเชติ, สทฺธมฺเม จสฺส อุสฺสาหํ ชเนติ.

Bằng lời nói "Một thời, Đức Thế Tôn", khi chỉ ra sự không hiện hữu của Đức Thế Tôn vào thời điểm đó (tức thời điểm kết tập), vị ấy xác nhận sự Bát-niết-bàn của Sắc thân. Do đó, vị ấy làm cho những người đang say sưa trong sự kiêu mạn về đời sống phải cảm động (saṃvega), (như muốn nói rằng): "Bậc Thuyết pháp của Thánh pháp như thế, bậc mang mười lực, có thân thể vững chắc như kim cương, ngay cả Đức Thế Tôn ấy cũng đã Bát-niết-bàn, thì kẻ khác nào có thể nuôi hy vọng trong sự sống được?", và vị ấy làm phát sinh sự nỗ lực trong Chánh pháp cho họ.

เอวนฺติ จ ภณนฺโต เทสนาสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ. เม สุตนฺติ สาวกสมฺปตฺตึ. เอกํ สมยนฺติ กาลสมฺปตฺตึ. ภควาติ เทสกสมฺปตฺตึ.

Và khi nói "Evaṃ" (Như vầy), vị ấy chỉ ra sự hoàn hảo của bài thuyết pháp (desanāsampatti). Khi nói "Me sutaṃ" (tôi nghe), (vị ấy chỉ ra) sự hoàn hảo của người nghe (sāvakasampatti). Khi nói "Ekaṃ samayaṃ" (một thời), (vị ấy chỉ ra) sự hoàn hảo của thời gian (kālasampatti). Khi nói "Bhagavā" (Đức Thế Tôn), (vị ấy chỉ ra) sự hoàn hảo của người thuyết pháp (desakasampatti).

อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทนฺติ อนฺตรา-สทฺโท การณขณจิตฺตเวมชฺฌวิวราทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺย อญฺญตฺร ตถาคตา’’ติ (อ. นิ. ๖.๔๔) จ, ‘‘ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๒๘) จ อาทีสุ หิ การเณ อนฺตรา-สทฺโท. ‘‘อทฺทส มํ, ภนฺเต, อญฺญตรา อิตฺถี วิชฺชนฺตริกาย ภาชนํ โธวนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๔๙) ขเณ. ‘‘ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา’’ติอาทีสุ (อุทา. ๒๐) จิตฺเต. ‘‘อนฺตรา โวสานมาปาที’’ติอาทีสุ (จูฬว. ๓๕๐) เวมชฺเฌ. ‘‘อปิ จายํ, ภิกฺขเว, ตโปทา ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๓๑) วิวเร. สฺวายมิธ วิวเร วตฺตติ, ตสฺมา ราชคหสฺส จ นาฬนฺทาย จ วิวเรติ เอวเมตฺถตฺโถ เวทิตพฺโพ. อนฺตรา-สทฺเทน ปน ยุตฺตตฺตา อุปโยควจนํ กตํ. อีทิเสสุ จ ฐาเนสุ อกฺขรจินฺตกา ‘‘อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาตี’’ติ เอวํ เอกเมว อนฺตราสทฺทํ ปยุชฺชนฺติ, โส ทุติยปเทนปิ โยเชตพฺโพ โหติ, อโยชิยมาเน อุปโยควจนํ น ปาปุณาติ. อิธ ปน โยเชตฺวาเยว วุตฺโตติ.

(Trong câu) "Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandā" (giữa thành Rājagaha và giữa thành Nāḷandā), từ "antarā" được thấy trong các nghĩa như: nguyên nhân, khoảnh khắc, tâm, khoảng giữa, khoảng trống, v.v. Thật vậy, trong các câu như: "Ai có thể biết được nguyên nhân đó, ngoại trừ đức Như Lai" (A. Ni. 6.44) và "Dân chúng tụ tập lại bàn tán về tôi và về ngài, nguyên nhân là gì?" (Saṃ. Ni. 1.228), từ "antarā" có nghĩa là nguyên nhân. Trong các câu như: "Bạch ngài, một người phụ nữ nọ đã thấy con trong khoảnh khắc có tia chớp, lúc đang rửa chén bát" (Ma. Ni. 2.149), nó có nghĩa là khoảnh khắc. Trong các câu như: "Người nào mà bên trong tâm không có các phiền não" (Udā. 20), nó có nghĩa là tâm. Trong các câu như: "Đã đi đến sự kết thúc ở khoảng giữa" (Cūḷava. 350), nó có nghĩa là khoảng giữa. Trong các câu như: "Này các Tỳ khưu, sông Tapodā này chảy qua khoảng trống giữa hai đại địa ngục" (Pārā. 231), nó có nghĩa là khoảng trống. Ở đây, từ này được dùng với nghĩa là khoảng trống. Do đó, ở đây nên hiểu nghĩa là "trong khoảng trống giữa thành Rājagaha và thành Nāḷandā". Nhưng vì được kết hợp với từ "antarā", nên (danh từ) được dùng ở đối cách. Và trong những trường hợp như vậy, các nhà ngữ pháp học chỉ dùng một từ "antarā" như trong câu "đi giữa làng và sông", từ đó cũng nên được kết hợp với từ thứ hai; nếu không được kết hợp, (từ thứ hai) sẽ không nhận được đối cách. Nhưng ở đây, nó đã được nói ra sau khi đã kết hợp (với cả hai từ).

อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน [Pg.36] โหตีติ อทฺธานสงฺขาตํ มคฺคํ ปฏิปนฺโน โหติ, ‘‘ทีฆมคฺค’’นฺติ อตฺโถ. อทฺธานคมนสมยสฺส หิ วิภงฺเค ‘‘อฑฺฒโยชนํ คจฺฉิสฺสามีติ ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติอาทิวจนโต (ปาจิ. ๒๑๘) อฑฺฒโยชนมฺปิ อทฺธานมคฺโค โหติ. ราชคหโต ปน นาฬนฺทา โยชนเมว.

"Addhānamaggappaṭipanno hoti" có nghĩa là đang đi trên con đường được gọi là "addhāna", nghĩa là "con đường dài". Thật vậy, trong phần phân tích về thời điểm đi đường dài, do có lời dạy rằng: "sẽ đi nửa do-tuần, nên được phép ăn" (Pāci. 218), nên ngay cả nửa do-tuần cũng là con đường dài. Nhưng từ Rājagaha đến Nāḷandā chỉ có một do-tuần.

มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธินฺติ ‘มหตา’ติ คุณมหตฺเตนปิ มหตา, สงฺขฺยามหตฺเตนปิ มหตา. โส หิ ภิกฺขุสงฺโฆ คุเณหิปิ มหา อโหสิ, อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคตตฺตา. สงฺขฺยายปิ มหา, ปญฺจสตสงฺขฺยตฺตา. ภิกฺขูนํ สงฺโฆ ‘ภิกฺขุสงฺโฆ’, เตน ภิกฺขุสงฺเฆน. ทิฏฺฐิสีลสามญฺญสงฺฆาตสงฺขาเตน สมณคเณนาติ อตฺโถ. สทฺธินฺติ เอกโต.

(Trong câu) "Mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ" (cùng với đại chúng Tỳ khưu), từ "mahatā" (lớn) có nghĩa là lớn cả về sự vĩ đại của phẩm hạnh và lớn cả về sự đông đảo của số lượng. Thật vậy, chúng Tỳ khưu ấy vĩ đại về phẩm hạnh, vì các vị ấy sở hữu các phẩm hạnh như thiểu dục, v.v. Và cũng đông đảo về số lượng, vì có số lượng là năm trăm vị. "Saṅgha của các Tỳ khưu" là "bhikkhusaṅgha", (câu có nghĩa là) cùng với chúng Tỳ khưu ấy. Nghĩa là, cùng với đoàn thể Sa-môn được gọi là hợp nhất do sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh. "Saddhiṃ" nghĩa là cùng nhau.

ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหีติ ปญฺจมตฺตา เอเตสนฺติ ปญฺจมตฺตานิ. มตฺตาติ ปมาณํ วุจฺจติ, ตสฺมา ยถา ‘‘โภชเน มตฺตญฺญู’’ติ วุตฺเต ‘‘โภชเน มตฺตํ ชานาติ, ปมาณํ ชานาตี’’ติ อตฺโถ โหติ, เอวมิธาปิ – ‘‘เตสํ ภิกฺขุสตานํ ปญฺจมตฺตา ปญฺจปมาณ’’นฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภิกฺขูนํ สตานิ ภิกฺขุสตานิ, เตหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ.

(Trong câu) "Pañcamattehi bhikkhusatehi" (với khoảng năm trăm Tỳ khưu), "pañcamattāni" có nghĩa là "những vị này có số lượng là năm". "Mattā" được gọi là số lượng, mức độ. Do đó, cũng như khi nói "bhojane mattaññū" (người biết chừng mực trong ăn uống) thì có nghĩa là "biết chừng mực trong ăn uống, biết số lượng", tương tự như vậy, ở đây cũng nên hiểu nghĩa là: "số lượng của các trăm Tỳ khưu ấy là năm, mức độ là năm". "Các trăm của Tỳ khưu" là "bhikkhusatāni", (câu có nghĩa là) cùng với các trăm Tỳ khưu có số lượng là năm ấy.

สุปฺปิโยปิ โข ปริพฺพาชโกติ สุปฺปิโยติ ตสฺส นามํ. ปิ-กาโร มคฺคปฺปฏิปนฺนสภาคตาย ปุคฺคลสมฺปิณฺฑนตฺโถ. โข-กาโร ปทสนฺธิกโร, พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาวเสน วุตฺโต. ปริพฺพาชโกติ สญฺชยสฺส อนฺเตวาสี ฉนฺนปริพฺพาชโก. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ยทา ภควา ตํ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺโน, ตทา สุปฺปิโยปิ ปริพฺพาชโก ปฏิปนฺโน อโหสี’’ติ. อตีตกาลตฺโถ เหตฺถ โหติ-สทฺโท.

(Trong câu) "Suppiyopi kho paribbājako", "Suppiya" là tên của vị ấy. Từ "pi" có nghĩa là gộp chung các cá nhân lại, do có điểm chung là cùng đi trên đường. Từ "kho" dùng để nối các từ, được nói ra để làm cho các âm được trôi chảy. "Paribbājaka" (du sĩ) là một du sĩ che mình, đệ tử của Sañjaya. Điều này có nghĩa là: "Khi đức Thế Tôn đi trên con đường dài ấy, thì du sĩ Suppiya cũng đã đi (trên con đường ấy)". Ở đây, từ "hoti" có nghĩa ở thì quá khứ.

สทฺธึ อนฺเตวาสินา พฺรหฺมทตฺเตน มาณเวนาติ – เอตฺถ อนฺเต วสตีติ อนฺเตวาสี. สมีปจาโร สนฺติกาวจโร สิสฺโสติ อตฺโถ. พฺรหฺมทตฺโตติ ตสฺส นามํ. มาณโวติ สตฺโตปิ โจโรปิ ตรุโณปิ วุจฺจติ.

(Trong câu) "Saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavena" (cùng với người đệ tử là thanh niên Brahmadatta) – ở đây, "antevāsī" có nghĩa là "người sống gần (thầy)". Nghĩa là người đệ tử thường lui tới gần, ở gần bên. "Brahmadatta" là tên của người ấy. "Māṇava" có thể được gọi là chúng sanh, kẻ trộm, hoặc người trẻ tuổi.

‘‘โจทิตา เทวทูเตหิ, เย ปมชฺชนฺติ มาณวา;

เต ทีฆรตฺตํ โสจนฺติ, หีนกายูปคา นรา’’ติ. (ม. นิ. ๓.๒๗๑) –

"Những chúng sanh nào, dù được các thiên sứ thúc giục, mà vẫn buông lung; những người ấy, tái sanh vào thân hạ liệt, phải sầu muộn trong đêm dài." (Ma. Ni. 3.271) –

อาทีสุ [Pg.37] หิ สตฺโต มาณโวติ วุตฺโต. ‘‘มาณเวหิปิ สมาคจฺฉนฺติ กตกมฺเมหิปิ อกตกมฺเมหิปี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๔๙) โจโร. ‘‘อมฺพฏฺโฐ มาณโว, องฺคโก มาณโว’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๑๖) ตรุโณ ‘มาณโว’ติ วุตฺโต. อิธาปิ อยเมวตฺโถ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – พฺรหฺมทตฺเตน นาม ตรุณนฺเตวาสินา สทฺธินฺติ.

Thật vậy, trong những câu như trên, "māṇava" được nói với nghĩa là chúng sanh. Trong các câu như "họ giao du với những kẻ trộm, cả những kẻ đã gây án và những kẻ chưa gây án" (Ma. Ni. 2.149), nó có nghĩa là kẻ trộm. Trong các câu như "thanh niên Ambaṭṭha, thanh niên Aṅgaka" (Dī. Ni. 1.316), "māṇava" được nói với nghĩa là người trẻ tuổi. Ở đây cũng có cùng nghĩa ấy. Thật vậy, điều này có nghĩa là: "cùng với người đệ tử trẻ tuổi tên là Brahmadatta".

ตตฺราติ ตสฺมึ อทฺธานมคฺเค, เตสุ วา ทฺวีสุ ชเนสุ. สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อเนกปริยาเยนาติ ปริยาย-สทฺโท ตาว วารเทสนาการเณสุ วตฺตติ. ‘‘กสฺส นุ โข, อานนฺท, อชฺช ปริยาโย ภิกฺขุนิโย โอวทิตุ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๙๘) หิ วาเร ปริยายสทฺโท วตฺตติ. ‘‘มธุปิณฺฑิกปริยาโยตฺเวว นํ ธาเรหี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๕) เทสนายํ. ‘‘อิมินาปิ โข, เต ราชญฺญ, ปริยาเยน เอวํ โหตู’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๔๑๑) การเณ. สฺวายมิธาปิ การเณ วตฺตติ, ตสฺมา อยเมตฺถ อตฺโถ – ‘‘อเนกวิเธน การเณนา’’ติ, ‘‘พหูหิ การเณหี’’ติ วุตฺตํ โหติ.

"Tatra" có nghĩa là "trên con đường dài ấy", hoặc là "giữa hai người ấy". "Sudaṃ" chỉ là một tiểu từ. (Trong câu) "anekapariyāyena", trước hết, từ "pariyāya" được dùng trong các nghĩa: lượt, bài pháp, và nguyên nhân. Thật vậy, trong các câu như "Này Ānanda, hôm nay đến lượt ai giáo giới các Tỳ khưu ni?" (Ma. Ni. 3.398), từ "pariyāya" được dùng với nghĩa là lượt. Trong các câu như "Hãy ghi nhớ nó là bài pháp Madhupiṇḍika" (Ma. Ni. 1.205), nó có nghĩa là bài pháp. Trong các câu như "Thưa vương tử, mong rằng ngài sẽ có quan điểm như vậy cũng vì nguyên nhân này" (Dī. Ni. 2.411), nó có nghĩa là nguyên nhân. Ở đây, từ này cũng được dùng với nghĩa là nguyên nhân. Do đó, đây là ý nghĩa ở đây: "bằng nhiều loại nguyên nhân", có nghĩa là "bằng nhiều nguyên nhân".

พุทฺธสฺส อวณฺณํ ภาสตีติ อวณฺณวิรหิตสฺส อปริมาณวณฺณสมนฺนาคตสฺสาปิ พุทฺธสฺส ภควโต – ‘‘ยํ โลเก ชาติวุฑฺเฒสุ กตฺตพฺพํ อภิวาทนาทิสามีจิกมฺมํ ‘สามคฺคิรโส’ติ วุจฺจติ, ตํ สมณสฺส โคตมสฺส นตฺถิ ตสฺมา อรสรูโป สมโณ โคตโม, นิพฺโภโค, อกิริยวาโท, อุจฺเฉทวาโท, เชคุจฺฉี, เวนยิโก, ตปสฺสี, อปคพฺโภ. นตฺถิ สมณสฺส โคตมสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส. ตกฺกปริยาหตํ สมโณ โคตโม ธมฺมํ เทเสติ, วีมํสานุจริตํ, สยํปฏิภานํ. สมโณ โคตโม น สพฺพญฺญู, น โลกวิทู, น อนุตฺตโร, น อคฺคปุคฺคโล’’ติ. เอวํ ตํ ตํ อการณเมว การณนฺติ วตฺวา ตถา ตถา อวณฺณํ โทสํ นินฺทํ ภาสติ.

"Nói lời không tán thán đức Phật" có nghĩa là: đối với đức Phật, đức Thế Tôn, là bậc không có điều chê trách và sở hữu vô lượng phẩm hạnh, (vị ấy) nói lời không tán thán, nói lỗi, nói lời chỉ trích theo những cách như sau, sau khi đã nói những điều không phải là nguyên nhân làm nguyên nhân: "Hành động tôn kính như đảnh lễ, v.v., cần phải làm đối với những người lớn tuổi hơn về dòng dõi trong đời, được gọi là 'hương vị của sự hòa hợp', điều đó không có ở Sa-môn Gotama. Do đó, Sa-môn Gotama là người không có hương vị hòa hợp, không hưởng thụ, là người theo thuyết không hành động, là người theo thuyết đoạn diệt, là người đáng ghê tởm, là người phá hoại, là người khổ hạnh, là người không thể tái sanh (vào cõi tốt). Sa-môn Gotama không có pháp thượng nhân, không có tri kiến đặc biệt của bậc Thánh có khả năng (diệt phiền não). Sa-môn Gotama thuyết pháp do suy luận mà có, do tìm tòi mà theo, do tự mình biện giải. Sa-môn Gotama không phải là bậc Toàn tri, không phải là bậc thấu hiểu thế gian, không phải là bậc Vô thượng, không phải là bậc Tối thắng."

ยถา จ พุทฺธสฺส, เอวํ ธมฺมสฺสาปิ ตํ ตํ อการณเมว การณโต วตฺวา – ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส ธมฺโม ทุรกฺขาโต, ทุปฺปฏิเวทิโต, อนิยฺยานิโก, อนุปสมสํวตฺตนิโก’’ติ ตถา ตถา อวณฺณํ ภาสติ.

Và cũng giống như đối với đức Phật, người ấy cũng nói về Pháp như vậy, sau khi nêu lên lý do vô căn cứ này hay lý do vô căn cứ khác làm thành lý do, rồi nói những lời chê bai theo cách này hay cách khác rằng: ‘Pháp của Sa-môn Gotama đã được thuyết giảng một cách tồi tệ, khó thể chứng ngộ, không có khả năng đưa ra khỏi (vòng luân hồi), không đưa đến sự an tịnh.’

ยถา [Pg.38] จ ธมฺมสฺส, เอวํ สงฺฆสฺสาปิ ยํ วา ตํ วา อการณเมว การณโต วตฺวา – ‘‘มิจฺฉาปฏิปนฺโน สมณสฺส โคตมสฺส สาวกสงฺโฆ, กุฏิลปฏิปนฺโน, ปจฺจนีกปฏิปทํ อนนุโลมปฏิปทํ อธมฺมานุโลมปฏิปทํ ปฏิปนฺโน’’ติ ตถา ตถา อวณฺณํ ภาสติ.

Và cũng giống như đối với Pháp, người ấy cũng nói về Tăng như vậy, sau khi nêu lên lý do vô căn cứ này hay lý do vô căn cứ khác làm thành lý do, rồi nói những lời chê bai theo cách này hay cách khác rằng: ‘Chúng đệ tử của Sa-môn Gotama là những người thực hành sai lạc, thực hành quanh co, đã thực hành con đường đối nghịch, con đường không thuận theo, con đường không thuận theo Chánh pháp.’

อนฺเตวาสี ปนสฺส – ‘‘อมฺหากํ อาจริโย อปรามสิตพฺพํ ปรามสติ, อนกฺกมิตพฺพํ อกฺกมติ, สฺวายํ อคฺคึ คิลนฺโต วิย, หตฺเถน อสิธารํ ปรามสนฺโต วิย, มุฏฺฐินา สิเนรุํ ปทาเลตุกาโม วิย, กกจทนฺตปนฺติยํ กีฬมาโน วิย, ปภินฺนมทํ จณฺฑหตฺถึ หตฺเถน คณฺหนฺโต วิย จ วณฺณารหสฺเสว รตนตฺตยสฺส อวณฺณํ ภาสมาโน อนยพฺยสนํ ปาปุณิสฺสติ. อาจริเย โข ปน คูถํ วา อคฺคึ วา กณฺฏกํ วา กณฺหสปฺปํ วา อกฺกมนฺเต, สูลํ วา อภิรูหนฺเต, หลาหลํ วา วิสํ ขาทนฺเต, ขาโรทกํ วา ปกฺขลนฺเต, นรกปปาตํ วา ปปตนฺเต, น อนฺเตวาสินา ตํ สพฺพมนุกาตพฺพํ โหติ. กมฺมสฺสกา หิ สตฺตา อตฺตโน กมฺมานุรูปเมว คตึ คจฺฉนฺติ. เนว ปิตา ปุตฺตสฺส กมฺเมน คจฺฉติ, น ปุตฺโต ปิตุ กมฺเมน, น มาตา ปุตฺตสฺส, น ปุตฺโต มาตุยา, น ภาตา ภคินิยา, น ภคินี ภาตุ, น อาจริโย อนฺเตวาสิโน, น อนฺเตวาสี อาจริยสฺส กมฺเมน คจฺฉติ. มยฺหญฺจ อาจริโย ติณฺณํ รตนานํ อวณฺณํ ภาสติ, มหาสาวชฺโช โข ปนาริยูปวาโทติ. เอวํ โยนิโส อุมฺมุชฺชิตฺวา อาจริยวาทํ มทฺทมาโน สมฺมาการณเมว การณโต อปทิสนฺโต อเนกปริยาเยน ติณฺณํ รตนานํ วณฺณํ ภาสิตุมารทฺโธ, ยถา ตํ ปณฺฑิตชาติโก กุลปุตฺโต’’. เตน วุตฺตํ – ‘‘สุปฺปิยสฺส ปน ปริพฺพาชกสฺส อนฺเตวาสี พฺรหฺมทตฺโต มาณโว อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติ.

Còn người đệ tử nội trú của ông ta (nghĩ rằng): ‘Thầy của chúng ta đang chạm đến điều không nên chạm, đang dẫm lên điều không nên dẫm. Vị thầy này, do nói lời chê bai Tam Bảo vốn chỉ đáng được tán thán, sẽ gặp phải tai họa và bất hạnh, giống như người nuốt lửa, như người dùng tay chạm vào lưỡi gươm, như người muốn dùng nắm tay phá vỡ núi Sineru, như người đang chơi đùa trên hàng răng cưa, và như người dùng tay bắt con voi dữ đang trong thời kỳ động dục hung hãn. Vả lại, khi vị thầy dẫm lên phân, hoặc lửa, hoặc gai, hoặc rắn hổ mang, hoặc leo lên cọc nhọn, hoặc ăn chất độc chết người, hoặc trượt chân xuống dòng nước mặn, hoặc nhảy xuống vực thẳm của địa ngục, thì người đệ tử không nên bắt chước làm theo tất cả những điều đó. Vì rằng chúng sanh có nghiệp là của riêng mình, họ đi đến cảnh giới tương ứng với nghiệp của chính mình. Cha không đi (đến cảnh giới nào) do nghiệp của con, con không đi do nghiệp của cha, mẹ không đi do nghiệp của con, con không đi do nghiệp của mẹ, anh không đi do nghiệp của em gái, em gái không đi do nghiệp của anh, thầy không đi do nghiệp của đệ tử, đệ tử không đi do nghiệp của thầy. Và thầy của ta lại nói lời chê bai Tam Bảo, mà việc phỉ báng bậc Thánh là một tội lỗi lớn.’ Như vậy, sau khi thoát ra nhờ tác ý như lý, bác bỏ quan điểm của thầy, chỉ ra lý do đúng đắn làm thành lý do, người ấy đã bắt đầu tán thán Tam Bảo bằng nhiều phương diện, giống như một thiện gia nam tử có trí tuệ bẩm sinh vậy. Do đó, có lời nói rằng: ‘Còn người đệ tử nội trú của du sĩ Suppiya là thanh niên Brahmadatta đã tán thán đức Phật bằng nhiều phương diện, tán thán Pháp, tán thán Tăng.’

ตตฺถ วณฺณนฺติ วณฺณ-สทฺโท สณฺฐาน-ชาติ-รูปายตน-การณ-ปมาณ-คุณ-ปสํสาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘มหนฺตํ สปฺปราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๔๒) สณฺฐานํ วุจฺจติ. ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ, หีโน อญฺโญ วณฺโณ’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๔๐๒) ชาติ. ‘‘ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๐๓) รูปายตนํ.

Ở đây, từ ‘vaṇṇa’ được thấy trong các nghĩa như là: hình dáng, giai cấp, sắc xứ, lý do, kích thước, đức hạnh, sự tán thán, v.v. Trong đó, ở những đoạn như: ‘sau khi hóa hiện thành hình dáng vĩ đại của vua rắn’ (saṃ. ni. 1.142), nó được gọi là ‘hình dáng’. Ở những đoạn như: ‘Chỉ có giai cấp Bà-la-môn là cao quý nhất, các giai cấp khác đều thấp kém’ (ma. ni. 2.402), nó có nghĩa là ‘giai cấp’. Ở những đoạn như: ‘vị ấy sở hữu vẻ đẹp toàn hảo của nước da’ (dī. ni. 1.303), nó có nghĩa là ‘sắc xứ’.

‘‘น [Pg.39] หรามิ น ภญฺชามิ, อารา สิงฺฆามิ วาริชํ;

อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธตฺเถโนติ วุจฺจตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) –

‘Con không lấy, không bẻ, chỉ từ xa ngửi hoa sen; vậy thì do lý do nào, con bị gọi là kẻ trộm hương?’ (saṃ. ni. 1.234) –

อาทีสุ การณํ. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๖๐๒) ปมาณํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน, เต คหปติ, อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) คุโณ. ‘‘วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๒.๑๓๕) ปสํสา. อิธ คุโณปิ ปสํสาปิ. อยํ กิร ตํ ตํ ภูตเมว การณํ อปทิสนฺโต อเนกปริยาเยน รตนตฺตยสฺส คุณูปสญฺหิตํ ปสํสํ อภาสิ. ตตฺถ – ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทินา (ปารา. ๑) นเยน, ‘‘เย ภิกฺขเว, พุทฺเธ ปสนฺนา อคฺเค เต ปสนฺนา’’ติอาทินา ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ…เป… อสโม อสมสโม’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๑๗๔) จ นเยน พุทฺธสฺส วณฺโณ เวทิตพฺโพ. ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๕๙) จ ‘‘อาลยสมุคฺฆาโต วฏฺฏุปจฺเฉโท’’ติ (อิติ. ๙๐, อ. นิ. ๔.๓๔) จ, ‘‘เย ภิกฺขเว, อริเย อฏฺฐงฺคิเก มคฺเค ปสนฺนา, อคฺเค เต ปสนฺนา’’ติ จ เอวมาทีหิ นเยหิ ธมฺมสฺส วณฺโณ เวทิตพฺโพ. ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๕๙) จ, ‘‘เย, ภิกฺขเว, สงฺเฆ ปสนฺนา, อคฺเค เต ปสนฺนา’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔) จ เอวมาทีหิ ปน นเยหิ สงฺฆสฺส วณฺโณ เวทิตพฺโพ. ปโหนฺเตน ปน ธมฺมกถิเกน ปญฺจนิกาเย นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานิ โอคาหิตฺวา พุทฺธาทีนํ วณฺโณ ปกาเสตพฺโพ. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน พุทฺธาทีนํ คุเณ ปกาเสนฺโต อติตฺเถน ปกฺขนฺโท ธมฺมกถิโกติ น สกฺกา วตฺตุํ. อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ ธมฺมกถิกสฺส ถาโม เวทิตพฺโพ. พฺรหฺมทตฺโต ปน มาณโว อนุสฺสวาทิมตฺตสมฺพนฺธิเตน อตฺตโน ถาเมน รตนตฺตยสฺส วณฺณํ ภาสติ.

Ở những đoạn như trên, nó có nghĩa là ‘lý do’. Ở những đoạn như: ‘Có ba kích thước của bình bát’ (pārā. 602), nó có nghĩa là ‘kích thước’. Ở những đoạn như: ‘Này gia chủ, những đức hạnh này của Sa-môn Gotama đã được ông xâu chuỗi lại từ khi nào?’ (ma. ni. 2.77), nó có nghĩa là ‘đức hạnh’. Ở những đoạn như: ‘Nói lời tán thán người đáng được tán thán’ (a. ni. 2.135), nó có nghĩa là ‘sự tán thán’. Ở đây, nó có nghĩa là cả ‘đức hạnh’ và ‘sự tán thán’. Tương truyền rằng, vị này (Brahmadatta) đã chỉ ra từng lý do chân thật và đã nói lên lời tán thán liên quan đến đức hạnh của Tam Bảo bằng nhiều phương diện. Ở đây, sự tán thán đức Phật cần được hiểu theo phương pháp trong các đoạn như: ‘Đức Thế Tôn là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác như vậy đó’ (pārā. 1), và theo phương pháp trong các đoạn như: ‘Này các Tỳ khưu, những ai có niềm tin nơi đức Phật, họ có niềm tin nơi đối tượng tối thượng’ và ‘Này các Tỳ khưu, có một người khi sanh ra trong đời... không ai bằng, không ai sánh bằng’ (a. ni. 1.174). Sự tán thán Pháp cần được hiểu qua các phương pháp như: ‘Pháp đã được Đức Thế Tôn khéo thuyết giảng’ (dī. ni. 2.159), và ‘diệt trừ ái luyến, đoạn tận vòng luân hồi’ (iti. 90, a. ni. 4.34), và ‘Này các Tỳ khưu, những ai có niềm tin nơi Bát Chánh Đạo, họ có niềm tin nơi pháp tối thượng’, và các phương pháp tương tự. Còn sự tán thán Tăng cần được hiểu qua các phương pháp như: ‘Chúng đệ tử của Đức Thế Tôn là những người thực hành tốt đẹp’ (dī. ni. 2.159), và ‘Này các Tỳ khưu, những ai có niềm tin nơi Tăng, họ có niềm tin nơi chúng tối thượng’ (a. ni. 4.34), và các phương pháp tương tự. Hơn nữa, một vị pháp sư có năng lực cần phải thâm nhập vào năm bộ Nikāya, chín phần giáo pháp của Bậc Đạo Sư, và tám mươi bốn ngàn pháp uẩn để tuyên thuyết về những đức hạnh của đức Phật, v.v. Vì ở nơi này, không thể nói rằng một vị pháp sư đang tuyên thuyết về những đức hạnh của đức Phật, v.v. là người ‘lao vào bến nước không đúng chỗ’. Vì ở những nơi như thế này, năng lực của vị pháp sư cần phải được biết đến. Tuy nhiên, thanh niên Brahmadatta đã tán thán Tam Bảo bằng năng lực của chính mình, vốn chỉ liên quan đến mức độ nghe lại từ truyền thống, v.v.

อิติห เต อุโภ อาจริยนฺเตวาสีติ เอวํ เต ทฺเว อาจริยนฺเตวาสิกา. อญฺญมญฺญสฺสาติ อญฺโญ อญฺญสฺส. อุชุวิปจฺจนีกวาทาติ อีสกมฺปิ อปริหริตฺวา อุชุเมว วิวิธปจฺจนีกวาทา, อเนกวารํ วิรุทฺธวาทา เอว หุตฺวาติ อตฺโถ. อาจริเยน หิ รตนตฺตยสฺส อวณฺเณ ภาสิเต อนฺเตวาสี วณฺณํ ภาสติ, ปุน อิตโร อวณฺณํ, อิตโร วณฺณนฺติ เอวํ อาจริโย สารผลเก วิสรุกฺขอาณึ อาโกฏยมาโน วิย [Pg.40] ปุนปฺปุนํ รตนตฺตยสฺส อวณฺณํ ภาสติ. อนฺเตวาสี ปน สุวณฺณรชตมณิมยาย อาณิยา ตํ อาณึ ปฏิพาหยมาโน วิย ปุนปฺปุนํ รตนตฺตยสฺส วณฺณํ ภาสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุชุวิปจฺจนีกวาทา’’ติ.

“Itiha te ubho ācariyantevāsīti” có nghĩa là: Như vậy, hai vị ấy, thầy và trò. “Aññamaññassāti” có nghĩa là: của nhau. “Ujuvipaccanīkavādāti” có nghĩa là: không tránh né dù chỉ một chút, có quan điểm chống đối trực diện và đa dạng, đã nhiều lần có quan điểm trái ngược nhau. Thật vậy, khi vị thầy nói lời chê bai Tam Bảo, người đệ tử lại nói lời tán thán. Rồi người kia (vị thầy) lại chê bai, người nọ (đệ tử) lại tán thán. Như vậy, vị thầy giống như người đang đóng chiếc nêm bằng cây độc vào tấm ván gỗ lõi, đã lặp đi lặp lại lời chê bai Tam Bảo. Còn người đệ tử, giống như người đang dùng chiếc nêm bằng vàng, bạc, và ngọc báu để đẩy lui chiếc nêm kia, đã lặp đi lặp lại lời tán thán Tam Bảo. Do đó, có lời nói rằng: “có quan điểm chống đối trực diện.”

ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธา โหนฺติ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ ภควนฺตญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ ปจฺฉโต ปจฺฉโต ทสฺสนํ อวิชหนฺตา อิริยาปถานุพนฺธเนน อนุพนฺธา โหนฺติ, สีสานุโลกิโน หุตฺวา อนุคตา โหนฺตีติ อตฺโถ.

“Bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcāti” có nghĩa là: đi theo sau Đức Thế Tôn và Tăng chúng, không rời khỏi tầm mắt, đi theo sát bằng cách đi theo oai nghi (đi bộ), đã trở thành người đi theo sau và luôn dõi mắt nhìn theo, đó là ý nghĩa.

กสฺมา ปน ภควา ตํ อทฺธานํ ปฏิปนฺโน? กสฺมา จ สุปฺปิโย อนุพนฺโธ? กสฺมา จ โส รตนตฺตยสฺส อวณฺณํ ภาสตีติ? ภควา ตาว ตสฺมึ กาเล ราชคหปริวตฺตเกสุ อฏฺฐารสสุ มหาวิหาเรสุ อญฺญตรสฺมึ วสิตฺวา ปาโตว สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา ภิกฺขาจารเวลายํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ราชคเห ปิณฺฑาย จรติ. โส ตํ ทิวสํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส สุลภปิณฺฑปาตํ กตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา – ‘‘นาฬนฺทํ คมิสฺสามี’’ติ, ราชคหโต นิกฺขมิตฺวา ตํ อทฺธานํ ปฏิปนฺโน. สุปฺปิโยปิ โข ตสฺมึ กาเล ราชคหปริวตฺตเก อญฺญตรสฺมึ ปริพฺพาชการาเม วสิตฺวา ปริพฺพาชกปริวุโต ราชคเห ภิกฺขาย จรติ. โสปิ ตํ ทิวสํ ปริพฺพาชกปริสาย สุลภภิกฺขํ กตฺวา ภุตฺตปาตราโส ปริพฺพาชเก ปริพฺพาชกปริกฺขารํ คาหาเปตฺวา – นาฬนฺทํ คมิสฺสามิจฺเจว ภควโต ตํ มคฺคํ ปฏิปนฺนภาวํ อชานนฺโตว อนุพนฺโธ. สเจ ปน ชาเนยฺย นานุพนฺเธยฺย. โส อชานิตฺวาว คจฺฉนฺโต คีวํ อุกฺขิปิตฺวา โอโลกยมาโน ภควนฺตํ อทฺทส พุทฺธสิริยา โสภมานํ รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺตมิว ชงฺคมกนกคิริสิขรํ.

Nhưng vì sao Đức Thế Tôn lại đi trên đoạn đường dài ấy? Vì sao du sĩ Suppiya lại đi theo? Và vì sao vị ấy lại nói lời chê bai Tam Bảo? Trước hết, vào lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn sau khi ngụ tại một trong mười tám đại tự viện ở vùng phụ cận thành Rājagaha, vào lúc sáng sớm đã thực hiện các việc vệ sinh thân thể, sau buổi ăn, khi đã đi khất thực về, Ngài cho gọi Tăng chúng mang y bát rồi suy nghĩ rằng: “Ta sẽ đi đến Nāḷandā”, và sau khi rời khỏi thành Rājagaha, Ngài đã đi trên đoạn đường dài ấy. Du sĩ Suppiya cũng vậy, vào lúc bấy giờ, sau khi ở tại một trú xứ của các du sĩ ở vùng phụ cận thành Rājagaha, có các du sĩ vây quanh, đi khất thực ở thành Rājagaha. Vị ấy cũng vào ngày hôm đó, sau khi làm cho việc khất thực trở nên dễ dàng cho đoàn du sĩ của mình, đã dùng bữa sáng, rồi cho các du sĩ mang vật dụng của du sĩ, và với ý nghĩ rằng: “Ta cũng sẽ đi đến Nāḷandā”, đã đi theo mà không hề hay biết việc Đức Thế Tôn đã đi trên con đường ấy. Nhưng nếu biết, vị ấy đã không đi theo. Vị ấy, trong khi đi mà không biết, đã ngẩng cổ lên nhìn quanh và trông thấy Đức Thế Tôn đang tỏa sáng với vẻ huy hoàng của một vị Phật, giống như đỉnh núi vàng di động được khoác tấm chăn len màu đỏ.

ตสฺมึ กิร สมเย ทสพลสฺส สรีรโต นิกฺขมิตฺวา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย สมนฺตา อสีติหตฺถปฺปมาเณ ปเทเส อาธาวนฺติ วิธาวนฺติ รตนาเวฬรตนทามรตนจุณฺณวิปฺปกิณฺณํ วิย, ปสาริตรตนจิตฺตกญฺจนปฏมิว, รตฺตสุวณฺณรสนิสิญฺจมานมิว, อุกฺกาสตนิปาตสมากุลมิว, นิรนฺตรวิปฺปกิณฺณกณิการปุปฺผมิว วายุเวคกฺขิตฺตจีนปิฏฺฐจุณฺณมิว, อินฺทธนุวิชฺชุลตาตาราคณปฺปภาวิสรวิปฺผุริตวิจฺฉริตมิว จ ตํ วนนฺตรํ โหติ.

Tương truyền, vào lúc bấy giờ, từ kim thân của bậc Thập Lực, sáu loại hào quang phát ra, tỏa đi và lan ra khắp nơi trong một khu vực có phạm vi tám mươi hắc tay. Khu rừng ấy trở nên giống như được rải đầy những tràng hoa bằng bảo vật, những dây hoa bằng bảo vật, và bột bảo vật; giống như tấm vải vàng được trang trí bằng bảo vật đang trải ra; giống như đang được tưới đẫm bởi nước vàng ròng nóng chảy; giống như tràn ngập bởi sự rơi xuống của hàng trăm thiên thạch; giống như được rải đầy không một kẽ hở bởi hoa kaṇikāra; giống như bột mịn từ Trung Hoa bị gió mạnh thổi tung; và giống như được lan tỏa và chiếu rọi bởi ánh sáng của cầu vồng, tia chớp, và các vì sao.

อสีติ [Pg.41] อนุพฺยญฺชนานุรญฺชิตญฺจ ปน ภควโต สรีรํ วิกสิตกมลุปฺปลมิว, สรํ สพฺพปาลิผุลฺลมิว ปาริจฺฉตฺตกํ, ตารามรีจิวิกสิตมิว, คคนตลํ สิริยา อวหสนฺตมิว, พฺยามปฺปภาปริกฺเขปวิลาสินี จสฺส ทฺวตฺตึสวรลกฺขณมาลา คนฺเถตฺวา ฐปิตทฺวตฺตึสจนฺทมาลาย ทฺวตฺตึสสูริยมาลาย ปฏิปาฏิยา ฐปิตทฺวตฺตึสจกฺกวตฺติทฺวตฺตึสสกฺกเทวราชทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมานํ สิรึ สิริยา อภิภวนฺติมิว. ตญฺจ ปน ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ภิกฺขู สพฺเพว อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา ปวิวิตฺตา อสํสฏฺฐา โจทกา ปาปครหิโน วตฺตาโร วจนกฺขมา สีลสมฺปนฺนา สมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญฺญาณทสฺสนสมฺปนฺนา. เตสํ มชฺเฌ ภควา รตฺตกมฺพลปาการปริกฺขิตฺโต วิย กญฺจนถมฺโภ, รตฺตปทุมสณฺฑมชฺฌคตา วิย สุวณฺณนาวา, ปวาฬเวทิกาปริกฺขิตฺโต วิย อคฺคิกฺขนฺโธ, ตาราคณปริวาริโต วิย ปุณฺณจนฺโท มิคปกฺขีนมฺปิ จกฺขูนิ ปีณยติ, ปเคว เทวมนุสฺสานํ. ตสฺมิญฺจ ปน ทิวเส เยภุยฺเยน อสีติมหาเถรา เมฆวณฺณํ ปํสุกูลํ เอกํสํ กริตฺวา กตฺตรทณฺฑํ อาทาย สุวมฺมวมฺมิตา วิย คนฺธหตฺถิโน วิคตโทสา วนฺตโทสา ภินฺนกิเลสา วิชฏิตชฏา ฉินฺนพนฺธนา ภควนฺตํ ปริวารยึสุ. โส สยํ วีตราโค วีตราเคหิ, สยํ วีตโทโส วีตโทเสหิ, สยํ วีตโมโห วีตโมเหหิ, สยํ วีตตณฺโห วีตตณฺเหหิ, สยํ นิกฺกิเลโส นิกฺกิเลเสหิ, สยํ พุทฺโธ อนุพุทฺเธหิ ปริวาริโต; ปตฺตปริวาริตํ วิย เกสรํ, เกสรปริวาริตา วิย กณฺณิกา, อฏฺฐนาคสหสฺสปริวาริโต วิย ฉทฺทนฺโต นาคราชา, นวุติหํสสหสฺสปริวาริโต วิย ธตรฏฺโฐ หํสราชา, เสนงฺคปริวาริโต วิย จกฺกวตฺติราชา, เทวคณปริวาริโต วิย สกฺโก เทวราชา, พฺรหฺมคณปริวาริโต วิย หาริโต มหาพฺรหฺมา, อปริมิตกาลสญฺจิตปุญฺญพลนิพฺพตฺตาย อจินฺเตยฺยาย อโนปมาย พุทฺธลีลาย จนฺโท วิย คคนตลํ ตํ มคฺคํ ปฏิปนฺโน โหติ.

Lại nữa, kim thân của Đức Thế Tôn, được trang điểm bởi tám mươi vẻ đẹp phụ, dường như dùng vẻ huy hoàng của mình để chế giễu một hồ nước với những đóa sen và hoa súng đang nở, một cây san hô (pāricchattaka) đang nở hoa trọn vẹn, và cả bầu trời đang rực rỡ bởi ánh sáng của các vì sao. Và vòng hoa ba mươi hai tướng tốt của Ngài, rực rỡ với vầng hào quang một tầm vây quanh, dường như dùng vẻ huy hoàng của mình để vượt qua vẻ huy hoàng của ba mươi hai vòng hoa mặt trăng, ba mươi hai vòng hoa mặt trời, ba mươi hai vị Chuyển luân vương, ba mươi hai vị trời Đế Thích, và ba mươi hai vị Đại Phạm thiên được sắp đặt thành hàng. Hơn nữa, các vị Tỳ-khưu đứng vây quanh Đức Thế Tôn, tất cả đều là những bậc thiểu dục, tri túc, sống viễn ly, không giao du, là những người hay chỉ lỗi, chê bai điều ác, là những người hay khuyên dạy, kham nhẫn lời chỉ dạy, và là những bậc thành tựu về giới, định, tuệ, giải thoát, và giải thoát tri kiến. Ở giữa các vị ấy, Đức Thế Tôn giống như cột trụ bằng vàng được bao bọc bởi bức tường bằng chăn len đỏ, giống như chiếc thuyền vàng giữa đám sen hồng, giống như khối lửa được bao quanh bởi lan can bằng san hô, giống như vầng trăng tròn được các vì sao vây quanh. Ngài làm vui mắt cả loài thú và loài chim, huống chi là chư thiên và loài người. Và vào ngày hôm ấy, phần lớn là tám mươi vị Đại trưởng lão, mặc y phấn tảo màu mây mưa vắt qua một bên vai, tay cầm gậy, giống như những con voi hiền quý (gandhahatthino) được trang bị áo giáp tốt, đã đoạn trừ các lầm lỗi, đã từ bỏ các lầm lỗi, đã phá tan các phiền não, đã gỡ rối các trói buộc, đã cắt đứt các ràng buộc, đang vây quanh Đức Thế Tôn. Ngài, tự thân đã ly tham, được vây quanh bởi những vị đã ly tham; tự thân đã ly sân, được vây quanh bởi những vị đã ly sân; tự thân đã ly si, được vây quanh bởi những vị đã ly si; tự thân đã đoạn tận ái, được vây quanh bởi những vị đã đoạn tận ái; tự thân không còn phiền não, được vây quanh bởi những vị không còn phiền não; tự thân là bậc Giác Ngộ, được vây quanh bởi những vị đã giác ngộ theo Ngài; giống như nhụy hoa được cánh hoa bao bọc, như đài sen được nhụy hoa bao bọc, như voi chúa Chaddanta được tám ngàn con voi vây quanh, như thiên nga chúa Dhataraṭṭha được chín mươi ngàn con thiên nga vây quanh, như vua Chuyển luân được bốn binh chủng vây quanh, như vua trời Đế Thích được chư thiên vây quanh, như Đại Phạm thiên Hārita được chúng Phạm thiên vây quanh. Với phong thái uy nghi của một vị Phật, vốn được tạo thành bởi năng lực của phước báu đã tích lũy trong thời gian vô lượng, không thể nghĩ bàn, không gì sánh bằng, Ngài đã đi trên con đường ấy như mặt trăng đi ngang qua bầu trời.

อเถวํ ภควนฺตํ อโนปมาย พุทฺธลีลาย คจฺฉนฺตํ ภิกฺขู จ โอกฺขิตฺตจกฺขู สนฺตินฺทฺริเย สนฺตมานเส อุปรินเภ ฐิตํ ปุณฺณจนฺทํ วิย ภควนฺตํเยว นมสฺสมาเน ทิสฺวาว ปริพฺพาชโก อตฺตโน ปริสํ อวโลเกสิ. สา โหติ กาชทณฺฑเก โอลมฺเพตฺวา คหิโตลุคฺควิลุคฺคปิฏฺฐกติทณฺฑโมรปิญฺฉมตฺติกาปตฺตปสิพฺพกกุณฺฑิกาทิอเนกปริกฺขารภารภริตา[Pg.42]. ‘‘อสุกสฺส หตฺถา โสภณา, อสุกสฺส ปาทา’’ติ เอวมาทินิรตฺถกวจนา มุขรา วิกิณฺณวาจา อทสฺสนียา อปาสาทิกา. ตสฺส ตํ ทิสฺวา วิปฺปฏิสาโร อุทปาทิ.

Bấy giờ, du sĩ ngoại đạo thấy Đức Thế Tôn đang đi với oai nghi vô song của một vị Phật, và thấy chúng Tỳ-kheo mắt nhìn xuống, các căn an tịnh, tâm ý an tịnh, đang đảnh lễ chính Đức Thế Tôn, người giống như vầng trăng tròn đứng trên bầu trời. Vừa thấy vậy, ông ta liền nhìn lại đoàn tùy tùng của mình. Đoàn tùy tùng ấy nặng trĩu với gánh nặng của vô số vật dụng như ghế nhỏ ọp ẹp, kiềng ba chân, phất trần lông công, bát đất, túi nhỏ, bình lọc nước, v.v., được treo lủng lẳng trên đòn gánh. Họ nói những lời vô ích như: ‘Tay của người này đẹp, chân của người kia đẹp,’ miệng lưỡi ồn ào, lời nói tán loạn, trông không ưa nhìn, không gây được thiện cảm. Thấy cảnh đó, ông ta khởi lên lòng hối hận.

อิทานิ เตน ภควโต วณฺโณ วตฺตพฺโพ ภเวยฺย. ยสฺมา ปเนส ลาภสกฺการหานิยา เจว ปกฺขหานิยา จ นิจฺจมฺปิ ภควนฺตํ อุสูยติ. อญฺญติตฺถิยานญฺหิ ยาว พุทฺโธ โลเก นุปฺปชฺชติ, ตาวเทว ลาภสกฺการา นิพฺพตฺตนฺติ, พุทฺธุปฺปาทโต ปน ปฏฺฐาย ปริหีนลาภสกฺการา โหนฺติ, สูริยุคฺคมเน ขชฺโชปนกา วิย นิสฺสิรีกตํ อาปชฺชนฺติ. อุปติสฺสโกลิตานญฺจ สญฺชยสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตกาเลเยว ปริพฺพาชกา มหาปริสา อเหสุํ, เตสุ ปน ปกฺกนฺเตสุ สาปิ เตสํ ปริสา ภินฺนา. อิติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ อยํ ปริพฺพาชโก ยสฺมา นิจฺจมฺปิ ภควนฺตํ อุสูยติ, ตสฺมา ตํ อุสูยวิสุคฺคารํ อุคฺคิรนฺโต รตนตฺตยสฺส อวณฺณเมว ภาสตีติ เวทิตพฺโพ.

Lẽ ra lúc này, ông ta nên nói lời tán thán Đức Thế Tôn. Nhưng vì ông ta luôn ganh tỵ với Đức Thế Tôn do sự tổn thất về lợi lộc, danh vọng và cả sự tổn thất về phe phái. Thật vậy, đối với các ngoại đạo khác, lợi lộc và danh vọng chỉ phát sinh khi nào một vị Phật chưa xuất hiện trên đời; còn kể từ khi một vị Phật xuất hiện, lợi lộc và danh vọng của họ bị suy giảm, họ trở nên lu mờ giống như những con đom đóm khi mặt trời mọc. Cả khi Upatissa và Kolita xuất gia dưới trướng của Sañjaya, các du sĩ ngoại đạo đã có một đoàn tùy tùng đông đảo, nhưng khi hai vị ấy ra đi, đoàn tùy tùng đó cũng tan rã. Vì hai lý do này, do du sĩ ngoại đạo này luôn ganh tỵ với Đức Thế Tôn, nên cần phải hiểu rằng, trong khi tuôn ra nọc độc của sự ganh tỵ, ông ta chỉ nói lời chê bai Tam Bảo.

๒. อถ โข ภควา อมฺพลฏฺฐิกายํ ราชาคารเก เอกรตฺติวาสํ อุปคจฺฉิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนาติ ภควา ตาย พุทฺธลีลาย คจฺฉมาโน อนุปุพฺเพน อมฺพลฏฺฐิกาทฺวารํ ปาปุณิตฺวา สูริยํ โอโลเกตฺวา – ‘‘อกาโล ทานิ คนฺตุํ, อตฺถสมีปํ คโต สูริโย’’ติ อมฺพลฏฺฐิกายํ ราชาคารเก เอกรตฺติวาสํ อุปคจฺฉิ.

2. Khi ấy, Đức Thế Tôn đã đến nghỉ một đêm tại nhà nghỉ của vua ở Ambalaṭṭhikā cùng với chúng Tỳ-kheo. Đức Thế Tôn, trong khi đi với oai nghi của một vị Phật, đã tuần tự đến cổng Ambalaṭṭhikā, nhìn mặt trời và nghĩ: ‘Bây giờ không phải là lúc để đi tiếp, mặt trời đã gần lặn,’ rồi Ngài đã đến nghỉ một đêm tại nhà nghỉ của vua ở Ambalaṭṭhikā.

ตตฺถ อมฺพลฏฺฐิกาติ รญฺโญ อุยฺยานํ. ตสฺส กิร ทฺวารสมีเป ตรุณอมฺพรุกฺโข อตฺถิ, ตํ ‘‘อมฺพลฏฺฐิกา’’ติ วทนฺติ. ตสฺส อวิทูเร ภวตฺตา อุยฺยานมฺปิ อมฺพลฏฺฐิกา ตฺเวว สงฺขฺยํ คตํ. ตํ ฉายูทกสมฺปนฺนํ ปาการปริกฺขิตฺตํ สุโยชิตทฺวารํ มญฺชุสา วิย สุคุตฺตํ. ตตฺถ รญฺโญ กีฬนตฺถํ ปฏิภานจิตฺตวิจิตฺตํ อคารํ อกํสุ. ตํ ‘‘ราชาคารก’’นฺติ วุจฺจติ.

Ở đây, Ambalaṭṭhikā là khu vườn của vua. Tương truyền, gần cổng của khu vườn ấy có một cây xoài non, người ta gọi đó là ‘ambalaṭṭhikā’. Vì nằm không xa cây xoài ấy, khu vườn cũng được gọi là Ambalaṭṭhikā. Khu vườn ấy có đủ bóng mát và nước, được tường rào bao quanh, có cổng được lắp đặt cẩn thận, được bảo vệ kỹ lưỡng như một chiếc tráp. Ở đó, người ta đã xây một ngôi nhà cho vua vui chơi, được trang trí đa dạng và tinh xảo theo óc sáng tạo. Ngôi nhà đó được gọi là ‘rājāgāraka’ (nhà nghỉ của vua).

สุปฺปิโยปิ โขติ สุปฺปิโยปิ ตสฺมึ ฐาเน สูริยํ โอโลเกตฺวา – ‘‘อกาโล ทานิ คนฺตุํ, พหู ขุทฺทกมหลฺลกา ปริพฺพาชกา, พหุปริสฺสโย จ อยํ มคฺโค โจเรหิปิ วาฬยกฺเขหิปิ วาฬมิเคหิปิ. อยํ โข ปน สมโณ โคตโม อุยฺยานํ ปวิฏฺโฐ, สมณสฺส จ โคตมสฺส วสนฏฺฐาเน [Pg.43] เทวตา อารกฺขํ คณฺหนฺติ, หนฺทาหมฺปิ อิธ เอกรตฺติวาสํ อุปคนฺตฺวา สฺเวว คมิสฺสามี’’ติ ตเทวุยฺยานํ ปาวิสิ. ตโต ภิกฺขุสงฺโฆ ภควโต วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานํ สลฺลกฺเขสิ. ปริพฺพาชโกปิ อุยฺยานสฺส เอกปสฺเส ปริพฺพาชกปริกฺขาเร โอตาเรตฺวา วาสํ อุปคจฺฉิ สทฺธึ อตฺตโน ปริสาย. ปาฬิยมารูฬฺหวเสเนว ปน – ‘‘สทฺธึ อตฺตโน อนฺเตวาสินา พฺรหฺมทตฺเตน มาณเวนา’’ติ วุตฺตํ.

Về phần Suppiya, du sĩ ngoại đạo cũng ở tại nơi đó, nhìn mặt trời và nghĩ: ‘Bây giờ không phải là lúc để đi tiếp, có nhiều du sĩ cả trẻ lẫn già, và con đường này có nhiều hiểm nguy với trộm cướp, dạ-xoa hung dữ và thú dữ. Vị Sa-môn Gotama này đã vào trong khu vườn, và tại nơi ở của Sa-môn Gotama, chư thiên luôn hộ trì. Vậy thì, ta cũng sẽ nghỉ lại đây một đêm, ngày mai hãy đi.’ Nghĩ vậy, ông ta cũng đi vào chính khu vườn đó. Sau đó, chúng Tỳ-kheo sau khi thực hành các phận sự đối với Đức Thế Tôn, đã tìm chỗ nghỉ ngơi cho riêng mình. Du sĩ ngoại đạo cũng cho hạ các vật dụng của du sĩ xuống ở một phía của khu vườn và trú lại cùng với đoàn tùy tùng của mình. Tuy nhiên, theo cách nói được ghi trong Pāli, đã nói rằng: ‘cùng với người đệ tử của mình là thanh niên Brahmadatta.’

เอวํ วาสํ อุปคโต ปน โส ปริพฺพาชโก รตฺติภาเค ทสพลํ โอโลเกสิ. ตสฺมิญฺจ สมเย สมนฺตา วิปฺปกิณฺณตารกา วิย ปทีปา ชลนฺติ, มชฺเฌ ภควา นิสินฺโน โหติ, ภิกฺขุสงฺโฆ จ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา. ตตฺถ เอกภิกฺขุสฺสปิ หตฺถกุกฺกุจฺจํ วา ปาทกุกฺกุจฺจํ วา อุกฺกาสิตสทฺโท วา ขิปิตสทฺโท วา นตฺถิ. สา หิ ปริสา อตฺตโน จ สิกฺขิตสิกฺขตาย สตฺถริ จ คารเวนาติ ทฺวีหิ การเณหิ นิวาเต ปทีปสิขา วิย นิจฺจลา สนฺนิสินฺนาว อโหสิ. ปริพฺพาชโก ตํ วิภูตึ ทิสฺวา อตฺตโน ปริสํ โอโลเกสิ. ตตฺถ เกจิ หตฺถํ ขิปนฺติ, เกจิ ปาทํ, เกจิ วิปฺปลปนฺติ, เกจิ นิลฺลาลิตชิวฺหา ปคฺฆริตเขฬา, ทนฺเต ขาทนฺตา กากจฺฉมานา ฆรุฆรุปสฺสาสิโน สยนฺติ. โส รตนตฺตยสฺส คุณวณฺเณ วตฺตพฺเพปิ อิสฺสาวเสน ปุน อวณฺณเมว อารภิ. พฺรหฺมทตฺโต ปน วุตฺตนเยเนว วณฺณํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตตฺราปิ สุทํ สุปฺปิโย ปริพฺพาชโก’’ติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. ตตฺถ ตตฺราปีติ ตสฺมิมฺปิ, อมฺพลฏฺฐิกายํ อุยฺยาเนติ อตฺโถ.

Khi đã trú lại như vậy, vào ban đêm, du sĩ ngoại đạo ấy nhìn về phía Đức Thập Lực. Vào lúc ấy, xung quanh có những ngọn đèn cháy sáng như những vì sao lấp lánh, ở giữa là Đức Thế Tôn đang ngồi, và chúng Tỳ-kheo ngồi vây quanh Ngài. Ở đó, không một Tỳ-kheo nào có cử động tay chân bồn chồn, không có tiếng ho hay tiếng hắt hơi. Thật vậy, hội chúng ấy, vì hai lý do là đã được huấn luyện kỹ lưỡng và lòng tôn kính đối với Bậc Đạo Sư, đã ngồi yên lặng một cách hoàn hảo, bất động như ngọn đèn ở nơi không có gió. Du sĩ ngoại đạo thấy sự trang nghiêm đó, liền nhìn lại đoàn tùy tùng của mình. Ở đó, có kẻ vung tay, có kẻ duỗi chân, có kẻ nói mê, có kẻ lưỡi thè ra, nước dãi chảy ròng, có kẻ nghiến răng, kêu như quạ, thở khò khè và ngủ say. Mặc dù nên nói lời tán thán phẩm hạnh của Tam Bảo, nhưng do lòng ganh tỵ, ông ta lại bắt đầu nói lời chê bai. Còn Brahmadatta thì tán thán theo cách đã nói. Do đó, đã được nói rằng: ‘Ngay cả ở đó, nghe nói du sĩ Suppiya...’ toàn bộ nên được thuật lại. Ở đây, ‘ngay cả ở đó’ có nghĩa là ‘ngay cả trong khu vườn ở Ambalaṭṭhikā ấy.’

๓. สมฺพหุลานนฺติ พหุกานํ. ตตฺถ วินยปริยาเยน ตโย ชนา ‘‘สมฺพหุลา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตโต ปรํ สงฺโฆ. สุตฺตนฺตปริยาเยน ปน ตโย ตโยว ตโต ปฏฺฐาย สมฺพหุลา. อิธ สุตฺตนฺตปริยาเยน ‘‘สมฺพหุลา’’ติ เวทิตพฺพา. มณฺฑลมาเฬติ กตฺถจิ ทฺเว กณฺณิกา คเหตฺวา หํสวฏฺฏกจฺฉนฺเนน กตา กูฏาคารสาลาปิ ‘‘มณฺฑลมาโฬ’’ติ วุจฺจติ, กตฺถจิ เอกํ กณฺณิกํ คเหตฺวา ถมฺภปนฺตึ ปริกฺขิปิตฺวา กตา อุปฏฺฐานสาลาปิ ‘‘มณฺฑลมาโฬ’’ติ วุจฺจติ. อิธ ปน นิสีทนสาลา ‘‘มณฺฑลมาโฬ’’ติ เวทิตพฺโพ. สนฺนิสินฺนานนฺติ นิสชฺชนวเสน. สนฺนิปติตานนฺติ สโมธานวเสน. อยํ สงฺขิยธมฺโมติ สงฺขิยา วุจฺจติ กถา[Pg.44], กถาธมฺโมติ อตฺโถ. อุทปาทีติ อุปฺปนฺโน. กตโม ปน โสติ? อจฺฉริยํ อาวุโสติ เอวมาทิ. ตตฺถ อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหณํ วิย นิจฺจํ น โหตีติ อจฺฉริยํ. อยํ ตาว สทฺทนโย. อยํ ปน อฏฺฐกถานโย – อจฺฉราโยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ. อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ. อภูตปุพฺพํ ภูตนฺติ อพฺภุตํ. อุภยํ เปตํ วิมฺหยสฺเสวาธิวจนํ. ยาวญฺจิทนฺติ ยาว จ อิทํ เตน สุปฺปฏิวิทิตตาย อปฺปเมยฺยตฺตํ ทสฺเสติ.

3. Sambahulānaṃ (của nhiều vị) có nghĩa là bahukānaṃ (của nhiều vị). Ở đây, theo phương pháp của tạng Luật, ba người được gọi là “sambahulā” (nhiều vị). Hơn số ấy là Tăng chúng. Nhưng theo phương pháp của tạng Kinh, ba vị chỉ là ba vị, từ đó trở đi mới là nhiều vị. Ở đây, nên được hiểu “sambahulā” (nhiều vị) là theo phương pháp của tạng Kinh. Về maṇḍalamāḷa (phòng hội họp hình tròn), ở một vài nơi, ngôi giảng đường có nóc nhọn được làm với hai chóp đỉnh và được lợp mái cong hình cánh chim hamsa cũng được gọi là “maṇḍalamāḷa”; ở một vài nơi, ngôi trai đường được làm bằng cách dựng một hàng cột bao quanh một chóp đỉnh cũng được gọi là “maṇḍalamāḷa”. Nhưng ở đây, nên hiểu “maṇḍalamāḷa” là phòng ngồi nghỉ. Sannisinnānaṃ (đã ngồi xuống) là theo nghĩa đang ngồi. Sannipatitānaṃ (đã tụ hội) là theo nghĩa hội họp. Về câu ayaṃ saṅkhiyadhammo (pháp thoại này), saṅkhiyā được gọi là câu chuyện, nghĩa là kathādhammo (nội dung câu chuyện). Udapādi (đã khởi lên) có nghĩa là uppanno (đã phát sanh). Và đó là gì? Đó là câu “Thật hy hữu, chư hiền” v.v... Trong ấy, acchariyaṃ (hy hữu) là vì nó không thường xảy ra, giống như việc người mù leo núi. Trước hết, đây là theo ngữ pháp. Còn đây là theo Chú giải: acchariyaṃ có nghĩa là accharāyoggaṃ (xứng đáng một cái búng tay). Nghĩa là yuttaṃ (thích hợp) để paharituṃ (búng) accharaṃ (một cái búng tay). Abbhutaṃ (vi diệu) có nghĩa là điều chưa từng xảy ra trước đây nay đã xảy ra. Cả hai từ này đều là đồng nghĩa với sự kinh ngạc. Yāvañcidaṃ là yāva ca idaṃ (và trong chừng mực mà). Qua đó, nó cho thấy tính chất không thể đo lường được của sự thấu triệt tường tận.

เตน ภควตา ชานตา…เป… สุปฺปฏิวิทิตาติ เอตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ. โย โส ภควา สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพกิเลเส ภญฺชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, เตน ภควตา เตสํ เตสํ สตฺตานํ อาสยานุสยํ ชานตา, หตฺถตเล ฐปิตํ อามลกํ วิย สพฺพเญยฺยธมฺมํ ปสฺสตา.

Trong câu “Do Đức Thế Tôn ấy, bậc tri giả... đã thấu triệt tường tận”, đây là ý nghĩa tóm tắt. Vị Thế Tôn nào, sau khi đã viên mãn ba mươi pháp ba-la-mật, đã bẻ gãy mọi phiền não, đã chứng ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác; do Đức Thế Tôn ấy, bậc biết rõ chí hướng và tùy miên của các chúng sanh, bậc thấy rõ tất cả các pháp cần biết như quả amla đặt trong lòng bàn tay.

อปิ จ ปุพฺเพนิวาสาทีหิ ชานตา, ทิพฺเพน จกฺขุนา ปสฺสตา. ตีหิ วิชฺชาหิ ฉหิ วา ปน อภิญฺญาหิ ชานตา, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหเตน สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสตา. สพฺพธมฺมชานนสมตฺถาย วา ปญฺญาย ชานตา, สพฺพสตฺตานํ จกฺขุวิสยาตีตานิ ติโรกุฏฺฏาทิคตานิปิ รูปานิ อติวิสุทฺเธน มํสจกฺขุนา ปสฺสตา. อตฺตหิตสาธิกาย วา สมาธิปทฏฺฐานาย ปฏิเวธปญฺญาย ชานตา, ปรหิตสาธิกาย กรุณาปทฏฺฐานาย เทสนาปญฺญาย ปสฺสตา.

Lại nữa, bậc biết rõ nhờ các thắng trí như túc mạng minh, bậc thấy rõ nhờ thiên nhãn. Hoặc bậc biết rõ nhờ tam minh hay lục thông, bậc thấy rõ khắp nơi bằng toàn nhãn không bị ngăn ngại. Hoặc bậc biết rõ nhờ trí tuệ có khả năng biết tất cả các pháp, bậc thấy rõ bằng nhục nhãn vô cùng thanh tịnh ngay cả những sắc pháp vượt ngoài tầm nhìn của tất cả chúng sanh, những sắc pháp ở phía sau bức tường v.v... Hoặc bậc biết rõ nhờ trí tuệ thâm nhập, thực hiện lợi ích cho tự thân và có định làm nhân cần thiết; bậc thấy rõ nhờ trí tuệ thuyết pháp, thực hiện lợi ích cho người khác và có lòng bi mẫn làm nhân cần thiết.

อรีนํ หตตฺตา ปจฺจยาทีนญฺจ อรหตฺตา อรหตา. สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน อนฺตรายิกธมฺเม วา ชานตา, นิยฺยานิกธมฺเม ปสฺสตา, กิเลสารีนํ หตตฺตา อรหตา. สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ. เอวํ จตูเวสารชฺชวเสน จตูหากาเรหิ โถมิเตน สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตา นานชฺฌาสยตา สุปฺปฏิวิทิตา ยาว จ สุฏฺฐุ ปฏิวิทิตา.

Do đã diệt trừ (hatattā) các kẻ thù (arīnaṃ) và do xứng đáng (arahattā) nhận các vật dụng v.v..., nên Ngài là bậc A-la-hán (arahatā). Do đã giác ngộ (buddhattā) tất cả các pháp (sabbadhammānaṃ) một cách chân chánh (sammā) và tự mình (sāmaṃ), nên Ngài là bậc Chánh Đẳng Giác (sammāsambuddhena). Hoặc, do biết rõ các pháp gây trở ngại, thấy rõ các pháp đưa đến giải thoát, do đã diệt trừ các kẻ thù là phiền não, nên Ngài là bậc A-la-hán. Do đã giác ngộ tất cả các pháp một cách chân chánh và tự mình, nên Ngài là bậc Chánh Đẳng Giác. Như vậy, do vị ấy, bậc được tán thán theo bốn phương diện tương ứng với bốn pháp vô sở úy, nên các khuynh hướng đa dạng và chí hướng đa dạng của chúng sanh đã được thấu triệt tường tận, quả thật đã được thấu triệt một cách tốt đẹp.

อิทานิสฺส สุปฺปฏิวิทิตภาวํ ทสฺเสตุํ อยญฺหีติอาทิมาห. อิทํ วุตฺตํ โหติ ยา จ อยํ ภควตา ‘‘ธาตุโส, ภิกฺขเว, สตฺตา สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, หีนาธิมุตฺติกา หีนาธิมุตฺติเกหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, กลฺยาณาธิมุตฺติกา กลฺยาณาธิมุตฺติเกหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ. อตีตมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อทฺธานํ ธาตุโสว สตฺตา สํสนฺทึสุ สมึสุ, หีนาธิมุตฺติกา [Pg.45] หีนาธิมุตฺติเกหิ…เป… กลฺยาณาธิมุตฺติกา กลฺยาณาธิมุตฺติเกหิ สทฺธึ สํสนฺทึสุ สมึสุ, อนาคตมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อทฺธานํ…เป… สํสนฺทิสฺสนฺติ สเมสฺสนฺติ, เอตรหิปิ โข, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานํ ธาตุโสว สตฺตา สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, หีนาธิมุตฺติกา หีนาธิมุตฺติเกหิ…เป… กลฺยาณาธิมุตฺติกา กลฺยาณาธิมุตฺติเกหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺตี’’ติ เอวํ สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตา, นานชฺฌาสยตา, นานาทิฏฺฐิกตา, นานาขนฺติตา, นานารุจิตา, นาฬิยา มินนฺเตน วิย ตุลาย ตุลยนฺเตน วิย จ นานาธิมุตฺติกตาญาเณน สพฺพญฺญุตญฺญาเณน วิทิตา, สา ยาว สุปฺปฏิวิทิตา. ทฺเวปิ นาม สตฺตา เอกชฺฌาสยา ทุลฺลภา โลกสฺมึ. เอกสฺมึ คนฺตุกาเม เอโก ฐาตุกาโม โหติ, เอกสฺมึ ปิวิตุกาเม เอโก ภุญฺชิตุกาโม. อิเมสุ จาปิ ทฺวีสุ อาจริยนฺเตวาสีสุ อยญฺหิ ‘‘สุปฺปิโย ปริพฺพาชโก…เป… ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธา โหนฺติ ภิกฺขุสงฺฆญฺจา’’ติ. ตตฺถ อิติหเมติ อิติห อิเม, เอวํ อิเมติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

Bây giờ, để chỉ rõ trạng thái thấu triệt tường tận ấy, ngài nói câu bắt đầu bằng “ayañhi”. Điều này đã được nói đến như sau: Đức Thế Tôn đã dạy: “Này các Tỳ khưu, các chúng sanh giao du, kết hợp với nhau theo giới. Những người có khuynh hướng thấp kém thì giao du, kết hợp với những người có khuynh hướng thấp kém. Những người có khuynh hướng cao thượng thì giao du, kết hợp với những người có khuynh hướng cao thượng. Này các Tỳ khưu, trong quá khứ cũng vậy, các chúng sanh đã giao du, kết hợp với nhau theo giới. Những người có khuynh hướng thấp kém... những người có khuynh hướng cao thượng đã giao du, kết hợp với những người có khuynh hướng cao thượng. Này các Tỳ khưu, trong tương lai cũng vậy... sẽ giao du, sẽ kết hợp. Này các Tỳ khưu, ngay cả trong hiện tại, các chúng sanh cũng giao du, kết hợp với nhau theo giới. Những người có khuynh hướng thấp kém... những người có khuynh hướng cao thượng giao du, kết hợp với những người có khuynh hướng cao thượng.” Như vậy, các khuynh hướng đa dạng, chí hướng đa dạng, kiến giải đa dạng, sự kham nhẫn đa dạng, sở thích đa dạng của chúng sanh đã được biết đến bởi trí tuệ biết các khuynh hướng đa dạng, tức là nhất thiết trí, giống như người ta đong bằng đấu hay cân bằng cân; và điều ấy quả thật đã được thấu triệt tường tận. Thật vậy, hai chúng sanh có cùng một chí hướng thì khó tìm thấy trên đời. Khi một người muốn đi, người kia lại muốn ở; khi một người muốn uống, người kia lại muốn ăn. Ngay cả trong hai vị thầy trò này, du sĩ Suppiya... họ đã đi theo sát phía sau Đức Thế Tôn và Tăng chúng. Trong đó, “itihame” là “itiha ime”, có nghĩa là “như vậy, những vị này”. Phần còn lại cũng theo cách đã được giải thích.

๔. อถ โข ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ อิมํ สงฺขิยธมฺมํ วิทิตฺวาติ เอตฺถ วิทิตฺวาติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิตฺวา. ภควา หิ กตฺถจิ มํสจกฺขุนา ทิสฺวา ชานาติ – ‘‘อทฺทสา โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑) วิย. กตฺถจิ ทิพฺพจกฺขุนา ทิสฺวา ชานาติ – ‘‘อทฺทสา โข ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน ตา เทวตาโย สหสฺสสฺเสว ปาฏลิคาเม วตฺถูนิ ปริคณฺหนฺติโย’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๕๒) วิย. กตฺถจิ ปกติโสเตน สุตฺวา ชานาติ – ‘‘อสฺโสสิ โข ภควา อายสฺมโต อานนฺทสฺส สุภทฺเทน ปริพฺพาชเกน สทฺธึ อิมํ กถาสลฺลาป’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๑๓) วิย. กตฺถจิ ทิพฺพโสเตน สุตฺวา ชานาติ – ‘‘อสฺโสสิ โข ภควา ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย สนฺธานสฺส คหปติสฺส นิคฺโรเธน ปริพฺพาชเกน สทฺธึ อิมํ กถาสลฺลาป’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๕๔) วิย. อิธ ปน สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สุตฺวา อญฺญาสิ. กึ กโรนฺโต อญฺญาสิ? ปจฺฉิมยามกิจฺจํ, กิจฺจญฺจ นาเมตํ สาตฺถกํ, นิรตฺถกนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ นิรตฺถกกิจฺจํ ภควตา โพธิปลฺลงฺเกเยว อรหตฺตมคฺเคน สมุคฺฆาตํ กตํ. สาตฺถกํเยว ปน [Pg.46] ภควโต กิจฺจํ โหติ. ตํ ปญฺจวิธํ – ปุเรภตฺตกิจฺจํ, ปจฺฉาภตฺตกิจฺจํ, ปุริมยามกิจฺจํ, มชฺฌิมยามกิจฺจํ, ปจฺฉิมยามกิจฺจนฺติ.

4. Ở đây, trong câu: Atha kho bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ saṅkhiyadhammaṃ viditvāti (Bấy giờ, Đức Thế Tôn, sau khi đã biết được pháp yếu này của các vị tỳ khưu ấy), cụm từ viditvāti (sau khi đã biết) có nghĩa là jānitvā (đã biết) bằng sabbaññutaññāṇa (toàn giác trí). Thật vậy, có khi Đức Thế Tôn biết do thấy bằng nhục nhãn – như trong các đoạn kinh: ‘addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’ (Đức Thế Tôn đã thấy một khúc gỗ lớn đang trôi theo dòng sông Gaṅgā), v.v... Có khi Ngài biết do thấy bằng thiên nhãn – như trong các đoạn kinh: ‘addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tā devatāyo sahassasseva pāṭaligāme vatthūni parigaṇhantiyo’ (Đức Thế Tôn với thiên nhãn thanh tịnh, siêu nhân, đã thấy các vị trời ấy đang chiếm đất tại làng Pāṭali), v.v... Có khi Ngài biết do nghe bằng nhĩ căn bình thường – như trong các đoạn kinh: ‘assosi kho bhagavā āyasmato ānandassa subhaddena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’ (Đức Thế Tôn đã nghe cuộc đối thoại này giữa Tôn giả Ānanda và du sĩ Subhadda), v.v... Có khi Ngài biết do nghe bằng thiên nhĩ – như trong các đoạn kinh: ‘assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya sandhānassa gahapatissa nigrodhena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’ (Đức Thế Tôn với thiên nhĩ giới thanh tịnh, siêu nhân, đã nghe cuộc đối thoại này giữa gia chủ Sandhāna và du sĩ Nigrodha), v.v... Nhưng ở đây, Ngài đã biết do nghe bằng toàn giác trí. Ngài đã biết trong khi đang làm gì? (Trong khi đang làm) phận sự canh cuối. Và phận sự này có hai loại: có lợi ích và vô ích. Trong đó, phận sự vô ích đã được Đức Thế Tôn đoạn trừ tận gốc bằng A-la-hán đạo ngay tại Bồ-đề tòa. Nhưng phận sự của Đức Thế Tôn chỉ là phận sự có lợi ích. Phận sự ấy có năm loại: phận sự trước bữa ăn, phận sự sau bữa ăn, phận sự canh đầu, phận sự canh giữa, và phận sự canh cuối.

ตตฺริทํ ปุเรภตฺตกิจฺจํ –

Trong số ấy, đây là phận sự trước bữa ăn:

ภควา หิ ปาโตว อุฏฺฐาย อุปฏฺฐากานุคฺคหตฺถํ สรีรผาสุกตฺถญฺจ มุขโธวนาทิสรีรปริกมฺมํ กตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา ตาว วิวิตฺตาสเน วีตินาเมตฺวา, ภิกฺขาจารเวลายํ นิวาเสตฺวา กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตมาทาย กทาจิ เอกโก, กทาจิ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต, คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย ปวิสติ; กทาจิ ปกติยา, กทาจิ อเนเกหิ ปาฏิหาริเยหิ วตฺตมาเนหิ. เสยฺยถิทํ, ปิณฺฑาย ปวิสโต โลกนาถสฺส ปุรโต ปุรโต คนฺตฺวา มุทุคตวาตา ปถวึ โสเธนฺติ, วลาหกา อุทกผุสิตานิ มุญฺจนฺตา มคฺเค เรณุํ วูปสเมตฺวา อุปริ วิตานํ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, อปเร วาตา ปุปฺผานิ อุปสํหริตฺวา มคฺเค โอกิรนฺติ, อุนฺนตา ภูมิปฺปเทสา โอนมนฺติ, โอนตา อุนฺนมนฺติ, ปาทนิกฺเขปสมเย สมาว ภูมิ โหติ, สุขสมฺผสฺสานิ ปทุมปุปฺผานิ วา ปาเท สมฺปฏิจฺฉนฺติ. อินฺทขีลสฺส อนฺโต ฐปิตมตฺเต ทกฺขิณปาเท สรีรโต ฉพฺพณฺณรสฺมิโย นิกฺขมิตฺวา สุวณฺณรสปิญฺชรานิ วิย จิตฺรปฏปริกฺขิตฺตานิ วิย จ ปาสาทกูฏาคาราทีนิ อลงฺกโรนฺติโย อิโต จิโต จ ธาวนฺติ, หตฺถิอสฺสวิหงฺคาทโย สกสกฏฺฐาเนสุ ฐิตาเยว มธุเรนากาเรน สทฺทํ กโรนฺติ, ตถา เภริวีณาทีนิ ตูริยานิ มนุสฺสานญฺจ กายูปคานิ อาภรณานิ. เตน สญฺญาเณน มนุสฺสา ชานนฺติ – ‘‘อชฺช ภควา อิธ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ’’ติ. เต สุนิวตฺถา สุปารุตา คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย ฆรา นิกฺขมิตฺวา อนฺตรวีถึ ปฏิปชฺชิตฺวา ภควนฺตํ คนฺธปุปฺผาทีหิ สกฺกจฺจํ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา – ‘‘อมฺหากํ, ภนฺเต, ทส ภิกฺขู, อมฺหากํ วีสติ, ปญฺญาสํ…เป… สตํ เทถา’’ติ ยาจิตฺวา ภควโตปิ ปตฺตํ คเหตฺวา อาสนํ ปญฺญเปตฺวา สกฺกจฺจํ ปิณฺฑปาเตน ปฏิมาเนนฺติ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ เตสํ สตฺตานํ จิตฺตสนฺตานานิ โอโลเกตฺวา ตถา ธมฺมํ เทเสติ, ยถา เกจิ สรณคมเนสุ ปติฏฺฐหนฺติ, เกจิ ปญฺจสุ สีเลสุ, เกจิ โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลานํ อญฺญตรสฺมึ; เกจิ ปพฺพชิตฺวา อคฺคผเล อรหตฺเตติ. เอวํ มหาชนํ อนุคฺคเหตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ คจฺฉติ. ตตฺถ [Pg.47] คนฺตฺวา มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทติ, ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสานํ อาคมยมาโน. ตโต ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน อุปฏฺฐาโก ภควโต นิเวเทติ. อถ ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสติ. อิทํ ตาว ปุเรภตฺตกิจฺจํ.

Thật vậy, Đức Thế Tôn vào lúc sáng sớm, sau khi thức dậy, vì muốn tế độ vị thị giả và vì sự an lạc cho thân thể, Ngài làm các việc vệ sinh thân thể như rửa mặt, rồi trải qua thời gian ở một nơi thanh vắng cho đến giờ đi khất thực. Vào giờ đi khất thực, Ngài đắp y nội, thắt dây lưng, khoác thượng y, cầm bát, có khi đi một mình, có khi được Tăng chúng vây quanh, đi vào làng hoặc thị trấn để khất thực; có khi đi một cách bình thường, có khi với nhiều phép lạ đang diễn ra. Như sau: Khi Đấng Lộc-Nath đi vào khất thực, những ngọn gió nhẹ đi trước mặt Ngài để làm sạch đường đi; những đám mây tỏa ra những giọt nước làm lắng bụi trên đường và ở trên cao tạo thành một chiếc lọng; những ngọn gió khác mang hoa đến rải trên đường; những vùng đất cao thì thấp xuống, những vùng đất thấp thì cao lên; vào lúc Ngài đặt chân xuống, mặt đất trở nên bằng phẳng; hoặc những đóa hoa sen có xúc chạm êm ái đỡ lấy bàn chân Ngài. Ngay khi Ngài đặt chân phải vào trong trụ cửa, sáu loại hào quang phát ra từ thân Ngài, trang hoàng các cung điện, lầu gác, v.v... như những lồng bằng vàng lỏng hay như được bao bọc bởi những tấm vải nhiều màu sắc, rồi tỏa đi khắp nơi. Các loài voi, ngựa, chim, v.v... đứng yên tại chỗ của mình mà cất lên những âm thanh ngọt ngào; cũng vậy là các nhạc cụ như trống, đàn tỳ-bà, v.v... và các trang sức trên thân của mọi người. Nhờ dấu hiệu đó, mọi người biết: ‘Hôm nay Đức Thế Tôn đã vào đây khất thực.’ Họ ăn mặc chỉnh tề, mang theo hương hoa, v.v..., đi ra khỏi nhà, đến giữa đường, cúng dường Đức Thế Tôn một cách kính cẩn bằng hương hoa, v.v..., rồi đảnh lễ và thỉnh cầu: ‘Bạch Thế Tôn, xin hãy cho chúng con mười vị tỳ khưu, cho chúng con hai mươi, năm mươi... một trăm vị.’ Rồi họ nhận lấy bát của Đức Thế Tôn, dọn chỗ ngồi và dâng cúng vật thực một cách kính cẩn. Sau khi dùng bữa xong, Đức Thế Tôn quán xét tâm tư của các chúng sanh ấy và thuyết pháp sao cho một số người an trú trong các pháp quy y, một số trong năm giới, một số trong một trong các quả Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm; một số sau khi xuất gia, (an trú) trong quả vị cao nhất là A-la-hán. Sau khi tế độ đại chúng như vậy, Ngài rời chỗ ngồi và trở về tịnh xá. Đến đó, Ngài ngự trên tòa Phật cao quý đã soạn sẵn trong pháp đường tròn, chờ đợi các vị tỳ khưu dùng bữa xong. Sau đó, khi các vị tỳ khưu đã dùng bữa xong, vị thị giả bạch với Đức Thế Tôn. Bấy giờ, Đức Thế Tôn đi vào hương thất. Đây là phận sự trước bữa ăn.

อถ ภควา เอวํ กตปุเรภตฺตกิจฺโจ คนฺธกุฏิยา อุปฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ปาเท ปกฺขาเลตฺวา ปาทปีเฐ ฐตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ โอวทติ – ‘‘ภิกฺขเว, อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ, ทุลฺลโภ พุทฺธุปฺปาโท โลกสฺมึ, ทุลฺลโภ มนุสฺสตฺตปฏิลาโภ, ทุลฺลภา สมฺปตฺติ, ทุลฺลภา ปพฺพชฺชา, ทุลฺลภํ สทฺธมฺมสฺสวน’’นฺติ. ตตฺถ เกจิ ภควนฺตํ กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺติ. ภควาปิ เตสํ จริยานุรูปํ กมฺมฏฺฐานํ เทติ. ตโต สพฺเพปิ ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ คจฺฉนฺติ. เกจิ อรญฺญํ, เกจิ รุกฺขมูลํ, เกจิ ปพฺพตาทีนํ อญฺญตรํ, เกจิ จาตุมหาราชิกภวนํ…เป… เกจิ วสวตฺติภวนนฺติ. ตโต ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา สเจ อากงฺขติ, ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน มุหุตฺตํ สีหเสยฺยํ กปฺเปติ. อถ สมสฺสาสิตกาโย วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยภาเค โลกํ โวโลเกติ. ตติยภาเค ยํ คามํ วา นิคมํ วา อุปนิสฺสาย วิหรติ ตตฺถ มหาชโน ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ สุนิวตฺโถ สุปารุโต คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย วิหาเร สนฺนิปตติ. ตโต ภควา สมฺปตฺตปริสาย อนุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา ธมฺมสภายํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสชฺช ธมฺมํ เทเสติ กาลยุตฺตํ สมยยุตฺตํ, อถ กาลํ วิทิตฺวา ปริสํ อุยฺโยเชติ, มนุสฺสา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปกฺกมนฺติ. อิทํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจํ.

Bấy giờ, Thế Tôn sau khi đã xong các phận sự trước buổi ăn, Ngài ngồi xuống ở gần hương phòng, rửa chân, rồi đứng trên ghế rửa chân mà giáo giới chúng Tỳ-khưu: “Này các Tỳ-khưu, hãy nỗ lực với sự không dể duôi. Sự xuất hiện của chư Phật là hy hữu ở trên đời. Được làm người là hy hữu. Có được các thành tựu là hy hữu. Được xuất gia là hy hữu. Được nghe diệu pháp là hy hữu.” Trong số ấy, một số vị hỏi Thế Tôn về đề mục thiền. Thế Tôn cũng ban cho họ đề mục thiền tùy theo hạnh của họ. Sau đó, tất cả các vị ấy đảnh lễ Thế Tôn rồi đi đến trú xứ ban đêm và ban ngày của mình. Một số vị đi vào rừng, một số vị đến gốc cây, một số vị đến một nơi nào đó trong các nơi như núi non, một số vị đến cõi trời Tứ Đại Thiên Vương... cho đến... một số vị đến cõi trời Tha Hóa Tự Tại. Sau đó, Thế Tôn đi vào hương phòng, và nếu muốn, Ngài nằm xuống nghỉ một lát theo thế nằm của sư tử, nghiêng về bên phải, chánh niệm và tỉnh giác. Kế đó, sau khi thân thể đã được nghỉ ngơi, Ngài thức dậy và trong phần thứ hai (của buổi chiều), Ngài quán sát thế gian. Trong phần thứ ba, dân chúng ở làng hay thị trấn mà Ngài đang trú ngụ, sau khi đã cúng dường vào buổi sáng, thì vào buổi chiều, họ ăn mặc chỉnh tề, mang theo hương hoa v.v... tụ tập tại tu viện. Bấy giờ, Thế Tôn dùng thần thông thích hợp đến với hội chúng đã vân tập, ngự trên pháp tọa cao quý đã được soạn sẵn trong pháp đường, và thuyết bài pháp phù hợp với thời gian, hợp với thời điểm. Sau đó, khi biết đã đến lúc, Ngài cho hội chúng giải tán. Mọi người đảnh lễ Thế Tôn rồi ra về. Đây là phận sự sau buổi ăn.

โส เอวํ นิฏฺฐิตปจฺฉาภตฺตกิจฺโจ สเจ คตฺตานิ โอสิญฺจิตุกาโม โหติ, พุทฺธาสนา วุฏฺฐาย นฺหานโกฏฺฐกํ ปวิสิตฺวา อุปฏฺฐาเกน ปฏิยาทิตอุทเกน คตฺตานิ อุตุํ คณฺหาเปติ. อุปฏฺฐาโกปิ พุทฺธาสนํ อาเนตฺวา คนฺธกุฏิปริเวเณ ปญฺญเปติ. ภควา สุรตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา อุตฺตราสงฺคํ เอกํสํ กริตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา นิสีทติ เอกโกว มุหุตฺตํ ปฏิสลฺลีโน, อถ ภิกฺขู ตโต ตโต อาคมฺม ภควโต อุปฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺติ. ตตฺถ เอกจฺเจ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, เอกจฺเจ กมฺมฏฺฐานํ, เอกจฺเจ [Pg.48] ธมฺมสฺสวนํ ยาจนฺติ. ภควา เตสํ อธิปฺปายํ สมฺปาเทนฺโต ปุริมยามํ วีตินาเมติ. อิทํ ปุริมยามกิจฺจํ.

Vị ấy, sau khi đã xong các phận sự sau buổi ăn như vậy, nếu muốn tắm rửa, Ngài từ Phật tọa đứng dậy, dùng nước do thị giả chuẩn bị để làm cho thân thể được khoan khoái. Vị thị giả cũng mang Phật tọa đến và soạn sẵn trong khuôn viên của hương phòng. Thế Tôn mặc tấm nội y hai lớp được nhuộm kỹ, thắt dây lưng, đắp thượng y vắt qua một bên vai, rồi đi đến đó và ngồi xuống, một mình độc cư trong giây lát. Bấy giờ, các Tỳ-khưu từ các nơi đến hầu cận Thế Tôn. Trong số ấy, có vị hỏi pháp, có vị hỏi đề mục thiền, có vị thỉnh nghe pháp. Thế Tôn đáp ứng ý nguyện của họ và trải qua canh đầu của đêm. Đây là phận sự trong canh đầu.

ปุริมยามกิจฺจปริโยสาเน ปน ภิกฺขูสุ ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปกฺกนฺเตสุ สกลทสสหสฺสิโลกธาตุเทวตาโย โอกาสํ ลภมานา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, ยถาภิสงฺขตํ อนฺตมโส จตุรกฺขรมฺปิ. ภควา ตาสํ เทวตานํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต มชฺฌิมยามํ วีตินาเมติ. อิทํ มชฺฌิมยามกิจฺจํ.

Còn vào lúc kết thúc phận sự canh đầu, khi các Tỳ-khưu đã đảnh lễ Thế Tôn và lui ra, chư thiên trong toàn thể mười ngàn thế giới, nhân cơ hội đó, đến gần Thế Tôn và hỏi các câu hỏi, những câu hỏi đã được chuẩn bị trước, cho đến câu hỏi chỉ gồm bốn chữ. Thế Tôn giải đáp các câu hỏi của chư thiên ấy và trải qua canh giữa của đêm. Đây là phận sự trong canh giữa.

ปจฺฉิมยามํ ปน ตโย โกฏฺฐาเส กตฺวา ปุเรภตฺตโต ปฏฺฐาย นิสชฺชาย ปีฬิตสฺส สรีรสฺส กิลาสุภาวโมจนตฺถํ เอกํ โกฏฺฐาสํ จงฺกเมน วีตินาเมติ. ทุติยโกฏฺฐาเส คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน สีหเสยฺยํ กปฺเปติ. ตติยโกฏฺฐาเส ปจฺจุฏฺฐาย นิสีทิตฺวา ปุริมพุทฺธานํ สนฺติเก ทานสีลาทิวเสน กตาธิการปุคฺคลทสฺสนตฺถํ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกติ. อิทํ ปจฺฉิมยามกิจฺจํ.

Còn canh cuối, Ngài chia làm ba phần. Để giải tỏa sự mệt mỏi của thân thể do ngồi suốt từ buổi sáng, Ngài dành một phần để đi kinh hành. Trong phần thứ hai, Ngài vào hương phòng, nằm xuống theo thế nằm của sư tử, nghiêng về bên phải, chánh niệm và tỉnh giác. Trong phần thứ ba, Ngài thức dậy, ngồi xuống, và dùng Phật nhãn để quán sát thế gian, nhằm tìm xem những người đã tạo phước lành như bố thí, trì giới v.v... dưới sự chứng giám của các vị Phật quá khứ. Đây là phận sự trong canh cuối.

ตสฺมึ ปน ทิวเส ภควา ปุเรภตฺตกิจฺจํ ราชคเห ปริโยสาเปตฺวา ปจฺฉาภตฺเต มคฺคํ อาคโต, ปุริมยาเม ภิกฺขูนํ กมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา, มชฺฌิมยาเม เทวตานํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา, ปจฺฉิมยาเม จงฺกมํ อารุยฺห จงฺกมมาโน ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อิมํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อารพฺภ ปวตฺตํ กถํ สพฺพญฺญุตญฺญาเณเนว สุตฺวา อญฺญาสีติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปจฺฉิมยามกิจฺจํ กโรนฺโต อญฺญาสี’’ติ.

Vào ngày hôm ấy, Thế Tôn sau khi xong phận sự trước buổi ăn tại thành Rājagaha, đã đi trên đường vào buổi chiều; trong canh đầu, Ngài đã giảng đề mục thiền cho các Tỳ-khưu; trong canh giữa, Ngài đã giải đáp các câu hỏi của chư thiên; và trong canh cuối, khi đang đi kinh hành trên đường kinh hành, Ngài đã dùng chính trí tuệ toàn giác của mình mà nghe và biết được cuộc trò chuyện này của năm trăm vị Tỳ-khưu, một cuộc trò chuyện đã khởi lên liên quan đến trí tuệ toàn giác. Do đó, có lời nói rằng: “Ngài đã biết khi đang thực hiện phận sự của canh cuối.”

ญตฺวา จ ปนสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิเม ภิกฺขู มยฺหํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อารพฺภ คุณํ กเถนฺติ, เอเตสญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณกิจฺจํ น ปากฏํ, มยฺหเมว ปากฏํ. มยิ ปน คเต เอเต อตฺตโน กถํ นิรนฺตรํ อาโรเจสฺสนฺติ, ตโต เนสํ อหํ ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ติวิธํ สีลํ วิภชนฺโต, ทฺวาสฏฺฐิยา ฐาเนสุ อปฺปฏิวตฺติยํ สีหนาทํ นทนฺโต, ปจฺจยาการํ สโมธาเนตฺวา พุทฺธคุเณ ปากเฏ กตฺวา, สิเนรุํ อุกฺขิเปนฺโต วิย สุวณฺณกูเฏน นภํ ปหรนฺโต วิย จ ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนํ พฺรหฺมชาลสุตฺตนฺตํ อรหตฺตนิกูเฏน นิฏฺฐาเปนฺโต เทเสสฺสามิ, สา เม เทสนา ปรินิพฺพุตสฺสาปิ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ สตฺตานํ อมตมหานิพฺพานํ สมฺปาปิกา ภวิสฺสตี’’ติ. เอวํ จินฺเตตฺวา เยน มณฺฑลมาโฬ เตนุปสงฺกมีติ[Pg.49]. เยนาติ เยน ทิสาภาเคน, โส อุปสงฺกมิตพฺโพ. ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ กรณวจนํ, ยสฺมึ ปเทเส โส มณฺฑลมาโฬ, ตตฺถ คโตติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

Và sau khi biết, Ngài khởi lên ý nghĩ này: “Các Tỳ-khưu này đang nói về các phẩm chất liên quan đến trí tuệ toàn giác của ta, nhưng đối với họ, công năng của trí tuệ toàn giác vẫn chưa rõ ràng; nó chỉ rõ ràng đối với chính ta mà thôi. Khi ta đến đó, họ sẽ tiếp tục câu chuyện của mình không gián đoạn. Khi ấy, ta sẽ nhân câu chuyện đó làm duyên khởi, phân tích về ba loại giới, rống lên tiếng rống sư tử không thể bị bác bỏ trên sáu mươi hai luận điểm, kết nối với lý duyên khởi, làm hiển lộ các phẩm chất của một vị Phật, và ta sẽ thuyết kinh Phạm Võng, một bài kinh làm rung chuyển mười ngàn thế giới, giống như người nhấc núi Sineru hay dùng búa vàng đập vào hư không, và kết thúc bài kinh với đỉnh cao là quả vị A-la-hán. Bài pháp đó của ta, ngay cả khi ta đã nhập Niết-bàn, vẫn sẽ có thể đưa chúng sanh đến đại Niết-bàn bất tử trong suốt năm ngàn năm.” Suy nghĩ như vậy, Ngài đi đến nơi có tòa nhà tròn. ‘Yena… tena upasaṅkami’ có nghĩa là: Ngài đi đến đó theo hướng nào mà tòa nhà tròn tọa lạc. Hoặc, đây là cách dùng công cụ cách trong ý nghĩa của định sở cách, có nghĩa là: tòa nhà tròn ở nơi nào, Ngài đã đi đến nơi đó. Đây là ý nghĩa ở đây.

ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทีติ พุทฺธกาเล กิร ยตฺถ ยตฺถ เอโกปิ ภิกฺขุ วิหรติ สพฺพตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ. กสฺมา? ภควา กิร อตฺตโน สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน วิหรนฺเต มนสิ กโรติ – ‘‘อสุโก มยฺหํ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา คโต, สกฺขิสฺสติ นุ โข วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ โน วา’’ติ. อถ นํ ปสฺสติ กมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา อกุสลวิตกฺกํ วิตกฺกยมานํ, ตโต ‘‘กถญฺหิ นาม มาทิสสฺส สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหรนฺตํ อิมํ กุลปุตฺตํ อกุสลวิตกฺกา อภิภวิตฺวา อนมตคฺเค วฏฺฏทุกฺเข สํสาเรสฺสนฺตี’’ติ ตสฺส อนุคฺคหตฺถํ ตตฺเถว อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา ตํ กุลปุตฺตํ โอวทิตฺวา อากาสํ อุปฺปติตฺวา ปุน อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คจฺฉติ. อเถวํ โอวทิยมานา เต ภิกฺขู จินฺตยึสุ – ‘‘สตฺถา อมฺหากํ มนํ ชานิตฺวา อาคนฺตฺวา อมฺหากํ สมีเป ฐิตํเยว อตฺตานํ ทสฺเสติ’’. ตสฺมึ ขเณ – ‘‘ภนฺเต, อิธ นิสีทถ, อิธ นิสีทถา’’ติ อาสนปริเยสนํ นาม ภาโรติ. เต อาสนํ ปญฺญเปตฺวาว วิหรนฺติ. ยสฺส ปีฐํ อตฺถิ, โส ตํ ปญฺญเปติ. ยสฺส นตฺถิ, โส มญฺจํ วา ผลกํ วา กฏฺฐํ วา ปาสาณํ วา วาลุกปุญฺชํ วา ปญฺญเปติ. ตํ อลภมานา ปุราณปณฺณานิปิ สงฺกฑฺฒิตฺวา ตตฺถ ปํสุกูลํ ปตฺถริตฺวา ฐเปนฺติ. อิธ ปน รญฺโญ นิสีทนาสนเมว อตฺถิ, ตํ ปปฺโผเฏตฺวา ปญฺญเปตฺวา ปริวาเรตฺวา เต ภิกฺขู ภควโต อธิมุตฺติกญาณมารพฺภ คุณํ โถมยมานา นิสีทึสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ.

(Về câu) “Ngài đã ngồi xuống trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn,” (có giải thích rằng) vào thời đức Phật, nghe nói rằng ở bất cứ nơi nào có dù chỉ một vị tỳ khưu trú ngụ, ở tất cả những nơi ấy chỗ ngồi dành cho đức Phật đều đã được soạn sẵn. Tại sao vậy? Nghe nói rằng đức Thế Tôn thường tác ý đến các vị tỳ khưu đang trú ngụ ở nơi thuận tiện sau khi đã nhận đề mục thiền định nơi ngài rằng: “Vị tỳ khưu tên là... đã đi sau khi nhận đề mục thiền định nơi ta. Vị ấy có thể làm phát sanh pháp đặc biệt hay không?” Rồi ngài thấy vị ấy đang khởi lên bất thiện tầm sau khi đã từ bỏ đề mục thiền định. Do đó, (ngài nghĩ rằng): “Làm thế nào mà các bất thiện tầm lại có thể áp đảo và nhận chìm người thiện nam tử này, người đang trú ngụ sau khi đã nhận đề mục thiền định nơi bậc Đạo Sư giống như ta, vào trong khổ luân hồi không có khởi điểm nhận biết được?” Vì mục đích hỗ trợ cho vị ấy, ngài đã cho thấy tự thân ngay tại nơi ấy, đã giáo huấn người thiện nam tử ấy, đã bay lên không trung, rồi lại đi về chính nơi trú ngụ của ngài. Và khi được giáo huấn như vậy, các vị tỳ khưu ấy đã suy nghĩ rằng: “Bậc Đạo Sư đã biết được tâm của chúng ta, đã đến, và đã cho thấy tự thân đang đứng gần chúng ta.” Vào lúc ấy, (các vị ấy nghĩ rằng): “Việc tìm kiếm chỗ ngồi (với lời thỉnh rằng): ‘Bạch ngài, xin hãy ngồi ở đây. Bạch ngài, xin hãy ngồi ở đây’ quả là gánh nặng.” Các vị ấy trú ngụ sau khi đã soạn sẵn chỗ ngồi. Vị nào có ghế thấp, vị ấy soạn sẵn cái ấy. Vị nào không có, vị ấy soạn sẵn giường, hoặc tấm ván, hoặc khúc gỗ, hoặc tảng đá, hoặc đống cát. Khi không có được vật ấy, các vị ấy cũng gom góp lá cây khô, trải tấm y phấn tảo lên trên đó, rồi đặt để. Còn ở đây, đã có sẵn chỗ ngồi của đức vua. Sau khi đã phủi sạch, đã soạn sẵn, và đã ngồi vây quanh, các vị tỳ khưu ấy đã ngồi xuống tán dương công đức liên quan đến Adhimuttikañāṇa (Trí tuệ thông suốt các khuynh hướng của chúng sanh) của đức Thế Tôn. Nhắm đến điều ấy, lời này đã được nói: “Ngài đã ngồi xuống trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn.”

เอวํ นิสินฺโน ปน ชานนฺโตเยว กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ภิกฺขู ปุจฺฉิ. เต จสฺส สพฺพํ กถยึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘นิสชฺช โข ภควา’’ติอาทิ. ตตฺถ กาย นุตฺถาติ กตมาย นุ กถาย สนฺนิสินฺนา ภวถาติ อตฺโถ. กาย เนตฺถาติปิ ปาฬิ, ตสฺสา กตมาย นุ เอตฺถาติ อตฺโถ กาย โนตฺถาติปิ ปาฬิ. ตสฺสาปิ ปุริโมเยว อตฺโถ.

Và sau khi đã ngồi xuống như vậy, ngài đã hỏi các vị tỳ khưu dù đã biết rõ, vì mục đích làm phát khởi câu chuyện. Và các vị ấy đã trình bày tất cả lên ngài. Do đó, lời này đã được nói: “Và này các tỳ khưu, sau khi đã ngồi xuống, đức Thế Tôn...” v.v... Ở đây, (câu) “kāya nuttha” có nghĩa là: “Các ngươi đã ngồi lại với nhau về câu chuyện gì vậy?” Cũng có bản Pāḷi là “kāya nettha,” câu ấy có nghĩa là: “Ở đây, các ngươi (đã ngồi lại với nhau) về câu chuyện gì vậy?” Cũng có bản Pāḷi là “kāya nottha.” Câu ấy cũng có cùng ý nghĩa như câu trước.

อนฺตรากถาติ[Pg.50], กมฺมฏฺฐานมนสิการอุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนํ อนฺตรา อญฺญา เอกา กถา. วิปฺปกตาติ, มม อาคมนปจฺจยา อปรินิฏฺฐิตา สิขํ อปฺปตฺตา. เตน กึ ทสฺเสติ? ‘‘นาหํ ตุมฺหากํ กถาภงฺคตฺถํ อาคโต, อหํ ปน สพฺพญฺญุตาย ตุมฺหากํ กถํ นิฏฺฐาเปตฺวา มตฺถกปฺปตฺตํ กตฺวา ทสฺสามีติ อาคโต’’ติ นิสชฺเชว สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรติ. อยํ โข โน, ภนฺเต, อนฺตรากถา วิปฺปกตา, อถ ภควา อนุปฺปตฺโตติ เอตฺถาปิ อยมธิปฺปาโย. อยํ ภนฺเต อมฺหากํ ภควโต สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อารพฺภ คุณกถา วิปฺปกตา, น ราชกถาทิกา ติรจฺฉานกถา, อถ ภควา อนุปฺปตฺโต; ตํ โน อิทานิ นิฏฺฐาเปตฺวา เทเสถาติ.

“Câu chuyện dở dang” (antarākathā) là một câu chuyện khác ở giữa các việc như là tác ý đến đề mục thiền định, tụng đọc, hỏi đi hỏi lại, v.v... “Bị gián đoạn” (vippakatā) là chưa được kết thúc, chưa đạt đến đỉnh điểm do nhân duyên là sự quang lâm của ta. Qua đó, ngài cho thấy điều gì? (Ngài cho thấy rằng): “Ta không đến vì mục đích làm gián đoạn câu chuyện của các ngươi. Trái lại, ta đến để trình bày sau khi đã làm cho câu chuyện của các ngươi được kết thúc và đạt đến đỉnh điểm bằng trí tuệ toàn giác.” Như vậy, ngay khi vừa ngồi xuống, ngài đã đưa ra lời thỉnh mời của bậc Toàn Giác. Ở đây, trong câu: “Bạch ngài, đây là câu chuyện dở dang bị gián đoạn của chúng con, rồi đức Thế Tôn đã quang lâm,” ý nghĩa là thế này: “Bạch ngài, câu chuyện về công đức liên quan đến trí tuệ toàn giác của đức Thế Tôn này của chúng con đã bị gián đoạn, chứ không phải là bàng sanh truyện như là chuyện vua chúa, v.v... Rồi đức Thế Tôn đã quang lâm. Bây giờ, xin ngài hãy thuyết giảng sau khi đã làm cho câu chuyện ấy của chúng con được kết thúc.”

เอตฺตาวตา จ ยํ อายสฺมตา อานนฺเทน กมลกุวลยุชฺชลวิมลสาธุรสสลิลาย โปกฺขรณิยา สุขาวตรณตฺถํ นิมฺมลสิลาตลรจนวิลาสโสภิตรตนโสปานํ, วิปฺปกิณฺณมุตฺตาตลสทิสวาลุกากิณฺณปณฺฑรภูมิภาคํ ติตฺถํ วิย สุวิภตฺตภิตฺติวิจิตฺรเวทิกาปริกฺขิตฺตสฺส นกฺขตฺตปถํ ผุสิตุกามตาย วิย, วิชมฺภิตสมุสฺสยสฺส ปาสาทวรสฺส สุขาโรหณตฺถํ ทนฺตมยสณฺหมุทุผลกกญฺจนลตาวินทฺธมณิคณปฺปภาสมุทยุชฺชลโสภํ โสปานํ วิย, สุวณฺณวลยนูปุราทิสงฺฆฏฺฏนสทฺทสมฺมิสฺสิตกถิตหสิตมธุรสฺสรเคหชนวิจริตสฺส อุฬาริสฺสริวิภวโสภิตสฺส มหาฆรสฺส สุขปฺปเวสนตฺถํ สุวณฺณรชตมณิมุตฺตปวาฬาทิชุติวิสฺสรวิชฺโชติตสุปฺปติฏฺฐิตวิสาลทฺวารพาหํ มหาทฺวารํ วิย จ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนสฺส พุทฺธคุณานุภาวสํสูจกสฺส อิมสฺส สุตฺตสฺส สุขาวคหณตฺถํ กาลเทสเทสกวตฺถุปริสาปเทสปฏิมณฺฑิตํ นิทานํ ภาสิตํ, ตสฺสตฺถวณฺณนา สมตฺตาติ.

Và với chừng ấy, phần chú giải về ý nghĩa của phần duyên khởi nào đã được trưởng lão Ānanda nói ra, được trang hoàng bằng sự chỉ dẫn về thời gian, nơi chốn, người thuyết, sự việc, và hội chúng, vì mục đích dễ dàng thâm nhập vào bài kinh này vốn đầy đủ về ý nghĩa và văn tự, vốn chỉ rõ oai lực về công đức của đức Phật, (phần duyên khởi ấy) giống như bến nước có bậc thềm bằng bảo vật được làm đẹp đẽ bởi vẻ lộng lẫy trong cách sắp đặt các phiến đá không tỳ vết, có phần đất trắng xóa rải đầy cát mịn giống như mặt đất rắc đầy ngọc trai, vì mục đích dễ dàng đi xuống hồ sen có làn nước trong mát và vị ngọt lành, rực rỡ với các loài hoa sen; và giống như cầu thang có vẻ đẹp rực rỡ bởi sự tập hợp ánh quang của các loại ngọc được kết lại bằng dây leo bằng vàng trên các tấm ván bằng ngà voi mịn màng và mềm mại, vì mục đích dễ dàng đi lên tòa lâu đài cao quý có cấu trúc vươn cao dường như vì muốn chạm đến con đường của các vì sao, được bao quanh bởi các lan can đa dạng và các bức tường được phân chia rõ ràng; và cũng giống như cổng lớn có các cánh cửa rộng rãi và được thiết lập vững chắc, được chiếu sáng bởi sự lan tỏa ánh quang của vàng, bạc, ngọc, ngọc trai, san hô, v.v..., vì mục đích dễ dàng đi vào ngôi nhà lớn được làm đẹp đẽ bởi sự giàu sang và quyền thế cao quý, là nơi đi lại của những người trong nhà với âm thanh ngọt ngào của tiếng cười nói hòa lẫn với tiếng va chạm của vòng vàng, lắc chân, v.v...; (phần chú giải ấy) đã được kết thúc.

๕. อิทานิ – ‘‘มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร อวณฺณํ ภาเสยฺยุ’’นฺติอาทินา นเยน ภควตา นิกฺขิตฺตสฺส สุตฺตสฺส วณฺณนาย โอกาโส อนุปฺปตฺโต. สา ปเนสา สุตฺตวณฺณนา. ยสฺมา สุตฺตนิกฺเขปํ วิจาเรตฺวา วุจฺจมานา ปากฏา โหติ, ตสฺมา สุตฺตนิกฺเขปํ ตาว วิจารยิสฺสาม. จตฺตาโร หิ สุตฺตนิกฺเขปา – อตฺตชฺฌาสโย, ปรชฺฌาสโย, ปุจฺฉาวสิโก, อฏฺฐุปฺปตฺติโกติ.

5. Bây giờ, cơ hội chú giải bài kinh đã được đức Thế Tôn trình bày theo phương pháp bắt đầu bằng: “Này các tỳ khưu, nếu những người khác nói lời không tán dương ta...” đã đến. Và phần chú giải bài kinh này, vì rằng khi được nói ra sau khi đã xem xét về cách trình bày bài kinh thì trở nên rõ ràng, do đó trước hết chúng ta sẽ xem xét về cách trình bày bài kinh. Vì có bốn cách trình bày bài kinh: (1) do khuynh hướng của bản thân, (2) do khuynh hướng của người khác, (3) do câu hỏi, và (4) do sự việc phát sanh.

ตตฺถ [Pg.51] ยานิ สุตฺตานิ ภควา ปเรหิ อนชฺฌิฏฺโฐ เกวลํ อตฺตโน อชฺฌาสเยเนว กเถสิ; เสยฺยถิทํ, อากงฺเขยฺยสุตฺตํ, วตฺถสุตฺตํ, มหาสติปฏฺฐานํ, มหาสฬายตนวิภงฺคสุตฺตํ, อริยวํสสุตฺตํ, สมฺมปฺปธานสุตฺตนฺตหารโก, อิทฺธิปาทอินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺคสุตฺตนฺตหารโกติ เอวมาทีนิ; เตสํ อตฺตชฺฌาสโย นิกฺเขโป.

Trong ấy, những bài kinh nào mà đức Thế Tôn đã thuyết chỉ do khuynh hướng của bản thân, không được những người khác thỉnh cầu, đó là: Ākaṅkheyyasutta, Vatthasutta, Mahāsatipaṭṭhānasutta, Mahāsaḷāyatanavibhaṅgasutta, Ariyavaṃsasutta, các loạt bài kinh về Chánh Cần, các loạt bài kinh về Thần Túc, Căn, Lực, Giác Chi, và Đạo Chi, v.v...; cách trình bày của các bài kinh ấy là do khuynh hướng của bản thân.

ยานิ ปน ‘‘ปริปกฺกา โข ราหุลสฺส วิมุตฺติปริปาจนิยา ธมฺมา; ยํนูนาหํ ราหุลํ อุตฺตรึ อาสวานํ ขเย วิเนยฺย’’นฺติ; (สํ. นิ. ๔.๑๒๑) เอวํ ปเรสํ อชฺฌาสยํ ขนฺตึ มนํ อภินีหารํ พุชฺฌนภาวญฺจ อเวกฺขิตฺวา ปรชฺฌาสยวเสน กถิตานิ; เสยฺยถิทํ, จูฬราหุโลวาทสุตฺตํ, มหาราหุโลวาทสุตฺตํ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ, ธาตุวิภงฺคสุตฺตนฺติ เอวมาทีนิ; เตสํ ปรชฺฌาสโย นิกฺเขโป.

Lại nữa, những kinh được thuyết giảng theo khuynh hướng của người khác, sau khi đã xem xét khuynh hướng, sự kham nhẫn, ý muốn, sự hướng nguyện, và khả năng liễu tri của họ, như là: ‘Các pháp làm cho sự giải thoát của Rāhula được thuần thục nay đã chín muồi; ta nên huấn luyện Rāhula thêm nữa trong sự đoạn tận các lậu hoặc.’ (saṃ. ni. 4.121); ví như kinh Tiểu Giáo Giới Rāhula, kinh Đại Giáo Giới Rāhula, kinh Chuyển Pháp Luân, kinh Phân Biệt Giới, và những kinh tương tự; sự trình bày (nikkhepa) của những kinh này là theo khuynh hướng của người khác (parajjhāsaya).

ภควนฺตํ ปน อุปสงฺกมิตฺวา จตสฺโส ปริสา, จตฺตาโร วณฺณา, นาคา, สุปณฺณา, คนฺธพฺพา, อสุรา, ยกฺขา, มหาราชาโน, ตาวตึสาทโย เทวา, มหาพฺรหฺมาติ เอวมาทโย – ‘‘โพชฺฌงฺคา โพชฺฌงฺคา’’ติ, ภนฺเต, วุจฺจนฺติ. ‘‘นีวรณา นีวรณา’’ติ, ภนฺเต, วุจฺจนฺติ; ‘‘อิเม นุ โข, ภนฺเต, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’. ‘‘กึ สูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติอาทินา นเยน ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ. เอวํ ปุฏฺเฐน ภควตา ยานิ กถิตานิ โพชฺฌงฺคสํยุตฺตาทีนิ, ยานิ วา ปนญฺญานิปิ เทวตาสํยุตฺต-มารสํยุตฺต-พฺรหฺมสํยุตฺต-สกฺกปญฺห-จูฬเวทลฺล-มหาเวทลฺล-สามญฺญผล-อาฬวก-สูจิโลม-ขรโลมสุตฺตาทีนิ; เตสํ ปุจฺฉาวสิโก นิกฺเขโป.

Lại nữa, sau khi đến đảnh lễ Đức Thế Tôn, bốn chúng, bốn giai cấp, các loài rồng, kim xí điểu, càn-thát-bà, a-tu-la, dạ-xoa, các vị Đại vương, các vị trời như chư thiên ở cõi Ba Mươi Ba, và Đại Phạm thiên, v.v... đã hỏi các câu hỏi theo cách như sau: ‘Bạch Thế Tôn, được gọi là giác chi, giác chi.’ ‘Bạch Thế Tôn, được gọi là triền cái, triền cái.’ ‘Bạch Thế Tôn, phải chăng đây là năm thủ uẩn?’ ‘Của cải nào ở đây là tối thắng đối với con người?’ Khi được hỏi như vậy, những kinh được Đức Thế Tôn thuyết giảng như Tương Ưng Giác Chi, v.v..., và những kinh khác như Tương Ưng Chư Thiên, Tương Ưng Ma, Tương Ưng Phạm Thiên, kinh Vấn Đế Thích, kinh Tiểu Phân Biệt, kinh Đại Phân Biệt, kinh Sa Môn Quả, kinh Āḷavaka, kinh Sūciloma, kinh Kharaloma, v.v...; sự trình bày (nikkhepa) của những kinh này là theo câu hỏi (pucchāvasika).

ยานิ ปน ตานิ อุปฺปนฺนํ การณํ ปฏิจฺจ กถิตานิ, เสยฺยถิทํ – ธมฺมทายาทํ, จูฬสีหนาทํ, จนฺทูปมํ, ปุตฺตมํสูปมํ, ทารุกฺขนฺธูปมํ, อคฺคิกฺขนฺธูปมํ, เผณปิณฺฑูปมํ, ปาริจฺฉตฺตกูปมนฺติ เอวมาทีนิ; เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺติโก นิกฺเขโป.

Lại nữa, những kinh được thuyết giảng tùy thuộc vào một nguyên nhân đã phát sinh, ví như: kinh Thừa Tự Pháp, kinh Tiểu Sư Tử Hống, kinh Ví Dụ Mặt Trăng, kinh Ví Dụ Thịt Con, kinh Ví Dụ Khúc Gỗ, kinh Ví Dụ Khối Lửa, kinh Ví Dụ Cục Bọt, kinh Ví Dụ Cây San Hô, và những kinh tương tự; sự trình bày (nikkhepa) của những kinh này là do nguyên nhân phát sinh (aṭṭhuppattika).

เอวเมเตสุ จตูสุ นิกฺเขเปสุ อิมสฺส สุตฺตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติโก นิกฺเขโป. อฏฺฐุปฺปตฺติยา หิ อิทํ ภควตา นิกฺขิตฺตํ. กตราย อฏฺฐุปฺปตฺติยา? วณฺณาวณฺเณ. อาจริโย รตนตฺตยสฺส อวณฺณํ อภาสิ, อนฺเตวาสี วณฺณํ. อิติ อิมํ วณฺณาวณฺณํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา เทสนากุสโล ภควา – ‘‘มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร อวณฺณํ ภาเสยฺยุ’’นฺติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ มมนฺติ[Pg.52], สามิวจนํ, มมาติ อตฺโถ. วาสทฺโท วิกปฺปนตฺโถ. ปเรติ, ปฏิวิรุทฺธา สตฺตา. ตตฺราติ เย อวณฺณํ วทนฺติ เตสุ.

Như vậy, trong bốn cách trình bày này, sự trình bày của kinh này là do nguyên nhân phát sinh. Thật vậy, kinh này được Đức Thế Tôn trình bày do một nguyên nhân phát sinh. Do nguyên nhân phát sinh nào? Do sự tán thán và chê bai. Vị thầy đã nói lời chê bai Tam Bảo, người đệ tử nói lời tán thán. Do vậy, lấy sự tán thán và chê bai này làm nguyên nhân phát sinh, Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo trong thuyết pháp, đã bắt đầu bài pháp: ‘Này các Tỳ khưu, nếu những người khác nói lời chê bai ta.’ Ở đây, ‘mamaṃ’ là một từ ở sở hữu cách, có nghĩa là ‘của ta’. Từ ‘vā’ có nghĩa là lựa chọn. ‘Pare’ là những chúng sanh đối nghịch. ‘Tatra’ là trong số những người nói lời chê bai.

น อาฆาโตติอาทีหิ กิญฺจาปิ เตสํ ภิกฺขูนํ อาฆาโตเยว นตฺถิ, อถ โข อายตึ กุลปุตฺตานํ อีทิเสสุปิ ฐาเนสุ อกุสลุปฺปตฺตึ ปฏิเสเธนฺโต ธมฺมเนตฺตึ ฐเปติ. ตตฺถ อาหนติ จิตฺตนฺติ ‘อาฆาโต’; โกปสฺเสตํ อธิวจนํ. อปฺปตีตา โหนฺติ เตน อตุฏฺฐา อโสมนสฺสิกาติ อปฺปจฺจโย; โทมนสฺสสฺเสตํ อธิวจนํ. เนว อตฺตโน น ปเรสํ หิตํ อภิราธยตีติ อนภิรทฺธิ; โกปสฺเสตํ อธิวจนํ. เอวเมตฺถ ทฺวีหิ ปเทหิ สงฺขารกฺขนฺโธ, เอเกน เวทนากฺขนฺโธติ ทฺเว ขนฺธา วุตฺตา. เตสํ วเสน เสสานมฺปิ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ การณํ ปฏิกฺขิตฺตเมว.

Với những lời như ‘không nên có oán hận,’ mặc dù các vị Tỳ khưu ấy không có oán hận, nhưng để ngăn chặn sự phát sinh của bất thiện pháp nơi các thiện gia nam tử trong tương lai, ngay cả trong những trường hợp như vậy, Ngài đã thiết lập một phương pháp thực hành (dhammanetti). Ở đây, ‘nó làm tổn hại tâm’ nên gọi là ‘oán hận’ (āghāta); đây là một từ đồng nghĩa với sân (kopa). ‘Do nó mà họ không hoan hỷ, không hài lòng, không vui vẻ’ nên gọi là ‘bất mãn’ (appaccayo); đây là một từ đồng nghĩa với ưu (domanassa). ‘Nó không mang lại lợi ích cho mình cũng không cho người khác’ nên gọi là ‘bất thành’ (anabhiraddhi); đây là một từ đồng nghĩa với sân (kopa). Như vậy, ở đây, qua hai từ, hành uẩn được nói đến, và qua một từ, thọ uẩn được nói đến; do đó, hai uẩn đã được đề cập. Dựa vào chúng, việc thực hành các pháp tương ưng còn lại cũng bị bác bỏ.

เอวํ ปฐเมน นเยน มโนปโทสํ นิวาเรตฺวา, ทุติเยน นเยน ตตฺถ อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถ กุปิตา วา อนตฺตมนา วา, ตุมฺหํ เยวสฺส เตน อนฺตราโย’’ติ. ตตฺถ ‘ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถา’ติ เตสุ อวณฺณภาสเกสุ, ตสฺมึ วา อวณฺเณ ตุมฺเห ภเวยฺยาถ เจ; ยทิ ภเวยฺยาถาติ อตฺโถ. ‘กุปิตา’ โกเปน, อนตฺตมนา โทมนสฺเสน. ‘ตุมฺหํ เยวสฺส เตน อนฺตราโย’ติ ตุมฺหากํเยว เตน โกเปน, ตาย จ อนตฺตมนตาย ปฐมชฺฌานาทีนํ อนฺตราโย ภเวยฺย.

Như vậy, sau khi đã ngăn chặn sự ô nhiễm của tâm theo cách thứ nhất, Ngài đã nói theo cách thứ hai để chỉ ra sự nguy hại trong đó: ‘Nếu ở đó các ngươi tức giận hay bất mãn, thì đó sẽ là chướng ngại cho chính các ngươi.’ Ở đây, ‘nếu ở đó các ngươi’ có nghĩa là: nếu các ngươi ở trong số những người nói lời chê bai, hoặc trong trường hợp bị chê bai đó; nếu các ngươi trở thành như vậy. ‘Tức giận’ là do sân. ‘Bất mãn’ là do ưu. ‘Thì đó sẽ là chướng ngại cho chính các ngươi’ có nghĩa là: do sân đó và do sự bất mãn đó, chướng ngại đối với sơ thiền, v.v... sẽ phát sinh cho chính các ngươi.

เอวํ ทุติเยน นเยน อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา, ตติเยน นเยน วจนตฺถสลฺลกฺขณมตฺเตปิ อสมตฺถตํ ทสฺเสนฺโต – ‘‘อปิ นุ ตุมฺเห ปเรส’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปเรสนฺติ เยสํ เกสํ จิ. กุปิโต หิ เนว พุทฺธปจฺเจกพุทฺธอริยสาวกานํ, น มาตาปิตูนํ, น ปจฺจตฺถิกานํ สุภาสิตทุพฺภาสิตสฺส อตฺถํ อาชานาติ. ยถาห –

Như vậy, sau khi đã chỉ ra sự nguy hại theo cách thứ hai, Ngài đã nói theo cách thứ ba để chỉ ra sự bất lực ngay cả trong việc nhận thức ý nghĩa của lời nói: ‘Liệu các ngươi có thể [biết được lời nói] của người khác...’ Ở đây, ‘của người khác’ có nghĩa là của bất kỳ ai. Thật vậy, người tức giận không thể hiểu được ý nghĩa của lời nói hay hoặc dở của chư Phật, chư Độc Giác Phật, chư Thánh đệ tử, của cha mẹ, hay của kẻ thù. Như có lời dạy rằng:

‘‘กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธํ ตมํ ตทา โหติ, ยํ โกโธ สหเต นรํ.

“Người sân không biết được nghĩa, người sân không thấy được pháp; Khi sân hận nhiếp phục người, bóng tối mịt mù liền khi ấy.

อนตฺถชนโน โกโธ, โกโธ จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌตี’’ติ. (อ. นิ. ๗.๖๔);

Sân hận sinh ra bất hạnh, sân hận làm tâm khuấy động; Mối nguy sinh từ bên trong, người đời không thể liễu tri.”

เอวํ [Pg.53] สพฺพถาปิ อวณฺเณ มโนปโทสํ นิเสเธตฺวา อิทานิ ปฏิปชฺชิตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต – ‘‘ตตฺร ตุมฺเหหิ อภูตํ อภูตโต’’ติอาทิมาห.

Như vậy, sau khi đã ngăn cấm sự ô nhiễm của tâm đối với lời chê bai bằng mọi cách, bây giờ, để chỉ ra cách thức nên thực hành, Ngài đã nói: ‘Ở đó, các ngươi nên [xem xét] điều không thật là không thật...’

ตตฺถ ตตฺร ตุมฺเหหีติ, ตสฺมึ อวณฺเณ ตุมฺเหหิ. อภูตํ อภูตโต นิพฺเพเฐตพฺพนฺติ ยํ อภูตํ, ตํ อภูตภาเวเนว อปเนตพฺพํ. กถํ? อิติเปตํ อภูตนฺติอาทินา นเยน. ตตฺรายํ โยชนา – ‘‘ตุมฺหากํ สตฺถา น สพฺพญฺญู, ธมฺโม ทุรกฺขาโต, สงฺโฆ ทุปฺปฏิปนฺโน’’ติอาทีนิ สุตฺวา น ตุณฺหี ภวิตพฺพํ. เอวํ ปน วตฺตพฺพํ – ‘‘อิติ เปตํ อภูตํ, ยํ ตุมฺเหหิ วุตฺตํ, ตํ อิมินาปิ การเณน อภูตํ, อิมินาปิ การเณน อตจฺฉํ, ‘นตฺถิ เจตํ อมฺเหสุ’, ‘น จ ปเนตํ อมฺเหสุ สํวิชฺชติ’, สพฺพญฺญูเยว อมฺหากํ สตฺถา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ, ตตฺร อิทญฺจิทญฺจ การณ’’นฺติ. เอตฺถ จ ทุติยํ ปทํ ปฐมสฺส, จตุตฺถญฺจ ตติยสฺส เววจนนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทญฺจ อวณฺเณเยว นิพฺเพฐนํ กาตพฺพํ, น สพฺพตฺถ. ยทิ หิ ‘‘ตฺวํ ทุสฺสีโล, ตวาจริโย ทุสฺสีโล, อิทญฺจิทญฺจ ตยา กตํ, ตวาจริเยน กต’’นฺติ วุตฺเต ตุณฺหีภูโต อธิวาเสติ, อาสงฺกนีโย โหติ. ตสฺมา มโนปโทสํ อกตฺวา อวณฺโณ นิพฺเพเฐตพฺโพ. ‘‘โอฏฺโฐสิ, โคโณสี’’ติอาทินา ปน นเยน ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺตํ ปุคฺคลํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา อธิวาสนขนฺติเยว ตตฺถ กาตพฺพา.

Trong ấy, câu ‘tatra tumhehi’ có nghĩa là: trong sự chê bai ấy, các ngươi. Câu ‘Abhūtaṃ abhūtato nibbeṭhetabban’ti’ (điều không thật nên được giải bày theo lối không thật) có nghĩa là: điều gì không thật, điều ấy nên được loại bỏ bằng chính bản chất không thật của nó. Bằng cách nào? Bằng phương pháp bắt đầu với câu ‘Itipetaṃ abhūtanti’ (vì lý do này, điều ấy là không thật). Ở đây, cách giải thích là như vầy: khi nghe những lời như: “Bậc Đạo Sư của các ông không phải là bậc Toàn Tri, giáo pháp được thuyết giảng tồi tệ, Tăng chúng thực hành sai lạc”, không nên giữ im lặng. Mà nên nói như vầy: “Vì lý do này, điều ấy là không thật. Điều mà các ông đã nói, vì lý do này nó không thật, vì lý do này nó sai sự thật. ‘Điều ấy không có nơi chúng tôi’, ‘và điều ấy không được tìm thấy nơi chúng tôi’. Bậc Đạo Sư của chúng tôi chính là bậc Toàn Tri, giáo pháp được khéo thuyết, Tăng chúng thực hành tốt đẹp, và về điểm ấy, đây là lý do này, lý do kia”. Và ở đây, nên hiểu rằng từ thứ hai là đồng nghĩa với từ thứ nhất, và từ thứ tư là đồng nghĩa với từ thứ ba. Và sự giải bày này chỉ nên được thực hiện trong trường hợp bị chê bai, không phải trong mọi trường hợp. Vì nếu khi bị nói: “Ông là người vô giới, thầy của ông là người vô giới, điều này điều kia đã được ông làm, đã được thầy của ông làm”, mà người ấy giữ im lặng và chịu đựng, thì sẽ trở nên đáng nghi ngờ. Do đó, không nên khởi tâm sân hận mà cần phải giải bày sự chê bai. Tuy nhiên, đối với người mắng nhiếc bằng mười điều mắng nhiếc theo cách thức bắt đầu bằng: “Ngươi là con lạc đà, ngươi là con bò”, thì ở đó chỉ nên thực hành sự xả ly và sự kham nhẫn chịu đựng.

๖. เอวํ อวณฺณภูมิยํ ตาทิลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วณฺณภูมิยํ ทสฺเสตุํ ‘‘มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร วณฺณํ ภาเสยฺยุ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปเรติ เย เกจิ ปสนฺนา เทวมนุสฺสา. อานนฺทนฺติ เอเตนาติ อานนฺโท, ปีติยา เอตํ อธิวจนํ. สุมนสฺส ภาโว โสมนสฺสํ, เจตสิกสุขสฺเสตํ อธิวจนํ. อุปฺปิลาวิโน ภาโว อุปฺปิลาวิตตฺตํ. กสฺส อุปฺปิลาวิตตฺตนฺติ? เจตโสติ. อุทฺธจฺจาวหาย อุปฺปิลาปนปีติยา เอตํ อธิวจนํ. อิธาปิ ทฺวีหิ ปเทหิ สงฺขารกฺขนฺโธ, เอเกน เวทนากฺขนฺโธ วุตฺโต.

6. Sau khi đã chỉ ra đặc tính của bậc Như Nhiên (tādi) trong trường hợp bị chê bai như vậy, bây giờ để chỉ ra (đặc tính ấy) trong trường hợp được tán dương, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Này các Tỷ kheo, nếu có người khác nói lời tán dương Ta”. Trong đó, ‘người khác’ có nghĩa là bất kỳ chư thiên và nhân loại nào có lòng tịnh tín. ‘Ānanda’ (sự hoan hỷ) là ‘người ta hoan hỷ nhờ điều này’; đây là một tên gọi khác của ‘pīti’ (hỷ). ‘Somanassa’ (sự hân hoan) là ‘trạng thái của tâm tốt đẹp’; đây là một tên gọi khác của ‘cetasikasukha’ (lạc thuộc về tâm). ‘Uppilāvitatta’ (sự phấn khích) là ‘trạng thái trôi nổi, bay bổng’. Sự phấn khích của cái gì? Của tâm. Đây là một tên gọi khác của ‘uppilāpanapīti’ (hỷ làm cho phấn khích), loại hỷ mang đến sự trạo cử. Ở đây cũng vậy, qua hai từ (ānanda, uppilāvitatta) thì hành uẩn được nói đến, qua một từ (somanassa) thì thọ uẩn được nói đến.

เอวํ ปฐมนเยน อุปฺปิลาวิตตฺตํ นิวาเรตฺวา, ทุติเยน ตตฺถ อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต – ‘‘ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถา’’ติอาทิมาห. อิธาปิ ตุมฺหํ เยวสฺส เตน อนฺตราโยติ เตน อุปฺปิลาวิตตฺเตน ตุมฺหากํเยว ปฐมชฺฌานาทีนํ [Pg.54] อนฺตราโย ภเวยฺยาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กสฺมา ปเนตํ วุตฺตํ? นนุ ภควตา –

Như vậy, sau khi đã ngăn ngừa sự phấn khích bằng phương pháp thứ nhất, bằng phương pháp thứ hai, Ngài chỉ ra sự nguy hại trong đó và nói câu bắt đầu bằng: “Và nếu ở đó các ngươi...”. Ở đây cũng vậy, ý nghĩa của câu ‘tumhaṃ yevassa tena antarāyo’ (điều ấy sẽ là chướng ngại cho chính các ngươi) nên được hiểu là: “do sự phấn khích ấy, sẽ có chướng ngại cho chính các ngươi trong việc (chứng đắc) sơ thiền, v.v.”. Nhưng tại sao điều này lại được nói ra? Chẳng phải Đức Thế Tôn đã...

‘‘พุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนาปิ ชมฺพุทีปสฺส.

“Đối với người xưng tán ‘Buddho’, niềm hỷ nào phát sinh trong thân; niềm hỷ ấy quả thật là cao thượng, hơn cả toàn cõi Diêm-phù-đề.”

ธมฺโมติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนาปิ ชมฺพุทีปสฺส.

“Đối với người xưng tán ‘Dhammo’, niềm hỷ nào phát sinh trong thân; niềm hỷ ấy quả thật là cao thượng, hơn cả toàn cõi Diêm-phù-đề.”

สงฺโฆติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนาปิ ชมฺพุทีปสฺสา’’ติ จ.

“Đối với người xưng tán ‘Saṅgho’, niềm hỷ nào phát sinh trong thân; niềm hỷ ấy quả thật là cao thượng, hơn cả toàn cõi Diêm-phù-đề.”

‘‘เย, ภิกฺขเว, พุทฺเธ ปสนฺนา, อคฺเค เต ปสนฺนา’’ติ จ เอวมาทีหิ อเนกสเตหิ สุตฺเตหิ รตนตฺตเย ปีติโสมนสฺสเมว วณฺณิตนฺติ. สจฺจํ วณฺณิตํ, ตํ ปน เนกฺขมฺมนิสฺสิตํ. อิธ – ‘‘อมฺหากํ พุทฺโธ, อมฺหากํ ธมฺโม’’ติอาทินา นเยน อายสฺมโต ฉนฺนสฺส อุปฺปนฺนสทิสํ เคหสฺสิตํ ปีติโสมนสฺสํ อธิปฺเปตํ. อิทญฺหิ ฌานาทิปฏิลาภาย อนฺตรายกรํ โหติ. เตเนวายสฺมา ฉนฺโนปิ ยาว พุทฺโธ น ปรินิพฺพายิ, ตาว วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขิ, ปรินิพฺพานกาเล ปญฺญตฺเตน ปน พฺรหฺมทณฺเฑน ตชฺชิโต ตํ ปีติโสมนสฺสํ ปหาย วิเสสํ นิพฺพตฺเตสิ. ตสฺมา อนฺตรายกรํเยว สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ โลภสหคตา ปีติ. โลโภ จ โกธสทิโสว. ยถาห –

và bằng nhiều trăm kinh điển bắt đầu như: “Này các Tỷ kheo, những ai tịnh tín nơi Đức Phật, họ tịnh tín nơi điều tối thượng”, rằng chỉ có hỷ và ưu liên quan đến Tam Bảo là được tán thán? (Câu trả lời là:) Sự thật là đã được tán thán, nhưng điều đó là hỷ ưu nương tựa vào sự xuất ly. Ở đây, điều được nhắm đến là hỷ ưu quyến luyến thế tục (gehassitaṃ), tương tự như điều đã khởi lên nơi Tôn giả Channa theo cách thức: “Phật của chúng ta, Pháp của chúng ta”, v.v. Vì rằng điều này là một chướng ngại cho việc chứng đắc thiền định, v.v. Chính vì lý do đó mà Tôn giả Channa, cho đến khi Đức Phật chưa nhập Niết-bàn, đã không thể tạo ra được sự chứng đắc đặc biệt nào. Nhưng vào lúc (Đức Phật) nhập Niết-bàn, bị khiển trách bằng hình phạt Phạm hạnh (brahmadaṇḍa) đã được chế định, ngài đã từ bỏ hỷ ưu đó và đã tạo ra được sự chứng đắc đặc biệt. Do đó, nên hiểu rằng điều này được nói ra là nhắm đến (hỷ ưu) vốn là chướng ngại. Vì đây là niềm hỷ đi kèm với tham ái. Và tham ái thì cũng giống như sân hận. Như có lời dạy rằng:

‘‘ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, ลุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธํ ตมํ ตทา โหติ, ยํ โลโภ สหเต นรํ.

“Người tham không biết được lợi ích, người tham không thấy được Chánh pháp; bóng tối mù mịt liền xuất hiện, khi lòng tham ái lấn át người.”

อนตฺถชนโน โลโภ, โลโภ จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌตี’’ติ. (อิติวุ. ๘๘);

“Tham ái sinh ra điều bất lợi, tham ái làm khuấy động tâm; nỗi sợ hãi sinh ra từ bên trong, điều ấy người đời không liễu tri.”

ตติยวาโร ปน อิธ อนาคโตปิ อตฺถโต อาคโต เยวาติ เวทิตพฺโพ. ยเถว หิ กุทฺโธ, เอวํ ลุทฺโธปิ อตฺถํ น ชานาตีติ.

Tuy nhiên, phần thứ ba, dù không được trình bày ở đây, cũng nên được hiểu là đã có mặt về mặt ý nghĩa. Vì rằng, cũng như người sân hận, người tham lam cũng không biết được lợi ích.

ปฏิปชฺชิตพฺพาการทสฺสนวาเร ปนายํ โยชนา – ‘‘ตุมฺหากํ สตฺถา สพฺพญฺญู อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ธมฺโม สฺวากฺขาโต, สงฺโฆ สุปฺปฏิปนฺโน’’ติอาทีนิ สุตฺวา น ตุณฺหี ภวิตพฺพํ. เอวํ ปน ปฏิชานิตพฺพํ – ‘‘อิติเปตํ ภูตํ[Pg.55], ยํ ตุมฺเหหิ วุตฺตํ, ตํ อิมินาปิ การเณน ภูตํ, อิมินาปิ การเณน ตจฺฉํ. โส หิ ภควา อิติปิ อรหํ, อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ; ธมฺโม อิติปิ สฺวากฺขาโต, อิติปิ สนฺทิฏฺฐิโก; สงฺโฆ อิติปิ สุปฺปฏิปนฺโน, อิติปิ อุชุปฺปฏิปนฺโน’’ติ. ‘‘ตฺวํ สีลวา’’ติ ปุจฺฉิเตนาปิ สเจ สีลวา, ‘‘สีลวาหมสฺมี’’ติ ปฏิชานิตพฺพเมว. ‘‘ตฺวํ ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภี…เป… อรหา’’ติ ปุฏฺเฐนาปิ สภาคานํ ภิกฺขูนํเยว ปฏิชานิตพฺพํ. เอวญฺหิ ปาปิจฺฉตา เจว ปริวชฺชิตา โหติ, สาสนสฺส จ อโมฆตา ทีปิตา โหตีติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

Còn trong phần chỉ ra cách thức nên thực hành, đây là cách giải thích: khi nghe những lời như: “Bậc Đạo Sư của các ông là bậc Toàn Tri, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác; giáo pháp được khéo thuyết; Tăng chúng thực hành tốt đẹp”, không nên giữ im lặng. Mà nên thừa nhận như vầy: “Vì lý do này, điều ấy là thật. Điều mà các ông đã nói, vì lý do này nó là thật, vì lý do này nó là đúng sự thật. Vì rằng, Đức Thế Tôn vì lý do này là bậc A-la-hán, vì lý do này là bậc Chánh Đẳng Giác; giáo pháp vì lý do này là được khéo thuyết, vì lý do này là thiết thực hiện tại; Tăng chúng vì lý do này là thực hành tốt đẹp, vì lý do này là thực hành ngay thẳng”. Ngay cả khi được hỏi: “Ông có phải là người có giới hạnh không?”, nếu (thật sự) là người có giới hạnh, thì nên thừa nhận rằng: “Tôi là người có giới hạnh”. Khi được hỏi: “Ông có phải là người chứng đắc sơ thiền... là bậc A-la-hán không?”, thì chỉ nên thừa nhận với các vị Tỷ kheo đồng phạm hạnh. Vì làm như vậy, vừa tránh được những mong muốn xấu xa, vừa thể hiện được tính không vô ích của giáo pháp. Phần còn lại nên được hiểu theo cách đã được trình bày.

จูฬสีลวณฺณนา

Chú giải về Tiểu Giới.

๗. อปฺปมตฺตกํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเวติ โก อนุสนฺธิ? อิทํ สุตฺตํ ทฺวีหิ ปเทหิ อาพทฺธํ วณฺเณน จ อวณฺเณน จ. ตตฺถ อวณฺโณ – ‘‘อิติ เปตํ อภูตํ อิติ เปตํ อตจฺฉ’’นฺติ, เอตฺเถว อุทกนฺตํ ปตฺวา อคฺคิวิย นิวตฺโต. วณฺโณ ปน ภูตํ ภูตโต ปฏิชานิตพฺพํ – ‘‘อิติ เปตํ ภูต’’นฺติ เอวํ อนุวตฺตติเยว. โส ปน ทุวิโธ พฺรหฺมทตฺเตน ภาสิตวณฺโณ จ ภิกฺขุสงฺเฆน อจฺฉริยํ อาวุโสติอาทินา นเยน อารทฺธวณฺโณ จ. เตสุ ภิกฺขุสงฺเฆน วุตฺตวณฺณสฺส อุปริ สุญฺญตาปกาสเน อนุสนฺธึ ทสฺเสสฺสติ. อิธ ปน พฺรหฺมทตฺเตน วุตฺตวณฺณสฺส อนุสนฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺปมตฺตกํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว’’ติ เทสนา อารทฺธา.

7. Này các Tỳ khưu, đây chỉ là vấn đề nhỏ nhặt' có sự liên kết như thế nào? Kinh này được kết hợp bởi hai phần: tán thán và không tán thán. Trong đó, phần không tán thán: 'việc này là không có thật, việc này là không đúng sự thật,' đã dừng lại ngay tại đây giống như ngọn lửa dừng lại khi gặp nước. Còn phần tán thán: 'việc có thật cần được thừa nhận là có thật, việc này là có thật,' thì vẫn tiếp tục. Phần tán thán ấy lại có hai loại: phần tán thán do Brahmadatta nói và phần tán thán do Tăng chúng khởi đầu bằng phương pháp bắt đầu với câu 'Thật hy hữu, thưa chư hiền.' Trong hai loại đó, Ngài sẽ chỉ ra sự liên kết ở phần trên của lời tán thán do Tăng chúng nói, trong đoạn làm sáng tỏ tánh Không. Còn ở đây, để chỉ ra sự liên kết của lời tán thán do Brahmadatta nói, bài pháp 'Này các Tỳ khưu, đây chỉ là vấn đề nhỏ nhặt' đã được bắt đầu.

ตตฺถ อปฺปมตฺตกนฺติ ปริตฺตสฺส นามํ. โอรมตฺตกนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. มตฺตาติ วุจฺจติ ปมาณํ. อปฺปํ มตฺตา เอตสฺสาติ อปฺปมตฺตกํ. โอรํ มตฺตา เอตสฺสาติ โอรมตฺตกํ. สีลเมว สีลมตฺตกํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘อปฺปมตฺตกํ โข, ปเนตํ ภิกฺขเว, โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ’ นาม เยน ‘‘ตถาคตสฺส วณฺณํ วทามี’’ติ อุสฺสาหํ กตฺวาปิ วณฺณํ วทมาโน ปุถุชฺชโน วเทยฺยาติ. ตตฺถ สิยา – นนุ อิทํ สีลํ นาม โยคิโน อคฺควิภูสนํ? ยถาหุ โปราณา –

Trong đó, 'appamattakaṃ' là tên gọi của sự nhỏ nhặt. 'Oramattakaṃ' là từ đồng nghĩa của nó. 'Mattā' được gọi là sự đo lường. 'Appamattakaṃ' là 'cái có sự đo lường nhỏ bé.' 'Oramattakaṃ' là 'cái có sự đo lường thấp kém.' Chỉ riêng giới được gọi là 'sīlamattakaṃ.' Điều này được nói ra có nghĩa là: 'Này các Tỳ khưu, đây chỉ là vấn đề nhỏ nhặt, thấp kém, chỉ thuộc về giới hạnh' là điều mà một phàm phu, dù đã nỗ lực với ý nghĩ 'ta sẽ tán thán Như Lai,' khi nói lời tán thán, cũng chỉ có thể nói được như vậy. Về vấn đề này, có thể có ý kiến rằng: Chẳng phải giới này là trang sức cao quý nhất của một hành giả hay sao? Như các bậc cổ nhân đã nói:

‘‘สีลํ โยคิสฺส’ลงฺกาโร, สีลํ โยคิสฺส มณฺฑนํ;

สีเลหิ’ลงฺกโต โยคี, มณฺฑเน อคฺคตํ คโต’’ติ.

'Giới là trang sức của hành giả, giới là vật trang điểm của hành giả; hành giả được trang sức bởi giới hạnh, đã đạt đến sự tột đỉnh trong việc trang điểm.'

ภควตาปิ [Pg.56] จ อเนเกสุ สุตฺตสเตสุ สีลํ มหนฺตเมว กตฺวา กถิตํ. ยถาห – ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จสฺสํ มนาโป จ ครุ จ ภาวนีโย จา’ติ, สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติ (ม. นิ. ๑.๖๕) จ.

Và chính Đức Thế Tôn cũng đã thuyết giảng về giới như là một điều vĩ đại trong hàng trăm kinh điển. Như Ngài đã dạy: 'Này các Tỳ khưu, nếu Tỳ khưu mong rằng: 'Mong sao ta được các bạn đồng phạm hạnh yêu mến, quý trọng, kính nể và tôn trọng,' thì vị ấy nên là người thực hành viên mãn các giới hạnh' (Trung Bộ Kinh 1.65), và

‘‘กิกีว อณฺฑํ, จมรีว วาลธึ;

ปิยํว ปุตฺตํ, นยนํว เอกกํ.ตเถว สีลํ, อนุรกฺขมานา;

สุเปสลา โหถ, สทา สคารวา’’ติ จ.

'Như chim trĩ bảo vệ trứng, như bò yak bảo vệ đuôi; như con trai yêu quý, như con mắt duy nhất. Cũng vậy, hãy bảo vệ giới hạnh; hãy là người khéo léo, luôn luôn cung kính,' và

‘‘น ปุปฺผคนฺโธ ปฏิวาตเมติ;

น จนฺทนํ ตคฺครมลฺลิกา วา.สตญฺจ คนฺโธ ปฏิวาตเมติ;

สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายติ.

'Hương hoa không ngược gió bay, hương chiên-đàn, đa-già-la, hay lài cũng vậy. Nhưng hương của bậc chân nhân ngược gió bay xa; người đức hạnh tỏa khắp mọi phương.

จนฺทนํ ตครํ วาปิ, อุปฺปลํ อถ วสฺสิกี;

เอเตสํ คนฺธชาตานํ, สีลคนฺโธ อนุตฺตโร.

Hương chiên-đàn, hương đa-già-la, hoa sen xanh hay hoa lài, trong các loại hương ấy, hương giới đức là vô thượng.

อปฺปมตฺโต อยํ คนฺโธ, ยฺวายํ ตครจนฺทนํ;

โย จ สีลวตํ คนฺโธ, วาติ เทเวสุ อุตฺตโม.

Thật nhỏ nhoi thay hương thơm này, hương của đa-già-la và chiên-đàn; còn hương của người có giới đức, là tối thượng, bay đến cả chư thiên.

เตสํ สมฺปนฺนสีลานํ, อปฺปมาทวิหารินํ;

สมฺมทญฺญา วิมุตฺตานํ, มาโร มคฺคํ น วินฺทตี’’ติ จ. (ธ. ป. ๕๗);

Đối với những vị có giới hạnh viên mãn, sống không phóng dật, giải thoát nhờ chánh trí, Ma vương không tìm thấy được đường đi của các vị ấy,' và (Pháp Cú 57);

‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ;

อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏ’’นฺติ จ. (สํ. นิ. ๑.๒๓);

'Người trí an trú trong giới, tu tập tâm và tuệ; vị Tỳ khưu nhiệt tâm, thận trọng, vị ấy có thể gỡ rối được đám rối này,' và (Tương Ưng Bộ 1.23);

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, เย เกจิ พีชคามภูตคามา วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ, สพฺเพ เต ปถวึ นิสฺสาย, ปถวิยํ ปติฏฺฐาย; เอวเมเต พีชคามภูตคามา วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐาย สตฺตโพชฺฌงฺเค ภาเวนฺโต สตฺตโพชฺฌงฺเค พหุลีกโรนฺโต วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณาติ ธมฺเมสู’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๕๐) จ. เอวํ อญฺญานิปิ อเนกานิ สุตฺตานิ ทฏฺฐพฺพานิ. เอวมเนเกสุ สุตฺตสเตสุ สีลํ มหนฺตเมว กตฺวา กถิตํ. ตํ ‘‘กสฺมา [Pg.57] อิมสฺมึ ฐาเน อปฺปมตฺตก’’นฺติ อาหาติ? อุปริ คุเณ อุปนิธาย. สีลญฺหิ สมาธึ น ปาปุณาติ, สมาธิ ปญฺญํ น ปาปุณาติ, ตสฺมา อุปริมํ อุปนิธาย เหฏฺฐิมํ โอรมตฺตกํ นาม โหติ. กถํ สีลํ สมาธึ น ปาปุณาติ? ภควา หิ อภิสมฺโพธิโต สตฺตเม สํวจฺฉเร สาวตฺถินคร – ทฺวาเร กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล ทฺวาทสโยชเน รตนมณฺฑเป โยชนปฺปมาเณ รตนปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา ติโยชนิเก ทิพฺพเสตจฺฉตฺเต ธาริยมาเน ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย อตฺตาทานปริทีปนํ ติตฺถิยมทฺทนํ – ‘‘อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติ…เป… เอเกกโลมกูปโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เอเกกโลมกูปโต อุทกธารา ปวตฺตติ, ฉนฺนํ วณฺณาน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตํ ยมกปาฏิหาริยํ ทสฺเสติ. ตสฺส สุวณฺณวณฺณสรีรโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมิโย อุคฺคนฺตฺวา ยาว ภวคฺคา คจฺฉนฺติ, สกลทสสหสฺสจกฺกวาฬสฺส อลงฺกรณกาโล วิย โหติ, ทุติยา ทุติยา รสฺมิโย ปุริมาย ปุริมาย ยมกยมกา วิย เอกกฺขเณ วิย ปวตฺตนฺติ.

'Này các Tỳ khưu, ví như tất cả các loại hạt giống và cây cối nào đạt được sự tăng trưởng, phát triển, lớn mạnh, tất cả chúng đều nương vào đất, đứng vững trên đất; như vậy các loại hạt giống và cây cối này mới đạt được sự tăng trưởng, phát triển, lớn mạnh. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, Tỳ khưu nương vào giới, an trú trong giới, tu tập bảy giác chi, làm cho sung mãn bảy giác chi, sẽ đạt được sự tăng trưởng, phát triển, lớn mạnh trong các pháp' (Tương Ưng Bộ 5.150), và. Như vậy, cần phải xem xét nhiều kinh điển khác nữa. Như thế, trong hàng trăm kinh điển, giới đã được thuyết giảng như là một điều vĩ đại. Vậy tại sao ở đây lại nói đó là 'vấn đề nhỏ nhặt'? (Đáp rằng:) So sánh với các phẩm chất cao hơn. Vì giới không đạt đến định, định không đạt đến tuệ, do đó, khi so sánh với cái cao hơn thì cái thấp hơn được gọi là thấp kém. Bằng cách nào giới không đạt đến định? Vào năm thứ bảy sau khi giác ngộ, tại cổng thành Sāvatthī, dưới gốc cây xoài Kaṇḍamba, Đức Thế Tôn đã ngồi trên bảo tọa bằng châu báu rộng một do tuần trong một ngôi nhà châu báu rộng mười hai do tuần, trong khi một chiếc lọng trắng của chư thiên rộng ba do tuần được che trên đầu, Ngài đã thị hiện Song thông biến hóa để làm sáng tỏ sự tự tin của mình và để nhiếp phục các ngoại đạo trước hội chúng rộng mười hai do tuần, một phép lạ diễn ra theo cách thức bắt đầu bằng: 'Từ phần trên của thân, một khối lửa tuôn ra, từ phần dưới của thân, một dòng nước chảy ra... từ mỗi lỗ chân lông, một khối lửa tuôn ra, từ mỗi lỗ chân lông, một dòng nước chảy ra, sáu loại màu sắc...' Từ thân Ngài có màu vàng ròng, những tia sáng màu vàng ròng phát ra, đi lên đến tận cõi trời Hữu Đảnh, giống như thời điểm trang hoàng toàn bộ mười ngàn thế giới. Những tia sáng thứ hai, thứ hai... phát ra giống như những cặp song sinh của những tia sáng trước, trước... dường như trong cùng một khoảnh khắc.

ทฺวินฺนญฺจ จิตฺตานํ เอกกฺขเณ ปวตฺติ นาม นตฺถิ. พุทฺธานํ ปน ภควนฺตานํ ภวงฺคปริวาสสฺส ลหุกตาย ปญฺจหากาเรหิ อาจิณฺณวสิตาย จ, ตา เอกกฺขเณ วิย ปวตฺตนฺติ. ตสฺสา ตสฺสา ปน รสฺมิยา อาวชฺชนปริกมฺมาธิฏฺฐานานิ วิสุํ วิสุํเยว.

Và không có việc hai tâm sinh khởi trong cùng một khoảnh khắc. Tuy nhiên, đối với các Đức Phật, các Đấng Thế Tôn, do sự nhanh chóng của dòng hữu phần và do sự thuần thục đã được thực hành qua năm phương diện, nên các tia sáng ấy dường như phát ra trong cùng một khoảnh khắc. Nhưng đối với mỗi tia sáng, các hành vi hướng tâm, chuẩn bị và quyết định đều hoàn toàn riêng biệt.

นีลรสฺมิอตฺถาย หิ ภควา นีลกสิณํ สมาปชฺชติ, ปีตรสฺมิอตฺถาย ปีตกสิณํ, โลหิตโอทาตรสฺมิอตฺถาย โลหิตโอทาตกสิณํ, อคฺคิกฺขนฺธตฺถาย เตโชกสิณํ, อุทกธารตฺถาย อาโปกสิณํ สมาปชฺชติ. สตฺถา จงฺกมติ, นิมฺมิโต ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปตีติ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. เอตฺถ เอกมฺปิ สีลสฺส กิจฺจํ นตฺถิ, สพฺพํ สมาธิกิจฺจเมว. เอวํ สีลํ สมาธึ น ปาปุณาติ.

Thật vậy, vì mục đích tạo ra hào quang màu xanh, Đức Thế Tôn nhập biến xứ xanh; vì mục đích tạo ra hào quang màu vàng, (Ngài nhập) biến xứ vàng; vì mục đích tạo ra hào quang màu đỏ và màu trắng, (Ngài nhập) biến xứ đỏ và biến xứ trắng; vì mục đích tạo ra khối lửa, (Ngài nhập) biến xứ lửa; vì mục đích tạo ra dòng nước, Ngài nhập biến xứ nước. Bậc Đạo Sư kinh hành, còn vị hóa thân thì đứng, hoặc ngồi, hoặc nằm. Tất cả (những điều này) nên được trình bày chi tiết. Ở đây, không có bất cứ phận sự nào của giới, tất cả chỉ là phận sự của định. Như vậy, giới không thể sánh bằng định.

ยํ ปน ภควา กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา, เอกูนตึสวสฺสกาเล จกฺกวตฺติสิรีนิวาสภูตา ภวนา นิกฺขมฺม อโนมานทีตีเร ปพฺพชิตฺวา, ฉพฺพสฺสานิ ปธานโยคํ กตฺวา, วิสาขปุณฺณมายํ อุรุเวลคาเม สุชาตาย ทินฺนํ ปกฺขิตฺตทิพฺโพชํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา, สายนฺหสมเย ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑํ ปวิสิตฺวา [Pg.58] อสฺสตฺถทุมราชานํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา, ปุพฺพุตฺตรภาเค ฐิโต ติณสนฺถารํ สนฺถริตฺวา, ติสนฺธิปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา, จตุรงฺคสมนฺนาคตํ เมตฺตากมฺมฏฺฐานํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา, วีริยาธิฏฺฐานํ อธิฏฺฐาย, จุทฺทสหตฺถปลฺลงฺกวรคโต สุวณฺณปีเฐ ฐปิตํ รชตกฺขนฺธํ วิย ปญฺญาสหตฺถํ โพธิกฺขนฺธํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา, อุปริ มณิฉตฺเตน วิย โพธิสาขาย ธาริยมาโน, สุวณฺณวณฺเณ จีวเร ปวาฬสทิเสสุ โพธิองฺกุเรสุ ปตมาเนสุ, สูริเย อตฺถํ อุปคจฺฉนฺเต มารพลํ วิธมิตฺวา, ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา, มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา, ปจฺจูสกาเล สพฺพพุทฺธานมาจิณฺเณ ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรตฺวา, อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา, ตเทว ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา, มคฺคปฏิปาฏิยา อธิคเตน จตุตฺถมคฺเคน สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา สพฺพพุทฺธคุเณ ปฏิวิชฺฌิ, อิทมสฺส ปญฺญากิจฺจํ. เอวํ สมาธิ ปญฺญํ น ปาปุณาติ.

Lại nữa, việc Đức Thế Tôn, sau khi đã hoàn thiện các pháp ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, vào lúc hai mươi chín tuổi, đã từ bỏ cung điện vốn là nơi ở huy hoàng của một vị chuyển luân vương để xuất gia bên bờ sông Anomā, đã thực hành khổ hạnh trong sáu năm, vào ngày rằm tháng Vesak đã thọ dụng món cháo sữa có thêm vật thực chư thiên do nàng Sujātā dâng cúng tại làng Uruvelā, vào buổi chiều đã đi vào Bồ-đề đoàn bằng con đường từ nam lên bắc, đã đi nhiễu quanh cây bồ-đề Assattha ba vòng, đứng ở hướng đông bắc đã trải thảm cỏ, đã ngồi kiết-già, lấy đề mục thiền từ ái gồm bốn chi phần làm tiên phong, đã quyết tâm tinh tấn, ngồi trên bảo tọa rộng mười bốn hắc tay, tựa lưng vào thân cây bồ-đề cao năm mươi hắc tay như thể tựa vào một thân cây bằng bạc đặt trên bệ vàng, được cành bồ-đề che mát ở trên như thể được che bởi một chiếc lọng bằng ngọc, trong khi những chồi non của cây bồ-đề, giống như san hô, rơi xuống y phục màu vàng kim, khi mặt trời đang lặn đã chinh phục ma quân, trong canh đầu đã nhớ lại các tiền kiếp, trong canh giữa đã thanh lọc thiên nhãn, vào lúc rạng đông đã hướng trí tuệ vào pháp duyên khởi mà tất cả các vị Phật đã thực hành, đã làm phát sinh thiền thứ tư về hơi thở vô-hơi thở ra, lấy chính thiền ấy làm nền tảng đã phát triển tuệ quán, bằng đạo thứ tư đã chứng đắc theo tuần tự các đạo, đã đoạn tận tất cả phiền não và đã chứng ngộ tất cả các đức tính của một vị Phật, đây là phận sự của tuệ. Như vậy, định không thể sánh bằng tuệ.

ตตฺถ ยถา หตฺเถ อุทกํ ปาติยํ อุทกํ น ปาปุณาติ, ปาติยํ อุทกํ ฆเฏ อุทกํ น ปาปุณาติ, ฆเฏ อุทกํ โกลมฺเพ อุทกํ น ปาปุณาติ, โกลมฺเพ อุทกํ จาฏิยํ อุทกํ น ปาปุณาติ, จาฏิยํ อุทกํ มหากุมฺภิยํ อุทกํ น ปาปุณาติ, มหากุมฺภิยํ อุทกํ กุโสพฺเภ อุทกํ น ปาปุณาติ, กุโสพฺเภ อุทกํ กนฺทเร อุทกํ น ปาปุณาติ, กนฺทเร อุทกํ กุนฺนทิยํ อุทกํ น ปาปุณาติ, กุนฺนทิยํ อุทกํ ปญฺจมหานทิยํ อุทกํ น ปาปุณาติ, ปญฺจมหานทิยํ อุทกํ จกฺกวาฬมหาสมุทฺเท อุทกํ น ปาปุณาติ, จกฺกวาฬมหาสมุทฺเท อุทกํ สิเนรุปาทเก มหาสมุทฺเท อุทกํ น ปาปุณาติ. ปาติยํ อุทกํ อุปนิธาย หตฺเถ อุทกํ ปริตฺตํ…เป… สิเนรุปาทกมหาสมุทฺเท อุทกํ อุปนิธาย จกฺกวาฬมหาสมุทฺเท อุทกํ ปริตฺตํ. อิติ อุปรูปริ อุทกํ พหุกํ อุปาทาย เหฏฺฐา เหฏฺฐา อุทกํ ปริตฺตํ โหติ.

Ở đây, ví như nước trong lòng bàn tay không bằng nước trong bát, nước trong bát không bằng nước trong ghè, nước trong ghè không bằng nước trong nồi nấu cơm, nước trong nồi nấu cơm không bằng nước trong chum, nước trong chum không bằng nước trong lu lớn, nước trong lu lớn không bằng nước trong hồ nhỏ, nước trong hồ nhỏ không bằng nước trong khe suối, nước trong khe suối không bằng nước trong sông nhỏ, nước trong sông nhỏ không bằng nước trong năm con sông lớn, nước trong năm con sông lớn không bằng nước trong đại dương của vũ trụ, nước trong đại dương của vũ trụ không bằng nước trong đại dương dưới chân núi Sineru. So với nước trong bát, nước trong lòng bàn tay là ít... v.v... so với nước trong đại dương dưới chân núi Sineru, nước trong đại dương của vũ trụ là ít. Như vậy, khi so với lượng nước nhiều hơn ở trên, lượng nước ít hơn ở dưới trở nên nhỏ bé.

เอวเมว อุปริ อุปริ คุเณ อุปาทาย เหฏฺฐา เหฏฺฐา สีลํ อปฺปมตฺตกํ โอรมตฺตกนฺติ เวทิตพฺพํ. เตนาห – ‘‘อปฺปมตฺตกํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, โอรมตฺตกํ สีลมตฺตก’’นฺติ.

Cũng như thế, khi so với các phẩm chất cao hơn và cao hơn nữa, nên hiểu rằng giới ở cấp độ thấp hơn và thấp hơn nữa là nhỏ nhoi, là thấp kém. Vì thế, Ngài đã nói: 'Này các Tỳ khưu, quả thật điều này là nhỏ nhoi, là thấp kém, tức là chỉ có giới mà thôi.'

เยน ปุถุชฺชโนติ, เอตฺถ –

Trong câu 'yena puthujjano', ở đây –

‘‘ทุเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

อนฺโธ ปุถุชฺชโน เอโก, กลฺยาเณโก ปุถุชฺชโน’’ติ.

Hai hạng phàm phu đã được nói đến, bởi Đức Phật, bậc Thân Thuộc của mặt trời; Một là phàm phu mù, một là phàm phu thiện.

ตตฺถ [Pg.59] ยสฺส ขนฺธธาตุอายตนาทีสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาสวนธารณปจฺจเวกฺขณานิ นตฺถิ, อยํ อนฺธปุถุชฺชโน. ยสฺส ตานิ อตฺถิ, โส กลฺยาณปุถุชฺชโน. ทุวิโธปิ ปเนส –

Trong hai hạng đó, người nào không có sự học hỏi, hỏi han, lắng nghe, ghi nhớ, và quán xét đối với các pháp như uẩn, giới, xứ, v.v., người này là phàm phu mù. Người nào có những điều ấy, người đó là phàm phu thiện. Lại nữa, cả hai hạng phàm phu này –

‘‘ปุถูนํ ชนนาทีหิ, การเณหิ ปุถุชฺชโน;

ปุถุชฺชนนฺโตคธตฺตา, ปุถุวายํ ชโน อิติ’’.

Gọi là 'phàm phu' vì những lý do như làm phát sinh nhiều (phiền não); vì được bao gồm trong số đông chúng sanh; hoặc vì 'chúng sanh này tách biệt' (với các bậc Thánh).

โส หิ ปุถูนํ นานปฺปการานํ กิเลสาทีนํ ชนนาทีหิ การเณหิ ปุถุชฺชโน. ยถาห –

Thật vậy, vị ấy là phàm phu vì những lý do như làm phát sinh nhiều loại phiền não khác nhau, v.v. Như đã được nói:

‘‘ปุถุ กิเลเส ชเนนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ อวิหตสกฺกายทิฏฺฐิกาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ สตฺถารานํ มุขุลฺโลกิกาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ สพฺพคตีหิ อวุฏฺฐิตาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาภิสงฺขาเร อภิสงฺขโรนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาโอเฆหิ วุยฺหนฺติ, ปุถุ สนฺตาเปหิ สนฺตปฺปนฺติ, ปุถุ ปริฬาเหหิ ปริฑยฺหนฺติ, ปุถุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ รตฺตา คิทฺธา คถิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌปนฺนา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ ปญฺจหิ นีวรเณหิ อาวุตา นิวุตา โอวุตา ปิหิตา ปฏิจฺฉนฺนา ปฏิกุชฺชิตาติ ปุถุชฺชนา’’ติ. ปุถูนํ คณนปถมตีตานํ อริยธมฺมปรมฺมุขานํ นีจธมฺมสมาจารานํ ชนานํ อนฺโตคธตฺตาปิ ปุถุชฺชโน, ปุถุวายํ วิสุํเยว สงฺขฺยํ คโต วิสํสฏฺโฐ สีลสุตาทิคุณยุตฺเตหิ อริเยหิ ชเนหีติ ปุถุชฺชโนติ.

'Họ làm phát sinh nhiều phiền não' nên gọi là phàm phu; 'họ có nhiều thân kiến chưa được đoạn trừ' nên gọi là phàm phu; 'họ ngước nhìn mặt nhiều vị thầy' nên gọi là phàm phu; 'họ chưa thoát khỏi nhiều đường tái sanh' nên gọi là phàm phu; 'họ tạo tác nhiều hành nghiệp khác nhau' nên gọi là phàm phu; họ bị cuốn trôi bởi nhiều loại bộc lưu khác nhau, họ bị thiêu đốt bởi nhiều loại nhiệt não khác nhau, họ bị thiêu cháy bởi nhiều loại phiền muộn khác nhau; 'đối với năm dục trưởng dưỡng, họ tham đắm, say mê, dính mắc, mê muội, chìm đắm, vướng víu, bám chặt, bị trói buộc' nên gọi là phàm phu; 'họ bị năm triền cái che lấp, ngăn cản, bao trùm, che đậy, bao phủ, úp lại' nên gọi là phàm phu. Cũng là 'phàm phu' vì được bao gồm trong số đông chúng sanh, những người đã vượt quá số đếm, những người quay lưng lại với Thánh pháp, những người thực hành các pháp thấp hèn; hoặc là 'phàm phu' vì 'chúng sanh này được kể riêng, không pha trộn' với các bậc Thánh nhân, những người có các đức tính như giới, văn, v.v.

ตถาคตสฺสาติ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ตถาคโต. ตถา อาคโตติ ตถาคโต, ตถา คโตติ ตถาคโต, ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต, ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต, ตถทสฺสิตาย ตถาคโต, ตถวาทิตาย ตถาคโต, ตถาการิตาย ตถาคโต, อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโตติ.

Về từ 'Tathāgata' (Như Lai): Đức Thế Tôn là Như Lai vì tám lý do. Ngài là Như Lai vì 'đã đến như vậy'; là Như Lai vì 'đã đi như vậy'; là Như Lai vì 'đã đến với tướng chân thật'; là Như Lai vì 'đã giác ngộ các pháp chân thật đúng như thật'; là Như Lai vì 'thấy đúng như thật'; là Như Lai vì 'nói đúng như thật'; là Như Lai vì 'làm đúng như thật'; là Như Lai với ý nghĩa là 'chinh phục'.

กถํ ภควา ตถา อาคโตติ ตถาคโต? ยถา สพฺพโลกหิตาย อุสฺสุกฺกมาปนฺนา ปุริมกา สมฺมาสมฺพุทฺธา อาคตา, ยถา วิปสฺสี ภควา อาคโต, ยถา สิขี ภควา, ยถา เวสฺสภู ภควา, ยถา กกุสนฺโธ ภควา, ยถา โกณาคมโน ภควา, ยถา กสฺสโป ภควา อาคโต. กึ วุตฺตํ โหติ? เยน อภินีหาเรน เอเต [Pg.60] ภควนฺโต อาคตา, เตเนว อมฺหากมฺปิ ภควา อาคโต. อถ วา ยถา วิปสฺสี ภควา…เป… ยถา กสฺสโป ภควา ทานปารมึ ปูเรตฺวา, สีลเนกฺขมฺมปญฺญาวีริยขนฺติสจฺจอธิฏฺฐานเมตฺตาอุเปกฺขาปารมึ ปูเรตฺวา, อิมา ทส ปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโยติ สมตึสปารมิโย ปูเรตฺวา องฺคปริจฺจาคํ, นยนธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาคนฺติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชิตฺวา ปุพฺพโยคปุพฺพจริยธมฺมกฺขานญาตตฺถจริยาทโย ปูเรตฺวา พุทฺธิจริยาย โกฏึ ปตฺวา อาคโต; ตถา อมฺหากมฺปิ ภควา อาคโต. อถ วา ยถา วิปสฺสี ภควา…เป… กสฺสโป ภควา จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน, จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน, จตฺตาโร อิทฺธิปาเท, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺเค, อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวตฺวา พฺรูเหตฺวา อาคโต, ตถา อมฺหากมฺปิ ภควา อาคโต. เอวํ ตถา อาคโตติ ตถาคโต.

Thế nào là Đức Thế Tôn đã đến như vậy nên gọi là Như Lai? Như các bậc Chánh Đẳng Giác đời trước, những vị đã nỗ lực vì lợi ích của toàn thể thế gian, đã đến; như Đức Thế Tôn Vipassī đã đến, như Đức Thế Tôn Sikhī, như Đức Thế Tôn Vessabhū, như Đức Thế Tôn Kakusandha, như Đức Thế Tôn Koṇāgamana, như Đức Thế Tôn Kassapa đã đến. Điều này có nghĩa là gì? Các vị Thế Tôn ấy đã đến với sự phát nguyện nào, Đức Thế Tôn của chúng ta cũng đã đến với chính sự phát nguyện ấy. Hoặc là, như Đức Thế Tôn Vipassī... cho đến... như Đức Thế Tôn Kassapa đã làm tròn đủ ba-la-mật về bố thí, đã làm tròn đủ ba-la-mật về giới, xuất gia, trí tuệ, tinh tấn, kham nhẫn, chân thật, quyết định, tâm từ, tâm xả, đã làm tròn đủ mười ba-la-mật này, mười thượng ba-la-mật, mười thắng nghĩa ba-la-mật, tức là ba mươi ba-la-mật, đã từ bỏ năm sự đại thí xả này là thí xả các chi phần, thí xả mắt, tài sản, vương quốc, vợ con, đã làm tròn đủ các pháp hành như sự thực hành trong quá khứ, sự thực hành cao thượng trong quá khứ, sự thuyết giảng về pháp, sự thực hành vì lợi ích cho quyến thuộc, v.v., đã đạt đến đỉnh cao của sự thực hành vì giác ngộ và đã đến; Đức Thế Tôn của chúng ta cũng đã đến như vậy. Hoặc là, như Đức Thế Tôn Vipassī... cho đến... Đức Thế Tôn Kassapa đã tu tập và làm cho tăng trưởng bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, Thánh đạo tám ngành và đã đến, Đức Thế Tôn của chúng ta cũng đã đến như vậy. Như vậy, Ngài đã đến như vậy, nên gọi là Như Lai.

‘‘ยเถว โลกมฺหิ วิปสฺสิอาทโย,สพฺพญฺญุภาวํ มุนโย อิธาคตา;

ตถา อยํ สกฺยมุนีปิ อาคโต,ตถาคโต วุจฺจติ เตน จกฺขุมา’’ติ.

Như các bậc ẩn sĩ Vipassī v.v. trong thế gian này, đã đạt đến trạng thái Toàn Giác như thế nào; cũng vậy, bậc ẩn sĩ dòng Sakya này đã đến, vì lý do đó, bậc có mắt tuệ được gọi là Như Lai.

เอวํ ตถา อาคโตติ ตถาคโต.

Như vậy, Ngài đã đến như vậy, nên gọi là Như Lai.

กถํ ตถา คโตติ ตถาคโต? ยถา สมฺปติชาโต วิปสฺสี ภควา คโต…เป… กสฺสโป ภควา คโต.

Thế nào là Ngài đã đi như vậy nên gọi là Như Lai? Như Đức Thế Tôn Vipassī vừa mới đản sinh đã đi... cho đến... Đức Thế Tôn Kassapa đã đi.

กถญฺจ โส ภควา คโต? โส หิ สมฺปติ ชาโตว สเมหิ ปาเทหิ ปถวิยํ ปติฏฺฐาย อุตฺตราภิมุโข สตฺตปทวีติหาเรน คโต. ยถาห – ‘‘สมฺปติชาโต โข, อานนฺท, โพธิสตฺโต สเมหิ ปาเทหิ ปติฏฺฐหิตฺวา อุตฺตราภิมุโข สตฺตปทวีติหาเรน คจฺฉติ, เสตมฺหิ ฉตฺเต อนุธาริยมาเน สพฺพา จ ทิสา อนุวิโลเกติ, อาสภึ วาจํ ภาสติ – ‘อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺส, เชฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, เสฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’ติ’’ (ที. นิ. ๒.๓๑).

Và Đức Thế Tôn ấy đã đi như thế nào? Vị ấy, vừa mới đản sinh, đã đứng trên mặt đất bằng đôi bàn chân thăng bằng, mặt hướng về phương bắc, đi bảy bước. Như đã được nói: “Này Ānanda, Bồ-tát vừa mới đản sinh, đứng vững trên đôi bàn chân thăng bằng, mặt hướng về phương bắc, đi bảy bước, trong khi lọng trắng được che, Ngài nhìn khắp các phương, và thốt lên lời nói dõng mãnh như con ngưu vương: ‘Ta là bậc tối thượng trên đời, Ta là bậc tối tôn trên đời, Ta là bậc tối thắng trên đời. Đây là kiếp sống cuối cùng, nay không còn tái sinh nữa.’”

ตญฺจสฺส [Pg.61] คมนํ ตถํ อโหสิ? อวิตถํ อเนเกสํ วิเสสาธิคมานํ ปุพฺพนิมิตฺตภาเวน. ยญฺหิ โส สมฺปติชาโตว สเมหิ ปาเทหิ ปติฏฺฐหิ. อิทมสฺส จตุริทฺธิปาทปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ.

Và việc đi ấy của Ngài đã là sự thật, không sai khác, vì là điềm báo trước cho việc chứng đắc nhiều pháp thù thắng. Việc mà vị ấy vừa mới đản sinh đã đứng vững bằng đôi bàn chân thăng bằng, đây là điềm báo trước cho việc chứng đắc bốn như ý túc của Ngài.

อุตฺตราภิมุขภาโว ปน สพฺพโลกุตฺตรภาวสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ.

Còn việc hướng mặt về phương bắc là điềm báo trước cho việc trở thành bậc siêu việt hơn tất cả thế gian.

สตฺตปทวีติหาโร, สตฺตโพชฺฌงฺครตนปฏิลาภสฺส.

Việc đi bảy bước là điềm báo trước cho việc chứng đắc bảy báu giác chi.

‘‘สุวณฺณทณฺฑา วีติปตนฺติ จามรา’’ติ, เอตฺถ วุตฺตจามรุกฺเขโป ปน สพฺพติตฺถิยนิมฺมทฺทนสฺส.

Trong câu ‘Phất trần cán vàng phe phẩy’, việc vung phất trần được nói đến ở đây là điềm báo trước cho việc nhiếp phục tất cả các hàng ngoại đạo.

เสตจฺฉตฺตธารณํ, อรหตฺตวิมุตฺติวรวิมลเสตจฺฉตฺตปฏิลาภสฺส.

Việc được che lọng trắng là điềm báo trước cho việc chứng đắc lọng trắng thanh tịnh cao quý của sự giải thoát A-la-hán.

สตฺตมปทูปริ ฐตฺวา สพฺพทิสานุวิโลกนํ, สพฺพญฺญุตานาวรณญาณปฏิลาภสฺส.

Việc đứng trên bước chân thứ bảy và nhìn khắp các phương là điềm báo trước cho việc chứng đắc vô ngại trí của bậc Toàn Giác.

อาสภิวาจาภาสนํ อปฺปฏิวตฺติยวรธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ.

Việc thốt lên lời nói dõng mãnh là điềm báo trước cho việc chuyển bánh xe pháp cao thượng không thể đảo ngược.

ตถา อยํ ภควาปิ คโต, ตญฺจสฺส คมนํ ตถํ อโหสิ, อวิตถํ, เตสํเยว วิเสสาธิคมานํ ปุพฺพนิมิตฺตภาเวน.

Đức Thế Tôn này cũng đã đi như vậy, và việc đi ấy của Ngài đã là sự thật, không sai khác, vì là điềm báo trước cho việc chứng đắc chính những pháp thù thắng ấy.

เตนาหุ โปราณา –

Do đó, các vị xưa đã nói rằng:

‘‘มุหุตฺตชาโตว ควมฺปตี ยถา,สเมหิ ปาเทหิ ผุสี วสุนฺธรํ;

โส วิกฺกมี สตฺต ปทานิ โคตโม,เสตญฺจ ฉตฺตํ อนุธารยุํ มรู.

Như con ngưu vương vừa mới sinh, đã chạm đất bằng đôi chân thăng bằng; vị Gotama ấy đã bước đi bảy bước, và chư thiên đã che lọng trắng theo sau.

คนฺตฺวาน โส สตฺต ปทานิ โคตโม,ทิสา วิโลเกสิ สมา สมนฺตโต;

อฏฺฐงฺคุเปตํ คิรมพฺภุทีรยิ,สีโห ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต’’ติ.

Sau khi đi bảy bước, vị Gotama ấy đã nhìn khắp các phương một cách đồng đều; Ngài đã thốt lên lời nói gồm đủ tám yếu tố, như con sư tử đứng trên đỉnh núi.

เอวํ ตถา คโตติ ตถาคโต.

Như vậy, Ngài đã đi như vậy, nên gọi là Như Lai.

อถ วา ยถา วิปสฺสี ภควา…เป… ยถา กสฺสโป ภควา, อยมฺปิ ภควา ตเถว เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทํ ปหาย คโต, อพฺยาปาเทน พฺยาปาทํ, อาโลกสญฺญาย ถินมิทฺธํ, อวิกฺเขเปน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, ธมฺมววตฺถาเนน วิจิกิจฺฉํ ปหาย ญาเณน อวิชฺชํ ปทาเลตฺวา, ปาโมชฺเชน [Pg.62] อรตึ วิโนเทตฺวา, ปฐมชฺฌาเนน นีวรณกวาฏํ อุคฺฆาเฏตฺวา, ทุติยชฺฌาเนน วิตกฺกวิจารํ วูปสเมตฺวา, ตติยชฺฌาเนน ปีตึ วิราเชตฺวา, จตุตฺถชฺฌาเนน สุขทุกฺขํ ปหาย, อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติยา รูปสญฺญาปฏิฆสญฺญานานตฺตสญฺญาโย สมติกฺกมิตฺวา, วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺติยา อากาสานญฺจายตนสญฺญํ, อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยา วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ สมติกฺกมิตฺวา คโต.

Hoặc là, như Đức Thế Tôn Vipassī... cho đến... như Đức Thế Tôn Kassapa, Đức Thế Tôn này cũng đã đi như vậy: đã đi bằng cách từ bỏ dục tham nhờ xuất ly, từ bỏ sân hận nhờ vô sân, từ bỏ hôn trầm thụy miên nhờ tưởng ánh sáng, từ bỏ trạo cử hối quá nhờ không tán loạn, từ bỏ hoài nghi nhờ phân định các pháp; đã đi bằng cách phá tan vô minh nhờ trí tuệ, xua tan sự bất mãn nhờ hân hoan; đã đi bằng cách mở cánh cửa triền cái nhờ sơ thiền, làm lắng dịu tầm và tứ nhờ nhị thiền, ly hỷ nhờ tam thiền, từ bỏ lạc và khổ nhờ tứ thiền; đã đi bằng cách vượt qua sắc tưởng, đối ngại tưởng, và các tưởng sai khác nhờ định Không Vô Biên Xứ, vượt qua tưởng Không Vô Biên Xứ nhờ định Thức Vô Biên Xứ, vượt qua tưởng Thức Vô Biên Xứ nhờ định Vô Sở Hữu Xứ, vượt qua tưởng Vô Sở Hữu Xứ nhờ định Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ.

อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญํ ปหาย, ทุกฺขานุปสฺสนาย สุขสญฺญํ, อนตฺตานุปสฺสนาย อตฺตสญฺญํ, นิพฺพิทานุปสฺสนาย นนฺทึ, วิราคานุปสฺสนาย ราคํ, นิโรธานุปสฺสนาย สมุทยํ, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย อาทานํ, ขยานุปสฺสนาย ฆนสญฺญํ, วยานุปสฺสนาย อายูหนํ, วิปริณามานุปสฺสนาย ธุวสญฺญํ, อนิมิตฺตานุปสฺสนาย นิมิตฺตํ, อปฺปณิหิตานุปสฺสนาย ปณิธึ, สุญฺญตานุปสฺสนาย อภินิเวสํ, อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย สาราทานาภินิเวสํ, ยถาภูตญาณทสฺสเนน สมฺโมหาภินิเวสํ, อาทีนวานุปสฺสนาย อาลยาภินิเวสํ, ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย อปฺปฏิสงฺขํ, วิวฏฺฏานุปสฺสนาย สํโยคาภินิเวสํ, โสตาปตฺติมคฺเคน ทิฏฺเฐกฏฺเฐ กิเลเส ภญฺชิตฺวา, สกทาคามิมคฺเคน โอฬาริเก กิเลเส ปหาย, อนาคามิมคฺเคน อณุสหคเต กิเลเส สมุคฺฆาเฏตฺวา, อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลเส สมุจฺฉินฺทิตฺวา คโต. เอวมฺปิ ตถา คโตติ ตถาคโต.

Do đoạn trừ thường tưởng bằng vô thường tùy quán, đoạn trừ lạc tưởng bằng khổ tùy quán, đoạn trừ ngã tưởng bằng vô ngã tùy quán, đoạn trừ hỷ lạc bằng yếm ly tùy quán, đoạn trừ tham ái bằng ly tham tùy quán, đoạn trừ tập khởi bằng tịch diệt tùy quán, đoạn trừ chấp thủ bằng xả ly tùy quán, đoạn trừ khối đặc tưởng bằng hủy diệt tùy quán, đoạn trừ sự tích tập bằng tan hoại tùy quán, đoạn trừ thường hằng tưởng bằng biến đổi tùy quán, đoạn trừ tướng bằng vô tướng tùy quán, đoạn trừ mong cầu bằng vô nguyện tùy quán, đoạn trừ sự chấp thủ bằng không tánh tùy quán, đoạn trừ sự chấp thủ cốt lõi bằng tuệ quán các pháp, đoạn trừ sự chấp thủ si mê bằng như thật tri kiến, đoạn trừ sự chấp thủ trú ẩn bằng sự quán sát hiểm họa, đoạn trừ sự không thẩm sát bằng thẩm sát tùy quán, đoạn trừ sự chấp thủ trói buộc bằng sự tùy quán xoay chiều, do đã phá hủy các phiền não đồng một loại với tà kiến bằng Tu-đà-hoàn đạo, do đã đoạn trừ các phiền não thô thiển bằng Tư-đà-hàm đạo, do đã nhổ bật các phiền não vi tế bằng A-na-hàm đạo, do đã cắt đứt tất cả phiền não bằng A-la-hán đạo, nên Ngài đã ra đi. Như vậy, vì đã đi như thế nên gọi là Như Lai.

กถํ ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต?ปถวีธาตุยา กกฺขฬตฺตลกฺขณํ ตถํ อวิตถํ. อาโปธาตุยา ปคฺฆรณลกฺขณํ. เตโชธาตุยา อุณฺหตฺตลกฺขณํ. วาโยธาตุยา วิตฺถมฺภนลกฺขณํ. อากาสธาตุยา อสมฺผุฏฺฐลกฺขณํ. วิญฺญาณธาตุยา วิชานนลกฺขณํ.

Thế nào là Như Lai vì đã đến được đặc tính chân thật? Đặc tính cứng chắc của địa đại là chân thật, không sai khác. Đặc tính tuôn chảy của thủy đại. Đặc tính nóng của hỏa đại. Đặc tính nâng đỡ của phong đại. Đặc tính không tiếp xúc của không đại. Đặc tính nhận biết của thức đại.

รูปสฺส รุปฺปนลกฺขณํ. เวทนาย เวทยิตลกฺขณํ. สญฺญาย สญฺชานนลกฺขณํ. สงฺขารานํ อภิสงฺขรณลกฺขณํ. วิญฺญาณสฺส วิชานนลกฺขณํ.

Đặc tính biến hoại của sắc. Đặc tính cảm thọ của thọ. Đặc tính tri nhận của tưởng. Đặc tính tạo tác của hành. Đặc tính nhận biết của thức.

วิตกฺกสฺส [Pg.63] อภินิโรปนลกฺขณํ. วิจารสฺส อนุมชฺชนลกฺขณํ ปีติยา ผรณลกฺขณํ. สุขสฺส สาตลกฺขณํ. จิตฺเตกคฺคตาย อวิกฺเขปลกฺขณํ. ผสฺสสฺส ผุสนลกฺขณํ.

Đặc tính hướng đến đối tượng của tầm. Đặc tính xoa sát của tứ. Đặc tính lan tỏa của hỷ. Đặc tính làm cho vui thích của lạc. Đặc tính không phân tán của nhất tâm. Đặc tính xúc chạm của xúc.

สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิโมกฺขลกฺขณํ. วีริยินฺทฺริยสฺส ปคฺคหลกฺขณํ. สตินฺทฺริยสฺส อุปฏฺฐานลกฺขณํ. สมาธินฺทฺริยสฺส อวิกฺเขปลกฺขณํ. ปญฺญินฺทฺริยสฺส ปชานนลกฺขณํ.

Đặc tính quyết định của tín quyền. Đặc tính nâng đỡ của tấn quyền. Đặc tính an trú của niệm quyền. Đặc tính không phân tán của định quyền. Đặc tính biết rõ của tuệ quyền.

สทฺธาพลสฺส อสฺสทฺธิเย อกมฺปิยลกฺขณํ. วีริยพลสฺส โกสชฺเช, สติพลสฺส มุฏฺฐสฺสจฺเจ. สมาธิพลสฺส อุทฺธจฺเจ, ปญฺญาพลสฺส อวิชฺชาย อกมฺปิยลกฺขณํ.

Đặc tính không lay động bởi sự vô tín của tín lực. Của tấn lực là không lay động bởi sự biếng nhác, của niệm lực là bởi sự thất niệm, của định lực là bởi sự trạo cử, của tuệ lực là không lay động bởi sự vô minh.

สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฏฺฐานลกฺขณํ. ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ปวิจยลกฺขณํ. วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ปคฺคหลกฺขณํ. ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ผรณลกฺขณํ. ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส วูปสมลกฺขณํ. สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อวิกฺเขปลกฺขณํ. อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ปฏิสงฺขานลกฺขณํ.

Đặc tính an trú của niệm giác chi. Đặc tính thẩm sát của trạch pháp giác chi. Đặc tính nâng đỡ của tấn giác chi. Đặc tính lan tỏa của hỷ giác chi. Đặc tính an tịnh của khinh an giác chi. Đặc tính không phân tán của định giác chi. Đặc tính thẩm sát của xả giác chi.

สมฺมาทิฏฺฐิยา ทสฺสนลกฺขณํ. สมฺมาสงฺกปฺปสฺส อภินิโรปนลกฺขณํ. สมฺมาวาจาย ปริคฺคหลกฺขณํ. สมฺมากมฺมนฺตสฺส สมุฏฺฐานลกฺขณํ. สมฺมาอาชีวสฺส โวทานลกฺขณํ. สมฺมาวายามสฺส ปคฺคหลกฺขณํ. สมฺมาสติยา อุปฏฺฐานลกฺขณํ. สมฺมาสมาธิสฺส อวิกฺเขปลกฺขณํ.

Đặc tính thấy của chánh kiến. Đặc tính hướng đến của chánh tư duy. Đặc tính thu nhiếp của chánh ngữ. Đặc tính khởi lên của chánh nghiệp. Đặc tính trong sạch của chánh mạng. Đặc tính nâng đỡ của chánh tinh tấn. Đặc tính an trú của chánh niệm. Đặc tính không phân tán của chánh định.

อวิชฺชาย อญฺญาณลกฺขณํ. สงฺขารานํ เจตนาลกฺขณํ. วิญฺญาณสฺส วิชานนลกฺขณํ. นามสฺส นมนลกฺขณํ. รูปสฺส รุปฺปนลกฺขณํ. สฬายตนสฺส อายตนลกฺขณํ. ผสฺสสฺส ผุสนลกฺขณํ. เวทนาย เวทยิตลกฺขณํ. ตณฺหาย เหตุลกฺขณํ. อุปาทานสฺส คหณลกฺขณํ. ภวสฺส อายูหนลกฺขณํ. ชาติยา นิพฺพตฺติลกฺขณํ. ชราย ชีรณลกฺขณํ. มรณสฺส จุติลกฺขณํ.

Đặc tính không biết của vô minh. Đặc tính cố ý của hành. Đặc tính nhận biết của thức. Đặc tính hướng đến của danh. Đặc tính biến hoại của sắc. Đặc tính làm nơi sanh khởi của sáu xứ. Đặc tính xúc chạm của xúc. Đặc tính cảm thọ của thọ. Đặc tính làm nhân của ái. Đặc tính nắm giữ của thủ. Đặc tính tích tập của hữu. Đặc tính sanh khởi của sanh. Đặc tính già nua của lão. Đặc tính biến mất của tử.

ธาตูนํ สุญฺญตาลกฺขณํ. อายตนานํ อายตนลกฺขณํ. สติปฏฺฐานานํ อุปฏฺฐานลกฺขณํ. สมฺมปฺปธานานํ ปทหนลกฺขณํ. อิทฺธิปาทานํ อิชฺฌนลกฺขณํ. อินฺทฺริยานํ อธิปติลกฺขณํ. พลานํ อกมฺปิยลกฺขณํ. โพชฺฌงฺคานํ นิยฺยานลกฺขณํ. มคฺคสฺส เหตุลกฺขณํ.

Đặc tính trống không của các đại. Đặc tính làm nơi sanh khởi của các xứ. Đặc tính an trú của các niệm xứ. Đặc tính nỗ lực của các chánh cần. Đặc tính thành tựu của các như ý túc. Đặc tính làm chủ của các quyền. Đặc tính không lay động của các lực. Đặc tính xuất ly của các giác chi. Đặc tính làm nhân của đạo.

สจฺจานํ [Pg.64] ตถลกฺขณํ. สมถสฺส อวิกฺเขปลกฺขณํ. วิปสฺสนาย อนุปสฺสนาลกฺขณํ. สมถวิปสฺสนานํ เอกรสลกฺขณํ. ยุคนทฺธานํ อนติวตฺตนลกฺขณํ.

Đặc tính chân thật của các đế. Đặc tính không phân tán của chỉ. Đặc tính tùy quán của quán. Đặc tính có cùng một phận sự của chỉ và quán. Đặc tính không vượt qua nhau của cặp đôi.

สีลวิสุทฺธิยา สํวรลกฺขณํ. จิตฺตวิสุทฺธิยา อวิกฺเขปลกฺขณํ. ทิฏฺฐิวิสุทฺธิยา ทสฺสนลกฺขณํ.

Đặc tính phòng hộ của giới thanh tịnh. Đặc tính không phân tán của tâm thanh tịnh. Đặc tính thấy của kiến thanh tịnh.

ขเย ญาณสฺส สมุจฺเฉทนลกฺขณํ. อนุปฺปาเท ญาณสฺส ปสฺสทฺธิลกฺขณํ.

Đặc tính cắt đứt của trí tuệ trong sự đoạn tận. Đặc tính an tịnh của trí tuệ trong sự không sanh khởi.

ฉนฺทสฺส มูลลกฺขณํ. มนสิการสฺส สมุฏฺฐาปนลกฺขณํ. ผสฺสสฺส สโมธานลกฺขณํ. เวทนาย สโมสรณลกฺขณํ. สมาธิสฺส ปมุขลกฺขณํ. สติยา อาธิปเตยฺยลกฺขณํ. ปญฺญาย ตตุตฺตริยลกฺขณํ. วิมุตฺติยา สารลกฺขณํ… อมโตคธสฺส นิพฺพานสฺส ปริโยสานลกฺขณํ ตถํ อวิตถํ. เอวํ ตถลกฺขณํ ญาณคติยา อาคโต อวิรชฺฌิตฺวา ปตฺโต อนุปฺปตฺโตติ ตถาคโต. เอวํ ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต.

Đặc tính làm nền tảng của dục. Đặc tính làm cho sanh khởi của tác ý. Đặc tính hội tụ của xúc. Đặc tính là nơi quy tụ của thọ. Đặc tính đứng đầu của định. Đặc tính làm chủ của niệm. Đặc tính vượt trội hơn của tuệ. Đặc tính cốt lõi của giải thoát… Đặc tính là điểm kết thúc của Niết-bàn, nơi thể nhập vào bất tử, là chân thật, không sai khác. Như vậy, vì đã đến được, đã đạt đến, đã chứng đạt đặc tính chân thật ấy bằng sự đi đến của trí tuệ mà không sai sót nên gọi là Như Lai. Như vậy, vì đã đến được đặc tính chân thật nên gọi là Như Lai.

กถํ ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต? ตถธมฺมา นาม จตฺตาริ อริยสจฺจานิ. ยถาห – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ภิกฺขเว, ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมต’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๐) วิตฺถาโร. ตานิ จ ภควา อภิสมฺพุทฺโธ, ตสฺมา ตถานํ ธมฺมานํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา ตถาคโตติ วุจฺจติ. อภิสมฺพุทฺธตฺโถ เหตฺถ คตสทฺโท.

Làm thế nào Như Lai được gọi là bậc đã giác ngộ các pháp chân thật một cách như thật? Các pháp chân thật chính là bốn Thánh đế. Như đã nói: “Này các Tỳ khưu, có bốn điều này là như thật, không sai khác, không khác đi. Bốn điều ấy là gì? Này các Tỳ khưu, ‘Đây là khổ’, điều này là như thật, điều này không sai khác, điều này không khác đi” (S. v, 430), (được nói) chi tiết. Và Đức Thế Tôn đã giác ngộ các pháp ấy, do đó vì đã giác ngộ các pháp chân thật nên Ngài được gọi là Như Lai. Ở đây, từ ‘gata’ có nghĩa là đã giác ngộ.

อปิ จ ชรามรณสฺส ชาติปจฺจยสมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐ ตโถ อวิตโถ อนญฺญโถ…เป…, สงฺขารานํ อวิชฺชาปจฺจยสมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐ ตโถ อวิตโถ อนญฺญโถ…เป…, ตถา อวิชฺชาย สงฺขารานํ ปจฺจยฏฺโฐ, สงฺขารานํ วิญฺญาณสฺส ปจฺจยฏฺโฐ…เป…, ชาติยา ชรามรณสฺส ปจฺจยฏฺโฐ ตโถ อวิตโถ อนญฺญโถ. ตํ สพฺพํ ภควา อภิสมฺพุทฺโธ, ตสฺมาปิ ตถานํ ธมฺมานํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา ตถาคโตติ วุจฺจติ. เอวํ ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต.

Lại nữa, trạng thái của già-chết được sinh khởi và phát sinh do duyên sanh là như thật, không sai khác, không khác đi... vân vân... trạng thái của các hành được sinh khởi và phát sinh do duyên vô minh là như thật, không sai khác, không khác đi... vân vân... Tương tự, trạng thái làm duyên của vô minh cho các hành, trạng thái làm duyên của các hành cho thức... vân vân... trạng thái làm duyên của sanh cho già-chết là như thật, không sai khác, không khác đi. Đức Thế Tôn đã giác ngộ tất cả những điều đó, do đó cũng vì đã giác ngộ các pháp chân thật nên Ngài được gọi là Như Lai. Như vậy, Như Lai là bậc đã giác ngộ các pháp chân thật một cách như thật.

กถํ ตถทสฺสิตาย ตถาคโต? ภควา ยํ สเทวเก โลเก…เป…, สเทวมนุสฺสาย ปชาย อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ [Pg.65] สตฺตานํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉนฺตํ รูปารมฺมณํ นาม อตฺถิ, ตํ สพฺพาการโต ชานาติ ปสฺสติ. เอวํ ชานตา ปสฺสตา จ, เตน ตํ อิฏฺฐานิฏฺฐาทิวเสน วา ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ ลพฺภมานกปทวเสน วา. ‘‘กตมํ ตํ รูปํ รูปายตนํ? ยํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ นีลํ ปีตก’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๖๑๖) นเยน อเนเกหิ นาเมหิ เตรสหิ วาเรหิ ทฺเวปญฺญาสาย นเยหิ วิภชฺชมานํ ตถเมว โหติ, วิตถํ นตฺถิ. เอส นโย โสตทฺวาราทีสุปิ อาปาถํ อาคจฺฉนฺเตสุ สทฺทาทีสุ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา – ‘‘ยํ ภิกฺขเว, สเทวกสฺส โลกสฺส…เป… สเทวมนุสฺสาย ปชาย ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ปตฺตํ ปริเยสิตํ อนุวิจริตํ มนสา, ตมหํ ชานามิ. ตมหํ อพฺภญฺญาสึ, ตํ ตถาคตสฺส วิทิตํ, ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔). เอวํ ตถทสฺสิตาย ตถาคโต. ตตฺถ ตถทสฺสี อตฺเถ ตถาคโตติ ปทสมฺภโว เวทิตพฺโพ.

Làm thế nào Như Lai được gọi là bậc thấy như thật? Bất cứ đối tượng sắc nào đến trong tầm của nhãn môn của vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới, trong thế giới cùng với chư Thiên... vân vân... chúng sanh cùng với chư Thiên và nhân loại, Đức Thế Tôn biết và thấy điều đó một cách toàn diện. Khi được phân tích bởi bậc biết và thấy như vậy, hoặc theo cách khả ái, không khả ái v.v., hoặc theo cách của các từ có thể có được trong số những gì được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức: “Sắc xứ ấy là sắc nào? Sắc nào y vào bốn đại hiển bày màu sắc, có thể thấy được, có đối ngại, màu xanh, màu vàng” (Dhs. § 585), theo phương pháp bắt đầu bằng cách này, với nhiều tên gọi, mười ba chương, năm mươi hai phương pháp, thì nó chỉ là như thật, không có gì sai khác. Phương pháp này cũng áp dụng cho âm thanh v.v. đến trong tầm của nhĩ môn v.v. Và điều này đã được Đức Thế Tôn nói: “Này các Tỳ khưu, bất cứ điều gì được thấy, nghe, cảm nhận, nhận thức, đạt được, tìm cầu, được tâm suy xét bởi thế giới cùng với chư Thiên... vân vân... chúng sanh cùng với chư Thiên và nhân loại, Ta biết điều đó. Ta đã thắng tri điều đó. Điều đó được Như Lai biết rõ, nhưng Như Lai không chấp thủ điều đó” (A. ii, 24). Như vậy, Như Lai được gọi là bậc thấy như thật. Ở đây, nên hiểu sự hình thành của từ ‘Tathāgata’ có nghĩa là ‘bậc thấy như thật’.

กถํ ตถวาทิตาย ตถาคโต? ยํ รตฺตึ ภควา โพธิมณฺเฑ อปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺโน ติณฺณํ มารานํ มตฺถกํ มทฺทิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, ยญฺจ รตฺตึ ยมกสาลานมนฺตเร อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, เอตฺถนฺตเร ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสปริมาเณ กาเล ปฐมโพธิยาปิ มชฺฌิมโพธิยาปิ ปจฺฉิมโพธิยาปิ ยํ ภควตา ภาสิตํ – สุตฺตํ, เคยฺยํ…เป… เวทลฺลํ, ตํ สพฺพํ อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ อนุปวชฺชํ, อนูนมนธิกํ, สพฺพาการปริปุณฺณํ, ราคมทนิมฺมทนํ, โทสโมหมทนิมฺมทนํ. นตฺถิ ตตฺถ วาลคฺคมตฺตมฺปิ อวกฺขลิตํ, สพฺพํ ตํ เอกมุทฺทิกาย ลญฺฉิตํ วิย, เอกนาฬิยา มิตํ วิย, เอกตุลาย ตุลิตํ วิย จ, ตถเมว โหติ อวิตถํ อนญฺญถํ. เตนาห – ‘‘ยญฺจ, จุนฺท, รตฺตึ ตถาคโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌติ, ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ, ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร ภาสติ ลปติ นิทฺทิสติ, สพฺพํ ตํ ตเถว โหติ, โน อญฺญถา. ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๓). คทตฺโถ เหตฺถ คตสทฺโท. เอวํ ตถวาทิตาย ตถาคโต.

Làm thế nào Như Lai được gọi là bậc nói như thật? Vào đêm mà Đức Thế Tôn, ngồi trên Bất bại tọa dưới cội Bồ đề, đã chinh phục đỉnh đầu của ba loại ma và giác ngộ Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, và vào đêm mà Ngài nhập Vô dư y Niết-bàn giới giữa hai cây sala song đôi, trong khoảng thời gian bốn mươi lăm năm ở giữa đó, vào lúc giác ngộ lần đầu, lần giữa, và lần cuối, những gì đã được Đức Thế Tôn nói ra – Kinh, Kệ... vân vân... Vấn đáp – tất cả những điều đó, cả về nghĩa và văn, đều không thể chê trách, không thiếu không thừa, hoàn hảo về mọi mặt, dẹp tan sự say đắm của tham, sân, si. Ở đó không có một lời nói sai lầm dù chỉ bằng một sợi tóc; tất cả những điều đó giống như được đóng một con dấu duy nhất, được đong bằng một đấu duy nhất, được cân bằng một cái cân duy nhất, chỉ là như thật, không sai khác, không khác đi. Vì thế, Ngài đã nói: “Này Cunda, vào đêm Như Lai giác ngộ Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, và vào đêm Ngài nhập Vô dư y Niết-bàn giới, bất cứ điều gì Ngài nói, tuyên bố, chỉ dạy trong khoảng thời gian đó, tất cả đều như vậy, không khác đi. Do đó, Ngài được gọi là ‘Như Lai’” (D. iii, 135). Ở đây, từ ‘gata’ có nghĩa là nói. Như vậy, Như Lai được gọi là bậc nói như thật.

อปิ [Pg.66] จ อาคทนํ อาคโท, วจนนฺติ อตฺโถ. ตโย อวิปรีโต อาคโท อสฺสาติ, ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา ตถาคโตติ เอวเมตสฺมึ อตฺเถ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

Lại nữa, `āgadanaṃ` là `āgado`, có nghĩa là lời nói. Vị ấy có lời nói (`āgado`) chân thật (`tatho`), không sai lạc (`aviparīto`), do đó, đổi chữ `da` thành chữ `ta`, thành `Tathāgata`. Nên hiểu sự hình thành của từ theo nghĩa này như vậy.

กถํ ตถาการิตาย ตถาคโต? ภควโต หิ วาจาย กาโย อนุโลเมติ, กายสฺสปิ วาจา, ตสฺมา ยถาวาที ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที จ โหติ. เอวํภูตสฺส จสฺส ยถาวาจา, กาโยปิ ตถา คโต ปวตฺโตติ อตฺโถ. ยถา จ กาโย, วาจาปิ ตถา คตา ปวตฺตาติ ตถาคโต. เตเนวาห – ‘‘ยถาวาที, ภิกฺขเว, ตถาคโต ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที. อิติ ยถาวาที ตถาการี ยถาการี ตถาวาที. ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๓). เอวํ ตถาการิตาย ตถาคโต.

Làm thế nào Như Lai được gọi là bậc làm như đã nói? Quả vậy, thân của Đức Thế Tôn thuận theo lời nói, và lời nói thuận theo thân. Do đó, Ngài nói thế nào làm thế ấy, làm thế nào nói thế ấy. Và đối với vị đã trở thành như vậy, thân của Ngài cũng đã đi đến và diễn tiến như lời nói, đó là ý nghĩa. Và như thân đã đi đến, lời nói cũng đã đi đến và diễn tiến như vậy, do đó là Như Lai. Vì thế, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, Như Lai nói thế nào làm thế ấy, làm thế nào nói thế ấy. Vì nói thế nào làm thế ấy, làm thế nào nói thế ấy, do đó, Ngài được gọi là ‘Như Lai’” (It. 122; A. ii, 24). Như vậy, Như Lai được gọi là bậc làm như đã nói.

กถํ อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโต? อุปริ ภวคฺคํ เหฏฺฐา อวีจึ ปริยนฺตํ กตฺวา ติริยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ สพฺพสตฺเต อภิภวติ สีเลนปิ สมาธินาปิ ปญฺญายปิ วิมุตฺติยาปิ, วิมุตฺติญาณทสฺสเนนปิ น ตสฺส ตุลา วา ปมาณํ วา อตฺถิ; อตุโล อปฺปเมยฺโย อนุตฺตโร ราชาติราชา เทวเทโว สกฺกานํ อติสกฺโก พฺรหฺมานํ อติพฺรหฺมา. เตนาห – ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย ปชาย ตถาคโต อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี, ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ.

Làm thế nào Như Lai được gọi là bậc chinh phục? Ngài chinh phục tất cả chúng sanh trong vô lượng thế giới theo chiều ngang, lấy cõi Hữu đảnh ở trên và địa ngục Vô gián ở dưới làm giới hạn, bằng giới, bằng định, bằng tuệ, bằng giải thoát, và bằng giải thoát tri kiến. Không có gì có thể so sánh hay đo lường được với Ngài; Ngài là vô song, vô lượng, vô thượng, vua của các vua, trời của các trời, vượt trên các vị Đế Thích, vượt trên các vị Phạm thiên. Vì thế, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, trong thế giới cùng với chư Thiên... vân vân... chúng sanh cùng với chư Thiên và nhân loại, Như Lai là bậc chinh phục, không bị chinh phục, thấy được điều khác, bậc tự chủ. Do đó, Ngài được gọi là ‘Như Lai’” (It. 122; A. ii, 25).

ตตฺเรวํ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อคโท วิย อคโท. โก ปเนส? เทสนาวิลาสมโย เจว ปุญฺญุสฺสโย จ. เตน เหส มหานุภาโว ภิสกฺโก ทิพฺพาคเทน สปฺเป วิย สพฺพปรปฺปวาทิโน สเทวกญฺจ โลกํ อภิภวติ. อิติ สพฺพาโลกาภิภวเน ตโถ อวิปรีโต เทสนาวิลาสมโย เจว ปุญฺญุสฺสโย จ อคโท อสฺสาติ. ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา ตถาคโตติ เวทิตพฺโพ. เอวํ อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโต.

Ở đây, sự hình thành của từ ngữ (padasiddhi) nên được hiểu như sau. Giống như thuốc thần (agada), Ngài là agada (người ban thuốc thần). Nhưng cái này là gì? Đó chính là vẻ huy hoàng của lời thuyết giảng và sự dồi dào của phước đức. Do đó, vị y sĩ vĩ đại, có đại oai lực này, giống như (vị y sĩ) dùng thuốc thần chế ngự các loài rắn, Ngài chế ngự tất cả những người theo tà thuyết và thế gian cùng với chư thiên. Như vậy, trong việc chế ngự tất cả thế gian, vẻ huy hoàng của lời thuyết giảng và sự dồi dào của phước đức là thuốc thần (agada) chân thật (tatho), không sai lệch (aviparīto) của Ngài. Do biến đổi mẫu tự ‘da’ thành mẫu tự ‘ta’, nên được hiểu là Tathāgata. Như vậy, theo ý nghĩa chế ngự, Ngài là Tathāgata.

อปิ จ ตถาย คโตติปิ ตถาคโต, ตถํ คโตติปิ ตถาคโต. คโตติ อวคโต, อตีโต ปตฺโต ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ.

Lại nữa, Ngài là Tathāgata vì ‘đã đi đến (gato) sự thật (tathāya)’; Ngài là Tathāgata vì ‘đã đi đến (gato) điều chân thật (tathaṃ)’. Ở đây, ‘gato’ có nghĩa là đã thông suốt (avagato), đã vượt qua (atīto), đã đạt đến (patto), đã thực hành (paṭipanno).

ตตฺถ [Pg.67] สกลโลกํ ตีรณปริญฺญาย ตถาย คโต อวคโตติ ตถาคโต. โลกสมุทยํ ปหานปริญฺญาย ตถาย คโต อตีโตติ ตถาคโต. โลกนิโรธํ สจฺฉิกิริยาย ตถาย คโต ปตฺโตติ ตถาคโต. โลกนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ตถํ คโต ปฏิปนฺโนติ ตถาคโต. เตน วุตฺตํ ภควตา –

Ở đây, Ngài là Tathāgata vì đã đi đến (gato) và thông suốt (avagato) toàn thể thế gian một cách chân thật (tathāya) bằng tuệ biến tri thẩm sát (tīraṇapariññā). Ngài là Tathāgata vì đã đi đến (gato) và vượt qua (atīto) tập khởi của thế gian một cách chân thật (tathāya) bằng tuệ biến tri đoạn tận (pahānapariññā). Ngài là Tathāgata vì đã đi đến (gato) và đạt đến (patto) sự diệt tận của thế gian một cách chân thật (tathāya) bằng sự chứng ngộ (sacchikiriyā). Ngài là Tathāgata vì đã đi đến (gato) và thực hành (paṭipanno) con đường chân thật (tathaṃ) đưa đến sự diệt tận của thế gian. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói rằng –

‘‘โลโก, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ, โลกสฺมา ตถาคโต วิสํยุตฺโต. โลกสมุทโย, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ, โลกสมุทโย ตถาคตสฺส ปหีโน. โลกนิโรโธ, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ, โลกนิโรโธ ตถาคตสฺส สจฺฉิกโต. โลกนิโรธคามินี ปฏิปทา, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา, โลกนิโรธคามินี ปฏิปทา ตถาคตสฺส ภาวิตา. ยํ ภิกฺขเว, สเทวกสฺส โลกสฺส…เป… สพฺพํ ตํ ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธํ. ตสฺมา, ตถาคโตติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๓).

‘Này các Tỳ khưu, thế gian đã được Như Lai hoàn toàn giác ngộ, Như Lai đã thoát ly khỏi thế gian. Này các Tỳ khưu, tập khởi của thế gian đã được Như Lai hoàn toàn giác ngộ, tập khởi của thế gian đã được Như Lai đoạn tận. Này các Tỳ khưu, sự diệt tận của thế gian đã được Như Lai hoàn toàn giác ngộ, sự diệt tận của thế gian đã được Như Lai chứng ngộ. Này các Tỳ khưu, con đường đưa đến sự diệt tận của thế gian đã được Như Lai hoàn toàn giác ngộ, con đường đưa đến sự diệt tận của thế gian đã được Như Lai tu tập. Này các Tỳ khưu, bất cứ điều gì trong thế gian cùng với chư thiên… (vân vân)… tất cả những điều đó đã được Như Lai hoàn toàn giác ngộ. Vì vậy, Ngài được gọi là Như Lai.’

ตสฺสปิ เอวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิทมฺปิ จ ตถาคตสฺส ตถาคตภาวทีปเน มุขมตฺตเมว. สพฺพากาเรน ปน ตถาคโตว ตถาคตสฺส ตถาคตภาวํ วณฺเณยฺย.

Ý nghĩa của lời nói ấy cũng nên được hiểu như vậy. Và điều này cũng chỉ là phần giới thiệu sơ lược trong việc trình bày về bản chất Như Lai của một vị Như Lai. Thật vậy, chỉ có một vị Như Lai mới có thể mô tả bản chất Như Lai của một vị Như Lai một cách toàn diện.

กตมญฺจ ตํ ภิกฺขเวติ เยน อปฺปมตฺตเกน โอรมตฺตเกน สีลมตฺตเกน ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย, ตํ กตมนฺติ ปุจฺฉติ? ตตฺถ ปุจฺฉา นาม อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา, ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา, วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา, อนุมติปุจฺฉา, กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉาติ ปญฺจวิธา โหติ.

Ngài hỏi: ‘Và này các Tỳ khưu, đâu là điều nhỏ nhặt, thấp kém, chỉ thuộc về giới hạnh mà một phàm nhân khi tán thán Như Lai có thể nói đến, đâu là điều ấy?’ Ở đây, câu hỏi (pucchā) có năm loại: câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy (adiṭṭhajotanā pucchā), câu hỏi để đối chiếu điều đã thấy (diṭṭhasaṃsandanā pucchā), câu hỏi để cắt đứt sự do dự (vimaticchedanā pucchā), câu hỏi để được chấp thuận (anumatipucchā), và câu hỏi vì muốn trình bày (kathetukamyatā pucchā).

ตตฺถ กตมา อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ อญฺญาตํ โหติ, อทิฏฺฐํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ, ตสฺส ญาณาย ทสฺสนาย ตุลนาย ตีรณาย วิภาวนาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อยํ อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา.

Trong đó, thế nào là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy? Vốn dĩ, một đặc tính nào đó chưa được biết, chưa được thấy, chưa được cân nhắc, chưa được thẩm xét, chưa được rõ ràng, chưa được hiển lộ; người ta đặt câu hỏi để biết, để thấy, để cân nhắc, để thẩm xét, để làm cho nó hiển lộ. Đây là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy.

กตมา ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ ญาตํ โหติ, ทิฏฺฐํ ตุลิตํ ตีริตํ วิภูตํ วิภาวิตํ, ตสฺส อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อยํ ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา.

Thế nào là câu hỏi để đối chiếu điều đã thấy? Vốn dĩ, một đặc tính nào đó đã được biết, đã được thấy, đã được cân nhắc, đã được thẩm xét, đã được rõ ràng, đã được hiển lộ; người ta đặt câu hỏi nhằm mục đích đối chiếu điều đó với các bậc hiền trí khác. Đây là câu hỏi để đối chiếu điều đã thấy.

กตมา [Pg.68] วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา? ปกติยา สํสยปกฺขนฺโท โหติ, วิมติปกฺขนฺโท, ทฺเวฬฺหกชาโต, ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กินฺนุ โข, กถํ นุ โข’’ติ. โส วิมติจฺเฉทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อยํ วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา.

Thế nào là câu hỏi để cắt đứt sự do dự? Vốn dĩ, người ấy rơi vào hoài nghi, rơi vào phân vân, sinh lòng lưỡng lự: ‘Có phải như vậy chăng? Hay không phải như vậy chăng? Là thế nào nhỉ? Bằng cách nào nhỉ?’ Người ấy đặt câu hỏi nhằm mục đích cắt đứt sự do dự. Đây là câu hỏi để cắt đứt sự do dự.

กตมา อนุมติปุจฺฉา? ภควา ภิกฺขูนํ อนุมติยา ปญฺหํ ปุจฺฉติ – ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ. อนิจฺจํ, ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ, ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ? ทุกฺขํ ภนฺเตติ (มหาว. ๒๑) สพฺพํ วตฺตพฺพํ, อยํ อนุมติปุจฺฉา.

Thế nào là câu hỏi để được chấp thuận? Đức Thế Tôn đặt câu hỏi để được các Tỳ khưu chấp thuận: ‘Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, sắc là thường hay vô thường?’ ‘Bạch Thế Tôn, là vô thường.’ ‘Cái gì vô thường, là khổ hay lạc?’ ‘Bạch Thế Tôn, là khổ.’ Toàn bộ (kinh) nên được nói đến. Đây là câu hỏi để được chấp thuận.

กตมา กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉา? ภควา ภิกฺขูนํ กเถตุกมฺยตาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, สติปฏฺฐานา. กตเม จตฺตาโร?…เป… อฏฺฐิเม ภิกฺขเว มคฺคงฺคา. กตเม อฏฺฐาติ, อยํ กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉา.

Thế nào là câu hỏi vì muốn trình bày? Đức Thế Tôn đặt câu hỏi cho các Tỳ khưu vì Ngài muốn trình bày. ‘Này các Tỳ khưu, có bốn niệm xứ này. Bốn là gì?… (vân vân)… Này các Tỳ khưu, có tám chi đạo này. Tám là gì?’ Đây là câu hỏi vì muốn trình bày.

อิติ อิมาสุ ปญฺจสุ ปุจฺฉาสุ อทิฏฺฐสฺส ตาว กสฺสจิ ธมฺมสฺส อภาวโต ตถาคตสฺส อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา นตฺถิ. ‘‘อิทํ นาม อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ สมณพฺราหฺมเณหิ สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา เทเสสฺสามี’’ติ สมนฺนาหารสฺเสว อนุปฺปชฺชนโต ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉาปิ นตฺถิ. ยสฺมา ปน พุทฺธานํ เอกธมฺเมปิ อาสปฺปนา ปริสปฺปนา นตฺถิ, โพธิมณฺเฑเยว สพฺพา กงฺขา ฉินฺนา; ตสฺมา วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉาปิ นตฺถิเยว. อวเสสา ปน ทฺเว ปุจฺฉา พุทฺธานํ อตฺถิ, ตาสุ อยํ กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉา นาม.

Như vậy, trong năm loại câu hỏi này, đối với Như Lai, vì không có bất kỳ pháp nào chưa được thấy, nên không có câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy. Vì ý nghĩ ‘Ta sẽ thuyết giảng sau khi đối chiếu điều này với các bậc hiền trí, Sa-môn, Bà-la-môn khác’ không hề khởi lên, nên cũng không có câu hỏi để đối chiếu điều đã thấy. Hơn nữa, vì các vị Phật không có sự do dự hay dao động đối với bất kỳ một pháp nào, tất cả mọi hoài nghi đã được đoạn trừ ngay tại cội Bồ-đề; do đó, cũng không có câu hỏi để cắt đứt sự do dự. Nhưng hai câu hỏi còn lại thì có đối với các vị Phật. Trong hai loại đó, đây được gọi là câu hỏi vì muốn trình bày.

๘. อิทานิ ตํ กเถตุกมฺยตาย ปุจฺฉาย ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถตุํ ‘‘ปาณาติปาตํ ปหายา’’ติอาทิมาห.

8. Bây giờ, để trình bày về ý nghĩa đã được hỏi bằng câu hỏi vì muốn trình bày, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘từ bỏ sát sanh’.

ตตฺถ ปาณสฺส อติปาโต ปาณาติปาโต, ปาณวโธ, ปาณฆาโตติ วุตฺตํ โหติ. ปาโณติ เจตฺถ โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ, ตสฺมึ ปน ปาเณ ปาณสญฺญิโน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา วธกเจตนา ปาณาติปาโต. โส คุณวิรหิเตสุ ติรจฺฉานคตาทีสุ ปาเณสุ ขุทฺทเก ปาเณ อปฺปสาวชฺโช, มหาสรีเร มหาสาวชฺโช, กสฺมา? ปโยคมหนฺตตาย. ปโยคสมตฺเตปิ วตฺถุมหนฺตตาย. คุณวนฺเตสุ มนุสฺสาทีสุ อปฺปคุเณ ปาเณ อปฺปสาวชฺโช, มหาคุเณ มหาสาวชฺโช. สรีรคุณานํ ปน สมภาเว สติ กิเลสานํ อุปกฺกมานญฺจ มุทุตาย อปฺปสาวชฺโช, ติพฺพตาย มหาสาวชฺโชติ เวทิตพฺโพ.

Ở đây, ‘sự đả thương sinh mạng’ (pāṇassa atipāto) là sát sanh (pāṇātipāto); có nghĩa là giết hại sinh mạng, hủy diệt sinh mạng. Và ở đây, ‘sinh mạng’ (pāṇa) theo quy ước là chúng sanh, theo nghĩa tối hậu là mạng căn (jīvitindriya). Hơn nữa, đối với sinh mạng ấy, tác ý giết hại (vadhakacetanā) phát sinh qua một trong hai cửa thân hoặc khẩu, khởi lên sự cố gắng cắt đứt mạng căn của người có nhận thức đó là sinh mạng, thì gọi là sát sanh. Hành động đó, đối với các chúng sanh không có đức hạnh như loài bàng sanh v.v..., nếu là chúng sanh nhỏ thì tội nhỏ, nếu là chúng sanh thân thể to lớn thì tội lớn. Tại sao? Do sự cố gắng lớn hơn. Ngay cả khi sự cố gắng như nhau, (tội vẫn lớn hơn) do đối tượng to lớn hơn. Đối với các chúng sanh có đức hạnh như loài người v.v..., nếu là chúng sanh có ít đức hạnh thì tội nhỏ, nếu có nhiều đức hạnh thì tội lớn. Hơn nữa, khi thân thể và đức hạnh ngang bằng nhau, do phiền não và sự cố gắng yếu ớt nên tội nhỏ, do chúng mãnh liệt nên được hiểu là tội lớn.

ตสฺส [Pg.69] ปญฺจ สมฺภารา โหนฺติ – ปาโณ, ปาณสญฺญิตา, วธกจิตฺตํ, อุปกฺกโม, เตน มรณนฺติ. ฉ ปโยคา – สาหตฺถิโก, อาณตฺติโก, นิสฺสคฺคิโย, ถาวโร, วิชฺชามโย, อิทฺธิมโยติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ วิตฺถาริยมาเน อติวิย ปปญฺโจ โหติ, ตสฺมา ตํ น วิตฺถารยาม, อญฺญญฺจ เอวรูปํ. อตฺถิเกหิ ปน สมนฺตปาสาทิกํ วินยฏฺฐกถํ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพํ.

Việc ấy có năm yếu tố cấu thành: chúng sanh, nhận thức là chúng sanh, tâm sát hại, sự cố gắng, và cái chết do sự cố gắng ấy. Có sáu phương tiện: tự tay làm, ra lệnh, ném đi, (bẫy) cố định, do chú thuật, và do thần thông. Nhưng khi giải rộng về ý nghĩa này, sẽ trở nên rất rườm rà, vì vậy chúng tôi không giải rộng điều đó và những điều tương tự khác. Còn những người muốn biết, nên xem và tiếp thu từ bộ Samantapāsādika, chú giải Luật tạng.

ปหายาติ อิมํ ปาณาติปาตเจตนาสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ ปชหิตฺวา. ปฏิวิรโตติ ปหีนกาลโต ปฏฺฐาย ตโต ทุสฺสีลฺยโต โอรโต วิรโตว. นตฺถิ ตสฺส วีติกฺกมิสฺสามีติ จกฺขุโสตวิญฺเญยฺยา ธมฺมา ปเคว กายิกาติ อิมินาว นเยน อญฺเญสุปิ เอวรูเปสุ ปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Từ Pahāya (từ bỏ) có nghĩa là: sau khi đã từ bỏ ác giới này được gọi là tác ý sát sanh. Từ Paṭivirato (từ bỏ, tránh xa) có nghĩa là: kể từ lúc đã từ bỏ, ngài thực sự đã tránh xa ác giới ấy. Nơi ngài không có các pháp được nhận biết qua nhãn thức và nhĩ thức với (ý nghĩ) 'ta sẽ vi phạm', huống chi là các (hành động) thuộc về thân. Chính bằng phương pháp này, ý nghĩa cần được hiểu trong các đoạn văn tương tự khác.

สมโณติ ภควา สมิตปาปตาย ลทฺธโวหาโร. โคตโมติ โคตฺตวเสน. น เกวลญฺจ ภควาเยว ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต, ภิกฺขุสงฺโฆปิ ปฏิวิรโต, เทสนา ปน อาทิโต ปฏฺฐาย เอวํ อาคตา, อตฺถํ ปน ทีเปนฺเตน ภิกฺขุสงฺฆวเสนาปิ ทีเปตุํ วฏฺฏติ.

Đức Thế Tôn được gọi là Samaṇa (Sa-môn) vì ngài đã làm lắng dịu các điều ác. Ngài được gọi là Gotama (Cồ-đàm) do dòng họ. Và không chỉ riêng Đức Thế Tôn từ bỏ việc sát sanh, Tăng chúng cũng từ bỏ; nhưng bài pháp đã được truyền lại như vậy từ ban đầu. Tuy nhiên, người giải thích ý nghĩa cũng nên giải thích theo phương diện Tăng chúng.

นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถติ ปรูปฆาตตฺถาย ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา อาทาย อวตฺตนโต นิกฺขิตฺตทณฺโฑ เจว นิกฺขิตฺตสตฺโถ จาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา ทณฺฑํ สพฺพมฺปิ อวเสสํ อุปกรณํ สตฺตานํ วิเหฐนภาวโต สตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. ยํ ปน ภิกฺขู กตฺตรทณฺฑํ วา ทนฺตกฏฺฐํ วา วาสึ ปิปฺผลิกํ วา คเหตฺวา วิจรนฺติ, น ตํ ปรูปฆาตตฺถาย. ตสฺมา นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ.

Cụm từ Nihitadaṇḍo nihitasattho (đặt gậy xuống, đặt vũ khí xuống) có nghĩa là: do không đi lại cầm gậy hay vũ khí vì mục đích làm hại người khác, nên (vị ấy) là người đã đặt gậy xuống và đã đặt vũ khí xuống. Và ở đây, ngoại trừ gậy, tất cả các dụng cụ còn lại cần được hiểu là vũ khí do có tính chất làm hại chúng sanh. Còn việc các Tỳ-khưu mang theo gậy chống, que xỉa răng, dao nhỏ hay dao cắt móng tay đi lại, việc đó không phải vì mục đích làm hại người khác. Vì vậy, vị ấy thực sự được kể là người đã đặt gậy xuống, đã đặt vũ khí xuống.

ลชฺชีติ ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมนฺนาคโต. ทยาปนฺโนติ ทยํ เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโน. สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปีติ; สพฺเพ ปาณภูเต หิเตน อนุกมฺปโก. ตาย ทยาปนฺนตาย สพฺเพสํ ปาณภูตานํ หิตจิตฺตโกติ อตฺโถ. วิหรตีติ อิริยติ ยเปติ ยาเปติ ปาเลติ[Pg.70]. อิติ วา หิ, ภิกฺขเวติ เอวํ วา ภิกฺขเว. วา สทฺโท อุปริ ‘‘อทินฺนาทานํ ปหายา’’ติอาทีนิ อเปกฺขิตฺวา วิกปฺปตฺโถ วุตฺโต, เอวํ สพฺพตฺถ ปุริมํ วา ปจฺฉิมํ วา อเปกฺขิตฺวา วิกปฺปภาโว เวทิตพฺโพ.

Từ Lajjī (có lòng tàm) có nghĩa là: thành tựu sự hổ thẹn có đặc tính ghê tởm điều ác. Từ Dayāpanno (có lòng bi) có nghĩa là: đã đạt đến lòng bi mẫn, tức là tâm từ. Cụm từ Sabbapāṇabhūtahitānukampī (thương xót vì lợi ích cho tất cả chúng sanh) có nghĩa là: thương xót tất cả chúng sanh với lòng mong cầu lợi ích. Do đã đạt đến lòng bi mẫn ấy, có nghĩa là có tâm mong cầu lợi ích cho tất cả chúng sanh. Từ Viharati (trú) có nghĩa là: đi đứng, duy trì, bảo hộ. Cụm từ Iti vā hi, bhikkhave có nghĩa là: hoặc là như vầy, này các Tỳ-khưu. Từ vā được nói với ý nghĩa lựa chọn, liên quan đến các điều (học) ở trên như 'từ bỏ lấy của không cho'. Như vậy ở khắp nơi, tính chất lựa chọn cần được hiểu là liên quan đến điều trước hoặc điều sau.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน เอวํ วเทยฺย – ‘‘สมโณ โคตโม ปาณํ น หนติ, น ฆาเตติ, น ตตฺถ สมนุญฺโญ โหติ, วิรโต อิมสฺมา ทุสฺสีลฺยา; อโห, วต เร พุทฺธคุณา มหนฺตา’’ติ, อิติ มหนฺตํ อุสฺสาหํ กตฺวา วณฺณํ วตฺตุกาโมปิ อปฺปมตฺตกํ โอรมตฺตกํ อาจารสีลมตฺตกเมว วกฺขติ. อุปริ อสาธารณภาวํ นิสฺสาย วณฺณํ วตฺตุํ น สกฺขิสฺสติ. น เกวลญฺจ ปุถุชฺชโนว โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิอรหนฺโตปิ ปจฺเจกพุทฺธาปิ น สกฺโกนฺติเยว; ตถาคโตเยว ปน สกฺโกติ, ตํ โว อุปริ วกฺขามีติ, อยเมตฺถ สาธิปฺปายา อตฺถวณฺณนา. อิโต ปรํ ปน อปุพฺพปทเมว วณฺณยิสฺสาม.

Đây là phần tóm tắt ở đây: Này các Tỳ-khưu, một phàm phu khi tán thán đức hạnh của Như Lai, có thể nói như vầy: 'Sa-môn Cồ-đàm không tự mình giết, không bảo người khác giết, không đồng tình với việc đó, từ bỏ ác giới này; ôi, thật vậy, các đức hạnh của Phật thật vĩ đại!' Như vậy, dù muốn tán thán với sự cố gắng lớn lao, người ấy cũng sẽ chỉ nói được về giới hạnh thuộc về thiện hạnh ở mức độ nhỏ nhoi, thấp kém mà thôi. Người ấy sẽ không thể nói về đức hạnh dựa vào những phẩm chất bất cộng ở bậc cao hơn. Không chỉ phàm phu, mà cả các vị Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán và cả các vị Phật Độc Giác cũng không thể; chỉ có Như Lai mới có thể. Ta sẽ nói điều đó cho các ngươi ở phần sau. Đây là phần giải thích ý nghĩa có chủ đích ở đây. Từ đây trở đi, chúng tôi sẽ chỉ giải thích những từ chưa từng được giải thích trước đây.

อทินฺนาทานํ ปหายาติ เอตฺถ อทินฺนสฺส อาทานํ อทินฺนาทานํ, ปรสํหรณํ, เถยฺยํ, โจริกาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อทินฺนนฺติ ปรปริคฺคหิตํ, ยตฺถ ปโร ยถากามการิตํ อาปชฺชนฺโต อทณฺฑารโห อนุปวชฺโช จ โหติ. ตสฺมึ ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน, ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํ. ตํ หีเน ปรสนฺตเก อปฺปสาวชฺชํ, ปณีเต มหาสาวชฺชํ, กสฺมา? วตฺถุปณีตตาย. วตฺถุสมตฺเต สติ คุณาธิกานํ สนฺตเก วตฺถุสฺมึ มหาสาวชฺชํ. ตํ ตํ คุณาธิกํ อุปาทาย ตโต ตโต หีนคุณสฺส สนฺตเก วตฺถุสฺมึ อปฺปสาวชฺชํ.

Trong đoạn 'từ bỏ lấy của không cho', lấy của không cho được gọi là adinnādāna; cũng được gọi là mang đi của người khác, hành vi trộm cắp, hành động của kẻ trộm. Ở đây, adinna (không cho) là tài sản do người khác sở hữu, mà người chủ có thể làm theo ý muốn, không bị trừng phạt và không bị khiển trách. Đối với tài sản do người khác sở hữu đó, tác ý trộm cắp làm phát sinh sự cố gắng để lấy nó trong khi có nhận thức là tài sản của người khác, đó là adinnādāna. Việc đó đối với tài sản của người khác có giá trị thấp thì ít có tội, đối với (tài sản) cao quý thì có tội lớn. Tại sao? Do sự cao quý của vật. Khi các vật có giá trị ngang nhau, (lấy) đối với tài sản của những người có đức hạnh cao hơn thì có tội lớn. Tùy thuộc vào người có đức hạnh cao hơn đó, (lấy) đối với tài sản của người có đức hạnh thấp hơn thì ít có tội.

ตสฺส ปญฺจ สมฺภารา โหนฺติ – ปรปริคฺคหิตํ, ปรปริคฺคหิตสญฺญิตา, เถยฺยจิตฺตํ, อุปกฺกโม, เตน หรณนฺติ. ฉ ปโยคา – สาหตฺถิกาทโยว. เต จ โข ยถานุรูปํ เถยฺยาวหาโร, ปสยฺหาวหาโร, ปฏิจฺฉนฺนาวหาโร, ปริกปฺปาวหาโร, กุสาวหาโรติ อิเมสํ อวหารานํ วเสน ปวตฺตา, อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน สมนฺตปาสาทิกายํ วุตฺโต.

Việc đó có năm yếu tố cấu thành: tài sản do người khác sở hữu, nhận thức là tài sản của người khác, tâm trộm cắp, sự cố gắng, và mang đi do sự cố gắng ấy. Có sáu phương tiện, chính là những phương tiện bắt đầu bằng sāhatthika (tự tay làm). Và những phương tiện ấy, tùy theo trường hợp, diễn ra theo các cách lấy đi này: lấy lén, lấy bằng vũ lực, lấy vật đã được che giấu, lấy bằng mưu kế, lấy bằng cách gian lận thẻ. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết đã được nói trong bộ Samantapāsādikā.

ทินฺนเมว [Pg.71] อาทิยตีติ ทินฺนาทายี. จิตฺเตนปิ ทินฺนเมว ปฏิกงฺขตีติ ทินฺนปาฏิกงฺขี. เถเนตีติ เถโน. น เถเนน อเถเนน. อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน. อตฺตนาติ อตฺตภาเวน. อเถนํ สุจิภูตํ อตฺตานํ กตฺวา วิหรตีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ ปฐมสิกฺขาปเท วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. ยถา จ อิธ, เอวํ สพฺพตฺถ.

Vị ấy được gọi là dinnādāyī (người nhận vật đã cho) vì chỉ nhận vật đã được cho. Vị ấy được gọi là dinnapāṭikaṅkhī (người mong đợi vật đã cho) vì ngay cả trong tâm cũng chỉ mong đợi vật đã được cho. Người trộm cắp được gọi là theno. (Cụm từ na thenena) có nghĩa là không phải là kẻ trộm, là người không trộm cắp. (Cụm từ sucibhūtena) có nghĩa là trở nên trong sạch chính vì không trộm cắp. Từ attanā có nghĩa là với tự thân. Có nghĩa là (vị ấy) sống, làm cho tự thân mình trở thành người không trộm cắp, trong sạch. Phần còn lại cần được kết hợp theo phương pháp đã nói trong điều học đầu tiên. Như ở đây, cũng vậy ở khắp nơi.

อพฺรหฺมจริยนฺติ อเสฏฺฐจริยํ. พฺรหฺมํ เสฏฺฐํ อาจารํ จรตีติ พฺรหฺมจารี. อาราจารีติ อพฺรหฺมจริยโต ทูรจารี. เมถุนาติ ราคปริยุฏฺฐานวเสน สทิสตฺตา เมถุนกาติ ลทฺธโวหาเรหิ ปฏิเสวิตพฺพโต เมถุนาติ สงฺขฺยํ คตา อสทฺธมฺมา. คามธมฺมาติ คามวาสีนํ ธมฺมา.

Abrahmacariya (hành vi không phạm hạnh) là hành vi không cao thượng. Vị ấy được gọi là brahmacārī (người sống phạm hạnh) vì thực hành hạnh kiểm cao thượng, tốt đẹp. Ārācārī (người sống xa lìa) có nghĩa là người thực hành xa rời hành vi không phạm hạnh. Pháp bất thiện được gọi là methuna (hành dâm) vì phải được thực hành bởi những người được gọi là cặp đôi (nam nữ) do sự tương đồng về phương diện bị tham ái chi phối. Gāmadhamma (pháp của dân làng) là pháp của những người sống trong làng.

๙. มุสาวาทํ ปหายาติ เอตฺถ มุสาติ วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค กายปโยโค, วา วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปนสฺส ปรวิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท.

9. Trong đoạn 'từ bỏ nói dối', musā (nói dối) là phương tiện lời nói hoặc phương tiện thân làm hỏng lợi ích của người có ý định lừa dối; hoặc là, tác ý làm phát sinh phương tiện thân và lời nói để lừa dối người khác với ý định lừa dối của người ấy, được gọi là musāvāda.

อปโร นโย, ‘มุสา’ติ อภูตํ อตจฺฉํ วตฺถุ. ‘วาโท’ติ ตสฺส ภูตโต ตจฺฉโต วิญฺญาปนํ. ลกฺขณโต ปน อตถํ วตฺถุํ ตถโต ปรํ วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถาวิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. โส ยมตฺถํ ภญฺชติ, ตสฺส อปฺปตาย อปฺปสาวชฺโช, มหนฺตตาย มหาสาวชฺโช.

Một phương pháp khác: ‘Nói dối’ (musā) là sự việc không có thật, không chân thật. ‘Lời nói’ (vāda) là sự làm cho biết sự việc ấy như là có thật, như là chân thật. Lại nữa, về phương diện đặc tính, tâm sở cố ý (cetanā) làm phát sinh sự biểu tri như vậy của người muốn làm cho người khác biết sự việc không thật thành có thật, được gọi là nói dối (musāvāda). Lời nói dối ấy phá hoại lợi ích nào, do sự nhỏ nhoi của lợi ích ấy nên có lỗi nhỏ, do sự to lớn nên có lỗi lớn.

อปิ จ คหฏฺฐานํ อตฺตโน สนฺตกํ อทาตุกามตาย นตฺถีติอาทินยปฺปวตฺโต อปฺปสาวชฺโช, สกฺขินา หุตฺวา อตฺถภญฺชนตฺถํ วุตฺโต มหาสาวชฺโช, ปพฺพชิตานํ อปฺปกมฺปิ เตลํ วา สปฺปึ วา ลภิตฺวา หสาธิปฺปาเยน – ‘‘อชฺช คาเม เตลํ นที มญฺเญ สนฺทตี’’ติ ปูรณกถานเยน ปวตฺโต อปฺปสาวชฺโช, อทิฏฺฐํเยว ปน ทิฏฺฐนฺติอาทินา นเยน วทนฺตานํ มหาสาวชฺโช.

Hơn nữa, đối với hàng tại gia, lời nói dối phát sinh do ý muốn không cho tài sản của mình theo cách nói ‘không có’ v.v... là có lỗi nhỏ. Lời nói dối được nói ra để làm nhân chứng nhằm phá hoại lợi ích là có lỗi lớn. Đối với hàng xuất gia, sau khi nhận được dầu hoặc bơ sữa dù chỉ một ít, lời nói dối phát sinh với ý định nói đùa theo cách nói cường điệu rằng: ‘Hôm nay trong làng, tôi nghĩ dầu chảy như sông’ là có lỗi nhỏ. Nhưng đối với những người nói theo cách ‘cái chưa thấy lại nói là đã thấy’ v.v... là có lỗi lớn.

ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา โหนฺติ – อตถํ วตฺถุ, วิสํวาทนจิตฺตํ, ตชฺโช วายาโม, ปรสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติ. เอโก ปโยโค สาหตฺถิโกว. โส กาเยน วา กายปฏิพทฺเธน วา วาจาย วา ปรวิสํวาทนกิริยากรเณน ทฏฺฐพฺโพ. ตาย เจ กิริยาย ปโร ตมตฺถํ ชานาติ, อยํ กิริยสมุฏฺฐาปิกเจตนากฺขเณเยว มุสาวาทกมฺมุนา พชฺฌติ.

Lời nói dối ấy có bốn thành phần: sự việc không thật, tâm lừa dối, sự cố gắng phát sinh từ tâm ấy, và người khác hiểu được ý nghĩa ấy. Chỉ có một sự cố gắng là tự mình làm (sāhatthika). Điều đó cần được hiểu là qua việc thực hiện hành động lừa dối người khác bằng thân, bằng vật liên quan đến thân, hoặc bằng lời nói. Nếu do hành động ấy mà người khác hiểu được ý nghĩa đó, thì người này bị trói buộc bởi nghiệp nói dối ngay tại khoảnh khắc của tâm sở cố ý làm phát sinh hành động.

ยสฺมา [Pg.72] ปน ยถา กายกายปฏิพทฺธวาจาหิ ปรํ วิสํวาเทติ, ตถา ‘‘อิทมสฺส ภณาหี’’ติ อาณาเปนฺโตปิ ปณฺณํ ลิขิตฺวา ปุรโต นิสฺสชฺชนฺโตปิ, ‘‘อยมตฺโถ เอวํ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ กุฑฺฑาทีสุ ลิขิตฺวา ฐเปนฺโตปิ. ตสฺมา เอตฺถ อาณตฺติกนิสฺสคฺคิยถาวราปิ ปโยคา ยุชฺชนฺติ, อฏฺฐกถาสุ ปน อนาคตตฺตา วีมํสิตฺวา คเหตพฺพา.

Lại nữa, vì rằng cũng như người ta lừa dối người khác bằng thân, vật liên quan đến thân, và lời nói, thì cũng vậy, người ta có thể lừa dối bằng cách ra lệnh: ‘Hãy nói điều này với người ấy,’ hoặc bằng cách viết một lá thư rồi đặt trước mặt, hoặc bằng cách viết trên tường v.v... rằng: ‘Ý nghĩa này cần được hiểu như thế này’ rồi để lại đó. Do đó, ở đây các sự cố gắng qua mệnh lệnh (āṇattika), qua sự đặt để (nissaggiya), và qua sự lâu dài (thāvara) cũng được áp dụng. Tuy nhiên, vì chúng không được đề cập trong các Chú giải, nên cần phải được chấp nhận sau khi đã xem xét kỹ lưỡng.

สจฺจํ วทตีติ สจฺจวาที. สจฺเจน สจฺจํ สนฺทหติ ฆเฏตีติ สจฺจสนฺโธ. น อนฺตรนฺตรา มุสา วทตีติ อตฺโถ. โย หิ ปุริโส กทาจิ มุสา วทติ, กทาจิ สจฺจํ, ตสฺส มุสาวาเทน อนฺตริตตฺตา สจฺจํ สจฺเจน น ฆฏียติ; ตสฺมา โส น สจฺจสนฺโธ. อยํ ปน น ตาทิโส, ชีวิตเหตุปิ มุสา อวตฺวา สจฺเจน สจฺจํ สนฺทหติ เยวาติ สจฺจสนฺโธ.

Ngài nói lời chân thật, nên gọi là người nói lời chân thật (saccavādī). Ngài dùng lời chân thật để kết nối với lời chân thật, nên gọi là người kết nối sự thật (saccasandho). Nghĩa là, Ngài không nói dối xen kẽ vào giữa. Thật vậy, người nào có lúc nói dối, có lúc nói thật, thì do bị lời nói dối xen vào, lời nói thật của người ấy không được kết nối với lời nói thật; do đó người ấy không phải là người kết nối sự thật. Nhưng vị này thì không phải như vậy, dù vì mạng sống cũng không nói dối, Ngài chỉ kết nối lời chân thật với lời chân thật, nên gọi là người kết nối sự thật (saccasandho).

เถโตติ ถิโร ถิรกโถติ อตฺโถ. เอโก หิ ปุคฺคโล หลิทฺทิราโค วิย, ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุ วิย, อสฺสปิฏฺเฐ ฐปิตกุมฺภณฺฑมิว จ น ถิรกโถ โหติ, เอโก ปาสาณเลขา วิย, อินฺทขีโล วิย จ ถิรกโถ โหติ, อสินา สีสํ ฉินฺทนฺเตปิ ทฺเว กถา น กเถติ, อยํ วุจฺจติ เถโต.

Đáng tin cậy (theto) nghĩa là vững chắc, có lời nói vững chắc. Thật vậy, có người không có lời nói vững chắc, giống như màu thuốc nhuộm từ nghệ, như cây cọc cắm trong đống trấu, và như quả bí đặt trên lưng ngựa. Có người có lời nói vững chắc, giống như chữ khắc trên đá, và như cột trụ cổng thành; dù bị gươm chặt đầu cũng không nói hai lời. Người này được gọi là đáng tin cậy (theto).

ปจฺจยิโกติ ปตฺติยายิตพฺพโก, สทฺธายิตพฺพโกติ อตฺโถ. เอกจฺโจ หิ ปุคฺคโล น ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต ‘‘มา ตสฺส วจนํ สทฺทหถา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เอโก ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต ‘‘ยทิ เตน วุตฺตํ, อิทเมว ปมาณํ, อิทานิ อุปปริกฺขิตพฺพํ นตฺถิ, เอวเมว อิท’’นฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, อยํ วุจฺจติ ปจฺจยิโก. อวิสํวาทโก โลกสฺสาติ ตาย สจฺจวาทิตาย โลกํ น วิสํวาเทตีติ อตฺโถ.

Đáng tin cậy (paccayiko) nghĩa là người đáng được tin tưởng, đáng được tin theo. Thật vậy, có người không đáng tin cậy; khi được hỏi: ‘Ai đã nói điều này?’ và được trả lời: ‘Người kia,’ thì người ấy trở thành người đáng bị nói rằng: ‘Đừng tin lời của người đó.’ Có người đáng tin cậy; khi được hỏi: ‘Ai đã nói điều này?’ và được trả lời: ‘Người kia,’ thì người ấy trở thành người đáng được nói rằng: ‘Nếu người đó đã nói, thì chính điều đó là tiêu chuẩn, bây giờ không cần phải xem xét gì nữa, điều này chính là như vậy.’ Người này được gọi là đáng tin cậy (paccayiko). Không lừa dối thế gian (avisaṃvādako lokassa) nghĩa là do có đức tính nói thật ấy, Ngài không lừa dối thế gian.

ปิสุณํ วาจํ ปหายาติอาทีสุ ยาย วาจาย ยสฺส ตํ วาจํ ภาสติ, ตสฺส หทเย อตฺตโน ปิยภาวํ, ปรสฺส จ สุญฺญภาวํ กโรติ, สา ปิสุณา วาจา.

Trong các đoạn kinh bắt đầu bằng ‘Từ bỏ lời nói đâm thọc’ (pisuṇaṃ vācaṃ pahāya), lời nói nào mà khi nói với người nào, nó tạo ra trong tâm người ấy trạng thái yêu mến đối với bản thân mình và trạng thái trống rỗng (tình thương) đối với người khác, đó là lời nói đâm thọc (pisuṇā vācā).

ยาย ปน อตฺตานมฺปิ ปรมฺปิ ผรุสํ กโรติ, ยา วาจา สยมฺปิ ผรุสา, เนว กณฺณสุขา น หทยงฺคมา, อยํ ผรุสา วาจา.

Còn lời nói nào làm cho cả bản thân và người khác trở nên thô lỗ, lời nói nào tự nó đã thô lỗ, không êm tai, không đi vào lòng người, đó là lời nói thô ác (pharusā vācā).

เยน [Pg.73] สมฺผํ ปลปติ นิรตฺถกํ, โส สมฺผปฺปลาโป.

Lời nói nào mà người ta nói nhảm nhí, vô ích, đó là lời nói vô ích (samphappalāpo).

เตสํ มูลภูตา เจตนาปิ ปิสุณวาจาทินาเมว ลภติ, สา เอว จ อิธาธิปฺเปตาติ.

Tâm sở cố ý (cetanā) làm gốc rễ của những lời nói ấy cũng nhận được tên gọi là lời nói đâm thọc v.v... và chính tâm sở cố ý ấy được chủ định ở đây.

ตตฺถ สํกิลิฏฺฐจิตฺตสฺส ปเรสํ วา เภทาย อตฺตโน ปิยกมฺยตาย วา กายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา ปิสุณวาจา. สา ยสฺส เภทํ กโรติ, ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชา.

Trong số đó, tâm sở cố ý của người có tâm ô nhiễm, làm phát sinh sự cố gắng qua thân và lời nói, hoặc để chia rẽ người khác, hoặc để được người khác yêu mến, là lời nói đâm thọc. Lời nói ấy gây chia rẽ cho người nào, thì do người ấy có ít đức hạnh nên có lỗi nhỏ, do có nhiều đức hạnh nên có lỗi lớn.

ตสฺสา จตฺตาโร สมฺภารา – ภินฺทิตพฺโพ ปโร, ‘‘อิติ อิเม นานา ภวิสฺสนฺติ, วินา ภวิสฺสนฺตี’’ติ เภทปุเรกฺขารตา วา, ‘‘อิติ อหํ ปิโย ภวิสฺสามิ วิสฺสาสิโก’’ติ ปิยกมฺยตา วา, ตชฺโช วายาโม, ตสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติ. อิเมสํ เภทายาติ, เยสํ อิโตติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ เตสํ เภทาย.

Lời nói ấy có bốn thành phần: người khác để bị chia rẽ; hoặc là sự lấy việc chia rẽ làm mục đích, nghĩ rằng: ‘Như vậy họ sẽ trở nên khác biệt, họ sẽ bị chia rẽ;’ hoặc là ý muốn được yêu mến, nghĩ rằng: ‘Như vậy ta sẽ được yêu mến, được tin cậy;’ sự cố gắng phát sinh từ đó; và người kia hiểu được ý nghĩa ấy. ‘Để chia rẽ những người này’ (imesaṃ bhedāya) nghĩa là để chia rẽ những người mà từ họ, người ta đã nghe được điều được nói là ‘từ đây’.

ภินฺนานํ วา สนฺธาตาติ ทฺวินฺนํ มิตฺตานํ วา สมานุปชฺฌายกาทีนํ วา เกนจิเทว การเณน ภินฺนานํ เอกเมกํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อีทิเส กุเล ชาตานํ เอวํ พหุสฺสุตานํ อิทํ น ยุตฺต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา สนฺธานํ กตฺตา อนุกตฺตา. อนุปฺปทาตาติ สนฺธานานุปฺปทาตา. ทฺเว ชเน สมคฺเค ทิสฺวา – ‘‘ตุมฺหากํ เอวรูเป กุเล ชาตานํ เอวรูเปหิ คุเณหิ สมนฺนาคตานํ อนุจฺฉวิกเมต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ทฬฺหีกมฺมํ กตฺตาติ อตฺโถ. สมคฺโค อาราโม อสฺสาติ สมคฺคาราโม. ยตฺถ สมคฺคา นตฺถิ, ตตฺถ วสิตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺคราโมติปิ ปาฬิ, อยเมเวตฺถ อตฺโถ. สมคฺครโตติ สมคฺเคสุ รโต, เต ปหาย อญฺญตฺถ คนฺตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺเค ทิสฺวาปิ สุตฺวาปิ นนฺทตีติ สมคฺคนนฺที, สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตาติ ยา วาจา สตฺเต สมคฺเคเยว กโรติ, ตํ สามคฺคิคุณปริทีปิกเมว วาจํ ภาสติ, น อิตรนฺติ.

‘Là người hòa giải những người đã chia rẽ’ (bhinnānaṃ vā sandhātā) nghĩa là Ngài là người tạo ra và hỗ trợ sự hòa giải, bằng cách đến với từng người một trong hai người bạn hoặc những người cùng thầy tế độ v.v... đã bị chia rẽ vì một lý do nào đó, rồi nói những lời như: ‘Việc này không thích hợp với các vị, những người sinh ra trong gia đình như thế này, có học thức rộng như vậy.’ ‘Là người khuyến khích’ (anuppadātā) nghĩa là người khuyến khích sự hòa giải. Nghĩa là, khi thấy hai người hòa hợp, Ngài là người làm cho sự hòa hợp ấy được vững chắc bằng cách nói những lời như: ‘Điều này thật xứng đáng với các vị, những người sinh ra trong gia đình như thế này, có những đức hạnh như thế này.’ ‘Người có sự hòa hợp là niềm vui’ (samaggārāmo) vì sự hòa hợp là niềm vui của Ngài. Nghĩa là, nơi nào không có sự hòa hợp, Ngài cũng không muốn ở lại. Cũng có bản kinh đọc là samaggarāmo, ý nghĩa ở đây cũng như vậy. ‘Người vui thích trong sự hòa hợp’ (samaggarato) nghĩa là Ngài vui thích trong những người hòa hợp, không muốn rời bỏ họ để đi nơi khác. ‘Người hoan hỷ trong sự hòa hợp’ (samagganandī) vì Ngài hoan hỷ khi thấy hoặc nghe về những người hòa hợp. ‘Nói lời tạo ra sự hòa hợp’ (samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā) nghĩa là Ngài chỉ nói lời nào làm cho chúng sinh hòa hợp, lời làm sáng tỏ đức hạnh của sự hòa hợp, chứ không nói lời khác.

ปรสฺส มมฺมจฺเฉทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เอกนฺตผรุสเจตนา ผรุสาวาจา. ตสฺสา อาวิภาวตฺถมิทํ วตฺถุ – เอโก กิร ทารโก มาตุวจนํ อนาทิยิตฺวา อรญฺญํ คจฺฉติ, ตํ มาตา นิวตฺเตตุมสกฺโกนฺตี – ‘‘จณฺฑา ตํ มหึสี อนุพนฺธตู’’ติ อกฺโกสิ. อถสฺส ตเถว อรญฺเญ มหึสี [Pg.74] อุฏฺฐาสิ. ทารโก ‘‘ยํ มม มาตา มุเขน กเถสิ, ตํ มา โหตุ, ยํ จิตฺเตน จินฺเตสิ ตํ โหตู’’ติ, สจฺจกิริยมกาสิ. มหึสี ตตฺเถว พทฺธา วิย อฏฺฐาสิ. เอวํ มมฺมจฺเฉทโกปิ ปโยโค จิตฺตสณฺหตาย น ผรุสา วาจา โหติ. มาตาปิตโร หิ กทาจิ ปุตฺตเก เอวํ วทนฺติ – ‘‘โจรา โว ขณฺฑาขณฺฑํ กโรนฺตู’’ติ, อุปฺปลปตฺตมฺปิ จ เนสํ อุปริ ปตนฺตํ น อิจฺฉนฺติ. อาจริยุปชฺฌายา จ กทาจิ นิสฺสิตเก เอวํ วทนฺติ – ‘‘กึ อิเม อหิรีกา อโนตฺตปฺปิโน จรนฺติ, นิทฺธมถ เน’’ติ, อถ จ เนสํ อาคมาธิคมสมฺปตฺตึ อิจฺฉนฺติ. ยถา จ จิตฺตสณฺหตาย ผรุสา วาจา น โหติ, เอวํ วจนสณฺหตาย อผรุสา วาจา น โหติ. น หิ มาราเปตุกามสฺส – ‘‘อิมํ สุขํ สยาเปถา’’ติ วจนํ อผรุสา วาจา โหติ, จิตฺตผรุสตาย ปเนสา ผรุสา วาจาว. สา ยํ สนฺธาย ปวตฺติตา, ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชา. ตสฺสา ตโย สมฺภารา – อกฺโกสิตพฺโพ ปโร, กุปิตจิตฺตํ, อกฺโกสนาติ.

Tác ý hoàn toàn thô ác, phát sinh từ thân hành và khẩu hành có tính cách xuyên thấu vào chỗ hiểm yếu của người khác, được gọi là ác khẩu. Để làm sáng tỏ điều ấy, có câu chuyện này – Tương truyền, có một cậu bé không vâng lời mẹ mà đi vào rừng, người mẹ không thể gọi cậu quay về được, liền mắng rằng: ‘Mong cho con trâu hung dữ đuổi theo mày!’ Bấy giờ, đúng như vậy, một con trâu đã xuất hiện trong rừng. Cậu bé liền thực hiện lời chân thật rằng: ‘Điều mà mẹ ta đã nói bằng miệng, mong rằng không xảy ra; điều mà mẹ ta đã suy nghĩ trong tâm, mong rằng sẽ xảy ra.’ Con trâu liền đứng yên tại chỗ như bị trói. Như vậy, dù cho sự nỗ lực (qua lời nói) có tính cách xuyên thấu vào chỗ hiểm yếu, nhưng do tâm nhu hòa nên không phải là ác khẩu. Thật vậy, cha mẹ đôi khi nói với con cái như vầy: ‘Mong cho bọn trộm cắt chúng mày ra từng mảnh!’, nhưng họ không muốn dù chỉ một cánh sen rơi lên người chúng. Và các vị thầy tổ đôi khi nói với các đệ tử nương tựa như vầy: ‘Tại sao những người này đi lại không biết hổ thẹn, không biết ghê sợ tội lỗi? Hãy đuổi chúng đi!’, nhưng rồi lại mong muốn sự thành tựu về giáo pháp và chứng đắc cho họ. Và cũng như do tâm nhu hòa mà không thành ác khẩu, cũng vậy, do lời nói nhu hòa mà không thành phi ác khẩu (tức vẫn là ác khẩu). Thật vậy, lời nói của người muốn sai người khác giết người: ‘Hãy để người này nằm xuống một cách thoải mái’ không phải là lời nói phi ác khẩu, mà do tâm thô ác nên đây chính là ác khẩu. Lời nói ấy được nói ra nhắm đến đối tượng nào, nếu người ấy có ít đức hạnh thì tội nhỏ, nếu có nhiều đức hạnh thì tội lớn. Ác khẩu ấy có ba thành phần: người khác để mắng chửi, tâm sân hận, và sự mắng chửi.

เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺสา เอลนฺติ เนลา, นิทฺโทสาติ อตฺโถ. ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ, (อุทา. ๖๕) เอตฺถ วุตฺตเนลํ วิย. กณฺณสุขาติ พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติ. อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนียา. หทยํ คจฺฉติ, อปฺปฏิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมา. คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรี ปุเร สํวฑฺฒนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี. นครวาสีนํ กถาติ อตฺโถ. นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ. ปิติมตฺตํ ปิตาติ วทนฺติ, ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติ, มาติมตฺตํ มาตาติ วทนฺติ. เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตา. กนฺตภาเวเนว พหุโน ชนสฺส มนาปา จิตฺตวุฑฺฒิกราติ พหุชนมนาปา.

Về từ ‘Nelā’: ‘Elaṃ’ được gọi là lỗi lầm, ‘nā assā elaṃ’ (lời nói ấy không có lỗi lầm), do đó gọi là ‘nelā’, nghĩa là ‘không có lỗi lầm’. Giống như từ ‘nela’ được nói trong câu ‘Nelaṅgo setapacchādo’. Về từ ‘Kaṇṇasukhā’: Dễ nghe, vì âm điệu ngọt ngào nên làm tai dễ chịu, không gây đau tai như bị kim châm. Về từ ‘Pemanīyā’: Đáng yêu, vì ý nghĩa ngọt ngào nên không gây sân hận trong toàn thân mà sinh ra lòng yêu mến. Về từ ‘Hadayaṅgamā’: Đi vào lòng người, vì không bị cản trở, dễ dàng đi vào tâm. Về từ ‘Porī’: Do đầy đủ đức hạnh nên là lời nói ‘có ở thành thị’; hoặc vì tinh tế như người phụ nữ được nuôi dưỡng trong thành thị; hoặc vì ‘đây là của thành thị’. Nghĩa là lời nói của người dân thành thị. Thật vậy, người dân thành thị thường nói những lời thích hợp. Họ gọi người đáng tuổi cha là ‘cha’, người đáng tuổi anh là ‘anh’, người đáng tuổi mẹ là ‘mẹ’. Lời nói như vậy được nhiều người yêu thích, nên gọi là ‘bahujanakantā’ (được nhiều người yêu thích). Chính vì được yêu thích nên làm hài lòng nhiều người, làm cho tâm phát triển, nên gọi là ‘bahujanamanāpā’ (làm hài lòng nhiều người).

อนตฺถวิญฺญาปิกา กายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา อกุสลเจตนา สมฺผปฺปลาโป. โส อาเสวนมนฺทตาย อปฺปสาวชฺโช, อาเสวนมหนฺตตาย มหาสาวชฺโช, ตสฺส ทฺเว สมฺภารา – ภารตยุทฺธสีตาหรณาทินิรตฺถกกถาปุเรกฺขารตา, ตถารูปี กถา กถนญฺจ.

Tác ý bất thiện, làm phát sinh thân hành và khẩu hành, khiến cho biết những điều vô ích, được gọi là lời nói vô ích (samphappalāpa). Lời nói ấy, do ít thực hành nên tội nhỏ; do thực hành nhiều nên tội lớn. Lời nói ấy có hai thành phần: có ý hướng về những câu chuyện vô ích như chiến tranh Bhārata, chuyện bắt cóc nàng Sītā, v.v., và việc kể những câu chuyện như vậy.

กาเลน [Pg.75] วทตีติ กาลวาที วตฺตพฺพยุตฺตกาลํ สลฺลกฺเขตฺวา วทตีติ อตฺโถ. ภูตํ ตถํ ตจฺฉํ สภาวเมว วทตีติ ภูตวาที. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺถสนฺนิสฺสิตเมว กตฺวา วทตีติ อตฺถวาที. นวโลกุตฺตรธมฺมสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ ธมฺมวาที สํวรวินยปหานวินยสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ วินยวาที.

Vì ngài nói đúng lúc nên được gọi là ‘kālavādī’ (người nói đúng thời), nghĩa là ngài nói sau khi đã ghi nhận thời điểm thích hợp để nói. Vì ngài chỉ nói điều có thật, xác thực, chân thật, đúng bản chất nên được gọi là ‘bhūtavādī’ (người nói thật). Vì ngài nói những điều chỉ liên quan đến lợi ích trong hiện tại và tương lai nên được gọi là ‘atthavādī’ (người nói lợi ích). Vì ngài nói những điều liên quan đến chín pháp siêu thế nên được gọi là ‘dhammavādī’ (người nói pháp). Vì ngài nói những điều liên quan đến luật phòng hộ và luật đoạn tận nên được gọi là ‘vinayavādī’ (người nói luật).

นิธานํ วุจฺจติ ฐปโนกาโส, นิธานมสฺสา อตฺถีติ นิธานวตี. หทเย นิธาตพฺพยุตฺตกํ วาจํ ภาสิตาติ อตฺโถ. กาเลนาติ เอวรูปึ ภาสมาโนปิ จ – ‘‘อหํ นิธานวตึ วาจํ ภาสิสฺสามี’’ติ น อกาเลน ภาสติ, ยุตฺตกาลํ ปน อเปกฺขิตฺวาว ภาสตีติ อตฺโถ. สาปเทสนฺติ สอุปมํ, สการณนฺติ อตฺโถ. ปริยนฺตวตินฺติ ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา ยถาสฺสา ปริจฺเฉโท ปญฺญายติ, เอวํ ภาสตีติ อตฺโถ. อตฺถสํหิตนฺติ อเนเกหิปิ นเยหิ วิภชนฺเตน ปริยาทาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อตฺถสมฺปนฺนํ ภาสติ. ยํ วา โส อตฺถวาที อตฺถํ วทติ, เตน อตฺเถน สหิตตฺตา อตฺถสํหิตํ วาจํ ภาสติ, น อญฺญํ นิกฺขิปิตฺวา อญฺญํ ภาสตีติ วุตฺตํ โหติ.

‘Nidhānaṃ’ được gọi là nơi để cất giữ; lời nói ấy có nơi cất giữ nên được gọi là ‘nidhānavatī’ (lời nói đáng được lưu giữ). Nghĩa là ngài nói lời nói thích hợp để lưu giữ trong tâm. Về từ ‘Kālena’ (đúng lúc): Dù nói lời nói như vậy, ngài cũng không nói sai lúc với ý nghĩ ‘ta sẽ nói lời đáng được lưu giữ’, mà chỉ nói sau khi đã xem xét thời điểm thích hợp. Về từ ‘Sāpadesaṃ’ (có dẫn chứng): Nghĩa là có ví dụ, có nguyên nhân. Về từ ‘Pariyantavatiṃ’ (có giới hạn): Nghĩa là ngài nói sau khi đã chỉ ra giới hạn, sao cho giới hạn của lời nói ấy được biết rõ. Về từ ‘Atthasaṃhitaṃ’ (liên hệ đến lợi ích): Ngài nói lời nói đầy đủ ý nghĩa, đến nỗi người phân tích theo nhiều cách cũng không thể thấu triệt hết được. Hoặc, vị ‘atthavādī’ (người nói lợi ích) ấy nói về ý nghĩa nào, thì ngài nói lời nói đi kèm với ý nghĩa đó, chứ không bỏ qua một ý nghĩa để nói một ý nghĩa khác.

๑๐. พีชคามภูตคามสมารมฺภาติ มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชนฺติ ปญฺจวิธสฺส พีชคามสฺส เจว, ยสฺส กสฺสจิ นีลติณรุกฺขาทิกสฺส ภูตคามสฺส จ สมารมฺภา, เฉทนเภทนปจนาทิภาเวน วิโกปนา ปฏิวิรโตติ อตฺโถ.

10. Về câu ‘Bījagāma-bhūtagāma-samārambhā’ (từ bỏ việc phá hoại các loại giống và các loại cây): Nghĩa là, ngài từ bỏ việc phá hoại (samārambhā), tức là làm hư hại (vikopanā) bằng cách chặt, đập, đốt, v.v., đối với năm loại giống cây (bījagāma) là giống từ rễ (mūlabīja), giống từ thân (khandhabīja), giống từ đốt (phaḷubīja), giống từ ngọn (aggabīja), và giống từ hạt (bījabīja); và đối với các loại cây (bhūtagāma) bất kỳ như cỏ xanh, cây cối, v.v.

เอกภตฺติโกติ ปาตราสภตฺตํ สายมาสภตฺตนฺติ ทฺเว ภตฺตานิ, เตสุ ปาตราสภตฺตํ อนฺโตมชฺฌนฺหิเกน ปริจฺฉินฺนํ, อิตรํ มชฺฌนฺหิกโต อุทฺธํ อนฺโต อรุเณน. ตสฺมา อนฺโตมชฺฌนฺหิเก ทสกฺขตฺตุํ ภุญฺชมาโนปิ เอกภตฺติโกว โหติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอกภตฺติโก’’ติ.

Về từ ‘Ekabhattiko’ (người ăn một bữa): Có hai bữa ăn là bữa ăn sáng (pātarāsabhattaṃ) và bữa ăn chiều (sāyamāsabhattaṃ). Trong hai bữa đó, bữa ăn sáng được giới hạn trong khoảng thời gian trước giữa trưa, bữa còn lại là từ sau giữa trưa cho đến trước lúc rạng đông. Do đó, dù ăn mười lần trong khoảng thời gian trước giữa trưa, người đó vẫn là người ăn một bữa (ekabhattika). Nhắm đến ý nghĩa đó mà được nói là ‘ekabhattiko’.

รตฺติยา โภชนํ รตฺติ, ตโต อุปรโตติ รตฺตูปรโต. อติกฺกนฺเต มชฺฌนฺหิเก ยาว สูริยตฺถงฺคมนา โภชนํ วิกาลโภชนํ นาม. ตโต วิรตตฺตา วิรโต วิกาลโภชนา. กทา วิรโต? อโนมานทีตีเร ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย.

Ăn vào ban đêm là ‘ratti’, ngài đã từ bỏ (uparato) việc đó (tato), nên gọi là ‘rattūparato’ (người từ bỏ ăn đêm). Ăn trong khoảng thời gian từ sau giữa trưa cho đến khi mặt trời lặn được gọi là ‘vikālabhojana’ (ăn phi thời). Vì đã từ bỏ (virata) việc đó, nên gọi là ‘virato vikālabhojanā’ (người từ bỏ ăn phi thời). Ngài đã từ bỏ khi nào? Kể từ ngày xuất gia bên bờ sông Anomā.

สาสนสฺส อนนุโลมตฺตา วิสูกํ ปฏาณีภูตํ ทสฺสนนฺติ วิสูกทสฺสนํ. อตฺตนา นจฺจนนจฺจาปนาทิวเสน นจฺจา จ คีตา จ วาทิตา จ อนฺตมโส [Pg.76] มยูรนจฺจาทิวเสนปิ ปวตฺตานํ นจฺจาทีนํ วิสูกภูตา ทสฺสนา จาติ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา. นจฺจาทีนิ หิ อตฺตนา ปโยเชตุํ วา ปเรหิ ปโยชาเปตุํ วา ปยุตฺตานิ ปสฺสิตุํ วา เนว ภิกฺขูนํ น ภิกฺขุนีนญฺจ วฏฺฏนฺติ.

Do không tương ứng với giáo pháp, sự xem thấy trở thành chướng ngại, hiển thị sự đối nghịch, nên gọi là visūkadassana (sự xem thấy chướng ngại). Do tự mình múa, khiến người khác múa v.v..., là múa, hát, và đàn, cho đến cả việc múa của con công v.v..., sự xem thấy các điệu múa v.v... đang diễn ra trở thành chướng ngại, nên gọi là naccagītavāditavisūkadassanā (từ bỏ việc múa, hát, đàn và xem các trò giải trí chướng ngại). Thật vậy, việc tự mình thực hiện hoặc khiến người khác thực hiện các điệu múa v.v..., hoặc xem những gì đã được thực hiện, đều không thích hợp cho các tỳ-khưu và tỳ-khưu-ni.

มาลาทีสุ มาลาติ ยํ กิญฺจิ ปุปฺผํ. คนฺธนฺติ ยํ กิญฺจิ คนฺธชาตํ. วิเลปนนฺติ ฉวิราคกรณํ. ตตฺถ ปิฬนฺธนฺโต ธาเรติ นาม, อูนฏฺฐานํ ปูเรนฺโต มณฺเฑติ นาม, คนฺธวเสน ฉวิราควเสน จ สาทิยนฺโต วิภูเสติ นาม. ฐานํ วุจฺจติ การณํ. ตสฺมา ยาย ทุสฺสีลฺยเจตนาย ตานิ มาลาธารณาทีนิ มหาชโน กโรติ, ตโต ปฏิวิรโตติ อตฺโถ.

Trong các thứ như vòng hoa v.v..., vòng hoa là bất cứ loại hoa nào. Hương thơm là bất cứ loại hương liệu nào. Vật thoa xức là thứ làm cho màu da trở nên quyến rũ. Trong đó, người đeo vào được gọi là mang giữ; người lấp đầy chỗ khuyết được gọi là trang điểm; người thưởng thức bằng hương thơm và bằng sự quyến rũ của màu da được gọi là tô điểm. Nguyên nhân được gọi là cơ sở. Do đó, với tư tâm bất thiện nào mà quần chúng thực hiện những việc như mang vòng hoa v.v..., vị ấy từ bỏ điều đó, đó là ý nghĩa.

อุจฺจาสยนํ วุจฺจติ ปมาณาติกฺกนฺตํ. มหาสยนนฺติ อกปฺปิยปจฺจตฺถรณํ. ตโต วิรโตติ อตฺโถ.

Giường cao được gọi là thứ vượt quá kích thước. Giường lớn là vật trải không thích hợp. Vị ấy từ bỏ điều đó, đó là ý nghĩa.

ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ กหาปโณ, โลหมาสโก, ชตุมาสโก, ทารุมาสโกติ เย โวหารํ คจฺฉนฺติ. ตสฺส อุภยสฺสาปิ ปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต, เนว นํ อุคฺคณฺหาติ, น อุคฺคณฺหาเปติ, น อุปนิกฺขิตฺตํ สาทิยตีติ อตฺโถ.

Vàng là jātarūpa. Bạc là những thứ được dùng trong giao dịch như đồng kahāpaṇa, đồng māsaka bằng kim loại, đồng māsaka bằng nhựa cây, đồng māsaka bằng gỗ. Vị ấy từ bỏ việc nhận cả hai thứ ấy; vị ấy không tự mình nhận, không bảo người khác nhận, không chấp nhận vật được đặt gần, đó là ý nghĩa.

อามกธญฺญปฏิคฺคหณาติ, สาลิวีหิยวโคธูมกงฺคุวรกกุทฺรูสกสงฺขาตสฺส สตฺตวิธสฺสาปิ อามกธญฺญสฺส ปฏิคฺคหณา. น เกวลญฺจ เอเตสํ ปฏิคฺคหณเมว, อามสนมฺปิ ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติเยว. อามกมํสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อญฺญตฺร โอทิสฺส อนุญฺญาตา อามกมํสมจฺฉานํ ปฏิคฺคหณเมว ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติ, โน อามสนํ.

Việc nhận ngũ cốc sống là (từ bỏ) việc nhận ngũ cốc sống thuộc bảy loại được gọi là lúa sāli, lúa vīhi, lúa mạch, lúa mì, kê, lúa hoang, và lúa kudrūsaka. Và không chỉ việc nhận những thứ này, mà cả việc chạm vào cũng không thích hợp cho các tỳ-khưu. Trong câu 'việc nhận thịt sống', ngoại trừ trường hợp được cho phép đặc biệt, chỉ việc nhận thịt và cá sống là không thích hợp cho các tỳ-khưu, chứ không phải việc chạm vào.

อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อิตฺถีติ ปุริสนฺตรคตา, อิตรา กุมาริกา นาม, ตาสํ ปฏิคฺคหณมฺปิ อามสนมฺปิ อกปฺปิยเมว.

Trong câu 'việc nhận phụ nữ và thiếu nữ', phụ nữ là người đã từng quan hệ với đàn ông, người còn lại được gọi là thiếu nữ. Việc nhận và cả việc chạm vào họ đều không thích hợp.

ทาสิทาสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ ทาสิทาสวเสเนว เตสํ ปฏิคฺคหณํ น วฏฺฏติ. ‘‘กปฺปิยการกํ ทมฺมิ, อารามิกํ ทมฺมี’’ติ เอวํ วุตฺเต ปน วฏฺฏติ.

Trong câu 'việc nhận nữ tỳ và nam tỳ', việc nhận họ với tư cách là nữ tỳ và nam tỳ là không thích hợp. Nhưng khi được nói rằng: 'Con xin cúng dường người tịnh nhân, con xin cúng dường người giữ vườn', thì lại thích hợp.

อเชฬกาทีสุ เขตฺตวตฺถุปริโยสาเนสุ กปฺปิยากปฺปิยนโย วินยวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ. ตตฺถ เขตฺตํ นาม ยสฺมึ ปุพฺพณฺณํ รุหติ. วตฺถุ นาม ยสฺมึ อปรณฺณํ รุหติ. ยตฺถ วา อุภยมฺปิ รุหติ, ตํ เขตฺตํ. ตทตฺถาย [Pg.77] อกตภูมิภาโค วตฺถุ. เขตฺตวตฺถุสีเสน เจตฺถ วาปิตฬากาทีนิปิ สงฺคหิตาเนว.

Đối với các thứ như dê, cừu v.v... cho đến ruộng và đất, phương pháp phân biệt thích hợp và không thích hợp cần được xem xét theo Luật tạng. Trong đó, ruộng là nơi ngũ cốc mọc lên. Đất là nơi các loại đậu mọc lên. Hoặc nơi cả hai đều mọc lên, đó là ruộng. Phần đất chưa được chuẩn bị cho mục đích đó là đất. Và ở đây, dưới tiêu đề ruộng và đất, các thứ như hồ, ao v.v... cũng được bao gồm.

ทูเตยฺยํ วุจฺจติ ทูตกมฺมํ, คิหีนํ ปหิตํ ปณฺณํ วา สาสนํ วา คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ปหิณคมนํ วุจฺจติ ฆรา ฆรํ เปสิตสฺส ขุทฺทกคมนํ. อนุโยโค นาม ตทุภยกรณํ. ตสฺมา ทูเตยฺยปหิณคมนานํ อนุโยคาติ. เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Việc của người đưa tin được gọi là dūteyya; đó là việc nhận thư hoặc lời nhắn do người tại gia gửi rồi đi đến nơi này nơi kia. Pahiṇagamanaṃ được gọi là việc đi một quãng ngắn của người được sai đi từ nhà này đến nhà khác. Anuyoga là việc làm cả hai điều đó. Do đó, (từ bỏ) sự tham gia vào việc đưa tin và đi theo lệnh. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy.

กยวิกฺกยาติ กยา จ วิกฺกยา จ. ตุลากูฏาทีสุ กูฏนฺติ วญฺจนํ. ตตฺถ ตุลากูฏํ นาม รูปกูฏํ องฺคกูฏํ, คหณกูฏํ, ปฏิจฺฉนฺนกูฏนฺติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ รูปกูฏํ นาม ทฺเว ตุลา สมรูปา กตฺวา คณฺหนฺโต มหติยา คณฺหาติ, ททนฺโต ขุทฺทิกาย เทติ. องฺคกูฏํ นาม คณฺหนฺโต ปจฺฉาภาเค หตฺเถน ตุลํ อกฺกมติ, ททนฺโต ปุพฺพภาเค. คหณกูฏํ นาม คณฺหนฺโต มูเล รชฺชุํ คณฺหาติ, ททนฺโต อคฺเค. ปฏิจฺฉนฺนกูฏํ นาม ตุลํ สุสิรํ กตฺวา อนฺโต อยจุณฺณํ ปกฺขิปิตฺวา คณฺหนฺโต ตํ ปจฺฉาภาเค กโรติ, ททนฺโต อคฺคภาเค.

Mua và bán là từ việc mua và từ việc bán. Trong các thứ như gian lận bằng cân, gian lận là sự lừa dối. Trong đó, gian lận bằng cân có bốn loại: gian lận hình dáng, gian lận bộ phận, gian lận cách cầm, và gian lận che giấu. Trong đó, gian lận hình dáng là làm hai cái cân có hình dáng giống nhau, khi nhận thì dùng cái lớn, khi đưa thì dùng cái nhỏ. Gian lận bộ phận là khi nhận, dùng tay đè cán cân ở phía sau, khi đưa thì đè ở phía trước. Gian lận cách cầm là khi nhận, cầm sợi dây ở gốc, khi đưa thì cầm ở ngọn. Gian lận che giấu là làm cho cán cân rỗng, bỏ bột sắt vào bên trong, khi nhận thì làm cho nó ở phía sau, khi đưa thì làm cho nó ở phía ngọn.

กํโส วุจฺจติ สุวณฺณปาติ, ตาย วญฺจนํ กํสกูฏํ. กถํ? เอกํ สุวณฺณปาตึ กตฺวา อญฺญา ทฺเว ติสฺโส โลหปาติโย สุวณฺณวณฺเณ กโรติ, ตโต ชนปทํ คนฺตฺวา กิญฺจิเทว อฑฺฒํ กุลํ ปวิสิตฺวา – ‘‘สุวณฺณภาชนานิ กิณถา’’ติ วตฺวา อคฺเฆ ปุจฺฉิเต สมคฺฆตรํ ทาตุกามา โหนฺติ. ตโต เตหิ – ‘‘กถํ อิเมสํ สุวณฺณภาโว ชานิตพฺโพ’’ติ วุตฺเต, ‘‘วีมํสิตฺวา คณฺหถา’’ติ สุวณฺณปาตึ ปาสาเณ ฆํสิตฺวา สพฺพา ปาติโย ทตฺวา คจฺฉติ.

Cái bát bằng vàng được gọi là kaṃsa; sự lừa dối bằng nó là kaṃsakūṭa. Như thế nào? Làm một cái bát bằng vàng, rồi làm hai ba cái bát bằng đồng khác có màu vàng. Sau đó, đi đến một vùng quê, vào một gia đình giàu có nào đó, nói rằng: 'Hãy mua những cái bát vàng này'. Khi được hỏi giá, họ muốn bán với giá rất rẻ. Sau đó, khi được những người đó hỏi: 'Làm thế nào để biết những cái này là vàng?', họ nói: 'Hãy xem xét rồi lấy', rồi mài cái bát vàng trên đá thử, sau đó đưa tất cả các bát rồi bỏ đi.

มานกูฏํ นาม หทยเภทสิขาเภทรชฺชุเภทวเสน ติวิธํ โหติ. ตตฺถ หทยเภโท สปฺปิเตลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต เหฏฺฐาฉิทฺเทน มาเนน – ‘‘สณิกํ อาสิญฺจา’’ติ วตฺวา อนฺโตภาชเน พหุํ ปคฺฆราเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต ฉิทฺทํ ปิธาย สีฆํ ปูเรตฺวา เทติ.

Gian lận bằng dụng cụ đo lường có ba loại theo cách phá hỏng bên trong, phá hỏng phần ngọn, và phá hỏng dây. Trong đó, việc phá hỏng bên trong xảy ra khi đo lường bơ sữa, dầu v.v... Thật vậy, khi nhận những thứ đó, người đó dùng dụng cụ đo có lỗ ở dưới, nói rằng: 'Hãy rót từ từ', rồi để cho rất nhiều chảy vào vật chứa bên trong và nhận lấy. Khi đưa, người đó bịt lỗ, đổ đầy nhanh chóng rồi đưa.

สิขาเภโท ติลตณฺฑุลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต สณิกํ สิขํ อุสฺสาเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต เวเคน ปูเรตฺวา สิขํ ฉินฺทนฺโต เทติ.

Việc phá hỏng phần ngọn xảy ra khi đo lường mè, gạo v.v... Thật vậy, khi nhận những thứ đó, người đó từ từ làm cho phần ngọn vun lên rồi nhận lấy. Khi đưa, người đó đổ đầy nhanh chóng rồi gạt phần ngọn và đưa.

รชฺชุเภโท [Pg.78] เขตฺตวตฺถุมินนกาเล ลพฺภติ. ลญฺชํ อลภนฺตา หิ เขตฺตํ อมหนฺตมฺปิ มหนฺตํ กตฺวา มินนฺติ.

Việc phá hỏng dây xảy ra khi đo lường ruộng và đất. Thật vậy, những người không nhận được tiền hối lộ đo thửa ruộng không lớn thành lớn.

อุกฺโกฏนาทีสุ อุกฺโกฏนนฺติ อสฺสามิเก สามิเก กาตุํ ลญฺชคฺคหณํ. วญฺจนนฺติ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ ปเรสํ วญฺจนํ. ตตฺริทเมกํ วตฺถุ – เอโก กิร ลุทฺทโก มิคญฺจ มิคโปตกญฺจ คเหตฺวา อาคจฺฉติ, ตเมโก ธุตฺโต – ‘‘กึ โภ, มิโค อคฺฆติ, กึ มิคโปตโก’’ติ อาห. ‘‘มิโค ทฺเว กหาปเณ, มิคโปตโก เอก’’นฺติ จ วุตฺเต เอกํ กหาปณํ ทตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา โถกํ คนฺตฺวา นิวตฺโต – ‘‘น เม โภ, มิคโปตเกน อตฺโถ, มิคํ เม เทหี’’ติ อาห. เตน หิ – ทฺเว กหาปเณ เทหีติ. โส อาห – ‘‘นนุ เต โภ, มยา ปฐมํ เอโก กหาปโณ ทินฺโน’’ติ? ‘‘อาม, ทินฺโน’’ติ. ‘‘อิทํ มิคโปตกํ คณฺห, เอวํ โส จ กหาปโณ, อยญฺจ กหาปณคฺฆนโก มิคโปตโกติ ทฺเว กหาปณา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. โส ‘‘การณํ วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา มิคํ อทาสีติ. นิกตีติ โยควเสน วา มายาวเสน วา อปามงฺคํ ปามงฺคนฺติ, อมณึ มณินฺติ, อสุวณฺณํ สุวณฺณนฺติ กตฺวา ปติรูปเกน วญฺจนํ. สาจิโยโคติ กุฏิลโยโค, เอเตสํเยว อุกฺโกฏนาทีนเมตํ นามํ. ตสฺมา – อุกฺโกฏนสาจิโยโค, วญฺจนสาจิโยโค, นิกติสาจิโยโคติ, เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกจิ อญฺญํ ทสฺเสตฺวา อญฺญสฺส ปริวตฺตนํ สาจิโยโคติ วทนฺติ. ตํ ปน วญฺจเนเนว สงฺคหิตํ.

Trong các từ ukkoṭana v.v..., ukkoṭana là việc nhận hối lộ để biến người không phải là chủ thành người chủ. Vañcana là sự lừa gạt người khác bằng những phương tiện này hay phương tiện khác. Ở đây, có một câu chuyện như sau: Tương truyền, có một người thợ săn bắt được một con nai và một con nai con rồi đi đến. Một gã say rượu thấy người ấy bèn hỏi: “Này bạn, con nai giá bao nhiêu, con nai con giá bao nhiêu?” Khi được trả lời: “Con nai giá hai kahāpaṇa, con nai con giá một,” gã ấy đưa một kahāpaṇa, lấy con nai con, đi một đoạn rồi quay lại nói: “Này bạn, tôi không cần con nai con, hãy đưa con nai cho tôi.” (Người thợ săn nói:) “Nếu vậy, hãy đưa hai kahāpaṇa.” Gã ấy nói: “Này bạn, chẳng phải lúc đầu tôi đã đưa cho bạn một kahāpaṇa rồi sao?” (Người thợ săn đáp:) “Phải, đã đưa.” (Gã say rượu nói:) “Hãy nhận lấy con nai con này. Như vậy, một kahāpaṇa kia và con nai con này trị giá một kahāpaṇa, thành ra là hai kahāpaṇa.” Người thợ săn suy xét: “Anh ta nói có lý,” rồi nhận lấy con nai con và đưa con nai đi. Nikati là sự lừa gạt bằng vật giả, bằng cách dùng bùa chú hay ảo thuật làm cho vật không phải là đồ trang sức thành đồ trang sức, vật không phải ngọc thành ngọc, vật không phải vàng thành vàng. Sāciyoga là hành vi quanh co. Đây chính là tên gọi của những (hành vi) như ukkoṭana v.v... Do đó, ở đây nên hiểu ý nghĩa như sau: hành vi gian trá là nhận hối lộ, hành vi gian trá là lừa gạt, hành vi gian trá là lừa đảo. Một số người nói rằng sāciyoga là việc đưa ra một vật rồi đổi lấy vật khác. Nhưng điều đó đã được bao gồm trong sự lừa gạt (vañcana).

เฉทนาทีสุ เฉทนนฺติ หตฺถจฺเฉทนาทิ. วโธติ มารณํ. พนฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีหิ พนฺธนํ. วิปราโมโสติ หิมวิปราโมโส, คุมฺพวิปราโมโสติ ทุวิโธ. ยํ หิมปาตสมเย หิเมน ปฏิจฺฉนฺนา หุตฺวา มคฺคปฺปฏิปนฺนํ ชนํ มุสนฺติ, อยํ หิมวิปราโมโส. ยํ คุมฺพาทีหิ ปฏิจฺฉนฺนา มุสนฺติ, อยํ คุมฺพวิปราโมโส. อาโลโป วุจฺจติ คามนิคมาทีนํ วิโลปกรณํ. สหสากาโรติ สาหสิกกิริยา. เคหํ ปวิสิตฺวา มนุสฺสานํ อุเร สตฺถํ ฐเปตฺวา อิจฺฉิตภณฺฑานํ คหณํ. เอวเมตสฺมา เฉทน…เป… สหสาการา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโมติ. อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺยาติ.

Trong các từ chedana v.v..., chedana là việc chặt tay v.v... Vadha là sự giết hại. Bandha là sự trói buộc bằng dây thừng v.v... Viparāmosa có hai loại: cướp trong sương mù và cướp trong bụi rậm. Việc (những kẻ cướp) ẩn mình trong sương mù vào mùa sương rơi rồi cướp của người đi đường, đó là cướp trong sương mù. Việc (những kẻ cướp) ẩn mình trong bụi rậm v.v... rồi cướp của, đó là cướp trong bụi rậm. Ālopa được gọi là hành động cướp phá làng mạc, thị trấn v.v... Sahasākāra là hành động bạo ngược. (Đó là) việc xông vào nhà, dí vũ khí vào ngực người ta rồi lấy đi những tài sản mong muốn. Như vậy, Sa-môn Gotama từ bỏ việc chặt (tay chân)... (cho đến)... hành động bạo ngược. Này các Tỳ-khưu, hoặc như thế này, một phàm nhân khi tán thán Như Lai có thể nói như vậy.

เอตฺตาวตา จูฬสีลํ นิฏฺฐิตํ โหติ.

Đến đây, phần Tiểu Giới được hoàn tất.

มชฺฌิมสีลวณฺณนา

Giải Thích Về Trung Giới

๑๑. อิทานิ [Pg.79] มชฺฌิมสีลํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต’’ติอาทิมาห. ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา. สทฺธาเทยฺยานีติ กมฺมญฺจ ผลญฺจ อิธโลกญฺจ ปรโลกญฺจ สทฺทหิตฺวา ทินฺนานิ. ‘อยํ เม ญาตี’ติ วา, ‘มิตฺโต’ติ วา, อิทํ ปฏิกริสฺสติ, อิทํ วา เตน กตปุพฺพนฺติ วา, เอวํ น ทินฺนานีติ อตฺโถ. เอวํ ทินฺนานิ หิ น สทฺธาเทยฺยานิ นาม โหนฺติ. โภชนานีติ เทสนาสีสมตฺตเมตํ, อตฺถโต ปน สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา จีวรานิ ปารุปิตฺวา เสนาสนานิ เสวมานา คิลานเภสชฺชํ ปริภุญฺชมานาติ สพฺพเมตํ วุตฺตเมว โหติ.

11. Bây giờ, để giải rộng về Trung Giới, (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng “yathā vā paneke bhonto”. Ở đây, đây là phần giải thích các từ không rõ nghĩa. Saddhādeyyāni là những vật được cúng dường do tin vào nghiệp và quả của nghiệp, tin vào đời này và đời sau. Ý nghĩa là, (những vật ấy) không phải được cúng dường với (suy nghĩ) như: “Đây là bà con của ta,” hoặc “Đây là bạn của ta,” hoặc “(Người này) sẽ đền đáp việc này,” hoặc “Việc này trước đây đã được người ấy làm.” Vì những vật được cúng dường như vậy không được gọi là vật cúng dường với đức tin. Từ “vật thực” (bhojanāni) ở đây chỉ là phần tiêu đề của bài pháp; nhưng về mặt ý nghĩa, tất cả những điều này đã được nói đến: (sau khi) dùng các vật thực được cúng dường với đức tin, đắp y, sử dụng sàng tọa, dùng dược phẩm trị bệnh.

เสยฺยถิทนฺติ นิปาโต. ตสฺสตฺโถ กตโม โส พีชคามภูตคาโม, ยสฺส สมารมฺภํ อนุยุตฺตา วิหรนฺตีติ. ตโต ตํ ทสฺเสนฺโต มูลพีชนฺติอาทิมาห. ตตฺถ มูลพีชํ นาม หลิทฺทิ, สิงฺคิเวรํ, วจา, วจตฺตํ, อติวิสา, กฏุกโรหิณี, อุสีรํ, ภทฺทมุตฺตกนฺติ เอวมาทิ. ขนฺธพีชํ นาม อสฺสตฺโถ, นิคฺโรโธ, ปิลกฺโข, อุทุมฺพโร, กจฺฉโก, กปิตฺถโนติ เอวมาทิ. ผฬุพีชํ นาม อุจฺฉุ, นโฬ, เวฬูติ เอวมาทิ. อคฺคพีชํ นาม อชฺชกํ, ผณิชฺชกํ, หิริเวรนฺติ เอวมาทิ. พีชพีชํ นาม ปุพฺพณฺณํ อปรณฺณนฺติ เอวมาทิ. สพฺพญฺเหตํ รุกฺขโต วิโยชิตํ วิรุหนสมตฺถเมว ‘‘พีชคาโม’’ติ วุจฺจติ. รุกฺขโต ปน อวิโยชิตํ อสุกฺขํ ‘‘ภูตคาโม’’ติ วุจฺจติ. ตตฺถ ภูตคามสมารมฺโภ ปาจิตฺติยวตฺถุ, พีชคามสมารมฺโภ ทุกฺกฏวตฺถูติ เวทิตพฺโพ.

Seyyathidaṃ là một bất biến từ. Ý nghĩa của nó là: “Thế nào là các loại giống cây và sinh vật, mà (một số người) chuyên tâm phá hoại?” Sau đó, để chỉ ra điều ấy, (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng mūlabījaṃ. Trong đó, mūlabījaṃ (giống từ rễ) là nghệ, gừng, thủy xương bồ, bạch truật, ô đầu, hoàng liên, hương bài, cỏ cú, v.v... Khandhabījaṃ (giống từ thân) là cây bồ-đề, cây đa, cây pilakkha, cây sung, cây kacchaka, cây kapitthana, v.v... Phaḷubījaṃ (giống từ đốt) là mía, sậy, tre, v.v... Aggabījaṃ (giống từ ngọn) là húng quế, kinh giới, hương nhu, v.v... Bījabījaṃ (giống từ hạt) là các loại cốc và các loại đậu, v.v... Tất cả những thứ này, khi đã được tách khỏi cây mẹ và có khả năng nảy mầm, được gọi là bījagāma (tập hợp các loại giống). Còn những thứ chưa được tách khỏi cây mẹ và chưa khô, được gọi là bhūtagāma (tập hợp các sinh vật). Trong đó, nên biết rằng: phá hoại bhūtagāma là vật của tội pācittiya; phá hoại bījagāma là vật của tội dukkaṭa.

๑๒. สนฺนิธิการปริโภคนฺติ สนฺนิธิกตสฺส ปริโภคํ. ตตฺถ ทุวิธา กถา, วินยวเสน จ สลฺเลขวเสน จ. วินยวเสน ตาว ยํ กิญฺจิ อนฺนํ อชฺช ปฏิคฺคหิตํ อปรชฺชุ สนฺนิธิการกํ โหติ, ตสฺส ปริโภเค ปาจิตฺติยํ. อตฺตนา ลทฺธํ ปน สามเณรานํ ทตฺวา, เตหิ ลทฺธํ ฐปาเปตฺวา ทุติยทิวเส ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ, สลฺเลโข ปน น โหติ.

12. Sannidhikāraparibhogaṃ là việc thọ dụng vật đã được cất giữ. Ở đây, có hai cách luận bàn: theo phương diện luật và theo phương diện hạnh đầu đà. Trước hết, theo phương diện luật, bất cứ vật thực nào đã được thọ nhận hôm nay, vào ngày hôm sau trở thành vật đã được cất giữ; việc thọ dụng vật ấy phạm tội pācittiya. Tuy nhiên, vật mình nhận được, sau khi cho các vị sa-di, rồi nhờ họ cất giữ vật họ đã nhận, thì được phép dùng vào ngày thứ hai; nhưng đó không phải là hạnh đầu đà.

ปานสนฺนิธิมฺหิปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ปานํ นาม อมฺพปานาทีนิ อฏฺฐ ปานานิ, ยานิ จ เตสํ อนุโลมานิ. เตสํ วินิจฺฉโย สมนฺตปาสาทิกายํ วุตฺโต.

Đối với việc cất giữ các loại nước uống cũng theo phương pháp này. Ở đây, nước uống là tám loại nước quả như nước xoài v.v..., và những loại tương tự chúng. Sự phân định về chúng đã được nói trong bộ Samantapāsādikā.

วตฺถสนฺนิธิมฺหิ [Pg.80] อนธิฏฺฐิตํ อวิกปฺปิตํ สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ, อยํ ปริยายกถา. นิปฺปริยายโต ปน ติจีวรสนฺตุฏฺเฐน ภวิตพฺพํ, จตุตฺถํ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ทาตพฺพํ. สเจ ยสฺส กสฺสจิ ทาตุํ น สกฺโกติ, ยสฺส ปน ทาตุกาโม โหติ, โส อุทฺเทสตฺถาย วา ปริปุจฺฉตฺถาย วา คโต, อาคตมตฺเต ทาตพฺพํ, อทาตุํ น วฏฺฏติ. จีวเร ปน อปฺปโหนฺเต สติยา ปจฺจาสาย อนุญฺญาตกาลํ ฐเปตุํ วฏฺฏติ. สูจิสุตฺตจีวรการกานํ อลาเภน ตโต ปรมฺปิ วินยกมฺมํ กตฺวา ฐเปตุํ วฏฺฏติ. ‘‘อิมสฺมึ ชิณฺเณ ปุน อีทิสํ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ ปน ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ.

Về việc tồn trữ y phục, (y phục) không được chú nguyện, không được tác pháp tịnh thí thì trở thành sự tồn trữ và làm tổn hại đến hạnh đầu đà. Đây là cách nói uyển chuyển. Còn nói một cách trực tiếp, vị ấy phải biết đủ với ba y, khi nhận được y thứ tư thì phải cho người khác. Nếu không thể cho bất kỳ ai, nhưng có ý muốn cho người nào đó, mà người ấy đã đi để học thuộc lòng hoặc để hỏi nghĩa, thì phải cho ngay khi người ấy trở về, không được phép không cho. Nhưng khi y không đủ, với hy vọng (sẽ có thêm), được phép giữ lại trong thời gian được cho phép. Do không có kim, chỉ, và người may y, sau thời gian đó, sau khi làm yết-ma theo luật, cũng được phép giữ lại. Nhưng không được phép giữ lại với ý nghĩ rằng: "Khi cái này cũ, ta sẽ lấy đâu ra cái tương tự?", (vì) đó là sự tồn trữ và làm tổn hại đến hạnh đầu đà.

ยานสนฺนิธิมฺหิ ยานํ นาม วยฺหํ, รโถ, สกฏํ, สนฺทมานิกา, สิวิกา, ปาฏงฺกีติ; เนตํ ปพฺพชิตสฺส ยานํ. อุปาหนา ปน ปพฺพชิตสฺส ยานํเยว. เอกภิกฺขุสฺส หิ เอโก อรญฺญตฺถาย, เอโก โธตปาทกตฺถายาติ, อุกฺกํสโต ทฺเว อุปาหนสงฺฆาฏา วฏฺฏนฺติ. ตติยํ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ทาตพฺโพ. ‘‘อิมสฺมึ ชิณฺเณ อญฺญํ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ หิ ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ.

Về việc tồn trữ xe cộ, gọi là xe cộ là xe bò có mui, xe ngựa, xe bò, kiệu có mái che, kiệu, võng; những thứ này không phải là phương tiện đi lại của bậc xuất gia. Nhưng giày dép chính là phương tiện đi lại của bậc xuất gia. Đối với một tỳ-khưu, một đôi để dùng trong rừng, một đôi để dùng khi chân đã rửa sạch, như vậy tối đa được phép có hai đôi giày. Khi nhận được đôi thứ ba, phải cho người khác. Vì không được phép giữ lại với ý nghĩ rằng: "Khi đôi này cũ, ta sẽ lấy đâu ra đôi khác?", (vì) đó là sự tồn trữ và làm tổn hại đến hạnh đầu đà.

สยนสนฺนิธิมฺหิ สยนนฺติ มญฺโจ. เอกสฺส ภิกฺขุโน เอโก คพฺเภ, เอโก ทิวาฐาเนติ อุกฺกํสโต ทฺเว มญฺจา วฏฺฏนฺติ. ตโต อุตฺตริ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ภิกฺขุโน วา คณสฺส วา ทาตพฺโพ; อทาตุํ น วฏฺฏติ. สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ.

Về việc tồn trữ giường ghế, gọi là giường ghế là giường. Đối với một tỳ-khưu, một cái trong phòng, một cái ở nơi sinh hoạt ban ngày, như vậy tối đa được phép có hai cái giường. Khi nhận được nhiều hơn thế, phải cho tỳ-khưu khác hoặc cho tăng chúng; không được phép không cho. (Nếu không cho) thì đó là sự tồn trữ và làm tổn hại đến hạnh đầu đà.

คนฺธสนฺนิธิมฺหิ ภิกฺขุโน กณฺฑุกจฺฉุฉวิโทสาทิอาพาเธ สติ คนฺธา วฏฺฏนฺติ. เต คนฺเธ อาหราเปตฺวา ตสฺมึ โรเค วูปสนฺเต อญฺเญสํ วา อาพาธิกานํ ทาตพฺพา, ทฺวาเร ปญฺจงฺคุลิฆรธูปนาทีสุ วา อุปเนตพฺพา. ‘‘ปุน โรเค สติ ภวิสฺสนฺตี’’ติ ปน ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ.

Về việc tồn trữ hương liệu, khi tỳ-khưu có bệnh như ngứa, ghẻ, bệnh ngoài da, được phép dùng hương liệu. Sau khi cho mang các hương liệu đó đến, khi bệnh đó đã thuyên giảm, phải cho những người bệnh khác, hoặc nên dùng vào việc như in dấu năm ngón tay ở cửa, xông hương trong am thất. Nhưng không được phép giữ lại với ý nghĩ rằng: "Khi bệnh tái phát, sẽ có để dùng", (vì) đó là sự tồn trữ và làm tổn hại đến hạnh đầu đà.

อามิสนฺติ วุตฺตาวเสสํ ทฏฺฐพฺพํ. เสยฺยถิทํ, อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ – ‘‘ตถารูเป กาเล อุปการาย ภวิสฺสตี’’ติ ติลตณฺฑุลมุคฺคมาสนาฬิเกรโลณมจฺฉมํสวลฺลูรสปฺปิเตลคุฬภาชนาทีนิ อาหราเปตฺวา ฐเปติ. โส วสฺสกาเล กาลสฺเสว สามเณเรหิ ยาคุํ ปจาเปตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘สามเณร, อุทกกทฺทเม ทุกฺขํ คามํ ปวิสิตุํ, คจฺฉ อสุกํ กุลํ [Pg.81] คนฺตฺวา มยฺหํ วิหาเร นิสินฺนภาวํ อาโรเจหิ; อสุกกุลโต ทธิอาทีนิ อาหรา’’ติ เปเสติ. ภิกฺขูหิ – ‘‘กึ, ภนฺเต, คามํ ปวิสิสฺสถา’’ติ วุตฺเตปิ, ‘‘ทุปฺปเวโส, อาวุโส, อิทานิ คาโม’’ติ วทติ. เต – ‘‘โหตุ, ภนฺเต, อจฺฉถ ตุมฺเห, มยํ ภิกฺขํ ปริเยสิตฺวา อาหริสฺสามา’’ติ คจฺฉนฺติ. อถ สามเณโรปิ ทธิอาทีนิ อาหริตฺวา ภตฺตญฺจ พฺยญฺชนญฺจ สมฺปาเทตฺวา อุปเนติ, ตํ ภุญฺชนฺตสฺเสว อุปฏฺฐากา ภตฺตํ ปหิณนฺติ, ตโตปิ มนาปํ มนาปํ ภุญฺชติ. อถ ภิกฺขู ปิณฺฑปาตํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ, ตโตปิ มนาปํ มนาปํ คีวายามกํ ภุญฺชติเยว. เอวํ จตุมาสมฺปิ วีตินาเมติ. อยํ วุจฺจติ – ‘‘ภิกฺขุ มุณฺฑกุฏุมฺพิกชีวิกํ ชีวติ, น สมณชีวิก’’นฺติ. เอวรูโป อามิสสนฺนิธิ นาม โหติ.

Cần hiểu vật thực là những thứ còn lại ngoài những gì đã nói. Ví như, ở đây có tỳ-khưu nọ, với ý nghĩ "vào thời điểm như thế này sẽ có ích", đã cho mang về và cất giữ mè, gạo, đậu xanh, đậu đen, dừa, muối, cá, thịt, thịt khô, các loại hũ đựng bơ, dầu, đường thốt nốt... Vị ấy vào mùa mưa, từ sáng sớm đã bảo các sa-di nấu cháo rồi dùng, (sau đó sai bảo): "Này sa-di, trời mưa đường lầy lội khó vào làng, con hãy đi đến nhà kia báo rằng ta đang ở trong tịnh xá; hãy mang sữa chua... từ nhà nọ về đây". Dù được các tỳ-khưu hỏi: "Bạch ngài, ngài sẽ vào làng sao?", vị ấy vẫn trả lời: "Chư hiền, bây giờ khó vào làng lắm". Các vị ấy nói: "Thôi được, bạch ngài, ngài cứ ở lại, chúng con sẽ đi tìm vật thực rồi mang về" rồi ra đi. Khi ấy, vị sa-di cũng mang sữa chua... về, chuẩn bị cơm và thức ăn rồi dâng lên. Trong khi vị ấy đang ăn, các thí chủ hộ độ gửi cơm đến, vị ấy lại ăn những món ngon từ phần đó. Rồi các tỳ-khưu đi khất thực về, vị ấy lại ăn những món ngon từ phần đó đến mức phải rướn cổ. Cứ như vậy, vị ấy trải qua bốn tháng mùa mưa. Vị này được gọi là "tỳ-khưu sống đời sống của gia chủ đầu trọc, không sống đời sống của sa-môn". Việc làm như vậy gọi là tồn trữ vật thực.

ภิกฺขุโน ปน วสนฏฺฐาเน เอกา ตณฺฑุลนาฬิ, เอโก คุฬปิณฺโฑ, จตุภาคมตฺตํ สปฺปีติ เอตฺตกํ นิเธตุํ วฏฺฏติ, อกาเล สมฺปตฺตโจรานํ อตฺถาย. เต หิ เอตฺตกมฺปิ อามิสปฏิสนฺถารํ อลภนฺตา ชีวิตาปิ โวโรเปยฺยุํ, ตสฺมา สเจ เอตฺตกํ นตฺถิ, อาหราเปตฺวาปิ ฐเปตุํ วฏฺฏติ. อผาสุกกาเล จ ยเทตฺถ กปฺปิยํ, ตํ อตฺตนาปิ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. กปฺปิยกุฏิยํ ปน พหุํ ฐเปนฺตสฺสาปิ สนฺนิธิ นาม นตฺถิ. ตถาคตสฺส ปน ตณฺฑุลนาฬิอาทีสุ วา ยํ กิญฺจิ จตุรตนมตฺตํ วา ปิโลติกขณฺฑํ ‘‘อิทํ เม อชฺช วา สฺเว วา ภวิสฺสตี’’ติ ฐปิตํ นาม นตฺถิ.

Nhưng tại nơi ở của tỳ-khưu, được phép cất giữ một nāḷi gạo, một viên đường thốt nốt, một lượng bơ bằng một phần tư, chừng ấy là vì lợi ích của những tên trộm đến bất ngờ. Vì chúng, nếu không nhận được sự tiếp đãi bằng vật thực dù chỉ chừng ấy, có thể tước đoạt cả mạng sống. Do đó, nếu không có chừng ấy, cũng được phép cho mang về cất giữ. Và vào lúc không khỏe, vật nào trong số đó là hợp lệ, cũng được phép tự mình dùng vật đó. Nhưng trong tịnh khố, dù cho vị tỳ-khưu cất giữ nhiều cũng không gọi là tồn trữ. Nhưng đối với Như Lai, không hề có việc cất giữ bất cứ thứ gì trong số gạo nāḷi v.v... hay một mảnh vải vụn dài bốn ratana với ý nghĩ "cái này sẽ là của ta hôm nay hay ngày mai".

๑๓. วิสูกทสฺสเนสุ นจฺจํ นาม ยํ กิญฺจิ นจฺจํ, ตํ มคฺคํ คจฺฉนฺเตนาปิ คีวํ ปสาเรตฺวา ทฏฺฐุํ น วฏฺฏติ. วิตฺถารวินิจฺฉโย ปเนตฺถ สมนฺตปาสาทิกายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ยถา เจตฺถ, เอวํ สพฺเพสุ สิกฺขาปทปฏิสํยุตฺเตสุ สุตฺตปเทสุ. อิโต ปรญฺหิ เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ปโยชนมตฺตเมว วณฺณยิสฺสามาติ.

13. Về các buổi trình diễn không thích hợp, gọi là múa là bất cứ sự múa nào, ngay cả khi đang đi trên đường cũng không được phép rướn cổ để xem. Sự phán quyết chi tiết ở đây cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong (bộ) Samantapāsādikā. Như ở đây, cũng vậy trong tất cả các đoạn kinh liên quan đến học giới. Vì từ đây trở đi, chúng tôi sẽ không nói đến chừng ấy (tức là không chỉ dẫn nguồn tham khảo) mà sẽ chỉ giải thích ý nghĩa ở mỗi nơi.

เปกฺขนฺติ นฏสมชฺชํ. อกฺขานนฺติ ภารตยุชฺฌนาทิกํ. ยสฺมึ ฐาเน กถียติ, ตตฺถ คนฺตุมฺปิ น วฏฺฏติ. ปาณิสฺสรนฺติ กํสตาฬํ, ปาณิตาฬนฺติปิ วทนฺติ. เวตาฬนฺติ ฆนตาฬํ, มนฺเตน มตสรีรุฏฺฐาปนนฺติปิ เอเก. กุมฺภถูณนฺติ จตุรสฺสอมฺพณกตาฬํ, กุมฺภสทฺทนฺติปิ เอเก. โสภนกนฺติ นฏานํ [Pg.82] อพฺโภกฺกิรณํ, โสภนกรํ วา, ปฏิภานจิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. จณฺฑาลนฺติ อโยคุฬกีฬา, จณฺฑาลานํ สาณโธวนกีฬาติปิ วทนฺติ. วํสนฺติ เวฬุํ อุสฺสาเปตฺวา กีฬนํ.

(Họ xem) các buổi trình diễn của vũ công. Kể chuyện là (kể về) trận chiến Bhārata v.v... Không được phép đi đến nơi mà chuyện đó được kể. Tiếng vỗ tay là tiếng chũm chọe đồng, cũng có người nói là tiếng vỗ tay. Vetāla là tiếng phách, một số vị nói là việc dùng thần chú làm cho xác chết sống dậy. Kumbhathūṇa là tiếng trống ambaṇa hình vuông, một số vị nói là tiếng trống nồi. Sobhanaka là việc cúng tế của các vũ công, hoặc được nói là tranh vẽ ứng tác làm cho đẹp. Caṇḍāla là trò chơi bi sắt, cũng có người nói là trò giặt vải gai của những người Caṇḍāla. Vaṃsa là trò chơi dựng cây tre lên (rồi biểu diễn).

โธวนนฺติ อฏฺฐิโธวนํ, เอกจฺเจสุ กิร ชนปเทสุ กาลงฺกเต ญาตเก น ฌาเปนฺติ, นิขณิตฺวา ฐเปนฺติ. อถ เนสํ ปูติภูตํ กายํ ญตฺวา นีหริตฺวา อฏฺฐีนิ โธวิตฺวา คนฺเธหิ มกฺเขตฺวา ฐเปนฺติ. เต นกฺขตฺตกาเล เอกสฺมึ ฐาเน อฏฺฐีนิ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน สุราทีนิ ฐเปตฺวา โรทนฺตา ปริเทวนฺตา สุรํ ปิวนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, ทกฺขิเณสุ ชนปเทสุ อฏฺฐิโธวนํ นาม, ตตฺถ โหติ อนฺนมฺปิ ปานมฺปิ ขชฺชมฺปิ โภชฺชมฺปิ เลยฺยมฺปิ เปยฺยมฺปิ นจฺจมฺปิ คีตมฺปิ วาทิตมฺปิ. อตฺเถตํ, ภิกฺขเว, โธวนํ, เนตํ นตฺถีติ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๐๗). เอกจฺเจ ปน อินฺทชาเลน อฏฺฐิโธวนํ โธวนนฺติปิ วทนฺติ.

Dhovananti là lễ rửa xương. Nghe nói, ở một vài xứ, khi người thân qua đời, họ không hỏa táng mà chôn cất. Sau đó, khi biết thân xác đã thối rữa, họ đào lên, rửa xương, xức nước hoa rồi cất giữ. Vào dịp lễ hội, họ đặt xương ở một nơi, đặt rượu và các thứ khác ở một nơi, rồi vừa khóc lóc than van vừa uống rượu. Điều này cũng đã được nói đến: “Này các Tỳ khưu, ở các xứ phương nam có lễ gọi là rửa xương. Ở đó có đồ ăn, thức uống, vật nhai, món ăn, vật để liếm, vật để uống, có múa, có hát, có nhạc. Này các Tỳ khưu, có lễ rửa xương ấy, Ta không nói là không có.” (A. Ni. 10.107). Tuy nhiên, một số người nói rằng dhovanaṃ là việc rửa xương bằng ảo thuật.

หตฺถิยุทฺธาทีสุ ภิกฺขุโน เนว หตฺถิอาทีหิ สทฺธึ ยุชฺฌิตุํ, น เต ยุชฺฌาเปตุํ, น ยุชฺฌนฺเต ทฏฺฐุํ วฏฺฏติ. นิพฺพุทฺธนฺติ มลฺลยุทฺธํ. อุยฺโยธิกนฺติ ยตฺถ สมฺปหาโร ทิสฺสติ. พลคฺคนฺติ พลคณนฏฺฐานํ. เสนาพฺยูหนฺติ เสนานิเวโส, สกฏพฺยูหาทิวเสน เสนาย นิเวสนํ. อนีกทสฺสนนฺติ – ‘‘ตโย หตฺถี ปจฺฉิมํ หตฺถานีก’’นฺติอาทินา (ปาจิ. ๓๒๔) นเยน วุตฺตสฺส อนีกสฺส ทสฺสนํ.

Về các trò như chọi voi, vị Tỳ khưu không được phép chiến đấu cùng với voi v.v..., cũng không được xúi chúng chiến đấu. Nibbuddhaṃ là đấu vật. Uyyodhikaṃ là nơi diễn ra trận đánh. Balaggaṃ là nơi điểm binh. Senābyūhaṃ là nơi đóng quân, là sự dàn trận của quân đội theo các thế trận như thế trận xe bò. Anīkadassanaṃ là việc xem duyệt binh, (đơn vị quân đội) được nói đến theo phương pháp bắt đầu bằng: “Ba con voi là đơn vị voi nhỏ nhất” (Pāci. 324).

๑๔. ปมาโท เอตฺถ ติฏฺฐตีติ ปมาทฏฺฐานํ. ชูตญฺจ ตํ ปมาทฏฺฐานญฺจาติ ชูตปฺปมาทฏฺฐานํ. เอเกกาย ปนฺติยา อฏฺฐ อฏฺฐ ปทานิ อสฺสาติ อฏฺฐปทํ ทสปเทปิ เอเสว นโย. อากาสนฺติ อฏฺฐปททสปเทสุ วิย อากาเสเยว กีฬนํ. ปริหารปถนฺติ ภูมิยํ นานาปถมณฺฑลํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ปริหริตพฺพํ, ปถํ ปริหรนฺตานํ กีฬนํ. สนฺติกนฺติ สนฺติกกีฬนํ. เอกชฺฌํ ฐปิตา สาริโย วา สกฺขราโย วา อจาเลนฺตา นเขเนว อปเนนฺติ จ อุปเนนฺติ จ, สเจ ตตฺถ กาจิ จลติ, ปราชโย โหติ, เอวรูปาย กีฬาเยตํ อธิวจนํ. ขลิกนฺติ ชูตผลเก ปาสกกีฬนํ. ฆฏิกา วุจฺจติ ทีฆทณฺฑเกน รสฺสทณฺฑกํ ปหรณกีฬนํ. สลากหตฺถนฺติ ลาขาย วา มญฺชิฏฺฐิกาย วา ปิฏฺโฐทเกน วา สลากหตฺถํ เตเมตฺวา – ‘‘กึ [Pg.83] โหตู’’ติ ภูมิยํ วา ภิตฺติยํ วา ตํ ปหริตฺวา หตฺถิอสฺสาทิรูปทสฺสนกีฬนํ. อกฺขนฺติ คุฬกีฬา. ปงฺคจีรํ วุจฺจติ ปณฺณนาฬิกํ, ตํ ธมนฺตา กีฬนฺติ. วงฺกกนฺติ คามทารกานํ กีฬนกํ ขุทฺทกนงฺคลํ. โมกฺขจิกา วุจฺจติ สมฺปริวตฺตนกีฬา, อากาเส วา ทณฺฑกํ คเหตฺวา ภูมิยํ วา สีสํ ฐเปตฺวา เหฏฺฐุปริยภาเวน ปริวตฺตนกีฬาติ วุตฺตํ โหติ. จิงฺคุลิกํ วุจฺจติ ตาลปณฺณาทีหิ กตํ วาตปฺปหาเรน ปริพฺภมนจกฺกํ. ปตฺตาฬฺหกํ วุจฺจติ ปณฺณนาฬิกา. ตาย วาลุกาทีนิ มินนฺตา กีฬนฺติ. รถกนฺติ ขุทฺทกรถํ. ธนุกนฺติ ขุทฺทกธนุเมว. อกฺขริกา วุจฺจติ อากาเส วา ปิฏฺฐิยํ วา อกฺขรชานนกีฬา. มเนสิกา นาม มนสา จินฺติตชานนกีฬา. ยถาวชฺชํ นาม กาณกุณิขุชฺชาทีนํ ยํ ยํ วชฺชํ, ตํ ตํ ปโยเชตฺวา ทสฺสนกีฬา.

14. Sự dễ duôi tồn tại ở đây, nên gọi là nơi dễ duôi (pamādaṭṭhāna). Vừa là cờ bạc, vừa là nơi dễ duôi, nên gọi là cờ bạc và nơi dễ duôi (jūtappamādaṭṭhāna). Mỗi hàng có tám ô, nên gọi là aṭṭhapada (bàn cờ tám ô); tương tự như vậy đối với dasapada (bàn cờ mười ô). Ākāsa là trò chơi trong không trung, tương tự như aṭṭhapada và dasapada. Parihārapatha là trò chơi của những người đi vòng quanh trên một con đường, sau khi đã vẽ nhiều vòng tròn đường đi khác nhau trên mặt đất. Santika là trò chơi santika. Người ta đặt các quân cờ hoặc viên sỏi lại với nhau, rồi dùng móng tay để lấy ra hoặc đưa vào mà không làm chúng di chuyển; nếu có viên nào bị động, người đó sẽ thua. Đây là tên gọi cho loại trò chơi như vậy. Khalika là trò chơi xúc xắc trên bàn cờ. Ghaṭikā được gọi là trò chơi dùng gậy dài đánh gậy ngắn. Salākahattha là trò chơi biểu diễn hình voi, ngựa, v.v... bằng cách nhúng một bó que vào nhựa cánh kiến, phẩm nhuộm mañjiṭṭhikā, hoặc nước bột, rồi hỏi 'Nó là gì?', sau đó đập bó que đó xuống đất hoặc lên tường. Akkha là trò chơi bi. Paṅgacīra được gọi là kèn lá; họ chơi bằng cách thổi nó. Vaṅkaka là đồ chơi của trẻ em làng quê, một cái cày nhỏ. Mokkhacikā được gọi là trò nhào lộn; được nói là trò chơi xoay vòng trên dưới, bằng cách nắm một thanh ngang trên không hoặc đặt đầu xuống đất. Ciṅgulikaṃ được gọi là bánh xe quay, làm bằng lá cọ v.v..., quay tròn nhờ sức gió. Pattāḷhaka được gọi là ống đo bằng lá; họ chơi bằng cách dùng nó để đong cát v.v... Rathaka là xe nhỏ. Dhanuka là cung nhỏ. Akkharikā được gọi là trò đoán chữ, (viết) trên không hoặc trên lưng. Manesikā là trò đoán suy nghĩ trong tâm. Yathāvajjaṃ là trò chơi biểu diễn bằng cách bắt chước bất kỳ khuyết tật nào của người chột, người què, người gù, v.v...

๑๕. อาสนฺทินฺติ ปมาณาติกฺกนฺตาสนํ. อนุยุตฺตา วิหรนฺตีติ อิทํ อเปกฺขิตฺวา ปน สพฺพปเทสุ อุปโยควจนํ กตํ. ปลฺลงฺโกติ ปาเทสุ วาฬรูปานิ ฐเปตฺวา กโต. โคนโกติ ทีฆโลมโก มหาโกชโว, จตุรงฺคุลาธิกานิ กิร ตสฺส โลมานิ. จิตฺตกนฺติ วานวิจิตฺตํ อุณฺณามยตฺถรณํ. ปฏิกาติ อุณฺณามโย เสตตฺถรโณ. ปฏลิกาติ ฆนปุปฺผโก อุณฺณามยตฺถรโณ. โย อามลกปตฺโตติปิ วุจฺจติ. ตูลิกาติ ติณฺณํ ตูลานํ อญฺญตรปุณฺณา ตูลิกา. วิกติกาติ สีหพฺยคฺฆาทิรูปวิจิตฺโร อุณฺณามยตฺถรโณ. อุทฺทโลมีติ อุภยโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณํ, เกจิ ‘‘เอกโตอุคฺคตปุปฺผ’’นฺติ วทนฺติ. เอกนฺตโลมีติ เอกโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณํ. เกจิ ‘‘อุภโตอุคฺคตปุปฺผ’’นฺติ วทนฺติ. กฏฺฏิสฺสนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ โกเสยฺยกฏฺฏิสฺสมยปจฺจตฺถรณํ. โกเสยฺยนฺติ รตนปริสิพฺพิตเมว โกสิยสุตฺตมยปจฺจตฺถรณํ. สุทฺธโกเสยฺยํ ปน วฏฺฏตีติ วินเย วุตฺตํ. ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ฐเปตฺวา ตูลิกํ สพฺพาเนว โคนกาทีนิ รตนปริสิพฺพิตานิ น วฏฺฏนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

15. Āsandi là ghế ngồi vượt quá kích thước. Tuy nhiên, liên hệ đến câu 'anuyuttā viharanti' (sống chuyên tâm vào), thể đối cách đã được sử dụng trong tất cả các từ. Pallaṅka là giường được làm bằng cách gắn hình các con thú dữ vào chân giường. Gonaka là một tấm thảm lớn bằng len có lông dài; nghe nói lông của nó dài hơn bốn ngón tay. Cittaka là tấm trải bằng len được dệt một cách đa dạng. Paṭikā là tấm trải màu trắng làm bằng len. Paṭalikā là tấm trải bằng len có hoa văn dày đặc; nó cũng được gọi là āmalakapatta (hình lá me rừng). Tūlikā là nệm được nhồi bằng một trong ba loại bông gòn. Vikatikā là tấm trải bằng len được trang trí với hình sư tử, cọp, v.v... Uddalomī là tấm trải bằng len có tua ở cả hai bên; một số người nói 'có hoa nổi ở một bên'. Ekantalomī là tấm trải bằng len có tua ở một bên; một số người nói 'có hoa nổi ở cả hai bên'. Kaṭṭissa là tấm phủ trải giường bằng lụa thô được thêu bằng đá quý. Koseyya là tấm phủ trải giường bằng sợi tơ được thêu bằng đá quý. Tuy nhiên, trong Luật tạng có nói rằng tấm trải bằng lụa nguyên chất thì được phép. Tuy nhiên, trong Chú giải Trường Bộ Kinh có nói rằng: 'Ngoại trừ nệm bông, tất cả các loại thảm như gonaka v.v... được thêu bằng đá quý đều không được phép'.

กุตฺตกนฺติ โสฬสนฺนํ นาฏกิตฺถีนํ ฐตฺวา นจฺจนโยคฺคํ อุณฺณามยตฺถรณํ. หตฺถตฺถรํ อสฺสตฺถรนฺติ หตฺถิอสฺสปิฏฺฐีสุ อตฺถรณอตฺถรกาเยว. รถตฺถเรปิ เอเสว นโย. อชินปฺปเวณีติ อชินจมฺเมหิ มญฺจปฺปมาเณน สิพฺพิตฺวา กตา [Pg.84] ปเวณี. กทลีมิคปวรปจฺจตฺถรณนฺติ กทลีมิคจมฺมํ นาม อตฺถิ, เตน กตํ ปวรปจฺจตฺถรณํ; อุตฺตมปจฺจตฺถรณนฺติ อตฺโถ. ตํ กิร เสตวตฺถสฺส อุปริ กทลีมิคจมฺมํ ปตฺถริตฺวา สิพฺเพตฺวา กโรนฺติ. สอุตฺตรจฺฉทนฺติ สห อุตฺตรจฺฉเทน, อุปริพทฺเธน รตฺตวิตาเนน สทฺธินฺติ อตฺโถ. เสตวิตานมฺปิ เหฏฺฐา อกปฺปิยปจฺจตฺถรเณ สติ น วฏฺฏติ, อสติ ปน วฏฺฏติ. อุภโตโลหิตกูปธานนฺติ สีสูปธานญฺจ ปาทูปธานญฺจาติ มญฺจสฺส อุภโตโลหิตกํ อุปธานํ, เอตํ น กปฺปติ. ยํ ปน เอกเมว อุปธานํ อุโภสุ ปสฺเสสุ รตฺตํ วา โหติ ปทุมวณฺณํ วา วิจิตฺรํ วา, สเจ ปมาณยุตฺตํ, วฏฺฏติ. มหาอุปธานํ ปน ปฏิกฺขิตฺตํ. อโลหิตกานิ ทฺเวปิ วฏฺฏนฺติเยว. ตโต อุตฺตริ ลภิตฺวา อญฺเญสํ ทาตพฺพานิ. ทาตุํ อสกฺโกนฺโต มญฺเจ ติริยํ อตฺถริตฺวา อุปริ ปจฺจตฺถรณํ ทตฺวา นิปชฺชิตุมฺปิ ลภติ. อาสนฺทีอาทีสุ ปน วุตฺตนเยเนว ปฏิปชฺชิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อาสนฺทิยา ปาเท ฉินฺทิตฺวา ปริภุญฺชิตุํ, ปลฺลงฺกสฺส วาเฬ ภินฺทิตฺวา ปริภุญฺชิตุํ, ตูลิกํ วิชเฏตฺวา พิมฺโพหนํ กาตุํ, อวเสสํ ภุมฺมตฺถรณํ กาตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๙๗).

Kuttaka là tấm trải bằng len thích hợp cho mười sáu vũ nữ đứng và nhảy múa. Hatthatthara và assatthara là các vật trải trên lưng voi và lưng ngựa. Đối với vật trải trên xe cũng theo phương cách này. Ajinappaveṇī là tấm trải được làm bằng cách may các tấm da cọp lại theo kích thước của giường. Kadalīmigapavarapaccattharaṇa là có loại da của con nai kadalī, tấm trải cao quý được làm bằng loại da ấy; có nghĩa là tấm trải thượng hạng. Tương truyền, vật ấy được người ta làm bằng cách trải tấm da nai kadalī lên trên tấm vải trắng rồi may lại. Sauttaracchada có nghĩa là cùng với tấm trướng che bên trên, tức là cùng với tấm màn màu đỏ được giăng ở phía trên. Tấm màn màu trắng cũng vậy, nếu có tấm trải không thích hợp ở bên dưới thì không được phép, còn nếu không có thì được phép. Ubhatolohitakūpadhāna là chiếc gối có màu đỏ ở hai đầu giường, tức là gối đầu và gối chân, điều này không hợp lệ. Còn chiếc gối duy nhất có màu đỏ, hoặc màu hoa sen, hoặc có nhiều màu sắc ở hai bên, nếu có kích thước hợp lệ thì được phép. Tuy nhiên, chiếc gối lớn thì bị cấm. Hai chiếc gối không có màu đỏ thì được phép. Nếu nhận được nhiều hơn số ấy thì nên đem cho người khác. Vị không thể cho đi thì được phép trải theo chiều ngang trên giường, đặt tấm trải lên trên rồi nằm xuống. Còn đối với ghế āsandī và các loại khác thì nên thực hành theo phương cách đã được nói đến. Và điều này đã được nói đến: “Này các tỳ khưu, Ta cho phép sử dụng ghế āsandī sau khi đã chặt bỏ chân ghế, cho phép sử dụng giường pallaṅka sau khi đã đập bỏ các hình thú, cho phép làm gối bằng cách tháo tung tấm nệm, cho phép làm vật trải trên đất đối với phần còn lại.”

๑๖. อุจฺฉาทนาทีสุ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตทารกานํ สรีรคนฺโธ ทฺวาทสวสฺสปตฺตกาเล นสฺสติ, เตสํ สรีรทุคฺคนฺธหรณตฺถาย คนฺธจุณฺณาทีหิ อุจฺฉาเทนฺติ, เอวรูปํ อุจฺฉาทนํ น วฏฺฏติ. ปุญฺญวนฺเต ปน ทารเก อูรูสุ นิปชฺชาเปตฺวา เตเลน มกฺเขตฺวา หตฺถปาทอูรุนาภิอาทีนํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ ปริมทฺทนฺติ, เอวรูปํ ปริมทฺทนํ น วฏฺฏติ.

16. Về việc chà xát và các việc khác: Mùi cơ thể của những đứa trẻ vừa ra khỏi bụng mẹ sẽ biến mất khi chúng đến tuổi mười hai. Để loại bỏ mùi hôi cơ thể của chúng, người ta chà xát bằng bột thơm và các thứ tương tự; việc chà xát như vậy là không được phép. Còn đối với những đứa trẻ có phước, người ta cho chúng nằm trên đùi, thoa dầu rồi xoa bóp nhằm mục đích tạo dáng cho tay, chân, đùi, rốn, và các bộ phận khác; việc xoa bóp như vậy là không được phép.

นฺหาปนนฺติ เตสํเยว ทารกานํ คนฺธาทีหิ นฺหาปนํ. สมฺพาหนนฺติ มหามลฺลานํ วิย หตฺถปาเท มุคฺคราทีหิ ปหริตฺวา พาหุวฑฺฒนํ. อาทาสนฺติ ยํ กิญฺจิ อาทาสํ ปริหริตุํ น วฏฺฏติ. อญฺชนนฺติ อลงฺการญฺชนเมว. มาลาติ พทฺธมาลา วา อพทฺธมาลา วา. วิเลปนนฺติ ยํ กิญฺจิ ฉวิราคกรณํ. มุขจุณฺณํ มุขเลปนนฺติ มุเข กาฬปีฬกาทีนํ หรณตฺถาย มตฺติกกกฺกํ เทนฺติ, เตน โลหิเต จลิเต สาสปกกฺกํ เทนฺติ, เตน โทเส ขาทิเต ติลกกฺกํ เทนฺติ, เตน โลหิเต สนฺนิสินฺเน หลิทฺทิกกฺกํ เทนฺติ, เตน ฉวิวณฺเณ อารูฬฺเห มุขจุณฺณเกน มุขํ จุณฺเณนฺติ, ตํ สพฺพํ น วฏฺฏติ.

Nhāpana là việc tắm cho những đứa trẻ ấy bằng nước hoa và các thứ tương tự. Sambāhana là việc làm cho tay chân phát triển bằng cách đấm vào tay chân bằng chày và các vật tương tự, giống như các lực sĩ. Ādāsa là không được phép mang theo bất cứ loại gương nào. Añjana chỉ là thuốc vẽ mắt để trang điểm. Mālā là vòng hoa đã được kết hoặc chưa được kết. Vilepana là bất cứ thứ gì làm cho màu da trở nên quyến rũ. Mukhacuṇṇa và mukhalepana là để loại bỏ các nốt ruồi đen trên mặt, người ta đắp bột đất sét; khi máu xấu bị kích động bởi thứ ấy, người ta đắp bột hạt cải; khi khuyết điểm bị loại bỏ bởi thứ ấy, người ta đắp bột mè; khi máu được lắng xuống bởi thứ ấy, người ta đắp bột nghệ; khi màu da được phục hồi bởi thứ ấy, người ta thoa phấn lên mặt; tất cả những điều đó đều không được phép.

หตฺถพนฺธาทีสุ [Pg.85] หตฺเถ วิจิตฺรสงฺขกปาลาทีนิ พนฺธิตฺวา วิจรนฺติ, ตํ วา อญฺญํ วา สพฺพมฺปิ หตฺถาภรณํ น วฏฺฏติ, อปเร สิขํ พนฺธิตฺวา วิจรนฺติ. สุวณฺณจีรกมุตฺตลตาทีหิ จ ตํ ปริกฺขิปนฺติ; ตํ สพฺพํ น วฏฺฏติ. อปเร จตุหตฺถทณฺฑํ วา อญฺญํ วา ปน อลงฺกตทณฺฑกํ คเหตฺวา วิจรนฺติ, ตถา อิตฺถิปุริสรูปาทิวิจิตฺตํ เภสชฺชนาฬิกํ สุปริกฺขิตฺตํ วามปสฺเส โอลคฺคิตํ; อปเร กณฺณิกรตนปริกฺขิตฺตโกสํ อติติขิณํ อสึ, ปญฺจวณฺณสุตฺตสิพฺพิตํ มกรทนฺตกาทิวิจิตฺตํ ฉตฺตํ, สุวณฺณรชตาทิวิจิตฺรา โมรปิญฺฉาทิปริกฺขิตฺตา อุปาหนา, เกจิ รตนมตฺตายามํ จตุรงฺคุลวิตฺถตํ เกสนฺตปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา เมฆมุเข วิชฺชุลตํ วิย นลาเฏ อุณฺหีสปฏฺฏํ พนฺธนฺติ, จูฬามณึ ธาเรนฺติ, จามรวาลพีชนึ ธาเรนฺติ, ตํ สพฺพํ น วฏฺฏติ.

Về việc trang sức trên tay và các việc khác: Họ đi lại sau khi đã buộc những chiếc vòng tay bằng vỏ ốc nhiều màu sắc và các vật tương tự trên tay; dù là vật ấy hay bất kỳ trang sức nào khác trên tay cũng đều không được phép. Những người khác đi lại sau khi đã búi tóc. Và họ trang trí búi tóc ấy bằng chỉ vàng, chuỗi ngọc trai, và các vật tương tự; tất cả những điều đó đều không được phép. Những người khác đi lại sau khi đã cầm cây gậy dài bốn cubit hoặc cây gậy được trang trí khác; tương tự như vậy là ống thuốc được trang trí bằng hình người nam, người nữ, và các hình khác, được bảo quản cẩn thận và đeo ở bên hông trái. Những người khác thì mang thanh gươm rất bén có vỏ bao được nạm ngọc ở chuôi, cây dù được may bằng chỉ năm màu và trang trí bằng hình răng cá sấu và các hình khác, đôi dép được trang trí bằng vàng, bạc, và các vật khác, được viền bằng lông công và các vật khác. Một số người, để lộ đường rẽ ngôi tóc, buộc trên trán một tấm trang sức dài một cubit và rộng bốn ngón tay, giống như tia chớp ở rìa đám mây; họ đeo ngọc trên búi tóc, họ mang quạt làm bằng đuôi bò Tây Tạng; tất cả những điều đó đều không được phép.

๑๗. อนิยฺยานิกตฺตา สคฺคโมกฺขมคฺคานํ ติรจฺฉานภูตา กถาติ ติรจฺฉานกถา. ตตฺถ ราชานํ อารพฺภ มหาสมฺมโต มนฺธาตา ธมฺมาโสโก เอวํ มหานุภาโวติอาทินา นเยน ปวตฺตา กถา ราชกถา. เอส นโย โจรกถาทีสุ. เตสุ อสุโก ราชา อภิรูโป ทสฺสนีโยติอาทินา นเยน เคหสฺสิตกถาว ติรจฺฉานกถา โหติ. โสปิ นาม เอวํ มหานุภาโว ขยํ คโตติ เอวํ ปวตฺตา ปน กมฺมฏฺฐานภาเว ติฏฺฐติ. โจเรสุ มูลเทโว เอวํ มหานุภาโว, เมฆมาโล เอวํ มหานุภาโวติ เตสํ กมฺมํ ปฏิจฺจ อโห สูราติ เคหสฺสิตกถาว ติรจฺฉานกถา. ยุทฺเธปิ ภารตยุทฺธาทีสุ อสุเกน อสุโก เอวํ มาริโต, เอวํ วิทฺโธติ กามสฺสาทวเสเนว กถา ติรจฺฉานกถา. เตปิ นาม ขยํ คตาติ เอวํ ปวตฺตา ปน สพฺพตฺถ กมฺมฏฺฐานเมว โหติ. อปิ จ อนฺนาทีสุ เอวํ วณฺณวนฺตํ คนฺธวนฺตํ รสวนฺตํ ผสฺสสมฺปนฺนํ ขาทิมฺห ภุญฺชิมฺหาติ กามสฺสาทวเสน กเถตุํ น วฏฺฏติ. สาตฺถกํ ปน กตฺวา ปุพฺเพ เอวํ วณฺณาทิสมฺปนฺนํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ สยนํ มาลํ คนฺธํ สีลวนฺตานํ อทมฺห, เจติเย ปูชํ กริมฺหาติ กเถตุํ วฏฺฏติ. ญาติกถาทีสุ ปน ‘‘อมฺหากํ ญาตกา สูรา สมตฺถา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวํ วิจิตฺเรหิ ยาเนหิ วิจริมฺหา’’ติ วา อสฺสาทวเสน วตฺตุํ น วฏฺฏติ. สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘เตปิ โน ญาตกา ขยํ คตา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวรูปา อุปาหนา สงฺฆสฺส อทมฺหา’’ติ วา กเถตุํ วฏฺฏติ. คามกถาปิ สุนิวิฏฺฐทุนฺนิวิฏฺฐสุภิกฺขทุพฺภิกฺขาทิวเสน วา ‘‘อสุกคามวาสิโน สูรา สมตฺถา’’ติ [Pg.86] วา เอวํ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ. สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติ วา ‘‘ขยวยํ คตา’’ติ วา วตฺตุํ วฏฺฏติ. นิคมนครชนปทกถาทีสุปิ เอเสว นโย.

17. Do không phải là phương tiện giải thoát, là câu chuyện trở thành chướng ngại đối với con đường sanh thiên và giải thoát, nên gọi là bàng sanh thoại. Trong ấy, câu chuyện liên quan đến vua chúa, diễn tiến theo cách thức như: “Vua Mahāsammata, vua Mandhātā, vua Dhammāsoka có đại oai lực như thế,” v.v... được gọi là vương thoại. Phương pháp này cũng áp dụng cho đạo tặc thoại, v.v... Trong các câu chuyện ấy, câu chuyện thuộc về thế tục diễn tiến theo cách thức như: “Vị vua kia có dung sắc xinh đẹp, đáng chiêm ngưỡng,” v.v... chính là bàng sanh thoại. Nhưng câu chuyện diễn tiến như: “Vị ấy dù có đại oai lực như thế cũng đã đi đến chỗ hoại diệt,” thì lại nằm trong phạm vi của đề mục thiền quán. Trong các câu chuyện về kẻ trộm, câu chuyện thuộc về thế tục như: “Mūladeva có đại oai lực như thế, Meghamāla có đại oai lực như thế,” và tùy thuộc vào hành động của họ mà nói rằng: “Ôi, thật dũng cảm!” chính là bàng sanh thoại. Cả trong chuyện chiến tranh, như trong trận chiến Bhārata, v.v..., câu chuyện chỉ dựa trên sự thưởng thức dục lạc như: “Người kia đã giết người nọ như thế, đã đâm như thế,” là bàng sanh thoại. Nhưng câu chuyện diễn tiến như: “Cả những người ấy cũng đã đi đến chỗ hoại diệt,” thì ở mọi nơi đều trở thành đề mục thiền quán. Hơn nữa, đối với đồ ăn, v.v..., không được phép nói theo cách thưởng thức dục lạc rằng: “Chúng ta đã nhai, đã ăn những món có màu sắc, hương thơm, mùi vị, xúc chạm tuyệt vời như thế.” Nhưng sau khi làm cho câu chuyện có mục đích, thì được phép nói rằng: “Thuở trước, chúng ta đã cúng dường cho những bậc có giới đức các món ăn, thức uống, y phục, chỗ ở, vòng hoa, hương thơm có màu sắc, v.v... tuyệt vời như thế,” hoặc “Chúng ta đã cúng dường tại bảo tháp.” Lại nữa, trong các câu chuyện về thân quyến, v.v..., không được phép nói theo cách thưởng thức rằng: “Thân quyến của chúng ta dũng cảm, có tài năng,” hoặc “Thuở trước, chúng ta đã đi lại bằng những cỗ xe đa dạng như thế.” Nhưng sau khi làm cho câu chuyện có mục đích, thì được phép nói rằng: “Cả những người thân quyến ấy của chúng ta cũng đã đi đến chỗ hoại diệt,” hoặc “Thuở trước, chúng ta đã cúng dường những đôi giày như thế này cho Tăng đoàn.” Cả câu chuyện về làng mạc cũng không được phép nói theo cách thưởng thức, dù là về phương diện làng được xây dựng tốt hay tồi, trù phú hay đói kém, v.v..., hoặc nói rằng: “Dân làng kia dũng cảm, có tài năng.” Nhưng sau khi làm cho câu chuyện có mục đích, thì được phép nói rằng: “(Họ) có đức tin, có lòng tịnh tín,” hoặc “(Họ) đã đi đến chỗ hủy hoại và tiêu vong.” Phương pháp này cũng áp dụng cho các câu chuyện về thị trấn, thành phố, quốc độ, v.v...

อิตฺถิกถาปิ วณฺณสณฺฐานาทีนิ ปฏิจฺจ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, สทฺธา ปสนฺนา ขยวยํ คตาติ เอวเมว วฏฺฏติ. สูรกถาปิ ‘นนฺทิมิตฺโต นาม โยโธ สูโร อโหสี’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ. สทฺโธ อโหสิ ขยํ คโตติ เอวเมว วฏฺฏติ. วิสิขากถาปิ ‘‘อสุกา วิสิขา สุนิวิฏฺฐา ทุนฺนิวิฏฺฐา สูรา สมตฺถา’’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ. สทฺธา ปสนฺนา ขยวยํ คตาติ เอวเมว วฏฺฏติ.

Cả câu chuyện về phụ nữ, cũng không được phép nói theo cách thưởng thức, dựa vào dung sắc, hình dáng, v.v...; chỉ được phép nói như sau: “(Bà ấy) có đức tin, có lòng tịnh tín, đã đi đến chỗ hủy hoại và tiêu vong.” Cả câu chuyện về người dũng sĩ, cũng không được phép nói theo cách thưởng thức rằng: “Chiến binh tên Nandimitta đã từng là người dũng cảm.” Chỉ được phép nói như sau: “(Ông ấy) đã có đức tin, đã đi đến chỗ hoại diệt.” Cả câu chuyện về đường phố, cũng không được phép nói theo cách thưởng thức rằng: “Con đường kia được xây dựng tốt, hoặc xây dựng tồi, (dân chúng ở đó) dũng cảm, có tài năng.” Chỉ được phép nói như sau: “(Họ) có đức tin, có lòng tịnh tín, đã đi đến chỗ hủy hoại và tiêu vong.”

กุมฺภฏฺฐานกถาติ อุทกฏฺฐานกถา, อุทกติตฺถกถาติปิ วุจฺจติ, กุมฺภทาสิกถา วา, สาปิ ‘‘ปาสาทิกา นจฺจิตุํ คายิตุํ เฉกา’’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ; สทฺธา ปสนฺนาติอาทินา นเยเนว วฏฺฏติ. ปุพฺพเปตกถาติ อตีตญาติกถา. ตตฺถ วตฺตมานญาติกถาสทิโส วินิจฺฉโย.

Kumbhaṭṭhānakathā (chuyện nơi đặt ghè nước) là câu chuyện về nơi chứa nước, cũng được gọi là câu chuyện về bến nước, hoặc là câu chuyện về nữ tỳ xách nước. Câu chuyện ấy cũng không được phép nói theo cách thưởng thức rằng: “(Cô ấy) khả ái, khéo léo trong việc ca múa.” Chỉ được phép nói theo cách thức như: “(Cô ấy) có đức tin, có lòng tịnh tín,” v.v... Pubbapetakathā (chuyện về người đã khuất) là câu chuyện về những người thân đã quá vãng. Trong trường hợp này, sự phân định cũng tương tự như câu chuyện về những người thân hiện tại.

นานตฺตกถาติ ปุริมปจฺฉิมกถาหิ วิมุตฺตา อวเสสา นานาสภาวา นิรตฺถกกถา. โลกกฺขายิกาติ อยํ โลโก เกน นิมฺมิโต, อสุเกน นาม นิมฺมิโต. กาโก เสโต, อฏฺฐีนํ เสตตฺตา; พลากา รตฺตา. โลหิตสฺส รตฺตตฺตาติ เอวมาทิกา โลกายตวิตณฺฑสลฺลาปกถา.

Nānattakathā (tạp thoại) là những câu chuyện vô ích, có nội dung đa dạng, còn lại ngoài những câu chuyện đã kể trước và sau. Lokakkhāyikā (thế giới thoại) là những câu chuyện ngụy biện và luận đàm theo trường phái Lokāyata (Duy vật luận) như sau: “Thế giới này do ai tạo ra? Do vị tên là... tạo ra. Con quạ màu trắng, vì xương của nó màu trắng; con diệc màu đỏ, vì máu của nó màu đỏ,” v.v...

สมุทฺทกฺขายิกา นาม กสฺมา สมุทฺโท สาคโร? สาครเทเวน ขโต, ตสฺมา สาคโร. ขโต เมติ หตฺถมุทฺทาย สยํ นิเวทิตตฺตา ‘‘สมุทฺโท’’ติ เอวมาทิกา นิรตฺถกา สมุทฺทกฺขายนกถา. ภโวติ วุฑฺฒิ. อภโวติ หานิ. อิติ ภโว, อิติ อภโวติ ยํ วา ตํ วา นิรตฺถกการณํ วตฺวา ปวตฺติตกถา อิติภวาภวกถา.

Samuddakkhāyikā (hải dương thoại) là những câu chuyện vô ích giải thích về biển cả, như: “Tại sao biển (samudda) được gọi là sāgara? Vì nó được đào bởi thiên thần Sāgara, nên gọi là sāgara. Vì chính vị ấy đã tự mình cho biết bằng dấu hiệu tay rằng ‘do ta đào’ (khato me), nên gọi là samudda,” v.v... Bhava (thịnh) là sự tăng trưởng. Abhava (suy) là sự tổn giảm. Câu chuyện diễn tiến bằng cách nêu lên một nguyên nhân vô ích nào đó rằng: “Vì lý do này mà có thịnh, vì lý do này mà có suy,” được gọi là itibhavābhavakathā (thịnh suy thoại).

๑๘. วิคฺคาหิกกถาติ วิคฺคหกถา, สารมฺภกถา. ตตฺถ สหิตํ เมติ มยฺหํ วจนํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ อตฺถยุตฺตํ การณยุตฺตนฺติ อตฺโถ. อสหิตํ เตติ ตุยฺหํ วจนํ อสหิตํ อสิลิฏฺฐํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตุยฺหํ ทีฆรตฺตาจิณฺณวเสน สุปฺปคุณํ, ตํ มยฺหํ เอกวจเนเนว วิปราวตฺตํ ปริวตฺติตฺวา ฐิตํ, น กิญฺจิ ชานาสีติ อตฺโถ.

18. Viggāhikakathā (tranh luận thoại) là câu chuyện tranh cãi, câu chuyện công kích. Trong đó, câu “lời của tôi mạch lạc” (sahitaṃ me) có nghĩa là: “Lời nói của tôi mạch lạc, trôi chảy, hợp lý, có nguyên nhân.” Câu “lời của anh không mạch lạc” (asahitaṃ te) có nghĩa là: “Lời nói của anh không mạch lạc, không trôi chảy.” Câu “điều anh đã thực hành lâu dài nay bị đảo ngược” (adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ) có nghĩa là: “Điều mà anh đã thuần thục do thực hành lâu ngày, chỉ bằng một lời nói của tôi, đã bị đảo ngược, đã bị thay đổi, anh chẳng biết gì cả.”

อาโรปิโต [Pg.87] เต วาโทติ มยา ตว โทโส อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ โทสโมจนตฺถํ จร, วิจร; ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา สิกฺขาติ อตฺโถ. นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อถ สยํ ปโหสิ, อิทานิเมว นิพฺเพเฐหีติ.

Câu “luận điểm của anh đã bị áp đặt” (āropito te vādo) có nghĩa là: “Lỗi lầm trong luận điểm của anh đã bị tôi chỉ ra.” Câu “hãy đi để giải thoát cho luận điểm của mình” (cara vādappamokkhāya) có nghĩa là: “Để thoát khỏi lỗi lầm đó, hãy đi, hãy đi đây đó; hãy đến những nơi này nơi kia mà học hỏi.” Câu “hoặc hãy gỡ rối nó nếu anh có thể” (nibbeṭhehi vā sace pahosi) có nghĩa là: “Nếu tự anh có thể, thì hãy gỡ rối ngay bây giờ.”

๑๙. ทูเตยฺยกถายํ อิธ คจฺฉาติ อิโต อสุกํ นาม ฐานํ คจฺฉ. อมุตฺราคจฺฉาติ ตโต อสุกํ นาม ฐานํ อาคจฺฉ. อิทํ หราติ อิโต อิทํ นาม หร. อมุตฺร อิทํ อาหราติ อสุกฏฺฐานโต อิทํ นาม อิธ อาหร. สงฺเขปโต ปน อิทํ ทูเตยฺยํ นาม ฐเปตฺวา ปญฺจ สหธมฺมิเก รตนตฺตยสฺส อุปการปฏิสํยุตฺตญฺจ คิหีสาสนํ อญฺเญสํ น วฏฺฏติ.

19. Trong dūteyyakathā (chuyện đưa tin), câu “hãy đi đến đây” (idha gaccha) có nghĩa là: “Từ nơi này, hãy đi đến nơi kia.” Câu “hãy đến từ nơi đó” (amutrāgaccha) có nghĩa là: “Từ nơi đó, hãy đến nơi kia.” Câu “hãy mang cái này đi” (idaṃ hara) có nghĩa là: “Từ nơi này, hãy mang vật này đi.” Câu “hãy mang cái này từ nơi đó đến” (amutra idaṃ āhara) có nghĩa là: “Từ nơi kia, hãy mang vật này đến đây.” Nói tóm lại, việc đưa tin này, ngoại trừ cho năm vị đồng phạm hạnh và tin nhắn của người tại gia liên quan đến việc phụng sự Tam Bảo, thì không được phép làm cho những người khác.

๒๐. กุหกาติอาทีสุ ติวิเธน กุหนวตฺถุนา โลกํ กุหยนฺติ, วิมฺหาปยนฺตีติ กุหกา. ลาภสกฺการตฺถิกา หุตฺวา ลปนฺตีติ ลปกา. นิมิตฺตํ สีลเมเตสนฺติ เนมิตฺติกา. นิปฺเปโส สีลเมเตสนฺติ นิปฺเปสิกา. ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนฺติ มคฺคนฺติ ปริเยสนฺตีติ ลาเภน ลาภํ นิชิคีสิตาโร. กุหนา, ลปนา, เนมิตฺติกตา, นิปฺเปสิกตา, ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตาติ เอตาหิ สมนฺนาคตานํ ปุคฺคลานํ เอตํ อธิวจนํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาเรน ปเนตา กุหนาทิกา วิสุทฺธิมคฺเค สีลนิทฺเทเสเยว ปาฬิญฺจ อฏฺฐกถญฺจ อาหริตฺวา ปกาสิตาติ.

20. Trong các từ bắt đầu bằng 'kuhaka', v.v... (có nghĩa là) những người làm cho thế gian kinh ngạc, sửng sốt bằng ba loại sự việc lừa dối, nên gọi là 'kuhakā' (kẻ lừa dối). Do mong cầu lợi lộc và danh vọng mà nói năng tâng bốc, nên gọi là 'lapakā' (kẻ tâng bốc). Những người có thói quen ra dấu hiệu, nên gọi là 'nemittikā' (kẻ ra dấu). Những người có thói quen chê bai, nên gọi là 'nippesikā' (kẻ chê bai). Những người tìm kiếm, mưu cầu lợi lộc lớn hơn bằng lợi lộc (nhỏ hơn), nên gọi là 'lābhena lābhaṃ nijigīsitāro' (kẻ lấy lợi nhỏ cầu lợi lớn). Đây là danh xưng của những người có đủ các tính chất: lừa dối (kuhanā), tâng bốc (lapanā), thói quen ra dấu (nemittikatā), thói quen chê bai (nippesikatā), và việc lấy lợi nhỏ cầu lợi lớn (lābhena lābhaṃ nijigīsanatā). Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, những điều này, bắt đầu bằng sự lừa dối, đã được giải thích trong Thanh Tịnh Đạo, chính ở phần giải về giới, bằng cách trích dẫn cả Pāḷi và Chú giải.

เอตฺตาวตา มชฺฌิมสีลํ นิฏฺฐิตํ โหติ.

Đến đây, Trung Giới đã kết thúc.

มหาสีลวณฺณนา

Giải Thích về Đại Giới

๒๑. อิโต ปรํ มหาสีลํ โหติ. องฺคนฺติ หตฺถปาทาทีสุ เยน เกนจิ เอวรูเปน องฺเคน สมนฺนาคโต ทีฆายุ ยสวา โหตีติอาทินยปฺปวตฺตํ องฺคสตฺถํ. นิมิตฺตนฺติ นิมิตฺตสตฺถํ. ปณฺฑุราชา กิร ติสฺโส มุตฺตาโย มุฏฺฐิยํ กตฺวา เนมิตฺติกํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ เม หตฺเถ’’ติ? โส อิโต จิโต จ วิโลเกสิ, ตสฺมิญฺจ สมเย ฆรโคลิกาย มกฺขิกา คยฺหนฺตี มุตฺตา, โส ‘‘มุตฺตา’’ติ อาห. ปุน ‘‘กตี’’ติ ปุฏฺโฐ กุกฺกุฏสฺส ติกฺขตฺตุํ รวนฺตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ‘‘ติสฺโส’’ติ อาห. เอวํ ตํ ตํ อาทิสิตฺวา นิมิตฺตมนุยุตฺตา วิหรนฺติ.

21. Từ đây trở đi là Đại Giới. 'Aṅga' (tướng thuật) là môn khoa học về các chi phần (aṅgasatthaṃ) diễn tiến theo phương thức như: ‘Người có được chi phần như thế này trong số các chi phần như tay, chân, v.v... sẽ được sống lâu, có danh tiếng’. 'Nimitta' (điềm báo) là môn khoa học về điềm báo (nimittasatthaṃ). Tương truyền, vua Paṇḍu đã đặt ba viên ngọc trai vào trong nắm tay rồi hỏi một thầy bói điềm: ‘Trong tay ta có gì?’. Vị ấy nhìn qua nhìn lại, và ngay lúc đó, một con thạch sùng đang bắt con ruồi thì con ruồi được thả ra (muttā). Vị ấy bèn nói: ‘Ngọc trai’ (muttā). Khi được hỏi lại: ‘Bao nhiêu?’, vị ấy nghe tiếng gà gáy ba lần, bèn nói: ‘Ba viên’. Cứ như vậy, họ sống chuyên tâm vào điềm báo bằng cách chỉ ra điềm này điềm nọ.

อุปฺปาตนฺติ [Pg.88] อสนิปาตาทีนํ มหนฺตานํ อุปฺปติตํ, ตญฺหิ ทิสฺวา ‘‘อิทํ ภวิสฺสติ, เอวํ ภวิสฺสตี’’ติ อาทิสนฺติ. สุปินนฺติ โย ปุพฺพณฺหสมเย สุปินํ ปสฺสติ, เอวํ วิปาโก โหติ; โย อิทํ นาม ปสฺสติ, ตสฺส อิทํ นาม โหตีติอาทินา นเยน สุปินกํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. ลกฺขณนฺติ อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคโต ราชา โหติ, อิมินา อุปราชาติอาทิกํ. มูสิกจฺฉินฺนนฺติ อุนฺทูรขายิตํ. เตนาปิ หิ อหเต วา วตฺเถ อนหเต วา วตฺเถ อิโต ปฏฺฐาย เอวํ ฉินฺเน อิทํ นาม โหตีติ อาทิสนฺติ. อคฺคิโหมนฺติ เอวรูเปน ทารุนา เอวํ หุเต อิทํ นาม โหตีติ อคฺคิชุหนํ. ทพฺพิโหมาทีนิปิ อคฺคิโหมาเนว, เอวรูปาย ทพฺพิยา อีทิเสหิ กณาทีหิ หุเต อิทํ นาม โหตีติ เอวํ ปวตฺติวเสน ปน วิสุํ วุตฺตานิ.

‘Uppāta’ (biến cố) là sự rơi xuống của những vật lớn như sấm sét, v.v... Thật vậy, khi thấy điều đó, họ tiên đoán: ‘Việc này sẽ xảy ra, sẽ xảy ra như thế này’. ‘Supina’ (giấc mơ) là (môn giải mộng), họ sống chuyên tâm vào khoa giải mộng (supinakaṃ) theo phương thức như: ‘Người nào thấy giấc mơ vào lúc sáng sớm, quả báo sẽ như thế này; người nào thấy giấc mơ tên là thế này, người ấy sẽ có kết quả tên là thế này’. ‘Lakkhaṇa’ (tướng pháp) là (môn học nói rằng): ‘Người có tướng này sẽ làm vua, có tướng này sẽ làm phó vương’, v.v... ‘Mūsikacchinna’ (vải bị chuột cắn) là (môn học về) vật bị chuột ăn. Thật vậy, họ cũng tiên đoán rằng: ‘Trên tấm vải đã giặt hay chưa giặt, nếu bị (chuột) cắn như thế này kể từ chỗ này, kết quả sẽ là thế này’. ‘Aggihoma’ (tế lửa) là việc cúng dường lửa (aggijuhanaṃ) (với quan niệm): ‘Khi cúng dường bằng loại củi như thế này, theo cách như thế này, kết quả sẽ là thế này’. Các việc cúng dường bằng vá, v.v... (dabbihomādi) cũng chính là tế lửa, nhưng được nói riêng do cách thức tiến hành như: ‘Khi cúng dường bằng loại vá như thế này, với các vật như tấm, v.v... như thế này, kết quả sẽ là thế này’.

ตตฺถ กโณติ กุณฺฑโก. ตณฺฑุลาติ สาลิอาทีนญฺเจว ติณชาตีนญฺจ ตณฺฑุลา. สปฺปีติ โคสปฺปิอาทิกํ. เตลนฺติ ติลเตลาทิกํ. สาสปาทีนิ ปน มุเขน คเหตฺวา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิปนํ, วิชฺชํ ปริชปฺปิตฺวา ชุหนํ วา มุขโหมํ. ทกฺขิณกฺขกชณฺณุโลหิตาทีหิ ชุหนํ โลหิตโหมํ. องฺควิชฺชาติ ปุพฺเพ องฺคเมว ทิสฺวา พฺยากรณวเสน องฺคํ วุตฺตํ, อิธ องฺคุลฏฺฐึ ทิสฺวา วิชฺชํ ปริชปฺปิตฺวา อยํ กุลปุตฺโต วา โน วา, สิรีสมฺปนฺโน วา โน วาติอาทิพฺยากรณวเสน องฺควิชฺชา วุตฺตา. วตฺถุวิชฺชาติ ฆรวตฺถุอารามวตฺถาทีนํ คุณโทสสลฺลกฺขณวิชฺชา. มตฺติกาทิวิเสสํ ทิสฺวาปิ หิ วิชฺชํ ปริชปฺปิตฺวา เหฏฺฐา ปถวิยํ ตึสรตนมตฺเต, อากาเส จ อสีติรตนมตฺเต ปเทเส คุณโทสํ ปสฺสนฺติ. ขตฺตวิชฺชาติ อพฺเภยฺยมาสุรกฺขราชสตฺถาทิสตฺถํ. สิววิชฺชาติ สุสาเน ปวิสิตฺวา สนฺติกรณวิชฺชา, สิงฺคาลรุตวิชฺชาติปิ วทนฺติ. ภูตวิชฺชาติ ภูตเวชฺชมนฺโต. ภูริวิชฺชาติ ภูริฆเร วสนฺเตน อุคฺคเหตพฺพมนฺโต. อหิวิชฺชาติ สปฺปทฏฺฐติกิจฺฉนวิชฺชา เจว สปฺปาวฺหายนวิชฺชา จ. วิสวิชฺชาติ ยาย, ปุราณวิสํ วา รกฺขนฺติ, นววิสํ วา กโรนฺติ วิสวนฺตเมว วา. วิจฺฉิกวิชฺชาติ วิจฺฉิกทฏฺฐติกิจฺฉนวิชฺชา. มูสิกวิชฺชายปิ [Pg.89] เอเสว นโย. สกุณวิชฺชาติ สปกฺขกอปกฺขกทฺวิปทจตุปฺปทานํ รุตคตาทิวเสน สกุณญาณํ. วายสวิชฺชาติ กากรุตญาณํ, ตํ วิสุญฺเญว สตฺถํ, ตสฺมา วิสุํ วุตฺตํ.

Trong đó, 'kaṇa' là tấm. 'Taṇḍula' là gạo của các loại lúa và các loại cỏ. 'Sappi' là bơ lỏng từ bò, v.v... 'Tela' là dầu mè, v.v... Còn 'mukhahoma' (tế lễ bằng miệng) là việc lấy hạt cải, v.v... bằng miệng rồi cho vào lửa, hoặc là việc cúng dường sau khi trì tụng minh chú. 'Lohitahoma' (tế lễ bằng máu) là việc cúng dường bằng máu từ xương đòn phải, đầu gối, v.v... 'Aṅgavijjā' (khoa học về chi phần): trước đây, 'aṅga' được nói theo nghĩa là tiên đoán sau khi xem các chi phần; ở đây, 'aṅgavijjā' được nói theo nghĩa là tiên đoán sau khi xem xương ngón tay (aṅgulaṭṭhi) và trì tụng minh chú, như: ‘Người này là con nhà gia thế hay không, có phúc lộc hay không’. 'Vatthuvijjā' (khoa học về đất đai) là khoa học nhận biết các ưu khuyết điểm của đất nền nhà, đất nền tu viện, v.v... Thật vậy, ngay cả sau khi xem các loại đất đặc biệt, v.v... và trì tụng minh chú, họ cũng thấy được ưu khuyết điểm ở một nơi sâu ba mươi cubit dưới lòng đất và ở một nơi cao tám mươi cubit trên không trung. 'Khattavijjā' (khoa học về vương quyền) là các môn học như Abbheyya, Māsurakkha, Rājasattha, v.v... 'Sivavijjā' (khoa học về loài cáo) là khoa học làm cho an ổn sau khi vào nghĩa địa; cũng có người nói đó là khoa học về tiếng hú của loài chó rừng. 'Bhūtavijjā' (khoa học về ma quỷ) là thần chú chữa trị ma quỷ. 'Bhūrivijjā' (khoa học về nhà đất) là thần chú cần phải học khi đang sống trong nhà bằng đất. 'Ahivijjā' (khoa học về loài rắn) là khoa học chữa trị rắn cắn và khoa học gọi rắn. 'Visavijjā' (khoa học về chất độc) là khoa học mà nhờ đó người ta hoặc bảo vệ khỏi chất độc cũ, hoặc tạo ra chất độc mới, hoặc làm cho nôn ra chất độc. 'Vicchikavijjā' (khoa học về loài bọ cạp) là khoa học chữa trị bọ cạp chích. Đối với 'mūsikavijjā' (khoa học về loài chuột) cũng theo phương pháp tương tự. 'Sakuṇavijjā' (khoa học về loài chim) là kiến thức về các loài chim (sakuṇañāṇaṃ) dựa vào tiếng kêu, dáng đi, v.v... của các loài có cánh, không cánh, hai chân và bốn chân. 'Vāyasavijjā' (khoa học về loài quạ) là kiến thức về tiếng quạ kêu; đó là một môn học riêng biệt, do đó được nói riêng.

ปกฺกชฺฌานนฺติ ปริปากคตจินฺตา. อิทานิ ‘‘อยํ เอตฺตกํ ชีวิสฺสติ, อยํ เอตฺตก’’นฺติ เอวํ ปวตฺตํ อาทิฏฺฐญาณนฺติ อตฺโถ. สรปริตฺตาณนฺติ สรรกฺขณํ, ยถา อตฺตโน อุปริ น อาคจฺฉติ, เอวํ กรณวิชฺชา. มิคจกฺกนฺติ อิทํ สพฺพสงฺคาหิกํ สพฺพสกุณจตุปฺปทานํ รุตญาณวเสน วุตฺตํ.

‘Pakkajjhāna’ (tiên đoán tuổi thọ) là sự suy xét đã chín muồi. Nghĩa là, đó là trí tuệ tiên đoán diễn tiến như sau: ‘Bây giờ, người này sẽ sống được chừng này, người này sẽ sống được chừng kia’. ‘Saraparittāṇa’ (thuật hộ thân khỏi tên) là sự bảo vệ khỏi mũi tên; đó là khoa học thực hành sao cho mũi tên không bay đến phía trên mình. ‘Migacakka’ (thuật hiểu tiếng muông thú) được nói đến với ý nghĩa bao trùm tất cả, là kiến thức về tiếng kêu của tất cả các loài chim và loài bốn chân.

๒๒. มณิลกฺขณาทีสุ เอวรูโป มณิ ปสตฺโถ, เอวรูโป อปสตฺโถ, สามิโน อาโรคฺยอิสฺสริยาทีนํ เหตุ โหติ, น โหตีติ, เอวํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน มณิอาทีนํ ลกฺขณํ อนุยุตฺตา วิหรนฺตีติ อตฺโถ. ตตฺถ อาวุธนฺติ ฐเปตฺวา อสิอาทีนิ อวเสสํ อาวุธํ. อิตฺถิลกฺขณาทีนิปิ ยมฺหิ กุเล เต อิตฺถิปุริสาทโย วสนฺติ, ตสฺส วุฑฺฒิหานิวเสเนว เวทิตพฺพานิ. อชลกฺขณาทีสุ ปน เอวรูปานํ อชาทีนํ มํสํ ขาทิตพฺพํ, เอวรูปานํ น ขาทิตพฺพนฺติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

22. Trong các môn như 'maṇilakkhaṇa' (tướng pháp về ngọc), v.v..., nghĩa là họ sống chuyên tâm vào tướng pháp của ngọc, v.v... dựa vào màu sắc, hình dáng, v.v... như sau: ‘Loại ngọc như thế này là tốt, loại như thế này là không tốt; là nguyên nhân cho sự khỏe mạnh, quyền uy, v.v... của người chủ, hoặc không phải là nguyên nhân’. Trong đó, 'āvudha' (vũ khí) là các loại vũ khí còn lại, ngoại trừ gươm, v.v... Các tướng pháp về phụ nữ, v.v... cũng cần được hiểu tùy theo sự thịnh suy của gia tộc mà những người phụ nữ, đàn ông, v.v... đó đang sống. Còn trong các tướng pháp về loài dê, v.v..., cần phải biết sự khác biệt này: ‘Thịt của những con dê, v.v... như thế này thì nên ăn, của những con như thế này thì không nên ăn’.

อปิ เจตฺถ โคธาย ลกฺขเณ จิตฺตกมฺมปิฬนฺธนาทีสุปิ เอวรูปาย โคธาย สติ อิทํ นาม โหตีติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ. อิทญฺเจตฺถ วตฺถุ – เอกสฺมึ กิร วิหาเร จิตฺตกมฺเม โคธํ อคฺคึ ธมมานํ อกํสุ. ตโต ปฏฺฐาย ภิกฺขูนํ มหาวิวาโท ชาโต. เอโก อาคนฺตุกภิกฺขุ ตํ ทิสฺวา มกฺเขสิ. ตโต ปฏฺฐาย วิวาโท มนฺทีภูโต โหติ. กณฺณิกลกฺขณํ ปิฬนฺธนกณฺณิกายปิ เคหกณฺณิกายปิ วเสน เวทิตพฺพํ. กจฺฉปลกฺขณํ โคธาลกฺขณสทิสเมว. มิคลกฺขณํ สพฺพสงฺคาหิกํ สพฺพจตุปฺปทานํ ลกฺขณวเสน วุตฺตํ.

Hơn nữa, ở đây, về tướng của con kỳ đà, cũng trong các tranh vẽ, đồ trang sức, v.v., khi có hình con kỳ đà như vậy, (kết quả) tên là thế này sẽ xảy ra, sự khác biệt này cần được biết. Và đây là câu chuyện về điều này: Nghe nói, trong một tu viện, trong một bức tranh, họ đã làm hình một con kỳ đà đang thổi lửa. Kể từ đó, một cuộc tranh cãi lớn đã nảy sinh giữa các tỳ khưu. Một vị tỳ khưu khách thấy điều đó đã xóa nó đi. Kể từ đó, cuộc tranh cãi đã lắng xuống. Tướng của vật trang sức tai (kaṇṇikā) cần được hiểu theo nghĩa là vật trang sức tai và cũng là chóp mái nhà. Tướng của con rùa giống hệt như tướng của con kỳ đà. Tướng của con thú, bao gồm tất cả, được nói theo nghĩa là tướng của tất cả các loài bốn chân.

๒๓. รญฺญํ นิยฺยานํ ภวิสฺสตีติ อสุกทิวเส อสุกนกฺขตฺเตน อสุกสฺส นาม รญฺโญ นิคฺคมนํ ภวิสฺสตีติ เอวํ ราชูนํ ปวาสคมนํ พฺยากโรติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เกวลํ ปเนตฺถ อนิยฺยานนฺติ วิปฺปวุตฺถานํ ปุน อาคมนํ. อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ อุปยานํ ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ อปยานนฺติ อนฺโตนคเร อมฺหากํ ราชา ปฏิวิรุทฺธํ พหิราชานํ อุปสงฺกมิสฺสติ, ตโต ตสฺส ปฏิกฺกมนํ ภวิสฺสตีติ เอวํ รญฺญํ อุปยานาปยานํ [Pg.90] พฺยากโรติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ชยปราชยา ปากฏาเยว.

23. Câu 'Sẽ có cuộc xuất quân của các vua' có nghĩa là: 'Vào ngày nọ, với chòm sao nọ, sẽ có cuộc xuất quân của vị vua tên là nọ,' như vậy, nó tiên đoán việc các vua đi xa nơi ở của mình. Phương pháp này áp dụng cho tất cả mọi nơi. Chỉ riêng ở đây, (từ) aniyyānaṃ có nghĩa là sự trở về của những người đã đi xa. Câu 'Sẽ có sự tiến công của các vua bên trong, sự rút lui của các vua bên ngoài' có nghĩa là: 'Vua của chúng ta ở trong thành sẽ đến gần vị vua đối địch bên ngoài, do đó, sẽ có sự rút lui của vị vua kia,' như vậy, nó tiên đoán sự tiến công và rút lui của các vua. Ở câu thứ hai cũng vậy, phương pháp là như thế. Thắng và bại là rõ ràng.

๒๔. จนฺทคฺคาหาทโย อสุกทิวเส ราหุ จนฺทํ คเหสฺสตีติ พฺยากรณวเสเนว เวทิตพฺพา. อปิ จ นกฺขตฺตสฺส องฺคารกาทิคาหสมาโยโคปิ นกฺขตฺตคาโหเยว. อุกฺกาปาโตติ อากาสโต อุกฺกานํ ปตนํ. ทิสาฑาโหติ ทิสากาลุสิยํ อคฺคิสิขธูมสิขาทีหิ อากุลภาโว วิย. เทวทุทฺรภีติ สุกฺขวลาหกคชฺชนํ. อุคฺคมนนฺติ อุทยนํ. โอกฺกมนนฺติ อตฺถงฺคมนํ. สํกิเลสนฺติ อวิสุทฺธตา. โวทานนฺติ วิสุทฺธตา. เอวํ วิปาโกติ โลกสฺส เอวํ วิวิธสุขทุกฺขาวโห.

24. Nguyệt thực, v.v., cần được biết thông qua việc tiên đoán rằng: 'Vào ngày nọ, Rāhu sẽ bắt lấy mặt trăng.' Hơn nữa, sự kết hợp của một chòm sao với các hành tinh như Hỏa tinh, v.v., cũng chính là sự che khuất chòm sao. Sao băng có nghĩa là sự rơi xuống của các vật giống như đuốc từ trên trời. Cháy phương trời có nghĩa là sự u ám của các phương, giống như tình trạng hỗn loạn bởi các ngọn lửa, ngọn khói, v.v. Sấm trời có nghĩa là tiếng gầm của những đám mây khô. Mọc có nghĩa là sự nổi lên. Lặn có nghĩa là sự biến mất. Ô nhiễm có nghĩa là sự không trong sạch. Thanh tịnh có nghĩa là sự trong sạch. Quả báo như vậy có nghĩa là mang lại hạnh phúc và đau khổ đa dạng như vậy cho thế gian.

๒๕. สุวุฏฺฐิกาติ เทวสฺส สมฺมาธารานุปฺปเวจฺฉนํ. ทุพฺพุฏฺฐิกาติ อวคฺคาโห, วสฺสวิพนฺโธติ วุตฺตํ โหติ. มุทฺทาติ หตฺถมุทฺทา. คณนา วุจฺจติ อจฺฉิทฺทกคณนา. สงฺขานนฺติ สงฺกลนสฏุปฺปาทนาทิวเสน ปิณฺฑคณนา. ยสฺส สา ปคุณา โหติ, โส รุกฺขมฺปิ ทิสฺวา เอตฺตกานิ เอตฺถ ปณฺณานีติ ชานาติ. กาเวยฺยนฺติ ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, กวี. กตเม จตฺตาโร? จินฺตากวิ, สุตกวิ, อตฺถกวิ, ปฏิภานกวี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๓๑). อิเมสํ จตุนฺนํ กวีนํ อตฺตโน จินฺตาวเสน วา; ‘‘เวสฺสนฺตโร นาม ราชา อโหสี’’ติอาทีนิ สุตฺวา สุตวเสน วา; อิมสฺส อยํ อตฺโถ, เอวํ ตํ โยเชสฺสามีติ เอวํ อตฺถวเสน วา; กิญฺจิเทว ทิสฺวา ตปฺปฏิภาคํ กตฺตพฺพํ กริสฺสามีติ เอวํ ฐานุปฺปตฺติกปฏิภานวเสน วา; ชีวิกตฺถาย กพฺยกรณํ. โลกายตํ วุตฺตเมว.

25. Mưa thuận có nghĩa là sự ban cho dòng nước một cách đúng đắn và liên tục của trời. Mưa không thuận có nghĩa là sự nhận lấy không tốt, được gọi là sự cản trở mưa. Muddā có nghĩa là ấn tay (đếm bằng ngón tay). Gaṇanā được gọi là phép đếm không gián đoạn. Saṅkhāna có nghĩa là phép đếm tổng hợp theo cách cộng lại, tách ra, v.v. Người nào thành thạo phép đếm đó, người đó, ngay cả khi chỉ nhìn một cái cây, cũng biết rằng 'có bấy nhiêu lá ở đây'. Thi ca có nghĩa là: 'Này các Tỳ khưu, có bốn loại thi sĩ này. Bốn loại nào? Thi sĩ tư duy, thi sĩ bác văn, thi sĩ ý nghĩa, và thi sĩ ứng khẩu.' (Đó là) việc làm thơ vì mục đích sinh kế của bốn loại thi sĩ này, hoặc bằng sự tư duy của chính mình; hoặc sau khi nghe những điều như 'đã có một vị vua tên là Vessantara' rồi bằng sự bác văn; hoặc bằng ý nghĩa, như 'đây là ý nghĩa của từ này, ta sẽ kết hợp nó như thế này'; hoặc bằng trí ứng khẩu tại chỗ, như 'sau khi thấy một điều gì đó, ta sẽ làm một việc tương xứng với nó'. Lokāyata đã được giải thích rồi.

๒๖. อาวาหนํ นาม อิมสฺส ทารกสฺส อสุกกุลโต อสุกนกฺขตฺเตน ทาริกํ อาเนถาติ อาวาหกรณํ. วิวาหนนฺติ อิมํ ทาริกํ อสุกสฺส นาม ทารกสฺส อสุกนกฺขตฺเตน เทถ, เอวมสฺสา วุฑฺฒิ ภวิสฺสตีติ วิวาหกรณํ. สํวรณนฺติ สํวรณํ นาม ‘อชฺช นกฺขตฺตํ สุนฺทรํ, อชฺเชว สมคฺคา โหถ, อิติ โว วิโยโค น ภวิสฺสตี’ติ เอวํ สมคฺคกรณํ. วิวรณํ นาม ‘สเจ วิยุชฺชิตุกามตฺถ, อชฺเชว วิยุชฺชถ[Pg.91], อิติ โว ปุน สํโยโค น ภวิสฺสตี’ติ เอวํ วิสํโยคกรณํ. สงฺกิรณนฺติ ‘อุฏฺฐานํ วา อิณํ วา ทินฺนํ ธนํ อชฺช สงฺกฑฺฒถ, อชฺช สงฺกฑฺฒิตญฺหิ ตํ ถาวรํ โหตี’ติ เอวํ ธนปิณฺฑาปนํ. วิกิรณนฺติ ‘สเจ ปโยคอุทฺธาราทิวเสน ธนํ ปโยชิตุกามตฺถ, อชฺช ปโยชิตํ ทิคุณจตุคฺคุณํ โหตี’ติ เอวํ ธนปโยชาปนํ. สุภคกรณนฺติ ปิยมนาปกรณํ วา สสฺสิรีกกรณํ วา. ทุพฺภคกรณนฺติ ตพฺพิปรีตํ. วิรุทฺธคพฺภกรณนฺติ วิรุทฺธสฺส วิลีนสฺส อฏฺฐิตสฺส มตสฺส คพฺภสฺส กรณํ. ปุน อวินาสาย เภสชฺชทานนฺติ อตฺโถ. คพฺโภ หิ วาเตน, ปาณเกหิ, กมฺมุนา จาติ ตีหิ การเณหิ วินสฺสติ. ตตฺถ วาเตน วินสฺสนฺเต นิพฺพาปนียํ สีตลํ เภสชฺชํ เทติ, ปาณเกหิ วินสฺสนฺเต ปาณกานํ ปฏิกมฺมํ กโรติ, กมฺมุนา วินสฺสนฺเต ปน พุทฺธาปิ ปฏิพาหิตุํ น สกฺโกนฺติ.

26. Āvāhana (hỏi vợ) có nghĩa là việc hỏi vợ (cho con trai) như sau: 'Hãy mang cô gái từ gia tộc nọ, vào chòm sao nọ, về cho cậu bé này.' Vivāhana (gả chồng) có nghĩa là việc gả chồng (cho con gái) như sau: 'Hãy gả cô gái này cho cậu bé tên là nọ, vào chòm sao nọ, như vậy, cô ấy sẽ được thịnh vượng.' Saṃvaraṇa (hòa giải) có nghĩa là việc làm cho hòa hợp như sau: 'Hôm nay chòm sao tốt, hãy hòa hợp ngay hôm nay, như vậy các người sẽ không bị chia ly.' Vivaraṇa (chia rẽ) có nghĩa là việc làm cho chia ly như sau: 'Nếu các người muốn chia ly, hãy chia ly ngay hôm nay, như vậy các người sẽ không tái hợp nữa.' Saṅkiraṇa (tích lũy) có nghĩa là việc làm cho tài sản được gom lại như sau: 'Hãy thu gom tài sản là sản vật hoặc nợ đã cho vay ngay hôm nay, vì tài sản được thu gom hôm nay sẽ bền vững.' Vikiraṇa (phân tán) có nghĩa là việc làm cho tài sản được đầu tư như sau: 'Nếu các người muốn đầu tư tài sản bằng cách cho vay lấy lãi, v.v., (hãy đầu tư ngay hôm nay), tài sản được đầu tư hôm nay sẽ tăng gấp đôi, gấp bốn.' Làm cho duyên dáng có nghĩa là làm cho đáng yêu, đáng mến hoặc làm cho có uy tín. Làm cho xấu xí có nghĩa là ngược lại với điều đó. Làm cho thai nghịch ổn định có nghĩa là việc làm (cho ổn định) cái thai bị nghịch, bị tan, không đứng vững, đã chết. Ý nghĩa là việc cho thuốc để không bị hư hoại nữa. Vì rằng, thai bị hư hoại do ba nguyên nhân: do gió, do các sinh vật nhỏ, và do nghiệp. Trong đó, khi bị hư hoại do gió, người ta cho thuốc mát làm dịu; khi bị hư hoại do các sinh vật nhỏ, người ta thực hiện việc chữa trị các sinh vật nhỏ; nhưng khi bị hư hoại do nghiệp, ngay cả các vị Phật cũng không thể ngăn cản.

ชิวฺหานิพนฺธนนฺติ มนฺเตน ชิวฺหาย พนฺธกรณํ. หนุสํหนนนฺติ มุขพนฺธมนฺเตน ยถา หนุกํ จาเลตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวํ พนฺธกรณํ. หตฺถาภิชปฺปนนฺติ หตฺถานํ ปริวตฺตนตฺถํ มนฺตชปฺปนํ. ตสฺมึ กิร มนฺเต สตฺตปทนฺตเร ฐตฺวา ชปฺปิเต อิตโร หตฺเถ ปริวตฺเตตฺวา ขิปติ. กณฺณชปฺปนนฺติ กณฺเณหิ สทฺทํ อสฺสวนตฺถาย วิชฺชาย ชปฺปนํ. ตํ กิร ชปฺปิตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐาเน ยํ อิจฺฉติ, ตํ ภณติ, ปจฺจตฺถิโก ตํ น สุณาติ, ตโต ปฏิวจนํ สมฺปาเทตุํ น สกฺโกติ. อาทาสปญฺหนฺติ อาทาเส เทวตํ โอตาเรตฺวา ปญฺหปุจฺฉนํ. กุมาริกปญฺหนฺติ กุมาริกาย สรีเร เทวตํ โอตาเรตฺวา ปญฺหปุจฺฉนํ. เทวปญฺหนฺติ ทาสิยา สรีเร เทวตํ โอตาเรตฺวา ปญฺหปุจฺฉนํ. อาทิจฺจุปฏฺฐานนฺติ ชีวิกตฺถาย อาทิจฺจปาริจริยา. มหตุปฏฺฐานนฺติ ตเถว มหาพฺรหฺมปาริจริยา. อพฺภุชฺชลนนฺติ มนฺเตน มุขโต อคฺคิชาลานีหรณํ. สิริวฺหายนนฺติ ‘‘เอหิ สิริ, มยฺหํ สิเร ปติฏฺฐาหี’’ติ เอวํ สิเรน สิริยา อวฺหายนํ.

Thuật trói lưỡi là việc dùng thần chú để trói buộc lưỡi. Thuật khóa hàm là việc dùng thần chú khóa miệng để trói buộc khiến không thể cử động được hàm. Thuật trì chú vào tay là việc trì tụng thần chú để làm cho tay (của đối phương) quay ngược lại. Nghe nói, khi thần chú ấy được trì tụng trong lúc đứng cách (đối phương) trong khoảng bảy bước chân, người kia sẽ quay ngược tay lại và ném (vũ khí) đi. Thuật trì chú vào tai là việc trì tụng minh chú để không nghe được âm thanh bằng tai. Nghe nói, sau khi trì tụng minh chú ấy, tại nơi xử án, người đó muốn nói gì thì nói điều đó, đối phương không nghe được, do đó không thể đưa ra lời đối đáp. Thuật hỏi qua gương là việc cho thiên nhân nhập vào gương rồi hỏi vấn đề. Thuật hỏi qua thiếu nữ là việc cho thiên nhân nhập vào thân thể của một thiếu nữ rồi hỏi vấn đề. Thuật hỏi qua thiên nhân là việc cho thiên nhân nhập vào thân thể của một nữ tỳ rồi hỏi vấn đề. Thuật thờ mặt trời là sự hầu hạ mặt trời vì mục đích sinh kế. Thuật thờ Đấng Tối Cao là sự hầu hạ Đại Phạm Thiên cũng vì mục đích như vậy. Thuật phun lửa là việc dùng thần chú phun ra ngọn lửa từ miệng. Thuật mời gọi nữ thần may mắn là việc mời gọi nữ thần may mắn bằng đầu (bằng cách cúi đầu) như vầy: 'Hỡi nữ thần may mắn, hãy đến, hãy ngự trên đầu của ta'.

๒๗. สนฺติกมฺมนฺติ เทวฏฺฐานํ คนฺตฺวา สเจ เม อิทํ นาม สมิชฺฌิสฺสติ, ตุมฺหากํ อิมินา จ อิมินา จ อุปหารํ กริสฺสามีติ สมิทฺธิกาเล กตฺตพฺพํ สนฺติปฏิสฺสวกมฺมํ. ตสฺมึ ปน สมิทฺเธ ตสฺส กรณํ ปณิธิกมฺมํ นาม. ภูริกมฺมนฺติ ภูริฆเร วสิตฺวา คหิตมนฺตสฺส ปโยคกรณํ. วสฺสกมฺมํ โวสฺสกมฺมนฺติ เอตฺถ วสฺโสติ ปุริโส, โวสฺโสติ ปณฺฑโก. อิติ โวสฺสสฺส [Pg.92] วสฺสกรณํ วสฺสกมฺมํ, วสฺสสฺส โวสฺสกรณํ โวสฺสกมฺมํ. ตํ ปน กโรนฺโต อจฺฉนฺทิกภาวมตฺตํ ปาเปติ, น ลิงฺคํ อนฺตรธาเปตุํ สกฺโกติ. วตฺถุกมฺมนฺติ อกตวตฺถุสฺมึ เคหปติฏฺฐาปนํ. วตฺถุปริกมฺมนฺติ ‘‘อิทญฺจิทญฺจาหรถา’’ติ วตฺวา วตฺถุพลิกมฺมกรณํ. อาจมนนฺติ อุทเกน มุขสุทฺธิกรณํ. นฺหาปนนฺติ อญฺเญสํ นฺหาปนํ. ชุหนนฺติ เตสํ อตฺถาย อคฺคิชุหนํ. วมนนฺติ โยคํ ทตฺวา วมนกรณํ. วิเรจเนปิ เอเสว นโย. อุทฺธํวิเรจนนฺติ อุทฺธํ โทสานํ นีหรณํ. อโธวิเรจนนฺติ อโธ โทสานํ นีหรณํ. สีสวิเรจนนฺติ สิโรวิเรจนํ. กณฺณเตลนฺติ กณฺณานํ พนฺธนตฺถํ วา วณหรณตฺถํ วา เภสชฺชเตลปจนํ. เนตฺตตปฺปนนฺติ อกฺขิตปฺปนเตลํ. นตฺถุกมฺมนฺติ เตเลน โยเชตฺวา นตฺถุกรณํ. อญฺชนนฺติ ทฺเว วา ตีณิ วา ปฏลานิ นีหรณสมตฺถํ ขารญฺชนํ. ปจฺจญฺชนนฺติ นิพฺพาปนียํ สีตลเภสชฺชญฺชนํ. สาลากิยนฺติ สลากเวชฺชกมฺมํ. สลฺลกตฺติยนฺติ สลฺลกตฺตเวชฺชกมฺมํ. ทารกติกิจฺฉา วุจฺจติ โกมารภจฺจเวชฺชกมฺมํ. มูลเภสชฺชานํ อนุปฺปาทนนฺติ อิมินา กายติกิจฺฉนํ ทสฺเสติ. โอสธีนํ ปฏิโมกฺโขติ ขาราทีนิ ทตฺวา ตทนุรูเป วเณ คเต เตสํ อปนยนํ.

27. Thuật cầu an là hành vi hứa hẹn cúng dường, việc nên làm vào lúc thành tựu, bằng cách đi đến nơi ở của chư thiên và khấn rằng: 'Nếu việc này của tôi được thành tựu, tôi sẽ cúng dường các ngài bằng vật này vật này'. Còn khi việc ấy thành tựu, việc thực hiện lời cúng dường đó được gọi là hành vi thực hiện lời nguyện. Thuật ở nhà đất là việc sống trong nhà đất để thực hành thần chú đã học. Về thuật biến thành nam, thuật biến thành ái nam ái nữ: ở đây, 'vassa' là nam nhân, 'vossa' là người ái nam ái nữ. Do đó, việc biến người ái nam ái nữ thành nam nhân là thuật biến thành nam; việc biến nam nhân thành người ái nam ái nữ là thuật biến thành ái nam ái nữ. Tuy nhiên, người thực hiện việc đó chỉ làm cho đến trạng thái không còn ham muốn, chứ không thể làm cho giới tính biến mất được. Thuật cất nhà là việc xây dựng nhà cửa trên mảnh đất chưa xây cất. Thuật cúng thổ địa là việc thực hiện cúng dường thổ địa sau khi nói: 'Hãy mang vật này vật này đến'. Thuật súc miệng là việc làm sạch miệng bằng nước (đã được trì chú). Thuật tắm gội là việc tắm cho người khác. Thuật cúng lửa là việc cúng dường lửa vì lợi ích của họ. Thuật gây nôn là việc cho dùng thuốc để làm cho nôn mửa. Trong việc gây xổ cũng tương tự như vậy. Thuật xổ lên trên là việc loại bỏ các chất độc ra ngoài bằng đường trên. Thuật xổ xuống dưới là việc loại bỏ các chất độc ra ngoài bằng đường dưới. Thuật xổ đầu là việc làm cho các chất độc trong đầu thoát ra. Thuật dầu tra tai là việc nấu dầu thuốc để nối lại tai bị đứt hoặc để chữa lành vết thương ở tai. Thuật làm mát mắt là dầu làm dịu mắt. Thuật nhỏ mũi là việc pha chế (thuốc) với dầu rồi nhỏ mũi. Thuật nhỏ mắt (trị màng mắt) là thuốc nhỏ mắt có tính kiềm, có khả năng loại bỏ hai hoặc ba lớp màng trong mắt. Thuật nhỏ mắt (làm dịu) là thuốc nhỏ mắt mát lạnh có thể làm dịu (cơn nóng). Thuật trị liệu bằng que là phép trị liệu bằng que. Thuật ngoại khoa là phép trị liệu ngoại khoa. Phép trị liệu cho trẻ em được gọi là khoa nhi. Bằng câu 'việc cung cấp các loại thuốc gốc', chỉ ra việc chữa trị thân thể. Việc loại bỏ các loại thuốc là việc loại bỏ chúng (các loại thuốc gốc) sau khi đã cho dùng các chất kiềm v.v. và khi vết thương tương ứng đã xuất hiện.

เอตฺตาวตา มหาสีลํ นิฏฺฐิตํ โหติ.

Đại Giới được hoàn tất với chừng ấy.

ปุพฺพนฺตกปฺปิกสสฺสตวาทวณฺณนา

Giải thích về Thường Kiến Luận liên quan đến quá khứ

๒๘. เอวํ พฺรหฺมทตฺเตน วุตฺตวณฺณสฺส อนุสนฺธิวเสน ติวิธํ สีลํ วิตฺถาเรตฺวา อิทานิ ภิกฺขุสงฺเฆน วุตฺตวณฺณสฺส อนุสนฺธิวเสน – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อญฺเญว ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา’’ติอาทินา นเยน สุญฺญตาปกาสนํ อารภิ. ตตฺถ ธมฺมาติ คุเณ, เทสนายํ, ปริยตฺติยํ, นิสฺสตฺเตติ เอวมาทีสุ ธมฺมสทฺโท วตฺตติ.

28. Như vậy, sau khi đã giảng rộng ba loại giới theo sự nối kết của những phẩm chất đã được thanh niên Brahmadatta nói đến, bây giờ (Ngài) đã bắt đầu việc làm sáng tỏ tánh không, theo sự nối kết của những phẩm chất đã được Tăng chúng nói đến, bằng phương pháp bắt đầu bằng câu: 'Này các Tỳ khưu, có những pháp khác sâu kín, khó thấy...'. Trong đó, từ 'dhammā' (các pháp), từ 'dhamma' được dùng với các nghĩa như: phẩm chất, bài pháp, pháp học, phi-chúng-sanh, v.v...

‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน;

อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติ. (เถรคา. ๓๐๔);

'Quả vậy, Pháp và phi pháp, cả hai không có quả dị thục giống nhau; Phi pháp dẫn đến địa ngục, Pháp đưa đến thiện thú.' (Trưởng Lão Kệ 304);

อาทีสุ หิ คุเณ ธมฺมสทฺโท. ‘‘ธมฺมํ, โว ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๔๒๐) เทสนายํ. ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ปริยาปุณาติ สุตฺตํ[Pg.93], เคยฺย’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๗๓) ปริยตฺติยํ. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ, ขนฺธา โหนฺตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๑) นิสฺสตฺเต. อิธ ปน คุเณ วตฺตติ. ตสฺมา อตฺถิ, ภิกฺขเว, อญฺเญว ตถาคตสฺส คุณาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Quả vậy, trong các câu bắt đầu bằng (câu kệ trên), từ 'dhamma' có nghĩa là phẩm chất. Trong các câu bắt đầu bằng: 'Này các Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết Pháp cho các con, pháp toàn thiện ở phần đầu...' (Trung Bộ Kinh 3.420), (từ 'dhamma') có nghĩa là bài pháp. Trong các câu bắt đầu bằng: 'Ở đây, Tỳ khưu học thuộc lòng Pháp: Kinh, Ứng tụng...' (Tăng Chi Bộ Kinh 5.73), (từ 'dhamma') có nghĩa là pháp học. Trong các câu bắt đầu bằng: 'Và này, vào lúc ấy có các pháp, có các uẩn...' (Pháp Tụ 121), (từ 'dhamma') có nghĩa là phi-chúng-sanh. Còn ở đây, (từ 'dhamma') được dùng với nghĩa là phẩm chất. Do đó, ở đây ý nghĩa cần được hiểu là: 'Này các Tỳ khưu, có những phẩm chất khác của Như Lai'.

คมฺภีราติ มหาสมุทฺโท วิย มกสตุณฺฑสูจิยา อญฺญตฺร ตถาคตา อญฺเญสํ ญาเณน อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐา, คมฺภีรตฺตาเยว ทุทฺทสา. ทุทฺทสตฺตาเยว ทุรนุโพธา. นิพฺพุตสพฺพปริฬาหตฺตา สนฺตา, สนฺตารมฺมเณสุ ปวตฺตนโตปิ สนฺตา. อติตฺติกรณฏฺเฐน ปณีตา, สาทุรสโภชนํ วิย. อุตฺตมญาณวิสยตฺตา น ตกฺเกน อวจริตพฺพาติ อตกฺกาวจรา. นิปุณาติ สณฺหสุขุมสภาวตฺตา. พาลานํ อวิสยตฺตา, ปณฺฑิเตหิเยว เวทิตพฺพาติ ปณฺฑิตเวทนียา.

Sâu kín (gambhīrā): Giống như biển lớn không thể tìm thấy đáy bằng cây kim là vòi con muỗi, (các pháp này) không thể dò đến tận cùng bằng trí tuệ của những người khác ngoại trừ Như Lai. Chính vì sâu kín nên khó thấy (duddasā). Chính vì khó thấy nên khó thông suốt (duranubodhā). Tịch tịnh (santā) vì đã dập tắt mọi nhiệt não; cũng tịch tịnh vì diễn tiến trong các đối tượng tịch tịnh. Cao thượng (paṇītā) với ý nghĩa không gây nhàm chán, giống như món ăn ngon. Vượt ngoài tầm suy luận (atakkāvacarā) vì là đối tượng của trí tuệ tối thượng, không thể đạt đến bằng sự suy luận. Tế nhị (nipuṇā) vì có bản chất tinh tế, vi diệu. Điều chỉ bậc hiền trí mới biết (paṇḍitavedanīyā) vì không phải là đối tượng của kẻ phàm phu, chỉ có thể được bậc hiền trí biết đến.

เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทตีติ เย ธมฺเม ตถาคโต อนญฺญเนยฺโย หุตฺวา สยเมว อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปเวเทติ, ทีเปติ, กเถติ, ปกาเสตีติ อตฺโถ. เยหีติ เยหิ คุณธมฺเมหิ. ยถาภุจฺจนฺติ ยถาภูตํ. วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุนฺติ ตถาคตสฺส วณฺณํ วตฺตุกามา สมฺมา วเทยฺยุํ, อหาเปตฺวา วตฺตุํ สกฺกุเณยฺยุนฺติ อตฺโถ. กตเม จ ปน เต ธมฺมา ภควตา เอวํ โถมิตาติ? สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ยทิ เอวํ, กสฺมา พหุวจนนิทฺเทโส กโตติ? ปุถุจิตฺตสมาโยคโต เจว, ปุถุอารมฺมณโต จ. ตญฺหิ จตูสุ ญาณสมฺปยุตฺตมหากิริยจิตฺเตสุ ลพฺภติ, น จสฺส โกจิ ธมฺโม อารมฺมณํ นาม น โหติ. ยถาห – ‘‘อตีตํ สพฺพํ ชานาตีติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ตตฺถ อาวรณํ นตฺถีติ อนาวรณญาณ’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๐). อิติ ปุถุจิตฺตสมาโยคโต ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติวเสน ปุถุอารมฺมณโต จ พหุวจนนิทฺเทโส กโตติ.

‘Những pháp nào mà Như Lai, sau khi tự mình thắng tri, chứng ngộ, đã tuyên thuyết,’ có nghĩa là: những pháp nào mà Như Lai, không do người khác chỉ dạy, đã tự mình với trí tuệ thù thắng trực nhận rồi tuyên thuyết, chỉ rõ, nói lên, làm cho tỏ rạng. ‘Bởi những pháp nào’ (yehīti) có nghĩa là bởi những pháp đức hạnh nào. ‘Như thật’ (yathābhuccaṃ) có nghĩa là đúng như thật (yathābhūtaṃ). ‘Những người nói lên lời tán dương một cách chân chánh có thể nói,’ có nghĩa là: những người muốn tán dương đức hạnh của Như Lai có thể nói lên một cách chân chánh, có thể nói mà không làm giảm thiểu. Vậy những pháp nào đã được Đức Thế Tôn tán thán như vậy? Đó là Toàn giác trí. Nếu vậy, tại sao lại dùng số nhiều để chỉ? Vì tương ưng với nhiều tâm và vì có nhiều đối tượng. Trí ấy được tìm thấy trong bốn đại duy tác tâm tương ưng trí, và không có pháp nào mà không phải là đối tượng của trí ấy. Như đã nói: ‘Biết tất cả quá khứ là toàn giác trí, ở đó không có chướng ngại nên là vô ngại trí,’ v.v... (Paṭi. Ma. 1.120). Vì vậy, do tương ưng với nhiều tâm, do sanh khởi lập đi lập lại, và do có nhiều đối tượng, nên đã dùng số nhiều để chỉ.

‘‘อญฺเญวา’’ติ อิทํ ปเนตฺถ ววตฺถาปนวจนํ, ‘‘อญฺเญว, น ปาณาติปาตา เวรมณิอาทโย. คมฺภีราว น อุตฺตานา’’ติ เอวํ สพฺพปเทหิ โยเชตพฺพํ. สาวกปารมีญาณญฺหิ คมฺภีรํ, ปจฺเจกโพธิญาณํ ปน ตโต คมฺภีรตรนฺติ ตตฺถ ววตฺถานํ นตฺถิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ ตโตปิ คมฺภีรตรนฺติ ตตฺถาปิ ววตฺถานํ นตฺถิ, อิโต ปนญฺญํ คมฺภีรตรํ นตฺถิ; ตสฺมา คมฺภีรา วาติ ววตฺถานํ ลพฺภติ. ตถา ทุทฺทสาว ทุรนุโพธา วาติ สพฺพํ เวทิตพฺพํ.

Trong câu ‘chỉ là những pháp khác’ (aññevā), đây là từ dùng để xác định (vavatthāpanavacanaṃ). Nên kết hợp với tất cả các từ như sau: ‘chỉ là những pháp khác, không phải là sự từ bỏ sát sanh, v.v...’; ‘chỉ là sâu xa, không phải là nông cạn.’ Vì trí ba-la-mật của Thanh văn là sâu xa, nhưng trí của Độc Giác Phật còn sâu xa hơn, nên ở đó không có sự xác định. Và Toàn giác trí còn sâu xa hơn nữa, nên ở đó cũng không có sự xác định. Nhưng không có trí nào khác sâu xa hơn trí này; vì vậy, sự xác định ‘chỉ là sâu xa’ (gambhīrāva) là hợp lý. Tương tự, nên hiểu tất cả (các từ khác) như ‘chỉ là khó thấy’ (duddasāva), ‘chỉ là khó liễu tri’ (duranubodhāva).

กตเม [Pg.94] จ เต ภิกฺขเวติ อยํ ปน เตสํ ธมฺมานํ กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉา. สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณาติอาทิ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ. กสฺมา ปเนตํ เอวํ อารทฺธนฺติ เจ? พุทฺธานญฺหิ จตฺตาริ ฐานานิ ปตฺวา คชฺชิตํ มหนฺตํ โหติ, ญาณํ อนุปวิสติ, พุทฺธญาณสฺส มหนฺตภาโว ปญฺญายติ, เทสนา คมฺภีรา โหติ, ติลกฺขณาหตา, สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตา. กตมานิ จตฺตาริ? วินยปญฺญตฺตึ, ภูมนฺตรํ, ปจฺจยาการํ, สมยนฺตรนฺติ. ตสฺมา – ‘‘อิทํ ลหุกํ, อิทํ ครุกํ, อิทํ สเตกิจฺฉํ, อิทํ อเตกิจฺฉํ, อยํ อาปตฺติ, อยํ อนาปตฺติ, อยํ เฉชฺชคามินี, อยํ วุฏฺฐานคามินี, อยํ เทสนาคามินี, อยํ โลกวชฺชา, อยํ ปณฺณตฺติวชฺชา, อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ อิทํ ปญฺญเปตพฺพ’’นฺติ ยํ เอวํ โอติณฺเณ วตฺถุสฺมึ สิกฺขาปทปญฺญาปนํ นาม, ตตฺถ อญฺเญสํ ถาโม วา พลํ วา นตฺถิ; อวิสโย เอส อญฺเญสํ, ตถาคตสฺเสว วิสโย. อิติ วินยปญฺญตฺตึ ปตฺวา พุทฺธานํ คชฺชิตํ มหนฺตํ โหติ, ญาณํ อนุปวิสติ…เป… สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ.

Câu hỏi ‘Này các Tỳ khưu, những pháp ấy là gì?’ là câu hỏi do mong muốn nói về những pháp ấy. Câu bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, có một số Sa-môn, Bà-la-môn...’ là câu trả lời cho câu hỏi. Nếu hỏi: Tại sao lại bắt đầu như vậy? Vì khi các Đức Phật đề cập đến bốn trường hợp, tiếng rống (lời thuyết pháp) của các Ngài trở nên vĩ đại, trí tuệ thâm nhập, sự vĩ đại của Phật trí được biểu hiện, bài pháp trở nên sâu xa, được đóng ấn bởi ba tướng, và tương ưng với tánh không. Bốn trường hợp đó là gì? Chế định Giới luật, sự khác biệt giữa các cõi, thể thức duyên khởi, và các quan điểm khác. Do đó, khi một sự việc xảy ra, việc chế định học giới như: ‘Điều này là nhẹ, điều này là nặng, điều này có thể cứu chữa, điều này không thể cứu chữa, đây là tội, đây không phải là tội, đây dẫn đến sự trục xuất, đây dẫn đến sự phục hồi, đây dẫn đến sự sám hối, đây là lỗi bị đời chê trách, đây là lỗi do chế định, trong trường hợp này nên chế định điều này’ – trong việc đó, những người khác không có sức mạnh hay năng lực; đó không phải là lĩnh vực của những người khác, mà chỉ là lĩnh vực của Như Lai. Như vậy, khi đề cập đến việc chế định Giới luật, tiếng rống của các Đức Phật trở nên vĩ đại, trí tuệ thâm nhập... tương ưng với tánh không.

ตถา อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐานา นาม…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค นาม, ปญฺจ ขนฺธา นาม, ทฺวาทส อายตนานิ นาม, อฏฺฐารส ธาตุโย นาม, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ นาม, พาวีสตินฺทฺริยานิ นาม, นว เหตู นาม, จตฺตาโร อาหารา นาม, สตฺต ผสฺสา นาม, สตฺต เวทนา นาม, สตฺต สญฺญา นาม, สตฺต เจตนา นาม, สตฺต จิตฺตานิ นาม. เอเตสุ เอตฺตกา กามาวจรา ธมฺมา นาม, เอตฺตกา รูปาวจรอรูปาวจรปริยาปนฺนา ธมฺมา นาม, เอตฺตกา โลกิยา ธมฺมา นาม, เอตฺตกา โลกุตฺตรา ธมฺมา นามาติ จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานํ อนนฺตนยํ อภิธมฺมปิฏกํ วิภชิตฺวา กเถตุํ อญฺเญสํ ถาโม วา พลํ วา นตฺถิ, อวิสโย เอส อญฺเญสํ, ตถาคตสฺเสว วิสโย. อิติ ภูมนฺตรปริจฺเฉทํ ปตฺวา พุทฺธานํ คชฺชิตํ มหนฺตํ โหติ, ญาณํ อนุปวิสติ…เป… สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ.

Tương tự, (khi nói về sự khác biệt giữa các cõi): ‘Đây là bốn niệm xứ... v.v... đây là Thánh đạo tám ngành, đây là năm uẩn, đây là mười hai xứ, đây là mười tám giới, đây là bốn Thánh đế, đây là hai mươi hai quyền, đây là chín nhân, đây là bốn loại vật thực, đây là bảy loại xúc, đây là bảy loại thọ, đây là bảy loại tưởng, đây là bảy loại tư, đây là bảy loại tâm.’ Trong số này, ‘chừng này là các pháp thuộc Dục giới, chừng này là các pháp thuộc Sắc giới, Vô sắc giới, và các pháp bị bao gồm (bởi ái), chừng này là các pháp thế gian, chừng này là các pháp siêu thế’ – để phân tích và thuyết giảng tạng Vi Diệu Pháp với vô số phương pháp và hai mươi bốn duyên hệ phổ quát, những người khác không có sức mạnh hay năng lực; đó không phải là lĩnh vực của những người khác, mà chỉ là lĩnh vực của Như Lai. Như vậy, khi đề cập đến sự phân định khác biệt giữa các cõi, tiếng rống của các Đức Phật trở nên vĩ đại, trí tuệ thâm nhập... tương ưng với tánh không.

ตถา อยํ อวิชฺชา สงฺขารานํ นวหากาเรหิ ปจฺจโย โหติ, อุปฺปาโท หุตฺวา ปจฺจโย โหติ, ปวตฺตํ หุตฺวา, นิมิตฺตํ, อายูหนํ, สํโยโค, ปลิโพโธ, สมุทโย, เหตุ, ปจฺจโย หุตฺวา ปจฺจโย โหติ, ตถา สงฺขาราทโย วิญฺญาณาทีนํ. ยถาห – ‘‘กถํ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณํ? อวิชฺชา สงฺขารานํ อุปฺปาทฏฺฐิติ จ ปวตฺตฏฺฐิติ จ, นิมิตฺตฏฺฐิติ [Pg.95] จ, อายูหนฏฺฐิติ จ, สํโยคฏฺฐิติ จ, ปลิโพธฏฺฐิติ จ, สมุทยฏฺฐิติ จ, เหตุฏฺฐิติ จ, ปจฺจยฏฺฐิติ จ, อิเมหิ นวหากาเรหิ อวิชฺชา ปจฺจโย, สงฺขารา ปจฺจยสมุปฺปนฺนา, อุโภเปเต ธมฺมา ปจฺจยสมุปฺปนฺนาติ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณํ. อตีตมฺปิ อทฺธานํ, อนาคตมฺปิ อทฺธานํ อวิชฺชา สงฺขารานํ อุปฺปาทฏฺฐิติ จ…เป… ชาติ ชรามรณสฺส อุปฺปาทฏฺฐิติ จ…เป… ปจฺจยฏฺฐิติ จ, อิเมหิ นวหากาเรหิ ชาติ ปจฺจโย, ชรามรณํ ปจฺจยสมุปฺปนฺนํ, อุโภเปเต ธมฺมา ปจฺจยสมุปฺปนฺนาติ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๔๕). เอวมิมํ ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส ตถา ตถา ปจฺจยภาเวน ปวตฺตํ ติวฏฺฏํ ติยทฺธํ ติสนฺธึ จตุสงฺเขปํ วีสตาการํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ วิภชิตฺวา กเถตุํ อญฺเญสํ ถาโม วา พลํ วา นตฺถิ, อวิสโย เอส อญฺเญสํ, ตถาคตสฺเสว วิสโย, อิติ ปจฺจยาการํ ปตฺวา พุทฺธานํ คชฺชิตํ มหนฺตํ โหติ, ญาณํ อนุปวิสติ…เป… สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ.

Cũng vậy, vô minh này là duyên cho các hành theo chín cách: là duyên do là sự sanh khởi, là duyên do là sự tiếp diễn, là tướng, là sự cố gắng, là sự phối hợp, là sự chướng ngại, là sự tập khởi, là nhân, là duyên. Cũng vậy, các hành v.v... là duyên cho thức v.v... Như đã nói: 'Thế nào là trí tuệ trong việc nắm bắt các duyên, là pháp trụ trí? Vô minh là nền tảng cho sự sanh khởi của các hành, là nền tảng cho sự tiếp diễn, là nền tảng cho tướng, là nền tảng cho sự cố gắng, là nền tảng cho sự phối hợp, là nền tảng cho sự chướng ngại, là nền tảng cho sự tập khởi, là nền tảng cho nhân, là nền tảng cho duyên. Do chín cách này, vô minh là duyên, các hành là pháp do duyên sanh, cả hai pháp này đều là pháp do duyên sanh. Như vậy, trí tuệ trong việc nắm bắt các duyên là pháp trụ trí. Cả trong thời quá khứ, cả trong thời vị lai, vô minh là nền tảng cho sự sanh khởi của các hành... (v.v.)... sanh là nền tảng cho sự sanh khởi của già-chết... (v.v.)... là nền tảng cho duyên. Do chín cách này, sanh là duyên, già-chết là pháp do duyên sanh, cả hai pháp này đều là pháp do duyên sanh. Như vậy, trí tuệ trong việc nắm bắt các duyên là pháp trụ trí' (Paṭi. Ma. 1.45). Như vậy, để phân tích và thuyết giảng về pháp Duyên Khởi này, vốn diễn tiến do tính cách làm duyên của từng pháp theo cách này hay cách khác, có ba vòng luân chuyển, ba thời, ba mối nối, bốn nhóm, hai mươi phương diện, thì những người khác không có sức mạnh hay năng lực; đây không phải là lĩnh vực của những người khác, mà chỉ là lĩnh vực của Như Lai. Do đó, khi đạt đến phương diện duyên, tiếng rống của các vị Phật trở nên vĩ đại, trí tuệ thâm nhập... (v.v.)... tương ưng với tánh không.

ตถา จตฺตาโร ชนา สสฺสตวาทา นาม, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสตวาทา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา, โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา นาม. เต อิทํ นิสฺสาย อิทํ คณฺหนฺตีติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ ภินฺทิตฺวา นิชฺชฏํ นิคฺคุมฺพํ กตฺวา กเถตุํ อญฺเญสํ ถาโม วา พลํ วา นตฺถิ, อวิสโย เอส อญฺเญสํ, ตถาคตสฺเสว วิสโย. อิติ สมยนฺตรํ ปตฺวา พุทฺธานํ คชฺชิตํ มหนฺตํ โหติ, ญาณํ อนุปวิสติ, พุทฺธญาณสฺส มหนฺตตา ปญฺญายติ, เทสนา คมฺภีรา โหติ, ติลกฺขณาหตา, สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ.

Cũng vậy, có bốn hạng người gọi là thường kiến luận giả, bốn hạng là nhất phần thường kiến luận giả, bốn hạng là hữu biên vô biên luận giả, bốn hạng là ngụy biện luận giả, hai hạng là vô nhân sanh luận giả, mười sáu hạng là hữu tưởng luận giả, tám hạng là vô tưởng luận giả, tám hạng là phi tưởng phi phi tưởng luận giả, bảy hạng là đoạn kiến luận giả, năm hạng gọi là hiện tại Niết-bàn luận giả. Họ y cứ vào điều này mà chấp thủ điều kia. Như vậy, để phá vỡ sáu mươi hai tà kiến, làm cho không còn rối rắm, không còn um tùm, rồi thuyết giảng, thì những người khác không có sức mạnh hay năng lực; đây không phải là lĩnh vực của những người khác, mà chỉ là lĩnh vực của Như Lai. Do đó, khi đạt đến các học thuyết khác, tiếng rống của các vị Phật trở nên vĩ đại, trí tuệ thâm nhập, sự vĩ đại của Phật trí được tỏ bày, bài pháp trở nên sâu sắc, được đóng ấn bởi ba tướng, tương ưng với tánh không.

อิมสฺมึ ปน ฐาเน สมยนฺตรํ ลพฺภติ, ตสฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส มหนฺตภาวทสฺสนตฺถํ เทสนาย จ สุญฺญตาปกาสนวิภาวนตฺถํ สมยนฺตรํ อนุปวิสนฺโต ธมฺมราชา – ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา’’ติ เอวํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ อารภิ.

Lại nữa, ở đây, các học thuyết khác được tìm thấy. Do đó, vì mục đích cho thấy sự vĩ đại của nhất thiết trí và vì mục đích làm sáng tỏ sự trình bày về tánh không của bài pháp, Pháp Vương, khi đi vào các học thuyết khác, đã bắt đầu phần hỏi-đáp như vầy: 'Này các Tỳ khưu, có một số Sa-môn, Bà-la-môn'.

๒๙. ตตฺถ สนฺตีติ อตฺถิ สํวิชฺชนฺติ อุปลพฺภนฺติ. ภิกฺขเวติ อาลปนวจนํ. เอเกติ เอกจฺเจ. สมณพฺราหฺมณาติ ปพฺพชฺชูปคตภาเวน สมณา, ชาติยา พฺราหฺมณา. โลเกน วา สมณาติ จ พฺราหฺมณาติ จ เอวํ สมฺมตา. ปุพฺพนฺตํ กปฺเปตฺวา วิกปฺเปตฺวา คณฺหนฺตีติ ปุพฺพนฺตกปฺปิกา. ปุพฺพนฺตกปฺโป วา [Pg.96] เอเตสํ อตฺถีติ ปุพฺพนฺตกปฺปิกา. ตตฺถ อนฺโตติ อยํ สทฺโท อนฺตอพฺภนฺตรมริยาทลามกปรภาคโกฏฺฐาเสสุ ทิสฺสติ. ‘‘อนฺตปูโร อุทรปูโร’’ติอาทีสุ หิ อนฺเต อนฺตสทฺโท. ‘‘จรนฺติ โลเก ปริวารฉนฺนา อนฺโต อสุทฺธา พหิ โสภมานา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๒๒) อพฺภนฺตเร. ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ (จูฬว. ๒๗๘). ‘‘สา หริตนฺตํ วา ปนฺถนฺตํ วา เสลนฺตํ วา อุทกนฺตํ วา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๔) มริยาทายํ. ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกานํ ยทิทํ ปิณฺโฑลฺย’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๘๐) ลามเก. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๕๑) ปรภาเค. สพฺพปจฺจยสงฺขโย หิ ทุกฺขสฺส ปรภาโค โกฏีติ วุจฺจติ. ‘‘สกฺกาโย โข, อาวุโส, เอโก อนฺโต’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๖.๖๑) โกฏฺฐาเส. สฺวายํ อิธาปิ โกฏฺฐาเส วตฺตติ.

29. Ở đây, 'santi' có nghĩa là có, hiện hữu, được tìm thấy. 'Bhikkhave' là từ xưng hô. 'Eke' là một số. 'Samaṇabrāhmaṇā' là các Sa-môn do đã xuất gia, các Bà-la-môn do dòng dõi. Hoặc là những người được thế gian công nhận là Sa-môn và Bà-la-môn. Họ được gọi là 'pubbantakappikā' (những người suy lường về quá khứ) vì họ suy lường, tưởng tượng và chấp thủ về quá khứ. Hoặc họ được gọi là 'pubbantakappikā' vì họ có sự suy lường về quá khứ. Ở đây, từ 'anta' này được thấy trong các nghĩa: ruột, bên trong, giới hạn, thấp kém, bờ kia, và phần. Thật vậy, trong các câu như 'Antapūro udarapūro' (đầy ruột, đầy dạ dày), từ 'anta' có nghĩa là ruột. Trong các câu như 'Caranti loke parivārachannā anto asuddhā bahi sobhamānā' (Họ đi trong đời, có tùy tùng bao quanh, bên trong không trong sạch, bên ngoài tỏ ra đẹp đẽ), nó có nghĩa là bên trong. Trong các câu như 'Kāyabandhanassa anto jīrati' (đầu dây thắt lưng bị mòn) và 'Sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā' (Nó đến giới hạn cỏ xanh, hay giới hạn con đường, hay giới hạn tảng đá, hay giới hạn của nước), nó có nghĩa là giới hạn. Trong các câu như 'Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolyaṃ' (Này các Tỳ khưu, trong các cách sinh nhai, cách này là thấp kém nhất, tức là việc khất thực), nó có nghĩa là thấp kém. Trong các câu như 'Esevanto dukkhassā' (Đây chính là sự chấm dứt của khổ), nó có nghĩa là bờ kia. Thật vậy, sự chấm dứt của tất cả các duyên được gọi là bờ kia, là điểm cuối của khổ. Trong các câu như 'Sakkāyo kho, āvuso, eko anto' (Này chư hiền, thân kiến là một phần), nó có nghĩa là phần. Ở đây, từ này cũng được dùng với nghĩa là phần.

กปฺปสทฺโทปิ – ‘‘ติฏฺฐตุ, ภนฺเต ภควา กปฺปํ’’ (ที. นิ. ๒.๑๖๗), ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุํ’’ (อ. นิ. ๘.๘๐), ‘‘กปฺปกเตน อกปฺปกตํ สํสิพฺพิตํ โหตี’’ติ, (ปาจิ. ๓๗๑) เอวํ อายุกปฺปเลสกปฺปวินยกปฺปาทีสุ สมฺพหุเลสุ อตฺเถสุ วตฺตติ. อิธ ตณฺหาทิฏฺฐีสุ วตฺตตีติ เวทิตพฺโพ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘กปฺปาติ ทฺเว กปฺปา, ตณฺหากปฺโป จ ทิฏฺฐิกปฺโป จา’’ติ (มหานิ. ๒๘). ตสฺมา ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อตีตํ ขนฺธโกฏฺฐาสํ กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา ฐิตาติ ปุพฺพนฺตกปฺปิกาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตสํ เอวํ ปุพฺพนฺตํ กปฺเปตฺวา ฐิตานํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนวเสน ปุพฺพนฺตเมว อนุคตา ทิฏฺฐีติ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน. เต เอวํทิฏฺฐิโน ตํ ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อาคมฺม ปฏิจฺจ อญฺญมฺปิ ชนํ ทิฏฺฐิคติกํ กโรนฺตา อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ.

Từ 'kappa' cũng được dùng trong nhiều nghĩa như kiếp-thọ, lý do nhỏ, và thủ tục trong Luật, như trong các câu: 'tiṭṭhatu, bhante bhagavā kappaṃ' (Bạch Thế Tôn, mong Thế Tôn hãy trụ lại một kiếp), 'atthi kappo nipajjituṃ' (có một lý do nhỏ để nằm xuống), 'kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī'ti (vải chưa làm dấu được may chung với vải đã làm dấu). Ở đây, nên hiểu rằng nó được dùng với nghĩa là ái và tà kiến. Điều này cũng đã được nói: 'kappa có hai loại: ái-kappa và kiến-kappa' (Mahāni. 28). Do đó, ở đây nên hiểu ý nghĩa như sau: 'pubbantakappikā' là những người đứng vững sau khi đã suy lường và tưởng tượng về phần uẩn trong quá khứ bằng ái và tà kiến. Đối với những người đứng vững sau khi đã suy lường về quá khứ như vậy, tà kiến của họ, do sanh khởi nhiều lần, chỉ đi theo quá khứ, nên họ được gọi là 'pubbantānudiṭṭhino' (những người có tà kiến theo sau quá khứ). Những người có tà kiến như vậy, lấy quá khứ làm đối tượng, y cứ, nương tựa vào đó, làm cho người khác cũng có tà kiến, và họ tuyên bố nhiều cách diễn đạt khác nhau về xác tín của mình dựa trên mười tám cơ sở.

ตตฺถ อเนกวิหิตานีติ อเนกวิธานิ. อธิมุตฺติปทานีติ อธิวจนปทานิ. อถ วา ภูตํ อตฺถํ อภิภวิตฺวา ยถาสภาวโต อคฺคเหตฺวา ปวตฺตนโต อธิมุตฺติโยติ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ. อธิมุตฺตีนํ ปทานิ อธิมุตฺติปทานิ, ทิฏฺฐิทีปกานิ วจนานีติ อตฺโถ. อฏฺฐารสหิ วตฺถูหีติ อฏฺฐารสหิ การเณหิ.

Ở đây, (cụm từ) anekavihitāni có nghĩa là có nhiều loại. Adhimuttipadāni có nghĩa là các thuật ngữ chỉ định. Hoặc là, do diễn tiến theo cách lấn át ý nghĩa chân thật, không nắm bắt theo đúng bản chất của nó, nên các tà kiến được gọi là adhimutti (thiên kiến). Các thuật ngữ của các adhimutti (thiên kiến) là adhimuttipadāni, có nghĩa là những lời nói làm sáng tỏ tà kiến. Aṭṭhārasahi vatthūhi có nghĩa là bởi mười tám nguyên nhân.

๓๐. อิทานิ [Pg.97] เยหิ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ อภิวทนฺติ, เตสํ กเถตุกมฺยตาย ปุจฺฉาย ‘‘เต จ โข โภนฺโต’’ติอาทินา นเยน ปุจฺฉิตฺวา ตานิ วตฺถูนิ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, ทิฏฺฐิคตสฺเสตํ อธิวจนํ. สสฺสโต วาโท เอเตสนฺติ สสฺสตวาทา, สสฺสตทิฏฺฐิโนติ อตฺโถ. เอเตเนว นเยน อิโต ปเรสมฺปิ เอวรูปานํ ปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจาติ รูปาทีสุ อญฺญตรํ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คเหตฺวา ตํ สสฺสตํ อมรํ นิจฺจํ ธุวํ ปญฺญเปนฺติ. ยถาห – ‘‘รูปํ อตฺตา เจว โลโก จ สสฺสโต จาติ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ตถา เวทนํ, สญฺญํ, สงฺขาเร, วิญฺญาณํ อตฺตา เจว โลโก จ สสฺสโต จาติ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺตี’’ติ.

30. Bây giờ, do có ý muốn nói về mười tám nguyên nhân mà họ tranh luận, sau khi hỏi bằng câu hỏi theo phương pháp bắt đầu bằng "Này quý vị...", để phân tích và chỉ ra những nguyên nhân ấy, Ngài đã nói (đoạn kinh) bắt đầu bằng: "Này các Tỳ khưu, có...". Ở đây, (họ) nói bằng cái này, vì vậy gọi là vādo (thuyết); đây là danh xưng của tà kiến. Họ có thuyết thường hằng, vì vậy (gọi là) sassatavādā (những người theo thuyết thường hằng); có nghĩa là những người có tà kiến thường hằng. Cũng theo phương pháp này, ý nghĩa của các thuật ngữ tương tự khác sau đây cũng nên được hiểu như vậy. (Trong câu) "ngã và thế giới là thường hằng", (có nghĩa là) sau khi chấp thủ một trong các uẩn như sắc... là "ngã" và là "thế giới", họ tuyên bố rằng cái đó là thường hằng, bất tử, bền vững, kiên cố. Như đã được nói: "Họ tuyên bố ngã và thế giới rằng sắc là ngã và là thế giới, và là thường hằng; tương tự, họ tuyên bố ngã và thế giới rằng thọ, tưởng, hành, thức là ngã và là thế giới, và là thường hằng".

๓๑. อาตปฺปมนฺวายาติอาทีสุ วีริยํ กิเลสานํ อาตาปนภาเวน อาตปฺปนฺติ วุตฺตํ. ตเทว ปทหนวเสน ปธานํ. ปุนปฺปุนํ ยุตฺตวเสน อนุโยโคติ. เอวํ ติปฺปเภทํ วีริยํ อนฺวาย อาคมฺม ปฏิจฺจาติ อตฺโถ. อปฺปมาโท วุจฺจติ สติยา อวิปฺปวาโส. สมฺมา มนสิกาโรติ อุปายมนสิกาโร, ปถมนสิกาโร, อตฺถโต ญาณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺมิญฺหิ มนสิกาเร ฐิตสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ ญาณํ อิชฺฌติ, อยํ อิมสฺมึ ฐาเน มนสิกาโรติ อธิปฺเปโต. ตสฺมา วีริยญฺจ สติญฺจ ญาณญฺจ อาคมฺมาติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. ตถารูปนฺติ ตถาชาติกํ. เจโตสมาธินฺติ จิตฺตสมาธึ. ผุสตีติ วินฺทติ ปฏิลภติ. ยถา สมาหิเต จิตฺเตติ เยน สมาธินา สมฺมา อาหิเต สุฏฺฐุ ฐปิเต จิตฺตมฺหิ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสนฺติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต.

31. Trong (đoạn) bắt đầu bằng ātappamanvāya, tinh tấn được gọi là ātappa (nhiệt tâm) vì có bản chất thiêu đốt các phiền não. Chính tinh tấn đó, theo nghĩa nỗ lực, là padhāna (tinh cần). Theo nghĩa chuyên chú lặp đi lặp lại, (tinh tấn) là anuyoga (chuyên tâm). Như vậy, có nghĩa là "nhờ vào, y vào, nương vào" tinh tấn có ba loại khác nhau này. Appamādo (không dể duôi) được gọi là sự không rời xa niệm. Sammā manasikāro (như lý tác ý) là tác ý có phương pháp, tác ý đúng đường; về mặt ý nghĩa, nó được nói là trí tuệ. Vì rằng, khi an trú trong tác ý nào mà túc mạng minh trí thành tựu, thì (tác ý) này được chủ ý là `manasikāro` ở chỗ này. Do đó, "nhờ vào tinh tấn, niệm và trí tuệ" là ý nghĩa tóm tắt ở đây. Tathārūpaṃ có nghĩa là có bản chất như vậy. Cetosamādhiṃ có nghĩa là tâm định. Phusati có nghĩa là đạt được, chứng được. (Trong câu) yathā samāhite citte, khi tâm được đặt vào đúng đắn, được an lập vững chắc bởi định nào, ý nghĩa của (các câu) bắt đầu bằng anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ đã được nói trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo).

โส เอวมาหาติ โส เอวํ ฌานานุภาวสมฺปนฺโน หุตฺวา ทิฏฺฐิคติโก เอวํ วทติ. วญฺโฌติ วญฺฌปสุวญฺฌตาลาทโย วิย อผโล กสฺสจิ อชนโกติ. เอเตน ‘‘อตฺตา’’ติ จ ‘‘โลโก’’ติ จ คหิตานํ ฌานาทีนํ รูปาทิชนกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ปพฺพตกูฏํ วิย ฐิโตติ กูฏฏฺโฐ. เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโตติ เอสิกฏฺฐายี วิย หุตฺวา ฐิโตติ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต. ยถา สุนิขาโต เอสิกตฺถมฺโภ นิจฺจโล ติฏฺฐติ, เอวํ ฐิโตติ อตฺโถ. อุภเยนปิ โลกสฺส วินาสาภาวํ ทีเปติ. เกจิ ปน อีสิกฏฺฐายิฏฺฐิโตติ ปาฬึ วตฺวา มุญฺเช อีสิกา วิย ฐิโตติ วทนฺติ[Pg.98]. ตตฺรายมธิปฺปาโย – ยทิทํ ชายตีติ วุจฺจติ, ตํ มุญฺชโต อีสิกา วิย วิชฺชมานเมว นิกฺขมติ. ยสฺมา จ อีสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต, ตสฺมา เตว สตฺตา สนฺธาวนฺติ, อิโต อญฺญตฺถ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ.

(Trong câu) so evamāha, người ấy, sau khi thành tựu oai lực của thiền định, là người có tà kiến, nói như vậy. Vañjho (cằn cỗi) có nghĩa là không có kết quả, không sinh ra bất cứ cái gì, giống như con vật cằn cỗi, cây thốt nốt cằn cỗi... Bằng (từ) này, (người ấy) bác bỏ khả năng sinh ra sắc... của các pháp như thiền định... đã được chấp thủ là "ngã" và "thế giới". Đứng vững như đỉnh núi, vì vậy gọi là kūṭaṭṭho. Đứng vững như cột trụ cổng, vì vậy gọi là esikaṭṭhāyiṭṭhito. Có nghĩa là đứng vững, không lay động, giống như cột trụ cổng được chôn chắc chắn. Bằng cả hai (thuật ngữ), (người ấy) chỉ ra sự không hoại diệt của thế giới. Tuy nhiên, một số vị sau khi đọc câu Pāḷi là īsikaṭṭhāyiṭṭhito, họ nói rằng (nó) đứng vững như lõi cây sậy trong cây sậy. Ở đó, chủ ý là thế này: cái được gọi là "sinh ra" này, nó xuất hiện ra trong khi vẫn đang tồn tại, giống như lõi cây sậy (được rút ra) từ cây sậy. Và bởi vì nó đứng vững như lõi cây sậy, do đó, chính những chúng sinh ấy luân chuyển, có nghĩa là đi từ đây đến nơi khác.

สํสรนฺตีติ อปราปรํ สญฺจรนฺติ. จวนฺตีติ เอวํ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ. ตถา อุปปชฺชนฺตีติ. อฏฺฐกถายํ ปน ปุพฺเพ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ วตฺวา อิทานิ เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺตีติอาทินา วจเนน อยํ ทิฏฺฐิคติโก อตฺตนาเยว อตฺตโน วาทํ ภินฺทติ, ทิฏฺฐิคติกสฺส ทสฺสนํ นาม น นิพทฺธํ, ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุ วิย จญฺจลํ, อุมฺมตฺตกปจฺฉิยํ ปูวขณฺฑคูถโคมยาทีนิ วิย เจตฺถ สุนฺทรมฺปิ อสุนฺทรมฺปิ โหติ เยวาติ วุตฺตํ. อตฺถิตฺเวว สสฺสติสมนฺติ เอตฺถ สสฺสตีติ นิจฺจํ วิชฺชมานตาย มหาปถวึว มญฺญติ, ตถา สิเนรุปพฺพตจนฺทิมสูริเย. ตโต เตหิ สมํ อตฺตานํ มญฺญมานา อตฺถิ ตฺเวว สสฺสติสมนฺติ วทนฺติ.

Saṃsaranti (luân chuyển) có nghĩa là đi từ đời này sang đời khác. Cavanti (chết) có nghĩa là đi đến sự định danh như vậy. Tương tự, upapajjanti (tái sinh). Tuy nhiên, trong Chú giải, đã được nói rằng: sau khi nói trước đó rằng "ngã và thế giới là thường hằng", bây giờ, bằng lời nói bắt đầu bằng "chính những chúng sinh ấy luân chuyển", người có tà kiến này tự mình phá vỡ chủ thuyết của chính mình. Cái gọi là cái thấy của người có tà kiến thì không cố định, nó dao động như cọc cây cắm trong đống trấu; và trong (tà kiến) này, có cả điều tốt đẹp lẫn điều không tốt đẹp, giống như trong giỏ của người điên có cả mảnh bánh, phân người, phân bò... Ở đây, trong câu atthitveva sassatisamaṃ, sassati (thường hằng) là do sự tồn tại vĩnh viễn, (họ) xem (ngã) như đại địa, tương tự, như núi Sineru, mặt trăng, mặt trời. Do đó, sau khi xem ngã ngang bằng với những thứ đó, họ nói rằng "nó thực sự tồn tại, ngang bằng với cái thường hằng".

อิทานิ สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติอาทิกาย ปฏิญฺญาย สาธนตฺถํ เหตุํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวายา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิมินามหํ เอตํ ชานามีติ อิมินา วิเสสาธิคเมน อหํ เอตํ ปจฺจกฺขโต ชานามิ, น เกวลํ สทฺธามตฺตเกเนว วทามีติ ทสฺเสติ, มกาโร ปเนตฺถ ปทสนฺธิกรณตฺถํ วุตฺโต. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานนฺติ จตูหิ วตฺถูหีติ วตฺถุสทฺเทน วุตฺเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ อิทํ ปฐมํ ฐานํ, อิทํ ชาติสตสหสฺสมตฺตานุสฺสรณํ ปฐมํ การณนฺติ อตฺโถ.

Bây giờ, để chứng minh cho lời tuyên bố bắt đầu bằng "ngã và thế giới là thường hằng", trong khi chỉ ra nguyên nhân, vị ấy đã nói (câu) bắt đầu bằng: "Do nhân gì? Vì rằng, ta, nhờ vào nhiệt tâm...". Ở đó, (trong câu) imināmahaṃ etaṃ jānāmi, (vị ấy) chỉ ra rằng: "bằng sự chứng đắc đặc biệt này, ta biết điều này một cách trực tiếp, ta không nói chỉ đơn thuần bằng đức tin". Ở đây, mẫu tự ma được nói để nối các từ. (Trong câu) "Này các Tỳ khưu, đây là trường hợp thứ nhất", có nghĩa là: trong bốn trường hợp được nói bằng từ `vatthu` (trong câu `catūhi vatthūhi`), đây là trường hợp thứ nhất; sự nhớ lại khoảng một trăm ngàn kiếp này là nguyên nhân thứ nhất.

๓๒-๓๓. อุปริ วารทฺวเยปิ เอเสว นโย. เกวลญฺหิ อยํ วาโร อเนกชาติสตสหสฺสานุสฺสรณวเสน วุตฺโต. อิตเร ทสจตฺตาลีสสํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺปานุสฺสรณวเสน. มนฺทปญฺโญ หิ ติตฺถิโย อเนกชาติสตสหสฺสมตฺตํ อนุสฺสรติ, มชฺฌิมปญฺโญ ทสสํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺปานิ, ติกฺขปญฺโญ จตฺตาลีสํ, น ตโต อุทฺธํ.

32-33. Trong hai trường hợp trên cũng theo phương pháp này. Chỉ có điều, trường hợp này (trường hợp đầu tiên) được nói theo khả năng nhớ lại nhiều trăm ngàn kiếp. Các trường hợp khác (được nói) theo khả năng nhớ lại mười và bốn mươi kiếp thành-hoại. Vì rằng, ngoại đạo có trí tuệ chậm lụt nhớ lại được khoảng nhiều trăm ngàn kiếp, (ngoại đạo) có trí tuệ trung bình (nhớ lại được) mười kiếp thành-hoại, (ngoại đạo) có trí tuệ sắc bén (nhớ lại được) bốn mươi (kiếp thành-hoại), không (nhớ được) xa hơn thế.

๓๔. จตุตฺถวาเร ตกฺกยตีติ ตกฺกี, ตกฺโก วา อสฺส อตฺถีติ ตกฺกี. ตกฺเกตฺวา วิตกฺเกตฺวา ทิฏฺฐิคาหิโน เอตํ อธิวจนํ. วีมํสาย สมนฺนาคโตติ วีมํสี. วีมํสา นาม ตุลนา รุจฺจนา ขมนา. ยถา หิ ปุริโส ยฏฺฐิยา อุทกํ วีมํสิตฺวา โอตรติ, เอวเมว โย ตุลยิตฺวา รุจฺจิตฺวา [Pg.99] ขมาเปตฺวา ทิฏฺฐึ คณฺหาติ, โส ‘‘วีมํสี’’ติ เวทิตพฺโพ. ตกฺกปริยาหตนฺติ ตกฺเกน ปริยาหตํ, เตน เตน ปริยาเยน ตกฺเกตฺวาติ อตฺโถ. วีมํสานุจริตนฺติ ตาย วุตฺตปฺปการาย วีมํสาย อนุจริตํ. สยํปฏิภานนฺติ อตฺตโน ปฏิภานมตฺตสญฺชาตํ. เอวมาหาติ สสฺสตทิฏฺฐึ คเหตฺวา เอวํ วทติ.

34. Ở trường hợp thứ tư, người suy luận nên được gọi là người suy luận (takkī), hoặc người ấy có sự suy luận nên được gọi là người suy luận (takkī). Đây là danh xưng của người có tà kiến, sau khi đã suy luận, đã suy xét. Người có sự thẩm sát nên được gọi là người thẩm sát (vīmaṃsī). Sự thẩm sát (vīmaṃsā) là sự cân nhắc, sự ưa thích, sự chấp nhận. Ví như người đàn ông dùng gậy dò xét nước rồi mới lội xuống, cũng vậy, người nào sau khi cân nhắc, ưa thích, chấp nhận rồi nắm giữ tà kiến, người ấy nên được biết là người thẩm sát (vīmaṃsī). (Bị) chi phối bởi suy luận (takkapariyāhataṃ) là (bị) chi phối bởi sự suy luận, nghĩa là đã suy luận bằng phương pháp này hay phương pháp khác. (Được) thực hành theo sự thẩm sát (vīmaṃsānucaritaṃ) là (được) thực hành theo sự thẩm sát đã được nói đến theo cách thức ấy. Tự mình biện giải (sayaṃpaṭibhānaṃ) là (quan điểm) được phát sinh chỉ do sự biện giải của chính mình. Nói như vầy (evamāha) là sau khi đã nắm giữ thường kiến, người ấy nói như vầy.

ตตฺถ จตุพฺพิโธ ตกฺกี – อนุสฺสุติโก, ชาติสฺสโร, ลาภี, สุทฺธตกฺกิโกติ. ตตฺถ โย ‘‘เวสฺสนฺตโร นาม ราชา อโหสี’’ติอาทีนิ สุตฺวา ‘‘เตน หิ ยทิ เวสฺสนฺตโรว ภควา, สสฺสโต อตฺตา’’ติ ตกฺกยนฺโต ทิฏฺฐึ คณฺหาติ, อยํ อนุสฺสุติโก นาม. ทฺเว ติสฺโส ชาติโย สริตฺวา – ‘‘อหเมว ปุพฺเพ อสุกสฺมึ นาม อโหสึ, ตสฺมา สสฺสโต อตฺตา’’ติ ตกฺกยนฺโต ชาติสฺสรตกฺกิโก นาม. โย ปน ลาภิตาย ‘‘ยถา เม อิทานิ อตฺตา สุขี โหติ, อตีเตปิ เอวํ อโหสิ, อนาคเตปิ ภวิสฺสตี’’ติ ตกฺกยิตฺวา ทิฏฺฐึ คณฺหาติ, อยํ ลาภีตกฺกิโก นาม. ‘‘เอวํ สติ อิทํ โหตี’’ติ ตกฺกมตฺเตเนว คณฺหนฺโต ปน สุทฺธตกฺกิโก นาม.

Ở đây, người suy luận có bốn loại: người suy luận theo truyền thống, người suy luận do nhớ tiền kiếp, người suy luận do sở đắc, và người suy luận thuần túy. Trong số đó, người nào sau khi nghe những điều như: 'đã có vị vua tên là Vessantara', rồi suy luận rằng: 'nếu vậy, nếu đức Thế Tôn chính là Vessantara, thì tự ngã là thường hằng' và nắm giữ tà kiến, người này được gọi là người suy luận theo truyền thống. Người nào sau khi nhớ lại hai, ba kiếp sống, suy luận rằng: 'chính ta trước đây đã từng ở nơi kia, vì vậy tự ngã là thường hằng', được gọi là người suy luận do nhớ tiền kiếp. Còn người nào, do có được sở đắc, suy luận và nắm giữ tà kiến rằng: 'như tự ngã của ta hiện tại được an lạc, trong quá khứ cũng đã như vậy, và trong tương lai cũng sẽ như vậy', người này được gọi là người suy luận do sở đắc. Còn người nào nắm giữ (tà kiến) chỉ bằng sự suy luận rằng: 'khi có cái này, thì có cái kia', được gọi là người suy luận thuần túy.

๓๕. เอเตสํ วา อญฺญตเรนาติ เอเตสํเยว จตุนฺนํ วตฺถูนํ อญฺญตเรน เอเกน วา ทฺวีหิ วา ตีหิ วา. นตฺถิ อิโต พหิทฺธาติ อิเมหิ ปน วตฺถูหิ พหิ อญฺญํ เอกํ การณมฺปิ สสฺสตปญฺญตฺติยา นตฺถีติ อปฺปฏิวตฺติยํ สีหนาทํ นทติ.

35. (Bằng) một trong những (pháp) này (etesam vā aññatarena) có nghĩa là bằng một, hoặc hai, hoặc ba trong số bốn nền tảng này. Không có gì ngoài những điều này (natthi ito bahiddhā) có nghĩa là ngoài những nền tảng này, không có một nguyên nhân nào khác để quy định về thường kiến, (như vậy, Ngài) rống lên tiếng rống sư tử không thể bác bỏ.

๓๖. ตยิทํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปชานาตีติ ภิกฺขเว, ตํ อิทํ จตุพฺพิธมฺปิ ทิฏฺฐิคตํ ตถาคโต นานปฺปการโต ชานาติ. ตโต ตํ ปชานนาการํ ทสฺเสนฺโต อิเม ทิฏฺฐิฏฺฐานาติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐิโยว ทิฏฺฐิฏฺฐานา นาม. อปิ จ ทิฏฺฐีนํ การณมฺปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานเมว. ยถาห ‘‘กตมานิ อฏฺฐ ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ? ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, อวิชฺชาปิ, ผสฺโสปิ, สญฺญาปิ, วิตกฺโกปิ, อโยนิโสมนสิกาโรปิ, ปาปมิตฺโตปิ, ปรโตโฆโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐาน’’นฺติ. ‘‘ขนฺธา เหตุ, ขนฺธา ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐน, เอวํ ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. อวิชฺชา เหตุ…เป… ปาปมิตฺโต เหตุ. ปรโตโฆโส เหตุ, ปรโตโฆโส ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐน, เอวํ ปรโตโฆโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐาน’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔). เอวํคหิตาติ ทิฏฺฐิสงฺขาตา ตาว [Pg.100] ทิฏฺฐิฏฺฐานา – ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ เอวํคหิตา อาทินฺนา, ปวตฺติตาติ อตฺโถ. เอวํปรามฏฺฐาติ นิราสงฺกจิตฺตตาย ปุนปฺปุนํ อามฏฺฐา ปรามฏฺฐา, ‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’นฺติ ปรินิฏฺฐาปิตา. การณสงฺขาตา ปน ทิฏฺฐิฏฺฐานา ยถา คยฺหมานา ทิฏฺฐิโย สมุฏฺฐาเปนฺติ, เอวํ อารมฺมณวเสน จ ปวตฺตนวเสน จ อาเสวนวเสน จ คหิตา. อนาทีนวทสฺสิตาย ปุนปฺปุนํ คหณวเสน ปรามฏฺฐา. เอวํคติกาติ เอวํ นิรยติรจฺฉานเปตฺติวิสยคติกานํ อญฺญตรคติกา. เอวํ อภิสมฺปรายาติ อิทํ ปุริมปทสฺเสว เววจนํ, เอวํวิธปรโลกาติ วุตฺตํ โหติ.

36. Này các Tỳ khưu, Như Lai biết rõ điều này (tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti) có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, Như Lai biết rõ tà kiến bốn loại này bằng nhiều cách khác nhau. Sau đó, để chỉ ra cách thức biết rõ ấy, Ngài nói: 'Những nền tảng của tà kiến này' (ime diṭṭhiṭṭhānā), v.v. Ở đây, chính tà kiến được gọi là nền tảng của tà kiến. Hơn nữa, nguyên nhân của các tà kiến cũng chính là nền tảng của tà kiến. Như đã nói: 'Tám nền tảng của tà kiến là gì? Các uẩn cũng là nền tảng của tà kiến, vô minh cũng vậy, xúc cũng vậy, tưởng cũng vậy, tầm cũng vậy, không như lý tác ý cũng vậy, bạn xấu cũng vậy, tiếng nói từ người khác cũng vậy, là nền tảng của tà kiến'. 'Các uẩn là nhân, các uẩn là duyên, do nương vào nền tảng của tà kiến theo nghĩa là sự đồng khởi, như vậy các uẩn cũng là nền tảng của tà kiến. Vô minh là nhân... bạn xấu là nhân. Tiếng nói từ người khác là nhân, tiếng nói từ người khác là duyên, do nương vào nền tảng của tà kiến theo nghĩa là sự đồng khởi, như vậy tiếng nói từ người khác cũng là nền tảng của tà kiến'. Được chấp thủ như vậy (evaṃgahitā) có nghĩa là: trước hết, các nền tảng của tà kiến được gọi là tà kiến, được chấp thủ, được nắm giữ, được khởi lên rằng: 'tự ngã và thế gian là thường hằng'. Được bám víu như vậy (evaṃparāmaṭṭhā) có nghĩa là: do tâm không do dự, chúng được chạm đến, được bám víu nhiều lần, được xác quyết rằng: 'chỉ điều này là sự thật, điều khác là vô ích'. Còn các nền tảng của tà kiến được gọi là nguyên nhân, khi được chấp thủ, chúng làm khởi sinh các tà kiến, như vậy chúng được chấp thủ theo phương diện đối tượng, theo phương diện diễn tiến, và theo phương diện thực hành. Do không thấy được sự nguy hại, chúng được bám víu theo phương diện chấp thủ nhiều lần. Có cảnh giới như vậy (evaṃgatikā) có nghĩa là có một trong các cảnh giới như địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ. Có đời sau như vậy (evaṃ abhisamparāya) là từ đồng nghĩa của từ trước đó, có nghĩa là có thế giới bên kia như vậy.

ตญฺจ ตถาคโต ปชานาตีติ น เกวลญฺจ ตถาคโต สการณํ สคติกํ ทิฏฺฐิคตเมว ปชานาติ, อถ โข ตญฺจ สพฺพํ ปชานาติ, ตโต จ อุตฺตริตรํ สีลญฺเจว สมาธิญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ ปชานาติ. ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสตีติ ตญฺจ เอวํวิธํ อนุตฺตรํ วิเสสํ ปชานนฺโตปิ อหํ ปชานามีติ ตณฺหาทิฏฺฐิมานปรามาสวเสน ตญฺจ น ปรามสติ. อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตาติ เอวํ อปรามสโต จสฺส อปรามาสปจฺจยา สยเมว อตฺตนาเยว เตสํ ปรามาสกิเลสานํ นิพฺพุติ วิทิตา. ปากฏํ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส นิพฺพานนฺติ ทสฺเสติ.

Và Như Lai biết rõ điều đó (tañca tathāgato pajānāti) có nghĩa là: Như Lai không chỉ biết rõ tà kiến cùng với nguyên nhân và cảnh giới của nó, mà Ngài còn biết rõ tất cả những điều đó, và Ngài còn biết rõ những pháp cao thượng hơn, tức là giới, định và toàn giác trí. Và Ngài không bám víu vào sự biết rõ đó (tañca pajānanaṃ na parāmasati) có nghĩa là: dù biết rõ pháp đặc biệt vô thượng như vậy, Ngài không bám víu vào đó theo cách bám víu của ái, kiến, và mạn rằng: 'ta biết'. Và do không bám víu, sự tịch tịnh được Ngài tự mình biết rõ (aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā) có nghĩa là: như vậy, do Ngài không bám víu, do duyên không bám víu, sự tịch tịnh của các phiền não bám víu ấy được chính Ngài tự mình biết rõ. (Câu này) chỉ ra rằng: 'Này các Tỳ khưu, Niết bàn của Như Lai là hiển nhiên'.

อิทานิ ยถาปฏิปนฺเนน ตถาคเตน สา นิพฺพุติ อธิคตา, ตํ ปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ยาสุ เวทนาสุ รตฺตา ติตฺถิยา ‘‘อิธ สุขิโน ภวิสฺสาม, เอตฺถ สุขิโน ภวิสฺสามา’’ติ ทิฏฺฐิคหนํ ปวิสนฺติ, ตาสํเยว เวทนานํ วเสน กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขนฺโต เวทนานํ สมุทยญฺจาติอาทิมาห. ตตฺถ ยถาภูตํ วิทิตฺวาติ ‘‘อวิชฺชาสมุทยา เวทนาสมุทโยติ ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ, ตณฺหาสมุทยา เวทนาสมุทโยติ ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ, กมฺมสมุทยา เวทนาสมุทโยติ ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ, ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโยติ ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐). นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสตี’’ติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ลกฺขณานํ วเสน เวทนานํ สมุทยํ ยถาภูตํ วิทิตฺวา; ‘‘อวิชฺชานิโรธา เวทนานิโรโธติ ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ, ตณฺหานิโรธา เวทนานิโรโธติ ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ[Pg.101], กมฺมนิโรธา เวทนานิโรโธติ ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ, ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธติ ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ. วิปริณามลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ลกฺขณานํ วเสน เวทนานํ อตฺถงฺคมํ ยถาภูตํ วิทิตฺวา, ‘‘ยํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ เวทนาย อสฺสาโท’’ติ (สํ. นิ. ๓.๒๖) เอวํ อสฺสาทญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา, ‘‘ยํ เวทนา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ เวทนาย อาทีนโว’’ติ เอวํ อาทีนวญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา, ‘‘โย เวทนาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ เวทนาย นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา วิคตฉนฺทราคตาย อนุปาทาโน อนุปาทาวิมุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต; ยสฺมึ อุปาทาเน สติ กิญฺจิ อุปาทิเยยฺย, อุปาทินฺนตฺตา จ ขนฺโธ ภเวยฺย, ตสฺส อภาวา กิญฺจิ ธมฺมํ อนุปาทิยิตฺวาว วิมุตฺโต ภิกฺขเว ตถาคโตติ.

Bây giờ, để chỉ ra pháp hành mà nhờ thực hành theo đó Như Lai đã chứng đắc sự tịch tịnh kia, và do năng lực của chính những cảm thọ ấy mà các người ngoại đạo, vì tham đắm trong các cảm thọ nào đó, đi vào rừng rậm tà kiến với ý nghĩ rằng: ‘Ở đây chúng ta sẽ được an lạc, trong đây chúng ta sẽ được an lạc,’ (Đức Phật) trong khi giảng giải về đề mục thiền định, đã nói lên (những lời) bắt đầu là ‘sự sanh khởi của các cảm thọ.’ Trong ấy, (cụm từ) ‘sau khi đã biết như thật’ (có nghĩa là): ‘Do vô minh sanh khởi nên cảm thọ sanh khởi,’ (vị ấy) thấy sự sanh khởi của thọ uẩn theo nghĩa là sự sanh khởi của nhân duyên; ‘Do ái sanh khởi nên cảm thọ sanh khởi,’ (vị ấy) thấy sự sanh khởi của thọ uẩn theo nghĩa là sự sanh khởi của nhân duyên; ‘Do nghiệp sanh khởi nên cảm thọ sanh khởi,’ (vị ấy) thấy sự sanh khởi của thọ uẩn theo nghĩa là sự sanh khởi của nhân duyên; ‘Do xúc sanh khởi nên cảm thọ sanh khởi,’ (vị ấy) thấy sự sanh khởi của thọ uẩn theo nghĩa là sự sanh khởi của nhân duyên. Ngay cả khi thấy đặc tính sanh khởi, vị ấy cũng thấy sự sanh khởi của thọ uẩn. Sau khi đã biết như thật sự sanh khởi của các cảm thọ do năng lực của năm đặc tính này; ‘Do vô minh diệt nên cảm thọ diệt,’ (vị ấy) thấy sự hoại diệt của thọ uẩn theo nghĩa là sự đoạn diệt của nhân duyên; ‘Do ái diệt nên cảm thọ diệt,’ (vị ấy) thấy sự hoại diệt của thọ uẩn theo nghĩa là sự đoạn diệt của nhân duyên; ‘Do nghiệp diệt nên cảm thọ diệt,’ (vị ấy) thấy sự hoại diệt của thọ uẩn theo nghĩa là sự đoạn diệt của nhân duyên; ‘Do xúc diệt nên cảm thọ diệt,’ (vị ấy) thấy sự hoại diệt của thọ uẩn theo nghĩa là sự đoạn diệt của nhân duyên. Ngay cả khi thấy đặc tính biến hoại, vị ấy cũng thấy sự hoại diệt của thọ uẩn. Sau khi đã biết như thật sự chấm dứt của các cảm thọ do năng lực của năm đặc tính này; sau khi đã biết như thật cả vị ngọt như vầy: ‘Lạc và hỷ nào sanh khởi do duyên cảm thọ, đây là vị ngọt của cảm thọ;’ sau khi đã biết như thật cả sự nguy hại như vầy: ‘Cảm thọ nào là vô thường, khổ, có tính chất biến hoại, đây là sự nguy hại của cảm thọ;’ sau khi đã biết như thật cả sự xuất ly như vầy: ‘Sự điều phục dục tham, sự đoạn trừ dục tham nào đối với cảm thọ, đây là sự xuất ly khỏi cảm thọ;’ Này các Tỳ khưu, do đã dứt bỏ dục tham, Như Lai không còn chấp thủ, đã giải thoát không do chấp thủ. Này các Tỳ khưu, khi có sự chấp thủ nào đó, Như Lai mới có thể chấp thủ điều gì, và do có sự chấp thủ nên uẩn (mới) có thể sanh khởi. Do sự vắng mặt của điều ấy, Như Lai đã giải thoát do không chấp thủ bất cứ pháp nào.

๓๗. อิเม โข เต, ภิกฺขเวติ เย เต อหํ – ‘‘กตเม, จ เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา’’ติ อปุจฺฉึ, ‘‘อิเม โข เต, ภิกฺขเว, ตญฺจ ตถาคโต ปชานาติ ตโต จ อุตฺตริตรํ ปชานาตี’’ติ เอวํ นิทฺทิฏฺฐา สพฺพญฺญุตญฺญาณธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา…เป… ปณฺฑิตเวทนียาติ เวทิตพฺพา. เยหิ ตถาคตสฺส เนว ปุถุชฺชโน, น โสตาปนฺนาทีสุ อญฺญตโร วณฺณํ ยถาภูตํ วตฺตุํ สกฺโกติ, อถ โข ตถาคโตว ยถาภูตํ วณฺณํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺยาติ เอวํ ปุจฺฉมาเนนาปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว ปุฏฺฐํ, นิยฺยาเตนฺเตนาปิ ตเทว นิยฺยาติตํ, อนฺตรา ปน ทิฏฺฐิโย วิภตฺตาติ.

37. ‘Này các Tỳ khưu, đây chính là những điều ấy’ (có nghĩa là): những pháp về nhất thiết trí mà đã được chỉ ra như vầy: ‘Này các Tỳ khưu, những pháp nào mà Ta đã hỏi: “Và này các Tỳ khưu, những pháp thâm sâu ấy là gì?” (thì) đây chính là những điều ấy. Này các Tỳ khưu, Như Lai biết điều đó và biết cả điều cao hơn thế nữa,’ cần được biết là thâm sâu, khó thấy... chỉ bậc trí mới có thể thấu hiểu. Do những (pháp) này mà cả phàm phu lẫn bất cứ vị nào trong số các bậc Dự Lưu v.v... đều không thể nói lên lời tán thán về Như Lai một cách như thật. Mà trái lại, chỉ có chính Như Lai, khi nói lên lời tán thán một cách như thật, mới có thể nói một cách chân chánh. Như vậy, ngay cả bởi người hỏi, chính nhất thiết trí đã được hỏi đến; ngay cả bởi người trả lời, chính điều ấy đã được trả lời. Tuy nhiên, ở khoảng giữa, các tà kiến đã được phân tích.

ปฐมภาณวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải về Phẩm Đọc Tụng Đầu Tiên đã kết thúc.

เอกจฺจสสฺสตวาทวณฺณนา

Chú Giải về Thuyết Nhất Hướng Thường

๓๘. เอกจฺจสสฺสติกาติ เอกจฺจสสฺสตวาทา. เต ทุวิธา โหนฺติ – สตฺเตกจฺจสสฺสติกา, สงฺขาเรกจฺจสสฺสติกาติ. ทุวิธาปิ อิธ คหิตาเยว.

38. ‘Những người theo thuyết nhất hướng thường’ (Ekaccasassatikā) là những người chủ trương thuyết nhất hướng thường (ekaccasassatavādā). Họ có hai loại: những người theo thuyết nhất hướng thường về chúng sanh (sattekaccasassatikā) và những người theo thuyết nhất hướng thường về các pháp hữu vi (saṅkhārekaccasassatikā). Cả hai loại đều được đề cập ở đây.

๓๙. ยนฺติ นิปาตมตฺตํ. กทาจีติ กิสฺมิญฺจิ กาเล. กรหจีติ ตสฺเสว เววจนํ. ทีฆสฺส อทฺธุโนติ ทีฆสฺส กาลสฺส. อจฺจเยนาติ อติกฺกเมน[Pg.102]. สํวฏฺฏตีติ วินสฺสติ. เยภุยฺเยนาติ เย อุปริพฺรหฺมโลเกสุ วา อรูเปสุ วา นิพฺพตฺตนฺติ, ตทวเสเส สนฺธาย วุตฺตํ. ฌานมเนน นิพฺพตฺตตฺตา มโนมยา. ปีติ เตสํ ภกฺโข อาหาโรติ ปีติภกฺขา. อตฺตโนว เตสํ ปภาติ สยํปภา. อนฺตลิกฺเข จรนฺตีติ อนฺตลิกฺขจรา. สุเภสุ อุยฺยานวิมานกปฺปรุกฺขาทีสุ ติฏฺฐนฺตีติ, สุภฏฺฐายิโน สุภา วา มโนรมฺมวตฺถาภรณา หุตฺวา ติฏฺฐนฺตีติ สุภฏฺฐายิโน. จิรํ ทีฆมทฺธานนฺติ อุกฺกํเสน อฏฺฐ กปฺเป.

39. Yaṃ chỉ là một tiểu từ. Kadāci có nghĩa là ‘vào một lúc nào đó’. Karahaci là từ đồng nghĩa của nó. Dīghassa addhuno có nghĩa là ‘của một thời gian dài’. Accayena có nghĩa là ‘do đã trôi qua’. Saṃvaṭṭati có nghĩa là ‘bị hủy diệt’. Yebhuyyena (phần lớn) được nói đến để chỉ những chúng sanh còn lại, ngoài những vị sanh vào các cõi Phạm thiên ở trên hoặc các cõi vô sắc. Do được sanh ra bởi tâm thiền này nên (họ) là manomayā (do ý sanh). Vì hỷ là thức ăn, là vật thực của họ, nên (họ) là pītibhakkhā (nuôi sống bằng hỷ). Vì ánh sáng của chính họ là của họ, nên (họ) là sayaṃpabhā (tự tỏa sáng). Vì họ đi lại trong không trung, nên (họ) là antalikkhacarā (đi trong hư không). Vì họ trú ngụ trong những nơi tốt đẹp như vườn hoa, cung điện, cây như ý, v.v., nên (họ) là subhaṭṭhāyino (trú trong sự tốt đẹp); hoặc vì họ trú ngụ trong trạng thái tốt đẹp, với y phục và trang sức làm vui thích tâm, nên (họ) là subhaṭṭhāyino. Ciraṃ dīghamaddhānaṃ (lâu dài, trong một thời gian dài) có nghĩa là tối đa tám đại kiếp.

๔๐. วิวฏฺฏตีติ สณฺฐาติ. สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานนฺติ ปกติยา นิพฺพตฺตสตฺตานํ นตฺถิตาย สุญฺญํ, พฺรหฺมกายิกภูมิ นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. ตสฺส กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิ, วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน ปน กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานา รตนภูมิ นิพฺพตฺตติ. ปกตินิพฺพตฺติฏฺฐาเนสุเยว เจตฺถ อุยฺยานกปฺปรุกฺขาทโย นิพฺพตฺตนฺติ. อถ สตฺตานํ ปกติยา วสิตฏฺฐาเน นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ, เต ปฐมชฺฌานํ ภาเวตฺวา ตโต โอตรนฺติ, ตสฺมา อถ โข อญฺญตโร สตฺโตติอาทิมาห. อายุกฺขยา วา ปุญฺญกฺขยา วาติ เย อุฬารํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ อปฺปายุเก เทวโลเก นิพฺพตฺตนฺติ, เต อตฺตโน ปุญฺญพเลน ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ, ตสฺส ปน เทวโลกสฺส อายุปฺปมาเณเนว จวนฺตีติ อายุกฺขยา จวนฺตีติ วุจฺจนฺติ. เย ปน ปริตฺตํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา ทีฆายุกเทวโลเก นิพฺพตฺตนฺติ, เต ยาวตายุกํ ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ, อนฺตราว จวนฺตีติ ปุญฺญกฺขยา จวนฺตีติ วุจฺจนฺติ. ทีฆมทฺธานํ ติฏฺฐตีติ กปฺปํ วา อุปฑฺฒกปฺปํ วา.

40. Vivaṭṭatīti có nghĩa là saṇṭhāti (an trụ vững chắc). Suññaṃ brahmavimānanti có nghĩa là: trống không do không có chúng sanh sanh khởi một cách tự nhiên, cõi Phạm thiên sơ thiền sanh khởi. Không có người tạo ra hay người sai khiến tạo ra cõi ấy, nhưng theo phương cách đã được nói trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo), đất báu sanh khởi do thời tiết làm duyên và do nghiệp làm duyên. Và ở đây, các thứ như vườn hoa, cây như ý, v.v... sanh khởi ngay tại những nơi chúng sanh khởi một cách tự nhiên. Kế đó, sự ưa thích sanh khởi nơi các chúng sanh đối với nơi ở tự nhiên, họ tu tập sơ thiền rồi từ đó đi xuống, vì thế, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng "Rồi một chúng sanh nào đó...". Āyukkhayā vā puññakkhayā vā có nghĩa là: những chúng sanh nào đã làm nghiệp phước cao thượng và sanh vào một cõi trời nào đó có tuổi thọ ngắn, họ không thể tồn tại bằng năng lực phước báu của mình, nhưng họ mệnh chung đúng theo tuổi thọ của cõi trời ấy, nên được gọi là mệnh chung do hết tuổi thọ. Còn những chúng sanh nào đã làm nghiệp phước nhỏ mọn và sanh vào cõi trời có tuổi thọ dài, họ không thể tồn tại cho đến hết tuổi thọ, họ mệnh chung giữa chừng, nên được gọi là mệnh chung do hết phước. Dīghamaddhānaṃ tiṭṭhati có nghĩa là tồn tại trong một thời gian dài, hoặc một kiếp, hoặc nửa kiếp.

๔๑. อนภิรตีติ อปรสฺสาปิ สตฺตสฺส อาคมนปตฺถนา. ยา ปน ปฏิฆสมฺปยุตฺตา อุกฺกณฺฐิตา, สา พฺรหฺมโลเก นตฺถิ. ปริตสฺสนาติ อุพฺพิชฺชนา ผนฺทนา, สา ปเนสา ตาสตสฺสนา, ตณฺหาตสฺสนา, ทิฏฺฐิตสฺสนา, ญาณตสฺสนาติ จตุพฺพิธา โหติ. ตตฺถ ‘‘ชาตึ ปฏิจฺจ ภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุตฺราโส. ชรํ… พฺยาธึ… มรณํ ปฏิจฺจ…เป… อุตฺราโส’’ติ (วิภ. ๙๒๑) อยํ ตาสตสฺสนา นาม. ‘‘อโห วต อญฺเญปิ สตฺตา อิตฺถตฺตํ อาคจฺเฉยฺยุ’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๓๘) อยํ ตณฺหาตสฺสนา นาม. ‘‘ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมวา’’ติ อยํ ทิฏฺฐิตสฺสนา นาม. ‘‘เตปิ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ [Pg.103] สุตฺวา เยภุยฺเยน ภยํ สํเวคํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๓) อยํ ญาณตสฺสนา นาม. อิธ ปน ตณฺหาตสฺสนาปิ ทิฏฺฐิตสฺสนาปิ วฏฺฏติ. พฺรหฺมวิมานนฺติ อิธ ปน ปฐมาภินิพฺพตฺตสฺส อตฺถิตาย สุญฺญนฺติ น วุตฺตํ. อุปปชฺชนฺตีติ อุปปตฺติวเสน อุปคจฺฉนฺติ. สหพฺยตนฺติ สหภาวํ.

41. Anabhirati là sự mong mỏi chúng sanh khác đến. Còn sự chán nản nào tương ưng với sân, sự ấy không có ở cõi Phạm thiên. Paritassanā là sự kinh sợ, sự rung động. Và sự kinh sợ ấy có bốn loại là: sự kinh sợ do hãi hùng (tāsatassanā), sự kinh sợ do ái dục (taṇhātassanā), sự kinh sợ do tà kiến (diṭṭhitassanā), và sự kinh sợ do trí tuệ (ñāṇatassanā). Trong đó, câu "Duyên sanh có sự sợ hãi, sự kinh hoàng, sự cứng đờ, sự dựng lông, sự hoảng hốt của tâm. Duyên già... bệnh... chết... sự hoảng hốt" (Vibh. 921), đây gọi là tāsatassanā. Câu "Mong sao các chúng sanh khác cũng đến được trạng thái này" (DN 3.38), đây gọi là taṇhātassanā. Câu "chỉ là sự rung động do kinh sợ", đây gọi là diṭṭhitassanā. Câu "Cả những vị ấy sau khi nghe pháp thoại của Như Lai, phần lớn đều đạt đến sự sợ hãi, sự chấn động, sự kinh hoàng" (AN 4.33), đây gọi là ñāṇatassanā. Tuy nhiên, ở đây, cả taṇhātassanā và diṭṭhitassanā đều thích hợp. Brahmavimānaṃ: nhưng ở đây, do có sự hiện hữu của chúng sanh sanh khởi đầu tiên, nên không được nói là "trống không". Upapajjanti có nghĩa là họ đến bằng cách hóa sanh. Sahabyataṃ có nghĩa là trạng thái cùng tồn tại.

๔๒. อภิภูติ อภิภวิตฺวา ฐิโต เชฏฺฐโกหมสฺมีติ. อนภิภูโตติ อญฺเญหิ อนภิภูโต. อญฺญทตฺถูติ เอกํสวจเน นิปาโต. ทสฺสนวเสน ทโส, สพฺพํ ปสฺสามีติ อตฺโถ. วสวตฺตีติ สพฺพํ ชนํ วเส วตฺเตมิ. อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตาติ อหํ โลเก อิสฺสโร, อหํ โลกสฺส กตฺตา จ นิมฺมาตา จ, ปถวี – หิมวนฺต-สิเนรุ-จกฺกวาฬ-มหาสมุทฺท-จนฺทิม-สูริยา มยา นิมฺมิตาติ. เสฏฺโฐ สชิตาติ อหํ โลกสฺส อุตฺตโม จ สชิตา จ, ‘‘ตฺวํ ขตฺติโย นาม โหหิ, ตฺวํ พฺราหฺมโณ, เวสฺโส, สุทฺโท, คหฏฺโฐ, ปพฺพชิโต นาม. อนฺตมโส ตฺวํ โอฏฺโฐ โหหิ, โคโณ โหหี’’ติ ‘‘เอวํ สตฺตานํ สํวิสเชตา อห’’นฺติ มญฺญติ. วสี ปิตา ภูตภพฺยานนฺติ (ที. นิ. ๑.๑๗) อหมสฺมิ จิณฺณวสิตาย วสี, อหํ ปิตา ภูตานญฺจ ภพฺยานญฺจาติ มญฺญติ. ตตฺถ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา อนฺโตอณฺฑโกเส เจว อนฺโตวตฺถิมฺหิ จ ภพฺยา นาม, พหิ นิกฺขนฺตกาลโต ปฏฺฐาย ภูตา นาม. สํเสทชา ปฐมจิตฺตกฺขเณ ภพฺยา, ทุติยโต ปฏฺฐาย ภูตา. โอปปาติกา ปฐมอิริยาปเถ ภพฺยา, ทุติยโต ปฏฺฐาย ภูตาติ เวทิตพฺพา. เต สพฺเพปิ มยฺหํ ปุตฺตาติ สญฺญาย ‘‘อหํ ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติ มญฺญติ.

42. Abhibhū có nghĩa là: "Ta là người đứng vững sau khi đã chinh phục, ta là bậc tối thượng". Anabhibhūto có nghĩa là không bị kẻ khác chinh phục. Aññadatthu là một tiểu từ trong ý nghĩa tuyệt đối. Daso theo nghĩa là thấy, ý nghĩa là "Ta thấy tất cả". Vasavattī có nghĩa là: Ta khiến mọi người theo ý muốn của Ta. Issaro kattā nimmātā có nghĩa là: Ta là chúa tể trong thế gian, Ta là người tạo ra và hóa ra thế gian, đất, núi Hy Mã Lạp Sơn, núi Sineru, dãy Chuyển Luân, đại dương, mặt trăng, mặt trời đã được Ta tạo ra. Seṭṭho sajitā có nghĩa là: Ta là bậc tối cao và là người sắp đặt của thế gian, vị ấy nghĩ rằng: "Ta là người phân chia chúng sanh như vầy: 'Ngươi hãy là Sát-đế-lỵ, ngươi hãy là Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà-la, tại gia, xuất gia. Thậm chí, ngươi hãy là lạc đà, ngươi hãy là bò'". Vasī pitā bhūtabhabyānaṃ (DN 1.17) có nghĩa là vị ấy nghĩ rằng: "Ta là người có quyền năng do đã thuần thục, Ta là cha của những chúng sanh đã hiện hữu và sẽ hiện hữu". Trong đó, các chúng sanh noãn sanh và thai sanh, khi còn ở trong vỏ trứng và trong dạ con, được gọi là bhabyā (sẽ hiện hữu); từ lúc ra khỏi bên ngoài, được gọi là bhūtā (đã hiện hữu). Các chúng sanh thấp sanh, trong sát-na tâm đầu tiên là bhabyā, từ sát-na thứ hai trở đi là bhūtā. Các chúng sanh hóa sanh, trong oai nghi đầu tiên là bhabyā, từ oai nghi thứ hai trở đi là bhūtā, cần được hiểu như vậy. Với tưởng rằng "Tất cả chúng nó đều là con của ta", vị ấy nghĩ rằng "Ta là cha của những chúng sanh đã hiện hữu và sẽ hiện hữu".

อิทานิ การณโต สาเธตุกาโม – ‘‘มยา อิเม สตฺตา นิมฺมิตา’’ติ ปฏิญฺญํ กตฺวา ‘‘ตํ กิสฺส เหตู’’ติอาทิมาห. อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถภาวํ, พฺรหฺมภาวนฺติ อตฺโถ. อิมินา มยนฺติ อตฺตโน กมฺมวเสน จุตาปิ อุปปนฺนาปิ จ เกวลํ มญฺญนามตฺเตเนว ‘‘อิมินา มยํ นิมฺมิตา’’ติ มญฺญมานา วงฺกจฺฉิทฺเท วงฺกอาณี วิย โอนมิตฺวา ตสฺเสว ปาทมูลํ คจฺฉนฺตีติ.

Bây giờ, muốn chứng minh bằng lý do, sau khi đã tuyên bố rằng "Những chúng sanh này do ta tạo ra", Ngài đã nói câu bắt đầu bằng "Điều đó do nhân gì?". Itthattaṃ có nghĩa là itthabhāvaṃ (trạng thái này), ý nghĩa là trạng thái Phạm thiên. Iminā mayaṃ có nghĩa là: dù mệnh chung và sanh khởi do năng lực nghiệp của chính mình, chỉ đơn thuần bằng sự tưởng tượng, trong khi nghĩ rằng "Chúng ta được vị này tạo ra", họ cúi xuống như cái chốt cong trong lỗ cong và đi đến dưới chân của chính vị ấy.

๔๓. วณฺณวนฺตตโร จาติ วณฺณวนฺตตโร, อภิรูโป ปาสาทิโกติ อตฺโถ. มเหสกฺขตโรติ อิสฺสริยปริวารวเสน มหายสตโร.

43. Vaṇṇavantataro ca có nghĩa là có dung sắc đẹp hơn, ý nghĩa là có hình dáng xinh đẹp, đáng ngưỡng mộ. Mahesakkhataro có nghĩa là có danh tiếng lớn hơn do năng lực của quyền uy và đoàn tùy tùng.

๔๔. ฐานํ [Pg.104] โข ปเนตนฺติ การณํ โข ปเนตํ. โส ตโต จวิตฺวา อญฺญตฺร น คจฺฉติ, อิเธว อาคจฺฉติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อคารสฺมาติ เคหา. อนคาริยนฺติ ปพฺพชฺชํ. ปพฺพชฺชา หิ ยสฺมา อคารสฺส หิ ตํ กสิโครกฺขาทิกมฺมํ ตตฺถ นตฺถิ, ตสฺมา อนคาริยนฺติ วุจฺจติ. ปพฺพชตีติ อุปคจฺฉติ. ตโต ปรํ นานุสฺสรตีติ ตโต ปุพฺเพนิวาสา ปรํ น สรติ, สริตุํ อสกฺโกนฺโต ตตฺถ ฐตฺวา ทิฏฺฐึ คณฺหาติ.

44. Ṭhānaṃ kho panetaṃ có nghĩa là: đây quả là lý do. Vị ấy sau khi mệnh chung từ đó, không đi đến nơi khác, mà đến chính nơi đây; nhắm đến vị ấy mà điều này được nói. Agārasmā có nghĩa là từ ngôi nhà. Anagāriyaṃ có nghĩa là sự xuất gia. Quả vậy, vì trong đời sống xuất gia không có công việc của người tại gia như cày cấy, chăn bò, v.v..., nên được gọi là anagāriya (không nhà). Pabbajati có nghĩa là đi đến. Tato paraṃ nānussarati có nghĩa là: không nhớ được xa hơn kiếp sống trước đó, do không thể nhớ được nên đứng tại đó mà chấp thủ tà kiến.

นิจฺโจติอาทีสุ ตสฺส อุปปตฺตึ อปสฺสนฺโต นิจฺโจติ วทติ, มรณํ อปสฺสนฺโต ธุโวติ, สทาภาวโต สสฺสโตติ, ชราวเสนาปิ วิปริณามสฺส อภาวโต อวิปริณามธมฺโมติ. เสสเมตฺถ ปฐมวาเร อุตฺตานเมวาติ.

Trong các câu bắt đầu bằng nicco (thường hằng), ý nghĩa cần được hiểu như sau: do không thấy sự sanh khởi của vị ấy, nên nói là "thường hằng"; do không thấy sự mệnh chung, nên nói là "bền vững"; do sự hiện hữu luôn luôn, nên nói là "vĩnh cửu"; do không có sự biến đổi ngay cả bởi sự già nua, nên nói là "có bản chất không biến đổi". Phần còn lại ở đây đã rõ ràng trong lần giải thích đầu tiên.

๔๕-๔๖. ทุติยวาเร ขิฑฺฑาย ปทุสฺสนฺติ วินสฺสนฺตีติ ขิฑฺฑาปโทสิกา, ปทูสิกาติปิ ปาฬึ ลิขนฺติ, สา อฏฺฐกถายํ นตฺถิ. อติเวลนฺติ อติกาลํ, อติจิรนฺติ อตฺโถ. หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนาติ หสฺสรติ ธมฺมญฺเจว ขิฑฺฑารติธมฺมญฺจ สมาปนฺนา อนุยุตฺตา, เกฬิหสฺสสุขญฺเจว กายิกวาจสิกกีฬาสุขญฺจ อนุยุตฺตา, วุตฺตปฺปการรติธมฺมสมงฺคิโน หุตฺวา วิหรนฺตีติ อตฺโถ.

45-46. Trong trường hợp thứ nhì, (chư thiên) bị hư hoại, bị hủy diệt do vui đùa nên được gọi là hạng Hư hoại do vui đùa (khiḍḍāpadosikā). Cũng có người viết Pāḷi là padūsikā, nhưng từ ấy không có trong Chú giải. Ativelaṃ có nghĩa là quá thời gian, quá lâu. Hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā có nghĩa là: đã thành tựu và chuyên tâm vào pháp ái lạc (do giao hợp) và pháp ái lạc (do vui đùa), chuyên tâm vào lạc thú do hỷ lạc (trong việc giao hợp) và lạc thú do vui đùa bằng thân và khẩu, trú ngụ, là người có đầy đủ các pháp ái lạc với các loại đã được nói đến.

สติ สมฺมุสฺสตีติ ขาทนียโภชนีเยสุ สติ สมฺมุสฺสติ. เต กิร ปุญฺญวิเสสาธิคเตน มหนฺเตน อตฺตโน สิริวิภเวน นกฺขตฺตํ กีฬนฺตา ตาย สมฺปตฺติมหนฺตตาย – ‘‘อาหารํ ปริภุญฺชิมฺห, น ปริภุญฺชิมฺหา’’ติปิ น ชานนฺติ. อถ เอกาหาราติกฺกมนโต ปฏฺฐาย นิรนฺตรํ ขาทนฺตาปิ ปิวนฺตาปิ จวนฺติเยว, น ติฏฺฐนฺติ. กสฺมา? กมฺมชเตชสฺส พลวตาย, กรชกายสฺส มนฺทตาย, มนุสฺสานญฺหิ กมฺมชเตโช มนฺโท, กรชกาโย พลวา. เตสํ เตชสฺส มนฺทตาย กรชกายสฺส พลวตาย สตฺตาหมฺปิ อติกฺกมิตฺวา อุณฺโหทกอจฺฉยาคุอาทีหิ สกฺกา วตฺถุํ อุปตฺถมฺเภตุํ. เทวานํ ปน เตโช พลวา โหติ, กรชํ มนฺทํ. เต เอกํ อาหารเวลํ อติกฺกมิตฺวาว สณฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. ยถา นาม คิมฺหานํ มชฺฌนฺหิเก ตตฺตปาสาเณ ฐปิตํ ปทุมํ วา อุปฺปลํ วา สายนฺหสมเย ฆฏสเตนาปิ สิญฺจิยมานํ ปากติกํ น โหติ, วินสฺสติเยว. เอวเมว ปจฺฉา นิรนฺตรํ ขาทนฺตาปิ ปิวนฺตาปิ จวนฺติเยว, น [Pg.105] ติฏฺฐนฺติ. เตนาห ‘‘สติยา สมฺโมสา เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺตี’’ติ. กตเม ปน เต เทวาติ? อิเม เทวาติ อฏฺฐกถายํ วิจารณา นตฺถิ, ‘‘เทวานํ กมฺมชเตโช พลวา โหติ, กรชํ มนฺท’’นฺติ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา ปน เย เกจิ กพฬีการาหารูปชีวิโน เทวา เอวํ กโรนฺติ, เตเยว จวนฺตีติ เวทิตพฺพา. เกจิ ปนาหุ – ‘‘นิมฺมานรติปรนิมฺมิตวสวตฺติโน เต เทวา’’ติ. ขิฑฺฑาปทุสฺสนมตฺเตเนว เหเต ขิฑฺฑาปโทสิกาติ วุตฺตา. เสสเมตฺถ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

Niệm bị thất lạc (sati sammussati) có nghĩa là niệm về vật thực và món ăn bị thất lạc. Tương truyền, do sự vĩ đại của tài sản và sự huy hoàng của bản thân mà họ đã đạt được nhờ phước báu đặc biệt, những vị trời ấy trong khi vui chơi lễ hội đã không biết rằng: “Chúng ta đã dùng vật thực, hay chúng ta chưa dùng vật thực.” Bấy giờ, bắt đầu từ lúc bỏ qua một bữa ăn, dù có ăn uống liên tục họ cũng mệnh chung, không thể tồn tại. Tại sao? Do sức mạnh của hỏa giới do nghiệp sanh (kammajateja) và sự yếu ớt của thân thể (karajakāya). Đối với loài người, hỏa giới do nghiệp sanh thì yếu, còn thân thể thì mạnh. Do hỏa giới yếu và thân thể mạnh, họ có thể chịu đựng được, dù đã qua bảy ngày, bằng cách duy trì cơ thể với nước nóng, cháo loãng v.v... Nhưng đối với chư thiên, hỏa giới thì mạnh, còn thân thể thì yếu. Họ không thể tồn tại sau khi đã bỏ qua một bữa ăn. Ví như hoa sen hay hoa súng đặt trên phiến đá nóng vào giữa trưa mùa hạ, đến chiều dù được tưới bằng cả trăm gàu nước cũng không thể trở lại trạng thái tự nhiên, mà chỉ bị hủy hoại. Cũng vậy, sau đó dù có ăn uống liên tục, họ cũng mệnh chung, không thể tồn tại. Do đó, Ngài đã nói: “Do thất niệm, các vị trời ấy mệnh chung từ thân ấy.” Nhưng những vị trời ấy là ai? Trong Chú giải không có sự khảo sát về việc “đây là những vị trời ấy”. Tuy nhiên, do đã được nói một cách tổng quát rằng: “Đối với chư thiên, hỏa giới do nghiệp sanh thì mạnh, còn thân thể thì yếu,” nên cần phải hiểu rằng bất cứ vị trời nào sống bằng đoàn thực mà làm như vậy, chính họ sẽ mệnh chung. Nhưng một số người nói: “Những vị trời ấy là Hóa Lạc Thiên và Tha Hóa Tự Tại Thiên.” Vì họ được gọi là hạng Hư hoại do vui đùa (khiḍḍāpadosikā) chỉ đơn thuần do sự hư hoại vì vui đùa. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp trước.

๔๗-๔๘. ตติยวาเร มเนน ปทุสฺสนฺติ วินสฺสนฺตีติ มโนปโทสิกา, เอเต จาตุมหาราชิกา. เตสุ กิร เอโก เทวปุตฺโต – นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามีติ สปริวาโร รเถน วีถึ ปฏิปชฺชติ, อถญฺโญ นิกฺขมนฺโต ตํ ปุรโต คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา – ‘โภ อยํ กปโณ’, อทิฏฺฐปุพฺพํ วิย เอตํ ทิสฺวา – ‘‘ปีติยา อุทฺธุมาโต วิย ภิชฺชมาโน วิย จ คจฺฉตี’’ติ กุชฺฌติ. ปุรโต คจฺฉนฺโตปิ นิวตฺติตฺวา ตํ กุทฺธํ ทิสฺวา – กุทฺธา นาม สุวิทิตา โหนฺตีติ กุทฺธภาวมสฺส ญตฺวา – ‘‘ตฺวํ กุทฺโธ, มยฺหํ กึ กริสฺสสิ, อยํ สมฺปตฺติ มยา ทานสีลาทีนํ วเสน ลทฺธา, น ตุยฺหํ วเสนา’’ติ ปฏิกุชฺฌติ. เอกสฺมิญฺหิ กุทฺเธ อิตโร อกุทฺโธ รกฺขติ, อุโภสุ ปน กุทฺเธสุ เอกสฺส โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหติ. ตสฺสปิ โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหตีติ อุโภ กนฺทนฺตานํเยว โอโรธานํ จวนฺติ. อยเมตฺถ ธมฺมตา. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

47-48. Trong trường hợp thứ ba, (chư thiên) bị hư hoại, bị hủy diệt do tâm nên được gọi là hạng Hư hoại do tâm (manopadosikā). Đây là chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương. Tương truyền, trong số họ, có một vị thiên tử nghĩ rằng: “Ta sẽ vui chơi lễ hội,” rồi cùng tùy tùng đi xe ngựa ra đường. Bấy giờ, một vị khác đi ra, thấy vị kia đi trước mặt, liền nổi giận: “Này, gã khốn khổ này, thấy cảnh này như chưa từng thấy, đi như thể phồng lên vì hỷ, như thể vỡ tung ra.” Vị đi trước cũng quay lại, thấy vị kia nổi giận – vì người nổi giận thì dễ nhận biết – biết được trạng thái nổi giận của vị kia, liền nổi giận lại: “Ngươi nổi giận thì làm gì được ta? Tài sản này ta có được là do sức mạnh của bố thí, trì giới v.v..., không phải do sức mạnh của ngươi.” Vì khi một người nổi giận, người kia không nổi giận thì còn giữ được. Nhưng khi cả hai đều nổi giận, cơn giận của người này trở thành duyên cho người kia. Cơn giận của người kia cũng trở thành duyên cho người này. Do đó, cả hai đều mệnh chung trong khi các quyến thuộc vẫn còn đang than khóc. Đây là pháp tánh ở đây. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nói.

๔๙-๕๒. ตกฺกีวาเท อยํ จกฺขาทีนํ เภทํ ปสฺสติ, จิตฺตํ ปน ยสฺมา ปุริมํ ปุริมํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส ปจฺจยํ ทตฺวาว นิรุชฺฌติ, ตสฺมา จกฺขาทีนํ เภทโต พลวตรมฺปิ จิตฺตสฺส เภทํ น ปสฺสติ. โส ตํ อปสฺสนฺโต ยถา นาม สกุโณ เอกํ รุกฺขํ ชหิตฺวา อญฺญสฺมึ นิลียติ, เอวเมว อิมสฺมึ อตฺตภาเว ภินฺเน จิตฺตํ อญฺญตฺร คจฺฉตีติ คเหตฺวา เอวมาห. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

49-52. Trong trường hợp của nhà lý luận (takkīvāde), vị này thấy sự tan rã của mắt v.v..., nhưng vì tâm trước, sau khi làm duyên cho tâm sau, mới diệt đi, do đó vị ấy không thấy được sự tan rã của tâm, vốn còn mạnh hơn cả sự tan rã của mắt v.v... Vị ấy, do không thấy điều đó, nên đã chấp thủ và nói rằng: “Ví như con chim bỏ một cây và đậu sang cây khác, cũng vậy, khi thân này tan rã, tâm đi sang nơi khác.” Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã nói.

อนฺตานนฺตวาทวณฺณนา

Giải về Thuyết Hữu biên và Vô biên

๕๓. อนฺตานนฺติกาติ อนฺตานนฺตวาทา, อนฺตํ วา อนนฺตํ วา อนฺตานนฺตํ วา เนวนฺตานานนฺตํ วา อารพฺภ ปวตฺตวาทาติ อตฺโถ.

53. Hạng Hữu biên và Vô biên (antānantikā) là những người có thuyết hữu biên và vô biên. Có nghĩa là, thuyết của họ khởi lên liên quan đến (thế giới là) hữu biên, hoặc vô biên, hoặc vừa hữu biên vừa vô biên, hoặc chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên.

๕๔-๖๐. อนฺตสญฺญี [Pg.106] โลกสฺมึ วิหรตีติ ปฏิภาคนิมิตฺตํ จกฺกวาฬปริยนฺตํ อวฑฺเฒตฺวา ตํ – ‘‘โลโก’’ติ คเหตฺวา อนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรติ, จกฺกวาฬปริยนฺตํ กตฺวา วฑฺฒิตกสิโณ ปน อนนฺตสญฺญี โหติ, อุทฺธมโธ อวฑฺเฒตฺวา ปน ติริยํ วฑฺเฒตฺวา อุทฺธมโธ อนฺตสญฺญี, ติริยํ อนนฺตสญฺญี. ตกฺกีวาโท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิเม จตฺตาโรปิ อตฺตนา ทิฏฺฐปุพฺพานุสาเรเนว ทิฏฺฐิยา คหิตตฺตา ปุพฺพนฺตกปฺปิเกสุ ปวิฏฺฐา.

54-60. Trú trong thế giới với tưởng hữu biên (antasaññī lokasmiṃ viharati) có nghĩa là, không khuếch trương biến tướng (paṭibhāganimitta) đến tận cùng luân hồi giới (cakkavāḷapariyanta), chấp thủ tướng ấy là “thế giới”, rồi trú trong thế giới với tưởng hữu biên. Nhưng người đã khuếch trương biến xứ (kasiṇa) đến tận cùng luân hồi giới thì có tưởng vô biên. Lại nữa, không khuếch trương lên trên và xuống dưới, mà khuếch trương theo chiều ngang, thì có tưởng hữu biên ở trên và dưới, và tưởng vô biên theo chiều ngang. Trường hợp của nhà lý luận (takkīvāda) nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Cả bốn vị này, do đã chấp thủ tà kiến chỉ theo những gì mình đã từng thấy trước đây, nên được xếp vào hạng những người suy lường về quá khứ (pubbantakappika).

อมราวิกฺเขปวาทวณฺณนา

Giải về Thuyết Ngụy biện Tránh né

๖๑. น มรตีติ อมรา. กา สา? เอวนฺติปิ เม โนติอาทินา นเยน ปริยนฺตรหิตา ทิฏฺฐิคติกสฺส ทิฏฺฐิ เจว วาจา จ. วิวิโธ เขโปติ วิกฺเขโป, อมราย ทิฏฺฐิยา วาจาย จ วิกฺเขโปติ อมราวิกฺเขโป, โส เอเตสํ อตฺถีติ อมราวิกฺเขปิกา, อปโร นโย – อมรา นาม เอกา มจฺฉชาติ, สา อุมฺมุชฺชนนิมุชฺชนาทิวเสน อุทเก สนฺธาวมานา คเหตุํ น สกฺกาติ, เอวเมว อยมฺปิ วาโท อิโตจิโต จ สนฺธาวติ, คาหํ น อุปคจฺฉตีติ อมราวิกฺเขโปติ วุจฺจติ. โส เอเตสํ อตฺถีติ อมราวิกฺเขปิกา.

61. Không cùng tận (na marati) nên là amarā. Đó là gì? Đó chính là tà kiến và lời nói của người có tà kiến, không có giới hạn (pariyantarahitā), theo phương pháp “Đối với tôi, không phải như vậy” v.v... Sự vất bỏ nhiều loại (vividho khepo) là sự tránh né (vikkhepo). Sự tránh né bằng tà kiến và lời nói không cùng tận (amarāya diṭṭhiyā vācāya ca vikkhepo) là sự ngụy biện tránh né (amarāvikkhepo). Họ có điều đó, nên họ là những người ngụy biện tránh né (amarāvikkhepikā). Một phương pháp khác: Amarā là một loài cá, nó bơi lội trong nước bằng cách trồi lên lặn xuống v.v..., không thể bắt được. Cũng vậy, thuyết này cũng chạy qua chạy lại, không thể nắm bắt được, nên được gọi là ngụy biện tránh né (amarāvikkhepo). Họ có điều đó, nên họ là những người ngụy biện tránh né (amarāvikkhepikā).

๖๒. ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาตีติ ทส กุสลกมฺมปเถ ยถาภูตํ นปฺปชานาตีติ อตฺโถ. อกุสเลปิ ทส อกุสลกมฺมปถาว อธิปฺเปตา. โส มมสฺส วิฆาโตติ ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ วิปฺปฏิสารุปฺปตฺติยา มม วิฆาโต อสฺส, ทุกฺขํ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. โส มมสฺส อนฺตราโยติ โส มม สคฺคสฺส เจว มคฺคสฺส จ อนฺตราโย อสฺส. มุสาวาทภยา มุสาวาทปริเชคุจฺฉาติ มุสาวาเท โอตฺตปฺเปน เจว หิริยา จ. วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชตีติ วาจาย วิกฺเขปํ อาปชฺชติ. กีทิสํ? อมราวิกฺเขปํ, อปริยนฺตวิกฺเขปนฺติ อตฺโถ.

62. Về câu: “Không biết rõ như thật rằng ‘Đây là thiện’” có nghĩa là không biết rõ như thật về mười thiện nghiệp đạo. Trong (trường hợp) bất thiện cũng vậy, mười bất thiện nghiệp đạo được chủ ý đến. Về câu: “Điều ấy là sự mệt nhọc của ta” có nghĩa là: “Do sự hối hận phát sanh vì ‘ta đã nói dối,’ sự mệt nhọc của ta có thể xảy ra, khổ có thể sanh khởi.” Về câu: “Điều ấy là chướng ngại của ta” (có nghĩa là): “Sự (mệt nhọc) ấy có thể là chướng ngại đối với cõi trời và đạo quả của ta.” Về câu: “Do sợ nói dối, do ghê tởm việc nói dối” (có nghĩa là): “Do sự ghê sợ tội lỗi và hổ thẹn tội lỗi trong việc nói dối.” Về câu: “Rơi vào sự lảng tránh bằng lời nói” (có nghĩa là): “Rơi vào sự lảng tránh bằng lời nói.” (Sự lảng tránh) như thế nào? Có nghĩa là sự lảng tránh (như con lươn), sự lảng tránh không có hồi kết.

เอวนฺติปิ เม โนติอาทีสุ เอวนฺติปิ เม โนติ อนิยมิตวิกฺเขโป. ตถาติปิ เม โนติ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ วุตฺตํ สสฺสตวาทํ ปฏิกฺขิปติ. อญฺญถาติปิ เม โนติ สสฺสตโต อญฺญถา วุตฺตํ เอกจฺจสสฺสตํ ปฏิกฺขิปติ. โนติปิ เม โนติ – ‘‘น [Pg.107] โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วุตฺตํ อุจฺเฉทํ ปฏิกฺขิปติ. โน โนติปิ เม โนติ ‘‘เนว โหติ น น โหตี’’ติ วุตฺตํ ตกฺกีวาทํ ปฏิกฺขิปติ. สยํ ปน ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ วา ‘‘อกุสล’’นฺติ วา ปุฏฺโฐ น กิญฺจิ พฺยากโรติ. ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ปุฏฺโฐ ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติ วทติ. ตโต ‘‘กึ อกุสล’’นฺติ วุตฺเต ‘‘ตถาติปิ เม โน’’ติ วทติ. ‘‘กึ อุภยโต อญฺญถา’’ติ วุตฺเต ‘‘อญฺญถาติปิ เม โน’’ติ วทติ. ตโต ‘‘ติวิเธนาปิ น โหติ, กึ เต ลทฺธี’’ติ วุตฺเต ‘‘โนติปิ เม โน’’ติ วทติ. ตโต ‘‘กึ โน โนติ เต ลทฺธี’’ติ วุตฺเต ‘‘โน โนติปิ เม โน’’ติ เอวํ วิกฺเขปเมว อาปชฺชติ, เอกสฺมิมฺปิ ปกฺเข น ติฏฺฐติ.

Trong các câu bắt đầu bằng “Evantipi me no”, (câu) “Evantipi me no” là sự lảng tránh không xác định. Bằng câu “Tathātipi me no”, vị ấy bác bỏ thường kiến đã được nói là “ngã và thế giới là thường hằng”. Bằng câu “Aññathātipi me no”, vị ấy bác bỏ nhất hướng thường kiến đã được nói khác với thường kiến. Bằng câu “Notipi me no”, vị ấy bác bỏ đoạn kiến đã được nói là “sau khi chết, Như Lai không tồn tại”. Bằng câu “No notipi me no”, vị ấy bác bỏ luận của nhà ngụy biện đã được nói là “(Như Lai) không phải tồn tại cũng không phải không tồn tại”. Còn chính vị ấy, khi được hỏi “đây là thiện” hay “là bất thiện”, không trả lời bất cứ điều gì. Khi được hỏi “Đây là thiện?”, vị ấy nói: “Quan điểm của tôi cũng không phải là như vậy”. Sau đó, khi được nói: “Vậy là bất thiện phải không?”, vị ấy nói: “Quan điểm của tôi cũng không phải là thế kia”. Khi được nói: “Vậy là khác với cả hai phải không?”, vị ấy nói: “Quan điểm của tôi cũng không phải là khác”. Sau đó, khi được nói: “Vậy là không phải theo cả ba cách, quan điểm của ông là gì?”, vị ấy nói: “Quan điểm của tôi cũng không phải là không”. Sau đó, khi được nói: “Vậy quan điểm của ông là không không phải không?”, vị ấy nói: “Quan điểm của tôi cũng không phải là không không”, cứ như vậy rơi vào sự lảng tránh, không đứng vững ở bất kỳ phe nào.

๖๓. ฉนฺโท วา ราโค วาติ อชานนฺโตปิ สหสา กุสลเมว ‘‘กุสล’’นฺติ วตฺวา อกุสลเมว ‘‘อกุสล’’นฺติ วตฺวา มยา อสุกสฺส นาม เอวํ พฺยากตํ, กึ ตํ สุพฺยากตนฺติ อญฺเญ ปณฺฑิเต ปุจฺฉิตฺวา เตหิ – ‘‘สุพฺยากตํ, ภทฺรมุข, กุสลเมว ตยา กุสลํ, อกุสลเมว อกุสลนฺติ พฺยากต’’นฺติ วุตฺเต นตฺถิ มยา สทิโส ปณฺฑิโตติ เอวํ เม ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา อสฺสาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ฉนฺโท ทุพฺพลราโค, ราโค พลวราโค. โทโส วา ปฏิโฆ วาติ กุสลํ ปน ‘‘อกุสล’’นฺติ, อกุสลํ วา ‘‘กุสล’’นฺติ วตฺวา อญฺเญ ปณฺฑิเต ปุจฺฉิตฺวา เตหิ – ‘‘ทุพฺยากตํ ตยา’’ติ วุตฺเต เอตฺตกมฺปิ นาม น ชานามีติ ตตฺถ เม อสฺส โทโส วา ปฏิโฆ วาติ อตฺโถ. อิธาปิ โทโส ทุพฺพลโกโธ, ปฏิโฆ พลวโกโธ.

63. Về câu: “Dục hay tham” có nghĩa là: Dù không biết nhưng vội vàng nói điều thiện chính là “thiện”, nói điều bất thiện chính là “bất thiện”, rồi hỏi các bậc trí giả khác rằng: “Tôi đã trả lời cho người kia như vậy, điều đó có phải là trả lời đúng không?”. Khi được những vị ấy nói rằng: “Này hiền hữu, ông đã trả lời đúng, ông đã trả lời điều thiện chính là thiện, điều bất thiện chính là bất thiện”, (vị ấy nghĩ): “Không có bậc trí giả nào bằng ta”, như vậy, dục hay tham của ta có thể sanh khởi ở đó. Và ở đây, dục là tham yếu, tham là tham mạnh. Về câu: “Sân hay phẫn” có nghĩa là: Nhưng nói điều thiện là “bất thiện”, hay điều bất thiện là “thiện”, rồi hỏi các bậc trí giả khác. Khi được những vị ấy nói: “Ông đã trả lời sai”, (vị ấy nghĩ): “Chừng ấy mà ta cũng không biết”, như vậy, sân hay phẫn của ta có thể sanh khởi ở đó. Ở đây cũng vậy, sân là phẫn nộ yếu, phẫn là phẫn nộ mạnh.

ตํ มมสฺส อุปาทานํ, โส มมสฺส วิฆาโตติ ตํ ฉนฺทราคทฺวยํ มม อุปาทานํ อสฺส, โทสปฏิฆทฺวยํ วิฆาโต. อุภยมฺปิ วา ทฬฺหคฺคหณวเสน อุปาทานํ, วิหนนวเสน วิฆาโต. ราโค หิ อมุญฺจิตุกามตาย อารมฺมณํ คณฺหาติ ชลูกา วิย. โทโส วินาเสตุกามตาย อาสีวิโส วิย. อุโภปิ เจเต สนฺตาปกฏฺเฐน วิหนนฺติ เยวาติ ‘‘อุปาทาน’’นฺติ จ ‘‘วิฆาโต’’ติ จ วุตฺตา. เสสํ ปฐมวารสทิสเมว.

Về câu: “Điều ấy là sự chấp thủ của ta, điều ấy là sự mệt nhọc của ta” (có nghĩa là): “Cặp đôi dục và tham ấy có thể là sự chấp thủ của ta, cặp đôi sân và phẫn là sự mệt nhọc.” Hoặc cả hai, do tính chất nắm giữ chắc chắn nên gọi là chấp thủ, do tính chất bức hại nên gọi là mệt nhọc. Quả vậy, tham, vì không muốn buông bỏ, nắm giữ đối tượng như con đỉa. Sân, vì muốn hủy diệt, (nắm giữ đối tượng) như con rắn độc. Và cả hai pháp này, do đặc tính thiêu đốt, quả thực là bức hại, vì vậy được gọi là “chấp thủ” và “mệt nhọc”. Phần còn lại giống như trường hợp thứ nhất.

๖๔. ปณฺฑิตาติ [Pg.108] ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา. นิปุณาติ สณฺหสุขุมพุทฺธิโน สุขุมอตฺถนฺตรํ ปฏิวิชฺฌนสมตฺถา. กตปรปฺปวาทาติ วิญฺญาตปรปฺปวาทา เจว ปเรหิ สทฺธึ กตวาทปริจยา จ. วาลเวธิรูปาติ วาลเวธิธนุคฺคหสทิสา. เต ภินฺทนฺตา มญฺเญติ วาลเวธิ วิย วาลํ สุขุมานิปิ ปเรสํ ทิฏฺฐิคตานิ อตฺตโน ปญฺญาคเตน ภินฺทนฺตา วิย จรนฺตีติ อตฺโถ. เต มํ ตตฺถาติ เต สมณพฺราหฺมณา มํ เตสุ กุสลากุสเลสุ. สมนุยุญฺเชยฺยุนฺติ ‘‘กึ กุสลํ, กึ อกุสลนฺติ อตฺตโน ลทฺธึ วทา’’ติ ลทฺธึ ปุจฺเฉยฺยุํ. สมนุคาเหยฺยุนฺติ ‘‘อิทํ นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘เกน การเณน เอตมตฺถํ คาเหยฺยุ’’นฺติ การณํ ปุจฺเฉยฺยุํ. สมนุภาเสยฺยุนฺติ ‘‘อิมินา นาม การเณนา’’ติ วุตฺเต การเณ โทสํ ทสฺเสตฺวา ‘‘น ตฺวํ อิทํ ชานาสิ, อิทํ ปน คณฺห, อิทํ วิสฺสชฺเชหี’’ติ เอวํ สมนุยุญฺเชยฺยุํ. น สมฺปาเยยฺยนฺติ น สมฺปาเทยฺยํ, สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ น สกฺกุเณยฺยนฺติ อตฺโถ. โส มมสฺส วิฆาโตติ ยํ ตํ ปุนปฺปุนํ วตฺวาปิ อสมฺปายนํ นาม, โส มม วิฆาโต อสฺส, โอฏฺฐตาลุชิวฺหาคลโสสนทุกฺขเมว อสฺสาติ อตฺโถ. เสสเมตฺถาปิ ปฐมวารสทิสเมว.

64. (Những vị) trí giả là những người có đầy đủ trí tuệ. (Những vị) tinh tế là những người có trí tuệ tế nhị, vi tế, có khả năng thâm nhập vào ý nghĩa vi tế khác. (Những vị) đã thực hành luận thuyết của người khác là những người vừa biết rõ luận thuyết của người khác, vừa có sự thực hành luận thuyết cùng với người khác. (Những vị) có hình tướng như người bắn lông (ngựa) là những người giống như cung thủ có thể bắn xuyên sợi lông. Về câu: “Họ được cho là đang phá vỡ” có nghĩa là: “Như người bắn lông bắn xuyên sợi lông, họ đi lại như thể đang phá vỡ những tà kiến vi tế của người khác bằng loại trí tuệ của mình.” Về câu: “Họ đối với ta ở đó” (có nghĩa là): “Những Sa-môn, Bà-la-môn ấy đối với ta trong những (vấn đề) thiện và bất thiện.” (Họ) có thể chất vấn (có nghĩa là): “Họ có thể hỏi về quan điểm (của ta) rằng: ‘Hãy nói quan điểm của ông, cái gì là thiện, cái gì là bất thiện?’.” (Họ) có thể gạn hỏi (có nghĩa là): “Khi (ta) nói ‘chính là điều này’, họ có thể hỏi lý do rằng: ‘Vì lý do gì mà ông chấp nhận ý nghĩa này?’.” (Họ) có thể tranh luận (có nghĩa là): “Khi (ta) nói ‘vì lý do này’, họ chỉ ra lỗi trong lý do và có thể thuyết phục rằng: ‘Ông không biết điều này, hãy chấp nhận điều này, hãy từ bỏ điều kia’.” (Ta) có thể không thành công (có nghĩa là): “Ta có thể không hoàn thành, không thể nói sau khi đã hoàn thành.” Về câu: “Điều ấy là sự mệt nhọc của ta” có nghĩa là: “Cái gọi là sự không thành công dù đã nói đi nói lại, điều đó có thể là sự mệt nhọc của ta, có thể chỉ là cái khổ của việc khô môi, vòm miệng, lưỡi, và cổ họng.” Ở đây cũng vậy, phần còn lại giống như trường hợp thứ nhất.

๖๕-๖๖. มนฺโทติ มนฺทปญฺโญ อปญฺญสฺเสเวตํ นามํ. โมมูโหติ อติสมฺมูฬฺโห. โหติ ตถาคโตติอาทีสุ สตฺโต ‘‘ตถาคโต’’ติ อธิปฺเปโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิเมปิ จตฺตาโร ปุพฺเพ ปวตฺตธมฺมานุสาเรเนว ทิฏฺฐิยา คหิตตฺตา ปุพฺพนฺตกปฺปิเกสุ ปวิฏฺฐา.

65-66. (Người) đần độn là người có trí tuệ chậm lụt; đây chính là tên gọi của người không có trí tuệ. (Người) si mê là người vô cùng mê muội. Trong các câu bắt đầu bằng “Như Lai tồn tại”, chúng sanh được chủ ý đến là “Như Lai”. Phần còn lại ở đây thì rõ ràng. Bốn hạng (Sa-môn, Bà-la-môn) này cũng vậy, do đã chấp thủ tà kiến chỉ theo pháp đã diễn ra trong quá khứ, nên được xếp vào những người có quan điểm về quá khứ.

อธิจฺจสมุปฺปนฺนวาทวณฺณนา

Giải thích về luận thuyết Vô Nhân Sanh.

๖๗. ‘‘อธิจฺจสมุปฺปนฺโน อตฺตา จ โลโก จา’’ติ ทสฺสนํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ. ตํ เอเตสํ อตฺถีติ อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา. อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ อการณสมุปฺปนฺนํ.

67. Cái thấy rằng: “Ngã và thế giới sanh khởi không do nhân duyên” được gọi là (thuyết) Vô Nhân Sanh. Vì họ có (cái thấy) đó, nên họ được gọi là những người theo thuyết Vô Nhân Sanh. Vô Nhân Sanh có nghĩa là sanh khởi không do nguyên nhân.

๖๘-๗๓. อสญฺญสตฺตาติ เทสนาสีสเมตํ, อจิตฺตุปฺปาทา รูปมตฺตกอตฺตภาวาติ อตฺโถ. เตสํ เอวํ อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา – เอกจฺโจ หิ ติตฺถายตเน ปพฺพชิตฺวา วาโยกสิเณ ปริกมฺมํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานา วุฏฺฐาย – ‘‘จิตฺเต โทสํ ปสฺสติ, จิตฺเต สติ หตฺถจฺเฉทาทิทุกฺขญฺเจว [Pg.109] สพฺพภยานิ จ โหนฺติ, อลํ อิมินา จิตฺเตน, อจิตฺตกภาโวว สนฺโต’’ติ, เอวํ จิตฺเต โทสํ ปสฺสิตฺวา อปริหีนชฺฌาโน กาลํ กตฺวา อสญฺญสตฺเตสุ นิพฺพตฺตติ, จิตฺตมสฺส จุติจิตฺตนิโรเธน อิเธว นิวตฺตติ, รูปกฺขนฺธมตฺตเมว ตตฺถ ปาตุภวติ. เต ตตฺถ ยถา นาม ชิยาเวคกฺขิตฺโต สโร ยตฺตโก ชิยาเวโค, ตตฺตกเมว อากาเส คจฺฉติ. เอวเมว ฌานเวคกฺขิตฺตา อุปปชฺชิตฺวา ยตฺตโก ฌานเวโค, ตตฺตกเมว กาลํ ติฏฺฐนฺติ, ฌานเวเค ปน ปริหีเน ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ อนฺตรธายติ, อิธ ปน ปฏิสนฺธิสญฺญา อุปฺปชฺชติ. ยสฺมา ปน ตาย อิธ อุปฺปนฺนสญฺญาย เตสํ ตตฺถ จุติ ปญฺญายติ, ตสฺมา ‘‘สญฺญุปฺปาทา จ ปน เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺตี’’ติ วุตฺตํ. สนฺตตายาติ สนฺตภาวาย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ตกฺกีวาโทปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ.

68-73. Asaññasattā (chúng sanh vô tưởng), đây là phần đầu của bài thuyết giảng. Nghĩa là: các chúng sanh có tự thể chỉ thuần là sắc, không có tâm và tâm sở sanh khởi. Sự sanh khởi của các chúng sanh ấy nên được hiểu như vầy: Thật vậy, có người xuất gia trong giáo pháp của ngoại đạo, sau khi thực hành chuẩn bị trong đề mục biến xứ gió (vāyokasiṇa), làm cho thiền thứ tư sanh khởi, rồi xuất khỏi thiền, (vị ấy) thấy sự nguy hại trong tâm: "Khi có tâm, có các khổ như bị chặt tay v.v... và tất cả các sự sợ hãi. Thôi đủ rồi với cái tâm này, chỉ có trạng thái vô tâm mới là tịch tịnh." Thấy sự nguy hại trong tâm như vậy, không bị thối thất thiền, sau khi mệnh chung, vị ấy sanh vào cõi chúng sanh vô tưởng. Tâm của vị ấy dừng lại ngay tại đây (cõi ngũ uẩn) do sự diệt của tâm tử, chỉ có sắc uẩn thuần túy xuất hiện ở nơi ấy. Các vị ấy ở nơi đó, ví như mũi tên được bắn đi bởi sức mạnh của dây cung, bay đi trong không trung một khoảng thời gian tương ứng với sức mạnh của dây cung. Cũng vậy, được ném đi bởi sức mạnh của thiền, sau khi sanh khởi, các vị ấy tồn tại một khoảng thời gian tương ứng với sức mạnh của thiền. Nhưng khi sức mạnh của thiền suy giảm, sắc uẩn ở nơi ấy biến mất, và ở đây (cõi dục), tưởng tái sanh sanh khởi. Và bởi vì do tưởng đã sanh khởi ở đây mà sự chết của các vị ấy ở nơi đó được biết đến, cho nên, đã được nói rằng: "Và này, do tưởng sanh khởi, các vị trời ấy chết đi từ thân ấy." Santatāya nghĩa là vì trạng thái hiện hữu. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. Luận thuyết của nhà lý luận cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói.

อปรนฺตกปฺปิกวณฺณนา

Giải thích về Hậu biên tưởng luận

๗๔. เอวํ อฏฺฐารส ปุพฺพนฺตกปฺปิเก ทสฺเสตฺวา อิทานิ จตุจตฺตารีสํ อปรนฺตกปฺปิเก ทสฺเสตุํ – ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อนาคตโกฏฺฐาสสงฺขาตํ อปรนฺตํ กปฺเปตฺวา คณฺหนฺตีติ อปรนฺตกปฺปิกา, อปรนฺตกปฺโป วา เอเตสํ อตฺถีติ อปรนฺตกปฺปิกา. เอวํ เสสมฺปิ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการนเยเนว เวทิตพฺพํ.

74. Sau khi đã chỉ ra mười tám hạng người có quan điểm Tiền biên tưởng như vậy, bây giờ, để chỉ ra bốn mươi bốn hạng người có quan điểm Hậu biên tưởng, (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng "Này các Tỳ khưu, có...". Trong đó, những người suy xét và chấp thủ về hậu biên, được gọi là phần vị lai, nên được gọi là những người theo Hậu biên tưởng luận; hoặc, những người này có sự suy xét về hậu biên, nên được gọi là những người theo Hậu biên tưởng luận. Phần còn lại cũng nên được hiểu theo phương pháp và cách thức đã được nói trước đây.

สญฺญีวาทวณฺณนา

Giải thích về Tưởng hữu tưởng luận

๗๕. อุทฺธมาฆาตนิกาติ อาฆาตนํ วุจฺจติ มรณํ, อุทฺธมาฆาตนา อตฺตานํ วทนฺตีติ อุทฺธมาฆาตนิกา. สญฺญีติ ปวตฺโต วาโท, สญฺญีวาโท, โส เอเตสํ อตฺถีติ สญฺญีวาทา.

75. Trong từ uddhamāghātanikā, āghātana được gọi là sự chết. Những người nói về tự ngã sau khi chết được gọi là uddhamāghātanikā (những người chủ trương sau khi chết). Luận thuyết diễn ra là "có tưởng", (đó là) Tưởng hữu tưởng luận. Luận thuyết ấy thuộc về những người này, nên họ được gọi là những người theo Tưởng hữu tưởng luận.

๗๖-๗๗. รูปี อตฺตาติอาทีสุ กสิณรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ ตตฺถ ปวตฺตสญฺญญฺจสฺส ‘‘สญฺญา’’ติ คเหตฺวา วา อาชีวกาทโย วิย ตกฺกมตฺเตเนว วา ‘‘รูปี อตฺตา โหติ, อโรโค ปรํ มรณา สญฺญี’’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. ตตฺถ อโรโคติ นิจฺโจ. อรูปสมาปตฺตินิมิตฺตํ ปน ‘‘อตฺตา’’ติ สมาปตฺติสญฺญญฺจสฺส ‘‘สญฺญา’’ติ คเหตฺวา วา นิคณฺฐาทโย วิย ตกฺกมตฺเตเนว วา ‘‘อรูปี อตฺตา โหติ, อโรโค ปรํ มรณา สญฺญี’’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. ตติยา ปน มิสฺสกคาหวเสน ปวตฺตา ทิฏฺฐิ. จตุตฺถา ตกฺกคาเหเนว. ทุติยจตุกฺกํ [Pg.110] อนฺตานนฺติกวาเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตติยจตุกฺเก สมาปนฺนกวเสน เอกตฺตสญฺญี, อสมาปนฺนกวเสน นานตฺตสญฺญี, ปริตฺตกสิณวเสน ปริตฺตสญฺญี, วิปุลกสิณวเสน อปฺปมาณสญฺญีติ เวทิตพฺพา. จตุตฺถจตุกฺเก ปน ทิพฺเพน จกฺขุนา ติกจตุกฺกชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺวา ‘‘เอกนฺตสุขี’’ติ คณฺหาติ. นิรเย นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺวา ‘‘เอกนฺตทุกฺขี’’ติ. มนุสฺเสสุ นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺวา ‘‘สุขทุกฺขี’’ติ. เวหปฺผลเทเวสุ นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺวา ‘‘อทุกฺขมสุขี’’ติ คณฺหาติ. วิเสสโต หิ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณลาภิโน ปุพฺพนฺตกปฺปิกา โหนฺติ, ทิพฺพจกฺขุกา อปรนฺตกปฺปิกาติ.

76-77. Trong các câu bắt đầu bằng "Tự ngã có sắc", hoặc là sau khi chấp thủ sắc biến xứ là "tự ngã" và tưởng sanh khởi trong đó là "tưởng" của tự ngã ấy, hoặc là chỉ bằng sự suy luận như các vị Ājīvaka (Tà Mạng) v.v..., họ chế định về tự ngã ấy rằng: "Tự ngã có sắc, sau khi chết không bệnh hoạn, có tưởng." Trong đó, arogo (không bệnh hoạn) nghĩa là thường hằng. Hoặc là sau khi chấp thủ tướng của thiền chứng vô sắc là "tự ngã" và tưởng của thiền chứng là "tưởng" của tự ngã ấy, hoặc là chỉ bằng sự suy luận như các vị Nigaṇṭha (Lõa Thể) v.v..., họ chế định về tự ngã ấy rằng: "Tự ngã không có sắc, sau khi chết không bệnh hoạn, có tưởng." Còn tà kiến thứ ba sanh khởi do sự chấp thủ hỗn hợp. Tà kiến thứ tư (sanh khởi) chỉ do sự chấp thủ bằng suy luận. Bộ bốn thứ hai nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong Hữu biên vô biên luận. Trong bộ bốn thứ ba, nên hiểu rằng: do người nhập định nên (tự ngã) có nhất tưởng; do người không nhập định nên có dị tưởng; do biến xứ nhỏ nên có thiểu tưởng; do biến xứ rộng lớn nên có vô lượng tưởng. Còn trong bộ bốn thứ tư, do thấy chúng sanh sanh vào cõi thiền tam và tứ thiền bằng thiên nhãn, nên chấp thủ rằng "(tự ngã) hoàn toàn lạc". Do thấy chúng sanh sanh vào địa ngục, nên (chấp thủ rằng) "(tự ngã) hoàn toàn khổ". Do thấy chúng sanh sanh vào cõi người, nên (chấp thủ rằng) "(tự ngã) có lạc có khổ". Do thấy chúng sanh sanh vào cõi trời Quảng Quả, nên chấp thủ rằng "(tự ngã) không khổ không lạc". Đặc biệt, những người đắc Túc mạng minh trí thường là những người theo Tiền biên tưởng luận, còn những người có thiên nhãn thường là những người theo Hậu biên tưởng luận.

อสญฺญีวาทวณฺณนา

Giải thích về Vô tưởng luận

๗๘-๘๓. อสญฺญีวาโท สญฺญีวาเท อาทิมฺหิ วุตฺตานํ ทฺวินฺนํ จตุกฺกานํ วเสน เวทิตพฺโพ. ตถา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาโท. เกวลญฺหิ ตตฺถ ‘‘สญฺญี อตฺตา’’ติ คณฺหนฺตานํ ตา ทิฏฺฐิโย, อิธ ‘‘อสญฺญี’’ติ จ ‘‘เนวสญฺญีนาสญฺญี’’ติ จ. ตตฺถ น เอกนฺเตน การณํ ปริเยสิตพฺพํ. ทิฏฺฐิคติกสฺส หิ คาโห อุมฺมตฺตกปจฺฉิสทิโสติ วุตฺตเมตํ.

78-83. Vô tưởng luận nên được hiểu theo hai bộ bốn đã được nói ở phần đầu của Tưởng hữu tưởng luận. Phi tưởng phi phi tưởng luận cũng (nên được hiểu) như vậy. Chỉ là ở đó, các tà kiến ấy thuộc về những người chấp thủ rằng "tự ngã có tưởng", còn ở đây, (các tà kiến ấy thuộc về những người chấp thủ) rằng "(tự ngã) không có tưởng" và "(tự ngã) không phải có tưởng cũng không phải không có tưởng". Trong đó, không nên tìm kiếm nguyên nhân một cách tuyệt đối. Vì rằng sự chấp thủ của người có tà kiến giống như cái giỏ của người điên, điều này đã được nói.

อุจฺเฉทวาทวณฺณนา

Giải thích về Đoạn kiến luận

๘๔. อุจฺเฉทวาเท สโตติ วิชฺชมานสฺส. อุจฺเฉทนฺติ อุปจฺเฉทํ. วินาสนฺติ อทสฺสนํ. วิภวนฺติ ภาววิคมํ. สพฺพาเนตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. ตตฺถ ทฺเว ชนา อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหนฺติ, ลาภี จ อลาภี จ. ลาภี อรหโต ทิพฺเพน จกฺขุนา จุตึ ทิสฺวา อุปปตฺตึ อปสฺสนฺโต, โย วา จุติมตฺตเมว ทฏฺฐุํ สกฺโกติ, น อุปปาตํ; โส อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ. อลาภี จ ‘‘โก ปรโลกํ น ชานาตี’’ติ กามสุขคิทฺธตาย วา. ‘‘ยถา รุกฺขโต ปณฺณานิ ปติตานิ น ปุน วิรุหนฺติ, เอวเมว สตฺตา’’ติอาทินา ตกฺเกน วา อุจฺเฉทํ คณฺหาติ. อิธ ปน ตณฺหาทิฏฺฐีนํ วเสน ตถา จ อญฺญถา จ วิกปฺเปตฺวาว อิมา สตฺต ทิฏฺฐิโย อุปฺปนฺนาติ เวทิตพฺพา.

84. Trong Đoạn kiến luận, sato nghĩa là của cái đang hiện hữu. Ucchedaṃ nghĩa là sự cắt đứt. Vināsaṃ nghĩa là sự không thấy. Vibhavaṃ nghĩa là sự chấm dứt hiện hữu. Tất cả những từ này đều là từ đồng nghĩa với nhau. Trong đó, có hai hạng người chấp thủ đoạn kiến: người có (thắng trí) và người không có (thắng trí). Người có (thắng trí), sau khi thấy sự chết của bậc A-la-hán bằng thiên nhãn mà không thấy sự tái sanh, hoặc người chỉ có thể thấy sự chết mà không thể thấy sự sanh khởi; người ấy chấp thủ đoạn kiến. Còn người không có (thắng trí) thì (nghĩ rằng) "ai biết được thế giới bên kia?", hoặc do tham đắm dục lạc, hoặc chấp thủ đoạn kiến bằng sự suy luận bắt đầu bằng câu: "Như lá cây rụng xuống không mọc lại, chúng sanh cũng vậy". Nhưng ở đây, nên hiểu rằng bảy tà kiến này sanh khởi chỉ do sự suy diễn theo cách này hay cách khác bởi năng lực của ái và kiến.

๘๕. ตตฺถ รูปีติ รูปวา. จาตุมหาภูติโกติ จตุมหาภูตมโย. มาตาปิตูนํ เอตนฺติ มาตาเปตฺติกํ. กึ ตํ? สุกฺกโสณิตํ. มาตาเปตฺติเก [Pg.111] สมฺภูโต ชาโตติ มาตาเปตฺติกสมฺภโว. อิติ รูปกายสีเสน มนุสฺสตฺตภาวํ ‘‘อตฺตา’’ติ วทติ. อิตฺเถเกติ อิตฺถํ เอเก เอวเมเกติ อตฺโถ.

85. Trong đó, rūpī nghĩa là có sắc. Cātumahābhūtiko nghĩa là được làm bằng bốn đại chủng. Mātāpettikaṃ nghĩa là cái này của cha mẹ. Cái đó là gì? Là tinh huyết. Mātāpettikasambhavo nghĩa là được sanh ra, được tạo thành từ (tinh huyết) của cha mẹ. Như vậy, vị ấy nói tự thể của con người, với thân sắc làm đầu, là "tự ngã". Ittheke có nghĩa là itthaṃ eke (một số người như thế này) hoặc evaṃ eke (một số người như vậy).

๘๖. ทุติโย ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ทิพฺพตฺตภาวํ วทติ. ทิพฺโพติ เทวโลเก สมฺภูโต. กามาวจโรติ ฉ กามาวจรเทวปริยาปนฺโน. กพฬีการํ อาหารํ ภกฺขตีติ กพฬีการาหารภกฺโข.

86. Người thứ hai, sau khi bác bỏ quan điểm đó, nói về tự thể của chư thiên. Dibbo nghĩa là được sanh ra ở cõi trời. Kāmāvacaro nghĩa là thuộc về sáu cõi trời dục giới. Kabaḷīkārāhārabhakkho nghĩa là người ăn đoàn thực.

๘๗. มโนมโยติ ฌานมเนน นิพฺพตฺโต. สพฺพงฺคปจฺจงฺคีติ สพฺพงฺคปจฺจงฺคยุตฺโต. อหีนินฺทฺริโยติ ปริปุณฺณินฺทฺริโย. ยานิ พฺรหฺมโลเก อตฺถิ, เตสํ วเสน อิตเรสญฺจ สณฺฐานวเสเนตํ วุตฺตํ.

87. Manomayo (do ý sanh) là được tạo ra bởi tâm thiền. Sabbaṅgapaccaṅgī (có đủ các chi phần lớn nhỏ) là có đầy đủ các chi phần lớn nhỏ. Ahīnindriyo (không khiếm khuyết các căn) là có các căn viên mãn. Những căn nào có ở cõi Phạm thiên, thì điều này được nói do năng lực của các căn ấy và do hình dạng của các căn khác.

๘๘-๙๒. สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมาติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต. อากาสานญฺจายตนูปโคติอาทีสุ ปน อากาสานญฺจายตนภวํ อุปคโตติ, เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

88-92. Ý nghĩa của các câu bắt đầu bằng ‘Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā’ (do vượt qua hoàn toàn sắc tưởng) đã được nói trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Còn trong các câu bắt đầu bằng ‘ākāsānañcāyatanūpago’ (người đạt đến Không Vô Biên Xứ), ý nghĩa nên được hiểu là ‘đã đạt đến cõi Không Vô Biên Xứ’. Phần còn lại ở đây thì đã rõ ràng.

ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทวณฺณนา

Giải thích về Hiện tại Niết-bàn luận

๙๓. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาเท ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺขธมฺโม วุจฺจติ, ตตฺถ ตตฺถ ปฏิลทฺธตฺตภาวสฺเสตํ อธิวจนํ. ทิฏฺฐธมฺเม นิพฺพานํ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ, อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ทุกฺขวูปสมนนฺติ อตฺโถ. ตํ วทนฺตีติ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา. ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานนฺติ ปรมํ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ อุตฺตมนฺติ อตฺโถ.

93. Trong Hiện tại Niết-bàn luận, ‘diṭṭhadhamma’ (pháp hiện tại) được gọi là pháp hiện tiền; đây là tên gọi của tự thể đã đạt được ở nơi này nơi kia. Niết-bàn trong pháp hiện tại là Hiện tại Niết-bàn, có nghĩa là sự dập tắt khổ ngay trong chính tự thể này. Vì họ nói lên điều đó nên gọi là những người theo Hiện tại Niết-bàn luận. ‘Paramadiṭṭhadhammanibbāna’ (Hiện tại Niết-bàn tối thượng) có nghĩa là Hiện tại Niết-bàn tối thượng, cao tột.

๙๔. ปญฺจหิ กามคุเณหีติ มนาปิยรูปาทีหิ ปญฺจหิ กามโกฏฺฐาเสหิ พนฺธเนหิ วา. สมปฺปิโตติ สุฏฺฐุ อปฺปิโต อลฺลีโน หุตฺวา. สมงฺคีภูโตติ สมนฺนาคโต. ปริจาเรตีติ เตสุ กามคุเณสุ ยถาสุขํ อินฺทฺริยานิ จาเรติ สญฺจาเรติ อิโตจิโต จ อุปเนติ. อถ วา ลฬติ รมติ กีฬติ. เอตฺถ จ ทุวิธา กามคุณา – มานุสกา เจว ทิพฺพา จ. มานุสกา มนฺธาตุกามคุณสทิสา ทฏฺฐพฺพา, ทิพฺพา ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทวราชสฺส กามคุณสทิสาติ. เอวรูเป กาเม อุปคตานญฺหิ เต ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานสมฺปตฺตึ ปญฺญเปนฺติ.

94. ‘Pañcahi kāmaguṇehi’ (bởi năm dục trưởng dưỡng) là bởi năm phần dục hay những ràng buộc là các sắc khả ý, v.v... ‘Samappito’ (được trang bị đầy đủ) là sau khi đã được trang bị đầy đủ, đã dính mắc. ‘Samaṅgībhūto’ (được phú cho) là đã được phú cho. ‘Paricāreti’ (thụ hưởng) là làm cho các căn đi tới đi lui, đưa đến đây đó tùy thích trong các dục trưởng dưỡng ấy. Hoặc là, vui đùa, thích thú, giải trí. Và ở đây, dục trưởng dưỡng có hai loại: của loài người và của chư thiên. Dục của loài người nên được xem là tương tự như dục của vua Mandhātu, dục của chư thiên nên được xem là tương tự như dục của vua trời Paranimmitavasavatti. Quả vậy, họ chế định sự thành tựu Hiện tại Niết-bàn cho những người đã đạt đến các dục như vậy.

๙๕. ทุติยวาเร [Pg.112] หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา ปฏิปีฬนฏฺเฐน ทุกฺขา, ปกติชหนฏฺเฐน วิปริณามธมฺมาติ เวทิตพฺพา. เตสํ วิปริณามญฺญถาภาวาติ เตสํ กามานํ วิปริณามสงฺขาตา อญฺญถาภาวา, ยมฺปิ เม อโหสิ, ตมฺปิ เม นตฺถีติ วุตฺตนเยน อุปฺปชฺชนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา. ตตฺถ อนฺโตนิชฺฌายนลกฺขโณ โสโก, ตนฺนิสฺสิตลาลปฺปนลกฺขโณ ปริเทโว, กายปฺปฏิปีฬนลกฺขณํ ทุกฺขํ, มโนวิฆาตลกฺขณํ โทมนสฺสํ, วิสาทลกฺขโณ อุปายาโส, วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทีนมตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต.

95. Trong trường hợp thứ hai, nên biết rằng (các dục) là vô thường vì có ý nghĩa là không tồn tại sau khi đã có, là khổ vì có ý nghĩa là bị bức bách, là có tính biến hoại vì có ý nghĩa là từ bỏ bản chất. ‘Tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvā’ (do sự biến đổi và trở thành khác của chúng) là do sự biến đổi, tức là sự trở thành khác, của các dục ấy, mà sầu, bi, khổ, ưu, não phát sinh theo phương cách đã nói: ‘Cái gì của ta đã có, cái đó của ta nay không có’. Ở đây, sầu có trạng thái là thiêu đốt bên trong; bi có trạng thái là than khóc nương vào sầu ấy; khổ có trạng thái là bức bách thân; ưu có trạng thái là làm tổn hại ý; não có trạng thái là tuyệt vọng. Ý nghĩa của các câu bắt đầu bằng ‘vivicceva kāmehi’ đã được nói trong bộ Visuddhimagga.

๙๖. วิตกฺกิตนฺติ อภินิโรปนวเสน ปวตฺโต วิตกฺโก. วิจาริตนฺติ อนุมชฺชนวเสน ปวตฺโต วิจาโร. เอเตเนตนฺติ เอเตน วิตกฺกิเตน จ วิจาริเตน จ เอตํ ปฐมชฺฌานํ โอฬาริกํ สกณฺฑกํ วิย ขายติ.

96. ‘Vitakkitaṃ’ (có tầm) là tầm đã khởi lên do sự hướng tâm đến. ‘Vicāritaṃ’ (có tứ) là tứ đã khởi lên do sự xoa đi xoa lại. ‘Etenetaṃ’ (do cái này) là do tầm và tứ này mà sơ thiền này hiện ra như thô thiển, như có gai.

๙๗-๙๘. ปีติคตนฺติ ปีติเยว. เจตโส อุปฺปิลาวิตตฺตนฺติ จิตฺตสฺส อุปฺปิลภาวกรณํ. เจตโส อาโภโคติ ฌานา วุฏฺฐาย ตสฺมึ สุเข ปุนปฺปุนํ จิตฺตสฺส อาโภโค มนสิกาโร สมนฺนาหาโรติ. เสสเมตฺถ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาเท อุตฺตานเมว.

97-98. ‘Pītigataṃ’ (trạng thái hỷ) chính là hỷ. ‘Cetaso uppilāvitattaṃ’ (sự làm cho tâm nổi lên) là sự làm cho tâm nổi lên. ‘Cetaso ābhogo’ (sự hướng tâm) là sau khi xuất khỏi thiền, sự hướng tâm, sự tác ý, sự chú tâm của tâm lặp đi lặp lại trong lạc ấy. Phần còn lại trong Hiện tại Niết-bàn luận này thì đã rõ ràng.

เอตฺตาวตา สพฺพาปิ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย กถิตา โหนฺติ. ยาสํ สตฺเตว อุจฺเฉททิฏฺฐิโย, เสสา สสฺสตทิฏฺฐิโย.

Cho đến đây, tất cả sáu mươi hai tà kiến đã được nói đến. Trong số đó, chỉ có bảy là đoạn kiến, phần còn lại là thường kiến.

๑๐๐-๑๐๔. อิทานิ – ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว’’ติ อิมินา วาเรน สพฺเพปิ เต อปรนฺตกปฺปิเก เอกชฺฌํ นิยฺยาเตตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ วิสฺสชฺเชติ. ปุน – ‘‘อิเมหิ, โข เต ภิกฺขเว’’ติอาทินา วาเรน สพฺเพปิ เต ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิเก เอกชฺฌํ นิยฺยาเตตฺวา ตเทว ญาณํ วิสฺสชฺเชติ. อิติ ‘‘กตเม จ เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา’’ติอาทิมฺหิ ปุจฺฉมาโนปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชมาโนปิ สตฺตานํ อชฺฌาสยํ ตุลาย ตุลยนฺโต วิย สิเนรุปาทโต วาลุกํ อุทฺธรนฺโต วิย ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ อุทฺธริตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว วิสฺสชฺเชติ. เอวมยํ ยถานุสนฺธิวเสน เทสนา อาคตา.

100-104. Bây giờ, với đoạn ‘imehi kho te, bhikkhave’ (Này các Tỳ khưu, do những điều này), sau khi kết thúc chung tất cả các vị Sa-môn, Bà-la-môn theo thuyết vị lai, Ngài giải đáp về Nhất thiết trí. Lại nữa, với đoạn bắt đầu bằng ‘imehi, kho te bhikkhave’, sau khi kết thúc chung tất cả các vị Sa-môn, Bà-la-môn theo thuyết quá khứ và vị lai, Ngài giải đáp về chính trí tuệ ấy. Như vậy, trong đoạn bắt đầu bằng ‘katame ca te, bhikkhave, dhammā’ (Này các Tỳ khưu, những pháp ấy là gì?), khi hỏi, Ngài đã hỏi về chính Nhất thiết trí, và khi giải đáp, sau khi đã nhổ lên sáu mươi hai tà kiến như đang cân nhắc nội tâm của chúng sanh bằng cái cân, như đang lấy cát từ chân núi Sineru, Ngài giải đáp về chính Nhất thiết trí. Như vậy, bài pháp này đã được trình bày theo sự liên kết thích hợp.

ตโย หิ สุตฺตสฺส อนุสนฺธี – ปุจฺฉานุสนฺธิ, อชฺฌาสยานุสนฺธิ, ยถานุสนฺธีติ. ตตฺถ ‘‘เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – กึ นุ [Pg.113] โข, ภนฺเต, โอริมํ ตีรํ, กึ ปาริมํ ตีรํ, โก มชฺเฌ สํสีโท, โก ถเล อุสฺสาโท, โก มนุสฺสคฺคาโห, โก อมนุสฺสคฺคาโห, โก อาวฏฺฏคฺคาโห, โก อนฺโตปูติภาโว’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑) เอวํ ปุจฺฉนฺตานํ ภควตา วิสฺสชฺชิตสุตฺตวเสน ปุจฺฉานุสนฺธิ เวทิตพฺโพ.

Quả vậy, có ba sự liên kết của kinh: liên kết do câu hỏi, liên kết do nội tâm, và liên kết thích hợp. Trong đó, sự liên kết do câu hỏi nên được hiểu theo kinh đã được Đức Thế Tôn giải đáp cho những người hỏi như vầy: ‘Khi được nói như vậy, một vị Tỳ khưu đã bạch với Đức Thế Tôn điều này: “Bạch Thế Tôn, bờ bên này là gì, bờ bên kia là gì, sự chìm đắm ở giữa là gì, sự mắc cạn trên cạn là gì, sự bắt giữ của người là gì, sự bắt giữ của phi nhân là gì, sự bắt giữ của xoáy nước là gì, sự thối rữa bên trong là gì?”’ (S. iv. 174).

อถ โข อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘‘อิติ กิร โภ รูปํ อนตฺตา…, เวทนา…, สญฺญา…, สงฺขารา …, วิญฺญาณํ อนตฺตา, อนตฺตกตานิ กิร กมฺมานิ กมตฺตานํ ผุสิสฺสนฺตี’’ติ. อถ โข ภควา ตสฺส ภิกฺขุโน เจตสา เจโต ปริวิตกฺกมญฺญาย ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ, ยํ อิเธกจฺโจ โมฆปุริโส อวิทฺวา อวิชฺชาคโต ตณฺหาธิปเตยฺเยน เจตสา สตฺถุสาสนํ อติธาวิตพฺพํ มญฺเญยฺย – ‘‘อิติ กิร โภ รูปํ อนตฺตา…เป… ผุสิสฺสนฺตี’’ติ. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๐). เอวํ ปเรสํ อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ภควตา วุตฺตสุตฺตวเสน อชฺฌาสยานุสนฺธิ เวทิตพฺโพ.

Rồi một vị Tỳ khưu khởi lên suy nghĩ trong tâm như vầy: ‘Này chư hiền, nghe nói sắc là vô ngã..., thọ..., tưởng..., các hành..., thức là vô ngã, vậy thì các nghiệp do vô ngã làm sẽ chạm đến tự ngã nào?’ Rồi Đức Thế Tôn, biết được suy nghĩ trong tâm của vị Tỳ khưu ấy bằng tâm của mình, đã gọi các Tỳ khưu: ‘Này các Tỳ khưu, có trường hợp này, khi một kẻ ngu si ở đây, không có trí tuệ, bị vô minh bao phủ, với tâm bị ái dục chi phối, có thể nghĩ rằng giáo pháp của Bậc Đạo Sư cần phải được vượt qua: “Này chư hiền, nghe nói sắc là vô ngã... (như trên)... sẽ chạm đến?” Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, sắc là thường hay vô thường?’ (M. iii. 19). Sự liên kết do nội tâm nên được hiểu theo kinh đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng sau khi biết được nội tâm của người khác như vậy.

เยน ปน ธมฺเมน อาทิมฺหิ เทสนา อุฏฺฐิตา, ตสฺส ธมฺมสฺส อนุรูปธมฺมวเสน วา ปฏิปกฺขวเสน วา เยสุ สุตฺเตสุ อุปริ เทสนา อาคจฺฉติ, เตสํ วเสน ยถานุสนฺธิ เวทิตพฺโพ. เสยฺยถิทํ, อากงฺเขยฺยสุตฺเต เหฏฺฐา สีเลน เทสนา อุฏฺฐิตา, อุปริ ฉ อภิญฺญา อาคตา. วตฺถสุตฺเต เหฏฺฐา กิเลเสน เทสนา อุฏฺฐิตา, อุปริ พฺรหฺมวิหารา อาคตา. โกสมฺพกสุตฺเต เหฏฺฐา ภณฺฑเนน อุฏฺฐิตา, อุปริ สารณียธมฺมา อาคตา. กกจูปเม เหฏฺฐา อกฺขนฺติยา อุฏฺฐิตา, อุปริ กกจูปมา อาคตา. อิมสฺมิมฺปิ พฺรหฺมชาเล เหฏฺฐา ทิฏฺฐิวเสน เทสนา อุฏฺฐิตา, อุปริ สุญฺญตาปกาสนํ อาคตํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอวมยํ ยถานุสนฺธิวเสน เทสนา อาคตา’’ติ.

Lại nữa, trong những kinh nào mà bài thuyết giảng được bắt đầu ở phần đầu bằng pháp nào, rồi ở phần sau bài thuyết giảng lại đến hoặc do năng lực của pháp tương ứng với pháp ấy, hoặc do năng lực của pháp đối nghịch, thì do năng lực của những kinh ấy, sự liên kết tương ứng (yathānusandhi) nên được hiểu. Ví như, trong kinh Ākaṅkheyya, ở phần dưới bài thuyết giảng được bắt đầu bằng giới, ở phần trên sáu thắng trí đã đến. Trong kinh Vattha, ở phần dưới bài thuyết giảng được bắt đầu bằng phiền não, ở phần trên các phạm trú đã đến. Trong kinh Kosambaka, ở phần dưới (bài thuyết giảng) được bắt đầu bằng sự tranh cãi, ở phần trên các pháp đáng ghi nhớ đã đến. Trong kinh ví dụ cái cưa, ở phần dưới (bài thuyết giảng) được bắt đầu bằng sự không kham nhẫn, ở phần trên ví dụ cái cưa đã đến. Cũng trong kinh Phạm Võng này, ở phần dưới bài thuyết giảng được bắt đầu do năng lực của tà kiến, ở phần trên sự trình bày về tánh không đã đến. Do đó, đã được nói rằng: ‘Bài thuyết giảng này đã đến do năng lực của sự liên kết tương ứng như vậy.’

ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตวารวณฺณนา

Giải thích đoạn về sự khao khát và dao động

๑๐๕-๑๑๗. อิทานิ มริยาทวิภาคทสฺสนตฺถํ – ‘‘ตตฺร ภิกฺขเว’’ติอาทิกา เทสนา อารทฺธา. ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมวาติ เยน ทิฏฺฐิอสฺสาเทน [Pg.114] ทิฏฺฐิสุเขน ทิฏฺฐิเวทยิเตน เต โสมนสฺสชาตา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวนฺตานํ สมณพฺราหฺมณานํ ยถาภูตํ ธมฺมานํ สภาวํ อชานนฺตานํ อปสฺสนฺตานํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ เกวลํ ตณฺหาคตานํเยว ตํ เวทยิตํ, ตญฺจ โข ปเนตํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. ทิฏฺฐิสงฺขาเตน เจว ตณฺหาสงฺขาเตน จ ปริตสฺสิเตน วิปฺผนฺทิตเมว จลิตเมว กมฺปิตเมว ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุสทิสํ, น โสตาปนฺนสฺส ทสฺสนมิว นิจฺจลนฺติ ทสฺเสติ. เอส นโย เอกจฺจสสฺสตวาทาทีสุปิ.

105-117. Bây giờ, để chỉ ra sự phân chia ranh giới, bài thuyết giảng bắt đầu bằng câu ‘Này các Tỳ khưu, trong đó’ đã được bắt đầu. (Với đoạn Pāli) ‘Cảm thọ ấy của các vị Sa-môn, Bà-la-môn kia, những người không biết, không thấy, là thuộc về ái, chính là sự khao khát và dao động,’ (ý nói rằng) do vị ngọt của tà kiến, do lạc của tà kiến, do thọ của tà kiến nào mà họ phát sinh hỷ, rồi chế định ngã và thế gian là thường hằng dựa trên bốn cơ sở, thì cảm thọ ấy của các vị Sa-môn, Bà-la-môn kia, những người không biết, không thấy bản chất của các pháp như thật, là thuộc về ái, chỉ thuần túy thuộc về ái mà thôi. Và cảm thọ ấy chính là sự khao khát và dao động. (Đức Phật) chỉ ra rằng: do sự khao khát được gọi là tà kiến và được gọi là ái, nó chính là sự dao động, chính là sự rung động, chính là sự chấn động, giống như cọc cây được đóng vào đống trấu, chứ không vững chắc như cái thấy của bậc Dự lưu. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các học thuyết như nhất hướng thường hằng luận, v.v.

ผสฺสปจฺจยวารวณฺณนา

Giải thích đoạn về xúc làm duyên

๑๑๘-๑๓๐. ปุน – ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา’’ติอาทิ ปรมฺปรปจฺจยทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. ตตฺถ ตทปิ ผสฺสปจฺจยาติ เยน ทิฏฺฐิอสฺสาเทน ทิฏฺฐิสุเขน ทิฏฺฐิเวทยิเตน เต โสมนสฺสชาตา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ตณฺหาทิฏฺฐิปริผนฺทิตํ เวทยิตํ ผสฺสปจฺจยาติ ทสฺเสติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

118-130. Lại nữa, đoạn bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, trong đó, những Sa-môn, Bà-la-môn nào là thường hằng luận sĩ’ được bắt đầu để chỉ ra duyên nối tiếp. Trong đó, với đoạn ‘cái đó cũng do duyên xúc,’ (Đức Phật) chỉ ra rằng: do vị ngọt của tà kiến, do lạc của tà kiến, do thọ của tà kiến nào mà họ phát sinh hỷ, rồi chế định ngã và thế gian là thường hằng dựa trên bốn cơ sở, thì cảm thọ ấy, vốn là sự dao động của ái và tà kiến, là do duyên xúc. Phương pháp này (áp dụng) trong mọi trường hợp.

๑๓๑-๑๔๓. อิทานิ ตสฺส ปจฺจยสฺส ทิฏฺฐิเวทยิเต พลวภาวทสฺสนตฺถํ ปุน – ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เต วต อญฺญตฺร ผสฺสาติ เต วต สมณพฺราหฺมณา ตํ เวทยิตํ วินา ผสฺเสน ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ การณเมตํ นตฺถีติ. ยถา หิ ปตโต เคหสฺส อุปตฺถมฺภนตฺถาย ถูณา นาม พลวปจฺจโย โหติ, น ตํ ถูณาย อนุปตฺถมฺภิตํ ฐาตุํ สกฺโกติ, เอวเมว ผสฺโสปิ เวทนาย พลวปจฺจโย, ตํ วินา อิทํ ทิฏฺฐิเวทยิตํ นตฺถีติ ทสฺเสติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

131-143. Bây giờ, để chỉ ra tính chất mạnh mẽ của duyên ấy đối với cảm thọ của tà kiến, Ngài lại nói đoạn bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, trong đó, những Sa-môn, Bà-la-môn nào là thường hằng luận sĩ.’ Trong đó, với đoạn ‘chắc chắn họ (cảm thọ) ngoài xúc,’ (ý là) ‘chắc chắn các Sa-môn, Bà-la-môn ấy sẽ cảm nhận cảm thọ kia mà không có xúc, điều này là không có lý.’ Ví như, để chống đỡ một ngôi nhà sắp sập, cái gọi là cột trụ là một duyên mạnh mẽ; không được cột trụ chống đỡ, nó không thể đứng vững. Cũng vậy, (Ngài) chỉ ra rằng: ‘Xúc là duyên mạnh mẽ cho thọ; không có nó, cảm thọ của tà kiến này không tồn tại.’ Phương pháp này (áp dụng) trong mọi trường hợp.

ทิฏฺฐิคติกาธิฏฺฐานวฏฺฏกถาวณฺณนา

Giải thích về câu chuyện vòng quanh liên quan đến nơi đến và nền tảng của tà kiến

๑๔๔. อิทานิ ตตฺร ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกาติอาทินา นเยน สพฺพทิฏฺฐิเวทยิตานิ สมฺปิณฺเฑติ. กสฺมา? อุปริ ผสฺเส ปกฺขิปนตฺถาย. กถํ? สพฺเพ เต ฉหิ ผสฺสายตเนหิ ผุสฺส ผุสฺส ปฏิสํเวเทนฺตีติ. ตตฺถ ฉ ผสฺสายตนานิ นาม – จกฺขุผสฺสายตนํ, โสตผสฺสายตนํ, ฆานผสฺสายตนํ, ชิวฺหาผสฺสายตนํ, กายผสฺสายตนํ, มโนผสฺสายตนนฺติ อิมานิ ฉ. สญฺชาติ-สโมสรณ-การณ-ปณฺณตฺติมตฺตตฺเถสุ หิ อยํ [Pg.115] อายตนสทฺโท ปวตฺตติ. ตตฺถ – ‘‘กมฺโพโช อสฺสานํ อายตนํ, คุนฺนํ ทกฺขิณาปโถ’’ติ สญฺชาติยํ ปวตฺตติ, สญฺชาติฏฺฐาเนติ อตฺโถ. ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา’’ติ (อ. นิ. ๕.๓๘) สโมสรเณ. ‘‘สติ สติอายตเน’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๒) การเณ. ‘‘อรญฺญายตเน ปณฺณกุฏีสุ สมฺมนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๕๕) ปณฺณตฺติมตฺเต. สฺวายมิธ สญฺชาติอาทิอตฺถตฺตเยปิ ยุชฺชติ. จกฺขาทีสุ หิ ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมา สญฺชายนฺติ สโมสรนฺติ, ตานิ จ เตสํ การณนฺติ อายตนานิ. อิธ ปน ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติ (สํ. นิ. ๒.๔๓) อิมินา นเยน ผสฺสสีเสเนว เทสนํ อาโรเปตฺวา ผสฺสํ อาทึ กตฺวา ปจฺจยปรมฺปรํ ทสฺเสตุํ ผสฺสายตนาทีนิ วุตฺตานิ.

144. Bây giờ, với phương pháp bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, trong đó, những Sa-môn, Bà-la-môn nào là thường hằng luận sĩ, chế định ngã và thế gian là thường hằng dựa trên bốn cơ sở; và những Sa-môn, Bà-la-môn nào là nhất hướng thường hằng luận sĩ,’ Ngài tóm thâu lại tất cả các cảm thọ của tà kiến. Vì sao? Để đặt chúng vào trong xúc ở phần sau. Bằng cách nào? (Bằng cách nói) ‘Tất cả họ đều cảm nhận sau khi xúc chạm, xúc chạm bằng sáu xứ của xúc.’ Trong đó, sáu xứ của xúc là: xứ của nhãn xúc, xứ của nhĩ xúc, xứ của tỷ xúc, xứ của thiệt xúc, xứ của thân xúc, và xứ của ý xúc. Thật vậy, từ ‘xứ’ (āyatana) này được dùng với các nghĩa: nơi sinh (sañjāti), nơi tụ hội (samosaraṇa), nguyên nhân (kāraṇa), và chỉ là chế định (paṇṇattimatta). Trong đó, (câu) ‘Kamboja là xứ của ngựa, Dakkhiṇāpatha là của bò’ được dùng với nghĩa nơi sinh, tức là nơi sinh sản. (Câu) ‘Tại xứ khả ái, các loài chim tìm đến nó’ được dùng với nghĩa nơi tụ hội. (Câu) ‘Khi có xứ (nguyên nhân),...’ được dùng với nghĩa nguyên nhân. (Câu) ‘(Các vị ẩn sĩ) sống yên ổn trong các lều lá ở xứ rừng’ được dùng với nghĩa chỉ là chế định. Từ này ở đây phù hợp với cả ba nghĩa bắt đầu bằng nơi sinh. Vì trong mắt, v.v., các pháp có xúc là thứ năm sinh khởi, tụ hội, và chúng là nguyên nhân của các pháp ấy, nên (chúng) được gọi là xứ. Nhưng ở đây, theo phương pháp ‘do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức khởi lên; sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc,’ sau khi đặt bài thuyết giảng lên với xúc làm đầu, để chỉ ra chuỗi duyên nối tiếp bắt đầu bằng xúc, các xứ của xúc, v.v., đã được Đức Phật nói đến.

ผุสฺส ผุสฺส ปฏิสํเวเทนฺตีติ ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ปฏิสํเวเทนฺติ. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ อายตนานํ ผุสนกิจฺจํ วิย วุตฺตํ, ตถาปิ น เตสํ ผุสนกิจฺจตา เวทิตพฺพา. น หิ อายตนานิ ผุสนฺติ, ผสฺโสว ตํ ตํ อารมฺมณํ ผุสติ, อายตนานิ ปน ผสฺเส อุปนิกฺขิปิตฺวา ทสฺสิตานิ; ตสฺมา สพฺเพ เต ฉ ผสฺสายตนสมฺภเวน ผสฺเสน รูปาทีนิ อารมฺมณานิ ผุสิตฺวา ตํ ทิฏฺฐิเวทนํ ปฏิสํเวทยนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

‘Cảm nhận sau khi xúc chạm, xúc chạm’ nghĩa là họ cảm nhận sau khi đã xúc chạm, đã xúc chạm. Và ở đây, mặc dù đã được nói như thể các xứ có phận sự xúc chạm, tuy nhiên, không nên hiểu rằng chúng có phận sự xúc chạm. Vì các xứ không xúc chạm; chỉ có xúc mới xúc chạm đối tượng này hay đối tượng kia. Nhưng các xứ được chỉ ra sau khi đã được đặt vào trong xúc. Do đó, nên hiểu ý nghĩa ở đây như sau: tất cả họ, sau khi xúc chạm các đối tượng như sắc, v.v., bằng xúc phát sinh từ sáu xứ của xúc, cảm nhận cảm thọ của tà kiến ấy.

เตสํ เวทนาปจฺจยา ตณฺหาติอาทีสุ เวทนาติ ฉ ผสฺสายตนสมฺภวา เวทนา. สา รูปตณฺหาทิเภทาย ตณฺหาย อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจโย โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เตสํ เวทนาปจฺจยา ตณฺหา’’ติ. สา ปน จตุพฺพิธสฺส อุปาทานสฺส อุปนิสฺสยโกฏิยา เจว สหชาตโกฏิยา จ ปจฺจโย โหติ. ตถา อุปาทานํ ภวสฺส. ภโว ชาติยา อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจโย โหติ.

Trong các đoạn Pāḷi như "do thọ làm duyên nên ái sanh khởi", thọ (vedanā) là thọ sanh khởi từ sáu xứ xúc. Thọ ấy là duyên theo phương diện y chỉ tánh (upanissayakoṭi) cho ái (taṇhā) có các loại như sắc ái v.v... Do đó, đã được nói rằng: "Do thọ của các pháp ấy làm duyên nên ái sanh khởi". Lại nữa, thọ ấy là duyên cho bốn loại thủ (upādāna) theo phương diện y chỉ tánh (upanissayakoṭi) và theo phương diện câu sanh tánh (sahajātakoṭi). Tương tự, thủ là duyên cho hữu. Hữu là duyên cho sanh theo phương diện y chỉ tánh (upanissayakoṭi).

ชาตีติ ปเนตฺถ สวิการา ปญฺจกฺขนฺธา ทฏฺฐพฺพา, ชาติ ชรามรณสฺส เจว โสกาทีนญฺจ อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจโย โหติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา. อิธ ปนสฺส ปโยชนมตฺตเมว เวทิตพฺพํ. ภควา หิ วฏฺฏกถํ กเถนฺโต – ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย, ‘อิโต ปุพฺเพ อวิชฺชา นาโหสิ, อถ ปจฺฉา สมภวี’ติ เอวญฺเจตํ, ภิกฺขเว, วุจฺจติ, อถ จ ปน ปญฺญายติ ‘‘อิทปฺปจฺจยา อวิชฺชา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๖๑) เอวํ อวิชฺชาสีเสน วา, ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ [Pg.116] น ปญฺญายติ ภวตณฺหาย…เป… ‘‘อิทปฺปจฺจยา ภวตณฺหา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๖๒) เอวํ ตณฺหาสีเสน วา, ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ ภวทิฏฺฐิยา…เป… ‘‘อิทปฺปจฺจยา ภวทิฏฺฐี’’ติ เอวํ ทิฏฺฐิสีเสน วา กเถสิ’’. อิธ ปน ทิฏฺฐิสีเสน กเถนฺโต เวทนาราเคน อุปฺปชฺชมานา ทิฏฺฐิโย กเถตฺวา เวทนามูลกํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ กเถสิ. เตน อิทํ ทสฺเสติ – ‘‘เอวเมเต ทิฏฺฐิคติกา, อิทํ ทสฺสนํ คเหตฺวา ตีสุ ภเวสุ จตูสุ โยนีสุ ปญฺจสุ คตีสุ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ นวสุ สตฺตาวาเสสุ อิโต เอตฺถ เอตฺโต อิธาติ สนฺธาวนฺตา สํสรนฺตา ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิย, ถมฺเภ อุปนิพทฺธกุกฺกุโร วิย, วาเตน วิปฺปนฺนฏฺฐนาวา วิย จ วฏฺฏทุกฺขเมว อนุปริวตฺตนฺติ, วฏฺฏทุกฺขโต สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกนฺตี’’ติ.

Ở đây, "sanh" (jāti) nên được hiểu là năm uẩn cùng với sự biến đổi của chúng. Sanh là duyên cho già, chết, và sầu bi v.v... theo phương diện y chỉ tánh. Đây là phần tóm tắt ở đây. Chi tiết hơn, bài giảng về lý duyên khởi (paṭiccasamuppādakathā) đã được ta nói trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Nhưng ở đây, chỉ cần hiểu mục đích của nó là đủ. Thật vậy, khi thuyết về vòng luân hồi (vaṭṭakatha), Đức Thế Tôn đã dạy: "Này các Tỳ khưu, điểm khởi đầu của vô minh không thể nhận biết được. 'Trước đây không có vô minh, sau này mới có', này các Tỳ khưu, điều này được nói như vậy, nhưng lại có thể nhận biết rằng 'do duyên này nên có vô minh'". Như vậy, Ngài đã thuyết giảng với vô minh làm phần đầu; hoặc "Này các Tỳ khưu, điểm khởi đầu của hữu ái không thể nhận biết được... 'do duyên này nên có hữu ái'", như vậy, Ngài đã thuyết giảng với ái làm phần đầu; hoặc "Này các Tỳ khưu, điểm khởi đầu của hữu kiến không thể nhận biết được... 'do duyên này nên có hữu kiến'", như vậy, Ngài đã thuyết giảng với tà kiến làm phần đầu. Nhưng ở đây, khi thuyết giảng với tà kiến làm phần đầu, sau khi nói về các tà kiến sanh khởi do sự tham ái trong thọ, Ngài đã thuyết về lý duyên khởi có thọ làm gốc rễ. Qua đó, Ngài chỉ ra điều này: "Như vậy, những người theo tà kiến này, sau khi chấp thủ quan điểm này, họ lang thang, luân hồi trong ba cõi, bốn loài, năm đường, bảy thức trú, chín chúng sanh cư, từ đây đến kia, từ kia đến đây, giống như con bò bị buộc vào cối xay, như con chó bị buộc vào cột, hay như chiếc thuyền bị gió đánh tan tác, họ chỉ xoay vần trong khổ luân hồi, không thể ngóc đầu lên khỏi khổ luân hồi."

วิวฏฺฏกถาทิวณฺณนา

Giải thích về bài giảng thoát khỏi luân hồi, v.v...

๑๔๕. เอวํ ทิฏฺฐิคติกาธิฏฺฐานํ วฏฺฏํ กเถตฺวา อิทานิ ยุตฺตโยคภิกฺขุอธิฏฺฐานํ กตฺวา วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต – ‘‘ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขู’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยโตติ ยทา. ฉนฺนํ ผสฺสายตนานนฺติ เยหิ ฉหิ ผสฺสายตเนหิ ผุสิตฺวา ปฏิสํเวทยมานานํ ทิฏฺฐิคติกานํ วฏฺฏํ วตฺตติ, เตสํเยว ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ. สมุทยนฺติอาทีสุ อวิชฺชาสมุทยา จกฺขุสมุทโยติอาทินา เวทนากมฺมฏฺฐาเน วุตฺตนเยน ผสฺสายตนานํ สมุทยาทโย เวทิตพฺพา. ยถา ปน ตตฺถ ‘‘ผสฺสสมุทยา ผสฺสนิโรธา’’ติ วุตฺตํ, เอวมิธ, ตํ จกฺขาทีสุ – ‘‘อาหารสมุทยา อาหารนิโรธา’’ติ เวทิตพฺพํ. มนายตเน ‘‘นามรูปสมุทยา นามรูปนิโรธา’’ติ.

145. Sau khi thuyết giảng về vòng luân hồi, là nơi nương tựa của những người theo tà kiến, như vậy, bây giờ, để chỉ ra sự thoát khỏi luân hồi, lấy nơi nương tựa của vị Tỳ khưu chuyên tâm tu tập làm nền tảng, Ngài đã nói đoạn bắt đầu bằng "Này các Tỳ khưu, khi nào vị Tỳ khưu...". Trong đó, "yato" có nghĩa là "khi nào". "Sáu xứ xúc" có nghĩa là chính sáu xứ xúc ấy, mà qua đó, khi những người theo tà kiến xúc chạm và cảm thọ, vòng luân hồi của họ tiếp diễn. Trong các từ như "sự sanh khởi", sự sanh khởi v.v... của các xứ xúc nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong đề mục nghiệp xứ về thọ (vedanākammaṭṭhāna), bắt đầu bằng "do vô minh sanh khởi nên mắt sanh khởi". Lại nữa, như ở đó đã nói "do xúc sanh khởi nên xúc diệt", cũng vậy ở đây, đối với mắt v.v..., nên hiểu là "do vật thực sanh khởi nên vật thực diệt". Đối với ý xứ, nên hiểu là "do danh sắc sanh khởi nên danh sắc diệt".

อุตฺตริตรํ ปชานาตีติ ทิฏฺฐิคติโก ทิฏฺฐิเมว ชานาติ. อยํ ปน ทิฏฺฐิญฺจ ทิฏฺฐิโต จ อุตฺตริตรํ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ยาว อรหตฺตา ชานาติ. โก เอวํ ชานาตีติ? ขีณาสโว ชานาติ, อนาคามี, สกทาคามี, โสตาปนฺโน, พหุสฺสุโต, คนฺถธโร ภิกฺขุ ชานาติ, อารทฺธวิปสฺสโก ชานาติ. เทสนา ปน อรหตฺตนิกูเฏเนว นิฏฺฐาปิตาติ.

"Biết một cách cao thượng hơn" có nghĩa là: người theo tà kiến chỉ biết tà kiến. Nhưng vị này (vị Tỳ khưu) biết cả tà kiến và biết cả giới, định, tuệ, giải thoát, là những pháp cao thượng hơn tà kiến, cho đến quả A-la-hán. Ai biết được như vậy? Vị lậu tận (A-la-hán) biết, vị Bất lai, vị Nhất lai, vị Dự lưu, vị Tỳ khưu đa văn, thông thuộc kinh điển biết, vị đã nỗ lực tu tập minh sát biết. Tuy nhiên, bài pháp được kết thúc với đỉnh cao là quả A-la-hán.

๑๔๖. เอวํ [Pg.117] วิวฏฺฏํ กเถตฺวา อิทานิ ‘‘เทสนาชาลวิมุตฺโต ทิฏฺฐิคติโก นาม นตฺถี’’ติ ทสฺสนตฺถํ ปุน – ‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว’’ติ อารภิ. ตตฺถ อนฺโตชาลีกตาติ อิมสฺส มยฺหํ เทสนาชาลสฺส อนฺโตเยว กตา. เอตฺถ สิตา วาติ เอตสฺมึ มม เทสนาชาเล สิตา นิสฺสิตา อวสิตาว. อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺตีติ กึ วุตฺตํ โหติ? เต อโธ โอสีทนฺตาปิ อุทฺธํ อุคฺคจฺฉนฺตาปิ มม เทสนาชาเล สิตาว หุตฺวา โอสีทนฺติ จ อุคฺคจฺฉนฺติ จ. เอตฺถ ปริยาปนฺนาติ เอตฺถ มยฺหํ เทสนาชาเล ปริยาปนฺนา, เอเตน อาพทฺธา อนฺโตชาลีกตา จ หุตฺวา อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺติ, น เหตฺถ อสงฺคหิโต ทิฏฺฐิคติโก นาม อตฺถีติ.

146. Sau khi thuyết về sự thoát khỏi luân hồi như vậy, bây giờ, để chỉ ra rằng "không có người theo tà kiến nào thoát khỏi lưới pháp", Ngài lại bắt đầu với đoạn "Này các Tỳ khưu, bất cứ ai...". Trong đó, "antojālīkatā" (bị bao trong lưới) có nghĩa là đã bị bao vào bên trong tấm lưới pháp này của ta. "Ettha sitā" (vướng mắc trong đó) có nghĩa là họ bị vướng mắc, nương tựa, phụ thuộc vào tấm lưới pháp này của ta. "Trồi lên khi đang trồi lên" có nghĩa là gì? Dù họ chìm xuống dưới hay trồi lên trên, họ vẫn bị vướng mắc trong lưới pháp của ta mà chìm xuống và trồi lên. "Ettha pariyāpannā" (bao gồm trong đó) có nghĩa là họ được bao gồm trong lưới pháp này của ta; bị trói buộc bởi nó và bị bao trong lưới, họ trồi lên khi đang trồi lên, vì không có người theo tà kiến nào không bị thu nhiếp trong đó.

สุขุมจฺฉิเกนาติ สณฺหอจฺฉิเกน สุขุมจฺฉิทฺเทนาติ อตฺโถ. เกวฏฺโฏ วิย หิ ภควา, ชาลํ วิย เทสนา, ปริตฺตอุทกํ วิย ทสสหสฺสิโลกธาตุ, โอฬาริกา ปาณา วิย ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคติกา. ตสฺส ตีเร ฐตฺวา โอโลเกนฺตสฺส โอฬาริกานํ ปาณานํ อนฺโตชาลีกตภาวทสฺสนํ วิย ภควโต สพฺพทิฏฺฐิคตานํ เทสนาชาลสฺส อนฺโตกตภาวทสฺสนนฺติ เอวเมตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ.

"Sukhumacchikena" (với mắt lưới nhỏ) có nghĩa là với mắt lưới mịn, với lỗ lưới nhỏ. Thật vậy, Đức Thế Tôn giống như người đánh cá, bài pháp giống như tấm lưới, mười ngàn thế giới giống như vùng nước nhỏ, sáu mươi hai hạng người theo tà kiến giống như những sinh vật lớn. Việc người ấy đứng trên bờ nhìn thấy tình trạng các sinh vật lớn bị bao trong lưới giống như việc Đức Thế Tôn thấy được tình trạng tất cả những người theo tà kiến bị bao vào trong lưới pháp. Như vậy, ở đây nên hiểu sự tương ứng của ví dụ.

๑๔๗. เอวํ อิมาหิ ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐีหิ สพฺพทิฏฺฐีนํ สงฺคหิตตฺตา สพฺเพสํ ทิฏฺฐิคติกานํ เอตสฺมึ เทสนาชาเล ปริยาปนฺนภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺตโน กตฺถจิ อปริยาปนฺนภาวํ ทสฺเสนฺโต – ‘‘อุจฺฉินฺนภวเนตฺติโก, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส กาโย’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นยนฺติ เอตายาติ เนตฺติ. นยนฺตีติ คีวาย พนฺธิตฺวา อากฑฺฒนฺติ, รชฺชุยา เอตํ นามํ. อิธ ปน เนตฺติสทิสตาย ภวตณฺหา เนตฺตีติ อธิปฺเปตา. สา หิ มหาชนํ คีวาย พนฺธิตฺวา ตํ ตํ ภวํ เนติ อุปเนตีติ ภวเนตฺติ. อรหตฺตมคฺคสตฺเถน อุจฺฉินฺนา ภวเนตฺติ อสฺสาติ อุจฺฉินฺนภวเนตฺติโก.

147. Như vậy, sau khi chỉ ra rằng do tất cả các tà kiến đã được thu nhiếp bởi sáu mươi hai tà kiến này, nên tất cả những người theo tà kiến đều được bao gồm trong lưới pháp này, bây giờ, để chỉ ra rằng chính Ngài không bị bao gồm vào bất cứ đâu, Ngài đã nói đoạn bắt đầu bằng "Này các Tỳ khưu, thân của Như Lai đã cắt đứt dây dẫn đến tái sanh...". Trong đó, "netti" (dây dẫn) là cái mà người ta dùng để dẫn đi. "Họ dẫn đi" có nghĩa là họ buộc vào cổ và kéo đi; đây là tên gọi của sợi dây. Nhưng ở đây, do tương tự như sợi dây, hữu ái được hiểu là "netti". Thật vậy, ái ấy buộc chúng sanh vào cổ và dẫn dắt, đưa đến các cõi hữu khác nhau, nên được gọi là "bhavanetti" (dây dẫn đến tái sanh). Người có dây dẫn đến tái sanh đã bị cắt đứt bởi thanh gươm đạo quả A-la-hán được gọi là "ucchinnabhavanettiko" (người đã cắt đứt dây dẫn đến tái sanh).

กายสฺส เภทา อุทฺธนฺติ กายสฺส เภทโต อุทฺธํ. ชีวิตปริยาทานาติ ชีวิตสฺส สพฺพโส ปริยาทินฺนตฺตา ปริกฺขีณตฺตา, ปุน อปฺปฏิสนฺธิกภาวาติ อตฺโถ. น ตํ ทกฺขนฺตีติ ตํ ตถาคตํ. เทวา วา มนุสฺสา วา น ทกฺขิสฺสนฺติ, อปณฺณตฺติกภาวํ คมิสฺสตีติ อตฺโถ.

Kāyassa bhedā uddhaṃ có nghĩa là sau khi thân hoại. Jīvitapariyādānā có nghĩa là do mạng căn đã hoàn toàn cạn kiệt, đã tận diệt, do không còn sự tái sanh nữa. Na taṃ dakkhanti có nghĩa là chư thiên hay loài người sẽ không còn thấy vị Như Lai ấy nữa, (Ngài) sẽ đi đến trạng thái không thể chế định.

เสยฺยถาปิ[Pg.118], ภิกฺขเวติ, อุปมายํ ปน อิทํ สํสนฺทนํ. อมฺพรุกฺโข วิย หิ ตถาคตสฺส กาโย, รุกฺเข ชาตมหาวณฺโฏ วิย ตํ นิสฺสาย ปุพฺเพ ปวตฺตตณฺหา. ตสฺมึ วณฺเฏ อุปนิพทฺธา ปญฺจปกฺกทฺวาทสปกฺกอฏฺฐารสปกฺกปริมาณา อมฺพปิณฺฑี วิย ตณฺหาย สติ ตณฺหูปนิพนฺธนา หุตฺวา อายตึ นิพฺพตฺตนกา ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย. ยถา ปน ตสฺมึ วณฺเฏ ฉินฺเน สพฺพานิ ตานิ อมฺพานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ, ตํเยว วณฺฏํ อนุคตานิ, วณฺฏจฺเฉทา ฉินฺนานิ เยวาติ อตฺโถ; เอวเมว เย ภวเนตฺติวณฺฏสฺส อนุปจฺฉินฺนตฺตา อายตึ อุปฺปชฺเชยฺยุํ ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารสธาตุโย, สพฺเพ เต ธมฺมา ตทนฺวยา โหนฺติ ภวเนตฺตึ อนุคตา, ตาย ฉินฺนาย ฉินฺนา เยวาติ อตฺโถ.

Lại nữa, trong ví dụ bắt đầu bằng Seyyathāpi, bhikkhave, đây là sự so sánh. Thật vậy, thân của Như Lai giống như cây xoài, tham ái đã khởi lên trong quá khứ nương vào thân ấy giống như cuống lớn mọc ra trên cây. Giống như chùm xoài có số lượng năm, mười hai, mười tám quả chín được gắn vào cuống ấy, khi có tham ái, năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới sẽ sanh khởi trong tương lai, trở thành những thứ có tham ái làm nơi ràng buộc. Lại nữa, cũng như khi cuống ấy bị cắt đứt, tất cả những quả xoài ấy đều đi theo cuống, đi theo chính cuống ấy, có nghĩa là chúng bị cắt đứt do sự cắt đứt của cuống; cũng vậy, do cuống tham ái dẫn đến hữu chưa bị cắt đứt, nên năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới nào sẽ sanh khởi trong tương lai, tất cả các pháp ấy đều đi theo tham ái dẫn đến hữu, đi theo tham ái dẫn đến hữu, khi tham ái ấy bị cắt đứt, có nghĩa là chúng cũng bị cắt đứt.

ยถา ปน ตสฺมิมฺปิ รุกฺเข มณฺฑูกกณฺฏกวิสสมฺผสฺสํ อาคมฺม อนุปุพฺเพน สุสฺสิตฺวา มเต – ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน เอวรูโป นาม รุกฺโข อโหสี’’ติ โวหารมตฺตเมว โหติ, น ตํ รุกฺขํ โกจิ ปสฺสติ, เอวํ อริยมคฺคสมฺผสฺสํ อาคมฺม ตณฺหาสิเนหสฺส ปริยาทินฺนตฺตา อนุปุพฺเพน สุสฺสิตฺวา วิย ภินฺเน อิมสฺมึ กาเย, กายสฺส เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา น ตํ ทกฺขนฺติ, ตถาคตมฺปิ เทวมนุสฺสา น ทกฺขิสฺสนฺติ, เอวรูปสฺส นาม กิร สตฺถุโน อิทํ สาสนนฺติ โวหารมตฺตเมว ภวิสฺสตีติ อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ ปาเปตฺวา เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

Lại nữa, cũng như khi cây ấy, do tiếp xúc với nọc độc trên gai của con cóc, dần dần khô héo rồi chết – chỉ còn lại cách nói rằng: "Tại nơi này đã từng có một cây như thế," và không ai còn thấy cây ấy nữa; cũng vậy, do tiếp xúc với Thánh đạo, do chất dính của tham ái đã được đoạn trừ hoàn toàn, giống như dần dần khô héo, khi thân này tan rã, sau khi thân hoại, do mạng căn đã chấm dứt, họ sẽ không còn thấy vị ấy nữa, chư thiên và loài người cũng sẽ không còn thấy Như Lai nữa, sẽ chỉ còn lại cách nói rằng: "Đây là giáo pháp của vị Đạo sư như thế." (Nói) như vậy, Ngài đã kết thúc bài pháp bằng cách đưa đến Vô dư y Niết-bàn giới.

๑๔๘. เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อานนฺโทติ เอวํ ภควตา อิมสฺมึ สุตฺเต วุตฺเต เถโร อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพํ สุตฺตํ สมนฺนาหริตฺวา เอวํ พุทฺธพลํ ทีเปตฺวา กถิตสุตฺตสฺส น ภควตา นามํ คหิตํ, หนฺทสฺส นามํ คณฺหาเปสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ.

148. Evaṃ vutte āyasmā ānando có nghĩa là: Khi Đức Thế Tôn đã thuyết bài kinh này như vậy, vị trưởng lão, từ đầu, đã suy xét toàn bộ bài kinh và suy nghĩ rằng: "Sau khi đã trình bày Phật lực như vậy, Đức Thế Tôn vẫn chưa đặt tên cho bài kinh đã thuyết. Thôi, ta sẽ thỉnh Ngài đặt tên cho bài kinh này." Suy nghĩ như vậy, ngài đã bạch với Đức Thế Tôn lời này.

ตสฺมาติห ตฺวนฺติอาทีสุ อยมตฺถโยชนา – อานนฺท, ยสฺมา อิมสฺมึ ธมฺมปริยาเย อิธตฺโถปิ ปรตฺโถปิ วิภตฺโต, ตสฺมาติห ตฺวํ อิมํ ธมฺมปริยายํ ‘‘อตฺถชาล’’นฺติปิ นํ ธาเรหิ; ยสฺมา ปเนตฺถ พหู ตนฺติธมฺมา กถิตา, ตสฺมา ‘‘ธมฺมชาล’’นฺติปิ นํ ธาเรหิ; ยสฺมา จ เอตฺถ เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ วิภตฺตํ, ตสฺมา ‘‘พฺรหฺมชาล’’นฺติปิ นํ ธาเรหิ; ยสฺมา เอตฺถ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย วิภตฺตา, ตสฺมา ‘‘ทิฏฺฐิชาล’’นฺติปิ นํ ธาเรหิ; ยสฺมา ปน อิมํ ธมฺมปริยายํ สุตฺวา เทวปุตฺตมารมฺปิ ขนฺธมารมฺปิ มจฺจุมารมฺปิ กิเลสมารมฺปิ [Pg.119] สกฺกา มทฺทิตุํ, ตสฺมา ‘‘อนุตฺตโร สงฺคามวิชโยติปิ นํ ธาเรหี’’ติ.

Trong các câu bắt đầu bằng Tasmātiha tvaṃ, đây là cách giải thích ý nghĩa: Này Ānanda, vì trong pháp môn này, lợi ích ở đời này và lợi ích ở đời sau đều được phân tích, do đó, con hãy ghi nhớ pháp môn này là "Nghĩa Võng". Vì ở đây nhiều pháp thuộc thánh điển đã được thuyết giảng, do đó, hãy ghi nhớ nó là "Pháp Võng". Và vì ở đây, Nhất thiết trí tuệ cao thượng, với ý nghĩa là tối thắng, đã được phân tích, do đó, hãy ghi nhớ nó là "Phạm Võng". Vì ở đây, sáu mươi hai tà kiến đã được phân tích, do đó, hãy ghi nhớ nó là "Kiến Võng". Lại nữa, vì sau khi nghe pháp môn này, có thể nhiếp phục được Thiên tử ma, Uẩn ma, Tử ma, Phiền não ma, và Hành ma, do đó, hãy ghi nhớ nó là "Vô Thượng Chiến Thắng Trận".

อิทมโวจ ภควาติ อิทํ นิทานาวสานโต ปภุติ ยาว ‘‘อนุตฺตโร สงฺคามวิชโยติปิ นํ ธาเรหี’’ติ สกลํ สุตฺตนฺตํ ภควา ปเรสํ ปญฺญาย อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐํ ปรมคมฺภีรํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปกาเสนฺโต สูริโย วิย อนฺธการํ ทิฏฺฐิคตมหนฺธการํ วิธมนฺโต อโวจ.

Idamavoca bhagavā có nghĩa là: Đức Thế Tôn đã thuyết toàn bộ bài kinh này, từ cuối phần nhân duyên cho đến câu "hãy ghi nhớ nó là Vô Thượng Chiến Thắng Trận", trong khi tuyên thuyết Nhất thiết trí tuệ vô cùng thâm sâu, là nơi nương tựa không thể đạt được bởi trí tuệ của người khác, và xua tan bóng tối vĩ đại của tà kiến giống như mặt trời xua tan bóng tối.

๑๔๙. อตฺตมนา เต ภิกฺขูติ เต ภิกฺขู อตฺตมนา สกมนา, พุทฺธคตาย ปีติยา อุทคฺคจิตฺตา หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ภควโต ภาสิตนฺติ เอวํ วิจิตฺรนยเทสนาวิลาสยุตฺตํ อิทํ สุตฺตํ กรวีกรุตมญฺชุนา กณฺณสุเขน ปณฺฑิตชนหทยานํ อมตาภิเสกสทิเสน พฺรหฺมสฺสเรน ภาสมานสฺส ภควโต วจนํ. อภินนฺทุนฺติ อนุโมทึสุ เจว สมฺปฏิจฺฉึสุ จ. อยญฺหิ อภินนฺทสทฺโท – ‘‘อภินนฺทติ อภิวทตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕) ตณฺหายมฺปิ อาคโต. ‘‘อนฺนเมวาภินนฺทนฺติ, อุภเย เทวมานุสา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๔๓) อุปคมเนปิ.

149. Attamanā te bhikkhū có nghĩa là: Các vị Tỳ khưu ấy có tâm hoan hỷ, tâm của chính mình, có tâm hân hoan với niềm vui hướng về Đức Phật, được nói là như vậy. Bhagavato bhāsitaṃ có nghĩa là lời dạy của Đức Thế Tôn, bài kinh này với những phương pháp và vẻ đẹp thuyết giảng đa dạng như vậy, là lời của Đức Thế Tôn, người đang thuyết giảng với Phạm âm, ngọt ngào như tiếng hót của chim karavīka, êm tai, giống như được rưới nước cam lồ vào trái tim của những bậc hiền trí. Abhinanduṃ có nghĩa là họ đã tùy hỷ và họ đã tiếp nhận. Thật vậy, từ abhinanda này, trong các đoạn như abhinandati abhivadati, cũng có nghĩa là tham ái. Trong các đoạn như Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā, nó cũng có nghĩa là đến gần.

‘‘จิรปฺปวาสึ ปุริสํ, ทูรโต โสตฺถิมาคตํ;

ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ, อภินนฺทนฺติ อาคต’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๑๙);

"Người đàn ông xa nhà lâu ngày, từ nơi xa trở về bình an; bà con, bạn bè, và những người thân thiết hoan nghênh người đã trở về."

อาทีสุ สมฺปฏิจฺฉเนปิ. ‘‘อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๕) อนุโมทเนปิ. สฺวายมิธ อนุโมทนสมฺปฏิจฺฉเนสุ ยุชฺชติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อภินนฺทุนฺติ อนุโมทึสุ เจว สมฺปฏิจฺฉึสุ จา’’ติ.

Trong các đoạn như trên, nó cũng có nghĩa là tiếp nhận. Trong các đoạn như Abhinanditvā anumoditvā, nó cũng có nghĩa là tùy hỷ. Ở đây, từ này phù hợp với nghĩa tùy hỷ và tiếp nhận. Do đó, đã được nói rằng: abhinanduṃ có nghĩa là họ đã tùy hỷ và họ đã tiếp nhận.

สุภาสิตํ สุลปิตํ, ‘‘สาธุ สาธู’’ติ ตาทิโน;

อนุโมทมานา สิรสา, สมฺปฏิจฺฉึสุ ภิกฺขโวติ.

"Lời khéo nói, lời khéo thuyết của bậc Tādī, các vị Tỳ khưu đã tùy hỷ rằng 'Lành thay, lành thay!' và cúi đầu tiếp nhận."

อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมินฺติ อิมสฺมึ นิคฺคาถกสุตฺเต. นิคฺคาถกตฺตา หิ อิทํ เวยฺยากรณนฺติ วุตฺตํ.

Imasmiṃ ca pana veyyākaraṇasmiṃ có nghĩa là trong bài kinh văn xuôi này, tức là trong bài kinh không có kệ ngôn này. Thật vậy, vì không có kệ ngôn nên nó được gọi là veyyākaraṇa.

ทสสหสฺสี โลกธาตูติ ทสสหสฺสจกฺกวาฬปริมาณา โลกธาตุ. อกมฺปิตฺถาติ น สุตฺตปริโยสาเนเยว อกมฺปิตฺถาติ เวทิตพฺพา. ภญฺญมาเนติ หิ วุตฺตํ. ตสฺมา ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคเตสุ วินิเวเฐตฺวา เทสิยมาเนสุ [Pg.120] ตสฺส ตสฺส ทิฏฺฐิคตสฺส ปริโยสาเน ปริโยสาเนติ ทฺวาสฏฺฐิยา ฐาเนสุ อกมฺปิตฺถาติ เวทิตพฺพา.

Dasasahassī lokadhātu có nghĩa là thế giới hệ có quy mô mười ngàn thế giới chuyển luân. Akampittha không nên được hiểu là chỉ rung động vào lúc kết thúc bài kinh. Thật vậy, đã được nói là bhaññamāne (trong khi đang được thuyết giảng). Do đó, nên được hiểu là trong khi sáu mươi hai tà kiến đang được gỡ bỏ và thuyết giảng, nó đã rung động vào lúc kết thúc của mỗi tà kiến, tức là đã rung động tại sáu mươi hai nơi.

ตตฺถ อฏฺฐหิ การเณหิ ปถวีกมฺโป เวทิตพฺโพ – ธาตุกฺโขเภน, อิทฺธิมโต อานุภาเวน, โพธิสตฺตสฺส คพฺโภกฺกนฺติยา, มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเนน, สมฺโพธิปฺปตฺติยา, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเนน, อายุสงฺขาโรสฺสชฺชเนน, ปรินิพฺพาเนนาติ. เตสํ วินิจฺฉยํ – ‘‘อฏฺฐ โข อิเม, อานนฺท, เหตู อฏฺฐ ปจฺจยา มหโต ภูมิจาลสฺส ปาตุภาวายา’’ติ เอวํ มหาปรินิพฺพาเน อาคตาย ตนฺติยา วณฺณนากาเล วกฺขาม. อยํ ปน มหาปถวี อปเรสุปิ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อกมฺปิตฺถ – มหาภินิกฺขมเน, โพธิมณฺฑูปสงฺกมเน, ปํสุกูลคฺคหเณ, ปํสุกูลโธวเน, กาฬการามสุตฺเต, โคตมกสุตฺเต, เวสฺสนฺตรชาตเก, อิมสฺมึ พฺรหฺมชาเลติ. ตตฺถ มหาภินิกฺขมนโพธิมณฺฑูปสงฺกมเนสุ วีริยพเลน อกมฺปิตฺถ. ปํสุกูลคฺคหเณ ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเร จตฺตาโร มหาทีเป ปหาย ปพฺพชิตฺวา สุสานํ คนฺตฺวา ปํสุกูลํ คณฺหนฺเตน ทุกฺกรํ ภควตา กตนฺติ อจฺฉริยเวคาภิหตา อกมฺปิตฺถ. ปํสุกูลโธวนเวสฺสนฺตรชาตเกสุ อกาลกมฺปเนน อกมฺปิตฺถ. กาฬการามโคตมกสุตฺเตสุ – ‘‘อหํ สกฺขี ภควา’’ติ สกฺขิภาเวน อกมฺปิตฺถ. อิมสฺมึ ปน พฺรหฺมชาเล ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคเตสุ วิชเฏตฺวา นิคฺคุมฺพํ กตฺวา เทสิยมาเนสุ สาธุการทานวเสน อกมฺปิตฺถาติ เวทิตพฺพา.

Trong đó, sự rung chuyển của đất đai cần được hiểu là do tám nguyên nhân: do sự xáo trộn của các đại, do oai lực của bậc có thần thông, do sự nhập thai của vị Bồ-tát, do sự xuất thai từ lòng mẹ, do sự chứng đắc Chánh Đẳng Giác, do sự chuyển Pháp luân, do sự xả bỏ thọ hành, và do sự Bát-niết-bàn. Sự phân định về những điều ấy – ‘Này Ānanda, có tám nhân, tám duyên này cho sự xuất hiện của trận động đất lớn’ – như vậy, chúng tôi sẽ nói đến trong khi giải về bản kinh đã được nêu trong kinh Đại Bát-niết-bàn (Mahāparinibbāna). Lại nữa, đại địa này cũng đã rung chuyển ở tám trường hợp khác: trong cuộc đại xuất gia, trong lúc tiến đến cội Bồ-đề, trong lúc nhặt y phấn tảo, trong lúc giặt y phấn tảo, trong kinh Kāḷakārāma, trong kinh Gotamaka, trong bổn sanh Vessantara, và trong kinh Phạm Võng này. Trong đó, trong cuộc đại xuất gia và lúc tiến đến cội Bồ-đề, đất đã rung chuyển do năng lực của sự tinh tấn. Trong lúc nhặt y phấn tảo, đất đã rung chuyển do bị tác động bởi sự kinh ngạc mãnh liệt rằng: ‘Việc khó làm thay đã được đức Thế Tôn thực hiện, khi Ngài đã xuất gia, từ bỏ bốn đại châu cùng với hai ngàn hòn đảo vây quanh, đi đến nghĩa địa và nhặt lấy y phấn tảo.’ Trong lúc giặt y phấn tảo và trong bổn sanh Vessantara, đất đã rung chuyển một cách phi thời. Trong các kinh Kāḷakārāma và Gotamaka, đất đã rung chuyển với tư cách là nhân chứng, như thể nói rằng: ‘Con là nhân chứng, bạch đức Thế Tôn.’ Còn trong kinh Phạm Võng này, cần phải biết rằng đất đã rung chuyển do sự tán thán đồng thanh khi sáu mươi hai tà kiến đang được gỡ rối, làm cho quang đãng và được thuyết giảng.

น เกวลญฺจ เอเตสุ ฐาเนสุเยว ปถวี อกมฺปิตฺถ, อถ โข ตีสุ สงฺคเหสุปิ มหามหินฺทตฺเถรสฺส อิมํ ทีปํ อาคนฺตฺวา โชติวเน นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทสิตทิวเสปิ อกมฺปิตฺถ. กลฺยาณิยวิหาเร จ ปิณฺฑปาติยตฺเถรสฺส เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา ตตฺเถว นิสีทิตฺวา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ คเหตฺวา อิมํ สุตฺตนฺตํ อารทฺธสฺส สุตฺตปริโยสาเน อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อกมฺปิตฺถ. โลหปาสาทสฺส ปาจีนอมฺพลฏฺฐิกฏฺฐานํ นาม อโหสิ. ตตฺถ นิสีทิตฺวา ทีฆภาณกตฺเถรา พฺรหฺมชาลสุตฺตํ อารภึสุ, เตสํ สชฺฌายปริโยสาเนปิ อุทกปริยนฺตเมว กตฺวา ปถวี อกมฺปิตฺถาติ.

Và không chỉ ở những nơi này mà đất đai đã rung chuyển, mà còn trong ba lần kết tập, và cũng vào ngày trưởng lão Mahāmahindatthera đến hòn đảo này, ngồi tại Jotīvana và thuyết Pháp, đất cũng đã rung chuyển. Và tại tu viện Kalyāṇiya, khi trưởng lão Piṇḍapātiyatthera quét dọn sân tháp, ngồi ngay tại đó, khởi lên niềm hỷ lạc với đức Phật làm đối tượng, và bắt đầu (trì tụng) bài kinh này, thì vào lúc kết thúc bài kinh, đất đã rung chuyển đến tận thủy luân. Có một nơi tên là Pācīna-ambalaṭṭhika của tu viện Lohapāsāda. Tại đó, các vị trưởng lão tụng đọc Trường Bộ Kinh đã ngồi xuống và bắt đầu (trì tụng) kinh Phạm Võng; vào lúc kết thúc phần tụng đọc của các vị ấy, đất cũng đã rung chuyển đến tận thủy luân.

เอวํ [Pg.121] ยสฺสานุภาเวน, อกมฺปิตฺถ อเนกโส;

เมทนี สุตฺตเสฏฺฐสฺส, เทสิตสฺส สยมฺภุนา.

Như vậy, do oai lực của bài kinh tối thượng này, được thuyết giảng bởi bậc Tự Giác, mà mặt đất đã rung chuyển nhiều lần.

พฺรหฺมชาลสฺส ตสฺสีธ, ธมฺมํ อตฺถญฺจ ปณฺฑิตา;

สกฺกจฺจํ อุคฺคเหตฺวาน, ปฏิปชฺชนฺตุ โยนิโสติ.

Mong rằng các bậc hiền trí ở đây, sau khi đã học hỏi kỹ lưỡng Chánh pháp và ý nghĩa của kinh Phạm Võng ấy, hãy thực hành theo như lý tác ý.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

Như vậy, trong bộ Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh,

พฺรหฺมชาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Phạm Võng đã kết thúc.

๒. สามญฺญผลสุตฺตวณฺณนา

2. Phần giải về kinh Sa-môn Quả

ราชามจฺจกถาวณฺณนา

Phần giải về câu chuyện giữa vua và các quan

๑๕๐. เอวํ [Pg.122] เม สุตํ…เป… ราชคเหติ สามญฺญผลสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา – ราชคเหติ เอวํนามเก นคเร. ตญฺหิ มนฺธาตุมหาโควินฺทาทีหิ ปริคฺคหิตตฺตา ราชคหนฺติ วุจฺจติ. อญฺเญปิ เอตฺถ ปกาเร วณฺณยนฺติ, กึ เตหิ? นามมตฺตเมตํ ตสฺส นครสฺส. ตํ ปเนตํ พุทฺธกาเล จ จกฺกวตฺติกาเล จ นครํ โหติ, เสสกาเล สุญฺญํ โหติ ยกฺขปริคฺคหิตํ, เตสํ วสนวนํ หุตฺวา ติฏฺฐติ. วิหรตีติ อวิเสเสน อิริยาปถทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรสุ อญฺญตรวิหารสมงฺคิปริทีปนเมตํ. อิธ ปน ฐานคมนนิสชฺชสยนปฺปเภเทสุ อิริยาปเถสุ อญฺญตรอิริยาปถสมาโยคปริทีปนํ. เตน ฐิโตปิ คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ สยาโนปิ ภควา วิหรติ เจว เวทิตพฺโพ. โส หิ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อญฺเญน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรติ ปวตฺเตติ, ตสฺมา วิหรตีติ วุจฺจติ.

150. ‘Như vậy tôi nghe... tại thành Rājagaha’ là kinh Sa-môn Quả. Trong đó, đây là phần giải thích các từ chưa từng được giải thích trước đây: ‘Tại Rājagaha’ nghĩa là tại thành phố có tên như vậy. Thật vậy, vì nơi ấy đã được các vị như vua Mandhātu, Mahāgovinda, v.v... chiếm ngụ nên được gọi là Rājagaha (Nơi ở của vua). Những người khác cũng giải thích theo nhiều cách khác nhau, nhưng cần gì đến chúng? Đây chỉ đơn thuần là tên của thành phố ấy. Hơn nữa, thành phố này chỉ là một thành phố vào thời của một vị Phật và thời của một vị Chuyển luân vương; vào những thời khác, nó trở nên hoang vắng, bị các dạ-xoa chiếm giữ, và tồn tại như một khu rừng nơi chúng trú ngụ. Từ ‘trú ngụ’ (viharati) này là một sự trình bày tổng quát về việc thành tựu một trong các cách an trú: an trú trong oai nghi, an trú của chư thiên, an trú của phạm thiên, hoặc an trú của bậc thánh. Tuy nhiên, ở đây, nó là sự trình bày về việc thực hành một trong các oai nghi thuộc các loại oai nghi đi, đứng, ngồi, nằm. Do đó, cần phải hiểu rằng đức Thế Tôn được gọi là ‘trú ngụ’ dù Ngài đang đứng, đang đi, đang ngồi, hay đang nằm. Vì rằng, Ngài duy trì, làm cho tự thể của mình không bị hủy hoại bằng cách dùng một oai nghi khác để đoạn trừ sự khó chịu của một oai nghi. Do đó, Ngài được gọi là ‘trú ngụ’.

ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเนติ อิทมสฺส ยํ โคจรคามํ อุปนิสฺสาย วิหรติ, ตสฺส สมีปนิวาสนฏฺฐานปริทีปนํ. ตสฺมา – ราชคเห วิหรติ ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเนติ ราชคหสมีเป ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเน วิหรตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สมีปตฺเถ เหตํ ภุมฺมวจนํ. ตตฺถ ชีวตีติ ชีวโก, กุมาเรน ภโตติ โกมารภจฺโจ. ยถาห – ‘‘กึ ภเณ, เอตํ กาเกหิ สมฺปริกิณฺณนฺติ? ทารโก เทวาติ. ชีวติ ภเณติ? ชีวติ, เทวาติ. เตน หิ, ภเณ ตํ ทารกํ อมฺหากํ อนฺเตปุรํ เนตฺวา ธาตีนํ เทถ โปเสตุนฺติ. ตสฺส ชีวตีติ ชีวโกติ นามํ อกํสุ. กุมาเรน โปสาปิโตติ โกมารภจฺโจติ นามํ อกํสู’’ติ (มหาว. ๓๒๘) อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาเรน ปน ชีวกวตฺถุขนฺธเก อาคตเมว. วินิจฺฉยกถาปิสฺส สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถายํ วุตฺตา.

Cụm từ ‘tại vườn xoài của Jīvaka Komārabhacca’ này chỉ nơi trú ngụ gần ngôi làng khất thực mà Ngài nương tựa để an trú. Do đó, trong câu ‘trú tại Rājagaha, tại vườn xoài của Jīvaka Komārabhacca,’ ý nghĩa ở đây cần được hiểu là: ‘Ngài trú tại vườn xoài của Jīvaka Komārabhacca, gần thành Rājagaha.’ Vì rằng, đây là cách dùng sở thuộc cách (bhummavacanaṃ) với ý nghĩa ở gần (samīpatthe). Trong đó, ‘vẫn còn sống’ (jīvati) nên gọi là Jīvaka; ‘được hoàng tử nuôi dưỡng’ (kumārena bhato) nên gọi là Komārabhacca. Như có lời rằng: ‘Này các khanh, vật gì đang bị quạ bu quanh kia vậy?’ ‘Tâu điện hạ, là một đứa bé.’ ‘Này các khanh, nó còn sống không?’ ‘Tâu điện hạ, nó còn sống.’ ‘Vậy thì, này các khanh, hãy đem đứa bé ấy vào cung của chúng ta và giao cho các vú nuôi để nuôi nấng.’ Vì câu hỏi ‘nó còn sống không?’ (jīvati) nên họ đặt tên cho đứa bé là Jīvaka. Vì được hoàng tử cho nuôi dưỡng (kumārena posāpito) nên họ đặt tên là Komārabhacca. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết, câu chuyện về Jīvaka đã được trình bày trong các thiên (Khandhaka). Và phần giải thích quyết định về câu chuyện ấy cũng đã được tôi nói đến trong bộ Samantapāsādikā, là Chú giải tạng Luật.

อยํ [Pg.123] ปน ชีวโก เอกสฺมึ สมเย ภควโต โทสาภิสนฺนํ กายํ วิเรเจตฺวา สิเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ ทตฺวา วตฺถานุโมทนาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย จินฺเตสิ – ‘‘มยา ทิวสสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ พุทฺธุปฏฺฐานํ คนฺตพฺพํ, อิทญฺจ เวฬุวนํ อติทูเร, มยฺหํ ปน อมฺพวนํ อุยฺยานํ อาสนฺนตรํ, ยํนูนาหํ เอตฺถ ภควโต วิหารํ กาเรยฺย’’นฺติ. โส ตสฺมึ อมฺพวเน รตฺติฏฺฐานทิวาฐานเลณกุฏิมณฺฑปาทีนิ สมฺปาเทตฺวา ภควโต อนุจฺฉวิกํ คนฺธกุฏึ การาเปตฺวา อมฺพวนํ อฏฺฐารสหตฺถุพฺเพเธน ตมฺพปฏฺฏวณฺเณน ปากาเรน ปริกฺขิปาเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ สจีวรภตฺเตน สนฺตปฺเปตฺวา ทกฺขิโณทกํ ปาเตตฺวา วิหารํ นิยฺยาเตสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเน’’ติ.

Lại nữa, vào một thời, y sĩ Jīvaka sau khi xổ cho thân thể của đức Thế Tôn vốn bị các chứng bệnh làm cho trầm trọng, đã dâng cúng một cặp y xứ Siveyyaka, và vào lúc cuối bài tùy hỷ về vật thí, đã an trú trong quả Tu-đà-hoàn và đã suy nghĩ rằng: “Ta nên đi đến hầu Phật hai, ba lần trong một ngày, và Trúc Lâm này thì quá xa. Vườn xoài của ta lại gần hơn. Chắc chắn ta nên cho xây dựng một ngôi tịnh xá cho đức Thế Tôn ở tại nơi đây.” Vị ấy, sau khi cho hoàn tất các công trình như là nơi ở ban đêm, nơi ở ban ngày, hang động, cốc liêu, nhà मंडप ở trong vườn xoài ấy, sau khi cho xây dựng hương thất thích hợp với đức Thế Tôn, sau khi cho bao bọc khu vườn xoài bằng bức tường thành cao mười tám hắc-thủ và có màu sắc giống như tấm đồng, sau khi làm cho chúng Tỳ-khưu với đức Phật là vị đứng đầu được thỏa thích với vật thực cùng với y phục, sau khi làm cho dòng nước cúng dường được tuôn chảy, đã dâng cúng ngôi tịnh xá. Do liên quan đến điều ấy, lời nói “tại vườn xoài của Jīvaka Komārabhacca” đã được nói đến.

อฑฺฒเตฬเสหิ ภิกฺขุสเตหีติ อฑฺฒสเตน อูเนหิ เตรสหิ ภิกฺขุสเตหิ. ราชาติอาทีสุ ราชติ อตฺตโน อิสฺสริยสมฺปตฺติยา จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ มหาชนํ รญฺเชติ วฑฺเฒตีติ ราชา. มคธานํ อิสฺสโรติ มาคโธ. อชาโตเยว รญฺโญ สตฺตุ ภวิสฺสตีติ เนมิตฺตเกหิ นิทฺทิฏฺโฐติ อชาตสตฺตุ.

Cụm từ “với một ngàn hai trăm năm mươi vị Tỳ-khưu” có nghĩa là với mười ba trăm vị Tỳ-khưu thiếu đi năm mươi vị. Ở trong các từ rājā và các từ khác, vị nào làm cho tỏa sáng bởi sự thành tựu về quyền uy của mình, vị ấy là rājā (vua). Hoặc vị nào làm cho đại chúng được hài lòng, được phát triển bởi bốn Nhiếp pháp, vị ấy là rājā. Vị cai trị xứ Magadha là Māgadha. Vị nào đã được các thầy tướng số tiên đoán rằng: “Vừa khi chưa được sanh ra, vị ấy sẽ là kẻ thù của đức vua,” vị ấy là Ajātasattu (Vị-Lai-Oán).

ตสฺมึ กิร กุจฺฉิคเต เทวิยา เอวรูโป โทหโฬ อุปฺปชฺชิ – ‘‘อโห วตาหํ รญฺโญ ทกฺขิณพาหุโลหิตํ ปิเวยฺย’’นฺติ, สา ‘‘ภาริเย ฐาเน โทหโฬ อุปฺปนฺโน, น สกฺกา กสฺสจิ อาโรเจตุ’’นฺติ ตํ กเถตุํ อสกฺโกนฺตี กิสา ทุพฺพณฺณา อโหสิ. ตํ ราชา ปุจฺฉิ – ‘‘ภทฺเท, ตุยฺหํ อตฺตภาโว น ปกติวณฺโณ, กึ การณ’’นฺติ? ‘‘มา ปุจฺฉ, มหาราชาติ’’. ‘‘ภทฺเท, ตฺวํ อตฺตโน อชฺฌาสยํ มยฺหํ อกเถนฺตี กสฺส กเถสฺสสี’’ติ ตถา ตถา นิพนฺธิตฺวา กถาเปสิ. สุตฺวา จ – ‘‘พาเล, กึ เอตฺถ ตุยฺหํ ภาริยสญฺญา อโหสี’’ติ เวชฺชํ ปกฺโกสาเปตฺวา สุวณฺณสตฺถเกน พาหุํ ผาลาเปตฺวา สุวณฺณสรเกน โลหิตํ คเหตฺวา อุทเกน สมฺภินฺทิตฺวา ปาเยสิ. เนมิตฺตกา ตํ สุตฺวา – ‘‘เอส คพฺโภ รญฺโญ สตฺตุ ภวิสฺสติ, อิมินา ราชา หญฺญิสฺสตี’’ติ พฺยากรึสุ. เทวี สุตฺวา – ‘‘มยฺหํ กิร กุจฺฉิโต นิกฺขนฺโต ราชานํ มาเรสฺสตี’’ติ คพฺภํ ปาเตตุกามา อุยฺยานํ คนฺตฺวา กุจฺฉึ มทฺทาเปสิ, คพฺโภ น ปตติ. สา ปุนปฺปุนํ คนฺตฺวา ตเถว กาเรสิ. ราชา กิมตฺถํ อยํ [Pg.124] อภิณฺหํ อุยฺยานํ คจฺฉตีติ ปริวีมํสนฺโต ตํ การณํ สุตฺวา – ‘‘ภทฺเท, ตว กุจฺฉิยํ ปุตฺโตติ วา ธีตาติ วา น ปญฺญายติ, อตฺตโน นิพฺพตฺตทารกํ เอวมกาสีติ มหา อคุณราสิปิ โน ชมฺพุทีปตเล อาวิภวิสฺสติ, มา ตฺวํ เอวํ กโรหี’’ติ นิวาเรตฺวา อารกฺขํ อทาสิ. สา คพฺภวุฏฺฐานกาเล ‘‘มาเรสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ตทาปิ อารกฺขมนุสฺสา ทารกํ อปนยึสุ. อถาปเรน สมเยน วุฑฺฒิปฺปตฺตํ กุมารํ เทวิยา ทสฺเสสุํ. สา ตํ ทิสฺวาว ปุตฺตสิเนหํ อุปฺปาเทสิ, เตน นํ มาเรตุํ นาสกฺขิ. ราชาปิ อนุกฺกเมน ปุตฺตสฺส โอปรชฺชมทาสิ.

Tương truyền, khi vị ấy còn ở trong bụng mẹ, sự thèm muốn như vầy đã sanh khởi cho hoàng hậu: “Ôi, chao! Mong sao ta được uống máu từ cánh tay phải của đức vua.” Vị ấy, vì không thể nói ra điều ấy do nghĩ rằng: “Sự thèm muốn đã sanh khởi ở một trường hợp hệ trọng, không thể nói cho bất cứ ai,” đã trở nên gầy gò, xấu xí. Đức vua đã hỏi bà ấy rằng: “Này hiền khanh, thân thể của nàng không có màu sắc bình thường, lý do là gì vậy?” “Xin đừng hỏi, tâu đại vương.” “Này hiền khanh, nếu nàng không nói cho ta biết ý muốn của mình thì nàng sẽ nói cho ai?” và sau khi ràng buộc bằng cách này cách khác, đức vua đã khiến cho bà nói ra. Và sau khi nghe, ngài phán: “Này người khờ dại, phải chăng ở đây nàng đã có ý nghĩ là điều hệ trọng?” rồi cho gọi y sĩ, cho rạch cánh tay bằng con dao nhỏ bằng vàng, cho lấy máu bằng cái chén nhỏ bằng vàng, cho hòa với nước, rồi cho bà uống. Các thầy tướng số sau khi nghe điều ấy đã tiên đoán rằng: “Bào thai này sẽ là kẻ thù của đức vua, đức vua sẽ bị giết bởi người này.” Hoàng hậu sau khi nghe: “Tương truyền, người xuất ra từ bụng của ta sẽ giết chết đức vua,” vì có ý muốn phá thai đã đi đến khu vườn và cho xoa bóp bụng, nhưng bào thai không bị rớt ra. Bà ấy đã đi đến nhiều lần và đã cho làm y như thế. Đức vua, trong khi dò xét: “Vì mục đích gì mà vị này thường xuyên đi đến khu vườn?” sau khi nghe được lý do ấy, đã ngăn cản rằng: “Này hiền khanh, ở trong bụng của nàng là con trai hay con gái vẫn chưa được biết rõ. ‘Bà ấy đã làm như vầy với đứa con do mình sanh ra,’ như thế thì một đống tội lỗi lớn lao của chúng ta cũng sẽ được hiện rõ trên đất Diêm-phù-đề. Nàng chớ nên làm như vậy,” rồi đã cho người canh gác. Vào lúc sanh nở, bà ấy đã suy nghĩ: “Ta sẽ giết nó.” Ngay cả khi ấy, những người canh gác cũng đã đem đứa bé đi nơi khác. Về sau, vào một thời điểm khác, họ đã cho hoàng hậu thấy vị hoàng tử đã trưởng thành. Vừa khi nhìn thấy nó, bà ấy đã làm sanh khởi tình thương con, do đó bà đã không thể giết nó. Đức vua cũng đã tuần tự ban cho người con chức vị thái tử.

อเถกสฺมึ สมเย เทวทตฺโต รโหคโต จินฺเตสิ – ‘‘สาริปุตฺตสฺส ปริสา มหาโมคฺคลฺลานสฺส ปริสา มหากสฺสปสฺส ปริสาติ, เอวมิเม วิสุํ วิสุํ ธุรา, อหมฺปิ เอกํ ธุรํ นีหรามี’’ติ. โส ‘‘น สกฺกา วินา ลาเภน ปริสํ อุปฺปาเทตุํ, หนฺทาหํ ลาภํ นิพฺพตฺเตมี’’ติ จินฺเตตฺวา ขนฺธเก อาคตนเยน อชาตสตฺตุํ กุมารํ อิทฺธิปาฏิหาริเยน ปสาเทตฺวา สายํ ปาตํ ปญฺจหิ รถสเตหิ อุปฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺตํ อติวิสฺสตฺถํ ญตฺวา เอกทิวสํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘‘ปุพฺเพ โข, กุมาร, มนุสฺสา ทีฆายุกา, เอตรหิ อปฺปายุกา, เตน หิ ตฺวํ กุมาร, ปิตรํ หนฺตฺวา ราชา โหหิ, อหํ ภควนฺตํ หนฺตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสามี’’ติ กุมารํ ปิตุวเธ อุยฺโยเชติ.

Vào một thời, Devadatta đi đến nơi vắng vẻ và suy nghĩ rằng: “Đồ chúng của Sāriputta, đồ chúng của Mahāmoggallāna, đồ chúng của Mahākassapa, như thế những vị này là những người lãnh đạo riêng biệt. Ta cũng sẽ đảm nhận một vai trò lãnh đạo.” Vị ấy, sau khi suy nghĩ rằng: “Không thể tạo ra đồ chúng nếu không có lợi lộc, chắc chắn ta sẽ làm cho lợi lộc sanh khởi,” theo phương cách đã được đề cập trong các chương Khandhaka, sau khi làm cho hoàng tử Ajātasattu có đức tin bằng thần thông biến hóa, sau khi biết được vị ấy rất thân tín, thường đi đến hầu hạ vào buổi sáng và buổi chiều với năm trăm cỗ xe, vào một ngày kia đã đi đến gần và nói lên điều này: “Này hoàng tử, trước đây loài người được sống lâu, còn bây giờ loài người sống không được bao lâu. Vì thế, này hoàng tử, ngài hãy giết cha và trở thành vua. Ta sẽ giết đức Thế Tôn và sẽ trở thành một vị Phật,” rồi đã xúi giục hoàng tử trong việc giết cha.

โส – ‘‘อยฺโย เทวทตฺโต มหานุภาโว, เอตสฺส อวิทิตํ นาม นตฺถี’’ติ อูรุยา โปตฺถนิยํ พนฺธิตฺวา ทิวา ทิวสฺส ภีโต อุพฺพิคฺโค อุสฺสงฺกี อุตฺรสฺโต อนฺเตปุรํ ปวิสิตฺวา วุตฺตปฺปการํ วิปฺปการํ อกาสิ. อถ นํ อมจฺจา คเหตฺวา อนุยุญฺชิตฺวา – ‘‘กุมาโร จ หนฺตพฺโพ, เทวทตฺโต จ, สพฺเพ จ ภิกฺขู หนฺตพฺพา’’ติ สมฺมนฺตยิตฺวา รญฺโญ อาณาวเสน กริสฺสามาติ รญฺโญ อาโรเจสุํ.

Vị ấy, với ý nghĩ: “Tôn giả Devadatta có đại oai lực, không có điều gì gọi là không được biết đến đối với vị này,” đã buộc con dao găm ở đùi, vào ban ngày, trong trạng thái sợ hãi, lo lắng, nghi ngờ, kinh hãi, đã đi vào nội cung và đã thực hiện hành vi sai trái theo cách thức đã được nói đến. Khi ấy, các vị quan đại thần sau khi bắt giữ và thẩm vấn vị ấy, đã cùng nhau bàn bạc rằng: “Hoàng tử phải bị giết, và Devadatta cũng vậy, và tất cả các vị Tỳ-khưu cũng phải bị giết,” rồi đã tâu lên đức vua rằng: “Chúng thần sẽ thực hiện theo quyền lệnh của đức vua.”

ราชา เย อมจฺจา มาเรตุกามา อเหสุํ, เตสํ ฐานนฺตรานิ อจฺฉินฺทิตฺวา, เย น มาเรตุกามา, เต อุจฺเจสุ ฐาเนสุ ฐเปตฺวา กุมารํ ปุจฺฉิ – ‘‘กิสฺส ปน ตฺวํ, กุมาร, มํ มาเรตุกาโมสี’’ติ? ‘‘รชฺเชนมฺหิ, เทว, อตฺถิโก’’ติ. ราชา ตสฺส รชฺชํ อทาสิ.

Đức vua, sau khi cắt chức các vị quan đại thần là những người có ý muốn giết, sau khi đặt để những vị không có ý muốn giết vào các chức vụ cao, đã hỏi hoàng tử rằng: “Này hoàng tử, vì sao con lại có ý muốn giết ta?” “Tâu thiên tử, con có nhu cầu về vương quốc.” Đức vua đã ban cho vị ấy vương quốc.

โส [Pg.125] มยฺหํ มโนรโถ นิปฺผนฺโนติ เทวทตฺตสฺส อาโรเจสิ. ตโต นํ โส อาห – ‘‘ตฺวํ สิงฺคาลํ อนฺโตกตฺวา เภริปริโยนทฺธปุริโส วิย สุกิจฺจการิมฺหีติ มญฺญสิ, กติปาเหเนว เต ปิตา ตยา กตํ อวมานํ จินฺเตตฺวา สยเมว ราชา ภวิสฺสตี’’ติ. อถ, ภนฺเต, กึ กโรมีติ? มูลฆจฺจํ ฆาเตหีติ. นนุ, ภนฺเต, มยฺหํ ปิตา น สตฺถวชฺโฌติ? อาหารุปจฺเฉเทน นํ มาเรหีติ. โส ปิตรํ ตาปนเคเห ปกฺขิปาเปสิ, ตาปนเคหํ นาม กมฺมกรณตฺถาย กตํ ธูมฆรํ. ‘‘มม มาตรํ ฐเปตฺวา อญฺญสฺส ทฏฺฐุํ มา เทถา’’ติ อาห. เทวี สุวณฺณสรเก ภตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา อุจฺฉงฺเคนาทาย ปวิสติ. ราชา ตํ ภุญฺชิตฺวา ยาเปติ. โส – ‘‘มยฺหํ ปิตา กถํ ยาเปตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา – ‘‘มยฺหํ มาตุ อุจฺฉงฺคํ กตฺวา ปวิสิตุํ มา เทถา’’ติ อาห. ตโต ปฏฺฐาย เทวี โมฬิยํ ปกฺขิปิตฺวา ปวิสติ. ตมฺปิ สุตฺวา ‘‘โมฬึ พนฺธิตฺวา ปวิสิตุํ มา เทถา’’ติ. ตโต สุวณฺณปาทุกาสุ ภตฺตํ ฐเปตฺวา ปิทหิตฺวา ปาทุกา อารุยฺห ปวิสติ. ราชา เตน ยาเปติ. ปุน ‘‘กถํ ยาเปตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘ปาทุกา อารุยฺห ปวิสิตุมฺปิ มา เทถา’’ติ อาห. ตโต ปฏฺฐาย เทวี คนฺโธทเกน นฺหายิตฺวา สรีรํ จตุมธุเรน มกฺเขตฺวา ปารุปิตฺวา ปวิสติ. ราชา ตสฺสา สรีรํ เลหิตฺวา ยาเปติ. ปุน ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มยฺหํ มาตุ ปเวสนํ นิวาเรถา’’ติ อาห. เทวี ทฺวารมูเล ฐตฺวา ‘‘สามิ, พิมฺพิสาร, เอตํ ทหรกาเล มาเรตุํ น อทาสิ, อตฺตโน สตฺตุํ อตฺตนาว โปเสสิ, อิทํ ปน ทานิ เต ปจฺฉิมทสฺสนํ, นาหํ อิโต ปฏฺฐาย ตุมฺเห ปสฺสิตุํ ลภามิ, สเจ มยฺหํ โทโส อตฺถิ, ขมถ เทวา’’ติ โรทิตฺวา กนฺทิตฺวา นิวตฺติ.

Vị ấy đến báo cho Đề-bà-đạt-đa rằng: “Tâm nguyện của con đã được thành tựu.” Bấy giờ, vị ấy (Đề-bà-đạt-đa) nói với ông ta rằng: “Ngươi có nghĩ rằng mình đã làm được việc tốt, giống như người căng da trống mà bên trong lại nhét con chó rừng vào chăng? Chỉ trong vài ngày nữa, phụ thân của ngươi, sau khi suy nghĩ về sự bất kính mà ngươi đã làm, sẽ tự mình lên làm vua trở lại.” (A-xà-thế hỏi:) “Bạch ngài, vậy con phải làm gì?” (Đề-bà-đạt-đa đáp:) “Hãy giết ông ta, diệt tận gốc.” “Bạch ngài, chẳng phải phụ thân của con là người không thể bị giết bằng vũ khí sao?” “Hãy giết ông ta bằng cách cắt đứt nguồn lương thực.” Vị ấy (A-xà-thế) sai người nhốt phụ thân vào một nhà hầm nóng. Nhà hầm nóng là một nhà xông khói được xây dựng để tra tấn. Ông ta ra lệnh: “Ngoại trừ mẫu thân của ta, không cho phép bất kỳ ai khác vào gặp.” Hoàng hậu cho cơm vào một cái bát bằng vàng, giấu trong vạt áo rồi mang vào. Đức vua ăn món đó để duy trì mạng sống. Vị ấy (A-xà-thế) hỏi: “Phụ thân của ta sống thế nào?” và sau khi nghe kể lại sự việc, ông ta ra lệnh: “Không cho phép mẫu thân của ta giấu vật gì trong vạt áo để đi vào.” Kể từ đó, hoàng hậu giấu cơm trong búi tóc rồi đi vào. Nghe được chuyện đó, ông ta lại ra lệnh: “Không cho phép (bà) búi tóc vào.” Sau đó, bà cho cơm vào đôi hài bằng vàng, đậy lại rồi mang hài đi vào. Đức vua nhờ đó mà duy trì mạng sống. Lại một lần nữa, ông ta hỏi: “Ông ấy sống thế nào?” và sau khi nghe chuyện, ông ta ra lệnh: “Cũng không cho phép (bà) mang hài đi vào.” Kể từ đó, hoàng hậu tắm bằng nước thơm, thoa khắp người bốn loại mật ngọt, rồi khoác áo choàng đi vào. Đức vua liếm thân thể của bà để duy trì mạng sống. Lại một lần nữa, sau khi hỏi và nghe kể lại sự việc, ông ta ra lệnh: “Kể từ nay, hãy ngăn không cho mẫu thân của ta vào.” Hoàng hậu đứng ở ngưỡng cửa, khóc lóc than van rồi quay về: “Tâu chúa công, tâu vua Bimbisāra, khi nó còn nhỏ, ngài đã không cho giết nó. Ngài đã tự tay nuôi dưỡng kẻ thù của chính mình. Giờ đây, đây là lần cuối cùng thiếp được nhìn thấy ngài. Kể từ nay, thiếp sẽ không còn được gặp ngài nữa. Tâu đức vua, nếu thiếp có lỗi gì, xin ngài hãy tha thứ.”

ตโต ปฏฺฐาย รญฺโญ อาหาโร นตฺถิ. ราชา มคฺคผลสุเขน จงฺกเมน ยาเปติ. อติวิย อสฺส อตฺตภาโว วิโรจติ. โส – ‘‘กถํ, เม ภเณ, ปิตา ยาเปตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘จงฺกเมน, เทว, ยาเปติ; อติวิย จสฺส อตฺตภาโว วิโรจตี’’ติ สุตฺวา ‘จงฺกมํ ทานิสฺส หาเรสฺสามี’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘มยฺหํ ปิตุ ปาเท ขุเรน ผาเลตฺวา โลณเตเลน มกฺเขตฺวา ขทิรงฺคาเรหิ วีตจฺจิเตหิ ปจถา’’ติ นฺหาปิเต เปเสสิ. ราชา เต ทิสฺวา – ‘‘นูน มยฺหํ ปุตฺโต เกนจิ สญฺญตฺโต ภวิสฺสติ, อิเม มม มสฺสุกรณตฺถายาคตา’’ติ [Pg.126] จินฺเตสิ. เต คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐํสุ. ‘กสฺมา อาคตตฺถา’ติ จ ปุฏฺฐา ตํ สาสนํ อาโรเจสุํ. ‘‘ตุมฺหากํ รญฺโญ มนํ กโรถา’’ติ จ วุตฺตา ‘นิสีท, เทวา’ติ วตฺวา จ ราชานํ วนฺทิตฺวา – ‘‘เทว, มยํ รญฺโญ อาณํ กโรม, มา อมฺหากํ กุชฺฌิตฺถ, นยิทํ ตุมฺหาทิสานํ ธมฺมราชูนํ อนุจฺฉวิก’’นฺติ วตฺวา วามหตฺเถน โคปฺผเก คเหตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน ขุรํ คเหตฺวา ปาทตลานิ ผาเลตฺวา โลณเตเลน มกฺเขตฺวา ขทิรงฺคาเรหิ วีตจฺจิเตหิ ปจึสุ. ราชา กิร ปุพฺเพ เจติยงฺคเณ สอุปาหโน อคมาสิ, นิสชฺชนตฺถาย ปญฺญตฺตกฏสารกญฺจ อโธเตหิ ปาเทหิ อกฺกมิ, ตสฺสายํ นิสฺสนฺโทติ วทนฺติ. รญฺโญ พลวเวทนา อุปฺปนฺนา. โส – ‘‘อโห พุทฺโธ, อโห ธมฺโม, อโห สงฺโฆ’’ติ อนุสฺสรนฺโตเยว เจติยงฺคเณ ขิตฺตมาลา วิย มิลายิตฺวา จาตุมหาราชิกเทวโลเก เวสฺสวณสฺส ปริจารโก ชนวสโภ นาม ยกฺโข หุตฺวา นิพฺพตฺติ.

Kể từ đó, đức vua không còn thức ăn. Ngài duy trì mạng sống bằng cách đi kinh hành trong sự an lạc của đạo quả. Thân thể của ngài tỏa sáng rực rỡ. Vị ấy (A-xà-thế) hỏi: “Này các khanh, phụ thân của ta sống thế nào?” Sau khi nghe đáp: “Tâu đức vua, ngài sống bằng cách đi kinh hành, và thân thể của ngài tỏa sáng rực rỡ,” ông ta nghĩ: “Bây giờ ta sẽ tước đoạt việc đi kinh hành của ông ta,” rồi sai những người thợ cạo đi và ra lệnh: “Hãy dùng dao cạo rạch bàn chân của phụ thân ta, xát muối và dầu, rồi nướng trên than củi chiên đàn không có ngọn lửa.” Đức vua thấy họ, liền nghĩ: “Chắc hẳn con trai ta đã được ai đó khuyên bảo. Những người này đến đây để cạo râu cho ta.” Họ đến, đảnh lễ rồi đứng sang một bên. Khi được hỏi: “Các ngươi đến đây làm gì?” họ đã trình lại mệnh lệnh đó. Khi được vua nói: “Hãy làm theo ý muốn của vua các ngươi,” họ thưa: “Tâu đức vua, xin ngài ngồi xuống,” rồi đảnh lễ đức vua và nói: “Tâu đức vua, chúng thần chỉ tuân lệnh vua. Xin ngài đừng giận chúng thần. Việc này không xứng đáng với một vị pháp vương như ngài.” Nói xong, họ lấy tay trái giữ mắt cá chân, tay phải cầm dao cạo rạch lòng bàn chân, xát muối và dầu, rồi nướng trên than củi chiên đàn không có ngọn lửa. Người ta kể rằng, xưa kia đức vua đã từng đi giày trong sân tháp, và đã dùng chân chưa rửa để giẫm lên tấm chiếu được trải ra để ngồi. Họ nói rằng đây là quả báo của nghiệp đó. Đức vua cảm thấy một cơn đau dữ dội. Ngài liên tục niệm tưởng: “Ôi, Đức Phật! Ôi, Giáo Pháp! Ôi, Tăng đoàn!” rồi héo úa như một vòng hoa bị vứt bỏ trong sân tháp, và tái sanh làm một dạ-xoa tên là Janavasabha, một tùy tùng của vua Vessavaṇa ở cõi trời Tứ Đại Thiên Vương.

ตํ ทิวสเมว อชาตสตฺตุสฺส ปุตฺโต ชาโต, ปุตฺตสฺส ชาตภาวญฺจ ปิตุมตภาวญฺจ นิเวเทตุํ ทฺเว เลขา เอกกฺขเณเยว อาคตา. อมจฺจา – ‘‘ปฐมํ ปุตฺตสฺส ชาตภาวํ อาโรเจสฺสามา’’ติ ตํ เลขํ รญฺโญ หตฺเถ ฐเปสุํ. รญฺโญ ตงฺขเณเยว ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิตฺวา สกลสรีรํ โขเภตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ ปิตุคุณมญฺญาสิ – ‘‘มยิ ชาเตปิ มยฺหํ ปิตุ เอวเมว สิเนโห อุปฺปนฺโน’’ติ. โส – ‘‘คจฺฉถ, ภเณ, มยฺหํ ปิตรํ วิสฺสชฺเชถา’’ติ อาห. ‘‘กึ วิสฺสชฺชาเปถ, เทวา’’ติ อิตรํ เลขํ หตฺเถ ฐปยึสุ.

Chính vào ngày hôm đó, con trai của vua A-xà-thế chào đời. Hai bức thư, một báo tin con trai chào đời và một báo tin phụ thân băng hà, cùng lúc được đưa đến. Các vị quan đại thần nghĩ: “Trước tiên, chúng ta hãy báo tin con trai chào đời,” rồi đặt bức thư đó vào tay vua. Ngay lúc đó, tình thương con trỗi dậy trong lòng vua, lan tỏa khắp toàn thân, thấm sâu đến tận tủy xương. Trong khoảnh khắc đó, ông hiểu được tấm lòng của phụ thân mình: “Khi ta chào đời, tình thương của phụ thân ta cũng đã trỗi dậy như thế này.” Ông ta nói: “Này các khanh, hãy đi thả phụ thân của ta ra.” (Các quan tâu:) “Tâu đức vua, tại sao lại thả ngài ra?” rồi họ đặt bức thư còn lại vào tay ông.

โส ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา โรทมาโน มาตุสมีปํ คนฺตฺวา – ‘‘อโหสิ นุ, โข, อมฺม, มยฺหํ ปิตุ มยิ ชาเต สิเนโห’’ติ? สา อาห – ‘‘พาลปุตฺต, กึ วเทสิ, ตว ทหรกาเล องฺคุลิยา ปีฬกา อุฏฺฐหิ. อถ ตํ โรทมานํ สญฺญาเปตุํ อสกฺโกนฺตา ตํ คเหตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐาเน นิสินฺนสฺส ตว ปิตุ สนฺติกํ อคมํสุ. ปิตา เต องฺคุลึ มุเข ฐเปสิ. ปีฬกา มุเขเยว ภิชฺชิ. อถ โข ปิตา ตว สิเนเหน ตํ โลหิตมิสฺสกํ ปุพฺพํ อนิฏฺฐุภิตฺวาว อชฺโฌหริ. เอวรูโป เต ปิตุ สิเนโห’’ติ. โส โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวา ปิตุ สรีรกิจฺจํ อกาสิ.

Sau khi nghe tin đó, ông ta vừa khóc vừa đến bên mẫu thân và hỏi: “Thưa mẫu thân, khi con chào đời, phụ thân có thương con không?” Bà đáp: “Này đứa con dại dột, con nói gì vậy? Khi con còn nhỏ, một cái mụn nhọt đã nổi lên trên ngón tay của con. Khi đó, vì không thể dỗ con nín khóc, người ta đã bế con đến trước phụ thân con, lúc ấy đang ngồi ở nơi xử án. Phụ thân con đã ngậm ngón tay của con vào miệng. Cái mụn nhọt đã vỡ ra ngay trong miệng ngài. Khi ấy, vì thương con, phụ thân con đã nuốt cả mủ lẫn máu đó chứ không nhổ ra. Tình thương của phụ thân con là như vậy đó.” Nghe xong, ông ta khóc lóc, than van rồi cử hành tang lễ cho phụ thân.

เทวทตฺโตปิ [Pg.127] อชาตสตฺตุํ อุปสงฺกมิตฺวา – ‘‘ปุริเส, มหาราช, อาณาเปหิ, เย สมณํ โคตมํ ชีวิตา โวโรเปสฺสนฺตี’’ติ วตฺวา เตน ทินฺเน ปุริเส เปเสตฺวา สยํ คิชฺฌกูฏํ อารุยฺห ยนฺเตน สิลํ ปวิชฺฌิตฺวา นาฬาคิริหตฺถึ มุญฺจาเปตฺวาปิ เกนจิ อุปาเยน ภควนฺตํ มาเรตุํ อสกฺโกนฺโต ปริหีนลาภสกฺกาโร ปญฺจ วตฺถูนิ ยาจิตฺวา ตานิ อลภมาโน เตหิ ชนํ สญฺญาเปสฺสามีติ สงฺฆเภทํ กตฺวา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนสุ ปริสํ อาทาย ปกฺกนฺเตสุ อุณฺหโลหิตํ มุเขน ฉฑฺเฑตฺวา นวมาเส คิลานมญฺเจ นิปชฺชิตฺวา วิปฺปฏิสารชาโต – ‘‘กุหึ เอตรหิ สตฺถา วสตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เชตวเน’’ติ วุตฺเต มญฺจเกน มํ อาหริตฺวา สตฺถารํ ทสฺเสถาติ วตฺวา อาหริยมาโน ภควโต ทสฺสนารหสฺส กมฺมสฺส อกตตฺตา เชตวเน โปกฺขรณีสมีเปเยว ทฺเวธา ภินฺนํ ปถวึ ปวิสิตฺวา มหานิรเย ปติฏฺฐิโตติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารกถานโย ขนฺธเก อาคโต. อาคตตฺตา ปน สพฺพํ น วุตฺตนฺติ. เอวํ อชาโตเยว รญฺโญ สตฺตุ ภวิสฺสตีติ เนมิตฺตเกหิ นิทฺทิฏฺโฐติ อชาตสตฺตุ.

Cả Đề-bà-đạt-đa cũng đến yết kiến vua A-xà-thế và nói rằng: 'Tâu Đại vương, xin hãy ra lệnh cho những người có thể đoạt mạng sống của Sa-môn Gotama.' Sau khi sai phái những người do vua ấy ban cho, tự mình trèo lên núi Linh Thứu dùng máy lăn đá, và cho thả voi Nāḷāgiri, nhưng không thể giết hại được Đức Thế Tôn bằng bất cứ phương cách nào, bị suy giảm lợi lộc và danh dự, đã xin năm điều nhưng không được, với ý nghĩ 'Ta sẽ dùng những điều này để thuyết phục quần chúng,' đã gây chia rẽ Tăng chúng. Khi hai ngài Sāriputta và Moggallāna dẫn chúng hội đi khỏi, ông đã nôn ra máu nóng từ miệng, nằm trên giường bệnh suốt chín tháng, sinh lòng hối hận. Ông hỏi: 'Bây giờ Bậc Đạo Sư đang ở đâu?' Khi được trả lời là 'Ở Jetavana,' ông nói: 'Hãy dùng kiệu đưa ta đến và cho ta yết kiến Bậc Đạo Sư.' Trong khi đang được khiêng đi, vì không tạo nghiệp xứng đáng được thấy Đức Thế Tôn, ngay gần hồ nước trong vườn Jetavana, ông đã đi vào lòng đất bị nứt làm đôi, và bị tái sanh trong đại địa ngục. Đây là phần tóm tắt ở đây. Cách trình bày chi tiết đã có trong chương Khandhaka. Vì đã có ở đó nên tất cả không được nói lại. Như vậy, vì được các nhà tiên tri chỉ ra rằng: 'Vị này sẽ là kẻ thù của vua ngay khi chưa sinh ra,' nên có tên là Ajātasattu.

เวเทหิปุตฺโตติ อยํ โกสลรญฺโญ ธีตาย ปุตฺโต, น วิเทหรญฺโญ. เวเทหีติ ปน ปณฺฑิตาธิวจนเมตํ. ยถาห – ‘‘เวเทหิกา คหปตานี (ม. นิ. ๑.๒๒๖), อยฺโย อานนฺโท เวเทหมุนี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔). ตตฺรายํ วจนตฺโถ – วิทนฺติ เอเตนาติ เวโท, ญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. เวเทน อีหติ ฆฏติ วายมตีติ เวเทหี. เวเทหิยา ปุตฺโต เวเทหิปุตฺโต.

Về từ 'Vedehiputta' (con trai của bà Vedehī), vị này là con trai của công chúa nước Kosala, không phải của vua nước Videha. Hơn nữa, 'Vedehī' là một danh xưng chỉ người phụ nữ trí tuệ. Như có câu: 'Nữ gia chủ Vedehikā', 'Tôn giả Ānanda, bậc hiền triết xứ Videha'. Ở đây, ý nghĩa của từ này là: 'Người ta biết nhờ cái này', do đó gọi là 'vedo' (tri thức); đây là một từ đồng nghĩa với trí tuệ (ñāṇa). 'Bà ấy nỗ lực, cố gắng, tinh tấn bằng trí tuệ', do đó gọi là 'Vedehī'. Con trai của bà Vedehī là Vedehiputta.

ตทหูติ ตสฺมึ อหุ, ตสฺมึ ทิวเสติ อตฺโถ. อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ, อุปวสนฺตีติ สีเลน วา อนสเนน วา อุเปตา หุตฺวา วสนฺตีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ อตฺถุทฺธาโร – ‘‘อายามาวุโส, กปฺปิน, อุโปสถํ คมิสฺสามา’’ติอาทีสุ ปาติโมกฺขุทฺเทโส อุโปสโถ. ‘‘เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข, วิสาเข, อุโปสโถ อุปวุตฺโถ’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๔๓) สีลํ. ‘‘สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ, สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๗๙) อุปวาโส. ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๔๖) ปญฺญตฺติ[Pg.128]. ‘‘น, ภิกฺขเว, ตทหุโปสเถ สภิกฺขุกา อาวาสา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๘๑) อุปวสิตพฺพทิวโส. อิธาปิ โสเยว อธิปฺเปโต. โส ปเนส อฏฺฐมี จาตุทฺทสี ปนฺนรสีเภเทน ติวิโธ. ตสฺมา เสสทฺวยนิวารณตฺถํ ปนฺนรเสติ วุตฺตํ. เตเนว วุตฺตํ – ‘‘อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ’’ติ.

'Tadahu' có nghĩa là 'tasmiṃ ahu', tức là 'vào ngày ấy'. 'Họ an trú trong đó' (upavasanti ettha), do đó gọi là 'uposatha' (ngày Bố-tát). 'Upavasanti' có nghĩa là họ an trú, đã trở nên đầy đủ với giới (sīla) hoặc với sự không ăn (anasana). Đây là phần trích dẫn các ý nghĩa: Trong các đoạn như 'Này hiền giả Kappina, chúng ta hãy đi đến nơi Bố-tát', 'uposatha' có nghĩa là việc tụng đọc Pātimokkha (Giới Bổn). Trong các đoạn như 'Này Visākhā, ngày Bố-tát được thành tựu tám chi phần đã được thực hành như vậy', 'uposatha' có nghĩa là giới (sīla). Trong các đoạn như 'Với người thanh tịnh, ngày nào cũng là ngày hội; với người thanh tịnh, ngày nào cũng là ngày Bố-tát', 'uposatha' có nghĩa là sự tuân thủ (upavāso). Trong các đoạn như 'Vua voi tên là Uposatha', 'uposatha' có nghĩa là một sự chế định (paññatti). Trong các đoạn như 'Này các Tỳ-khưu, vào ngày Bố-tát ấy, không nên đi từ trú xứ có Tỳ-khưu...', 'uposatha' có nghĩa là ngày cần phải tuân thủ (upavasitabbadivaso). Ở đây, cũng chính ý nghĩa đó được nhắm đến. Hơn nữa, ngày ấy có ba loại: ngày mùng tám, ngày mười bốn, và ngày rằm. Do đó, để loại trừ hai ngày còn lại, từ 'pannarase' (vào ngày rằm) đã được nói đến. Chính vì thế đã nói: 'Họ an trú trong đó', do đó gọi là 'uposatha'.

โกมุทิยาติ กุมุทวติยา. ตทา กิร กุมุทานิ สุปุปฺผิตานิ โหนฺติ, ตานิ เอตฺถ สนฺตีติ โกมุที. จาตุมาสินิยาติ จาตุมาสิยา, สา หิ จตุนฺนํ มาสานํ ปริโยสานภูตาติ จาตุมาสี. อิธ ปน จาตุมาสินีติ วุจฺจติ. มาสปุณฺณตาย อุตุปุณฺณตาย สํวจฺฉรปุณฺณตาย ปุณฺณา สมฺปุณฺณาติ ปุณฺณา. มา อิติ จนฺโท วุจฺจติ, โส เอตฺถ ปุณฺโณติ ปุณฺณมา. เอวํ ปุณฺณาย ปุณฺณมายาติ อิมสฺมึ ปททฺวเย จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

'Komudī' có nghĩa là 'kumudavatī' (có hoa súng). Tương truyền, vào lúc đó, những bông hoa súng (kumudāni) nở rộ; 'chúng có ở đây' (tāni ettha santi), do đó gọi là 'komudī'. 'Cātumāsiniyā' có nghĩa là 'cātumāsiyā' (thuộc bốn tháng). Vì đêm ấy là đêm kết thúc của bốn tháng, nên được gọi là 'cātumāsī'. Nhưng ở đây lại được gọi là 'cātumāsinī'. Do sự tròn đầy của tháng, sự tròn đầy của mùa, sự tròn đầy của năm, nên nó 'tròn đầy' (puṇṇā), 'hoàn toàn tròn đầy' (sampuṇṇā), do đó gọi là 'puṇṇā'. 'Mā' được gọi là mặt trăng (cando); 'nó tròn đầy ở đây' (so ettha puṇṇo), do đó gọi là 'puṇṇamā' (trăng tròn). Như vậy, ý nghĩa trong cặp từ 'puṇṇāya puṇṇamāya' này cũng cần được hiểu.

ราชามจฺจปริวุโตติ เอวรูปาย รชตฆฏวินิคฺคตาหิ ขีรธาราหิ โธวิยมานทิสาภาคาย วิย, รชตวิมานวิจฺจุเตหิ มุตฺตาวฬิสุมนกุสุมทามเสตทุกูลกุมุทวิสเรหิ สมฺปริกิณฺณาย วิย จ, จตุรุปกฺกิเลสวิมุตฺตปุณฺณจนฺทปฺปภาสมุทโยภาสิตาย รตฺติยา ราชามจฺเจหิ ปริวุโตติ อตฺโถ. อุปริปาสาทวรคโตติ ปาสาทวรสฺส อุปริคโต. มหารเห สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต กญฺจนาสเน นิสินฺโน โหติ. กสฺมา นิสินฺโน? นิทฺทาวิโนทนตฺถํ. อยญฺหิ ราชา ปิตริ อุปกฺกนฺตทิวสโต ปฏฺฐาย – ‘‘นิทฺทํ โอกฺกมิสฺสามี’’ติ นิมีลิตมตฺเตสุเยว อกฺขีสุ สตฺติสตอพฺภาหโต วิย กนฺทมาโนเยว ปพุชฺฌิ. กิเมตนฺติ จ วุตฺเต, น กิญฺจีติ วทติ. เตนสฺส อมนาปา นิทฺทา, อิติ นิทฺทาวิโนทนตฺถํ นิสินฺโน. อปิ จ ตสฺมึ ทิวเส นกฺขตฺตํ สงฺฆุฏฺฐํ โหติ. สพฺพํ นครํ สิตฺตสมฺมฏฺฐํ วิปฺปกิณฺณวาลุกํ ปญฺจวณฺณกุสุมลาชปุณฺณฆฏปฏิมณฺฑิตฆรทฺวารํ สมุสฺสิตธชปฏากวิจิตฺรสมุชฺชลิตทีปมาลาลงฺกตสพฺพทิสาภาคํ วีถิสภาเคน รจฺฉาสภาเคน นกฺขตฺตกีฬํ อนุภวมาเนน มหาชเนน สมากิณฺณํ โหติ. อิติ นกฺขตฺตทิวสตายปิ นิสินฺโนติ วทนฺติ. เอวํ ปน วตฺวาปิ – ‘‘ราชกุลสฺส นาม สทาปิ นกฺขตฺตเมว, นิทฺทาวิโนทนตฺถํเยว ปเนส นิสินฺโน’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตํ.

'Rājāmaccaparivuto' (được các quan vây quanh) có nghĩa là: được các quan vây quanh, trong một đêm như thể các phương trời được gội rửa bởi những dòng sữa chảy ra từ bình bạc, và như thể được rải khắp với những chuỗi ngọc trai, vòng hoa lài, vải trắng, và hoa súng rơi xuống từ lâu đài bằng bạc, được soi sáng bởi ánh quang huy của vầng trăng tròn đã thoát khỏi bốn cấu uế. 'Uparipāsādavaragato' (lên trên lầu đài cao quý) có nghĩa là đã đi lên trên lầu đài cao quý. (Nhà vua) ngự trên ngai vàng, dưới lọng trắng được giương cao, xứng đáng với bậc vĩ nhân. Tại sao lại ngự? Để xua tan cơn buồn ngủ. Vị vua này, kể từ ngày mưu hại vua cha, mỗi khi vừa nhắm mắt với ý nghĩ 'Ta sẽ ngủ', liền tỉnh giấc và la hét như thể bị trăm ngọn giáo đâm. Khi được hỏi 'Đó là gì vậy?', vua không nói gì cả. Do đó, giấc ngủ đối với vua không còn là điều dễ chịu, vì vậy vua ngự (thức) để xua tan cơn buồn ngủ. Hơn nữa, vào ngày ấy, một lễ hội tinh tú được loan báo. Toàn bộ thành phố được tưới nước, quét dọn, rải cát, cửa nhà được trang hoàng với hoa năm màu, cốm, và những bình nước đầy; mọi phương hướng được trang trí với cờ, phướn giương cao và những tràng đèn dầu được thắp sáng rực rỡ; khắp nơi đông nghịt dân chúng đang thưởng thức trò chơi lễ hội trên các đường chính và đường phụ. Vì vậy, người ta nói rằng vua ngự (thức) cũng vì đó là ngày lễ hội. Tuy nhiên, sau khi nói như vậy, kết luận đã được đưa ra: 'Đối với hoàng tộc, ngày nào cũng là lễ hội; thật ra, vị vua này ngự (thức) chỉ để xua tan cơn buồn ngủ.'

อุทานํ [Pg.129] อุทาเนสีติ อุทาหารํ อุทาหริ, ยถา หิ ยํ เตลํ มานํ คเหตุํ น สกฺโกติ, วิสฺสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ อวเสโกติ วุจฺจติ. ยญฺจ ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ, ตํ โอโฆติ วุจฺจติ; เอวเมว ยํ ปีติวจนํ หทยํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อธิกํ หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา พหินิกฺขมติ, ตํ อุทานนฺติ วุจฺจติ. เอวรูปํ ปีติมยํ วจนํ นิจฺฉาเรสีติ อตฺโถ.

'Udānaṃ udānesi' (thốt lên lời cảm hứng) có nghĩa là 'udāhāraṃ udāhari' (đã thốt lên một lời nói). Ví như, dầu mà đồ đo lường không thể chứa nổi, chảy tràn ra ngoài, thì được gọi là 'avaseka' (phần tràn). Và nước mà hồ không thể chứa nổi, dâng lên và chảy đi, thì được gọi là 'ogha' (dòng lũ). Cũng như vậy, lời nói do hỷ lạc mà tâm không thể chứa nổi, trở nên quá mức, không ở yên bên trong mà tuôn ra ngoài, thì được gọi là 'udāna' (lời cảm hứng). Ý nghĩa là: (vua) đã thốt ra lời nói tràn đầy hỷ lạc như vậy.

โทสินาติ โทสาปคตา, อพฺภา, มหิกา, ธูโม, รโช, ราหูติ อิเมหิ ปญฺจหิ อุปกฺกิเลเสหิ วิรหิตาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา รมณียาติอาทีนิ ปญฺจ โถมนวจนานิ. สา หิ มหาชนสฺส มนํ รมยตีติ รมณียา. วุตฺตโทสวิมุตฺตาย จนฺทปฺปภาย โอภาสิตตฺตา อติวิย สุรูปาติ อภิรูปา. ทสฺสิตุํ ยุตฺตาติ ทสฺสนียา. จิตฺตํ ปสาเทตีติ ปาสาทิกา. ทิวสมาสาทีนํ ลกฺขณํ ภวิตุํ ยุตฺตาติ ลกฺขญฺญา.

“Dosinā” có nghĩa là không có lỗi lầm, tức là không có năm thứ phiền não này: mây, sương mù, khói, bụi, và Rāhu. Do đó, năm từ bắt đầu bằng “ramaṇīyā” là những lời tán thán. Vì đêm ấy làm cho tâm của đại chúng vui thích, nên gọi là “ramaṇīyā” (hoan hỷ). Vì được ánh trăng không có các lỗi đã nói chiếu sáng nên có hình sắc rất đẹp, do đó gọi là “abhirūpā” (xinh đẹp). Thích hợp để nhìn ngắm, nên gọi là “dassanīyā” (đáng chiêm ngưỡng). Làm cho tâm trong sáng, nên gọi là “pāsādikā” (làm cho tịnh tín). Thích hợp để trở thành dấu hiệu của ngày, tháng, v.v., nên gọi là “lakkhaññā” (đáng ghi nhận).

กํ นุ ขฺวชฺชาติ กํ นุ โข อชฺช. สมณํ วา พฺราหฺมณํ วาติ สมิตปาปตาย สมณํ. พาหิตปาปตาย พฺราหฺมณํ. ยํ โน ปยิรุปาสโตติ วจนพฺยตฺตโย เอส, ยํ อมฺหากํ ปญฺหปุจฺฉนวเสน ปยิรุปาสนฺตานํ มธุรํ ธมฺมํ สุตฺวา จิตฺตํ ปสีเทยฺยาติ อตฺโถ. อิติ ราชา อิมินา สพฺเพนปิ วจเนน โอภาสนิมิตฺตกมฺมํ อกาสิ. กสฺส อกาสีติ? ชีวกสฺส. กิมตฺถํ? ภควโต ทสฺสนตฺถํ. กึ ภควนฺตํ สยํ ทสฺสนาย อุปคนฺตุํ น สกฺโกตีติ? อาม, น สกฺโกติ. กสฺมา? มหาปราธตาย.

“Kaṃ nu khvajjā” là “kaṃ nu kho ajja”. “Samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā” có nghĩa là “samaṇaṃ” (Sa-môn) vì đã làm lắng dịu các điều ác; “brāhmaṇaṃ” (Bà-la-môn) vì đã loại trừ các điều ác. “Yaṃ no payirupāsato” là một sự thay đổi cách nói, có nghĩa là: “Khi chúng ta đến gần để hỏi các câu hỏi, tâm của chúng ta sẽ được tịnh tín sau khi nghe pháp ngọt ngào.” Như vậy, nhà vua đã thực hiện hành động gợi ý bằng tất cả những lời này. Ngài đã làm điều đó cho ai? Cho Jīvaka. Vì mục đích gì? Để được diện kiến Đức Thế Tôn. Phải chăng ngài không thể tự mình đến diện kiến Đức Thế Tôn? Vâng, không thể. Tại sao? Vì tội lỗi nặng nề.

เตน หิ ภควโต อุปฏฺฐาโก อริยสาวโก อตฺตโน ปิตา มาริโต, เทวทตฺโต จ ตเมว นิสฺสาย ภควโต พหุํ อนตฺถมกาสิ, อิติ มหาปราโธ เอส, ตาย มหาปราธตาย สยํ คนฺตุํ น สกฺโกติ. ชีวโก ปน ภควโต อุปฏฺฐาโก, ตสฺส ปิฏฺฐิฉายาย ภควนฺตํ ปสฺสิสฺสามีติ โอภาสนิมิตฺตกมฺมํ อกาสิ. กึ ชีวโก ปน – ‘‘มยฺหํ อิทํ โอภาสนิมิตฺตกมฺม’’นฺติ ชานาตีติ? อาม ชานาติ. อถ กสฺมา ตุณฺหี อโหสีติ? วิกฺเขปปจฺเฉทนตฺถํ.

Vị vua ấy đã giết cha mình, một vị Thánh đệ tử là người hộ độ của Đức Thế Tôn, và Devadatta, nương tựa vào chính vị vua ấy, đã gây ra nhiều điều bất lợi cho Đức Thế Tôn. Vì vậy, vị vua này có tội lỗi nặng nề; do tội lỗi nặng nề ấy, ngài không thể tự mình đi đến. Còn Jīvaka là người hộ độ của Đức Thế Tôn, (nhà vua) đã thực hiện hành động gợi ý với ý nghĩ: “Ta sẽ được diện kiến Đức Thế Tôn dưới bóng lưng của ông ấy.” Vậy Jīvaka có biết rằng: “Hành động gợi ý này là dành cho ta” không? Vâng, ông ấy biết. Vậy tại sao ông ấy lại im lặng? Để tránh sự gián đoạn.

ตสฺสญฺหิ ปริสติ ฉนฺนํ สตฺถารานํ อุปฏฺฐากา พหู สนฺนิปติตา, เต อสิกฺขิตานํ ปยิรุปาสเนน สยมฺปิ อสิกฺขิตาว. เต มยิ ภควโต คุณกถํ [Pg.130] อารทฺเธ อนฺตรนฺตรา อุฏฺฐายุฏฺฐาย อตฺตโน สตฺถารานํ คุณํ กเถสฺสนฺติ, เอวํ เม สตฺถุ คุณกถา ปริโยสานํ น คมิสฺสติ. ราชา ปน อิเมสํ กุลูปเก อุปสงฺกมิตฺวา คหิตาสารตาย เตสํ คุณกถาย อนตฺตมโน หุตฺวา มํ ปฏิปุจฺฉิสฺสติ, อถาหํ นิพฺพิกฺเขปํ สตฺถุ คุณํ กเถตฺวา ราชานํ สตฺถุ สนฺติกํ คเหตฺวา คมิสฺสามีติ ชานนฺโตว วิกฺเขปปจฺเฉทนตฺถํ ตุณฺหี อโหสีติ.

Vì trong hội chúng đó, có nhiều người hộ độ của sáu vị đạo sư đã tụ tập. Do thân cận với những người không được huấn luyện, chính họ cũng không được huấn luyện. Khi ta bắt đầu nói về các đức hạnh của Đức Thế Tôn, họ sẽ liên tục đứng dậy và nói về các đức hạnh của các vị đạo sư của họ. Như vậy, lời tán thán đức hạnh của Bậc Đạo Sư của ta sẽ không đi đến hồi kết. Hơn nữa, nhà vua, sau khi đã đến gần các vị đạo sư của những người này và nhận thấy họ không có thực chất, sẽ không hài lòng với lời tán thán đức hạnh của họ và sẽ hỏi lại ta. Khi đó, ta sẽ nói về các đức hạnh của Bậc Đạo Sư một cách không bị gián đoạn, rồi đưa nhà vua đến nơi Bậc Đạo Sư. (Jīvaka) đã im lặng để tránh sự gián đoạn, dù biết rõ (ý của nhà vua).

เตปิ อมจฺจา เอวํ จินฺเตสุํ – ‘‘อชฺช ราชา ปญฺจหิ ปเทหิ รตฺตึ โถเมติ, อทฺธา กิญฺจิ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ธมฺมํ โสตุกาโม, ยสฺส เจส ธมฺมํ สุตฺวา ปสีทิสฺสติ, ตสฺส จ มหนฺตํ สกฺการํ กริสฺสติ, ยสฺส ปน กุลูปโก สมโณ ราชกุลูปโก โหติ, ภทฺทํ ตสฺสา’’ติ.

Các vị đại thần ấy cũng suy nghĩ như sau: “Hôm nay, nhà vua tán thán đêm tối bằng năm từ. Chắc chắn ngài muốn đến gần một vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào đó, hỏi một câu hỏi và nghe pháp. Và sau khi nghe pháp của vị nào mà ngài có lòng tịnh tín, ngài sẽ cúng dường trọng hậu cho vị ấy. Vị Sa-môn thân tín của ai mà trở thành vị Sa-môn thân tín của vua, thì điều tốt lành sẽ đến với người ấy.”

๑๕๑-๑๕๒. เต เอวํ จินฺเตตฺวา – ‘‘อหํ อตฺตโน กุลูปกสมณสฺส วณฺณํ วตฺวา ราชานํ คเหตฺวา คมิสฺสามิ, อหํ คมิสฺสามี’’ติ อตฺตโน อตฺตโน กุลูปกานํ วณฺณํ กเถตุํ อารทฺธา. เตนาห – ‘‘เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ราชามจฺโจ’’ติอาทิ. ตตฺถ ปูรโณติ ตสฺส สตฺถุปฏิญฺญสฺส นามํ. กสฺสโปติ โคตฺตํ. โส กิร อญฺญตรสฺส กุลสฺส เอกูนทาสสตํ ปูรยมาโน ชาโต, เตนสฺส ปูรโณติ นามํ อกํสุ. มงฺคลทาสตฺตา จสฺส ‘‘ทุกฺกฏ’’นฺติ วตฺตา นตฺถิ, อกตํ วา น กตนฺติ. โส ‘‘กิมหํ เอตฺถ วสามี’’ติ ปลายิ. อถสฺส โจรา วตฺถานิ อจฺฉินฺทึสุ, โส ปณฺเณน วา ติเณน วา ปฏิจฺฉาเทตุมฺปิ อชานนฺโต ชาตรูเปเนว เอกํ คามํ ปาวิสิ. มนุสฺสา ตํ ทิสฺวา ‘‘อยํ สมโณ อรหา อปฺปิจฺโฉ, นตฺถิ อิมินา สทิโส’’ติ ปูวภตฺตาทีนิ คเหตฺวา อุปสงฺกมนฺติ. โส – ‘‘มยฺหํ สาฏกํ อนิวตฺถภาเวน อิทํ อุปฺปนฺน’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย สาฏกํ ลภิตฺวาปิ น นิวาเสสิ, ตเทว ปพฺพชฺชํ อคฺคเหสิ, ตสฺส สนฺติเก อญฺเญปิ อญฺเญปีติ ปญฺจสตมนุสฺสา ปพฺพชึสุ. ตํ สนฺธายาห – ‘‘ปูรโณ กสฺสโป’’ติ.

Sau khi suy nghĩ như vậy: “Ta sẽ nói về đức hạnh của vị Sa-môn thân tín của ta và đưa nhà vua đi, ta sẽ đi,” họ bắt đầu nói về đức hạnh của các vị Sa-môn thân tín của riêng mình. Do đó, có lời nói: “Khi được nói như vậy, một vị đại thần của vua...” v.v. Trong đó, “Pūraṇa” là tên của vị tự xưng là đạo sư ấy. “Kassapa” là họ. Tương truyền, ông ta được sinh ra khi đang làm tròn số một trăm người nô lệ thiếu một của một gia đình nọ, do đó họ đặt tên ông là “Pūraṇa”. Và vì là một người nô lệ may mắn, không có ai nói “làm sai” hay “chưa làm” đối với ông. Ông ta đã bỏ trốn, nghĩ rằng: “Tại sao ta phải sống ở đây?” Sau đó, bọn cướp đã giật lấy quần áo của ông. Không biết che thân bằng lá cây hay cỏ, ông đã đi vào một ngôi làng trong tình trạng lõa thể như lúc mới sinh. Người ta thấy ông và nghĩ: “Vị này là một Sa-môn, một vị A-la-hán, ít ham muốn, không ai sánh bằng,” rồi mang bánh, cơm... đến gần. Ông ta nghĩ: “Những thứ này có được là do ta không mặc y phục,” từ đó về sau, dù nhận được y phục, ông cũng không mặc. Ông đã chấp nhận chính việc đó làm sự xuất gia của mình. Gần ông, những người khác và những người khác nữa, tổng cộng năm trăm người, đã xuất gia. Đề cập đến ông, có lời nói: “Pūraṇa Kassapa.”

ปพฺพชิตสมูหสงฺขาโต สงฺโฆ อสฺส อตฺถีติ สงฺฆี. สฺเวว คโณ อสฺส อตฺถีติ คณี. อาจารสิกฺขาปนวเสน ตสฺส คณสฺส อาจริโยติ คณาจริโย. ญาโตติ ปญฺญาโต ปากโฏ. ‘‘อปฺปิจฺโฉ [Pg.131] สนฺตุฏฺโฐ. อปฺปิจฺฉตาย วตฺถมฺปิ น นิวาเสตี’’ติ เอวํ สมุคฺคโต ยโส อสฺส อตฺถีติ ยสสฺสี. ติตฺถกโรติ ลทฺธิกโร. สาธุสมฺมโตติ อยํ สาธุ, สุนฺทโร, สปฺปุริโสติ เอวํ สมฺมโต. พหุชนสฺสาติ อสฺสุตวโต อนฺธพาลปุถุชฺชนสฺส. ปพฺพชิตโต ปฏฺฐาย อติกฺกนฺตา พหู รตฺติโย ชานาตีติ รตฺตญฺญู. จิรํ ปพฺพชิตสฺส อสฺสาติ จิรปพฺพชิโต, อจิรปพฺพชิตสฺส หิ กถา โอกปฺปนียา น โหติ, เตนาห ‘‘จิรปพฺพชิโต’’ติ. อทฺธคโตติ อทฺธานํ คโต, ทฺเว ตโย ราชปริวฏฺเฏ อตีโตติ อธิปฺปาโย. วโยอนุปฺปตฺโตติ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺโต. อิทํ อุภยมฺปิ – ‘‘ทหรสฺส กถา โอกปฺปนียา น โหตี’’ติ เอตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

Ông có một tăng đoàn, được gọi là một nhóm người xuất gia, nên gọi là “saṅghī”. Chính nhóm đó là giáo đoàn của ông, nên gọi là “gaṇī”. Ông là thầy của giáo đoàn đó, theo nghĩa là người dạy dỗ về hạnh kiểm, nên gọi là “gaṇācariyo”. “Ñāto” nghĩa là nổi tiếng, được nhiều người biết đến. Danh tiếng của ông đã lan truyền rằng: “Ít ham muốn, biết đủ. Vì ít ham muốn nên ngay cả y phục cũng không mặc,” do đó ông có danh tiếng, gọi là “yasassī”. “Titthakaro” là người tạo ra một học thuyết. “Sādhusammato” là được nhiều người công nhận là người tốt, người thiện, bậc chân nhân. “Bahujanassa” là của nhiều người, tức là của những kẻ phàm phu mù quáng, ngu dốt, chưa từng nghe (Chánh pháp). “Rattaññū” là người biết nhiều đêm đã trôi qua kể từ khi xuất gia. “Cirapabbajito” là người đã xuất gia từ lâu; vì lời nói của người mới xuất gia không đáng tin cậy, nên mới nói là “người đã xuất gia từ lâu”. “Addhagato” là người đã đi một chặng đường dài, ý nói đã trải qua hai ba triều vua. “Vayoanuppatto” là người đã đến tuổi già. Cả hai điều này được nói đến với ý rằng: “Lời nói của người trẻ tuổi không đáng tin cậy.”

ตุณฺหี อโหสีติ สุวณฺณวณฺณํ มธุรรสํ อมฺพปกฺกํ ขาทิตุกาโม ปุริโส อาหริตฺวา หตฺเถ ฐปิตํ กาชรปกฺกํ ทิสฺวา วิย ฌานาภิญฺญาทิคุณยุตฺตํ ติลกฺขณพฺภาหตํ มธุรํ ธมฺมกถํ โสตุกาโม ปุพฺเพ ปูรณสฺส ทสฺสเนนาปิ อนตฺตมโน อิทานิ คุณกถาย สุฏฺฐุตรํ อนตฺตมโน หุตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. อนตฺตมโน สมาโนปิ ปน ‘‘สจาหํ เอตํ ตชฺเชตฺวา คีวายํ คเหตฺวา นีหราเปสฺสามิ, ‘โย โย กเถสิ, ตํ ตํ ราชา เอวํ กโรตี’ติ ภีโต อญฺโญปิ โกจิ กิญฺจิ น กเถสฺสตี’’ติ อมนาปมฺปิ ตํ กถํ อธิวาเสตฺวา ตุณฺหี เอว อโหสิ. อถญฺโญ – ‘‘อหํ อตฺตโน กุลูปกสฺส วณฺณํ กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา วตฺตุํ อารภิ. เตน วุตฺตํ – อญฺญตโรปิ โขติอาทิ. ตํ สพฺพํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

Vua đã im lặng. Giống như một người đàn ông muốn ăn trái xoài chín có màu vàng óng, vị ngọt, nhưng khi thấy trái kājara chín được người khác mang đến đặt vào tay thì không hài lòng; cũng vậy, đức vua muốn nghe pháp thoại ngọt ngào, hợp thành với các đức tánh như thiền và thắng trí, được đóng dấu tam tướng, trước kia đã không hài lòng khi chỉ thấy Pūraṇa, nay lại càng không hài lòng hơn nữa vì lời tán dương đức hạnh (không thật), nên đã trở nên im lặng. Tuy không hài lòng, nhưng (vua nghĩ): “Nếu ta ra lệnh hăm dọa, nắm cổ người này mà đuổi ra, thì (các vị khác sẽ nghĩ) ‘vị đại thần nào tâu lên, đức vua đều làm như vậy với vị ấy’, vì sợ hãi nên sẽ không có vị đại thần nào khác tâu bày bất cứ điều gì nữa.” Vì vậy, vua đã kham nhẫn lời nói không vừa ý ấy và chỉ giữ im lặng. Khi ấy, một vị khác suy nghĩ: “Ta sẽ nói về đức hạnh của vị thầy thân cận của ta,” rồi bắt đầu nói. Do đó, (ngài Ānanda) đã nói: “aññataropi kho” v.v... Tất cả điều ấy nên được hiểu theo phương pháp đã được nói.

เอตฺถ ปน มกฺขลีติ ตสฺส นามํ. โคสาลาย ชาตตฺตา โคสาโลติ ทุติยํ นามํ. ตํ กิร สกทฺทมาย ภูมิยา เตลฆฏํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตํ – ‘‘ตาต, มา ขลี’’ติ สามิโก อาห. โส ปมาเทน ขลิตฺวา ปติตฺวา สามิกสฺส ภเยน ปลายิตุํ อารทฺโธ. สามิโก อุปธาวิตฺวา ทุสฺสกณฺเณ อคฺคเหสิ. โส สาฏกํ ฉฑฺเฑตฺวา อเจลโก หุตฺวา ปลายิ. เสสํ ปูรณสทิสเมว.

Ở đây, Makkhalī là tên của vị ấy. Vì sanh ra ở chuồng bò (gosāla) nên có tên thứ hai là Gosāla. Nghe nói rằng, khi vị ấy đang đi trên nền đất lầy lội, mang theo một hũ dầu, người chủ nói: “Này con, đừng trượt ngã.” Vị ấy do sơ suất đã trượt chân và ngã xuống, vì sợ người chủ nên đã bắt đầu bỏ chạy. Người chủ chạy đuổi theo và nắm lấy vạt áo. Vị ấy vứt bỏ y phục, trở thành người lõa thể rồi bỏ chạy. Phần còn lại thì tương tự như trường hợp của Pūraṇa.

๑๕๓. อชิโตติ ตสฺส นามํ. เกสกมฺพลํ ธาเรตีติ เกสกมฺพโล. อิติ นามทฺวยํ สํสนฺทิตฺวา อชิโต เกสกมฺพโลติ วุจฺจติ[Pg.132]. ตตฺถ เกสกมฺพโล นาม มนุสฺสเกเสหิ กตกมฺพโล. ตโต ปฏิกิฏฺฐตรํ วตฺถํ นาม นตฺถิ. ยถาห – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ, เกสกมฺพโล เตสํ ปฏิกิฏฺโฐ อกฺขายติ. เกสกมฺพโล, ภิกฺขเว, สีเต สีโต, อุณฺเห อุณฺโห, ทุพฺพณฺโณ ทุคฺคนฺโธ ทุกฺขสมฺผสฺโส’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๓๘).

153. Ajita là tên của vị ấy. Vì mang tấm chăn bằng tóc người (kesakambala) nên gọi là Kesakambala. Kết hợp hai tên này lại, vị ấy được gọi là Ajita Kesakambala. Trong đó, kesakambala là tấm chăn làm bằng tóc người. Không có loại y phục nào thấp kém hơn loại đó. Như đã được nói: “Này các Tỳ khưu, ví như trong tất cả các loại y phục được dệt bằng sợi, tấm chăn bằng tóc người được xem là thấp kém nhất. Này các Tỳ khưu, tấm chăn bằng tóc người khi lạnh thì lạnh, khi nóng thì nóng, màu sắc xấu, mùi hôi, và xúc chạm khó chịu.”

๑๕๔. ปกุโธติ ตสฺส นามํ. กจฺจายโนติ โคตฺตํ. อิติ นามโคตฺตํ สํสนฺทิตฺวา ปกุโธ กจฺจายโนติ วุจฺจติ. สีตุทกปฏิกฺขิตฺตโก เอส, วจฺจํ กตฺวาปิ อุทกกิจฺจํ น กโรติ, อุณฺโหทกํ วา กญฺชิยํ วา ลภิตฺวา กโรติ, นทึ วา มคฺโคทกํ วา อติกฺกมฺม – ‘‘สีลํ เม ภินฺน’’นฺติ วาลิกถูปํ กตฺวา สีลํ อธิฏฺฐาย คจฺฉติ. เอวรูโป นิสฺสิรีกลทฺธิโก เอส.

154. Pakudha là tên của vị ấy. Kaccāyana là họ. Kết hợp tên và họ lại, vị ấy được gọi là Pakudha Kaccāyana. Vị này là người từ bỏ nước lạnh, ngay cả sau khi đi đại tiện cũng không làm việc vệ sinh bằng nước; chỉ khi có được nước nóng hoặc nước cháo loãng mới làm việc vệ sinh. Khi đi qua một con sông hoặc vũng nước trên đường, (nghĩ rằng) “giới của ta đã bị bể,” vị ấy làm một bảo tháp bằng cát rồi phát nguyện giữ giới lại và đi tiếp. Vị này là người có tà kiến vô phúc như vậy.

๑๕๕. สญฺจโยติ ตสฺส นามํ. เพลฏฺฐสฺส ปุตฺโตติ เพลฏฺฐปุตฺโต.

155. Sañcaya là tên của vị ấy. Là con trai của Belaṭṭha nên gọi là Belaṭṭhaputta.

๑๕๖. อมฺหากํ คณฺฐนกิเลโส ปลิพนฺธนกิเลโส นตฺถิ, กิเลสคณฺฐรหิตา มยนฺติ เอวํวาทิตาย ลทฺธนามวเสน นิคณฺโฐ. นาฏสฺส ปุตฺโต นาฏปุตฺโต.

156. Do có thói quen nói rằng: “Chúng ta không có phiền não thắt nút, phiền não trói buộc; chúng ta thoát khỏi sự thắt nút của phiền não,” nên được gọi là Nigaṇṭha. Là con trai của Nāṭa nên gọi là Nāṭaputta.

โกมารภจฺจชีวกกถาวณฺณนา

Giải thích câu chuyện về Jīvaka Komārabhacca

๑๕๗. อถ โข ราชาติ ราชา กิร เตสํ วจนํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ยสฺส ยสฺส วจนํ น โสตุกาโม, โส โส เอว กเถสิ. ยสฺส ปนมฺหิ วจนํ โสตุกาโม, เอส นาควสํ ปิวิตฺวา ฐิโต สุปณฺโณ วิย ตุณฺหีภูโต, อนตฺโถ วต เม’’ติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ชีวโก อุปสนฺตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต อุปฏฺฐาโก, สยมฺปิ อุปสนฺโต, ตสฺมา วตฺตสมฺปนฺโน ภิกฺขุ วิย ตุณฺหีภูโตว นิสินฺโน, น เอส มยิ อกเถนฺเต กเถสฺสติ, หตฺถิมฺหิ โข ปน มทฺทนฺเต หตฺถิสฺเสว ปาโท คเหตพฺโพ’’ติ เตน สทฺธึ สยํ มนฺเตตุมารทฺโธ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข ราชา’’ติ. ตตฺถ กึ ตุณฺหีติ เกน การเณน ตุณฺหี. อิเมสํ อมจฺจานํ อตฺตโน อตฺตโน กุลูปกสมณสฺส วณฺณํ กเถนฺตานํ มุขํ นปฺปโหติ[Pg.133]. กึ ยถา เอเตสํ, เอวํ ตว กุลูปกสมโณ นตฺถิ, กึ ตฺวํ ทลิทฺโท, น เต มม ปิตรา อิสฺสริยํ ทินฺนํ, อุทาหุ อสฺสทฺโธติ ปุจฺฉติ.

157. Về đoạn “Khi ấy, đức vua...”, nghe nói rằng, đức vua sau khi nghe lời của các vị ấy đã suy nghĩ: “Lời của những vị nào ta không muốn nghe, thì chính những vị ấy lại nói. Còn người mà ta muốn nghe lời nói, thì vị này lại im lặng như chim garuḍa đã uống nọc rắn. Thật là bất lợi cho ta.” Khi ấy, vua lại có suy nghĩ này: “Jīvaka là người thị giả của Đức Phật, bậc Thế Tôn, đấng tịch tịnh; bản thân ông cũng là người tịch tịnh. Do đó, ông ngồi im lặng như một vị Tỳ khưu đầy đủ bổn phận. Nếu ta không bắt đầu nói, vị này sẽ không nói. Quả thật, khi bị voi giày, phải nắm lấy chân của chính con voi ấy.” (Nghĩ vậy) vua đã bắt đầu tự mình bàn luận cùng với vị ấy. Do đó, (ngài Ānanda) đã nói: “Khi ấy, đức vua...”. Trong đó, “sao lại im lặng” nghĩa là “vì lý do gì mà im lặng?”. (Vua hỏi): “Miệng của các vị đại thần này không đủ (để nói) khi họ tán dương đức hạnh của vị sa-môn thân cận của mình hay sao? Hay là ngươi không có vị sa-môn thân cận nào như họ? Hay ngươi là người nghèo khó? Hay phụ vương của ta đã không ban cho ngươi quyền thế? Hay là ngươi không có đức tin?” Vua đã hỏi như vậy.

ตโต ชีวกสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ ราชา มํ กุลูปกสมณสฺส คุณํ กถาเปติ, น ทานิ เม ตุณฺหีภาวสฺส กาโล, ยถา โข ปนิเม ราชานํ วนฺทิตฺวา นิสินฺนาว อตฺตโน กุลูปกสมณานํ คุณํ กถยึสุ, น มยฺหํ เอวํ สตฺถุคุเณ กเถตุํ ยุตฺต’’นฺติ อุฏฺฐายาสนา ภควโต วิหาราภิมุโข ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคเหตฺวา – ‘‘มหาราช, มา มํ เอวํ จินฺตยิตฺถ, ‘อยํ ยํ วา ตํ วา สมณํ อุปสงฺกมตี’ติ, มม สตฺถุโน หิ มาตุกุจฺฉิโอกฺกมเน, มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเน, มหาภินิกฺขมเน, สมฺโพธิยํ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน จ, ทสสหสฺสิโลกธาตุ กมฺปิตฺถ, เอวํ ยมกปาฏิหาริยํ อกาสิ, เอวํ เทโวโรหณํ, อหํ สตฺถุโน คุเณ กถยิสฺสามิ, เอกคฺคจิตฺโต สุณ, มหาราชา’’ติ วตฺวา – ‘‘อยํ เทว, ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตํ โข ปน ภควนฺตนฺติ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ, ตสฺส โข ปน ภควโตติ อตฺโถ. กลฺยาโณติ กลฺยาณคุณสมนฺนาคโต, เสฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเยว. ถุติโฆโส วา. อพฺภุคฺคโตติ สเทวกํ โลกํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อุคฺคโต. กินฺติ? ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… ภควา’’ติ.

Khi ấy, Jīvaka có suy nghĩ này: “Đức vua này muốn ta nói về đức hạnh của vị sa-môn thân cận. Bây giờ không phải là lúc ta im lặng. Tuy nhiên, như các vị này đã đảnh lễ đức vua rồi ngồi xuống và nói về đức hạnh của các vị sa-môn thân cận của họ, không thích hợp để ta nói về đức hạnh của Bậc Đạo Sư theo cách như vậy.” (Nghĩ vậy) ông đứng dậy khỏi chỗ ngồi, hướng mặt về tịnh xá của Đức Thế Tôn, đảnh lễ theo thể năm vóc sát đất, chắp tay rực rỡ với mười đầu móng tay hợp lại đưa lên đầu rồi tâu: “Tâu Đại vương, xin ngài đừng nghĩ về thần như vầy: ‘Người này đến gần bất kỳ vị sa-môn nào.’ Quả thật, Bậc Đạo Sư của thần, khi Ngài nhập vào lòng mẹ, khi Ngài ra khỏi lòng mẹ, khi Ngài xuất gia vĩ đại, khi Ngài chứng ngộ, và khi Ngài chuyển pháp luân, mười ngàn thế giới đã rung chuyển. Ngài đã thực hiện song thông thần biến như vậy, Ngài đã từ cõi trời xuống như vậy. Thần sẽ tâu về các đức hạnh của Bậc Đạo Sư, xin Đại vương hãy nhất tâm lắng nghe.” Nói xong, ông bắt đầu tâu: “Tâu Thiên tử, Đức Thế Tôn này là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác” v.v... Trong đó, từ “taṃ kho pana bhagavantaṃ” là một cách dùng (biến cách thứ hai) theo nghĩa chỉ rõ đặc tính (itthambhūtākhyāna), có nghĩa là “của Đức Thế Tôn ấy” (tassa kho pana bhagavato). “Kalyāṇo” (tốt đẹp) có nghĩa là “hợp thành với các đức tánh tốt đẹp, cao thượng.” “Kittisaddo” (tiếng tăm) chính là danh tiếng tốt, hoặc là tiếng vang của sự tán thán. “Abbhuggato” (vang xa) có nghĩa là đã vang lên, bao trùm thế giới cùng với chư thiên. Như thế nào? (Vang xa) rằng: “Đức Thế Tôn ấy là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác... là bậc Thế Tôn.”

ตตฺรายํ ปทสมฺพนฺโธ – โส ภควา อิติปิ อรหํ อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… อิติปิ ภควาติ. อิมินา จ อิมินา จ การเณนาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อารกตฺตา อรีนํ, อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวาติ, อิเมหิ ตาว การเณหิ โส ภควา อรหนฺติ เวทิตพฺโพติอาทินา นเยน มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา สพฺพาเนว เจตานิ ปทานิ วิสุทฺธิมคฺเค พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานีติ ตโต เนสํ วิตฺถาโร คเหตพฺโพ.

Ở đây, đây là sự liên kết các từ: Đức Thế Tôn ấy, vì lý do này, là bậc A-la-hán; vì lý do này, là bậc Chánh Đẳng Giác... (vân vân)... vì lý do này, là bậc Thế Tôn. Điều này có nghĩa là: "Vì lý do này và vì lý do này". Trong đó, (Ngài là A-la-hán) vì đã xa lìa (phiền não), vì đã tiêu diệt các kẻ thù (phiền não) và các nan hoa (của bánh xe luân hồi), vì xứng đáng nhận các vật dụng v.v..., vì không có nơi kín đáo để làm điều ác. Sau khi đã đặt ra đề mục theo phương pháp như vầy: "Trước hết, vì những lý do này, Đức Thế Tôn ấy được biết là bậc A-la-hán", và tất cả những từ này đã được giải thích rộng rãi trong Thanh Tịnh Đạo, ở phần chú giải về Niệm Phật. Vì vậy, phần giải thích rộng rãi về chúng nên được lấy từ đó.

ชีวโก ปน เอกเมกสฺส ปทสฺส อตฺถํ นิฏฺฐาเปตฺวา – ‘‘เอวํ, มหาราช, อรหํ มยฺหํ สตฺถา, เอวํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… เอวํ ภควา’’ติ วตฺวา – ‘‘ตํ, เทโว, ภควนฺตํ ปยิรุปาสตุ, อปฺเปว นาม เทวสฺส ตํ ภควนฺตํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ อาห. เอตฺถ จ ตํ เทโว ปยิรุปาสตูติ วทนฺโต ‘‘มหาราช, ตุมฺหาทิสานญฺหิ สเตนปิ สหสฺเสนปิ สตสหสฺเสนปิ ปุฏฺฐสฺส [Pg.134] มยฺหํ สตฺถุโน สพฺเพสํ จิตฺตํ คเหตฺวา กเถตุํ ถาโม จ พลญฺจ อตฺถิ, วิสฺสตฺโถ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺเฉยฺยาสิ มหาราชา’’ติ อาห.

Còn y sĩ Jīvaka, sau khi trình bày xong ý nghĩa của từng từ một: "Tâu Đại vương, vì lý do như vậy, bậc Đạo Sư của tôi là bậc A-la-hán; vì lý do như vậy, là bậc Chánh Đẳng Giác... (vân vân)... vì lý do như vậy, là bậc Thế Tôn", đã nói rằng: "Xin Thiên tử hãy đến hầu cận Đức Thế Tôn ấy, biết đâu tâm của Thiên tử sẽ được trong sạch khi hầu cận Đức Thế Tôn ấy". Và ở đây, khi nói "Xin Thiên tử hãy đến hầu cận Ngài", ông đã nói rằng: "Tâu Đại vương, bậc Đạo Sư của tôi, khi được hỏi bởi một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn người như ngài, có đủ sức mạnh và năng lực để nắm bắt tâm của tất cả mọi người và trả lời. Xin Đại vương hãy tin tưởng đến gần và hỏi".

รญฺโญปิ ภควโต คุณกถํ สุณนฺตสฺส สกลสรีรํ ปญฺจวณฺณาย ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏํ อโหสิ. โส ตงฺขณญฺเญว คนฺตุกาโม หุตฺวา – ‘‘อิมาย โข ปน เวลาย มยฺหํ ทสพลสฺส สนฺติกํ คจฺฉโต น อญฺโญ โกจิ ขิปฺปํ ยานานิ โยเชตุํ สกฺขิสฺสติ อญฺญตฺร ชีวกา’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘เตน หิ, สมฺม ชีวก, หตฺถิยานานิ กปฺปาเปหี’’ติ อาห.

Cả đức vua, khi đang nghe lời tán thán ân đức của Đức Thế Tôn, toàn thân đã được thấm nhuần không gián đoạn bởi hỷ lạc năm màu. Vị ấy, có ý muốn đi ngay lập tức, đã suy nghĩ rằng: "Nhưng vào lúc này, khi ta đi đến nơi bậc Thập Lực, không có ai khác ngoài Jīvaka có thể chuẩn bị xe cộ một cách nhanh chóng", rồi phán rằng: "Này bạn Jīvaka, vậy thì hãy cho chuẩn bị các cỗ xe voi".

๑๕๘. ตตฺถ เตน หีติ อุยฺโยชนตฺเถ นิปาโต. คจฺฉ, สมฺม ชีวกาติ วุตฺตํ โหติ. หตฺถิยานานีติ อเนเกสุ อสฺสรถาทีสุ ยาเนสุ วิชฺชมาเนสุปิ หตฺถิยานํ อุตฺตมํ; อุตฺตมสฺส สนฺติกํ อุตฺตมยาเนเนว คนฺตพฺพนฺติ จ, อสฺสยานรถยานานิ สสทฺทานิ, ทูรโตว เตสํ สทฺโท สุยฺยติ, หตฺถิยานสฺส ปทานุปทํ คจฺฉนฺตาปิ สทฺทํ น สุณนฺติ. นิพฺพุตสฺส ปน โข ภควโต สนฺติเก นิพฺพุเตเหว ยาเนหิ คนฺตพฺพนฺติ จ จินฺตยิตฺวา หตฺถิยานานีติ อาห.

158. Ở đây, "tena hi" là một tiểu từ có nghĩa là thúc giục. Có nghĩa là: "Này bạn Jīvaka, hãy đi đi". Về "các cỗ xe voi": Mặc dù có nhiều loại xe như xe ngựa, xe song mã v.v..., xe voi là cao quý nhất; và (vua nghĩ rằng) nên đi đến nơi bậc Tối Thượng bằng cỗ xe cao quý nhất. Xe ngựa và xe song mã thì ồn ào, tiếng của chúng được nghe thấy từ xa; (còn với) xe voi, ngay cả những người đi theo sau gót cũng không nghe thấy tiếng động. Và suy nghĩ rằng nên đi đến nơi Đức Thế Tôn, bậc đã tịch tịnh, bằng những cỗ xe yên tĩnh, nên vua đã phán "các cỗ xe voi".

ปญฺจมตฺตานิ หตฺถินิกาสตานีติ ปญฺจ กเรณุสตานิ. กปฺปาเปตฺวาติ อาโรหณสชฺชานิ กาเรตฺวา. อาโรหณียนฺติ อาโรหณโยคฺคํ, โอปคุยฺหนฺติ อตฺโถ. กึ ปเนส รญฺญา วุตฺตํ อกาสิ อวุตฺตนฺติ? อวุตฺตํ. กสฺมา? ปณฺฑิตตาย. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ราชา อิมาย เวลาย คจฺฉามีติ วทติ, ราชาโน จ นาม พหุปจฺจตฺถิกา. สเจ อนฺตรามคฺเค โกจิ อนฺตราโย โหติ, มมฺปิ ครหิสฺสนฺติ – ‘‘ชีวโก ราชา เม กถํ คณฺหาตีติ อกาเลปิ ราชานํ คเหตฺวา นิกฺขมตี’’ติ. ภควนฺตมฺปิ ครหิสฺสนฺติ ‘‘สมโณ โคตโม, ‘มยฺหํ กถา วตฺตตี’ติ กาลํ อสลฺลกฺเขตฺวาว ธมฺมํ กเถตี’’ติ. ตสฺมา ยถา เนว มยฺหํ, น ภควโต, ครหา อุปฺปชฺชติ; รญฺโญ จ รกฺขา สุสํวิหิตา โหติ, ตถา กริสฺสามี’’ติ.

"Năm trăm voi cái" nghĩa là năm trăm con voi cái. "Cho chuẩn bị" nghĩa là cho làm sẵn sàng để cưỡi. "Con voi để cưỡi" có nghĩa là con voi phù hợp để cưỡi, con voi riêng của vua. Vậy, vị này đã làm điều vua phán hay điều vua không phán? (Đã làm) điều không được phán. Tại sao? Vì sự thông thái. Nghe nói, ông đã có suy nghĩ như vầy: "Đức vua nói 'Ta sẽ đi vào lúc này', mà các vị vua thì có nhiều kẻ thù. Nếu có bất kỳ nguy hiểm nào xảy ra trên đường, người ta cũng sẽ khiển trách ta rằng: 'Jīvaka, nghĩ rằng đức vua nghe lời mình, đã đưa vua đi ra ngoài vào lúc không thích hợp'. Họ cũng sẽ khiển trách Đức Thế Tôn rằng: 'Sa-môn Gotama, nghĩ rằng 'lời của ta có hiệu lực', đã thuyết pháp mà không xem xét thời gian'. Vì vậy, ta sẽ làm sao cho sự khiển trách không phát sinh đối với ta, cũng không đối với Đức Thế Tôn, và sự bảo vệ cho đức vua được sắp đặt chu đáo".

ตโต อิตฺถิโย นิสฺสาย ปุริสานํ ภยํ นาม นตฺถิ, ‘สุขํ อิตฺถิปริวุโต คมิสฺสามี’ติ ปญฺจ หตฺถินิกาสตานิ กปฺปาเปตฺวา ปญฺจ อิตฺถิสตานิ ปุริสเวสํ คาหาเปตฺวา – ‘‘อสิโตมรหตฺถา ราชานํ ปริวาเรยฺยาถา’’ติ วตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘อิมสฺส รญฺโญ อิมสฺมึ อตฺตภาเว มคฺคผลานํ [Pg.135] อุปนิสฺสโย นตฺถิ, พุทฺธา จ นาม อุปนิสฺสยํ ทิสฺวาว ธมฺมํ กเถนฺติ. หนฺทาหํ, มหาชนํ สนฺนิปาตาเปมิ, เอวญฺหิ สติ สตฺถา กสฺสจิเทว อุปนิสฺสเยน ธมฺมํ เทเสสฺสติ, สา มหาชนสฺส อุปการาย ภวิสฺสตี’’ติ. โส ตตฺถ ตตฺถ สาสนํ เปเสสิ, เภรึ จราเปสิ – ‘‘อชฺช ราชา ภควโต สนฺติกํ คจฺฉติ, สพฺเพ อตฺตโน วิภวานุรูเปน รญฺโญ อารกฺขํ คณฺหนฺตู’’ติ.

Do đó, (nghĩ rằng) "Nương vào phụ nữ thì không có sự nguy hiểm nào cho nam giới, (vua) sẽ đi một cách an toàn khi được phụ nữ vây quanh", ông cho chuẩn bị năm trăm voi cái, cho năm trăm phụ nữ mặc y phục nam giới, và nói rằng: "Tay cầm gươm và giáo, các ngươi hãy vây quanh bảo vệ đức vua". Rồi ông lại suy nghĩ: "Vị vua này, trong kiếp sống này, không có duyên lành để chứng đắc Đạo và Quả. Mà các vị Phật chỉ thuyết pháp khi thấy có duyên lành. Thôi, ta sẽ cho triệu tập đông đảo dân chúng, vì khi như vậy, bậc Đạo Sư sẽ thuyết pháp nhờ vào duyên lành của một người nào đó, và bài pháp đó sẽ hữu ích cho đông đảo dân chúng". Ông đã gửi thông điệp đến nhiều nơi, cho đánh trống loan báo: "Hôm nay đức vua đi đến nơi Đức Thế Tôn, tất cả mọi người hãy tùy theo khả năng của mình mà tham gia bảo vệ đức vua".

ตโต มหาชโน จินฺเตสิ – ‘‘ราชา กิร สตฺถุทสฺสนตฺถํ คจฺฉติ, กีทิสี วต โภ ธมฺมเทสนา ภวิสฺสติ, กึ โน นกฺขตฺตกีฬาย, ตตฺเถว คมิสฺสามา’’ติ. สพฺเพ คนฺธมาลาทีนิ คเหตฺวา รญฺโญ อาคมนํ อากงฺขมานา มคฺเค อฏฺฐํสุ. ชีวโกปิ รญฺโญ ปฏิเวเทสิ – ‘‘กปฺปิตานิ โข เต, เทว, หตฺถิยานานิ, ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญสี’’ติ. ตตฺถ ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญสีติ อุปจารวจนเมตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ยํ ตยา อาณตฺตํ, ตํ มยา กตํ, อิทานิ ตฺวํ ยสฺส คมนสฺส วา อคมนสฺส วา กาลํ มญฺญสิ, ตเทว อตฺตโน รุจิยา กโรหี’’ติ.

Do đó, đông đảo dân chúng đã suy nghĩ: "Nghe nói đức vua đi để yết kiến bậc Đạo Sư. Ôi, bài thuyết pháp sẽ như thế nào nhỉ? Lễ hội có ích gì cho chúng ta? Chúng ta hãy đi đến đó". Tất cả mọi người, cầm lấy hương hoa v.v..., đã đứng trên đường, mong chờ sự xuất hiện của đức vua. Y sĩ Jīvaka cũng đã tâu với vua: "Tâu Thiên tử, các cỗ xe voi đã được chuẩn bị xong. Bây giờ, ngài thấy là thời điểm thích hợp cho việc gì (thì hãy làm)". Ở đây, câu "Bây giờ, ngài thấy là thời điểm thích hợp cho việc gì" là một lời nói xã giao. Điều này có nghĩa là: "Việc mà ngài đã ra lệnh, tôi đã làm xong. Bây giờ, ngài thấy là thời điểm thích hợp cho việc đi hay không đi, thì hãy làm theo ý thích của mình".

๑๕๙. ปจฺเจกา อิตฺถิโยติ ปาฏิเยกฺกา อิตฺถิโย, เอเกกิสฺสา หตฺถินิยา เอเกกํ อิตฺถินฺติ วุตฺตํ โหติ. อุกฺกาสุ ธาริยมานาสูติ ทณฺฑทีปิกาสุ ธาริยมานาสุ. มหจฺจ ราชานุภาเวนาติ มหตา ราชานุภาเวน. มหจฺจาติปิ ปาฬิ, มหติยาติ อตฺโถ, ลิงฺควิปริยาโย เอส. ราชานุภาโว วุจฺจติ ราชิทฺธิ. กา ปนสฺส ราชิทฺธิ? ติโยชนสตานํ ทฺวินฺนํ มหารฏฺฐานํ อิสฺสริยสิรี. ตสฺส หิ อสุกทิวสํ ราชา ตถาคตํ อุปสงฺกมิสฺสตีติ ปฐมตรํ สํวิทหเน อสติปิ ตงฺขณญฺเญว ปญฺจ อิตฺถิสตานิ ปุริสเวสํ คเหตฺวา ปฏิมุกฺกเวฐนานิ อํเส อาสตฺตขคฺคานิ มณิทณฺฑโตมเร คเหตฺวา นิกฺขมึสุ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ปจฺเจกา อิตฺถิโย อาโรเปตฺวา’’ติ.

159. Paccekā itthiyo có nghĩa là pāṭiyekkā itthiyo (mỗi người đàn bà riêng lẻ), được nói rằng mỗi một con voi cái có một người đàn bà (cưỡi lên). Ukkāsu dhāriyamānāsu có nghĩa là khi những ngọn đuốc có cán được cầm lên. Mahacca rājānubhāvena có nghĩa là với oai lực vĩ đại của đức vua. Cũng có bản Pāḷi là mahaccā, có nghĩa là mahatiyā (vĩ đại), đây là trường hợp chuyển đổi từ giống (nam) sang giống (nữ). Rājānubhāvo được gọi là rājiddhi (uy quyền của đức vua). Uy quyền của đức vua ấy là gì? Đó là sự vẻ vang trong quyền cai trị hai đại vương quốc có ba trăm do-tuần. Mặc dù trước đó không có sự sắp đặt rằng: “Vào ngày kia, đức vua sẽ đi đến yết kiến đức Như Lai,” nhưng ngay trong khoảnh khắc ấy, năm trăm người đàn bà đã cải trang thành nam giới, đầu quấn khăn, vai mang kiếm, tay cầm cây thương có cán bằng ngọc, rồi đi ra. Chính vì điều này mà có lời nói rằng: “Đã cho mỗi người đàn bà riêng lẻ cưỡi lên.”

อปราปิ โสฬสสหสฺสขตฺติยนาฏกิตฺถิโย ราชานํ ปริวาเรสุํ. ตาสํ ปริยนฺเต ขุชฺชวามนกกิราตาทโย. ตาสํ ปริยนฺเต อนฺเตปุรปาลกา วิสฺสาสิกปุริสา. เตสํ ปริยนฺเต วิจิตฺรเวสวิลาสิโน สฏฺฐิสหสฺสมตฺตา มหามตฺตา. เตสํ ปริยนฺเต วิวิธาลงฺการปฏิมณฺฑิตา นานปฺปการอาวุธหตฺถา [Pg.136] วิชฺชาธรตรุณา วิย นวุติสหสฺสมตฺตา รฏฺฐิยปุตฺตา. เตสํ ปริยนฺเต สตคฺฆนิกานิ นิวาเสตฺวา ปญฺจสตคฺฆนิกานิ เอกํสํ กตฺวา สุนฺหาตา สุวิลิตฺตา กญฺจนมาลาทินานาภรณโสภิตา ทสสหสฺสมตฺตา พฺราหฺมณา ทกฺขิณหตฺถํ อุสฺสาเปตฺวา ชยสทฺทํ โฆสนฺตา คจฺฉนฺติ. เตสํ ปริยนฺเต ปญฺจงฺคิกานิ ตูริยานิ. เตสํ ปริยนฺเต ธนุปนฺติปริกฺเขโป. ตสฺส ปริยนฺเต หตฺถิฆฏา. หตฺถีนํ ปริยนฺเต คีวาย คีวํ ปหรมานา อสฺสปนฺติ. อสฺสปริยนฺเต อญฺญมญฺญํ สงฺฆฏฺฏนรถา. รถปริยนฺเต พาหาย พาหํ ปหรยมานา โยธา. เตสํ ปริยนฺเต อตฺตโน อตฺตโน อนุรูปาย อาภรณสมฺปตฺติยา วิโรจมานา อฏฺฐารส เสนิโย. อิติ ยถา ปริยนฺเต ฐตฺวา ขิตฺโต สโร ราชานํ น ปาปุณาติ, เอวํ ชีวโก โกมารภจฺโจ รญฺโญ ปริสํ สํวิทหิตฺวา อตฺตนา รญฺโญ อวิทูเรเนว คจฺฉติ – ‘‘สเจ โกจิ อุปทฺทโว โหติ, ปฐมตร รญฺโญ ชีวิตทานํ ทสฺสามี’’ติ. อุกฺกานํ ปน เอตฺตกานิ สตานิ วา สหสฺสานิ วาติ ปริจฺเฉโท นตฺถีติ เอวรูปึ ราชิทฺธึ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘มหจฺจราชานุภาเวน เยน ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวนํ, เตน ปายาสี’’ติ.

Ngoài ra, mười sáu ngàn vũ nữ dòng dõi Sát-đế-lỵ đã vây quanh đức vua. Ở vòng ngoài của họ là những người đàn bà lưng gù, người lùn, người Kirāta, v.v... Ở vòng ngoài của họ là những người đàn ông thân tín canh gác nội cung. Ở vòng ngoài của họ là khoảng sáu mươi ngàn vị đại thần ăn mặc lộng lẫy và đa dạng. Ở vòng ngoài của họ là khoảng chín mươi ngàn con trai của các vị vua chư hầu, được trang hoàng với các loại trang sức khác nhau, tay cầm nhiều loại vũ khí, giống như những chàng trai Vidyādhara. Ở vòng ngoài của họ là khoảng mười ngàn vị Bà-la-môn, đã tắm gội sạch sẽ, xức dầu thơm, trang điểm rực rỡ với các loại trang sức như vòng hoa vàng, v.v..., mặc y phục trị giá một trăm, vắt tấm y trị giá năm trăm qua một bên vai, giơ tay phải lên và hô vang tiếng chiến thắng, rồi cùng đi. Ở vòng ngoài của họ là dàn nhạc ngũ âm. Ở vòng ngoài của họ là hàng rào cung thủ. Ở vòng ngoài của họ là đoàn voi. Ở vòng ngoài của đoàn voi là hàng ngựa đi san sát nhau đến mức cổ chạm cổ. Ở vòng ngoài của hàng ngựa là những cỗ xe đi san sát nhau. Ở vòng ngoài của những cỗ xe là các chiến binh đi san sát nhau đến mức cánh tay chạm cánh tay. Ở vòng ngoài của họ là mười tám phường hội, rực rỡ với sự sung túc về trang sức phù hợp với từng người. Như vậy, y sĩ Jīvaka Komārabhacca đã sắp đặt đoàn tùy tùng của đức vua theo cách mà một mũi tên được bắn từ vòng ngoài cũng không thể đến được chỗ đức vua, và chính ông ta cũng đi không xa đức vua, (nghĩ rằng): “Nếu có bất kỳ tai họa nào xảy ra, ta sẽ là người đầu tiên cứu mạng đức vua.” Do đó, không có sự giới hạn nào về số lượng đuốc, dù là bao nhiêu trăm hay bao nhiêu ngàn. Chính vì đề cập đến uy quyền của đức vua như vậy mà có lời nói rằng: “Với oai lực vĩ đại của đức vua, ngài đã đi đến vườn xoài của y sĩ Jīvaka Komārabhacca.”

อหุเทว ภยนฺติ เอตฺถ จิตฺตุตฺราสภยํ, ญาณภยํ, อารมฺมณภยํ, โอตฺตปฺปภยนฺติ จตุพฺพิธํ ภยํ, ตตฺถ ‘‘ชาตึ ปฏิจฺจ ภยํ ภยานก’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตํ จิตฺตุตฺราสภยํ นาม. ‘‘เตปิ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เยภุยฺเยน ภยํ สํเวคํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๘) เอวมาคตํ ญาณภยํ นาม. ‘‘เอตํ นูน ตํ ภยเภรวํ อาคจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๙) เอตฺถ วุตฺตํ อารมฺมณภยํ นาม.

Ở đây, trong câu “ahudeva bhayaṃ” (đã có sự sợ hãi), có bốn loại sợ hãi: cittutrāsabhaya (sự sợ hãi do tâm kinh hoàng), ñāṇabhaya (sự sợ hãi do trí tuệ), ārammaṇabhaya (sự sợ hãi do đối tượng), và ottappabhaya (sự sợ hãi do hổ thẹn tội lỗi). Trong số đó, sự sợ hãi được nói đến theo phương cách bắt đầu bằng câu “jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānakaṃ” (do duyên sanh nên có sự sợ hãi, sự kinh khiếp) được gọi là cittutrāsabhaya. Sự sợ hãi được đề cập đến trong câu như sau: “Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’ti” (Họ, sau khi nghe pháp thoại của đức Như Lai, phần lớn đều đạt đến sự sợ hãi, sự chấn động, sự kinh hoàng) được gọi là ñāṇabhaya. Sự sợ hãi được nói đến ở đây: “Etaṃ nūna taṃ bhayabheravaṃ āgacchatī’ti” (Chắc chắn rằng sự sợ hãi và kinh hoàng ấy đang đến) được gọi là ārammaṇabhaya.

‘‘ภีรุํ ปสํสนฺติ, น หิ ตตฺถ สูรํ;

ภยา หิ สนฺโต, น กโรนฺติ ปาป’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๓๓);

“Bhīruṃ pasaṃsanti, na hi tattha sūraṃ; Bhayā hi santo, na karonti pāpan”ti. (Người ta tán thán người biết sợ, chứ không phải người can đảm ở đây; vì bậc thiện nhân do sợ hãi mà không làm điều ác).

อิทํ โอตฺตปฺปภยํ นาม. เตสุ อิธ จิตฺตุตฺราสภยํ, อหุ อโหสีติ อตฺโถ. ฉมฺภิตตฺตนฺติ ฉมฺภิตสฺส ภาโว. สกลสรีรจลนนฺติ อตฺโถ. โลมหํโสติ โลมหํสนํ, อุทฺธํ ฐิตโลมตาติ อตฺโถ. โส ปนายํ โลมหํโส ธมฺมสฺสวนาทีสุ ปีติอุปฺปตฺติกาเล ปีติยาปิ โหติ[Pg.137]. ภีรุกชาติกานํ สมฺปหารปิสาจาทิทสฺสเนสุ ภเยนาปิ. อิธ ภยโลมหํโสติ เวทิตพฺโพ.

Đây được gọi là ottappabhaya (sự sợ hãi do hổ thẹn tội lỗi). Trong số những loại sợ hãi ấy, ở đây (trong trường hợp của vua Ajātasattu) là cittutrāsabhaya (sự sợ hãi do tâm kinh hoàng); ahu có nghĩa là ahosi (đã có). Chambhitattaṃ là trạng thái cứng đờ. Có nghĩa là toàn thân run rẩy. Lomahaṃso là sự dựng lông, có nghĩa là trạng thái lông tóc dựng đứng. Sự dựng lông này cũng xảy ra do hỷ lạc vào lúc phát sanh hỷ khi nghe Pháp, v.v... và cũng xảy ra do sợ hãi khi những người có bản tánh nhút nhát nhìn thấy trận chiến, quỷ pīśāca, v.v... Ở đây, cần được hiểu là sự dựng lông do sợ hãi.

กสฺมา ปเนส ภีโตติ? อนฺธกาเรนาติ เอเก วทนฺติ. ราชคเห กิร ทฺวตฺตึส มหาทฺวารานิ, จตุสฏฺฐิ ขุทฺทกทฺวารานิ. ชีวกสฺส อมฺพวนํ ปาการสฺส จ คิชฺฌกูฏสฺส จ อนฺตรา โหติ. โส ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา ปพฺพตจฺฉายาย ปาวิสิ, ตตฺถ ปพฺพตกูเฏน จนฺโท ฉาทิโต, ปพฺพตจฺฉายาย จ รุกฺขจฺฉายาย จ อนฺธการํ อโหสีติ, ตมฺปิ อการณํ. ตทา หิ อุกฺกานํ สตสหสฺสานมฺปิ ปริจฺเฉโท นตฺถิ.

Tại sao vị vua này lại sợ hãi? Một số người nói rằng: “Vì bóng tối.” Tương truyền, ở thành Rājagaha có ba mươi hai cổng lớn và sáu mươi bốn cổng nhỏ. Vườn xoài của Jīvaka nằm giữa tường thành và núi Gijjhakūṭa. Vua đã đi ra bằng cổng phía đông và đi vào trong bóng của ngọn núi. Ở đó, mặt trăng bị đỉnh núi che khuất, và do bóng của ngọn núi cùng bóng của cây cối nên trời trở nên tối tăm. (Họ nói như vậy). Nhưng đó cũng không phải là lý do. Bởi vì vào lúc ấy, số lượng đuốc không có giới hạn, ngay cả đến hàng trăm ngàn.

อยํ ปน อปฺปสทฺทตํ นิสฺสาย ชีวเก อาสงฺกาย ภีโต. ชีวโก กิรสฺส อุปริปาสาเทเยว อาโรเจสิ – ‘‘มหาราช อปฺปสทฺทกาโม ภควา, อปฺปสทฺเทเนว อุปสงฺกมิตพฺโพ’’ติ. ตสฺมา ราชา ตูริยสทฺทํ นิวาเรสิ. ตูริยานิ เกวลํ คหิตมตฺตาเนว โหนฺติ, วาจมฺปิ อุจฺจํ อนิจฺฉารยมานา อจฺฉราสญฺญาย คจฺฉนฺติ. อมฺพวเนปิ กสฺสจิ ขิปิตสทฺโทปิ น สุยฺยติ. ราชาโน จ นาม สทฺทาภิรตา โหนฺติ. โส ตํ อปฺปสทฺทตํ นิสฺสาย อุกฺกณฺฐิโต ชีวเกปิ อาสงฺกํ อุปฺปาเทสิ. ‘‘อยํ ชีวโก มยฺหํ อมฺพวเน อฑฺฒเตฬสานิ ภิกฺขุสตานี’’ติ อาห. เอตฺถ จ ขิปิตสทฺทมตฺตมฺปิ น สุยฺยติ, อภูตํ มญฺเญ, เอส วญฺเจตฺวา มํ นครโต นีหริตฺวา ปุรโต พลกายํ อุปฏฺฐเปตฺวา มํ คณฺหิตฺวา อตฺตนา ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุกาโม. อยญฺหิ ปญฺจนฺนํ หตฺถีนํ พลํ ธาเรติ. มม จ อวิทูเรเนว คจฺฉติ, สนฺติเก จ เม อาวุธหตฺโถ เอกปุริโสปิ นตฺถิ. อโห วต เม อนตฺโถ’’ติ. เอวํ ภายิตฺวา จ ปน อภีโต วิย สนฺธาเรตุมฺปิ นาสกฺขิ. อตฺตโน ภีตภาวํ ตสฺส อาวิ อกาสิ. เตน วุตฺตํ. ‘‘อถ โข ราชา…เป… น นิคฺโฆโส’’ติ. ตตฺถ สมฺมาติ วยสฺสาภิลาโป เอส, กจฺจิ มํ วยสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. น ปลมฺเภสีติ ยํ นตฺถิ ตํ อตฺถีติ วตฺวา กจฺจิ มํ น วิปฺปลมฺภยสิ. นิคฺโฆโสติ กถาสลฺลาปนิคฺโฆโส.

Vị vua nầy, do sự yên lặng, đã sanh lòng nghi ngờ và sợ hãi đối với Jīvaka. Tương truyền rằng, Jīvaka đã tâu với vua ngay trên lầu thượng của cung điện rằng: ‘Tâu Đại vương, đức Thế Tôn ưa thích sự yên lặng, nên đến yết kiến Ngài trong sự yên lặng.’ Do đó, nhà vua đã ra lệnh ngưng tiếng nhạc. Các nhạc cụ chỉ được mang theo mà thôi, và họ cũng không nói lớn tiếng, đi theo hiệu lệnh bằng tiếng búng ngón tay. Ngay cả trong vườn xoài cũng không nghe được tiếng ho của bất cứ ai. Mà các vị vua thì vốn ưa thích âm thanh. Do sự yên lặng ấy, vua sanh lòng chán nản và khởi lên sự nghi ngờ đối với Jīvaka. ‘Jīvaka này nói với ta rằng trong vườn xoài của ông có một ngàn hai trăm năm mươi vị tỳ khưu.’ ‘Mà ở đây, ngay cả một tiếng ho cũng không nghe thấy. Ta nghĩ rằng điều đó không thật. Kẻ này lừa gạt, dẫn ta ra khỏi thành, bố trí quân đội ở phía trước, định bắt ta rồi tự mình trương lọng lên làm vua. Vì kẻ này có sức mạnh của năm con voi. Và hắn đi không xa ta, mà bên cạnh ta lại không có một người đàn ông nào mang vũ khí. Ôi, thật là tai họa cho ta!’ Do sợ hãi như vậy, vua đã không thể trấn tĩnh lại như người không sợ hãi. Vua đã để lộ sự sợ hãi của mình cho Jīvaka thấy. Do đó, có lời nói rằng: ‘Bấy giờ, nhà vua… (v.v.)… không có tiếng động nào.’ Trong đó, ‘samma’ (này bạn) là lời gọi người đồng vai vế. ‘Kacci maṃ vayassa’ (này bạn, có phải ngươi… ta chăng) có nghĩa là như vậy. ‘Na palambhesi’ (ngươi không lừa gạt ta chứ) có nghĩa là: ‘Nói điều không có là có, có phải ngươi không lừa dối ta chăng?’ ‘Nigghoso’ (tiếng động) là tiếng nói chuyện lớn.

มา ภายิ, มหาราชาติ ชีวโก – ‘‘อยํ ราชา มํ น ชานาติ ‘นายํ ปรํ ชีวิตา โวโรเปตี’ติ; สเจ โข ปน นํ น อสฺสาเสสฺสามิ, วินสฺเสยฺยา’’ติ [Pg.138] จินฺตยิตฺวา ทฬฺหํ กตฺวา สมสฺสาเสนฺโต ‘‘มา ภายิ มหาราชา’’ติ วตฺวา ‘‘น ตํ เทวา’’ติอาทิมาห. อภิกฺกมาติ อภิมุโข กม คจฺฉ, ปวิสาติ อตฺโถ. สกึ วุตฺเต ปน ทฬฺหํ น โหตีติ ตรมาโนว ทฺวิกฺขตฺตุํ อาห. เอเต มณฺฑลมาเฬ ทีปา ฌายนฺตีติ มหาราช, โจรพลํ นาม น ทีเป ชาเลตฺวา ติฏฺฐติ, เอเต จ มณฺฑลมาเฬ ทีปา ชลนฺติ. เอตาย ทีปสญฺญาย ยาหิ มหาราชาติ วทติ.

Jīvaka nói: ‘Tâu Đại vương, xin đừng sợ hãi.’ (Jīvaka nghĩ rằng): ‘Vị vua này không biết ta, (không biết rằng) “người này không còn cướp đi mạng sống của người khác nữa.” Nhưng nếu ta không trấn an vua, vua có thể bị hoại vong.’ Nghĩ vậy, Jīvaka nói một cách quả quyết để trấn an vua: ‘Tâu Đại vương, xin đừng sợ hãi,’ rồi nói tiếp những lời bắt đầu bằng ‘Tâu Thiên tử, không phải thần...’ ‘Abhikkama’ (hãy tiến tới) có nghĩa là hãy đi thẳng tới, hãy đi, hãy vào. Nhưng vì nói một lần thì chưa đủ quả quyết, nên Jīvaka đã vội vàng nói hai lần. ‘Ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyanti’ (những ngọn đèn này đang cháy sáng trong nhà tròn) có nghĩa là: ‘Tâu Đại vương, bọn trộm cướp không ở lại với đèn đuốc thắp sáng, và những ngọn đèn này đang cháy sáng trong nhà tròn. Tâu Đại vương, xin hãy đi theo dấu hiệu của những ngọn đèn này,’ Jīvaka nói.

สามญฺญผลปุจฺฉาวณฺณนา

Giải Thích Về Câu Hỏi Về Quả Của Sa Môn Hạnh

๑๖๐. นาคสฺส ภูมีติ ยตฺถ สกฺกา หตฺถึ อภิรูฬฺเหน คนฺตุํ, อยํ นาคสฺส ภูมิ นาม. นาคา ปจฺโจโรหิตฺวาติ วิหารสฺส พหิทฺวารโกฏฺฐเก หตฺถิโต โอโรหิตฺวา. ภูมิยํ ปติฏฺฐิตสมกาลเมว ปน ภควโต เตโช รญฺโญ สรีรํ ผริ. อถสฺส ตาวเทว สกลสรีรโต เสทา มุจฺจึสุ, สาฏกา ปีเฬตฺวา อปเนตพฺพา วิย อเหสุํ. อตฺตโน อปราธํ สริตฺวา มหาภยํ อุปฺปชฺชิ. โส อุชุกํ ภควโต สนฺติกํ คนฺตุํ อสกฺโกนฺโต ชีวกํ หตฺเถ คเหตฺวา อารามจาริกํ จรมาโน วิย ‘‘อิทํ เต สมฺม ชีวก สุฏฺฐุ การิตํ อิทํ สุฏฺฐุ การิต’’นฺติ วิหารสฺส วณฺณํ ภณมาโน อนุกฺกเมน เยน มณฺฑลมาฬสฺส ทฺวารํ เตนุปสงฺกมิ, สมฺปตฺโตติ อตฺโถ.

160. ‘Nāgassa bhūmi’ (đất của voi) có nghĩa là nơi mà người cỡi voi có thể đi đến được, đây gọi là đất của voi. ‘Nāgā paccorohitvā’ (xuống voi) có nghĩa là xuống voi ở cổng ngoài của tu viện. Ngay khi vua vừa đặt chân xuống đất, oai lực của đức Thế Tôn đã lan tỏa khắp thân thể nhà vua. Bấy giờ, ngay lúc ấy, mồ hôi tuôn ra từ khắp châu thân của vua, y phục trở nên như thể cần phải vắt khô và cởi bỏ. Nhớ lại tội lỗi của mình, một nỗi sợ hãi kinh hoàng khởi lên. Vua không thể đi thẳng đến chỗ đức Thế Tôn, nên đã nắm tay Jīvaka, đi như thể đang dạo chơi trong khuôn viên tu viện, vừa đi vừa tán thán tu viện rằng: ‘Này bạn Jīvaka, bạn đã cho xây dựng nơi này thật tốt đẹp, nơi này được xây dựng thật tốt đẹp,’ rồi tuần tự tiến đến cửa của nhà tròn. Có nghĩa là đã đến nơi.

กหํ ปน สมฺมาติ กสฺมา ปุจฺฉีติ. เอเก ตาว ‘‘อชานนฺโต’’ติ วทนฺติ. อิมินา กิร ทหรกาเล ปิตรา สทฺธึ อาคมฺม ภควา ทิฏฺฐปุพฺโพ, ปจฺฉา ปน ปาปมิตฺตสํสคฺเคน ปิตุฆาตํ กตฺวา อภิมาเร เปเสตฺวา ธนปาลํ มุญฺจาเปตฺวา มหาปราโธ หุตฺวา ภควโต สมฺมุขีภาวํ น อุปคตปุพฺโพติ อสญฺชานนฺโต ปุจฺฉตีติ. ตํ อการณํ, ภควา หิ อากิณฺณวรลกฺขโณ อนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิโต ฉพฺพณฺณาหิ รสฺมีหิ สกลํ อารามํ โอภาเสตฺวา ตาราคณปริวุโต วิย ปุณฺณจนฺโท ภิกฺขุคณปริวุโต มณฺฑลมาฬมชฺเฌ นิสินฺโน, ตํ โก น ชาเนยฺย. อยํ ปน อตฺตโน อิสฺสริยลีลาย ปุจฺฉติ. ปกติ เหสา ราชกุลานํ, ยํ ชานนฺตาปิ อชานนฺตา วิย ปุจฺฉนฺติ. ชีวโก ปน ตํ สุตฺวา – ‘อยํ ราชา ปถวิยํ ฐตฺวา กุหึ ปถวีติ, นภํ อุลฺโลเกตฺวา กุหึ จนฺทิมสูริยาติ, สิเนรุมูเล ฐตฺวา [Pg.139] กุหึ สิเนรูติ วทมาโน วิย ทสพลสฺส ปุรโต ฐตฺวา กุหึ ภควา’ติ ปุจฺฉติ. ‘‘หนฺทสฺส ภควนฺตํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา ‘‘เอโส มหาราชา’’ติอาทิมาห. ปุรกฺขโตติ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนสฺส ปุรโต นิสินฺโน.

Tại sao vua lại hỏi: ‘Này bạn, Ngài ở đâu?’ Một số vị cho rằng: ‘Vì vua không biết.’ Tương truyền rằng, vị vua này lúc còn trẻ đã từng cùng vua cha đến yết kiến đức Thế Tôn, nhưng sau đó, do giao du với bạn xấu, đã phạm tội giết cha, sai sát thủ, thả voi Dhanapāla, trở thành người có tội lỗi lớn, nên chưa từng đến trước mặt đức Thế Tôn. Do đó, vua hỏi vì không nhận ra Ngài. Điều đó không phải là lý do. Vì đức Thế Tôn, người có đầy đủ các tướng tốt chính, được trang nghiêm với các tướng tốt phụ, tỏa hào quang sáu màu chiếu sáng khắp tu viện, được Tăng chúng vây quanh như trăng rằm được các vì sao bao bọc, đang ngự ở giữa nhà tròn. Ai mà không nhận ra Ngài? Nhưng vị vua này hỏi là do phong thái vương giả của mình. Vì đây là bản chất của dòng dõi hoàng gia, dù biết nhưng vẫn hỏi như thể không biết. Jīvaka nghe vậy, bèn nghĩ: ‘Vị vua này đứng trên mặt đất mà hỏi “đất ở đâu?”, nhìn lên trời mà hỏi “mặt trăng, mặt trời ở đâu?”, đứng dưới chân núi Sineru mà hỏi “núi Sineru ở đâu?”, cũng vậy, đứng trước bậc Thập Lực mà hỏi “đức Thế Tôn ở đâu?”’ Nghĩ rằng: ‘Thôi, ta sẽ chỉ cho vua thấy đức Thế Tôn,’ Jīvaka chắp tay hướng về phía đức Thế Tôn và nói những lời bắt đầu bằng: ‘Tâu Đại vương, Ngài ở kia...’ ‘Purakkhato’ (ngồi ở phía trước) có nghĩa là ngồi ở phía trước Tăng chúng đang ngồi vây quanh.

๑๖๑. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ยตฺถ ภควา ตตฺถ คโต, ภควโต สนฺติกํ อุปคโตติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ อฏฺฐาสีติ ภควนฺตํ วา ภิกฺขุสํฆํ วา อสงฺฆฏฺฏยมาโน อตฺตโน ฐาตุํ อนุจฺฉวิเก เอกสฺมึ ปเทเส ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอโกว อฏฺฐาสิ. ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยโต ยโต อนุวิโลเกติ, ตโต ตโต ตุณฺหีภูตเมวาติ อตฺโถ. ตตฺถ หิ เอกภิกฺขุสฺสปิ หตฺถกุกฺกุจฺจํ วา ปาทกุกฺกุจฺจํ วา ขิปิตสทฺโท วา นตฺถิ, สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตํ นาฏกปริวารํ ภควโต อภิมุเข ฐิตํ ราชานํ วา ราชปริสํ วา เอกภิกฺขุปิ น โอโลเกสิ. สพฺเพ ภควนฺตํเยว โอโลกยมานา นิสีทึสุ.

161. ‘Yena bhagavā tenupasaṅkami’ (đến nơi đức Thế Tôn ngự) có nghĩa là đi đến nơi đức Thế Tôn đang ở, đã đến gần đức Thế Tôn. ‘Ekamantaṃ aṭṭhāsi’ (đứng một bên) có nghĩa là, không va chạm vào đức Thế Tôn hay Tăng chúng, sau khi đảnh lễ đức Thế Tôn, vua đứng một mình ở một nơi thích hợp để đứng. ‘Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ’ (im lặng, im lặng) có nghĩa là, bất cứ nơi nào vua nhìn quanh, nơi đó đều chỉ có sự im lặng. Vì ở đó, không có một vị tỳ khưu nào có cử động tay chân không đúng đắn, hay có tiếng ho. Không một vị tỳ khưu nào nhìn nhà vua hay đoàn tùy tùng của vua, những người được trang điểm với đủ loại trang sức và có vũ nữ đi kèm, đang đứng trước mặt đức Thế Tôn. Tất cả các vị đều ngồi và chỉ nhìn vào đức Thế Tôn.

ราชา เตสํ อุปสเม ปสีทิตฺวา วิคตปงฺกตาย วิปฺปสนฺนรหทมิว อุปสนฺตินฺทฺริยํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปุนปฺปุนํ อนุวิโลเกตฺวา อุทานํ อุทาเนสิ. ตตฺถ อิมินาติ เยน กายิเกน จ วาจสิเกน จ มานสิเกน จ สีลูปสเมน ภิกฺขุสงฺโฆ อุปสนฺโต, อิมินา อุปสเมนาติ ทีเปติ. ตตฺถ ‘‘อโห วต เม ปุตฺโต ปพฺพชิตฺวา อิเม ภิกฺขู วิย อุปสนฺโต ภเวยฺยา’’ติ นยิทํ สนฺธาย เอส เอวมาห. อยํ ปน ภิกฺขุสงฺฆํ ทิสฺวา ปสนฺโน ปุตฺตํ อนุสฺสริ. ทุลฺลภญฺหิ ลทฺธา อจฺฉริยํ วา ทิสฺวา ปิยานํ ญาติมิตฺตาทีนํ อนุสฺสรณํ นาม โลกสฺส ปกติเยว. อิติ ภิกฺขุสงฺฆํ ทิสฺวา ปุตฺตํ อนุสฺสรมาโน เอส เอวมาห.

Vua tịnh tín nơi sự an tịnh của các vị ấy, nhìn ngắm đi nhìn ngắm lại Tăng chúng có các căn an tịnh, giống như hồ nước trong veo vì không có bùn nhơ, rồi thốt lên lời cảm hứng. Ở đây, (câu) iminā chỉ rõ rằng: “Tăng chúng được an tịnh nhờ sự an tịnh của giới hạnh nào, thuộc về thân, khẩu, và ý, thì (mong sao con trai ta cũng được đầy đủ) với sự an tịnh này.” Ở đây, vị ấy (vua) đã không nói như vậy với ý hướng này: “Ôi, mong sao con trai ta, sau khi xuất gia, cũng được an tịnh như các vị Tỳ-khưu này!” Nhưng vị này, sau khi thấy Tăng chúng và phát sinh tịnh tín, đã nhớ đến con trai mình. Thật vậy, việc nhớ đến những người thân yêu như quyến thuộc, bạn bè, v.v... khi có được điều khó được hoặc thấy điều kỳ diệu là bản chất tự nhiên của thế gian. Do đó, vị ấy đã nói như vậy trong khi nhớ đến con trai mình sau khi thấy Tăng chúng.

อปิ จ ปุตฺเต อาสงฺกาย ตสฺส อุปสมํ อิจฺฉมาโน เปส เอวมาห. เอวํ กิรสฺส อโหสิ, ปุตฺโต เม ปุจฺฉิสฺสติ – ‘‘มยฺหํ ปิตา ทหโร. อยฺยโก เม กุหิ’’นฺติ. โส ‘‘ปิตรา เต ฆาติโต’’ติ สุตฺวา ‘‘อหมฺปิ ปิตรํ ฆาเตตฺวา รชฺชํ กาเรสฺสามี’’ติ มญฺญิสฺสติ. อิติ ปุตฺเต อาสงฺกาย ตสฺส อุปสมํ อิจฺฉมาโน เปส เอวมาห. กิญฺจาปิ หิ เอส เอวมาห. อถ โข นํ ปุตฺโต ฆาเตสฺสติเยว. ตสฺมิญฺหิ วํเส ปิตุวโธ ปญฺจปริวฏฺเฏ คโต. อชาตสตฺตุ พิมฺพิสารํ ฆาเตสิ, อุทโย อชาตสตฺตุํ[Pg.140]. ตสฺส ปุตฺโต มหามุณฺฑิโก นาม อุทยํ. ตสฺส ปุตฺโต อนุรุทฺโธ นาม มหามุณฺฑิกํ. ตสฺส ปุตฺโต นาคทาโส นาม อนุรุทฺธํ. นาคทาสํ ปน – ‘‘วํสจฺเฉทกราชาโน อิเม, กึ อิเมหี’’ติ รฏฺฐวาสิโน กุปิตา ฆาเตสุํ.

Hơn nữa, vị ấy đã nói như vậy vì nghi ngờ nơi con trai và mong muốn sự an tịnh cho người con ấy. Nghe nói, ý nghĩ của ông ta đã khởi lên như vầy: “Con trai ta sẽ hỏi: ‘Cha ta còn trẻ. Ông nội ta đâu rồi?’ Nó, sau khi nghe ‘Ông nội của con đã bị cha con giết,’ sẽ nghĩ rằng: ‘Ta cũng sẽ giết cha để giành lấy vương quốc.’” Do đó, vì nghi ngờ nơi con trai và mong muốn sự an tịnh cho người con ấy, vị ấy đã nói như vậy. Mặc dù vị ấy đã nói như vậy, nhưng rồi người con trai vẫn sẽ giết ông ta. Thật vậy, trong dòng dõi ấy, tội giết cha đã kéo dài qua năm đời. Ajātasattu giết Bimbisāra, Udaya giết Ajātasattu. Con trai của ông ta tên là Mahāmuṇḍika giết Udaya. Con trai của ông ta tên là Anuruddha giết Mahāmuṇḍika. Con trai của ông ta tên là Nāgadāsa giết Anuruddha. Còn Nāgadāsa, dân chúng trong nước phẫn nộ và đã giết đi, (nghĩ rằng): “Những vị vua này là những kẻ hủy hoại dòng dõi, ích lợi gì với chúng?”

อคมา โข ตฺวนฺติ กสฺมา เอวมาห? ภควา กิร รญฺโญ วจีเภเท อกเตเยว จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ราชา อาคนฺตฺวา ตุณฺหี นิรโว ฐิโต, กึ นุ โข จินฺเตสี’’ติ. อถสฺส จิตฺตํ ญตฺวา – ‘‘อยํ มยา สทฺธึ สลฺลปิตุํ อสกฺโกนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ อนุวิโลเกตฺวา ปุตฺตํ อนุสฺสริ, น โข ปนายํ มยิ อนาลปนฺเต กิญฺจิ กเถตุํ สกฺขิสฺสติ, กโรมิ เตน สทฺธึ กถาสลฺลาป’’นฺติ. ตสฺมา รญฺโญ วจนานนฺตรํ ‘‘อคมา โข ตฺวํ, มหาราช, ยถาเปม’’นฺติ อาห. ตสฺสตฺโถ – มหาราช, ยถา นาม อุนฺนเม วุฏฺฐํ อุทกํ เยน นินฺนํ เตน คจฺฉติ, เอวเมว ตฺวํ ภิกฺขุสงฺฆํ อนุวิโลเกตฺวา เยน เปมํ เตน คโตติ.

Tại sao Ngài lại nói như vậy: “Agamā kho tvaṃ”? Nghe nói, Đức Thế Tôn đã suy tư ngay cả trước khi nhà vua thốt ra lời nói: “Vị vua này, sau khi đến, đứng im lặng, không một tiếng động. Ông ta đang suy nghĩ gì vậy nhỉ?” Rồi, biết được tâm của ông ta, (Ngài nghĩ): “Vị này, không thể nói chuyện với ta, đã nhìn ngắm Tăng chúng và nhớ đến con trai mình. Chắc chắn vị này sẽ không thể nói được điều gì nếu ta không bắt chuyện. Ta sẽ bắt đầu cuộc trò chuyện với ông ta.” Do đó, ngay sau lời nói của nhà vua, Ngài đã nói: “Agamā kho tvaṃ, mahārāja, yathāpemaṃ.” Ý nghĩa của câu đó là: “Tâu Đại vương, cũng như nước mưa rơi trên vùng đất cao sẽ chảy về nơi trũng thấp, cũng vậy, ngài, sau khi nhìn ngắm Tăng chúng, đã hướng đến nơi có tình thương.”

อถ รญฺโญ เอตทโหสิ – ‘‘อโห อจฺฉริยา พุทฺธคุณา, มยา สทิโส ภควโต อปราธการโก นาม นตฺถิ, มยา หิสฺส อคฺคุปฏฺฐาโก ฆาติโต, เทวทตฺตสฺส จ กถํ คเหตฺวา อภิมารา เปสิตา, นาฬาคิริ มุตฺโต, มํ นิสฺสาย เทวทตฺเตน สิลา ปวิทฺธา, เอวํ มหาปราธํ นาม มํ อาลปโต ทสพลสฺส มุขํ นปฺปโหติ; อโห ภควา ปญฺจหากาเรหิ ตาทิลกฺขเณ สุปฺปติฏฺฐิโต. เอวรูปํ นาม สตฺถารํ ปหาย พหิทฺธา น ปริเยสิสฺสามา’’ติ โส โสมนสฺสชาโต ภควนฺตํ อาลปนฺโต ‘‘ปิโย เม, ภนฺเต’’ติอาทิมาห.

Bấy giờ, ý nghĩ này đã khởi lên nơi nhà vua: “Ôi, thật kỳ diệu thay những đức hạnh của Đức Phật! Không có kẻ nào phạm lỗi với Đức Thế Tôn như ta. Vì ta đã giết vị thượng thủ thị giả của Ngài, và nghe theo lời Devadatta, ta đã phái các cung thủ đi, đã thả voi Nāḷāgiri, và vì ta mà Devadatta đã lăn tảng đá. Miệng của Bậc Thập Lực không hề nao núng khi bắt chuyện với một kẻ có tội lỗi lớn như ta. Ôi, Đức Thế Tôn thật khéo an trú trong trạng thái như vậy (tādī) qua năm phương diện! Chúng ta sẽ không từ bỏ một vị Đạo sư như vậy để tìm kiếm (vị nào khác) ở bên ngoài.” Ông ta, với tâm hoan hỷ, bắt chuyện với Đức Thế Tôn, đã nói những lời bắt đầu bằng “Piyo me, bhante”.

๑๖๒. ภิกฺขุสงฺฆสฺส อญฺชลึ ปณาเมตฺวาติ เอวํ กิรสฺส อโหสิ ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อิโตจิโต จ คนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทนฺเตน จ ภควา ปิฏฺฐิโต กาตพฺโพ โหติ, ครุกาโรปิ เจส น โหติ. ราชานํ วนฺทิตฺวา อุปราชานํ วนฺทนฺเตนปิ หิ รญฺโญ อคารโว กโต โหติ. ตสฺมา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ฐิตฏฺฐาเนเยว ภิกฺขุสงฺฆสฺส อญฺชลึ ปณาเมตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. กญฺจิเทว เทสนฺติ กญฺจิ โอกาสํ.

162. Về câu Bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvā, nghe nói, ý nghĩ của ông ta đã khởi lên như vầy: “Sau khi đảnh lễ Đức Thế Tôn, nếu đi đây đi đó để đảnh lễ Tăng chúng thì sẽ phải quay lưng về phía Đức Thế Tôn, và điều này cũng không phải là sự tôn kính. Thật vậy, ngay cả người sau khi đảnh lễ đức vua mà lại đi đảnh lễ vị phó vương cũng bị xem là đã bất kính với đức vua.” Do đó, sau khi đảnh lễ Đức Thế Tôn, ngay tại chỗ đang đứng, ông chắp tay hướng về Tăng chúng rồi ngồi xuống một bên. Kañcideva desaṃ nghĩa là một nơi nào đó.

อถสฺส [Pg.141] ภควา ปญฺหปุจฺฉเน อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อาห – ‘‘ปุจฺฉ, มหาราช, ยทากงฺขสี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘ปุจฺฉ ยทิ อากงฺขสิ, น เม ปญฺหวิสฺสชฺชเน ภาโร อตฺถิ’’. อถ วา ‘‘ปุจฺฉ, ยํ อากงฺขสิ, สพฺพํ เต วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ, อสาธารณํ ปจฺเจกพุทฺธอคฺคสาวกมหาสาวเกหิ. เต หิ ยทากงฺขสีติ น วทนฺติ, สุตฺวา เวทิสฺสามาติ วทนฺติ. พุทฺธา ปน – ‘‘ปุจฺฉ, อาวุโส, ยทากงฺขสี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓๗), วา ‘‘ปุจฺฉ, มหาราช, ยทากงฺขสี’’ติ วา,

Bấy giờ, Đức Thế Tôn, để khuyến khích ông ta đặt câu hỏi, đã nói: “Hãy hỏi đi, tâu Đại vương, bất cứ điều gì ngài muốn.” Ý nghĩa của câu đó là: “Hãy hỏi nếu ngài muốn, đối với ta, việc trả lời câu hỏi không phải là gánh nặng.” Hoặc là: “Hãy hỏi bất cứ điều gì ngài muốn, ta sẽ trả lời tất cả cho ngài.” (Ngài) đã đưa ra lời thỉnh mời của bậc Toàn Giác, một lời thỉnh mời không chung với các vị Phật Độc Giác, Thượng thủ Thinh văn và Đại Thinh văn. Vì các vị ấy không nói “yadākaṅkhasi” (bất cứ điều gì ngươi muốn), mà nói “sutvā vedissāma” (sau khi nghe, tôi sẽ biết). Nhưng các vị Phật thì nói: “Hãy hỏi đi, này hiền giả, bất cứ điều gì ngươi muốn,” hoặc “Hãy hỏi đi, tâu Đại vương, bất cứ điều gì ngài muốn,” hoặc,

‘‘ปุจฺฉ, วาสว, มํ ปญฺหํ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสิ;

ตสฺส ตสฺเสว ปญฺหสฺส, อหํ อนฺตํ กโรมิ เต’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๕๖) วา;

Này Vāsava, hãy hỏi Ta câu hỏi, bất cứ điều gì ông mong muốn trong tâm; đối với mỗi câu hỏi ấy, Ta sẽ giải đáp cho ông.

เตน หิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, สเก อาสเน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉ, ยทากงฺขสีติ วา,

“Vậy thì, này Tỳ-khưu, ngươi hãy ngồi vào chỗ của mình rồi hỏi bất cứ điều gì ngươi muốn,” hoặc,

‘‘พาวริสฺส จ ตุยฺหํ วา, สพฺเพสํ สพฺพสํสยํ;

กตาวกาสา ปุจฺฉวฺโห, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉถา’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๓๖) วา;

Đối với Bāvari và cả các ông, đối với tất cả mọi người, về tất cả mọi nghi ngờ, đã được cho phép, hãy hỏi đi, bất cứ điều gì các ông mong muốn trong tâm.

‘‘ปุจฺฉ มํ, สภิย, ปญฺหํ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสิ;

ตสฺส ตสฺเสว ปญฺหสฺส, อหํ อนฺตํ กโรมิ เต’’ติ. (สุ. นิ. ๕๑๗) วา;

Này Sabhiya, hãy hỏi Ta câu hỏi, bất cứ điều gì ông mong muốn trong tâm; đối với mỗi câu hỏi ấy, Ta sẽ giải đáp cho ông.

เตสํ เตสํ ยกฺขนรินฺทเทวสมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกานํ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรนฺติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ ภควา พุทฺธภูมึ ปตฺวา เอตํ ปวารณํ ปวาเรยฺย. โย โพธิสตฺตภูมิยํ ปเทสญาเณ ฐิโต –

(Các vị Phật) đưa ra lời thỉnh mời của bậc Toàn Giác cho các vị dạ-xoa, vua chúa, chư thiên, sa-môn, bà-la-môn, du sĩ này hay kia. Và điều này không có gì đáng ngạc nhiên, rằng Đức Thế Tôn, sau khi đạt đến Phật địa, lại đưa ra lời thỉnh mời này. Vị nào, khi còn đang ở trong Bồ-tát địa, an trú trong trí tuệ bộ phận (padesañāṇa) –

‘‘โกณฺฑญฺญ, ปญฺหานิ วิยากโรหิ;

ยาจนฺติ ตํ อิสโย สาธุรูปา.โกณฺฑญฺญ, เอโส มนุเชสุ ธมฺโม;

ยํ วุทฺธมาคจฺฉติ เอส ภาโร’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๐);

“Này Koṇḍañña, hãy giải đáp các câu hỏi; Các vị ẩn sĩ có phẩm hạnh tốt đẹp đang thỉnh cầu ngài. Này Koṇḍañña, đây là thông lệ giữa loài người, rằng gánh nặng này thuộc về người trưởng thượng.” (jā. 2.17.60);

เอวํ สกฺกาทีนํ อตฺถาย อิสีหิ ยาจิโต –

Như vậy, được các vị ẩn sĩ thỉnh cầu vì lợi ích của Sakka và những vị khác –

‘‘กตาวกาสา ปุจฺฉนฺตุ โภนฺโต,ยํ กิญฺจิ ปญฺหํ มนสาภิปตฺถิตํ;

อหญฺหิ ตํ ตํ โว วิยากริสฺสํ,ญตฺวา สยํ โลกมิมํ ปรญฺจา’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๑);

“Thưa quý ngài, đã được cho phép, xin hãy hỏi bất cứ câu hỏi nào mà tâm mong muốn. Quả vậy, sau khi tự mình biết rõ đời này và đời sau, ta sẽ giải đáp điều ấy cho quý vị.”

เอวํ [Pg.142] สรภงฺคกาเล. สมฺภวชาตเก จ สกลชมฺพุทีปํ ติกฺขตฺตุํ วิจริตฺวา ปญฺหานํ อนฺตกรํ อทิสฺวา สุจิรเตน พฺราหฺมเณน, ปญฺหํ ปุฏฺฐุํ โอกาเส การิเต ชาติยา สตฺตวสฺสิโก รถิกาย ปํสุํ กีฬนฺโต ปลฺลงฺกมาภุชิตฺวา อนฺตรวีถิยํ นิสินฺโนว –

Như vậy, vào thời Sarabhaṅga. Và trong Bổn sanh Sambhava, sau khi đi khắp toàn cõi Diêm-phù-đề ba lần mà không tìm thấy người giải quyết được các câu hỏi, khi được bà-la-môn Sucirata tạo cơ hội để hỏi câu hỏi, vị vương tử Sambhava, lúc sinh ra được bảy tuổi, đang chơi đùa với bụi đất trên đường xe, đã ngồi kiết-già ngay giữa đường –

‘‘ตคฺฆ เต อหมกฺขิสฺสํ, ยถาปิ กุสโล ตถา;

ราชา จ โข ตํ ชานาติ, ยทิ กาหติ วา น วา’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๑๗๒);

“Chắc chắn ta sẽ nói cho ngài, như một người thiện xảo vậy. Và quả thật, đức vua biết điều đó, liệu ngài sẽ làm hay không.”

สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ.

đã đưa ra lời thỉnh mời của bậc Toàn Tri.

๑๖๓. เอวํ ภควตา สพฺพญฺญุปวารณาย ปวาริตาย อตฺตมโน ราชา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต – ‘‘ยถา นุ โข อิมานิ, ภนฺเต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สิปฺปเมว สิปฺปายตนํ. ปุถุสิปฺปายตนานีติ พหูนิ สิปฺปานิ. เสยฺยถิทนฺติ กตเม ปน เต. หตฺถาโรหาติอาทีหิ เย ตํ ตํ สิปฺปํ นิสฺสาย ชีวนฺติ, เต ทสฺเสติ. อยญฺหิ อสฺสาธิปฺปาโย – ‘‘ยถา อิเมสํ สิปฺปูปชีวีนํ ตํ ตํ สิปฺปํ นิสฺสาย สนฺทิฏฺฐิกํ สิปฺปผลํ ปญฺญายติ. สกฺกา นุ โข เอวํ สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญาเปตุ’’นฺติ. ตสฺมา สิปฺปายตนานิ อาหริตฺวา สิปฺปูปชีวิโน ทสฺเสติ.

163. Khi Đức Thế Tôn đã thỉnh mời bằng lời thỉnh mời của bậc Toàn Tri như vậy, đức vua với tâm hoan hỷ, trong khi hỏi câu hỏi, đã nói lời bắt đầu bằng: “yathā nu kho imāni, bhante”. Trong đó, ‘sippāyatanaṃ’ chính là ‘sippaṃ’ (nghề nghiệp). ‘Puthusippāyatanāni’ là nhiều nghề nghiệp. ‘Seyyathidaṃ’ là: ‘Vậy chúng là những gì?’. Bằng những từ bắt đầu bằng ‘hatthārohā’, Ngài chỉ ra những người sống nương vào nghề nghiệp này hay nghề nghiệp kia. Quả vậy, đây là chủ ý của vị ấy: ‘Cũng như kết quả của nghề nghiệp, có thể thấy được trong hiện tại, được biết đến đối với những người sống bằng nghề nghiệp này, do nương vào nghề nghiệp này hay nghề nghiệp kia. Liệu có thể làm cho biết được kết quả của đời sống sa-môn, có thể thấy được trong hiện tại, theo cách tương tự như vậy chăng?’. Do đó, sau khi nêu ra các cơ sở nghề nghiệp, ngài chỉ ra những người sống bằng nghề nghiệp.

ตตฺถ หตฺถาโรหาติ สพฺเพปิ หตฺถาจริยหตฺถิเวชฺชหตฺถิเมณฺฑาทโย ทสฺเสติ. อสฺสาโรหาติ สพฺเพปิ อสฺสาจริยอสฺสเวชฺชอสฺสเมณฺฑาทโย. รถิกาติ สพฺเพปิ รถาจริยรถโยธรถรกฺขาทโย. ธนุคฺคหาติ ธนุอาจริยา อิสฺสาสา. เจลกาติ เย ยุทฺเธ ชยธชํ คเหตฺวา ปุรโต คจฺฉนฺติ. จลกาติ อิธ รญฺโญ ฐานํ โหตุ, อิธ อสุกมหามตฺตสฺสาติ เอวํ เสนาพฺยูหการกา. ปิณฺฑทายกาติ สาหสิกมหาโยธา. เต กิร ปรเสนํ ปวิสิตฺวา ปรสีสํ ปิณฺฑมิว เฉตฺวา เฉตฺวา ทยนฺติ, อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา นิคฺคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. เย วา สงฺคามมชฺเฌ โยธานํ ภตฺตปาตึ คเหตฺวา ปริวิสนฺติ, เตสมฺเปตํ นามํ. อุคฺคา ราชปุตฺตาติ อุคฺคตุคฺคตา สงฺคามาวจรา ราชปุตฺตา. ปกฺขนฺทิโนติ เย ‘‘กสฺส สีสํ วา อาวุธํ วา อาหรามา’’ติ [Pg.143] ‘‘วตฺวา อสุกสฺสา’’ติ วุตฺตา สงฺคามํ ปกฺขนฺทิตฺวา ตเทว อาหรนฺติ, อิเม ปกฺขนฺทนฺตีติ ปกฺขนฺทิโน. มหานาคาติ มหานาคา วิย มหานาคา, หตฺถิอาทีสุปิ อภิมุขํ อาคจฺฉนฺเตสุ อนิวตฺติตโยธานเมตํ อธิวจนํ. สูราติ เอกนฺตสูรา, เย สชาลิกาปิ สจมฺมิกาปิ สมุทฺทํ ตริตุํ สกฺโกนฺติ. จมฺมโยธิโนติ เย จมฺมกญฺจุกํ วา ปวิสิตฺวา สรปริตฺตาณจมฺมํ วา คเหตฺวา ยุชฺฌนฺติ. ทาสิกปุตฺตาติ พลวสิเนหา ฆรทาสโยธา. อาฬาริกาติ ปูวิกา. กปฺปกาติ นฺหาปิกา. นฺหาปกาติ เย นฺหาเปนฺติ. สูทาติ ภตฺตการกา. มาลาการาทโย ปากฏาเยว. คณกาติ อจฺฉิทฺทกปาฐกา. มุทฺทิกาติ หตฺถมุทฺทาย คณนํ นิสฺสาย ชีวิโน. ยานิ วา ปนญฺญานิปีติ อยการทนฺตการจิตฺตการาทีนิ. เอวํคตานีติ เอวํ ปวตฺตานิ. เต ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ เต หตฺถาโรหาทโย ตานิ ปุถุสิปฺปายตนานิ ทสฺเสตฺวา ราชกุลโต มหาสมฺปตฺตึ ลภมานา สนฺทิฏฺฐิกเมว สิปฺปผลํ อุปชีวนฺติ. สุเขนฺตีติ สุขิตํ กโรนฺติ. ปีเณนฺตีติ ปีณิตํ ถามพลูเปตํ กโรนฺติ. อุทฺธคฺคิกาทีสุ อุปริ ผลนิพฺพตฺตนโต อุทฺธํ อคฺคมสฺสา อตฺถีติ อุทฺธคฺคิกา. สคฺคํ อรหตีติ โสวคฺคิกา. สุโข วิปาโก อสฺสาติ สุขวิปากา. สุฏฺฐุ อคฺเค รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพอายุวณฺณสุขยสอาธิปเตยฺยสงฺขาเต ทส ธมฺเม สํวตฺเตติ นิพฺพตฺเตตีติ สคฺคสํวตฺตนิกา. ตํ เอวรูปํ ทกฺขิณํ ทานํ ปติฏฺฐเปนฺตีติ อตฺโถ. สามญฺญผลนฺติ เอตฺถ ปรมตฺถโต มคฺโค สามญฺญํ. อริยผลํ สามญฺญผลํ. ยถาห – ‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สามญฺญํ? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สามญฺญํ. กตมานิ จ, ภิกฺขเว, สามญฺญผลานิ? โสตาปตฺติผลํ…เป… อรหตฺตผล’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๓๕). ตํ เอส ราชา น ชานาติ. อุปริ อาคตํ ปน ทาสกสฺสโกปมํ สนฺธาย ปุจฺฉติ.

Trong đó, ‘hatthārohā’ (người cỡi voi) chỉ tất cả những người như thầy dạy voi, thầy thuốc chữa bệnh cho voi, người chăm sóc voi, v.v. ‘Assārohā’ (người cỡi ngựa) chỉ tất cả những người như thầy dạy ngựa, thầy thuốc chữa bệnh cho ngựa, người chăm sóc ngựa, v.v. ‘Rathikā’ (người đánh xe) chỉ tất cả những người như thầy dạy đánh xe, chiến binh trên xe, người bảo vệ xe, v.v. ‘Dhanuggahā’ (người cầm cung) là những thầy dạy bắn cung và cung thủ. ‘Celakā’ là những người cầm cờ chiến thắng đi trước trong trận chiến. ‘Calakā’ là những người bố trí trận địa như: ‘Chỗ này là vị trí của vua, chỗ này là của vị đại thần kia’. ‘Piṇḍadāyakā’ là những dũng sĩ vĩ đại liều lĩnh. Nghe nói rằng, họ xông vào quân địch, chặt đầu kẻ địch như chặt một miếng thịt rồi nhảy ra, nhảy lên nhảy xuống mà thoát ra, đó là ý nghĩa. Hoặc đó cũng là tên gọi của những người cầm khay thức ăn phục vụ cho các chiến binh giữa trận chiến. ‘Uggā rājaputtā’ là những vương tử lỗi lạc, xuất chúng, thường lui tới chiến trường. ‘Pakkhandino’ là những người, sau khi nói: “Chúng tôi sẽ mang về đầu hoặc vũ khí của ai đây?”, và được ra lệnh: “Hãy mang về của người kia”, liền xông vào trận chiến và mang về đúng thứ đó; họ được gọi là ‘pakkhandino’ vì họ xông vào. ‘Mahānāgā’ là những người như voi chúa (mahānāgā); đây là danh hiệu của những chiến binh không lùi bước ngay cả khi voi và các binh chủng khác đang tiến đến đối diện. ‘Sūrā’ là những người anh hùng tuyệt đối, những người có thể vượt biển ngay cả khi có lưới và áo giáp da. ‘Cammayodhino’ là những người chiến đấu sau khi mặc áo giáp da hoặc cầm khiên da để chống tên. ‘Dāsikaputtā’ là con của người nữ tỳ, tức những chiến binh là nô lệ trong nhà có lòng trung thành mãnh liệt. ‘Āḷārikā’ là đầu bếp làm bánh. ‘Kappakā’ là thợ hớt tóc. ‘Nhāpakā’ là những người phục vụ tắm rửa. ‘Sūdā’ là đầu bếp nấu ăn. Những người như ‘mālākārā’ (người làm vòng hoa) thì đã rõ ràng. ‘Gaṇakā’ là những người đọc thuộc lòng các văn bản toán học không sai sót. ‘Muddikā’ là những người sống bằng cách nương vào việc tính toán bằng dấu tay. ‘Yāni vā panaññānipi’ là những nghề khác như thợ rèn, thợ chạm ngà voi, họa sĩ, v.v. ‘Evaṃgatāni’ là đã diễn ra như vậy. ‘Te diṭṭheva dhamme’ có nghĩa là những người như người cỡi voi ấy, sau khi thể hiện những nghề nghiệp đa dạng đó, nhận được tài sản lớn từ hoàng tộc, họ sống bằng kết quả của nghề nghiệp có thể thấy được trong hiện tại. ‘Sukhenti’ là họ làm cho được an lạc. ‘Pīṇenti’ là họ làm cho được vui thích, tràn đầy sức mạnh và năng lực. Trong các từ bắt đầu bằng ‘uddhaggikā’, ý nghĩa nên được hiểu như sau: Vì sự sinh khởi của kết quả ở cõi trên, nên nó có kết quả cao tột (agga) ở cõi trên (uddhaṃ), do đó gọi là ‘uddhaggikā’. Vì xứng đáng với cõi trời (saggaṃ), nên gọi là ‘sovaggikā’. Vì có quả dị thục (vipāko) an lạc (sukho), nên gọi là ‘sukhavipākā’. Vì nó tạo ra, làm sinh khởi mười pháp tốt đẹp (suṭṭhu agge) được gọi là sắc, thanh, hương, vị, xúc, tuổi thọ, nhan sắc, an lạc, danh tiếng và quyền lực, nên gọi là ‘saggasaṃvattanikā’. Ý nghĩa là họ thiết lập sự cúng dường (dānaṃ) như vậy, là sự dâng cúng (dakkhiṇaṃ) như thế. Ở đây, trong câu ‘sāmaññaphalaṃ’, theo nghĩa chân đế, Đạo là ‘sāmaññaṃ’ (đời sống sa-môn). Thánh Quả là ‘sāmaññaphalaṃ’ (kết quả của đời sống sa-môn). Như Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, thế nào là đời sống sa-môn? Chính là Bát Thánh Đạo này. Đó là gì? Chánh kiến… cho đến… Chánh định. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là đời sống sa-môn. Và này các Tỳ khưu, thế nào là kết quả của đời sống sa-môn? Quả Dự lưu… cho đến… quả A-la-hán.” Vị vua này không biết điều đó. Tuy nhiên, vị ấy hỏi nhắm đến ví dụ về người nô lệ và người nông dân được đề cập ở phần sau.

อถ ภควา ปญฺหํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว จินฺเตสิ – ‘‘อิเม พหู อญฺญติตฺถิยสาวกา ราชามจฺจา อิธาคตา, เต กณฺหปกฺขญฺจ สุกฺกปกฺขญฺจ ทีเปตฺวา กถียมาเน อมฺหากํ ราชา มหนฺเตน อุสฺสาเหน อิธาคโต, ตสฺสาคตกาลโต ปฏฺฐาย สมโณ โคตโม สมณโกลาหลํ สมณภณฺฑนเมว [Pg.144] กเถตีติ อุชฺฌายิสฺสนฺติ, น สกฺกจฺจํ ธมฺมํ โสสฺสนฺติ, รญฺญา ปน กถียมาเน อุชฺฌายิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ, ราชานเมว อนุวตฺติสฺสนฺติ. อิสฺสรานุวตฺตโก หิ โลโก. ‘หนฺทาหํ รญฺโญว ภารํ กโรมี’ติ รญฺโญ ภารํ กโรนฺโต ‘‘อภิชานาสิ โน ตฺว’’นฺติอาทิมาห.

Bấy giờ, Đức Thế Tôn, trong khi chưa trả lời câu hỏi, đã suy nghĩ: “Nhiều vị cận thần của vua này, là đệ tử của các ngoại đạo khác, đã đến đây. Khi Pháp được thuyết giảng, làm sáng tỏ cả phần đen và phần trắng, họ sẽ phàn nàn rằng: ‘Vua của chúng ta đã đến đây với nỗ lực lớn, nhưng kể từ lúc ngài đến, Sa-môn Gotama chỉ nói về sự ồn ào của sa-môn, sự tranh cãi của sa-môn.’ Họ sẽ không kính cẩn lắng nghe Pháp. Nhưng khi được đức vua nói, họ sẽ không thể phàn nàn, họ sẽ chỉ thuận theo đức vua. Vì thế gian quả thật thường thuận theo người có quyền lực. Thôi, ta hãy giao trách nhiệm cho chính đức vua.” Trong khi giao trách nhiệm cho đức vua, Ngài đã nói lời bắt đầu bằng: “abhijānāsi no tvaṃ”.

๑๖๔. ตตฺถ อภิชานาสิ โน ตฺวนฺติ อภิชานาสิ นุ ตฺวํ. อยญฺจ โน-สทฺโท ปรโต ปุจฺฉิตาติ ปเทน โยเชตพฺโพ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – ‘‘มหาราช, ตฺวํ อิมํ ปญฺหํ อญฺเญ สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉิตา นุ, อภิชานาสิ จ นํ ปุฏฺฐภาวํ, น เต สมฺมุฏฺฐ’’นฺติ. สเจ เต อครูติ สเจ ตุยฺหํ ยถา เต พฺยากรึสุ, ตถา อิธ ภาสิตุํ ภาริยํ น โหติ, ยทิ น โกจิ อผาสุกภาโว อตฺถิ, ภาสสฺสูติ อตฺโถ. น โข เม ภนฺเตติ กึ สนฺธายาห? ปณฺฑิตปติรูปกานญฺหิ สนฺติเก กเถตุํ ทุกฺขํ โหติ, เต ปเท ปเท อกฺขเร อกฺขเร โทสเมว วทนฺติ. เอกนฺตปณฺฑิตา ปน กถํ สุตฺวา สุกถิตํ ปสํสนฺติ, ทุกฺกถิเตสุ ปาฬิปทอตฺถพฺยญฺชเนสุ ยํ ยํ วิรุชฺฌติ, ตํ ตํ อุชุกํ กตฺวา เทนฺติ. ภควตา จ สทิโส เอกนฺตปณฺฑิโต นาม นตฺถิ. เตนาห – ‘‘น โข เม, ภนฺเต, ครุ; ยตฺถสฺส ภควา นิสินฺโน ภควนฺตรูโป วา’’ติ.

164. Ở đây, ‘abhijānāsi no tvan’ti’ có nghĩa là ‘abhijānāsi nu tvaṃ’ (ngươi có biết không?). Và ‘no-sadda’ (từ ‘no’) này nên được kết hợp với từ ‘pucchitā’ ở sau. Thật vậy, điều này được nói ra là: “Tâu đại vương, ngài đã hỏi câu hỏi này đến các vị Sa-môn, Bà-la-môn khác chưa? Và ngài có nhận biết được việc đã hỏi ấy không? Ngài không bị quên lãng chứ?”. ‘Sace te agarū’ti’ có nghĩa là: Nếu đối với ngài, việc thuật lại ở đây theo như cách họ đã trả lời không phải là gánh nặng, nếu không có sự bất tiện nào, thì xin hãy nói. ‘Na kho me bhante’ti’ (Bạch ngài, đối với con thật không nặng nề), ngài ấy nói nhắm đến điều gì? Thật vậy, thật khó để nói trước mặt những kẻ ra vẻ là bậc trí, họ chỉ nói lên lỗi lầm trong từng câu, từng chữ. Trái lại, những bậc chân chánh trí sau khi nghe lời nói, họ tán thán điều được khéo nói, và trong những điều được nói không khéo về Pāḷi, từ, nghĩa, và văn cú, điều nào sai trái, họ sửa lại cho đúng. Và không có bậc chân chánh trí nào sánh bằng Đức Thế Tôn. Do đó, ngài ấy nói: “Bạch ngài, đối với con thật không nặng nề; nơi nào có Đức Thế Tôn ngự hoặc có vị giống như Đức Thế Tôn.”

ปูรณกสฺสปวาทวณฺณนา

Giải Thích về Học Thuyết của Pūraṇa Kassapa

๑๖๕. เอกมิทาหนฺติ เอกํ อิธ อหํ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวาติ สมฺโมทชนกํ สริตพฺพยุตฺตกํ กถํ ปริโยสาเปตฺวา.

165. ‘Ekamidāhan’ti’ là ‘ekaṃ idha ahaṃ’ (một lần nọ, tôi ở đây). ‘Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā’ti’ có nghĩa là sau khi kết thúc câu chuyện tạo ra sự hoan hỷ, đáng được ghi nhớ.

๑๖๖. ‘‘กโรโต โข, มหาราช, การยโต’’ติอาทีสุ กโรโตติ สหตฺถา กโรนฺตสฺส. การยโตติ อาณตฺติยา กาเรนฺตสฺส. ฉินฺทโตติ ปเรสํ หตฺถาทีนิ ฉินฺทนฺตสฺส. ปจโตติ ปเร ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺส. โสจยโตติ ปรสฺส ภณฺฑหรณาทีหิ โสจยโต. โสจาปยโตติ โสกํ สยํ กโรนฺตสฺสปิ ปเรหิ การาเปนฺตสฺสปิ[Pg.145]. กิลมโตติ อาหารุปจฺเฉทพนฺธนาคารปฺปเวสนาทีหิ สยํ กิลมนฺตสฺสปิ ปเรหิ กิลมาเปนฺตสฺสปิ. ผนฺทโต ผนฺทาปยโตติ ปรํ ผนฺทนฺตํ ผนฺทนกาเล สยมฺปิ ผนฺทโต ปรมฺปิ ผนฺทาปยโต. ปาณมติปาตาปยโตติ ปาณํ หนนฺตสฺสปิ หนาเปนฺตสฺสปิ. เอวํ สพฺพตฺถ กรณการณวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

166. Trong các câu như “Karoto kho, mahārāja, kārayato”ti, ‘karoto’ti’ có nghĩa là của người tự tay làm. ‘Kārayato’ti’ là của người sai bảo làm. ‘Chindato’ti’ là của người chặt tay chân của người khác. ‘Pacato’ti’ là của người hành hạ người khác bằng gậy gộc. ‘Socayato’ti’ là của người làm cho người khác sầu muộn bằng cách trộm cắp tài sản v.v... ‘Socāpayato’ti’ là của người tự mình gây ra sầu muộn hoặc sai người khác làm. ‘Kilamato’ti’ là của người tự mình mệt mỏi hoặc sai người khác làm mệt mỏi bằng cách cắt đứt thức ăn, giam vào nhà tù v.v... ‘Phandato phandāpayato’ti’ là của người tự mình run rẩy và làm cho người khác đang run rẩy cũng phải run rẩy trong lúc run rẩy. ‘Pāṇamatipātāpayato’ti’ là của người giết hại sinh mạng hoặc sai người khác giết. Như vậy, ở tất cả mọi nơi, ý nghĩa cần được hiểu theo phương diện tự làm và sai bảo làm.

สนฺธินฺติ ฆรสนฺธึ. นิลฺโลปนฺติ มหาวิโลปํ. เอกาคาริกนฺติ เอกเมว ฆรํ ปริวาเรตฺวา วิลุปฺปนํ. ปริปนฺเถติ อาคตาคตานํ อจฺฉินฺทนตฺถํ มคฺเค ติฏฺฐโต. กโรโต น กรียติ ปาปนฺติ ยํ กิญฺจิ ปาปํ กโรมีติ สญฺญาย กโรโตปิ ปาปํ น กรียติ, นตฺถิ ปาปํ. สตฺตา ปน ปาปํ กโรมาติ เอวํสญฺญิโน โหนฺตีติ ทีเปติ. ขุรปริยนฺเตนาติ ขุรเนมินา, ขุรธารสทิสปริยนฺเตน วา. เอกํ มํสขลนฺติ เอกํ มํสราสึ. ปุญฺชนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ตโตนิทานนฺติ เอกมํสขลกรณนิทานํ.

‘Sandhin’ti’ là ‘gharasandhiṃ’ (chỗ nối của ngôi nhà, bức tường). ‘Nillopan’ti’ là ‘mahāvilopaṃ’ (sự cướp bóc lớn). ‘Ekāgārikan’ti’ là ‘ekameva gharaṃ parivāretvā viluppanaṃ’ (sự cướp bóc sau khi vây một ngôi nhà duy nhất). ‘Paripanthe’ti’ là của người đứng trên đường để cướp giật những người qua lại. ‘Karoto na karīyati pāpan’ti’ (người làm cũng không bị xem là làm điều ác) giải thích rằng: Mặc dù làm với tưởng “tôi làm điều ác bất kỳ nào đó,” điều ác vẫn không được thực hiện, không có điều ác. Tuy nhiên, chúng sanh có tưởng rằng “chúng ta làm điều ác.” ‘Khurapariyantenā’ti’ là ‘khuraneminā’ (bằng vành dao cạo), hoặc ‘khuradhārasadisapariyantena’ (bằng vành có cạnh giống như lưỡi dao cạo). ‘Ekaṃ maṃsakhalan’ti’ là ‘ekaṃ maṃsarāsiṃ’ (một đống thịt). ‘Puñjan’ti’ là từ đồng nghĩa của chính từ đó (‘khala’). ‘Tatonidānan’ti’ là ‘ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ’ (có nguyên nhân từ việc làm thành một đống thịt).

ทกฺขิณนฺติ ทกฺขิณตีเร มนุสฺสา กกฺขฬา ทารุณา, เต สนฺธาย ‘‘หนนฺโต’’ติอาทิมาห. อุตฺตรตีเร สตฺตา สทฺธา โหนฺติ ปสนฺนา พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา, เต สนฺธาย ททนฺโตติอาทิมาห. ตตฺถ ยชนฺโตติ มหายาคํ กโรนฺโต. ทเมนาติ อินฺทฺริยทเมน อุโปสถกมฺเมน วา. สํยเมนาติ สีลสํยเมน. สจฺจวชฺเชนาติ สจฺจวจเนน. อาคโมติ อาคมนํ, ปวตฺตีติ อตฺโถ. สพฺพถาปิ ปาปปุญฺญานํ กิริยเมว ปฏิกฺขิปติ.

‘Dakkhiṇan’ti’: Ở bờ phía nam, con người thô lỗ, hung dữ; nhắm đến họ mà nói “kẻ giết” v.v... Ở bờ phía bắc, chúng sanh có đức tin, trong sạch, xem Phật, Pháp, Tăng là của mình; nhắm đến họ mà nói “người cho” v.v... Trong đó, ‘yajanto’ti’ là người thực hiện đại tế lễ. ‘Damenā’ti’ là ‘indriyadamena’ (bằng sự chế ngự các căn) hoặc ‘uposathakammena’ (bằng việc hành Uposatha). ‘Saṃyamenā’ti’ là ‘sīlasaṃyamena’ (bằng sự thu thúc trong giới). ‘Saccavajjenā’ti’ là ‘saccavacanena’ (bằng lời nói chân thật). ‘Āgamo’ti’ là ‘āgamanaṃ’ (sự đi đến), có nghĩa là ‘pavattī’ (sự diễn tiến). ‘Sabbathāpi’ (dù thế nào đi nữa), (học thuyết này) chỉ bác bỏ hành động (kiriyā) của tội và phước.

อมฺพํ ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากโรติ นาม, โย กีทิโส อมฺโพ กีทิสานิ วา อมฺพสฺส ขนฺธปณฺณปุปฺผผลานีติ วุตฺเต เอทิโส ลพุโช เอทิสานิ วา ลพุชสฺส ขนฺธปณฺณปุปฺผผลานีติ พฺยากโรติ. วิชิเตติ อาณาปวตฺติเทเส. อปสาเทตพฺพนฺติ วิเหเฐตพฺพํ. อนภินนฺทิตฺวาติ ‘‘สาธุ สาธู’’ติ เอวํ ปสํสํ อกตฺวา. อปฺปฏิกฺโกสิตฺวาติ พาลทุพฺภาสิตํ ตยา ภาสิตนฺติ เอวํ อปฺปฏิพาหิตฺวา. อนุคฺคณฺหนฺโตติ สารโต อคฺคณฺหนฺโต. อนิกฺกุชฺชนฺโตติ สารวเสเนว อิทํ นิสฺสรณํ, อยํ ปรมตฺโถติ หทเย อฏฺฐเปนฺโต. พฺยญฺชนํ ปน เตน อุคฺคหิตญฺเจว นิกฺกุชฺชิตญฺจ.

‘Ambaṃ puṭṭho labujaṃ byākaroti nāma’ (được hỏi về xoài lại trả lời về mít tố nữ) là người khi được hỏi “cây xoài như thế nào?” hoặc “thân, lá, hoa, quả của cây xoài như thế nào?” lại trả lời rằng “cây mít tố nữ như thế này” hoặc “thân, lá, hoa, quả của cây mít tố nữ như thế này.” ‘Vijite’ti’ là ‘āṇāpavattidese’ (trong xứ sở có quyền lực chi phối). ‘Apasādetabban’ti’ là ‘viheṭhetabbaṃ’ (nên được làm phiền não). ‘Anabhinanditvā’ti’ là không tán thán rằng “lành thay, lành thay!” ‘Appaṭikkositvā’ti’ là không ngăn cản rằng “này kẻ ngu, ngươi đã nói lời tồi tệ.” ‘Anuggaṇhanto’ti’ là ‘sārato aggaṇhanto’ (không tiếp nhận phần cốt lõi). ‘Anikkujjanto’ti’ là không đặt vào lòng theo cách cốt yếu rằng “đây là sự giải thoát, đây là chân nghĩa.” Tuy nhiên, văn cú thì đã được vị ấy học thuộc và ghi nhớ.

มกฺขลิโคสาลวาทวณฺณนา

Giải Thích về Học Thuyết của Makkhali Gosāla

๑๖๗-๑๖๙. มกฺขลิวาเท [Pg.146] ปจฺจโยติ เหตุเววจนเมว, อุภเยนาปิ วิชฺชมานเมว กายทุจฺจริตาทีนํ สํกิเลสปจฺจยํ, กายสุจริตาทีนญฺจ วิสุทฺธิปจฺจยํ ปฏิกฺขิปติ. อตฺตกาเรติ อตฺตกาโร. เยน อตฺตนา กตกมฺเมน อิเม สตฺตา เทวตฺตมฺปิ มารตฺตมฺปิ พฺรหฺมตฺตมฺปิ สาวกโพธิมฺปิ ปจฺเจกโพธิมฺปิ สพฺพญฺญุตมฺปิ ปาปุณนฺติ, ตมฺปิ ปฏิกฺขิปติ. ทุติยปเทน ยํ ปรการํ ปรสฺส โอวาทานุสาสนึ นิสฺสาย ฐเปตฺวา มหาสตฺตํ อวเสโส ชโน มนุสฺสโสภคฺยตํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตํ ปรการํ ปฏิกฺขิปติ. เอวมยํ พาโล ชินจกฺเก ปหารํ เทติ นาม. นตฺถิ ปุริสกาเรติ เยน ปุริสกาเรน สตฺตา วุตฺตปฺปการา สมฺปตฺติโย ปาปุณนฺติ, ตมฺปิ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ พลนฺติ ยมฺหิ อตฺตโน พเล ปติฏฺฐิตา สตฺตา วีริยํ กตฺวา ตา สมฺปตฺติโย ปาปุณนฺติ, ตํ พลํ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ วีริยนฺติอาทีนิ สพฺพานิ ปุริสการเววจนาเนว. ‘‘อิทํ โน วีริเยน อิทํ ปุริสถาเมน, อิทํ ปุริสปรกฺกเมน ปวตฺต’’นฺติ เอวํ ปวตฺตวจนปฏิกฺเขปกรณวเสน ปเนตานิ วิสุํ อาทิยนฺติ.

Trong học thuyết của Makkhali, ‘paccayo’ti’ chính là từ đồng nghĩa của ‘hetu’ (nguyên nhân). Bằng cả hai từ, ông ta bác bỏ nguyên nhân của sự ô nhiễm hiện hữu của thân ác hành v.v... và nguyên nhân của sự thanh tịnh của thân thiện hành v.v... ‘Attakāre’ti’ là ‘attakāro’ (hành động của tự thân). Ông ta cũng bác bỏ nghiệp do tự mình làm, mà nhờ đó chúng sanh này đạt đến cảnh giới chư thiên, ma vương, Phạm thiên, giác ngộ của Thinh văn, giác ngộ của Độc giác, và Toàn giác. Với từ thứ hai, ông ta bác bỏ hành động của người khác, tức là nương vào lời giáo huấn và chỉ dạy của người khác mà những người còn lại, ngoại trừ vị Đại Sĩ, đạt được từ sự may mắn của loài người cho đến quả A-la-hán. Như vậy, kẻ ngu này được gọi là người giáng một đòn vào bánh xe của Đấng Chiến Thắng (giáo pháp của Đức Phật). ‘Natthi purisakāre’ti’ (không có hành động của con người): Ông ta cũng bác bỏ hành động của con người mà nhờ đó chúng sanh đạt được những thành tựu đã nói. ‘Natthi balan’ti’ (không có sức mạnh): Ông ta bác bỏ sức mạnh của tự thân, mà chúng sanh nương vào đó, sau khi đã nỗ lực, đạt được những thành tựu ấy. Các từ ‘Natthi vīriyan’ti’ v.v... tất cả đều là từ đồng nghĩa của ‘purisakāra’. Tuy nhiên, chúng được lấy riêng biệt theo ý nghĩa bác bỏ những lời nói phát sinh (nơi người khác) như: “Điều này xảy ra do tinh tấn của chúng ta,” “điều này do sức mạnh của con người,” “điều này do sự nỗ lực của con người.”

สพฺเพ สตฺตาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภาทโย อนวเสเส ปริคฺคณฺหาติ. สพฺเพ ปาณาติ เอกินฺทฺริโย ปาโณ, ทฺวินฺทฺริโย ปาโณติอาทิวเสน วทติ. สพฺเพ ภูตาติ อณฺฑโกสวตฺถิโกเสสุ ภูเต สนฺธาย วทติ. สพฺเพ ชีวาติ สาลิยวโคธุมาทโย สนฺธาย วทติ. เตสุ หิ โส วิรูหนภาเวน ชีวสญฺญี. อวสา อพลา อวีริยาติ เตสํ อตฺตโน วโส วา พลํ วา วีริยํ วา นตฺถิ. นิยติสงฺคติภาวปริณตาติ เอตฺถ นิยตีติ นิยตา. สงฺคตีติ ฉนฺนํ อภิชาตีนํ ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ภาโวติ สภาโวเยว. เอวํ นิยติยา จ สงฺคติยา จ ภาเวน จ ปริณตา นานปฺปการตํ ปตฺตา. เยน หิ ยถา ภวิตพฺพํ, โส ตเถว ภวติ. เยน น ภวิตพฺพํ, โส น ภวตีติ ทสฺเสติ. ฉสฺเววาภิชาตีสูติ ฉสุ เอว อภิชาตีสุ ฐตฺวา สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺติ. อญฺญา สุขทุกฺขภูมิ นตฺถีติ ทสฺเสติ.

Với câu ‘tất cả chúng sanh,’ (ngài) bao gồm không sót lại (các loài) như lạc đà, bò, lừa, v.v. Với câu ‘tất cả sinh vật,’ (ngài) nói theo cách như là sinh vật có một căn, sinh vật có hai căn. Với câu ‘tất cả loài hữu tình,’ (ngài) nói nhắm đến các loài hữu tình trong vỏ trứng và trong bào thai. Với câu ‘tất cả sinh mạng,’ (ngài) nói nhắm đến (các loại) như lúa, đại mạch, tiểu mạch, v.v. Vì rằng, đối với các loài ấy, vị ấy có tưởng là sinh mạng do bản chất tăng trưởng. (Các câu) ‘không tự chủ, không sức lực, không tinh tấn’ (có nghĩa là) chúng không có sự tự chủ, sức lực, hay tinh tấn của riêng mình. Ở đây, trong câu ‘được định đoạt bởi định mệnh, bởi sự kết hợp, bởi bản chất,’ ‘định mệnh’ là sự cố định. ‘Sự kết hợp’ là sự đi đến nơi này nơi kia trong sáu loại tái sanh. ‘Bản chất’ chính là tự tánh. Như vậy, được định đoạt bởi định mệnh, bởi sự kết hợp, và bởi bản chất, (chúng) đạt đến các trạng thái khác nhau. Vì rằng, người nào phải trở thành như thế nào, người ấy trở thành đúng như vậy. Người nào không phải trở thành (như thế nào), người ấy không trở thành (như vậy), (câu ấy) chỉ ra (điều này). Với câu ‘chỉ trong sáu loại tái sanh,’ (có nghĩa là) đứng trong chỉ sáu loại tái sanh, (chúng) cảm thọ lạc và khổ. (Câu ấy) chỉ ra rằng không có cảnh giới nào khác để cảm thọ lạc và khổ.

โยนิปมุขสตสหสฺสานีติ ปมุขโยนีนํ อุตฺตมโยนีนํ จุทฺทสสตสหสฺสานิ อญฺญานิ จ สฏฺฐิสตานิ อญฺญานิ จ ฉสตานิ. ปญฺจ จ กมฺมุโน [Pg.147] สตานีติ ปญฺจกมฺมสตานิ จ. เกวลํ ตกฺกมตฺตเกน นิรตฺถกํ ทิฏฺฐึ ทีเปติ. ปญฺจ จ กมฺมานิ ตีณิ จ กมฺมานีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เกจิ ปนาหุ – ‘‘ปญฺจ จ กมฺมานีติ ปญฺจินฺทฺริยวเสน ภณติ. ตีณีติ กายกมฺมาทิวเสนา’’ติ. กมฺเม จ อุปฑฺฒกมฺเม จาติ เอตฺถ ปนสฺส กายกมฺมญฺจ วจีกมฺมญฺจ กมฺมนฺติ ลทฺธิ, มโนกมฺมํ อุปฑฺฒกมฺมนฺติ. ทฺวฏฺฐิปฏิปทาติ ทฺวาสฏฺฐิ ปฏิปทาติ วทติ. ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปาติ เอกสฺมึ กปฺเป จตุสฏฺฐิ อนฺตรกปฺปา นาม โหนฺติ. อยํ ปน อญฺเญ ทฺเว อชานนฺโต เอวมาห.

Với câu ‘một trăm bốn mươi ngàn loại sanh chính,’ (có nghĩa là) có một triệu bốn trăm ngàn loại sanh chính, loại sanh tối thượng, và sáu ngàn loại khác, và sáu trăm loại khác. Với câu ‘và năm trăm nghiệp,’ (có nghĩa là) và có năm trăm nghiệp. (Ngài) chỉ trình bày tà kiến vô nghĩa chỉ bằng sự suy đoán. Trong các câu như ‘năm nghiệp và ba nghiệp,’ v.v., phương pháp cũng tương tự. Tuy nhiên, một số vị nói: ‘(Ngài) nói ‘năm nghiệp’ theo phương diện năm căn. (Ngài) nói ‘ba’ theo phương diện thân nghiệp, v.v.’ Hơn nữa, ở đây trong câu ‘nghiệp và nửa nghiệp,’ tà kiến của vị ấy là thân nghiệp và khẩu nghiệp là ‘nghiệp,’ còn ý nghiệp là ‘nửa nghiệp.’ Với câu ‘sáu mươi hai con đường thực hành,’ (ngài) nói là có sáu mươi hai con đường thực hành. Với câu ‘sáu mươi hai tiểu kiếp,’ (có nghĩa là) trong một kiếp có sáu mươi bốn tiểu kiếp. Nhưng vị này, do không biết hai (tiểu kiếp) kia, đã nói như vậy.

ฉฬาภิชาติโยติ กณฺหาภิชาติ, นีลาภิชาติ, โลหิตาภิชาติ, หลิทฺทาภิชาติ, สุกฺกาภิชาติ, ปรมสุกฺกาภิชาตีติ อิมา ฉ อภิชาติโย วทติ. ตตฺถ โอรพฺภิกา, สากุณิกา, มาควิกา, สูกริกา, ลุทฺทา, มจฺฉฆาตกา โจรา, โจรฆาตกา, พนฺธนาคาริกา, เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ กุรูรกมฺมนฺตา, อยํ กณฺหาภิชาตีติ (อ. นิ. ๖.๕๗) วทติ. ภิกฺขู นีลาภิชาตีติ วทติ, เต กิร จตูสุ ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ. ‘‘ภิกฺขู กณฺฏกวุตฺติกา’’ติ (อ. นิ. ๖.๕๗) อยญฺหิสฺส ปาฬิเยว. อถ วา กณฺฏกวุตฺติกา เอว นาม เอเก ปพฺพชิตาติ วทติ. โลหิตาภิชาติ นาม นิคณฺฐา เอกสาฏกาติ วทติ. อิเม กิร ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปณฺฑรตรา. คิหี โอทาตวสนา อเจลกสาวกา หลิทฺทาภิชาตีติ วทติ. เอวํ อตฺตโน ปจฺจยทายเก นิคณฺเฐหิปิ เชฏฺฐกตเร กโรติ. อาชีวกา อาชีวกินิโย สุกฺกาภิชาตีติ วทติ. เต กิร ปุริเมหิ จตูหิ ปณฺฑรตรา. นนฺโท, วจฺโฉ, กิโส, สงฺกิจฺโฉ, มกฺขลิโคสาโล, ปรมสุกฺกาภิชาตีติ (อ. นิ. ๖.๕๗) วทติ. เต กิร สพฺเพหิ ปณฺฑรตรา.

Với câu ‘sáu loại tái sanh,’ (ngài) nói về sáu loại tái sanh này: loại tái sanh đen, loại tái sanh xanh, loại tái sanh đỏ, loại tái sanh vàng, loại tái sanh trắng, và loại tái sanh trắng tối thượng. Trong đó, (ngài) nói rằng: những người giết cừu, người bẫy chim, thợ săn, người giết heo, người tàn bạo, người giết cá, kẻ trộm, người hành hình kẻ trộm, cai ngục, hoặc bất kỳ ai khác có nghề nghiệp tàn ác, đây là loại tái sanh đen. (Ngài) nói rằng các vị tỳ-khưu là loại tái sanh xanh; nghe nói rằng họ dùng bốn món vật dụng sau khi đã đặt gai nhọn (tức là ái dục) vào đó. Câu ‘các vị tỳ-khưu sống với gai nhọn’ chính là kinh văn của vị ấy. Hoặc là, (ngài) nói rằng có một số vị xuất gia được gọi là ‘những người sống với gai nhọn.’ (Ngài) nói rằng loại tái sanh đỏ là các Nigantha mặc một mảnh vải. Nghe nói rằng những vị này trong sạch hơn hai loại trước. (Ngài) nói rằng các gia chủ mặc y trắng, là đệ tử của các Acelaka, là loại tái sanh vàng. Như vậy, (ngài) làm cho các thí chủ cúng dường vật dụng của mình trở nên cao quý hơn cả các Nigantha. (Ngài) nói rằng các nam và nữ Ājīvaka là loại tái sanh trắng. Nghe nói rằng họ trong sạch hơn bốn loại trước. (Ngài) nói rằng Nanda, Vaccha, Kisa, Saṅkicca, Makkhali Gosāla là loại tái sanh trắng tối thượng. Nghe nói rằng họ trong sạch hơn tất cả.

อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ มนฺทภูมิ, ขิฑฺฑาภูมิ, ปทวีมํสภูมิ, อุชุคตภูมิ, เสกฺขภูมิ, สมณภูมิ, ชินภูมิ, ปนฺนภูมีติ อิมา อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ วทติ. ตตฺถ ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย สตฺตทิวเส สมฺพาธฏฺฐานโต นิกฺขนฺตตฺตา สตฺตา มนฺทา โหนฺติ โมมูหา, อยํ มนฺทภูมีติ วทติ. เย ปน ทุคฺคติโต อาคตา โหนฺติ, เต อภิณฺหํ โรทนฺติ เจว วิรวนฺติ จ, สุคติโต อาคตา ตํ อนุสฺสริตฺวา หสนฺติ, อยํ ขิฑฺฑาภูมิ นาม. มาตาปิตูนํ หตฺถํ วา ปาทํ วา มญฺจํ วา ปีฐํ วา คเหตฺวา ภูมิยํ ปทนิกฺขิปนํ ปทวีมํสภูมิ นาม. ปทสา คนฺตุํ สมตฺถกาเล อุชุคตภูมิ นาม. สิปฺปานิ สิกฺขิตกาเล [Pg.148] เสกฺขภูมิ นาม. ฆรา นิกฺขมฺม ปพฺพชิตกาเล สมณภูมิ นาม. อาจริยํ เสวิตฺวา ชานนกาเล ชินภูมิ นาม. ภิกฺขุ จ ปนฺนโก ชิโน น กิญฺจิ อาหาติ เอวํ อลาภึ สมณํ ปนฺนภูมีติ วทติ.

Với câu ‘tám giai đoạn của con người,’ (ngài) nói về tám giai đoạn của con người này: giai đoạn non nớt, giai đoạn vui đùa, giai đoạn dò dẫm, giai đoạn đi thẳng, giai đoạn học tập, giai đoạn sa-môn, giai đoạn chiến thắng, và giai đoạn sa sút. Trong đó, (ngài) nói rằng: kể từ ngày sinh cho đến bảy ngày, do đã thoát ra khỏi nơi chật hẹp, chúng sanh trở nên non nớt, mê muội; đây là giai đoạn non nớt. Còn những chúng sanh đến từ cõi dữ thì thường xuyên khóc lóc và than van, những chúng sanh đến từ cõi lành thì nhớ lại điều đó mà mỉm cười; đây gọi là giai đoạn vui đùa. Việc vịn vào tay hoặc chân của cha mẹ, hoặc giường, hoặc ghế để đặt chân xuống đất gọi là giai đoạn dò dẫm. Thời kỳ có thể đi bằng chân gọi là giai đoạn đi thẳng. Thời kỳ học các nghề nghiệp gọi là giai đoạn học tập. Thời kỳ rời bỏ gia đình để xuất gia gọi là giai đoạn sa-môn. Thời kỳ biết (pháp hành) sau khi hầu cận bậc đạo sư gọi là giai đoạn chiến thắng. (Ngài) nói rằng một vị sa-môn không nhận được (vật thực) là giai đoạn sa sút, (dựa trên câu) ‘vị tỳ-khưu, sa sút, bị chinh phục, không nói gì cả.’

เอกูนปญฺญาส อาชีวกสเตติ เอกูนปญฺญาสอาชีวกวุตฺติสตานิ. ปริพฺพาชกสเตติ ปริพฺพาชกปพฺพชฺชาสตานิ. นาคาวาสสเตติ นาคมณฺฑลสตานิ. วีเส อินฺทฺริยสเตติ วีสตินฺทฺริยสตานิ. ตึเส นิรยสเตติ ตึส นิรยสตานิ. รโชธาตุโยติ รชโอกิรณฏฺฐานานิ, หตฺถปิฏฺฐิปาทปิฏฺฐาทีนิ สนฺธาย วทติ. สตฺต สญฺญีคพฺภาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภอชปสุมิคมหึเส สนฺธาย วทติ. สตฺต อสญฺญีคพฺภาติ สาลิวีหิยวโคธูมกงฺคุวรกกุทฺรูสเก สนฺธาย วทติ. นิคณฺฐิคพฺภาติ คณฺฐิมฺหิ ชาตคพฺภา, อุจฺฉุเวฬุนฬาทโย สนฺธาย วทติ. สตฺต เทวาติ พหู เทวา. โส ปน สตฺตาติ วทติ. มนุสฺสาปิ อนนฺตา, โส สตฺตาติ วทติ. สตฺต ปิสาจาติ ปิสาจา มหนฺตมหนฺตา สตฺตาติ วทติ. สราติ มหาสรา, กณฺณมุณฺฑรถการอโนตตฺตสีหปฺปปาตฉทฺทนฺตมนฺทากินีกุณาลทเห คเหตฺวา วทติ.

Với câu ‘bốn mươi chín trăm cách sinh nhai,’ (có nghĩa là) bốn mươi chín trăm cách sinh nhai của Ājīvaka. Với câu ‘bốn mươi chín trăm (loại) du sĩ,’ (có nghĩa là) bốn mươi chín trăm (loại) xuất gia du sĩ. Với câu ‘bốn mươi chín trăm trú xứ của rồng,’ (có nghĩa là) bốn mươi chín trăm cõi rồng. Với câu ‘hai mươi trăm căn,’ (có nghĩa là) hai mươi trăm căn. Với câu ‘ba mươi trăm địa ngục,’ (có nghĩa là) ba mươi trăm địa ngục. Với câu ‘các giới bụi,’ (ngài) nói nhắm đến những nơi bụi bám, như mu bàn tay, mu bàn chân, v.v. Với câu ‘bảy loại thai tạng có tưởng,’ (ngài) nói nhắm đến lạc đà, bò, lừa, dê, cừu, nai, trâu. Với câu ‘bảy loại thai tạng không có tưởng,’ (ngài) nói nhắm đến lúa Sāli, lúa, đại mạch, tiểu mạch, kê, lúa miến, lúa hoang. Với câu ‘thai tạng từ đốt,’ (ngài) nói nhắm đến những loài có mầm sanh từ đốt, như mía, tre, sậy, v.v. Với câu ‘bảy vị trời,’ (có nghĩa là) có nhiều chư thiên, nhưng vị ấy lại nói là ‘bảy.’ Loài người cũng vô số, nhưng vị ấy nói là ‘bảy.’ Với câu ‘bảy loài quỷ,’ (có nghĩa là) có vô số quỷ, (nhưng) vị ấy nói là ‘bảy.’ Với câu ‘các hồ,’ (có nghĩa là) có nhiều hồ lớn, (nhưng ngài) nói bằng cách kể đến các hồ Kaṇṇamuṇḍa, Rathakāra, Anotatta, Sīhappapāta, Chaddanta, Mandākinī, và Kuṇāla.

ปวุฏาติ คณฺฐิกา. ปปาตาติ มหาปปาตา. ปปาตสตานีติ ขุทฺทกปปาตสตานิ. สุปินาติ มหาสุปินา. สุปินสตานีติ ขุทฺทกสุปินสตานิ. มหากปฺปิโนติ มหากปฺปานํ. ตตฺถ เอกมฺหา มหาสรา วสฺสสเต วสฺสสเต กุสคฺเคน เอกํ อุทกพินฺทุํ นีหริตฺวา สตฺตกฺขตฺตุํ ตมฺหิ สเร นิรุทเก กเต เอโก มหากปฺโปติ วทติ. เอวรูปานํ มหากปฺปานํ จตุราสีติสตสหสฺสานิ เขเปตฺวา พาเล จ ปณฺฑิเต จ ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรนฺตีติ อยมสฺส ลทฺธิ. ปณฺฑิโตปิ กิร อนฺตรา วิสุชฺฌิตุํ น สกฺโกติ. พาโลปิ ตโต อุทฺธํ น คจฺฉติ.

Pavuṭā nghĩa là các u tiết. Papātā nghĩa là các vực thẳm lớn. Papātasatāni nghĩa là bảy trăm vực thẳm nhỏ. Supinā nghĩa là các giấc mộng lớn. Supinasatāni nghĩa là bảy trăm giấc mộng nhỏ. Mahākappino nghĩa là của các đại kiếp. Trong đó, (ông ấy) nói rằng: "Từ một hồ lớn, cứ mỗi trăm năm lại dùng đầu ngọn cỏ kusa lấy ra một giọt nước, sau khi làm cho hồ ấy không còn nước bảy lần như vậy thì là một đại kiếp". Tà kiến của ông ấy là như vầy: "Sau khi trải qua tám triệu bốn trăm ngàn đại kiếp như thế, cả người ngu lẫn người trí đều chấm dứt khổ đau". Nghe nói, ngay cả người trí cũng không thể thanh tịnh được ở giữa chừng. Ngay cả người ngu cũng không đi vượt quá mức đó.

สีเลนาติ อเจลกสีเลน วา อญฺเญน วา เยน เกนจิ. วเตนาติ ตาทิเสเนว วเตน. ตเปนาติ ตโปกมฺเมน. อปริปกฺกํ ปริปาเจติ นาม, โย ‘‘อหํ ปณฺฑิโต’’ติ อนฺตรา วิสุชฺฌติ. ปริปกฺกํ ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตึ กโรติ นาม โย ‘‘อหํ พาโล’’ติ วุตฺตปริมาณํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา ยาติ. เหวํ นตฺถีติ เอวํ นตฺถิ. ตญฺหิ อุภยมฺปิ น สกฺกา [Pg.149] กาตุนฺติ ทีเปติ. โทณมิเตติ โทเณน มิตํ วิย. สุขทุกฺเขติ สุขทุกฺขํ. ปริยนฺตกเตติ วุตฺตปริมาเณน กาเลน กตปริยนฺเต. นตฺถิ หายนวฑฺฒเนติ นตฺถิ หายนวฑฺฒนานิ. น สํสาโร ปณฺฑิตสฺส หายติ, น พาลสฺส วฑฺฒตีติ อตฺโถ. อุกฺกํสาวกํเสติ อุกฺกํสาวกํสา. หายนวฑฺฒนานเมตํ อธิวจนํ.

Sīlena nghĩa là hoặc bằng giới của các vị lõa thể, hoặc bằng bất kỳ giới nào khác. Vatena nghĩa là bằng khổ hạnh tương tự như vậy. Tapena nghĩa là bằng việc thực hành khổ hạnh. Người nào nghĩ rằng "ta là người trí" mà được thanh tịnh ở giữa chừng, thì được gọi là làm cho (nghiệp) chưa chín muồi trở nên chín muồi. Người nào nghĩ rằng "ta là kẻ ngu" mà đi vượt qua khoảng thời gian đã được nói đến, thì được gọi là làm cho (nghiệp) đã chín muồi trở nên vô tận sau khi đã trải qua. Hevaṃ natthi nghĩa là không có như vậy. (Câu này) chỉ rõ rằng cả hai điều ấy đều không thể làm được. Doṇamite nghĩa là như được đong bằng đấu. Sukhadukkhe nghĩa là khổ và lạc. Pariyantakate nghĩa là có giới hạn được tạo ra bởi khoảng thời gian đã được nói đến. Natthi hāyanavaḍḍhane nghĩa là không có sự giảm thiểu và tăng trưởng. Ý nghĩa là: luân hồi không giảm đối với người trí, không tăng đối với người ngu. Ukkaṃsāvakaṃse nghĩa là sự hơn và kém. Đây là từ đồng nghĩa của hāyanavaḍḍhanānaṃ.

อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต ‘‘เสยฺยถาปิ นามา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สุตฺตคุเฬติ เวเฐตฺวา กตสุตฺตคุเฬ. นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลตีติ ปพฺพเต วา รุกฺขคฺเค วา ฐตฺวา ขิตฺตํ สุตฺตปฺปมาเณน นิพฺเพฐิยมานเมว คจฺฉติ, สุตฺเต ขีเณ ตตฺเถว ติฏฺฐติ, น คจฺฉติ. เอวเมว วุตฺตกาลโต อุทฺธํ น คจฺฉตีติ ทสฺเสติ.

Bây giờ, trong khi làm sáng tỏ ý nghĩa ấy bằng ví dụ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng seyyathāpi nāma. Trong đó, suttaguḷe nghĩa là cuộn chỉ đã được làm bằng cách quấn lại. Nibbeṭhiyamānameva paleti nghĩa là khi được ném đi sau khi đứng trên núi hoặc trên ngọn cây, nó đi trong khi đang được tháo ra theo chiều dài của sợi chỉ; khi sợi chỉ hết, nó dừng lại ngay tại đó, không đi nữa. (Câu này) chỉ ra rằng cũng như thế, (chúng sanh) không đi vượt quá thời gian đã được nói đến.

อชิตเกสกมฺพลวาทวณฺณนา

Giải Thích Về Thuyết Của Ajita Kesakambala

๑๗๐-๑๗๒. อชิตวาเท นตฺถิ ทินฺนนฺติ ทินฺนผลาภาวํ สนฺธาย วทติ. ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหายาโค. หุตนฺติ ปเหณกสกฺกาโร อธิปฺเปโต. ตมฺปิ อุภยํ ผลาภาวเมว สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. สุกตทุกฺกฏานนฺติ สุกตทุกฺกฏานํ, กุสลากุสลานนฺติ อตฺโถ. ผลํ วิปาโกติ ยํ ผลนฺติ วา วิปาโกติ วา วุจฺจติ, ตํ นตฺถีติ วทติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถิ, นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธ โลเก ฐิตสฺสาปิ ปโร โลโก นตฺถิ, สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตาติ เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลาภาววเสน วทติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ จวิตฺวา อุปปชฺชนกา สตฺตา นาม นตฺถีติ วทติ.

170-172. Trong thuyết của Ajita, câu natthi dinnaṃ (không có vật đã cho) được nói với ý nhắm đến sự không có quả của vật đã cho. Yiṭṭhaṃ được gọi là sự cúng dường lớn. Hutaṃ được chủ ý là sự tôn trọng cúng dường cho khách. Cả hai điều ấy cũng bị bác bỏ với ý nhắm đến sự không có quả. Sukatadukkaṭānaṃ nghĩa là của các việc làm tốt và làm xấu, tức là của các (nghiệp) thiện và bất thiện. Phalaṃ vipāko (quả và dị thục): ông ấy nói rằng cái được gọi là quả hay dị thục thì không có. Natthi ayaṃ loko (không có đời này) chỉ ra rằng: đối với người ở đời sau thì không có đời này; natthi paro loko (không có đời sau) (chỉ ra rằng): đối với người ở đời này cũng không có đời sau, tất cả chúng sanh đều bị đoạn diệt ngay tại nơi đó. Natthi mātā natthi pitā (không có mẹ, không có cha) được nói do bởi sự không có quả của việc hành xử đúng và hành xử sai đối với họ. Natthi sattā opapātikā (không có chúng sanh hóa sanh) được nói rằng: không có chúng sanh nào có thể sanh khởi sau khi chết.

จาตุมหาภูติโกติ จตุมหาภูตมโย. ปถวี ปถวิกายนฺติ อชฺฌตฺติกปถวีธาตุ พาหิรปถวีธาตุํ. อนุเปตีติ อนุยายติ. อนุปคจฺฉตีติ ตสฺเสว เววจนํ. อนุคจฺฉตีติปิ อตฺโถ. อุภเยนาปิ อุเปติ, อุปคจฺฉตีติ ทสฺเสติ. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย. อินฺทฺริยานีติ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ อากาสํ ปกฺขนฺทนฺติ. อาสนฺทิปญฺจมาติ นิปนฺนมญฺเจน ปญฺจมา, มญฺโจ เจว จตฺตาโร มญฺจปาเท คเหตฺวา ฐิตา จตฺตาโร ปุริสา จาติ อตฺโถ. ยาวาฬาหนาติ ยาว สุสานา. ปทานีติ ‘อยํ เอวํ สีลวา [Pg.150] อโหสิ, เอวํ ทุสฺสีโล’ติอาทินา นเยน ปวตฺตานิ คุณาคุณปทานิ, สรีรเมว วา เอตฺถ ปทานีติ อธิปฺเปตํ. กาโปตกานีติ กโปตวณฺณานิ, ปาราวตปกฺขวณฺณานีติ อตฺโถ. ภสฺสนฺตาติ ภสฺมนฺตา, อยเมว วา ปาฬิ. อาหุติโยติ ยํ ปเหณกสกฺการาทิเภทํ ทินฺนทานํ, สพฺพํ ตํ ฉาริกาวสานเมว โหติ, น ตโต ปรํ ผลทายกํ หุตฺวา คจฺฉตีติ อตฺโถ. ทตฺตุปญฺญตฺตนฺติ ทตฺตูหิ พาลมนุสฺเสหิ ปญฺญตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘พาเลหิ อพุทฺธีหิ ปญฺญตฺตมิทํ ทานํ, น ปณฺฑิเตหิ. พาลา เทนฺติ, ปณฺฑิตา คณฺหนฺตี’ติ ทสฺเสติ.

Cātumahābhūtiko nghĩa là được làm bằng bốn đại chủng. Pathavī pathavikāyaṃ nghĩa là địa đại bên trong (đi vào) địa đại bên ngoài. Anupeti nghĩa là đi theo sau. Anupagacchati là từ đồng nghĩa của chính từ ấy. Cũng có nghĩa là đi theo sau. Bằng cả hai từ, (câu này) chỉ ra rằng (nó) đi đến, đi vào. Đối với thủy đại v.v... cũng theo cách này. Indriyāni nghĩa là các căn với ý căn là thứ sáu bay vào hư không. Āsandipañcamā nghĩa là thứ năm cùng với giường nằm; ý nghĩa là cái giường và bốn người đàn ông đứng nắm bốn chân giường. Yāvāḷāhanā nghĩa là cho đến nghĩa địa. Padāni nghĩa là những lời nói về đức và tội đã diễn ra theo cách như "người này đã có giới như vậy, đã không có giới như vậy" v.v...; hoặc ở đây, chính thân thể được chủ ý là padāni. Kāpotakāni nghĩa là có màu của chim bồ câu, tức là có màu của chim bồ câu. Bhassantā nghĩa là có tro là cuối cùng, hoặc đây chính là bản Pāli (bhasmantā). Āhutiyo nghĩa là sự bố thí đã được cho, có các loại như cúng dường cho khách v.v..., tất cả sự bố thí ấy chỉ có tro là kết thúc, không vượt ra ngoài đó mà trở thành cái cho quả. Dattupaññattaṃ nghĩa là được chế định bởi những người ngu dốt. Điều này được nói ra: (câu này) chỉ ra rằng "Sự bố thí này được chế định bởi những kẻ ngu, thiếu trí tuệ, không phải bởi những người trí. Kẻ ngu cho, người trí nhận".

ตตฺถ ปูรโณ ‘‘กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติ วทนฺโต กมฺมํ ปฏิพาหติ. อชิโต ‘‘กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชตี’’ติ วทนฺโต วิปากํ ปฏิพาหติ. มกฺขลิ ‘‘นตฺถิ เหตู’’ติ วทนฺโต อุภยํ ปฏิพาหติ. ตตฺถ กมฺมํ ปฏิพาหนฺเตนาปิ วิปาโก ปฏิพาหิโต โหติ, วิปากํ ปฏิพาหนฺเตนาปิ กมฺมํ ปฏิพาหิตํ โหติ. อิติ สพฺเพเปเต อตฺถโต อุภยปฺปฏิพาหกา อเหตุกวาทา เจว อกิริยวาทา จ นตฺถิกวาทา จ โหนฺติ.

Trong số đó, Pūraṇa, trong khi nói rằng "khi làm, tội không được làm", đã ngăn chặn nghiệp. Ajita, trong khi nói rằng "sau khi thân hoại, (chúng sanh) bị đoạn diệt", đã ngăn chặn quả. Makkhali, trong khi nói rằng "không có nhân", đã ngăn chặn cả hai. Trong đó, ngay cả bởi người ngăn chặn nghiệp, quả cũng bị ngăn chặn; ngay cả bởi người ngăn chặn quả, nghiệp cũng bị ngăn chặn. Như vậy, tất cả những vị này, về mặt ý nghĩa, đều là những người ngăn chặn cả hai, trở thành những người theo thuyết vô nhân, thuyết vô tác, và thuyết đoạn kiến.

เย วา ปน เตสํ ลทฺธึ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐาเน ทิวาฐาเน นิสินฺนา สชฺฌายนฺติ วีมํสนฺติ, เตสํ ‘‘กโรโต น กรียติ ปาปํ, นตฺถิ เหตุ, นตฺถิ ปจฺจโย, มโต อุจฺฉิชฺชตี’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ, ปฐมชวเน สเตกิจฺฉา โหนฺติ, ตถา ทุติยาทีสุ, สตฺตเม พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺฉา อนิวตฺติโน อริฏฺฐกณฺฏกสทิสา. ตตฺถ โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ, โกจิ ทฺเว, โกจิ ตีณิปิ, เอกสฺมึ โอกฺกนฺเตปิ, ทฺวีสุ ตีสุ โอกฺกนฺเตสุปิ, นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหติ; ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจว โมกฺขมคฺคาวรณญฺจ, อภพฺโพ ตสฺสตฺตภาวสฺส อนนฺตรํ สคฺคมฺปิ คนฺตุํ, ปเคว โมกฺขํ. วฏฺฏขาณุ นาเมส สตฺโต ปถวิโคปโก, เยภุยฺเยน เอวรูปสฺส ภวโต วุฏฺฐานํ นตฺถิ.

Lại nữa, những người nào chấp thủ tà kiến của các vị ấy, rồi ngồi tụng đọc, thẩm sát ở nơi ban đêm, ở nơi ban ngày, đối với các vị ấy, trong đối tượng ấy rằng: ‘Người làm ác không bị xem là làm, không có nhân, không có duyên, người chết là đoạn diệt,’ tà niệm được an trú, tâm được nhất điểm, các tốc hành tâm sanh khởi, ở tốc hành tâm thứ nhất còn có thể sửa chữa, cũng vậy ở các tốc hành tâm thứ nhì v.v..., ở tốc hành tâm thứ bảy thì cho dù chư Phật cũng không thể sửa chữa, không thể thối chuyển, tương tự như Ariṭṭha và Kaṇṭaka. Ở đây, có người đi đến một quan điểm, có người đi đến hai, có người đi đến cả ba, dù đi đến một, đi đến hai, hay đi đến ba, vị ấy cũng trở thành người có tà kiến cố định; đã đạt đến sự ngăn che con đường lên cõi trời và ngăn che con đường đến giải thoát, không có khả năng đi đến cõi trời ngay sau thân mạng ấy, huống nữa là giải thoát. Chúng sanh này được gọi là cọc trói trong vòng luân hồi, là người giữ đất, phần lớn sự thoát ra khỏi cuộc hiện hữu của người như vậy là không có.

‘‘ตสฺมา อกลฺยาณชนํ, อาสีวิสมิโวรคํ;

อารกา ปริวชฺเชยฺย, ภูติกาโม วิจกฺขโณ’’ติ.

‘Do đó, người trí tuệ mong cầu sự tăng trưởng nên tránh xa kẻ bất lương như tránh xa loài rắn độc.’

ปกุธกจฺจายนวาทวณฺณนา

Giải Thích Về Học Thuyết Của Pakudha Kaccāyana

๑๗๓-๑๗๕. ปกุธวาเท [Pg.151] อกฏาติ อกตา. อกฏวิธาติ อกตวิธานา. เอวํ กโรหีติ เกนจิ การาปิตาปิ น โหนฺตีติ อตฺโถ. อนิมฺมิตาติ อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตา. อนิมฺมาตาติ อนิมฺมาปิตา, เกจิ อนิมฺมาเปตพฺพาติ ปทํ วทนฺติ, ตํ เนว ปาฬิยํ, น อฏฺฐกถายํ ทิสฺสติ. วญฺฌาทิปทตฺตยํ วุตฺตตฺถเมว. น อิญฺชนฺตีติ เอสิกตฺถมฺโภ วิย ฐิตตฺตา น จลนฺติ. น วิปริณมนฺตีติ ปกตึ น ชหนฺติ. น อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ น อญฺญมญฺญํ อุปหนนฺติ. นาลนฺติ น สมตฺถา. ปถวิกาโยติอาทีสุ ปถวีเยว ปถวิกาโย, ปถวิสมูโห วา. ตตฺถาติ เตสุ ชีวสตฺตเมสุ กาเยสุ. สตฺตนฺนํ ตฺเวว กายานนฺติ ยถา มุคฺคราสิอาทีสุ ปหตํ สตฺถํ มุคฺคาทีนํ อนฺตเรน ปวิสติ, เอวํ สตฺตนฺนํ กายานํ อนฺตเรน ฉิทฺเทน วิวเรน สตฺถํ ปวิสติ. ตตฺถ อหํ อิมํ ชีวิตา โวโรเปมีติ เกวลํ สญฺญามตฺตเมว โหตีติ ทสฺเสติ.

173-175. Trong học thuyết của Pakudha, akaṭā có nghĩa là không được làm ra. Akaṭavidhā có nghĩa là không được sắp đặt để làm ra. Nghĩa là, chúng cũng không phải do ai đó khiến làm ra với ý rằng: ‘Hãy làm như thế này.’ Animitā có nghĩa là không được tạo ra, dù bằng thần thông. Animmātā có nghĩa là không được khiến tạo ra. Một số vị nói từ animmātabbā, từ ấy không thấy trong Pāḷi, cũng không thấy trong Chú giải. Ba từ bắt đầu bằng vañjhā có nghĩa như đã nói. Na iñjanti có nghĩa là không lay động do đứng yên như cột trụ cổng thành. Na vipariṇamanti có nghĩa là không từ bỏ bản chất. Na aññamaññaṃ byābādhenti có nghĩa là không làm hại lẫn nhau. Nālaṃ có nghĩa là không có khả năng. Trong các từ bắt đầu bằng pathavikāyo, chính địa đại là địa thân, hoặc nhóm địa đại (là địa thân). Tatthā có nghĩa là trong các thân ấy, với mạng sống là thứ bảy. Sattannaṃ tveva kāyānaṃ có nghĩa là: cũng như trong đống đậu v.v..., vũ khí được đâm vào đi xuyên qua khoảng giữa của các hạt đậu v.v..., cũng vậy, vũ khí đi vào qua khoảng trống, qua lỗ hổng ở giữa bảy thân. Ở đây, ngài ấy chỉ ra rằng chỉ đơn thuần là sự tưởng tri rằng: ‘Ta đoạn mạng của người này.’

นิคณฺฐนาฏปุตฺตวาทวณฺณนา

Giải Thích Về Học Thuyết Của Nigaṇṭha Nāṭaputta

๑๗๖-๑๗๘. นาฏปุตฺตวาเท จาตุยามสํวรสํวุโตติ จตุโกฏฺฐาเสน สํวเรน สํวุโต. สพฺพวาริวาริโต จาติ วาริตสพฺพอุทโก ปฏิกฺขิตฺตสพฺพสีโตทโกติ อตฺโถ. โส กิร สีโตทเก สตฺตสญฺญี โหติ, ตสฺมา น ตํ วฬญฺเชติ. สพฺพวาริยุตฺโตติ สพฺเพน ปาปวารเณน ยุตฺโต. สพฺพวาริธุโตติ สพฺเพน ปาปวารเณน ธุตปาโป. สพฺพวาริผุโฏติ สพฺเพน ปาปวารเณน ผุฏฺโฐ. คตตฺโตติ โกฏิปฺปตฺตจิตฺโต. ยตตฺโตติ สํยตจิตฺโต. ฐิตตฺโตติ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺโต. เอตสฺส วาเท กิญฺจิ สาสนานุโลมมฺปิ อตฺถิ, อสุทฺธลทฺธิตาย ปน สพฺพา ทิฏฺฐิเยว ชาตา.

176-178. Trong học thuyết của Nāṭaputta, cātuyāmasaṃvarasaṃvuto có nghĩa là được chế ngự bởi sự chế ngự có bốn phần. Sabbavārivārito ca có nghĩa là người đã ngăn trừ tất cả nước, người đã từ bỏ tất cả nước lạnh. Nghe nói, vị ấy có tưởng là chúng sanh trong nước lạnh, do đó không dùng đến nó. Sabbavāriyutto có nghĩa là hợp thành với sự ngăn trừ tất cả điều ác. Sabbavāridhuto có nghĩa là người đã rũ bỏ điều ác bằng sự ngăn trừ tất cả điều ác. Sabbavāriphuṭo có nghĩa là được tiếp xúc bởi sự ngăn trừ tất cả điều ác. Gatatto có nghĩa là người có tâm đạt đến đỉnh cao. Yatatto có nghĩa là người có tâm được chế ngự. Ṭhitatto có nghĩa là người có tâm được an lập vững chắc. Trong học thuyết của vị này, có một số điểm thuận theo giáo pháp, nhưng do là tà kiến không trong sạch nên tất cả đều trở thành tà kiến.

สญฺจยเพลฏฺฐปุตฺตวาทวณฺณนา

Giải Thích Về Học Thuyết Của Sañcaya Belaṭṭhaputta

๑๗๙-๑๘๑. สญฺจยวาโท อมราวิกฺเขเป วุตฺตนโย เอว.

179-181. Học thuyết của Sañcaya cũng giống như phương pháp đã được nói trong học thuyết Amarāvikkhepa.

ปฐมสนฺทิฏฺฐิกสามญฺญผลวณฺณนา

Giải Thích Về Quả Báo Sa Môn Hiện Tiền Đầu Tiên

๑๘๒. โสหํ[Pg.152], ภนฺเตติ โส อหํ ภนฺเต, วาลุกํ ปีเฬตฺวา เตลํ อลภมาโน วิย ติตฺถิยวาเทสุ สารํ อลภนฺโต ภควนฺตํ ปุจฺฉามีติ อตฺโถ.

182. Sohaṃ, bhante có nghĩa là: ‘Bạch ngài, con là người ấy, giống như người ép cát mà không được dầu, do không tìm thấy cốt lõi trong các học thuyết của ngoại đạo, nên con hỏi Đức Thế Tôn.’

๑๘๓. ยถา เต ขเมยฺยาติ ยถา เต รุจฺเจยฺย. ทาโสติ อนฺโตชาตธนกฺกีตกรมรานีตสามํทาสพฺโยปคตานํ อญฺญตโร. กมฺมกาโรติ อนลโส กมฺมกรณสีโลเยว. ทูรโต ทิสฺวา ปฐมเมว อุฏฺฐหตีติ ปุพฺพุฏฺฐายี. เอวํ อุฏฺฐิโต สามิโน อาสนํ ปญฺญเปตฺวา ปาทโธวนาทิกตฺตพฺพกิจฺจํ กตฺวา ปจฺฉา นิปตติ นิสีทตีติ ปจฺฉานิปาตี. สามิกมฺหิ วา สยนโต อวุฏฺฐิเต ปุพฺเพเยว วุฏฺฐาตีติ ปุพฺพุฏฺฐายี. ปจฺจูสกาลโต ปฏฺฐาย ยาว สามิโน รตฺตึ นิทฺโทกฺกมนํ, ตาว สพฺพกิจฺจานิ กตฺวา ปจฺฉา นิปตติ, เสยฺยํ กปฺเปตีติ ปจฺฉานิปาตี. กึ กโรมิ, กึ กโรมีติ เอวํ กึการเมว ปฏิสุณนฺโต วิจรตีติ กึ การปฏิสฺสาวี. มนาปเมว กิริยํ กโรตีติ มนาปจารี. ปิยเมว วทตีติ ปิยวาที. สามิโน ตุฏฺฐปหฏฺฐํ มุขํ อุลฺโลกยมาโน วิจรตีติ มุขุลฺโลกโก.

183. Yathā te khameyyā có nghĩa là yathā te rucceyya (như ngài kham nhẫn, như ngài hài lòng). Dāso có nghĩa là một trong những người: nô lệ sinh trong nhà, nô lệ mua bằng tiền, nô lệ bị bắt trong chiến tranh, nô lệ tự nguyện. Kammakāro có nghĩa là người không lười biếng, có thói quen làm việc. Người thấy (chủ) từ xa liền đứng dậy trước tiên, nên gọi là pubbuṭṭhāyī (người dậy trước). Sau khi đứng dậy như vậy, dọn chỗ ngồi cho chủ, làm các phận sự cần làm như rửa chân v.v..., rồi sau đó mới nằm xuống hoặc ngồi xuống, nên gọi là pacchānipātī (người nằm sau). Hoặc khi chủ chưa dậy khỏi giường, người ấy đã dậy trước, nên gọi là pubbuṭṭhāyī. Bắt đầu từ lúc rạng đông cho đến khi chủ đi ngủ vào ban đêm, sau khi làm tất cả các công việc, người ấy mới nằm xuống, mới đi ngủ, nên gọi là pacchānipātī. Người đi lại và luôn lắng nghe: ‘Tôi phải làm gì? Tôi phải làm gì?’, nên gọi là kiṃkārapaṭissāvī (người vâng lời). Người chỉ làm những việc vừa ý, nên gọi là manāpacārī (người làm điều đẹp lòng). Người chỉ nói những lời khả ái, nên gọi là piyavādī (người nói lời ái ngữ). Người đi lại và nhìn ngắm gương mặt vui vẻ, hân hoan của chủ, nên gọi là mukhullokako (người nhìn sắc mặt).

เทโว มญฺเญติ เทโว วิย. โส วตสฺสาหํ ปุญฺญานิ กเรยฺยนฺติ โส วต อหํ เอวรูโป อสฺสํ, ยทิ ปุญฺญานิ กเรยฺยนฺติ อตฺโถ. ‘‘โส วตสฺส’สฺส’’นฺติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ยํนูนาหนฺติ สเจ ทานํ ทสฺสามิ, ยํ ราชา เอกทิวสํ เทติ, ตโต สตภาคมฺปิ ยาวชีวํ น สกฺขิสฺสามิ ทาตุนฺติ ปพฺพชฺชายํ อุสฺสาหํ กตฺวา เอวํ จินฺตนภาวํ ทสฺเสติ.

Devo maññe có nghĩa là như một vị trời. So vatassāhaṃ puññāni kareyyaṃ có nghĩa là: ‘Ôi, nếu ta làm các công đức, ta sẽ được như vậy (như vị vua ấy).’ Cũng có bản đọc là So vatassa’ssaṃ, nghĩa cũng như vậy. Yaṃnūnāhaṃ chỉ ra trạng thái suy tư như sau, sau khi đã nỗ lực trong việc xuất gia: ‘Nếu ta bố thí, thì những gì vua bố thí trong một ngày, ta sẽ không thể bố thí được dù chỉ một phần trăm của số đó trong suốt đời.’

กาเยน สํวุโตติ กาเยน ปิหิโต หุตฺวา อกุสลสฺส ปเวสนทฺวารํ ถเกตฺวาติ อตฺโถ. เอเสว นโย เสสปททฺวเยปิ. ฆาสจฺฉาทนปรมตายาติ ฆาสจฺฉาทเนน ปรมตาย อุตฺตมตาย, เอตทตฺถมฺปิ อเนสนํ ปหาย อคฺคสลฺเลเขน สนฺตุฏฺโฐติ อตฺโถ. อภิรโต ปวิเวเกติ ‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ, จิตฺตวิเวโก จ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, ปรมโวทานปฺปตฺตานํ อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ เอวํ วุตฺเต ติวิเธปิ วิเวเก รโต; คณสงฺคณิกํ [Pg.153] ปหาย กาเยน เอโก วิหรติ, จิตฺตกิเลสสงฺคณิกํ ปหาย อฏฺฐสมาปตฺติวเสน เอโก วิหรติ, ผลสมาปตฺตึ วา นิโรธสมาปตฺตึ วา ปวิสิตฺวา นิพฺพานํ ปตฺวา วิหรตีติ อตฺโถ. ยคฺเฆติ โจทนตฺเถ นิปาโต.

Kāyena saṃvuto có nghĩa là: Trở thành người được che đậy bằng thân, sau khi đóng lại cửa ngõ đi vào của điều bất thiện. Phương pháp này cũng tương tự trong hai câu còn lại. Ghāsacchādanaparamatāya có nghĩa là: Với sự tối thượng, sự cao tột qua vật thực và y phục, từ bỏ sự tìm kiếm không chơn chánh ngay cả vì lợi ích này, tri túc với sự kham khổ cao tột. Abhirato paviveke có nghĩa là: Hoan hỷ trong cả ba loại độc cư đã được nói đến như vầy: ‘Thân độc cư của những vị có thân đứng trong sự độc cư, tâm độc cư của những vị hoan hỷ trong sự xuất ly, đã đạt đến sự trong sạch tối thượng, và phiền não độc cư của những vị không còn phiền não, đã đi đến vô vi’; từ bỏ sự giao du hội chúng, sống một mình bằng thân; từ bỏ sự giao du của các phiền não trong tâm, sống một mình bằng phương tiện tám thiền chứng; hoặc sau khi nhập quả định hay diệt tận định, sống sau khi đã đạt đến Níp-bàn. Yagghe là một tiểu từ có nghĩa là thúc giục.

๑๘๔. อาสเนนปิ นิมนฺเตยฺยามาติ นิสินฺนาสนํ ปปฺโผเฏตฺวา อิธ นิสีทถาติ วเทยฺยาม. อภินิมนฺเตยฺยามปิ นนฺติ อภิหริตฺวาปิ นํ นิมนฺเตยฺยาม. ตตฺถ ทุวิโธ อภิหาโร – วาจาย เจว กาเยน จ. ตุมฺหากํ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ อมฺหากํ จีวราทีหิ วเทยฺยาถ เยนตฺโถติ วทนฺโต หิ วาจาย อภิหริตฺวา นิมนฺเตติ นาม. จีวราทิเวกลฺลํ สลฺลกฺเขตฺวา อิทํ คณฺหาถาติ ตานิ เทนฺโต ปน กาเยน อภิหริตฺวา นิมนฺเตติ นาม. ตทุภยมฺปิ สนฺธาย อภินิมนฺเตยฺยามปิ นนฺติ อาห. เอตฺถ จ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโรติ ยํ กิญฺจิ คิลานสฺส สปฺปายํ โอสธํ. วจนตฺโถ ปน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต. รกฺขาวรณคุตฺตินฺติ รกฺขาสงฺขาตญฺเจว อาวรณสงฺขาตญฺจ คุตฺตึ. สา ปเนสา น อาวุธหตฺเถ ปุริเส ฐเปนฺเตน ธมฺมิกา นาม สํวิทหิตา โหติ. ยถา ปน อเวลาย กฏฺฐหาริกปณฺณหาริกาทโย วิหารํ น ปวิสนฺติ, มิคลุทฺทกาทโย วิหารสีมาย มิเค วา มจฺเฉ วา น คณฺหนฺติ, เอวํ สํวิทหนฺเตน ธมฺมิกา นาม รกฺขา สํวิหิตา โหติ, ตํ สนฺธายาห – ‘‘ธมฺมิก’’นฺติ.

184. Āsanenapi nimanteyyāma có nghĩa là: Sau khi phủi chỗ ngồi, chúng tôi nên nói: ‘Xin mời quý ngài ngồi đây.’ Abhinimanteyyāmapi naṃ có nghĩa là: Chúng tôi cũng nên thỉnh mời vị ấy sau khi đã mang đến. Ở đây, sự mang đến có hai loại – bằng lời nói và bằng thân. Thật vậy, người nói: ‘Vào lúc quý ngài mong muốn, xin hãy cho biết quý ngài cần gì trong các vật dụng như y v.v.’ thì được gọi là thỉnh mời sau khi mang đến bằng lời nói. Còn người, sau khi nhận thấy sự thiếu thốn y v.v., nói: ‘Xin hãy nhận vật này’ và dâng cúng các vật ấy, thì được gọi là thỉnh mời sau khi mang đến bằng thân. Ngài đã nói ‘Abhinimanteyyāmapi naṃ’ với ý muốn nói đến cả hai điều ấy. Và ở đây, gilānapaccayabhesajjaparikkhāro có nghĩa là bất cứ loại thuốc nào thích hợp cho bệnh nhân. Còn ý nghĩa của từ ngữ đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo. Rakkhāvaraṇaguttiṃ có nghĩa là sự hộ trì được gọi là bảo vệ và được gọi là che chở. Nhưng sự hộ trì ấy không được gọi là hợp pháp khi được sắp đặt bởi những người đàn ông cầm vũ khí trong tay. Nhưng khi được sắp đặt theo cách mà vào lúc trái thời, những người phụ nữ kiếm củi, hái rau v.v. không đi vào tu viện, và những người thợ săn v.v. không bắt thú hay cá trong ranh giới tu viện, thì sự bảo vệ được gọi là hợp pháp đã được sắp đặt. Ngài đã nói ‘hợp pháp’ với ý muốn nói đến điều đó.

๑๘๕. ยทิ เอวํ สนฺเตติ ยทิ ตว ทาโส ตุยฺหํ สนฺติกา อภิวาทนาทีนิ ลเภยฺย. เอวํ สนฺเต. อทฺธาติ เอกํสวจนเมตํ. ปฐมนฺติ ภณนฺโต อญฺญสฺสาปิ อตฺถิตํ ทีเปติ. เตเนว จ ราชา สกฺกา ปน, ภนฺเต, อญฺญมฺปีติอาทิมาห.

185. Yadi evaṃ sante có nghĩa là: Nếu người nô lệ của ngài nhận được sự đảnh lễ v.v. từ ngài, trong khi sự việc là như vậy. Addhā là một từ có nghĩa chắc chắn. Khi nói ‘đầu tiên’, Ngài chỉ ra sự hiện hữu của một (quả) khác nữa. Và chính vì lý do đó, nhà vua đã nói: ‘Bạch ngài, có thể có quả nào khác nữa không?’ v.v.

ทุติยสนฺทิฏฺฐิกสามญฺญผลวณฺณนา

Giải thích về quả sa-môn thiết thực hiện tại thứ hai

๑๘๖-๑๘๘. กสตีติ กสฺสโก. เคหสฺส ปติ, เอกเคหมตฺเต เชฏฺฐโกติ คหปติโก. พลิสงฺขาตํ กรํ กโรตีติ กรการโก. ธญฺญราสึ ธนราสิญฺจ วฑฺเฒตีติ ราสิวฑฺฒโก.

186-188. Người cày bừa nên gọi là kassako. Là chủ của ngôi nhà, là người đứng đầu trong một ngôi nhà, nên gọi là gahapatiko. Người làm ra thuế, được gọi là thuế, nên gọi là karakārako. Người làm cho đống lúa và đống tài sản tăng trưởng nên gọi là rāsivaḍḍhako.

อปฺปํ [Pg.154] วาติ ปริตฺตกํ วา อนฺตมโส ตณฺฑุลนาฬิมตฺตกมฺปิ. โภคกฺขนฺธนฺติ โภคราสึ. มหนฺตํ วาติ วิปุลํ วา. ยถา หิ มหนฺตํ ปหาย ปพฺพชิตุํ ทุกฺกรํ, เอวํ อปฺปมฺปีติ ทสฺสนตฺถํ อุภยมาห. ทาสวาเร ปน ยสฺมา ทาโส อตฺตโนปิ อนิสฺสโร, ปเคว โภคานํ. ยญฺหิ ตสฺส ธนํ, ตํ สามิกานญฺเญว โหติ, ตสฺมา โภคคฺคหณํ น กตํ. ญาติเยว ญาติปริวฏฺโฏ.

Appaṃ vā có nghĩa là hoặc nhỏ nhoi, hoặc thậm chí chỉ bằng một đấu gạo. Bhogakkhandhaṃ có nghĩa là đống tài sản. Mahantaṃ vā có nghĩa là hoặc rộng lớn. Ngài đã nói cả hai để chỉ ra rằng: ‘Như việc từ bỏ tài sản lớn để xuất gia là khó làm, cũng vậy, từ bỏ tài sản ít cũng khó làm.’ Còn trong trường hợp người nô lệ, vì người nô lệ không làm chủ được ngay cả bản thân mình, huống chi là tài sản. Thật vậy, tài sản nào của người ấy thì đều thuộc về chủ nhân, do đó, việc đề cập đến tài sản đã không được thực hiện. Chỉ có quyến thuộc mới là đoàn tùy tùng quyến thuộc.

ปณีตตรสามญฺญผลวณฺณนา

Giải thích về quả sa-môn cao quý hơn

๑๘๙. สกฺกา ปน, ภนฺเต, อญฺญมฺปิ ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิธ เอวเมวาติ น วุตฺตํ. ตํ กสฺมาติ เจ, เอวเมวาติ หิ วุจฺจมาเน ปโหติ ภควา สกลมฺปิ รตฺตินฺทิวํ ตโต วา ภิยฺโยปิ เอวรูปาหิ อุปมาหิ สามญฺญผลํ ทีเปตุํ. ตตฺถ กิญฺจาปิ เอตสฺส ภควโต วจนสวเน ปริยนฺตํ นาม นตฺถิ, ตถาปิ อตฺโถ ตาทิโสเยว ภวิสฺสตีติ จินฺเตตฺวา อุปริ วิเสสํ ปุจฺฉนฺโต เอวเมวาติ อวตฺวา – ‘‘อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจา’’ติ อาห. ตตฺถ อภิกฺกนฺตตรนฺติ อภิมนาปตรํ อติเสฏฺฐตรนฺติ อตฺโถ. ปณีตตรนฺติ อุตฺตมตรํ. เตน หีติ อุยฺโยชนตฺเถ นิปาโต. สวเน อุยฺโยเชนฺโต หิ นํ เอวมาห. สุโณหีติ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ สามญฺญผลํ สุณาติ.

189. Ở đây, trong câu ‘Bạch ngài, có thể có quả nào khác nữa trong hiện tại không?’, câu ‘Đúng vậy’ đã không được nói. Nếu hỏi tại sao vậy? Vì nếu nói ‘Đúng vậy’, Đức Thế Tôn có khả năng thuyết minh quả sa-môn bằng những ví dụ tương tự như vậy suốt cả ngày lẫn đêm hoặc thậm chí nhiều hơn nữa. Ở đây, mặc dù việc nghe lời dạy của Đức Thế Tôn này không có giới hạn, tuy nhiên, sau khi suy nghĩ rằng ‘ý nghĩa cũng sẽ tương tự như vậy’, trong khi hỏi về điều đặc biệt hơn nữa, đã không nói ‘Đúng vậy’ mà nói ‘thù thắng hơn và cao quý hơn’. Ở đây, abhikkantataraṃ có nghĩa là đáng ưa thích hơn, ưu việt hơn. Paṇītataraṃ có nghĩa là cao tột hơn. Tena hi là một tiểu từ có nghĩa là thúc giục. Vì trong khi thúc giục việc lắng nghe, Ngài đã nói với vị ấy như vậy. Suṇohi có nghĩa là: hãy nghe quả sa-môn thù thắng hơn và cao quý hơn.

สาธุกํ มนสิกโรหีติ เอตฺถ ปน สาธุกํ สาธูติ เอกตฺถเมตํ. อยญฺหิ สาธุ-สทฺโท อายาจนสมฺปฏิจฺฉนสมฺปหํสนสุนฺทร ทฬฺหีกมฺมาทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สงฺขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๙๕) หิ อายาจเน ทิสฺสติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) สมฺปฏิจฺฉเน. ‘‘สาธุ สาธุ, สาริปุตฺตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๔๙) สมฺปหํสเน.

Còn ở đây, trong câu Sādhukaṃ manasikarohi, sādhukaṃ và sādhu có cùng một nghĩa. Thật vậy, từ sādhu này được thấy trong các nghĩa như: thỉnh cầu, chấp nhận, tán thán, tốt đẹp, làm cho vững chắc, v.v. Thật vậy, trong các câu như ‘Bạch ngài, lành thay, xin Đức Thế Tôn hãy thuyết pháp cho con một cách tóm tắt’, nó được thấy trong nghĩa thỉnh cầu. Trong các câu như ‘Lành thay, bạch ngài, vị tỳ-khưu ấy sau khi hoan hỷ, tùy hỷ lời dạy của Đức Thế Tôn’, nó được thấy trong nghĩa chấp nhận. Trong các câu như ‘Lành thay, lành thay, Sāriputta’, nó được thấy trong nghĩa tán thán.

‘‘สาธุ ธมฺมรุจิ ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร;

สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ, ปาปสฺสากรณํ สุข’’นฺติ. (ชา. ๒.๑๗.๑๐๑);

‘Vị vua ưa thích Pháp là tốt đẹp, người có trí tuệ là tốt đẹp; không phản bội bạn bè là tốt đẹp, không làm điều ác là hạnh phúc.’ (jā. 2.17.101);

อาทีสุ สุนฺทเร. ‘‘เตน หิ, พฺราหฺมณ, สุโณหิ สาธุกํ มนสิ กโรหี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๑๙๒) สาธุกสทฺโทเยว ทฬฺหีกมฺเม, อาณตฺติยนฺติปิ วุจฺจติ[Pg.155]. อิธาปิ อสฺส เอตฺเถว ทฬฺหีกมฺเม จ อาณตฺติยญฺจ เวทิตพฺโพ. สุนฺทเรปิ วฏฺฏติ. ทฬฺหีกมฺมตฺเถน หิ ทฬฺหมิมํ ธมฺมํ สุณาหิ, สุคฺคหิตํ คณฺหนฺโต. อาณตฺติอตฺเถน มม อาณตฺติยา สุณาหิ, สุนฺทรตฺเถน สุนฺทรมิมํ ภทฺทกํ ธมฺมํ สุณาหีติ เอวํ ทีปิตํ โหติ.

Trong các câu v.v., nó có nghĩa là tốt đẹp. Trong các câu như ‘Này bà-la-môn, vậy thì hãy nghe và tác ý một cách khéo léo’, chính từ sādhuka được nói là có nghĩa làm cho vững chắc và mệnh lệnh. Ở đây cũng vậy, nó nên được hiểu chính trong nghĩa làm cho vững chắc và mệnh lệnh. Nó cũng phù hợp trong nghĩa tốt đẹp. Thật vậy, với nghĩa làm cho vững chắc, đã được chỉ ra như vầy: ‘Hãy nghe Pháp này một cách vững chắc, trong khi nắm bắt một cách khéo léo.’ Với nghĩa mệnh lệnh: ‘Hãy nghe theo mệnh lệnh của ta.’ Với nghĩa tốt đẹp: ‘Hãy nghe Pháp tốt đẹp, thiện lành này.’

มนสิ กโรหีติ อาวชฺช, สมนฺนาหราติ อตฺโถ, อวิกฺขิตฺตจิตฺโต หุตฺวา นิสาเมหิ, จิตฺเต กโรหีติ อธิปฺปาโย. อปิ เจตฺถ สุโณหีติ โสตินฺทฺริยวิกฺเขปนิวารณเมตํ. สาธุกํ มนสิ กโรหีติ มนสิกาเร ทฬฺหีกมฺมนิโยชเนน มนินฺทฺริยวิกฺเขปนิวารณํ. ปุริมญฺเจตฺถ พฺยญฺชนวิปลฺลาสคฺคาหวารณํ, ปจฺฉิมํ อตฺถวิปลฺลาสคฺคาหวารณํ. ปุริเมน จ ธมฺมสฺสวเน นิโยเชติ, ปจฺฉิเมน สุตานํ ธมฺมานํ ธารณูปปริกฺขาทีสุ. ปุริเมน จ สพฺยญฺชโน อยํ ธมฺโม, ตสฺมา สวนีโยติ ทีเปติ. ปจฺฉิเมน สตฺโถ, ตสฺมา สาธุกํ มนสิ กาตพฺโพติ. สาธุกปทํ วา อุภยปเทหิ โยเชตฺวา ยสฺมา อยํ ธมฺโม ธมฺมคมฺภีโร เจว เทสนาคมฺภีโร จ, ตสฺมา สุณาหิ สาธุกํ, ยสฺมา อตฺถคมฺภีโร จ ปฏิเวธคมฺภีโร จ, ตสฺมา สาธุกํ มนสิ กโรหีติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. ภาสิสฺสามีติ สกฺกา มหาราชาติ เอวํ ปฏิญฺญาตํ สามญฺญผลเทสนํ วิตฺถารโต ภาสิสฺสามิ. ‘‘เทเสสฺสามี’’ติ หิ สงฺขิตฺตทีปนํ โหติ. ภาสิสฺสามีติ วิตฺถารทีปนํ. เตนาห วงฺคีสตฺเถโร –

Manasi karohi (hãy tác ý) có nghĩa là: āvajja (hãy hướng tâm), samannāhara (hãy khéo ghi nhớ). Hoặc có chủ ý là: avikkhittacitto hutvā (với tâm không phân tán), nisāmehi (ngươi hãy lắng nghe), citte karohi (hãy ghi vào tâm). Lại nữa, ở đây suṇohi (ngươi hãy nghe) là sự ngăn ngừa tâm tán loạn nơi nhĩ căn. Sādhukaṃ manasi karohi (hãy khéo tác ý) là sự ngăn ngừa tâm tán loạn nơi ý căn bằng cách nỗ lực làm cho vững chắc trong sự tác ý. Và ở đây, vế trước là sự ngăn ngừa việc nắm bắt sai văn cú, vế sau là sự ngăn ngừa việc nắm bắt sai ý nghĩa. Và bằng vế trước, ngài khuyến khích trong việc nghe pháp; bằng vế sau, (ngài khuyến khích) trong việc ghi nhớ, thẩm sát các pháp đã được nghe. Và bằng vế trước, ngài chỉ rõ rằng: ‘Pháp này có văn cú, vì vậy nên lắng nghe.’ Bằng vế sau, (ngài chỉ rõ rằng): ‘(Pháp này) có ý nghĩa, vì vậy nên khéo ghi vào tâm.’ Hoặc nên hiểu sự liên kết như vầy, bằng cách kết hợp từ sādhuka (khéo léo) với cả hai từ: ‘Bởi vì pháp này thâm sâu về pháp và thâm sâu về sự thuyết giảng, vì vậy hãy lắng nghe cho kỹ. Bởi vì (pháp này) thâm sâu về ý nghĩa và thâm sâu về sự chứng ngộ, vì vậy hãy khéo tác ý.’ Bhāsissāmi (ta sẽ nói) có nghĩa là: Ta sẽ nói một cách rộng rãi về bài thuyết giảng Sa-môn quả đã được hứa khả như vầy: ‘Được lắm, đại vương.’ Quả vậy, desessāmi (ta sẽ trình bày) là sự chỉ rõ một cách tóm tắt. Bhāsissāmi (ta sẽ nói) là sự chỉ rõ một cách rộng rãi. Do đó, trưởng lão Vaṅgīsa đã nói:

‘‘สงฺขิตฺเตนปิ เทเสติ, วิตฺถาเรนปิ ภาสติ;

สาฬิกายิว นิคฺโฆโส, ปฏิภานํ อุทีรยี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๑๔);

‘Ngài thuyết giảng vắn tắt, và ngài cũng trình bày rộng rãi; tiếng của ngài như chim sāḷikā, ngài thể hiện tài biện giải.’

เอวํ วุตฺเต อุสฺสาหชาโต หุตฺวา – ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควโต ปจฺจสฺโสสิ ภควโต วจนํ สมฺปฏิจฺฉิ, ปฏิคฺคเหสีติ วุตฺตํ โหติ.

Khi được nói như vậy, vua Ajātasattu, con bà Vedehi, xứ Māgadha, sanh lòng nhiệt thành, đã đáp lời Thế Tôn rằng: ‘Thưa vâng, bạch ngài.’ Điều này có nghĩa là: (Vua) đã chấp nhận, đã tiếp thu lời dạy của Thế Tôn.

๑๙๐. อถสฺส ภควา เอตทโวจ, เอตํ อโวจ, อิทานิ วตฺตพฺพํ ‘‘อิธ มหาราชา’’ติอาทึ สกลํ สุตฺตํ อโวจาติ อตฺโถ. ตตฺถ อิธาติ เทสาปเทเส นิปาโต, สฺวายํ กตฺถจิ โลกํ อุปาทาย วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตี’’ติ. กตฺถจิ สาสนํ ยถาห [Pg.156] – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, ปฐโม สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๑). กตฺถจิ โอกาสํ. ยถาห –

190. Khi ấy, Thế Tôn đã nói với vua điều này. Điều này có nghĩa là: Ngài đã nói toàn bộ bài kinh này, điều cần được nói ra bây giờ, bắt đầu bằng ‘idha mahārāja’ (này đại vương, ở đây). Trong đó, idha (ở đây) là một bất biến từ chỉ nơi chốn. Và từ này, đôi khi được nói với ý nghĩa là thế gian. Như có lời rằng: ‘Idha tathāgato loke uppajjati’ (Ở đây, Như Lai sanh ra trong thế gian). Đôi khi (được nói với ý nghĩa là) giáo pháp, như có lời rằng: ‘Idheva, bhikkhave, paṭhamo samaṇo, idha dutiyo samaṇo’ (Này các tỳ khưu, chỉ ở đây mới có vị sa-môn thứ nhất, ở đây (mới có) vị sa-môn thứ hai). Đôi khi (được nói với ý nghĩa là) không gian. Như có lời rằng:

‘‘อิเธว ติฏฺฐมานสฺส, เทวภูตสฺส เม สโต;

ปุนรายุ จ เม ลทฺโธ, เอวํ ชานาหิ มาริสา’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๖๙);

‘Chính tại nơi đây, trong khi ta đang đứng, đã trở thành một vị trời; và ta đã được thêm tuổi thọ, này bạn, hãy biết như vậy.’

กตฺถจิ ปทปูรณมตฺตเมว. ยถาห ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, ภุตฺตาวี อสฺสํ ปวาริโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐). อิธ ปน โลกํ อุปาทาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. มหาราชาติ ยถา ปฏิญฺญาตํ เทสนํ เทเสตุํ ปุน มหาราชาติ อาลปติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘มหาราช อิมสฺมึ โลเก ตถาคโต อุปฺปชฺชติ อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควา’’ติ. ตตฺถ ตถาคตสทฺโท พฺรหฺมชาเล วุตฺโต. อรหนฺติอาทโย วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตา. โลเก อุปฺปชฺชตีติ เอตฺถ ปน โลโกติ – โอกาสโลโก สตฺตโลโก สงฺขารโลโกติ ติวิโธ. อิธ ปน สตฺตโลโก อธิปฺเปโต. สตฺตโลเก อุปฺปชฺชมาโนปิ จ ตถาคโต น เทวโลเก, น พฺรหฺมโลเก, มนุสฺสโลเกว อุปฺปชฺชติ. มนุสฺสโลเกปิ น อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ, อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ. ตตฺราปิ น สพฺพฏฺฐาเนสุ, ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสาย คชงฺคลํ นาม นิคโม ตสฺสาปเรน มหาสาโล, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา โอรโต มชฺเฌ, ปุรตฺถิมทกฺขิณาย ทิสาย สลฬวตี นาม นที. ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ, ทกฺขิณาย ทิสาย เสตกณฺณิกํ นาม นิคโม, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ, ปจฺฉิมาย ทิสาย ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ, อุตฺตราย ทิสาย อุสิรทฺธโช นาม ปพฺพโต, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา โอรโต มชฺเฌ’’ติ เอวํ ปริจฺฉินฺเน อายามโต ติโยชนสเต, วิตฺถารโต อฑฺฒเตยฺยโยชนสเต, ปริกฺเขปโต นวโยชนสเต มชฺฌิมปเทเส อุปฺปชฺชติ. น เกวลญฺจ ตถาคโต, ปจฺเจกพุทฺธา, อคฺคสาวกา, อสีติมหาเถรา, พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, จกฺกวตฺตี ราชา อญฺเญ จ สารปฺปตฺตา พฺราหฺมณคหปติกา เอตฺเถวุปฺปชฺชนฺติ.

Đôi khi, (từ này) chỉ đơn thuần là để điền vào chỗ trống. Như có lời rằng: ‘Idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’ (Này các tỳ khưu, ở đây ta đã dùng xong và đã được mời thêm). Nhưng ở đây, nên hiểu rằng (từ này) được nói với ý nghĩa là thế gian. (Ngài gọi) Mahārāja (đại vương) là để gọi lại một lần nữa nhằm thuyết giảng bài pháp đã được hứa khả. Điều này có nghĩa là: ‘Này đại vương, trong thế gian này, Như Lai sanh ra, là bậc A-la-hán... là bậc Phật, Thế Tôn.’ Trong đó, từ tathāgata đã được giải thích trong kinh Phạm Võng. Các từ như arahant đã được giải thích rộng rãi trong Thanh Tịnh Đạo. Còn trong câu ‘loke uppajjati’ (sanh ra trong thế gian), loka (thế gian) có ba loại: thế giới không gian, thế giới chúng sanh, và thế giới các hành. Nhưng ở đây, ý muốn nói là thế giới chúng sanh. Và Như Lai, dù sanh ra trong thế giới chúng sanh, cũng không sanh ra ở thế giới chư thiên, không sanh ra ở thế giới Phạm thiên, mà chỉ sanh ra ở thế giới loài người. Ngay cả trong thế giới loài người, ngài cũng không sanh ra ở một hệ thế giới khác, mà chỉ ở chính hệ thế giới này. Ở đó, ngài cũng không sanh ra ở mọi nơi, mà sanh ra ở trung tâm quốc. Và không chỉ có Như Lai, mà các vị Phật Độc Giác, các vị Thượng thủ Thinh văn, tám mươi vị đại trưởng lão, mẹ của đức Phật, cha của đức Phật, vua Chuyển luân, và các vị bà-la-môn, gia chủ ưu tú khác cũng chỉ sanh ra ở chính nơi đây.

ตตฺถ [Pg.157] ตถาคโต สุชาตาย ทินฺนมธุปายาสโภชนโต ยาว อรหตฺตมคฺโค, ตาว อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผเล อุปฺปนฺโน นาม. มหาภินิกฺขมนโต วา ยาว อรหตฺตมคฺโค. ตุสิตภวนโต วา ยาว อรหตฺตมคฺโค. ทีปงฺกรปาทมูลโต วา ยาว อรหตฺตมคฺโค, ตาว อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผเล อุปฺปนฺโน นาม. อิธ สพฺพปฐมํ อุปฺปนฺนภาวํ สนฺธาย อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ. ตถาคโต โลเก อุปฺปนฺโน โหตีติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ.

Trong đó, Như Lai được gọi là đang sanh ra (uppajjati) kể từ lúc thọ dụng món cháo sữa do nàng Sujātā dâng cúng cho đến khi chứng A-la-hán đạo; và được gọi là đã sanh ra (uppanno) khi ở nơi A-la-hán quả. Hoặc là, (được gọi là đang sanh ra) kể từ lúc xuất gia vĩ đại cho đến khi chứng A-la-hán đạo. Hoặc là, (được gọi là đang sanh ra) kể từ cõi trời Tusita cho đến khi chứng A-la-hán đạo. Hoặc là, (được gọi là đang sanh ra) kể từ dưới chân đức Phật Dīpaṅkara cho đến khi chứng A-la-hán đạo; và được gọi là đã sanh ra khi ở nơi A-la-hán quả. Ở đây, từ uppajjati (đang sanh ra) được nói với ý nghĩa là trạng thái đã sanh ra trước tiên. Ý nghĩa ở đây là: Như Lai đã sanh ra trong thế gian.

โส อิมํ โลกนฺติ โส ภควา อิมํ โลกํ. อิทานิ วตฺตพฺพํ นิทสฺเสติ. สเทวกนฺติ สห เทเวหิ สเทวกํ. เอวํ สห มาเรน สมารกํ, สห พฺรหฺมุนา สพฺรหฺมกํ, สห สมณพฺราหฺมเณหิ สสฺสมณพฺราหฺมณึ. ปชาตตฺตา ปชา, ตํ ปชํ. สห เทวมนุสฺเสหิ สเทวมนุสฺสํ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจ กามาวจรเทวคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. สมารก – วจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ. สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ. สสฺสมณพฺราหฺมณีวจเนน สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ, สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ. ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ. สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวอวเสสมนุสฺสคฺคหณํ. เอวเมตฺถ ตีหิ ปเทหิ โอกาสโลเกน สทฺธึ สตฺตโลโก. ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโกว คหิโตติ เวทิตพฺโพ.

So imaṃ lokanti (Thế giới này) có nghĩa là: Đức Thế Tôn ấy (so bhagavā) chỉ ra (nidasseti) thế giới này (imaṃ lokaṃ), tức là thế giới cần được nói đến bây giờ (idāni vattabbaṃ). Sadevakanti (cùng với chư thiên) có nghĩa là: cùng với (saha) chư thiên (devehi), là sadevakaṃ. Tương tự, cùng với (saha) Ma vương (mārena) là samārakaṃ; cùng với (saha) Phạm thiên (brahmunā) là sabrahmakaṃ; cùng với (saha) các Sa-môn, Bà-la-môn (samaṇabrāhmaṇehi) là sassamaṇabrāhmaṇiṃ. Do được sanh ra (pajātattā) nên gọi là chúng sanh (pajā), tức là chúng sanh ấy (taṃ pajaṃ). Cùng với (saha) chư thiên và loài người (devamanussehi) là sadevamanussaṃ. Trong đó (tattha), bằng từ sadevaka (sadevakavacanena), nên hiểu (veditabbaṃ) là sự bao gồm năm cõi trời Dục giới (pañca kāmāvacaradevaggahaṇaṃ). Bằng từ samāraka (samārakavacanena), (nên hiểu là) sự bao gồm cõi trời Dục giới thứ sáu. Bằng từ sabrahmaka (sabrahmakavacanena), (nên hiểu là) sự bao gồm các Phạm thiên bắt đầu từ Phạm Chúng thiên (brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ). Bằng từ sassamaṇabrāhmaṇī (sassamaṇabrāhmaṇīvacanena), (nên hiểu là) sự bao gồm các Sa-môn, Bà-la-môn là kẻ thù, đối nghịch với giáo pháp (sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ), và sự bao gồm các Sa-môn có ác nghiệp đã được lắng dịu, các Bà-la-môn có ác nghiệp đã được loại trừ (samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃñca). Bằng từ pajā (pajāvacanena), (nên hiểu là) sự bao gồm chúng sanh giới (sattalokaggahaṇaṃ). Bằng từ sadevamanussa (sadevamanussavacanena), (nên hiểu là) sự bao gồm các vị vua là chư thiên theo quy ước và những người còn lại (sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ). Như vậy, ở đây, nên hiểu rằng (iti veditabbo) bởi ba từ (tīhi padehi), chúng sanh giới cùng với thế giới không gian được bao gồm (okāsalokena saddhiṃ sattaloko). Bởi hai từ (dvīhi), theo nghĩa chúng sanh (pajāvasena), chỉ có chúng sanh giới được bao gồm (sattalokova gahito).

อปโร นโย, สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรเทวโลโก คหิโต. สมารกคฺคหเณน ฉ กามาวจรเทวโลโก. สพฺรหฺมกคฺคหเณน รูปี พฺรหฺมโลโก. สสฺสมณพฺราหฺมณาทิคฺคหเณน จตุปริสวเสน สมฺมุติเทเวหิ วา สห มนุสฺสโลโก, อวเสสสพฺพสตฺตโลโก วา.

Một phương pháp khác (aparo nayo): Bằng sự bao gồm sadevaka (sadevakaggahaṇena), thế giới chư thiên Vô sắc giới được bao gồm (arūpāvacaradevaloko gahito). Bằng sự bao gồm samāraka (samārakaggahaṇena), thế giới chư thiên sáu cõi Dục giới (được bao gồm). Bằng sự bao gồm sabrahmaka (sabrahmakaggahaṇena), thế giới Phạm thiên Sắc giới (được bao gồm). Bằng sự bao gồm sassamaṇabrāhmaṇādi (sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena), theo nghĩa bốn chúng (catuparisavasena), thế giới loài người được bao gồm (manussaloko), hoặc (vā) thế giới loài người cùng với các vị vua là chư thiên theo quy ước (sammutidevehi saha manussaloko), hoặc (vā) toàn bộ chúng sanh giới còn lại (avasesasabbasattaloko).

อปิ เจตฺถ สเทวกวจเนน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต สพฺพสฺส โลกสฺส สจฺฉิกตภาวมาห. ตโต เยสํ อโหสิ – ‘‘มาโร มหานุภาโว ฉ กามาวจริสฺสโร วสวตฺตี, กึ โสปิ เอเตน สจฺฉิกโต’’ติ, เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต ‘‘สมารก’’นฺติ อาห. เยสํ ปน อโหสิ – ‘‘พฺรหฺมา มหานุภาโว เอกงฺคุลิยา เอกสฺมึ จกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ ผรติ, ทฺวีหิ [Pg.158] …เป… ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อาโลกํ ผรติ. อนุตฺตรญฺจ ฌานสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทติ, กึ โสปิ สจฺฉิกโต’’ติ, เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต สพฺรหฺมกนฺติ อาห. ตโต เย จินฺเตสุํ – ‘‘ปุถู สมณพฺราหฺมณา สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกา, กึ เตปิ สจฺฉิกตา’’ติ, เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชนฺติ อาห. เอวํ อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐานํ สจฺฉิกตภาวํ ปกาเสตฺวา อถ สมฺมุติเทเว อวเสสมนุสฺเส จ อุปาทาย อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน เสสสตฺตโลกสฺส สจฺฉิกตภาวํ ปกาเสนฺโต สเทวมนุสฺสนฺติ อาห. อยเมตฺถ ภาวานุกฺกโม.

Hơn nữa (api ca), ở đây (ettha), bằng từ sadevaka (sadevakavacanena), Ngài nói lên (āha) trạng thái đã được chứng ngộ (sacchikatabhāvaṃ) của toàn thể thế giới (sabbassa lokassa) bằng cách phân định theo bậc tối thượng (ukkaṭṭhaparicchedato). Sau đó (tato), đối với những ai có (ahosi) (sự hoài nghi) rằng: ‘Ma vương (māro) có đại thần lực (mahānubhāvo), là chủ của sáu cõi Dục giới (cha kāmāvacarissaro), có quyền tự tại (vasavattī), liệu vị ấy (sopi) cũng đã được Ngài (etena) chứng ngộ chăng (sacchikato kiṃ)?’, để xua tan sự hoài nghi của họ (tesaṃ vimatiṃ vidhamanto), Ngài nói (āha) ‘samārakaṃ’. Còn đối với những ai có (ahosi) (sự hoài nghi) rằng: ‘Phạm thiên (brahmā) có đại thần lực (mahānubhāvo), bằng một ngón tay (ekaṅguliyā) có thể tỏa ánh sáng (ālokaṃ pharati) khắp một ngàn thế giới (ekasmiṃ cakkavāḷasahasse), bằng hai (dvīhi)... cho đến... bằng mười ngón tay (dasahi aṅgulīhi) có thể tỏa ánh sáng (ālokaṃ pharati) khắp mười ngàn thế giới (dasasu cakkavāḷasahassesu), và cảm nhận (paṭisaṃvedeti) được lạc thú thiền định và thiền chứng vô thượng (anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ), liệu vị ấy (sopi) cũng đã được chứng ngộ chăng (sacchikato kiṃ)?’, để xua tan sự hoài nghi của họ (tesaṃ vimatiṃ vidhamanto), Ngài nói (āha) sabrahmakaṃ. Sau đó (tato), đối với những ai suy nghĩ (cintesuṃ) rằng: ‘Có nhiều (puthū) Sa-môn, Bà-la-môn (samaṇabrāhmaṇā) là kẻ thù của giáo pháp (sāsanassa paccatthikā), liệu họ (tepi) cũng đã được chứng ngộ chăng (sacchikatā kiṃ)?’, để xua tan sự hoài nghi của họ (tesaṃ vimatiṃ vidhamanto), Ngài nói (āha) sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ. Như vậy (evaṃ), sau khi tuyên bố (pakāsetvā) trạng thái đã được chứng ngộ (sacchikatabhāvaṃ) của các bậc tối thượng và tối thượng hơn (ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṃ), sau đó (atha), bao gồm (upādāya) cả các vị vua là chư thiên theo quy ước (sammutideve) và những người còn lại (avasesamanusse ca), để tuyên bố (pakāsento) trạng thái đã được chứng ngộ (sacchikatabhāvaṃ) của chúng sanh giới còn lại (sesasattalokassa) bằng cách phân định theo bậc tối thượng (ukkaṭṭhaparicchedavasena), Ngài nói (āha) sadevamanussaṃ. Đây là (ayaṃ) trình tự ý nghĩa (bhāvānukkamo) ở đây (ettha).

โปราณา ปนาหุ สเทวกนฺติ เทเวหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. สมารกนฺติ มาเรน สทฺธึ อวเสสโลกํ. สพฺรหฺมกนฺติ พฺรหฺเมหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. เอวํ สพฺเพปิ ติภวูปเค สตฺเต ตีหากาเรหิ ตีสุ ปเทสุ ปกฺขิปิตฺวา ปุน ทฺวีหิ ปเทหิ ปริยาทิยนฺโต สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสนฺติ อาห. เอวํ ปญฺจหิปิ ปเทหิ เตน เตนากาเรน เตธาตุกเมว ปริยาทินฺนนฺติ.

Còn các vị cổ sư (porāṇā pana) thì nói rằng (āhu): sadevakaṃ có nghĩa là thế giới còn lại (avasesalokaṃ) cùng với (saddhiṃ) chư thiên (devehi). Samārakaṃ có nghĩa là thế giới còn lại (avasesalokaṃ) cùng với (saddhiṃ) Ma vương (mārena). Sabrahmakaṃ có nghĩa là thế giới còn lại (avasesalokaṃ) cùng với (saddhiṃ) các Phạm thiên (brahmehi). Như vậy (evaṃ), sau khi gộp (pakkhipitvā) tất cả chúng sanh (sabbepi satte) thuộc ba cõi (tibhavūpage) theo ba phương diện (tīhākārehi) vào trong ba từ (tīsu padesu), lại (puna) muốn bao gồm trọn vẹn (pariyādiyanto) bằng hai từ (dvīhi padehi), Ngài đã nói (āha) sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ. Như vậy (evaṃ), bằng cả năm từ (pañcahipi padehi), theo từng phương diện ấy (tena tenākārena), chỉ có ba giới (tam giới) (tedhātukameva) được bao gồm trọn vẹn (pariyādinnaṃ).

สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทตีติ เอตฺถ ปน สยนฺติ สามํ อปรเนยฺโย หุตฺวา. อภิญฺญาติ อภิญฺญาย, อธิเกน ญาเณน ญตฺวาติ อตฺโถ. สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา, เอเตน อนุมานาทิปฏิกฺเขโป กโต โหติ. ปเวเทตีติ โพเธติ วิญฺญาเปติ ปกาเสติ.

Trong câu ‘sau khi tự mình thắng tri, chứng ngộ rồi tuyên thuyết’ (sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti), ở đây (ettha pana), sayaṃ có nghĩa là tự mình (sāmaṃ), không do người khác dẫn dắt (aparaneyyo hutvā). Abhiññā có nghĩa là bằng thắng trí (abhiññāya); nghĩa là, sau khi biết bằng trí tuệ thù thắng (adhikena ñāṇena ñatvā). Sacchikatvā có nghĩa là sau khi làm cho trực nhận (paccakkhaṃ katvā); bằng điều này, sự bác bỏ (các phương pháp như) suy luận v.v. được thực hiện (etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti). Pavedeti có nghĩa là làm cho giác ngộ (bodheti), làm cho hiểu rõ (viññāpeti), làm cho sáng tỏ (pakāseti).

โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริโยสานกลฺยาณนฺติ โส ภควา สตฺเตสุ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ หิตฺวาปิ อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ เทเสติ. ตญฺจ โข อปฺปํ วา พหุํ วา เทเสนฺโต อาทิกลฺยาณาทิปฺปการเมว เทเสติ. อาทิมฺหิปิ, กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสติ, มชฺเฌปิ, ปริโยสาเนปิ, กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อตฺถิ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ, อตฺถิ สาสนสฺส. เทสนาย ตาว จตุปฺปทิกายปิ คาถาย ปฐมปาโท อาทิ นาม, ตโต ทฺเว มชฺฌํ นาม, อนฺเต เอโก ปริโยสานํ นาม. เอกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ อาทิ, อิทมโวจาติ ปริโยสานํ, อุภินฺนมนฺตรา [Pg.159] มชฺฌํ. อเนกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส ปฐมานุสนฺธิ อาทิ, อนฺเต อนุสนฺธิ ปริโยสานํ, มชฺเฌ เอโก วา ทฺเว วา พหู วา มชฺฌเมว.

Trong câu ‘Ngài thuyết pháp, toàn thiện ở phần đầu... cho đến... toàn thiện ở phần cuối’ (so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇanti), có nghĩa là: Đức Thế Tôn ấy (so bhagavā), do lòng bi mẫn (kāruññataṃ paṭicca) đối với chúng sanh (sattesu), dù đã từ bỏ (hitvāpi) lạc thú viễn ly vô thượng (anuttaraṃ vivekasukhaṃ), vẫn thuyết pháp (dhammaṃ deseti). Và khi thuyết pháp (tañca kho desento), dù ít (appaṃ vā) hay nhiều (bahuṃ vā), Ngài chỉ thuyết (deseti) theo cách toàn thiện ở phần đầu v.v. (ādikalyāṇādippakārameva). Điều này có nghĩa là (iti vuttaṃ hoti): ở phần đầu (ādimhipi), Ngài cũng thuyết giảng (deseti) điều tốt đẹp (kalyāṇaṃ bhaddakaṃ), không có lỗi lầm (anavajjameva); ở phần giữa (majjhepi) và ở phần cuối (pariyosānepi), Ngài cũng thuyết giảng (deseti) điều tốt đẹp (kalyāṇaṃ bhaddakaṃ), không có lỗi lầm (anavajjameva). Trong đó (tattha), có phần đầu, phần giữa, phần cuối của bài thuyết pháp (desanāya ādimajjhapariyosānaṃ), và có (phần đầu, phần giữa, phần cuối) của giáo pháp (sāsanassa). Trước hết, về bài thuyết pháp (desanāya tāva): đối với một bài kệ bốn câu (catuppadikāyapi gāthāya), câu đầu tiên (paṭhamapādo) được gọi là phần đầu (ādi nāma), hai câu sau đó (tato dve) được gọi là phần giữa (majjhaṃ nāma), câu cuối cùng (ante eko) được gọi là phần cuối (pariyosānaṃ nāma). Đối với một bài kinh có một mạch văn (ekānusandhikassa suttassa), phần duyên khởi (nidānaṃ) là phần đầu (ādi), câu ‘idamavoca’ là phần cuối (pariyosānaṃ), phần ở giữa hai phần đó (ubhinnamantarā) là phần giữa (majjhaṃ). Đối với một bài kinh có nhiều mạch văn (anekānusandhikassa suttassa), mạch văn đầu tiên (paṭhamānusandhi) là phần đầu (ādi), mạch văn cuối cùng (ante anusandhi) là phần cuối (pariyosānaṃ), một (eko vā), hai (dve vā), hoặc nhiều (bahū vā) mạch văn ở giữa (majjhe) chính là phần giữa (majjhameva).

สาสนสฺส ปน สีลสมาธิวิปสฺสนา อาทิ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ? สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙). ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ วุตฺโต ปน อริยมคฺโค มชฺฌํ นาม. ผลญฺเจว นิพฺพานญฺจ ปริโยสานํ นาม. ‘‘เอตทตฺถมิทํ, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมจริยํ, เอตํ สารํ, เอตํ ปริโยสาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๓๒๔) หิ เอตฺถ ผลํ ปริโยสานนฺติ วุตฺตํ. ‘‘นิพฺพาโนคธํ หิ, อาวุโส วิสาข, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ, นิพฺพานปรายนํ นิพฺพานปริโยสาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๖๖) เอตฺถ นิพฺพานํ ปริโยสานนฺติ วุตฺตํ. อิธ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ อธิปฺเปตํ. ภควา หิ ธมฺมํ เทเสนฺโต อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสตฺวา มชฺเฌ มคฺคํ ปริโยสาเน นิพฺพานํ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณ’’นฺติ. ตสฺมา อญฺโญปิ ธมฺมกถิโก ธมฺมํ กเถนฺโต –

Mặt khác, đối với giáo pháp, giới, định và tuệ quán được gọi là phần đầu. Và điều này cũng đã được nói đến: “Cái gì là phần đầu của các thiện pháp? Chính là giới hoàn toàn trong sạch và chánh kiến.” (S. v. 369). Mặt khác, Thánh đạo, được nói đến như vầy: “Này các Tỳ khưu, có con đường trung đạo đã được Như Lai chứng ngộ”, được gọi là phần giữa. Và quả và Niết-bàn được gọi là phần cuối. Thật vậy, ở đây trong câu: “Này Bà-la-môn, phạm hạnh này có mục đích ấy, cốt lõi ấy, cứu cánh ấy.” (M. i. 324), quả được gọi là phần cuối. Ở đây trong câu: “Này hiền giả Visākha, phạm hạnh được sống với mục đích thể nhập Niết-bàn, hướng đến Niết-bàn, có Niết-bàn là cứu cánh.” (M. i. 466), Niết-bàn được gọi là phần cuối. Ở đây, phần đầu, phần giữa, và phần cuối của bài thuyết pháp được đề cập đến. Thật vậy, khi thuyết pháp, Đức Thế Tôn chỉ dạy về giới ở phần đầu, về đạo ở phần giữa, và về Niết-bàn ở phần cuối. Do đó, đã được nói rằng: “Ngài thuyết pháp tốt đẹp ở phần đầu, tốt đẹp ở phần giữa, tốt đẹp ở phần cuối.” Vì vậy, một vị pháp sư khác khi thuyết pháp cũng nên –

‘‘อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสยฺย, มชฺเฌ มคฺคํ วิภาวเย;

ปริโยสานมฺหิ นิพฺพานํ, เอสา กถิกสณฺฐิตี’’ติ.

“Ở phần đầu, nên chỉ dạy về giới, ở phần giữa, nên làm sáng tỏ về đạo; ở phần cuối, nên làm sáng tỏ về Niết-bàn, đây là cách thức của một vị pháp sư.”

สาตฺถํ สพฺยญฺชนนฺติ ยสฺส หิ ยาคุภตฺตอิตฺถิปุริสาทิวณฺณนานิสฺสิตา เทสนา โหติ, น โส สาตฺถํ เทเสติ. ภควา ปน ตถารูปํ เทสนํ ปหาย จตุสติปฏฺฐานาทินิสฺสิตํ เทสนํ เทเสติ. ตสฺมา สาตฺถํ เทเสตีติ วุจฺจติ. ยสฺส ปน เทสนา เอกพฺยญฺชนาทิยุตฺตา วา สพฺพนิโรฏฺฐพฺยญฺชนา วา สพฺพวิสฺสฏฺฐสพฺพนิคฺคหีตพฺยญฺชนา วา, ตสฺส ทมิฬกิราตสวราทิมิลกฺขูนํ ภาสา วิย พฺยญฺชนปาริปูริยา อภาวโต อพฺยญฺชนา นาม เทสนา โหติ. ภควา ปน –

Trong câu ‘có ý nghĩa, có văn tự’: Thật vậy, vị nào có bài thuyết pháp dựa vào việc mô tả cháo, cơm, phụ nữ, đàn ông, v.v., vị ấy không được gọi là thuyết pháp có ý nghĩa. Còn Đức Thế Tôn, Ngài từ bỏ loại thuyết pháp như vậy và thuyết bài pháp dựa trên Tứ Niệm Xứ, v.v. Do đó, Ngài được gọi là thuyết pháp có ý nghĩa. Mặt khác, vị nào có bài thuyết pháp chỉ dùng một loại văn tự, hoặc toàn văn tự không dùng môi, hoặc toàn văn tự thả lỏng, toàn văn tự có âm mũi, v.v., bài thuyết pháp của vị ấy, giống như ngôn ngữ của những người man di như Damiḷa, Kirāta, Savara, v.v., vì thiếu sự đầy đủ về văn tự, nên được gọi là bài thuyết pháp không có văn tự. Còn Đức Thế Tôn thì –

‘‘สิถิลํ ธนิตญฺจ ทีฆรสฺสํ, ครุกํ ลหุกญฺจ นิคฺคหีตํ;

สมฺพนฺธววตฺถิตํ วิมุตฺตํ, ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโท’’ติ.

“Âm thả lỏng và âm bật hơi, âm dài và âm ngắn, âm nặng và âm nhẹ, âm mũi, âm nối, âm ngắt, âm mở; như vậy có mười loại phân biệt của tâm tạo nên văn tự.”

เอวํ [Pg.160] วุตฺตํ ทสวิธํ พฺยญฺชนํ อมกฺเขตฺวา ปริปุณฺณพฺยญฺชนเมว กตฺวา ธมฺมํ เทเสติ, ตสฺมา สพฺยญฺชนํ ธมฺมํ เทเสตีติ วุจฺจติ. เกวลปริปุณฺณนฺติ เอตฺถ เกวลนฺติ สกลาธิวจนํ. ปริปุณฺณนฺติ อนูนาธิกวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ สกลปริปุณฺณเมว เทเสติ, เอกเทสนาปิ อปริปุณฺณา นตฺถีติ. อุปเนตพฺพอปเนตพฺพสฺส อภาวโต เกวลปริปุณฺณนฺติ เวทิตพฺพํ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. โย หิ อิมํ ธมฺมเทสนํ นิสฺสาย ลาภํ วา สกฺการํ วา ลภิสฺสามีติ เทเสติ, ตสฺส อปริสุทฺธา เทสนา โหติ. ภควา ปน โลกามิสนิรเปกฺโข หิตผรเณน เมตฺตาภาวนาย มุทุหทโย อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตน จิตฺเตน เทเสติ. ตสฺมา ปริสุทฺธํ ธมฺมํ เทเสตีติ วุจฺจติ.

Ngài thuyết pháp bằng cách tạo ra văn tự đầy đủ trọn vẹn, không làm sai lệch mười loại văn tự đã được nói đến như trên; do đó, Ngài được gọi là thuyết pháp có văn tự. Trong câu ‘hoàn toàn đầy đủ’, ‘hoàn toàn’ (kevala) là từ đồng nghĩa với ‘toàn bộ’ (sakala). ‘Đầy đủ’ (paripuṇṇa) là từ chỉ sự không thiếu không thừa. Điều này có nghĩa là: Ngài chỉ thuyết những bài pháp toàn bộ và đầy đủ, không có một bài pháp nào không đầy đủ. Nên hiểu là ‘hoàn toàn đầy đủ’ vì không có gì cần thêm vào hay bớt đi. ‘Trong sạch’ nghĩa là không có phiền não. Thật vậy, vị nào thuyết pháp dựa vào ý nghĩ: “Ta sẽ nhận được lợi lộc hay cung kính”, bài thuyết pháp của vị ấy là không trong sạch. Còn Đức Thế Tôn, Ngài không màng đến lợi lộc thế gian, với tâm từ bi mềm mại, Ngài thuyết pháp với tâm an trú trong bản chất cứu vớt chúng sinh khỏi khổ đau. Do đó, Ngài được gọi là thuyết pháp trong sạch.

พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอตฺถ ปนายํ พฺรหฺมจริย-สทฺโท ทาเน เวยฺยาวจฺเจ ปญฺจสิกฺขาปทสีเล อปฺปมญฺญาสุ เมถุนวิรติยํ สทารสนฺโตเส วีริเย อุโปสถงฺเคสุ อริยมคฺเค สาสเนติ อิเมสฺวตฺเถสุ ทิสฺสติ.

Trong câu ‘làm sáng tỏ phạm hạnh’, từ ‘phạm hạnh’ (brahmacariya) này được thấy trong các ý nghĩa sau: bố thí, phục vụ, năm học giới, các vô lượng tâm, sự tiết chế dâm dục, sự biết đủ với vợ mình, tinh tấn, các chi phần của ngày trai giới, Thánh đạo, và giáo pháp.

‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ,กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เต นาค, มหาวิมานํ.

“Giới hạnh của ngài là gì, phạm hạnh là gì? Quả báo này là do thiện hạnh nào? Thần thông, hào quang, sức mạnh, tinh tấn, và này Long vương, lâu đài vĩ đại này của ngài.”

อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก,สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา;

โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ,สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ.

“Trong cõi người, tôi và vợ tôi, cả hai đều có đức tin, là những người thí chủ; nhà tôi khi ấy như một giếng nước, các Sa-môn và Bà-la-môn đều được thỏa mãn.”

ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ,ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมาน’’นฺติ. (ชา. ๒.๑๗.๑๕๙๕);

“Đó là giới hạnh của tôi, đó là phạm hạnh của tôi, quả báo này là do thiện hạnh ấy; thần thông, hào quang, sức mạnh, tinh tấn, và này bậc hiền trí, lâu đài vĩ đại này của tôi.” (Jā. ii. 17. 1595);

อิมสฺมิญฺหิ ปุณฺณกชาตเก ทานํ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตํ.

Thật vậy, trong Puṇṇaka Jātaka này, bố thí được gọi là phạm hạnh.

‘‘เกน ปาณิ กามทโท, เกน ปาณิ มธุสฺสโว;

เกน เต พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติ.

“Do đâu tay ngài ban cho dục lạc, do đâu tay ngài tuôn ra mật ngọt? Do phạm hạnh nào của ngài mà phước báu thành tựu trong bàn tay?”

เตน [Pg.161] ปาณิ กามทโท, เตน ปาณิ มธุสฺสโว;

เตน เม พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌตี’’ติ. (เป. ว. ๒๗๕,๒๗๗);

“Do đó tay tôi ban cho dục lạc, do đó tay tôi tuôn ra mật ngọt; do phạm hạnh ấy của tôi mà phước báu thành tựu trong bàn tay.” (Pe. Va. 275, 277);

อิมสฺมึ องฺกุรเปตวตฺถุมฺหิ เวยฺยาวจฺจํ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตํ. ‘‘เอวํ, โข ตํ ภิกฺขเว, ติตฺติริยํ นาม พฺรหฺมจริยํ อโหสี’’ติ (จูฬว. ๓๑๑) อิมสฺมึ ติตฺติรชาตเก ปญฺจสิกฺขาปทสีลํ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตํ. ‘‘ตํ โข ปน เม, ปญฺจสิข, พฺรหฺมจริยํ เนว นิพฺพิทาย น วิราคาย น นิโรธาย…เป… ยาวเทว พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๒๙) อิมสฺมึ มหาโควินฺทสุตฺเต จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตา. ‘‘ปเร อพฺรหฺมจารี ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ พฺรหฺมจารี ภวิสฺสามา’’ติ (ม. นิ. ๑.๘๓) อิมสฺมึ สลฺเลขสุตฺเต เมถุนวิรติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตา.

Trong Aṅkurapetavatthu này, sự phục vụ được gọi là phạm hạnh. Trong Tittira Jātaka này, với câu: “Này các Tỳ khưu, như vậy, phạm hạnh tên là Tittiriya đã có.” (Cūḷava. 311), năm học giới được gọi là phạm hạnh. Trong Mahāgovinda Sutta này, với câu: “Này Pañcasikha, phạm hạnh ấy của ta không đưa đến nhàm chán, không đưa đến ly tham, không đưa đến đoạn diệt… mà chỉ đưa đến sự tái sanh vào cõi Phạm thiên.” (D. ii. 329), bốn vô lượng tâm được gọi là phạm hạnh. Trong Sallekha Sutta này, với câu: “Những người khác sẽ không sống phạm hạnh, ở đây chúng ta sẽ sống phạm hạnh.” (M. i. 83), sự tiết chế dâm dục được gọi là phạm hạnh.

‘‘มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,อมฺเห จ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตาหิ พฺรหฺมจริยํ จราม,ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มียเร’’ติ. (ชา. ๑.๔.๙๗);

“Chúng tôi không ngoại tình với vợ người, và vợ chúng tôi cũng không ngoại tình; ngoài các bà ấy ra, chúng tôi sống phạm hạnh, do đó con cái chúng tôi không chết yểu.” (Jā. i. 4. 97);

มหาธมฺมปาลชาตเก สทารสนฺโตโส พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺโต. ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, จตุรงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมจริยํ จริตา, ตปสฺสี สุทํ โหมี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๕) โลมหํสนสุตฺเต วีริยํ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตํ.

Trong Mahādhammapāla Jātaka, sự biết đủ với vợ mình được gọi là phạm hạnh. Trong Lomahaṃsana Sutta, với câu: “Này Sāriputta, Ta biết rằng Ta đã sống phạm hạnh gồm bốn chi phần, Ta đã là một người khổ hạnh.” (M. i. 155), tinh tấn được gọi là phạm hạnh.

‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ. (ชา. ๑.๘.๗๕);

“Với phạm hạnh hạ liệt, người ấy sanh vào dòng Sát-đế-lỵ; với phạm hạnh trung bình thì sanh làm chư thiên, với phạm hạnh cao thượng thì được thanh tịnh.”

เอวํ นิมิชาตเก อตฺตทมนวเสน กโต อฏฺฐงฺคิโก อุโปสโถ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺโต. ‘‘อิทํ โข ปน เม, ปญฺจสิข, พฺรหฺมจริยํ เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย…เป… อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๒๙) มหาโควินฺทสุตฺตสฺมึเยว อริยมคฺโค พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺโต. ‘‘ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิต’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๗๔) ปาสาทิกสุตฺเต สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลสาสนํ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตํ. อิมสฺมิมฺปิ ฐาเน อิทเมว พฺรหฺมจริยนฺติ อธิปฺเปตํ. ตสฺมา พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริสุทฺธํ. เอวํ เทเสนฺโต จ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลสาสนํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ [Pg.162] เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูตํ จริยํ. พฺรหฺมภูตานํ วา พุทฺธาทีนํ จริยนฺติ วุตฺตํ โหติ.

Như vậy, trong Nimi Jātaka, việc thực hành Bát quan trai giới được thực hiện với mục đích tự điều phục được gọi là phạm hạnh. Trong kinh Mahāgovinda, Bát Chánh Đạo được gọi là phạm hạnh: ‘Này Pañcasikha, phạm hạnh này của ta quả thật đưa đến hoàn toàn nhàm chán, ly tham, đoạn diệt… chính là Bát Chánh Đạo này vậy’. Trong kinh Pāsādika, toàn bộ giáo pháp được bao gồm trong tam học được gọi là phạm hạnh: ‘Phạm hạnh ấy được thịnh vượng, phát triển, phổ biến, được nhiều người biết đến, lan rộng, được chư thiên và loài người khéo tuyên thuyết’. Ở đây cũng vậy, chính điều này được hiểu là phạm hạnh. Do đó, câu ‘vị ấy làm sáng tỏ phạm hạnh’ có nghĩa là vị ấy thuyết giảng giáo pháp toàn hảo ở phần đầu… cho đến… thanh tịnh. Và khi thuyết giảng như vậy, vị ấy làm sáng tỏ phạm hạnh, tức là toàn bộ giáo pháp được bao gồm trong tam học. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Phạm hạnh (Brahmacariya) là hạnh kiểm cao thượng (brahmabhūtaṃ cariyaṃ) theo nghĩa là tối thắng (seṭṭhaṭṭhena). Hoặc được nói là hạnh kiểm (cariyaṃ) của các bậc cao thượng (brahmabhūtānaṃ) như chư Phật, v.v.

๑๙๑. ตํ ธมฺมนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการสมฺปทํ ธมฺมํ. สุณาติ คหปติ วาติ กสฺมา ปฐมํ คหปตึ นิทฺทิสติ? นิหตมานตฺตา, อุสฺสนฺนตฺตา จ. เยภุยฺเยน หิ ขตฺติยกุลโต ปพฺพชิตา ชาตึ นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ. พฺราหฺมณกุลา ปพฺพชิตา มนฺเต นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ. หีนชจฺจกุลา ปพฺพชิตา อตฺตโน อตฺตโน วิชาติตาย ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. คหปติทารกา ปน กจฺเฉหิ เสทํ มุญฺจนฺเตหิ ปิฏฺฐิยา โลณํ ปุปฺผมานาย ภูมึ กสิตฺวา ตาทิสสฺส มานสฺส อภาวโต นิหตมานทปฺปา โหนฺติ. เต ปพฺพชิตฺวา มานํ วา ทปฺปํ วา อกตฺวา ยถาพลํ สกลพุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตา สกฺโกนฺติ อรหตฺเต ปติฏฺฐาตุํ. อิตเรหิ จ กุเลหิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตา นาม น พหุกา, คหปติกาว พหุกา. อิติ นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ ปฐมํ คหปตึ นิทฺทิสตีติ.

191. ‘Vị ấy lắng nghe pháp ấy’ (Taṃ dhammaṃ suṇāti) có nghĩa là pháp ấy có đầy đủ các phẩm chất đã được nói đến. ‘Hoặc là một gia chủ’ (gahapati vā), tại sao lại chỉ đến gia chủ trước tiên? Vì họ đã dẹp bỏ ngã mạn và vì họ có số lượng đông đảo. Thật vậy, phần lớn những người xuất gia từ dòng dõi Sát-đế-lỵ thường có lòng kiêu mạn dựa vào giai cấp của mình. Những người xuất gia từ dòng dõi Bà-la-môn thường có lòng kiêu mạn dựa vào các câu thần chú. Những người xuất gia từ các gia đình thuộc giai cấp thấp không thể tự đứng vững được do nguồn gốc khác biệt của mình. Còn con cái của các gia chủ, sau khi cày bừa ruộng đất, mồ hôi chảy ròng ròng từ nách, lưng lấm tấm muối, do không có lòng kiêu mạn như vậy nên ngã mạn và kiêu căng của họ đã bị dẹp bỏ. Sau khi xuất gia, họ không kiêu mạn hay kiêu căng, học thuộc toàn bộ lời Phật dạy tùy theo khả năng của mình, thực hành thiền minh sát và có thể chứng đắc A-la-hán. Hơn nữa, những người xuất gia từ các giai cấp khác không nhiều, chỉ có gia chủ là đông đảo. Vì vậy, do đã dẹp bỏ ngã mạn và do số lượng đông đảo, gia chủ được chỉ đến trước tiên.

อญฺญตรสฺมึ วาติ อิตเรสํ วา กุลานํ อญฺญตรสฺมึ. ปจฺจาชาโตติ ปติชาโต. ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภตีติ ปริสุทฺธํ ธมฺมํ สุตฺวา ธมฺมสฺสามิมฺหิ ตถาคเต – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควา’’ติ สทฺธํ ปฏิลภติ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. สมฺพาโธ ฆราวาโสติ สเจปิ สฏฺฐิหตฺเถ ฆเร โยชนสตนฺตเรปิ วา ทฺเว ชายมฺปติกา วสนฺติ, ตถาปิ เนสํ สกิญฺจนสปลิโพธฏฺเฐน ฆราวาโส สมฺพาโธเยว. รโชปโถติ ราครชาทีนํ อุฏฺฐานฏฺฐานนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อาคมนปโถติปิ วทนฺติ. อลคฺคนฏฺเฐน อพฺโภกาโส วิยาติ อพฺโภกาโส. ปพฺพชิโต หิ กูฏาคารรตนปาสาทเทววิมานาทีสุ ปิหิตทฺวารวาตปาเนสุ ปฏิจฺฉนฺเนสุ วสนฺโตปิ เนว ลคฺคติ, น สชฺชติ, น พชฺฌติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา’’ติ. อปิ จ สมฺพาโธ ฆราวาโส กุสลกิริยาย โอกาสาภาวโต. รโชปโถ อสํวุตสงฺการฏฺฐานํ วิย รชานํ กิเลสรชานํ สนฺนิปาตฏฺฐานโต. อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา กุสลกิริยาย ยถาสุขํ โอกาสสพฺภาวโต.

‘Hoặc trong một gia đình nào khác’ (Aññatarasmiṃ vā) có nghĩa là trong một gia đình nào đó thuộc các giai cấp khác. ‘Được sanh ra’ (Paccājāto) có nghĩa là được sanh vào. ‘Vị ấy có được đức tin nơi Như Lai’ (Tathāgate saddhaṃ paṭilabhati) có nghĩa là sau khi nghe chánh pháp thanh tịnh, vị ấy có được đức tin nơi Như Lai, bậc Thầy của giáo pháp, rằng: ‘Thế Tôn quả thật là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác’. ‘Vị ấy suy xét như vầy’ (Iti paṭisañcikkhati) có nghĩa là vị ấy quán xét như vậy. ‘Đời sống tại gia là chật hẹp’ (Sambādho gharāvāso) có nghĩa là dù cho hai vợ chồng sống trong một ngôi nhà rộng sáu mươi cubit hay ở một nơi cách xa cả trăm do-tuần, đời sống tại gia của họ vẫn là chật hẹp vì có những lo toan và trở ngại. ‘Là con đường của bụi bặm’ (Rajopatho), trong Đại Chú Giải nói rằng đó là nơi phát sanh của bụi bặm tham ái, v.v. Người khác cũng nói đó là con đường đến của chúng. ‘Như khoảng trời quang’ (abbhokāso viya) nên gọi là ‘khoảng trời quang’ (abbhokāso) vì bản chất không dính mắc. Thật vậy, một người xuất gia dù sống trong các tu viện có mái nhọn, cung điện bằng châu báu, thiên cung, v.v., với cửa ra vào và cửa sổ đóng kín, được che đậy, vẫn không dính mắc, không bám víu, không bị ràng buộc. Do đó, có lời dạy rằng: ‘Xuất gia là khoảng trời quang’. Hơn nữa, đời sống tại gia là chật hẹp vì không có cơ hội để làm các việc thiện. ‘Là con đường của bụi bặm’ vì đó là nơi tụ tập của bụi bặm phiền não, giống như một đống rác không được che đậy là nơi tụ tập của bụi trần. Xuất gia là ‘khoảng trời quang’ vì có cơ hội rõ ràng để làm các việc thiện theo ý muốn.

นยิทํ [Pg.163] สุกรํ…เป… ปพฺพเชยฺยนฺติ เอตฺถายํ สงฺเขปกถา, ยเทตํ สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ เอกมฺปิ ทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ, จริตพฺพํ เอกทิวสมฺปิ จ กิเลสมเลน อมลีนํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ. สงฺขลิขิตนฺติ ลิขิตสงฺขสทิสํ โธตสงฺขสปฺปฏิภาคํ จริตพฺพํ. อิทํ น สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา อคารมชฺเฌ วสนฺเตน เอกนฺตปริปุณฺณํ…เป… จริตุํ, ยํนูนาหํ เกเส จ มสฺสุญฺจ โอหาเรตฺวา กสายรสปีตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา ปริทหิตฺวา อคารสฺมา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺยนฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อคารสฺส หิตํ กสิวาณิชฺชาทิกมฺมํ อคาริยนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ปพฺพชฺชาย นตฺถิ, ตสฺมา ปพฺพชฺชา อนคาริยนฺติ ญาตพฺพา, ตํ อนคาริยํ. ปพฺพเชยฺยนฺติ ปฏิปชฺเชยฺยํ.

Trong câu ‘Việc này không dễ thực hiện… Ta sẽ xuất gia’, đây là lời tóm tắt: Phạm hạnh tam học này phải được thực hành một cách hoàn toàn trọn vẹn, để có thể duy trì không bị gián đoạn dù chỉ một ngày cho đến tâm cuối cùng (tâm tử); và phải được thực hành một cách hoàn toàn thanh tịnh, để có thể duy trì không bị ô uế bởi cấu uế của phiền não dù chỉ một ngày cho đến tâm cuối cùng. ‘Như vỏ ốc được mài giũa’ (Saṅkhalikhitaṃ) có nghĩa là phải được thực hành sao cho giống như vỏ ốc đã được mài giũa, tương tự như vỏ ốc đã được rửa sạch. Việc này không dễ dàng cho người sống tại gia, ở giữa gia đình, để thực hành một cách hoàn toàn trọn vẹn… ‘Vậy ta hãy cạo bỏ râu tóc, đắp y cà sa… từ bỏ gia đình, sống không gia đình’. Ở đây, vì công việc lợi ích cho gia đình như nông nghiệp, thương mại, v.v., được gọi là ‘agāriya’ (việc của người tại gia), và điều đó không có trong đời sống xuất gia (pabbajjā), do đó, đời sống xuất gia nên được hiểu là ‘anagāriya’ (không thuộc về gia đình). ‘Ta sẽ xuất gia’ (Pabbajeyyaṃ) có nghĩa là ta sẽ thực hành.

๑๙๒-๑๙๓. อปฺปํ วาติ สหสฺสโต เหฏฺฐา โภคกฺขนฺโธ อปฺโป นาม โหติ, สหสฺสโต ปฏฺฐาย มหา. อาพนฺธนฏฺเฐน ญาติเยว ญาติปริวฏฺโฏ. โสปิ วีสติยา เหฏฺฐา อปฺโป นาม โหติ, วีสติยา ปฏฺฐาย มหา. ปาติโมกฺขสํวรสํวุโตติ ปาติโมกฺขสํวเรน สมนฺนาคโต. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ อาจาเรน เจว โคจเรน จ สมฺปนฺโน. อณุมตฺเตสูติ อปฺปมตฺตเกสุ. วชฺเชสูติ อกุสลธมฺเมสุ. ภยทสฺสาวีติ ภยทสฺสี. สมาทายาติ สมฺมา อาทิยิตฺวา. สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ สิกฺขาปเทสุ ตํ ตํ สิกฺขาปทํ สมาทิยิตฺวา สิกฺขติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต.

192-193. ‘Hoặc ít’ (Appaṃ vā): khối tài sản dưới một ngàn được gọi là ít, từ một ngàn trở lên là nhiều. ‘Thân quyến’ (ñātiparivaṭṭo) chính là các quyến thuộc theo nghĩa ràng buộc. Số lượng này dưới hai mươi người được gọi là ít, từ hai mươi người trở lên là nhiều. ‘Thu thúc trong sự thu thúc của giới bổn Pātimokkha’ (Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto) có nghĩa là vị ấy được trang bị giới thu thúc Pātimokkha. ‘Đầy đủ oai nghi và hành xứ’ (Ācāragocarasampanno) có nghĩa là đầy đủ cả về oai nghi và hành xứ. ‘Trong những lỗi nhỏ nhặt’ (Aṇumattesu) có nghĩa là trong những lỗi lầm nhỏ. ‘Trong các lỗi lầm’ (Vajjesu) có nghĩa là trong các pháp bất thiện. ‘Thấy sự nguy hiểm’ (Bhayadassāvī) có nghĩa là có thói quen thấy sự nguy hiểm. ‘Sau khi chấp nhận’ (Samādāya) có nghĩa là sau khi chấp nhận một cách đúng đắn. ‘Học tập trong các học giới’ (Sikkhati sikkhāpadesūti) có nghĩa là vị ấy học tập sau khi đã chấp nhận học giới này hay học giới kia trong các học giới. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết đã được tôi trình bày trong Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo).

กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลน ปริสุทฺธาชีโวติ เอตฺถ อาจารโคจรคฺคหเณเนว จ กุสเล กายกมฺมวจีกมฺเม คหิเตปิ ยสฺมา อิทํ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ นาม น อากาเส วา รุกฺขคฺคาทีสุ วา อุปฺปชฺชติ, กายวจีทฺวาเรสุเยว ปน อุปฺปชฺชติ; ตสฺมา ตสฺส อุปฺปตฺติทฺวารทสฺสนตฺถํ กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลนาติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน เตน สมนฺนาคโต, ตสฺมา ปริสุทฺธาชีโว. สมณมุณฺฑิกปุตฺตสุตฺตนฺตวเสน (ม. นิ. ๒.๒๖๐) วา เอวํ วุตฺตํ. ตตฺถ หิ ‘‘กตเม จ, ถปติ, กุสลา สีลา? กุสลํ [Pg.164] กายกมฺมํ, กุสลํ วจีกมฺมํ, ปริสุทฺธํ อาชีวมฺปิ โข อหํ ถปติ สีลสฺมึ วทามี’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน เตน สมนฺนาคโต, ตสฺมา ปริสุทฺธาชีโวติ เวทิตพฺโพ.

Ở đây, trong câu "thành tựu thân nghiệp và khẩu nghiệp thiện lành, có mạng sống trong sạch", mặc dù thân nghiệp và khẩu nghiệp thiện lành đã được bao gồm chỉ bằng việc đề cập đến oai nghi và hành xứ, nhưng vì giới thanh tịnh mạng này không sanh khởi ở trên hư không hay trên ngọn cây v.v., mà chỉ sanh khởi ở thân môn và khẩu môn; do đó, để chỉ rõ môn sanh khởi của giới ấy, nên đã được nói là "thành tựu thân nghiệp và khẩu nghiệp thiện lành". Lại nữa, vì vị ấy thành tựu với điều đó, cho nên vị ấy có mạng sống trong sạch. Hoặc, điều này được nói theo kinh Samaṇamuṇḍikaputta. Thật vậy, trong kinh ấy đã được nói rằng: "Này người thợ mộc, thế nào là các giới thiện? Thân nghiệp thiện, khẩu nghiệp thiện, và này người thợ mộc, Ta cũng nói mạng sống trong sạch là thuộc về giới". Lại nữa, vì vị ấy thành tựu với điều đó, cho nên cần phải được hiểu là vị ấy có mạng sống trong sạch.

สีลสมฺปนฺโนติ พฺรหฺมชาเล วุตฺเตน ติวิเธน สีเลน สมนฺนาคโต โหติ. อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโรติ มนจฺฉฏฺเฐสุ อินฺทฺริเยสุ ปิหิตทฺวาโร โหติ. สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโตติ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติอาทีสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ สติยา เจว สมฺปชญฺเญน จ สมนฺนาคโต โหติ. สนฺตุฏฺโฐติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ติวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ.

"Thành tựu giới" nghĩa là vị ấy thành tựu ba loại giới (tiểu giới, trung giới, đại giới) đã được nói trong kinh Phạm Võng. "Hộ trì các căn" nghĩa là vị ấy có các căn môn được đóng lại đối với các căn, với ý căn là thứ sáu. "Thành tựu niệm và tỉnh giác" nghĩa là vị ấy thành tựu cả niệm và tỉnh giác trong bảy trường hợp như "khi đi tới, khi đi lui" v.v. "Tri túc" nghĩa là vị ấy tri túc với ba loại tri túc đối với bốn vật dụng.

จูฬสีลวณฺณนา

Giải Thích Về Tiểu Giới

๑๙๔-๒๑๑. เอวํ มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา อนุปุพฺเพน ภาเชนฺโต ‘‘กถญฺจ, มหาราช, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมินฺติ อิทมฺปิ อสฺส ภิกฺขุโน ปาณาติปาตา เวรมณิ สีลสฺมึ เอกํ สีลํ โหตีติ อตฺโถ. ปจฺจตฺตวจนตฺเถ วา เอตํ ภุมฺมํ. มหาอฏฺฐกถายญฺหิ อิทมฺปิ ตสฺส สมณสฺส สีลนฺติ อยเมว อตฺโถ วุตฺโต. เสสํ พฺรหฺมชาเล วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิทมสฺส โหติ สีลสฺมินฺติ อิทํ อสฺส สีลํ โหตีติ อตฺโถ.

194-211. Sau khi đặt ra đề mục như vậy, (Đức Thế Tôn) phân tích theo thứ tự và đã nói câu bắt đầu bằng "Thưa Đại vương, thế nào là vị tỳ khưu thành tựu giới?". Trong đó, câu "idampissa hoti sīlasmiṃ" có nghĩa là: "Việc từ bỏ sát sanh này của vị tỳ khưu ấy cũng là một giới trong các giới". Hoặc, từ này ở thể cách thứ bảy được dùng với nghĩa của thể cách thứ nhất. Thật vậy, trong Đại Chú giải, chính ý nghĩa này đã được nói: "Điều này cũng là giới của vị sa-môn ấy". Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong (chú giải) kinh Phạm Võng. Câu "idamassa hoti sīlasmiṃ" có nghĩa là "đây là giới của vị ấy".

๒๑๒. น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโตติ ยานิ อสํวรมูลกานิ ภยานิ อุปฺปชฺชนฺติ, เตสุ ยํ อิทํ ภยํ สีลสํวรโต ภเวยฺย, ตํ กุโตจิ เอกสํวรโตปิ น สมนุปสฺสติ. กสฺมา? สํวรโต อสํวรมูลกสฺส ภยสฺส อภาวา. มุทฺธาภิสิตฺโตติ ยถาวิธานวิหิเตน ขตฺติยาภิเสเกน มุทฺธนิ อวสิตฺโต. ยทิทํ ปจฺจตฺถิกโตติ ยํ กุโตจิ เอกปจฺจตฺถิกโตปิ ภยํ ภเวยฺย, ตํ น สมนุปสฺสติ. กสฺมา? ยสฺมา นิหตปจฺจามิตฺโต. อชฺฌตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺตํ, อตฺตโน สนฺตาเนติ อตฺโถ. อนวชฺชสุขนฺติ อนวชฺชํ อนินฺทิตํ กุสลํ สีลปทฏฺฐาเนหิ อวิปฺปฏิสารปาโมชฺชปีติปสฺสทฺธิธมฺเมหิ ปริคฺคหิตํ กายิกเจตสิกสุขํ ปฏิสํเวเทติ. เอวํ โข, มหาราช, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหตีติ เอวํ นิรนฺตรํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺสิเตน ติวิเธน สีเลน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน นาม โหตีติ สีลกถํ นิฏฺฐาเปสิ.

212. Về câu "vị ấy không thấy sự nguy hiểm từ bất cứ đâu, tức là từ sự thu thúc trong giới": những sự nguy hiểm nào sanh khởi có sự không thu thúc làm gốc rễ, trong số đó, sự nguy hiểm nào có thể phát sinh từ sự thu thúc trong giới, vị ấy không thấy sự nguy hiểm đó từ bất cứ sự thu thúc nào, dù chỉ là một. Tại sao? Vì do có sự thu thúc nên không có sự nguy hiểm vốn có gốc rễ từ sự không thu thúc. "Vị vua đã làm lễ quán đảnh" nghĩa là vị được rưới nước lên đầu trong lễ quán đảnh của dòng Sát-đế-lỵ được thực hiện theo nghi thức. Về câu "tức là từ kẻ địch": sự nguy hiểm nào có thể phát sinh từ bất cứ kẻ địch nào, dù chỉ là một, vị ấy không thấy sự nguy hiểm đó. Tại sao? Bởi vì vị ấy đã dẹp tan kẻ địch. "Nội tâm" nghĩa là nội tâm của chính mình, tức là trong dòng tương tục của chính mình. "Lạc vô tội" nghĩa là vị ấy cảm thọ thân lạc và tâm lạc không có tội lỗi, không bị chê trách, thiện lành, được bao bọc bởi các pháp không hối tiếc, hoan hỷ, phỉ, khinh an, vốn có giới làm nền tảng gần. Về câu "Thưa Đại vương, như vậy vị tỳ khưu thành tựu giới": "Vị tỳ khưu thành tựu ba loại giới đã được chỉ ra và giải thích rộng rãi không gián đoạn như vậy được gọi là người thành tựu giới", (nói như vậy) Ngài đã kết thúc phần nói về giới.

อินฺทฺริยสํวรกถา

Lời Nói Về Sự Thu Thúc Các Căn

๒๑๓. อินฺทฺริเยสุ [Pg.165] คุตฺตทฺวารภาชนีเย จกฺขุนา รูปนฺติ อยํ จกฺขุสทฺโท กตฺถจิ พุทฺธจกฺขุมฺหิ วตฺตติ, ยถาห – ‘‘พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกสี’’ติ (มหาว. ๙). กตฺถจิ สพฺพญฺญุตญฺญาณสงฺขาเต สมนฺตจกฺขุมฺหิ, ยถาห – ‘‘ตถูปมํ ธมฺมมยํ, สุเมธ, ปาสาทมารุยฺห สมนฺตจกฺขู’’ติ (มหาว. ๘). กตฺถจิ ธมฺมจกฺขุมฺหิ ‘‘วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาที’’ติ (มหาว. ๑๖) หิ เอตฺถ อริยมคฺคตฺตยปญฺญา. ‘‘จกฺขุํ อุทปาทิ ญาณํ อุทปาที’’ติ (มหาว. ๑๕) เอตฺถ ปุพฺเพนิวาสาทิญาณํ ปญฺญาจกฺขูติ วุจฺจติ. ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๔) อาคตฏฺฐาเนสุ ทิพฺพจกฺขุมฺหิ วตฺตติ. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จา’’ติ เอตฺถ ปสาทจกฺขุมฺหิ วตฺตติ. อิธ ปนายํ ปสาทจกฺขุโวหาเรน จกฺขุวิญฺญาเณ วตฺตติ, ตสฺมา จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวาติ อยเมตฺถตฺโถ. เสสปเทสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. อพฺยาเสกสุขนฺติ กิเลสพฺยาเสกวิรหิตตฺตา อพฺยาเสกํ อสมฺมิสฺสํ ปริสุทฺธํ อธิจิตฺตสุขํ ปฏิสํเวเทตีติ.

213. Trong phần phân tích về "hộ trì các căn", trong câu "thấy sắc bằng mắt", từ "mắt" (cakkhu) này đôi khi được dùng với nghĩa là Phật nhãn, như đã nói: "Ngài nhìn thế gian bằng Phật nhãn". Đôi khi (được dùng với nghĩa là) Toàn-thiện-nhãn, tức là trí Toàn-tri, như đã nói: "Hỡi bậc Thiện Tuệ, bậc Toàn-thiện-nhãn, hãy lên lầu đài bằng Pháp ví như thế". Đôi khi (được dùng với nghĩa là) Pháp nhãn; thật vậy, ở đây trong câu "Pháp nhãn không bụi, không uế nhiễm đã sanh khởi", (Pháp nhãn) là trí tuệ của ba Thánh đạo (bên dưới). Ở đây trong câu "nhãn đã sanh, trí đã sanh", trí về túc mạng v.v. được gọi là tuệ nhãn. Trong những chỗ có câu "bằng thiên nhãn", nó được dùng với nghĩa là thiên nhãn. Ở đây trong câu "duyên nhãn và các sắc", nó được dùng với nghĩa là nhãn căn thanh tịnh. Nhưng ở đây, từ này được dùng với nghĩa là nhãn thức, qua cách gọi của nhãn căn thanh tịnh. Do đó, "thấy sắc bằng nhãn thức" là ý nghĩa ở đây. Bất cứ điều gì cần nói về các câu còn lại, tất cả những điều đó đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo. "Lạc không bị pha trộn" nghĩa là vị ấy cảm thọ lạc của tăng thượng tâm, một thứ lạc không bị pha trộn, không hỗn tạp, thanh tịnh, vì nó thoát khỏi sự pha trộn của phiền não.

สติสมฺปชญฺญกถา

Lời Nói Về Niệm Và Tỉnh Giác

๒๑๔. สติสมฺปชญฺญภาชนียมฺหิ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติ เอตฺถ ตาว อภิกฺกนฺตํ วุจฺจติ คมนํ, ปฏิกฺกนฺตํ นิวตฺตนํ, ตทุภยมฺปิ จตูสุ อิริยาปเถสุ ลพฺภติ. คมเน ตาว ปุรโต กายํ อภิหรนฺโต อภิกฺกมติ นาม. ปฏินิวตฺตนฺโต ปฏิกฺกมติ นาม. ฐาเนปิ ฐิตโกว กายํ ปุรโต โอนาเมนฺโต อภิกฺกมติ นาม, ปจฺฉโต อปนาเมนฺโต ปฏิกฺกมติ นาม. นิสชฺชาย นิสินฺนโกว อาสนสฺส ปุริมองฺคาภิมุโข สํสรนฺโต อภิกฺกมติ นาม, ปจฺฉิมองฺคปเทสํ ปจฺจาสํสรนฺโต ปฏิกฺกมติ นาม. นิปชฺชเนปิ เอเสว นโย.

214. Trong phần phân tích về niệm và tỉnh giác, ở đây trong câu "khi đi tới, khi đi lui", trước hết "đi tới" (abhikkanta) được gọi là sự đi tới, "đi lui" (paṭikkanta) là sự quay về; cả hai điều này đều có được trong bốn oai nghi. Trước hết, trong oai nghi đi, người đưa thân về phía trước được gọi là "đi tới"; người quay trở lại được gọi là "đi lui". Trong oai nghi đứng cũng vậy, người đang đứng mà cúi thân về phía trước được gọi là "tiến tới"; người ngả thân về phía sau được gọi là "lùi lại". Trong oai nghi ngồi, người đang ngồi mà di chuyển hướng về phía trước của chỗ ngồi được gọi là "tiến tới"; người di chuyển lùi về phía sau của chỗ ngồi được gọi là "lùi lại". Trong oai nghi nằm cũng theo phương pháp này.

สมฺปชานการี โหตีติ สมฺปชญฺเญน สพฺพกิจฺจการี. สมฺปชญฺญเมว วา การี. โส หิ อภิกฺกนฺตาทีสุ สมฺปชญฺญํ กโรเตว. น กตฺถจิ สมฺปชญฺญวิรหิโต โหติ. ตตฺถ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ, สปฺปายสมฺปชญฺญํ, โคจรสมฺปชญฺญํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ จตุพฺพิธํ สมฺปชญฺญํ. ตตฺถ อภิกฺกมนจิตฺเต อุปฺปนฺเน จิตฺตวเสเนว อคนฺตฺวา – ‘‘กินฺนุ เม เอตฺถ คเตน อตฺโถ อตฺถิ นตฺถี’’ติ อตฺถานตฺถํ ปริคฺคเหตฺวา อตฺถปริคฺคณฺหนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. ตตฺถ [Pg.166] จ อตฺโถติ เจติยทสฺสนโพธิสงฺฆเถรอสุภทสฺสนาทิวเสน ธมฺมโต วุฑฺฒิ. เจติยํ วา โพธึ วา ทิสฺวาปิ หิ พุทฺธารมฺมณํ, สงฺฆทสฺสเนน สงฺฆารมฺมณํ, ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตเทว ขยวยโต สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เถเร ทิสฺวา เตสํ โอวาเท ปติฏฺฐาย, อสุภํ ทิสฺวา ตตฺถ ปฐมชฺฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ตเทว ขยวยโต สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ. ตสฺมา เอเตสํ ทสฺสนํ สาตฺถกนฺติ วุตฺตํ. เกจิ ปน อามิสโตปิ วุฑฺฒิ อตฺโถเยว, ตํ นิสฺสาย พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย ปฏิปนฺนตฺตาติ วทนฺติ.

Là người hành động với tỉnh giác, nghĩa là người làm mọi công việc với trí tuệ tỉnh giác. Hoặc là người chỉ thực hành tỉnh giác. Vị ấy quả thật luôn thực hành tỉnh giác trong các việc như đi tới v.v. Không lúc nào vị ấy không có tỉnh giác. Trong đó, tỉnh giác có bốn loại: tỉnh giác về lợi ích, tỉnh giác về sự thích hợp, tỉnh giác về hành xứ, và tỉnh giác về sự không si mê. Trong đó, khi tâm muốn đi tới khởi lên, không đi theo ý muốn của tâm mà xem xét lợi hại: “Việc ta đi đến nơi này có lợi ích hay không?”, sự nắm bắt lợi ích như vậy là tỉnh giác về lợi ích. Và trong đó, “lợi ích” là sự tăng trưởng về phương diện Pháp, qua việc chiêm bái tháp miếu, cây bồ đề, Tăng chúng, trưởng lão, quán bất tịnh v.v. Quả vậy, sau khi thấy tháp miếu hoặc cây bồ đề, làm khởi sinh hỷ lạc với đức Phật làm đối tượng; do thấy Tăng chúng, làm khởi sinh hỷ lạc với Tăng chúng làm đối tượng, rồi quán xét chính hỷ lạc ấy theo sự tiêu hoại và biến mất, vị ấy có thể chứng đắc A-la-hán. Sau khi thấy các vị trưởng lão, vị ấy an trú trong lời giáo huấn của các ngài; sau khi thấy tướng bất tịnh, vị ấy làm khởi sinh sơ thiền ở đó, rồi quán xét chính sơ thiền ấy theo sự tiêu hoại và biến mất, vị ấy chứng đắc A-la-hán. Do đó, việc thấy những điều này được gọi là “có lợi ích”. Tuy nhiên, một số vị nói rằng sự tăng trưởng về vật thực cũng là lợi ích, vì nhờ vào đó mà thực hành để hỗ trợ cho phạm hạnh.

ตสฺมึ ปน คมเน สปฺปายาสปฺปายํ ปริคฺคเหตฺวา สปฺปายปริคฺคณฺหนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. เสยฺยถิทํ – เจติยทสฺสนํ ตาว สาตฺถกํ, สเจ ปน เจติยสฺส มหาปูชาย ทสทฺวาทสโยชนนฺตเร ปริสา สนฺนิปตนฺติ, อตฺตโน วิภวานุรูปา อิตฺถิโยปิ ปุริสาปิ อลงฺกตปฏิยตฺตา จิตฺตกมฺมรูปกานิ วิย สญฺจรนฺติ. ตตฺร จสฺส อิฏฺเฐ อารมฺมเณ โลโภ โหติ, อนิฏฺเฐ ปฏิโฆ, อสมเปกฺขเน โมโห อุปฺปชฺชติ, กายสํสคฺคาปตฺตึ วา อาปชฺชติ. ชีวิตพฺรหฺมจริยานํ วา อนฺตราโย โหติ, เอวํ ตํ ฐานํ อสปฺปายํ โหติ. วุตฺตปฺปการอนฺตรายาภาเว สปฺปายํ. โพธิทสฺสเนปิ เอเสว นโย. สงฺฆทสฺสนมฺปิ สาตฺถํ. สเจ ปน อนฺโตคาเม มหามณฺฑปํ กาเรตฺวา สพฺพรตฺตึ ธมฺมสฺสวนํ กโรนฺเตสุ มนุสฺเสสุ วุตฺตปฺปกาเรเนว ชนสนฺนิปาโต เจว อนฺตราโย จ โหติ, เอวํ ตํ ฐานํ อสปฺปายํ โหติ. อนฺตรายาภาเว สปฺปายํ. มหาปริสปริวารานํ เถรานํ ทสฺสเนปิ เอเสว นโย.

Lại nữa, trong việc đi đó, sau khi xem xét sự thích hợp và không thích hợp, việc nắm bắt cái thích hợp là tỉnh giác về sự thích hợp. Ví như – việc chiêm bái tháp miếu trước hết là có lợi ích, nhưng nếu trong một lễ cúng dường lớn tại tháp miếu, hội chúng tụ tập trong khoảng mười, mười hai do-tuần, những người nữ và người nam, ăn mặc trang điểm phù hợp với tài sản của họ, đi lại như những hình vẽ hay tượng điêu khắc. Ở đó, tham có thể khởi lên đối với đối tượng khả ý của vị ấy, sân đối với đối tượng không khả ý, si khởi lên do không quán xét đồng đều, hoặc vị ấy có thể phạm tội thân giao tiếp. Hoặc có sự nguy hiểm cho mạng sống và phạm hạnh, như vậy, nơi đó là không thích hợp. Khi không có sự nguy hiểm như đã nói thì là thích hợp. Đối với việc chiêm bái cây bồ đề cũng tương tự. Việc chiêm bái Tăng chúng cũng có lợi ích. Nhưng nếu trong làng, người ta dựng một đại giảng đường và nghe pháp suốt đêm, nếu có sự tụ tập đông người và nguy hiểm như đã nói, thì nơi đó là không thích hợp. Khi không có nguy hiểm thì là thích hợp. Đối với việc chiêm bái các vị trưởng lão có đông đảo hội chúng vây quanh cũng tương tự.

อสุภทสฺสนมฺปิ สาตฺถํ, ตทตฺถทีปนตฺถญฺจ อิทํ วตฺถุ – เอโก กิร ทหรภิกฺขุ สามเณรํ คเหตฺวา ทนฺตกฏฺฐตฺถาย คโต. สามเณโร มคฺคา โอกฺกมิตฺวา ปุรโต คจฺฉนฺโต อสุภํ ทิสฺวา ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตเทว ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต ตีณิ ผลานิ สจฺฉิกตฺวา อุปริมคฺคตฺถาย กมฺมฏฺฐานํ ปริคฺคเหตฺวา อฏฺฐาสิ. ทหโร ตํ อปสฺสนฺโต สามเณราติ ปกฺโกสิ. โส ‘มยา ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุนา สทฺธึ ทฺเว กถา นาม น กถิตปุพฺพา. อญฺญสฺมิมฺปิ ทิวเส อุปริ วิเสสํ นิพฺพตฺเตสฺสามี’ติ จินฺเตตฺวา กึ, ภนฺเตติ ปฏิวจนมทาสิ. ‘เอหี’ติ จ วุตฺเต เอกวจเนเนว อาคนฺตฺวา, ‘ภนฺเต, อิมินา ตาว มคฺเคเนว คนฺตฺวา มยา ฐิโตกาเส มุหุตฺตํ [Pg.167] ปุรตฺถาภิมุโข ฐตฺวา โอโลเกถา’ติ อาห. โส ตถา กตฺวา เตน ปตฺตวิเสสเมว ปาปุณิ. เอวํ เอกํ อสุภํ ทฺวินฺนํ ชนานํ อตฺถาย ชาตํ. เอวํ สาตฺถมฺปิ ปเนตํ ปุริสสฺส มาตุคามาสุภํ อสปฺปายํ, มาตุคามสฺส จ ปุริสาสุภํ อสปฺปายํ, สภาคเมว สปฺปายนฺติ เอวํ สปฺปายปริคฺคณฺหนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ นาม.

Việc quán bất tịnh cũng có lợi ích, và để làm rõ ý nghĩa đó, có câu chuyện này: Tương truyền, một vị tỳ-khưu trẻ cùng một vị sa-di đi lấy tăm xỉa răng. Vị sa-di đi rẽ khỏi con đường, tiến về phía trước, thấy một tướng bất tịnh, liền làm khởi sinh sơ thiền, lấy đó làm nền tảng, quán xét các hành, chứng ngộ ba quả vị, rồi nắm lấy đề mục nghiệp xứ để đạt được đạo quả cao hơn và đứng lại. Vị tỳ-khưu trẻ không thấy vị sa-di, liền gọi: “Sa-di!”. Vị sa-di suy nghĩ: “Từ ngày xuất gia, ta chưa từng nói chuyện hai lời với một vị tỳ-khưu. Vào một ngày khác, ta sẽ đạt được trạng thái đặc biệt cao hơn”, rồi đáp lại: “Thưa tôn giả, có việc gì ạ?”. Và khi được bảo: “Lại đây!”, vị ấy chỉ đến bằng một lời, rồi nói: “Thưa tôn giả, xin ngài hãy đi theo con đường này, đến chỗ con đã đứng, quay mặt về hướng đông và nhìn trong giây lát”. Vị tỳ-khưu làm như vậy và cũng đã đạt được trạng thái đặc biệt mà vị sa-di đã đạt được. Như vậy, một tướng bất tịnh đã trở thành lợi ích cho hai người. Dù có lợi ích như vậy, nhưng đối với người nam, tướng bất tịnh của người nữ là không thích hợp; và đối với người nữ, tướng bất tịnh của người nam là không thích hợp. Chỉ tướng bất tịnh cùng giới tính mới là thích hợp. Như vậy, việc nắm bắt cái thích hợp được gọi là tỉnh giác về sự thích hợp.

เอวํ ปริคฺคหิตสาตฺถกสปฺปายสฺส ปน อฏฺฐตึสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ อตฺตโน จิตฺตรุจิยํ กมฺมฏฺฐานสงฺขาตํ โคจรํ อุคฺคเหตฺวา ภิกฺขาจารโคจเร ตํ คเหตฺวาว คมนํ โคจรสมฺปชญฺญํ นาม. ตสฺสาวิภาวนตฺถํ อิทํ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ –

Lại nữa, đối với vị đã nắm bắt được lợi ích và sự thích hợp như vậy, sau khi học lấy đối tượng được gọi là đề mục nghiệp xứ mà tâm mình ưa thích trong ba mươi tám đề mục nghiệp xứ, việc đi trong khi vẫn giữ lấy đề mục ấy trong hành xứ khất thực được gọi là tỉnh giác về hành xứ. Để làm rõ điều đó, nên biết bốn pháp này:

อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ หรติ, น ปจฺจาหรติ; เอกจฺโจ ปจฺจาหรติ, น หรติ; เอกจฺโจ ปน เนว หรติ, น ปจฺจาหรติ; เอกจฺโจ หรติ จ, ปจฺจาหรติ จาติ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย จ อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธตฺวา ตถา รตฺติยา ปฐมยาเม, มชฺฌิมยาเม เสยฺยํ กปฺเปตฺวา ปจฺฉิมยาเมปิ นิสชฺชจงฺกเมหิ วีตินาเมตฺวา ปเคว เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวตฺตํ กตฺวา โพธิรุกฺเข อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา, ปานียํ ปริโภชนียํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา อาจริยุปชฺฌายวตฺตาทีนิ สพฺพานิ ขนฺธกวตฺตานิ สมาทาย วตฺตติ. โส สรีรปริกมฺมํ กตฺวา เสนาสนํ ปวิสิตฺวา ทฺเว ตโย ปลฺลงฺเก อุสุมํ คาหาเปนฺโต กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตฺวา ภิกฺขาจารเวลายํ อุฏฺฐหิตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว ปตฺตจีวรมาทาย เสนาสนโต นิกฺขมิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโตว เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา, สเจ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานํ โหติ, ตํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว เจติยงฺคณํ ปวิสติ. อญฺญํ เจ กมฺมฏฺฐานํ โหติ, โสปานมูเล ฐตฺวา หตฺเถน คหิตภณฺฑํ วิย ตํ ฐเปตฺวา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ คเหตฺวา เจติยงฺคณํ อารุยฺห, มหนฺตํ เจติยํ เจ, ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา จตูสุ ฐาเนสุ วนฺทิตพฺพํ. ขุทฺทกํ เจติยํ เจ, ตเถว ปทกฺขิณํ กตฺวา อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วนฺทิตพฺพํ. เจติยํ วนฺทิตฺวา โพธิยงฺคณํ ปตฺเตนาปิ พุทฺธสฺส ภควโต สมฺมุขา วิย นิปจฺจาการํ ทสฺเสตฺวา โพธิ วนฺทิตพฺพา. โส เอวํ เจติยญฺจ โพธิญฺจ วนฺทิตฺวา ปฏิสามิตฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปฏิสามิตภณฺฑกํ หตฺเถน คณฺหนฺโต วิย นิกฺขิตฺตกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา คามสมีเป กมฺมฏฺฐานสีเสเนว จีวรํ ปารุปิตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ. อถ นํ มนุสฺสา ทิสฺวา อยฺโย โน อาคโตติ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา อาสนสาลาย วา เคเห วา [Pg.168] นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ ทตฺวา ยาว ภตฺตํ น นิฏฺฐาติ, ตาว ปาเท โธวิตฺวา เตเลน มกฺเขตฺวา ปุรโต เต นิสีทิตฺวา ปญฺหํ วา ปุจฺฉนฺติ, ธมฺมํ วา โสตุกามา โหนฺติ. สเจปิ น กถาเปนฺติ, ชนสงฺคหตฺถํ ธมฺมกถา นาม กาตพฺพา เยวาติ อฏฺฐกถาจริยา วทนฺติ. ธมฺมกถา หิ กมฺมฏฺฐานวินิมุตฺตา นาม นตฺถิ, ตสฺมา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว ธมฺมกถํ กเถตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว อาหารํ ปริภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา นิวตฺติยมาเนหิปิ มนุสฺเสหิ อนุคโตว คามโต นิกฺขมิตฺวา ตตฺถ เต นิวตฺเตตฺวา มคฺคํ ปฏิปชฺชติ.

Ở đây, có vị tỳ khưu mang đi (đề mục), không mang về; có vị mang về, không mang đi; lại nữa, có vị không mang đi, cũng không mang về; có vị vừa mang đi, vừa mang về. Trong ấy, vị tỳ khưu nào ban ngày dùng kinh hành và ngồi thiền để gột sạch tâm khỏi các pháp chướng ngại, cũng như thế trong canh đầu của đêm, rồi nằm nghỉ trong canh giữa, và trong canh cuối cũng trải qua với việc ngồi thiền và kinh hành, từ sáng sớm đã làm các phận sự ở sân tháp và sân Bồ-đề, đã tưới nước cho cây Bồ-đề, đã chuẩn bị sẵn nước uống và nước dùng, đã thọ trì và thực hành tất cả các phận sự trong các thiên như phận sự đối với thầy tế độ và thầy yết-ma. Vị ấy, sau khi làm vệ sinh thân thể, đi vào trú xứ, ngồi kiết-già hai ba lần để làm ấm người, rồi chuyên tâm vào đề mục thiền định. Đến giờ đi khất thực, vị ấy thức dậy, với đề mục thiền định làm đầu, lấy y bát, đi ra khỏi trú xứ, vừa đi vừa tác ý đến đề mục, đến sân tháp. Nếu đề mục là niệm Phật, vị ấy vào sân tháp mà không từ bỏ đề mục ấy. Nếu là đề mục khác, vị ấy đứng ở chân cầu thang, đặt đề mục ấy xuống như đặt món đồ cầm trong tay, rồi lấy niềm hỷ lạc với đức Phật làm đối tượng, đi lên sân tháp. Nếu là bảo tháp lớn, nên đi nhiễu ba vòng rồi đảnh lễ ở bốn điểm. Nếu là bảo tháp nhỏ, cũng đi nhiễu như vậy rồi đảnh lễ ở tám điểm. Sau khi đảnh lễ bảo tháp, vị ấy đến sân Bồ-đề, cũng thể hiện lòng tôn kính như đang ở trước mặt đức Phật Thế Tôn rồi đảnh lễ cây Bồ-đề. Vị ấy, sau khi đảnh lễ bảo tháp và cây Bồ-đề như vậy, đi đến nơi đã cất giữ (đề mục), lấy lại đề mục đã đặt xuống như người ta lấy lại món đồ đã cất bằng tay, rồi đến gần làng, với đề mục thiền định làm đầu, đắp y, vào làng để khất thực. Bấy giờ, dân chúng thấy vị ấy liền nói: 'Bậc tôn quý của chúng ta đã đến,' rồi ra đón, nhận lấy bát, mời ngồi ở nhà nghỉ hoặc trong nhà, dâng cháo. Trong khi cơm chưa chín, họ rửa chân cho vị ấy, xoa dầu, rồi ngồi trước mặt hỏi đạo hoặc muốn nghe pháp. Các vị luận sư nói rằng: 'Dù họ không yêu cầu thuyết pháp, cũng nên thuyết một bài pháp vì lợi ích cho quần chúng.' Vì rằng không có bài pháp nào lại tách rời khỏi đề mục thiền định. Do đó, với đề mục thiền định làm đầu, sau khi thuyết pháp, với đề mục thiền định làm đầu, sau khi thọ thực, vị ấy làm phận sự tùy hỷ công đức. Khi trở về, vẫn được dân chúng đi theo tiễn một đoạn, ra khỏi làng, vị ấy bảo họ trở về rồi tiếp tục lên đường.

อถ นํ ปุเรตรํ นิกฺขมิตฺวา พหิคาเม กตภตฺตกิจฺจา สามเณรทหรภิกฺขู ทิสฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตจีวรมสฺส คณฺหนฺติ. โปราณกภิกฺขู กิร อมฺหากํ อุปชฺฌาโย อาจริโยติ น มุขํ โอโลเกตฺวา วตฺตํ กโรนฺติ, สมฺปตฺตปริจฺเฉเทเนว กโรนฺติ. เต ตํ ปุจฺฉนฺติ – ‘‘ภนฺเต, เอเต มนุสฺสา ตุมฺหากํ กึ โหนฺติ, มาติปกฺขโต สมฺพนฺธา ปิติปกฺขโต’’ติ? กึ ทิสฺวา ปุจฺฉถาติ? ตุมฺเหสุ เอเตสํ เปมํ พหุมานนฺติ. อาวุโส, ยํ มาตาปิตูหิปิ ทุกฺกรํ, ตํ เอเต อมฺหากํ กโรนฺติ, ปตฺตจีวรมฺปิ โน เอเตสํ สนฺตกเมว, เอเตสํ อานุภาเวน เนว ภเย ภยํ, น ฉาตเก ฉาตกํ ชานาม. อีทิสา นาม อมฺหากํ อุปการิโน นตฺถีติ เตสํ คุเณ กเถนฺโต คจฺฉติ. อยํ วุจฺจติ หรติ น ปจฺจาหรตีติ.

Bấy giờ, các vị sa-di và tỳ khưu trẻ đã ra đi trước, đã thọ thực xong ở ngoài làng, thấy vị ấy liền ra đón và nhận lấy y bát của vị ấy. Tương truyền rằng, các vị tỳ khưu thời xưa không làm phận sự vì nhìn mặt mà nghĩ rằng: 'Đây là thầy tế độ, là thầy giáo thọ của chúng ta,' mà các vị ấy làm phận sự chỉ đơn thuần theo thứ tự các vị đến. Các vị ấy hỏi vị tỳ khưu kia: 'Bạch đại đức, những người này là gì của ngài, là bà con bên mẹ hay bà con bên cha ạ?' (Vị ấy hỏi lại:) 'Thấy gì mà các vị hỏi vậy?' (Họ đáp:) 'Vì chúng con thấy tình thương và lòng kính trọng của họ đối với ngài.' (Vị ấy nói:) 'Này chư hiền, việc mà ngay cả cha mẹ cũng khó làm, những người này đã làm cho chúng tôi. Y bát của chúng tôi cũng là của họ. Nhờ oai lực của họ mà chúng tôi không biết đến sợ hãi trong lúc hiểm nguy, không biết đến đói khát trong lúc cơ hàn. Thật không có những người hộ trì cho chúng tôi như thế này.' Vị ấy vừa đi vừa kể về công đức của những người ấy. Vị này được gọi là 'vị mang đi, không mang về'.

ยสฺส ปน ปเคว วุตฺตปฺปการํ วตฺตปฏิปตฺตึ กโรนฺตสฺส กมฺมชเตโชธาตุ ปชฺชลติ, อนุปาทินฺนกํ มุญฺจิตฺวา อุปาทินฺนกํ คณฺหาติ, สรีรโต เสทา มุญฺจนฺติ, กมฺมฏฺฐานํ วีถึ นาโรหติ, โส ปเคว ปตฺตจีวรมาทาย เวคสา เจติยํ วนฺทิตฺวา โครูปานํ นิกฺขมนเวลายเมว คามํ ยาคุภิกฺขาย ปวิสิตฺวา ยาคุํ ลภิตฺวา อาสนสาลํ คนฺตฺวา ปิวติ, อถสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ อชฺโฌหรณมตฺเตเนว กมฺมชเตโชธาตุ อุปาทินฺนกํ มุญฺจิตฺวา อนุปาทินฺนกํ คณฺหาติ, ฆฏสเตน นฺหาโต วิย เตโชธาตุ ปริฬาหนิพฺพานํ ปตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสน ยาคุํ ปริภุญฺชิตฺวา ปตฺตญฺจ มุขญฺจ โธวิตฺวา อนฺตราภตฺเต กมฺมฏฺฐานํ มนสิกตฺวา อวเสสฏฺฐาเน ปิณฺฑาย จริตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสน อาหารญฺจ ปริภุญฺชิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย โปงฺขานุโปงฺขํ อุปฏฺฐหมานํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อาคจฺฉติ, อยํ วุจฺจติ ปจฺจาหรติ [Pg.169] น หรตีติ. เอทิสา จ ภิกฺขู ยาคุํ ปิวิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา พุทฺธสาสเน อรหตฺตปฺปตฺตา นาม คณนปถํ วีติวตฺตา. สีหฬทีเปเยว เตสุ เตสุ คาเมสุ อาสนสาลายํ วา น ตํ อาสนมตฺถิ, ยตฺถ ยาคุํ ปิวิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตา ภิกฺขู นตฺถีติ.

Lại nữa, có vị tỳ khưu nào từ sáng sớm, trong khi đang thực hành các phận sự theo cách đã nói, hỏa giới do nghiệp tạo ra bùng cháy, nó buông bỏ vật thực chưa được tiêu hóa và nắm lấy dịch vị, mồ hôi tuôn ra từ cơ thể, đề mục thiền định không đi vào tâm lộ. Vị ấy từ sáng sớm lấy y bát, nhanh chóng đảnh lễ bảo tháp, rồi ngay vào lúc đàn bò ra khỏi chuồng, vị ấy vào làng để khất thực cháo. Sau khi nhận được cháo, vị ấy đến nhà nghỉ và uống. Bấy giờ, chỉ với việc nuốt xuống hai ba lần, hỏa giới do nghiệp tạo ra liền buông bỏ dịch vị và nắm lấy vật thực chưa được tiêu hóa. Giống như người được tắm với một trăm ghè nước, sự nóng bức của hỏa giới được dập tắt, vị ấy với đề mục thiền định làm đầu, thọ dụng cháo, rồi rửa bát và súc miệng. Trong khoảng thời gian trước bữa ăn chính, vị ấy tác ý đến đề mục thiền định, rồi đi khất thực ở những nơi còn lại. Với đề mục thiền định làm đầu, vị ấy thọ dụng vật thực. Kể từ đó, vị ấy nắm lấy đề mục thiền định hiện khởi liên tục không gián đoạn rồi trở về. Vị này được gọi là 'vị mang về, không mang đi'. Và những vị tỳ khưu như vậy, sau khi uống cháo, đã bắt đầu tu tập minh sát và đắc quả A-la-hán trong giáo pháp của đức Phật thì nhiều không đếm xuể. Chỉ riêng trên đảo Tích Lan, trong các ngôi làng đó, tại các nhà nghỉ, không có chỗ ngồi nào mà ở đó lại không có các vị tỳ khưu đã đắc quả A-la-hán sau khi uống cháo.

โย ปน ปมาทวิหารี โหติ, นิกฺขิตฺตธุโร สพฺพวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา ปญฺจวิธเจโตขีลวินิพนฺธจิตฺโต วิหรนฺโต – ‘‘กมฺมฏฺฐานํ นาม อตฺถี’’ติ สญฺญมฺปิ อกตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน สํสฏฺโฐ จริตฺวา จ ภุญฺชิตฺวา จ ตุจฺโฉ นิกฺขมติ, อยํ วุจฺจติ เนว หรติ น ปจฺจาหรตีติ.

Mặt khác, vị tỳ khưu nào sống buông lung, từ bỏ gánh nặng tu tập, sau khi phá vỡ tất cả các phận sự, sống với tâm bị trói buộc bởi năm loại tâm hoang vu và năm loại tâm trói buộc, không có cả tưởng niệm rằng ‘có cái gọi là đề mục thiền’, sau khi vào làng để khất thực, giao du bằng sự giao du không thích hợp với hàng tại gia, sau khi đi lại và ăn xong, đi ra một cách trống rỗng, vị này được gọi là ‘người không mang đi cũng không mang về’.

โย ปนายํ – ‘‘หรติ จ ปจฺจาหรติ จา’’ติ วุตฺโต, โส คตปจฺจาคตวตฺตวเสเนว เวทิตพฺโพ. อตฺตกามา หิ กุลปุตฺตา สาสเน ปพฺพชิตฺวา ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สตมฺปิ เอกโต วสนฺตา กติกวตฺตํ กตฺวา วิหรนฺติ, ‘‘อาวุโส, ตุมฺเห น อิณฏฺฏา, น ภยฏฺฏา, น ชีวิกาปกตา ปพฺพชิตา, ทุกฺขา มุจฺจิตุกามา ปเนตฺถ ปพฺพชิตา, ตสฺมา คมเน อุปฺปนฺนกิเลสํ คมเนเยว นิคฺคณฺหถ, ตถา ฐาเน, นิสชฺชาย, สยเน อุปฺปนฺนกิเลสํ สยเนว นิคฺคณฺหถา’’ติ.

Còn vị này, người được gọi là ‘người mang đi và mang về’, vị ấy nên được hiểu chính là do phận sự đi và về. Thật vậy, các thiện nam tử mong cầu lợi ích cho bản thân, sau khi xuất gia trong giáo pháp, mười vị, hai mươi vị, ba mươi vị, bốn mươi vị, năm mươi vị, hay một trăm vị cùng chung sống, đã lập ra quy ước rồi sống rằng: ‘Thưa chư hiền, quý vị không phải xuất gia vì bị nợ nần, không phải vì sợ hãi, không phải vì sinh kế, mà quý vị đã xuất gia ở đây vì mong muốn giải thoát khỏi khổ. Do đó, phiền não phát sinh trong khi đi, hãy chế ngự ngay trong khi đi; cũng vậy, (phiền não phát sinh) trong khi đứng, trong khi ngồi, trong khi nằm, hãy chế ngự ngay trong khi nằm’.

เต เอวํ กติกวตฺตํ กตฺวา ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา อฑฺฒอุสภอุสภอฑฺฒคาวุตคาวุตนฺตเรสุ ปาสาณา โหนฺติ, ตาย สญฺญาย กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตาว คจฺฉนฺติ. สเจ กสฺสจิ คมเน กิเลโส อุปฺปชฺชติ, ตตฺเถว นํ นิคฺคณฺหาติ. ตถา อสกฺโกนฺโต ติฏฺฐติ, อถสฺส ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตปิ ติฏฺฐติ. โส ‘‘อยํ ภิกฺขุ ตุยฺหํ อุปฺปนฺนวิตกฺกํ ชานาติ, อนนุจฺฉวิกํ เต เอต’’นฺติ อตฺตานํ ปฏิโจเทตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ตตฺเถว อริยภูมึ โอกฺกมติ; ตถา อสกฺโกนฺโต นิสีทติ. อถสฺส ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตปิ นิสีทตีติ โสเยว นโย. อริยภูมึ โอกฺกมิตุํ อสกฺโกนฺโตปิ ตํ กิเลสํ วิกฺขมฺเภตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโตว คจฺฉติ, น กมฺมฏฺฐานวิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรติ, อุทฺธรติ เจ, ปฏินิวตฺติตฺวา ปุริมปเทสํเยว เอติ. อาลินฺทกวาสี มหาผุสฺสเทวตฺเถโร วิย.

Các vị ấy, sau khi lập quy ước như vậy, trong khi đi khất thực, có những tảng đá trong khoảng nửa usabha, một usabha, nửa gāvuta, một gāvuta; với dấu hiệu đó, các vị ấy đi trong khi vẫn tác ý đến đề mục. Nếu phiền não phát sinh nơi một vị nào đó trong khi đi, vị ấy chế ngự nó ngay tại đó. Không thể làm như vậy, vị ấy đứng lại; rồi vị đi sau vị ấy cũng đứng lại. Vị ấy tự khiển trách mình rằng: ‘Vị tỳ khưu này biết được tầm đã khởi lên của ngươi, điều này không thích hợp với ngươi’, rồi phát triển thiền minh sát và đạt đến thánh địa ngay tại đó. Không thể làm như vậy, vị ấy ngồi xuống. Rồi vị đi sau vị ấy cũng ngồi xuống, phương pháp cũng tương tự như vậy. Dù không thể đạt đến thánh địa, vị ấy cũng trấn áp phiền não ấy và đi trong khi vẫn tác ý đến đề mục. Vị ấy không nhấc chân lên với tâm không hợp với đề mục; nếu có nhấc lên, vị ấy quay trở lại đúng chỗ cũ, giống như trưởng lão Mahāphussadeva, trú tại Ālindaka.

โส [Pg.170] กิร เอกูนวีสติวสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต เอว วิหาสิ, มนุสฺสาปิ อทฺทสํสุ อนฺตรามคฺเค กสนฺตา จ วปนฺตา จ มทฺทนฺตา จ กมฺมานิ จ กโรนฺตา เถรํ ตถาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ เถโร ปุนปฺปุนํ นิวตฺติตฺวา คจฺฉติ, กินฺนุ โข มคฺคมูฬฺโห, อุทาหุ กิญฺจิ ปมุฏฺโฐ’’ติ สมุลฺลปนฺติ. โส ตํ อนาทิยิตฺวา กมฺมฏฺฐานยุตฺตจิตฺเตเนว สมณธมฺมํ กโรนฺโต วีสติวสฺสพฺภนฺตเร อรหตฺตํ ปาปุณิ, อรหตฺตปฺปตฺตทิวเส จสฺส จงฺกมนโกฏิยํ อธิวตฺถา เทวตา องฺคุลีหิ ทีปํ อุชฺชาเลตฺวา อฏฺฐาสิ. จตฺตาโรปิ มหาราชาโน สกฺโก จ เทวานมินฺโท พฺรหฺมา จ สหมฺปติ อุปฏฺฐานํ อคมํสุ. ตญฺจ โอภาสํ ทิสฺวา วนวาสี มหาติสฺสตฺเถโร ตํ ทุติยทิวเส ปุจฺฉิ – ‘‘รตฺติภาเค อายสฺมโต สนฺติเก โอภาโส อโหสิ, กึ โส โอภาโส’’ติ? เถโร วิกฺเขปํ กโรนฺโต โอภาโส นาม ทีโปภาโสปิ โหติ, มณิโอภาโสปีติ เอวมาทิมาห. ตโต ‘ปฏิจฺฉาเทถ ตุมฺเห’ติ นิพทฺโธ ‘อามา’ติ ปฏิชานิตฺวา อาโรเจสิ. กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสี มหานาคตฺเถโร วิย จ.

Nghe nói, vị ấy đã sống trong mười chín năm chỉ thực hành phận sự đi và về. Cả những người dân, trong khi đang cày, đang gieo, đang đập lúa và làm các công việc khác ở giữa đường, thấy vị trưởng lão đi như vậy, họ bàn tán với nhau: ‘Vị trưởng lão này cứ quay đi quay lại, không biết có phải bị lạc đường, hay là đã quên mất thứ gì chăng?’ Vị ấy không bận tâm đến điều đó, thực hành sa-môn pháp chỉ với tâm hợp với đề mục, đã chứng đắc A-la-hán quả trong vòng hai mươi năm. Và vào ngày chứng đắc A-la-hán quả của vị ấy, vị thiên nữ ngự tại cuối đường kinh hành đã đứng đó, thắp sáng ngọn đèn bằng các ngón tay. Cả bốn vị Đại vương, và Sakka vua của chư thiên, và Phạm thiên Sahampati đã đến hầu hạ. Thấy ánh sáng đó, trưởng lão Mahātissa, vị trú trong rừng, vào ngày thứ hai đã hỏi vị ấy: ‘Thưa ngài, vào ban đêm có ánh sáng ở gần ngài, ánh sáng đó là gì vậy?’ Vị trưởng lão, muốn nói lảng đi, đã nói những lời như: ‘Cái gọi là ánh sáng thì có thể là ánh sáng của đèn, cũng có thể là ánh sáng của ngọc ma-ni’. Sau đó, bị ép hỏi rằng ‘Ngài đang che giấu’, vị ấy đã thừa nhận ‘Đúng vậy’ và nói ra sự thật. Và cũng giống như trưởng lão Mahānāga, trú tại Kāḷavallimaṇḍapa.

โสปิ กิร คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต – ปฐมํ ตาว ภควโต มหาปธานํ ปูเชสฺสามีติ สตฺตวสฺสานิ ฐานจงฺกมเมว อธิฏฺฐาสิ. ปุน โสฬสวสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรนฺโต, วิยุตฺเตน อุทฺธเฏ ปฏินิวตฺเตนฺโต คามสมีปํ คนฺตฺวา ‘‘คาวี นุ ปพฺพชิโต นู’’ติ อาสงฺกนียปเทเส ฐตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา กจฺฉกนฺตรโต อุทเกน ปตฺตํ โธวิตฺวา อุทกคณฺฑูสํ กโรติ. กึ การณา? มา เม ภิกฺขํ ทาตุํ วา วนฺทิตุํ วา อาคเต มนุสฺเส ‘ทีฆายุกา โหถา’ติ วจนมตฺเตนาปิ กมฺมฏฺฐานวิกฺเขโป อโหสีติ. ‘‘อชฺช, ภนฺเต, กติมี’’ติ ทิวสํ วา ภิกฺขุคณนํ วา ปญฺหํ วา ปุจฺฉิโต ปน อุทกํ คิลิตฺวา อาโรเจติ. สเจ ทิวสาทีนิ ปุจฺฉกา น โหนฺติ, นิกฺขมนเวลาย คามทฺวาเร นิฏฺฐุภิตฺวาว ยาติ.

Nghe nói, cả vị ấy nữa, trong khi thực hành phận sự đi và về, trước hết với ý nghĩ ‘Ta sẽ cúng dường sự tinh tấn lớn lao của Đức Thế Tôn’, đã quyết tâm chỉ đứng và kinh hành trong bảy năm. Lại nữa, sau khi thực hành phận sự đi và về trong mười sáu năm, vị ấy đã chứng đắc A-la-hán quả. Vị ấy nhấc chân lên chỉ với tâm hợp với đề mục, và quay trở lại khi đã nhấc chân lên với tâm không hợp. Khi đi đến gần làng, vị ấy đứng ở nơi có thể bị nghi ngờ ‘Là con bò cái hay là vị xuất gia?’, rồi đắp y, rửa bát bằng nước từ bình nước đeo ở nách, và ngậm một ngụm nước. Vì lý do gì? (Với ý nghĩ) ‘Mong rằng sự phân tán đề mục sẽ không xảy ra cho ta, dù chỉ bằng lời nói ‘Mong quý vị được sống lâu’ với những người đến để cúng dường vật thực hay để đảnh lễ’. Nhưng khi được hỏi về ngày, hoặc số lượng tỳ khưu, hoặc một câu hỏi nào đó, như là: ‘Thưa ngài, hôm nay là ngày mấy?’, vị ấy nuốt nước xuống rồi trả lời. Nếu không có người hỏi về ngày tháng v.v..., vào lúc đi ra, vị ấy nhổ nước ở cổng làng rồi mới đi.

กลมฺพติตฺถวิหาเร วสฺสูปคตา ปญฺญาสภิกฺขู วิย จ. เต กิร อาสฬฺหิปุณฺณมายํ กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘อรหตฺตํ อปฺปตฺวา อญฺญมญฺญํ นาลปิสฺสามา’’ติ, คามญฺจ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตา อุทกคณฺฑูสํ กตฺวา ปวิสึสุ. ทิวสาทีสุ ปุจฺฉิเตสุ วุตฺตนเยเนว ปฏิปชฺชึสุ. ตตฺถ มนุสฺสา นิฏฺฐุภนํ [Pg.171] ทิสฺวา ชานึสุ – ‘‘อชฺเชโก อาคโต, อชฺช ทฺเว’’ติ. เอวญฺจ จินฺเตสุํ – ‘‘กินฺนุ โข เอเต อมฺเหหิเยว สทฺธึ น สลฺลปนฺติ, อุทาหุ อญฺญมญฺญมฺปิ. สเจ อญฺญมญฺญมฺปิ น สลฺลปนฺติ, อทฺธา วิวาทชาตา ภวิสฺสนฺติ. เอถ เน อญฺญมญฺญํ ขมาเปสฺสามา’’ติ, สพฺเพ วิหารํ คนฺตฺวา ปญฺญาสาย ภิกฺขูสุ ทฺเวปิ ภิกฺขู เอโกกาเส นาทฺทสํสุ. ตโต โย เตสุ จกฺขุมา ปุริโส, โส อาห – ‘‘น โภ กลหการกานํ วสโนกาโส อีทิโส โหติ, สุสมฺมฏฺฐํ เจติยงฺคณโพธิยงฺคณํ, สุนิกฺขิตฺตา สมฺมชฺชนิโย, สูปฏฺฐปิตํ ปานียํ ปริโภชนีย’’นฺติ, เต ตโตว นิวตฺตา. เตปิ ภิกฺขู อนฺโต เตมาเสเยว อรหตฺตํ ปตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุํ.

Và cũng giống như năm mươi vị tỳ-khưu an cư mùa mưa tại tu viện Kalambatittha. Nghe nói, vào ngày rằm tháng Āsāḷhi, các vị ấy đã lập ra một quy ước: “Chúng ta sẽ không nói chuyện với nhau cho đến khi chứng đắc A-la-hán quả”. Và khi vào làng để khất thực, các vị ấy ngậm một ngụm nước rồi mới vào. Khi được hỏi về ngày tháng v.v..., các vị ấy đã thực hành theo cách đã nói. Ở đó, dân chúng thấy chỗ nhổ nước bọt và biết: “Hôm nay có một vị đến, hôm nay có hai vị”. Và họ đã suy nghĩ như vầy: “Tại sao các vị này không nói chuyện với chúng ta, hay là cũng không nói chuyện với nhau? Nếu các vị ấy cũng không nói chuyện với nhau, chắc chắn đã có sự tranh cãi xảy ra. Hãy đến, chúng ta sẽ làm cho các vị ấy sám hối với nhau”. Tất cả họ đi đến tu viện, nhưng trong số năm mươi vị tỳ-khưu, họ không thấy dù chỉ hai vị ở cùng một nơi. Bấy giờ, người có mắt (trí tuệ) trong số họ nói: “Này các bạn, nơi ở của những người tranh cãi không như thế này; sân tháp, sân bồ-đề được quét dọn sạch sẽ, chổi được đặt gọn gàng, nước uống và nước dùng được sắp đặt chu đáo”. Họ đã quay về từ đó. Các vị tỳ-khưu ấy, ngay trong ba tháng mùa mưa, đã chứng đắc A-la-hán quả và vào ngày đại lễ Pavāraṇā, các vị ấy đã làm lễ Pavāraṇā thanh tịnh.

เอวํ กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสี มหานาคตฺเถโร วิย, กลมฺพติตฺถวิหาเร วสฺสูปคตภิกฺขู วิย จ กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรนฺโต คามสมีปํ คนฺตฺวา อุทกคณฺฑูสํ กตฺวา วีถิโย สลฺลกฺเขตฺวา, ยตฺถ สุราโสณฺฑธุตฺตาทโย กลหการกา จณฺฑหตฺถิอสฺสาทโย วา นตฺถิ, ตํ วีถึ ปฏิปชฺชติ. ตตฺถ จ ปิณฺฑาย จรมาโน น ตุริตตุริโต วิย ชเวน คจฺฉติ. น หิ ชเวน ปิณฺฑปาติยธุตงฺคํ นาม กิญฺจิ อตฺถิ. วิสมภูมิภาคปฺปตฺตํ ปน อุทกสกฏํ วิย นิจฺจโล หุตฺวา คจฺฉติ. อนุฆรํ ปวิฏฺโฐ จ ทาตุกามํ วา อทาตุกามํ วา สลฺลกฺเขตฺวา ตทนุรูปํ กาลํ อาคเมนฺโต ภิกฺขํ ปฏิลภิตฺวา อาทาย อนฺโตคาเม วา พหิคาเม วา วิหารเมว วา อาคนฺตฺวา ยถา ผาสุเก ปติรูเป โอกาเส นิสีทิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโต อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวา อกฺขพฺภญฺชน – วณเลปนปุตฺตมํสูปมวเสน ปจฺจเวกฺขนฺโต อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อาหารํ อาหาเรติ, เนว ทวาย น มทาย น มณฺฑนาย น วิภูสนาย…เป… ภุตฺตาวี จ อุทกกิจฺจํ กตฺวา มุหุตฺตํ ภตฺตกิลมถํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา ยถา ปุเรภตฺตํ, เอวํ ปจฺฉาภตฺตํ ปุริมยามํ ปจฺฉิมยามญฺจ กมฺมฏฺฐานเมว มนสิ กโรติ, อยํ วุจฺจติ หรติ จ ปจฺจาหรติ จาติ.

Như vậy, giống như trưởng lão Mahānāga trú tại Kāḷavallimaṇḍapa, và giống như các vị tỳ-khưu an cư mùa mưa tại tu viện Kalambatittha, vị ấy nhấc chân lên với tâm chỉ hợp với đề mục thiền định, đi đến gần làng, ngậm một ngụm nước, quan sát các con đường, và đi vào con đường nào mà ở đó không có những kẻ gây gổ như người nghiện rượu, kẻ phóng đãng, hoặc voi ngựa hung dữ. Và ở đó, khi đi khất thực, vị ấy không đi nhanh như thể rất vội vã. Vì quả thật không có hạnh đầu-đà nào gọi là đi khất thực nhanh. Trái lại, vị ấy đi một cách vững chãi, không lay động, như chiếc xe chở nước đi trên phần đất không bằng phẳng. Và khi đã vào khất thực theo thứ tự từng nhà, vị ấy quan sát người muốn cúng dường hay không muốn cúng dường, chờ đợi thời gian thích hợp, nhận được vật thực rồi mang đi, trở về trong làng, hoặc ngoài làng, hoặc chính tu viện, ngồi xuống ở một nơi thích hợp, thoải mái, tác ý đến đề mục thiền định, thiết lập tưởng về sự ghê tởm trong vật thực, quán xét theo cách ví dụ như thoa dầu vào trục xe, bôi thuốc vào vết thương, và ăn thịt con, rồi thọ dụng vật thực gồm đủ tám yếu tố, không phải để vui đùa, không phải để đam mê, không phải để trang điểm, không phải để trang sức... v.v... Và sau khi ăn xong, làm việc liên quan đến nước, làm cho sự mệt mỏi do bữa ăn lắng dịu trong chốc lát, như trước bữa ăn, vị ấy cũng tác ý đến đề mục thiền định như vậy sau bữa ăn, trong canh đầu và canh cuối. Vị này được gọi là người “mang đi và mang về”.

อิทํ ปน หรณปจฺจาหรณสงฺขาตํ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต ยทิ อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน โหติ, ปฐมวเย เอว อรหตฺตํ ปาปุณาติ. โน เจ ปฐมวเย ปาปุณาติ, อถ มชฺฌิมวเย; โน เจ มชฺฌิมวเย ปาปุณาติ, อถ มรณสมเย; โน เจ มรณสมเย ปาปุณาติ, อถ [Pg.172] เทวปุตฺโต หุตฺวา; โน เจ เทวปุตฺโต หุตฺวา ปาปุณาติ, อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ นิพฺพตฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ. โน เจ ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ, อถ พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ; เสยฺยถาปิ เถโร พาหิโย ทารุจีริโย มหาปญฺโญ วา, เสยฺยถาปิ เถโร สาริปุตฺโต มหิทฺธิโก วา, เสยฺยถาปิ เถโร มหาโมคฺคลฺลาโน ธุตวาโท วา, เสยฺยถาปิ เถโร มหากสฺสโป ทิพฺพจกฺขุโก วา, เสยฺยถาปิ เถโร อนุรุทฺโธ วินยธโร วา, เสยฺยถาปิ เถโร อุปาลิ ธมฺมกถิโก วา, เสยฺยถาปิ เถโร ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต อารญฺญิโก วา, เสยฺยถาปิ เถโร เรวโต พหุสฺสุโต วา, เสยฺยถาปิ เถโร อานนฺโท ภิกฺขากาโม วา, เสยฺยถาปิ เถโร ราหุโล พุทฺธปุตฺโตติ. อิติ อิมสฺมึ จตุกฺเก ยฺวายํ หรติ จ ปจฺจาหรติ จ, ตสฺส โคจรสมฺปชญฺญํ สิขาปตฺตํ โหติ.

Lại nữa, vị nào thực hành đầy đủ bổn phận đi và về này, được gọi là mang đi và mang về, nếu có đầy đủ duyên hỗ trợ, vị ấy chứng đắc A-la-hán quả ngay trong tuổi đầu. Nếu không chứng đắc trong tuổi đầu, thì trong tuổi giữa; nếu không chứng đắc trong tuổi giữa, thì vào lúc lâm chung; nếu không chứng đắc vào lúc lâm chung, thì sau khi trở thành một vị trời; nếu không chứng đắc sau khi trở thành một vị trời, thì khi sanh ra vào lúc không có đức Phật xuất hiện, vị ấy tự mình chứng ngộ quả vị Độc Giác Phật. Nếu không tự mình chứng ngộ quả vị Độc Giác Phật, thì khi có sự hiện diện của các đức Phật, vị ấy trở thành người có trí tuệ nhanh nhạy, như trưởng lão Bāhiya Dārucīriya; hoặc có trí tuệ lớn, như trưởng lão Sāriputta; hoặc có thần thông lớn, như trưởng lão Mahāmoggallāna; hoặc là người thuyết về hạnh đầu-đà, như trưởng lão Mahākassapa; hoặc có thiên nhãn, như trưởng lão Anuruddha; hoặc là người thông thuộc Luật, như trưởng lão Upāli; hoặc là người thuyết pháp, như trưởng lão Puṇṇa Mantāṇiputta; hoặc là người sống trong rừng, như trưởng lão Revata; hoặc là người đa văn, như trưởng lão Ānanda; hoặc là người ham học hỏi, như trưởng lão Rāhula, con của đức Phật. Như vậy, trong bộ bốn pháp này, vị nào “mang đi và mang về”, trí tuệ hiểu rõ cảnh vực của vị ấy đạt đến đỉnh cao.

อภิกฺกมาทีสุ ปน อสมฺมุยฺหนํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ, ตํ เอวํ เวทิตพฺพํ – อิธ ภิกฺขุ อภิกฺกมนฺโต วา ปฏิกฺกมนฺโต วา ยถา อนฺธพาลปุถุชฺชนา อภิกฺกมาทีสุ – ‘‘อตฺตา อภิกฺกมติ, อตฺตนา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา, ‘‘อหํ อภิกฺกมามิ, มยา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา สมฺมุยฺหนฺติ, ตถา อสมฺมุยฺหนฺโต ‘‘อภิกฺกมามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน เตเนว จิตฺเตน สทฺธึ จิตฺตสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ วิญฺญตฺตึ ชนยมานา อุปฺปชฺชติ. อิติ จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผารวเสน อยํ กายสมฺมโต อฏฺฐิสงฺฆาโต อภิกฺกมติ. ตสฺเสวํ อภิกฺกมโต เอเกกปาทุทฺธรเณ ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ ทฺเว ธาตุโย โอมตฺตา โหนฺติ มนฺทา, อิตรา ทฺเว อธิมตฺตา โหนฺติ พลวติโย; ตถา อติหรณวีติหรเณสุ. โวสฺสชฺชเน เตโชธาตุ วาโยธาตูติ ทฺเว ธาตุโย โอมตฺตา โหนฺติ มนฺทา, อิตรา ทฺเว อธิมตฺตา พลวติโย, ตถา สนฺนิกฺเขปนสนฺนิรุชฺฌเนสุ. ตตฺถ อุทฺธรเณ ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา อติหรณํ น ปาปุณนฺติ, ตถา อติหรเณ ปวตฺตา วีติหรณํ, วีติหรเณ ปวตฺตา โวสฺสชฺชนํ, โวสฺสชฺชเน ปวตฺตา สนฺนิกฺเขปนํ, สนฺนิกฺเขปเน ปวตฺตา สนฺนิรุชฺฌนํ น ปาปุณนฺติ. ตตฺถ ตตฺเถว ปพฺพํ ปพฺพํ สนฺธิ สนฺธิ โอธิ โอธิ หุตฺวา ตตฺตกปาเล [Pg.173] ปกฺขิตฺตติลานิ วิย ปฏปฏายนฺตา ภิชฺชนฺติ. ตตฺถ โก เอโก อภิกฺกมติ, กสฺส วา เอกสฺส อภิกฺกมนํ? ปรมตฺถโต หิ ธาตูนํเยว คมนํ, ธาตูนํ ฐานํ, ธาตูนํ นิสชฺชนํ, ธาตูนํ สยนํ. ตสฺมึ ตสฺมึ โกฏฺฐาเส สทฺธึ รูเปน.

Lại nữa, sự không mê muội trong các hành vi như đi tới v.v... là tỉnh giác không si mê. Điều ấy nên được hiểu như vầy: Ở đây, vị tỳ khưu khi đi tới hoặc khi đi lui, không mê muội như những kẻ phàm phu mù quáng ngu dốt bị mê muội trong các hành vi như đi tới v.v... rằng: ‘Tự ngã đi tới, sự đi tới được tạo ra bởi tự ngã,’ hoặc: ‘Ta đi tới, sự đi tới được tạo ra bởi ta.’ Vị ấy không mê muội như vậy. Khi tâm ‘ta sẽ đi tới’ khởi lên, cùng với chính tâm ấy, phong đại sanh từ tâm khởi lên, tạo ra thân biểu tri. Như vậy, do sự rung động của phong đại là tác động của tâm, khối xương này, được quy ước là thân, đi tới. Khi khối xương ấy đi tới như vậy, trong mỗi lần dở chân lên, hai đại là địa đại và thủy đại trở nên yếu và kém, hai đại còn lại trở nên trội hơn và mạnh mẽ; cũng vậy trong các giai đoạn đưa tới trước và đưa qua. Trong giai đoạn hạ xuống, hai đại là hỏa đại và phong đại trở nên yếu và kém, hai đại còn lại trở nên trội hơn và mạnh mẽ; cũng vậy trong các giai đoạn đặt xuống và ấn xuống. Ở đó, các pháp sắc và danh sanh khởi trong giai đoạn dở lên không đi đến giai đoạn đưa tới trước; cũng vậy, các pháp sanh khởi trong giai đoạn đưa tới trước không đi đến giai đoạn đưa qua; các pháp sanh khởi trong giai đoạn đưa qua không đi đến giai đoạn hạ xuống; các pháp sanh khởi trong giai đoạn hạ xuống không đi đến giai đoạn đặt xuống; các pháp sanh khởi trong giai đoạn đặt xuống không đi đến giai đoạn ấn xuống. Ngay tại mỗi nơi ấy, chúng trở thành từng đốt, từng khớp, từng phần, rồi vỡ tan, kêu lách tách như những hạt mè được cho vào chảo nóng. Ở đó, ai là người đi tới, hay sự đi tới là của ai? Vì theo chân đế, chỉ có sự đi của các đại, sự đứng của các đại, sự ngồi của các đại, sự nằm của các đại. Trong mỗi phần đó, cùng với sắc.

อญฺญํ อุปฺปชฺชเต จิตฺตํ, อญฺญํ จิตฺตํ นิรุชฺฌติ;

อวีจิมนุสมฺพนฺโธ, นทีโสโตว วตฺตตีติ.

Một tâm khác khởi sanh, một tâm khác diệt đi; Dòng (sanh diệt) nối tiếp không gián đoạn, diễn tiến như dòng sông.

เอวํ อภิกฺกมาทีสุ อสมฺมุยฺหนํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ นามาติ.

Như vậy, sự không mê muội trong các hành vi như đi tới v.v... được gọi là tỉnh giác không si mê.

นิฏฺฐิโต อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหตีติ ปทสฺส อตฺโถ.

Ý nghĩa của câu ‘khi đi tới, khi đi lui, vị ấy là người hành động có tỉnh giác’ đã kết thúc.

อาโลกิเต วิโลกิเตติ เอตฺถ ปน อาโลกิตํ นาม ปุรโต เปกฺขณํ. วิโลกิตํ นาม อนุทิสาเปกฺขณํ. อญฺญานิปิ เหฏฺฐา อุปริ ปจฺฉโต เปกฺขณวเสน โอโลกิตอุลฺโลกิตาปโลกิตานิ นาม โหนฺติ, ตานิ อิธ น คหิตานิ. สารุปฺปวเสน ปน อิมาเนว ทฺเว คหิตานิ, อิมินา วา มุเขน สพฺพานิปิ ตานิ คหิตาเนวาติ.

Lại nữa, trong câu ‘khi nhìn tới, khi nhìn quanh,’ ‘nhìn tới’ (ālokita) có nghĩa là nhìn về phía trước. ‘Nhìn quanh’ (vilokita) có nghĩa là nhìn về các hướng phụ. Cũng có những cách nhìn khác như nhìn xuống (olokita), nhìn lên (ullokita), và nhìn lại sau (apalokita) do cách nhìn xuống dưới, lên trên, và về phía sau, nhưng những điều ấy không được đề cập ở đây. Nhưng do sự thích hợp, chỉ có hai điều này được đề cập; hoặc là, bằng phương pháp này, tất cả những điều ấy cũng đều được bao hàm.

ตตฺถ ‘‘อาโลเกสฺสามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปนฺเน จิตฺตวเสเนว อโนโลเกตฺวา อตฺถปริคฺคณฺหนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ, ตํ อายสฺมนฺตํ นนฺทํ กายสกฺขึ กตฺวา เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘สเจ, ภิกฺขเว, นนฺทสฺส ปุรตฺถิมา ทิสา อาโลเกตพฺพา โหติ, สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา นนฺโท ปุรตฺถิมํ ทิสํ อาโลเกติ – ‘เอวํ เม ปุรตฺถิมํ ทิสํ อาโลกยโต น อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสวิสฺสนฺตี’ติ. อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน โหติ (อ. นิ. ๘.๙). สเจ, ภิกฺขเว, นนฺทสฺส ปจฺฉิมา ทิสา…เป… อุตฺตรา ทิสา…เป… ทกฺขิณา ทิสา…เป… อุทฺธํ…เป… อโธ…เป… อนุทิสา อนุวิโลเกตพฺพา โหติ, สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา นนฺโท อนุทิสํ อนุวิโลเกติ – ‘เอวํ เม อนุทิสํ อนุวิโลกยโต น อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสวิสฺสนฺตี’ติ. อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน โหตี’’ติ.

Trong đó, khi tâm ‘ta sẽ nhìn’ khởi lên, không nhìn theo ý muốn của tâm mà sự nắm bắt lợi ích là tỉnh giác về lợi ích. Điều ấy nên được hiểu bằng cách lấy Tôn giả Nanda làm nhân chứng sống. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: ‘Này các Tỳ khưu, nếu phương đông là phương Tôn giả Nanda cần phải nhìn, sau khi hướng tâm một cách trọn vẹn, Tôn giả Nanda nhìn về phương đông (với suy nghĩ): “Khi ta nhìn về phương đông như thế này, các pháp ác bất thiện là tham và ưu sẽ không xâm chiếm.” Như vậy, vị ấy có tỉnh giác trong trường hợp đó. Này các Tỳ khưu, nếu phương tây... (v.v.)... phương bắc... (v.v.)... phương nam... (v.v.)... phương trên... (v.v.)... phương dưới... (v.v.)... nếu các hướng phụ là hướng Tôn giả Nanda cần phải nhìn quanh, sau khi hướng tâm một cách trọn vẹn, Tôn giả Nanda nhìn quanh các hướng phụ (với suy nghĩ): “Khi ta nhìn quanh các hướng phụ như thế này, các pháp ác bất thiện là tham và ưu sẽ không xâm chiếm.” Như vậy, vị ấy có tỉnh giác trong trường hợp đó.’”

อปิ จ อิธาปิ ปุพฺเพ วุตฺตเจติยทสฺสนาทิวเสเนว สาตฺถกตา จ สปฺปายตา จ เวทิตพฺพา, กมฺมฏฺฐานสฺส ปน อวิชหนเมว โคจรสมฺปชญฺญํ. ตสฺมา [Pg.174] เอตฺถ ขนฺธธาตุอายตนกมฺมฏฺฐานิเกหิ อตฺตโน กมฺมฏฺฐานวเสเนว, กสิณาทิกมฺมฏฺฐานิเกหิ วา ปน กมฺมฏฺฐานสีเสเนว อาโลกนํ วิโลกนํ กาตพฺพํ. อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม อาโลเกตา วา วิโลเกตา วา นตฺถิ, ‘อาโลเกสฺสามี’ติ ปน จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน เตเนว จิตฺเตน สทฺธึ จิตฺตสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ วิญฺญตฺตึ ชนยมานา อุปฺปชฺชติ. อิติ จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผารวเสน เหฏฺฐิมํ อกฺขิทลํ อโธ สีทติ, อุปริมํ อุทฺธํ ลงฺเฆติ. โกจิ ยนฺตเกน วิวรนฺโต นาม นตฺถิ. ตโต จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจํ สาเธนฺตํ อุปฺปชฺชตีติ เอวํ ปชานนํ ปเนตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ นาม. อปิ จ มูลปริญฺญา อาคนฺตุกตาว กาลิกภาววเสน เปตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ. มูลปริญฺญาวเสน ตาว –

Hơn nữa, ở đây cũng vậy, tính lợi ích và tính thích hợp nên được hiểu chính do cách chiêm bái bảo tháp v.v... đã được nói trước đây. Lại nữa, chính sự không từ bỏ đề mục thiền là tỉnh giác về hành xứ. Do đó, ở đây, những người có đề mục thiền là uẩn, đại, và xứ nên thực hiện việc nhìn tới và nhìn quanh chính theo đề mục thiền của mình; hoặc là những người có đề mục thiền là kasina v.v... nên thực hiện (việc nhìn) với đề mục thiền làm đầu. Bên trong, không có cái gọi là tự ngã là người nhìn tới hay người nhìn quanh. Nhưng khi tâm ‘ta sẽ nhìn’ khởi lên, cùng với chính tâm ấy, phong đại sanh từ tâm khởi lên, tạo ra biểu tri. Như vậy, do sự rung động của phong đại là tác động của tâm, mí mắt dưới chìm xuống, mí mắt trên nhảy lên. Không có ai gọi là người mở (mắt) bằng máy móc. Do đó, nhãn thức khởi lên, hoàn thành nhiệm vụ thấy. Sự hiểu biết như vậy ở đây được gọi là tỉnh giác không si mê. Hơn nữa, tỉnh giác không si mê ở đây cũng nên được hiểu do cách liễu tri gốc rễ, do tính cách là khách và tính cách là tạm thời. Trước hết, do cách liễu tri gốc rễ như sau:

ภวงฺคาวชฺชนญฺเจว, ทสฺสนํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

สนฺตีรณํ โวฏฺฐพฺพนํ, ชวนํ ภวติ สตฺตมํ.

Hộ kiếp và hướng môn, thấy, và tiếp thâu; Suy đạc, xác định, tốc hành là thứ bảy.

ตตฺถ ภวงฺคํ อุปปตฺติภวสฺส องฺคกิจฺจํ สาธยมานํ ปวตฺตติ, ตํ อาวฏฺเฏตฺวา กิริยมโนธาตุ อาวชฺชนกิจฺจํ สาธยมานา, ตํนิโรธา จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจํ สาธยมานํ, ตํนิโรธา วิปากมโนธาตุ สมฺปฏิจฺฉนกิจฺจํ สาธยมานา, ตํนิโรธา วิปากมโนวิญฺญาณธาตุ สนฺตีรณกิจฺจํ สาธยมานา, ตํนิโรธา กิริยมโนวิญฺญาณธาตุ โวฏฺฐพฺพนกิจฺจํ สาธยมานา, ตํนิโรธา สตฺตกฺขตฺตุํ ชวนํ ชวติ. ตตฺถ ปฐมชวเนปิ – ‘‘อยํ อิตฺถี, อยํ ปุริโส’’ติ รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนวเสน อาโลกิตวิโลกิตํ นาม น โหติ. ทุติยชวเนปิ…เป… สตฺตมชวเนปิ. เอเตสุ ปน ยุทฺธมณฺฑเล โยเธสุ วิย เหฏฺฐุปริยวเสน ภิชฺชิตฺวา ปติเตสุ – ‘‘อยํ อิตฺถี, อยํ ปุริโส’’ติ รชฺชนาทิวเสน อาโลกิตวิโลกิตํ โหติ. เอวํ ตาเวตฺถ มูลปริญฺญาวเสน อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Trong đó, tâm hữu phần đang diễn tiến hoàn thành phận sự thành phần của hữu sinh khởi; làm cho tâm ấy rung động, ý giới duy tác (khởi lên) đang hoàn thành phận sự hướng môn; do sự diệt của tâm ấy, nhãn thức (khởi lên) đang hoàn thành phận sự thấy; do sự diệt của tâm ấy, ý giới quả (khởi lên) đang hoàn thành phận sự tiếp thâu; do sự diệt của tâm ấy, ý thức giới quả (khởi lên) đang hoàn thành phận sự suy đạc; do sự diệt của tâm ấy, ý thức giới duy tác (khởi lên) đang hoàn thành phận sự đoán định; do sự diệt của tâm ấy, tốc hành tâm khởi lên bảy lần. Trong đó, ngay cả ở tốc hành tâm thứ nhất, cái gọi là liếc tới, liếc lui do bởi tham, sân, si rằng: ‘Đây là người nữ, đây là người nam’ không xảy ra. Ngay cả ở tốc hành tâm thứ hai... cho đến... ngay cả ở tốc hành tâm thứ bảy (cũng vậy). Nhưng trong các tốc hành tâm này, khi chúng đã bị phá vỡ và rơi rụng theo thứ tự trước sau giống như các chiến sĩ trên chiến trường, thì cái gọi là liếc tới, liếc lui do bởi tham v.v... rằng: ‘Đây là người nữ, đây là người nam’ mới xảy ra. Như vậy, trước tiên ở đây, cần phải được biết tỉnh giác không si mê là do bởi sự liễu tri căn nguyên.

จกฺขุทฺวาเร ปน รูเป อาปาถมาคเต ภวงฺคจลนโต อุทฺธํ สกกิจฺจนิปฺผาทนวเสน อาวชฺชนาทีสุ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธสุ อวสาเน ชวนํ อุปฺปชฺชติ, ตํ ปุพฺเพ อุปฺปนฺนานํ อาวชฺชนาทีนํ เคหภูเต จกฺขุทฺวาเร อาคนฺตุกปุริโส วิย โหติ. ตสฺส ยถา ปรเคเห กิญฺจิ ยาจิตุํ ปวิฏฺฐสฺส อาคนฺตุกปุริสสฺส เคหสฺสามิเกสุ ตุณฺหีมาสิเนสุ อาณากรณํ น ยุตฺตํ, เอวํ [Pg.175] อาวชฺชนาทีนํ เคหภูเต จกฺขุทฺวาเร อาวชฺชนาทีสุปิ อรชฺชนฺเตสุ อทุสฺสนฺเตสุ อมุยฺหนฺเตสุ จ รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนํ อยุตฺตนฺติ เอวํ อาคนฺตุกภาววเสน อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Lại nữa, khi sắc trần đi vào tầm ảnh hưởng ở nhãn môn, sau khi hữu phần rung động, khi các tâm hướng môn v.v... đã sinh rồi diệt do bởi sự hoàn thành phận sự của mình, vào lúc cuối, tốc hành tâm sinh khởi. Tốc hành tâm ấy giống như một người khách lạ ở nhãn môn, vốn là ngôi nhà của các tâm hướng môn v.v... đã sinh trước đó. Giống như đối với người khách lạ đã đi vào nhà người khác để xin một thứ gì đó, khi những người chủ nhà đang ngồi im lặng, việc ra lệnh là không thích hợp; cũng vậy, ở nhãn môn, vốn là ngôi nhà của các tâm hướng môn v.v..., khi ngay cả các tâm hướng môn v.v... cũng không tham, không sân, và không si, thì việc tham, sân, si là không thích hợp. Như vậy, cần phải được biết tỉnh giác không si mê là do bởi tính cách là khách lạ.

ยานิ ปเนตานิ จกฺขุทฺวาเร โวฏฺฐพฺพนปริโยสานานิ จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ, ตานิ สทฺธึ สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ, อญฺญมญฺญํ น ปสฺสนฺตีติ, อิตฺตรานิ ตาวกาลิกานิ โหนฺติ. ตตฺถ ยถา เอกสฺมึ ฆเร สพฺเพสุ มานุสเกสุ มเตสุ อวเสสสฺส เอกสฺส ตงฺขณญฺเญว มรณธมฺมสฺส น ยุตฺตา นจฺจคีตาทีสุ อภิรติ นาม. เอวเมว เอกทฺวาเร สสมฺปยุตฺเตสุ อาวชฺชนาทีสุ ตตฺถ ตตฺเถว มเตสุ อวเสสสฺส ตงฺขเณเยว มรณธมฺมสฺส ชวนสฺสาปิ รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนวเสน อภิรติ นาม น ยุตฺตาติ. เอวํ ตาวกาลิกภาววเสน อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Lại nữa, những tâm nào sinh khởi ở nhãn môn có tâm đoán định làm cuối cùng, những tâm ấy cùng với các pháp tương ưng bị hoại diệt ngay tại chỗ đó, chúng không thấy lẫn nhau; vì vậy, chúng là ngắn ngủi, là tạm thời. Trong đó, ví như trong một ngôi nhà, khi tất cả mọi người đã chết, đối với một người còn sót lại, người có pháp phải chết ngay trong khoảnh khắc ấy, cái gọi là sự ưa thích trong việc ca múa v.v... là không thích hợp. Cũng giống như vậy, trong một môn, khi các tâm hướng môn v.v... cùng với các pháp tương ưng của chúng đã diệt ngay tại chỗ đó, đối với cả tốc hành tâm còn sót lại, tâm có pháp phải chết ngay trong khoảnh khắc ấy, cái gọi là sự ưa thích do bởi tham, sân, si là không thích hợp. Như vậy, cần phải được biết tỉnh giác không si mê là do bởi tính cách là tạm thời.

อปิ จ ขนฺธายตนธาตุปจฺจยปจฺจเวกฺขณวเสน เปตํ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ หิ จกฺขุ เจว รูปา จ รูปกฺขนฺโธ, ทสฺสนํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, ผสฺสาทิกา สงฺขารกฺขนฺโธ. เอวเมเตสํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ สมวาเย อาโลกนวิโลกนํ ปญฺญายติ. ตตฺถ โก เอโก อาโลเกติ, โก วิโลเกติ?

Hơn nữa, điều này cần được biết do bởi sự quán xét uẩn, xứ, giới, và duyên. Vì rằng ở đây, cả nhãn và sắc là sắc uẩn; sự thấy là thức uẩn; thọ tương ưng với nó là thọ uẩn; tưởng là tưởng uẩn; xúc v.v... là hành uẩn. Như vậy, do sự kết hợp của năm uẩn này, sự liếc tới, liếc lui được biểu hiện. Trong đó, ai là người liếc tới, ai là người liếc lui?

ตถา จกฺขุ จกฺขายตนํ, รูปํ รูปายตนํ, ทสฺสนํ มนายตนํ, เวทนาทโย สมฺปยุตฺตธมฺมา ธมฺมายตนํ. เอวเมเตสํ จตุนฺนํ อายตนานํ สมวาเย อาโลกนวิโลกนํ ปญฺญายติ. ตตฺถ โก เอโก อาโลเกติ, โก วิโลเกติ?

Tương tự, nhãn là nhãn xứ, sắc là sắc xứ, sự thấy là ý xứ, các pháp tương ưng là thọ v.v... là pháp xứ. Như vậy, do sự kết hợp của bốn xứ này, sự liếc tới, liếc lui được biểu hiện. Trong đó, ai là người liếc tới, ai là người liếc lui?

ตถา จกฺขุ จกฺขุธาตุ, รูปํ รูปธาตุ, ทสฺสนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนาทโย ธมฺมา ธมฺมธาตุ. เอวเมตาสํ จตุนฺนํ ธาตูนํ สมวาเย อาโลกนวิโลกนํ ปญฺญายติ. ตตฺถ โก เอโก อาโลเกติ, โก วิโลเกติ?

Tương tự, nhãn là nhãn giới, sắc là sắc giới, sự thấy là nhãn thức giới, các pháp là thọ v.v... tương ưng với nó là pháp giới. Như vậy, do sự kết hợp của bốn giới này, sự liếc tới, liếc lui được biểu hiện. Trong đó, ai là người liếc tới, ai là người liếc lui?

ตถา จกฺขุ นิสฺสยปจฺจโย, รูปา อารมฺมณปจฺจโย, อาวชฺชนํ อนนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยนตฺถิวิคตปจฺจโย, อาโลโก อุปนิสฺสยปจฺจโย, เวทนาทโย สหชาตปจฺจโย. เอวเมเตสํ ปจฺจยานํ สมวาเย [Pg.176] อาโลกนวิโลกนํ ปญฺญายติ. ตตฺถ โก เอโก อาโลเกติ, โก วิโลเกตีติ? เอวเมตฺถ ขนฺธายตนธาตุปจฺจยปจฺจเวกฺขณวเสนปิ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Tương tự, nhãn là y duyên, sắc là sở duyên duyên, tâm hướng môn là vô gián duyên, đẳng vô gián duyên, vô gián y duyên, vô hữu duyên, và ly khứ duyên; ánh sáng là cận y duyên; thọ v.v... là câu sinh duyên. Như vậy, do sự kết hợp của các duyên này, sự liếc tới, liếc lui được biểu hiện. Trong đó, ai là người liếc tới, ai là người liếc lui? Như vậy, ở đây, cũng do bởi sự quán xét uẩn, xứ, giới, và duyên, cần phải được biết là tỉnh giác không si mê.

สมิญฺชิเต ปสาริเตติ ปพฺพานํ สมิญฺชนปสารเณ. ตตฺถ จิตฺตวเสเนว สมิญฺชนปสารณํ อกตฺวา หตฺถปาทานํ สมิญฺชนปสารณปจฺจยา อตฺถานตฺถํ ปริคฺคณฺหิตฺวา อตฺถปริคฺคณฺหนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. ตตฺถ หตฺถปาเท อติจิรํ สมิญฺเชตฺวา วา ปสาเรตฺวา วา ฐิตสฺส ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคตํ น ลภติ, กมฺมฏฺฐานํ ปริปตติ, วิเสสํ นาธิคจฺฉติ. กาเล สมิญฺเชนฺตสฺส กาเล ปสาเรนฺตสฺส ปน ตา เวทนา นุปฺปชฺชนฺติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คจฺฉติ, วิเสสมธิคจฺฉตีติ, เอวํ อตฺถานตฺถปริคฺคณฺหนํ เวทิตพฺพํ.

Trong (cụm từ) ‘khi co, khi duỗi’ có nghĩa là trong sự co và duỗi của các khớp xương. Trong đó, không co và duỗi chỉ theo ý muốn của tâm, mà sau khi nắm bắt được điều lợi ích và không lợi ích do duyên co và duỗi tay chân, thì sự nắm bắt điều lợi ích là tỉnh giác về sự lợi ích. Trong đó, đối với người đứng sau khi đã co hoặc duỗi tay chân quá lâu, thọ sinh khởi trong từng khoảnh khắc, tâm không đạt được nhất tâm, đề mục thiền bị rơi rụng, không chứng đắc được pháp đặc biệt. Nhưng đối với người co đúng lúc, duỗi đúng lúc, các thọ ấy không sinh khởi, tâm được nhất tâm, đề mục thiền được tăng trưởng, chứng đắc được pháp đặc biệt. Như vậy, cần phải biết sự nắm bắt điều lợi ích và không lợi ích.

อตฺเถ ปน สติปิ สปฺปายาสปฺปายํ ปริคฺคณฺหิตฺวา สปฺปายปริคฺคณฺหนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. ตตฺรายํ นโย –

Lại nữa, ngay cả khi có lợi ích, sau khi nắm bắt được điều thích hợp và không thích hợp, thì sự nắm bắt điều thích hợp là tỉnh giác về sự thích hợp. Về điều đó, đây là phương pháp –

มหาเจติยงฺคเณ กิร ทหรภิกฺขู สชฺฌายํ คณฺหนฺติ, เตสํ ปิฏฺฐิปสฺเสสุ ทหรภิกฺขุนิโย ธมฺมํ สุณนฺติ. ตตฺเรโก ทหโร หตฺถํ ปสาเรนฺโต กายสํสคฺคํ ปตฺวา เตเนว การเณน คิหี ชาโต. อปโร ภิกฺขุ ปาทํ ปสาเรนฺโต อคฺคิมฺหิ ปสาเรสิ, อฏฺฐิมาหจฺจ ปาโท ฌายิ. อปโร วมฺมิเก ปสาเรสิ, โส อาสีวิเสน ฑฏฺโฐ. อปโร จีวรกุฏิทณฺฑเก ปสาเรสิ, ตํ มณิสปฺโป ฑํสิ. ตสฺมา เอวรูเป อสปฺปาเย อปสาเรตฺวา สปฺปาเย ปสาเรตพฺพํ. อิทเมตฺถ สปฺปายสมฺปชญฺญํ.

Nghe nói, tại sân Đại Tháp, các vị tỳ khưu trẻ đang tụng đọc, và phía sau lưng họ, các vị tỳ khưu ni trẻ đang nghe pháp. Trong số đó, một vị tỳ khưu trẻ trong khi duỗi tay ra đã có sự xúc chạm thân thể, và chính vì lý do đó đã trở thành người tại gia. Một vị tỳ khưu khác trong khi duỗi chân ra đã duỗi vào trong lửa, chạm phải khúc xương nên bàn chân bị cháy. Một vị khác đã duỗi chân vào trong gò mối, vị ấy bị rắn độc cắn. Một vị khác đã duỗi chân vào thanh treo y trong cốc, vị ấy bị rắn maṇi cắn. Do đó, không nên duỗi (chân tay) ở nơi không thích hợp như vậy, mà nên duỗi ở nơi thích hợp. Đây được gọi là tỉnh giác về sự thích hợp trong trường hợp này.

โคจรสมฺปชญฺญํ ปน มหาเถรวตฺถุนา ทีเปตพฺพํ – มหาเถโร กิร ทิวาฐาเน นิสินฺโน อนฺเตวาสิเกหิ สทฺธึ กถยมาโน สหสา หตฺถํ สมิญฺเชตฺวา ปุน ยถาฐาเน ฐเปตฺวา สณิกํ สมิญฺเชสิ. ตํ อนฺเตวาสิกา ปุจฺฉึสุ – ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, สหสา หตฺถํ สมิญฺชิตฺวา ปุน ยถาฐาเน ฐเปตฺวา สณิกํ สมิญฺชิยิตฺถา’’ติ? ยโต ปฏฺฐายาหํ, อาวุโส, กมฺมฏฺฐานํ มนสิกาตุํ อารทฺโธ, น เม กมฺมฏฺฐานํ มุญฺจิตฺวา หตฺโถ สมิญฺชิตปุพฺโพ, อิทานิ ปน เม ตุมฺเหหิ สทฺธึ กถยมาเนน กมฺมฏฺฐานํ มุญฺจิตฺวา สมิญฺชิโต. ตสฺมา ปุน ยถาฐาเน ฐเปตฺวา สมิญฺเชสินฺติ. สาธุ[Pg.177], ภนฺเต, ภิกฺขุนา นาม เอวรูเปน ภวิตพฺพนฺติ. เอวเมตฺถาปิ กมฺมฏฺฐานาวิชหนเมว โคจรสมฺปชญฺญนฺติ เวทิตพฺพํ.

Còn tỉnh giác về hành xứ nên được làm sáng tỏ bằng câu chuyện về vị Đại Trưởng lão. Nghe nói, vị Đại Trưởng lão đang ngồi ở nơi nghỉ ban ngày, trong khi đang nói chuyện cùng với các đệ tử, ngài đã vội vàng co tay lại, rồi đặt lại chỗ cũ và từ từ co lại. Các đệ tử đã hỏi ngài: "Bạch ngài, tại sao ngài lại vội vàng co tay lại, rồi đặt lại chỗ cũ, và từ từ co lại như vậy?". (Ngài trả lời:) "Này chư hiền, kể từ khi ta bắt đầu tác ý đến đề mục thiền định, tay ta chưa từng co lại mà buông lơi đề mục thiền định. Nhưng vừa rồi, trong khi nói chuyện với các con, ta đã co tay lại mà buông lơi đề mục thiền định. Do đó, ta đã đặt tay lại chỗ cũ rồi co lại." (Các đệ tử thưa:) "Lành thay, bạch ngài, một vị tỳ khưu quả thật nên được như vậy." Như vậy, trong trường hợp này cũng vậy, chính sự không từ bỏ đề mục thiền định nên được hiểu là tỉnh giác về hành xứ.

อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม โกจิ สมิญฺเชนฺโต วา ปสาเรนฺโต วา นตฺถิ, วุตฺตปฺปการจิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรน ปน สุตฺตากฑฺฒนวเสน ทารุยนฺตสฺส หตฺถปาทลจลนํ วิย สมิญฺชนปสารณํ โหตีติ เอวํ ปริชานนํ ปเนตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ เวทิตพฺพํ.

Bên trong, không có một tự ngã nào đang co lại hay đang duỗi ra. Nhưng do sự rung động của phong đại, là tác động của tâm theo cách đã được nói, sự co và duỗi xảy ra, giống như sự chuyển động của tay chân của con rối gỗ do sự kéo dây. Sự liễu tri như vậy nên được hiểu là tỉnh giác về sự không si mê trong trường hợp này.

สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณติ เอตฺถ สงฺฆาฏิจีวรานํ นิวาสนปารุปนวเสน ปตฺตสฺส ภิกฺขาปฏิคฺคหณาทิวเสน ปริโภโค ธารณํ นาม. ตตฺถ สงฺฆาฏิจีวรธารเณ ตาว นิวาเสตฺวา วา ปารุปิตฺวา วา ปิณฺฑาย จรโต อามิสลาโภ สีตสฺส ปฏิฆาตายาติอาทินา นเยน ภควตา วุตฺตปฺปกาโรเยว จ อตฺโถ อตฺโถ นาม. ตสฺส วเสน สาตฺถกสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Trong câu "mang y tăng-già-lê, bát và y", sự sử dụng y tăng-già-lê và các y khác bằng cách mặc và đắp, và sử dụng bát bằng cách nhận vật thực, v.v... được gọi là "mang" (dhāraṇa). Trong đó, trước hết, đối với việc mang y tăng-già-lê và các y khác, mục đích của người đi khất thực sau khi mặc hoặc đắp y là sự nhận được vật thực, và mục đích theo cách đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo phương pháp bắt đầu bằng "để ngăn ngừa cái lạnh", v.v... được gọi là "mục đích" (attha). Dựa vào mục đích đó, nên hiểu là tỉnh giác về mục đích.

อุณฺหปกติกสฺส ปน ทุพฺพลสฺส จ จีวรํ สุขุมํ สปฺปายํ, สีตาลุกสฺส ฆนํ ทุปฏฺฏํ. วิปรีตํ อสปฺปายํ. ยสฺส กสฺสจิ ชิณฺณํ อสปฺปายเมว, อคฺคฬาทิทาเนน หิสฺส ตํ ปลิโพธกรํ โหติ. ตถา ปฏฺฏุณฺณทุกูลาทิเภทํ โลภนียจีวรํ. ตาทิสญฺหิ อรญฺเญ เอกกสฺส นิวาสนฺตรายกรํ ชีวิตนฺตรายกรญฺจาปิ โหติ. นิปฺปริยาเยน ปน ยํ นิมิตฺตกมฺมาทิมิจฺฉาชีววเสน อุปฺปนฺนํ, ยญฺจสฺส เสวมานสฺส อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, ตํ อสปฺปายํ. วิปรีตํ สปฺปายํ. ตสฺส วเสเนตฺถ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. กมฺมฏฺฐานาวิชหนวเสเนว โคจรสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Đối với người có thể tạng nóng và người yếu ớt, y mỏng là thích hợp; đối với người chịu lạnh, y dày hai lớp là thích hợp. Ngược lại là không thích hợp. Y cũ đối với bất kỳ ai cũng đều không thích hợp, vì nó trở thành chướng ngại cho vị ấy do phải vá víu, v.v... Tương tự, y đáng tham muốn, có nhiều loại như y lụa paṭṭuṇṇa, y dukūla (cũng không thích hợp). Vì y như vậy đối với người ở một mình trong rừng có thể gây nguy hiểm cho nơi ở và cả tính mạng. Hơn nữa, một cách trực tiếp, y nào được tạo ra do tà mạng như ra hiệu, làm môi giới, v.v..., và y nào mà khi sử dụng, các pháp bất thiện của vị ấy tăng trưởng, các pháp thiện suy giảm, y đó là không thích hợp. Ngược lại là thích hợp. Dựa vào đó, đây là tỉnh giác về sự thích hợp. Dựa vào sự không từ bỏ đề mục thiền định, nên hiểu là tỉnh giác về hành xứ.

อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม โกจิ จีวรํ ปารุเปนฺโต นตฺถิ, วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรเนว ปน จีวรปารุปนํ โหติ. ตตฺถ จีวรมฺปิ อเจตนํ, กาโยปิ อเจตโน. จีวรํ น ชานาติ – ‘‘มยา กาโย ปารุปิโต’’ติ. กาโยปิ น ชานาติ – ‘‘อหํ จีวเรน ปารุปิโต’’ติ. ธาตุโยว ธาตุสมูหํ ปฏิจฺฉาเทนฺติ ปฏปิโลติกายโปตฺถกรูปปฏิจฺฉาทเน วิย. ตสฺมา เนว สุนฺทรํ จีวรํ ลภิตฺวา โสมนสฺสํ กาตพฺพํ, น อสุนฺทรํ ลภิตฺวา โทมนสฺสํ.

Bên trong, không có một tự ngã nào đang đắp y. Nhưng chính do sự rung động của phong đại, là tác động của tâm theo cách đã được nói, mà việc đắp y xảy ra. Trong đó, y cũng vô tri, thân cũng vô tri. Y không biết: "Thân được ta che đậy". Thân cũng không biết: "Ta được y che đậy". Chỉ có các giới che đậy tập hợp các giới, giống như việc dùng mảnh vải che đậy hình nộm bằng vải vụn. Do đó, không nên hoan hỷ khi nhận được y đẹp, cũng không nên ưu phiền khi nhận được y không đẹp.

นาควมฺมิกเจติยรุกฺขาทีสุ [Pg.178] หิ เกจิ มาลาคนฺธธูมวตฺถาทีหิ สกฺการํ กโรนฺติ, เกจิ คูถมุตฺตกทฺทมทณฺฑสตฺถปฺปหาราทีหิ อสกฺการํ. น เตหิ นาควมฺมิกรุกฺขาทโย โสมนสฺสํ วา โทมนสฺสํ วา กโรนฺติ. เอวเมว เนว สุนฺทรํ จีวรํ ลภิตฺวา โสมนสฺสํ กาตพฺพํ, น อสุนฺทรํ ลภิตฺวา โทมนสฺสนฺติ, เอวํ ปวตฺตปฏิสงฺขานวเสเนตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Quả vậy, đối với gò mối nơi rồng ở, bảo tháp, cây cối, v.v..., một số người cúng dường bằng vòng hoa, hương, khói, vải, v.v..., một số người lại bất kính bằng phân, nước tiểu, bùn, gậy, vũ khí, v.v... Gò mối nơi rồng ở, cây cối, v.v... không hoan hỷ hay ưu phiền vì những điều đó. Cũng như vậy, không nên hoan hỷ khi nhận được y đẹp, cũng không nên ưu phiền khi nhận được y không đẹp. Bằng cách quán xét như vậy, nên hiểu đây là tỉnh giác về sự không si mê trong trường hợp này.

ปตฺตธารเณปิ ปตฺตํ สหสาว อคฺคเหตฺวา อิมํ คเหตฺวา ปิณฺฑาย จรมาโน ภิกฺขํ ลภิสฺสามีติ, เอวํ ปตฺตคฺคหณปจฺจยา ปฏิลภิตพฺพํ อตฺถวเสน สาตฺถกสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Trong việc mang bát cũng vậy, không nên vội vàng cầm lấy bát, mà (nên suy xét): "Sau khi cầm bát này đi khất thực, ta sẽ nhận được vật thực". Như vậy, dựa vào mục đích cần đạt được do duyên cầm lấy bát, nên hiểu là tỉnh giác về mục đích.

กิสทุพฺพลสรีรสฺส ปน ครุปตฺโต อสปฺปาโย, ยสฺส กสฺสจิ จตุปญฺจคณฺฐิกาหโต ทุพฺพิโสธนีโย อสปฺปาโยว. ทุทฺโธตปตฺโตปิ น วฏฺฏติ, ตํ โธวนฺตสฺเสว จสฺส ปลิโพโธ โหติ. มณิวณฺณปตฺโต ปน โลภนีโย, จีวเร วุตฺตนเยเนว อสปฺปาโย, นิมิตฺตกมฺมาทิวเสน ลทฺโธ ปน ยญฺจสฺส เสวมานสฺส อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, อยํ เอกนฺตอสปฺปาโยว. วิปรีโต สปฺปาโย. ตสฺส วเสเนตฺถ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. กมฺมฏฺฐานาวิชหนวเสเนว จ โคจรสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Đối với người có thân hình gầy gò, yếu ớt, bát nặng là không thích hợp. Đối với bất kỳ ai, bát có bốn năm vết hàn, khó làm sạch cũng không thích hợp. Bát rửa không sạch cũng không được phép, và nó trở thành chướng ngại cho vị ấy ngay cả khi đang rửa. Còn bát có màu như ngọc maṇi thì đáng tham muốn, không thích hợp theo cách đã nói về y. Còn bát nhận được do tà mạng như ra hiệu, làm môi giới, v.v..., và bát nào mà khi sử dụng, các pháp bất thiện của vị ấy tăng trưởng, các pháp thiện suy giảm, bát này hoàn toàn không thích hợp. Ngược lại là thích hợp. Dựa vào đó, đây là tỉnh giác về sự thích hợp. Và dựa vào sự không từ bỏ đề mục thiền định, nên hiểu là tỉnh giác về hành xứ.

อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม โกจิ ปตฺตํ คณฺหนฺโต นตฺถิ, วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผารวเสเนว ปตฺตคฺคหณํ นาม โหติ. ตตฺถ ปตฺโตปิ อเจตโน, หตฺถาปิ อเจตนา. ปตฺโต น ชานาติ – ‘‘อหํ หตฺเถหิ คหิโต’’ติ. หตฺถาปิ น ชานนฺติ – ‘‘อมฺเหหิ ปตฺโต คหิโต’’ติ. ธาตุโยว ธาตุสมูหํ คณฺหนฺติ, สณฺฑาเสน อคฺคิวณฺณปตฺตคฺคหเณ วิยาติ. เอวํ ปวตฺตปฏิสงฺขานวเสเนตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Bên trong, không có một tự ngã nào gọi là người cầm lấy cái bát, mà việc cầm bát xảy ra chỉ do năng lực của sự rung động của phong đại, là tác động của tâm theo cách đã nói. Trong đó, cái bát cũng vô tri, những bàn tay cũng vô tri. Cái bát không biết rằng: ‘Ta được cầm bởi những bàn tay’. Những bàn tay cũng không biết rằng: ‘Cái bát được chúng ta cầm’. Chỉ là các đại cầm lấy nhóm các đại, giống như việc dùng cái kẹp để gắp cái bát có màu sắc như lửa. Do năng lực của sự quán xét diễn tiến như vậy, ở đây nên biết là tỉnh giác không si mê.

อปิ จ ยถา ฉินฺนหตฺถปาเท วณมุเขหิ ปคฺฆริตปุพฺพโลหิตกิมิกุเล นีลมกฺขิกสมฺปริกิณฺเณ อนาถสาลายํ นิปนฺเน อนาถมนุสฺเส ทิสฺวา, เย ทยาลุกา ปุริสา, เต เตสํ วณมตฺตโจฬกานิ เจว กปาลาทีหิ จ เภสชฺชานิ อุปนาเมนฺติ. ตตฺถ โจฬกานิปิ เกสญฺจิ สณฺหานิ, เกสญฺจิ ถูลานิ ปาปุณนฺติ. เภสชฺชกปาลกานิปิ เกสญฺจิ [Pg.179] สุสณฺฐานานิ, เกสญฺจิ ทุสฺสณฺฐานานิ ปาปุณนฺติ, น เต ตตฺถ สุมนา วา ทุมฺมนา วา โหนฺติ. วณปฏิจฺฉาทนมตฺเตเนว หิ โจฬเกน, เภสชฺชปฏิคฺคหณมตฺเตเนว จ กปาลเกน เตสํ อตฺโถ. เอวเมว โย ภิกฺขุ วณโจฬกํ วิย จีวรํ, เภสชฺชกปาลกํ วิย จ ปตฺตํ, กปาเล เภสชฺชมิว จ ปตฺเต ลทฺธํ ภิกฺขํ สลฺลกฺเขติ, อยํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ อสมฺโมหสมฺปชญฺเญน อุตฺตมสมฺปชานการีติ เวทิตพฺโพ.

Lại nữa, ví như sau khi thấy những người vô thừa nhận có tay chân bị cắt đứt, có mủ, máu, và giòi bọ chảy ra từ miệng vết thương, bị ruồi xanh bu đầy, đang nằm trong nhà dành cho người vô thừa nhận, những người đàn ông có lòng bi mẫn bèn mang đến cho họ những miếng vải vừa đủ để băng vết thương và thuốc men đựng trong những mảnh sành v.v... Trong đó, những miếng vải đến với một số người thì mềm mại, với một số người thì thô dày. Những mảnh sành đựng thuốc đến với một số người thì có hình dạng đẹp, với một số người thì có hình dạng xấu, nhưng họ không có hân hoan hay phiền muộn về điều đó. Vì rằng mục đích của họ chỉ là miếng vải vừa đủ để che vết thương, và mảnh sành vừa đủ để nhận thuốc. Cũng vậy, vị tỳ khưu nào nhận thức y phục như là miếng vải băng vết thương, cái bát như là mảnh sành đựng thuốc, và vật thực nhận được trong bát như là thuốc trong mảnh sành, vị ấy nên được biết là người thực hành tỉnh giác tối thượng với tỉnh giác không si mê trong việc mang y tăng-già-lê, bát và y.

อสิตาทีสุ อสิเตติ ปิณฺฑปาตโภชเน. ปีเตติ ยาคุอาทิปาเน. ขายิเตติ ปิฏฺฐขชฺชาทิขาทเน. สายิเตติ มธุผาณิตาทิสายเน. ตตฺถ เนว ทวายาติอาทินา นเยน วุตฺโต อฏฺฐวิโธปิ อตฺโถ อตฺโถ นาม. ตสฺเสว วเสน สาตฺถกสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Trong (việc) ăn v.v..., 'asita' (ăn) là trong việc ăn vật thực khất thực. 'Pīta' (uống) là trong việc uống cháo v.v... 'Khāyita' (nhai) là trong việc ăn các vật thực cứng làm từ bột v.v... 'Sāyita' (nếm) là trong việc nếm mật ong, đường phèn v.v... Trong đó, cả tám loại lợi ích đã được nói theo phương pháp bắt đầu bằng 'không phải để vui đùa...' được gọi là lợi ích. Do năng lực của chính lợi ích ấy, nên biết là tỉnh giác về lợi ích.

ลูขปณีตติตฺตมธุรรสาทีสุ ปน เยน โภชเนน ยสฺส ผาสุ น โหติ, ตํ ตสฺส อสปฺปายํ. ยํ ปน นิมิตฺตกมฺมาทิวเสน ปฏิลทฺธํ, ยญฺจสฺส ภุญฺชโต อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, ตํ เอกนฺตอสปฺปายเมว, วิปรีตํ สปฺปายํ. ตสฺส วเสเนตฺถ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. กมฺมฏฺฐานาวิชหนวเสเนว จ โคจรสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Lại nữa, trong các loại vật thực như thô sơ, cao lương, đắng, ngọt v.v..., vật thực nào mà người nào (ăn vào) không được an ổn, vật thực đó không thích hợp với người ấy. Lại nữa, vật thực nào được nhận do năng lực của việc làm dấu hiệu v.v..., và vật thực nào mà khi người ấy ăn, các pháp bất thiện tăng trưởng, các pháp thiện suy giảm, vật thực đó hoàn toàn không thích hợp. Điều ngược lại là thích hợp. Do năng lực của điều đó, ở đây là tỉnh giác về sự thích hợp. Và chỉ do năng lực của việc không từ bỏ đề mục thiền định, nên biết là tỉnh giác về hành xứ.

อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม โกจิ ภุญฺชโก นตฺถิ, วุตฺตปฺปการจิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรเนว ปตฺตปฺปฏิคฺคหณํ นาม โหติ. จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรเนว หตฺถสฺส ปตฺเต โอตารณํ นาม โหติ. จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรเนว อาโลปกรณํ อาโลปอุทฺธารณํ มุขวิวรณญฺจ โหติ, น โกจิ กุญฺจิกาย ยนฺตเกน วา หนุกฏฺฐีนิ วิวรติ. จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรเนว อาโลปสฺส มุเข ฐปนํ, อุปริทนฺตานํ มุสลกิจฺจสาธนํ, เหฏฺฐิมทนฺตานํ อุทุกฺขลกิจฺจสาธนํ, ชิวฺหาย หตฺถกิจฺจสาธนญฺจ โหติ. อิติ ตตฺถ อคฺคชิวฺหาย ตนุกเขโฬ มูลชิวฺหาย พหลเขโฬ มกฺเขติ. ตํ เหฏฺฐาทนฺตอุทุกฺขเล ชิวฺหาหตฺถปริวตฺตกํ เขโฬทเกน เตมิตํ อุปริทนฺตมุสลสญฺจุณฺณิตํ โกจิ กฏจฺฉุนา วา ทพฺพิยา วา อนฺโตปเวเสนฺโต นาม นตฺถิ, วาโยธาตุยาว ปวิสติ. ปวิฏฺฐํ ปวิฏฺฐํ โกจิ ปลาลสนฺถารํ กตฺวา ธาเรนฺโต นาม นตฺถิ, วาโยธาตุวเสเนว ติฏฺฐติ. ฐิตํ ฐิตํ โกจิ อุทฺธนํ กตฺวา อคฺคึ ชาเลตฺวา ปจนฺโต นาม นตฺถิ, เตโชธาตุยาว ปจฺจติ. ปกฺกํ ปกฺกํ โกจิ ทณฺฑเกน วา [Pg.180] ยฏฺฐิยา วา พหิ นีหารโก นาม นตฺถิ, วาโยธาตุเยว นีหรติ. อิติ วาโยธาตุ ปฏิหรติ จ, วีติหรติ จ, ธาเรติ จ, ปริวตฺเตติ จ, สญฺจุณฺเณติ จ, วิโสเสติ จ, นีหรติ จ. ปถวีธาตุ ธาเรติ จ, ปริวตฺเตติ จ, สญฺจุณฺเณติ จ, วิโสเสติ จ. อาโปธาตุ สิเนเหติ จ, อลฺลตฺตญฺจ อนุปาเลติ. เตโชธาตุ อนฺโตปวิฏฺฐํ ปริปาเจติ. อากาสธาตุ อญฺชโส โหติ. วิญฺญาณธาตุ ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคมนฺวาย อาภุชตีติ. เอวํ ปวตฺตปฏิสงฺขานวเสเนตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Bên trong, không có một tự ngã nào gọi là người ăn. Việc nhận bát xảy ra chỉ do sự rung động của phong đại, là tác động của tâm theo cách đã nói. Việc hạ tay vào bát xảy ra chỉ do sự rung động của phong đại, là tác động của tâm. Việc vắt cơm, việc đưa miếng cơm lên, và việc mở miệng xảy ra chỉ do sự rung động của phong đại, là tác động của tâm; không có ai dùng chìa khóa hay máy móc để mở xương hàm. Việc đặt miếng cơm vào miệng, việc răng trên làm công việc của cái chày, việc răng dưới làm công việc của cái cối, và việc lưỡi làm công việc của bàn tay xảy ra chỉ do sự rung động của phong đại, là tác động của tâm. Như vậy, ở đó, nước bọt loãng ở đầu lưỡi và nước bọt đặc ở cuống lưỡi làm trơn (miếng cơm). Không có ai gọi là người dùng muỗng hay vá để đưa miếng cơm ấy vào trong, miếng cơm được bàn tay-lưỡi đảo trong cối-răng dưới, được làm ẩm bởi nước-nước bọt, được nghiền nát bởi chày-răng trên; nó đi vào chỉ do phong đại. Không có ai gọi là người làm một lớp rơm lót để giữ lại vật đã đi vào; nó đứng lại chỉ do năng lực của phong đại. Không có ai gọi là người làm bếp lò, nhóm lửa để nấu vật đã đứng lại; nó được tiêu hóa chỉ do hỏa đại. Không có ai gọi là người dùng gậy hay roi để đưa vật đã tiêu hóa ra ngoài; chỉ có phong đại đưa ra ngoài. Như vậy, phong đại mang đến, mang đi, giữ lại, đảo lộn, nghiền nát, làm khô, và đưa ra ngoài. Địa đại giữ lại, đảo lộn, nghiền nát, và làm khô. Thủy đại làm ẩm và duy trì sự ẩm ướt. Hỏa đại tiêu hóa vật đã đi vào bên trong. Không đại tạo ra khoảng trống. Thức đại, tùy thuộc vào sự nỗ lực đúng đắn ở nơi này nơi kia, hướng đến (để biết). Do năng lực của sự quán xét diễn tiến như vậy, ở đây nên biết là tỉnh giác không si mê.

อปิ จ คมนโต ปริเยสนโต ปริโภคโต อาสยโต นิธานโต อปริปกฺกโต ปริปกฺกโต ผลโต นิสฺสนฺทโต สมฺมกฺขนโตติ, เอวํ ทสวิธปฏิกูลภาวปจฺจเวกฺขณโต เปตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ. วิตฺถารกถา ปเนตฺถ วิสุทฺธิมคฺเค อาหารปฏิกูลสญฺญานิทฺเทสโต คเหตพฺพา.

Lại nữa, cũng do việc quán xét tính chất bất tịnh theo mười phương diện như vầy: xét về việc đi, xét về việc tìm kiếm, xét về việc tiêu thụ, xét về nơi chứa, xét về nơi tích trữ, xét về khi chưa tiêu hóa, xét về khi đã tiêu hóa, xét về kết quả, xét về sự rỉ ra, và xét về sự vấy bẩn, ở đây nên biết là tỉnh giác không si mê. Phần giải rộng ở đây nên được lấy từ phần giải về tưởng bất tịnh trong vật thực trong bộ Thanh Tịnh Đạo.

อุจฺจารปสฺสาวกมฺเมติ อุจฺจารสฺส จ ปสฺสาวสฺส จ กรเณ. ตตฺถ ปตฺตกาเล อุจฺจารปสฺสาวํ อกโรนฺตสฺส สกลสรีรโต เสทา มุจฺจนฺติ, อกฺขีนิ ภมนฺติ, จิตฺตํ น เอกคฺคํ โหติ, อญฺเญ จ โรคา อุปฺปชฺชนฺติ. กโรนฺตสฺส ปน สพฺพํ ตํ น โหตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ตสฺส วเสน สาตฺถกสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Trong việc đại tiện và tiểu tiện, tức là trong việc thải ra đại tiện và tiểu tiện. Trong đó, đối với người không đại tiện và tiểu tiện vào lúc thích hợp, mồ hôi tuôn ra từ toàn thân, mắt quay cuồng, tâm không được nhất điểm, và các bệnh khác phát sinh. Nhưng đối với người làm việc đó, tất cả những điều ấy không xảy ra. Như vậy, đây là lợi ích ở đây. Do năng lực của điều đó, nên biết là tỉnh giác về lợi ích.

อฏฺฐาเน อุจฺจารปสฺสาวํ กโรนฺตสฺส ปน อาปตฺติ โหติ, อยโส วฑฺฒติ, ชีวิตนฺตราโย โหติ, ปติรูเป ฐาเน กโรนฺตสฺส สพฺพํ ตํ น โหตีติ อิทเมตฺถ สปฺปายํ ตสฺส วเสน สปฺปายสมฺปชญฺญํ. กมฺมฏฺฐานาวิชหนวเสเนว จ โคจรสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Lại nữa, đối với người đại tiện và tiểu tiện ở nơi không thích hợp, sẽ phạm tội, tiếng xấu tăng trưởng, có thể nguy hiểm đến tính mạng. Đối với người làm việc đó ở nơi thích hợp, tất cả những điều ấy không xảy ra. Như vậy, đây là sự thích hợp ở đây. Do năng lực của điều đó, nên biết là tỉnh giác về sự thích hợp. Và chỉ do năng lực của việc không từ bỏ đề mục thiền định, nên biết là tỉnh giác về hành xứ.

อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม อุจฺจารปสฺสาวกมฺมํ กโรนฺโต นตฺถิ, จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรเนว ปน อุจฺจารปสฺสาวกมฺมํ โหติ. ยถา วา ปน ปกฺเก คณฺเฑ คณฺฑเภเทน ปุพฺพโลหิตํ อกามตาย นิกฺขมติ. ยถา จ อติภริตา อุทกภาชนา อุทกํ อกามตาย นิกฺขมติ. เอวํ ปกฺกาสยมุตฺตวตฺถีสุ สนฺนิจิตา อุจฺจารปสฺสาวา วายุเวคสมุปฺปีฬิตา อกามตายปิ นิกฺขมนฺติ. โส ปนายํ เอวํ นิกฺขมนฺโต อุจฺจารปสฺสาโว เนว [Pg.181] ตสฺส ภิกฺขุโน อตฺตโน โหติ, น ปรสฺส, เกวลํ สรีรนิสฺสนฺโทว โหติ. ยถา กึ? ยถา อุทกตุมฺพโต ปุราณุทกํ ฉฑฺเฑนฺตสฺส เนว ตํ อตฺตโน โหติ, น ปเรสํ; เกวลํ ปฏิชคฺคนมตฺตเมว โหติ; เอวํ ปวตฺตปฏิสงฺขานวเสเนตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

Bên trong, không có cái gọi là tự ngã thực hiện việc đại tiện và tiểu tiện; nhưng việc đại tiện và tiểu tiện xảy ra chỉ do sự rung động của phong đại do tác động của tâm. Hoặc ví như khi mụn nhọt đã chín, mủ và máu chảy ra do mụn nhọt bị vỡ mà không do ý muốn. Và ví như nước chảy ra từ bình nước quá đầy mà không do ý muốn. Cũng vậy, phân và nước tiểu tích tụ trong dạ dày và bàng quang, bị áp lực của gió đẩy ra, cũng thoát ra ngoài mà không do ý muốn. Phân và nước tiểu thoát ra như vậy không phải là của vị tỳ khưu ấy, cũng không phải của người khác, mà chỉ đơn thuần là chất thải của cơ thể. Ví như thế nào? Ví như người đổ nước cũ ra khỏi bầu nước, nước đó không phải của mình, cũng không phải của người khác; đó chỉ đơn thuần là việc làm sạch. Cũng vậy, ở đây, tỉnh giác không si mê (asammohasampajañña) cần được hiểu là nhờ vào sự quán xét những gì đang diễn ra.

คตาทีสุ คเตติ คมเน. ฐิเตติ ฐาเน. นิสินฺเนติ นิสชฺชาย. สุตฺเตติ สยเน. ชาคริเตติ ชาครเณ. ภาสิเตติ กถเน. ตุณฺหีภาเวติ อกถเน. ‘‘คจฺฉนฺโต วา คจฺฉามีติ ปชานาติ, ฐิโต วา ฐิโตมฺหีติ ปชานาติ, นิสินฺโน วา นิสินฺโนมฺหีติ ปชานาติ, สยาโน วา สยาโนมฺหีติ ปชานาตี’’ติ อิมสฺมิญฺหิ สุตฺเต อทฺธานอิริยาปถา กถิตา. ‘‘อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต อาโลกิเต วิโลกิเต สมิญฺชิเต ปสาริเต’’ติ อิมสฺมึ มชฺฌิมา. ‘‘คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต’’ติ อิธ ปน ขุทฺทกจุณฺณิยอิริยาปถา กถิตา. ตสฺมา เตสุปิ วุตฺตนเยเนว สมฺปชานการิตา เวทิตพฺพา.

Trong các từ như 'gate' (khi đi), v.v. 'Gate' có nghĩa là trong khi đi. 'Ṭhite' có nghĩa là trong khi đứng. 'Nisinne' có nghĩa là trong khi ngồi. 'Sutte' có nghĩa là trong khi nằm. 'Jāgarite' có nghĩa là trong khi thức. 'Bhāsite' có nghĩa là trong khi nói. 'Tuṇhībhāve' có nghĩa là trong khi im lặng. Vì trong kinh này (Kinh Đại Niệm Xứ), các oai nghi dài (addhānairiyāpathā) được nói đến: 'Khi đi, vị ấy biết: 'Tôi đang đi'; hoặc khi đứng, vị ấy biết: 'Tôi đang đứng'; hoặc khi ngồi, vị ấy biết: 'Tôi đang ngồi'; hoặc khi nằm, vị ấy biết: 'Tôi đang nằm''. Trong đoạn 'khi bước tới, khi bước lui, khi nhìn tới, khi nhìn quanh, khi co tay, khi duỗi tay', các oai nghi trung bình (majjhimā) được nói đến. Còn ở đây, trong đoạn 'khi đi, khi đứng, khi ngồi, khi ngủ, khi thức', các oai nghi nhỏ và phụ (khuddakacuṇṇiyairiyāpathā) được nói đến. Do đó, trong những trường hợp này cũng vậy, sự tỉnh giác (sampajānakāritā) cần được hiểu theo cách đã được giải thích.

ติปิฏกมหาสิวตฺเถโร ปนาห – โย จิรํ คนฺตฺวา วา จงฺกมิตฺวา วา อปรภาเค ฐิโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘จงฺกมนกาเล ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ. อยํ คเต สมฺปชานการี นาม.

Tuy nhiên, Trưởng lão Tipiṭaka Mahāsiva nói rằng: Người nào, sau khi đi hoặc kinh hành một thời gian dài, lúc đứng lại sau đó, quán xét rằng: 'Các pháp sắc và danh đã khởi lên trong lúc đi đã diệt ngay tại đó'. Người ấy được gọi là người có tỉnh giác trong khi đi.

โย สชฺฌายํ วา กโรนฺโต, ปญฺหํ วา วิสฺสชฺเชนฺโต, กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิกโรนฺโต จิรํ ฐตฺวา อปรภาเค นิสินฺโน อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘ฐิตกาเล ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ. อยํ ฐิเต สมฺปชานการี นาม.

Người nào, trong khi đang tụng đọc, hoặc trả lời câu hỏi, hoặc tác ý đến đề mục thiền định, sau khi đứng một thời gian dài, lúc ngồi xuống sau đó, quán xét rằng: 'Các pháp sắc và danh đã khởi lên trong lúc đứng đã diệt ngay tại đó'. Người ấy được gọi là người có tỉnh giác trong khi đứng.

โย สชฺฌายาทิกรณวเสเนว จิรํ นิสีทิตฺวา อปรภาเค อุฏฺฐาย อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘นิสินฺนกาเล ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ. อยํ นิสินฺเน สมฺปชานการี นาม.

Người nào, do thực hiện việc tụng đọc v.v., sau khi ngồi một thời gian dài, lúc đứng dậy sau đó, quán xét rằng: 'Các pháp sắc và danh đã khởi lên trong lúc ngồi đã diệt ngay tại đó'. Người ấy được gọi là người có tỉnh giác trong khi ngồi.

โย ปน นิปนฺนโก สชฺฌายํ วา กโรนฺโต กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิกโรนฺโต นิทฺทํ โอกฺกมิตฺวา อปรภาเค อุฏฺฐาย อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘สยนกาเล ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ. อยํ สุตฺเต ชาคริเต จ สมฺปชานการี นาม. กิริยมยจิตฺตานญฺหิ อปฺปวตฺตนํ โสปฺปํ นาม, ปวตฺตนํ ชาคริตํ นาม.

Lại nữa, người nào, trong khi nằm tụng đọc hoặc tác ý đến đề mục thiền định, sau khi chìm vào giấc ngủ, lúc thức dậy sau đó, quán xét rằng: 'Các pháp sắc và danh đã khởi lên trong lúc nằm đã diệt ngay tại đó'. Người ấy được gọi là người có tỉnh giác trong khi ngủ và khi thức. Vì sự không khởi lên của các tâm hành động (kiriyamayacitta) được gọi là ngủ, và sự khởi lên của chúng được gọi là thức.

โย [Pg.182] ปน ภาสมาโน – ‘‘อยํ สทฺโท นาม โอฏฺเฐ จ ปฏิจฺจ, ทนฺเต จ ชิวฺหญฺจ ตาลุญฺจ ปฏิจฺจ, จิตฺตสฺส จ ตทนุรูปํ ปโยคํ ปฏิจฺจ ชายตี’’ติ สโต สมฺปชาโนว ภาสติ. จิรํ วา ปน กาลํ สชฺฌายํ วา กตฺวา, ธมฺมํ วา กเถตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ วา ปวตฺเตตฺวา, ปญฺหํ วา วิสฺสชฺเชตฺวา, อปรภาเค ตุณฺหีภูโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘ภาสิตกาเล อุปฺปนฺนา รูปารูปธมฺมา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ. อยํ ภาสิเต สมฺปชานการี นาม.

Lại nữa, người nào trong khi nói, nói với chánh niệm và tỉnh giác rằng: 'Âm thanh này phát sinh do duyên môi, răng, lưỡi, và vòm miệng, và do sự cố gắng tương ứng của tâm'. Hoặc, sau khi tụng đọc, hoặc thuyết pháp, hoặc thực hành đề mục thiền định, hoặc trả lời câu hỏi trong một thời gian dài, lúc im lặng sau đó, quán xét rằng: 'Các pháp sắc và danh đã khởi lên trong lúc nói đã diệt ngay tại đó'. Người ấy được gọi là người có tỉnh giác trong khi nói.

โย ตุณฺหีภูโต จิรํ ธมฺมํ วา กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิกตฺวา อปรภาเค อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘ตุณฺหีภูตกาเล ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ. อุปาทารูปปฺปวตฺติยญฺหิ สติ ภาสติ นาม, อสติ ตุณฺหี ภวติ นามาติ. อยํ ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี นามาติ.

Người nào, sau khi im lặng tác ý đến Pháp hoặc đề mục thiền định trong một thời gian dài, sau đó quán xét rằng: 'Các pháp sắc và danh đã khởi lên trong lúc im lặng đã diệt ngay tại đó'. Vì khi có sự khởi lên của sắc y sinh (upādārūpa, tức âm thanh), thì gọi là nói; khi không có, thì gọi là im lặng. Người ấy được gọi là người có tỉnh giác trong khi im lặng.

ตยิทํ มหาสิวตฺเถเรน วุตฺตํ อสมฺโมหธุรํ มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต อธิปฺเปตํ. อิมสฺมึ ปน สามญฺญผเล สพฺพมฺปิ จตุพฺพิธํ สมฺปชญฺญํ ลพฺภติ. ตสฺมา วุตฺตนเยเนว เจตฺถ จตุนฺนํ สมฺปชญฺญานํ วเสน สมฺปชานการิตา เวทิตพฺพา. สมฺปชานการีติ จ สพฺพปเทสุ สติสมฺปยุตฺตสฺเสว สมฺปชญฺญสฺส วเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโตติ เอตสฺส หิ ปทสฺส อยํ วิตฺถาโร. วิภงฺคปฺปกรเณ ปน – ‘‘สโต สมฺปชาโน อภิกฺกมติ, สโต สมฺปชาโน ปฏิกฺกมตี’’ติ เอวํ เอตานิ ปทานิ วิภตฺตาเนว. เอวํ, โข มหาราชาติ เอวํ สติสมฺปยุตฺตสฺส สมฺปชญฺญสฺส วเสน อภิกฺกมาทีนิ ปวตฺเตนฺโต สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต นาม โหตีติ อตฺโถ.

Điều này được Trưởng lão Mahāsiva nói ra, với trọng tâm là sự không si mê (asammohadhura), là điều được ngụ ý trong Kinh Đại Niệm Xứ. Tuy nhiên, trong Kinh Sa Môn Quả này, cả bốn loại tỉnh giác đều được đề cập. Do đó, ở đây, sự tỉnh giác (sampajānakāritā) cần được hiểu theo cách đã giải thích, tức là thông qua bốn loại tỉnh giác. Và trong tất cả các trường hợp của 'sampajānakārī' (người có tỉnh giác), ý nghĩa cần được hiểu là thông qua tỉnh giác kết hợp với chánh niệm. Vì đây là sự giải thích chi tiết của cụm từ 'satisampajaññena samannāgato' (thành tựu chánh niệm và tỉnh giác). Hơn nữa, trong Phân Tích Bộ (Vibhaṅga), các thuật ngữ này đã được phân tích như sau: 'có chánh niệm và tỉnh giác khi bước tới, có chánh niệm và tỉnh giác khi bước lui'. 'Thưa Đại vương, như vậy' có nghĩa là: vị tỳ khưu, người thực hiện các hành động như bước tới v.v. với tỉnh giác kết hợp với chánh niệm, được gọi là người thành tựu chánh niệm và tỉnh giác.

สนฺโตสกถา

Bàn về sự tri túc

๒๑๕. อิธ, มหาราช, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ เอตฺถ สนฺตุฏฺโฐติ อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคโต. โส ปเนส สนฺโตโส ทฺวาทสวิโธ โหติ, เสยฺยถิทํ – จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ ติวิโธ. เอวํ ปิณฺฑปาตาทีสุ. ตสฺสายํ ปเภทวณฺณนา –

215. Trong câu 'Ở đây, thưa Đại vương, vị tỳ khưu biết đủ', 'biết đủ' (santuṭṭho) có nghĩa là thành tựu sự tri túc với bất kỳ vật dụng nào nhận được (itarītarapaccayasantosa). Sự tri túc này có mười hai loại, cụ thể là: đối với y phục, có ba loại: tri túc với những gì nhận được (yathālābhasantosa), tri túc theo sức của mình (yathābalasantosa), và tri túc theo sự thích hợp (yathāsāruppasantosa). Tương tự như vậy đối với vật thực khất thực, v.v. Sau đây là sự giải thích về các loại này –

อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ลภติ, สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา. โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหติ. อยมสฺส จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ปกติทุพฺพโล วา โหติ, อาพาธชราภิภูโต [Pg.183] วา, ครุจีวรํ ปารุปนฺโต กิลมติ. โส สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส จีวเร ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ปณีตปจฺจยลาภี โหติ. โส ปตฺตจีวราทีนํ อญฺญตรํ มหคฺฆปตฺตจีวรํ พหูนิ วา ปน ปตฺตจีวรานิ ลภิตฺวา อิทํ เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ, อิทํ พหุสฺสุตานํ อนุรูปํ, อิทํ คิลานานํ, อิทํ อปฺปลาภีนํ โหตูติ ทตฺวา เตสํ ปุราณจีวรํ วา คเหตฺวา สงฺการกูฏาทิโต วา นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา เตหิ สงฺฆาฏึ กตฺวา ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส จีวเร ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

Ở đây, vị tỳ khưu nhận được y phục, dù tốt hay không tốt. Vị ấy sống vừa đủ với y phục đó, không mong cầu y phục khác, dù có được cũng không nhận. Đây là sự tri túc tùy theo sở đắc về y phục của vị ấy. Lại nữa, có vị vốn yếu ớt, hoặc bị bệnh tật, tuổi già chi phối, khi đắp y nặng thì mệt mỏi. Vị ấy đổi y đó với một vị tỳ khưu đồng pháp, rồi sống vừa đủ với y nhẹ, vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức khỏe về y phục của vị ấy. Một vị khác thường được các vật dụng thượng hạng. Vị ấy, sau khi nhận được một y quý giá trong số các loại y hai lớp v.v... hoặc nhận được nhiều y, suy nghĩ rằng: "Y này thích hợp cho các vị trưởng lão đã xuất gia lâu năm, y này thích hợp cho các vị đa văn, y này dành cho các vị bệnh, y này dành cho các vị ít lợi lộc", rồi đem cho đi, sau đó lấy y cũ của các vị ấy, hoặc lượm những mảnh vải rách từ đống rác v.v..., may thành y tăng-già-lê và sử dụng, vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp về y phục của vị ấy.

อิธ ปน ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหติ. อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน อตฺตโน ปกติวิรุทฺธํ วา พฺยาธิวิรุทฺธํ วา ปิณฺฑปาตํ ลภติ, เยนสฺส ปริภุตฺเตน อผาสุ โหติ. โส สภาคสฺส ภิกฺขุโน ตํ ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต สปฺปายโภชนํ ภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาพลสนฺโตโส. อปโร พหุํ ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ลภติ. โส ตํ จีวรํ วิย เถรจิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภีคิลานานํ ทตฺวา เตสํ วา เสสกํ ปิณฺฑาย วา จริตฺวา มิสฺสกาหารํ ภุญฺชนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

Lại nữa, ở đây, vị tỳ khưu nhận được vật thực khất thực, dù thô sơ hay thượng hạng, vị ấy sống vừa đủ với vật thực đó, không mong cầu vật thực khác, dù có được cũng không nhận. Đây là sự tri túc tùy theo sở đắc về vật thực khất thực của vị ấy. Lại nữa, vị tỳ khưu nào nhận được vật thực khất thực không hợp với thể tạng hoặc không hợp với bệnh tình của mình, do vật thực đó mà sau khi thọ dụng, vị ấy cảm thấy không thoải mái. Vị ấy đem vật thực đó cho vị tỳ khưu đồng pháp, rồi nhận món ăn thích hợp từ tay vị ấy mà thọ dụng và thực hành sa-môn pháp, vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức khỏe về vật thực khất thực của vị ấy. Một vị khác nhận được nhiều vật thực khất thực thượng hạng. Vị ấy, giống như trường hợp y phục, đem vật thực đó cho các vị trưởng lão đã xuất gia lâu năm, các vị đa văn, các vị ít lợi lộc, các vị bệnh, rồi thọ dụng phần còn lại của các vị ấy, hoặc đi khất thực và thọ dụng món ăn hổ lốn, vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp về vật thực khất thực của vị ấy.

อิธ ปน ภิกฺขุ เสนาสนํ ลภติ, มนาปํ วา อมนาปํ วา, โส เตน เนว โสมนสฺสํ, น โทมนสฺสํ อุปฺปาเทติ; อนฺตมโส ติณสนฺถารเกนปิ ยถาลทฺเธเนว ตุสฺสติ. อยมสฺส เสนาสเน ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน อตฺตโน ปกติวิรุทฺธํ วา พฺยาธิวิรุทฺธํ วา เสนาสนํ ลภติ, ยตฺถสฺส วสโต อผาสุ โหติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส สนฺตเก สปฺปายเสนาสเน วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส เสนาสเน ยถาพลสนฺโตโส.

Lại nữa, ở đây, vị tỳ khưu nhận được sàng tọa, dù vừa ý hay không vừa ý, vị ấy không khởi lên hỷ hay ưu vì sàng tọa đó; tối thiểu, vị ấy cũng hài lòng với bất cứ thứ gì nhận được, dù chỉ là một tấm trải bằng cỏ. Đây là sự tri túc tùy theo sở đắc về sàng tọa của vị ấy. Lại nữa, vị tỳ khưu nào nhận được sàng tọa không hợp với thể tạng hoặc không hợp với bệnh tình của mình, khi ở tại sàng tọa đó, vị ấy cảm thấy không thoải mái, vị ấy đem sàng tọa đó cho vị tỳ khưu đồng pháp, rồi ở tại sàng tọa thích hợp của vị kia, vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức khỏe về sàng tọa của vị ấy.

อปโร มหาปุญฺโญ เลณมณฺฑปกูฏาคาราทีนิ พหูนิ ปณีตเสนาสนานิ ลภติ. โส ตานิ จีวรํ วิย เถรจิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภีคิลานานํ ทตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส [Pg.184] เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. โยปิ – ‘‘อุตฺตมเสนาสนํ นาม ปมาทฏฺฐานํ, ตตฺถ นิสินฺนสฺส ถินมิทฺธํ โอกฺกมติ, นิทฺทาภิภูตสฺส ปุน ปฏิพุชฺฌโต กามวิตกฺกา ปาตุภวนฺตี’’ติ ปฏิสญฺจิกฺขิตฺวา ตาทิสํ เสนาสนํ ปตฺตมฺปิ น สมฺปฏิจฺฉติ. โส ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อพฺโภกาสรุกฺขมูลาทีสุ วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมฺปิสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

Một vị khác có phước lớn, nhận được nhiều sàng tọa thượng hạng như hang động, nhà có mái che, nhà có nóc nhọn v.v... Vị ấy, giống như trường hợp y phục, đem những sàng tọa đó cho các vị trưởng lão đã xuất gia lâu năm, các vị đa văn, các vị ít lợi lộc, các vị bệnh, rồi ở tại bất cứ nơi nào, vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp về sàng tọa của vị ấy. Lại nữa, vị tỳ khưu nào suy xét rằng: "Sàng tọa thượng hạng là nơi chốn của sự dể duôi, khi ngồi ở đó, hôn trầm thụy miên xâm chiếm, khi bị giấc ngủ chi phối, lúc tỉnh dậy trở lại, các dục tầm khởi lên", suy xét như vậy, vị ấy không chấp nhận sàng tọa như thế dù đã được. Vị ấy từ chối nó và ở tại nơi trống trải, dưới gốc cây v.v..., vẫn là người tri túc. Đây cũng là sự tri túc tùy theo sự thích hợp về sàng tọa của vị ấy.

อิธ ปน ภิกฺขุ เภสชฺชํ ลภติ, ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส ยํ ลภติ, เตเนว ตุสฺสติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน เตเลน อตฺถิโก ผาณิตํ ลภติ. โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต เตลํ คเหตฺวา อญฺญเทว วา ปริเยสิตฺวา เภสชฺชํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาพลสนฺโตโส.

Lại nữa, ở đây, vị tỳ khưu nhận được dược phẩm, dù thô sơ hay thượng hạng, vị ấy hài lòng với bất cứ dược phẩm nào nhận được, không mong cầu dược phẩm khác, dù có được cũng không nhận. Đây là sự tri túc tùy theo sở đắc về dược phẩm trị bệnh của vị ấy. Lại nữa, vị tỳ khưu nào cần dầu mà lại nhận được đường phèn. Vị ấy đem đường phèn đó cho vị tỳ khưu đồng pháp, rồi lấy dầu từ tay vị ấy, hoặc tự tìm kiếm dầu khác để làm thuốc, vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức khỏe về dược phẩm trị bệnh của vị ấy.

อปโร มหาปุญฺโญ พหุํ เตลมธุผาณิตาทิปณีตเภสชฺชํ ลภติ. โส ตํ จีวรํ วิย เถรจิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภีคิลานานํ ทตฺวา เตสํ อาภเตน เยน เกนจิ ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. โย ปน เอกสฺมึ ภาชเน มุตฺตหรีฏกํ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ จตุมธุรํ – ‘‘คณฺหาหิ, ภนฺเต, ยทิจฺฉสี’’ติ วุจฺจมาโน สจสฺส เตสุ อญฺญตเรนปิ โรโค วูปสมฺมติ, อถ มุตฺตหรีฏกํ นาม พุทฺธาทีหิ วณฺณิตนฺติ จตุมธุรํ ปฏิกฺขิปิตฺวา มุตฺตหรีฏเกเนว เภสชฺชํ กโรนฺโต ปรมสนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

Một vị khác có phước lớn, nhận được nhiều dược phẩm thượng hạng như dầu, mật ong, đường phèn v.v... Vị ấy, giống như trường hợp y phục, đem những dược phẩm đó cho các vị trưởng lão đã xuất gia lâu năm, các vị đa văn, các vị ít lợi lộc, các vị bệnh, rồi sống vừa đủ với bất cứ dược phẩm nào do các vị ấy mang đến, vẫn là người tri túc. Lại nữa, vị tỳ khưu nào, khi được người ta đặt quả kha tử ngâm nước tiểu trong một cái bát và tứ mật trong một cái bát khác rồi thưa rằng: "Bạch ngài, xin ngài hãy lấy thứ nào ngài muốn", nếu bệnh của vị ấy có thể thuyên giảm bằng một trong hai thứ đó, vị ấy suy nghĩ rằng: "Quả kha tử ngâm nước tiểu đã được chư Phật v.v... tán thán", rồi từ chối tứ mật và chỉ dùng quả kha tử ngâm nước tiểu để làm thuốc, vị ấy là người tri túc một cách cao thượng. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp về dược phẩm trị bệnh của vị ấy.

อิมินา ปน ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน อฏฺฐ ปริกฺขารา วฏฺฏนฺติ. ตีณิ จีวรานิ, ปตฺโต, ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนวาสิ, เอกา สูจิ, กายพนฺธนํ ปริสฺสาวนนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Đối với vị tỳ khưu đã thành tựu mười hai loại tri túc về các vật dụng bất kỳ này, tám vật dụng là hợp lệ. Đó là: ba y, bát, dao nhỏ để cắt tăm xỉa răng, một cây kim, dây thắt lưng, và đồ lọc nước. Điều này cũng đã được nói đến:

‘‘ติจีวรญฺจ ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ;

ปริสฺสาวเนน อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ.

"Ba y và bát, dao nhỏ, kim và dây thắt lưng; cùng với đồ lọc nước, tám vật dụng này, là của vị tỳ khưu chuyên tâm tu tập."

เต สพฺเพ กายปริหาริกาปิ โหนฺติ กุจฺฉิปริหาริกาปิ. กถํ? ติจีวรํ ตาว นิวาเสตฺวา จ ปารุปิตฺวา จ วิจรณกาเล กายํ ปริหรติ, โปเสตีติ กายปริหาริกํ โหติ. จีวรกณฺเณน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา [Pg.185] ปิวนกาเล ขาทิตพฺพผลาผลคหณกาเล จ กุจฺฉึ ปริหรติ; โปเสตีติ กุจฺฉิปริหาริกํ โหติ.

Tất cả những vật dụng ấy vừa để bảo hộ thân, vừa để bảo hộ bụng. Như thế nào? Trước hết, ba y, khi mặc và đắp trong lúc đi lại, bảo hộ và nuôi dưỡng thân, do đó được gọi là vật bảo hộ thân. Khi dùng góc y để lọc nước uống, và khi nhận các loại trái cây có thể ăn được, nó bảo hộ và nuôi dưỡng bụng; do đó được gọi là vật bảo hộ bụng.

ปตฺโตปิ เตน อุทกํ อุทฺธริตฺวา นฺหานกาเล กุฏิปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริโก โหติ. อาหารํ คเหตฺวา ภุญฺชนกาเล กุจฺฉิปริหาริโก.

Cả bình bát cũng vậy, khi dùng nó để múc nước trong lúc tắm rửa và trong lúc dọn dẹp tịnh thất, thì nó là vật dụng bảo dưỡng thân. Khi dùng để nhận vật thực và ăn, thì nó là vật dụng bảo dưỡng bụng.

วาสิปิ ตาย ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนกาเล มญฺจปีฐานํ องฺคปาทจีวรกุฏิทณฺฑกสชฺชนกาเล จ กายปริหาริกา โหติ. อุจฺฉุเฉทนนาฬิเกราทิตจฺฉนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา.

Cả cái rìu cũng vậy, khi dùng nó trong lúc cắt cây làm tăm xỉa răng, trong lúc sửa soạn chân giường, chân ghế, cây sào phơi y, cây gậy chống cho tịnh thất, thì nó là vật dụng bảo dưỡng thân. Khi dùng trong lúc chặt mía, gọt dừa v.v..., thì nó là vật dụng bảo dưỡng bụng.

สูจิปิ จีวรสิพฺพนกาเล กายปริหาริกา โหติ. ปูวํ วา ผลํ วา วิชฺฌิตฺวา ขาทนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา.

Cả cây kim cũng vậy, khi dùng trong lúc may vá y, thì nó là vật dụng bảo dưỡng thân. Khi dùng để xiên bánh hoặc trái cây để ăn, thì nó là vật dụng bảo dưỡng bụng.

กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา วิจรณกาเล กายปริหาริกํ. อุจฺฉุอาทีนิ พนฺธิตฺวา คหณกาเล กุจฺฉิปริหาริกํ.

Dây thắt lưng, khi dùng để thắt lại trong lúc đi lại, thì nó là vật dụng bảo dưỡng thân. Khi dùng để buộc mía v.v... để mang đi, thì nó là vật dụng bảo dưỡng bụng.

ปริสฺสาวนํ เตน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา นฺหานกาเล, เสนาสนปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริกํ. ปานียํ ปริสฺสาวนกาเล, เตเนว ติลตณฺฑุลปุถุกาทีนิ คเหตฺวา ขาทนกาเล จ กุจฺฉิปริหาริยํ. อยํ ตาว อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส ปริกฺขารมตฺตา. นวปริกฺขาริกสฺส ปน เสยฺยํ ปวิสนฺตสฺส ตตฺรฏฺฐกํ ปจฺจตฺถรณํ วา กุญฺจิกา วา วฏฺฏติ. ทสปริกฺขาริกสฺส นิสีทนํ วา จมฺมขณฺฑํ วา วฏฺฏติ. เอกาทสปริกฺขาริกสฺส ปน กตฺตรยฏฺฐิ วา เตลนาฬิกา วา วฏฺฏติ. ทฺวาทสปริกฺขาริกสฺส ฉตฺตํ วา อุปาหนํ วา วฏฺฏติ. เอเตสุ จ อฏฺฐปริกฺขาริโกว สนฺตุฏฺโฐ, อิตเร อสนฺตุฏฺฐา มหิจฺฉา มหาภาราติ น วตฺตพฺพา. เอเตปิ หิ อปฺปิจฺฉาว สนฺตุฏฺฐาว สุภราว สลฺลหุกวุตฺติโนว. ภควา ปน น ยิมํ สุตฺตํ เตสํ วเสน กเถสิ, อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส วเสน กเถสิ. โส หิ ขุทฺทกวาสิญฺจ สูจิญฺจ ปริสฺสาวเน ปกฺขิปิตฺวา ปตฺตสฺส อนฺโต ฐเปตฺวา ปตฺตํ อํสกูเฏ ลคฺเคตฺวา ติจีวรํ กายปฏิพทฺธํ กตฺวา เยนิจฺฉกํ สุขํ ปกฺกมติ. ปฏินิวตฺเตตฺวา คเหตพฺพํ นามสฺส น โหติ. อิติ [Pg.186] อิมสฺส ภิกฺขุโน สลฺลหุกวุตฺติตํ ทสฺเสนฺโต ภควา – ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กายปริหาริเกนาติ กายปริหรณมตฺตเกน. กุจฺฉิปริหาริเกนาติ กุจฺฉิปริหรณมตฺตเกน. สมาทาเยว ปกฺกมตีติ อฏฺฐปริกฺขารมตฺตกํ สพฺพํ คเหตฺวาว กายปฏิพทฺธํ กตฺวาว คจฺฉติ. ‘‘มม วิหาโร ปริเวณํ อุปฏฺฐาโก’’ติ อาสงฺโค วา พนฺโธ วา น โหติ. โส ชิยา มุตฺโต สโร วิย, ยูถา อปกฺกนฺโต มทหตฺถี วิย จ อิจฺฉิติจฺฉิตํ เสนาสนํ วนสณฺฑํ รุกฺขมูลํ วนปพฺภารํ ปริภุญฺชนฺโต เอโกว ติฏฺฐติ, เอโกว นิสีทติ. สพฺพิริยาปเถสุ เอโกว อทุติโย.

Cái lọc nước, khi dùng nó để lọc nước trong lúc tắm rửa và trong lúc dọn dẹp sàng tọa, thì nó là vật dụng bảo dưỡng thân. Trong lúc lọc nước uống, và cũng dùng chính nó để đựng mè, gạo, cốm v.v... để ăn, thì nó là vật dụng bảo dưỡng bụng. Chừng ấy là mức độ vật dụng của vị tỳ khưu có tám vật dụng. Còn đối với vị tỳ khưu có chín vật dụng, khi đi vào chỗ ngủ, được phép có tấm trải lót tại chỗ hoặc chìa khóa. Đối với vị tỳ khưu có mười vật dụng, được phép có tọa cụ hoặc miếng da. Còn đối với vị tỳ khưu có mười một vật dụng, được phép có gậy chống hoặc ống đựng dầu. Đối với vị tỳ khưu có mười hai vật dụng, được phép có dù hoặc dép. Và trong số các vị ấy, chỉ có vị tỳ khưu tám vật dụng là người tri túc, còn các vị khác thì không tri túc, nhiều mong muốn, gánh nặng nhiều, điều này không nên nói. Vì rằng các vị này cũng là người ít mong muốn, tri túc, dễ nuôi dưỡng, sống nhẹ nhàng. Tuy nhiên, Đức Thế Tôn đã không thuyết kinh này dựa trên các vị ấy, mà Ngài đã thuyết dựa trên vị tỳ khưu có tám vật dụng. Vì rằng vị ấy, sau khi bỏ cái rìu nhỏ và cây kim vào trong cái lọc nước, đặt vào bên trong bình bát, treo bình bát lên vai, mặc ba y dính liền vào thân, rồi đi đến bất cứ nơi nào mình muốn một cách thoải mái. Vị ấy không có thứ gì gọi là phải quay lại để lấy. Như vậy, để chỉ rõ sự sống nhẹ nhàng của vị tỳ khưu này, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Vị ấy tri túc với y phục đủ để bảo dưỡng thân...’ v.v... Ở đây, ‘để bảo dưỡng thân’ (kāyaparihārikena) nghĩa là chỉ vừa đủ để bảo dưỡng thân. ‘Để bảo dưỡng bụng’ (kucchiparihārikena) nghĩa là chỉ vừa đủ để bảo dưỡng bụng. ‘Ra đi sau khi đã mang theo’ (samādāyeva pakkamati) nghĩa là sau khi đã mang theo tất cả, chỉ chừng tám vật dụng, làm cho chúng dính liền vào thân rồi ra đi. ‘Đây là tịnh xá của ta, đây là khuôn viên của ta, đây là thí chủ của ta,’ vị ấy không có sự quyến luyến hay ràng buộc như vậy. Vị ấy giống như mũi tên đã rời khỏi dây cung, giống như con voi điên rời khỏi đàn, thụ hưởng bất cứ sàng tọa nào mình muốn, dù là lùm cây, gốc cây, hay khe núi, vị ấy đứng một mình, ngồi một mình. Trong tất cả các oai nghi, vị ấy chỉ có một mình, không có người thứ hai.

‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ,สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี,เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. (สุ. นิ. ๔๒);

‘Đi khắp bốn phương và không xung đột, Hài lòng với bất cứ thứ gì có được; Chịu đựng các hiểm nguy và không sợ hãi, Hãy đi một mình như sừng tê giác.’

เอวํ วณฺณิตํ ขคฺควิสาณกปฺปตํ อาปชฺชติ.

Vị ấy đạt đến trạng thái giống như sừng tê giác đã được tán thán như vậy.

อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต – ‘‘เสยฺยถาปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปกฺขี สกุโณติ ปกฺขยุตฺโต สกุโณ. เฑตีติ อุปฺปตติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – สกุณา นาม ‘‘อสุกสฺมึ ปเทเส รุกฺโข ปริปกฺกผโล’’ติ ญตฺวา นานาทิสาหิ อาคนฺตฺวา นขปตฺตตุณฺฑาทีหิ ตสฺส ผลานิ วิชฺฌนฺตา วิธุนนฺตา ขาทนฺติ. ‘อิทํ อชฺชตนาย, อิทํ สฺวาตนาย ภวิสฺสตี’ติ เตสํ น โหติ. ผเล ปน ขีเณ เนว รุกฺขสฺส อารกฺขํ ฐเปนฺติ, น ตตฺถ ปตฺตํ วา นขํ วา ตุณฺฑํ วา ฐเปนฺติ. อถ โข ตสฺมึ รุกฺเข อนเปกฺโข หุตฺวา, โย ยํ ทิสาภาคํ อิจฺฉติ, โส เตน สปตฺตภาโรว อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. เอวเมว อยํ ภิกฺขุ นิสฺสงฺโค นิรเปกฺโข เยน กามํ ปกฺกมติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมาทาเยว ปกฺกมตี’’ติ.

Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy bằng một ví dụ, Ngài nói: ‘Ví như...’ v.v... Ở đây, ‘chim có cánh’ (pakkhī sakuṇo) là con chim có đôi cánh. ‘Bay đi’ (ḍeti) là bay lên. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: Loài chim, khi biết rằng ‘ở vùng kia có cây trái đã chín,’ chúng từ nhiều phương khác nhau bay đến, dùng móng, cánh, mỏ v.v... để mổ, lắc và ăn trái cây ấy. Chúng không có ý nghĩ rằng: ‘Cái này cho hôm nay, cái này sẽ cho ngày mai.’ Hơn nữa, khi trái cây đã hết, chúng không hề đặt người canh gác cây, cũng không để lại ở đó một chiếc lông, một cái móng, hay một cái mỏ. Mà trái lại, sau khi không còn luyến tiếc cây ấy, con chim nào muốn đi về phương nào, nó liền bay đi về hướng đó, chỉ với gánh nặng là đôi cánh của chính mình. Cũng vậy, vị tỳ khưu này không dính mắc, không luyến tiếc, ra đi đến bất cứ nơi nào mình muốn. Do đó, đã được nói rằng: ‘Ra đi sau khi đã mang theo.’

นีวรณปฺปหานกถา

Luận về việc Đoạn trừ các Triền cái

๒๑๖. โส [Pg.187] อิมินา จาติอาทินา กึ ทสฺเสติ? อรญฺญวาสสฺส ปจฺจยสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ยสฺส หิ อิเม จตฺตาโร ปจฺจยา นตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส น อิชฺฌติ. ติรจฺฉานคเตหิ วา วนจรเกหิ วา สทฺธึ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา – ‘‘กึ เอวรูปสฺส ปาปภิกฺขุโน อรญฺญวาเสนา’’ติ เภรวสทฺทํ สาเวนฺติ, หตฺเถหิ สีสํ ปหริตฺวา ปลายนาการํ กโรนฺติ. ‘‘อสุโก ภิกฺขุ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อิทญฺจิทญฺจ ปาปกมฺมํ อกาสี’’ติ อยโส ปตฺถรติ. ยสฺส ปเนเต จตฺตาโร ปจฺจยา อตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส อิชฺฌติ. โส หิ อตฺตโน สีลํ ปจฺจเวกฺขนฺโต กิญฺจิ กาฬกํ วา ติลกํ วา อปสฺสนฺโต ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ขยวยโต สมฺมสนฺโต อริยภูมึ โอกฺกมติ. อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา อตฺตมนา วณฺณํ ภณนฺติ. อิติสฺส อุทเก ปกฺขิตฺตเตลพินฺทุ วิย ยโส วิตฺถาริโก โหติ.

216. Bằng câu ‘Vị ấy, với giới uẩn này...’ v.v..., Ngài chỉ ra điều gì? Ngài chỉ ra sự thành tựu các duyên cho việc sống trong rừng. Vì rằng vị nào không có bốn duyên này, việc sống trong rừng của vị ấy không thành tựu. Vị ấy trở thành đối tượng để nói năng cùng với loài bàng sanh hoặc những người đi rừng. Các vị trời ngự trong rừng nghĩ rằng: ‘Việc sống trong rừng của một tỳ khưu xấu xa như vậy thì có ích gì?’ rồi họ làm cho nghe những âm thanh ghê rợn, dùng tay đánh vào đầu và làm ra vẻ xua đuổi. Tiếng xấu đồn xa: ‘Tỳ khưu tên là... sau khi vào rừng đã làm việc ác này, việc ác kia.’ Còn vị nào có bốn duyên này, việc sống trong rừng của vị ấy được thành tựu. Vị ấy, khi quán xét giới của mình, không thấy một vết đen hay một tì vết nào, liền phát sinh hỷ, và khi quán xét sự sinh diệt của hỷ ấy, vị ấy bước vào thánh địa. Các vị trời ngự trong rừng hoan hỷ tán thán. Do đó, danh tiếng của vị ấy lan rộng như giọt dầu được nhỏ vào nước.

ตตฺถ วิวิตฺตนฺติ สุญฺญํ, อปฺปสทฺทํ, อปฺปนิคฺโฆสนฺติ อตฺโถ. เอตเทว หิ สนฺธาย วิภงฺเค – ‘‘วิวิตฺตนฺติ สนฺติเก เจปิ เสนาสนํ โหติ, ตญฺจ อนากิณฺณํ คหฏฺเฐหิ ปพฺพชิเตหิ. เตน ตํ วิวิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. เสติ เจว อาสติ จ เอตฺถาติ เสนาสนํ มญฺจปีฐาทีนเมตํ อธิวจนํ. เตนาห – ‘‘เสนาสนนฺติ มญฺโจปิ เสนาสนํ, ปีฐมฺปิ, ภิสิปิ, พิมฺโพหนมฺปิ, วิหาโรปิ, อฑฺฒโยโคปิ, ปาสาโทปิ, หมฺมิยมฺปิ, คุหาปิ, อฏฺโฏปิ, มาโฬปิ เลณมฺปิ, เวฬุคุมฺโพปิ, รุกฺขมูลมฺปิ, มณฺฑโปปิ, เสนาสนํ, ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺติ, สพฺพเมตํ เสนาสน’’นฺติ (วิภ. ๕๒๗).

Ở đây, ‘vắng lặng’ có nghĩa là trống không, ít tiếng động, ít tiếng ồn. Thật vậy, nhắm đến ý nghĩa này mà trong bộ Phân Tích đã nói: ‘Vắng lặng là, cho dù trú xứ ở gần, nhưng nơi ấy không đông đúc bởi hàng tại gia và xuất gia. Do đó, nơi ấy là vắng lặng’. Nơi người ta nằm và ngồi, vì vậy gọi là trú xứ (senāsana). Đây là tên gọi của giường, ghế, v.v. Do đó, Ngài nói: ‘Trú xứ là giường cũng là trú xứ, ghế cũng vậy, nệm bông gòn cũng vậy, gối cũng vậy, tịnh xá cũng vậy, nhà dài cũng vậy, lâu đài cũng vậy, lầu thượng cũng vậy, hang động cũng vậy, tháp canh cũng vậy, nhà có mái che cũng vậy, hang đá cũng vậy, bụi tre cũng vậy, gốc cây cũng vậy, nhà lều cũng vậy, hoặc bất cứ nơi nào các vị tỳ khưu lui tới, tất cả những thứ đó đều là trú xứ’ (Vibh. 527).

อปิ จ – ‘‘วิหาโร อฑฺฒโยโค ปาสาโท หมฺมิยํ คุหา’’ติ อิทํ วิหารเสนาสนํ นาม. ‘‘มญฺโจ ปีฐํ ภิสิ พิมฺโพหน’’นฺติ อิทํ มญฺจปีฐเสนาสนํ นาม. ‘‘จิมิลิกา จมฺมขณฺโฑ ติณสนฺถาโร ปณฺณสนฺถาโร’’ติ อิทํ สนฺถตเสนาสนํ นาม. ‘‘ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตี’’ติ อิทํ โอกาสเสนาสนํ นามาติ. เอวํ จตุพฺพิธํ เสนาสนํ โหติ, ตํ สพฺพํ เสนาสนคฺคหเณน สงฺคหิตเมว.

Lại nữa: ‘Tịnh xá, nhà dài, lâu đài, lầu thượng, hang động’, đây được gọi là trú xứ-nơi ở (vihārasenāsana). ‘Giường, ghế, nệm bông gòn, gối’, đây được gọi là trú xứ-giường ghế (mañcapīṭhasenāsana). ‘Tấm vải thô, mảnh da, tấm lót bằng cỏ, tấm lót bằng lá’, đây được gọi là trú xứ-vật trải (santhatasenāsana). ‘Hoặc bất cứ nơi nào các vị tỳ khưu lui tới’, đây được gọi là trú xứ-không gian (okāsasenāsana). Như vậy, trú xứ có bốn loại, và tất cả chúng đều được bao gồm bởi từ ‘trú xứ’.

อิธ ปนสฺส สกุณสทิสสฺส จาตุทฺทิสสฺส ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกเสนาสนํ ทสฺเสนฺโต อรญฺญํ รุกฺขมูลนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อรญฺญนฺติ นิกฺขมิตฺวา [Pg.188] พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญนฺติ. อิทํ ภิกฺขุนีนํ วเสน อาคตํ. ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อิทํ ปน อิมสฺส ภิกฺขุโน อนุรูปํ. ตสฺส ลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค ธุตงฺคนิทฺเทเส วุตฺตํ. รุกฺขมูลนฺติ ยํ กิญฺจิ สนฺทจฺฉายํ วิวิตฺตรุกฺขมูลํ. ปพฺพตนฺติ เสลํ. ตตฺถ หิ อุทกโสณฺฑีสุ อุทกกิจฺจํ กตฺวา สีตาย รุกฺขจฺฉายาย นิสินฺนสฺส นานาทิสาสุ ขายมานาสุ สีเตน วาเตน พีชิยมานสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. กนฺทรนฺติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน ทาริตํ, อุทเกน ภินฺนํ ปพฺพตปเทสํ. ยํ นทีตุมฺพนฺติปิ, นทีกุญฺชนฺติปิ วทนฺติ. ตตฺถ หิ รชตปฏฺฏสทิสา วาลิกา โหติ, มตฺถเก มณิวิตานํ วิย วนคหณํ, มณิขนฺธสทิสํ อุทกํ สนฺทติ. เอวรูปํ กนฺทรํ โอรุยฺห ปานียํ ปิวิตฺวา คตฺตานิ สีตานิ กตฺวา วาลิกํ อุสฺสาเปตฺวา ปํสุกูลจีวรํ ปญฺญเปตฺวา นิสินฺนสฺส สมณธมฺมํ กโรโต จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. คิริคุหนฺติ ทฺวินฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตเร, เอกสฺมึเยว วา อุมคฺคสทิสํ มหาวิวรํ สุสานลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสนฺติ น วปนฺติ, เตเนวาห – ‘‘วนปตฺถนฺติ ทูรานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจน’’นฺติอาทิ. อพฺโภกาสนฺติ อจฺฉนฺนํ. อากงฺขมาโน ปเนตฺถ จีวรกุฏึ กตฺวา วสติ. ปลาลปุญฺชนฺติ ปลาลราสิ. มหาปลาลปุญฺชโต หิ ปลาลํ นิกฺกฑฺฒิตฺวา ปพฺภารเลณสทิเส อาลเย กโรนฺติ, คจฺฉคุมฺภาทีนมฺปิ อุปริ ปลาลํ ปกฺขิปิตฺวา เหฏฺฐา นิสินฺนา สมณธมฺมํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

Tuy nhiên, ở đây, để chỉ ra trú xứ thích hợp cho vị tỳ khưu đi khắp bốn phương như loài chim, Ngài đã nói: ‘rừng, gốc cây’, v.v. Ở đây, ‘rừng’ là tất cả những gì ở bên ngoài cột trụ cổng làng sau khi đi ra. Điều này được nói theo trường hợp của các tỳ khưu ni. Còn câu: ‘Trú xứ được gọi là thuộc về rừng (āraññaka) là trú xứ cuối cùng cách (làng) năm trăm cung’ (Pārā. 654), điều này thích hợp cho vị tỳ khưu này. Đặc điểm của nó đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, phần giải thích về hạnh đầu đà. ‘Gốc cây’ là bất kỳ gốc cây vắng lặng nào có bóng mát. ‘Núi’ là núi đá. Thật vậy, ở đó, sau khi làm các việc liên quan đến nước trong các hồ nước, vị tỳ khưu ngồi dưới bóng cây mát mẻ, khi các phương khác nhau hiện ra, được làn gió mát quạt, tâm trở nên nhất điểm. ‘Khe núi’ (kandara) là: ‘kaṃ’ được gọi là nước, (khe núi) là vùng núi bị nước (tena) xẻ ra, bị nước chia cắt. Nơi mà người ta cũng gọi là bụng sông (nadītumba) hay lùm cây ven sông (nadīkuñja). Thật vậy, ở đó, có cát giống như tấm bạc, phía trên là lùm cây rậm rạp như tán lọng bằng ngọc, nước chảy như khối ngọc. Xuống một khe núi như vậy, uống nước, làm cho thân thể mát mẻ, vun cát lên, trải y phấn tảo ra ngồi, vị tỳ khưu thực hành sa-môn pháp, tâm trở nên nhất điểm. ‘Hang núi’ (giriguha) là khoảng trống giữa hai ngọn núi, hoặc một lỗ hổng lớn giống như đường hầm trong một ngọn núi duy nhất. Đặc điểm của nghĩa địa đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo. ‘Rừng sâu’ (vanapattha) là nơi vượt qua ranh giới làng, nơi con người không lui tới, nơi họ không cày, không gieo; do đó, Ngài nói: ‘Rừng sâu là tên gọi của những trú xứ ở xa’, v.v. ‘Trời quang’ (abbhokāsa) là nơi không có mái che. Nếu muốn, vị ấy có thể làm một cái lều bằng y và ở đó. ‘Đống rơm’ (palālapuñja) là một đống rơm. Thật vậy, từ một đống rơm lớn, họ kéo rơm ra và làm những nơi ở giống như hang động trong sườn núi; hoặc họ chất rơm lên trên các bụi cây và ngồi bên dưới thực hành sa-môn pháp. Nhắm đến điều đó mà lời này đã được nói.

ปจฺฉาภตฺตนฺติ ภตฺตสฺส ปจฺฉโต. ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโตติ ปิณฺฑปาตปริเยสนโต ปฏิกฺกนฺโต. ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ. อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมํ สรีรํ อุชุํ ฐเปตฺวา อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐิเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวญฺหิ นิสินฺนสฺส จมฺมมํสนฺหารูนิ น ปณมนฺติ. อถสฺส ยา เตสํ ปณมนปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา นุปฺปชฺชนฺติ. ตาสุ อนุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุฑฺฒึ ผาตึ เวปุลฺลํ อุปคจฺฉติ. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐปยิตฺวา. มุขสมีเป [Pg.189] วา กตฺวาติ อตฺโถ. เตเนว วิภงฺเค วุตฺตํ – ‘‘อยํ สติ อุปฏฺฐิตา โหติ สูปฏฺฐิตา นาสิกคฺเค วา มุขนิมิตฺเต วา, เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ (วิภ. ๕๓๗). อถวา ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ. สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ปริมุขํ สติ’’นฺติ. เอวํ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตนเยนเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺรายํ สงฺเขโป – ‘‘ปริคฺคหิตนิยฺยานสตึ กตฺวา’’ติ.

‘Sau bữa ăn’ (pacchābhatta) là sau khi dùng bữa. ‘Trở về từ chuyến đi khất thực’ (piṇḍapātapaṭikkanto) là đã trở về từ việc tìm kiếm vật thực khất thực. ‘Thế kiết-già’ (pallaṅka) là tư thế ngồi với hai đùi bắt chéo nhau. ‘Bắt chéo lại’ (ābhujitvā) là tréo lại. ‘Giữ thân thẳng’ (ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya) là giữ phần thân trên thẳng, làm cho mười tám đốt xương sống nối đầu này với đầu kia. Thật vậy, khi ngồi như vậy, da, thịt và gân không bị chùng xuống. Do đó, những cảm thọ có thể khởi lên từng khoảnh khắc do sự chùng xuống của chúng sẽ không khởi lên. Khi những cảm thọ ấy không khởi lên, tâm trở nên nhất điểm, đề mục thiền không bị suy giảm, mà đạt đến sự tăng trưởng, phát triển, và lớn mạnh. ‘An trú niệm trước mặt’ (parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā) là đặt niệm hướng về đề mục thiền. Hoặc có nghĩa là đặt (niệm) gần miệng. Do đó, trong bộ Phân Tích đã nói: ‘Niệm này được an trú, được khéo an trú ở chóp mũi hoặc ở tướng của miệng; do đó, được gọi là an trú niệm trước mặt’ (Vibh. 537). Hoặc là, ‘pari’ có nghĩa là bao quát (pariggaha). ‘Mukha’ có nghĩa là xuất ly (niyyāna). ‘Sati’ có nghĩa là an trú (upaṭṭhāna). Do đó, được gọi là ‘parimukhaṃ satiṃ’. Như vậy, ý nghĩa ở đây cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Vô Ngại Giải Đạo. Ở đó, đây là tóm tắt: ‘làm cho niệm được bao quát và có tính xuất ly’.

๒๑๗. อภิชฺฌํ โลเกติ เอตฺถ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา โลโก, ตสฺมา ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ ราคํ ปหาย กามจฺฉนฺทํ วิกฺขมฺเภตฺวาติ อยเมตฺถตฺโถ. วิคตาภิชฺเฌนาติ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนตฺตา วิคตาภิชฺเฌน, น จกฺขุวิญฺญาณสทิเสนาติ อตฺโถ. อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธตีติ อภิชฺฌาโต จิตฺตํ ปริโมเจติ. ยถา ตํ สา มุญฺจติ เจว, มุญฺจิตฺวา จ น ปุน คณฺหติ, เอวํ กโรตีติ อตฺโถ. พฺยาปาทปโทสํ ปหายาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. พฺยาปชฺชติ อิมินา จิตฺตํ ปูติกุมฺมาสาทโย วิย ปุริมปกตึ วิชหตีติ พฺยาปาโท. วิการาปตฺติยา ปทุสฺสติ, ปรํ วา ปทูเสติ วินาเสตีติ ปโทโส. อุภยเมตํ โกธสฺเสวาธิวจนํ. ถินํ จิตฺตเคลญฺญํ. มิทฺธํ เจตสิกเคลญฺญํ, ถินญฺจ มิทฺธญฺจ ถินมิทฺธํ. อาโลกสญฺญีติ รตฺติมฺปิ ทิวาทิฏฺฐาโลกสญฺชานนสมตฺถาย วิคตนีวรณาย ปริสุทฺธาย สญฺญาย สมนฺนาคโต. สโต สมฺปชาโนติ สติยา จ ญาเณน จ สมนฺนาคโต. อิทํ อุภยํ อาโลกสญฺญาย อุปการตฺตา วุตฺตํ. อุทฺธจฺจญฺจ กุกฺกุจฺจญฺจ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ. ติณฺณวิจิกิจฺโฉติ วิจิกิจฺฉํ ตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา ฐิโต. ‘‘กถมิทํ กถมิท’’นฺติ เอวํ นปฺปวตฺตตีติ อกถํกถี. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อนวชฺเชสุ ธมฺเมสุ. ‘‘อิเม นุ โข กุสลา กถมิเม กุสลา’’ติ เอวํ น วิจิกิจฺฉติ. น กงฺขตีติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. อิเมสุ ปน นีวรเณสุ วจนตฺถลกฺขณาทิเภทโต ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ.

217. Trong câu "Abhijjhaṃ loke" (tham ái trong thế gian), do có ý nghĩa là bị hủy hoại và tan rã, nên năm thủ uẩn được gọi là thế gian. Do đó, ý nghĩa ở đây là: "sau khi từ bỏ tham ái trong năm thủ uẩn, vị ấy đã chế ngự được tham dục". Cụm từ "vigatābhijjhena" (với tâm không còn tham ái) có nghĩa là: do đã được từ bỏ bằng cách chế ngự, nên tâm không còn tham ái; chứ không phải có nghĩa là "không giống như nhãn thức". Câu "gột sạch tâm khỏi tham ái" (abhijjhāya cittaṃ parisodheti) có nghĩa là giải thoát tâm khỏi tham ái. Nghĩa là, làm cho tham ái ấy vừa buông bỏ tâm, và sau khi đã buông bỏ thì không nắm bắt lại nữa. Trong các câu bắt đầu bằng "từ bỏ sân và ác ý" (byāpādapadosaṃ pahāya) cũng theo phương pháp tương tự. Tâm bị biến hoại bởi pháp này, từ bỏ bản chất ban đầu giống như bánh lúa mạch bị thối rữa, nên được gọi là "sân" (byāpāda). Nó bị hư hoại do đạt đến sự biến chất, hoặc nó làm cho người khác hư hoại, hủy diệt, nên được gọi là "ác ý" (padosa). Cả hai từ này đều là đồng nghĩa của sân hận (kodha). Hôn trầm (thina) là sự bệnh hoạn của tâm. Thụy miên (middha) là sự bệnh hoạn của các tâm sở. Hôn trầm và thụy miên (thinañca middhañca) là hôn trầm-thụy miên (thinamiddhaṃ). "Người có tưởng ánh sáng" (ālokasaññī) là người thành tựu tưởng có khả năng nhận biết ánh sáng đã thấy ban ngày ngay cả trong ban đêm, là tưởng đã thoát khỏi triền cái (hôn trầm-thụy miên) và hoàn toàn trong sạch. "Chánh niệm tỉnh giác" (sato sampajāno) là thành tựu niệm và trí tuệ. Cả hai điều này được nói đến vì chúng có tác dụng hỗ trợ cho tưởng ánh sáng. Trạo cử và hối quá (uddhaccañca kukkuccañca) là trạo hối (uddhaccakukkuccaṃ). "Người đã vượt qua hoài nghi" (tiṇṇavicikiccho) là người đã vượt qua, vượt lên trên hoài nghi và an trú. Vị ấy không còn khởi lên suy nghĩ "việc này thế nào? việc này thế nào?", nên được gọi là "người không còn phân vân" (akathaṃkathī). "Trong các thiện pháp" (kusalesu dhammesu) nghĩa là trong các pháp không có tội lỗi. Vị ấy không hoài nghi rằng: "Những pháp này có phải là thiện không? Tại sao những pháp này là thiện?". Ý nghĩa là không do dự. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về các triền cái này, những gì cần phải nói liên quan đến sự phân biệt về ý nghĩa từ ngữ, tướng trạng v.v., tất cả những điều đó đã được nói trong bộ Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga).

๒๑๘. ยา ปนายํ เสยฺยถาปิ มหาราชาติ อุปมา วุตฺตา. ตตฺถ อิณํ อาทายาติ วฑฺฒิยา ธนํ คเหตฺวา. พฺยนฺตึ กเรยฺยาติ วิคตนฺตํ กเรยฺย[Pg.190], ยถา เตสํ กากณิกมตฺโตปิ ปริยนฺโต นาม นาวสิสฺสติ, เอวํ กเรยฺย; สพฺพโส ปฏินิยฺยาเตยฺยาติ อตฺโถ. ตโต นิทานนฺติ อาณณฺยนิทานํ. โส หิ ‘‘อณโณมฺหี’’ติ อาวชฺชนฺโต พลวปาโมชฺชํ ลภติ, โสมนสฺสํ อธิคจฺฉติ, เตน วุตฺตํ – ‘‘ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺส’’นฺติ.

218. Lại nữa, ví dụ đã được nói đến, bắt đầu bằng "Ví như, tâu Đại vương". Trong đó, "vay nợ" (iṇaṃ ādāya) có nghĩa là lấy tài sản với lãi suất. "Làm cho xong việc" (byantiṃ kareyya) có nghĩa là làm cho không còn dư lại, nghĩa là làm sao để không còn sót lại dù chỉ một phần nhỏ bằng đồng kākaṇika của món nợ ấy; ý nghĩa là nên hoàn trả lại tất cả. "Do nhân duyên đó" (tato nidānaṃ) có nghĩa là do nhân duyên không còn nợ nần. Bởi vì người ấy, khi suy xét rằng: "Ta không còn nợ nần", liền có được niềm hân hoan mạnh mẽ, chứng được sự hoan hỷ. Do đó, đã được nói rằng: "vị ấy có được niềm hân hoan, chứng được sự hoan hỷ".

๒๑๙. วิสภาคเวทนุปฺปตฺติยา กกเจเนว จตุอิริยาปถํ ฉินฺทนฺโต อาพาธตีติ อาพาโธ, สฺวาสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. ตํ สมุฏฺฐาเนน ทุกฺเขน ทุกฺขิโต. อธิมตฺตคิลาโนติ พาฬฺหคิลาโน. นจฺฉาเทยฺยาติ อธิมตฺตพฺยาธิปเรตตาย น รุจฺเจยฺย. พลมตฺตาติ พลเมว, พลญฺจสฺส กาเย น ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ตโตนิทานนฺติ อาโรคฺยนิทานํ. ตสฺส หิ – ‘‘อโรโคมฺหี’’ติ อาวชฺชยโต ตทุภยํ โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺส’’นฺติ.

219. Do sự phát sinh của cảm thọ không tương hợp, nó gây đau đớn như thể đang cắt đứt bốn oai nghi bằng một cái cưa, nên được gọi là "bệnh" (ābādha). Người có bệnh đó được gọi là "người bệnh" (ābādhiko). Vị ấy bị đau khổ bởi cái khổ phát sinh từ bệnh đó. "Bệnh nặng" (adhimattagilāno) có nghĩa là bệnh trầm trọng (bāḷhagilāno). "Không ăn ngon miệng" (na acchādeyya) có nghĩa là không có cảm giác ngon miệng do bị bệnh tật quá mức hành hạ. "Sức lực" (balamattā) chính là sức mạnh, và ý nghĩa là sức mạnh không có trong thân của người ấy. "Do nhân duyên đó" (tato nidānaṃ) có nghĩa là do nhân duyên không có bệnh. Bởi vì người ấy, khi suy xét rằng: "Ta không có bệnh", cả hai điều ấy (hân hoan và hoan hỷ) liền phát sinh. Do đó, đã được nói rằng: "vị ấy có được niềm hân hoan, chứng được sự hoan hỷ".

๒๒๐. น จสฺส กิญฺจิ โภคานํ วโยติ กากณิกมตฺตมฺปิ โภคานํ วโย น ภเวยฺย. ตโตนิทานนฺติ พนฺธนาโมกฺขนิทานํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว สพฺพปเทสุ โยเชตพฺพํ.

220. "Và tài sản của người ấy không bị tổn thất chút nào" (na cassa kiñci bhogānaṃ vayo) có nghĩa là tài sản không bị tổn thất dù chỉ bằng một đồng kākaṇika. "Do nhân duyên đó" (tato nidānaṃ) có nghĩa là do nhân duyên được giải thoát khỏi sự trói buộc. Phần còn lại nên được áp dụng trong tất cả các trường hợp theo phương pháp đã được trình bày.

๒๒๑-๒๒๒. อนตฺตาธีโนติ น อตฺตนิ อธีโน, อตฺตโน รุจิยา กิญฺจิ กาตุํ น ลภติ. ปราธีโนติ ปเรสุ อธีโน ปรสฺเสว รุจิยา วตฺตติ. น เยน กามํ คโมติ เยน ทิสาภาเคนสฺส คนฺตุกามตา โหติ, อิจฺฉา อุปฺปชฺชติ คมนาย, เตน คนฺตุํ น ลภติ. ทาสพฺยาติ ทาสภาวา. ภุชิสฺโสติ อตฺตโน สนฺตโก. ตโตนิทานนฺติ ภุชิสฺสนิทานํ. กนฺตารทฺธานมคฺคนฺติ กนฺตารํ อทฺธานมคฺคํ, นิรุทกํ ทีฆมคฺคนฺติ อตฺโถ. ตโตนิทานนฺติ เขมนฺตภูมินิทานํ.

"Không tự chủ" (anattādhīno) có nghĩa là không phụ thuộc vào chính mình, không được phép làm bất cứ điều gì theo ý muốn của mình. "Phụ thuộc người khác" (parādhīno) có nghĩa là phụ thuộc vào người khác, chỉ hành động theo ý muốn của người khác. "Không đi được nơi mình muốn" (na yena kāmaṃ gamo) có nghĩa là khi người ấy có ý muốn đi về một phương hướng nào, khi ý muốn đi khởi lên, người ấy không được phép đi theo hướng đó. "Từ thân phận nô lệ" (dāsabyā) là từ tình trạng nô lệ (dāsabhāvā). "Người tự do" (bhujisso) có nghĩa là người tự sở hữu chính mình. "Do nhân duyên đó" (tato nidānaṃ) có nghĩa là do nhân duyên được tự do. "Con đường hoang vu, xa xôi" (kantāraddhānamaggaṃ) có nghĩa là con đường dài qua nơi hoang địa, ý nghĩa là con đường dài không có nước. "Do nhân duyên đó" (tato nidānaṃ) có nghĩa là do nhân duyên đến được vùng đất an ổn.

๒๒๓. อิเม ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหีเนติ เอตฺถ ภควา อปฺปหีนกามจฺฉนฺทนีวรณํ อิณสทิสํ, เสสานิ โรคาทิสทิสานิ กตฺวา ทสฺเสติ. ตตฺรายํ สทิสตา. โย หิ ปเรสํ อิณํ คเหตฺวา วินาเสติ, โส เตหิ อิณํ เทหีติ วุจฺจมาโนปิ ผรุสํ วุจฺจมาโนปิ พชฺฌมาโนปิ วธียมาโนปิ [Pg.191] กิญฺจิ ปฏิพาหิตุํ น สกฺโกติ, สพฺพํ ติติกฺขติ. ติติกฺขาการณํ หิสฺส ตํ อิณํ โหติ. เอวเมว โย ยมฺหิ กามจฺฉนฺเทน รชฺชติ, ตณฺหาสหคเตน ตํ วตฺถุํ คณฺหติ, โส เตน ผรุสํ วุจฺจมาโนปิ พชฺฌมาโนปิ วธียมาโนปิ สพฺพํ ติติกฺขติ, ติติกฺขาการณํ หิสฺส โส กามจฺฉนฺโท โหติ, ฆรสามิเกหิ วธียมานานํ อิตฺถีนํ วิยาติ, เอวํ อิณํ วิย กามจฺฉนฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

223. Trong câu "chưa từ bỏ năm triền cái này", Đức Thế Tôn đã chỉ ra rằng triền cái tham dục chưa được từ bỏ thì giống như món nợ, và các triền cái còn lại thì giống như bệnh tật v.v. Trong đó, sự tương đồng là như vầy: Người nào vay nợ của người khác rồi làm mất đi, người đó dù bị các chủ nợ nói "hãy trả nợ", dù bị nói lời cay độc, dù bị trói, dù bị đánh đập, cũng không thể chống cự lại điều gì, phải chịu đựng tất cả. Bởi vì món nợ đó là nguyên nhân cho sự chịu đựng của người ấy. Cũng như vậy, người nào tham đắm một đối tượng nào đó bởi tham dục, nắm giữ đối tượng đó với tâm tham ái, người đó dù bị đối tượng ấy (hoặc người liên quan) nói lời cay độc, dù bị trói buộc, dù bị hành hạ, cũng phải chịu đựng tất cả. Bởi vì tham dục đó là nguyên nhân cho sự chịu đựng của người ấy, giống như sự chịu đựng của những người phụ nữ bị chủ nhà đánh đập. Như vậy, tham dục nên được hiểu là giống như một món nợ.

ยถา ปน ปิตฺตโรคาตุโร มธุสกฺกราทีสุปิ ทินฺเนสุ ปิตฺตโรคาตุรตาย เตสํ รสํ น วินฺทติ, ‘‘ติตฺตกํ ติตฺตก’’นฺติ อุคฺคิรติเยว. เอวเมว พฺยาปนฺนจิตฺโต หิตกาเมหิ อาจริยุปชฺฌาเยหิ อปฺปมตฺตกมฺปิ โอวทิยมาโน โอวาทํ น คณฺหติ. ‘‘อติ วิย เม ตุมฺเห อุปทฺทเวถา’’ติอาทีนิ วตฺวา วิพฺภมติ. ปิตฺตโรคาตุรตาย โส ปุริโส มธุสกฺกราทีนํ วิย โกธาตุรตาย ฌานสุขาทิเภทํ สาสนรสํ น วินฺทตีติ. เอวํ โรโค วิย พฺยาปาโท ทฏฺฐพฺโพ.

Lại nữa, ví như người bị bệnh mật, dù được cho mật ong, đường phèn v.v., nhưng do bệnh mật nên không cảm nhận được vị của chúng, mà chỉ nhổ ra và nói: "Đắng quá, đắng quá!". Cũng như vậy, vị Tỳ khưu có tâm sân hận, dù được các vị thầy, thầy tế độ là những người mong muốn lợi ích cho mình khuyên dạy dù chỉ một chút, cũng không tiếp thu lời khuyên dạy. Vị ấy nói những lời như: "Các ngài đang hành hạ con quá mức", rồi hoàn tục. Giống như người kia do bệnh mật mà không cảm nhận được vị của mật ong, đường phèn, vị Tỳ khưu này cũng do bệnh sân hận mà không cảm nhận được hương vị của giáo pháp, vốn có nhiều loại như thiền lạc v.v. Như vậy, sân hận nên được hiểu là giống như bệnh tật.

ยถา ปน นกฺขตฺตทิวเส พนฺธนาคาเร พทฺโธ ปุริโส นกฺขตฺตสฺส เนว อาทึ น มชฺฌํ น ปริโยสานํ ปสฺสติ. โส ทุติยทิวเส มุตฺโต อโห หิยฺโย นกฺขตฺตํ มนาปํ, อโห นจฺจํ, อโห คีตนฺติอาทีนิ สุตฺวาปิ ปฏิวจนํ น เทติ. กึ การณา? นกฺขตฺตสฺส อนนุภูตตฺตา. เอวเมว ถินมิทฺธาภิภูโต ภิกฺขุ วิจิตฺตนเยปิ ธมฺมสฺสวเน ปวตฺตมาเน เนว ตสฺส อาทึ น มชฺฌํ น ปริโยสานํ ชานาติ. โสปิ อุฏฺฐิเต ธมฺมสฺสวเน อโห ธมฺมสฺสวนํ, อโห การณํ, อโห อุปมาติ ธมฺมสฺสวนสฺส วณฺณํ ภณมานานํ สุตฺวาปิ ปฏิวจนํ น เทติ. กึ การณา? ถินมิทฺธวเสน ธมฺมกถาย อนนุภูตตฺตา. เอวํ พนฺธนาคารํ วิย ถินมิทฺธํ ทฏฺฐพฺพํ.

Lại nữa, ví như một người đàn ông bị giam trong ngục vào ngày lễ hội, không thấy được phần đầu, phần giữa, hay phần cuối của lễ hội. Vào ngày thứ hai, người ấy được thả ra, dù nghe (người khác nói) những lời như: "Ôi, lễ hội hôm qua thật tuyệt vời! Ôi, điệu múa! Ôi, bài hát!", cũng không đáp lại. Vì sao? Vì không được trải nghiệm lễ hội. Cũng vậy, vị tỳ khưu bị hôn trầm thụy miên xâm chiếm, dù buổi nghe pháp với nhiều phương pháp kỳ diệu đang diễn ra, cũng không biết được phần đầu, phần giữa, hay phần cuối của buổi pháp thoại ấy. Vị ấy cũng vậy, khi buổi nghe pháp kết thúc, dù nghe những người đang tán thán buổi nghe pháp rằng: "Ôi, buổi nghe pháp thật hay! Ôi, lý lẽ thật hay! Ôi, ví dụ thật hay!", cũng không đáp lại. Vì sao? Vì do hôn trầm thụy miên nên không được trải nghiệm bài pháp. Như vậy, nên hiểu hôn trầm thụy miên giống như nhà giam.

ยถา ปน นกฺขตฺตํ กีฬนฺโตปิ ทาโส – ‘‘อิทํ นาม อจฺจายิกํ กรณียํ อตฺถิ, สีฆํ ตตฺถ คจฺฉาหิ. โน เจ คจฺฉสิ, หตฺถปาทํ วา เต ฉินฺทามิ กณฺณนาสํ วา’’ติ วุตฺโต สีฆํ คจฺฉติเยว. นกฺขตฺตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ อนุภวิตุํ น ลภติ, กสฺมา? ปราธีนตาย, เอวเมว วินเย อปกตญฺญุนา วิเวกตฺถาย อรญฺญํ ปวิฏฺเฐนาปิ กิสฺมิญฺจิเทว [Pg.192] อนฺตมโส กปฺปิยมํเสปิ อกปฺปิยมํสสญฺญาย อุปฺปนฺนาย วิเวกํ ปหาย สีลวิโสธนตฺถํ วินยธรสฺส สนฺติกํ คนฺตพฺพํ โหติ, วิเวกสุขํ อนุภวิตุํ น ลภติ, กสฺมา? อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจาภิภูตตายาติ. เอวํ ทาสพฺยํ วิย อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ทฏฺฐพฺพํ.

Lại nữa, ví như một người nô lệ, dù đang vui chơi lễ hội, bị bảo rằng: "Có việc khẩn cấp tên là thế này phải làm, hãy đi đến đó ngay. Nếu ngươi không đi, ta sẽ chặt tay chân hoặc tai mũi của ngươi", liền phải đi ngay. Người ấy không được trải nghiệm phần đầu, phần giữa, và phần cuối của lễ hội. Vì sao? Vì bị lệ thuộc. Cũng vậy, vị tỳ khưu không am tường về luật, dù đã vào rừng để tìm sự thanh vắng, khi một tưởng về thịt không hợp lệ khởi lên đối với một thứ gì đó, cho đến cả thịt hợp lệ, cũng phải từ bỏ sự thanh vắng để đến gặp vị trì luật nhằm thanh lọc giới hạnh; vị ấy không được trải nghiệm hạnh phúc của sự thanh vắng. Vì sao? Vì bị trạo cử hối quá xâm chiếm. Như vậy, nên hiểu trạo cử hối quá giống như thân phận nô lệ.

ยถา ปน กนฺตารทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน ปุริโส โจเรหิ มนุสฺสานํ วิลุตฺโตกาสํ ปหโตกาสญฺจ ทิสฺวา ทณฺฑกสทฺเทนปิ สกุณสทฺเทนปิ ‘‘โจรา อาคตา’’ติ อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิโตว โหติ, คจฺฉติปิ ติฏฺฐติปิ นิวตฺตติปิ, คตฏฺฐานโต อคตฏฺฐานเมว พหุตรํ โหติ. โส กิจฺเฉน กสิเรน เขมนฺตภูมึ ปาปุณาติ วา น วา ปาปุณาติ. เอวเมว ยสฺส อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วิจิกิจฺฉา อุปฺปนฺนา โหติ, โส – ‘‘พุทฺโธ นุ โข, โน นุ โข พุทฺโธ’’ติอาทินา นเยน วิจิกิจฺฉนฺโต อธิมุจฺจิตฺวา สทฺธาย คณฺหิตุํ น สกฺโกติ. อสกฺโกนฺโต มคฺคํ วา ผลํ วา น ปาปุณาตีติ. ยถา กนฺตารทฺธานมคฺเค – ‘‘โจรา อตฺถิ นตฺถี’’ติ ปุนปฺปุนํ อาสปฺปนปริสปฺปนํ อปริโยคาหนํ ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส อุปฺปาเทนฺโต เขมนฺตปตฺติยา อนฺตรายํ กโรติ, เอวํ วิจิกิจฺฉาปิ – ‘‘พุทฺโธ นุ โข, น พุทฺโธ’’ติอาทินา นเยน ปุนปฺปุนํ อาสปฺปนปริสปฺปนํ อปริโยคาหนํ ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส อุปฺปาทยมานา อริยภูมิปฺปตฺติยา อนฺตรายํ กโรตีติ กนฺตารทฺธานมคฺโค วิย วิจิกิจฺฉา ทฏฺฐพฺพา.

Lại nữa, ví như một người đàn ông đi trên con đường dài hoang vắng, thấy nơi người ta bị cướp bóc, bị đánh đập bởi bọn cướp, dù chỉ vì tiếng cành cây hay tiếng chim cũng trở nên nghi ngờ và hoảng sợ rằng: "Bọn cướp đã đến". Người ấy lúc đi, lúc đứng, lúc quay lại; nơi chưa đi đến thì nhiều hơn nơi đã đi qua. Người ấy khó khăn, mệt nhọc mới đến được vùng đất an toàn, hoặc có khi không đến được. Cũng vậy, vị nào có nghi hoặc khởi lên ở tám nơi, vị ấy do nghi ngờ theo cách: "Có thật là Phật chăng? Hay không phải là Phật chăng?", nên không thể quyết đoán mà chấp nhận bằng đức tin. Không thể làm được như vậy, vị ấy không đạt được Đạo hay Quả. Ví như trên con đường dài hoang vắng, (người kia) do suy nghĩ "Có cướp hay không có cướp?" mà làm khởi lên sự do dự, dao động, không thấu suốt, và run sợ của tâm lặp đi lặp lại, tạo ra chướng ngại cho việc đến được vùng đất an toàn; cũng vậy, nghi hoặc theo cách "Có thật là Phật chăng? Hay không phải là Phật chăng?" làm khởi lên sự do dự, dao động, không thấu suốt, và run sợ của tâm lặp đi lặp lại, tạo ra chướng ngại cho việc đến được thánh địa. Như vậy, nên hiểu nghi hoặc giống như con đường dài hoang vắng.

๒๒๔. อิทานิ – ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, อาณณฺย’’นฺติ เอตฺถ ภควา ปหีนกามจฺฉนฺทนีวรณํ อาณณฺยสทิสํ, เสสานิ อาโรคฺยาทิสทิสานิ กตฺวา ทสฺเสติ. ตตฺรายํ สทิสตา, ยถา หิ ปุริโส อิณํ อาทาย กมฺมนฺเต ปโยเชตฺวา สมิทฺธตํ ปตฺโต – ‘‘อิทํ อิณํ นาม ปลิโพธมูล’’นฺติ จินฺเตตฺวา สวฑฺฒิกํ อิณํ นิยฺยาเตตฺวา ปณฺณํ ผาลาเปยฺย. อถสฺส ตโต ปฏฺฐาย เนว โกจิ ทูตํ เปเสติ, น ปณฺณํ. โส อิณสามิเก ทิสฺวาปิ สเจ อิจฺฉติ, อาสนา อุฏฺฐหติ, โน เจ น อุฏฺฐหติ, กสฺมา? เตหิ สทฺธึ นิลฺเลปตาย อลคฺคตาย. เอวเมว ภิกฺขุ – ‘‘อยํ กามจฺฉนฺโท นาม ปลิโพธมูล’’นฺติ จินฺเตตฺวา ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปชหติ. เต ปน ฉ ธมฺเม มหาสติปฏฺฐาเน วณฺณยิสฺสาม. ตสฺเสวํ ปหีนกามจฺฉนฺทสฺส [Pg.193] ยถา อิณมุตฺตสฺส ปุริสสฺส อิณสฺสามิเก ทิสฺวา เนว ภยํ น ฉมฺภิตตฺตํ โหติ. เอวเมว ปรวตฺถุมฺหิ เนว สงฺโค น พทฺโธ โหติ. ทิพฺพานิปิ รูปานิ ปสฺสโต กิเลโส น สมุทาจรติ. ตสฺมา ภควา อาณณฺยมิว กามจฺฉนฺทปฺปหานํ อาห.

224. Bây giờ, trong câu "Ví như, tâu Đại vương, sự không mắc nợ", Đức Thế Tôn chỉ ra rằng triền cái tham dục đã được đoạn trừ giống như sự không mắc nợ, và các triền cái còn lại giống như sự không bệnh tật v.v... Ở đây, sự tương đồng là thế này: ví như một người đàn ông vay nợ, dùng vào công việc và đạt được sự thành công, suy nghĩ rằng: "Món nợ này là gốc rễ của sự phiền nhiễu", rồi trả lại món nợ cả vốn lẫn lời và xé bỏ giấy nợ. Kể từ đó, không ai sai sứ giả đến gặp người ấy, cũng không gửi giấy (đòi nợ). Người ấy dù thấy chủ nợ, nếu muốn thì đứng dậy khỏi chỗ ngồi, nếu không muốn thì không đứng dậy. Vì sao? Vì không còn dính líu, không còn ràng buộc với họ. Cũng vậy, vị tỳ khưu suy nghĩ rằng: "Tham dục này là gốc rễ của sự phiền nhiễu", rồi tu tập sáu pháp và đoạn trừ triền cái tham dục. Lại nữa, sáu pháp ấy chúng tôi sẽ giải thích trong (bài kinh) Đại Niệm Xứ. Đối với vị đã đoạn trừ tham dục như vậy, cũng như người đã thoát nợ khi thấy chủ nợ không có sợ hãi, không có run rẩy. Cũng vậy, vị ấy không có sự bám víu, không có sự trói buộc vào đối tượng bên ngoài. Dù thấy các sắc cảnh cõi trời, phiền não cũng không khởi lên. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã dạy rằng sự đoạn trừ tham dục giống như sự không mắc nợ.

ยถา ปน โส ปิตฺตโรคาตุโร ปุริโส เภสชฺชกิริยาย ตํ โรคํ วูปสเมตฺวา ตโต ปฏฺฐาย มธุสกฺกราทีนํ รสํ วินฺทติ. เอวเมว ภิกฺขุ ‘‘อยํ พฺยาปาโท นาม มหา อนตฺถกโร’’ติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา พฺยาปาทนีวรณํ ปชหติ. สพฺพนีวรเณสุ ฉ ธมฺเม มหาสติปฏฺฐาเนเยว วณฺณยิสฺสาม. น เกวลญฺจ เตเยว, เยปิ ถินมิทฺธาทีนํ ปหานาย ภาเวตพฺพา, เตปิ สพฺเพ ตตฺเถว วณฺณยิสฺสาม. โส เอวํ ปหีนพฺยาปาโท ยถา ปิตฺตโรควิมุตฺโต ปุริโส มธุสกฺกราทีนํ รสํ สมฺปิยายมาโน ปฏิเสวติ, เอวเมว อาจารปณฺณตฺติอาทีนิ สิกฺขาปทานิ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สมฺปิยายมาโน สิกฺขติ. ตสฺมา ภควา อาโรคฺยมิว พฺยาปาทปฺปหานํ อาห.

Lại nữa, ví như người đàn ông bị bệnh mật, nhờ việc chữa trị bằng thuốc mà làm cho căn bệnh ấy lắng dịu, kể từ đó, cảm nhận được vị của mật ong, đường phèn v.v... Cũng vậy, vị tỳ khưu (suy nghĩ rằng): "Sân hận này gây ra tai hại lớn", rồi tu tập sáu pháp và đoạn trừ triền cái sân hận. Đối với tất cả các triền cái, chúng tôi sẽ giải thích sáu pháp trong chính (bài kinh) Đại Niệm Xứ. Và không chỉ những pháp ấy, mà cả những pháp nào cần được tu tập để đoạn trừ hôn trầm thụy miên v.v..., tất cả những pháp ấy chúng tôi cũng sẽ giải thích ngay tại đó. Vị ấy, sau khi đã đoạn trừ sân hận như vậy, ví như người đã thoát khỏi bệnh mật, thưởng thức vị của mật ong, đường phèn v.v... một cách vui thích; cũng vậy, vị ấy cung kính tiếp nhận các học giới như những điều được chế định về cách hành xử v.v... và thực hành một cách vui thích. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã dạy rằng sự đoạn trừ sân hận giống như sự không bệnh tật.

ยถา โส นกฺขตฺตทิวเส พนฺธนาคารํ ปเวสิโต ปุริโส อปรสฺมึ นกฺขตฺตทิวเส – ‘‘ปุพฺเพปิ อหํ ปมาทโทเสน พทฺโธ, เตน นกฺขตฺตํ นานุภวึ. อิทานิ อปฺปมตฺโต ภวิสฺสามี’’ติ ยถาสฺส ปจฺจตฺถิกา โอกาสํ น ลภนฺติ, เอวํ อปฺปมตฺโต หุตฺวา นกฺขตฺตํ อนุภวิตฺวา – ‘อโห นกฺขตฺตํ, อโห นกฺขตฺต’นฺติ อุทานํ อุทาเนสิ, เอวเมว ภิกฺขุ – ‘‘อิทํ ถินมิทฺธํ นาม มหาอนตฺถกร’’นฺติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา ถินมิทฺธนีวรณํ ปชหติ, โส เอวํ ปหีนถินมิทฺโธ ยถา พนฺธนา มุตฺโต ปุริโส สตฺตาหมฺปิ นกฺขตฺตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ อนุภวติ, เอวเมว ธมฺมนกฺขตฺตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ อนุภวนฺโต สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ. ตสฺมา ภควา พนฺธนา โมกฺขมิว ถินมิทฺธปฺปหานํ อาห.

Ví như một người vào ngày lễ hội bị đưa vào nhà giam, vào một ngày lễ hội khác (nghĩ rằng): ‘Trước đây, do lỗi phóng dật, ta đã bị trói buộc, vì thế đã không được hưởng lễ hội. Bây giờ ta sẽ không phóng dật’, rồi trở nên không phóng dật đến mức kẻ thù không có cơ hội, sau khi hưởng lễ hội, người ấy thốt lên lời cảm hứng: ‘Ôi, lễ hội! Ôi, lễ hội!’. Cũng vậy, vị tỳ khưu (suy xét): ‘Hôn trầm và thụy miên này thật gây ra đại họa’, rồi tu tập sáu pháp và từ bỏ triền cái hôn trầm thụy miên. Vị ấy, sau khi đã từ bỏ hôn trầm thụy miên như vậy, giống như người được giải thoát khỏi sự trói buộc, hưởng thụ phần đầu, phần giữa, và phần cuối của lễ hội suốt bảy ngày, cũng vậy, trong khi hưởng thụ phần đầu, phần giữa, và phần cuối của lễ hội Pháp, vị ấy đạt đến quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc từ bỏ hôn trầm thụy miên giống như được giải thoát khỏi sự trói buộc.

ยถา ปน ทาโส กิญฺจิเทว มิตฺตํ อุปนิสฺสาย สามิกานํ ธนํ ทตฺวา อตฺตานํ ภุชิสฺสํ กตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ยํ อิจฺฉติ, ตํ กโรติ. เอวเมว ภิกฺขุ – ‘‘อิทํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ นาม มหา อนตฺถกร’’นฺติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปชหติ. โส เอวํ ปหีนอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺโจ ยถา ภุชิสฺโส ปุริโส ยํ อิจฺฉติ, ตํ กโรติ, น ตํ โกจิ พลกฺกาเรน ตโต นิวตฺเตติ[Pg.194], เอวเมว ยถา สุขํ เนกฺขมฺมปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ, น ตํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ พลกฺกาเรน ตโต นิวตฺเตติ. ตสฺมา ภควา ภุชิสฺสํ วิย อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปฺปหานํ อาห.

Lại nữa, ví như một người nô lệ, nhờ cậy một người bạn nào đó, trả tiền cho các chủ nhân, tự mình trở thành người tự do, kể từ đó muốn làm gì thì làm nấy. Cũng vậy, vị tỳ khưu (suy xét): ‘Trạo cử và hối quá này thật gây ra đại họa’, rồi tu tập sáu pháp và từ bỏ trạo cử hối quá. Vị ấy, sau khi đã từ bỏ trạo cử hối quá như vậy, giống như người tự do muốn làm gì thì làm nấy, không ai có thể dùng vũ lực ngăn cản người ấy khỏi việc đó, cũng vậy, vị ấy thực hành con đường xuất ly một cách an lạc, trạo cử hối quá không thể dùng vũ lực ngăn cản vị ấy khỏi con đường đó. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc từ bỏ trạo cử hối quá giống như người được tự do.

ยถา พลวา ปุริโส หตฺถสารํ คเหตฺวา สชฺชาวุโธ สปริวาโร กนฺตารํ ปฏิปชฺเชยฺย, ตํ โจรา ทูรโตว ทิสฺวา ปลาเยยฺยุํ. โส โสตฺถินา ตํ กนฺตารํ นิตฺถริตฺวา เขมนฺตํ ปตฺโต หฏฺฐตุฏฺโฐ อสฺส. เอวเมว ภิกฺขุ ‘‘อยํ วิจิกิจฺฉา นาม มหา อนตฺถการิกา’’ติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา วิจิกิจฺฉํ ปชหติ. โส เอวํ ปหีนวิจิกิจฺโฉ ยถา พลวา ปุริโส สชฺชาวุโธ สปริวาโร นิพฺภโย โจเร ติณํ วิย อคเณตฺวา โสตฺถินา นิกฺขมิตฺวา เขมนฺตภูมึ ปาปุณาติ, เอวเมว ภิกฺขุ ทุจฺจริตกนฺตารํ นิตฺถริตฺวา ปรมํ เขมนฺตภูมึ อมตํ มหานิพฺพานํ ปาปุณาติ. ตสฺมา ภควา เขมนฺตภูมึ วิย วิจิกิจฺฉาปหานํ อาห.

Ví như một người đàn ông mạnh mẽ, mang theo tài sản giá trị, trang bị vũ khí, có tùy tùng, đi vào vùng hoang địa, bọn cướp thấy người ấy từ xa liền bỏ chạy. Người ấy an toàn vượt qua vùng hoang địa đó, đến nơi an ổn, sẽ hân hoan vui mừng. Cũng vậy, vị tỳ khưu (suy xét): ‘Nghi hoặc này thật gây ra đại họa’, rồi tu tập sáu pháp và từ bỏ nghi hoặc. Vị ấy, sau khi đã từ bỏ nghi hoặc như vậy, giống như người đàn ông mạnh mẽ, trang bị vũ khí, có tùy tùng, không sợ hãi, xem bọn cướp như cỏ rác, an toàn thoát ra và đến được vùng đất an ổn, cũng vậy, vị tỳ khưu vượt qua vùng hoang địa của tà hạnh, đạt đến vùng đất an ổn tối thượng, là bất tử, là đại Niết-bàn. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc từ bỏ nghi hoặc giống như đến được vùng đất an ổn.

๒๒๕. ปาโมชฺชํ ชายตีติ ตุฏฺฐากาโร ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายตีติ ตุฏฺฐสฺส สกลสรีรํ โขภยมานา ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภตีติ ปีติสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส ปุคฺคลสฺส นามกาโย ปสฺสมฺภติ, วิคตทรโถ โหติ. สุขํ เวเทตีติ กายิกมฺปิ เจตสิกมฺปิ สุขํ เวทยติ. จิตฺตํ สมาธิยตีติ อิมินา เนกฺขมฺมสุเขน สุขิตสฺส อุปจารวเสนปิ อปฺปนาวเสนปิ จิตฺตํ สมาธิยติ.

225. ‘Hân hoan sanh khởi’ nghĩa là trạng thái vui mừng sanh khởi. ‘Hỷ sanh khởi cho người hoan hỷ’ nghĩa là phỉ làm rung động toàn thân sanh khởi cho người vui mừng. ‘Thân của người có tâm hỷ được khinh an’ nghĩa là danh thân của người có tâm tương ưng với hỷ được lắng dịu, trở nên không còn phiền não nhiệt. ‘Cảm thọ lạc’ nghĩa là cảm nhận cả lạc thuộc thân và lạc thuộc tâm. ‘Tâm được định tĩnh’ nghĩa là tâm của người có được sự an lạc nhờ lạc xuất ly này được định tĩnh do năng lực của cận hành định và cả do năng lực của an chỉ định.

ปฐมชฺฌานกถา

Luận về Sơ thiền

๒๒๖. โส วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติอาทิ ปน อุปจารสมาธินา สมาหิเต จิตฺเต อุปริวิเสสทสฺสนตฺถํ อปฺปนาสมาธินา สมาหิเต จิตฺเต ตสฺส สมาธิโน ปเภททสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิมเมว กายนฺติ อิมํ กรชกายํ. อภิสนฺเทตีติ เตเมติ สฺเนเหติ, สพฺพตฺถ ปวตฺตปีติสุขํ กโรติ. ปริสนฺเทตีติ สมนฺตโต สนฺเทติ. ปริปูเรตีติ วายุนา ภสฺตํ วิย ปูเรติ. ปริปฺผรตีติ สมนฺตโต ผุสติ. สพฺพาวโต กายสฺสาติ อสฺส ภิกฺขุโน สพฺพโกฏฺฐาสวโต กายสฺส กิญฺจิ อุปาทินฺนกสนฺตติปวตฺติฏฺฐาเน ฉวิมํสโลหิตานุคตํ [Pg.195] อณุมตฺตมฺปิ ฐานํ ปฐมชฺฌานสุเขน อผุฏํ นาม น โหติ.

226. Lại nữa, câu ‘Vị ấy, ly dục… cho đến… chứng và trú Sơ thiền’ v.v… nên được hiểu là được nói ra để chỉ ra sự thù thắng ở trên khi tâm đã được định tĩnh bằng cận hành định, và để chỉ ra sự phân biệt của định ấy khi tâm đã được định tĩnh bằng an chỉ định. ‘Chính thân này’ nghĩa là thân do nghiệp sanh này. ‘Thấm nhuần’ nghĩa là làm cho ướt, làm cho dính, làm cho hỷ lạc phát sanh khắp nơi. ‘Thấm khắp’ nghĩa là làm cho ướt khắp xung quanh. ‘Làm cho sung mãn’ nghĩa là làm cho đầy như ống bễ đầy gió. ‘Biến mãn’ nghĩa là chạm đến khắp xung quanh. ‘Của toàn bộ thân’ nghĩa là: của toàn bộ thân có các thể phần của vị tỳ khưu ấy, tại nơi diễn tiến của dòng chấp thủ uẩn, không có một nơi nào dù nhỏ bằng hạt nguyên tử, thấm nhuần da, thịt, và máu, mà được gọi là không được biến mãn bởi lạc của sơ thiền.

๒๒๗. ทกฺโขติ เฉโก ปฏิพโล นฺหานียจุณฺณานิ กาตุญฺเจว ปโยเชตุญฺจ สนฺเนตุญฺจ. กํสถาเลติ เยน เกนจิ โลเหน กตภาชเน. มตฺติกภาชนํ ปน ถิรํ น โหติ. สนฺเนนฺตสฺส ภิชฺชติ. ตสฺมา ตํ น ทสฺเสติ. ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกนฺติ สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา. สนฺเนยฺยาติ วามหตฺเถน กํสถาลํ คเหตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน ปมาณยุตฺตํ อุทกํ สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา ปริมทฺทนฺโต ปิณฺฑํ กเรยฺย. สฺเนหานุคตาติ อุทกสิเนเหน อนุคตา. สฺเนหปเรตาติ อุทกสิเนเหน ปริคฺคหิตา. สนฺตรพาหิราติ สทฺธึ อนฺโตปเทเสน เจว พหิปเทเสน จ สพฺพตฺถกเมว อุทกสิเนเหน ผุฏาติ อตฺโถ. น จ ปคฺฆรณีติ น จ พินฺทุ พินฺทุ อุทกํ ปคฺฆรติ, สกฺกา โหติ หตฺเถนปิ ทฺวีหิปิ ตีหิปิ องฺคุลีหิ คเหตุํ โอวฏฺฏิกายปิ กาตุนฺติ อตฺโถ.

227. ‘Khéo léo’ nghĩa là thành thạo, có khả năng làm, sử dụng và trộn bột tắm. ‘Trong chậu đồng’ nghĩa là trong một cái chậu làm bằng bất kỳ kim loại nào. Còn chậu đất thì không bền chắc, khi trộn sẽ bị vỡ. Vì thế, (Đức Thế Tôn) không chỉ ra nó. ‘Rắc nước liên tục’ nghĩa là rắc đi rắc lại. ‘Nên trộn’ nghĩa là tay trái cầm chậu đồng, tay phải vừa rắc một lượng nước vừa phải, vừa nhào nặn để làm thành một khối bột. ‘Thấm ướt’ nghĩa là được thấm bởi chất ẩm của nước. ‘Bao bọc bởi nước’ nghĩa là được bao phủ bởi chất ẩm của nước. ‘Cả trong lẫn ngoài’ có nghĩa là được thấm bởi chất ẩm của nước ở khắp mọi nơi, cùng với cả phần bên trong và phần bên ngoài. ‘Và không rỉ nước’ có nghĩa là không có giọt nước nào chảy rỉ ra, có thể dùng tay, hoặc hai ba ngón tay cầm lên, và cũng có thể đặt vào trong vạt áo.

ทุติยชฺฌานกถา

Luận về Nhị thiền

๒๒๘-๒๒๙. ทุติยชฺฌานสุขูปมายํ อุพฺภิโททโกติ อุพฺภินฺนอุทโก, น เหฏฺฐา อุพฺภิชฺชิตฺวา อุคฺคจฺฉนกอุทโก. อนฺโตเยว ปน อุพฺภิชฺชนกอุทโกติ อตฺโถ. อายมุขนฺติ อาคมนมคฺโค. เทโวติ เมโฆ. กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล, อนฺวทฺธมาสํ วา อนุทสาหํ วาติ อตฺโถ. ธารนฺติ วุฏฺฐึ. น อนุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ น จ ปเวเสยฺย, น วสฺเสยฺยาติ อตฺโถ. สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวาติ สีตํ ธารํ อุคฺคนฺตฺวา รหทํ ปูรยมานํ อุพฺภิชฺชิตฺวา. เหฏฺฐา อุคฺคจฺฉนอุทกญฺหิ อุคฺคนฺตฺวา อุคฺคนฺตฺวา ภิชฺชนฺตํ อุทกํ โขเภติ, จตูหิ ทิสาหิ ปวิสนอุทกํ ปุราณปณฺณติณกฏฺฐทณฺฑกาทีหิ อุทกํ โขเภติ, วุฏฺฐิอุทกํ ธารานิปาตปุพฺพุฬเกหิ อุทกํ โขเภติ. สนฺนิสินฺนเมว ปน หุตฺวา อิทฺธินิมฺมิตมิว อุปฺปชฺชมานํ อุทกํ อิมํ ปเทสํ ผรติ, อิมํ ปเทสํ น ผรตีติ นตฺถิ, เตน อผุโฏกาโส นาม น โหตีติ. ตตฺถ รหโท วิย กรชกาโย. อุทกํ วิย ทุติยชฺฌานสุขํ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

228-229. Trong ví dụ về lạc của thiền thứ hai, ubbhidodaka có nghĩa là nước rỉ ra, không phải là nước phun lên từ bên dưới. Mà có nghĩa là nước chỉ rỉ ra từ bên trong. Āyamukhaṃ là đường vào. Devo là mây (mưa). Kālena kālaṃ có nghĩa là mỗi lúc, mỗi thời, hoặc là mỗi nửa tháng hay mỗi mười ngày. Dhāraṃ là cơn mưa. Na anuppaveccheyya có nghĩa là không nên cho vào, không nên mưa xuống. Sītā vāridhārā ubbhijjitvā là dòng nước mát rỉ ra, dâng lên làm đầy hồ. Vì nước phun lên từ bên dưới, phun lên phun lên làm vỡ ra, làm xáo động nước; nước chảy vào từ bốn hướng làm xáo động nước với lá cây cũ, cỏ, củi, gậy, v.v.; nước mưa làm xáo động nước bởi những giọt mưa rơi xuống và những bọt nước. Nhưng nước sinh khởi, trở nên lắng yên, giống như được tạo ra bởi thần thông, không có chuyện nó thấm nhuần nơi này mà không thấm nhuần nơi kia, do đó, không có nơi nào gọi là không được thấm nhuần. Ở đây, hồ nước ví như thân sinh bởi cha mẹ. Nước ví như lạc của thiền thứ hai. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp trước.

ตติยชฺฌานกถา

Luận về thiền thứ ba

๒๓๐-๒๓๑. ตติยชฺฌานสุขูปมายํ [Pg.196] อุปฺปลานิ เอตฺถ สนฺตีติ อุปฺปลินี. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ เสตรตฺตนีเลสุ ยํ กิญฺจิ อุปฺปลํ อุปฺปลเมว. อูนกสตปตฺตํ ปุณฺฑรีกํ, สตปตฺตํ ปทุมํ. ปตฺตนิยมํ วา วินาปิ เสตํ ปทุมํ, รตฺตํ ปุณฺฑรีกนฺติ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย. อุทกานุคฺคตานีติ อุทกโต น อุคฺคตานิ. อนฺโต นิมุคฺคโปสีนีติ อุทกตลสฺส อนฺโต นิมุคฺคานิเยว หุตฺวา โปสีนิ, วฑฺฒีนีติ อตฺโถ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

230-231. Trong ví dụ về lạc của thiền thứ ba, uppalinī là vì có các hoa súng (uppalāni) ở đây. Đối với hai từ còn lại cũng theo phương pháp này. Và ở đây, trong số các màu trắng, đỏ, xanh, bất kỳ hoa súng nào cũng chỉ là uppala. Hoa có dưới một trăm cánh là puṇḍarīka, hoa có một trăm cánh là paduma. Hoặc không cần quy định về số cánh, màu trắng là paduma, màu đỏ là puṇḍarīka, đây là sự phân định ở đây. Udakānuggatāni là chưa vươn lên khỏi mặt nước. Anto nimuggaposīni có nghĩa là chúng được nuôi dưỡng, phát triển trong khi vẫn chìm hoàn toàn bên trong mặt nước. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp trước.

จตุตฺถชฺฌานกถา

Luận về thiền thứ tư

๒๓๒-๒๓๓. จตุตฺถชฺฌานสุขูปมายํ ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตนาติ เอตฺถ นิรุปกฺกิเลสฏฺเฐน ปริสุทฺธํ, ปภสฺสรฏฺเฐน ปริโยทาตนฺติ เวทิตพฺพํ. โอทาเตน วตฺเถนาติ อิทํ อุตุผรณตฺถํ วุตฺตํ. กิลิฏฺฐวตฺเถน หิ อุตุผรณํ น โหติ, ตงฺขณโธตปริสุทฺเธน อุตุผรณํ พลวํ โหติ. อิมิสฺสาย หิ อุปมาย วตฺถํ วิย กรชกาโย, อุตุผรณํ วิย จตุตฺถชฺฌานสุขํ. ตสฺมา ยถา สุนฺหาตสฺส ปุริสสฺส ปริสุทฺธํ วตฺถํ สสีสํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนสฺส สรีรโต อุตุ สพฺพเมว วตฺถํ ผรติ. น โกจิ วตฺถสฺส อผุโฏกาโส โหติ. เอวํ จตุตฺถชฺฌานสุเขน ภิกฺขุโน กรชกายสฺส น โกจิ โอกาโส อผุโฏ โหตีติ. เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิเมสํ ปน จตุนฺนํ ฌานานํ อนุปทวณฺณนา จ ภาวนานโย จ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโตติ อิธ น วิตฺถาริโต.

232-233. Trong ví dụ về lạc của thiền thứ tư, trong câu parisuddhena cetasā pariyodātena, nên hiểu rằng parisuddhaṃ (thanh tịnh) vì không có phiền não, pariyodātaṃ (trong trắng) vì có sự quang minh. Câu odātena vatthena được nói để chỉ sự lan tỏa của hơi ấm. Vì với tấm vải dơ, sự lan tỏa của hơi ấm không xảy ra; với tấm vải thanh tịnh vừa được giặt sạch, sự lan tỏa của hơi ấm rất mạnh mẽ. Vì trong ví dụ này, thân sinh bởi cha mẹ ví như tấm vải, lạc của thiền thứ tư ví như sự lan tỏa của hơi ấm. Do đó, cũng như một người đã tắm gội sạch sẽ, ngồi quấn tấm vải thanh tịnh trùm cả đầu, hơi ấm từ thân thể lan tỏa khắp tấm vải, không có một chỗ nào của tấm vải không được thấm nhuần. Cũng vậy, lạc của thiền thứ tư làm cho không có một chỗ nào trên thân sinh bởi cha mẹ của vị tỳ khưu không được thấm nhuần. Ý nghĩa ở đây nên được thấy như vậy. Hơn nữa, sự giải thích từng từ và phương pháp tu tập của bốn thiền này đã được nói trong Visuddhimagga, nên ở đây không giải thích chi tiết.

เอตฺตาวตา เจส รูปชฺฌานลาภีเยว, น อรูปชฺฌานลาภีติ น เวทิตพฺโพ. น หิ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จุทฺทสหากาเรหิ จิณฺณวสีภาวํ วินา อุปริ อภิญฺญาธิคโม โหติ. ปาฬิยํ ปน รูปชฺฌานานิเยว อาคตานิ. อรูปชฺฌานานิ อาหริตฺวา กเถตพฺพานิ.

Với chừng ấy, không nên hiểu rằng vị này chỉ đắc sắc thiền, chứ không đắc vô sắc thiền. Vì nếu không có sự thuần thục trong tám thiền chứng qua mười bốn cách, thì không thể chứng đắc các thắng trí cao hơn. Tuy nhiên, trong Pāli chỉ đề cập đến các sắc thiền. Cần phải mang các vô sắc thiền ra để nói.

วิปสฺสนาญาณกถา

Luận về tuệ minh sát

๒๓๔. โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเตติ โส จุทฺทสหากาเรหิ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จิณฺณวสีภาโว ภิกฺขูติ ทสฺเสติ[Pg.197]. เสสเมตฺถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรตีติ เอตฺถ ญาณทสฺสนนฺติ มคฺคญาณมฺปิ, วุจฺจติ ผลญาณมฺปิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ, ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ, วิปสฺสนาญาณมฺปิ. ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, ญาณทสฺสนวิสุทฺธตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ (มหานิ. ๑.๒๕๗) เอตฺถ หิ มคฺคญาณํ ญาณทสฺสนนฺติ วุตฺตํ. ‘‘อยมญฺโญ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๒๘) เอตฺถ ผลญาณํ. ‘‘ภควโตปิ โข ญาณทสฺสนํ อุทปาทิ สตฺตาหกาลงฺกโต อาฬาโร กาลาโม’’ติ (มหาว. ๑๐) เอตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาตี’’ติ (มหาว. ๑๖) เอตฺถ ปจฺจเวกฺขณญาณํ อิธ ปน ญาณทสฺสนาย จิตฺตนฺติ อิทํ วิปสฺสนาญาณํ ญาณทสฺสนนฺติ วุตฺตนฺติ.

234. Bằng câu “Vị ấy, khi tâm đã định tĩnh như vậy… cho đến… đạt đến trạng thái bất động”, cho thấy rằng vị tỳ khưu ấy là người đã thuần thục trong tám thiền chứng qua mười bốn cách. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong Visuddhimagga. Trong câu “hướng tâm đến tri kiến”, ở đây tri kiến được gọi là: đạo tuệ, quả tuệ, toàn giác tuệ, phản khán tuệ, và minh sát tuệ. Trong câu “Thưa hiền giả, có phải phạm hạnh được sống dưới sự chỉ dạy của Đức Thế Tôn là vì sự thanh tịnh của tri kiến không?”, ở đây đạo tuệ được gọi là tri kiến. Trong câu “Đây là một pháp thượng nhân khác, một tri kiến đặc biệt của bậc Thánh đã được chứng đắc, một sự an trú thoải mái”, ở đây là quả tuệ. Trong câu “Tri kiến đã khởi lên nơi Đức Thế Tôn rằng Āḷāra Kālāma đã qua đời được bảy ngày”, ở đây là toàn giác tuệ. Trong câu “Tri và kiến đã khởi lên nơi ta: ‘Sự giải thoát của ta là bất động, đây là đời sống cuối cùng’”, ở đây là phản khán tuệ. Nhưng ở đây, trong câu “hướng tâm đến tri kiến”, chính minh sát tuệ này được gọi là tri kiến.

อภินีหรตีติ วิปสฺสนาญาณสฺส นิพฺพตฺตนตฺถาย ตนฺนินฺนํ ตปฺโปณํ ตปฺปพฺภารํ กโรติ. รูปีติ อาทีนมตฺโถ วุตฺโตเยว. โอทนกุมฺมาสูปจโยติ โอทเนน เจว กุมฺมาเสน จ อุปจิโต วฑฺฒิโต. อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺโมติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจธมฺโม. ทุคฺคนฺธวิฆาตตฺถาย ตนุวิเลปเนน อุจฺฉาทนธมฺโม. องฺคปจฺจงฺคาพาธวิโนทนตฺถาย ขุทฺทกสมฺพาหเนน ปริมทฺทนธมฺโม. ทหรกาเล วา อูรูสุ สยาเปตฺวา คพฺภาวาเสน ทุสฺสณฺฐิตานํ เตสํ เตสํ องฺคานํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ อญฺฉนปีฬนาทิวเสน ปริมทฺทนธมฺโม. เอวํ ปริหริโตปิ เภทนวิทฺธํสนธมฺโม ภิชฺชติ เจว วิกิรติ จ, เอวํ สภาโวติ อตฺโถ. ตตฺถ รูปี จาตุมหาภูติโกติอาทีสุ ฉหิ ปเทหิ สมุทโย กถิโต. อนิจฺจปเทน สทฺธึ ปจฺฉิเมหิ ทฺวีหิ อตฺถงฺคโม. เอตฺถ สิตํ เอตฺถ ปฏิพทฺธนฺติ เอตฺถ จาตุมหาภูติเก กาเย นิสฺสิตญฺจ ปฏิพทฺธญฺจ.

Abhinīharati có nghĩa là: làm cho tâm hướng về, xuôi về, nghiêng về (tuệ minh sát) ấy vì mục đích làm phát sanh tuệ minh sát. Ý nghĩa của các từ bắt đầu bằng rūpī đã được nói đến. Odanakummāsūpacayo có nghĩa là: được vun bồi, được làm cho tăng trưởng bởi cơm và bánh bột lúa mạch. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo có nghĩa là: có bản chất vô thường theo nghĩa là không tồn tại sau khi đã sanh khởi. Có bản chất được thoa phết bằng cách xức thoa mỏng để loại trừ mùi hôi. Có bản chất được xoa bóp bằng cách đấm bóp nhẹ nhàng để loại trừ sự đau nhức của các chi lớn và chi nhỏ. Hoặc là, khi còn nhỏ, sau khi cho nằm trên đùi, có bản chất được xoa bóp bằng cách kéo, nắn v.v... để tạo hình dáng tốt đẹp cho các chi phần bị dị dạng do nằm trong bụng mẹ. Dù được chăm sóc như vậy, nó vẫn có bản chất bị tan vỡ và phân tán, nó vừa bị tan vỡ, vừa bị phân tán, ý nghĩa là có bản chất như vậy. Trong đó, trong các từ bắt đầu bằng rūpī cātumahābhūtiko, sự sanh khởi được nói đến bằng sáu từ. Sự diệt tận (được nói đến) bằng hai từ cuối cùng cùng với từ anicca. Ettha sitaṃ ettha paṭibaddhaṃ có nghĩa là: nó nương tựa và ràng buộc vào thân tứ đại này.

๒๓๕. สุโภติ สุนฺทโร. ชาติมาติ ปริสุทฺธากรสมุฏฺฐิโต. สุปริกมฺมกโตติ สุฏฺฐุ กตปริกมฺโม อปนีตปาสาณสกฺขโร. อจฺโฉติ ตนุจฺฉวิ. วิปฺปสนฺโนติ สุฏฺฐุ ปสนฺโน. สพฺพาการสมฺปนฺโนติ โธวนเวธนาทีหิ สพฺเพหิ อากาเรหิ สมฺปนฺโน. นีลนฺติอาทีหิ วณฺณสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ตาทิสญฺหิ อาวุตํ ปากฏํ โหติ. เอวเมว โขติ เอตฺถ เอวํ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ. มณิ วิย หิ กรชกาโย. อาวุตสุตฺตํ [Pg.198] วิย วิปสฺสนาญาณํ. จกฺขุมา ปุริโส วิย วิปสฺสนาลาภี ภิกฺขุ, หตฺเถ กริตฺวา ปจฺจเวกฺขโต อยํ โข มณีติ มณิโน อาวิภูตกาโล วิย วิปสฺสนาญาณํ, อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน จาตุมหาภูติกกายสฺส อาวิภูตกาโล, ตตฺริทํ สุตฺตํ อาวุตนฺติ สุตฺตสฺสาวิภูตกาโล วิย วิปสฺสนาญาณํ, อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ตทารมฺมณานํ ผสฺสปญฺจมกานํ วา สพฺพจิตฺตเจตสิกานํ วา วิปสฺสนาญาณสฺเสว วา อาวิภูตกาโลติ.

235. Subho có nghĩa là tốt đẹp. Jātimā có nghĩa là được sanh ra từ mỏ hoàn toàn trong sạch. Suparikammakato có nghĩa là được gia công kỹ lưỡng, đã loại bỏ sỏi đá. Accho có nghĩa là có lớp vỏ mỏng. Vippasanno có nghĩa là rất trong sáng. Sabbākārasampanno có nghĩa là đầy đủ mọi phương diện như rửa, khoan v.v... Bằng các từ bắt đầu bằng nīlaṃ, Ngài chỉ ra sự hoàn hảo về màu sắc. Quả vậy, sợi chỉ được xâu như thế trở nên rõ ràng. Trong câu evameva kho, nên hiểu sự đối chiếu ví dụ như thế này: Thân sinh từ hành động (karajakāya) giống như viên ngọc. Tuệ minh sát giống như sợi chỉ được xâu. Vị tỳ khưu có tuệ minh sát giống như người có mắt sáng. Giống như thời điểm viên ngọc hiện rõ đối với người đặt nó trong tay và quán xét 'Đây là viên ngọc', (cũng vậy) tuệ minh sát là thời điểm thân tứ đại hiện rõ đối với vị tỳ khưu đang ngồi sau khi đã hướng tâm đến. Giống như thời điểm sợi chỉ hiện rõ (qua câu) 'tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ', (cũng vậy) tuệ minh sát là thời điểm hiện rõ của các pháp có xúc đứng hàng thứ năm lấy đó làm đối tượng, hoặc của tất cả tâm và tâm sở, hoặc của chính tuệ minh sát đối với vị tỳ khưu đang ngồi sau khi đã hướng tâm đến.

อิทญฺจ วิปสฺสนาญาณํ มคฺคญาณานนฺตรํ. เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา อภิญฺญาวาเร อารทฺเธ เอตสฺส อนฺตราวาโร นตฺถิ ตสฺมา อิเธว ทสฺสิตํ. ยสฺมา จ อนิจฺจาทิวเสน อกตสมฺมสนสฺส ทิพฺพาย โสตธาตุยา เภรวํ สทฺทํ สุณโต, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติยา เภรเว ขนฺเธ อนุสฺสรโต, ทิพฺเพน จกฺขุนา เภรวมฺปิ รูปํ ปสฺสโต ภยสนฺตาโส อุปฺปชฺชติ, น อนิจฺจาทิวเสน กตสมฺมสนสฺส ตสฺมา อภิญฺญํ ปตฺตสฺส ภยวิโนทนเหตุสมฺปาทนตฺถมฺปิ อิทํ อิเธว ทสฺสิตํ. อปิ จ ยสฺมา วิปสฺสนาสุขํ นาเมตํ มคฺคผลสุขสมฺปาทกํ ปาฏิเยกฺกํ สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ตสฺมาปิ อาทิโตว อิทํ อิธ ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Và tuệ minh sát này là (yếu tố) ngay sau tuệ đạo. Dù là như vậy, vì khi chương về các thắng trí được bắt đầu, không có phần xen kẽ cho tuệ này, cho nên nó được trình bày ngay tại đây. Và vì rằng, đối với người chưa thực hành thẩm sát theo cách vô thường v.v..., sự sợ hãi, kinh hoàng sanh khởi khi nghe âm thanh đáng sợ bằng thiên nhĩ giới, khi nhớ lại các uẩn đáng sợ bằng túc mạng minh, khi thấy cả sắc đáng sợ bằng thiên nhãn, (nhưng) không (sanh khởi) đối với người đã thực hành thẩm sát theo cách vô thường v.v...; cho nên, tuệ này cũng được trình bày ngay tại đây nhằm mục đích hoàn thiện nguyên nhân loại trừ sự sợ hãi cho người đã đắc thắng trí. Hơn nữa, vì cái gọi là lạc minh sát này là quả sa-môn riêng biệt, có thể tự mình thấy, có khả năng hoàn thiện lạc của đạo và quả, cho nên cũng cần phải hiểu rằng tuệ này được trình bày ngay tại đây, ngay từ đầu.

มโนมยิทฺธิญาณกถา

Luận về Trí Thần Thông do Ý tạo

๒๓๖-๒๓๗. มโนมยนฺติ มเนน นิพฺพตฺติตํ. สพฺพงฺคปจฺจงฺคินฺติ สพฺเพหิ องฺเคหิ จ ปจฺจงฺเคหิ จ สมนฺนาคตํ. อหีนินฺทฺริยนฺติ สณฺฐานวเสน อวิกลินฺทฺริยํ. อิทฺธิมตา นิมฺมิตรูปญฺหิ สเจ อิทฺธิมา โอทาโต ตมฺปิ โอทาตํ. สเจ อวิทฺธกณฺโณ ตมฺปิ อวิทฺธกณฺณนฺติ เอวํ สพฺพากาเรหิ เตน สทิสเมว โหติ. มุญฺชมฺหา อีสิกนฺติอาทิ อุปมาตฺตยมฺปิ หิ สทิสภาวทสฺสนตฺถเมว วุตฺตํ. มุญฺชสทิสา เอว หิ ตสฺส อนฺโต อีสิกา โหติ. โกสิสทิโสเยว อสิ, วฏฺฏาย โกสิยา วฏฺฏํ อสิเมว ปกฺขิปนฺติ, ปตฺถฏาย ปตฺถฏํ. กรณฺฑาติ อิทมฺปิ อหิกญฺจุกสฺส นามํ, น วิลีวกรณฺฑกสฺส. อหิกญฺจุโก หิ อหินา สทิโสว โหติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘ปุริโส อหึ กรณฺฑา อุทฺธเรยฺยา’’ติ หตฺเถน อุทฺธรมาโน วิย ทสฺสิโต, อถ โข จิตฺเตเนวสฺส อุทฺธรณํ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ อหิ นาม สชาติยํ ฐิโต, กฏฺฐนฺตรํ วา รุกฺขนฺตรํ วา นิสฺสาย, ตจโต สรีรํ นิกฺกฑฺฒนปฺปโยคสงฺขาเตน [Pg.199] ถาเมน, สรีรํ ขาทยมานํ วิย ปุราณตจํ ชิคุจฺฉนฺโตติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ สยเมว กญฺจุกํ ปชหติ, น สกฺกา ตโต อญฺเญน อุทฺธริตุํ, ตสฺมา จิตฺเตน อุทฺธรณํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิติ มุญฺชาทิสทิสํ อิมสฺส ภิกฺขุโน สรีรํ, อีสิกาทิสทิสํ นิมฺมิตรูปนฺติ. อิทเมตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ. นิมฺมานวิธานํ ปเนตฺถ ปรโต จ อิทฺธิวิธาทิปญฺจอภิญฺญากถา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาติ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อุปมามตฺตเมว หิ อิธ อธิกํ.

236-237. Manomayaṃ có nghĩa là được tạo ra bởi ý. Sabbaṅgapaccaṅgi có nghĩa là đầy đủ tất cả các chi lớn và chi nhỏ. Ahīnindriyaṃ có nghĩa là có các căn không khiếm khuyết về mặt hình dáng. Quả vậy, sắc được người có thần thông hóa hiện, nếu người có thần thông có màu trắng, nó cũng màu trắng. Nếu (người ấy) không xỏ tai, nó cũng không xỏ tai. Như vậy, nó hoàn toàn giống với người ấy về mọi phương diện. Quả vậy, cả ba ví dụ bắt đầu bằng muñjamhā īsikaṃ cũng được nói ra chỉ để cho thấy sự tương đồng. Quả vậy, bên trong cỏ muñja có lõi cỏ hoàn toàn giống cỏ muñja. Thanh gươm hoàn toàn giống bao gươm; người ta đút thanh gươm tròn vào bao gươm tròn, (đút) thanh gươm dẹt vào (bao gươm) dẹt. Từ karaṇḍa này cũng là tên gọi của da rắn lột, không phải của cái hộp đan bằng tre. Quả vậy, da rắn lột hoàn toàn giống con rắn. Trong đó, mặc dù được trình bày như thể người ta rút ra bằng tay (qua câu) 'người ta có thể rút con rắn ra khỏi da lột', tuy nhiên, nên hiểu việc rút nó ra chỉ bằng ý. Quả vậy, con rắn này, khi ở trong loài của nó, nương vào khe gỗ hoặc khe cây, bằng sức mạnh gọi là sự nỗ lực kéo thân ra khỏi da, ghê tởm lớp da cũ như thể đang ăn thịt chính mình, vì bốn lý do này mà tự nó từ bỏ lớp da lột, người khác không thể rút nó ra khỏi đó, cho nên, nên hiểu rằng điều này được nói ra với ý hướng đến việc rút ra bằng ý. Như vậy, thân của vị tỳ khưu này giống như cỏ muñja v.v..., sắc được hóa hiện giống như lõi cỏ v.v... Đây là sự đối chiếu ví dụ ở đây. Phương pháp hóa hiện ở đây và luận về năm thắng trí bắt đầu bằng thần túc thông về sau, nên được hiểu theo cách đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, vì đã được trình bày chi tiết về mọi phương diện ở đó. Quả vậy, ở đây chỉ có phần ví dụ là thêm vào.

อิทฺธิวิธญาณาทิกถา

Luận về các Trí như Thần Túc Thông

๒๓๘-๒๓๙. ตตฺถ เฉกกุมฺภการาทโย วิย อิทฺธิวิธญาณลาภี ภิกฺขุ ทฏฺฐพฺโพ. สุปริกมฺมกตมตฺติกาทโย วิย อิทฺธิวิธญาณํ ทฏฺฐพฺพํ. อิจฺฉิติจฺฉิตภาชนวิกติอาทิกรณํ วิย ตสฺส ภิกฺขุโน วิกุพฺพนํ ทฏฺฐพฺพํ.

238-239. Trong đó, nên xem vị tỳ khưu có được trí thần túc thông giống như người thợ gốm khéo léo v.v... Nên xem trí thần túc thông giống như đất sét đã được chuẩn bị kỹ lưỡng v.v... Nên xem sự biến hóa của vị tỳ khưu ấy giống như việc làm ra các loại đồ dùng khác nhau tùy theo ý muốn.

๒๔๐-๒๔๑. ทิพฺพโสตธาตุอุปมายํ ยสฺมา กนฺตารทฺธานมคฺโค สาสงฺโก โหติ สปฺปฏิภโย. ตตฺถ อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิเตน ‘อยํ เภริสทฺโท’, ‘อยํ มุทิงฺคสทฺโท’ติ น สกฺกา ววตฺถเปตุํ, ตสฺมา กนฺตารคฺคหณํ อกตฺวา เขมมคฺคํ ทสฺเสนฺโต อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโนติ อาห. อปฺปฏิภยญฺหิ เขมมคฺคํ สีเส สาฏกํ กตฺวา สณิกํ ปฏิปนฺโน วุตฺตปฺปกาเร สทฺเท สุขํ ววตฺถเปติ. ตสฺส สวเนน เตสํ เตสํ สทฺทานํ อาวิภูตกาโล วิย โยคิโน ทูรสนฺติกเภทานํ ทิพฺพานญฺเจว มานุสฺสกานญฺจ สทฺทานํ อาวิภูตกาโล เวทิตพฺโพ.

240-241. Trong ví dụ về thiên nhĩ giới, bởi vì con đường dài nơi hoang địa là đáng nghi ngờ và có sự nguy hiểm. Ở nơi ấy, do nghi ngờ và lo sợ, người ấy không thể xác định rằng: ‘Đây là tiếng trống lớn’, ‘đây là tiếng trống nhỏ’. Do đó, không đề cập đến hoang địa, trong khi trình bày về con đường an ổn, ngài đã nói là addhānamaggappaṭipanno (người đi trên con đường dài). Thật vậy, người đi trên con đường an ổn không nguy hiểm, đặt tấm vải trên đầu, đi một cách chậm rãi, có thể dễ dàng xác định các loại âm thanh đã được nói đến. Giống như đối với người ấy, chỉ bằng sự nghe, thời điểm các âm thanh ấy xuất hiện trở nên rõ ràng, cũng vậy, đối với vị hành giả, cần phải hiểu biết thời điểm xuất hiện của các âm thanh thuộc chư thiên và loài người, ở xa và ở gần.

๒๔๒-๒๔๓. เจโตปริยญาณูปมายํ ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพนฺเนน สมนฺนาคโต. มณฺฑนกชาติโกติ ยุวาปิ สมาโน น อาลสิโย น กิลิฏฺฐวตฺถสรีโร, อถ โข มณฺฑนปกติโก, ทิวสสฺส ทฺเว ตโย วาเร นฺหายิตฺวา สุทฺธวตฺถปริทหนอลงฺการกรณสีโลติ อตฺโถ. สกณิกนฺติ กาฬติลกวงฺคมุขทูสิปีฬกาทีนํ อญฺญตเรน สโทสํ. ตตฺถ ยถา ตสฺส มุขนิมิตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต มุเข โทโส ปากโฏ โหติ, เอวํ เจโตปริยญาณาย จิตฺตํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ปเรสํ โสฬสวิธํ จิตฺตํ ปากฏํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

242-243. Trong ví dụ về tha tâm trí, daharo (trẻ) có nghĩa là taruṇo (thanh niên). Yuvā (thiếu niên) có nghĩa là người đã được phú cho tuổi trẻ. Maṇḍanakajātiko (có tánh trang điểm) có nghĩa là: dù là người trẻ tuổi nhưng không lười biếng, thân thể và y phục không dơ bẩn, mà lại có bản chất thích trang điểm, có thói quen tắm hai hoặc ba lần trong ngày, mặc y phục sạch sẽ và trang điểm. Sakaṇikaṃ (có tỳ vết) có nghĩa là có khuyết điểm do một trong những thứ như nốt ruồi đen, tàn nhang, mụn nhọt làm xấu mặt, v.v. Ở đây, cũng giống như khi người ấy xem xét tướng mặt của mình, khuyết điểm trên mặt trở nên rõ ràng; cũng vậy, cần phải hiểu rằng đối với vị tỳ khưu đang ngồi, sau khi đã hướng tâm đến tha tâm trí, mười sáu loại tâm của người khác trở nên rõ ràng.

๒๔๔-๒๔๕. ปุพฺเพนิวาสญาณูปมายํ [Pg.200] ตํ ทิวสํ กตกิริยา ปากฏา โหตีติ ตํ ทิวสํ คตคามตฺตยเมว คหิตํ. ตตฺถ คามตฺตยคตปุริโส วิย ปุพฺเพนิวาสญาณลาภี ทฏฺฐพฺโพ, ตโย คามา วิย ตโย ภวา ทฏฺฐพฺพา, ตสฺส ปุริสสฺส ตีสุ คาเมสุ ตํ ทิวสํ กตกิริยาย อาวิภาโว วิย ปุพฺเพนิวาสาย จิตฺตํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ตีสุ ภเวสุ กตกิริยาย ปากฏภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

244-245. Trong ví dụ về túc mạng trí, vì hành động đã làm trong ngày hôm đó là rõ ràng, nên chỉ đề cập đến ba ngôi làng đã đi đến trong ngày hôm đó. Ở đây, vị tỳ khưu chứng đắc túc mạng trí nên được xem như người đàn ông đã đi đến ba ngôi làng; ba cõi nên được xem như ba ngôi làng; sự rõ ràng về hành động đã làm trong ngày hôm đó tại ba ngôi làng của người đàn ông ấy nên được xem như sự rõ ràng về hành động đã làm trong ba cõi của vị tỳ khưu đang ngồi, sau khi đã hướng tâm đến túc mạng trí.

๒๔๖-๒๔๗. ทิพฺพจกฺขูปมายํ วีถึ สญฺจรนฺเตติ อปราปรํ สญฺจรนฺเต. วีถึ จรนฺเตติปิ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ. ตตฺถ นครมชฺเฌ สิงฺฆาฏกมฺหิ ปาสาโท วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน กรชกาโย ทฏฺฐพฺโพ, ปาสาเท ฐิโต จกฺขุมา ปุริโส วิย อยเมว ทิพฺพจกฺขุํ ปตฺวา ฐิโต ภิกฺขุ, เคหํ ปวิสนฺตา วิย ปฏิสนฺธิวเสน มาตุกุจฺฉิยํ ปวิสนฺตา, เคหา นิกฺขมนฺตา วิย มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนฺตา, รถิกาย วีถึ สญฺจรนฺตา วิย อปราปรํ สญฺจรณกสตฺตา, ปุรโต อพฺโภกาสฏฺฐาเน มชฺเฌ สิงฺฆาฏเก นิสินฺนา วิย ตีสุ ภเวสุ ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพตฺตสตฺตา, ปาสาทตเล ฐิตปุริสสฺส เตสํ มนุสฺสานํ อาวิภูตกาโล วิย ทิพฺพจกฺขุญาณาย จิตฺตํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ตีสุ ภเวสุ นิพฺพตฺตสตฺตานํ อาวิภูตกาโล ทฏฺฐพฺโพ. อิทญฺจ เทสนาสุขตฺถเมว วุตฺตํ. อารุปฺเป ปน ทิพฺพจกฺขุสฺส โคจโร นตฺถีติ.

246-247. Trong ví dụ về thiên nhãn, vīthiṃ sañcarante có nghĩa là đi lang thang từ nơi này đến nơi khác. Cũng có bản đọc là vīthiṃ carante. Ý nghĩa cũng tương tự. Ở đây, thân do nghiệp sanh của vị tỳ khưu này nên được xem như tòa lâu đài ở ngã tư giữa thành phố; chính vị tỳ khưu này, người đã đạt được thiên nhãn, nên được xem như người có mắt sáng đứng trên tòa lâu đài; các chúng sanh đi vào bụng mẹ do tái sanh (nên được xem) như những người đi vào nhà; (các chúng sanh) đi ra khỏi bụng mẹ (nên được xem) như những người đi ra khỏi nhà; các chúng sanh lang thang từ kiếp này sang kiếp khác (nên được xem) như những người đi lang thang từ đường nhỏ sang đường lớn; các chúng sanh sanh ra ở nơi này nơi kia trong ba cõi (nên được xem) như những người ngồi ở ngã tư, tại một không gian trống trải phía trước. Giống như đối với người đàn ông đứng trên tầng lầu của tòa lâu đài, thời điểm xuất hiện của những người kia là rõ ràng, cũng vậy, đối với vị tỳ khưu đang ngồi, sau khi đã hướng tâm đến thiên nhãn trí, thời điểm xuất hiện của các chúng sanh đã sanh trong ba cõi nên được thấy rõ. Và điều này được nói chỉ vì sự thuận tiện trong thuyết giảng. Bởi vì trong cõi vô sắc, không có đối tượng cho thiên nhãn.

อาสวกฺขยญาณกถา

Thuyết về Lậu Tận Trí

๒๔๘. โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเตติ อิธ วิปสฺสนาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ เวทิตพฺพํ. อาสวานํ ขยญาณายาติ อาสวานํ ขยญาณนิพฺพตฺตนตฺถาย. เอตฺถ จ อาสวานํ ขโย นาม มคฺโคปิ ผลมฺปิ นิพฺพานมฺปิ ภงฺโคปิ วุจฺจติ. ‘‘ขเย ญาณํ, อนุปฺปาเท ญาณ’’นฺติ เอตฺถ หิ มคฺโค อาสวานํ ขโยติ วุตฺโต. ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๘) เอตฺถ ผลํ.

248. Trong câu ‘So evaṃ samāhite citte’ (vị ấy, với tâm định tĩnh như vậy), ở đây cần hiểu là tâm thiền thứ tư làm nền tảng cho tuệ quán. Āsavānaṃ khayañāṇāya (cho lậu tận trí) có nghĩa là với mục đích làm phát sanh trí tuệ đoạn tận các lậu hoặc. Và ở đây, sự đoạn tận các lậu hoặc (āsavānaṃ khayo) được gọi là đạo, quả, Nibbàn, và cả sự hoại diệt (bhaṅga). Thật vậy, trong câu ‘khaye ñāṇaṃ, anuppāde ñāṇaṃ’ (trí trong sự đoạn tận, trí trong sự không sanh), đạo được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc. Trong câu ‘āsavānaṃ khayā samaṇo hoti’ (vị ấy trở thành sa-môn do đoạn tận các lậu hoặc), (sự đoạn tận các lậu hoặc) có nghĩa là quả.

‘‘ปรวชฺชานุปสฺสิสฺส, นิจฺจํ อุชฺฌานสญฺญิโน;

อาสวา ตสฺส วฑฺฒนฺติ, อารา โส อาสวกฺขยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๕๓);

‘Đối với người hay nhìn lỗi người khác, thường có tâm chỉ trích, các lậu hoặc của người ấy tăng trưởng, người ấy xa lìa sự đoạn tận các lậu hoặc.’ (Pháp Cú 253);

เอตฺถ [Pg.201] นิพฺพานํ. ‘‘อาสวานํ ขโย วโย เภโท อนิจฺจตา อนฺตรธาน’’นฺติ เอตฺถ ภงฺโค. อิธ ปน นิพฺพานํ อธิปฺเปตํ. อรหตฺตมคฺโคปิ วฏฺฏติเยว.

Ở đây (trong câu kệ trên), (sự đoạn tận các lậu hoặc) có nghĩa là Nibbàn. Trong câu ‘sự đoạn tận, sự suy tàn, sự tan rã, sự vô thường, sự biến mất của các lậu hoặc’, (sự đoạn tận các lậu hoặc) có nghĩa là sự hoại diệt (bhaṅga). Tuy nhiên, ở đây (trong câu āsavānaṃ khayañāṇāya), Nibbàn được chủ đích. Đạo A-la-hán cũng thích hợp.

จิตฺตํ อภินีหรตีติ วิปสฺสนา จิตฺตํ ตนฺนินฺนํ ตปฺโปณํ ตปฺปพฺภารํ กโรติ. โส อิทํ ทุกฺขนฺติอาทีสุ ‘‘เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต ภิยฺโย’’ติ สพฺพมฺปิ ทุกฺขสจฺจํ สรสลกฺขณปฏิเวเธน ยถาภูตํ ปชานาตีติ อตฺโถ. ตสฺส จ ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติกํ ตณฺหํ ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ. ตทุภยมฺปิ ยํ ฐานํ ปตฺวา นิรุชฺฌติ, ตํ เตสํ อปฺปวตฺตึ นิพฺพานํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ; ตสฺส จ สมฺปาปกํ อริยมคฺคํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ สรสลกฺขณปฏิเวเธน ยถาภูตํ ปชานาตีติ อตฺโถ.

Cittaṃ abhinīharati (hướng tâm) có nghĩa là làm cho tâm tuệ quán hướng đến đó, xuôi về đó, nghiêng về đó. Trong các câu ‘So idaṃ dukkhaṃ’ (Vị ấy... đây là khổ), v.v., ý nghĩa là: ‘Khổ chỉ có chừng này, không hơn thế nữa’, vị ấy biết rõ như thật toàn bộ Khổ đế bằng cách thâm nhập vào tự tướng và đặc tính của nó. Và vị ấy (biết rõ) ái dục, thứ tạo ra khổ đau ấy, rằng ‘đây là Tập đế’. Nơi nào mà cả hai (khổ và tập) khi đạt đến sẽ được đoạn diệt, vị ấy (biết rõ) Nibbàn ấy, sự không tiếp diễn của chúng, rằng ‘đây là Diệt đế’; và vị ấy (biết rõ) Thánh đạo, con đường dẫn đến đó, rằng ‘đây là Đạo đế, con đường đưa đến sự diệt khổ’, bằng cách thâm nhập vào tự tướng và đặc tính của nó.

เอวํ สรูปโต สจฺจานิ ทสฺเสตฺวา ปุน กิเลสวเสน ปริยายโต ทสฺเสนฺโต ‘‘อิเม อาสวา’’ติอาทิมาห. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโตติ ตสฺส ภิกฺขุโน เอวํ ชานนฺตสฺส เอวํ ปสฺสนฺตสฺส, สห วิปสฺสนาย โกฏิปฺปตฺตํ มคฺคํ กเถสิ. กามาสวาติ กามาสวโต. วิมุจฺจตีติ อิมินา มคฺคกฺขณํ ทสฺเสติ. วิมุตฺตสฺมินฺติ อิมินา ผลกฺขณํ. วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตีติ อิมินา ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ขีณา ชาตีติอาทีหิ ตสฺส ภูมึ. เตน หิ ญาเณน ขีณาสโว ปจฺจเวกฺขนฺโต ขีณา ชาตีติอาทีนิ ปชานาติ.

Sau khi đã trình bày các chân đế theo tự tướng như vậy, để trình bày lại một cách gián tiếp thông qua các phiền não, ngài đã nói ‘ime āsavā’ (đây là các lậu hoặc), v.v. Câu ‘Tassa evaṃ jānato evaṃ passanto’ (Đối với vị ấy, biết như vậy, thấy như vậy) có nghĩa là: đối với vị tỳ khưu biết như vậy, thấy như vậy, ngài đã thuyết giảng về đạo đã đạt đến đỉnh cao cùng với tuệ quán. Kāmāsavā có nghĩa là từ dục lậu. Bằng từ vimuccati (được giải thoát), ngài chỉ ra sát-na đạo. Bằng từ vimuttasmiṃ (trong người đã giải thoát), (ngài chỉ ra) sát-na quả. Bằng câu vimuttamiti ñāṇaṃ hoti (trí khởi lên rằng ‘ta đã được giải thoát’), ngài chỉ ra trí phản khán. Bằng các câu khīṇā jāti (sanh đã tận), v.v., ngài chỉ ra nền tảng của trí ấy. Thật vậy, với trí tuệ đó, vị lậu tận, trong khi phản khán, biết rõ rằng ‘sanh đã tận’, v.v.

กตมา ปนสฺส ชาติ ขีณา? กถญฺจ นํ ปชานาตีติ? น ตาวสฺส อตีตา ชาติ ขีณา, ปุพฺเพว ขีณตฺตา. น อนาคตา, อนาคเต วายามาภาวโต. น ปจฺจุปฺปนฺนา, วิชฺชมานตฺตา. ยา ปน มคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย เอกจตุปญฺจโวการภเวสุ เอกจตุปญฺจกฺขนฺธปฺปเภทา ชาติ, สา มคฺคสฺส ภาวิตตฺตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปชฺชเนน ขีณา. ตํ โส มคฺคภาวนาย ปหีนกิเลเส ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘กิเลสาภาเว วิชฺชมานมฺปิ กมฺมํ อายตึ อปฺปฏิสนฺธิกํว โหตี’’ติ ชานนฺโต ปชานาติ.

Vậy, sanh nào của vị ấy đã được đoạn tận? Và làm thế nào vị ấy biết rõ điều ấy? Trước hết, sanh trong quá khứ của vị ấy không phải đã được đoạn tận, vì nó đã tận diệt từ trước rồi. Sanh trong vị lai cũng không (phải đã được đoạn tận), vì không có sự nỗ lực đối với (pháp) vị lai. Sanh trong hiện tại cũng không (phải đã được đoạn tận), vì nó đang hiện hữu. Nhưng sự sanh nào, có sự phân chia thành một, bốn, hoặc năm uẩn, có thể sanh khởi trong các cõi nhất uẩn, tứ uẩn, hoặc ngũ uẩn do vì đạo chưa được tu tập, thì sự sanh ấy, do vì đạo đã được tu tập, đã được đoạn tận bằng cách đạt đến trạng thái không sanh khởi trở lại trong tương lai. Vị ấy biết rõ điều ấy, sau khi quán xét các phiền não đã được đoạn trừ nhờ sự tu tập đạo, trong khi biết rằng: ‘Khi phiền não không còn, nghiệp dù đang hiện hữu cũng trở thành không có quả tái sanh trong tương lai.’

วุสิตนฺติ วุตฺถํ ปริวุตฺถํ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณเกน หิ สทฺธึ สตฺต เสกฺขา พฺรหฺมจริยวาสํ วสนฺติ นาม, ขีณาสโว วุตฺถวาโส, ตสฺมา โส อตฺตโน พฺรหฺมจริยวาสํ ปจฺจเวกฺขนฺโต วุสิตํ พฺรหฺมจริยนฺติ ปชานาติ. กตํ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาวเสน [Pg.202] โสฬสวิธํ กิจฺจํ นิฏฺฐาปิตํ. เตน เตน มคฺเคน ปหาตพฺพกิเลสา ปหีนา, ทุกฺขมูลํ สมุจฺฉินฺนนฺติ อตฺโถ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกาทโย หิ ตํ กิจฺจํ กโรนฺติ, ขีณาสโว กตกรณีโย. ตสฺมา โส อตฺตโน กรณียํ ปจฺจเวกฺขนฺโต กตํ กรณียนฺติ ปชานาติ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ อิทานิ ปุน อิตฺถภาวาย เอวํ โสฬสกิจฺจภาวาย กิเลสกฺขยภาวาย วา กตฺตพฺพํ มคฺคภาวนากิจฺจํ เม นตฺถีติ ปชานาติ. อถ วา อิตฺถตฺตายาติ อิตฺถภาวโต อิมสฺมา เอวํ ปการา. อิทานิ วตฺตมานขนฺธสนฺตานา อปรํ ขนฺธสนฺตานํ มยฺหํ นตฺถิ. อิเม ปน ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลกา รุกฺขา วิย, เต จริมกจิตฺตนิโรเธน อนุปาทาโน วิย ชาตเวโท นิพฺพายิสฺสนฺติ อปณฺณตฺติกภาวญฺจ คมิสฺสนฺตีติ ปชานาติ.

‘Đã sống xong’ (vusitaṃ) nghĩa là đã sống, đã sống trọn vẹn. ‘Phạm hạnh’ (brahmacariyaṃ) nghĩa là đạo Phạm hạnh. Vì rằng bảy bậc hữu học cùng với thiện phàm phu được gọi là đang sống đời Phạm hạnh, còn bậc lậu tận là người đã sống xong đời Phạm hạnh; do đó, vị ấy, trong khi quán xét đời Phạm hạnh của mình, biết rõ rằng: ‘Phạm hạnh đã sống xong.’ ‘Việc cần làm đã làm xong’ (kataṃ karaṇīyaṃ) nghĩa là mười sáu loại phận sự trong bốn Thánh đế đã được hoàn tất bằng bốn đạo, theo phương diện liễu tri, đoạn tận, chứng ngộ, và tu tập. Vì rằng các vị như thiện phàm phu đang làm phận sự ấy, còn bậc lậu tận là người đã làm xong việc cần làm. Do đó, vị ấy, trong khi quán xét việc cần làm của mình, biết rõ rằng: ‘Việc cần làm đã làm xong.’ ‘Không còn trở lại trạng thái này nữa’ (nāparaṃ itthattāya) nghĩa là vị ấy biết rõ rằng: ‘Bây giờ, đối với ta, không còn phận sự tu tập đạo nào cần phải làm nữa để trở lại trạng thái này, tức là trạng thái của mười sáu phận sự này, hay để đoạn tận phiền não.’ Hoặc là, ‘trạng thái này’ (itthattāya) là từ trạng thái này, có hình thái như thế này. Vị ấy biết rõ rằng: ‘Bây giờ, từ dòng tương tục của các uẩn hiện tại này, không còn dòng tương tục của các uẩn nào khác cho ta nữa. Nhưng năm uẩn này, đã được liễu tri, đang tồn tại giống như những cây đã bị chặt đứt gốc rễ; chúng sẽ tịch diệt với sự diệt của tâm cuối cùng, giống như ngọn lửa không còn nhiên liệu, và sẽ đi đến trạng thái không còn có thể được chế định.’

๒๔๙. ปพฺพตสงฺเขเปติ ปพฺพตมตฺถเก. อนาวิโลติ นิกฺกทฺทโม. สิปฺปิโย จ สมฺพุกา จ สิปฺปิสมฺพุกํ. สกฺขรา จ กถลานิ จ สกฺขรกถลํ. มจฺฉานํ คุมฺพา ฆฏาติ มจฺฉคุมฺพํ. ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปีติ เอตฺถ สกฺขรกถลํ ติฏฺฐติเยว, อิตรานิ จรนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปิ. ยถา ปน อนฺตรนฺตรา ฐิตาสุปิ นิสินฺนาสุปิ วิชฺชมานาสุปิ ‘‘เอตา คาโว จรนฺตี’’ติ จรนฺติโย อุปาทาย อิตราปิ จรนฺตีติ วุจฺจนฺติ. เอวํ ติฏฺฐนฺตเมว สกฺขรกถลํ อุปาทาย อิตรมฺปิ ทฺวยํ ติฏฺฐนฺตนฺติ วุตฺตํ. อิตรญฺจ ทฺวยํ จรนฺตํ อุปาทาย สกฺขรกถลมฺปิ จรนฺตนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ จกฺขุมโต ปุริสสฺส ตีเร ฐตฺวา ปสฺสโต สิปฺปิกสมฺพุกาทีนํ วิภูตกาโล วิย อาสวานํ ขยาย จิตฺตํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน จตุนฺนํ สจฺจานํ วิภูตกาโล ทฏฺฐพฺโพติ.

249. ‘Trên sườn núi’ (pabbatasaṅkhepe) nghĩa là trên đỉnh núi. ‘Không vẩn đục’ (anāvilo) nghĩa là không có bùn. Vỏ hến và vỏ sò là ‘vỏ hến và vỏ sò’ (sippisambukaṃ). Sỏi và mảnh sành là ‘sỏi và mảnh sành’ (sakkharakathalaṃ). Đàn cá, bầy cá là ‘đàn cá’ (macchagumbaṃ). Trong câu ‘cả đang đứng yên lẫn đang di chuyển,’ sỏi và mảnh sành chỉ đứng yên, còn những thứ khác vừa di chuyển vừa đứng yên. Giống như, mặc dù có những con bò đang đứng hoặc đang nằm ở giữa, người ta vẫn nói ‘đàn bò này đang đi ăn’ bằng cách quy chiếu đến những con đang đi ăn, và những con khác cũng được gọi là ‘đang đi ăn.’ Tương tự như vậy, bằng cách quy chiếu đến sỏi và mảnh sành vốn chỉ đứng yên, hai loại kia cũng được nói là ‘đang đứng yên.’ Và bằng cách quy chiếu đến hai loại kia đang di chuyển, sỏi và mảnh sành cũng được nói là ‘đang di chuyển.’ Trong ví dụ ấy, cần phải hiểu rằng: giống như thời điểm các loài vỏ hến, vỏ sò, v.v... trở nên rõ ràng đối với người có mắt tốt đang đứng trên bờ nhìn xuống, thì đó là thời điểm bốn Chân lý trở nên rõ ràng đối với vị tỳ khưu đang ngồi, hướng tâm đến sự đoạn tận các lậu hoặc.

เอตฺตาวตา วิปสฺสนาญาณํ, มโนมยญาณํ, อิทฺธิวิธญาณํ, ทิพฺพโสตญาณํ, เจโตปริยญาณํ, ปุพฺเพนิวาสญาณํ, ทิพฺพจกฺขุวเสน นิปฺผนฺนํ อนาคตํสญาณยถากมฺมูปคญาณทฺวยํ, ทิพฺพจกฺขุญาณํ, อาสวกฺขยญาณนฺติ ทส ญาณานิ นิทฺทิฏฺฐานิ โหนฺติ. เตสํ อารมฺมณวิภาโค ชานิตพฺโพ – ตตฺถ วิปสฺสนาญาณํ ปริตฺตมหคฺคตอตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนอชฺฌตฺตพหิทฺธาวเสน สตฺตวิธารมฺมณํ. มโนมยญาณํ นิมฺมิตพฺพรูปายตนมตฺตเมว อารมฺมณํ กโรตีติ [Pg.203] ปริตฺตปจฺจุปฺปนฺนพหิทฺธารมฺมณํ. อาสวกฺขยญาณํ อปฺปมาณพหิทฺธานวตฺตพฺพารมฺมณํ. อวเสสานํ อารมฺมณเภโท วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต. อุตฺตริตรํ วา ปณีตตรํ วาติ เยน เกนจิ ปริยาเยน อิโต เสฏฺฐตรํ สามญฺญผลํ นาม นตฺถีติ ภควา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

Với chừng ấy (đoạn kinh), mười trí tuệ đã được chỉ rõ, đó là: Tuệ quán, Hóa ý thông, Thần túc thông, Thiên nhĩ thông, Tha tâm thông, Túc mạng thông, hai trí là Vị lai thế thông và Nghiệp báo thông được thành tựu nhờ Thiên nhãn, Thiên nhãn thông, và Lậu tận thông. Sự phân chia đối tượng của các trí ấy cần được biết. Trong đó, Tuệ quán có bảy loại đối tượng theo phương diện: nhỏ, lớn, quá khứ, vị lai, hiện tại, bên trong, và bên ngoài. Hóa ý thông chỉ lấy sắc xứ có thể được hóa hiện làm đối tượng, do đó nó có đối tượng là nhỏ, hiện tại, và bên ngoài. Lậu tận thông có đối tượng là vô lượng, bên ngoài, và bất khả thuyết. Sự phân biệt đối tượng của các trí còn lại đã được nói đến trong bộ Thanh Tịnh Đạo. ‘Cao thượng hơn hay thù diệu hơn’ nghĩa là: Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp thoại bằng đỉnh cao là quả A-la-hán, (với ý rằng) ‘không có quả Sa-môn nào cao quý hơn quả này, theo bất kỳ phương diện nào.’

อชาตสตฺตุอุปาสกตฺตปฏิเวทนากถา

Câu chuyện về việc vua Ajātasattu tuyên bố trở thành cận sự nam

๒๕๐. ราชา ตตฺถ ตตฺถ สาธุการํ ปวตฺเตนฺโต อาทิมชฺฌปริโยสานํ สกฺกจฺจํ สุตฺวา ‘‘จิรํ วตมฺหิ อิเม ปญฺเห ปุถู สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉนฺโต, ถุเส โกฏฺเฏนฺโต วิย กิญฺจิ สารํ นาลตฺถํ, อโห วต ภควโต คุณสมฺปทา, โย เม ทีปสหสฺสํ ชาเลนฺโต วิย มหนฺตํ อาโลกํ กตฺวา อิเม ปญฺเห วิสฺสชฺเชสิ. สุจิรํ วตมฺหิ ทสพลสฺส คุณานุภาวํ อชานนฺโต วญฺจิโต’’ติ จินฺเตตฺวา พุทฺธคุณานุสฺสรณสมฺภูตาย ปญฺจวิธาย ปีติยา ผุฏสรีโร อตฺตโน ปสาทํ อาวิกโรนฺโต อุปาสกตฺตํ ปฏิเวเทสิ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ วุตฺเต ราชา’’ติอาทิ อารทฺธํ.

250. Nhà vua, ở mỗi chỗ, đã thốt lên lời tán thán ‘Lành thay!’, và sau khi lắng nghe bài pháp có đầu, giữa, và cuối một cách kính cẩn, đã suy nghĩ rằng: ‘Than ôi, đã từ lâu ta đi hỏi các Sa-môn, Bà-la-môn đông đảo về những câu hỏi này, nhưng chẳng thu được chút tinh túy nào, giống như người giã trấu. Ôi, thật là sự viên mãn về đức hạnh của Đức Thế Tôn, người đã giải đáp những câu hỏi này cho ta, tạo ra một ánh sáng vĩ đại như thể thắp lên một ngàn ngọn đèn! Than ôi, đã quá lâu ta bị lừa dối vì không biết đến uy lực đức hạnh của Bậc Thập Lực!’ Suy nghĩ như vậy, với thân thể tràn ngập năm loại hỷ sanh khởi từ việc tùy niệm công đức của Đức Phật, nhà vua, trong khi biểu lộ lòng tịnh tín của mình, đã tuyên bố trở thành cận sự nam. Để chỉ rõ điều đó, (các vị kết tập sư) đã bắt đầu bằng câu ‘Khi được nói như vậy, nhà vua...’

ตตฺถ อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเตติ อยํ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทเนสุ ทิสฺสติ. ‘‘อภิกฺกนฺตา ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๐) หิ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ เม ปุคฺคโล ขมติ, อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร.

Trong đó, từ ‘abhikkantaṃ’ (tuyệt vời, thưa ngài) này được thấy trong các nghĩa: đã qua, tốt đẹp, xinh đẹp, và tán thán. Chẳng hạn, trong các câu như ‘Thưa ngài, đêm đã qua, canh đầu đã mãn, Tăng chúng đã ngồi lâu,’ nó được thấy với nghĩa ‘đã qua.’ Trong các câu như ‘Người này làm tôi hài lòng, (người này) tốt đẹp hơn và thù diệu hơn bốn người này,’ nó được thấy với nghĩa ‘tốt đẹp.’

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗);

‘Ai đang đảnh lễ chân ta, rực rỡ với thần thông và danh tiếng; với dung sắc tuyệt vời, tỏa sáng khắp mọi phương?’

อาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ โภ, โคตมา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธาปิ อพฺภนุโมทเนเยว. ยสฺมา จ อพฺภนุโมทเน, ตสฺมา ‘สาธุ สาธุ ภนฺเต’ติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺโพ.

Trong các trường hợp như abhirūpe (xinh đẹp) ở đầu. Trong các trường hợp như ‘Abhikkantaṃ bho, gotamā’ (Thật vi diệu, thưa Tôn giả Gotama) (pārā. 15) là có ý nghĩa tán thán. Ở đây cũng chính là có ý nghĩa tán thán. Và bởi vì có ý nghĩa tán thán, nên cần được hiểu rằng nó có nghĩa là ‘Lành thay, lành thay, bạch Ngài’.

ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหลจฺฉเร;

หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธติ.

Trong sợ hãi, trong tức giận, trong tán thán, trong vội vã, trong hiếu kỳ và kinh ngạc; trong vui cười, trong sầu muộn, và trong tịnh tín, bậc trí lặp lại lời nói.

อิมินา [Pg.204] จ ลกฺขเณน อิธ ปสาทวเสน, ปสํสาวเสน จายํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อถวา อภิกฺกนฺตนฺติ อภิกนฺตํ อติอิฏฺฐํ อติมนาปํ อติสุนฺทรนฺติ วุตฺตํ โหติ.

Và theo quy tắc này, ở đây cần được hiểu rằng từ này được nói hai lần là do bởi sự tịnh tín và bởi sự tán thán. Hoặc, abhikkantaṃ (vi diệu) có nghĩa là xuất sắc, rất đáng mong muốn, rất đẹp lòng, rất tuyệt vời.

เอตฺถ เอเกน อภิกฺกนฺตสทฺเทน เทสนํ โถเมติ, เอเกน อตฺตโน ปสาทํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย, อภิกฺกนฺตํ ภนฺเต, ยทิทํ ภควโต ธมฺมเทสนา, ‘อภิกฺกนฺตํ’ ยทิทํ ภควโต ธมฺมเทสนํ อาคมฺม มม ปสาโทติ. ภควโตเยว วา วจนํ ทฺเว ทฺเว อตฺเถ สนฺธาย โถเมติ. ภควโต วจนํ อภิกฺกนฺตํ โทสนาสนโต, อภิกฺกนฺตํ คุณาธิคมนโต. ตถา สทฺธาชนนโต, ปญฺญาชนนโต, สาตฺถโต, สพฺยญฺชนโต, อุตฺตานปทโต, คมฺภีรตฺถโต, กณฺณสุขโต, หทยงฺคมโต, อนตฺตุกฺกํสนโต, อปรวมฺภนโต, กรุณาสีตลโต, ปญฺญาวทาตโต, อาปาถรมณียโต, วิมทฺทกฺขมโต, สุยฺยมานสุขโต, วีมํสิยมานหิตโตติ เอวมาทีหิ โยเชตพฺพํ.

Ở đây, với một từ abhikkanta, vị ấy tán thán bài pháp; với một từ (kia), (vị ấy tán thán) đức tin của mình. Đây là ý nghĩa ở đây: 'Bạch Ngài, bài pháp này của Đức Thế Tôn thật vi diệu', và 'Đức tin của con phát sinh nhờ bài pháp này của Đức Thế Tôn thật vi diệu'. Hoặc, vị ấy tán thán lời dạy của Đức Thế Tôn bằng cách liên kết với từng cặp ý nghĩa. Lời dạy của Đức Thế Tôn là vi diệu vì nó phá hủy các lỗi lầm, vi diệu vì nó dẫn đến chứng đắc các đức hạnh. Tương tự, vì nó làm phát sinh đức tin, vì nó làm phát sinh trí tuệ; vì nó có ý nghĩa, vì nó có văn cú; vì từ ngữ rõ ràng, vì ý nghĩa sâu sắc; vì êm tai, vì đi vào lòng người; vì không tán dương bản thân, vì không chê bai người khác; vì mát mẻ với lòng bi, vì trong sáng với trí tuệ; vì khả ái khi mới nghe, vì chịu đựng được sự khảo sát; vì an lạc khi đang được nghe, vì lợi ích khi đang được thẩm xét. Cần được liên kết như vậy v.v...

ตโต ปรมฺปิ จตูหิ อุปมาหิ เทสนํเยว โถเมติ. ตตฺถ นิกฺกุชฺชิตนฺติ อโธมุขฐปิตํ เหฏฺฐามุขชาตํ วา. อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อุปริ มุขํ กเรยฺย. ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ติณปณฺณาทิฉาทิตํ. วิวเรยฺยาติ อุคฺฆาเฏยฺย. มูฬฺหสฺส วาติ ทิสามูฬฺหสฺส. มคฺคํ อาจิกฺเขยฺยาติ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘เอส มคฺโค’’ติ วเทยฺย, อนฺธกาเรติ กาฬปกฺขจาตุทฺทสี อฑฺฒรตฺตฆนวนสณฺฑเมฆปฏเลหิ จตุรงฺเค ตเม. อยํ ตาว อนุตฺตานปทตฺโถ. อยํ ปน สาธิปฺปายโยชนา. ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ สทฺธมฺมวิมุขํ อสทฺธมฺเม ปติตํ มํ อสทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปนฺตน. ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย, เอวํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานา ปภุติ มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺนํ สาสนํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ กุมฺมคฺคมิจฺฉามคฺคปฺปฏิปนฺนสฺส เม สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาวิกโรนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ โมหนฺธการนิมุคฺคสฺส เม พุทฺธาทิรตนรูปานิ อปสฺสโต ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสกเทสนาปชฺโชตธารเกน มยฺหํ ภควตา เอเตหิ ปริยาเยหิ ปกาสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโตติ.

Sau đó, lại tán thán bài pháp bằng bốn ví dụ. Trong đó, nikkujjitaṃ (vật bị úp) là vật được đặt úp xuống hoặc vật bị úp xuống. Ukkujjeyya (lật ngửa) là làm cho ngửa lên. Paṭicchannaṃ (vật bị che đậy) là vật bị che đậy bởi cỏ, lá cây v.v... Vivareyya (mở ra) là phơi bày ra. Mūḷhassa (cho người bị lạc) là cho người bị lạc phương hướng. Maggaṃ ācikkheyya (chỉ đường) là nắm tay và nói rằng 'đây là con đường'. Andhakāre (trong bóng tối) là trong bóng tối có bốn thành phần: ngày 14 của hắc nguyệt, nửa đêm, rừng rậm, và mây che phủ. Đây trước tiên là nghĩa của những từ không rõ ràng. Còn đây là sự liên kết với ý nghĩa: Giống như người nào đó lật ngửa vật bị úp, cũng vậy, (Ngài) đã khiến con, người quay lưng với Chánh pháp, rơi vào phi pháp, đứng dậy khỏi phi pháp. Giống như mở ra vật bị che đậy, cũng vậy, (Ngài) đã mở ra giáo pháp bị che đậy bởi rừng rậm tà kiến kể từ khi giáo pháp của Đức Thế Tôn Kassapa biến mất. Giống như chỉ đường cho người bị lạc, cũng vậy, (Ngài) đã chỉ rõ con đường đến cõi trời và giải thoát cho con, người đang đi trên con đường xấu, con đường sai lầm. Giống như giơ ngọn đèn dầu trong bóng tối, cũng vậy, đối với con, người bị chìm trong bóng tối vô minh, không thấy được hình ảnh của Tam Bảo như Phật v.v..., (Ngài) đã giơ ngọn đèn giáo pháp phá tan bóng tối vô minh che lấp ấy. Do Đức Thế Tôn đã tuyên thuyết cho con bằng những phương tiện này, nên Chánh pháp đã được tuyên thuyết bằng nhiều phương tiện.

เอวํ เทสนํ โถเมตฺวา อิมาย เทสนาย รตนตฺตเย ปสนฺนจิตฺโต ปสนฺนาการํ กโรนฺโต เอสาหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ เอสาหนฺติ เอโส อหํ[Pg.205]. ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามีติ ภควา เม สรณํ, ปรายนํ, อฆสฺส ตาตา, หิตสฺส จ วิธาตาติ. อิมินา อธิปฺปาเยน ภควนฺตํ คจฺฉามิ ภชามิ เสวามิ ปยิรุปาสามิ, เอวํ วา ชานามิ พุชฺฌามีติ. เยสญฺหิ ธาตูนํ คติอตฺโถ, พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถ. ตสฺมา คจฺฉามีติ อิมสฺส ชานามิ พุชฺฌามีติ อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต. ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ เอตฺถ ปน อธิคตมคฺเค สจฺฉิกตนิโรเธ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน จตูสุ อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม, โส อตฺถโต อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ. วุตฺตญฺเจตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔) วิตฺถาโร. น เกวลญฺจ อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ. อปิ จ โข อริยผเลหิ สทฺธึ ปริยตฺติธมฺโมปิ. วุตฺตญฺเหตํ ฉตฺตมาณวกวิมาเน –

Sau khi tán thán bài pháp như vậy, do bài pháp này mà tâm sanh tịnh tín nơi Tam Bảo, muốn thể hiện thái độ của người có đức tin, nên đã nói câu bắt đầu bằng esāhaṃ. Trong đó, esāhaṃ là eso ahaṃ (con đây). Bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi (con xin quy y Đức Thế Tôn) có nghĩa là: Đức Thế Tôn là nơi nương tựa, là nơi quay về của con, là người bảo vệ khỏi điều ác, và là người sắp đặt điều lợi ích. Với ý nghĩa này, con đến với, phụng sự, hầu hạ, thân cận Đức Thế Tôn, hoặc con biết, con hiểu như vậy. Quả vậy, những động từ căn nào có nghĩa là 'đi', chúng cũng có nghĩa là 'biết'. Do đó, nghĩa 'con biết, con hiểu' này của từ gacchāmi cũng được nói đến. Còn trong câu Dhammañca bhikkhusaṅghañca (và Pháp và Tăng chúng Tỳ khưu), Pháp là cái gì nâng đỡ, không để rơi vào bốn đường ác đối với những vị đã chứng đắc Đạo, đã thực chứng Diệt, và đang thực hành theo lời giáo huấn; Pháp ấy, về mặt ý nghĩa, chính là Thánh đạo và Niết-bàn. Và điều này đã được nói: 'Này các Tỳ khưu, trong tất cả các pháp hữu vi, Bát Thánh Đạo được gọi là tối thượng' (A. Ni. 4.34), cần được hiểu rộng ra. Và không chỉ Thánh đạo và Niết-bàn (là Pháp), mà còn cả Pháp học cùng với các Thánh quả. Điều này đã được nói trong Chuyện Thiên cung của Chatta Māṇavaka:

‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ, ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ;

มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ, ธมฺมมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๗);

Pháp ly tham, không dao động, không sầu muộn, Pháp vô vi, không đối nghịch; Pháp này ngọt ngào, thuần thục, được phân định rõ ràng, hãy đến quy y Pháp này.

เอตฺถ หิ ราควิราโคติ มคฺโค กถิโต. อเนชมโสกนฺติ ผลํ. ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ. อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตนฺติ ปิฏกตฺตเยน วิภตฺตา ธมฺมกฺขนฺธาติ. ทิฏฺฐิสีลสํฆาเตน สํหโตติ สงฺโฆ, โส อตฺถโต อฏฺฐ อริยปุคฺคลสมูโห. วุตฺตญฺเหตํ ตสฺมิญฺเญว วิมาเน –

Ở đây, rāgavirāga (ly tham) là nói đến Đạo. Anejamasokaṃ (không dao động, không sầu muộn) là nói đến Quả. Dhammamasaṅkhataṃ (Pháp vô vi) là nói đến Niết-bàn. Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ (không đối nghịch, ngọt ngào, thuần thục, được phân định rõ ràng) là nói đến các uẩn pháp được phân chia trong Tam Tạng. Saṅgho (Tăng) là tập hợp được kết hợp bởi kiến và giới. Tăng ấy, về mặt ý nghĩa, là tập hợp của tám bậc Thánh nhân. Điều này đã được nói trong chính câu chuyện Thiên cung ấy:

‘‘ยตฺถ จ ทินฺนมหปฺผลมาหุ, จตูสุ สุจีสุ ปุรีสยุเคสุ;

อฏฺฐ จ ปุคฺคลธมฺมทสา เต, สงฺฆมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๘);

Nơi mà sự cúng dường được nói là có quả lớn, trong bốn đôi bậc thanh tịnh; Tám hạng người ấy là những vị thấy Pháp, hãy đến quy y Tăng chúng này.

ภิกฺขูนํ สงฺโฆ ภิกฺขุสงฺโฆ. เอตฺตาวตา ราชา ตีณิ สรณคมนานิ ปฏิเวเทสิ.

Tập hợp của các Tỳ khưu là bhikkhusaṅgho (Tăng chúng Tỳ khưu). Bằng chừng ấy, vị vua đã tuyên bố ba sự quy y.

สรณคมนกถา

Luận về Quy Y

อิทานิ เตสุ สรณคมเนสุ โกสลฺลตฺถํ สรณํ, สรณคมนํ, โย จ สรณํ คจฺฉติ, สรณคมนปฺปเภโท, สรณคมนผลํ, สงฺกิเลโส, เภโทติ, อยํ วิธิ เวทิตพฺโพ. เสยฺยถิทํ – สรณตฺถโต ตาว หึสตีติ สรณํ. สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคติปริกิเลสํ หนติ วินาเสตีติ อตฺโถ, รตนตฺตยสฺเสเวตํ อธิวจนํ.

Bây giờ, để được thiện xảo trong những sự quy y ấy, cần phải biết phương pháp này: (1) nơi nương tựa, (2) sự quy y, (3) người quy y, (4) sự phân loại quy y, (5) quả của sự quy y, (6) sự ô nhiễm, (7) sự phá vỡ. Cụ thể là – trước hết, về nghĩa của saraṇa: saraṇa (nơi nương tựa) là vì nó hủy diệt. Nghĩa là, đối với những người đã quy y, bằng chính sự quy y ấy, nó diệt trừ, phá hủy sự sợ hãi, sự kinh hoàng, sự đau khổ, sự ô nhiễm của ác thú. Đây chính là tên gọi của Tam Bảo.

อถ [Pg.206] วา หิเต ปวตฺตเนน อหิตา จ นิวตฺตเนน สตฺตานํ ภยํ หึสติ พุทฺโธ. ภวกนฺตารา อุตฺตารเณน อสฺสาสทาเนน จ ธมฺโม; อปฺปกานมฺปิ การานํ วิปุลผลปฏิลาภกรเณน สงฺโฆ. ตสฺมา อิมินาปิ ปริยาเยน รตนตฺตยํ สรณํ. ตปฺปสาทตคฺครุตาหิ วิหตกิเลโส ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท สรณคมนํ. ตํ สมงฺคีสตฺโต สรณํ คจฺฉติ. วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตุปฺปาเทน เอตานิ เม ตีณิ รตนานิ สรณํ, เอตานิ ปรายณนฺติ เอวํ อุเปตีติ อตฺโถ. เอวํ ตาว สรณํ, สรณคมนํ, โย จ สรณํ คจฺฉติ, อิทํ ตยํ เวทิตพฺพํ.

Hoặc là, đức Phật tiêu diệt nỗi sợ hãi của chúng sanh bằng cách khiến họ đi vào điều lợi ích và khiến họ lui ra khỏi điều bất lợi. Pháp (tiêu diệt nỗi sợ hãi) bằng cách cứu vớt khỏi vùng hoang địa của hữu và bằng cách ban cho sự an ổn; Tăng (tiêu diệt nỗi sợ hãi) bằng cách làm cho họ đạt được quả lớn lao từ những việc làm dù nhỏ nhặt. Vì vậy, cũng do lý do này mà Tam Bảo là nơi nương tựa. Tâm sanh khởi đã đoạn trừ phiền não do sự trong sạch và sự tôn kính đối với Tam Bảo ấy, hoặc tâm sanh khởi diễn tiến theo cách xem Tam Bảo ấy là nơi quy hướng, (được gọi là) sự quy y. Chúng sanh nào thành tựu điều ấy thì đi đến nơi nương tựa. Có nghĩa là, người ấy đi đến với tâm sanh khởi theo cách đã được nói rằng: “Ba ngôi báu này là nơi nương tựa của tôi, những ngôi báu này là nơi quy hướng.” Như vậy, trước tiên cần phải biết ba điều này: nơi nương tựa, sự quy y, và người đi đến nơi nương tựa.

สรณคมนปฺปเภเท ปน ทุวิธํ สรณคมนํ – โลกุตฺตรํ โลกิยญฺจ. ตตฺถ โลกุตฺตรํ ทิฏฺฐสจฺจานํ มคฺคกฺขเณ สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน อารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวา กิจฺจโต สกเลปิ รตนตฺตเย อิชฺฌติ. โลกิยํ ปุถุชฺชนานํ สรณคมนุปกฺกิเลสวิกฺขมฺภเนน อารมฺมณโต พุทฺธาทิคุณารมฺมณํ หุตฺวา อิชฺฌติ. ตํ อตฺถโต พุทฺธาทีสุ วตฺถูสุ สทฺธาปฏิลาโภ สทฺธามูลิกา จ สมฺมาทิฏฺฐิ ทสสุ ปุญฺญกิริยวตฺถูสุ ทิฏฺฐิชุกมฺมนฺติ วุจฺจติ. ตยิทํ จตุธา วตฺตติ – อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน, ตปฺปรายณตาย, สิสฺสภาวูปคมเนน, ปณิปาเตนาติ.

Lại nữa, trong sự phân loại về quy y, sự quy y có hai loại: siêu thế và hiệp thế. Trong đó, sự quy y siêu thế của các bậc đã thấy chân lý, trong sát-na đạo, do sự đoạn tuyệt các phiền não làm ô nhiễm sự quy y, về phương diện đối tượng, sau khi có Níp-bàn làm đối tượng, và về phương diện phận sự, được thành tựu trong toàn thể Tam Bảo. Sự quy y hiệp thế của các phàm nhân, do sự chế ngự các phiền não làm ô nhiễm sự quy y, về phương diện đối tượng, sau khi có các ân đức của Phật v.v... làm đối tượng thì được thành tựu. Điều ấy, về phương diện ý nghĩa, là sự đạt được đức tin nơi các đối tượng là Phật v.v... và là chánh kiến có đức tin làm gốc rễ, được gọi là "làm cho tri kiến ngay thẳng" (diṭṭhijukamma) trong mười phước sự. Điều này diễn ra theo bốn cách: bằng cách hiến dâng bản thân, bằng cách xem đó là nơi quy hướng, bằng cách đến với thân phận đệ tử, và bằng cách đảnh lễ.

ตตฺถ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ นาม – ‘‘อชฺชาทึ กตฺวา อหํ อตฺตานํ พุทฺธสฺส นิยฺยาเตมิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺสา’’ติ เอวํ พุทฺธาทีนํ อตฺตปริจฺจชนํ. ตปฺปรายณตา นาม ‘‘อชฺชาทึ กตฺวา ‘อหํ พุทฺธปรายโณ, ธมฺมปรายโณ, สงฺฆปรายโณ’ติ. มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ ตปฺปรายณภาโว. สิสฺสภาวูปคมนํ นาม – ‘‘อชฺชาทึ กตฺวา – ‘อหํ พุทฺธสฺส อนฺเตวาสิโก, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส อนฺเตวาสิโก’ติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ สิสฺสภาวูปคโม. ปณิปาโต นาม – ‘‘อชฺชาทึ กตฺวา อหํ อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมํ พุทฺธาทีนํเยว ติณฺณํ วตฺถูนํ กโรมี’ติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ พุทฺธาทีสุ ปรมนิปจฺจากาโร. อิเมสญฺหิ จตุนฺนํ อาการานํ อญฺญตรมฺปิ กโรนฺเตน คหิตํเยว โหติ สรณํ.

Trong đó, "hiến dâng bản thân" là sự từ bỏ bản thân cho Phật v.v... như sau: "Kể từ hôm nay, con xin hiến dâng thân con cho Đức Phật, cho Pháp, cho Tăng." "Xem đó là nơi quy hướng" là trạng thái xem đó là nơi quy hướng như sau: "Kể từ hôm nay, 'con là người có Phật là nơi quy hướng, có Pháp là nơi quy hướng, có Tăng là nơi quy hướng'. Xin quý Ngài hãy ghi nhận con." "Đến với thân phận đệ tử" là sự đến với thân phận đệ tử như sau: "Kể từ hôm nay, 'con là đệ tử gần gũi của Đức Phật, của Pháp, của Tăng'. Xin quý Ngài hãy ghi nhận con." "Đảnh lễ" là thái độ hết sức khiêm cung đối với Phật v.v... như sau: "Kể từ hôm nay, con chỉ thực hiện việc chào hỏi, đứng dậy đón rước, chắp tay, và các hành vi cung kính đối với ba đối tượng là Phật v.v..." Thật vậy, người thực hiện bất kỳ cách nào trong bốn cách này thì đã thọ trì nơi nương tựa rồi.

อปิ จ ภควโต อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส, อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, ปริจฺจตฺโตเยว เม อตฺตา, ปริจฺจตฺตํเยว ชีวิตํ, ชีวิตปริยนฺติกํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, พุทฺโธ เม สรณํ เลณํ ตาณนฺติ[Pg.207]; เอวมฺปิ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ เวทิตพฺพํ. ‘‘สตฺถารญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ, สุคตญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ, สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔). เอวมฺปิ มหากสฺสปสฺส สรณคมนํ วิย สิสฺสภาวูปคมนํ เวทิตพฺพํ.

Hơn nữa, cũng cần phải biết sự hiến dâng bản thân như sau: "Con xin từ bỏ bản thân cho Đức Thế Tôn, cho Pháp, cho Tăng. Con xin từ bỏ bản thân, con xin từ bỏ mạng sống. Bản thân của con đã được từ bỏ, mạng sống đã được từ bỏ. Con xin quy y Phật cho đến trọn đời. Phật là nơi nương tựa, nơi ẩn náu, nơi che chở của con." Cũng cần phải biết sự đến với thân phận đệ tử giống như sự quy y của ngài Đại Ca-diếp như sau: "Mong sao con được thấy Bậc Đạo Sư, mong con chỉ thấy Đức Thế Tôn. Mong sao con được thấy Bậc Thiện Thệ, mong con chỉ thấy Đức Thế Tôn. Mong sao con được thấy Bậc Chánh Đẳng Giác, mong con chỉ thấy Đức Thế Tôn."

‘‘โส อหํ วิจริสฺสามิ, คามา คามํ ปุรา ปุรํ;

นมสฺสมาโน สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมต’’นฺติ. (สุ. นิ. ๑๙๔);

“Con sẽ đi đây đó, từ làng này đến làng khác, từ thành này đến thành khác, trong khi đảnh lễ Bậc Chánh Đẳng Giác và tính chất khéo thuyết của Pháp.”

เอวมฺปิ อาฬวกาทีนํ สรณคมนํ วิย ตปฺปรายณตา เวทิตพฺพา. อถ โข พฺรหฺมายุ พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา ภควโต ปาทานิ มุเขน จ ปริจุมฺพติ, ปาณีหิ จ ปริสมฺพาหติ, นามญฺจ สาเวติ – ‘‘พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม พฺราหฺมโณ, พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม พฺราหฺมโณ’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๙๔) เอวมฺปิ ปณิปาโต ทฏฺฐพฺโพ.

Cũng cần phải biết (sự quy y bằng cách) xem đó là nơi quy hướng giống như sự quy y của dạ-xoa Āḷavaka v.v... Bấy giờ, bà-la-môn Brahmāyu đứng dậy khỏi chỗ ngồi, vắt thượng y qua một bên vai, cúi đầu đảnh lễ dưới chân Đức Thế Tôn, và hôn chân Đức Thế Tôn bằng miệng, xoa bóp bằng tay, và xưng tên: "Thưa ngài Gotama, tôi là bà-la-môn Brahmāyu. Thưa ngài Gotama, tôi là bà-la-môn Brahmāyu." Cũng cần phải hiểu sự đảnh lễ như vậy.

โส ปเนส ญาติภยาจริยทกฺขิเณยฺยวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ ทกฺขิเณยฺยปณิปาเตน สรณคมนํ โหติ, น อิตเรหิ. เสฏฺฐวเสเนว หิ สรณํ คณฺหาติ, เสฏฺฐวเสน จ ภิชฺชติ. ตสฺมา โย สากิโย วา โกลิโย วา – ‘‘พุทฺโธ อมฺหากํ ญาตโก’’ติ วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย วา – ‘‘สมโณ โคตโม ราชปูชิโต มหานุภาโว อวนฺทียมาโน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ ภเยน วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย วา โพธิสตฺตกาเล ภควโต สนฺติเก กิญฺจิ อุคฺคหิตํ สรมาโน พุทฺธกาเล วา –

Sự đảnh lễ này có bốn loại: do vì là thân quyến, do sợ hãi, do là thầy, và do là bậc đáng cúng dường. Trong đó, sự quy y được thành tựu bởi sự đảnh lễ (với tâm niệm là) bậc đáng cúng dường, không phải bởi những cách khác. Vì rằng người ta thọ trì nơi nương tựa chỉ do vì (xem đó là) bậc tối thượng, và (nơi nương tựa) bị phá vỡ cũng do vì (xem người khác là bậc tối thượng). Vì vậy, người nào thuộc dòng Sākiya hay Koliya đảnh lễ với ý nghĩ "Đức Phật là thân quyến của chúng ta", thì nơi nương tựa vẫn chưa được thọ trì. Hoặc người nào đảnh lễ vì sợ hãi, (nghĩ rằng): "Sa-môn Gotama được vua chúa cúng dường, có đại oai lực, nếu không được đảnh lễ, ngài có thể gây ra điều bất lợi", thì nơi nương tựa vẫn chưa được thọ trì. Hoặc người nào, trong khi nhớ lại điều gì đó đã học được từ Đức Thế Tôn vào thời Bồ-tát, hoặc vào thời Đức Phật...

‘‘จตุธา วิภเช โภเค, ปณฺฑิโต ฆรมาวสํ;

เอเกน โภคํ ภุญฺเชยฺย, ทฺวีหิ กมฺมํ ปโยชเย;

จตุตฺถญฺจ นิธาเปยฺย, อาปทาสุ ภวิสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๖๕);

“Bậc trí sống tại gia, nên chia tài sản làm bốn phần: một phần để hưởng dụng, hai phần để đầu tư vào công việc, và phần thứ tư nên cất giữ, để phòng khi có những tai họa sẽ xảy ra.”

เอวรูปํ อนุสาสนึ อุคฺคเหตฺวา – ‘‘อาจริโย เม’’ติ วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย ปน – ‘‘อยํ โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโย’’ติ วนฺทติ, เตเนว คหิตํ โหติ สรณํ.

...sau khi đã học lời giáo huấn như vậy, đảnh lễ với ý nghĩ "Ngài là thầy của tôi", thì nơi nương tựa vẫn chưa được thọ trì. Nhưng người nào đảnh lễ với ý nghĩ "Vị này là bậc đáng cúng dường tối thượng trên đời", chính người ấy đã thọ trì nơi nương tựa.

เอวํ คหิตสรณสฺส จ อุปาสกสฺส วา อุปาสิกาย วา อญฺญติตฺถิเยสุ ปพฺพชิตมฺปิ ญาตึ – ‘‘ญาตโก เม อย’’นฺติ วนฺทโต สรณคมนํ น [Pg.208] ภิชฺชติ, ปเคว อปพฺพชิตํ. ตถา ราชานํ ภยวเสน วนฺทโต. โส หิ รฏฺฐปูชิตตฺตา อวนฺทียมาโน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยาติ. ตถา ยํ กิญฺจิ สิปฺปํ สิกฺขาปกํ ติตฺถิยมฺปิ – ‘‘อาจริโย เม อย’’นฺติ วนฺทโตปิ น ภิชฺชติ, เอวํ สรณคมนปฺปเภโท เวทิตพฺโพ.

Và đối với nam cư sĩ hay nữ cư sĩ đã thọ trì nơi nương tựa như vậy, khi đảnh lễ người thân quyến đã xuất gia trong các ngoại đạo khác với ý nghĩ "Vị này là thân quyến của tôi", thì sự quy y không bị phá vỡ, huống chi là (đảnh lễ) người (thân quyến) không xuất gia. Tương tự, khi đảnh lễ nhà vua vì sợ hãi (thì sự quy y cũng không bị phá vỡ). Vì rằng vị ấy được quốc gia tôn kính, nếu không được đảnh lễ, có thể gây ra điều bất lợi. Tương tự, ngay cả đối với một ngoại đạo là người dạy một nghề nào đó, dù có đảnh lễ với ý nghĩ "Vị này là thầy của tôi", (sự quy y) cũng không bị phá vỡ. Cần phải biết sự phân loại về quy y như vậy.

เอตฺถ จ โลกุตฺตรสฺส สรณคมนสฺส จตฺตาริ สามญฺญผลานิ วิปากผลํ, สพฺพทุกฺขกฺขโย อานิสํสผลํ. วุตฺตญฺเหตํ –

Và ở đây, đối với sự quy y siêu thế, bốn quả Sa-môn là quả dị thục, sự đoạn tận tất cả khổ đau là quả phước báu. Điều này đã được nói đến như sau:

‘‘โย จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สงฺฆญฺจ สรณํ คโต;

จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ.

“Và người nào đã quy y Phật, Pháp, và Tăng; thấy được bốn Thánh đế bằng chánh trí tuệ.

ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

Thấy Khổ, sự tập khởi của khổ, và sự vượt qua khổ; Thánh đạo Tám ngành, con đường đưa đến sự tịch tịnh khổ đau.

เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตมํ;

เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๙๒);

Nơi quy y ấy thật an ổn, nơi quy y ấy là tối thượng; nương nhờ vào nơi quy y ấy, người ấy được giải thoát khỏi mọi khổ đau.”

อปิ จ นิจฺจาทิโต อนุปคมนาทิวเสน เปตสฺส อานิสํสผลํ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย…เป… กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต…เป… กญฺจิ ธมฺมํ อตฺตโต อุปคจฺเฉยฺย…เป… มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย…เป… ปิตรํ…เป… อรหนฺตํ…เป… ปทุฏฺฐจิตฺโต ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย…เป…. สงฺฆํ ภินฺเทยฺย…เป… อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๙๐). โลกิยสฺส ปน สรณคมนสฺส ภวสมฺปทาปิ โภคสมฺปทาปิ ผลเมว. วุตฺตญฺเหตํ –

Lại nữa, quả phước báu của sự quy y này nên được hiểu theo cách không chấp thủ (các pháp) là thường v.v... Điều này đã được nói đến như sau: “Không có trường hợp này, không có cơ hội này, rằng một người có đầy đủ chánh kiến lại có thể chấp thủ bất cứ pháp hữu vi nào là thường... v.v... chấp thủ bất cứ pháp hữu vi nào là lạc... v.v... chấp thủ bất cứ pháp nào là tự ngã... v.v... có thể giết mẹ... v.v... giết cha... v.v... giết một vị A-la-hán... v.v... với tâm ác ý làm chảy máu Như Lai... v.v... chia rẽ Tăng chúng... v.v... chỉ định một vị đạo sư khác, trường hợp này không xảy ra.” Còn đối với sự quy y thế gian, sự thành tựu về cảnh giới và sự thành tựu về tài sản chính là quả báu. Điều này đã được nói đến như sau:

‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส, น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ, เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๓๗);

“Những ai đã quy y Phật, họ sẽ không đi đến cõi khổ; sau khi từ bỏ thân người, họ sẽ làm sung mãn chúng chư thiên.”

อปรมฺปิ วุตฺตํ – ‘‘อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ – ‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธํ สรณคมนํ โหติ. พุทฺธํ สรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ [Pg.209] มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ…เป… เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ สทฺเทหิ คนฺเธหิ รเสหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑). เอส นโย ธมฺเม จ สงฺเฆ จ. อปิ จ เวลามสุตฺตาทีนํ วเสนาปิ สรณคมนสฺส ผลวิเสโส เวทิตพฺโพ. เอวํ สรณคมนสฺส ผลํ เวทิตพฺพํ.

Lại nữa, điều khác cũng được nói đến: “Khi ấy, Sakka, vua của chư thiên, cùng với tám mươi ngàn vị trời, đã đi đến chỗ Tôn giả Mahāmoggallāna... v.v... Tôn giả Mahāmoggallāna đã nói điều này với Sakka, vua của chư thiên, đang đứng một bên: ‘Lành thay, thưa vua của chư thiên, việc quy y Phật. Do nhân duyên quy y Phật, thưa vua của chư thiên, một số chúng sanh ở đây, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh vào thiện thú, thiên giới... v.v... họ vượt trội hơn các vị trời khác về mười phương diện: về tuổi thọ cõi trời, sắc đẹp cõi trời, hạnh phúc cõi trời, danh tiếng cõi trời, quyền lực cõi trời, và về các sắc, thanh, hương, vị, xúc cõi trời.’” Phương pháp này cũng áp dụng cho Pháp và Tăng. Lại nữa, quả báu đặc biệt của sự quy y cũng nên được hiểu theo các kinh như kinh Velāma v.v... Như vậy, quả báu của sự quy y nên được hiểu.

ตตฺถ จ โลกิยสรณคมนํ ตีสุ วตฺถูสุ อญฺญาณสํสยมิจฺฉาญาณาทีหิ สํกิลิสฺสติ, น มหาชุติกํ โหติ, น มหาวิปฺผารํ. โลกุตฺตรสฺส นตฺถิ สํกิเลโส. โลกิยสฺส จ สรณคมนสฺส ทุวิโธ เภโท – สาวชฺโช จ อนวชฺโช จ. ตตฺถ สาวชฺโช อญฺญสตฺถาราทีสุ อตฺตสนฺนิยฺยาตนาทีหิ โหติ, โส จ อนิฏฺฐผโล โหติ. อนวชฺโช กาลกิริยาย โหติ, โส อวิปากตฺตา อผโล. โลกุตฺตรสฺส ปน เนวตฺถิ เภโท. ภวนฺตเรปิ หิ อริยสาวโก อญฺญํ สตฺถารํ น อุทฺทิสตีติ. เอวํ สรณคมนสฺส สํกิเลโส จ เภโท จ เวทิตพฺโพติ.

Và trong đó, sự quy y thế gian bị ô nhiễm bởi vô minh, hoài nghi, tà kiến v.v... đối với ba đối tượng (Tam Bảo); nó không có ánh sáng vĩ đại, không có sự lan tỏa rộng lớn. Sự quy y siêu thế không có ô nhiễm. Và sự quy y thế gian có hai loại bị phá vỡ: có lỗi và không có lỗi. Trong đó, loại có lỗi xảy ra do việc dâng mình cho các vị đạo sư khác v.v..., và nó có quả không mong muốn. Loại không có lỗi xảy ra do cái chết, và nó không có quả vì không phải là dị thục. Nhưng sự quy y siêu thế thì không bao giờ bị phá vỡ. Vì ngay cả trong một kiếp sống khác, một vị Thánh đệ tử cũng không chỉ định một vị đạo sư khác. Như vậy, sự ô nhiễm và sự phá vỡ của quy y nên được hiểu.

อุปาสกํ มํ ภนฺเต ภควา ธาเรตูติ มํ ภควา ‘‘อุปาสโก อย’’นฺติ เอวํ ธาเรตุ, ชานาตูติ อตฺโถ. อุปาสกวิธิโกสลฺลตฺถํ ปเนตฺถ – โก อุปาสโก? กสฺมา อุปาสโกติ วุจฺจติ? กิมสฺส สีลํ? โก อาชีโว? กา วิปตฺติ? กา สมฺปตฺตีติ? อิทํ ปกิณฺณกํ เวทิตพฺพํ.

Câu “Bạch Thế Tôn, xin Thế Tôn hãy ghi nhận con là một người cận sự nam” có nghĩa là: “Xin Thế Tôn hãy ghi nhận, hãy biết con như thế này: ‘Vị này là một người cận sự nam’”. Ở đây, để có sự thiện xảo về phương cách của người cận sự nam, những vấn đề tạp loại này nên được hiểu: Ai là người cận sự nam? Tại sao được gọi là cận sự nam? Giới của người ấy là gì? Sinh kế của người ấy là gì? Sự thất bại của người ấy là gì? Sự thành tựu của người ấy là gì?

ตตฺถ โก อุปาสโกติ โย โกจิ สรณคโต คหฏฺโฐ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ยโต โข, มหานาม, พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ. เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อุปาสโก โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

Trong đó, (câu hỏi) “Ai là người cận sự nam?” (có câu trả lời là) bất kỳ người tại gia nào đã quy y. Điều này đã được nói đến như sau: “Này Mahānāma, khi một người đã quy y Phật, đã quy y Pháp, đã quy y Tăng. Này Mahānāma, chỉ với chừng ấy, người ấy trở thành một người cận sự nam.”

กสฺมา อุปาสโกติ รตนตฺตยํ อุปาสนโต. โส หิ พุทฺธํ อุปาสตีติ อุปาสโก, ตถา ธมฺมํ สํฆํ.

(Câu hỏi) “Tại sao được gọi là cận sự nam?” (có câu trả lời là) vì gần gũi, phục vụ Tam Bảo. Thật vậy, người ấy gần gũi, phục vụ Đức Phật, nên là cận sự nam; tương tự đối với Pháp và Tăng.

กิมสฺส สีลนฺติ ปญฺจ เวรมณิโย. ยถาห – ‘‘ยโต โข, มหานาม, อุปาสโก ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา… กาเมสุมิจฺฉาจารา… มุสาวาทา… สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ, เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อุปาสโก สีลวา โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

(Câu hỏi) “Giới của người ấy là gì?” (có câu trả lời là) năm sự kiêng cữ. Như đã được nói: “Này Mahānāma, khi một người cận sự nam kiêng cữ sát sanh, kiêng cữ lấy của không cho... kiêng cữ tà hạnh trong các dục... kiêng cữ nói dối... kiêng cữ dùng các loại rượu và chất say là nền tảng của sự dễ duôi, này Mahānāma, chỉ với chừng ấy, người cận sự nam là người có giới.”

โก [Pg.210] อาชีโวติ ปญฺจ มิจฺฉาวณิชฺชา ปหาย ธมฺเมน สเมน ชีวิตกปฺปนํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปญฺจิมา, ภิกฺขเว, วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา. กตมา ปญฺจ? สตฺถวณิชฺชา, สตฺตวณิชฺชา, มํสวณิชฺชา, มชฺชวณิชฺชา, วิสวณิชฺชา. อิมา โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๗).

(Câu hỏi) “Sinh kế của người ấy là gì?” (có câu trả lời là) việc nuôi mạng một cách đúng pháp và công bằng, sau khi đã từ bỏ năm loại buôn bán tà vạy. Điều này đã được nói đến như sau: “Này các Tỳ khưu, có năm loại buôn bán này người cận sự nam không nên làm. Năm loại nào? Buôn bán vũ khí, buôn bán chúng sanh, buôn bán thịt, buôn bán rượu, buôn bán thuốc độc. Này các Tỳ khưu, đây là năm loại buôn bán người cận sự nam không nên làm.”

กา วิปตฺตีติ ยา ตสฺเสว สีลสฺส จ อาชีวสฺส จ วิปตฺติ, อยมสฺส วิปตฺติ. อปิ จ ยาย เอส จณฺฑาโล เจว โหติ, มลญฺจ ปติกุฏฺโฐ จ, สาปิสฺส วิปตฺตีติ เวทิตพฺพา. เต จ อตฺถโต อสฺสทฺธิยาทโย ปญฺจ ธมฺมา โหนฺติ. ยถาห – ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุปาสโก อุปาสกจณฺฑาโล จ โหติ, อุปาสกมลญฺจ, อุปาสกปติกุฏฺโฐ จ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ โหติ, ทุสฺสีโล โหติ, โกตูหลมงฺคลิโก โหติ, มงฺคลํ ปจฺเจติ, โน กมฺมํ, อิโต จ พหิทฺธา ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสติ, ตตฺถ จ ปุพฺพการํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๕).

(Câu hỏi) “Sự thất bại của người ấy là gì?” (có câu trả lời là) sự thất bại nào của chính giới và sinh kế ấy, đó là sự thất bại của người ấy. Lại nữa, do sự thực hành sai lầm nào mà người cận sự nam này trở thành người hạ tiện, vết nhơ, và đáng khinh miệt, sự thực hành sai lầm đó cũng nên được hiểu là sự thất bại của người ấy. Và về mặt ý nghĩa, đó là năm pháp: vô tín v.v... Như đã được nói: “Này các Tỳ khưu, người cận sự nam có đầy đủ năm pháp thì là người cận sự nam hạ tiện, là vết nhơ của cận sự nam, là người cận sự nam đáng khinh miệt. Năm pháp nào? Không có đức tin, không có giới hạnh, tin vào điềm lạ và điềm lành, tin vào điềm lành chứ không tin vào nghiệp, và tìm kiếm người đáng cúng dường ở ngoài giáo pháp này, và thực hiện sự cúng dường trước tiên ở đó.”

กา สมฺปตฺตีติ ยา จสฺส สีลสมฺปทา เจว อาชีวสมฺปทา จ, สา สมฺปตฺติ; เย จสฺส รตนภาวาทิกรา สทฺธาทโย ปญฺจ ธมฺมา. ยถาห – ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุปาสโก อุปาสกรตนญฺจ โหติ, อุปาสกปทุมญฺจ, อุปาสกปุณฺฑรีกญฺจ. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺโธ โหติ, สีลวา โหติ, น โกตูหลมงฺคลิโก โหติ, กมฺมํ ปจฺเจติ, โน มงฺคลํ, น อิโต พหิทฺธา ทกฺขิเณยฺยํ คเวสติ, อิธ จ ปุพฺพการํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๕).

Thế nào là sự thành tựu? Bất cứ sự thành tựu nào về giới và sự thành tựu nào về mạng sống trong sạch của vị ấy, đó là sự thành tựu; và năm pháp bắt đầu bằng đức tin có khả năng tạo nên phẩm chất quý báu của vị ấy. Như đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, người cận sự nam nào hội đủ năm pháp thì được gọi là người cận sự nam quý báu, là người cận sự nam hoa sen hồng, là người cận sự nam hoa sen trắng. Hội đủ năm pháp nào? Vị ấy có đức tin, có giới đức, không tin vào điềm triệu hay sự may rủi, tin vào nghiệp chứ không tin vào điềm triệu, không tìm kiếm người đáng cúng dường ở ngoài giáo pháp này, và thực hiện sự cúng dường trước tiên ở đây.’

อชฺชตคฺเคติ เอตฺถายํ อคฺคสทฺโท อาทิโกฏิโกฏฺฐาสเสฏฺเฐสุ ทิสฺสติ. ‘‘อชฺชตคฺเค, สมฺม โทวาริก, อาวรามิ ทฺวารํ นิคณฺฐานํ นิคณฺฐีน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๐) หิ อาทิมฺหิ ทิสฺสติ. ‘‘เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย. อุจฺฉคฺคํ เวฬคฺค’’นฺติอาทีสุ (กถา. ๒๘๑) โกฏิยํ. ‘‘อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา ติตฺตกคฺคํ วา วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุ’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๓๑๗) โกฏฺฐาเส. ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๔) เสฏฺเฐ. อิธ ปนายํ อาทิมฺหิ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อชฺชตคฺเคติ อชฺชตํ อาทึ กตฺวาติ เอวเมตฺถตฺโถ เวทิตพฺโพ. อชฺชตนฺติ [Pg.211] อชฺชภาวํ. อชฺชทคฺเคติ วา ปาโฐ, ทกาโร ปทสนฺธิกโร. อชฺช อคฺคนฺติ อตฺโถ.

Trong từ ‘ajjatagge’, từ ‘agga’ này được thấy với các nghĩa: bắt đầu, chóp/ngọn, phần, và cao tột. Thật vậy, trong các câu như ‘Này người giữ cửa thân mến, kể từ hôm nay, ta đóng cửa đối với các Nigantha nam và Nigantha nữ,’ nó được thấy với nghĩa là bắt đầu. Trong các câu như ‘Vị ấy nên chạm vào đầu ngón tay kia bằng chính đầu ngón tay của mình. Ngọn mía, ngọn tre,’ nó được thấy với nghĩa là chóp/ngọn. Trong các câu như ‘Ta cho phép chia phần trái cây chua, hoặc phần trái cây ngọt, hoặc phần trái cây đắng, hoặc chia theo phần tịnh xá, hoặc chia theo phần tu viện,’ nó được thấy với nghĩa là phần. Trong các câu như ‘Này các Tỳ khưu, trong tất cả chúng sanh, dù không chân... Như Lai được tuyên bố là bậc cao tột nhất trong số ấy,’ nó được thấy với nghĩa là cao tột. Tuy nhiên, ở đây, từ này nên được hiểu với nghĩa là bắt đầu. Do đó, trong từ ‘ajjatagge’, ý nghĩa nên được hiểu là ‘lấy ngày hôm nay làm khởi điểm’. ‘Ajjataṃ’ có nghĩa là trạng thái của ngày hôm nay. Hoặc bản kinh đọc là ‘ajjadagge’, ký tự ‘da’ là để nối âm. Ý nghĩa là ‘hôm nay là khởi điểm’.

ปาณุเปตนฺติ ปาเณหิ อุเปตํ. ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว อุเปตํ อนญฺญสตฺถุกํ ตีหิ สรณคมเนหิ สรณํ คตํ อุปาสกํ กปฺปิยการกํ มํ ภควา ธาเรตุ ชานาตุ. อหญฺหิ สเจปิ เม ติขิเณน อสินา สีสํ ฉินฺเทยฺย, เนว พุทฺธํ ‘‘น พุทฺโธ’’ติ วา, ธมฺมํ ‘‘น ธมฺโม’’ติ วา, สงฺฆํ ‘‘น สงฺโฆ’’ติ วา วเทยฺยนฺติ.

‘Pāṇupetaṃ’ có nghĩa là ‘cho đến trọn đời’. Mong Thế Tôn hãy ghi nhận, hãy biết con là người cận sự nam đã quy y Tam Bảo qua ba pháp quy y, không có vị thầy nào khác, cho đến trọn đời, chừng nào mạng sống của con còn tồn tại. Bởi vì, bạch ngài, cho dù có người dùng gươm bén chặt đầu con, con cũng sẽ không bao giờ nói rằng: ‘Đức Phật không phải là Phật,’ hoặc ‘Pháp không phải là Pháp,’ hoặc ‘Tăng không phải là Tăng.’

เอวํ อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน สรณํ คนฺตฺวา อตฺตนา กตํ อปราธํ ปกาเสนฺโต อจฺจโย มํ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ อจฺจโยติ อปราโธ. มํ อจฺจคมาติ มํ อติกฺกมฺม อภิภวิตฺวา ปวตฺโต. ธมฺมิกํ ธมฺมราชานนฺติ เอตฺถ ธมฺมํ จรตีติ ธมฺมิโก. ธมฺเมเนว ราชา ชาโต, น ปิตุฆาตนาทินา อธมฺเมนาติ ธมฺมราชา. ชีวิตา โวโรเปสินฺติ ชีวิตา วิโยเชสึ. ปฏิคฺคณฺหาตูติ ขมตุ. อายตึ สํวรายาติ อนาคเต สํวรตฺถาย. ปุน เอวรูปสฺส อปราธสฺส โทสสฺส ขลิตสฺส อกรณตฺถาย.

Sau khi đã quy y bằng cách dâng trọn bản thân như vậy, để trình bày lỗi lầm do mình đã phạm, vị ấy đã nói câu bắt đầu bằng ‘Bạch ngài, lỗi lầm đã vượt qua con.’ Trong đó, ‘accayo’ có nghĩa là lỗi lầm. ‘Maṃ accagamā’ có nghĩa là ‘nó đã xảy ra, đã vượt qua và chế ngự con.’ Trong câu ‘dhammikaṃ dhammarājānaṃ,’ ‘dhammiko’ có nghĩa là ‘vị thực hành đúng Pháp.’ ‘Dhammarājā’ có nghĩa là ‘vị vua trở thành vua một cách đúng Pháp, chứ không phải bằng cách phi pháp như giết cha.’ ‘Jīvitā voropesiṃ’ có nghĩa là ‘con đã tách rời khỏi mạng sống.’ ‘Paṭiggaṇhātu’ có nghĩa là ‘xin hãy tha thứ.’ ‘Āyatiṃ saṃvarāya’ có nghĩa là ‘vì mục đích thu thúc trong tương lai,’ tức là để không tái phạm lỗi lầm, sai trái, và thiếu sót như vậy nữa.

๒๕๑. ตคฺฆาติ เอกํเส นิปาโต. ยถา ธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ยถา ธมฺโม ฐิโต ตเถว กโรสิ, ขมาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ตํ ตว อปราธํ มยํ ขมาม. วุฑฺฒิเหสา, มหาราช อริยสฺส วินเยติ เอสา, มหาราช, อริยสฺส วินเย พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน วุฑฺฒิ นาม. กตมา? ยายํ อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกริตฺวา อายตึ สํวราปชฺชนา, เทสนํ ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโต – ‘‘โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ อาห.

251. ‘Taggha’ là một bất biến từ có nghĩa là ‘chắc chắn.’ ‘Yathā dhammaṃ paṭikarosi’ có nghĩa là ‘ngươi hành động đúng như Pháp đã được thiết lập,’ tức là ‘ngươi xin sám hối.’ ‘Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma’ có nghĩa là ‘chúng ta tha thứ lỗi lầm đó của ngươi.’ ‘Vuḍḍhihesā, mahārāja ariyassa vinaye’ có nghĩa là ‘Thưa Đại vương, đây được gọi là sự tăng trưởng trong giới luật của bậc Thánh, trong giáo pháp của Đức Phật, bậc Thế Tôn.’ Sự tăng trưởng nào? Đó là việc thấy lỗi lầm là lỗi lầm, sửa chữa đúng theo Pháp, và thực hành sự thu thúc trong tương lai. Tuy nhiên, khi thuyết giảng lấy cá nhân làm đối tượng, Ngài đã nói: ‘Người nào thấy lỗi lầm là lỗi lầm, sửa chữa đúng theo Pháp, và thực hành sự thu thúc trong tương lai.’

๒๕๒. เอวํ วุตฺเตติ เอวํ ภควตา วุตฺเต. หนฺท จ ทานิ มยํ ภนฺเตติ เอตฺถ หนฺทาติ วจสายตฺเถ นิปาโต. โส หิ คมนวจสายํ กตฺวา เอวมาห. พหุกิจฺจาติ พลวกิจฺจา. พหุกรณียาติ ตสฺเสว เววจนํ. ยสฺสทานิ ตฺวนฺติ ยสฺส อิทานิ ตฺวํ มหาราช คมนสฺส กาลํ มญฺญสิ ชานาสิ, ตสฺส กาลํ ตฺวเมว ชานาสีติ วุตฺตํ โหติ. ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามีติ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ [Pg.212] สิรสิ ปติฏฺฐเปตฺวา ยาว ทสฺสนวิสยํ ภควโต อภิมุโขว ปฏิกฺกมิตฺวา ทสฺสนวิชหนฏฺฐานภูมิยํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ.

252. ‘Evaṃ vutte’ có nghĩa là ‘khi Thế Tôn đã nói như vậy.’ Trong câu ‘Handa ca dāni mayaṃ, bhante,’ ‘handa’ là một bất biến từ có nghĩa là kết thúc lời nói. Vị ấy đã nói như vậy sau khi kết thúc lời nói để xin phép ra về. ‘Bahukiccā’ có nghĩa là ‘nhiều công việc quan trọng.’ ‘Bahukaraṇīyā’ là một từ đồng nghĩa của từ ấy. ‘Yassadāni tvaṃ’ có nghĩa là ‘Thưa Đại vương, bây giờ chính ngài biết thời điểm thích hợp cho việc ra về mà ngài cho là đã đến lúc.’ ‘Padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi’ có nghĩa là sau khi đi nhiễu bên phải ba vòng, đặt lên đầu hai tay chắp lại sáng ngời với mười đầu móng tay, vị ấy đi lui trong khi vẫn hướng mặt về phía Thế Tôn cho đến khi khuất tầm mắt, rồi tại nơi khuất tầm mắt, vị ấy đảnh lễ năm vóc sát đất rồi ra về.

๒๕๓. ขตายํ, ภิกฺขเว, ราชาติ ขโต อยํ, ภิกฺขเว, ราชา. อุปหตายนฺติ อุปหโต อยํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อยํ, ภิกฺขเว, ราชา ขโต อุปหโต ภินฺนปติฏฺโฐ ชาโต, ตถาเนน อตฺตนาว อตฺตา ขโต, ยถา อตฺตโน ปติฏฺฐา น ชาตาติ. วิรชนฺติ ราครชาทิวิรหิตํ. ราคมลาทีนํเยว วิคตตฺตา วีตมลํ. ธมฺมจกฺขุนฺติ ธมฺเมสุ วา จกฺขุํ, ธมฺมมยํ วา จกฺขุํ, อญฺเญสุ ฐาเนสุ ติณฺณํ มคฺคานเมตํ อธิวจนํ. อิธ ปน โสตาปตฺติมคฺคสฺเสว. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ อิมินา ปิตา ฆาติโต นาภวิสฺส, อิทานิ อิเธวาสเน นิสินฺโน โสตาปตฺติมคฺคํ ปตฺโต อภวิสฺส, ปาปมิตฺตสํสคฺเคน ปนสฺส อนฺตราโย ชาโต. เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา อยํ ตถาคตํ อุปสงฺกมิตฺวา รตนตฺตยํ สรณํ คโต, ตสฺมา มม สาสนมหนฺตตาย ยถา นาม โกจิ ปุริสสฺส วธํ กตฺวา ปุปฺผมุฏฺฐิมตฺเตน ทณฺเฑน มุจฺเจยฺย, เอวเมว โลหกุมฺภิยํ นิพฺพตฺติตฺวา ตึสวสฺสสหสฺสานิ อโธ ปตนฺโต เหฏฺฐิมตลํ ปตฺวา ตึสวสฺสสหสฺสานิ อุทฺธํ คจฺฉนฺโต ปุนปิ อุปริมตลํ ปาปุณิตฺวา มุจฺจิสฺสตีติ อิทมฺปิ กิร ภควตา วุตฺตเมว, ปาฬิยํ ปน น อารูฬฺหํ.

253. ‘Này các Tỳ khưu, vị vua này đã tự đào bới’ có nghĩa là ‘Này các Tỳ khưu, vị vua này đã tự đào bới.’ ‘Đã tự hủy hoại’ có nghĩa là ‘vị này đã tự hủy hoại.’ Ý nghĩa là: ‘Này các Tỳ khưu, vị vua này đã tự đào bới, tự hủy hoại, đã trở thành người có nền tảng bị phá vỡ; vị ấy đã tự đào bới chính mình đến mức nền tảng của mình không thể phát sinh.’ ‘Không còn bụi bặm’ có nghĩa là không còn bụi bặm của tham ái v.v... Vì đã loại bỏ các cấu uế của tham ái v.v., nên được gọi là ‘không còn cấu uế’. ‘Pháp nhãn’ có nghĩa là con mắt thấy các Pháp (Tứ đế), hoặc con mắt được làm bằng Pháp. Ở những nơi khác, đây là từ chỉ cho ba đạo quả thấp. Nhưng ở đây, nó chỉ riêng cho đạo quả Nhập lưu. Ý nghĩa là: Nếu vị vua này đã không giết cha, thì ngay bây giờ, khi đang ngồi ở đây, vị ấy đã có thể đắc được đạo quả Nhập lưu. Nhưng vì giao du với bạn xấu, một chướng ngại đã phát sinh cho vị ấy. Dù vậy, vì vị này đã đến yết kiến Như Lai và quy y Tam Bảo, và cũng vì sự vĩ đại trong giáo pháp của ta, nên cũng giống như một người sau khi giết người có thể được tha tội chỉ với một hình phạt bằng một nắm hoa, cũng vậy, sau khi tái sanh vào địa ngục Lô-ha-kum-bhī, rơi xuống trong ba mươi ngàn năm cho đến khi chạm đáy, rồi lại trồi lên trong ba mươi ngàn năm cho đến khi lên đến đỉnh, vị ấy sẽ được giải thoát. Điều này được cho là cũng do chính Thế Tôn đã nói, nhưng không được ghi lại trong Thánh điển Pāli.

อิทํ ปน สุตฺตํ สุตฺวา รญฺญา โกจิ อานิสํโส ลทฺโธติ? มหาอานิสํโส ลทฺโธ. อยญฺหิ ปิตุ มาริตกาลโต ปฏฺฐาย เนว รตฺตึ น ทิวา นิทฺทํ ลภติ, สตฺถารํ ปน อุปสงฺกมิตฺวา อิมาย มธุราย โอชวนฺติยา ธมฺมเทสนาย สุตกาลโต ปฏฺฐาย นิทฺทํ ลภิ. ติณฺณํ รตนานํ มหาสกฺการํ อกาสิ. โปถุชฺชนิกาย สทฺธาย สมนฺนาคโต นาม อิมินา รญฺญา สทิโส นาโหสิ. อนาคเต ปน วิชิตาวี นาม ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสตีติ. อิทมโวจ ภควา. อตฺตมนา เต ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ.

Lại nữa, sau khi nghe bài kinh này, đức vua có đạt được lợi ích nào không? Đã đạt được lợi ích to lớn. Thật vậy, vị vua này kể từ lúc giết cha, đã không thể ngủ được cả đêm lẫn ngày, nhưng sau khi đến yết kiến bậc Đạo Sư, kể từ lúc nghe được bài pháp thoại ngọt ngào, đầy dưỡng chất này, đã có thể ngủ được. (Nhà vua) đã thực hiện sự cúng dường trọng thể đến Tam Bảo. Một người thành tựu tín tâm của hàng phàm phu không có ai sánh bằng vị vua này. Lại nữa, trong tương lai, sau khi trở thành vị Phật Độc Giác tên là Vijitāvī, ngài sẽ nhập Parinibbāna. Đức Thế Tôn đã thuyết điều này. Các vị tỳ khưu ấy, với tâm hoan hỷ, đã tán dương lời dạy của Đức Thế Tôn.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

Như vậy, trong bộ Chú giải Trường Bộ Kinh tên là Sumaṅgalavilāsinī.

สามญฺญผลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Sa-môn Quả đã kết thúc.

๓. อมฺพฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

3. Phần giải thích kinh Ambaṭṭha.

อทฺธานคมนวณฺณนา

Phần giải thích về việc đi đường dài.

๒๕๔. เอวํ [Pg.213] เม สุตํ…เป… โกสเลสูติ อมฺพฏฺฐสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. โกสเลสูติ โกสลา นาม ชานปทิโน ราชกุมารา. เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รูฬฺหีสทฺเทน โกสลาติ วุจฺจติ, ตสฺมึ โกสเลสุ ชนปเท. โปราณา ปนาหุ – ยสฺมา ปุพฺเพ มหาปนาทํ ราชกุมารํ นานานาฏกาทีนิ ทิสฺวา สิตมตฺตมฺปิ อกโรนฺตํ สุตฺวา ราชา อาห – ‘‘โย มม ปุตฺตํ หสาเปติ, สพฺพาลงฺกาเรน นํ อลงฺกโรมี’’ติ. ตโต นงฺคลานิปิ ฉฑฺเฑตฺวา มหาชนกาเย สนฺนิปติเต มนุสฺสา สาติเรกานิ สตฺตวสฺสานิ นานากีฬาโย ทสฺเสตฺวาปิ ตํ หสาเปตุํ นาสกฺขึสุ, ตโต สกฺโก เทวราชา นาฏกํ เปเสสิ, โส ทิพฺพนาฏกํ ทสฺเสตฺวา หสาเปสิ. อถ เต มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน วสโนกาสาภิมุขา ปกฺกมึสุ. เต ปฏิปเถ มิตฺตสุหชฺชาทโย ทิสฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺตา – ‘‘กจฺจิ โภ กุสลํ, กจฺจิ โภ กุสล’’นฺติ อาหํสุ. ตสฺมา ตํ ‘‘กุสล’’นฺติ วจนํ อุปาทาย โส ปเทโส โกสลาติ วุจฺจตีติ.

254. “Evaṃ me sutaṃ…pe… kosalesu” là kinh Ambaṭṭha. Trong đó, đây là phần giải thích các từ chưa từng được giải thích. Về từ “Kosalesu”: Các vương tử cai trị xứ sở được gọi là Kosalā. Nơi ở của họ, dù chỉ là một xứ, theo từ ngữ quy ước cũng được gọi là Kosalā; (ý nói) trong xứ sở Kosalesu ấy. Còn các vị xưa thì nói rằng: Vì rằng thuở xưa, nghe tin vương tử Mahāpanāda sau khi xem các loại vũ kịch khác nhau cũng không mỉm cười, nhà vua đã nói: “Ai làm cho con trai ta cười được, ta sẽ trang hoàng cho người ấy bằng tất cả trang sức.” Do đó, ngay cả cày bừa cũng vứt bỏ, đám đông dân chúng tụ tập lại, người ta trong hơn bảy năm dù đã trình diễn các trò vui khác nhau cũng không thể làm cho vị ấy cười được. Sau đó, vua trời Sakka đã phái một vũ công đến, người ấy đã trình diễn vũ điệu của chư thiên và làm cho (vương tử) cười. Bấy giờ, những người ấy đã ra về, hướng đến nơi ở của mình. Họ ở trên đường, gặp bạn bè, người thân,... trong khi chào hỏi nhau đã nói: “Này bạn, có khỏe không? Này bạn, có khỏe không?”. Vì thế, dựa vào lời nói “kusalaṃ” ấy, vùng đất ấy được gọi là Kosalā.

จาริกํ จรมาโนติ อทฺธานคมนํ คจฺฉนฺโต. จาริกา จ นาเมสา ภควโต ทุวิธา โหติ – ตุริตจาริกา จ, อตุริตจาริกา จ. ตตฺถ ทูเรปิ โพธเนยฺยปุคฺคลํ ทิสฺวา ตสฺส โพธนตฺถาย สหสา คมนํ ตุริตจาริกา นาม, สา มหากสฺสปสฺส ปจฺจุคฺคมนาทีสุ ทฏฺฐพฺพา. ภควา หิ มหากสฺสปตฺเถรํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺโต มุหุตฺเตน ติคาวุตํ มคฺคํ อคมาสิ. อาฬวกสฺสตฺถาย ตึสโยชนํ, ตถา องฺคุลิมาลสฺส. ปกฺกุสาติสฺส ปน ปญฺจจตฺตาลีสโยชนํ. มหากปฺปินสฺส วีสโยชนสตํ. ธนิยสฺสตฺถาย สตฺตโยชนสตานิ อคมาสิ. ธมฺมเสนาปติโน สทฺธิวิหาริกสฺส วนวาสีติสฺสสามเณรสฺส ติคาวุตาธิกํ วีสโยชนสตํ.

“Cārikaṃ caramāno” nghĩa là đang đi một cuộc hành trình dài. Cuộc du hành này của Đức Thế Tôn có hai loại: du hành nhanh và du hành không nhanh. Trong đó, khi thấy một người có thể giác ngộ dù ở xa, việc đi nhanh chóng vì mục đích giác ngộ cho người ấy được gọi là du hành nhanh. Điều này nên được thấy trong các trường hợp như đi đón ngài Mahākassapa. Thật vậy, Đức Thế Tôn khi đi đón trưởng lão Mahākassapa đã đi một quãng đường ba gāvuta trong một khoảnh khắc. Vì lợi ích của Āḷavaka, Ngài đã đi ba mươi do-tuần, cũng vậy đối với Aṅgulimāla. Còn vì Pakkusāti, Ngài đã đi bốn mươi lăm do-tuần. Vì Mahākappina, Ngài đã đi một trăm hai mươi do-tuần. Vì lợi ích của Dhaniya, Ngài đã đi bảy trăm do-tuần. Vì sa-di Tissa, người sống trong rừng, là đệ tử cùng ở của vị Tướng quân Chánh pháp, Ngài đã đi một trăm hai mươi do-tuần và hơn ba gāvuta.

เอกทิวสํ กิร เถโร – ‘‘ติสฺสสามเณรสฺส สนฺติกํ, ภนฺเต, คจฺฉามี’’ติ อาห. ภควา – ‘‘อหมฺปิ คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ [Pg.214] อามนฺเตสิ – ‘‘อานนฺท, วีสติสหสฺสานํ ฉฬภิญฺญานํ อาโรเจหิ, ภควา กิร วนวาสิสฺส ติสฺสสามเณรสฺส สนฺติกํ คมิสฺสตี’’ติ. ตโต ทุติยทิวเส วีสติสหสฺสขีณาสวปริวาโร อากาเส อุปฺปติตฺวา วีสติโยชนสตมตฺถเก ตสฺส โคจรคามทฺวาเร โอตริตฺวา จีวรํ ปารุปิ. ตํ กมฺมนฺตํ คจฺฉมานา มนุสฺสา ทิสฺวา – ‘‘สตฺถา โน อาคโต, มา กมฺมนฺตํ อคมิตฺถา’’ติ วตฺวา อาสนานิ ปญฺญเปตฺวา ยาคุํ ทตฺวา ปาตราสภตฺตํ กโรนฺตา – ‘‘กุหึ, ภนฺเต, ภควา คจฺฉตี’’ติ ทหรภิกฺขู ปุจฺฉึสุ. อุปาสกา น ภควา อญฺญตฺถ คจฺฉติ, อิเธว ติสฺสสามเณรสฺส ทสฺสนตฺถายาคโตติ. เต – ‘‘อมฺหากํ กุลูปกสฺส กิร เถรสฺส ทสฺสนตฺถาย สตฺถา อาคโต, โน วต โน เถโร โอรมตฺตโก’’ติ โสมนสฺสชาตา อเหสุํ.

Tương truyền, vào một ngày nọ, vị trưởng lão bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, con sẽ đi đến chỗ sa-di Tissa.” Đức Thế Tôn sau khi nói “Ta cũng sẽ đi” đã gọi Tôn giả Ānanda: “Này Ānanda, hãy báo cho hai mươi ngàn vị Lục thông rằng Đức Thế Tôn sẽ đi đến chỗ sa-di Tissa, người sống trong rừng.” Sau đó, vào ngày thứ hai, với đoàn tùy tùng là hai mươi ngàn vị lậu tận, Ngài bay lên không trung, ở trên cao một trăm hai mươi do-tuần, đã đáp xuống tại cổng làng khất thực của vị ấy và đắp y. Những người đang đi làm việc thấy Ngài, đã nói: “Bậc Đạo Sư của chúng ta đã đến, đừng đi làm nữa,” rồi dọn chỗ ngồi, dâng cháo, trong khi chuẩn bị bữa ăn sáng, đã hỏi các vị tỳ khưu trẻ: “Bạch quý ngài, Đức Thế Tôn đi đâu vậy?”. (Các vị ấy trả lời:) “Này các thiện tín, Đức Thế Tôn không đi nơi nào khác, Ngài đến đây để thăm sa-di Tissa.” Họ đã trở nên hoan hỷ (và nghĩ rằng): “Bậc Đạo Sư đã đến để thăm vị trưởng lão của gia đình chúng ta, vị trưởng lão của chúng ta thật không phải là người tầm thường!”.

อถ โข ภควโต ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สามเณโร คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา – ‘‘อุปาสกา, มหาภิกฺขุสงฺโฆ’’ติ ปุจฺฉิ. อถสฺส เต ‘‘สตฺถา, ภนฺเต, อาคโต’’ติ อาโรเจสุํ. โส ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปิณฺฑปาเตน อาปุจฺฉิ. สตฺถา ตสฺส ปตฺตํ หตฺเถน คเหตฺวา – ‘‘อลํ, ติสฺส, นิฏฺฐิตํ ภตฺตกิจฺจ’’นฺติ อาห. ตโต อุปชฺฌายํ อาปุจฺฉิตฺวา อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจมกาสิ. อถสฺส ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สตฺถา มงฺคลํ วตฺวา นิกฺขมิตฺวา คามทฺวาเร ฐตฺวา – ‘‘กตโร เต, ติสฺส, วสนฏฺฐานํ คตมคฺโค’’ติ อาห. อยํ ภควาติ. มคฺคํ เทสยมาโน ปุรโต ยาหิ ติสฺสาติ. ภควา กิร สเทวกสฺส โลกสฺส มคฺคเทสโกปิ สมาโน สกเล ติคาวุเต มคฺเค ‘สามเณรํ ทฏฺฐุํ ลจฺฉามี’ติ ตํ มคฺคเทสกํ อกาสิ.

Bấy giờ, khi việc thọ thực của Đức Thế Tôn vừa xong, vị sa-di sau khi đi khất thực trong làng đã hỏi: “Này các thiện tín, Tăng chúng đông quá!”. Bấy giờ, họ đã thưa với vị ấy: “Bạch ngài, bậc Đạo Sư đã đến.” Vị ấy đến gần Đức Thế Tôn và thỉnh mời bằng vật thực khất thực được. Bậc Đạo Sư cầm lấy bát của vị ấy bằng tay và nói: “Đủ rồi, Tissa, việc thọ thực đã xong.” Sau đó, sau khi xin phép vị thầy tế độ, vị ấy ngồi vào chỗ đã dành sẵn cho mình và thọ thực. Bấy giờ, khi việc thọ thực của vị ấy vừa xong, bậc Đạo Sư sau khi nói lời tùy hỷ đã đi ra, đứng ở cổng làng và hỏi: “Này Tissa, con đường nào dẫn đến chỗ ở của con?”. (Vị ấy thưa:) “Bạch Thế Tôn, đây ạ.” (Đức Phật phán:) “Này Tissa, con hãy đi trước chỉ đường.” Tương truyền, Đức Thế Tôn, dù là người chỉ đường cho thế gian cùng với chư thiên, trên suốt quãng đường ba gāvuta, với ý nghĩ “Ta sẽ được nhìn ngắm vị sa-di,” đã để cho vị ấy làm người chỉ đường.

โส อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ภควโต วตฺตมกาสิ. อถ นํ ภควา – ‘‘กตโร เต, ติสฺส, จงฺกโม’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา สามเณรสฺส นิสีทนปาสาเณ นิสีทิตฺวา – ‘‘ติสฺส, อิมสฺมึ ฐาเน สุขํ วสี’’ติ ปุจฺฉิ. โส อาห – ‘‘อาม, ภนฺเต, อิมสฺมึ ฐาเน วสนฺตสฺส สีหพฺยคฺฆหตฺถิมิคโมราทีนํ สทฺทํ สุณโต อรญฺญสญฺญา อุปฺปชฺชติ, ตาย สุขํ วสามี’’ติ. อถ นํ ภควา – ‘‘ติสฺส, ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาเตหิ, พุทฺธทายชฺชํ เต ทสฺสามี’’ติ วตฺวา สนฺนิปติเต ภิกฺขุสงฺเฆ อุปสมฺปาเทตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว อคมาสีติ. อยํ ตุริตจาริกา นาม. ยํ [Pg.215] ปน คามนิคมปฏิปาฏิยา เทวสิกํ โยชนทฺวิโยชนวเสน ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ โลกํ อนุคฺคณฺหนฺตสฺส คมนํ, อยํ อตุริตจาริกา นาม.

Vị ấy đi đến nơi ở của mình, đã làm phận sự đối với đức Thế Tôn. Khi ấy, đức Thế Tôn hỏi vị ấy rằng: “Này Tissa, kinh hành đường của con ở đâu?” rồi đi đến đó, ngồi trên phiến đá ngồi của vị sa-di rồi hỏi: “Này Tissa, con sống an lạc ở nơi này chăng?” Vị ấy thưa rằng: “Bạch ngài, vâng ạ. Khi sống ở nơi này, nghe tiếng của sư tử, cọp, voi, nai, công, v.v... con khởi lên tưởng về rừng, nhờ tưởng ấy, con sống an lạc.” Khi ấy, đức Thế Tôn bảo vị ấy: “Này Tissa, hãy tập hợp chúng Tỳ-khưu lại, Ta sẽ trao cho con tài sản thừa tự của chư Phật.” Sau khi nói vậy, khi chúng Tỳ-khưu đã tập hợp, Ngài đã tế độ cho vị ấy, rồi trở về nơi ở của chính mình. Đây gọi là cuộc du hành nhanh. Còn sự đi của đấng tế độ thế gian bằng việc đi khất thực v.v... mỗi ngày một hoặc hai do-tuần, theo thứ tự làng mạc, thị trấn, đây gọi là cuộc du hành không nhanh.

อิมํ ปน จาริกํ จรนฺโต ภควา มหามณฺฑลํ, มชฺฌิมมณฺฑลํ, อนฺโตมณฺฑลนฺติ อิเมสํ ติณฺณํ มณฺฑลานํ อญฺญตรสฺมึ จรติ. ตตฺถ มหามณฺฑลํ นวโยชนสติกํ, มชฺฌิมมณฺฑลํ ฉโยชนสติกํ, อนฺโตมณฺฑลํ ติโยชนสติกํ. ยทา มหามณฺฑเล จาริกํ จริตุกาโม โหติ, มหาปวารณาย ปวาเรตฺวา ปาฏิปททิวเส มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร นิกฺขมติ. สมนฺตา โยชนสตํ เอกโกลาหลํ โหติ. ปุริมํ ปุริมํ อาคตา นิมนฺเตตุํ ลภนฺติ. อิตเรสุ ทฺวีสุ มณฺฑเลสุ สกฺกาโร มหามณฺฑเล โอสรติ. ตตฺถ ภควา เตสุ เตสุ คามนิคเมสุ เอกาหํ ทฺวีหํ วสนฺโต มหาชนํ อามิสปฺปฏิคฺคเหน อนุคฺคณฺหนฺโต ธมฺมทาเนน จสฺส วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ กุสลํ วฑฺเฒนฺโต นวหิ มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปติ. สเจ ปน อนฺโตวสฺเส ภิกฺขูนํ สมถวิปสฺสนา ตรุณา โหนฺติ, มหาปวารณาย อปวาเรตฺวา ปวารณาสงฺคหํ ทตฺวา กตฺติกปุณฺณมายํ ปวาเรตฺวา มิคสิรสฺส ปฐมปาฏิปททิวเส มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร นิกฺขมิตฺวา มชฺฌิมมณฺฑเล โอสรติ. อญฺเญนปิ การเณน มชฺฌิมมณฺฑเล จาริกํ จริตุกาโม จตุมาสํ วสิตฺวาว นิกฺขมติ. วุตฺตนเยเนว อิตเรสุ ทฺวีสุ มณฺฑเลสุ สกฺกาโร มชฺฌิมมณฺฑเล โอสรติ. ภควา ปุริมนเยเนว โลกํ อนุคฺคณฺหนฺโต อฏฺฐหิ มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปติ. สเจ ปน จตุมาสํ วุตฺถวสฺสสฺสาปิ ภควโต เวเนยฺยสตฺตา อปริปกฺกินฺทฺริยา โหนฺติ, เตสํ อินฺทฺริยปริปากํ อาคมยมาโน อปรมฺปิ เอกมาสํ วา ทฺวิติจตุมาสํ วา ตตฺเถว วสิตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร นิกฺขมติ. วุตฺตนเยเนว อิตเรสุ ทฺวีสุ มณฺฑเลสุ สกฺกาโร อนฺโตมณฺฑเล โอสรติ. ภควา ปุริมนเยเนว โลกํ อนุคฺคณฺหนฺโต สตฺตหิ วา ฉหิ วา ปญฺจหิ วา จตูหิ วา มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปติ. อิติ อิเมสุ ตีสุ มณฺฑเลสุ ยตฺถ กตฺถจิ จาริกํ จรนฺโต น จีวราทิเหตุ จรติ. อถ โข เย ทุคฺคตพาลชิณฺณพฺยาธิตา, เต กทา ตถาคตํ อาคนฺตฺวา ปสฺสิสฺสนฺติ. มยิ ปน จาริกํ จรนฺเต มหาชโน ตถาคตสฺส ทสฺสนํ ลภิสฺสติ. ตตฺถ เกจิ จิตฺตานิ ปสาเทสฺสนฺติ[Pg.216], เกจิ มาลาทีหิ ปูเชสฺสนฺติ, เกจิ กฏจฺฉุภิกฺขํ ทสฺสนฺติ, เกจิ มิจฺฉาทสฺสนํ ปหาย สมฺมาทิฏฺฐิกา ภวิสฺสนฺติ. ตํ เนสํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายาติ. เอวํ โลกานุกมฺปกาย จาริกํ จรติ.

Lại nữa, khi thực hiện cuộc du hành này, đức Thế Tôn du hành trong một trong ba giới này: đại giới, trung giới, và nội giới. Trong đó, đại giới là chín trăm do-tuần, trung giới là sáu trăm do-tuần, nội giới là ba trăm do-tuần. Khi muốn du hành trong đại giới, sau khi làm lễ Tự tứ vào ngày đại Tự tứ, Ngài ra đi vào ngày mồng một, được đại chúng Tỳ-khưu vây quanh. Trong vòng một trăm do-tuần xung quanh trở nên một tiếng vang động. Những người đến trước được thỉnh mời. Sự cúng dường ở hai giới kia đổ dồn về đại giới. Ở đó, đức Thế Tôn, trong khi trú một hoặc hai ngày tại các làng mạc, thị trấn ấy, tế độ đại chúng bằng cách thọ nhận vật thực và làm tăng trưởng thiện pháp nương tựa nơi thoát khỏi luân hồi của họ bằng pháp thí, hoàn tất cuộc du hành trong chín tháng. Lại nữa, nếu trong mùa an cư, pháp chỉ và quán của các Tỳ-khưu còn non yếu, Ngài không làm lễ Tự tứ vào ngày đại Tự tứ mà ban cho sự nhiếp thọ Tự tứ, rồi làm lễ Tự tứ vào ngày rằm tháng Kattika, và ra đi vào ngày mồng một tháng Migasira, được đại chúng Tỳ-khưu vây quanh, rồi đi vào trung giới. Hoặc vì lý do khác, muốn du hành trong trung giới, Ngài ở lại bốn tháng rồi mới ra đi. Theo cách đã nói, sự cúng dường ở hai giới kia đổ dồn về trung giới. Đức Thế Tôn, theo cách trước, tế độ thế gian, hoàn tất cuộc du hành trong tám tháng. Lại nữa, nếu sau khi đã an cư bốn tháng, các chúng sanh cần được tế độ của đức Thế Tôn có các căn chưa thuần thục, Ngài, trong khi chờ đợi các căn của họ thuần thục, ở lại đó thêm một, hoặc hai, ba, bốn tháng nữa, rồi ra đi được đại chúng Tỳ-khưu vây quanh. Theo cách đã nói, sự cúng dường ở hai giới kia đổ dồn về nội giới. Đức Thế Tôn, theo cách trước, tế độ thế gian, hoàn tất cuộc du hành trong bảy, hoặc sáu, hoặc năm, hoặc bốn tháng. Như vậy, khi du hành ở bất cứ nơi nào trong ba giới này, Ngài không du hành vì lý do y phục v.v... Mà là: “Những người khốn khổ, già yếu, bệnh tật kia, khi nào họ mới có thể đến gặp Như Lai? Khi Ta du hành, đại chúng sẽ được thấy Như Lai. Trong đó, một số sẽ làm cho tâm tịnh tín, một số sẽ cúng dường bằng vòng hoa v.v..., một số sẽ dâng cúng một vá cơm, một số sẽ từ bỏ tà kiến và trở thành người có chánh kiến. Điều đó sẽ đem lại lợi ích, hạnh phúc lâu dài cho họ.” Như vậy, Ngài du hành vì lòng bi mẫn đối với thế gian.

อปิ จ จตูหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ, ชงฺฆวิหารวเสน สรีรผาสุกตฺถาย, อตฺถุปฺปตฺติกาลาภิกงฺขนตฺถาย, ภิกฺขูนํ สิกฺขาปทปญฺญาปนตฺถาย, ตตฺถ ตตฺถ ปริปากคตินฺทฺริเย โพธเนยฺยสตฺเต โพธนตฺถายาติ. อปเรหิปิ จตูหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ วา, ธมฺมํ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ วา, มหตา ธมฺมวสฺเสน จตสฺโส ปริสา สนฺตปฺเปสฺสามีติ วา. อปเรหิปิ ปญฺจหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ ปาณาติปาตา วิรมิสฺสนฺตีติ วา, อทินฺนาทานา, กาเมสุมิจฺฉาจารา, มุสาวาทา, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา วิรมิสฺสนฺตีติ วา. อปเรหิปิ อฏฺฐหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ – ปฐมํ ฌานํ ปฏิลภิสฺสนฺตีติ วา, ทุติยํ ฌานํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ปฏิลภิสฺสนฺตีติ วา. อปเรหิปิ อฏฺฐหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ – โสตาปตฺติมคฺคํ อธิคมิสฺสนฺตีติ วา, โสตาปตฺติผลํ…เป… อรหตฺตผลํ สจฺฉิกริสฺสนฺตีติ วาติ. อยํ อตุริตจาริกา, อิธ จาริกาติ อธิปฺเปตา. สา ปเนสา ทุวิธา โหติ – อนิพทฺธจาริกา จ นิพทฺธจาริกา จ. ตตฺถ ยํ คามนิคมนครปฏิปาฏิวเสน จรติ, อยํ อนิพทฺธจาริกา นาม. ยํ ปเนกสฺเสว โพธเนยฺยสตฺตสฺสตฺถาย คจฺฉติ, อยํ นิพทฺธจาริกา นาม. เอสา อิธ อธิปฺเปตา.

Hơn nữa, chư Phật, chư Thế Tôn du hành vì bốn lý do: để thân thể được khỏe mạnh bằng cách đi bộ, để mong đợi thời điểm có nhân duyên khởi sanh, để chế định học giới cho các Tỳ-khưu, và để giác ngộ cho các chúng sanh cần được giác ngộ có các căn đã thuần thục ở nơi này nơi kia. Chư Phật, chư Thế Tôn cũng du hành vì bốn lý do khác: (với ý nghĩ rằng) “Họ sẽ quy y Phật,” hoặc “Họ sẽ quy y Pháp, quy y Tăng,” hoặc “Ta sẽ làm cho bốn chúng được thỏa mãn với cơn mưa pháp lớn.” Chư Phật, chư Thế Tôn cũng du hành vì năm lý do khác: (với ý nghĩ rằng) “Họ sẽ từ bỏ sát sanh,” hoặc “từ bỏ lấy của không cho, tà hạnh trong các dục, nói dối, và các nhân gây dễ duôi là rượu men, rượu nấu.” Chư Phật, chư Thế Tôn cũng du hành vì tám lý do khác: (với ý nghĩ rằng) “Họ sẽ đắc được sơ thiền,” hoặc “nhị thiền... cho đến... đắc được phi tưởng phi phi tưởng xứ định.” Chư Phật, chư Thế Tôn cũng du hành vì tám lý do khác: (với ý nghĩ rằng) “Họ sẽ chứng đắc Tu-đà-hoàn đạo,” hoặc “Tu-đà-hoàn quả... cho đến... chứng ngộ A-la-hán quả.” Đây là cuộc du hành không nhanh, ở đây được hiểu là “cuộc du hành”. Lại nữa, cuộc du hành này có hai loại: cuộc du hành không ràng buộc và cuộc du hành có ràng buộc. Trong đó, sự du hành theo thứ tự làng mạc, thị trấn, thành phố, đây gọi là cuộc du hành không ràng buộc. Còn sự đi vì lợi ích của chỉ một chúng sanh cần được giác ngộ, đây gọi là cuộc du hành có ràng buộc. Ở đây, ý muốn nói đến loại này.

ตทา กิร ภควโต ปจฺฉิมยามกิจฺจปริโยสาเน ทสสหสฺสิโลกธาตุยา ญาณชาลํ ปตฺถริตฺวา โพธเนยฺยพนฺธเว โอโลเกนฺตสฺส โปกฺขรสาติพฺราหฺมโณ สพฺพญฺญุตญฺญาณชาลสฺส อนฺโต ปวิฏฺโฐ. อถ ภควา อยํ พฺราหฺมโณ มยฺหํ ญาณชาเล ปญฺญายติ, ‘‘อตฺถิ นุ ขฺวสฺส อุปนิสฺสโย’’ติ วีมํสนฺโต โสตาปตฺติมคฺคสฺส อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา – ‘‘เอโส มยิ เอตํ ชนปทํ คเต ลกฺขณปริเยสนตฺถํ อมฺพฏฺฐํ อนฺเตวาสึ ปหิณิสฺสติ, โส มยา สทฺธึ วาทปฏิวาทํ กตฺวา นานปฺปการํ อสพฺภิวากฺยํ วกฺขติ, ตมหํ ทเมตฺวา นิพฺพิเสวนํ กริสฺสามิ. โส [Pg.217] อาจริยสฺส กเถสฺสติ, อถสฺสาจริโย ตํ กถํ สุตฺวา อาคมฺม มม ลกฺขณานิ ปริเยสิสฺสติ, ตสฺสาหํ ธมฺมํ เทเสสฺสามิ. โส เทสนาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิสฺสติ. เทสนา มหาชนสฺส สผลา ภวิสฺสตี’’ติ ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร ตํ ชนปทํ ปฏิปนฺโน. เตน วุตฺตํ – ‘‘โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหี’’ติ.

Nghe nói, vào lúc ấy, vào lúc kết thúc công việc trong canh cuối, Đức Thế Tôn sau khi giăng lưới trí tuệ ra khắp mười ngàn thế giới, trong khi đang quan sát những người bà con có thể giác ngộ, thì vị Bà-la-môn Pokkharasāti đã đi vào bên trong lưới Nhất thiết trí. Khi ấy, Đức Thế Tôn, trong khi đang thẩm xét rằng: “Vị Bà-la-môn này xuất hiện trong lưới trí tuệ của ta. Vị này có duyên lành hỗ trợ chăng?”, sau khi thấy được duyên lành hỗ trợ cho Tu-đà-hoàn đạo, (Ngài đã suy xét rằng): “Vị này, khi ta đi đến xứ ấy, sẽ sai người đệ tử tên Ambaṭṭha đi để tìm hiểu về các tướng. Người ấy, sau khi tranh luận qua lại cùng với ta, sẽ nói nhiều loại lời lẽ không phải của bậc thiện nhân. Ta sẽ nhiếp phục người ấy, làm cho người ấy trở nên thuần thục. Người ấy sẽ kể lại cho vị thầy của mình. Khi ấy, vị thầy của người ấy sau khi nghe câu chuyện đó, sẽ đến và tìm hiểu các tướng của ta. Ta sẽ thuyết pháp cho vị ấy. Vị ấy, vào lúc kết thúc bài pháp, sẽ an trú trong Tu-đà-hoàn quả. Bài pháp sẽ có kết quả cho đại chúng.” (Suy xét như vậy rồi), cùng với đoàn tùy tùng năm trăm vị tỳ-khưu, ngài đã lên đường đến xứ ấy. Do đó, đã được nói rằng: “đang du hành trong xứ Kosala cùng với đại chúng Tỳ-khưu, với khoảng năm trăm vị tỳ-khưu.”

เยน อิจฺฉานงฺคลนฺติ เยน ทิสาภาเคน อิจฺฉานงฺคลํ อวสริตพฺพํ. ยสฺมึ วา ปเทเส อิจฺฉานงฺคลํ. อิชฺฌานงฺคลนฺติปิ ปาโฐ. ตทวสรีติ เตน อวสริ, ตํ วา อวสริ. เตน ทิสาภาเคน คโต, ตํ วา ปเทสํ คโตติ อตฺโถ. อิจฺฉานงฺคเล วิหรติ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑติ อิจฺฉานงฺคลํ อุปนิสฺสาย อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑ สีลขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา สมาธิโกนฺตํ อุสฺสาเปตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณสรํ ปริวตฺตยมาโน ธมฺมราชา ยถาภิรุจิเตน วิหาเรน วิหรติ.

Cụm từ `Yena icchānaṅgalaṃ` có nghĩa là: theo phương hướng nào thì nên đi đến làng Icchānaṅgala. Hoặc là, làng Icchānaṅgala ở tại địa phương nào. Cũng có bản đọc là `Ijjhānaṅgalaṃ`. Cụm từ `Tadavasari` có nghĩa là: đã đi đến theo hướng ấy, hoặc đã đi đến nơi ấy. Nghĩa là, đã đi theo phương hướng ấy, hoặc đã đi đến địa phương ấy. Cụm từ `trú tại Icchānaṅgala, trong khu rừng Icchānaṅgala` có nghĩa là: nương vào làng Icchānaṅgala, trong khu rừng Icchānaṅgala, sau khi thiết lập doanh trại giới, sau khi dựng đứng ngọn giáo định, trong khi xoay chuyển mũi tên Nhất thiết trí, Đức Pháp Vương trú theo cách an trú tùy thích.

โปกฺขรสาติวตฺถุวณฺณนา

Giải thích câu chuyện về Pokkharasāti

๒๕๕. เตน โข ปน สมเยนาติ เยน สมเยน ภควา ตตฺถ วิหรติ, เตน สมเยน, ตสฺมึ สมเยติ อยมตฺโถ. พฺรหฺมํ อณตีติ พฺราหฺมโณ, มนฺเต สชฺฌายตีติ อตฺโถ. อิทเมว หิ ชาติพฺราหฺมณานํ นิรุตฺติวจนํ. อริยา ปน พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมณาติ วุจฺจนฺติ. โปกฺขรสาตีติ อิทํ ตสฺส นามํ. กสฺมา โปกฺขรสาตีติ วุจฺจติ. ตสฺส กิร กาโย เสตโปกฺขรสทิโส, เทวนคเร อุสฺสาปิตรชตโตรณํ วิย โสภติ. สีสํ ปนสฺส กาฬวณฺณํ อินฺทนีลมณิมยํ วิย. มสฺสุปิ จนฺทมณฺฑเล กาฬเมฆราชิ วิย ขายติ. อกฺขีนิ นีลุปฺปลสทิสานิ. นาสา รชตปนาฬิกา วิย สุวฏฺฏิตา สุปริสุทฺธา. หตฺถปาทตลานิ เจว มุขทฺวารญฺจ กตลาขารสปริกมฺมํ วิย โสภติ, อติวิย โสภคฺคปฺปตฺโต พฺราหฺมณสฺส อตฺตภาโว. อราชเก ฐาเน ราชานํ กาตุํ ยุตฺตมิมํ พฺราหฺมณํ. เอวเมส สสฺสิริโก. อิติ นํ โปกฺขรสทิสตฺตา โปกฺขรสาตีติ สญฺชานนฺติ.

255. Cụm từ `Tena kho pana samayena` có nghĩa là: vào lúc mà Đức Thế Tôn trú ở nơi ấy, vào lúc ấy, vào thời điểm ấy, đây là ý nghĩa. `Brāhmaṇo` là người đọc tụng Phạm thư, nghĩa là người trì tụng các câu chú. Đây chính là từ nguyên của những người Bà-la-môn theo dòng dõi. Còn các bậc Thánh, do đã loại trừ các điều ác, nên được gọi là Bà-la-môn. `Pokkharasāti` là tên của vị ấy. Tại sao được gọi là Pokkharasāti? Nghe nói, thân của vị ấy giống như hoa sen trắng, đẹp đẽ như cổng chào bằng bạc được dựng lên ở thành của chư thiên. Còn đầu của vị ấy có màu đen như làm bằng ngọc indanīla. Râu cũng hiện ra như một vệt mây đen trên vầng trăng. Mắt giống như hoa sen xanh. Mũi tròn đều và thanh tú như ống dẫn nước bằng bạc. Lòng bàn tay, lòng bàn chân và cả miệng đều đẹp đẽ như được tô điểm bằng nhựa cánh kiến đỏ. Thân thể của vị Bà-la-môn đạt đến vẻ đẹp tuyệt vời. Ở nơi không có vua, thật thích hợp để lập vị Bà-la-môn này làm vua. Vị này oai nghiêm như vậy. Do đó, vì giống như hoa sen, người ta biết đến vị ấy với tên gọi `Pokkharasāti`.

อยํ [Pg.218] ปน กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ติณฺณํ เวทานํ ปารคู ทสพลสฺส ทานํ ทตฺวา ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. โส ตโต มนุสฺสโลกมาคจฺฉนฺโต มาตุกุจฺฉิวาสํ ชิคุจฺฉิตฺวา หิมวนฺตปเทเส มหาสเร ปทุมคพฺเภ นิพฺพตฺติ. ตสฺส จ สรสฺส อวิทูเร ตาปโส ปณฺณสาลาย วสติ. โส ตีเร ฐิโต ตํ ปทุมํ ทิสฺวา – ‘‘อิทํ ปทุมํ อวเสสปทุเมหิ มหนฺตตรํ. ปุปฺผิตกาเล นํ คเหสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ตํ สตฺตาเหนาปิ น ปุปฺผติ. ตาปโส กสฺมา นุ โข อิทํ สตฺตาเหนาปิ น ปุปฺผติ. หนฺท นํ คเหสฺสามีติ โอตริตฺวา คณฺหิ. ตํ เตน นาฬโต ฉินฺนมตฺตํเยว ปุปฺผิตํ. อถสฺสพฺภนฺตเร สุวณฺณจุณฺณปิญฺชรํ วิย รชตพิมฺพกํ ปทุมเรณุปิญฺชรํ เสตวณฺณํ ทารกํ อทฺทส. โส มหาปุญฺโญ เอส ภวิสฺสติ. หนฺท นํ ปฏิชคฺคามีติ ปณฺณสาลํ เนตฺวา ปฏิชคฺคิตฺวา สตฺตวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ตโย เวเท อุคฺคณฺหาเปสิ. ทารโก ติณฺณํ เวทานํ ปารํ คนฺตฺวา ปณฺฑิโต พฺยตฺโต ชมฺพุทีเป อคฺคพฺราหฺมโณ อโหสิ. โส อปเรน สมเยน รญฺโญ โกสลสฺส สิปฺปํ ทสฺเสสิ. อถสฺส สิปฺเป ปสนฺโน ราชา อุกฺกฏฺฐํ นาม มหานครํ พฺรหฺมเทยฺยํ อทาสิ. อิติ นํ โปกฺขเร สยิตตฺตา โปกฺขรสาตีติ สญฺชานนฺติ.

Vị này, vào thời Đức Chánh Đẳng Giác Kassapa, là người thông suốt ba bộ Vệ-đà, sau khi cúng dường đến bậc Thập Lực và nghe pháp, đã tái sanh vào cõi trời. Vị ấy, từ đó, khi đến cõi người, đã ghê tởm việc ở trong bụng mẹ, đã tái sanh trong lòng hoa sen ở một hồ lớn tại vùng Hy-mã-lạp-sơn. Và không xa hồ ấy, có một vị đạo sĩ sống trong một túp lều lá. Vị ấy, đứng trên bờ, sau khi thấy hoa sen đó, đã suy nghĩ: “Hoa sen này lớn hơn những hoa sen còn lại. Khi nó nở, ta sẽ lấy nó.” Nhưng nó không nở dù đã qua bảy ngày. Vị đạo sĩ (nghĩ): “Tại sao nó không nở dù đã qua bảy ngày? Thôi, ta sẽ lấy nó,” rồi lội xuống và lấy. Ngay khi vừa được vị ấy ngắt khỏi cuống, nó đã nở ra. Khi ấy, bên trong hoa sen, vị ấy đã thấy một đứa bé trai màu trắng, có màu vàng óng của phấn hoa sen, giống như một bức tượng nhỏ bằng bạc có màu vàng óng của bụi vàng. Vị ấy (nghĩ): “Đứa bé này sẽ là người có phước lớn. Thôi, ta sẽ nuôi nấng nó,” rồi đem về túp lều lá, nuôi nấng, và bắt đầu từ khi đứa bé được bảy tuổi, đã cho học ba bộ Vệ-đà. Đứa bé, sau khi thông suốt ba bộ Vệ-đà, đã trở thành một vị Bà-la-môn hàng đầu ở cõi Diêm-phù-đề, là bậc hiền trí, thông thái. Về sau, vị ấy đã trình diễn nghệ thuật cho vua xứ Kosala. Khi ấy, nhà vua, hài lòng với nghệ thuật của vị ấy, đã ban cho thành phố lớn tên là Ukkaṭṭha như một tặng phẩm cao quý. Do đó, vì đã nằm trong hoa sen, người ta biết đến vị ấy với tên gọi `Pokkharasāti`.

อุกฺกฏฺฐํ อชฺฌาวสตีติ อุกฺกฏฺฐนามเก นคเร วสติ. อภิภวิตฺวา วา อาวสติ. ตสฺส นครสฺส สามิโก หุตฺวา ยาย มริยาทาย ตตฺถ วสิตพฺพํ, ตาย มริยาทาย วสิ. ตสฺส กิร นครสฺส วตฺถุํ อุกฺกา ฐเปตฺวา อุกฺกาสุ ชลมานาสุ อคฺคเหสุํ, ตสฺมา ตํ อุกฺกฏฺฐนฺติ วุจฺจติ. โอกฺกฏฺฐนฺติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. อุปสคฺควเสน ปเนตฺถ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ เวทิตพฺพํ. ตสฺส อนุปโยคตฺตา จ เสสปเทสุ. ตตฺถ ลกฺขณํ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺพํ.

Cụm từ `Ukkaṭṭhaṃ ajjhāvasati` có nghĩa là: sống trong thành phố tên là Ukkaṭṭha. Hoặc là, sống và cai quản. Trở thành chủ nhân của thành phố ấy, vị ấy đã sống theo cách thức mà người ta nên sống ở đó. Nghe nói, người ta đã chiếm lấy nền đất của thành phố ấy trong khi những ngọn đuốc được đặt xuống vẫn đang cháy sáng; do đó, nó được gọi là `Ukkaṭṭha`. Cũng có bản đọc là `Okkaṭṭha`, ý nghĩa cũng như vậy. Ở đây, do ảnh hưởng của tiếp đầu ngữ, nên hiểu rằng đối cách được dùng với ý nghĩa của vị trí cách. Và do sự tương hợp của nó với các từ còn lại. Về vấn đề này, quy tắc nên được tìm hiểu từ các sách ngữ pháp.

สตฺตุสฺสทนฺติ สตฺเตหิ อุสฺสทํ, อุสฺสนฺนํ พหุชนํ อากิณฺณมนุสฺสํ. โปสาวนิยหตฺถิอสฺสโมรมิคาทิอเนกสตฺตสมากิณฺณญฺจาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปเนตํ นครํ พหิ อาวิชฺฌิตฺวา ชาเตน หตฺถิอสฺสาทีนํ ฆาสติเณน เจว เคหจฺฉาทนติเณน จ สมฺปนฺนํ. ตถา ทารุกฏฺเฐหิ เจว เคหสมฺภารกฏฺเฐหิ จ. ยสฺมา จสฺสพฺภนฺตเร วฏฺฏจตุรสฺสาทิสณฺฐานา พหู โปกฺขรณิโย ชลชกุสุมวิจิตฺตานิ จ พหูนิ อเนกานิ ตฬากานิ อุทกสฺส นิจฺจภริตาเนว โหนฺติ, ตสฺมา สติณกฏฺโฐทกนฺติ วุตฺตํ. สห ธญฺเญนาติ สธญฺญํ ปุพฺพณฺณาปรณฺณาทิเภทํ พหุธญฺญสนฺนิจยนฺติ อตฺโถ[Pg.219]. เอตฺตาวตา ยสฺมึ นคเร พฺราหฺมโณ เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ราชลีลาย วสติ, ตสฺส สมิทฺธิสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติ.

Sattussadanti có nghĩa là: ussadaṃ (đông đúc), ussannaṃ (trù phú) sattehi (bởi chúng sanh), bahujanaṃ (nhiều người), ākiṇṇamanussaṃ (đầy ắp người). Và cũng có nghĩa là: samākiṇṇaṃ (đầy ắp) posāvaniya-hatthi-assa-mora-migādi-anekasatta (bởi nhiều loại chúng sanh như voi, ngựa, công, nai, v.v... đáng được nuôi dưỡng). Lại nữa, bởi vì (yasmā pana) thành phố ấy (etaṃ nagaraṃ) được sung mãn (sampannaṃ) bởi cỏ làm thức ăn (ghāsatiṇena) cho voi, ngựa, v.v... (hatthi-assādīnaṃ) và (ceva) cỏ lợp nhà (gehacchādanatiṇena ca) mọc lên (jātena) bao quanh (āvijjhitvā) bên ngoài (bahi). Tương tự như thế (tathā), (thành phố ấy) được sung mãn bởi củi đốt (dārukaṭṭhehi) và (ceva) gỗ làm vật liệu xây nhà (gehasambhārakaṭṭhehi ca). Và bởi vì (yasmā ca) bên trong thành phố ấy (assa abbhantare) có nhiều (bahū) hồ sen (pokkharaṇiyo) với hình dạng tròn, vuông, v.v... (vaṭṭa-caturassādi-saṇṭhānā) và (ca) nhiều (bahūni) hồ chứa nước (anekāni taḷākāni) được trang điểm bởi các loài hoa nở trong nước (jalajakusumavicittāni) luôn luôn đầy ắp nước (udakassa niccabharitāneva honti), vì thế (tasmā) được gọi là (vuttaṃ) satiṇakaṭṭhodakaṃ. Saha dhaññenāti có nghĩa là sadhaññaṃ, có nghĩa là: nơi tích trữ nhiều loại ngũ cốc (bahudhaññasannicayaṃ) được phân loại thành ngũ cốc chín trước, ngũ cốc chín sau, v.v... (pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṃ). Bằng chừng ấy (ettāvatā), sự sung túc và thịnh vượng (samiddhisampatti) của thành phố ấy (tassa), nơi mà (yasmiṃ nagare) vị Bà-la-môn (brāhmaṇo) cư ngụ (vasati) với vẻ oai nghi của bậc vua chúa (rājalīlāya) sau khi cho dựng lọng trắng (setacchattaṃ ussāpetvā), đã được trình bày (dīpitā hoti).

ราชโต ลทฺธํ โภคฺคํ ราชโภคฺคํ. เกน ทินฺนนฺติ เจ? รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ. ราชทายนฺติ รญฺโญ ทายภูตํ, ทายชฺชนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมเทยฺยนฺติ เสฏฺฐเทยฺยํ, ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ราชสงฺเขเปน ภุญฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อถ วา ราชโภคฺคนฺติ สพฺพํ เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสนฺเตน นทีติตฺถปพฺพตาทีสุ สุงฺกํ คณฺหนฺเตน เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา รญฺญา หุตฺวา ภุญฺชิตพฺพํ. รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ ราชทายนฺติ เอตฺถ ตํ นครํ รญฺญา ทินฺนตฺตา ราชทายํ ทายกราชทีปนตฺถํ ปนสฺส ‘‘รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺน’’นฺติ อิทํ วุตฺตํ. พฺรหฺมเทยฺยนฺติ เสฏฺฐเทยฺยํ. ยถา ทินฺนํ น ปุน คเหตพฺพํ โหติ, นิสฺสฏฺฐํ ปริจฺจตฺตํ. เอวํ ทินฺนนฺติ อตฺโถ.

Rājabhoggaṃ là tài sản (bhoggaṃ) nhận được (laddhaṃ) từ đức vua (rājato). Nếu hỏi rằng: “Được ban cho (dinnaṃ) bởi ai (kena)?”, (câu trả lời là:) “Được ban cho (dinnaṃ) bởi đức vua (raññā) Pasenadi (pasenadinā) của xứ Kosala (kosalena).” Rājadāyanti có nghĩa là: dāyabhūtaṃ (là vật được ban cho), dāyajjaṃ (là vật thừa kế) của đức vua (rañño). Brahmadeyyanti có nghĩa là: seṭṭhadeyyaṃ (vật ban tặng cao quý), có nghĩa là: vật đáng được hưởng dụng (bhuñjitabbaṃ) với tư cách của một vị vua (rājasaṅkhepena) sau khi cho dựng lọng (chattaṃ ussāpetvā). Hoặc là (athavā), rājabhogganti có nghĩa là: vật đáng được hưởng dụng (bhuñjitabbaṃ) sau khi trở thành vua (raññā hutvā), người ra lệnh (anusāsantena) về tất cả các việc chặt và phá (sabbaṃ chejjabhejjaṃ), người thu thuế (suṅkaṃ gaṇhantena) ở các bến sông, chân núi, v.v... (nadītitthapabbatādīsu), và sau khi cho dựng lọng trắng (setacchattaṃ ussāpetvā). Raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyanti, ở đây, thành phố ấy (taṃ nagaraṃ) được gọi là rājadāyaṃ vì đã được đức vua ban cho (raññā dinnattā). Lại nữa, để chỉ rõ vị vua ban tặng (dāyakarājadīpanatthaṃ), câu này “raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ” đã được nói đến. Brahmadeyyanti có nghĩa là: seṭṭhadeyyaṃ (vật ban tặng cao quý). Có nghĩa là: được ban cho (dinnaṃ) theo cách mà (yathā) không thể lấy lại được (na puna gahetabbaṃ hoti), đã được từ bỏ (nissaṭṭhaṃ), đã được xả ly (pariccattaṃ). Như vậy, có nghĩa là được ban cho (evaṃ dinnanti attho).

อสฺโสสีติ สุณิ อุปลภิ, โสตทฺวารสมฺปตฺตวจนนิคฺโฆสานุสาเรน อญฺญาสิ. โขติ อวธารณตฺเถ ปทปูรณมตฺเต วา นิปาโต. ตตฺถ อวธารณตฺเถน อสฺโสสิ เอว, นาสฺส โกจิ สวนนฺตราโย อโหสีติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปทปูรเณน ปน ปทพฺยญฺชนสิลิฏฺฐตามตฺตเมว.

Assosīti có nghĩa là: đã nghe (suṇi), đã tiếp nhận (upalabhi), đã biết (aññāsi) theo âm thanh của lời nói đến tai (sotadvārasampattavacananigghosānusārena). Khoti là một tiểu từ (nipāto) hoặc (vā) mang ý nghĩa nhấn mạnh (avadhāraṇatthe) hoặc chỉ để điền vào chỗ trống (padapūraṇamatte). Trong đó (tattha), với ý nghĩa nhấn mạnh (avadhāraṇatthena), nên hiểu ý nghĩa này là (ayamattho veditabbo): chắc chắn đã nghe (assosi eva), không có bất kỳ chướng ngại nào (nāssa koci savanantarāyo ahosi) đối với việc nghe của vị ấy. Còn với (ý nghĩa) điền vào chỗ trống (padapūraṇena pana), (tiểu từ này) chỉ đơn thuần làm cho các từ và âm tiết được trôi chảy (padabyañjanasiliṭṭhatāmattameva).

อิทานิ ยมตฺถํ พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ อสฺโสสิ, ตํ ปกาเสนฺโต – ‘‘สมโณ ขลุ โภ โคตโม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สมิตปาปตฺตา สมโณติ เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘สมิตาสฺส โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๔๓๔). ภควา จ อนุตฺตเรน อริยมคฺเคน สมิตปาโป. เตนสฺส ยถาภูตคุณาธิคตเมตํ นามํ, ยทิทํ สมโณติ. ขลูติ อนุสฺสวนตฺเถ นิปาโต. โภติ พฺราหฺมณชาติสมุทาคตํ อาลปนมตฺตํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โภวาที นาม โส โหติ, สเจ โหติ สกิญฺจโน’’ติ (ธ. ป. ๕๕). โคตโมติ ภควนฺตํ โคตฺตวเสน ปริกิตฺเตติ. ตสฺมา สมโณ ขลุ โภ โคตโมติ เอตฺถ สมโณ กิร โภ โคตมโคตฺโตติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Bây giờ (idāni), để làm rõ (pakāsento) điều mà (yamatthaṃ) Bà-la-môn Pokkharasāti đã nghe (assosi), ngài nói (āha) câu “samaṇo khalu bho gotamo” v.v... Trong đó (tattha), nên hiểu (vattabbaṃ) là samaṇa vì đã làm cho các điều ác lắng dịu (samitapāpattā). Điều này đã được nói đến: “Các pháp ác, bất thiện của vị ấy đã được lắng dịu” v.v... Và (ca) Đức Thế Tôn (bhagavā) đã làm cho các điều ác lắng dịu (samitapāpo) bằng Thánh đạo vô thượng (anuttarena ariyamaggena). Do đó (tena), danh xưng này của ngài (assa etaṃ nāmaṃ), tức là samaṇa (yadidaṃ samaṇoti), là danh xưng có được nhờ phẩm chất đúng như thật (yathābhūtaguṇādhigataṃ). Khalūti là một tiểu từ (nipāto) mang ý nghĩa nghe đồn (anussavanatthe). Bhoti chỉ là một tiếng gọi (ālapanamattaṃ) xuất phát từ giai cấp Bà-la-môn (brāhmaṇajātisamudāgataṃ). Điều này cũng đã được nói đến: “Người ấy được gọi là ‘người nói bho’, nếu người ấy có phiền não”. Gotamoti là (cách) ngài tán dương (parikitteti) Đức Thế Tôn (bhagavantaṃ) theo dòng họ (gottavasena). Do đó (tasmā), ở đây trong câu “samaṇo khalu bho gotamo”, nên hiểu ý nghĩa như sau (evamattho daṭṭhabbo): “Thưa ngài (bho), nghe đồn rằng (kira) vị Sa-môn (samaṇo) thuộc dòng họ Gotama (gotamagotto) (đang trú ngụ).”

สกฺยปุตฺโตติ อิทํ ปน ภควโต อุจฺจากุลปริทีปนํ. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติ สทฺธาปพฺพชิตภาวปริทีปนํ. เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูโต อปริกฺขีณํเยว [Pg.220] ตํ กุลํ ปหาย สทฺธาย ปพฺพชิโตติ วุตฺตํ โหติ. ตโต ปรํ วุตฺตตฺถเมว. ตํ โข ปนาติอาทิ สามญฺญผเล วุตฺตเมว. สาธุ โข ปนาติ สุนฺทรํ โข ปน. อตฺถาวหํ สุขาวหนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตถารูปานํ อรหตนฺติ ยถารูโป โส ภวํ โคตโม, เอวรูปานํ ยถาภูตคุณาธิคเมน โลเก อรหนฺโตติ ลทฺธสทฺธานํ อรหตํ. ทสฺสนํ โหตีติ ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทสฺสนมตฺตมฺปิ สาธุ โหตีติ, เอวํ อชฺฌาสยํ กตฺวา.

Sakyaputtoti, còn (pana) câu này (idaṃ) là để chỉ rõ dòng dõi cao quý (uccākulaparidīpanaṃ) của Đức Thế Tôn (bhagavato). Sakyakulā pabbajitoti là để chỉ rõ việc xuất gia vì đức tin (saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ). Có nghĩa là (vuttaṃ hoti): ngài đã xuất gia vì đức tin (saddhāya pabbajito) sau khi từ bỏ (pahāya) dòng dõi ấy (taṃ kulaṃ) vốn không hề suy giảm (aparikkhīṇaṃyeva), không bị chi phối (anabhibhūto) bởi bất kỳ sự suy thoái nào (kenaci pārijuññena). Phần sau đó (tato paraṃ) có ý nghĩa như đã nói (vuttatthameva). Câu Taṃ kho panāti v.v... đã được giải thích trong kinh Sāmaññaphala (sāmaññaphale vuttameva). Sādhu kho panāti có nghĩa là: sundaraṃ kho pana (thật là tốt đẹp). Có nghĩa là (vuttaṃ hoti): mang lại lợi ích (atthāvahaṃ), mang lại hạnh phúc (sukhāvahaṃ). Tathārūpānaṃ arahatanti có nghĩa là: của các bậc A-la-hán (arahataṃ) có được niềm tin (laddhasaddhānaṃ) trong đời (loke) là bậc A-la-hán (arahantoti) nhờ đạt được những phẩm chất đúng như thật (yathābhūtaguṇādhigamena), những bậc như vậy (evarūpānaṃ), giống như Tôn giả Gotama vậy (yathārūpo so bhavaṃ gotamo). Dassanaṃ hotīti có nghĩa là: sau khi đã có ý định như vậy (evaṃ ajjhāsayaṃ katvā), chỉ việc thấy (dassanamattampi) bằng cách mở to đôi mắt trong sáng và hiền hòa (pasādasommāni akkhīni ummīletvā) cũng là điều tốt đẹp (sādhu hoti).

อมฺพฏฺฐมาณวกถา

Câu chuyện về thanh niên Ambaṭṭha

๒๕๖. อชฺฌายโกติ อิทํ – ‘‘น ทานิเม ฌายนฺติ, น ทานิเม ฌายนฺตีติ โข, วาเสฏฺฐ, อชฺฌายกา อชฺฌายกา ตฺเวว ตติยํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺต’’นฺติ, เอวํ ปฐมกปฺปิกกาเล ฌานวิรหิตานํ พฺราหฺมณานํ ครหวจนํ. อิทานิ ปน ตํ อชฺฌายตีติ อชฺฌายโก. มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อิมินา อตฺเถน ปสํสาวจนํ กตฺวา โวหรนฺติ. มนฺเต ธาเรตีติ มนฺตธโร.

256. Ajjhāyakoti: Từ này (idaṃ) là một lời chê bai (garahavacanaṃ) đối với các Bà-la-môn không có thiền (jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ) vào thời kiếp sơ (paṭhamakappikakāle), như trong câu: “Này Vāseṭṭha, vì ‘bây giờ họ không thiền, bây giờ họ không thiền’ (na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho), nên danh xưng thứ ba ‘ajjhāyakā, ajjhāyakā’ (những người không thiền) đã phát sinh.” Nhưng bây giờ (idāni pana), họ sử dụng (voharanti) nó như một lời khen ngợi (pasaṃsāvacanaṃ) với ý nghĩa là: ajjhāyako là người đọc tụng (ajjhāyati), người lặp đi lặp lại các câu thần chú (mante parivatteti). Mante dhāretīti mantadharo có nghĩa là người ghi nhớ các câu thần chú.

ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทานํ. โอฏฺฐปหตกรณวเสน ปารํ คโตติ ปารคู. สห นิฆณฺฑุนา จ เกฏุเภน จ สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ. นิฆณฺฑูติ นิฆณฺฑุรุกฺขาทีนํ เววจนปกาสกํ สตฺถํ. เกฏุภนฺติ กิริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการาวหํ สตฺถํ. สห อกฺขรปฺปเภเทน สากฺขรปฺปเภทานํ. อกฺขรปฺปเภโทติ สิกฺขา จ นิรุตฺติ จ. อิติหาสปญฺจมานนฺติ อาถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา อิติห อาส, อิติห อาสาติ อีทิสวจนปฏิสํยุตฺโต ปุราณกถาสงฺขาโต อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา, เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ เวทานํ.

Tiṇṇaṃ vedānanti có nghĩa là: của ba bộ Veda là Iruveda, Yajuveda, và Sāmaveda. Pāragū là người đã đi đến bờ bên kia (pāraṃ gato) bằng cách thực hành mấp máy môi (oṭṭhapahatakaraṇavasena). Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ là (của ba bộ Veda) cùng với (saha) Nighaṇḍu và (ca) Keṭubha. Nighaṇḍūti là một bộ luận (satthaṃ) giải thích các từ đồng nghĩa (vevacanapakāsakaṃ) của cây cối, v.v... (nighaṇḍurukkhādīnaṃ). Keṭubhanti là một bộ luận (satthaṃ) hữu ích cho các nhà thơ (kavīnaṃ upakārāvahaṃ), (dạy về) cách sắp xếp và biến đổi các hành động (kiriyākappavikappo). Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ là (của ba bộ Veda) cùng với (saha) Akkharappabheda. Akkharappabhedoti là (hai bộ luận) sikkhā và nirutti. Itihāsapañcamānanti có nghĩa là: sau khi xem Āthabbaṇaveda là bộ thứ tư (āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā), Itihāsa, được gọi là câu chuyện cổ xưa (purāṇakathāsaṅkhāto) liên quan đến những lời nói như “chuyện đã xảy ra ở đây như thế này” (itiha āsa, itiha āsāti), là bộ thứ năm (itihāso pañcamo) của chúng (etesaṃ); do đó chúng được gọi là itihāsapañcamā (có Itihāsa là bộ thứ năm); (của ba bộ Veda) có Itihāsa là bộ thứ năm (tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ).

ปทํ ตทวเสสญฺจ พฺยากรณํ อธียติ เวเทติ จาติ ปทโก เวยฺยากรโณ. โลกายตํ วุจฺจติ วิตณฺฑวาทสตฺถํ. มหาปุริสลกฺขณนฺติ มหาปุริสานํ พุทฺธาทีนํ ลกฺขณทีปกํ ทฺวาทสสหสฺสคนฺถปมาณํ สตฺถํ. ยตฺถ โสฬสสหสฺสคาถาปริมาณา พุทฺธมนฺตา นาม อเหสุํ, เยสํ วเสน อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคตา พุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ปจฺเจกพุทฺธา, อิมินา ทฺเว อคฺคสาวกา, อสีติ มหาสาวกา[Pg.221], พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, อคฺคุปฏฺฐาโก, อคฺคุปฏฺฐายิกา, ราชา จกฺกวตฺตีติ อยํ วิเสโส ปญฺญายติ.

(Vị nào) học và biết bộ cú (pada) và văn phạm (byākaraṇa) còn lại, nên được gọi là người thông thạo bộ cú (padako) và người thông thạo văn phạm (veyyākaraṇa). Khoa luận về ngụy biện được gọi là Thuận thế ngoại đạo (Lokāyata). Tướng hảo của bậc Đại nhân (Mahāpurisalakkhaṇa) là bộ luận trình bày các tướng hảo của các bậc Đại nhân như chư Phật, v.v., có dung lượng mười hai ngàn câu. Trong đó, có các câu thần chú của Phật với số lượng mười sáu ngàn câu kệ; nhờ vào năng lực của các câu thần chú ấy, những vị thành tựu tướng hảo này được gọi là chư Phật, với tướng hảo này (là) chư Phật Độc Giác, với tướng hảo này (là) hai vị Thượng thủ Thinh văn, tám mươi vị Đại Thinh văn, Phật mẫu, Phật phụ, vị Thượng thủ thị giả, vị Thượng thủ thị giả ni, vua Chuyển luân. Sự khác biệt này được biết đến.

อนวโยติ อิเมสุ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนูโน ปริปูรการี, อวโย น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อวโย นาม โย ตานิ อตฺถโต จ คนฺถโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ. อนุญฺญาตปฏิญฺญาโตติ อนุญฺญาโต เจว ปฏิญฺญาโต จ. อาจริเยนสฺส ‘‘ยํ อหํ ชานามิ, ตํ ตฺวํ ชานาสี’’ติอาทินา อนุญฺญาโต. ‘‘อาม อาจริยา’’ติ อตฺตนา ตสฺส ปฏิวจนทานปฏิญฺญาย ปฏิญฺญาโตติ อตฺโถ. กตรสฺมึ อธิกาเร? สเก อาจริยเก เตวิชฺชเก ปาวจเน. เอส กิร พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺมึ โลเก ‘อหํ พุทฺโธ, อหํ พุทฺโธ’ติ อุคฺคตสฺส นามํ คเหตฺวา พหู ชนา วิจรนฺติ. ตสฺมา น เม อนุสฺสวมตฺเตเนว อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตํ. เอกจฺจญฺหิ อุปสงฺกมนฺตสฺส อปกฺกมนมฺปิ ครุ โหติ, อนตฺโถปิ อุปฺปชฺชติ. ยํนูนาหํ มม อนฺเตวาสิกํ เปเสตฺวา – ‘พุทฺโธ วา, โน วา’ติ ชานิตฺวาว อุปสงฺกเมยฺย’’นฺติ, ตสฺมา มาณวํ อามนฺเตตฺวา อยํ ตาตาติอาทิมาห.

Anavayo (không thiếu sót) có nghĩa là không thiếu sót, thực hành viên mãn trong các khoa luận Thuận thế ngoại đạo và Tướng hảo của bậc Đại nhân này; được nói là không phải người thiếu sót. Người thiếu sót là người không thể thọ trì các khoa luận ấy cả về nghĩa lý lẫn văn tự. Anuññātapaṭiññāto (được chấp thuận và đã thừa nhận) có nghĩa là vừa được chấp thuận vừa đã thừa nhận. Được vị thầy chấp thuận bằng những lời như: "Điều gì ta biết, con cũng biết điều đó". Tự mình thừa nhận với vị thầy ấy bằng lời hứa đáp lại rằng: "Vâng, thưa thầy". Đó là ý nghĩa. Trong lĩnh vực nào? Trong giáo huấn về Tam Vệ-đà thuộc về dòng truyền thừa của thầy mình. Vị Bà-la-môn ấy đã suy nghĩ rằng: "Trong thế gian này, nhiều người lấy danh xưng của một bậc danh tiếng rồi đi lại tuyên bố: 'Ta là Phật, ta là Phật'. Vì vậy, không thích hợp cho ta chỉ vì nghe đồn mà đến gần. Bởi vì, đối với người đã đến gần một ai đó, việc rút lui cũng là điều nặng nề, và điều bất lợi cũng có thể phát sinh. Hay là ta hãy sai đệ tử của mình đi, sau khi biết rõ 'có phải là Phật hay không', rồi mới đến gần". Vì vậy, sau khi gọi chàng thanh niên đến, ông đã nói những lời bắt đầu bằng "Này con, đây là...".

๒๕๗. ตํ ภวนฺตนฺติ ตสฺส โภโต โคตมสฺส. ตถา สนฺตํ เยวาติ ตถา สโตเยว. อิธาปิ หิ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺถวเสเนว อุปโยควจนํ.

257. "Tôn giả ấy" có nghĩa là của Tôn giả Gotama ấy. "Đúng như thực trạng" có nghĩa là chỉ có thực trạng như vậy. Ở đây cũng vậy, đối cách được dùng theo ý nghĩa chỉ rõ trạng thái.

๒๕๘. ยถา กถํ ปนาหํ, โภ, ตนฺติ เอตฺถ กถํ ปนาหํ โภ ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามิ, ยถา สกฺกา โส ญาตุํ, ตถา เม อาจิกฺขาหีติ อตฺโถ. ยถาติ วา นิปาตมตฺตเมเวตํ. กถนฺติ อยํ อาการปุจฺฉา. เกนากาเรนาหํ ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามีติ อตฺโถ. เอวํ วุตฺเต กิร นํ อุปชฺฌาโย ‘‘กึ ตฺวํ, ตาต, ปถวิยํ ฐิโต, ปถวึ น ปสฺสามีติ วิย; จนฺทิมสูริยานํ โอภาเส ฐิโต, จนฺทิมสูริเย น ปสฺสามีติ วิย วทสี’’ติอาทีนิ วตฺวา ชานนาการํ ทสฺเสนฺโต อาคตานิ โข, ตาตาติอาทิมาห.

258. Trong câu "Thưa ngài, làm thế nào con có thể...", ý nghĩa là: "Thưa ngài, làm thế nào con có thể biết được Tôn giả Gotama ấy? Xin hãy chỉ cho con cách nào để có thể biết được ngài". Hoặc, "yathā" ở đây chỉ là một bất biến từ. "Kathaṃ" là câu hỏi về phương cách. Ý nghĩa là: "Bằng cách nào con có thể biết được Tôn giả Gotama ấy?". Khi được nói như vậy, vị thầy thân giáo, sau khi nói những lời như: "Này con, tại sao con đứng trên mặt đất mà lại nói như thể 'con không thấy mặt đất'; đứng trong ánh sáng của mặt trăng và mặt trời mà lại nói như thể 'con không thấy mặt trăng và mặt trời'?", đã chỉ ra phương cách để biết và nói những lời bắt đầu bằng "Này con, đã được truyền lại...".

ตตฺถ มนฺเตสูติ เวเทสุ. ตถาคโต กิร อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ปฏิกจฺเจว สุทฺธาวาสา เทวา เวเทสุ ลกฺขณานิ ปกฺขิปิตฺวา พุทฺธมนฺตา นาเมเตติ พฺราหฺมณเวเสเนว เวเท วาเจนฺติ. ตทนุสาเรน มเหสกฺขา สตฺตา ตถาคตํ ชานิสฺสนฺตีติ. เตน ปุพฺเพ เวเทสุ มหาปุริสลกฺขณานิ [Pg.222] อาคจฺฉนฺติ. ปรินิพฺพุเต ปน ตถาคเต อนุกฺกเมน อนฺตรธายนฺติ. เตเนตรหิ นตฺถีติ. มหาปุริสสฺสาติ ปณิธิสมาทานญาณกรุณาทิคุณมหโต ปุริสสฺส. ทฺเวเยว คติโยติ ทฺเวเยว นิฏฺฐา. กามญฺจายํ คติสทฺโท ‘‘ปญฺจ โข อิมา, สาริปุตฺต, คติโย’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๓) ภวเภเท วตฺตติ. ‘‘คติ มิคานํ ปวน’’นฺติอาทีสุ (ปริ. ๓๙๙) นิวาสฏฺฐาเน. ‘‘เอวํ อธิมตฺตคติมนฺโต’’ติอาทีสุ ปญฺญายํ. ‘‘คติคต’’นฺติอาทีสุ วิสฏภาเว. อิธ ปน นิฏฺฐายํ วตฺตตีติ เวทิตพฺโพ.

Trong đó, "trong các câu thần chú" có nghĩa là trong các bộ Vệ-đà. Tương truyền, khi Như Lai sắp xuất hiện, từ trước đó, các vị trời ở cõi Tịnh Cư đã đưa các tướng hảo vào trong các bộ Vệ-đà và dưới hình dạng Bà-la-môn, họ đã truyền dạy Vệ-đà rằng: "Đây là những câu thần chú của Phật", (với ý nghĩ rằng) "Theo đó, các chúng sanh có oai lực lớn sẽ nhận biết được Như Lai". Do đó, trước đây, các tướng hảo của bậc Đại nhân đã được truyền lại trong các bộ Vệ-đà. Nhưng sau khi Như Lai nhập Niết-bàn, chúng dần dần biến mất. Vì vậy, ngày nay chúng không còn nữa. "Của bậc Đại nhân" có nghĩa là của bậc vĩ nhân vĩ đại nhờ các phẩm chất như nguyện, sự thọ trì, trí tuệ, lòng bi, v.v. "Chỉ có hai con đường" có nghĩa là chỉ có hai kết quả cuối cùng. Mặc dù từ "gati" này trong các đoạn như "Này Sāriputta, có năm cõi này" được dùng với nghĩa là các cảnh giới tồn tại; trong các đoạn như "Rừng là nơi ở của loài thú", nó được dùng với nghĩa là nơi cư ngụ; trong các đoạn như "Có trí tuệ siêu việt như vậy", nó được dùng với nghĩa là trí tuệ; trong các đoạn như "đã lan rộng", nó được dùng với nghĩa là sự lan tỏa. Nhưng ở đây, cần phải hiểu rằng nó được dùng với nghĩa là kết quả cuối cùng.

ตตฺถ กิญฺจาปิ เยหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต ราชา จกฺกวตฺตี โหติ, น เตเหว พุทฺโธ โหติ; ชาติสามญฺญโต ปน ตานิเยว ตานีติ วุจฺจนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เยหิ สมนฺนาคตสฺสา’’ติ. สเจ อคารํ อชฺฌาวสตีติ ยทิ อคาเร วสติ. ราชา โหติ จกฺกวตฺตีติ จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหิ, สงฺคหวตฺถูหิ จ โลกํ รญฺชนโต ราชา, จกฺกรตนํ วตฺเตติ, จตูหิ สมฺปตฺติจกฺเกหิ วตฺตติ, เตหิ จ ปรํ วตฺเตติ, ปรหิตาย จ อิริยาปถจกฺกานํ วตฺโต เอตสฺมึ อตฺถีติ จกฺกวตฺตี. เอตฺถ จ ราชาติ สามญฺญํ. จกฺกวตฺตีติ วิเสสํ. ธมฺเมน จรตีติ ธมฺมิโก. ญาเยน สเมน วตฺตตีติ อตฺโถ. ธมฺเมน รชฺชํ ลภิตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา. ปรหิตธมฺมกรเณน วา ธมฺมิโก. อตฺตหิตธมฺมกรเณน ธมฺมราชา. จตุรนฺตาย อิสฺสโรติ จาตุรนฺโต, จตุสมุทฺทอนฺตาย, จตุพฺพิธทีปวิภูสิตาย ปถวิยา อิสฺสโรติ อตฺโถ. อชฺฌตฺตํ โกปาทิปจฺจตฺถิเก พหิทฺธา จ สพฺพราชาโน วิเชตีติ วิชิตาวี. ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโตติ ชนปเท ธุวภาวํ ถาวรภาวํ ปตฺโต, น สกฺกา เกนจิ จาเลตุํ. ชนปโท วา ตมฺหิ ถาวริยปฺปตฺโต อนุยุตฺโต สกมฺมนิรโต อจโล อสมฺปเวธีติ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต.

Trong đó, mặc dù người thành tựu các tướng hảo nào trở thành vua Chuyển luân, thì không phải với chính các tướng hảo ấy mà trở thành Phật; nhưng do sự tương đồng về loại, chính những tướng hảo ấy được gọi là những tướng hảo kia. Do đó, đã được nói rằng: "Đối với người thành tựu các tướng hảo...". "Nếu sống tại gia" có nghĩa là nếu sống trong nhà. "Trở thành vua Chuyển luân" (có nghĩa là): vì làm cho thế gian vui lòng bằng bốn pháp kỳ diệu và bốn nhiếp pháp, nên gọi là vua (rājā); làm cho bánh xe báu chuyển vận, tự mình vận hành bằng bốn bánh xe thành tựu và làm cho người khác vận hành bằng chúng, và trong vị vua này có sự vận hành của các bánh xe oai nghi vì lợi ích của người khác, nên gọi là Chuyển luân (cakkavattī). Ở đây, "vua" là từ chung, "Chuyển luân" là từ riêng. Hành xử theo Chánh pháp nên gọi là người đúng pháp (dhammiko). Ý nghĩa là hành xử theo lẽ phải, theo sự công bằng. Sau khi có được vương quốc bằng Chánh pháp và trở thành vua, nên gọi là Pháp vương (dhammarājā). Hoặc, vì thực hành pháp lợi tha nên là người đúng pháp. Vì thực hành pháp lợi mình nên là Pháp vương. Là người cai trị bốn phương nên gọi là cāturanto, ý nghĩa là người cai trị trái đất có bốn biển làm ranh giới, được trang điểm bởi bốn loại châu. Chinh phục được các kẻ thù bên trong như sân hận, v.v., và tất cả các vị vua bên ngoài, nên gọi là người chiến thắng (vijitāvī). "Đạt được sự ổn định ở quốc độ" (janapadatthāvariyappatto) có nghĩa là đã đạt đến trạng thái vững chắc, ổn định ở quốc độ, không ai có thể làm lay chuyển. Hoặc, quốc độ của vị vua ấy đã đạt đến sự ổn định, chuyên cần, tận tụy với công việc, không lay động, không rung chuyển, nên gọi là người có quốc độ ổn định.

เสยฺยถิทนฺติ นิปาโต, ตสฺส เจตานิ กตมานีติ อตฺโถ. จกฺกรตนนฺติอาทีสุ จกฺกญฺจ, ตํ รติชนนฏฺเฐน รตนญฺจาติ จกฺกรตนํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิเมสุ ปน รตเนสุ อยํ จกฺกวตฺติราชา จกฺกรตเนน อชิตํ ชินาติ, หตฺถิอสฺสรตเนหิ วิชิเต ยถาสุขํ อนุจรติ, ปริณายกรตเนน [Pg.223] วิชิตมนุรกฺขติ, อวเสเสหิ อุปโภคสุขมนุภวติ. ปฐเมน จสฺส อุสฺสาหสตฺติโยโค, ปจฺฉิเมน มนฺตสตฺติโยโค, หตฺถิอสฺสคหปติรตเนหิ ปภุสตฺติโยโค สุปริปุณฺโณ โหติ, อิตฺถิมณิรตเนหิ ติวิธสตฺติโยคผลํ. โส อิตฺถิมณิรตเนหิ โภคสุขมนุภวติ, เสเสหิ อิสฺสริยสุขํ. วิเสสโต จสฺส ปุริมานิ ตีณิ อโทสกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ, มชฺฌิมานิ อโลภกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน, ปจฺฉิมเมกํ อโมหกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวนาติ เวทิตพฺพํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน โพชฺฌงฺคสํยุตฺเต รตนสุตฺตสฺส อุปเทสโต คเหตพฺโพ.

“Seyyathidanti” là một bất biến từ, có nghĩa là: “Những thứ ấy là gì?”. Trong các từ bắt-đầu-bằng-cakkaratanaṃ, (được hiểu là) vừa là bánh xe (cakka), vừa là báu vật (ratana) theo ý nghĩa tạo ra sự thích thú (ratijananaṭṭhena), nên gọi là bánh xe báu (cakkaratanaṃ). Phương pháp này (áp dụng) cho tất cả các trường hợp. Trong các báu vật này, vị vua chuyển luân dùng bánh xe báu để chinh phục nơi chưa được chinh phục; dùng voi báu và ngựa báu để đi lại tùy thích trong lãnh thổ đã chinh phục; dùng tướng quân báu để bảo vệ lãnh thổ đã chinh phục; dùng các báu vật còn lại để hưởng thụ lạc thú. Với báu vật thứ nhất, năng lực phấn chấn của vị ấy được viên mãn; với báu vật cuối cùng, năng lực mưu lược được viên mãn; với voi báu, ngựa báu, và gia chủ báu, năng lực uy quyền được viên mãn; với nữ báu và ngọc báu, quả của ba loại năng lực (được viên mãn). Vị ấy hưởng thụ lạc thú vật chất với nữ báu và ngọc báu, và hưởng thụ lạc thú của quyền lực với các báu vật còn lại. Đặc biệt, ba báu vật đầu tiên của vị ấy thành tựu là nhờ oai lực của nghiệp được tạo ra bởi thiện căn vô sân; ba báu vật ở giữa thành tựu là nhờ oai lực của nghiệp được tạo ra bởi thiện căn vô tham; một báu vật cuối cùng thành tựu là nhờ oai lực của nghiệp được tạo ra bởi thiện căn vô si, cần phải hiểu như vậy. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết, nên được lấy từ sự chỉ dẫn về kinh Ratana trong Tương Ưng Giác Chi.

ปโรสหสฺสนฺติ อติเรกสหสฺสํ. สูราติ อภีรุกชาติกา. วีรงฺครูปาติ เทวปุตฺตสทิสกายา. เอวํ ตาว เอเก วณฺณยนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สพฺภาโว. วีราติ อุตฺตมสูรา วุจฺจนฺติ, วีรานํ องฺคํ วีรงฺคํ, วีรการณํ วีริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. วีรงฺครูปํ เอเตสนฺติ วีรงฺครูปา, วีริยมยสรีรา วิยาติ วุตฺตํ โหติ. ปรเสนปฺปมทฺทนาติ สเจ ปฏิมุขํ ติฏฺเฐยฺย ปรเสนา ตํ ปริมทฺทิตุํ สมตฺถาติ อธิปฺปาโย. ธมฺเมนาติ ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา ปญฺจสีลธมฺเมน. อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏฺฏจฺฉโทติ เอตฺถ ราคโทสโมหมานทิฏฺฐิอวิชฺชาทุจฺจริตฉทเนหิ สตฺตหิ ปฏิจฺฉนฺเน กิเลสนฺธกาเร โลเก ตํ ฉทนํ วิวฏฺเฏตฺวา สมนฺตโต สญฺชาตาโลโก หุตฺวา ฐิโตติ วิวฏฺฏจฺฉโท. ตตฺถ ปฐเมน ปเทน ปูชารหตา. ทุติเยน ตสฺสา เหตุ, ยสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺโธติ, ตติเยน พุทฺธตฺตเหตุภูตา วิวฏฺฏจฺฉทตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อถ วา วิวฏฺโฏ จ วิจฺฉโท จาติ วิวฏฺฏจฺฉโท, วฏฺฏรหิโต ฉทนรหิโต จาติ วุตฺตํ โหติ. เตน อรหํ วฏฺฏาภาเวน, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ฉทนาภาเวนาติ เอวํ ปุริมปททฺวยสฺเสว เหตุทฺวยํ วุตฺตํ โหติ, ทุติเยน เวสารชฺเชน เจตฺถ ปุริมสิทฺธิ, ปฐเมน ทุติยสิทฺธิ, ตติยจตุตฺเถหิ ตติยสิทฺธิ โหติ. ปุริมญฺจ ธมฺมจกฺขุํ, ทุติยํ พุทฺธจกฺขุํ, ตติยํ สมนฺตจกฺขุํ สาเธตีติ เวทิตพฺพํ. ตฺวํ มนฺตานํ ปฏิคฺคเหตาติ อิมินา’สฺส มนฺเตสุ สูรภาวํ ชเนติ.

“Parosahassaṃ” nghĩa là hơn một ngàn. “Sūrā” nghĩa là có bản chất không sợ hãi. “Vīraṅgarūpā” nghĩa là có thân hình giống như các vị thiên tử. Trước hết, một số vị giải thích như vậy. Đây là ý nghĩa thực sự ở đây: “Vīrā” được gọi là những bậc dũng sĩ tối thượng; “vīraṅgaṃ” là “aṅga” (yếu tố) của các bậc dũng sĩ, có nghĩa là nguyên nhân của sự dũng mãnh (vīrakāraṇaṃ), tức là tinh tấn (vīriyaṃ). Họ có hình tướng dũng mãnh (vīraṅgarūpaṃ) nên gọi là “vīraṅgarūpā”, có nghĩa là dường như thân thể của họ được làm bằng tinh tấn. “Parasenappamaddanā” có ý nghĩa là: nếu quân địch đối mặt, họ có khả năng đè bẹp quân đó. “Dhammena” nghĩa là bằng pháp ngũ giới, bắt đầu với “không được sát sanh”. Trong câu “Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado”, “vivaṭṭacchado” có nghĩa là: trong thế gian bị che đậy bởi bảy màn che là tham, sân, si, mạn, tà kiến, vô minh, và ác hạnh, trong bóng tối của phiền não, Ngài đã vén mở màn che ấy, trở thành bậc có ánh sáng phát sinh khắp xung quanh mà an trú. Ở đây, từ thứ nhất (Arahaṃ) nói lên sự xứng đáng được cúng dường. Từ thứ hai (Sammāsambuddho) nói lên nguyên nhân của sự xứng đáng ấy, vì Ngài là bậc Chánh Đẳng Giác. Từ thứ ba (vivaṭṭacchado) nói lên trạng thái vén mở màn che, là nguyên nhân của Phật quả, cần phải hiểu như vậy. Hoặc là, “vivaṭṭacchado” là “vivaṭṭo” (không bị che khuất) và “vicchado” (không có màn che), có nghĩa là không còn chướng ngại (vaṭṭarahito) và không còn màn che (chadanarahito). Do đó, Ngài là “Arahaṃ” vì không còn chướng ngại, là “Sammāsambuddho” vì không còn màn che. Như vậy, hai nguyên nhân cho hai từ đầu đã được nói đến. Và ở đây, sự thành tựu thứ nhất (Arahaṃ) là nhờ vô úy thứ hai. Sự thành tựu thứ hai (Sammāsambuddho) là nhờ vô úy thứ nhất. Sự thành tựu thứ ba (vivaṭṭacchado) là nhờ vô úy thứ ba và thứ tư. Cần phải hiểu rằng, từ đầu thành tựu Pháp nhãn, từ thứ hai thành tựu Phật nhãn, từ thứ ba thành tựu Toàn nhãn. Với câu “Ngươi là người thọ trì các minh chú”, ông ta làm phát sinh nơi cậu thanh niên lòng dũng cảm về các minh chú.

๒๕๙. โสปิ [Pg.224] ตาย อาจริยกถาย ลกฺขเณสุ วิคตสมฺโมโห เอโกภาสชาเต วิย พุทฺธมนฺเต สมฺปสฺสมาโน เอวํ โภติ อาห. ตสฺสตฺโถ – ‘ยถา, โภ, ตฺวํ วทสิ, เอวํ กริสฺสามี’ติ. วฬวารถมารุยฺหาติ วฬวายุตฺตํ รถํ อภิรูหิตฺวา. พฺราหฺมโณ กิร เยน รเถน สยํ วิจรติ, ตเมว รถํ ทตฺวา มาณวํ เปเสสิ. มาณวาปิ โปกฺขรสาติสฺเสว อนฺเตวาสิกา. โส กิร เตสํ – ‘‘อมฺพฏฺเฐน สทฺธึ คจฺฉถา’’ติ สญฺญํ อทาสิ.

259. Vị ấy cũng nhờ lời nói đó của vị thầy mà hết si mê về các tướng, như thể một luồng ánh sáng duy nhất phát sinh, thấy rõ các minh chú của Phật, nên đã nói rằng: “Thưa ngài, đúng như vậy.” Nghĩa của câu ấy là: “Thưa ngài, ngài nói thế nào, con sẽ làm như vậy.” “Vaḷavārathamāruyha” nghĩa là lên cỗ xe được thắng bởi ngựa cái. Tương truyền, vị Bà-la-môn đã cho cậu thanh niên chính cỗ xe mà ông ta thường đi và phái cậu đi. Các thanh niên kia cũng là đệ tử của Pokkharasāti. Tương truyền, ông ta đã ra hiệu cho họ: “Hãy đi cùng với Ambaṭṭha.”

ยาวติกา ยานสฺส ภูมีติ ยตฺตกํ สกฺกา โหติ ยาเนน คนฺตุํ, อยํ ยานสฺส ภูมิ นาม. ยานา ปจฺโจโรหิตฺวาติ อยานภูมึ, ทฺวารโกฏฺฐกสมีปํ คนฺตฺวา ยานโต ปฏิโอโรหิตฺวา.

“Yāvatikā yānassa bhūmi” nghĩa là chừng nào có thể đi bằng xe được, đó gọi là đất đi xe. “Yānā paccorohitvā” nghĩa là đi đến nơi không phải đất đi xe, gần cổng thành, rồi bước xuống khỏi xe.

เตน โข ปน สมเยนาติ ยสฺมึ สมเย อมฺพฏฺโฐ อารามํ ปาวิสิ. ตสฺมึ ปน สมเย, ฐิตมชฺฌนฺหิกสมเย. กสฺมา ปน ตสฺมึ สมเย จงฺกมนฺตีติ? ปณีตโภชนปจฺจยสฺส ถินมิทฺธสฺส วิโนทนตฺถํ, ทิวาปธานิกา วา เต. ตาทิสานญฺหิ ปจฺฉาภตฺตํ จงฺกมิตฺวา นฺหายิตฺวา สรีรํ อุตุํ คาหาเปตฺวา นิสชฺช สมณธมฺมํ กโรนฺตานํ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. เยน เต ภิกฺขูติ โส กิร – ‘‘กุหึ สมโณ โคตโม’’ติ ปริเวณโต ปริเวณํ อนาคนฺตฺวา ‘‘ปุจฺฉิตฺวาว ปวิสิสฺสามี’’ติ วิโลเกนฺโต อรญฺญหตฺถี วิย มหาจงฺกเม จงฺกมมาเน ปํสุกูลิเก ภิกฺขู ทิสฺวา เตสํ สนฺติกํ อคมาสิ. ตํ สนฺธาย เยน เต ภิกฺขูติอาทิ วุตฺตํ. ทสฺสนายาติ ทฏฺฐุํ, ปสฺสิตุกามา หุตฺวาติ อตฺโถ.

“Tena kho pana samayena” nghĩa là vào lúc Ambaṭṭha đi vào khu vườn. Vào lúc ấy, là lúc đứng trưa. Tại sao vào lúc ấy các vị lại đi kinh hành? Để xua tan sự hôn trầm thụy miên do dùng vật thực ngon, hoặc các vị ấy là những người tinh cần vào ban ngày. Thật vậy, đối với những vị như thế, sau khi đi kinh hành sau bữa ăn, tắm rửa, làm cho thân thể ấm áp, rồi ngồi xuống thực hành pháp của sa-môn, tâm của họ trở nên nhất tâm. “Yena te bhikkhū”. Tương truyền, vị ấy nghĩ: “Sa-môn Gotama ở đâu?”, không đi từ tịnh thất này sang tịnh thất khác, mà nghĩ rằng: “Ta sẽ vào sau khi hỏi.” Trong khi nhìn quanh, vị ấy thấy các vị Tỳ-khưu mặc y phấn tảo đang đi kinh hành trên con đường kinh hành lớn như những con voi rừng, liền đi đến chỗ các vị ấy. Nhắm đến điều đó mà câu “yena te bhikkhū” v.v... được nói đến. “Dassanāya” nghĩa là để thấy, tức là trở nên muốn thấy.

๒๖๐. อภิญฺญาตโกลญฺโญติ ปากฏกุลโช. ตทา กิร ชมฺพุทีเป อมฺพฏฺฐกุลํ นาม ปากฏกุลมโหสิ. อภิญฺญาตสฺสาติ รูปชาติมนฺตกุลาปเทเสหิ ปากฏสฺส. อครูติ อภาริโก. โย หิ อมฺพฏฺฐํ ญาเปตุํ น สกฺกุเณยฺย, ตสฺส เตน สทฺธึ กถาสลฺลาโป ครุ ภเวยฺย. ภควโต ปน ตาทิสานํ มาณวานํ สเตนาปิ สหสฺเสนาปิ [Pg.225] ปญฺหํ ปุฏฺฐสฺส วิสฺสชฺชเน ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ มญฺญมานา – ‘‘อครุ โข ปนา’’ติ จินฺตยึสุ. วิหาโรติ คนฺธกุฏึ สนฺธาย อาหํสุ.

260. “Abhiññātakolañño” nghĩa là người sinh ra trong dòng họ nổi tiếng. Tương truyền, vào thời đó ở cõi Diêm-phù-đề, dòng họ Ambaṭṭha là một dòng họ nổi tiếng. “Abhiññātassa” nghĩa là người nổi tiếng nhờ vào hình sắc, dòng dõi, minh chú, và gia tộc. “Agaru” nghĩa là không nặng nề. Thật vậy, người nào không thể làm cho Ambaṭṭha hiểu được, thì việc nói chuyện với cậu ta sẽ là một điều nặng nề. Nhưng họ nghĩ rằng: “Đối với Đức Thế Tôn, không có sự chậm chạp nào trong việc trả lời câu hỏi của một trăm hay một ngàn thanh niên như vậy,” nên họ đã suy nghĩ: “Quả là không nặng nề.” “Vihāro” - họ nói điều này nhắm đến hương thất.

อตรมาโนติ อตุริโต, สณิกํ ปทปฺปมาณฏฺฐาเน ปทํ นิกฺขิปนฺโต วตฺตํ กตฺวา สุสมฺมฏฺฐํ มุตฺตาทลสินฺทุวารสนฺถรสทิสํ วาลิกํ อวินาเสนฺโตติ อตฺโถ. อาฬินฺทนฺติ ปมุขํ. อุกฺกาสิตฺวาติ อุกฺกาสิตสทฺทํ กตฺวา. อคฺคฬนฺติ ทฺวารกวาฏํ. อาโกเฏหีติ อคฺคนเขหิ สณิกํ กุญฺจิกจฺฉิทฺทสมีเป อาโกเฏหีติ วุตฺตํ โหติ. ทฺวารํ กิร อติอุปริ อมนุสฺสา, อติเหฏฺฐา ทีฆชาติกา โกเฏนฺติ. ตถา อนาโกเฏตฺวา มชฺเฌ ฉิทฺทสมีเป โกเฏตพฺพนฺติ อิทํ ทฺวาราโกฏนวตฺตนฺติ ทีเปนฺตา วทนฺติ.

Ataramānoti có nghĩa là không vội vã, từ tốn, đặt bước chân xuống một cách nhẹ nhàng trong khoảng cách một bước chân, sau khi đã thực hành phận sự, không làm hư hại nền cát đã được quét dọn sạch sẽ, giống như nền trải ngọc trai và hoa sinduvāra. Āḷindanti là hiên trước. Ukkāsitvāti là làm ra tiếng hắng giọng. Aggaḷanti là cánh cửa. Ākoṭehīti được nói có nghĩa là: hãy gõ nhẹ bằng đầu móng tay ở gần lỗ khóa. Nghe nói, phi nhân gõ ở phía trên cao của cánh cửa, các loài có thân dài gõ ở phía dưới thấp. Không gõ như vậy, nên gõ ở khoảng giữa, gần lỗ khóa, (các vị) giải thích rằng đây là phận sự về việc gõ cửa, nên đã nói như vậy.

๒๖๑. วิวริ ภควา ทฺวารนฺติ น ภควา อุฏฺฐาย ทฺวารํ วิวริ. วิวริยตูติ ปน หตฺถํ ปสาเรสิ. ตโต ‘‘ภควา ตุมฺเหหิ อเนกาสุ กปฺปโกฏีสุ ทานํ ททมาเนหิ น สหตฺถา ทฺวารวิวรณกมฺมํ กต’’นฺติ สยเมว ทฺวารํ วิวฏํ. ตํ ปน ยสฺมา ภควโต มเนน วิวฏํ, ตสฺมา วิวริ ภควา ทฺวารนฺติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

261. Về câu ‘Vivari bhagavā dvāraṃ’ (Đức Thế Tôn đã mở cửa), không phải Đức Thế Tôn đã đứng dậy và mở cửa. Mà Ngài đã duỗi tay ra với ý nghĩ: ‘Cửa hãy được mở ra.’ Do đó, cánh cửa đã tự động mở ra (như thể nói rằng): ‘Bạch Đức Thế Tôn, trong vô số ức kiếp, Ngài đã bố thí, nhưng chưa từng tự tay làm việc mở cửa.’ Tuy nhiên, vì cánh cửa ấy được mở ra do tâm của Đức Thế Tôn, cho nên nói rằng ‘Đức Thế Tôn đã mở cửa’ là điều thích hợp.

ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสูติ ยถา ขมนียาทีนิ ปุจฺฉนฺโต ภควา เตหิ, เอวํ เตปิ ภควตา สทฺธึ สมปฺปวตฺตโมทา อเหสุํ. สีโตทกํ วิย อุณฺโหทเกน สมฺโมทิตํ เอกีภาวํ อคมํสุ. ยาย จ ‘‘กจฺจิ, โภ โคตม, ขมนียํ; กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โภโต จ โคตมสฺส สาวกานญฺจ อปฺปาพาธํ, อปฺปาตงฺกํ, ลหุฏฺฐานํ, พลํ, ผาสุวิหาโร’’ติอาทิกาย กถาย สมฺโมทึสุ, ตํ ปีติปาโมชฺชสงฺขาตสมฺโมทชนนโต สมฺโมทิตุํ ยุตฺตภาวโต จ สมฺโมทนียํ, อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย สุจิรมฺปิ กาลํ สาเรตุํ นิรนฺตรํ ปวตฺเตตุํ อรหภาวโต สริตพฺพภาวโต จ สารณียํ. สุยฺยมานสุขโต สมฺโมทนียํ, อนุสฺสริยมานสุขโต จ สารณียํ. ตถา พฺยญฺชนปริสุทฺธตาย สมฺโมทนียํ, อตฺถปริสุทฺธตาย สารณียํ. เอวํ อเนเกหิ ปริยาเยหิ สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา ปริโยสาเปตฺวา นิฏฺฐเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ.

Về câu ‘Bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu’ (họ đã cùng nhau hoan hỷ với Đức Thế Tôn), giống như Đức Thế Tôn hỏi họ về những điều như sức khỏe, họ cũng đã có sự hoan hỷ tương tự với Đức Thế Tôn. Họ đã đạt đến sự hòa hợp, giống như nước lạnh được hòa với nước nóng. Họ đã hoan hỷ với câu chuyện bắt đầu bằng: ‘Thưa Tôn giả Gotama, ngài có được khỏe mạnh không? Ngài có được an khang không? Tôn giả Gotama và các vị đệ tử có ít bệnh, ít não, thân thể nhẹ nhàng, có sức lực và an trú thoải mái không?’ Câu chuyện ấy đáng được hoan hỷ vì nó tạo ra sự hoan hỷ được gọi là hỷ và duyệt, và vì nó thích hợp để hoan hỷ; nó đáng được ghi nhớ vì sự ngọt ngào của ý nghĩa và văn tự, vì nó xứng đáng được tiếp tục không gián đoạn trong một thời gian dài, và vì nó nên được ghi nhớ. Nó đáng được hoan hỷ vì sự an lạc khi nghe, và đáng được ghi nhớ vì sự an lạc khi hồi tưởng. Tương tự, nó đáng được hoan hỷ vì sự trong sáng của văn tự, và đáng được ghi nhớ vì sự trong sáng của ý nghĩa. Sau khi đã trao đổi, kết thúc và hoàn tất câu chuyện đáng hoan hỷ và đáng ghi nhớ theo nhiều phương diện như vậy, họ đã ngồi xuống một bên.

อมฺพฏฺโฐ [Pg.226] ปน มาณโวติ โส กิร ภควโต รูปสมฺปตฺติยํ จิตฺตปฺปสาทมตฺตมฺปิ อกตฺวา ‘‘ทสพลํ อปสาเทสฺสามี’’ติ อุทเร พทฺธสาฏกํ มุญฺจิตฺวา กณฺเฐ โอลมฺเพตฺวา เอเกน หตฺเถน ทุสฺสกณฺณํ คเหตฺวา จงฺกมํ อภิรูหิตฺวา กาเลน พาหุํ, กาเลน อุทรํ, กาเลน ปิฏฺฐึ ทสฺเสนฺโต, กาเลน หตฺถวิการํ, กาเลน ภมุกวิการํ กโรนฺโต, ‘‘กจฺจิ เต โภ, โคตม, ธาตุสมตา, กจฺจิ ภิกฺขาหาเรน น กิลมถ, อกิลมถากาโรเยว ปน เต ปญฺญายติ; ถูลานิ หิ เต องฺคปจฺจงฺคานิ, ปาสาทิกตฺถ คตคตฏฺฐาเน. ‘เต พหุชนา ราชปพฺพชิโตติ จ พุทฺโธ’ติ จ อุปฺปนฺนพหุมานา ปณีตํ โอชวนฺตมาหารํ เทนฺติ. ปสฺสถ, โภ, เคหํ, จิตฺตสาลา วิย, ทิพฺพปาสาโท วิย. อิมํ มญฺจํ ปสฺสถ, พิมฺโพหนํ ปสฺสถ, กึ เอวรูเป ฐาเน วสนฺตสฺส สมณธมฺมํ กาตุํ ทุกฺกร’’นฺติ เอวรูปํ อุปฺปณฺฑนกถํ อนาจารภาวสารณียํ กเถติ, เตน วุตฺตํ – ‘‘อมฺพฏฺโฐ ปน มาณโว จงฺกมนฺโตปิ นิสินฺเนน ภควตา กิญฺจิ กิญฺจิ กถํ สารณียํ วีติสาเรติ, ฐิโตปิ นิสินฺเนน ภควตา กิญฺจิ กิญฺจิ กถํ สารณียํ วีติสาเรตี’’ติ.

Về câu ‘Ambaṭṭho pana māṇavo,’ nghe nói vị ấy không hề khởi một chút tâm tịnh tín nào đối với thân tướng viên mãn của Đức Thế Tôn, với ý nghĩ ‘Ta sẽ làm cho bậc Thập Lực khó chịu,’ đã cởi tấm vải đang buộc ở bụng, vắt lên cổ, một tay cầm lấy mép vải, bước lên kinh hành đường, lúc thì đưa cánh tay ra, lúc thì đưa bụng ra, lúc thì đưa lưng ra, lúc thì làm những cử chỉ khác thường bằng tay, lúc thì làm những cử chỉ khác thường bằng lông mày, và nói: ‘Thưa Tôn giả Gotama, các đại của ngài có được quân bình không? Ngài có không mệt mỏi với vật thực khất thực không? Mà trông ngài có vẻ không mệt mỏi chút nào; vì các chi phần lớn nhỏ của ngài đều to lớn, mập mạp. Ở những nơi ngài đi đến, vì sự khả kính, nhiều người khởi lên lòng kính trọng, nghĩ rằng ‘Vị này là người xuất gia từ dòng vua’ và ‘Vị này là một vị Phật,’ nên họ dâng cúng những vật thực hảo hạng, bổ dưỡng. Này các ông, hãy xem, trú xứ này giống như một họa đường, như một thiên cung. Hãy xem cái giường này, hãy xem cái gối này. Sống ở một nơi như thế này, có gì khó khăn để thực hành sa-môn pháp đâu?’ Vị ấy đã nói những lời chế nhạo, đáng ghi nhớ vì sự vô lễ như vậy. Do đó, đã được nói rằng: ‘Còn thanh niên Ambaṭṭha, trong khi đi kinh hành, đã trao đổi đôi chút câu chuyện đáng ghi nhớ với Đức Thế Tôn đang ngồi; và trong khi đứng, cũng đã trao đổi đôi chút câu chuyện đáng ghi nhớ với Đức Thế Tôn đang ngồi.’

๒๖๒. อถ โข ภควาติ อถ ภควา – ‘‘อยํ มาณโว หตฺถํ ปสาเรตฺวา ภวคฺคํ คเหตุกาโม วิย, ปาทํ ปสาเรตฺวา อวีจึ วิจริตุกาโม วิย, มหาสมุทฺทํ ตริตุกาโม วิย, สิเนรุํ อาโรหิตุกาโม วิย จ อฏฺฐาเน วายมติ, หนฺท, เตน สทฺธึ มนฺเตมี’’ติ อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ. อาจริยปาจริเยหีติ อาจริเยหิ จ เตสํ อาจริเยหิ จ.

262. Về câu ‘Atha kho bhagavā,’ bấy giờ Đức Thế Tôn (nghĩ rằng): ‘Thanh niên này đang cố gắng một cách vô ích, giống như người muốn duỗi tay ra để nắm lấy cõi Hữu Đảnh, giống như người muốn duỗi chân ra để đi dạo trong địa ngục Avīci, giống như người muốn bơi qua đại dương, và giống như người muốn leo lên núi Sineru. Thôi nào, ta hãy nói chuyện với y.’ Với ý nghĩ như vậy, Ngài đã nói điều này với thanh niên Ambaṭṭha. Ācariyapācariyehīti là với các vị thầy và các vị thầy của họ.

ปฐมอิพฺภวาทวณฺณนา

Giải thích về quan điểm thứ nhất về người gia chủ.

๒๖๓. คจฺฉนฺโต วาติ เอตฺถ กามํ ตีสุ อิริยาปเถสุ พฺราหฺมโณ อาจริยพฺราหฺมเณน สทฺธึ สลฺลปิตุมรหติ. อยํ ปน มาณโว มานถทฺธตาย กถาสลฺลาปํ กโรนฺโต จตฺตาโรปิ อิริยาปเถ โยเชสฺสามีติ ‘‘สยาโน วา หิ, โภ โคตม, สยาเนนา’’ติ อาห.

263. Ở đây, trong câu ‘Gacchanto vā,’ thật vậy, một người Bà-la-môn được phép nói chuyện với vị thầy Bà-la-môn của mình trong ba oai nghi. Nhưng thanh niên này, do lòng kiêu mạn cứng đầu, trong khi nói chuyện, với ý nghĩ ‘Ta sẽ sử dụng cả bốn oai nghi,’ đã nói rằng: ‘Thưa Tôn giả Gotama, hoặc khi đang nằm với người đang nằm.’

ตโต [Pg.227] กิร ตํ ภควา – ‘‘อมฺพฏฺฐ, คจฺฉนฺตสฺส วา คจฺฉนฺเตน, ฐิตสฺส วา ฐิเตน, นิสินฺนสฺส วา นิสินฺเนนาจริเยน สทฺธึ กถา นาม สพฺพาจริเยสุ ลพฺภติ. ตฺวํ ปน สยาโน สยาเนนาจริเยน สทฺธึ กเถสิ, กึ เต อาจริโย โครูปํ, อุทาหุ ตฺว’’นฺติ อาห. โส กุชฺฌิตฺวา – ‘‘เย จ โข เต, โภ โคตม, มุณฺฑกา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ มุณฺเฑ มุณฺฑาติ สมเณ จ สมณาติ วตฺตุํ วฏฺเฏยฺย. อยํ ปน หีเฬนฺโต มุณฺฑกา สมณกาติ อาห. อิพฺภาติ คหปติกา. กณฺหาติ กณฺหา, กาฬกาติ อตฺโถ. พนฺธุปาทาปจฺจาติ เอตฺถ พนฺธูติ พฺรหฺมา อธิปฺเปโต. ตญฺหิ พฺราหฺมณา ปิตามโหติ โวหรนฺติ. ปาทานํ อปจฺจา ปาทาปจฺจา, พฺรหฺมุโน ปิฏฺฐิปาทโต ชาตาติ อธิปฺปาโย. ตสฺส กิร อยํ ลทฺธิ – พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต นิกฺขนฺตา, ขตฺติยา อุรโต, เวสฺสา นาภิโต, สุทฺทา ชาณุโต, สมณา ปิฏฺฐิปาทโตติ. เอวํ กเถนฺโต จ ปเนส กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา กเถติ. อถ โข ภควนฺตเมว วทามีติ กเถติ.

Nghe nói, bấy giờ Đức Thế Tôn đã nói với y rằng: ‘Này Ambaṭṭha, việc nói chuyện với thầy, đối với tất cả các vị thầy, được phép thực hiện khi trò đang đi với thầy đang đi, khi trò đang đứng với thầy đang đứng, hoặc khi trò đang ngồi với thầy đang ngồi. Nhưng ngươi lại nói chuyện khi đang nằm với thầy đang nằm. Thầy của ngươi có hình dạng con bò, hay là chính ngươi?’ Y nổi giận và nói những lời bắt đầu bằng: ‘Thưa Tôn giả Gotama, những kẻ trọc đầu này...’ Ở đây, đáng lẽ nên nói ‘muṇḍa’ (người trọc) cho những người trọc đầu, và ‘samaṇa’ (sa-môn) cho các vị sa-môn. Nhưng y, với ý khinh miệt, đã nói ‘muṇḍakā’ (bọn trọc đầu) và ‘samaṇakā’ (bọn sa-môn). ‘Ibbhā’ là những người gia chủ. ‘Kaṇhā’ có nghĩa là đen đúa, hắc ám. Ở đây, trong câu ‘Bandhupādāpaccā,’ ‘bandhu’ (bà con) được hiểu là Phạm Thiên. Vì những người Bà-la-môn gọi vị ấy là ‘pitāmaha’ (tổ phụ). ‘Pādāpaccā’ là con cháu của bàn chân, ý muốn nói là những người sinh ra từ mu bàn chân của Phạm Thiên. Nghe nói, tà kiến của y là như vầy: Bà-la-môn sinh ra từ miệng Phạm Thiên, Sát-đế-lỵ sinh ra từ ngực, Phệ-xá sinh ra từ rốn, Thủ-đà-la sinh ra từ đầu gối, và sa-môn sinh ra từ mu bàn chân. Và khi nói như vậy, mặc dù y nói một cách không xác định, nhưng y nói với ý định: ‘Ta đang nói chính Đức Thế Tôn.’

อถ โข ภควา – ‘‘อยํ อมฺพฏฺโฐ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย มยา สทฺธึ กถยมาโน มานเมว นิสฺสาย กเถสิ, อาสีวิสํ คีวายํ คณฺหนฺโต วิย, อคฺคิกฺขนฺธํ อาลิงฺคนฺโต วิย, มตฺตวารณํ โสณฺฑาย ปรามสนฺโต วิย, อตฺตโน ปมาณํ น ชานาติ. หนฺท นํ ชานาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อตฺถิกวโต โข ปน เต, อมฺพฏฺฐา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อาคนฺตฺวา กตฺตพฺพกิจฺจสงฺขาโต อตฺโถ, เอตสฺส อตฺถีติ อตฺถิกํ, ตสฺส มาณวสฺส จิตฺตํ. อตฺถิกมสฺส อตฺถีติ อตฺถิกวา, ตสฺส อตฺถิกวโต ตว อิธาคมนํ อโหสีติ อตฺโถ.

Bấy giờ, đức Thế Tôn suy nghĩ: ‘Thanh niên Ambaṭṭha này, từ lúc đến đây, trong khi nói chuyện với ta, đã chỉ y cứ vào lòng kiêu mạn mà nói, giống như kẻ nắm cổ con rắn độc, giống như kẻ ôm lấy đống lửa, giống như kẻ vuốt vòi con voi điên, nó không biết thân phận của mình. Thôi nào, ta sẽ cho nó biết thân phận của nó.’ Sau khi suy nghĩ như vậy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: ‘Này Ambaṭṭha, ngươi đến đây là có mục đích.’ Trong đó, ý nghĩa là: ‘Mục đích, được gọi là công việc cần phải làm sau khi đến, là có đối với người này,’ do đó là atthikaṃ (có mục đích), tức là tâm của thanh niên ấy. ‘Người này có tâm có mục đích,’ do đó là atthikavā (người có mục đích). ‘Sự đến đây của ngươi, người có mục đích, đã xảy ra,’ đây là ý nghĩa.

โข ปนาติ นิปาตมตฺตํ. ยาเยว โข ปนตฺถายาติ เยเนว โข ปนตฺเถน. อาคจฺเฉยฺยาถาติ มม วา อญฺเญสํ วา สนฺติกํ ยทา กทาจิ อาคจฺเฉยฺยาถ. ตเมว อตฺถนฺติ อิทํ ปุริสลิงฺควเสเนว วุตฺตํ. มนสิ กเรยฺยาถาติ จิตฺเต กเรยฺยาถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ตฺวํ อาจริเยน อตฺตโน กรณีเยน เปสิโต, น อมฺหากํ ปริภวนตฺถาย, ตสฺมา ตเมว กิจฺจํ มนสิ กโรหีติ. เอวมสฺส อญฺเญสํ สนฺติกํ อาคตานํ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา มานนิคฺคณฺหนตฺถํ ‘‘อวุสิตวาเยว โข ปนา’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ ปสฺสถ โภ อยํ อมฺพฏฺโฐ มาณโว อาจริยกุเล อวุสิตวา [Pg.228] อสิกฺขิโต อปฺปสฺสุโตว สมาโน. วุสิตมานีติ ‘‘อหํ วุสิตวา สิกฺขิโต พหุสฺสุโต’’ติ อตฺตานํ มญฺญติ. เอตสฺส หิ เอวํ ผรุสวจนสมุทาจาเร การณํ กิมญฺญตฺร อวุสิตตฺตาติ อาจริยกุเล อสํวุทฺธา อสิกฺขิตา อปฺปสฺสุตาเยว หิ เอวํ วทนฺตีติ.

Các từ kho pana chỉ là tiểu từ. Yāyeva kho panatthāya có nghĩa là yeneva kho panatthena (vì mục đích nào). Āgaccheyyātha có nghĩa là: ‘Các ngươi nên đến, vào bất cứ lúc nào, đến chỗ của ta hoặc của những người khác.’ Câu tameva atthaṃ này được nói theo nam tính. Manasi kareyyātha có nghĩa là citte kareyyātha (các ngươi nên tác ý trong tâm). Điều này có nghĩa là: ‘Ngươi được thầy sai đi vì công việc của ông ấy, không phải để lăng mạ chúng ta, vì vậy ngươi hãy chỉ chú tâm vào công việc đó.’ Sau khi chỉ cho anh ta bổn phận của những người đến gặp người khác như vậy, để dẹp bỏ lòng kiêu mạn, ngài đã nói câu bắt đầu bằng avusitavāyeva kho panā. Ý nghĩa của câu đó là: ‘Này các ông, hãy xem, thanh niên Ambaṭṭha này, trong khi chưa được sống (đúng cách) trong nhà thầy, chưa được giáo huấn, và ít học.’ Vusitamānī có nghĩa là: ‘Anh ta tự cho mình rằng: “Ta đã được sống (đúng cách), đã được giáo huấn, là người đa văn.”’ Thật vậy, đối với cách nói năng thô lỗ như vậy của anh ta, ngoài việc chưa được sống (đúng cách) ra thì còn có nguyên nhân nào khác? Quả thật, chỉ những người không được trưởng thành, không được giáo huấn, và ít học trong nhà thầy mới nói năng như vậy.

๒๖๔. กุปิโตติ กุทฺโธ. อนตฺตมโนติ อสกมโน, กึ ปน ภควา ตสฺส กุชฺฌนภาวํ ญตฺวา เอวมาห อุทาหุ อญตฺวาติ? ญตฺวา อาหาติ. กสฺมา ญตฺวา อาหาติ? ตสฺส มานนิมฺมทนตฺถํ. ภควา หิ อญฺญาสิ – ‘‘อยํ มยา เอวํ วุตฺเต กุชฺฌิตฺวา มม ญาตเก อกฺโกสิสฺสติ. อถสฺสาหํ ยถา นาม กุสโล ภิสกฺโก โทสํ อุคฺคิเลตฺวา นีหรติ, เอวเมว โคตฺเตน โคตฺตํ, กุลาปเทเสน กุลาปเทสํ, อุฏฺฐาเปตฺวา ภวคฺคปฺปมาเณน วิย อุฏฺฐิตํ มานทฺธชํ มูเล เฉตฺวา นิปาเตสฺสามี’’ติ. ขุํเสนฺโตติ ฆฏฺเฏนฺโต. วมฺเภนฺโตติ หีเฬนฺโต. ปาปิโต ภวิสฺสตีติ จณฺฑภาวาทิโทสํ ปาปิโต ภวิสฺสติ.

264. Kupito có nghĩa là kuddho (phẫn nộ). Anattamano có nghĩa là asakamano (không tự chủ được tâm mình). Nhưng phải chăng đức Thế Tôn đã nói như vậy sau khi biết được trạng thái sắp phẫn nộ của anh ta, hay là không biết? (Đáp:) Ngài đã nói sau khi biết. (Hỏi:) Tại sao ngài nói dù đã biết? (Đáp:) Để dẹp bỏ lòng kiêu mạn của anh ta. Vì đức Thế Tôn đã biết trước rằng: ‘Khi ta nói như vậy, người này sẽ nổi giận và mắng nhiếc bà con của ta. Khi ấy, ta, giống như một vị lương y tài giỏi làm cho (bệnh nhân) nôn ra bệnh rồi loại bỏ nó, cũng vậy, ta sẽ dùng dòng dõi để nêu lên dòng dõi, dùng danh xưng gia tộc để nêu lên danh xưng gia tộc, rồi sẽ chặt tận gốc và hạ gục ngọn cờ kiêu mạn đã được dựng lên như thể cao đến cõi trời cao nhất.’ Khuṃsento có nghĩa là ghaṭṭento (xúc phạm). Vambhento có nghĩa là hīḷento (khinh miệt). Pāpito bhavissati có nghĩa là ‘sẽ bị đưa đến’ tình trạng hung hãn, v.v.

จณฺฑาติ มานนิสฺสิตโกธยุตฺตา. ผรุสาติ ขรา. ลหุสาติ ลหุกา. อปฺปเกเนว ตุสฺสนฺติ วา ทุสฺสนฺติ วา อุทกปิฏฺเฐ อลาพุกฏาหํ วิย อปฺปเกเนว อุปฺลวนฺติ. ภสฺสาติ พหุภาณิโน. สกฺยานํ มุเข วิวเฏ อญฺญสฺส วจโนกาโส นตฺถีติ อธิปฺปาเยเนว วทติ. สมานาติ อิทํ สนฺตาติ ปุริมปทสฺส เววจนํ. น สกฺกโรนฺตีติ น พฺราหฺมณานํ สุนฺทเรนากาเรน กโรนฺติ. น ครุํ กโรนฺตีติ พฺราหฺมเณสุ คารวํ น กโรนฺติ. น มาเนนฺตีติ น มเนน ปิยายนฺติ. น ปูเชนฺตีติ มาลาทีหิ เนสํ ปูชํ น กโรนฺติ. น อปจายนฺตีติ อภิวาทนาทีหิ เนสํ อปจิติกมฺมํ นีจวุตฺตึ น ทสฺเสนฺติ ตยิทนฺติ ตํ อิทํ. ยทิเม สกฺยาติ ยํ อิเม สกฺยา น พฺราหฺมเณ สกฺกโรนฺติ…เป… น อปจายนฺติ, ตํ เตสํ อสกฺการกรณาทิ สพฺพํ น ยุตฺตํ, นานุโลมนฺติ อตฺโถ.

Caṇḍā có nghĩa là những người có sự tức giận đi kèm với lòng kiêu mạn. Pharusā có nghĩa là thô lỗ. Lahusā có nghĩa là nông nổi. Chỉ vì một lý do nhỏ nhặt mà họ hài lòng hoặc không hài lòng; giống như cái gáo bầu trên mặt nước, họ nổi lên chỉ vì một lý do nhỏ nhặt. Bhassā có nghĩa là những người nói nhiều. (Ambaṭṭha) nói với chủ ý rằng khi miệng của dòng họ Sakya đã mở ra thì không còn cơ hội cho người khác nói. Samānā là từ đồng nghĩa của từ santā đứng trước. Na sakkaronti có nghĩa là họ không đối xử với các vị Bà-la-môn một cách tốt đẹp. Na garuṃ karonti có nghĩa là họ không tôn trọng các vị Bà-la-môn. Na mānenti có nghĩa là họ không quý mến trong tâm. Na pūjenti có nghĩa là họ không cúng dường các vị ấy bằng vòng hoa, v.v. Na apacāyanti có nghĩa là họ không thể hiện sự tôn kính, thái độ khiêm hạ đối với các vị ấy bằng cách đảnh lễ, v.v. Tayidaṃ là taṃ idaṃ. Việc mà những người dòng họ Sakya này không tôn trọng... cho đến... không cung kính các vị Bà-la-môn, tất cả những việc không tôn trọng đó của họ là không thích hợp, không tương xứng, đây là ý nghĩa.

ทุติยอิพฺภวาทวณฺณนา

Giải thích về luận điểm thứ hai cho rằng (dòng họ Sakya) là những người thấp kém.

๒๖๕. อปรทฺธุนฺติ อปรชฺฌึสุ. เอกมิทาหนฺติ เอตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. เอกํ อหนฺติ อตฺโถ. สนฺธาคารนฺติ รชฺชอนุสาสนสาลา. สกฺยาติ อภิสิตฺตราชาโน[Pg.229]. สกฺยกุมาราติ อนภิสิตฺตา. อุจฺเจสูติ ยถานุรูเปสุ ปลฺลงฺกปีฐกเวตฺตาสนผลกจิตฺตตฺถรณาทิเภเทสุ. สญฺชคฺฆนฺตาติ อุปฺปณฺฑนวเสน มหาหสิตํ หสนฺตา. สํกีฬนฺตาติ หสิตมตฺต กรณองฺคุลิสงฺฆฏฺฏนปาณิปฺปหารทานาทีนิ กโรนฺตา. มมญฺเญว มญฺเญติ เอวมหํ มญฺญามิ, มมญฺเญว อนุหสนฺติ, น อญฺญนฺติ.

265. Aparaddhuṃ có nghĩa là aparajjhiṃsu (họ đã xúc phạm). Trong câu ekamidāhaṃ, từ idaṃ chỉ là một tiểu từ. Ý nghĩa là ekaṃ ahaṃ (chỉ một mình tôi). Sandhāgāraṃ là phòng hội đồng quốc gia. Sakyā là những vị vua đã làm lễ đăng quang. Sakyakumārā là những hoàng tử chưa làm lễ đăng quang. Uccesu là trên những chỗ ngồi cao sang khác nhau phù hợp với họ như ngai vàng, ghế đẩu, ghế mây, ghế dài, thảm lót được trang trí, v.v. Sañjagghantā là cười lớn tiếng với ý chế nhạo. Saṃkīḷantā là làm những việc như chỉ mỉm cười, búng tay, vỗ tay, v.v. Mamaññeva maññe có nghĩa là: ‘Tôi nghĩ rằng, họ chỉ cười nhạo tôi thôi, chứ không phải người nào khác.’

กสฺมา ปน เต เอวมกํสูติ? เต กิร อมฺพฏฺฐสฺส กุลวํสํ ชานนฺติ. อยญฺจ ตสฺมึ สมเย ยาว ปาทนฺตา โอลมฺเพตฺวา นิวตฺถสาฏกสฺส เอเกน หตฺเถน ทุสฺสกณฺณํ คเหตฺวา ขนฺธฏฺฐิกํ นาเมตฺวา มานมเทน มตฺโต วิย อาคจฺฉติ. ตโต – ‘‘ปสฺสถ โภ อมฺหากํ ทาสสฺส กณฺหายนโคตฺตสฺส อมฺพฏฺฐสฺส อาคมนการณ’’นฺติ วทนฺตา เอวมกํสุ. โสปิ อตฺตโน กุลวํสํ ชานาติ. ตสฺมา ‘‘มมญฺเญว มญฺเญ’’ติ ตกฺกยิตฺถ.

Nhưng tại sao họ lại làm như vậy? Tương truyền rằng họ biết về dòng dõi gia tộc của Ambaṭṭha. Và anh ta, vào lúc đó, mặc y phục dưới buông thõng xuống tận chân, một tay nắm lấy vạt áo, ưỡn vai, đi tới như thể say sưa trong cơn kiêu mạn. Do đó, họ đã nói: ‘Này các ông, hãy xem cách đi đứng của Ambaṭṭha, kẻ nô lệ thuộc dòng dõi Kaṇhāyana của chúng ta,’ và đã hành động như vậy. Anh ta cũng biết về dòng dõi gia tộc của mình. Vì vậy, anh ta đã suy luận rằng: ‘Tôi cho rằng (họ cười nhạo) chính là tôi.’

อาสเนนาติ ‘‘อิทมาสนํ, เอตฺถ นิสีทาหี’’ติ เอวํ อาสเนน นิมนฺตนํ นาม โหติ, ตถา น โกจิ อกาสิ.

Āsanena (bằng chỗ ngồi) có nghĩa là: việc nói ‘Đây là chỗ ngồi, hãy ngồi xuống đây’ được gọi là mời bằng chỗ ngồi. Không một ai đã làm như vậy.

ตติยอิพฺภวาทวณฺณนา

Giải thích về luận điểm thứ ba cho rằng (dòng họ Sakya) là những người thấp kém.

๒๖๖. ลฏุกิกาติ เขตฺตเลฑฺฑูนํ อนฺตเรนิวาสินี ขุทฺทกสกุณิกา. กุลาวเกติ นิวาสนฏฺฐาเน. กามลาปินีติ ยทิจฺฉกภาณินี, ยํ ยํ อิจฺฉติ ตํ ตํ ลปติ, น ตํ โกจิ หํโส วา โกญฺโจ วา โมโร วา อาคนฺตฺวา ‘‘กึ ตฺวํ ลปสี’ติ นิเสเธติ. อภิสชฺชิตุนฺติ โกธวเสน ลคฺคิตุํ.

266. Laṭukikā là một loài chim nhỏ sống giữa những cục đất trong ruộng. Kulāvake có nghĩa là trong nơi ở của nó. Kāmalāpinī có nghĩa là nói năng tùy thích; nó muốn nói điều gì thì nói điều đó. Không có con ngỗng, con sếu hay con công nào đến và ngăn cản nó rằng: ‘Ngươi đang nói gì thế?’ Abhisajjituṃ có nghĩa là bám víu với tâm sân hận.

เอวํ วุตฺเต มาณโว – ‘‘อยํ สมโณ โคตโม อตฺตโน ญาตเก ลฏุกิกสทิเส กตฺวา อมฺเห หํสโกญฺจโมรสทิเส กโรติ, นิมฺมาโน ทานิ ชาโต’’ติ มญฺญมาโน อุตฺตริ จตฺตาโร วณฺเณ ทสฺเสติ.

Khi được nói như vậy, thanh niên Ambaṭṭha, trong khi nghĩ rằng: ‘Vị Sa-môn Gotama này đã xem bà con của mình giống như chim cút, và xem chúng ta giống như ngỗng, sếu, và công; bây giờ ông ta đã không còn kiêu mạn nữa,’ đã trình bày thêm về bốn giai cấp.

ทาสิปุตฺตวาทวณฺณนา

Giải thích về luận điểm cho rằng (dòng họ Sakya) là con của người nữ nô lệ.

๒๖๗. นิมฺมาเทตีติ นิมฺมเทติ นิมฺมาเน กโรติ. ยํนูนาหนฺติ ยทิ ปนาหํ. ‘‘กณฺหายโนหมสฺมิ, โภ โคตมา’’ติ อิทํ กิร วจนํ อมฺพฏฺโฐ ติกฺขตฺตุํ [Pg.230] มหาสทฺเทน อโวจ. กสฺมา อโวจ? กึ อสุทฺธภาวํ น ชานาตีติ? อาม ชานาติ. ชานนฺโตปิ ภวปฏิจฺฉนฺนเมตํ การณํ, ตํ อเนน น ทิฏฺฐํ. อปสฺสนฺโต มหาสมโณ กึ วกฺขตีติ มญฺญมาโน มานถทฺธตาย อโวจ. มาตาเปตฺติกนฺติ มาตาปิตูนํ สนฺตกํ. นามโคตฺตนฺติ ปณฺณตฺติวเสน นามํ, ปเวณีวเสน โคตฺตํ. อนุสฺสรโตติ อนุสฺสรนฺตสฺส กุลโกฏึ โสเธนฺตสฺส. อยฺยปุตฺตาติ สามิโน ปุตฺตา. ทาสิปุตฺโตติ ฆรทาสิยาว ปุตฺโต. ตสฺมา ยถา ทาเสน สามิโน อุปสงฺกมิตพฺพา, เอวํ อนุปสงฺกมนฺตํ ตํ ทิสฺวา สกฺยา อนุชคฺฆึสูติ ทสฺเสติ.

267. Cụm từ ‘Nimmādeti’ có nghĩa là làm cho không có kiêu mạn, làm cho không còn kiêu mạn. Cụm từ ‘Yaṃnūnāhaṃ’ có nghĩa là nếu như ta. Nghe nói, thanh niên Ambaṭṭha đã nói lớn tiếng ba lần câu này: "Thưa ngài Gotama, tôi là người thuộc dòng dõi Kaṇhāyana." Tại sao lại nói như vậy? Phải chăng vị ấy không biết về sự không trong sạch của dòng dõi mình? Vâng, vị ấy biết. Dù biết nhưng nghĩ rằng: "Nguyên nhân này được che giấu bởi sự tồn tại, điều đó đã không được vị này thấy. Vị Đại Sa-môn không thấy thì sẽ nói được gì?", nên đã nói do lòng kiêu mạn cứng cỏi. Cụm từ ‘Mātāpettikaṃ’ có nghĩa là tài sản của cha và mẹ. Cụm từ ‘Nāmagottaṃ’ có nghĩa là tên theo quy ước, họ theo dòng dõi. Cụm từ ‘Anussarato’ có nghĩa là của người đang truy tầm, đang làm trong sạch đến tận cùng dòng dõi. Cụm từ ‘Ayyaputtā’ có nghĩa là các con của chủ. Cụm từ ‘Dāsiputto’ có nghĩa là chính là con của nữ tỳ trong nhà. Điều này cho thấy rằng: "Do đó, cũng như người nô lệ phải đến gần các người chủ, thấy ngươi không đến gần như vậy, dòng họ Sakya đã cười nhạo."

อิโต ปรํ ตสฺส ทาสภาวํ สกฺยานญฺจ สามิภาวํ ปกาเสตฺวา อตฺตโน จ อมฺพฏฺฐสฺส จ กุลวํสํ อาหรนฺโต สกฺยา โข ปนาติอาทิมาห. ตตฺถ ทหนฺตีติ ฐเปนฺติ, โอกฺกาโก โน ปุพฺพปุริโสติ, เอวํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺส กิร รญฺโญ กถนกาเล อุกฺกา วิย มุขโต ปภา นิจฺฉรติ, ตสฺมา ตํ ‘‘โอกฺกาโก’’ติ สญฺชานึสูติ. ปพฺพาเชสีติ นีหริ.

Sau đây, sau khi làm rõ tình trạng nô lệ của vị ấy và tình trạng làm chủ của dòng họ Sakya, trong khi trình bày về dòng dõi của chính mình và của Ambaṭṭha, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng "Sakyā kho pana...". Trong đó, cụm từ ‘dahanti’ có nghĩa là họ thiết lập, nghĩa là họ làm như vầy: "Vua Okkāka là tổ tiên của chúng ta." Nghe nói, khi vị vua ấy nói, ánh sáng phát ra từ miệng như một ngọn đuốc, do đó, họ biết ngài với tên là "Okkāka". Cụm từ ‘Pabbājesi’ có nghĩa là đã trục xuất.

อิทานิ เต นามวเสน ทสฺเสนฺโต – ‘‘โอกฺกามุข’’นฺติอาทิมาห. ตตฺรายํ อนุปุพฺพี กถา – ปฐมกปฺปิกานํ กิร รญฺโญ มหาสมฺมตสฺส โรโช นาม ปุตฺโต อโหสิ. โรชสฺส วรโรโช, วรโรชสฺส กลฺยาโณ, กลฺยาณสฺส วรกลฺยาโณ, วรกลฺยาณสฺส มนฺธาตา, มนฺธาตุสฺส วรมนฺธาตา, วรมนฺธาตุสฺส อุโปสโถ, อุโปสถสฺส วโร, วรสฺส อุปวโร, อุปวรสฺส มฆเทโว, มฆเทวสฺส ปรมฺปราย จตุราสีติขตฺติยสหสฺสานิ อเหสุํ. เตสํ ปจฺฉโต ตโย โอกฺกากวํสา อเหสุํ. เตสุ ตติยโอกฺกากสฺส ปญฺจ มเหสิโย อเหสุํ – หตฺถา, จิตฺตา, ชนฺตุ, ชาลินี, วิสาขาติ. เอเกกิสฺสา ปญฺจปญฺจอิตฺถิสตปริวารา. สพฺพเชฏฺฐาย จตฺตาโร ปุตฺตา – โอกฺกามุโข, กรกณฺฑุ, หตฺถินิโก, สินิสูโรติ. ปญฺจ ธีตโร – ปิยา, สุปฺปิยา, อานนฺทา, วิชิตา, วิชิตเสนาติ. อิติ สา นว ปุตฺเต วิชายิตฺวา กาลมกาสิ.

Bây giờ, để chỉ ra họ bằng tên, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng "Okkāmukha...". Trong đó, đây là câu chuyện tuần tự: Nghe nói, vua Mahāsammata của những người ở kiếp đầu tiên có một người con trai tên là Roja. Con của Roja là Vararoja, con của Vararoja là Kalyāṇa, con của Kalyāṇa là Varakalyāṇa, con của Varakalyāṇa là Mandhātā, con của Mandhātā là Varamandhātā, con của Varamandhātā là Uposatha, con của Uposatha là Vara, con của Vara là Upavara, con của Upavara là Maghadeva. Kế tiếp dòng dõi của Maghadeva, đã có tám mươi bốn ngàn vị vua. Sau họ, có ba dòng vua Okkāka. Trong số đó, vị vua Okkāka thứ ba có năm hoàng hậu: Hatthā, Cittā, Jantu, Jālinī, và Visākhā. Mỗi vị có năm trăm thị nữ tùy tùng. Vị hoàng hậu cả có bốn người con trai: Okkāmukha, Karakaṇḍu, Hatthinika, và Sinisūra; và năm người con gái: Piyā, Suppiyā, Ānandā, Vijitā, và Vijitasenā. Như vậy, sau khi sinh được chín người con, bà đã qua đời.

อถ ราชา อญฺญํ ทหรึ อภิรูปํ ราชธีตรํ อาเนตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา ชนฺตุํ นาม ปุตฺตํ วิชายิ. อถ นํ ปญฺจมทิวเส อลงฺกริตฺวา [Pg.231] รญฺโญ ทสฺเสสิ. ราชา ตุฏฺโฐ ตสฺสา วรํ อทาสิ. สา ญาตเกหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา ปุตฺตสฺส รชฺชํ ยาจิ. ราชา – ‘‘นสฺส, วสลิ, มม ปุตฺตานํ อนฺตรายํ อิจฺฉสี’’ติ ตชฺเชสิ. สา ปุนปฺปุนํ รโห ราชานํ ปริโตเสตฺวา – ‘‘มหาราช, มุสาวาโท นาม น วฏฺฏตี’’ติอาทีนิ วตฺวา ยาจติเยว. อถ ราชา ปุตฺเต อามนฺเตสิ – ‘‘อหํ ตาตา, ตุมฺหากํ กนิฏฺฐํ ชนฺตุกุมารํ ทิสฺวา ตสฺส มาตุยา สหสา วรํ อทาสึ, สา ปุตฺตสฺส รชฺชํ ปริณาเมตุํ อิจฺฉติ. ตุมฺเห ฐเปตฺวา มงฺคลหตฺถึ มงฺคลอสฺสํ มงฺคลรถญฺจ ยตฺตเก อิจฺฉถ, ตตฺตเก หตฺถิอสฺสรเถ คเหตฺวา คจฺฉถ. มมจฺจเยน อาคนฺตฺวา รชฺชํ กเรยฺยาถา’’ติ, อฏฺฐหิ อมจฺเจหิ สทฺธึ อุยฺโยเชสิ.

Sau đó, nhà vua cho đưa một công chúa khác, trẻ trung, xinh đẹp, đến và lập làm hoàng hậu. Bà sinh được một người con trai tên là Jantu. Sau đó, vào ngày thứ năm, bà trang điểm cho hoàng tử và trình lên vua. Nhà vua hài lòng và ban cho bà một điều ước. Bà bàn bạc với quyến thuộc rồi xin ngôi vua cho con trai mình. Nhà vua mắng: "Cút đi, tiện nữ! Ngươi muốn gây nguy hại cho các con trai của ta sao!" Bà nhiều lần làm vua hài lòng lúc riêng tư, nói những lời như: "Tâu Đại vương, nói dối là không thích hợp," và cứ tiếp tục xin. Sau đó, nhà vua cho gọi các hoàng tử đến và nói: "Này các con, ta đã vội vàng ban một điều ước cho mẹ của em út các con là hoàng tử Jantu khi thấy nó. Bà ấy muốn chuyển ngôi vua cho con trai mình. Các con, ngoại trừ voi báu, ngựa báu và xe báu, hãy lấy bao nhiêu voi, ngựa, xe mà các con muốn rồi ra đi. Sau khi ta qua đời, hãy trở về và trị vì vương quốc." Rồi nhà vua tiễn họ đi cùng với tám vị đại thần.

เต นานปฺปการํ โรทิตฺวา กนฺทิตฺวา – ‘‘ตาต, อมฺหากํ โทสํ ขมถา’’ติ ราชานญฺเจว ราโชโรเธ จ ขมาเปตฺวา, ‘‘มยมฺปิ ภาตูหิ สทฺธึ คจฺฉามา’’ติ ราชานํ อาปุจฺฉิตฺวา นครา นิกฺขนฺตา ภคินิโย อาทาย จตุรงฺคินิยา เสนาย ปริวุตา นครา นิกฺขมึสุ. ‘‘กุมารา ปิตุอจฺจเยน อาคนฺตฺวา รชฺชํ กาเรสฺสนฺติ, คจฺฉาม เน อุปฏฺฐหามา’’ติ จินฺเตตฺวา พหู มนุสฺสา อนุพนฺธึสุ. ปฐมทิวเส โยชนมตฺตา เสนา อโหสิ, ทุติเย ทฺวิโยชนมตฺตา, ตติเย ติโยชนมตฺตา. กุมารา มนฺตยึสุ – ‘‘มหา พลกาโย, สเจ มยํ กญฺจิ สามนฺตราชานํ มทฺทิตฺวา ชนปทํ คณฺเหยฺยาม, โสปิ โน นปฺปสเหยฺย. กึ ปเรสํ ปีฬาย กตาย, มหา อยํ ชมฺพุทีโป, อรญฺเญ นครํ มาเปสฺสามา’’ติ หิมวนฺตาภิมุขา คนฺตฺวา นครวตฺถุํ ปริเยสึสุ.

Họ khóc lóc, than van đủ cách, xin vua cha và các cung phi tha lỗi, nói rằng: "Thưa cha, xin hãy tha thứ lỗi lầm của chúng con." Các công chúa em gái, sau khi xin phép vua: "Chúng con cũng sẽ đi cùng các anh," đã rời khỏi thành. Các hoàng tử dẫn theo các công chúa, được bốn binh chủng vây quanh, rời khỏi thành. Nhiều người suy nghĩ: "Các hoàng tử sẽ trở về và trị vì sau khi vua cha qua đời, chúng ta hãy đi theo và phục vụ họ," rồi đi theo. Ngày đầu tiên, đoàn quân dài một do-tuần, ngày thứ hai dài hai do-tuần, ngày thứ ba dài ba do-tuần. Các hoàng tử bàn bạc với nhau: "Quân đội rất đông. Nếu chúng ta chinh phục một vị vua lân cận và chiếm lấy xứ sở, vị vua đó cũng không thể chống lại chúng ta. Nhưng có ích gì khi gây đau khổ cho người khác? Cõi Diêm-phù-đề này rộng lớn, chúng ta hãy xây dựng một thành phố trong rừng." Rồi họ đi về phía Hy-mã-lạp sơn và tìm kiếm một địa điểm để xây thành.

ตสฺมิญฺจ สมเย อมฺหากํ โพธิสตฺโต พฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติตฺวา กปิลพฺราหฺมโณ นาม หุตฺวา นิกฺขมฺม อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺตปสฺเส โปกฺขรณิยา ตีเร สากวนสณฺเฑ ปณฺณสาลํ มาเปตฺวา วสติ. โส กิร ภุมฺมชาลํ นาม วิชฺชํ ชานาติ, ยาย อุทฺธํ อสีติหตฺเถ อากาเส, เหฏฺฐา จ ภูมิยมฺปิ คุณโทสํ ปสฺสติ. เอตสฺมึ ปเทเส ติณคุมฺพลตา ทกฺขิณาวฏฺฏา ปาจีนาภิมุขา ชายนฺติ. สีหพฺยคฺฆาทโย มิคสูกเร สปฺปพิฬารา จ มณฺฑูกมูสิเก อนุพนฺธมานา ตํ ปเทสํ ปตฺวา น สกฺโกนฺติ เต อนุพนฺธิตุํ. เตหิ เต อญฺญทตฺถุ [Pg.232] สนฺตชฺชิตา นิวตฺตนฺติเยว. โส – ‘‘อยํ ปถวิยา อคฺคปเทโส’’ติ ญตฺวา ตตฺถ อตฺตโน ปณฺณสาลํ มาเปสิ.

Và vào lúc đó, Bồ-tát của chúng ta, sau khi tái sinh trong một gia đình Bà-la-môn giàu có, trở thành một vị Bà-la-môn tên là Kapila, đã xuất gia theo đời sống ẩn sĩ, dựng một túp lều lá trong một lùm cây sāla bên bờ hồ gần Hy-mã-lạp sơn và sống ở đó. Nghe nói, vị ấy biết một môn học gọi là Bhummajāla, nhờ đó ngài có thể thấy được ưu điểm và khuyết điểm trên không trung tám mươi cubit, và cả ở dưới lòng đất. Ở vùng đất này, cỏ, bụi rậm và dây leo mọc xoay về bên phải và hướng về phía đông. Sư tử, cọp, v.v., khi đuổi theo hươu, heo rừng, và rắn, mèo khi đuổi theo ếch, chuột, khi đến vùng đất đó, chúng không thể tiếp tục truy đuổi. Trái lại, chúng bị những con vật kia đe dọa và phải quay trở lại. Vị ấy, biết rằng: "Đây là vùng đất ưu việt nhất trên trái đất," đã dựng túp lều lá của mình ở đó.

อถ เต กุมาเร นครวตฺถุํ ปริเยสมาเน อตฺตโน วสโนกาสํ อาคเต ทิสฺวา ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา เตสุ อนุกมฺปํ ชเนตฺวา อโวจ – ‘‘อิมสฺมึ ปณฺณสาลฏฺฐาเน มาปิตํ นครํ ชมฺพุทีเป อคฺคนครํ ภวิสฺสติ. เอตฺถ ชาตปุริเสสุ เอเกโก ปุริสสตมฺปิ ปุริสสหสฺสมฺปิ อภิภวิตุํ สกฺขิสฺสติ. เอตฺถ นครํ มาเปถ, ปณฺณสาลฏฺฐาเน รญฺโญ ฆรํ กโรถ. อิมสฺมิญฺหิ โอกาเส ฐตฺวา จณฺฑาลปุตฺโตปิ จกฺกวตฺติพเลน อติเสยฺโย’’ติ. นนุ, ภนฺเต, อยฺยสฺส วสโนกาโสติ? ‘‘มม วสโนกาโส’’ติ มา จินฺตยิตฺถ. มยฺหํ เอกปสฺเส ปณฺณสาลํ กตฺวา นครํ มาเปตฺวา กปิลวตฺถุนฺติ นามํ กโรถา’’ติ. เต ตถา กตฺวา ตตฺถ นิวาสํ กปฺเปสุํ.

Bấy giờ, vị ẩn sĩ thấy các vị vương tử đang tìm kiếm một địa điểm để xây dựng thành phố đã đến nơi ở của mình, ngài bèn hỏi han, và sau khi biết được câu chuyện của họ, ngài khởi lòng thương xót và nói: “Thành phố được xây dựng tại nơi am lá này sẽ trở thành thành phố hàng đầu ở cõi Diêm-phù-đề. Ở đây, mỗi người đàn ông sinh ra sẽ có thể chế ngự được cả trăm người, cả ngàn người. Hãy xây dựng thành phố ở đây, hãy dựng cung điện của vua tại nơi am lá này. Vì rằng, đứng ở nơi này, ngay cả con trai của một người tiện dân cũng sẽ trở nên siêu việt với sức mạnh của một vị chuyển luân vương.” “Thưa ngài, đây chẳng phải là nơi ở của ngài sao?” “Đừng nghĩ rằng ‘đây là nơi ở của ta’. Hãy làm cho ta một am lá ở một bên, rồi xây dựng thành phố và đặt tên là Ca-tỳ-la-vệ.” Họ đã làm như vậy và định cư tại đó.

อถามจฺจา – ‘‘อิเม ทารกา วยปฺปตฺตา, สเจ เนสํ ปิตา สนฺติเก ภเวยฺย, โส อาวาหวิวาหํ กเรยฺย. อิทานิ ปน อมฺหากํ ภาโร’’ติ จินฺเตตฺวา กุมาเรหิ สทฺธึ มนฺตยึสุ. กุมารา อมฺหากํ สทิสา ขตฺติยธีตโร นาม น ปสฺสาม, นาปิ ภคินีนํ สทิเส ขตฺติยกุมารเก, อสทิสสํโยเค จ โน อุปฺปนฺนา ปุตฺตา มาติโต วา ปิติโต วา อปริสุทฺธา ชาติสมฺเภทํ ปาปุณิสฺสนฺติ. ตสฺมา มยํ ภคินีหิเยว สทฺธึ สํวาสํ โรเจมาติ. เต ชาติสมฺเภทภเยน เชฏฺฐกภคินึ มาตุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อวเสสาหิ สํวาสํ กปฺเปสุํ.

Bấy giờ, các vị cận thần suy nghĩ: “Những đứa trẻ này đã đến tuổi trưởng thành, nếu phụ vương của chúng ở gần, ngài sẽ lo việc cưới gả. Nhưng bây giờ, đó là trách nhiệm của chúng ta.” Rồi họ bàn bạc cùng các vị vương tử. Các vị vương tử nói: “Chúng ta không thấy có những công chúa Sát-đế-lỵ nào xứng đáng với chúng ta, cũng không thấy có những vương tử Sát-đế-lỵ nào xứng đáng với các chị em gái của chúng ta. Và nếu kết hợp với người không cùng đẳng cấp, những đứa con sinh ra của chúng ta sẽ không thuần khiết về phía mẹ hoặc phía cha và sẽ dẫn đến sự pha trộn dòng dõi. Vì vậy, chúng ta chỉ muốn chung sống với các chị em gái của mình mà thôi.” Do sợ sự pha trộn dòng dõi, họ đã đặt người chị cả vào vị trí của người mẹ và chung sống với những người chị em còn lại.

เตสํ ปุตฺเตหิ จ ธีตาหิ จ วฑฺฒมานานํ อปเรน สมเยน เชฏฺฐกภคินิยา กุฏฺฐโรโค อุทปาทิ, โกวิฬารปุปฺผสทิสานิ คตฺตานิ อเหสุํ. ราชกุมารา อิมาย สทฺธึ เอกโต นิสชฺชฏฺฐานโภชนาทีนิ กโรนฺตานมฺปิ อุปริ อยํ โรโค สงฺกมตีติ จินฺเตตฺวา เอกทิวสํ อุยฺยานกีฬํ คจฺฉนฺตา วิย ตํ ยาเน อาโรเปตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ภูมิยํ โปกฺขรณึ ขณาเปตฺวา ตตฺถ ขาทนียโภชนีเยน สทฺธึ ตํ ปกฺขิปิตฺวา ฆรสงฺเขเปน อุปริ ปทรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปํสุํ ทตฺวา ปกฺกมึสุ.

Khi họ đang phát triển thịnh vượng với các con trai và con gái, một thời gian sau, người chị cả mắc phải bệnh phong cùi, thân thể của bà trở nên giống như những đóa hoa koviḷāra. Các vị vương tử suy nghĩ: “Căn bệnh này có thể lây lan sang cả những người cùng ngồi, đứng, ăn uống với bà ấy.” Thế rồi một hôm, họ giả vờ như đi du ngoạn trong vườn, đưa bà lên xe, đi vào rừng, cho đào một cái ao dưới đất, đặt bà vào đó cùng với đồ ăn thức uống, rồi dùng một tấm ván che phía trên lại theo kiểu một ngôi nhà, lấp đất lên và bỏ đi.

เตน [Pg.233] จ สมเยน ราโม นาม พาราณสิราชา กุฏฺฐโรโค นาฏกิตฺถีหิ จ โอโรเธหิ จ ชิคุจฺฉิยมาโน เตน สํเวเคน เชฏฺฐปุตฺตสฺส รชฺชํ ทตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ ปณฺณสาลํ มาเปตฺวา มูลผลานิ ปริภุญฺชนฺโต นจิรสฺเสว อโรโค สุวณฺณวณฺโณ หุตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺโต มหนฺตํ สุสิรรุกฺขํ ทิสฺวา ตสฺสพฺภนฺตเร โสฬสหตฺถปฺปมาณํ โอกาสํ โสเธตฺวา ทฺวารญฺจ วาตปานญฺจ โยเชตฺวา นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา ตตฺถ วาสํ กปฺเปสิ. โส องฺคารกฏาเห อคฺคึ กตฺวา รตฺตึ มิคสูกราทีนํ สทฺเท สุณนฺโต สยติ. โส – ‘‘อสุกสฺมึ ปเทเส สีโห สทฺทมกาสิ, อสุกสฺมึ พฺยคฺโฆ’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ปภาเต ตตฺถ คนฺตฺวา วิฆาสมํสํ อาทาย ปจิตฺวา ขาทติ.

Và vào thời điểm đó, có vị vua của xứ Ba-la-nại tên là Rāma bị bệnh phong cùi, bị các vũ nữ và các cung phi ghê tởm. Do chán ngán vì điều đó, ngài đã trao lại vương quốc cho con trai cả, đi vào rừng, dựng một am lá ở đó và sống bằng rễ cây và trái cây. Chẳng bao lâu sau, ngài khỏi bệnh và có làn da màu vàng óng. Trong khi đi lang thang đây đó, ngài thấy một cây cổ thụ có hốc lớn. Bên trong cây, ngài dọn dẹp một khoảng không gian rộng mười sáu hắc-tay, lắp một cánh cửa và một cửa sổ, dựng một cái thang, và trú ngụ tại đó. Ngài đốt lửa trong một cái lò than và ban đêm nằm ngủ lắng nghe tiếng của các loài nai, heo rừng, v.v. Ngài ghi nhận: “Ở vùng kia có tiếng sư tử gầm, ở vùng nọ có tiếng cọp rống,” và vào buổi sáng, ngài đi đến đó, lấy phần thịt còn thừa, nấu lên và ăn.

อเถกทิวสํ ตสฺมึ ปจฺจูสสมเย อคฺคึ ชาเลตฺวา นิสินฺเน ราชธีตาย สรีรคนฺเธน อาคนฺตฺวา พฺยคฺโฆ ตสฺมึ ปเทเส ปํสุํ วิยูหนฺโต ปทเร วิวรมกาสิ, เตน จ วิวเรน สา พฺยคฺฆํ ทิสฺวา ภีตา วิสฺสรมกาสิ. โส ตํ สทฺทํ สุตฺวา – ‘‘อิตฺถิสทฺโท เอโส’’ติ จ สลฺลกฺเขตฺวา ปาโตว ตตฺถ คนฺตฺวา – ‘‘โก เอตฺถา’’ติ อาห. มาตุคาโม สามีติ. กึ ชาติกาสีติ? โอกฺกากมหาราชสฺส ธีตา สามีติ. นิกฺขมาติ? น สกฺกา สามีติ. กึ การณาติ? ฉวิโรโค เม อตฺถีติ. โส สพฺพํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา ขตฺติยมาเนน อนิกฺขมนฺตึ – ‘‘อหมฺปิ ขตฺติโย’’ติ อตฺตโน ขตฺติยภาวํ ชานาเปตฺวา นิสฺเสณึ ทตฺวา อุทฺธริตฺวา อตฺตโน วสโนกาสํ เนตฺวา สยํ ปริภุตฺตเภสชฺชานิเยว ทตฺวา นจิรสฺเสว อโรคํ สุวณฺณวณฺณํ กตฺวา ตาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปสิ. สา ปฐมสํวาเสเนว คพฺภํ คณฺหิตฺวา ทฺเว ปุตฺเต วิชายิ, ปุนปิ ทฺเวติ, เอวํ โสฬสกฺขตฺตุมฺปิ วิชายิ. เอวํ ทฺวตฺตึส ภาตโร อเหสุํ. เต อนุปุพฺเพน วุฑฺฒิปฺปตฺเต ปิตา สพฺพสิปฺปานิ สิกฺขาเปสิ.

Rồi một hôm, vào lúc rạng đông, khi nhà vua đang ngồi đốt lửa, một con cọp ngửi thấy mùi hương cơ thể của công chúa bèn đến, và trong khi cào bới đất ở nơi đó, nó đã tạo ra một lỗ hổng trên tấm ván. Qua lỗ hổng đó, công chúa nhìn thấy con cọp, bà sợ hãi và hét lên một tiếng thất thanh. Nhà vua nghe thấy tiếng hét đó và nhận ra rằng “đó là tiếng của một người phụ nữ,” ngài bèn đi đến đó vào sáng sớm và hỏi: “Có ai ở đây không?” “Thưa ngài, là một người phụ nữ.” “Nàng thuộc dòng dõi nào?” “Thưa ngài, con là con gái của đức vua Okkāka.” “Hãy ra đi.” “Thưa ngài, không thể được.” “Vì lý do gì?” “Con bị bệnh ngoài da.” Nhà vua hỏi bà toàn bộ câu chuyện, và khi bà không chịu ra vì lòng kiêu hãnh của dòng Sát-đế-lỵ, ngài đã cho bà biết thân phận Sát-đế-lỵ của mình rằng: “Ta cũng là người dòng Sát-đế-lỵ.” Rồi ngài đưa thang xuống, kéo bà lên, đưa về nơi ở của mình, cho bà dùng chính những loại thuốc mà ngài đã dùng, và chẳng bao lâu sau đã chữa cho bà khỏi bệnh và có làn da màu vàng óng, rồi ngài chung sống với bà. Ngay trong lần chung sống đầu tiên, bà đã thụ thai và sinh được hai người con trai. Lần sau lại sinh đôi, cứ như vậy bà đã sinh mười sáu lần. Do đó, có ba mươi hai anh em. Khi họ dần dần lớn lên, người cha đã dạy cho họ tất cả các môn nghệ thuật.

อเถกทิวสํ เอโก รามรญฺโญ นครวาสี วนจรโก ปพฺพเต รตนานิ คเวสนฺโต ราชานํ ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา อาห – ‘‘ชานามหํ, เทว, ตุมฺเห’’ติ. ตโต นํ ราชา สพฺพํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. ตสฺมึเยว จ ขเณ เต ทารกา อาคมึสุ. โส เต ทิสฺวา – ‘‘เก อิเม’’ติ อาห. ‘‘ปุตฺตา เม’’ติ จ วุตฺเต เตสํ มาติกวํสํ ปุจฺฉิตฺวา – ‘‘ลทฺธํ ทานิ เม [Pg.234] ปาภต’’นฺติ นครํ คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. โส ‘ปิตรํ อานยิสฺสามี’ติ จตุรงฺคินิยา เสนาย ตตฺถ คนฺตฺวา ปิตรํ วนฺทิตฺวา – ‘‘รชฺชํ, เทว, สมฺปฏิจฺฉา’’ติ ยาจิ. โส – ‘‘อลํ, ตาต, น ตตฺถ คจฺฉามิ, อิเธว เม อิมํ รุกฺขํ อปเนตฺวา นครํ มาเปหี’’ติ อาห. โส ตถา กตฺวา ตสฺส นครสฺส โกลรุกฺขํ อปเนตฺวา กตตฺตา โกลนครนฺติ จ พฺยคฺฆปเถ กตตฺตา พฺยคฺฆปถนฺติ จาติ ทฺเว นามานิ อาโรเปตฺวา ปิตรํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน นครํ อคมาสิ.

Rồi một hôm, một người thợ săn sống trong thành của vua Rāma, trong khi tìm kiếm đá quý trên núi, đã nhìn thấy nhà vua, nhận ra ngài và nói: “Tâu Đại vương, thần biết ngài.” Sau đó, nhà vua hỏi anh ta toàn bộ câu chuyện. Ngay lúc đó, những đứa trẻ cũng vừa đến. Người thợ săn thấy chúng bèn hỏi: “Những người này là ai?” Khi được trả lời: “Là các con của ta,” anh ta hỏi về dòng dõi bên mẹ của chúng, rồi nghĩ: “Bây giờ ta đã có một món quà tin tức”, anh ta bèn đi về thành và tâu lại với nhà vua (con trai của vua Rāma). Vị vua ấy nghĩ: “Ta sẽ đi đón phụ vương về,” bèn cùng với bốn binh chủng đi đến đó, đảnh lễ phụ vương và khẩn cầu: “Tâu Đại vương, xin ngài hãy nhận lại vương quốc.” Vua cha trả lời: “Thôi đủ rồi, con trai, ta sẽ không đến đó. Ngay tại đây, con hãy dời cái cây này đi và xây dựng một thành phố cho ta.” Vị vua con đã làm như vậy, và vì thành phố đó được xây dựng bằng cách dời đi một cây kola, nên nó có tên là Kolanagara, và vì nó được xây dựng trên con đường của cọp, nên nó có tên là Byagghapatha. Sau khi đặt hai cái tên như vậy, vị vua con đảnh lễ phụ vương và trở về thành phố của mình.

ตโต วยปฺปตฺเต กุมาเร มาตา อาห – ‘‘ตาตา, ตุมฺหากํ กปิลวตฺถุวาสิโน สกฺยา มาตุลา สนฺติ. มาตุลธีตานํ ปน โว เอวรูปํ นาม เกสคฺคหณํ โหติ, เอวรูปํ ทุสฺสคหณํ. ยทา ตา นฺหานติตฺถํ อาคจฺฉนฺติ, ตทา คนฺตฺวา ยสฺส ยา รุจฺจติ, โส ตํ คณฺหตู’’ติ. เต ตเถว คนฺตฺวา ตาสุ นฺหตฺวา สีสํ สุกฺขาปยมานาสุ ยํ ยํ อิจฺฉึสุ, ตํ ตํ คเหตฺวา นามํ สาเวตฺวา อคมึสุ. สกฺยราชาโน สุตฺวา ‘‘โหตุ, ภเณ, อมฺหากํ ญาตกา เอว เต’’ติ ตุณฺหี อเหสุํ. อยํ สกฺยโกลิยานํ อุปฺปตฺติ. เอวํ เตสํ สกฺยโกลิยานํ อญฺญมญฺญํ อาวาหวิวาหํ กโรนฺตานํ ยาว พุทฺธกาลา อนุปจฺฉินฺโนว วํโส อาคโต. ตตฺถ ภควา สกฺยวํสํ ทสฺเสตุํ – ‘‘เต รฏฺฐสฺมา ปพฺพาชิตา หิมวนฺตปสฺเส โปกฺขรณิยา ตีเร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สมฺมนฺตีติ วสนฺติ. สกฺยา วต โภติ รฏฺฐสฺมา ปพฺพาชิตา อรญฺเญ วสนฺตาปิ ชาติสมฺเภทมกตฺวา กุลวํสํ อนุรกฺขิตุํ สกฺยา, สมตฺถา, ปฏิพลาติ อตฺโถ. ตทคฺเคติ ตํ อคฺคํ กตฺวา, ตโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ. โส จ เนสํ ปุพฺพปุริโสติ โส โอกฺกาโก ราชา เอเตสํ ปุพฺพปุริโส. นตฺถิ เอเตสํ คหปติวํเสน สมฺเภทมตฺตมฺปีติ.

Sau đó, khi các hoàng tử đến tuổi trưởng thành, mẫu hậu nói: “Này các con, các con có những người cậu thuộc dòng họ Sakya, sống ở Kapilavatthu. Các con gái của cậu các con có cách búi tóc như thế này, cách mặc y phục như thế này. Khi các nàng đến bến tắm, lúc đó các con hãy đi đến, hoàng tử nào thích công chúa nào thì hãy bắt lấy nàng ấy.” Các hoàng tử đã đi đến đúng như vậy, và trong lúc các nàng ấy đang tắm xong và làm khô tóc, họ đã bắt lấy người công chúa mà mình muốn, cho biết tên của mình rồi trở về. Các vị vua Sakya nghe vậy liền nói: “Thôi được, này các khanh, họ là bà con của chúng ta,” rồi im lặng. Đây là sự xuất thân của dòng họ Sakya và Koliya. Như vậy, trong khi dòng họ Sakya và Koliya kết hôn với nhau, dòng dõi đã được truyền thừa không gián đoạn cho đến thời Đức Phật. Ở đây, để chỉ rõ dòng dõi Sakya, Đức Thế Tôn đã nói những lời bắt đầu bằng: “Họ bị trục xuất khỏi xứ sở, ở bên sườn núi Himavanta, bên bờ một hồ sen.” Ở đây, sammanti nghĩa là họ sống. Sakyā vata bho có nghĩa là: “Ồ, họ thật có khả năng, có năng lực, có tài năng để bảo tồn dòng dõi của gia tộc, không để lai tạp dòng máu, dù đã bị trục xuất khỏi xứ sở và phải sống trong rừng.” Tadagge có nghĩa là: lấy đó làm khởi điểm, kể từ đó trở đi. So ca nesaṃ pubbapuriso có nghĩa là: Vị vua Okkāka ấy là tổ tiên của họ. Không có dù chỉ một chút lai tạp nào với dòng dõi gia chủ.

เอวํ สกฺยวํสํ ปกาเสตฺวา อิทานิ อมฺพฏฺฐวํสํ ปกาเสนฺโต – ‘‘รญฺโญ โข ปนา’’ติอาทิมาห. กณฺหํ นาม ชเนสีติ กาฬวณฺณํ อนฺโตกุจฺฉิยํเยว สญฺชาตทนฺตํ ปรูฬฺหมสฺสุทาฐิกํ ปุตฺตํ วิชายิ. ปพฺยาหาสีติ ยกฺโข ชาโตติ ภเยน ปลายิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย ฐิเตสุ ฆรมานุสเกสุ อิโต จิโต จ วิจรนฺโต โธวถ มนฺติอาทีนิ วทนฺโต อุจฺจาสทฺทมกาสิ.

Sau khi đã tuyên thuyết về dòng dõi Sakya như vậy, bây giờ để tuyên thuyết về dòng dõi của Ambaṭṭha, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: “Vị vua ấy…” Kaṇhaṃ nāma janesi có nghĩa là: đã sinh ra một người con trai có màu da đen, răng đã mọc ngay từ trong bụng mẹ, râu và ria đã mọc. Pabyāhāsi có nghĩa là: trong khi những người trong nhà nói: “Một con dạ-xoa đã được sinh ra,” rồi vì sợ hãi nên đã bỏ chạy, đóng cửa lại và đứng đó, đứa bé đi lang thang đây đó, nói những lời như: “Hãy tắm cho ta,” và đã la lớn tiếng.

๒๖๘. เต [Pg.235] มาณวกา ภควนฺตํ เอตทโวจุนฺติ อตฺตโน อุปารมฺภโมจนตฺถาย – ‘‘เอตํ มา ภว’’นฺติอาทิวจนํ อโวจุํ. เตสํ กิร เอตทโหสิ – ‘‘อมฺพฏฺโฐ อมฺหากํ อาจริยสฺส เชฏฺฐนฺเตวาสี, สเจ มยํ เอวรูเป ฐาเน เอกทฺเววจนมตฺตมฺปิ น วกฺขาม, อยํ โน อาจริยสฺส สนฺติเก อมฺเห ปริภินฺทิสฺสตี’’ติ อุปารมฺภโมจนตฺถํ เอวํ อโวจุํ. จิตฺเตน ปนสฺส นิมฺมทภาวํ อากงฺขนฺติ. อยํ กิร มานนิสฺสิตตฺตา เตสมฺปิ อปฺปิโยว. กลฺยาณวากฺกรโณติ มธุรวจโน. อสฺมึ วจเนติ อตฺตนา อุคฺคหิเต เวทตฺตยวจเน. ปฏิมนฺเตตุนฺติ ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ ปฏิกเถตุํ, วิสฺสชฺเชตุนฺติ อตฺโถ. เอตสฺมึ วา ทาสิปุตฺตวจเน. ปฏิมนฺเตตุนฺติ อุตฺตรํ กเถตุํ.

268. Te māṇavakā bhagavantaṃ etadavocuṃ có nghĩa là: để thoát khỏi sự khiển trách, họ đã nói những lời bắt đầu bằng: “Xin Tôn giả đừng nói vậy.” Nghe nói họ đã nghĩ như thế này: “Ambaṭṭha là đệ tử lớn nhất của thầy chúng ta, nếu chúng ta không nói dù chỉ một hai lời trong trường hợp như thế này, thì người này sẽ chia rẽ chúng ta với thầy của chúng ta.” Vì vậy, để thoát khỏi sự khiển trách, họ đã nói như vậy. Nhưng trong tâm, họ mong muốn anh ta bị hạ bệ. Nghe nói, vì anh ta dựa vào lòng kiêu mạn, nên anh ta cũng không được họ yêu mến. Kalyāṇavākkaraṇo nghĩa là có lời nói ngọt ngào. Asmiṃ vacane nghĩa là trong lời nói về ba bộ Veda mà chính mình đã học. Paṭimantetuṃ có nghĩa là để trả lời, để giải đáp câu hỏi đã được hỏi. Hoặc là, trong lời nói về “con của người nữ tỳ.” Paṭimantetuṃ có nghĩa là để nói lời đáp lại.

๒๖๙. อถ โข ภควาติ อถ โข ภควา – ‘‘สเจ อิเม มาณวกา เอตฺถ นิสินฺนา เอวํ อุจฺจาสทฺทํ กริสฺสนฺติ, อยํ กถา ปริโยสานํ น คมิสฺสติ. หนฺท, เน นิสฺสทฺเท กตฺวา อมฺพฏฺเฐเนว สทฺธึ กเถมี’’ติ เต มาณวเก เอตทโวจ. ตตฺถ มนฺตวฺโหติ มนฺตยถ. มยา สทฺธึ ปฏิมนฺเตตูติ มยา สห กเถตุ. เอวํ วุตฺเต มาณวกา จินฺตยึสุ – ‘‘อมฺพฏฺโฐ ตาว ทาสิปุตฺโตสีติ วุตฺเต ปุน สีสํ อุกฺขิปิตุํ นาสกฺขิ. อยํ โข ชาติ นาม ทุชฺชานา, สเจ อญฺญมฺปิ กิญฺจิ สมโณ โคตโม ‘ตฺวํ ทาโส’ติ วกฺขติ, โก เตน สทฺธึ อฑฺฑํ กริสฺสติ. อมฺพฏฺโฐ อตฺตนา พทฺธํ ปุฏกํ อตฺตนาว โมเจตู’’ติ อตฺตานํ ปริโมเจตฺวา ตสฺเสว อุปริ ขิปนฺตา – ‘‘สุชาโต จ โภ โคตมา’’ติอาทิมาหํสุ.

269. Atha kho bhagavā có nghĩa là: lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn nghĩ rằng: “Nếu những thanh niên này ngồi đây mà cứ làm ồn ào như vậy, thì cuộc nói chuyện này sẽ không đi đến hồi kết. Thôi, ta hãy bảo họ im lặng và chỉ nói chuyện với một mình Ambaṭṭha.” Nghĩ vậy, Ngài đã nói điều này với các thanh niên ấy. Ở đây, mantavho nghĩa là các ngươi hãy bàn luận. Mayā saddhiṃ paṭimantetu nghĩa là hãy để anh ta nói chuyện với ta. Khi được nói như vậy, các thanh niên đã suy nghĩ: “Trước hết, khi bị gọi là ‘con của người nữ tỳ,’ Ambaṭṭha đã không thể ngẩng đầu lên được nữa. Việc sinh ra này thật khó biết. Nếu Sa-môn Gotama lại nói với một người nào khác rằng ‘ngươi là nô lệ,’ thì ai sẽ tranh luận với ông ta? Hãy để Ambaṭṭha tự mình cởi cái gói mà anh ta đã buộc.” Nghĩ vậy, họ tự giải thoát cho mình và đổ trách nhiệm lên anh ta, rồi họ đã nói những lời bắt đầu bằng: “Thưa Tôn giả Gotama, ngài ấy có dòng dõi cao quý.”

๒๗๐. สหธมฺมิโกติ สเหตุโก สการโณ. อกามา พฺยากาตพฺโพติ อตฺตนา อนิจฺฉนฺเตนปิ พฺยากริตพฺโพ, อวสฺสํ วิสฺสชฺเชตพฺโพติ อตฺโถ. อญฺเญน วา อญฺญํ ปฏิจริสฺสสีติ อญฺเญน วจเนน อญฺญํ วจนํ ปฏิจริสฺสสิ อชฺโฌตฺถริสฺสสิ, ปฏิจฺฉาเทสฺสสีติ อตฺโถ. โย หิ ‘‘กึ โคตฺโต ตฺว’’นฺติ เอวํ ปุฏฺโฐ – ‘‘อหํ ตโย เวเท ชานามี’’ติอาทีนิ วทติ, อยํ อญฺเญน อญฺญํ ปฏิจรติ นาม. ปกฺกมิสฺสสิ วาติ ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ ชานนฺโตว อกเถตุกามตาย อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมิสฺสสิ วา.

270. Sahadhammiko nghĩa là có nguyên nhân, có lý do. Akāmā byākātabbo có nghĩa là: phải được trả lời dù cho bản thân không muốn, nhất định phải được giải đáp. Aññena vā aññaṃ paṭicarissasi có nghĩa là: ngươi sẽ dùng lời nói khác để che đậy, lấp liếm, che giấu một lời nói khác. Ví như, người nào khi được hỏi: “Ngươi thuộc dòng họ nào?” lại nói những lời như: “Ta biết ba bộ Veda,” đây gọi là dùng lời khác để che đậy lời khác. Pakkamissasi vā có nghĩa là: dù biết câu hỏi được hỏi, nhưng vì không muốn trả lời, ngươi sẽ đứng dậy khỏi chỗ ngồi và bỏ đi.

ตุณฺหี [Pg.236] อโหสีติ สมโณ โคตโม มํ สามํเยว ทาสิปุตฺตภาวํ กถาเปตุกาโม, สามํ กถิเต จ ทาโส นาม ชาโตเยว โหติ. อยํ ปน ทฺวติกฺขตฺตุํ โจเทตฺวา ตุณฺหี ภวิสฺสติ, ตโต อหํ ปริวตฺติตฺวา ปกฺกมิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตุณฺหี อโหสิ.

Tuṇhī ahosi có nghĩa là: anh ta đã suy nghĩ: “Sa-môn Gotama muốn chính ta phải nói ra thân phận con của người nữ tỳ, và khi chính mình nói ra, thì thân phận nô lệ sẽ được xác lập. Nhưng vị này, sau khi thúc giục hai ba lần, sẽ im lặng, lúc đó ta sẽ quay đi và bỏ đi.” Nghĩ vậy, anh ta đã im lặng.

๒๗๑. วชิรํ ปาณิมฺหิ อสฺสาติ วชิรปาณิ. ยกฺโขติ น โย วา โส วา ยกฺโข, สกฺโก เทวราชาติ เวทิตพฺโพ. อาทิตฺตนฺติ อคฺคิวณฺณํ. สมฺปชฺชลิตนฺติ สุฏฺฐุ ปชฺชลิตํ. สโชติภูตนฺติ สมนฺตโต โชติภูตํ, เอกคฺคิชาลภูตนฺติ อตฺโถ. ฐิโต โหตีติ มหนฺตํ สีสํ, กนฺทลมกุฬสทิสา ทาฐา ภยานกานิ อกฺขินาสาทีนิ เอวํ วิรูปรูปํ มาเปตฺวา ฐิโต.

271. Vajirapāṇi là vì có vũ khí kim cương trong tay. Yakkho có nghĩa là: không phải là một dạ-xoa bất kỳ, mà nên được hiểu là Sakka, vua của các vị trời. Ādittaṃ nghĩa là có màu sắc như lửa. Sampajjalitaṃ nghĩa là bốc cháy dữ dội. Sajotibhūtaṃ có nghĩa là: trở thành ngọn lửa ở khắp xung quanh, trở thành một khối lửa rực cháy. Ṭhito hoti có nghĩa là: đã hóa hiện ra một hình dạng dị thường như là cái đầu to lớn, những chiếc răng nanh giống như nụ hoa kandala, mắt, mũi… đáng sợ, và đứng đó.

กสฺมา ปเนส อาคโตติ? ทิฏฺฐิวิสฺสชฺชาปนตฺถํ. อปิ จ – ‘‘อหญฺเจว โข ปน ธมฺมํ เทเสยฺยํ, ปเร จ เม น อาชาเนยฺยุ’’นฺติ เอวํ ธมฺมเทสนาย อปฺโปสฺสุกฺกภาวํ อาปนฺเน ภควติ สกฺโก มหาพฺรหฺมุนา สทฺธึ อาคนฺตฺวา – ‘‘ภควา ธมฺมํ เทเสถ, ตุมฺหากํ อาณาย อวตฺตมาเน มยํ วตฺตาเปสฺสาม, ตุมฺหากํ ธมฺมจกฺกํ โหตุ, อมฺหากํ อาณาจกฺก’’นฺติ ปฏิญฺญํ อกาสิ. ตสฺมา – ‘‘อชฺช อมฺพฏฺฐํ ตาเสตฺวา ปญฺหํ วิสฺสชฺชาเปสฺสามี’’ติ อาคโต.

Lại nữa, vì sao vị ấy đã đến? Vì mục đích làm cho (Ambaṭṭha) từ bỏ tà kiến. Hơn nữa, khi đức Thế Tôn đã trở nên không còn nhiệt tâm trong việc thuyết pháp, với ý nghĩ rằng: ‘Nếu ta thuyết pháp, những người khác sẽ không hiểu được pháp của ta,’ thì trời Đế Thích cùng với đại Phạm thiên đã đến và đã hứa rằng: ‘Bạch đức Thế Tôn, xin Ngài hãy thuyết pháp. Những ai không tuân theo quyền uy của Ngài, chúng con sẽ làm cho họ tuân theo. Bánh xe Pháp là của Ngài, còn bánh xe quyền lực là của chúng con.’ Do đó, vị ấy đã đến với ý nghĩ rằng: ‘Hôm nay, ta sẽ làm cho Ambaṭṭha hoảng sợ và khiến y giải đáp câu hỏi.’

ภควา เจว ปสฺสติ อมฺพฏฺโฐ จาติ ยทิ หิ ตํ อญฺเญปิ ปสฺเสยฺยุํ, ตํ การณํ อครุ อสฺส, ‘‘อยํ สมโณ โคตโม อมฺพฏฺฐํ อตฺตโน วาเท อโนตรนฺตํ ญตฺวา ยกฺขํ อาวาเหตฺวา ทสฺเสสิ, ตโต อมฺพฏฺโฐ ภเยน กเถสี’’ติ วเทยฺยุํ. ตสฺมา ภควา เจว ปสฺสติ อมฺพฏฺโฐ จ. ตสฺส ตํ ทิสฺวาว สกลสรีรโต เสทา มุจฺจึสุ. อนฺโตกุจฺฉิ วิปริวตฺตมานา มหารวํ วิรวิ. โส ‘‘อญฺเญปิ นุ โข ปสฺสนฺตี’’ติ โอโลเกนฺโต กสฺสจิ โลมหํสมตฺตมฺปิ นาทฺทส. ตโต – ‘‘อิทํ ภยํ มเมว อุปฺปนฺนํ, สจาหํ ยกฺโขติ วกฺขามิ, ‘กึ ตวเมว อกฺขีนิ อตฺถิ, ตฺวเมว ยกฺขํ ปสฺสสิ, ปฐมํ ยกฺขํ อทิสฺวา สมเณน โคตเมน วาทสงฺฆฏฺเฏ ปกฺขิตฺโตว ยกฺขํ ปสฺสสี’ติ วเทยฺยุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘น ทานิ เม [Pg.237] อิธ อญฺญํ ปฏิสรณํ อตฺถิ, อญฺญตฺร สมณา โคตมา’’ติ มญฺญมาโน อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ.

Chỉ có đức Thế Tôn thấy và Ambaṭṭha thấy. Bởi vì, nếu những người khác cũng thấy được vị ấy (dạ-xoa), thì nguyên nhân ấy (việc Ambaṭṭha thú nhận) sẽ không còn quan trọng nữa, và họ sẽ nói rằng: ‘Sa-môn Gotama này, khi biết Ambaṭṭha không chịu khuất phục trong cuộc tranh luận của mình, đã triệu hồi một dạ-xoa và cho y thấy, do đó Ambaṭṭha đã nói ra vì sợ hãi.’ Vì vậy, chỉ có đức Thế Tôn thấy và Ambaṭṭha thấy. Vừa thấy vị ấy, mồ hôi đã túa ra từ khắp thân thể của y. Ruột gan y như đảo lộn, phát ra tiếng kêu lớn. Y nhìn quanh với ý nghĩ: ‘Liệu những người khác có thấy không nhỉ?’ nhưng không thấy một ai dù chỉ dựng một sợi lông chân. Do đó, y suy nghĩ: ‘Nỗi sợ hãi này chỉ phát sinh cho riêng ta. Nếu ta nói rằng đó là một dạ-xoa, họ sẽ nói: ‘Chẳng lẽ chỉ có ngươi mới có mắt sao? Chỉ có ngươi mới thấy dạ-xoa sao? Ban đầu không thấy dạ-xoa, chỉ khi bị sa-môn Gotama dồn vào thế bí trong cuộc tranh luận, ngươi mới thấy dạ-xoa sao?’’ Sau khi suy nghĩ như vậy và nhận thấy rằng: ‘Giờ đây, ở nơi này, ta không có nơi nương tựa nào khác ngoài sa-môn Gotama,’ lúc bấy giờ, thanh niên Ambaṭṭha... v.v... đã bạch với đức Thế Tôn điều này.

๒๗๒. ตาณํ คเวสีติ ตาณํ คเวสมาโน. เลณํ คเวสีติ เลณํ คเวสมาโน. สรณํ คเวสีติ สรณํ คเวสมาโน. เอตฺถ จ ตายติ รกฺขตีติ ตาณํ. นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลณํ. สรตีติ สรณํ, ภยํ หึสติ, วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ. อุปนิสีทิตฺวาติ อุปคมฺม เหฏฺฐาสเน นิสีทิตฺวา. พฺรวิตูติ วทตุ.

272. Tìm kiếm sự che chở (tāṇaṃ gavesī) nghĩa là đang tìm kiếm sự che chở (tāṇaṃ gavesamāno). Tìm kiếm nơi ẩn náu (leṇaṃ gavesī) nghĩa là đang tìm kiếm nơi ẩn náu (leṇaṃ gavesamāno). Tìm kiếm nơi nương tựa (saraṇaṃ gavesī) nghĩa là đang tìm kiếm nơi nương tựa (saraṇaṃ gavesamāno). Và ở đây, vì Ngài bảo vệ, che chở (tāyati rakkhati) nên được gọi là sự che chở (tāṇaṃ). Vì chúng sanh ẩn náu nơi Ngài (nilīyanti ettha) nên được gọi là nơi ẩn náu (leṇaṃ). Vì Ngài hủy diệt (sarati) nên được gọi là nơi nương tựa (saraṇaṃ); nghĩa là Ngài tiêu diệt, phá tan (hiṃsati, viddhaṃseti) sự sợ hãi (bhayaṃ). Sau khi ngồi xuống gần (upanisīditvā) nghĩa là sau khi đến gần và ngồi xuống ở một chỗ thấp hơn. Xin hãy nói (bravītu) nghĩa là xin hãy nói (vadatu).

อมฺพฏฺฐวํสกถา

Câu chuyện về dòng dõi Ambaṭṭha

๒๗๓-๒๗๔. ทกฺขิณชนปทนฺติ ทกฺขิณาปโถติ ปากฏํ. คงฺคาย ทกฺขิณโต ปากฏชนปทํ. ตทา กิร ทกฺขิณาปเถ พหู พฺราหฺมณตาปสา โหนฺติ, โส ตตฺถ คนฺตฺวา เอกํ ตาปสํ วตฺตปฏิปตฺติยา อาราเธสิ. โส ตสฺส อุปการํ ทิสฺวา อาห – ‘‘อมฺโภ, ปุริส, มนฺตํ เต เทมิ, ยํ อิจฺฉสิ, ตํ มนฺตํ คณฺหาหี’’ติ. โส อาห – ‘‘น เม อาจริย, อญฺเญน มนฺเตน, กิจฺจํ อตฺถิ, ยสฺสานุภาเวน อาวุธํ น ปริวตฺตติ, ตํ เม มนฺตํ เทหี’’ติ. โส – ‘‘ภทฺรํ, โภ’’ติ ตสฺส ธนุอคมนียํ อมฺพฏฺฐํ นาม วิชฺชํ อทาสิ, โส ตํ วิชฺชํ คเหตฺวา ตตฺเถว วีมํสิตฺวา – ‘‘อิทานิ เม มโนรถํ ปูเรสฺสามี’’ติ อิสิเวสํ คเหตฺวา โอกฺกากสฺส สนฺติกํ คโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทกฺขิณชนปทํ คนฺตฺวา พฺรหฺมมนฺเต อธียิตฺวา ราชานํ โอกฺกากํ อุปสงฺกมิตฺวา’’ติ.

273-274. Xứ phương nam (dakkhiṇajanapadaṃ) là xứ nổi tiếng được gọi là Dakkhiṇāpatha. Xứ nổi tiếng ở phía nam sông Gaṅgā. Tương truyền, vào thời ấy, ở Dakkhiṇāpatha có nhiều vị đạo sĩ Bà-la-môn. Vị ấy (Kaṇha) đến đó và làm hài lòng một vị đạo sĩ bằng cách hầu hạ. Vị đạo sĩ ấy thấy sự giúp đỡ của y nên nói: ‘Này người kia, ta sẽ cho ngươi một câu thần chú. Ngươi muốn câu nào, hãy nhận lấy câu đó.’ Y thưa: ‘Thưa thầy, con không cần câu thần chú nào khác. Xin hãy cho con câu thần chú mà nhờ oai lực của nó, vũ khí không thể chống lại được.’ Vị đạo sĩ ấy nói: ‘Tốt lắm, này ông,’ và đã ban cho y một môn học tên là Ambaṭṭha, khiến cho cung tên không thể đến gần. Y học xong môn ấy, liền thử nghiệm ngay tại đó và nghĩ rằng: ‘Bây giờ ta sẽ hoàn thành tâm nguyện của mình.’ Y giả dạng một vị đạo sĩ và đến gặp vua Okkāka. Do đó, có lời nói rằng: ‘Sau khi đến xứ phương nam, học các Phạm chú, đã đến yết kiến vua Okkāka.’

เอตฺถ พฺรหฺมมนฺเตติ อานุภาวสมฺปนฺนตาย เสฏฺฐมนฺเต. โก เนวํ’เร อยํ มยฺหํ ทาสิปุตฺโตติ โก นุ เอวํ อเร อยํ มม ทาสิปุตฺโต. โส ตํ ขุรปฺปนฺติ โส ราชา ตํ มาเรตุกามตาย สนฺนหิตํ สรํ ตสฺส มนฺตานุภาเวน เนว ขิปิตุํ น อปเนตุํ สกฺขิ, ตาวเทว สกลสรีเร สญฺชาตเสโท ภเยน เวธมาโน อฏฺฐาสิ.

Ở đây, Phạm chú (brahmamante) là những câu thần chú cao quý vì có đầy đủ oai lực. ‘Ai đây, đứa con của nữ tỳ của ta’ (ko nevaṃ’re ayaṃ mayhaṃ dāsiputto) nghĩa là ‘Này, ai đây là đứa con của nữ tỳ của ta?’ Mũi tên sắc bén ấy (so taṃ khurappaṃ): Vị vua ấy, vì muốn giết y, đã giương mũi tên lên, nhưng do oai lực thần chú của y, vua không thể bắn đi cũng không thể hạ xuống được. Ngay lúc đó, mồ hôi túa ra khắp thân thể, vua đứng đó run rẩy vì sợ hãi.

อมจฺจาติ มหามจฺจา. ปาริสชฺชาติ อิตเร ปริสาวจรา. เอตทโวจุนฺติ – ‘‘ทณฺฑกีรญฺโญ กิสวจฺฉตาปเส อปรทฺธสฺส อาวุธวุฏฺฐิยา สกลรฏฺฐํ วินฏฺฐํ[Pg.238]. นาฬิเกโร ปญฺจสุ ตาปสสเตสุ อชฺชุโน จ องฺคีรเส อปรทฺโธ ปถวึ ภินฺทิตฺวา นิรยํ ปวิฏฺโฐ’’ติ จินฺตยนฺตา ภเยน เอตํ โสตฺถิ, ภทฺทนฺเตติอาทิวจนํ อโวจุํ.

Các vị cận thần (amaccā) là các vị đại thần. Các vị tùy tùng (pārisajjā) là những người khác trong hội chúng. Họ đã nói điều này (etadavocuṃ): Vì sợ hãi, họ đã nói những lời như ‘An lành thay, thưa ngài,’ trong khi suy nghĩ rằng: ‘Toàn bộ vương quốc của vua Daṇḍakī, người đã xúc phạm đến đạo sĩ Kisavaccha, đã bị hủy diệt bởi một trận mưa vũ khí. Vua Nāḷikera đã xúc phạm năm trăm vị đạo sĩ, và vua Ajjuna đã xúc phạm đạo sĩ Aṅgīrasa, đều đã bị đất nứt ra và đọa vào địa ngục.’

โสตฺถิ ภวิสฺสติ รญฺโญติ อิทํ วจนํ กณฺโห จิรํ ตุณฺหี หุตฺวา ตโต อเนกปฺปการํ ยาจียมาโน – ‘‘ตุมฺหากํ รญฺญา มาทิสสฺส อิสิโน ขุรปฺปํ สนฺนยฺหนฺเตน ภาริยํ กมฺมํ กต’’นฺติอาทีนิ จ วตฺวา ปจฺฉา อภาสิ. อุนฺทฺริยิสฺสตีติ ภิชฺชิสฺสติ, ถุสมุฏฺฐิ วิย วิปฺปกิริยิสฺสตีติ. อิทํ โส ‘‘ชนํ ตาเสสฺสามี’’ติ มุสา ภณติ. สรสนฺถมฺภนมตฺเตเยว หิสฺส วิชฺชาย อานุภาโว, น อญฺญตฺร. อิโต ปเรสุปิ วจเนสุ เอเสว นโย.

Lời nói ‘Nhà vua sẽ được an lành’ này, Kaṇha đã nói sau khi im lặng một lúc lâu, rồi sau khi được khẩn cầu nhiều lần, và sau khi nói những lời như: ‘Vua của các ông đã làm một việc trọng đại khi giương mũi tên sắc bén vào một vị đạo sĩ như ta.’ Sẽ bị nứt ra (undriyissati) nghĩa là sẽ bị vỡ ra (bhijjissati), sẽ bị phân tán như một nắm trấu (thusamuṭṭhi viya vippakiriyissatīti). Điều này, y đã nói dối với ý định ‘Ta sẽ làm cho dân chúng hoảng sợ.’ Vì oai lực của môn học của y chỉ có tác dụng làm cho mũi tên cứng lại, chứ không có tác dụng nào khác. Đối với những lời nói sau đây cũng theo phương pháp tương tự.

ปลฺโลโมติ ปนฺนโลโม. โลมหํสนมตฺตมฺปิสฺส น ภวิสฺสติ. อิทํ กิร โส ‘‘สเจ เม ราชา ตํ ทาริกํ ทสฺสตี’’ติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา อวจ. กุมาเร ขุรปฺปํ ปติฏฺฐเปสีติ เตน ‘‘สโร โอตรตู’’ติ มนฺเต ปริวตฺติ, เต กุมารสฺส นาภิยํ ปติฏฺฐเปสิ. ธีตรํ อทาสีติ สีสํ โธวิตฺวา อทาสํ ภุชิสฺสํ กตฺวา ธีตรํ อทาสิ, อุฬาเร จ ตํ ฐาเน ฐเปสิ. มา โข ตุมฺเห มาณวกาติ อิทํ ปน ภควา – ‘‘เอเกน ปกฺเขน อมฺพฏฺโฐ สกฺยานํ ญาติ โหตี’’ติ ปกาเสนฺโต ตสฺส สมสฺสาสนตฺถํ อาห. ตโต อมฺพฏฺโฐ ฆฏสเตน อภิสิตฺโต วิย ปสฺสทฺธทรโถ หุตฺวา สมสฺสาเสตฺวา สมโณ โคตโม มํ ‘‘โตเสสฺสามี’’ติ เอเกน ปกฺเขน ญาตึ กโรติ, ขตฺติโย กิราหมสฺมี’’ติ จินฺเตสิ.

Rụng lông (pallomo) nghĩa là lông đã rụng. Sẽ không có dù chỉ một sợi lông của vị ấy dựng lên. Tương truyền, y đã nói điều này sau khi bắt nhà vua hứa rằng: ‘Nếu nhà vua gả cô gái ấy cho ta.’ Đặt mũi tên sắc bén lên hoàng tử (kumāre khurappaṃ patiṭṭhapesi) nghĩa là y đã niệm câu thần chú ‘Mũi tên hãy hạ xuống,’ và đã làm cho nó dừng lại ở rốn của hoàng tử. Đã gả con gái (dhītaraṃ adāsi) nghĩa là sau khi làm lễ gội đầu, giải thoát khỏi thân phận nô lệ, nhà vua đã gả con gái mình, và còn đặt y vào một địa vị cao quý. Còn câu ‘Này các thanh niên, chớ có...’ (mā kho tumhe māṇavakā), đức Thế Tôn đã nói để an ủi Ambaṭṭha, nhằm tuyên bố rằng: ‘Về một phương diện, Ambaṭṭha là bà con của dòng họ Sakya.’ Do đó, Ambaṭṭha, với cơn phiền muộn đã lắng dịu như được dội một trăm gáo nước, đã được an ủi và suy nghĩ rằng: ‘Sa-môn Gotama, với ý định làm ta hài lòng, đã xem ta là bà con về một phương diện. Hóa ra ta là một người Sát-đế-lỵ.’

ขตฺติยเสฏฺฐภาววณฺณนา

Luận giải về Tình trạng Tối thượng của dòng Sát-đế-lỵ

๒๗๕. อถ โข ภควา – ‘‘อยํ อมฺพฏฺโฐ ขตฺติโยสฺมี’’ติ สญฺญํ กโรติ, อตฺตโน อขตฺติยภาวํ น ชานาติ, หนฺท นํ ชานาเปสฺสามีติ ขตฺติยวํสํ ทสฺเสตุํ อุตฺตริเทสนํ วฑฺเฒนฺโต – ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ อมฺพฏฺฐา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. พฺราหฺมเณสูติ พฺราหฺมณานํ อนฺตเร. อาสนํ วา อุทกํ วาติ อคฺคาสนํ วา อคฺโคทกํ วา. สทฺเธติ มตเก อุทฺทิสฺส กตภตฺเต. ถาลิปาเกติ มงฺคลาทิภตฺเต. ยญฺเญติ ยญฺญภตฺเต. ปาหุเนติ ปาหุนกานํ กตภตฺเต ปณฺณาการภตฺเต วา. อปิ นุสฺสาติ อปิ นุ อสฺส ขตฺติยปุตฺตสฺส. อาวฏํ วา อสฺส อนาวฏํ วาติ[Pg.239], พฺราหฺมณกญฺญาสุ นิวารณํ ภเวยฺย วา โน วา, พฺราหฺมณทาริกํ ลเภยฺย วา น วา ลเภยฺยาติ อตฺโถ. อนุปปนฺโนติ ขตฺติยภาวํ อปตฺโต, อปริสุทฺโธติ อตฺโถ.

275. Bấy giờ, Thế Tôn—nghĩ rằng: “Ambaṭṭha này tự cho rằng ‘ta là Sát-đế-lỵ,’ nhưng không biết mình không phải là dòng Sát-đế-lỵ. Này, ta sẽ cho nó biết,” và để chỉ ra dòng dõi Sát-đế-lỵ, Ngài đã mở rộng thêm bài pháp—và nói những lời bắt đầu bằng: “Này Ambaṭṭha, ngươi nghĩ thế nào về điều này?” Trong ấy, idha (ở đây) nghĩa là ở trong thế gian này. Brāhmaṇesu (trong các Bà-la-môn) nghĩa là ở giữa các Bà-la-môn. Āsanaṃ vā udakaṃ vā (chỗ ngồi hoặc nước) nghĩa là chỗ ngồi tốt nhất hoặc nước tốt nhất. Saddhe (trong lễ cúng) nghĩa là trong bữa ăn được làm để tưởng nhớ người đã khuất. Thālipāke (trong lễ nấu cơm) nghĩa là trong bữa ăn vào các dịp tốt lành. Yaññe (trong lễ tế tự) nghĩa là trong bữa ăn cúng tế. Pāhune (trong lễ đãi khách) nghĩa là trong bữa ăn làm cho khách hoặc bữa ăn làm quà. Api nu assa (liệu đối với người ấy) nghĩa là liệu đối với người con trai Sát-đế-lỵ ấy. Āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā (liệu có bị ngăn cản hay không bị ngăn cản) có nghĩa là: liệu có sự ngăn cản hay không đối với các thiếu nữ Bà-la-môn, liệu có thể cưới được thiếu nữ Bà-la-môn hay không. Anupapanno (không thành tựu) có nghĩa là không đạt đến địa vị Sát-đế-lỵ, không thuần tịnh.

๒๗๖. อิตฺถิยา วา อิตฺถึ กริตฺวาติ อิตฺถิยา วา อิตฺถึ ปริเยสิตฺวา. กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณติ กิสฺมิญฺจิเทว โทเส พฺราหฺมณานํ อยุตฺเต อกตฺตพฺพกรเณ. ภสฺสปุเฏนาติ ภสฺมปุเฏน, สีเส ฉาริกํ โอกิริตฺวาติ อตฺโถ.

276. Itthiyā vā itthiṃ karitvā (hoặc do người nữ, hoặc đã lấy người nữ) nghĩa là hoặc do người nữ, hoặc đã tìm kiếm một người nữ. Kismiñcideva pakaraṇe (trong một trường hợp nào đó) nghĩa là do một lỗi lầm nào đó, do đã làm một việc không thích hợp, không nên làm đối với các Bà-la-môn. Bhassapuṭena (với túi tro) nghĩa là với túi đựng tro, có nghĩa là rắc tro lên đầu.

๒๗๗. ชเนตสฺมินฺติ ชนิตสฺมึ, ปชายาติ อตฺโถ. เย โคตฺตปฏิสาริโนติ เย ชเนตสฺมึ โคตฺตํ ปฏิสรนฺติ – ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติ, เตสุ โลเก โคตฺตปฏิสารีสุ ขตฺติโย เสฏฺโฐ. อนุมตา มยาติ มม สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา เทสิตา มยา อนุญฺญาตา.

277. Janetasmiṃ (trong dân chúng) nghĩa là trong đám đông, trong quần chúng. Ye gottapaṭisārino (những người nương tựa vào dòng họ) nghĩa là những người trong dân chúng nương tựa vào dòng họ, nói rằng: “Ta là Gotama, ta là Kassapa.” Trong số những người nương tựa vào dòng họ ở trên đời, Sát-đế-lỵ là tối thượng. Anumatā mayā (được ta chấp thuận) nghĩa là đã được thuyết giảng sau khi đối chiếu với Nhất thiết trí của ta, đã được ta cho phép.

ปฐมภาณวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Phẩm Thứ Nhất đã kết thúc.

วิชฺชาจรณกถาวณฺณนา

Chú giải về Minh và Hạnh

๒๗๘. อิมาย ปน คาถาย วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ อิทํ ปทํ สุตฺวา อมฺพฏฺโฐ จินฺเตสิ – ‘‘วิชฺชา นาม ตโย เวทา, จรณํ ปญฺจ สีลานิ, ตยิทํ อมฺหากํเยว อตฺถิ, วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน เจ เสฏฺโฐ, มยเมว เสฏฺฐา’’ติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา วิชฺชาจรณํ ปุจฺฉนฺโต – ‘‘กตมํ ปน ตํ, โภ โคตม, จรณํ, กตมา จ ปน สา วิชฺชา’’ติ อาห. อถสฺส ภควา ตํ พฺราหฺมณสมเย สิทฺธํ ชาติวาทาทิปฏิสํยุตฺตํ วิชฺชาจรณํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณํ ทสฺเสตุกาโม – ‘‘น โข อมฺพฏฺฐา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ชาติวาโทติ ชาตึ อารพฺภ วาโท, พฺราหฺมณสฺเสวิทํ วฏฺฏติ, น สุทฺทสฺสาติอาทิ วจนนฺติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ชาติวาทวินิพทฺธาติ ชาติวาเท วินิพทฺธา. เอส นโย สพฺพตฺถ.

278. Lại nữa, sau khi nghe câu vijjācaraṇasampanno (người đầy đủ minh và hạnh) trong bài kệ này, Ambaṭṭha đã suy nghĩ: “Minh tức là ba bộ Vệ-đà, hạnh tức là năm giới, điều ấy chỉ có trong học thuyết của chúng ta. Nếu người đầy đủ minh và hạnh là tối thượng, thì chính chúng ta là tối thượng.” Sau khi đi đến kết luận như vậy, và muốn hỏi về minh và hạnh, y đã hỏi rằng: “Thưa Tôn giả Gotama, hạnh ấy là gì, và minh ấy là gì?” Bấy giờ, Thế Tôn, muốn bác bỏ minh và hạnh đã được xác lập trong học thuyết Bà-la-môn, vốn liên quan đến thuyết giai cấp v.v..., và để chỉ ra minh và hạnh vô thượng, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: “Này Ambaṭṭha, không phải vậy đâu.” Trong ấy, jātivādo (thuyết giai cấp) có nghĩa là lời nói, chủ thuyết liên quan đến giai cấp, có nghĩa là những lời như: “Điều này chỉ thích hợp với Bà-la-môn, không thích hợp với Thủ-đà-la.” Phương pháp này cũng áp dụng cho tất cả các trường hợp. Jātivādavinibaddhā (bị ràng buộc bởi thuyết giai cấp) nghĩa là bị ràng buộc trong thuyết giai cấp. Phương pháp này cũng áp dụng cho tất cả các trường hợp.

ตโต อมฺพฏฺโฐ – ‘‘ยตฺถ ทานิ มยํ ลคฺคิสฺสามาติ จินฺตยิมฺห, ตโต โน สมโณ โคตโม มหาวาเต ถุสํ ธุนนฺโต วิย ทูรเมว อวกฺขิปิ. ยตฺถ ปน มยํ น ลคฺคาม, ตตฺถ โน นิโยเชสิ. อยํ โน วิชฺชาจรณสมฺปทา ญาตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุน วิชฺชาจรณสมฺปทํ ปุจฺฉิ. อถสฺส [Pg.240] ภควา สมุทาคมโต ปภุติ วิชฺชาจรณํ ทสฺเสตุํ – ‘‘อิธ อมฺพฏฺฐ ตถาคโต’’ติอาทิมาห.

Do đó, Ambaṭṭha suy nghĩ: “Chúng ta đã nghĩ rằng mình sẽ dính mắc vào điểm nào, thì Sa-môn Gotama đã ném chúng ta ra xa khỏi điểm đó, như người sàng trấu trong gió lớn. Còn điểm nào mà chúng ta không dính mắc, thì ngài lại hướng chúng ta vào đó. Chúng ta nên biết sự toàn hảo về minh và hạnh này.” Nghĩ vậy, y lại hỏi về sự toàn hảo của minh và hạnh. Bấy giờ, để chỉ dạy về minh và hạnh từ lúc khởi đầu, Thế Tôn đã nói với y những lời bắt đầu bằng: “Này Ambaṭṭha, ở đây, một Như Lai...”

๒๗๙. เอตฺถ จ ภควา จรณปริยาปนฺนมฺปิ ติวิธํ สีลํ วิภชนฺโต ‘‘อิทมสฺส โหติ จรณสฺมิ’’นฺติ อนิยฺยาเตตฺวา ‘‘อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมิ’’นฺติ สีลวเสเนว นิยฺยาเตสิ. กสฺมา? ตสฺสปิ หิ กิญฺจิ กิญฺจิ สีลํ อตฺถิ, ตสฺมา จรณวเสน นิยฺยาติยมาเน ‘‘มยมฺปิ จรณสมฺปนฺนา’’ติ ตตฺถ ตตฺเถว ลคฺเคยฺย. ยํ ปน เตน สุปิเนปิ น ทิฏฺฐปุพฺพํ, ตสฺเสว วเสน นิยฺยาเตนฺโต ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมึ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมินฺติอาทิมาห. เอตฺตาวตา อฏฺฐปิ สมาปตฺติโย จรณนฺติ นิยฺยาติตา โหนฺติ, วิปสฺสนา ญาณโต ปน ปฏฺฐาย อฏฺฐวิธาปิ ปญฺญา วิชฺชาติ นิยฺยาติตา.

279. Ở đây, Thế Tôn, khi phân tích ba loại giới, dù chúng cũng thuộc về hạnh (caraṇa), đã không kết luận rằng “đây là hạnh của vị ấy,” mà chỉ kết luận theo phương diện giới rằng “đây cũng là giới của vị ấy.” Tại sao? Vì Ambaṭṭha cũng có một vài giới hạnh nào đó, do đó, nếu kết luận theo phương diện hạnh, y sẽ bám chấp ngay vào đó mà rằng: “Chúng ta cũng đầy đủ hạnh.” Nhưng đối với điều mà y chưa từng thấy ngay cả trong giấc mơ, thì khi kết luận theo phương diện ấy, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: “Vị ấy chứng và trú thiền thứ nhất... đây cũng là hạnh của vị ấy... chứng và trú thiền thứ tư, đây cũng là hạnh của vị ấy.” Bằng chừng ấy, tám bậc thiền chứng được kết luận là hạnh (caraṇa), và bắt đầu từ tuệ minh sát, tám loại trí tuệ được kết luận là minh (vijjā).

จตุอปายมุขกถาวณฺณนา

Chú giải về Bốn Cửa Miệng của Hư Vong

๒๘๐. อปายมุขานีติ วินาสมุขานิ. อนภิสมฺภุณมาโนติ อสมฺปาปุณนฺโต, อวิสหมาโน วา. ขาริวิธมาทายาติ เอตฺถ ขารีติ อรณี กมณฺฑลุ สุชาทโย ตาปสปริกฺขารา. วิโธติ กาโช. ตสฺมา ขาริภริตํ กาชมาทายาติ อตฺโถ. เย ปน ขาริวิวิธนฺติ ปฐนฺติ, เต ‘‘ขารีติ กาชสฺส นามํ, วิวิธนฺติ พหุกมณฺฑลุอาทิปริกฺขาร’’นฺติ วณฺณยนฺติ. ปวตฺตผลโภชโนติ ปติตผลโภชโน. ปริจารโกติ กปฺปิยกรณปตฺตปฏิคฺคหณปาทโธวนาทิวตฺตกรณวเสน ปริจารโก. กามญฺจ คุณาธิโกปิ ขีณาสวสามเณโร ปุถุชฺชนภิกฺขุโน วุตฺตนเยน ปริจารโก โหติ, อยํ ปน น ตาทิโส คุณวเสนปิ เวยฺยาวจฺจกรณวเสนปิ ลามโกเยว.

280. Apāyamukhāni (cửa miệng của hư vong) nghĩa là những nguyên nhân của sự hủy hoại. Anabhisambhuṇamāno (không thể đảm đương) nghĩa là không thể đạt được, hoặc không thể gánh vác. Trong câu khārividhamādāya (mang theo đòn gánh và vật dụng), khārī là các vật dụng của đạo sĩ như que đánh lửa, bình nước, muỗng tế lễ, v.v... Vidho là đòn gánh. Do đó, câu này có nghĩa là mang theo đòn gánh chứa đầy vật dụng của đạo sĩ. Còn những vị đọc là khārivividhaṃ, họ giải thích rằng: “Khārī là tên của đòn gánh, vividhaṃ là nhiều vật dụng như bình nước, v.v...” Pavattaphalabhojano (người ăn trái cây rụng) nghĩa là người ăn những trái cây đã rơi rụng. Paricārako (người hầu) nghĩa là người phục vụ qua việc thực hiện các phận sự như làm cho vật dụng trở nên hợp lệ, nhận bát, rửa chân, v.v... Thật vậy, ngay cả một vị sa-di A-la-hán có đức hạnh cao hơn cũng có thể là người phục vụ cho một vị tỳ-khưu phàm phu theo cách đã nói. Nhưng vị (đạo sĩ) này thì không phải như vậy; cả về phương diện đức hạnh lẫn phương diện phục vụ, y đều thấp kém.

กสฺมา ปน ตาปสปพฺพชฺชา สาสนสฺส วินาสมุขนฺติ วุตฺตาติ? ยสฺมา คจฺฉนฺตํ คจฺฉนฺตํ สาสนํ ตาปสปพฺพชฺชาวเสน โอสกฺกิสฺสติ. อิมสฺมิญฺหิ สาสเน ปพฺพชิตฺวา ติสฺโส สิกฺขา ปูเรตุํ อสกฺโกนฺตํ ลชฺชิโน สิกฺขากามา – ‘‘นตฺถิ ตยา สทฺธึ อุโปสโถ วา ปวารณา วา สงฺฆกมฺมํ วา’’ติ ชิคุจฺฉิตฺวา ปริวชฺเชนฺติ. โส ‘‘ทุกฺกรํ ขุรธารูปมํ สาสเน ปฏิปตฺติปูรณํ ทุกฺขํ, ตาปสปพฺพชฺชา ปน สุกรา เจว พหุชนสมฺมตา จา’’ติ วิพฺภมิตฺวา ตาปโส โหติ. อญฺเญ ตํ ทิสฺวา – ‘‘กึ ตยา กต’’นฺติ ปุจฺฉนฺติ. โส – ‘‘ภาริยํ ตุมฺหากํ สาสเน กมฺมํ, อิธ ปน สฉนฺทจาริโน มย’’นฺติ [Pg.241] วทติ. โสปิ, ยทิ เอวํ อหมฺปิ เอตฺเถว ปพฺพชามีติ ตสฺส อนุสิกฺขนฺโต ตาปโส โหติ. เอวมญฺเญปิ อญฺเญปีติ กเมน ตาปสาว พหุกา โหนฺติ. เตสํ อุปฺปนฺนกาเล สาสนํ โอสกฺกิตํ นาม ภวิสฺสติ. โลเก เอวรูโป พุทฺโธ นาม อุปฺปชฺชิ, ตสฺส อีทิสํ นาม สาสนํ อโหสีติ สุตมตฺตเมว ภวิสฺสติ. อิทํ สนฺธาย ภควา ตาปสปพฺพชฺชํ สาสนสฺส วินาสมุขนฺติ อาห.

Lại nữa, vì sao sự xuất gia của đạo sĩ được nói là cửa ngõ của sự hoại vong của giáo pháp? Bởi vì, khi thời gian trôi qua, giáo pháp sẽ suy thoái do sự xuất gia của đạo sĩ. Thật vậy, trong giáo pháp này, những vị tỳ khưu có lòng hổ thẹn, ham muốn học giới, sau khi ghê tởm và xa lánh vị tỳ khưu không thể hoàn thành ba học giới sau khi đã xuất gia, nói rằng: “Không có lễ Bố-tát, lễ Tự tứ, hay Tăng sự nào chung với ông”. Vị ấy, sau khi hoàn tục, trở thành đạo sĩ, nghĩ rằng: “Việc thực hành để hoàn thành trong giáo pháp này thật khó khăn, khổ sở, giống như lưỡi dao cạo; còn sự xuất gia của đạo sĩ thì dễ dàng và được nhiều người kính trọng”. Những người khác thấy vị ấy liền hỏi: “Ông đã làm gì vậy?”. Vị ấy nói: “Công việc trong giáo pháp của các ông thật nặng nề, còn ở đây chúng tôi đi lại theo ý muốn”. Vị kia cũng vậy, sau khi bắt chước vị ấy, trở thành đạo sĩ, nghĩ rằng: “Nếu vậy, tôi cũng sẽ xuất gia ở đây”. Cứ như thế, những người khác cũng vậy, những người khác cũng vậy, dần dần các đạo sĩ trở nên đông đảo. Khi họ xuất hiện, giáo pháp sẽ được gọi là đã suy thoái. Trên thế gian, sẽ chỉ còn lại lời đồn rằng: “Một vị Phật như thế đã xuất hiện, giáo pháp của vị ấy đã từng như thế này”. Nhắm đến điều này, Đức Thế Tôn đã nói sự xuất gia của đạo sĩ là cửa ngõ của sự hoại vong của giáo pháp.

กุทาลปิฏกนฺติ กนฺทมูลผลคฺคหณตฺถํ กุทาลญฺเจว ปิฏกญฺจ. คามสามนฺตํ วาติ วิชฺชาจรณสมฺปทาทีนิ อนภิสมฺภุณนฺโต, กสิกมฺมาทีหิ จ ชีวิตํ นิปฺผาเทตุํ ทุกฺขนฺติ มญฺญมาโน พหุชนกุหาปนตฺถํ คามสามนฺเต วา นิคมสามนฺเต วา อคฺคิสาลํ กตฺวา สปฺปิเตลทธิมธุผาณิตติลตณฺฑุลาทีหิ เจว นานาทารูหิ จ โหมกรณวเสน อคฺคึ ปริจรนฺโต อจฺฉติ.

“Cuốc và giỏ” (kudālapiṭakaṃ) là cuốc và giỏ để lấy củ, rễ và quả. “Hoặc ở gần làng” (gāmasāmantaṃ vā) là người không thể thành tựu minh và hạnh, v.v., và cho rằng việc mưu sinh bằng nghề nông, v.v. là khó khăn, nên để làm cho nhiều người kinh ngạc, họ dựng một nhà lửa ở gần làng hoặc thị trấn, và sống bằng cách thờ lửa qua việc cúng tế bằng bơ, dầu, sữa đông, mật ong, đường phèn, mè, gạo, v.v., và các loại củi khác nhau.

จตุทฺวารํ อคารํ กริตฺวาติ จตุมุขํ ปานาคารํ กตฺวา ตสฺส ทฺวาเร มณฺฑปํ กตฺวา ตตฺถ ปานียํ อุปฏฺฐเปตฺวา อาคตาคเต ปานีเยน อาปุจฺฉติ. ยมฺปิสฺส อทฺธิกา กิลนฺตา ปานียํ ปิวิตฺวา ปริตุฏฺฐา ภตฺตปุฏํ วา ตณฺฑุลาทีนิ วา เทนฺติ, ตํ สพฺพํ คเหตฺวา อมฺพิลยาคุอาทีนิ กตฺวา พหุตรํ อามิสคหณตฺถํ เกสญฺจิ อนฺนํ เทติ, เกสญฺจิ ภตฺตปจนภาชนาทีนิ. เตหิปิ ทินฺนํ อามิสํ วา ปุพฺพณฺณาทีนิ วา คณฺหติ, ตานิ วฑฺฒิยา ปโยเชติ. เอวํ วฑฺฒมานวิภโว โคมหึสทาสีทาสปริคฺคหํ กโรติ, มหนฺตํ กุฏุมฺพํ สณฺฐเปติ. อิมํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘จตุทฺวารํ อคารํ กริตฺวา อจฺฉตี’’ติ. ‘‘ตมหํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ปฏิปูเชสฺสามี’’ติ อิทํ ปนสฺส ปฏิปตฺติมุขํ. อิมินา หิ มุเขน โส เอวํ ปฏิปชฺชตีติ. เอตฺตาวตา จ ภควตา สพฺพาปิ ตาปสปพฺพชฺชา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ.

“Dựng một ngôi nhà có bốn cửa” (catudvāraṃ agāraṃ karitvā) là dựng một nhà uống nước có bốn mặt, rồi dựng một cái lều ở cửa, đặt nước uống ở đó, và mời những người qua lại uống nước. Những gì mà những người đi đường mệt mỏi, sau khi uống nước và hài lòng, cho ông, dù là gói cơm hay gạo, v.v., ông nhận tất cả, nấu cháo chua, v.v., và để nhận được nhiều vật phẩm hơn, ông cho một số người thức ăn, cho một số người khác nồi nấu cơm, v.v. Ông cũng nhận vật phẩm hoặc ngũ cốc, v.v. do họ cho, và dùng chúng để cho vay lấy lãi. Cứ như thế, với tài sản ngày càng tăng, ông nuôi bò, trâu, tôi trai, tớ gái, và thiết lập một gia đình lớn. Nhắm đến điều này, câu “dựng một ngôi nhà có bốn cửa và sống” đã được nói. “Tôi sẽ cúng dường vị ấy theo khả năng và sức lực của mình” (tamahaṃ yathāsatti yathābalaṃ paṭipūjessāmi), đây là khởi đầu cho sự thực hành của ông ta. Bởi vì với khởi đầu này, ông ta thực hành như vậy. Và qua đó, Đức Thế Tôn đã chỉ ra tất cả các loại xuất gia của đạo sĩ.

กถํ? อฏฺฐวิธา หิ ตาปสา – สปุตฺตภริยา, อุญฺฉาจริยา, อนคฺคิปกฺกิกา, อสามปากา, อสฺมมุฏฺฐิกา, ทนฺตวกฺกลิกา, ปวตฺตผลโภชนา, ปณฺฑุปลาสิกาติ. ตตฺถ เย เกณิยชฏิโล วิย กุฏุมฺพํ สณฺฐเปตฺวา วสนฺติ, เต สปุตฺตภริยา นาม.

Bằng cách nào? Vì có tám loại đạo sĩ: những người sống cùng vợ con (saputtabhariyā), những người sống bằng cách lượm lúa rơi (uñchācariyā), những người không nấu bằng lửa (anaggipakkikā), những người không tự nấu (asāmapākā), những người dùng đá đập (asmamuṭṭhikā), những người dùng răng bóc vỏ (dantavakkalikā), những người ăn quả do đập rụng (pavatta-phalabhojanā), và những người ăn lá vàng (paṇḍupalāsikā). Trong số đó, những người sống bằng cách thiết lập gia đình như đạo sĩ Keṇiya được gọi là những người sống cùng vợ con.

เย [Pg.242] ปน ‘‘สปุตฺตทารภาโว นาม ปพฺพชิตสฺส อยุตฺโต’’ติ ลายนมทฺทนฏฺฐาเนสุ วีหิมุคฺคมาสติลาทีนิ สงฺกฑฺฒิตฺวา ปจิตฺวา ปริภุญฺชนฺติ, เต อุญฺฉาจริยา นาม.

Còn những người nghĩ rằng “việc có vợ con là không thích hợp với người xuất gia”, nên họ thu lượm lúa, đậu xanh, đậu đen, mè, v.v. ở những nơi gặt và đập lúa, rồi nấu ăn, họ được gọi là những người sống bằng cách lượm lúa rơi.

เย ‘‘ขเลน ขลํ วิจริตฺวา วีหึ อาหริตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ปริภุญฺชนํ นาม อยุตฺต’’นฺติ คามนิคเมสุ ตณฺฑุลภิกฺขํ คเหตฺวา ปจิตฺวา ปริภุญฺชนฺติ, เต อนคฺคิปกฺกิกา นาม.

Những người nghĩ rằng “việc đi từ sân đập lúa này đến sân đập lúa khác, mang lúa về, giã và ăn là không thích hợp”, nên họ nhận gạo khất thực ở các làng và thị trấn, rồi nấu ăn, họ được gọi là những người không nấu bằng lửa.

เย ปน ‘‘กึ ปพฺพชิตสฺส สามปาเกนา’’ติ คามํ ปวิสิตฺวา ปกฺกภิกฺขเมว คณฺหนฺติ, เต อสามปากา นาม.

Còn những người nghĩ rằng “người xuất gia tự nấu ăn để làm gì?”, nên họ vào làng và chỉ nhận thức ăn đã nấu sẵn, họ được gọi là những người không tự nấu.

เย ‘‘ทิวเส ทิวเส ภิกฺขาปริเยฏฺฐิ นาม ทุกฺขา ปพฺพชิตสฺสา’’ติ มุฏฺฐิปาสาเณน อมฺพาฏกาทีนํ รุกฺขานํ ตจํ โกฏฺเฏตฺวา ขาทนฺติ, เต อสฺมมุฏฺฐิกา นาม.

Những người nghĩ rằng “việc tìm kiếm khất thực mỗi ngày là khổ cho người xuất gia”, nên họ dùng một viên đá cỡ nắm tay đập vỏ cây xoài dại, v.v., và ăn, họ được gọi là những người dùng đá đập.

เย ปน ‘‘ปาสาเณน ตจํ โกฏฺเฏตฺวา วิจรณํ นาม ทุกฺข’’นฺติ ทนฺเตเหว อุพฺพาเฏตฺวา ขาทนฺติ, เต ทนฺตวกฺกลิกา นาม.

Còn những người nghĩ rằng “việc đi lại đập vỏ cây bằng đá là khổ”, nên họ chỉ dùng răng để bóc ra và ăn, họ được gọi là những người dùng răng bóc vỏ.

เย ‘‘ทนฺเตหิ อุพฺพาเฏตฺวา ขาทนํ นาม ทุกฺขํ ปพฺพชิตสฺสา’’ติ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหริตฺวา ปติตานิ ผลานิ ปริภุญฺชนฺติ, เต ปวตฺตผลโภชนา นาม.

Những người nghĩ rằng “việc bóc và ăn bằng răng là khổ cho người xuất gia”, nên họ dùng cục đất, gậy, v.v., đập cho quả rơi xuống và ăn, họ được gọi là những người ăn quả do đập rụng.

เย ปน ‘‘เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปาเตตฺวา ปริโภโค นาม อสารุปฺโป ปพฺพชิตสฺสา’’ติ สยํ ปติตาเนว ปุปฺผผลปณฺฑุปลาสาทีนิ ขาทนฺตา ยาเปนฺติ, เต ปณฺฑุปลาสิกา นาม.

Còn những người nghĩ rằng “việc làm cho (quả) rơi xuống bằng cục đất, gậy, v.v., và ăn là không xứng đáng với người xuất gia”, nên họ sống bằng cách ăn hoa, quả, lá vàng, v.v., chỉ những thứ tự rụng, họ được gọi là những người ăn lá vàng.

เต ติวิธา – อุกฺกฏฺฐมชฺฌิมมุทุกวเสน. ตตฺถ เย นิสินฺนฏฺฐานโต อนุฏฺฐาย หตฺเถน ปาปุณนฏฺฐาเนว ปติตํ คเหตฺวา ขาทนฺติ, เต อุกฺกฏฺฐา. เย เอกรุกฺขโต อญฺญํ รุกฺขํ น คจฺฉนฺติ, เต มชฺฌิมา. เย ตํ ตํ รุกฺขมูลํ คนฺตฺวา ปริเยสิตฺวา ขาทนฺติ, เต มุทุกา.

Họ có ba loại: theo hạng thượng, trung, và hạ. Trong đó, những người không đứng dậy khỏi chỗ ngồi, chỉ lấy và ăn những gì rơi trong tầm tay với, họ là hạng thượng. Những người không đi từ cây này sang cây khác, họ là hạng trung. Những người đi đến gốc cây này cây kia, tìm kiếm và ăn, họ là hạng hạ.

อิมา ปน อฏฺฐปิ ตาปสปพฺพชฺชา อิมาหิ จตูหิเยว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. กถํ? เอตาสุ หิ สปุตฺตภริยา จ อุญฺฉาจริยา จ อคารํ ภชนฺติ. อนคฺคิปกฺกิกา จ อสามปากา จ อคฺยาคารํ ภชนฺติ. อสฺมมุฏฺฐิกา จ ทนฺตวกฺกลิกา จ กนฺทมูลผลโภชนํ ภชนฺติ. ปวตฺตผลโภชนา จ ปณฺฑุปลาสิกา จ ปวตฺตผลโภชนํ ภชนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอตฺตาวตา จ ภควตา สพฺพาปิ ตาปสปพฺพชฺชา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺตี’’ติ.

Lại nữa, tám loại xuất gia của đạo sĩ này được bao gồm trong bốn loại này. Bằng cách nào? Trong số này, những người sống cùng vợ con và những người sống bằng cách lượm lúa rơi thuộc về loại sống tại gia (agāraṃ). Những người không nấu bằng lửa và những người không tự nấu thuộc về loại nhà lửa (agyāgāraṃ). Những người dùng đá đập và những người dùng răng bóc vỏ thuộc về loại ăn củ, rễ và quả (kandamūlaphalabhojanaṃ). Những người ăn quả do đập rụng và những người ăn lá vàng thuộc về loại ăn quả do đập rụng (pavatta-phalabhojanaṃ). Do đó, đã nói rằng: “Và qua đó, Đức Thế Tôn đã chỉ ra tất cả các loại xuất gia của đạo sĩ”.

๒๘๑-๒๘๒. อิทานิ [Pg.243] ภควา สาจริยกสฺส อมฺพฏฺฐสฺส วิชฺชาจรณสมฺปทาย อปายมุขมฺปิ อปฺปตฺตภาวํ ทสฺเสตุํ ตํ กึ มญฺญสิ อมฺพฏฺฐาติอาทิมาห. ตํ อุตฺตานตฺถเมว. อตฺตนา อาปายิโกปิ อปริปูรมาโนติ อตฺตนา วิชฺชาจรณสมฺปทาย อาปายิเกนาปิ อปริปูรมาเนน.

281-282. Bấy giờ, để chỉ ra rằng Ambaṭṭha cùng với thầy của mình đã không đạt đến ngay cả cửa ngõ suy tàn của minh hạnh cụ túc, đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu là: “Này Ambaṭṭha, ngươi nghĩ thế nào?”. Câu ấy có ý nghĩa rõ ràng. (Cụm từ:) “Bản thân là người suy tàn nhưng không hoàn thiện” có nghĩa là: Bản thân là người suy tàn về minh hạnh cụ túc nhưng không hoàn thiện (sự suy tàn ấy).

ปุพฺพกอิสิภาวานุโยควณฺณนา

Giải Thích Về Việc Thực Hành Theo Trạng Thái Của Các Vị Tiên Nhân Xưa

๒๘๓. ทตฺติกนฺติ ทินฺนกํ. สมฺมุขีภาวมฺปิ น ททาตีติ กสฺมา น ททาติ? โส กิร สมฺมุขา อาวฏฺฏนึ นาม วิชฺชํ ชานาติ. ยทา ราชา มหารเหน อลงฺกาเรน อลงฺกโต โหติ, ตทา รญฺโญ สมีเป ฐตฺวา ตสฺส อลงฺการสฺส นามํ คณฺหติ. ตสฺส ราชา นาเม คหิเต น เทมีติ วตฺตุํ น สกฺโกติ. ทตฺวา ปุน ฉณทิวเส อลงฺการํ อาหรถาติ วตฺวา, นตฺถิ, เทว, ตุมฺเหหิ พฺราหฺมณสฺส ทินฺโนติ วุตฺโต, ‘‘กสฺมา เม ทินฺโน’’ติ ปุจฺฉิ. เต อมจฺจา ‘โส พฺราหฺมโณ สมฺมุขา อาวฏฺฏนิมายํ ชานาติ. ตาย ตุมฺเห อาวฏฺเฏตฺวา คเหตฺวา คจฺฉตี’ติ อาหํสุ. อปเร รญฺญา สห ตสฺส อติสหายภาวํ อสหนฺตา อาหํสุ – ‘‘เทว, เอตสฺส พฺราหฺมณสฺส สรีเร สงฺขผลิตกุฏฺฐํ นาม อตฺถิ. ตุมฺเห เอตํ ทิสฺวาว อาลิงฺคถ ปรามสถ, อิทญฺจ กุฏฺฐํ นาม กายสํสคฺควเสน อนุคจฺฉติ, มา เอวํ กโรถา’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย ตสฺส ราชา สมฺมุขีภาวํ น เทติ.

283. (Từ) dattikaṃ có nghĩa là vật được cho. (Câu) “Ngay cả việc diện kiến cũng không cho” (có nghĩa là:) tại sao không cho? Tương truyền, vị ấy biết một môn học gọi là sammukhā āvaṭṭanī (xoay chuyển trước mặt). Khi nhà vua trang sức bằng đồ trang hoàng quý giá, (vị Bà-la-môn) đứng gần nhà vua và gọi tên món đồ trang sức ấy. Khi tên (món đồ) đã được gọi, nhà vua không thể nói: “Ta không cho.” Sau khi đã cho, vào ngày lễ hội, (nhà vua) lại nói: “Hãy mang đồ trang sức đến,” và được tâu rằng: “Tâu thiên tử, không có, ngài đã ban cho vị Bà-la-môn rồi,” nhà vua hỏi: “Tại sao ta lại cho?” Các vị quan đại thần ấy tâu rằng: “Vị Bà-la-môn ấy biết ma thuật xoay chuyển trước mặt. Nhờ đó, ông ta đã xoay chuyển ngài rồi lấy đi.” Những vị khác, do không kham nhẫn được sự thân thiết quá mức của ông ta với nhà vua, đã tâu rằng: “Tâu thiên tử, trên thân của vị Bà-la-môn này có một chứng bệnh gọi là bệnh hủi trắng như vỏ ốc. Ngài vừa thấy ông ta là đã ôm lấy, vuốt ve, và chứng bệnh hủi này lây lan qua sự tiếp xúc thân thể, xin ngài đừng làm như vậy.” Kể từ đó, nhà vua không cho ông ta diện kiến.

ยสฺมา ปน โส พฺราหฺมโณ ปณฺฑิโต ขตฺตวิชฺชาย กุสโล, เตน สห มนฺเตตฺวา กตกมฺมํ นาม น วิรุชฺฌติ, ตสฺมา สาณิปาการสฺส อนฺโต ฐตฺวา พหิ ฐิเตน เตน สทฺธึ มนฺเตติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ติโร ทุสฺสนฺเตน มนฺเตตี’’ติ. ตตฺถ ติโรทุสฺสนฺเตนาติ ติโรทุสฺเสน. อยเมว วา ปาโฐ. ธมฺมิกนฺติ อนวชฺชํ. ปยาตนฺติ อภิหริตฺวา ทินฺนํ. กถํ ตสฺส ราชาติ ยสฺส รญฺโญ พฺราหฺมโณ อีทิสํ ภิกฺขํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, กถํ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส โส ราชา สมฺมุขีภาวมฺปิ น ทเทยฺย. อยํ ปน อทินฺนกํ มายาย คณฺหติ, เตนสฺส สมฺมุขีภาวํ ราชา น เทตีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. ‘‘อิทํ ปน การณํ ฐเปตฺวา ราชานญฺเจว พฺราหฺมณญฺจ น อญฺโญ โกจิ ชานาติ. ตเทตํ เอวํ รหสฺสมฺปิ ปฏิจฺฉนฺนมฺปิ อทฺธา สพฺพญฺญู สมโณ โคตโมติ นิฏฺฐํ คมิสฺสตี’’ติ ภควา ปกาเสสิ.

Tuy nhiên, vì vị Bà-la-môn ấy là bậc hiền trí, thông thạo khoa học của dòng Sát-đế-lỵ, và công việc được thực hiện sau khi bàn bạc với ông ta thì không bị sai trái, do đó, (nhà vua) đứng bên trong bức màn vải và bàn bạc với ông ta đang đứng bên ngoài. Nhắm đến điều đó, câu “bàn bạc qua tấm vải” đã được nói đến. Ở đây, (từ) tirodussantena có nghĩa là tirodussena. Hoặc đây chính là cách đọc. (Từ) dhammikaṃ có nghĩa là không đáng chê trách. (Từ) payātaṃ có nghĩa là vật được mang đến và dâng cúng. (Câu) “Làm sao vị vua của ông ta” (có nghĩa là:) vị vua có một Bà-la-môn nhận món vật thực như vậy, làm sao vị vua ấy lại không cho vị Bà-la-môn ấy diện kiến? Nhưng vị này dùng ma thuật để lấy vật không được cho, do đó nhà vua không cho ông ta diện kiến. Ở đây, nên đi đến kết luận như vậy. Đây là chủ ý ở đây. Đức Thế Tôn đã tuyên thuyết (với ý nghĩ rằng Ambaṭṭha sẽ nghĩ): “Nhưng ngoài nhà vua và vị Bà-la-môn ra, không một ai khác biết được nguyên nhân này. Sa-môn Gotama chắc chắn là bậc toàn tri, ngài sẽ đi đến kết luận về sự việc này vốn bí mật và được che giấu như vậy.”

๒๘๔. อิทานิ [Pg.244] อยญฺจ อมฺพฏฺโฐ, อาจริโย จสฺส มนฺเต นิสฺสาย อติมานิโน. เตน เตสํ มนฺตนิสฺสิตมานนิมฺมทนตฺถํ อุตฺตริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อิธ ราชาติอาทิมาห. ตตฺถ รถูปตฺถเรติ รถมฺหิ รญฺโญ ฐานตฺถํ อตฺถริตฺวา สชฺชิตปเทเส. อุคฺเคหิ วาติ อุคฺคตุคฺคเตหิ วา อมจฺเจหิ. ราชญฺเญหีติ อนภิสิตฺตกุมาเรหิ. กิญฺจิเทว มนฺตนนฺติ อสุกสฺมึ เทเส ตฬากํ วา มาติกํ วา กาตุํ วฏฺฏติ, อสุกสฺมึ คามํ วา นิคมํ วา นครํ วา นิเวเสตุนฺติ เอวรูปํ ปากฏมนฺตนํ. ตเทว มนฺตนนฺติ ยํ รญฺญา มนฺติตํ ตเทว. ตาทิเสหิเยว สีสุกฺเขปภมุกฺเขปาทีหิ อากาเรหิ มนฺเตยฺย. ราชภณิตนฺติ ยถา รญฺญา ภณิตํ, ตสฺสตฺถสฺส สาธนสมตฺถํ. โสปิ ตสฺสตฺถสฺส สาธนสมตฺถเมว ภณิตํ ภณตีติ อตฺโถ.

284. Bấy giờ, Ambaṭṭha này và thầy của ông ta, do nương tựa vào các câu thần chú nên rất kiêu mạn. Do đó, để dẹp bỏ lòng kiêu mạn nương tựa vào thần chú của họ, ngài đã mở rộng bài thuyết giảng thêm nữa và nói câu bắt đầu là: “Này Ambaṭṭha, ngươi nghĩ thế nào, ở đây có vị vua...” Ở đây, (từ) rathūpatthare có nghĩa là trên tấm thảm trải trên xe ngựa để làm chỗ đứng cho nhà vua. (Từ) uggehi vā có nghĩa là với các vị quan đại thần nổi tiếng. (Từ) rājaññehi có nghĩa là với các vị vương tử chưa làm lễ quán đảnh. (Cụm từ) kiñcideva mantanaṃ có nghĩa là cuộc bàn bạc thông thường có nội dung như: “Nên đào hồ chứa nước hoặc kênh mương ở xứ sở tên là...”, hoặc “Nên thành lập làng mạc, thị trấn, hoặc thành phố ở xứ sở tên là...” (Cụm từ) tadeva mantanaṃ có nghĩa là chính cuộc bàn bạc mà đã được nhà vua bàn luận. (Vị ấy) nên bàn bạc với những cử chỉ tương tự như ngẩng đầu, nhướng mày, v.v... (Cụm từ) rājabhaṇitaṃ có nghĩa là: Lời nói có khả năng hoàn thành mục tiêu ấy, giống như lời nói đã được nhà vua nói ra. Ý nghĩa là: Vị ấy cũng nói lời nói có khả năng hoàn thành mục tiêu ấy.

๒๘๕. ปวตฺตาโรติ ปวตฺตยิตาโร. เยสนฺติ เยสํ สนฺตกํ. มนฺตปทนฺติ เวทสงฺขาตํ มนฺตเมว. คีตนฺติ อฏฺฐกาทีหิ ทสหิ โปราณกพฺราหฺมเณหิ สรสมฺปตฺติวเสน สชฺฌายิตํ. ปวุตฺตนฺติ อญฺเญสํ วุตฺตํ, วาจิตนฺติ อตฺโถ. สมิหิตนฺติ สมุปพฺยูฬฺหํ ราสิกตํ, ปิณฺฑํ กตฺวา ฐปิตนฺติ อตฺโถ. ตทนุคายนฺตีติ เอตรหิ พฺราหฺมณา ตํ เตหิ ปุพฺเพ คีตํ อนุคายนฺติ อนุสชฺฌายนฺติ. ตทนุภาสนฺตีติ ตํ อนุภาสนฺติ, อิทํ ปุริมสฺเสว เววจนํ. ภาสิตมนุภาสนฺตีติ เตหิ ภาสิตํ สชฺฌายิตํ อนุสชฺฌายนฺติ. วาจิตมนุวาเจนฺตีติ เตหิ อญฺเญสํ วาจิตํ อนุวาเจนฺติ.

285. (Từ) pavattāro có nghĩa là những người khởi xướng. (Từ) yesaṃ có nghĩa là sở hữu của những vị ấy. (Từ) mantapadaṃ có nghĩa là chính câu thần chú được gọi là Vệ-đà. (Từ) gītaṃ có nghĩa là được mười vị Bà-la-môn thời xưa như ngài Aṭṭhaka, v.v... tụng đọc với sự hoàn hảo về âm điệu. (Từ) pavuttaṃ có nghĩa là được nói cho những người khác, ý nói là được dạy. (Từ) samihitaṃ có nghĩa là được sưu tập, được gom lại, ý nói là được làm thành một bộ sưu tập và được thiết lập. (Cụm từ) tadanugāyanti có nghĩa là: Hiện nay, các Bà-la-môn hát theo bài hát đã được các vị ấy hát trước đây, họ tụng đọc theo. (Cụm từ) tadanubhāsanti có nghĩa là họ nói theo. Đây là từ đồng nghĩa của từ trước. (Cụm từ) bhāsitamanubhāsanti có nghĩa là họ tụng đọc theo bài đã được các vị ấy nói ra, tụng đọc. (Cụm từ) vācitamanuvācenti có nghĩa là họ dạy theo bài đã được các vị ấy dạy cho những người khác.

เสยฺยถิทนฺติ เต กตเมหิ อตฺโถ. อฏฺฐโกติอาทีนิ เตสํ นามานิ. เต กิร ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวา ปรูปฆาตํ อกตฺวา กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต ปาวจเนน สห สํสนฺทิตฺวา มนฺเต คนฺถึสุ. อปราปเร ปน พฺราหฺมณา ปาณาติปาตาทีนิ ปกฺขิปิตฺวา ตโย เวเท ภินฺทิตฺวา พุทฺธวจเนน สทฺธึ วิรุทฺเธ อกํสุ. เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ เยน ตฺวํ อิสิ ภเวยฺยาสิ, เอตํ การณํ น วิชฺชติ. อิธ ภควา ยสฺมา – ‘‘เอส ปุจฺฉิยมาโนปิ, อตฺตโน อวตฺถรณภาวํ ญตฺวา ปฏิวจนํ น ทสฺสตี’’ติ ชานาติ, ตสฺมา ปฏิญฺญํ อคเหตฺวาว ตํ อิสิภาวํ ปฏิกฺขิปิ.

(Cụm từ) seyyathidaṃ có nghĩa là: Các vị ấy là ai? Aṭṭhaka, v.v... là tên của các vị ấy. Tương truyền, các vị ấy đã nhìn bằng thiên nhãn, không làm hại người khác, và đã kết tập các câu thần chú sau khi đối chiếu với giáo huấn của đức Thế Tôn Kassapa, bậc Chánh Đẳng Giác. Nhưng các Bà-la-môn về sau đã thêm vào những điều như sát sanh, v.v..., đã xuyên tạc ba tập Vệ-đà, và đã làm cho chúng trở nên mâu thuẫn với lời dạy của đức Phật. (Câu) “Trường hợp này không xảy ra” có nghĩa là: Nguyên nhân để ngươi có thể trở thành một vị tiên nhân là không có. Ở đây, vì đức Thế Tôn biết rằng: “Người này, dù được hỏi, do biết mình sẽ bị áp đảo nên sẽ không trả lời,” do đó, ngài đã bác bỏ trạng thái tiên nhân ấy mà không cần nhận lời thừa nhận.

๒๘๖. อิทานิ [Pg.245] ยสฺมา เต โปราณา ทส พฺราหฺมณา นิรามคนฺธา อนิตฺถิคนฺธา รโชชลฺลธรา พฺรหฺมจาริโน อรญฺญายตเน ปพฺพตปาเทสุ วนมูลผลาหารา วสึสุ. ยทา กตฺถจิ คนฺตุกามา โหนฺติ, อิทฺธิยา อากาเสเนว คจฺฉนฺติ, นตฺถิ เตสํ ยาเนน กิจฺจํ. สพฺพทิสาสุ จ เนสํ เมตฺตาทิพฺรหฺมวิหารภาวนาว อารกฺขา โหติ, นตฺถิ เตสํ ปาการปุริสคุตฺตีหิ อตฺโถ. อิมินา จ อมฺพฏฺเฐน สุตปุพฺพา เตสํ ปฏิปตฺติ; ตสฺมา อิมสฺส สาจริยกสฺส เตสํ ปฏิปตฺติโต อารกภาวํ ทสฺเสตุํ – ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐา’’ติอาทิมาห.

286. Bây giờ, vì rằng mười vị Bà-la-môn xưa ấy không có mùi hôi tanh của phiền não, không có mùi của nữ nhân, mình mang bụi bặm, sống đời phạm hạnh, đã sống ở nơi rừng núi, dưới chân núi, với thức ăn là rễ cây và trái cây rừng. Khi nào muốn đi đến nơi nào đó, họ đi bằng hư không nhờ thần thông, họ không có việc gì cần đến xe cộ. Và trong tất cả các phương, chính sự tu tập Tứ Vô Lượng Tâm bắt đầu bằng tâm từ là sự bảo vệ của họ, họ không có việc gì cần đến thành quách và lính canh. Và Ambaṭṭha này đã từng nghe về hạnh tu của họ; do đó, để chỉ ra sự xa cách của Ambaṭṭha này cùng với thầy của y so với hạnh tu của các vị xưa ấy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: ‘Này Ambaṭṭha, ngươi nghĩ thế nào?’.

ตตฺถ วิจิตกาฬกนฺติ วิจินิตฺวา อปนีตกาฬกํ. เวฐกนตปสฺสาหีติ ทุสฺสปฏฺฏทุสฺสเวณิ อาทีหิ เวฐเกหิ นมิตผาสุกาหิ. กุตฺตวาเลหีติ โสภากรณตฺถํ กปฺเปตุํ, ยุตฺตฏฺฐาเนสุ กปฺปิตวาเลหิ. เอตฺถ จ วฬวานํเยว วาลา กปฺปิตา, น รถานํ, วฬวปยุตฺตตฺตา ปน รถาปิ ‘‘กุตฺตวาลา’’ติ วุตฺตา. อุกฺกิณฺณปริขาสูติ ขตปริขาสุ. โอกฺขิตฺตปลิฆาสูติ ฐปิตปลิฆาสุ. นครูปการิกาสูติ เอตฺถ อุปการิกาติ ปเรสํ อาโรหนิวารณตฺถํ สมนฺตา นครํ ปาการสฺส อโธภาเค กตสุธากมฺมํ วุจฺจติ. อิธ ปน ตาหิ อุปการิกาหิ ยุตฺตานิ นคราเนว ‘‘นครูปการิกาโย’’ติ อธิปฺเปตานิ. รกฺขาเปนฺตีติ ตาทิเสสุ นคเรสุ วสนฺตาปิ อตฺตานํ รกฺขาเปนฺติ. กงฺขาติ ‘‘สพฺพญฺญู, น สพฺพญฺญู’’ติ เอวํ สํสโย. วิมตีติ ตสฺเสว เววจนํ, วิรูปา มติ, วินิจฺฉินิตุํ อสมตฺถาติ อตฺโถ. อิทํ ภควา ‘‘อมฺพฏฺฐสฺส อิมินา อตฺตภาเวน มคฺคปาตุภาโว นตฺถิ, เกวลํ ทิวโส วีติวตฺตติ, อยํ โข ปน ลกฺขณปริเยสนตฺถํ อาคโต, ตมฺปิ กิจฺจํ นสฺสรติ. หนฺทสฺส สติชนนตฺถํ นยํ เทมี’’ติ อาห.

Ở đây, vicitakāḷakaṃ có nghĩa là đã được lựa chọn và loại bỏ phần đen. Veṭhakanatapassāhi có nghĩa là có xương sườn được uốn cong bằng những vật quấn như mảnh vải, dải vải, v.v. Kuttavālehi có nghĩa là có lông được cắt ở những chỗ thích hợp để làm cho đẹp. Và ở đây, chỉ có lông của ngựa cái được cắt, không phải của xe, nhưng do được thắng vào xe ngựa cái nên các cỗ xe cũng được gọi là kuttavālā. Ukkiṇṇaparikhāsūti có nghĩa là có hào được đào. Okkhittapalighāsūti có nghĩa là có then cài được đặt xuống. Ở đây, trong câu nagarūpakārikāsūti, upakārikā được gọi là công trình vôi vữa được làm ở phần dưới của thành lũy xung quanh thành phố để ngăn chặn kẻ thù leo lên. Nhưng ở đây, những thành phố có các công trình vôi vữa như vậy được hiểu là nagarūpakārikāyo. Rakkhāpenti có nghĩa là dù sống trong những thành phố như vậy, họ vẫn phải để người khác bảo vệ mình. Kaṅkhā là sự nghi ngờ như vầy: ‘Có phải là bậc Toàn Tri không? Hay không phải là bậc Toàn Tri?’. Vimatīti là từ đồng nghĩa của chính từ đó, có nghĩa là sự biết sai khác, không có khả năng quyết định. Đức Thế Tôn đã nói điều này vì nghĩ rằng: ‘Đối với Ambaṭṭha, với thân này thì không có sự xuất hiện của đạo quả, chỉ có ngày tháng trôi qua suông. Hơn nữa, người này đến đây là để tìm kiếm các tướng. Việc đó cũng sẽ bị lãng quên. Thôi, ta sẽ cho y một phương pháp để khởi sanh chánh niệm’.

ทฺเวลกฺขณทสฺสนวณฺณนา

Giải thích về việc thấy hai tướng.

๒๘๗. เอวํ วตฺวา ปน ยสฺมา พุทฺธานํ นิสินฺนานํ วา นิปนฺนานํ วา โกจิ ลกฺขณํ ปริเยสิตุํ น สกฺโกติ, ฐิตานํ ปน จงฺกมนฺตานํ วา สกฺโกติ. อาจิณฺณญฺเจตํ พุทฺธานํ ลกฺขณปริเยสนตฺถํ อาคตภาวํ ญตฺวา อุฏฺฐายาสนา จงฺกมาธิฏฺฐานํ นาม, เตน ภควา อุฏฺฐายาสนา พหิ นิกฺขนฺโต. ตสฺมา อถ โข ภควาติอาทิ วุตฺตํ.

287. Lại nữa, sau khi nói như vậy, vì rằng không một ai có thể tìm kiếm các tướng của các đức Phật khi các Ngài đang ngồi hoặc đang nằm, nhưng có thể (tìm kiếm) khi các Ngài đang đứng hoặc đang kinh hành. Và đây là thường lệ của các đức Phật, khi biết có người đến để tìm kiếm các tướng, các Ngài đứng dậy khỏi chỗ ngồi và quyết định kinh hành. Do đó, Đức Thế Tôn đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đi ra ngoài. Vì vậy, câu bắt đầu bằng ‘Bấy giờ, Đức Thế Tôn…’ đã được nói.

สมนฺเนสีติ [Pg.246] คเวสิ, เอกํ ทฺเวติ วา คณยนฺโต สมานยิ. เยภุยฺเยนาติ ปาเยน, พหุกานิ อทฺทส, อปฺปานิ น อทฺทสาติ อตฺโถ. ตโต ยานิ น อทฺทส เตสํ ทีปนตฺถํ วุตฺตํ – ‘‘ฐเปตฺวา ทฺเว’’ติ. กงฺขตีติ ‘‘อโห วต ปสฺเสยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ อุปฺปาเทติ. วิจิกิจฺฉตีติ ตโต ตโต ตานิ วิจินนฺโต กิจฺฉติ น สกฺโกติ ทฏฺฐุํ. นาธิมุจฺจตีติ ตาย วิจิกิจฺฉาย สนฺนิฏฺฐานํ น คจฺฉติ. น สมฺปสีทตีติ ตโต – ‘‘ปริปุณฺณลกฺขโณ อย’’นฺติ ภควติ ปสาทํ นาปชฺชติ. กงฺขาย วา ทุพฺพลา วิมติ วุตฺตา, วิจิกิจฺฉาย มชฺฌิมา, อนธิมุจฺจนตาย พลวตี, อสมฺปสาเทน เตหิ ตีหิ ธมฺเมหิ จิตฺตสฺส กาลุสิยภาโว. โกโสหิเตติ วตฺถิโกเสน ปฏิจฺฉนฺเน. วตฺถคุยฺเหติ องฺคชาเต ภควโต หิ วรวารณสฺเสว โกโสหิตํ วตฺถคุยฺหํ สุวณฺณวณฺณํ ปทุมคพฺภสมานํ. ตํ โส วตฺถปฏิจฺฉนฺนตฺตา อปสฺสนฺโต, อนฺโตมุขคตาย จ ชิวฺหาย ปหูตภาวํ อสลฺลกฺเขนฺโต เตสุ ทฺวีสุ ลกฺขเณสุ กงฺขี อโหสิ วิจิกิจฺฉี.

Samannesi có nghĩa là đã tìm kiếm, hoặc đã xem xét trong khi đếm một, hai (tướng). Yebhuyyena có nghĩa là phần lớn; ý nghĩa là đã thấy nhiều tướng, không thấy một ít. Do đó, để chỉ ra những tướng mà y chưa thấy, đã được nói là – ‘ngoại trừ hai’. Kaṅkhati có nghĩa là làm phát sinh mong muốn rằng: ‘Ôi, mong rằng ta được thấy’. Vicikicchati có nghĩa là trong khi tìm kiếm các tướng ấy ở chỗ này chỗ kia, y bị mệt mỏi, không thể thấy được. Nādhimuccati có nghĩa là do sự do dự ấy, y không đi đến kết luận. Na sampasīdati có nghĩa là do đó, y không phát sinh niềm tin nơi Đức Thế Tôn rằng: ‘Vị này có các tướng đầy đủ’. Hoặc, với kaṅkhā, sự phân vân yếu ớt được nói đến; với vicikicchā, sự phân vân trung bình được nói đến; với anadhimuccanatā, sự phân vân mạnh mẽ được nói đến; với asampasādana, trạng thái vẩn đục của tâm do ba pháp ấy được nói đến. Kosohita có nghĩa là được che bởi bao da. Vatthaguyha có nghĩa là ở bộ phận sinh dục. Thật vậy, bộ phận sinh dục được bao bọc trong bao da của Đức Thế Tôn, giống như của voi chúa, có màu sắc như vàng, giống như nhụy sen. Y không thấy được tướng ấy vì bị y che khuất, và không nhận thấy được sự to lớn của lưỡi đã đi vào trong miệng, nên y đã có sự hoài nghi, do dự đối với hai tướng ấy.

๒๘๘. ตถารูปนฺติ ตํ รูปํ. กิเมตฺถ อญฺเญน วตฺตพฺพํ? วุตฺตเมตํ นาคเสนตฺเถเรเนว มิลินฺทรญฺญา ปุฏฺเฐน – ‘‘ทุกฺกรํ, ภนฺเต, นาคเสน, ภควตา กตนฺติ. กึ มหาราชาติ? มหาชเนน หิริกรโณกาสํ พฺรหฺมายุ พฺราหฺมณสฺส จ อนฺเตวาสิ อุตฺตรสฺส จ, พาวริสฺส อนฺเตวาสีนํ โสฬสพฺราหฺมณานญฺจ, เสลสฺส พฺราหฺมณสฺส จ อนฺเตวาสีนํ ติสตมาณวานญฺจ ทสฺเสสิ, ภนฺเตติ. น, มหาราช, ภควา คุยฺหํ ทสฺเสสิ. ฉายํ ภควา ทสฺเสสิ. อิทฺธิยา อภิสงฺขริตฺวา นิวาสนนิวตฺถํ กายพนฺธนพทฺธํ จีวรปารุตํ ฉายารูปกมตฺตํ ทสฺเสสิ มหาราชาติ. ฉายํ ทิฏฺเฐ สติ ทิฏฺฐํเยว นนุ, ภนฺเตติ? ติฏฺฐเตตํ, มหาราช, หทยรูปํ ทิสฺวา พุชฺฌนกสตฺโต ภเวยฺย, หทยมํสํ นีหริตฺวา ทสฺเสยฺย สมฺมาสมฺพุทฺโธติ. กลฺโลสิ, ภนฺเต, นาคเสนา’’ติ.

288. Tathārūpaṃ có nghĩa là hình ảnh như vậy. Ở đây, người khác còn có thể nói gì nữa? Điều này đã được chính trưởng lão Nāgasena nói khi được vua Milinda hỏi: ‘Thưa ngài Nāgasena, việc làm của Đức Thế Tôn thật khó làm.’ (Ngài Nāgasena hỏi:) ‘Thưa đại vương, việc khó làm gì?’ (Vua Milinda đáp:) ‘Thưa ngài, Ngài đã cho đại chúng, cho Bà-la-môn Brahmāyu và đệ tử Uttara, cho mười sáu vị Bà-la-môn đệ tử của Bāvari, và cho Bà-la-môn Sela cùng ba trăm thanh niên đệ tử của ông thấy nơi làm phát sinh sự hổ thẹn (bộ phận sinh dục).’ (Ngài Nāgasena đáp:) ‘Không, thưa đại vương, Đức Thế Tôn không cho thấy bộ phận kín. Đức Thế Tôn đã cho thấy một hình ảnh hóa hiện. Thưa đại vương, sau khi tạo tác bằng thần thông, Ngài đã cho thấy một hình ảnh hóa hiện chỉ là hình ảnh có mặc y nội, có buộc dây lưng, có khoác y.’ (Vua Milinda hỏi:) ‘Thưa ngài, khi hình ảnh hóa hiện được thấy, chẳng phải là đã thấy thật sao?’ (Ngài Nāgasena đáp:) ‘Hãy để việc đó qua một bên, thưa đại vương. Nếu có chúng sinh nào có thể giác ngộ khi thấy hình dạng trái tim, bậc Chánh Đẳng Giác sẽ lấy thịt tim ra cho xem.’ (Vua Milinda nói:) ‘Thưa ngài Nāgasena, ngài thật khéo léo.’

นินฺนาเมตฺวาติ นีหริตฺวา. อนุมสีติ กถินสูจึ วิย กตฺวา อนุมชฺชิ, ตถากรเณน เจตฺถ มุทุภาโว, กณฺณโสตานุมสเนน ทีฆภาโว, นาสิกโสตานุมสเนน ตนุภาโว, นลาฏจฺฉาทเนน ปุถุลภาโว ปกาสิโตติ เวทิตพฺโพ.

Ninnāmetvā có nghĩa là sau khi đưa ra. Anumasi có nghĩa là sau khi làm cho (lưỡi) giống như cây kim cứng, Ngài đã rờ. Và ở đây, nên hiểu rằng: bằng cách làm như vậy, tính mềm mại (của lưỡi) đã được biểu hiện; bằng việc rờ đến lỗ tai, tính dài đã được biểu hiện; bằng việc rờ đến lỗ mũi, tính mỏng đã được biểu hiện; bằng việc che trán, tính rộng đã được biểu hiện.

๒๘๙. ปฏิมาเนนฺโตติ [Pg.247] อาคเมนฺโต, อาคมนมสฺส ปตฺเถนฺโต อุทิกฺขนฺโตติ อตฺโถ.

289. Paṭimānento có nghĩa là đang chờ đợi, mong mỏi sự trở lại của y, đang trông ngóng.

๒๙๐. กถาสลฺลาโปติ กถา จ สลฺลาโป จ, กถนํ ปฏิกถนนฺติ อตฺโถ.

290. Kathāsallāpo có nghĩa là lời nói và lời đối đáp, tức là nói và đáp lại.

๒๙๑. อโห วตาติ ครหวจนเมตํ. เรติ อิทํ หีฬนวเสน อามนฺตนํ. ปณฺฑิตกาติ ตเมว ชิคุจฺฉนฺโต อาห. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอวรูเปน กิร โภ ปุริโส อตฺถจรเกนาติ อิทํ ยาทิโส ตฺวํ, เอทิเส อตฺถจรเก หิตการเก สติ ปุริโส นิรยํเยว คจฺเฉยฺย, น อญฺญตฺราติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วทติ. อาสชฺช อาสชฺชาติ ฆฏฺเฏตฺวา ฆฏฺเฏตฺวา. อมฺเหปิ เอวํ อุปเนยฺย อุปเนยฺยาติ พฺราหฺมโณ โข ปน อมฺพฏฺฐ โปกฺขรสาตีติอาทีนิ วตฺวา เอวํ อุปเนตฺวา อุปเนตฺวา ปฏิจฺฉนฺนํ การณํ อาวิกริตฺวา สุฏฺฐุ ทาสาทิภาวํ อาโรเปตฺวา อวจ, ตยา อมฺเห อกฺโกสาปิตาติ อธิปฺปาโย. ปทสาเยว ปวตฺเตสีติ ปาเทน ปหริตฺวา ภูมิยํ ปาเตสิ. ยญฺจ โส ปุพฺเพ อาจริเยน สทฺธึ รถํ อารุหิตฺวา สารถิ หุตฺวา อคมาสิ, ตมฺปิสฺส ฐานํ อจฺฉินฺทิตฺวา รถสฺส ปุรโต ปทสา เยวสฺส คมนํ อกาสิ.

291. Aho vatā là lời khiển trách. Re là lời gọi với ý khinh miệt. Paṇḍitaka (nhà trí thức nhỏ) là lời nói do chán ghét chính người ấy. Đối với hai từ còn lại cũng theo phương cách ấy. Câu Evarūpena kira bho puriso atthacarakenā này được nói ra nhắm đến ý nghĩa này: "Này ông, khi có người đệ tử mưu cầu lợi ích, người thực hành lợi ích, giống như ngươi, thì người thầy chắc chắn sẽ đi đến địa ngục, chứ không đi đến nơi nào khác." Āsajja āsajja nghĩa là xúc phạm, xúc phạm. Amhepi evaṃ upaneyya upaneyyā (ngươi cũng sẽ dẫn dắt chúng ta như vậy): Sau khi nói những lời như "Này Ambaṭṭha, Bà la môn Pokkharasāti...", rồi dẫn dắt, dẫn dắt như vậy, làm hiển lộ nguyên nhân đã được che giấu, đã quy cho (Ambaṭṭha) thân phận là con cháu của người nữ tỳ, rồi nói. Chủ ý là: "Ngươi đã khiến chúng ta bị mắng nhiếc." Padasāyeva pavattesi nghĩa là đã đá bằng chân làm cho ngã xuống đất. Và trước đây, người ấy (Ambaṭṭha) đã cùng với thầy lên xe, làm người đánh xe và đã đi. (Vị Bà la môn) đã tước đoạt địa vị ấy của y, và bắt y phải đi bộ phía trước xe.

โปกฺขรสาติพุทฺธูปสงฺกมนวณฺณนา

Giải thích về việc Bà la môn Pokkharasāti đến yết kiến Đức Phật.

๒๙๒-๒๙๖. อติวิกาโลติ สุฏฺฐุ วิกาโล, สมฺโมทนียกถายปิ กาโล นตฺถิ. อาคมา นุ ขฺวิธ โภติ อาคมา นุ โข อิธ โภ. อธิวาเสตูติ สมฺปฏิจฺฉตุ. อชฺชตนายาติ ยํ เม ตุมฺเหสุ การํ กโรโต อชฺช ภวิสฺสติ ปุญฺญญฺจ ปีติปาโมชฺชญฺจ ตทตฺถาย. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวนาติ ภควา กายงฺคํ วา วาจงฺคํ วา อโจเปตฺวา อพฺภนฺตเรเยว ขนฺตึ ธาเรนฺโต ตุณฺหีภาเวน อธิวาเสสิ. พฺราหฺมณสฺส อนุคฺคหณตฺถํ มนสาว สมฺปฏิจฺฉีติ วุตฺตํ โหติ.

292-296. Ativikālo nghĩa là đã quá phi thời, không còn là thời gian cho cả những lời chào hỏi thăm viếng. Āgamā nu khvidha bho là āgamā nu kho idha bho (Thưa ngài, ngài đã đến đây phải không?). Adhivāsetu nghĩa là xin hãy nhận lời. Ajjatanāya nghĩa là vì lợi ích của phước báu và hỷ lạc sẽ phát sinh cho tôi hôm nay, khi tôi thực hiện sự tôn trọng đối với ngài. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena (Đức Thế Tôn đã nhận lời bằng sự im lặng) nghĩa là: Đức Thế Tôn, không cử động thân phần hay khẩu phần, chỉ duy trì sự kham nhẫn ở bên trong, đã nhận lời bằng sự im lặng. Được nói rằng, Ngài đã chấp nhận chỉ bằng ý nghĩ để tế độ vị Bà la môn.

๒๙๗. ปณีเตนาติ อุตฺตเมน. สหตฺถาติ สหตฺเถน. สนฺตปฺเปสีติ สุฏฺฐุ ตปฺเปสิ ปริปุณฺณํ สุหิตํ ยาวทตฺถํ อกาสิ. สมฺปวาเรสีติ [Pg.248] สุฏฺฐุ ปวาเรสิ, อลํ อลนฺติ หตฺถสญฺญาย ปฏิกฺขิปาเปสิ. ภุตฺตาวินฺติ ภุตฺตวนฺตํ. โอนีตปตฺตปาณินฺติ ปตฺตโต โอนีตปาณึ, อปนีตหตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. โอนิตฺตปตฺตปาณินฺติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – โอนิตฺตํ นานาภูตํ วินาภูตํ ปตฺตํ ปาณิโต อสฺสาติ โอนิตฺตปตฺตปาณิ, ตํ โอนิตฺตปตฺตปาณึ. หตฺเถ จ ปตฺตญฺจ โธวิตฺวา เอกมนฺเต ปตฺตํ นิกฺขิปิตฺวา นิสินฺนนฺติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ นิสีทีติ ภควนฺตํ เอวํ ภูตํ ญตฺวา เอกสฺมึ โอกาเส นิสีทีติ อตฺโถ.

297. Paṇītena nghĩa là thượng hạng. Sahatthā nghĩa là bằng chính tay mình. Santappesi nghĩa là đã làm cho hài lòng một cách tốt đẹp, đã làm cho đầy đủ, no đủ, thỏa mãn theo ý muốn. Sampavāresi nghĩa là đã làm cho từ chối một cách tốt đẹp, đã làm cho từ chối bằng dấu hiệu tay rằng "đủ rồi, đủ rồi". Bhuttāviṃ nghĩa là người đã dùng bữa xong. Onītapattapāṇiṃ nghĩa là người có tay đã rời khỏi bát; được nói là người có tay đã rút ra. Cũng có bản đọc là Onittapattapāṇiṃ. Ý nghĩa của bản đọc ấy nên được hiểu như sau: Vị ấy có cái bát đã được tách rời, đã được tách ra, đã được rời khỏi tay, do đó gọi là onittapattapāṇi; (thấy) vị onittapattapāṇi ấy. Ý nghĩa là: (thấy) Ngài đã rửa tay và bát, đặt bát xuống một bên rồi ngồi. Ekamantaṃ nisīdi nghĩa là: biết Đức Thế Tôn đã như vậy, nên đã ngồi xuống ở một nơi.

๒๙๘. อนุปุพฺพึ กถนฺติ อนุปฏิปาฏิกถํ. อานุปุพฺพิกถา นาม ทานานนฺตรํ สีลํ, สีลานนฺตรํ สคฺโค, สคฺคานนฺตรํ มคฺโคติ เอเตสํ อตฺถานํ ทีปนกถา. เตเนว – ‘‘เสยฺยถิทํ ทานกถ’’นฺติอาทิมาห. โอการนฺติ อวการํ ลามกภาวํ. สามุกฺกํสิกาติ สามํ อุกฺกํสิกา, อตฺตนาเยว อุทฺธริตฺวา คหิตา, สยมฺภูญาเณน ทิฏฺฐา, อสาธารณา อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. กา ปน สาติ? อริยสจฺจเทสนา. เตเนวาห – ‘‘ทุกฺขํ, สมุทยํ, นิโรธํ, มคฺค’’นฺติ. ธมฺมจกฺขุนฺติ เอตฺถ โสตาปตฺติมคฺโค อธิปฺเปโต. ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนตฺถํ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อาห. ตญฺหิ นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจวเสน เอวํ สพฺพสงฺขตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ อุปฺปชฺชติ.

298. Anupubbiṃ kathaṃ nghĩa là bài pháp thoại tuần tự. Pháp thoại tuần tự là bài pháp làm sáng tỏ các ý nghĩa này: sau bố thí là giới, sau giới là cõi trời, sau cõi trời là đạo. Chính vì thế, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng “seyyathidaṃ dānakathaṃ”. Okāraṃ nghĩa là sự hạ liệt, tình trạng thấp kém. Sāmukkaṃsikā nghĩa là: do chính Ngài tự mình đề cao lên, do chính Ngài tự mình rút ra và nắm bắt, được thấy bằng trí tuệ tự giác (sayambhūñāṇa), không chung với những người khác. Vậy, pháp thoại ấy là gì? Là pháp thoại về Thánh đế. Chính vì thế, Ngài đã nói: “Khổ, Tập, Diệt, Đạo”. Ở đây, dhammacakkhuṃ (pháp nhãn) được hiểu là Tu-đà-hoàn đạo. Để chỉ ra cách thức phát sinh của pháp nhãn ấy, Ngài đã nói: “yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammaṃ” (bất cứ pháp nào có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận). Thật vậy, pháp nhãn ấy phát sinh trong khi thấu triệt tất cả các pháp hữu vi theo cách ấy, bằng cách lấy Diệt đế làm đối tượng, theo phận sự.

โปกฺขรสาติอุปาสกตฺตปฏิเวทนาวณฺณนา

Giải thích về việc Bà la môn Pokkharasāti tuyên bố trở thành cư sĩ.

๒๙๙. ทิฏฺโฐ อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม. เอส นโย เสสปเทสุปิ. ติณฺณา วิจิกิจฺฉา อเนนาติ ติณฺณวิจิกิจฺโฉ. วิคตา กถํกถา อสฺสาติ วิคตกถํกโถ. เวสารชฺชปฺปตฺโตติ วิสารทภาวํ ปตฺโต. กตฺถ? สตฺถุสาสเน. นาสฺส ปโร ปจฺจโย, น ปรสฺส สทฺธาย เอตฺถ วตฺตตีติ อปรปฺปจฺจโย. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถตฺตา จ ปากฏเมวาติ.

299. Vị ấy đã thấy được pháp Thánh đế, do đó gọi là diṭṭhadhammo (người đã thấy pháp). Phương pháp này cũng áp dụng cho các từ còn lại. Vị ấy đã vượt qua hoài nghi, do đó gọi là tiṇṇavicikiccho (người đã vượt qua hoài nghi). Vị ấy đã hết sự phân vân, do đó gọi là vigatakathaṃkatho (người đã hết phân vân). Vesārajjappatto nghĩa là đã đạt đến trạng thái vô úy. (Đạt được vô úy) ở đâu? Trong giáo pháp của Bậc Đạo Sư. Vị ấy không còn duyên nơi người khác, không hành động trong giáo pháp này do niềm tin vào người khác, do đó gọi là aparappaccayo (người không do duyên nơi người khác). Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều đã rõ ràng vì đã theo phương pháp đã nói và vì ý nghĩa hiển nhiên.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

Như vậy, trong bộ Chú giải Trường Bộ Kinh tên là Sumaṅgalavilāsinī.

อมฺพฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Ambaṭṭha đã kết thúc.

๔. โสณทณฺฑสุตฺตวณฺณนา

4. Giải thích kinh Soṇadaṇḍa.

๓๐๐. เอวํ [Pg.249] เม สุตํ…เป… องฺเคสูติ โสณทณฺฑสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. องฺเคสูติ องฺคา นาม องฺคปาสาทิกตาย เอวํ ลทฺธโวหารา ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รูฬฺหิสทฺเทน องฺคาติ วุจฺจติ, ตสฺมึ องฺเคสุ ชนปเท. จาริกนฺติ อิธาปิ อตุริตจาริกา เจว นิพทฺธจาริกา จ อธิปฺเปตา. ตทา กิร ภควโต ทสสหสฺสิโลกธาตุํ โอโลเกนฺตสฺส โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ญาณชาลสฺส อนฺโต ปญฺญายิตฺถ. อถ ภควา อยํ พฺราหฺมโณ มยฺหํ ญาณชาเล ปญฺญายติ. ‘อตฺถิ นุ ขฺวสฺสุปนิสฺสโย’ติ วีมํสนฺโต อทฺทส. ‘มยิ ตตฺถ คเต เอตสฺส อนฺเตวาสิโน ทฺวาทสหากาเรหิ พฺราหฺมณสฺส วณฺณํ ภาสิตฺวา มม สนฺติเก อาคนฺตุํ น ทสฺสนฺติ. โส ปน เตสํ วาทํ ภินฺทิตฺวา เอกูนตึส อากาเรหิ มม วณฺณํ ภาสิตฺวา มํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ. โส ปญฺหวิสฺสชฺชนปริโยสาเน สรณํ คมิสฺสตี’ติ, ทิสฺวา ปญฺจสตภิกฺขุปริวาโร ตํ ชนปทํ ปฏิปนฺโน. เตน วุตฺตํ – องฺเคสุ จาริกํ จรมาโน…เป… เยน จมฺปา ตทวสรีติ.

300. Evaṃ me sutaṃ…pe… aṅgesu là kinh Soṇadaṇḍa. Trong kinh ấy, đây là phần giải thích các từ chưa từng được giải thích trước đây. Aṅgesu: Các vị vương tử cai trị xứ sở được gọi là Aṅga do sự khả ái của các chi phần. Nơi ở của các vị vương tử ấy, dù chỉ là một xứ, cũng được gọi là Aṅgā theo quy ước; (trong) xứ Aṅga ấy. Cārikaṃ: Ở đây cũng được hiểu là cuộc du hành không vội vã và cuộc du hành không ràng buộc. Tương truyền, vào lúc ấy, khi Đức Thế Tôn nhìn khắp mười ngàn thế giới, Bà la môn Soṇadaṇḍa đã hiện ra trong lưới trí tuệ của Ngài. Bấy giờ, Đức Thế Tôn (suy xét): "Vị Bà la môn này hiện ra trong lưới trí tuệ của ta. Liệu y có nhân duyên hỗ trợ không?" Khi quán xét, Ngài đã thấy: "Khi ta đến đó, các đệ tử của vị này sẽ tán thán vị Bà la môn bằng mười hai cách và sẽ không cho phép (ông ta) đến gần ta. Nhưng ông ta sẽ phá bỏ luận điểm của họ, tán thán ta bằng hai mươi chín cách, đến gần ta và hỏi một câu hỏi. Khi câu hỏi được giải đáp xong, ông ta sẽ quy y." Thấy vậy, Ngài cùng với đoàn tùy tùng năm trăm vị Tỳ khưu đã đi đến xứ ấy. Do đó, Tôn giả Ānanda đã nói: aṅgesu cārikaṃ caramāno…pe… yena campā tadavasarīti.

คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเรติ ตสฺส จมฺปานครสฺส อวิทูเร คคฺคราย นาม ราชคฺคมเหสิยา ขณิตตฺตา คคฺคราติ ลทฺธโวหารา โปกฺขรณี อตฺถิ. ตสฺสา ตีเร สมนฺตโต นีลาทิปญฺจวณฺณกุสุมปฏิมณฺฑิตํ มหนฺตํ จมฺปกวนํ. ตสฺมึ ภควา กุสุมคนฺธสุคนฺเธ จมฺปกวเน วิหรติ. ตํ สนฺธาย คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเรติ วุตฺตํ. มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรนาติ เอตฺถ โส ราชา มคธานํ อิสฺสรตฺตา มาคโธ. มหติยา เสนาย สมนฺนาคตตฺตา เสนิโย. พิมฺพีติ สุวณฺณํ. ตสฺมา สารสุวณฺณสทิสวณฺณตาย พิมฺพิสาโรติ วุจฺจติ.

(Câu) "bên bờ hồ Gaggarā": Gần thành Campā ấy có một hồ sen được gọi là Gaggarā, do được hoàng hậu tên là Gaggarā cho đào. Xung quanh bờ hồ ấy có một khu rừng campaka rộng lớn, được trang hoàng bởi các loài hoa năm màu như xanh v.v... Đức Thế Tôn trú trong khu rừng campaka ấy, nơi tỏa ngát hương hoa. Nhắm đến điều đó mà (ngài Ānanda) đã nói: "bên bờ hồ Gaggarā". Trong câu "với vua Bimbisāra, người xứ Māgadha, thuộc dòng Seniya", vị vua ấy là chúa tể của xứ Māgadha nên được gọi là Māgadha. Vì có được đạo quân lớn nên được gọi là Seniya. Bimbi có nghĩa là vàng. Do đó, vì có màu da giống như vàng ròng nên được gọi là Bimbisāra.

๓๐๑-๓๐๒. พหู พหู หุตฺวา สํหตาติ สงฺฆา. เอเกกิสฺสาย ทิสาย สงฺโฆ เอเตสํ อตฺถีติ สงฺฆี. ปุพฺเพ นครสฺส อนฺโต อคณา พหิ นิกฺขมิตฺวา คณตํ ปตฺตาติ คณีภูตา. ขตฺตํ อามนฺเตสีติ. ขตฺตา วุจฺจติ ปุจฺฉิตปญฺเห พฺยากรณสมตฺโถ มหามตฺโต, ตํ อามนฺเตสิ อาคเมนฺตูติ มุหุตฺตํ ปฏิมาเนนฺตุ, มา คจฺฉนฺตูติ วุตฺตํ โหติ.

301-302. (Họ) là nhiều người, đã trở thành nhiều người, được tập hợp lại, nên gọi là saṅgha (những hội chúng). Ở mỗi phương, họ có hội chúng, nên gọi là saṅghī (những người có hội chúng). Trước kia ở trong thành, họ không phải là đoàn thể, sau khi ra ngoài, họ đã đạt đến tình trạng đoàn thể, nên gọi là gaṇībhūtā (những người đã trở thành đoàn thể). (Câu) "đã cho gọi người hầu cận": Người hầu cận (khattā) được gọi là vị đại thần có khả năng giải đáp các vấn đề được hỏi; (vua) đã cho gọi vị ấy. (Câu) "hãy chờ" có nghĩa là: "xin hãy chờ một lát, đừng đi".

โสณทณฺฑคุณกถา

Câu chuyện về các phẩm chất của Soṇadaṇḍa

๓๐๓. นานาเวรชฺชกานนฺติ [Pg.250] นานาวิเธสุ รชฺเชสุ, อญฺเญสุ อญฺเญสุ กาสิโกสลาทีสุ รชฺเชสุ ชาตา, ตานิ วา เตสํ นิวาสา, ตโต วา อาคตาติ นานาเวรชฺชกา, เตสํ นานาเวรชฺชกานํ. เกนจิเทว กรณีเยนาติ ตสฺมึ กิร นคเร ทฺวีหิ กรณีเยหิ พฺราหฺมณา สนฺนิปตนฺติ – ยญฺญานุภวนตฺถํ วา มนฺตสชฺฌายนตฺถํ วา. ตทา จ ตสฺมึ นคเร ยมญฺญา นตฺถิ. โสณทณฺฑสฺส ปน สนฺติเก มนฺตสชฺฌายนตฺถํ เอเต สนฺนิปติตา. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘เกนจิเทว กรณีเยนา’’ติ. เต ตสฺส คมนํ สุตฺวา จินฺเตสุํ – ‘‘อยํ โสณทณฺโฑ อุคฺคตพฺราหฺมโณ เยภุยฺเยน จ อญฺเญ พฺราหฺมณา สมณํ โคตมํ สรณํ คตา, อยเมว น คโต. สฺวายํ สเจ ตตฺถ คมิสฺสติ, อทฺธา สมณสฺส โคตมสฺส อาวฏฺฏนิยา มายาย อาวฏฺฏิโต, ตํ สรณํ คมิสฺสติ. ตโต เอตสฺสาปิ เคหทฺวาเร พฺราหฺมณานํ สนฺนิปาโต น ภวิสฺสตี’’ติ. ‘‘หนฺทสฺส คมนนฺตรายํ กโรมา’’ติ สมฺมนฺตยิตฺวา ตตฺถ อคมํสุ. ตํ สนฺธาย – อถ โข เต พฺราหฺมณาติอาทิ วุตฺตํ.

303. (Câu) "của những người từ nhiều xứ khác nhau": (Họ) sinh ra ở nhiều xứ khác nhau, ở các xứ khác như Kāsi, Kosala, v.v..., hoặc những xứ ấy là nơi ở của họ, hoặc họ đến từ những nơi ấy, nên gọi là nānāverajjakā (những người từ nhiều xứ khác nhau); (câu này có nghĩa là) của những người từ nhiều xứ khác nhau ấy. (Câu) "vì một công việc nào đó": Nghe nói, trong thành ấy, các Bà-la-môn thường tụ họp vì hai công việc: hoặc để hưởng lễ tế, hoặc để tụng đọc thần chú. Và lúc bấy giờ, trong thành ấy không có lễ tế nào. Nhưng những vị này đã tụ họp lại gần Soṇadaṇḍa để tụng đọc thần chú. Nhắm đến điều đó mà đã nói: "vì một công việc nào đó". Họ nghe tin ông ấy ra đi, liền suy nghĩ: "Soṇadaṇḍa này là một Bà-la-môn lỗi lạc, và phần lớn các Bà-la-môn khác đã quy y Sa-môn Gotama, chỉ có ông này là chưa đi. Nếu ông ấy đi đến đó, chắc chắn ông sẽ bị ma thuật quyến rũ của Sa-môn Gotama lôi cuốn, và sẽ quy y vị ấy. Khi đó, việc tụ họp của các Bà-la-môn tại cửa nhà của ông này cũng sẽ không còn nữa." (Nghĩ rằng) "Thôi, chúng ta hãy gây trở ngại cho việc đi của ông ấy," họ bàn bạc với nhau rồi đi đến đó. Nhắm đến điều đó mà đã nói câu bắt đầu bằng "Lúc bấy giờ, các Bà-la-môn ấy...".

ตตฺถ อิมินาปงฺเคนาติ อิมินาปิ การเณน. เอวํ เอตํ การณํ วตฺวา ปุน – ‘‘อตฺตโน วณฺเณ ภญฺญมาเน อตุสฺสนกสตฺโต นาม นตฺถิ. หนฺทสฺส วณฺณํ ภณเนน คมนํ นิวาเรสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ อุภโต สุชาโตติอาทีนิ การณานิ อาหํสุ.

Trong đó, (câu) "với lý do này" có nghĩa là "cũng với lý do này". Sau khi nói lý do này như vậy, lại nữa, họ suy nghĩ rằng: "Không có chúng sinh nào lại không hài lòng khi phẩm chất của mình được tán dương. Thôi, chúng ta hãy ngăn cản việc đi của ông ấy bằng cách tán dương phẩm chất của ông ấy," rồi họ đã nêu ra các lý do bắt đầu bằng "Thưa ngài Soṇadaṇḍa, ngài quả thật có dòng dõi trong sạch từ cả hai phía...".

อุภโตติ ทฺวีหิ ปกฺเขหิ. มาติโต จ ปิติโต จาติ โภโต มาตา พฺราหฺมณี, มาตุมาตา พฺราหฺมณี, ตสฺสาปิ มาตา พฺราหฺมณี; ปิตา พฺราหฺมโณ, ปิตุปิตา พฺราหฺมโณ, ตสฺสาปิ ปิตา พฺราหฺมโณติ, เอวํ ภวํ อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ. สํสุทฺธคหณิโกติ สํสุทฺธา เต มาตุคหณี กุจฺฉีติ อตฺโถ. สมเวปากินิยา คหณิยาติ เอตฺถ ปน กมฺมชเตโชธาตุ ‘‘คหณี’’ติ วุจฺจติ.

(Câu) "từ cả hai phía" có nghĩa là từ hai bên. (Câu) "từ bên mẹ và từ bên cha" có nghĩa là: mẹ của ngài là một nữ Bà-la-môn, bà ngoại của ngài là một nữ Bà-la-môn, bà cố của ngài cũng là một nữ Bà-la-môn; cha của ngài là một Bà-la-môn, ông nội của ngài là một Bà-la-môn, ông cố của ngài cũng là một Bà-la-môn. Như vậy, ngài có dòng dõi trong sạch từ cả hai phía, từ bên mẹ và từ bên cha. (Câu) "có bào thai trong sạch" có nghĩa là bào thai, dạ con của mẹ ngài trong sạch. Tuy nhiên, trong câu samavepākiniyā gahaṇiyā, hỏa đại do nghiệp sinh ra được gọi là gahaṇī.

ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอตฺถ ปิตุปิตา ปิตามโห, ปิตามหสฺส ยุคํ ปิตามหยุคํ. ยุคนฺติ อายุปฺปมาณํ วุจฺจติ. อภิลาปมตฺตเมว เจตํ. อตฺถโต ปน ปิตามโหเยว ปิตามหยุคํ. ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา. เอวํ ยาว สตฺตโม ปุริโส[Pg.251], ตาว สํสุทฺธคหณิโก. อถ วา อกฺขิตฺโต อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ ทสฺเสนฺติ. อกฺขิตฺโตติ – ‘‘อปเนถ เอตํ, กึ อิมินา’’ติ เอวํ อกฺขิตฺโต อนวกฺขิตฺโต. อนุปกุฏฺโฐติ น อุปกุฏฺโฐ, น อกฺโกสํ วา นินฺทํ วา ลทฺธปุพฺโพ. เกน การเณนาติ? ชาติวาเทน. อิติปิ – ‘‘หีนชาติโก เอโส’’ติ เอวรูเปน วจเนนาติ อตฺโถ.

Trong câu "cho đến đời tổ phụ thứ bảy": cha của cha là pitāmaha (tổ phụ), đời của tổ phụ là pitāmahayuga. Yuga được gọi là tuổi thọ. Và đây chỉ là cách nói. Nhưng về mặt ý nghĩa, chính tổ phụ là pitāmahayuga. Tất cả các tổ tiên xa hơn nữa đều được bao hàm bởi từ pitāmaha. Như vậy, cho đến người đàn ông thứ bảy, (ngài) có bào thai trong sạch. Hoặc là, (họ) chỉ ra rằng (ngài) không bị loại trừ, không bị chê bai về mặt dòng dõi. "Không bị loại trừ" (akkhitto) có nghĩa là không bị loại trừ, không bị hạ thấp với những lời như: "Hãy loại bỏ người này, người này có ích gì?". "Không bị chê bai" (anupakuṭṭho) có nghĩa là không bị chê bai, chưa từng nhận sự mắng nhiếc hay chỉ trích. Vì lý do gì? Vì vấn đề dòng dõi. Điều này cũng có nghĩa là (không bị loại trừ, không bị chê bai) bởi những lời như: "Người này thuộc dòng dõi thấp kém".

อฑฺโฒติ อิสฺสโร. มหทฺธโนติ มหตา ธเนน สมนฺนาคโต. ภวโต หิ เคเห ปถวิยํ ปํสุวาลิกา วิย พหุธนํ, สมโณ ปน โคตโม อธโน ภิกฺขาย อุทรํ ปูเรตฺวา ยาเปตีติ ทสฺเสนฺติ. มหาโภโคติ ปญฺจกามคุณวเสน มหาอุปโภโค. เอวํ ยํ ยํ คุณํ วทนฺติ, ตสฺส ตสฺส ปฏิปกฺขวเสน ภควโต อคุณํเยว ทสฺเสมาติ มญฺญมานา วทนฺติ.

(Câu) "giàu có" có nghĩa là có quyền thế. (Câu) "có tài sản lớn" có nghĩa là có được nhiều của cải. (Họ) chỉ ra rằng: "Quả thật, trong nhà của ngài, của cải nhiều như bụi đất, còn Sa-môn Gotama thì không có của cải, sống bằng cách đi khất thực để nuôi thân." (Câu) "có tài sản lớn" có nghĩa là có nhiều vật dụng hưởng thụ theo nghĩa năm dục công đức. Như vậy, bất cứ phẩm chất nào họ nói ra, họ đều nói với ý nghĩ rằng: "Chúng ta sẽ chỉ ra khuyết điểm của Đức Thế Tôn bằng cách đối lập với từng phẩm chất ấy."

อภิรูโปติ อญฺเญหิ มนุสฺเสหิ อภิรูโป อธิกรูโป. ทสฺสนีโยติ ทิวสมฺปิ ปสฺสนฺตานํ อติตฺติกรณโต ทสฺสนโยคฺโค. ทสฺสเนเนว จิตฺตปสาทชนนโต ปาสาทิโก. โปกฺขรตา วุจฺจติ สุนฺทรภาโว, วณฺณสฺส โปกฺขรตา วณฺณโปกฺขรตา, ตาย วณฺณสมฺปตฺติยา ยุตฺโตติ อตฺโถ. โปราณา ปนาหุ – ‘‘โปกฺขรนฺติ สรีรํ วทนฺติ, วณฺณํ วณฺณเมวา’’ติ. เตสํ มเตน วณฺณญฺจ โปกฺขรญฺจ วณฺณโปกฺขรานิ. เตสํ ภาโว วณฺณโปกฺขรตา. อิติ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตายาติ อุตฺตเมน ปริสุทฺเธน วณฺเณน เจว สรีรสณฺฐานสมฺปตฺติยา จาติ อตฺโถ. พฺรหฺมวณฺณีติ เสฏฺฐวณฺณี. ปริสุทฺธวณฺเณสุปิ เสฏฺเฐน สุวณฺณวณฺเณน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. พฺรหฺมวจฺฉสีติ มหาพฺรหฺมุโน สรีรสทิเสเนว สรีเรน สมนฺนาคโต. อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนายาติ ‘‘โภโต สรีเร ทสฺสนสฺส โอกาโส น ขุทฺทโก มหา, สพฺพาเนว เต องฺคปจฺจงฺคานิ ทสฺสนียาเนว, ตานิ จาปิ มหนฺตาเนวา’’ติ ทีเปนฺติ.

Abhirūpo có nghĩa là có dung sắc vượt trội, hơn hẳn những người khác. Dassanīyo có nghĩa là đáng để ngắm nhìn vì không làm cho những người ngắm nhìn dù cả ngày cũng không thấy chán. Pāsādiko là vì làm cho tâm phát sinh trong sạch chỉ bằng việc nhìn thấy. Pokkharatā được gọi là vẻ đẹp, vẻ đẹp của dung sắc là vaṇṇapokkharatā, có nghĩa là thành tựu với sự toàn hảo về dung sắc ấy. Còn các vị xưa nói rằng: “Họ gọi thân thể là pokkhara, và gọi dung sắc chính là vaṇṇa”. Theo quan điểm của các vị ấy, dung sắc và thân thể là vaṇṇapokkharāni. Trạng thái của chúng là vaṇṇapokkharatā. Do đó, (cụm từ) paramāya vaṇṇapokkharatāyā có nghĩa là với dung sắc tối thượng, trong sạch và với sự toàn hảo về hình dáng thân thể. Brahmavaṇṇī có nghĩa là có dung sắc cao quý. Có nghĩa là thành tựu với dung sắc cao quý, giống như màu vàng ròng, ngay cả trong số những người có dung sắc trong sạch. Brahmavacchasī có nghĩa là thành tựu với thân thể giống như thân thể của vị Đại Phạm Thiên. (Cụm từ) Akhuddāvakāso dassanāya giải thích rằng: “Nơi để ngắm nhìn trên thân thể của ngài không nhỏ hẹp mà rộng lớn, tất cả các đại chi và tiểu chi của ngài đều đáng để ngắm nhìn, và chúng cũng đều to lớn”.

สีลมสฺส อตฺถีติ สีลวา. วุทฺธํ วทฺธิตํ สีลมสฺสาติ วุทฺธสีลี. วุทฺธสีเลนาติ วุทฺเธน วทฺธิเตน สีเลน. สมนฺนาคโตติ ยุตฺโต. อิทํ วุทฺธสีลีปทสฺเสว เววจนํ. สพฺพเมตํ ปญฺจสีลมตฺตเมว สนฺธาย วทนฺติ.

Vị ấy có giới, nên gọi là sīlavā. Vị ấy có giới đã được tăng trưởng, phát triển, nên gọi là vuddhasīlī. Vuddhasīlena có nghĩa là với giới đã được tăng trưởng, phát triển. Samannāgato có nghĩa là thành tựu. Đây là từ đồng nghĩa của từ vuddhasīlī. Tất cả những điều này được nói đến chỉ nhắm đến năm giới.

กลฺยาณวาโจติอาทีสุ กลฺยาณา สุนฺทรา ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนา วาจา อสฺสาติ กลฺยาณวาโจ. กลฺยาณํ มธุรํ วากฺกรณํ อสฺสาติ กลฺยาณวากฺกรโณ[Pg.252]. วากฺกรณนฺติ อุทาหรณโฆโส. คุณปริปุณฺณภาเวน ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร วา ภวตฺตา โปรี. โปริยา นาคริกิตฺถิยา สุขุมาลตฺตเนน สทิสาติ โปรี, ตาย โปริยา. วิสฺสฏฺฐายาติ อปลิพุทฺธาย สนฺทิฏฺฐวิลมฺพิตาทิโทสรหิตาย. อเนลคลายาติ เอลคเฬนวิรหิตาย. ยสฺส กสฺสจิ หิ กเถนฺตสฺส เอลา คฬนฺติ, ลาลา วา ปคฺฆรนฺติ, เขฬผุสิตานิ วา นิกฺขมนฺติ, ตสฺส วาจา เอลคฬํ นาม โหติ, ตพฺพิปริตายาติ อตฺโถ. อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยาติ อาทิมชฺฌปริโยสานํ ปากฏํ กตฺวา ภาสิตตฺถสฺส วิญฺญาปนสมตฺถาย.

Trong các từ như kalyāṇavāco, v.v., vị ấy có lời nói tốt đẹp, hay, với từ và văn tự tròn trịa, nên gọi là kalyāṇavāco. Vị ấy có giọng nói tốt đẹp, ngọt ngào, nên gọi là kalyāṇavākkaraṇo. Vākkaraṇaṃ là âm thanh phát ra. Lời nói phát sinh trong sự viên mãn các phẩm chất, nên gọi là porī. Hoặc vì phát sinh ở thành thị, nên gọi là porī. Lời nói giống như người phụ nữ thành thị về sự tế nhị, nên gọi là porī; (với lời nói) porī ấy. Vissaṭṭhāyā có nghĩa là không bị vướng mắc, không có các lỗi như nói ngập ngừng, chậm chạp, v.v. Anelagalāyā có nghĩa là không có nước bọt chảy ra. Thật vậy, khi một người nào đó nói, nước bọt chảy ra, hoặc nước dãi rỉ ra, hoặc bọt nước bọt văng ra, lời nói của người ấy được gọi là elagaḷa; có nghĩa là ngược lại với điều đó. Atthassa viññāpaniyā có nghĩa là có khả năng làm cho hiểu rõ ý nghĩa đã được nói ra, bằng cách làm cho phần đầu, phần giữa và phần cuối trở nên rõ ràng.

ชิณฺโณติ ชราชิณฺณตาย ชิณฺโณ. วุทฺโธติ องฺคปจฺจงฺคานํ วุทฺธิภาวมริยาทปฺปตฺโต. มหลฺลโกติ ชาติมหลฺลกตาย สมนฺนาคโต. จิรกาลปฺปสุโตติ วุตฺตํ โหติ. อทฺธคโตติ อทฺธานํ คโต, ทฺเว ตโย ราชปริวฏฺเฏ อตีโตติ อธิปฺปาโย. วโยอนุปฺปตฺโตติ ปจฺฉิมวยํ สมฺปตฺโต, ปจฺฉิมวโย นาม วสฺสสตสฺส ปจฺฉิโม ตติยภาโค.

Jiṇṇo có nghĩa là già vì tuổi già. Vuddho có nghĩa là đã đạt đến giới hạn của sự phát triển các đại chi và tiểu chi. Mahallako có nghĩa là thành tựu sự lớn tuổi về mặt sinh trưởng, được nói là đã sinh ra từ lâu. Addhagato có nghĩa là đã đi hết quãng đường, ý muốn nói là đã trải qua hai, ba triều vua. Vayoanuppatto có nghĩa là đã đạt đến tuổi cuối đời; tuổi cuối đời là phần thứ ba cuối cùng của một trăm năm.

อปิ จ ชิณฺโณติ โปราโณ, จิรกาลปฺปวตฺตกุลนฺวโยติ วุตฺตํ โหติ. วุทฺโธติ สีลาจาราทิคุณวุทฺธิยา ยุตฺโต. มหลฺลโกติ วิภวมหนฺตาย สมนฺนาคโต. อทฺธคโตติ มคฺคปฺปฏิปนฺโน พฺราหฺมณานํ วตจริยาทิมริยาทํ อวีติกฺกมฺม จรณสีโล. วโยอนุปฺปตฺโตติ ชาติวุทฺธภาวมฺปิ อนฺติมวยํ อนุปฺปตฺโต.

Hơn nữa, jiṇṇo có nghĩa là cổ xưa, được nói là thuộc dòng dõi đã tồn tại từ lâu đời. Vuddho có nghĩa là thành tựu sự tăng trưởng các phẩm chất như giới hạnh, cách hành xử, v.v. Mahallako có nghĩa là thành tựu sự vĩ đại về tài sản. Addhagato có nghĩa là đã bước vào con đường, có thói quen thực hành không vượt qua giới hạn của các bổn phận, cách hành xử, v.v., của các Bà-la-môn. Vayoanuppatto có nghĩa là đã đạt đến tuổi cuối cùng, ngay cả trong trạng thái trưởng thành về dòng dõi.

พุทฺธคุณกถา

Lời nói về các phẩm chất của Đức Phật

๓๐๔. เอวํ วุตฺเตติ เอวํ เตหิ พฺราหฺมเณหิ วุตฺเต. โสณทณฺโฑ – ‘‘อิเม พฺราหฺมณา ชาติอาทีหิ มม วณฺณํ วทนฺติ, น โข ปน เมตํ ยุตฺตํ อตฺตโน วณฺเณ รชฺชิตุํ. หนฺทาหํ เอเตสํ วาทํ ภินฺทิตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส มหนฺตภาวํ ญาเปตฺวา เอเตสํ ตตฺถ คมนํ กโรมี’’ติ จินฺเตตฺวา เตน หิ – โภ มมปิ สุณาถาติอาทิมาห. ตตฺถ เยปิ อุภโต สุชาโตติ อาทโย อตฺตโน คุเณหิ สทิสา คุณา เตปิ[Pg.253]; ‘‘โก จาหํ เก จ สมณสฺส โคตมสฺส ชาติสมฺปตฺติอาทโย คุณา’’ติ อตฺตโน คุเณหิ อุตฺตริตเรเยว มญฺญมาโน, อิตเร ปน เอกนฺเตเนว ภควโต มหนฺตภาวทีปนตฺถํ ปกาเสติ.

304. Evaṃ vutte có nghĩa là khi các Bà-la-môn ấy nói như vậy. Soṇadaṇḍa suy nghĩ rằng: “Các Bà-la-môn này ca ngợi ta về dòng dõi, v.v., nhưng thật không thích hợp cho ta để say đắm trong lời ca ngợi của chính mình. Thôi, ta sẽ phá bỏ luận điểm của họ, làm cho họ biết sự vĩ đại của Sa-môn Gotama, và làm cho họ đi đến đó”, rồi đã nói những lời bắt đầu bằng “Này các ngài, vậy thì hãy nghe tôi nói”. Trong đó, ngay cả những phẩm chất tương tự với phẩm chất của mình, như là “sinh ra tốt đẹp từ cả hai phía”, ông cũng xem là vượt trội hơn các phẩm chất của mình (khi so sánh với Đức Phật), tự nghĩ rằng: “Ta là ai, và các phẩm chất như sự toàn hảo về dòng dõi, v.v., của Sa-môn Gotama là gì?”. Còn những phẩm chất khác thì ông tuyên bố một cách dứt khoát nhằm mục đích chỉ ra sự vĩ đại của Đức Thế Tôn.

มยเมว อรหามาติ เอวํ นิยาเมนฺโตเวตฺถ อิทํ ทีเปติ – ‘‘ยทิ คุณมหนฺตตาย อุปสงฺกมิตพฺโพ นาม โหติ. ยถา หิ สิเนรุํ อุปนิธาย สาสโป, มหาสมุทฺทํ อุปนิธาย โคปทกํ, สตฺตสุ มหาสเรสุ อุทกํ อุปนิธาย อุสฺสาวพินฺทุ ปริตฺโต ลามโก. เอวเมว สมณสฺส โคตมสฺส ชาติสมฺปตฺติอาทโยปิ คุเณ อุปนิธาย อมฺหากํ คุณา ปริตฺตา ลามกา; ตสฺมา มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ.

Khi xác quyết trong câu Mayameva arahāma (Chính chúng ta mới xứng đáng), ông chỉ ra điều này: “Nếu có người đáng được đến gần vì sự vĩ đại của các phẩm chất, thì thật vậy, giống như hạt cải thì nhỏ bé và tầm thường khi so với núi Sineru, giống như (nước trong) dấu chân bò thì nhỏ bé và tầm thường khi so với đại dương, giống như giọt sương thì nhỏ bé và tầm thường khi so với nước trong bảy hồ lớn. Cũng vậy, khi so với các phẩm chất như sự toàn hảo về dòng dõi, v.v., của Sa-môn Gotama, các phẩm chất của chúng ta cũng nhỏ bé và tầm thường; vì vậy, chính chúng ta mới là người xứng đáng đến gần để yết kiến Tôn giả Gotama ấy”.

มหนฺตํ ญาติสํฆํ โอหายาติ มาติปกฺเข อสีติกุลสหสฺสานิ, ปิติปกฺเข อสีติกุลสหสฺสานีติ เอวํ สฏฺฐิกุลสตสหสฺสํ โอหาย ปพฺพชิโต.

(Câu) Mahantaṃ ñātisaṃghaṃ ohāya có nghĩa là: Ngài đã từ bỏ tám mươi ngàn gia tộc bên phía mẹ và tám mươi ngàn gia tộc bên phía cha, như vậy là một trăm sáu mươi ngàn gia tộc, và đã xuất gia.

ภูมิคตญฺจ เวหาสฏฺฐญฺจาติ เอตฺถ ราชงฺคเณ เจว อุยฺยาเน จ สุธามฏฺฐโปกฺขรณิโย สตฺตรตนานํ ปูเรตฺวา ภูมิยํ ฐปิตํ ธนํ ภูมิคตํ นาม. ปาสาทนิยูหาทโย ปริปูเรตฺวา ฐปิตํ เวหาสฏฺฐํ นาม. เอตํ ตาว กุลปริยาเยน อาคตํ. ตถาคตสฺส ปน ชาตทิวเสเยว สงฺโข, เอโล, อุปฺปโล, ปุณฺฑรีโกติ จตฺตาโร นิธโย อุคฺคตา. เตสุ สงฺโข คาวุติโก, เอโล อฑฺฒโยชนิโก, อุปฺปโล ติคาวุติโก, ปุณฺฑรีโก โยชนิโก. เตสุปิ คหิตํ คหิตํ ปูรติเยว, อิติ ภควา ปหูตํ หิรญฺญสุวณฺณํ โอหาย ปพฺพชิโตติ เวทิตพฺโพ.

Trong câu Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañca, tài sản được đặt trên mặt đất bằng cách lấp đầy các ao hồ được trát vữa trong sân vua và trong vườn bằng bảy loại báu vật được gọi là bhūmigata. Tài sản được đặt bằng cách lấp đầy các phần nhô ra của lâu đài, v.v., được gọi là vehāsaṭṭha. Trước hết, đây là tài sản có được theo dòng dõi gia tộc. Còn đối với Đức Như Lai, ngay trong ngày Ngài đản sinh, bốn kho báu tên là Saṅkha, Ela, Uppala, và Puṇḍarīka đã trồi lên. Trong số đó, kho Saṅkha dài một gāvuta, kho Ela dài nửa do-tuần, kho Uppala dài ba gāvuta, và kho Puṇḍarīka dài một do-tuần. Trong các kho báu ấy, cứ lấy đi bao nhiêu thì lại đầy lên bấy nhiêu. Nên hiểu rằng, như vậy Đức Thế Tôn đã từ bỏ rất nhiều vàng bạc và xuất gia.

ทหโรว สมาโนติ ตรุโณว สมาโน. สุสุกาฬเกโสติ สุฏฺฐุ กาฬเกโส, อญฺชนวณฺณสทิสเกโส หุตฺวา วาติ อตฺโถ. ภทฺเรนาติ ภทฺทเกน. ปฐเมน วยสาติ ติณฺณํ วยานํ ปฐมวเยน. อกามกานนฺติ อนิจฺฉมานานํ. อนาทรตฺเถ สามิวจนํ. อสฺสูนิ มุเข เอเตสนฺติ อสฺสุมุขา, เตสํ อสฺสุมุขานํ, อสฺสูหิ กิลินฺนมุขานนฺติ อตฺโถ. รุทนฺตานนฺติ [Pg.254] กนฺทิตฺวา โรทมานานํ. อขุทฺทาวกาโสติ เอตฺถ ภควโต อปริมาโณเยว ทสฺสนาย โอกาโสติ เวทิตพฺโพ.

Daharova samāno có nghĩa là đang còn trẻ. Susukāḷakeso có nghĩa là tóc rất đen, có mái tóc giống như màu thuốc kẻ mắt. Bhadrena có nghĩa là với sự tốt đẹp. Paṭhamena vayasā có nghĩa là với tuổi đầu tiên trong ba giai đoạn của tuổi tác. Akāmakānaṃ có nghĩa là của những người không mong muốn. (Đây là) sở hữu cách trong ý nghĩa không tôn trọng. Assumukhā là (những người có) nước mắt trên mặt, tesaṃ assumukhānaṃ có nghĩa là của những người có khuôn mặt đẫm lệ, những người có khuôn mặt ướt đẫm nước mắt. Rudantānaṃ có nghĩa là của những người đang than van khóc lóc. Ở đây, trong câu Akhuddāvakāso, nên được hiểu là cơ hội để diện kiến Đức Thế Tôn là vô lượng.

ตตฺริทํ วตฺถุ – ราชคเห กิร อญฺญตโร พฺราหฺมโณ สมณสฺส โคตมสฺส ปมาณํ คเหตุํ น สกฺโกตีติ สุตฺวา ภควโต ปิณฺฑาย ปวิสนกาเล สฏฺฐิหตฺถํ เวฬุํ คเหตฺวา นครทฺวารสฺส พหิ ฐตฺวา สมฺปตฺเต ภควติ เวฬุํ คเหตฺวา สมีเป อฏฺฐาสิ. เวฬุ ภควโต ชาณุกมตฺตํ ปาปุณิ. ปุน ทิวเส ทฺเว เวฬู ฆเฏตฺวา สมีเป อฏฺฐาสิ. ภควาปิ ทฺวินฺนํ เวฬูนํ อุปริ กฏิมตฺตเมว ปญฺญายมาโน – ‘‘พฺราหฺมณ, กึ กโรสี’’ติ อาห. ตุมฺหากํ ปมาณํ คณฺหามีติ. ‘‘พฺราหฺมณ, สเจปิ ตฺวํ สกลจกฺกวาฬคพฺภํ ปูเรตฺวา ฐิเต เวฬู ฆเฏตฺวา อาคมิสฺสสิ, เนว เม ปมาณํ คเหตุํ สกฺขิสฺสสิ. น หิ มยา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ตถา ปารมิโย ปูริตา, ยถา เม ปโร ปมาณํ คณฺเหยฺย, อตุโล, พฺราหฺมณ, ตถาคโต อปฺปเมยฺโย’’ติ วตฺวา ธมฺมปเท คาถมาห –

Về điều này có câu chuyện như sau: Nghe nói, ở thành Rājagaha, có một vị Bà-la-môn nọ nghe rằng không ai có thể đo lường được Sa-môn Gotama, nên vào lúc Đức Thế Tôn đi vào thành để khất thực, vị ấy đã cầm một cây tre dài sáu mươi hắc-tay đứng bên ngoài cổng thành. Khi Đức Thế Tôn đến, vị ấy cầm cây tre đứng gần bên. Cây tre chỉ đến ngang đầu gối của Đức Thế Tôn. Ngày hôm sau, vị ấy nối hai cây tre lại rồi đứng gần bên. Đức Thế Tôn cũng hiện ra chỉ cao ngang thắt lưng phía trên hai cây tre ấy và hỏi: "Này Bà-la-môn, ông đang làm gì vậy?". (Vị ấy thưa:) "Con đang đo lường Ngài." (Đức Phật phán:) "Này Bà-la-môn, dù cho ông có nối những cây tre đứng đầy khắp toàn bộ cõi Chuyển Luân này mà đến, ông cũng sẽ không thể đo lường được ta. Bởi vì, trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, ta đã không hoàn thiện các pháp ba-la-mật theo cách mà người khác có thể đo lường được ta. Này Bà-la-môn, Như Lai là vô song, Như Lai là không thể đo lường được." Nói xong, Ngài nói lên câu kệ trong kinh Pháp Cú:

‘‘เต ตาทิเส ปูชยโต, นิพฺพุเต อกุโตภเย;

น สกฺกา ปุญฺญํ สงฺขาตุํ, อิเมตฺตมปิ เกนจี’’ติ. (ธ. ป. ๓๖);

"Đối với người cúng dường các bậc như thế, những vị đã tịch tịnh, không còn sợ hãi từ bất cứ đâu; không một ai có thể tính đếm được phước báu rằng 'phước báu này là chừng này'."

คาถาปริโยสาเน จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตํ ปิวึสุ.

Vào lúc kết thúc bài kệ, tám mươi bốn ngàn chúng sinh đã uống vị cam lồ.

อปรมฺปิ วตฺถุ – ราหุ กิร อสุรินฺโท จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ อุจฺโจ. พาหนฺตรมสฺส ทฺวาทสโยชนสตานิ. พหลนฺตเรน ฉ โยชนสตานิ. หตฺถตลปาทตลานํ ปุถุลโต ตีณิ โยชนสตานิ. องฺคุลิปพฺพานิ ปณฺณาสโยชนานิ. ภมุกนฺตรํ ปณฺณาสโยชนํ. มุขํ ทฺวิโยชนสตํ ติโยชนสตคมฺภีรํ ติโยชนสตปริมณฺฑลํ. คีวา ติโยชนสตํ. นลาฏํ ติโยชนสตํ. สีสํ นวโยชนสตํ. ‘‘โส อหํ อุจฺโจสฺมิ, สตฺถารํ โอนมิตฺวา โอโลเกตุํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นาคจฺฉิ. โส เอกทิวสํ ภควโต วณฺณํ สุตฺวา – ‘‘ยถากถญฺจ โอโลเกสฺสามี’’ติ อาคโต.

Lại có một câu chuyện khác: Nghe nói, vua A-tu-la tên là Rāhu cao bốn ngàn tám trăm do-tuần. Khoảng cách giữa hai cánh tay của vị ấy là một ngàn hai trăm do-tuần. Bề dày thân là sáu trăm do-tuần. Bề rộng của lòng bàn tay và lòng bàn chân là ba trăm do-tuần. Các đốt ngón tay, ngón chân dài năm mươi do-tuần. Khoảng cách giữa hai lông mày là năm mươi do-tuần. Miệng rộng hai trăm do-tuần, sâu ba trăm do-tuần, chu vi ba trăm do-tuần. Cổ dài ba trăm do-tuần. Trán rộng ba trăm do-tuần. Đầu lớn chín trăm do-tuần. Vị ấy suy nghĩ: "Ta cao lớn như vậy, sẽ không thể cúi xuống để nhìn Bậc Đạo Sư," nên đã không đến. Một hôm, vị ấy nghe được lời tán thán về Đức Thế Tôn, liền nghĩ: "Dù thế nào ta cũng sẽ đến xem," rồi đã đến.

อถ ภควา ตสฺสชฺฌาสยํ วิทิตฺวา – ‘‘จตูสุ อิริยาปเถสุ กตเรน ทสฺเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ฐิตโก นาม นีโจปิ อุจฺโจ วิย ปญฺญายติ. นิปนฺโนวสฺส [Pg.255] อตฺตานํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ‘‘อานนฺท, คนฺธกุฏิปริเวเณ มญฺจกํ ปญฺญาเปหี’’ติ วตฺวา ตตฺถ สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ. ราหุ อาคนฺตฺวา นิปนฺนํ ภควนฺตํ คีวํ อุนฺนาเมตฺวา นภมชฺเฌ ปุณฺณจนฺทํ วิย อุลฺโลเกสิ. กิมิทํ อสุรินฺทาติ จ วุตฺเต – ‘‘ภควา โอนมิตฺวา โอโลเกตุํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ นาคจฺฉินฺติ. น มยา, อสุรินฺท, อโธมุเขน ปารมิโย ปูริตา. อุทฺธคฺคเมว กตฺวา ทานํ ทินฺนนฺติ. ตํ ทิวสํ ราหุ สรณํ อคมาสิ. เอวํ ภควา อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย.

Bấy giờ, Đức Thế Tôn biết được ý định của vị ấy, liền suy nghĩ: "Trong bốn oai nghi, ta sẽ thị hiện bằng oai nghi nào đây?". (Ngài nghĩ:) "Người đứng, dù thấp, cũng trông như cao. Ta sẽ thị hiện thân mình cho vị ấy trong tư thế nằm." Rồi Ngài bảo: "Này Ānanda, hãy dọn một chiếc giường nhỏ trong khuôn viên hương phòng," và Ngài thực hiện dáng nằm của sư tử ở đó. Rāhu đến, thấy Đức Thế Tôn đang nằm, phải ngẩng cổ lên nhìn như nhìn mặt trăng tròn giữa bầu trời. Khi được hỏi: "Này vua A-tu-la, việc này là sao?", vị ấy thưa: "Bạch Đức Thế Tôn, con đã không đến vì nghĩ rằng sẽ không thể cúi xuống để nhìn Ngài." (Đức Phật phán:) "Này vua A-tu-la, ta đã không hoàn thiện các pháp ba-la-mật với mặt cúi xuống. Ta đã bố thí với tâm hướng thượng." Ngày hôm đó, Rāhu đã quy y Tam Bảo. Như vậy, Đức Thế Tôn có cơ hội diện kiến không nhỏ.

จตุปาริสุทฺธิสีเลน สีลวา, ตํ ปน สีลํ อริยํ อุตฺตมํ ปริสุทฺธํ. เตนาห – ‘‘อริยสีลี’’ติ. ตเทตํ อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ. เตนาห – ‘‘กุสลสีลี’’ติ. กุสลสีเลนาติ อิทมสฺส เววจนํ.

(Ngài) có giới hạnh bởi Tứ Thanh Tịnh Giới, và giới ấy là thánh thiện, cao thượng, trong sạch. Do đó, nói là "ariyasīlī" (người có giới thánh thiện). Giới ấy là thiện (kusala) theo nghĩa là không thể chê trách. Do đó, nói là "kusalasīlī" (người có giới thiện). Kusalasīlena là một từ đồng nghĩa của nó.

พหูนํ อาจริยปาจริโยติ ภควโต เอเกกาย ธมฺมเทสนาย จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อปริมาณาปิ เทวมนุสฺสา มคฺคผลามตํ ปิวนฺติ, ตสฺมา พหูนํ อาจริโย. สาวกเวเนยฺยานํ ปน ปาจริโยติ.

Về câu Bahūnaṃ ācariyapācariyo (là thầy, là thầy cả của nhiều người): Trong mỗi bài thuyết pháp của Đức Thế Tôn, tám mươi bốn ngàn chúng sinh và vô số chư thiên và nhân loại uống vị cam lồ là Đạo và Quả, do đó, Ngài là thầy của nhiều người. Và Ngài là thầy cả của những chúng sinh cần được các vị Thinh văn giáo hóa.

ขีณกามราโคติ เอตฺถ กามํ ภควโต สพฺเพปิ กิเลสา ขีณา. พฺราหฺมโณ ปน เต น ชานาติ. อตฺตโน ชานนฏฺฐาเนเยว คุณํ กเถติ. วิคตจาปลฺโลติ – ‘‘ปตฺตมณฺฑนา จีวรมณฺฑนา เสนาสนมณฺฑนา อิมสฺส วา ปูติกายสฺส…เป… เกลนา ปฏิเกลนา’’ติ (วิภ. ๘๕๔) เอวํ วุตฺตจาปลฺลา วิรหิโต.

Ở đây, trong câu Khīṇakāmarāgo (người đã đoạn tận ái dục): Thật vậy, tất cả phiền não của Đức Thế Tôn đều đã được đoạn tận. Nhưng vị Bà-la-môn không biết những phiền não ấy, (vị ấy) chỉ nói về đức hạnh ở nơi mà mình biết. Vigatacāpallo (người đã từ bỏ sự phù phiếm) có nghĩa là thoát khỏi sự phù phiếm được nói đến như là "trang điểm bát, trang điểm y, trang điểm chỗ ở... hay thân hôi thối này... vui đùa, vui đùa lại".

อปาปปุเรกฺขาโรติ อปาเป นว โลกุตฺตรธมฺเม ปุรโต กตฺวา วิจรติ. พฺรหฺมญฺญาย ปชายาติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานมหากสฺสปาทิเภทาย พฺราหฺมณปชาย, เอติสฺสาย จ ปชาย ปุเรกฺขาโร. อยญฺหิ ปชา สมณํ โคตมํ ปุรกฺขตฺวา จรตีติ อตฺโถ. อปิ จ อปาปปุเรกฺขาโรติ น ปาปํ ปุเรกฺขาโร น ปาปํ ปุรโต กตฺวา จรติ, น ปาปํ อิจฺฉตีติ อตฺโถ. กสฺส? พฺรหฺมญฺญาย ปชาย. อตฺตนา สทฺธึ ปฏิวิรุทฺธายปิ พฺราหฺมณปชาย อวิรุทฺโธ หิตสุขตฺถิโก เยวาติ วุตฺตํ โหติ.

Apāpapurekkhāro có nghĩa là (Ngài) sống với việc đặt chín pháp siêu thế không phải là điều ác lên trước. Brahmaññāya pajāya có nghĩa là đối với chúng sinh Bà-la-môn có sự phân biệt như ngài Sāriputta, Moggallāna, Mahākassapa, v.v., và (Ngài) là người được chúng sinh này đặt lên trước. Nghĩa là, chúng sinh này sống với việc đặt Sa-môn Gotama lên trước. Hơn nữa, apāpapurekkhāro có nghĩa là không đặt điều ác lên trước, không sống với việc đặt điều ác lên trước, không mong muốn điều ác. Đối với ai? Đối với chúng sinh Bà-la-môn. Điều được nói đến là (Ngài) không mâu thuẫn ngay cả với chúng sinh Bà-la-môn đối nghịch với mình, mà chỉ mong muốn lợi ích và hạnh phúc (cho họ).

ติโรรฏฺฐาติ ปรรฏฺฐโต. ติโรชนปทาติ ปรชนปทโต. ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ อาคจฺฉนฺตีติ ขตฺติยปณฺฑิตาทโย เจว เทวพฺรหฺมนาคคนฺธพฺพาทโย จ [Pg.256] – ‘‘ปญฺเห อภิสงฺขริตฺวา ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ อาคจฺฉนฺติ. ตตฺถ เกจิ ปุจฺฉาย วา โทสํ วิสฺสชฺชนสมฺปฏิจฺฉเน วา อสมตฺถตํ สลฺลกฺเขตฺวา อปุจฺฉิตฺวาว ตุณฺหี นิสีทนฺติ. เกจิ ปุจฺฉนฺติ. เกสญฺจิ ภควา ปุจฺฉาย อุสฺสาหํ ชเนตฺวา วิสฺสชฺเชติ. เอวํ สพฺเพสมฺปิ เตสํ วิมติโย ตีรํ ปตฺวา มหาสมุทฺทสฺส อูมิโย วิย ภควนฺตํ ปตฺวา ภิชฺชนฺติ.

Tiroraṭṭha có nghĩa là từ xứ khác. Tirojanapada có nghĩa là từ địa phương khác. Pañhaṃ pucchituṃ āgacchanti (đến để hỏi câu hỏi) có nghĩa là: các vị như học giả Sát-đế-lợi, và các vị như chư thiên, Phạm thiên, long vương, càn-thát-bà, sau khi chuẩn bị các câu hỏi, họ đến với ý nghĩ rằng: “Chúng ta sẽ hỏi”. Trong số ấy, một số vị, sau khi nhận thấy lỗi trong câu hỏi của mình hoặc sự không có khả năng trong việc tiếp nhận câu trả lời, đã không hỏi mà ngồi im lặng. Một số vị thì hỏi. Đối với một số vị, Đức Thế Tôn sau khi làm phát sanh sự hăng hái trong việc hỏi, Ngài đã trả lời. Như vậy, những sự hoài nghi của tất cả các vị ấy, sau khi đến với Đức Thế Tôn, liền bị tan vỡ, giống như những con sóng của đại dương bị tan vỡ sau khi đến bờ.

เอหิ สฺวาคตวาทีติ เทวมนุสฺสปพฺพชิตคหฏฺเฐสุ ตํ ตํ อตฺตโน สนฺติกํ อาคตํ – ‘‘เอหิ สฺวาคต’’นฺติ เอวํ วทตีติ อตฺโถ. สขิโลติ ตตฺถ กตมํ สาขลฺยํ? ‘‘ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตสาขลฺเยน สมนฺนาคโต, มุทุวจโนติ อตฺโถ. สมฺโมทโกติ ปฏิสนฺถารกุสโล, อาคตาคตานํ จตุนฺนํ ปริสานํ – ‘‘กจฺจิ, ภิกฺขเว, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนีย’’นฺติอาทินา นเยน สพฺพํ อทฺธานทรถํ วูปสเมนฺโต วิย ปฐมตรํ สมฺโมทนียํ กถํ กตฺตาติ อตฺโถ. อพฺภากุฏิโกติ ยถา เอกจฺเจ ปริสํ ปตฺวา ถทฺธมุขา สงฺกุฏิตมุขา โหนฺติ, น เอทิโส, ปริสทสฺสเนน ปนสฺส พาลาตปสมฺผสฺเสน วิย ปทุมํ มุขปทุมํ วิกสติ ปุณฺณจนฺทสสฺสิริกํ โหติ. อุตฺตานมุโขติ ยถา เอกจฺเจ นิกุชฺชิตมุขา วิย สมฺปตฺตาย ปริสาย น กิญฺจิ กเถนฺติ, อติทุลฺลภกถา โหนฺติ, น เอวรูโป. สมโณ ปน โคตโม สุลภกโถ. น ตสฺส สนฺติกํ อาคตาคตานํ – ‘‘กสฺมา มยํ อิธาคตา’’ติ วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺชติ ธมฺมํ ปน สุตฺวา อตฺตมนาว โหนฺตีติ ทสฺเสติ. ปุพฺพภาสีติ ภาสนฺโต จ ปฐมตรํ ภาสติ, ตญฺจ โข กาลยุตฺตํ ปมาณยุตฺตํ อตฺถนิสฺสิตเมว ภาสติ, น นิรตฺถกกถํ.

Ehi svāgatavādī có nghĩa là: đối với từng vị trong số chư thiên, loài người, người xuất gia, người tại gia đã đến gần mình, Ngài thường nói rằng: “Hãy đến, sự đến thật tốt đẹp”. Sakhilo có nghĩa là: được hội đủ sự hòa nhã đã được nói đến theo phương pháp bắt đầu bằng “lời nói nào là lời nói dịu dàng, êm tai…”, nghĩa là có lời nói mềm mỏng. Sammodako có nghĩa là: khéo léo trong việc thăm hỏi; đối với bốn chúng hội đã lần lượt đến, Ngài thường nói lời hoan hỷ trước tiên theo phương pháp bắt đầu bằng “Này các Tỳ khưu, có kham nhẫn được không, có sống được không?”, dường như làm lắng dịu tất cả sự mệt mỏi do đường xa. Abbhākuṭiko có nghĩa là: không giống như một số người, sau khi đến hội chúng, có gương mặt cứng đờ, gương mặt cau có; nhưng do thấy hội chúng, hoa sen gương mặt của vị ấy nở ra, trở nên có vẻ đẹp như mặt trăng tròn, giống như hoa sen nở ra do tiếp xúc với ánh nắng ban mai. Uttānamukho có nghĩa là: không phải là người như vậy, giống như một số người có gương mặt như úp xuống, không nói gì với hội chúng đã đến, trở thành người có lời nói rất khó có được. Nhưng Sa-môn Gotama là người có lời nói dễ có được. Đối với những người đã lần lượt đến gần vị ấy, sự hối hận “tại sao chúng ta đã đến đây?” không phát sanh, nhưng sau khi nghe pháp, họ chỉ có tâm hoan hỷ, điều này được trình bày. Pubbabhāsī có nghĩa là: và khi nói, Ngài nói trước tiên; và Ngài chỉ nói lời nói phù hợp với thời gian, phù hợp với chừng mực, và liên hệ đến lợi ích, không phải lời nói vô ích.

น ตสฺมึ คาเม วาติ ยตฺถ กิร ภควา ปฏิวสติ, ตตฺถ มเหสกฺขา เทวตา อารกฺขํ คณฺหนฺติ, ตํ นิสฺสาย มนุสฺสานํ อุปทฺทโว น โหติ, ปํสุปิสาจกาทโยเยว หิ มนุสฺเส วิเหเฐนฺติ, เต ตาสํ อานุภาเวน ทูรํ อปกฺกมนฺติ. อปิ จ ภควโต เมตฺตาพเลนปิ น อมนุสฺสา มนุสฺเส วิเหเฐนฺติ.

Về câu Na tasmiṃ gāme vā (hoặc trong làng ấy): Nghe nói, ở nơi nào Đức Thế Tôn trú ngụ, ở nơi đó các vị trời có đại thần lực thực hiện việc bảo vệ. Do nương nhờ các vị trời ấy, tai họa đối với loài người không xảy ra. Quả thật, chỉ có các loài như quỷ bụi làm hại loài người; chúng nó, do oai lực của các vị trời ấy, lánh đi xa. Hơn nữa, cũng do năng lực của tâm từ của Đức Thế Tôn, các loài phi nhân không làm hại loài người.

สงฺฆีติอาทีสุ อนุสาสิตพฺโพ สยํ วา อุปฺปาทิโต สงฺโฆ อสฺส อตฺถีติ สงฺฆี. ตาทิโส จสฺส คโณ อตฺถีติ คณี. ปุริมปทสฺเสว วา เววจนเมตํ. อาจารสิกฺขาปนวเสน คณสฺส อาจริโยติ คณาจริโย[Pg.257]. ปุถุติตฺถกรานนฺติ พหูนํ ติตฺถกรานํ. ยถา วา ตถา วาติ เยน วา เตน วา อเจลกาทิมตฺตเกนาปิ การเณน. สมุทาคจฺฉตีติ สมนฺตโต อุปคจฺฉติ อภิวฑฺฒติ.

Trong các từ saṅghī v.v.: Vị ấy có chúng hội cần được giáo huấn, hoặc có chúng hội do chính mình làm cho phát sanh, vì vậy gọi là saṅghī (người có chúng hội). Và vị ấy có nhóm hội như vậy, vì vậy gọi là gaṇī (người có nhóm hội). Hoặc đây là từ đồng nghĩa của từ trước. Do bởi việc huấn luyện về hạnh kiểm, vị ấy là thầy của nhóm hội, vì vậy gọi là gaṇācariyo (vị thầy của nhóm hội). Puthutitthakarānaṃ có nghĩa là của nhiều người lập giáo phái. Yathā vā tathā vā có nghĩa là do bất cứ lý do nào, dù chỉ là việc không mặc y phục v.v. Samudāgacchati có nghĩa là đến gần từ mọi phía, tăng trưởng.

อติถิ โน เต โหนฺตีติ เต อมฺหากํ อาคนฺตุกา, นวกา ปาหุนกา โหนฺตีติ อตฺโถ. ปริยาปุณามีติ ชานามิ. อปริมาณวณฺโณติ ตถารูเปเนว สพฺพญฺญุนาปิ อปฺปเมยฺยวณฺโณ – ‘‘ปเคว มาทิเสนา’’ติ ทสฺเสติ. วุตฺตมฺปิ เจตฺตํ –

Atithi no te honti có nghĩa là: các vị ấy là khách của chúng tôi, là những người mới đến, là những người đáng được cúng dường như khách. Pariyāpuṇāmi có nghĩa là: tôi biết. Aparimāṇavaṇṇo (có phẩm chất vô lượng) có nghĩa là: có phẩm chất không thể đo lường được ngay cả bởi một vị Toàn Giác như vậy; điều này cho thấy: “huống nữa là bởi người như tôi”. Và điều này cũng đã được nói:

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ.

“Dù một vị Phật nói lên phẩm chất của một vị Phật khác, trong suốt một kiếp mà không nói lời nào khác; kiếp ấy sẽ tận diệt trong khoảng thời gian dài lâu, nhưng phẩm chất của Như Lai sẽ không tận diệt.”

๓๐๕. อิมํ ปน สตฺถุ คุณกถํ สุตฺวา เต พฺราหฺมณา จินฺตยึสุ – ยถา โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺเณ ภณติ, อโนมคุโณ โส ภวํ โคตโม; เอวํ ตสฺส คุเณ ชานมาเนน โข ปน อาจริเยน อติจิรํ อธิวาสิตํ, หนฺท นํ อนุวตฺตามาติ อนุวตฺตึสุ. ตสฺมา เอวํ วุตฺเต ‘‘เต พฺราหฺมณา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อลเมวาติ ยุตฺตเมว. อปิ ปุโฏเสนาติ ปุโฏสํ วุจฺจติ ปาเถยฺยํ, ตํ คเหตฺวาปิ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตเมวาติ อตฺโถ. ปุฏํเสนาติปิ ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ, ปุโฏ อํเส อสฺสาติ ปุฏํโส, เตน ปุฏํเสน. อํเสน หิ ปาเถยฺยปุฏํ วหนฺเตนาปีติ วุตฺตํ โหติ.

305. Nhưng sau khi nghe lời tán thán phẩm chất của Bậc Đạo Sư này, các Bà-la-môn ấy đã suy nghĩ: “Theo như cách Bà-la-môn Soṇadaṇḍa nói về phẩm chất của Sa-môn Gotama, Tôn giả Gotama ấy có phẩm chất không thấp kém; nhưng vị thầy của chúng ta, trong khi biết những phẩm chất của vị ấy như vậy, đã chịu đựng quá lâu. Thôi nào, chúng ta hãy đi theo vị ấy.” Và họ đã đi theo. Vì vậy, khi được nói như vậy, câu bắt đầu bằng “các Bà-la-môn ấy” đã được nói. Trong đó, alameva có nghĩa là chỉ là thích hợp. Trong câu api puṭosena, lương thực đi đường được gọi là puṭosaṃ; có nghĩa là, ngay cả mang theo nó mà đến gần cũng là thích hợp. Cũng có cách đọc là puṭaṃsena, ý nghĩa của nó là: có túi trên vai, vì vậy gọi là puṭaṃso; bởi người có túi trên vai ấy. Quả thật, được nói là “ngay cả bởi người đang mang túi lương thực đi đường trên vai”.

โสณทณฺฑปริวิตกฺกวณฺณนา

Giải thích về sự suy tư của Soṇadaṇḍa.

๓๐๖-๓๐๘. ติโรวนสณฺฑคตสฺสาติ อนฺโตวนสณฺเฑ คตสฺส, วิหารพฺภนฺตรํ ปวิฏฺฐสฺสาติ อตฺโถ. อญฺชลึ ปณาเมตฺวาติ เอเต อุภโตปกฺขิกา, เต เอวํ จินฺตยึสุ – ‘‘สเจ โน มิจฺฉาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ – ‘กสฺมา ตุมฺเห สมณํ โคตมํ วนฺทิตฺถา’ติ? เตสํ – ‘กึ อญฺชลิมตฺตกรเณนาปิ วนฺทนํ นาม โหตี’ติ วกฺขาม. สเจ โน สมฺมาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ – ‘กสฺมา ตุมฺเห ภควนฺตํ น วนฺทิตฺถา’ติ. ‘กึ สีเสน ภูมิยํ ปหรนฺเตเนว วนฺทนํ นาม โหติ, นนุ อญฺชลิกมฺมมฺปิ วนฺทนํ เอวา’ติ [Pg.258] วกฺขามา’’ติ. นามโคตฺตนฺติ ‘‘โภ, โคตม, อหํ อสุกสฺส ปุตฺโต ทตฺโต นาม, มิตฺโต นาม, อิธาคโต’’ติ วทนฺตา นามํ สาเวนฺติ นาม. ‘‘โภ, โคตม, อหํ วาเสฏฺโฐ นาม, กจฺจาโน นาม, อิธาคโต’’ติ วทนฺตา โคตฺตํ สาเวนฺติ นาม. เอเต กิร ทลิทฺทา ชิณฺณา กุลปุตฺตา ‘‘ปริสมชฺเฌ นามโคตฺตวเสน ปากฏา ภวิสฺสามา’’ติ เอวมกํสุ. เย ปน ตุณฺหีภูตา นิสีทึสุ, เต เกราฏิกา เจว อนฺธพาลา จ. ตตฺถ เกราฏิกา – ‘‘เอกํ ทฺเว กถาสลฺลาเปปิ กโรนฺโต วิสฺสาสิโก โหติ, อถ วิสฺสาเส สติ เอกํ ทฺเว ภิกฺขา อทาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ ตโต อตฺตานํ โมเจตฺวา ตุณฺหี นิสีทนฺติ. อนฺธพาลา อญฺญาณตาเยว อวกฺขิตฺตมตฺติกาปิณฺโฑ วิย ยตฺถ กตฺถจิ ตุณฺหีภูตา นิสีทนฺติ.

306-308. Tirovanasaṇḍagatassāti có nghĩa là đã đi vào trong lùm cây, đã đi vào bên trong tịnh xá. Añjaliṃ paṇāmetvāti: những người này thuộc cả hai phe, họ đã suy nghĩ như vầy: “Nếu những người tà kiến chất vấn chúng ta: ‘Tại sao các ông lại đảnh lễ Sa-môn Gotama?’, chúng ta sẽ nói với họ rằng: ‘Chỉ với việc chắp tay thôi mà cũng gọi là đảnh lễ sao?’. Nếu những người chánh kiến chất vấn chúng ta: ‘Tại sao các ông không đảnh lễ Đức Thế Tôn?’, chúng ta sẽ nói rằng: ‘Chẳng lẽ chỉ có việc đập đầu xuống đất mới gọi là đảnh lễ sao? Chẳng phải việc chắp tay cũng chính là đảnh lễ hay sao?’”. Nāmagottanti: những người nói: “Thưa ngài Gotama, tôi là con của người kia, tên là Datta, tên là Mitta, đã đến đây” được gọi là đang xưng tên. Những người nói: “Thưa ngài Gotama, tôi là Vāseṭṭha, là Kaccāna, đã đến đây” được gọi là đang xưng họ. Nghe nói, những thiện nam tử nghèo khó, già yếu này đã làm như vậy với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ trở nên nổi bật giữa hội chúng nhờ vào tên và họ”. Còn những người ngồi im lặng thì có kẻ xảo quyệt và kẻ ngu si mù quáng. Trong đó, những kẻ xảo quyệt nghĩ rằng: “Chỉ cần nói một hai câu là trở nên thân quen, mà khi đã thân quen thì không cho một hai muỗng cơm là điều không nên”, do đó họ tự giải thoát mình khỏi tình huống đó và ngồi im lặng. Còn những kẻ ngu si mù quáng thì do sự không hiểu biết, giống như cục đất sét bị ném xuống, họ ngồi im lặng ở bất cứ đâu.

พฺราหฺมณปญฺญตฺติวณฺณนา

Giải thích về quy định của Bà-la-môn

๓๐๙-๓๑๐. เจตสา เจโตปริวิตกฺกนฺติ ภควา – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย อโธมุโข ถทฺธคตฺโต กึ จินฺตยมาโน นิสินฺโน, กึ นุ โข จินฺเตตี’’ติ อาวชฺชนฺโต อตฺตโน เจตสา ตสฺส จิตฺตํ อญฺญาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญายา’’ติ. วิหญฺญตีติ วิฆาตํ อาปชฺชติ. อนุวิโลเกตฺวา ปริสนฺติ ภควโต สกสมเย ปญฺหปุจฺฉเนน อุทเก มิยมาโน อุกฺขิปิตฺวา ถเล ฐปิโต วิย สมปสฺสทฺธกายจิตฺโต หุตฺวา ปริสํ สงฺคณฺหนตฺถํ ทิฏฺฐิสญฺชาเนเนว ‘‘อุปธาเรนฺตุ เม โภนฺโต วจน’’นฺติ วทนฺโต วิย อนุวิโลเกตฺวา ปริสํ ภควนฺตํ เอตทโวจ.

309-310. Cetasā cetoparivitakkanti: Đức Thế Tôn, trong khi hướng tâm rằng: “Vị Bà-la-môn này, từ lúc đến, cúi mặt, thân cứng đờ, đang ngồi suy nghĩ điều gì, đang suy tư điều gì nhỉ?”, đã dùng tâm của mình biết được tâm của vị ấy. Do đó, đã được nói rằng: “đã biết được sự suy tầm của tâm bằng tâm”. Vihaññatīti có nghĩa là gặp phải sự phiền muộn. Anuviloketvā parisanti: do việc Đức Thế Tôn hỏi vấn đề trong học thuyết của mình, vị ấy có thân tâm hoàn toàn an tịnh, giống như người sắp chết đuối dưới nước được vớt lên đặt trên bờ, và để thu phục hội chúng, chỉ bằng việc nhận biết rõ quan điểm của mình, giống như đang nói: “Xin các ngài hãy lắng nghe lời của tôi”, sau khi nhìn quanh hội chúng, đã bạch với Đức Thế Tôn lời này.

๓๑๑-๓๑๓. สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานนฺติ ยญฺญยชนตฺถาย สุชํ คณฺหนฺเตสุ พฺราหฺมเณสุ ปฐโม วา ทุติโย วาติ อตฺโถ. สุชาย ทิยฺยมานํ มหายาคํ ปฏิคฺคณฺหนฺตานนฺติ โปราณา. อิติ พฺราหฺมโณ สกสมยวเสน สมฺมเทว ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ. ภควา ปน วิเสสโต อุตฺตมพฺราหฺมณสฺส ทสฺสนตฺถํ – ‘‘อิเมสํ ปนา’’ติอาทิมาห. เอตทโวจุนฺติ สเจ ชาติวณฺณมนฺตสมฺปนฺโน พฺราหฺมโณ น โหติ, อถ โก จรหิ โลเก พฺราหฺมโณ [Pg.259] ภวิสฺสติ? นาเสติ โน อยํ โสณทณฺโฑ, หนฺทสฺส วาทํ ปฏิกฺขิปิสฺสามาติ จินฺเตตฺวา เอตทโวจุํ. อปวทตีติ ปฏิกฺขิปติ. อนุปกฺขนฺทตีติ อนุปวิสติ. อิทํ – ‘‘สเจ ตฺวํ ปสาทวเสน สมณํ โคตมํ สรณํ คนฺตุกาโม, คจฺฉ; มา พฺราหฺมณสฺส สมยํ ภินฺที’’ติ อธิปฺปาเยน อาหํสุ.

311-313. Sujaṃ paggaṇhantānanti có nghĩa là người thứ nhất hoặc người thứ hai trong số các Bà-la-môn cầm muỗng tế lễ để cúng dường. Các vị xưa nói rằng: “trong số những người nhận lễ vật cúng dường lớn được dâng bằng muỗng tế lễ”. Như vậy, vị Bà-la-môn đã giải đáp vấn đề một cách đúng đắn theo học thuyết của mình. Còn Đức Thế Tôn, để chỉ ra vị Bà-la-môn tối thượng một cách đặc biệt, đã nói câu bắt đầu bằng “imesaṃ panā”. Etadavocunti: họ đã nói lời này sau khi suy nghĩ rằng: “Nếu người đầy đủ dòng dõi, dung sắc, và minh chú không phải là Bà-la-môn, vậy thì ai trên đời này sẽ là Bà-la-môn? Soṇadaṇḍa này đang hủy hoại chúng ta, nào, chúng ta hãy bác bỏ luận điểm của ông ta”. Apavadatīti có nghĩa là bác bỏ. Anupakkhandatīti có nghĩa là đi vào theo. Họ đã nói điều này với ý định rằng: “Nếu ông muốn quy y Sa-môn Gotama do lòng tịnh tín, thì cứ đi đi; đừng phá vỡ học thuyết của Bà-la-môn”.

๓๑๔. เอตทโวจาติ อิเมสุ พฺราหฺมเณสุ เอวํ เอกปฺปหาเรเนว วิรวนฺเตสุ ‘‘อยํ กถา ปริโยสานํ น คมิสฺสติ, หนฺท เน นิสฺสทฺเท กตฺวา โสณทณฺเฑเนว สทฺธึ กเถมี’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘เอตํ สเจ โข ตุมฺหาก’’นฺติอาทิกํ วจนํ อโวจ.

314. Etadavocāti: khi những Bà-la-môn này đồng loạt la ó như vậy, Ngài đã suy nghĩ rằng: “Cuộc nói chuyện này sẽ không đi đến hồi kết, nào, ta hãy làm cho họ im lặng và chỉ nói chuyện với một mình Soṇadaṇḍa”, và đã nói lời bắt đầu bằng “etaṃ sace kho tumhākaṃ”.

๓๑๕-๓๑๖. สหธมฺเมนาติ สการเณน. สมสโมติ ฐเปตฺวา เอกเทสสมตฺตํ สมภาเวน สโม, สพฺพากาเรน สโมติ อตฺโถ. อหมสฺส มาตาปิตโร ชานามีติ ภคินิยา ปุตฺตสฺส มาตาปิตโร กึ น ชานิสฺสติ, กุลโกฏิปริทีปนํ สนฺธาเยว วทติ. มุสาวาทมฺปิ ภเณยฺยาติ อตฺถภญฺชนกํ มุสาวาทํ กเถยฺย. กึ วณฺโณ กริสฺสตีติ อพฺภนฺตเร คุเณ อสติ กึ กริสฺสติ? กิมสฺส พฺราหฺมณภาวํ รกฺขิตุํ สกฺขิสฺสตีติ อตฺโถ. อถาปิ สิยา ปุน – ‘‘ปกติสีเล ฐิตสฺส พฺราหฺมณภาวํ สาเธนฺตี’’ติ เอวมฺปิ สีลเมว สาเธสฺสติ, ตสฺมึ หิสฺส อสติ พฺราหฺมณภาโว นาโหสีติ สมฺโมหมตฺตํ วณฺณาทโย. อิทํ ปน สุตฺวา เต พฺราหฺมณา – ‘‘สภาวํ อาจริโย อาห, อการณาว มยํ อุชฺฌายิมฺหา’’ติ ตุณฺหี อเหสุํ.

315-316. Sahadhammenāti có nghĩa là có lý do. Samasamoti có nghĩa là, ngoại trừ sự tương đồng một phần, là tương đồng về bản chất, tương đồng về mọi phương diện. Ahamassa mātāpitaro jānāmīti: chẳng lẽ lại không biết cha mẹ của con trai người em gái sao? Ông nói như vậy là nhắm đến việc làm sáng tỏ nguồn gốc dòng họ. Musāvādampi bhaṇeyyāti có nghĩa là có thể nói lời nói dối làm tổn hại lợi ích. Kiṃ vaṇṇo karissatīti: khi bên trong không có đức hạnh thì (dung sắc) sẽ làm được gì? Có nghĩa là, làm sao có thể bảo vệ được phẩm chất Bà-la-môn của người ấy? Lại nữa, nếu có suy nghĩ rằng: “Dung sắc v.v... tạo nên phẩm chất Bà-la-môn của người sống trong giới hạnh tự nhiên”, thì trong trường hợp đó cũng chỉ có giới hạnh mới tạo nên được. Bởi vì khi người ấy không có giới hạnh đó, thì phẩm chất Bà-la-môn đã không còn. Do đó, (cho rằng) dung sắc v.v... (là yếu tố của phẩm chất Bà-la-môn) chỉ là sự si mê mà thôi. Sau khi nghe điều này, các Bà-la-môn ấy đã im lặng, nghĩ rằng: “Vị đạo sư đã nói đúng sự thật, chúng ta đã chỉ trích một cách vô cớ”.

สีลปญฺญากถาวณฺณนา

Giải thích về bài thuyết giảng về Giới và Tuệ

๓๑๗. ตโต ภควา ‘กถิโต พฺราหฺมเณน ปญฺโห, กึ ปเนตฺถ ปติฏฺฐาตุํ สกฺขิสฺสติ, น สกฺขิสฺสตี’ติ? ตสฺส วีมํสนตฺถํ – ‘‘อิเมสํ ปน พฺราหฺมณา’’ติอาทิมาห. สีลปริโธตาติ สีลปริสุทฺธา. ยตฺถ สีลํ ตตฺถ ปญฺญาติ ยสฺมึ ปุคฺคเล สีลํ, ตตฺเถว ปญฺญา, กุโต ทุสฺสีเล ปญฺญา? ปญฺญารหิเต วา ชเฬ เอฬมูเค กุโต สีลนฺติ? สีลปญฺญาณนฺติ สีลญฺจ ปญฺญาณญฺจ สีลปญฺญาณํ. ปญฺญาณนฺติ ปญฺญาเยว. เอวเมตํ พฺราหฺมณาติ [Pg.260] ภควา พฺราหฺมณสฺส วจนํ อนุชานนฺโต อาห. ตตฺถ สีลปริโธตา ปญฺญาติ จตุปาริสุทฺธิสีเลน โธตา. กถํ ปน สีเลน ปญฺญํ โธวตีติ? ยสฺส ปุถุชฺชนสฺส สีลํ สฏฺฐิอสีติวสฺสานิ อขณฺฑํ โหติ, โส มรณกาเลปิ สพฺพกิเลเส ฆาเตตฺวา สีเลน ปญฺญํ โธวิตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาติ. กนฺทรสาลปริเวเณ มหาสฏฺฐิวสฺสตฺเถโร วิย. เถเร กิร มรณมญฺเจ นิปชฺชิตฺวา พลวเวทนาย นิตฺถุนนฺเต, ติสฺสมหาราชา ‘‘เถรํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา ปริเวณทฺวาเร ฐิโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กสฺส สทฺโท อย’’นฺติ? เถรสฺส นิตฺถุนนสทฺโทติ. ‘‘ปพฺพชฺชาย สฏฺฐิวสฺเสน เวทนาปริคฺคหมตฺตมฺปิ น กตํ, น ทานิ นํ วนฺทิสฺสามี’’ติ นิวตฺติตฺวา มหาโพธึ วนฺทิตุํ คโต. ตโต อุปฏฺฐากทหโร เถรํ อาห – ‘‘กึ โน, ภนฺเต, ลชฺชาเปถ, สทฺโธปิ ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา น วนฺทิสฺสามี’’ติ คโตติ. กสฺมา อาวุโสติ? ตุมฺหากํ นิตฺถุนนสทฺทํ สุตฺวาติ. ‘‘เตน หิ เม โอกาสํ กโรถา’’ติ วตฺวา เวทนํ วิกฺขมฺภิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา ทหรสฺส สญฺญํ อทาสิ – ‘‘คจฺฉาวุโส, อิทานิ ราชานํ อมฺเห วนฺทาเปหี’’ติ. ทหโร คนฺตฺวา – ‘‘อิทานิ กิร เถรํ, วนฺทถา’’ติ อาห. ราชา สํสุมารปติเตน เถรํ วนฺทนฺโต – ‘‘นาหํ อยฺยสฺส อรหตฺตํ วนฺทามิ, ปุถุชฺชนภูมิยํ ปน ฐตฺวา รกฺขิตสีลเมว วนฺทามี’’ติ อาห, เอวํ สีเลน ปญฺญํ โธวติ นาม. ยสฺส ปน อพฺภนฺตเร สีลสํวโร นตฺถิ, อุคฺฆาฏิตญฺญุตาย ปน จตุปฺปทิกคาถาปริโยสาเน ปญฺญาย สีลํ โธวิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อยํ ปญฺญาย สีลํ โธวติ นาม. เสยฺยถาปิ สนฺตติมหามตฺโต.

317. Bấy giờ, đức Thế Tôn (nghĩ rằng): “Vị Bà-la-môn đã trình bày vấn đề, liệu y có thể đứng vững ở đây hay không thể đứng vững?” Vì mục đích muốn dò xét vị ấy, ngài đã nói câu bắt đầu là: “Này Bà-la-môn, còn về những điều này.” (Sīlaparidhotā) có nghĩa là được thanh lọc bởi giới. (Yattha sīlaṃ tattha paññā) có nghĩa là: Ở cá nhân nào có giới, chính ở nơi ấy có tuệ; làm sao có tuệ ở người ác giới? Hoặc, làm sao có giới ở người ngu si, câm ngốc, thiếu vắng trí tuệ? (Sīlapaññāṇaṃ) có nghĩa là giới và tuệ là giới tuệ. (Paññāṇaṃ) chính là tuệ. (Evametaṃ brāhmaṇa), đức Thế Tôn đã nói lời này trong khi chấp thuận lời nói của vị Bà-la-môn. Ở đây, (sīlaparidhotā paññā) có nghĩa là được gột rửa bởi Tứ Thanh Tịnh Giới. Nhưng làm thế nào gột rửa tuệ bằng giới? Phàm phu nào có giới không bị khiếm khuyết trong sáu mươi, tám mươi năm, vị ấy ngay cả vào lúc lâm chung cũng có thể diệt trừ tất cả phiền não, gột rửa tuệ bằng giới, và đắc quả A-la-hán. Giống như vị trưởng lão sáu mươi tuổi hạ ở tu viện Kandarasāla. Tương truyền, khi vị trưởng lão đang nằm trên giường bệnh sắp lâm chung, rên rỉ vì cơn đau dữ dội, đại vương Tissa đi đến với ý định: “Ta sẽ đến thăm trưởng lão,” và khi đang đứng ở cổng tu viện, nghe thấy tiếng ấy, liền hỏi: “Tiếng của ai vậy?” (Họ thưa:) “Là tiếng rên của trưởng lão.” (Vua nghĩ:) “Xuất gia đã sáu mươi năm mà ngay cả việc chế ngự cảm thọ cũng chưa làm được, bây giờ ta sẽ không đảnh lễ vị ấy nữa.” Nói rồi, vua quay về và đi đến đảnh lễ cây Đại Bồ-đề. Sau đó, vị tỳ-khưu trẻ thị giả thưa với trưởng lão: “Bạch ngài, tại sao ngài lại làm chúng con xấu hổ? Ngay cả đức vua có lòng tin cũng đã hối hận và bỏ đi với ý nghĩ ‘ta sẽ không đảnh lễ.’” (Trưởng lão hỏi:) “Vì sao vậy, hiền hữu?” (Vị tỳ-khưu trẻ đáp:) “Vì nghe tiếng rên của ngài.” (Trưởng lão nói:) “Vậy thì hãy cho ta một cơ hội.” Nói rồi, ngài chế ngự cơn đau, đắc quả A-la-hán và ra hiệu cho vị tỳ-khưu trẻ: “Này hiền hữu, hãy đi, bây giờ hãy mời đức vua đến đảnh lễ chúng ta.” Vị tỳ-khưu trẻ đi đến và nói: “Bây giờ, xin mời ngài đảnh lễ trưởng lão.” Đức vua, trong khi đảnh lễ trưởng lão bằng cách phủ phục như cá sấu, đã thưa rằng: “Con không đảnh lễ quả vị A-la-hán của ngài, mà con chỉ đảnh lễ giới đã được gìn giữ khi ngài còn ở địa vị phàm phu.” Như vậy, được gọi là gột rửa tuệ bằng giới. Còn người nào bên trong không có sự phòng hộ bằng giới, nhưng nhờ là bậc Ugghāṭitaññu, vào cuối bài kệ bốn câu, đã gột rửa giới bằng tuệ và đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Vị này được gọi là người gột rửa giới bằng tuệ. Giống như đại thần Santati.

๓๑๘. กตมํ ปน ตํ พฺราหฺมณาติ กสฺมา อาห? ภควา กิร จินฺเตสิ – ‘‘พฺราหฺมณา พฺราหฺมณสมเย ปญฺจสีลานิ ‘สีล’นฺติ ปญฺญาเปนฺติ, เวทตฺตยอุคฺคหณปญฺญา ปญฺญาติ. อุปริวิเสสํ น ชานนฺติ. ยํนูนาหํ พฺราหฺมณสฺส อุตฺตริวิเสสภูตํ มคฺคสีลํ, ผลสีลํ, มคฺคปญฺญํ, ผลปญฺญญฺจ ทสฺเสตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐเปยฺย’’นฺติ. อถ นํ กเถตุกมฺยตาย ปุจฺฉนฺโต – ‘‘กตมํ ปน ตํ, พฺราหฺมณ, สีลํ กตมา สา ปญฺญา’’ติ อาห. อถ พฺราหฺมโณ – ‘‘มยา สกสมยวเสน ปญฺโห วิสฺสชฺชิโต. สมโณ ปน มํ โคตโม ปุน นิวตฺติตฺวา ปุจฺฉติ, อิทานิสฺสาหํ จิตฺตํ ปริโตเสตฺวา วิสฺสชฺชิตุํ [Pg.261] สกฺกุเณยฺยํ วา น วา? สเจ น สกฺขิสฺสํ ปฐมํ อุปฺปนฺนาปิ เม ลชฺชา ภิชฺชิสฺสติ. อสกฺโกนฺตสฺส ปน น สกฺโกมีติ วจเน โทโส นตฺถี’’ติ ปุน นิวตฺติตฺวา ภควโตเยว ภารํ กโรนฺโต ‘‘เอตฺตกปรมาว มย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ เอตฺตกปรมาติ เอตฺตกํ สีลปญฺญาณนฺติ วจนเมว ปรมํ อมฺหากํ, เต มยํ เอตฺตกปรมา, อิโต ปรํ เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺถํ น ชานามาติ อตฺโถ.

318. Vì sao ngài lại nói: “Này Bà-la-môn, vậy giới ấy là gì?” Tương truyền, đức Thế Tôn đã suy nghĩ: “Các Bà-la-môn trong học thuyết của họ quy định năm giới là ‘giới,’ và trí tuệ về việc học thuộc ba tập Vệ-đà là ‘tuệ.’ Họ không biết đến sự thù thắng cao hơn. Chắc chắn ta sẽ chỉ bày cho vị Bà-la-môn về giới đạo, giới quả, tuệ đạo, và tuệ quả, là những pháp thù thắng cao hơn, rồi kết thúc bài pháp với đỉnh cao là quả A-la-hán.” Bấy giờ, trong khi hỏi vị ấy với mong muốn được trình bày, ngài đã nói: “Này Bà-la-môn, vậy giới ấy là gì, tuệ ấy là gì?” Bấy giờ, vị Bà-la-môn (nghĩ rằng): “Ta đã giải đáp vấn đề theo học thuyết của mình. Nhưng Sa-môn Gotama lại hỏi ngược lại ta. Bây giờ, liệu ta có thể giải đáp để làm hài lòng tâm trí của vị ấy hay không? Nếu ta không thể, sự hổ thẹn đã khởi lên trong ta lúc đầu cũng sẽ tan vỡ. Tuy nhiên, không có lỗi gì trong việc nói ‘tôi không thể’ khi không thể giải đáp.” Nghĩ vậy, ông ta lại quay lại và đặt gánh nặng lên chính đức Thế Tôn, nói câu bắt đầu là: “Chúng tôi chỉ đến mức này.” Ở đây, (ettakaparamā) có nghĩa là: Lời nói “giới và tuệ” này là giới hạn tối đa của chúng tôi; chúng tôi là những người chỉ đến mức này; ngoài điều này ra, chúng tôi không biết ý nghĩa của lời đã nói này.

อถสฺส ภควา สีลปญฺญาย มูลภูตสฺส ตถาคตสฺส อุปฺปาทโต ปภุติ สีลปญฺญาณํ ทสฺเสตุํ – ‘‘อิธ พฺราหฺมณ, ตถาคโต’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ สามญฺญผเล วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, อยํ ปน วิเสโส, อิธ ติวิธมฺปิ สีลํ – ‘‘อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมิ’’นฺติ เอวํ สีลมิจฺเจว นิยฺยาติตํ ปฐมชฺฌานาทีนิ จตฺตาริ ฌานานิ อตฺถโต ปญฺญาสมฺปทา. เอวํ ปญฺญาวเสน ปน อนิยฺยาเตตฺวา วิปสฺสนาปญฺญาย ปทฏฺฐานภาวมตฺเตน ทสฺเสตฺวา วิปสฺสนาปญฺญาโต ปฏฺฐาย ปญฺญา นิยฺยาติตาติ.

Bấy giờ, để chỉ bày cho vị Bà-la-môn về giới và tuệ, bắt đầu từ sự xuất hiện của đức Như Lai, là cội nguồn của giới và tuệ, đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu là: “Này Bà-la-môn, ở đây, Như Lai.” Ý nghĩa của câu này nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong kinh Sa-môn Quả. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: Ở đây, cả ba loại giới đều được kết luận chỉ là giới như sau: “Đây chính là giới của vị ấy.” Bốn thiền, bắt đầu từ sơ thiền, về mặt ý nghĩa là tuệ sung mãn. Tuy nhiên, không kết luận theo phương diện tuệ như vậy, mà sau khi chỉ bày chúng chỉ với tư cách là nền tảng cho tuệ minh sát, tuệ được kết luận bắt đầu từ tuệ minh sát.

โสณทณฺฑอุปาสกตฺตปฏิเวทนากถา

Câu chuyện về việc tuyên bố trở thành cận sự nam của Soṇadaṇḍa

๓๑๙-๓๒๒. สฺวาตนายาติ ปทสฺส อตฺโถ อชฺชตนายาติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เตน มํ สา ปริสา ปริภเวยฺยาติ เตน ตุมฺเห ทูรโตว ทิสฺวา อาสนา วุฏฺฐิตการเณน มํ สา ปริสา – ‘‘อยํ โสณทณฺโฑ ปจฺฉิมวเย ฐิโต มหลฺลโก, โคตโม ปน ทหโร ยุวา นตฺตาปิสฺส นปฺปโหติ, โส นาม อตฺตโน นตฺตุมตฺตภาวมฺปิ อปฺปตฺตสฺส อาสนา วุฏฺฐาตี’’ติ ปริภเวยฺย. อาสนา เม ตํ ภวํ โคตโม ปจฺจุฏฺฐานนฺติ มม อคารเวน อวุฏฺฐานํ นาม นตฺถิ, โภคนาสนภเยน ปน น วุฏฺฐหิสฺสามิ, ตํ ตุมฺเห หิ เจว มยา จ ญาตุํ วฏฺฏติ. ตสฺมา อาสนา เม เอตํ ภวํ โคตโม ปจฺจุฏฺฐานํ ธาเรตูติ, อิมินา กิร สทิโส กุหโก ทุลฺลโภ, ภควติ ปนสฺส อคารวํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา โภคนาสนภยา กุหนวเสน เอวํ วทติ. ปรปเทสุปิ เอเสว นโย. ธมฺมิยา กถายาติอาทีสุ ตงฺขณานุรูปาย ธมฺมิยา กถาย ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ อตฺถํ สนฺทสฺเสตฺวา กุสเล ธมฺเม สมาทเปตฺวา คณฺหาเปตฺวา. ตตฺถ นํ สมุตฺเตเชตฺวา สอุสฺสาหํ กตฺวา ตาย จ สอุสฺสาหตาย อญฺเญหิ จ วิชฺชมานคุเณหิ สมฺปหํเสตฺวา ธมฺมรตนวสฺสํ วสฺสิตฺวา อุฏฺฐายาสนา [Pg.262] ปกฺกามิ. พฺราหฺมโณ ปน อตฺตโน กุหกตาย เอวมฺปิ ภควติ ธมฺมวสฺสํ วสฺสิเต วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขิ. เกวลมสฺส อายตึ นิพฺพานตฺถาย วาสนาภาคิยาย จ สพฺพา ปุริมปจฺฉิมกถา อโหสีติ.

319-322. Ý nghĩa của từ `svātanāya` nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến trong từ `ajjatanāya`. Do đó, hội chúng ấy có thể xem thường tôi, nghĩa là do nguyên nhân đứng dậy khỏi chỗ ngồi khi thấy các ngài từ xa, hội chúng ấy có thể xem thường tôi rằng: "Bà-la-môn Soṇadaṇḍa này đang ở vào tuổi xế chiều, là bậc trưởng lão, còn Sa-môn Gotama thì trẻ tuổi, thanh niên, còn chưa đáng làm cháu của ông ta, thế mà ông ta lại đứng dậy khỏi chỗ ngồi vì một người còn chưa đến tuổi làm cháu của mình." Tôn giả Gotama hãy xem việc này của tôi như là sự đứng dậy khỏi chỗ ngồi, nghĩa là không có chuyện tôi không đứng dậy vì thiếu tôn kính, nhưng tôi sẽ không đứng dậy vì sợ mất tài sản. Điều đó, chính các ngài và tôi nên biết. Vì vậy, Tôn giả Gotama hãy ghi nhận việc này của tôi như là sự đứng dậy khỏi chỗ ngồi. Nghe nói, người xảo trá giống như vị này thật khó tìm. Nhưng vị ấy không có sự bất kính đối với Đức Thế Tôn, vì vậy, do sợ mất tài sản, ông ta nói như vậy một cách xảo trá. Ở các đoạn sau cũng theo phương pháp này. Trong các đoạn bắt đầu bằng `dhammiyā kathāya`, sau khi đã chỉ rõ lợi ích trong hiện tại và tương lai bằng pháp thoại thích hợp với thời điểm ấy, sau khi đã khuyến khích, làm cho thọ trì các thiện pháp, sau khi đã khích lệ, làm cho vị ấy hăng hái trong các thiện pháp ấy, sau khi đã làm cho hoan hỷ bằng sự hăng hái ấy và bằng các đức tính hiện có khác, sau khi đã ban cơn mưa pháp bảo, Ngài đứng dậy khỏi chỗ ngồi và ra đi. Còn vị Bà-la-môn, do sự xảo trá của mình, dù Đức Thế Tôn đã ban cơn mưa pháp như vậy, cũng đã không thể làm phát sinh được pháp đặc biệt nào. Toàn bộ câu chuyện trước sau của vị ấy chỉ trở thành nhân duyên cho Niết-bàn và là phần của tập quán trong tương lai.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

Như vậy, trong bộ Chú giải Trường Bộ Kinh tên là Sumaṅgalavilāsinī,

โสณทณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Soṇadaṇḍa đã kết thúc.

๕. กูฏทนฺตสุตฺตวณฺณนา

5. Phần giải thích kinh Kūṭadanta

๓๒๓. เอวํ [Pg.263] เม สุตํ…เป… มคเธสูติ กูฏทนฺตสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. มคเธสูติ มคธา นาม ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รูฬฺหีสทฺเทน มคธาติ วุจฺจติ, ตสฺมึ มคเธสุ ชนปเท. อิโต ปรํ ปุริมสุตฺตทฺวเย วุตฺตนยเมว. อมฺพลฏฺฐิกา พฺรหฺมชาเล วุตฺตสทิสาว. กูฏทนฺโตติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ. อุปกฺขโฏติ สชฺชิโต. วจฺฉตรสตานีติ วจฺฉสตานิ. อุรพฺภาติ ตรุณเมณฺฑกา วุจฺจนฺติ. เอเต ตาว ปาฬิยํ อาคตาเยว. ปาฬิยํ ปน อนาคตานมฺปิ อเนเกสํ มิคปกฺขีนํ สตฺตสตฺตสตานิ สมฺปิณฺฑิตาเนวาติ เวทิตพฺพานิ. สพฺพสตฺตสติกยาคํ กิเรส ยชิตุกาโม โหติ. ถูณูปนีตานีติ พนฺธิตฺวา ฐปนตฺถาย ยูปสงฺขาตํ ถูณํ อุปนีตานิ.

323. Kinh bắt đầu bằng "Evaṃ me sutaṃ…pe… magadhesu" là kinh Kūṭadanta. Trong kinh ấy, đây là phần giải thích các từ chưa từng được giải thích. `Magadhesu` nghĩa là các vương tử ở xứ sở tên là Magadhā. Nơi ở của họ, dù chỉ là một xứ, cũng được gọi là Magadhā theo quy ước. (Nghĩa là) trong xứ sở Magadhā ấy. Từ đây trở đi, phương pháp giải thích giống như đã được nói trong hai bài kinh trước. Ambalaṭṭhikā cũng tương tự như đã được nói trong kinh Brahmajāla. `Kūṭadanta` là tên của vị Bà-la-môn ấy. `Upakkhaṭo` là đã được chuẩn bị. `Vacchatarasatāni` là hàng trăm con bê. `Urabbhā` được gọi là những con cừu non. Những con vật này đã được đề cập trong Pāli. Nhưng cũng nên biết rằng bảy trăm con của mỗi loài trong số nhiều loài thú và chim không được đề cập trong Pāli cũng đã được gộp chung vào. Nghe nói, vị này muốn thực hiện lễ tế đàn với mỗi loại bảy trăm con. `Thūṇūpanītāni` là đã được trói lại và dẫn đến cột tế lễ, gọi là yūpa, để giữ ở đó.

๓๒๘. ติวิธนฺติ เอตฺถ วิธา วุจฺจติ ฐปนา, ติฏฺฐปนนฺติ อตฺโถ. โสฬสปริกฺขารนฺติ โสฬสปริวารํ.

328. Ở đây, trong từ `tividhaṃ`, `vidhā` được gọi là `ṭhapanā` (sự thiết lập), ý nghĩa là có ba sự thiết lập. `Soḷasaparikkhāraṃ` là có mười sáu vật tùy tùng.

๓๓๐-๓๓๖. ปฏิวสนฺตีติ ยญฺญานุภวนตฺถาย ปฏิวสนฺติ. ภูตปุพฺพนฺติ อิทํ ภควา ปถวีคตํ นิธึ อุทฺธริตฺวา ปุรโต ราสึ กโรนฺโต วิย ภวปฏิจฺฉนฺนํ ปุพฺพจริตํ ทสฺเสนฺโต อาห. มหาวิชิโตติ โส กิร สาครปริยนฺตํ มหนฺตํ ปถวีมณฺฑลํ วิชินิ, อิติ มหนฺตํ วิชิตมสฺสาติ มหาวิชิโต ตฺเวว สงฺขฺยํ อคมาสิ. อฑฺโฒติอาทีสุ โย โกจิ อตฺตโน สนฺตเกน วิภเวน อฑฺโฒ โหติ, อยํ ปน น เกวลํ อฑฺโฒเยว, มหทฺธโน มหตา อปริมาณสงฺขฺเยน ธเนน สมนฺนาคโต. ปญฺจกามคุณวเสน มหนฺตา อุฬารา โภคา อสฺสาติ มหาโภโค. ปิณฺฑปิณฺฑวเสน เจว สุวณฺณมาสกรชตมาสกาทิวเสน จ ชาตรูปรชตสฺส ปหูตตาย ปหูตชาตรูปรชโต, อเนกโกฏิสงฺขฺเยน ชาตรูปรชเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. วิตฺตีติ ตุฏฺฐิ, วิตฺติยา อุปกรณํ วิตฺตูปกรณํ ตุฏฺฐิการณนฺติ อตฺโถ. ปหูตํ นานาวิธาลงฺการสุวณฺณรชตภาชนาทิเภทํ วิตฺตูปกรณมสฺสาติ ปหูตวิตฺตูปกรโณ. สตฺตรตนสงฺขาตสฺส นิทหิตฺวา ฐปิตธนสฺส สพฺพปุพฺพณฺณาปรณฺณสงฺคหิตสฺส ธญฺญสฺส จ ปหูตตาย ปหูตธนธญฺโญ[Pg.264]. อถวา อิทมสฺส เทวสิกํ ปริพฺพยทานคฺคหณาทิวเสน ปริวตฺตนธนธญฺญวเสน วุตฺตํ.

330-336. `Paṭivasanti` là họ sống để hưởng thụ lễ tế. Đức Thế Tôn đã nói lời này `bhūtapubbaṃ` để chỉ ra hành vi trong quá khứ đã bị che lấp bởi các kiếp sống, giống như người đào kho báu dưới lòng đất lên và chất thành đống ở phía trước. `Mahāvijita` là vì nghe nói vị vua ấy đã chinh phục được toàn bộ trái đất rộng lớn cho đến tận biển cả; do đó, vì có lãnh thổ được chinh phục rộng lớn, ngài đã được gọi là Mahāvijita. Trong các từ như `aḍḍho`, bất cứ ai cũng có thể giàu có với tài sản của mình, nhưng vị vua này không chỉ giàu có mà còn là `mahaddhano`, có nhiều của cải, sở hữu tài sản to lớn, vô lượng. Được gọi là `mahābhogo` vì có nhiều tài sản lớn lao, cao quý theo năm loại dục lạc. Được gọi là `pahūtajātarūparajato` vì có nhiều vàng bạc, cả dưới dạng thỏi và dưới dạng các đồng tiền vàng, bạc, v.v.; ý nghĩa là sở hữu vô số triệu vàng bạc. `Vitti` là sự hài lòng. `Vittūpakaraṇaṃ` là phương tiện của sự hài lòng, ý nghĩa là nguyên nhân của sự hài lòng. Được gọi là `pahūtavittūpakaraṇo` vì có nhiều phương tiện của sự hài lòng, gồm nhiều loại trang sức, vật dụng bằng vàng bạc, v.v. Được gọi là `pahūtadhanadhañño` vì có nhiều của cải và ngũ cốc, bao gồm tài sản được cất giữ gọi là bảy báu và tất cả các loại ngũ cốc đã thu hoạch. Hoặc là, điều này được nói về của cải và ngũ cốc lưu chuyển hàng ngày của vị vua ấy qua việc chi tiêu, bố thí, thu nhận, v.v.

ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโรติ โกโส วุจฺจติ ภณฺฑาคารํ, นิทหิตฺวา ฐปิเตน ธเนน ปริปุณฺณโกโส, ธญฺเญน ปริปุณฺณโกฏฺฐาคาโร จาติ อตฺโถ. อถวา จตุพฺพิโธ โกโส – หตฺถี, อสฺสา, รถา, ปตฺตีติ. โกฏฺฐาคารํ ติวิธํ – ธนโกฏฺฐาคารํ, วตฺถโกฏฺฐาคารํ, ธญฺญโกฏฺฐาคารนฺติ, ตํ สพฺพมฺปิ ปริปุณฺณมสฺสาติ ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร. อุทปาทีติ อุปฺปชฺชิ. อยํ กิร ราชา เอกทิวสํ รตนาวโลกนจาริกํ นาม นิกฺขนฺโต. โส ภณฺฑาคาริกํ ปุจฺฉิ – ‘‘ตาต, อิทํ เอวํ พหุธนํ เกน สงฺฆริต’’นฺติ? ตุมฺหากํ ปิตุปิตามหาทีหิ ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏาติ. อิทํ ปน ธนํ สงฺฆริตฺวา เต กุหึ คตาติ? สพฺเพว เต, เทว, มรณวสํ ปตฺตาติ. อตฺตโน ธนํ อคเหตฺวาว คตา, ตาตาติ? เทว, กึ วเทถ, ธนํ นาเมตํ ปหาย คมนียเมว, โน อาทาย คมนียนฺติ. อถ ราชา นิวตฺติตฺวา สิรีคพฺเภ นิสินฺโน – ‘อธิคตา โข เม’ติอาทีนิ จินฺเตสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาที’’ติ.

Về câu Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro (kho lẫm sung mãn): Koso được gọi là kho tàng; kho tàng sung mãn tài sản được cất giữ, và kho lẫm sung mãn lúa thóc. Đó là ý nghĩa. Hoặc là, koso có bốn loại: tượng binh, mã binh, xa binh, và bộ binh. Koṭṭhāgāra có ba loại: kho chứa tài sản, kho chứa vải vóc, và kho chứa lúa thóc. Tất cả những thứ ấy của vị vua đều được sung mãn, vì vậy (vị ấy được gọi là) paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Udapādi (đã khởi lên) có nghĩa là đã phát sanh. Nghe nói, một hôm, vị vua này đi kinh hành để xem xét các báu vật. Vị ấy hỏi người giữ kho: – ‘Này khanh, ai đã thu góp nhiều tài sản như thế này?’ – ‘Do các vị tổ tiên của bệ hạ, từ đời cha, đời ông, cho đến bảy đời hoàng tộc.’ – ‘Vậy sau khi thu góp tài sản này, các vị ấy đã đi về đâu?’ – ‘Tâu Thiên tử, tất cả các vị ấy đều đã thuận theo sự chi phối của cái chết.’ – ‘Này khanh, các vị ấy đã ra đi mà không mang theo tài sản của mình sao?’ – ‘Tâu Thiên tử, ngài nói gì vậy, cái gọi là tài sản này phải từ bỏ lại mà đi, chứ không thể mang theo mà đi được.’ Bấy giờ, đức vua trở về, ngồi trong cung điện và suy tư: ‘Ta đã đạt được...’ v.v... Do đó, đã được nói rằng: ‘Tầm tư như vậy đã khởi lên trong tâm của vị ấy.’

๓๓๗. พฺราหฺมณํ อามนฺเตตฺวาติ กสฺมา อามนฺเตสิ? อยํ กิเรวํ จินฺเตสิ – ‘‘ทานํ เทนฺเตน นาม เอเกน ปณฺฑิเตน สทฺธึ มนฺเตตฺวา ทาตุํ วฏฺฏติ, อนามนฺเตตฺวา กตกมฺมญฺหิ ปจฺฉานุตาปํ กโรตี’’ติ. ตสฺมา อามนฺเตสิ. อถ พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ราชา มหาทานํ ทาตุกาโม, ชนปเท จสฺส พหู โจรา, เต อวูปสเมตฺวา ทานํ เทนฺตสฺส ขีรทธิตณฺฑุลาทิเก ทานสมฺภาเร อาหรนฺตานํ นิปฺปุริสานิ เคหานิ โจรา วิลุมฺปิสฺสนฺติ ชนปโท โจรภเยเนว โกลาหโล ภวิสฺสติ, ตโต รญฺโญ ทานํ น จิรํ ปวตฺติสฺสติ, จิตฺตมฺปิสฺส เอกคฺคํ น ภวิสฺสติ, หนฺท, นํ เอตมตฺถํ สญฺญาเปมี’’ติ ตโต ตมตฺถํ สญฺญาเปนฺโต ‘‘โภโต, โข รญฺโญ’’ติอาทิมาห.

337. Về câu Brāhmaṇaṃ āmantetvā (sau khi cho gọi vị Bà la môn): Vì sao lại cho gọi? Nghe nói, vị vua này đã suy nghĩ như vầy: ‘Người bố thí nên bàn bạc cùng với một bậc hiền trí rồi hãy bố thí thì thích hợp, vì việc làm mà không bàn bạc trước sẽ gây ra hối hận về sau.’ Vì vậy, ngài đã cho gọi. Bấy giờ, vị Bà la môn suy nghĩ: ‘Vị vua này muốn thực hiện đại thí, nhưng trong xứ sở của ngài có nhiều trộm cướp. Nếu không dẹp yên chúng mà bố thí, thì trong khi những người nam mang các vật dụng cúng dường như sữa tươi, sữa chua, gạo v.v... đi, bọn trộm cướp sẽ cướp phá những ngôi nhà không có đàn ông của họ. Xứ sở sẽ trở nên náo loạn chỉ vì nỗi lo sợ trộm cướp. Do đó, việc bố thí của đức vua sẽ không kéo dài được lâu, và tâm của ngài cũng sẽ không được nhất tâm. Thôi, ta hãy làm cho ngài hiểu rõ vấn đề này.’ Vì vậy, trong khi làm cho ngài hiểu rõ vấn đề ấy, vị ấy đã nói câu: ‘Bhoto, kho rañño’ (Thưa đức vua) v.v...

๓๓๘. ตตฺถ สกณฺฏโกติ โจรกณฺฏเกหิ สกณฺฏโก. ปนฺถทุหนาติ ปนฺถทุหา, ปนฺถฆาตกาติ อตฺโถ. อกิจฺจการี อสฺสาติ อกตฺตพฺพการี [Pg.265] อธมฺมการี ภเวยฺย. ทสฺสุขีลนฺติ โจรขีลํ. วเธน วาติ มารเณน วา โกฏฺฏเนน วา. พนฺธเนนาติ อทฺทุพนฺธนาทินา. ชานิยาติ หานิยา; ‘‘สตํ คณฺหถ, สหสฺสํ คณฺหถา’’ติ เอวํ ปวตฺติตทณฺเฑนาติ อตฺโถ. ครหายาติ ปญฺจสิขมุณฺฑกรณํ, โคมยสิญฺจนํ, คีวาย กุทณฺฑกพนฺธนนฺติ เอวมาทีนิ กตฺวา ครหปาปเนน. ปพฺพาชนายาติ รฏฺฐโต นีหรเณน. สมูหนิสฺสามีติ สมฺมา เหตุนา นเยน การเณน อูหนิสฺสามิ. หตาวเสสกาติ มตาวเสสกา. อุสฺสหนฺตีติ อุสฺสาหํ กโรนฺติ. อนุปฺปเทตูติ ทินฺเน อปฺปโหนฺเต ปุน อญฺญมฺปิ พีชญฺจ ภตฺตญฺจ กสิอุปกรณภณฺฑญฺจ สพฺพํ เทตูติ อตฺโถ. ปาภตํ อนุปฺปเทตูติ สกฺขึ อกตฺวา ปณฺเณ อนาโรเปตฺวา มูลจฺเฉชฺชวเสน ภณฺฑมูลํ เทตูติ อตฺโถ. ภณฺฑมูลสฺส หิ ปาภตนฺติ นามํ. ยถาห –

338. Ở đây, sakaṇṭako (có gai góc) là có gai góc bởi những tên trộm cướp. Panthaduhanā có nghĩa là những kẻ phá hoại đường sá, những kẻ cướp đường. Akiccakārī assā (ngài sẽ là người làm điều không nên làm) là ngài sẽ là người làm điều không nên làm, người làm điều phi pháp. Dassukhīlaṃ là cái cọc nhọn (tiêu trừ) trộm cướp. Vadhena vā (hoặc bằng cách giết) là hoặc bằng cách giết chết, hoặc bằng cách đánh đập. Bandhanena (bằng cách trói buộc) là bằng gông cùm v.v... Jāniyā (bằng cách gây thiệt hại) có nghĩa là bằng hình phạt được áp dụng như: ‘Hãy lấy một trăm, hãy lấy một ngàn.’ Garahāyā (bằng cách khiển trách) là bằng cách làm cho bị khiển trách sau khi đã thực hiện những việc như cạo đầu năm chỏm, tưới phân bò, trói gông vào cổ, v.v... Pabbājanāyā (bằng cách trục xuất) là bằng cách đuổi ra khỏi xứ. Samūhanissāmi (ta sẽ nhổ sạch) là ta sẽ loại bỏ một cách đúng đắn, có nguyên nhân, có phương pháp, có lý do. Hatāvasesakā là những người còn sót lại sau khi những người khác đã chết. Ussahanti (họ nỗ lực) là họ thực hiện sự nỗ lực. Anuppadetū (hãy cung cấp) có nghĩa là khi những thứ đã cho không đủ, hãy cho thêm tất cả những thứ khác nữa như hạt giống, thực phẩm, và nông cụ. Pābhataṃ anuppadetū (hãy cung cấp vốn) có nghĩa là hãy cho vốn liếng theo cách thức cho hẳn, không cần người làm chứng, không cần ghi vào văn tự. Vì rằng, vốn liếng có tên là pābhataṃ. Như đã được nói:

‘‘อปฺปเกนปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๔);

‘Bậc trí tuệ, người sáng suốt, dẫu với vốn liếng ít ỏi, cũng tự mình vươn lên, như người thổi bùng ngọn lửa nhỏ.’

ภตฺตเวตนนฺติ เทวสิกํ ภตฺตญฺเจว มาสิกาทิปริพฺพยญฺจ ตสฺส ตสฺส กุสลกมฺมสูรภาวานุรูเปน ฐานนฺตรคามนิคมาทิทาเนน สทฺธึ เทตูติ อตฺโถ. สกมฺมปสุตาติ กสิวาณิชฺชาทีสุ สเกสุ กมฺเมสุ อุยฺยุตฺตา พฺยาวฏา. ราสิโกติ ธนธญฺญานํ ราสิโก. เขมฏฺฐิตาติ เขเมน ฐิตา อภยา. อกณฺฏกาติ โจรกณฺฏกรหิตา. มุทา โมทมานาติ โมทา โมทมานา. อยเมว วา ปาโฐ, อญฺญมญฺญํ ปมุทิตจิตฺตาติ อธิปฺปาโย. อปารุตฆราติ โจรานํ อภาเวน ทฺวารานิ อสํวริตฺวา วิวฏทฺวาราติ อตฺโถ. เอตทโวจาติ ชนปทสฺส สพฺพากาเรน อิทฺธผีตภาวํ ญตฺวา เอตํ อโวจ.

Bhattavetanaṃ (lương thực và tiền lương) có nghĩa là hãy cấp phát lương thực hàng ngày và các chi phí hàng tháng v.v... cùng với việc ban cho chức tước, làng mạc, thị trấn v.v... tùy theo dòng dõi, công việc, và sự dũng cảm của mỗi người. Sakammapasutā (chuyên tâm vào công việc của mình) là chuyên cần, bận rộn với công việc của mình như nông nghiệp, thương mại v.v... Rāsiko là người tạo ra đống (tài sản và lúa thóc). Khemaṭṭhitā (an ổn) là được an ổn trong sự an toàn, không còn sợ hãi. Akaṇṭakā (không có gai góc) là không có gai góc là trộm cướp. Mudā modamānā (vui vẻ, hoan hỷ) là một số người vui vẻ, những người khác lại hoan hỷ. Hoặc đây chính là cách đọc. Ý muốn nói là: có tâm hoan hỷ với nhau. Apārutagharā (nhà cửa mở toang) có nghĩa là vì không có trộm cướp nên họ không đóng cửa, nhà cửa để ngỏ. Etadavocā (vị ấy đã nói điều này) là sau khi biết được sự thịnh vượng, phồn thịnh của xứ sở về mọi mặt, vị ấy đã nói điều này.

จตุปริกฺขารวณฺณนา

Giải thích về Bốn Vật Dụng

๓๓๙. เตน หิ ภวํ ราชาติ พฺราหฺมโณ กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ราชา มหาทานํ ทาตุํ อติวิย อุสฺสาหชาโต. สเจ ปน อตฺตโน อนุยนฺตา ขตฺติยาทโย อนามนฺเตตฺวา ทสฺสติ. นาสฺส เต อตฺตมนา ภวิสฺสนฺติ; ยถา ทานํ เต อตฺตมนา โหนฺติ, ตถา กริสฺสามี’’ติ. ตสฺมา ‘‘เตน หิ ภว’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ เนคมาติ นิคมวาสิโน. ชานปทาติ ชนปทวาสิโน[Pg.266]. อามนฺตยตนฺติ อามนฺเตตุ ชานาเปตุ. ยํ มม อสฺสาติ ยํ ตุมฺหากํ อนุชานนํ มม ภเวยฺย. อมจฺจาติ ปิยสหายกา. ปาริสชฺชาติ เสสา อาณตฺติการกา. ยชตํ ภวํ ราชาติ ยชตุ ภวํ, เต กิร – อยํ ราชา ‘‘อหํ อิสฺสโร’’ติ ปสยฺห ทานํ อทตฺวา อมฺเห อามนฺเตสิ, อโหเนน สุฏฺฐุ กต’’นฺติ อตฺตมนา เอวมาหํสุ. อนามนฺติเต ปนสฺส ยญฺญฏฺฐานํ ทสฺสนายปิ น คจฺเฉยฺยุํ. ยญฺญกาโล มหาราชาติ เทยฺยธมฺมสฺมิญฺหิ อสติ มหลฺลกกาเล จ เอวรูปํ ทานํ ทาตุํ น สกฺกา, ตฺวํ ปน มหาธโน เจว ตรุโณ จ, เอเตน เต ยญฺญกาโลติ ทสฺเสนฺตา วทนฺติ. อนุมติปกฺขาติ อนุมติยา ปกฺขา, อนุมติทายกาติ อตฺโถ. ปริกฺขารา ภวนฺตีติ ปริวารา ภวนฺติ. ‘‘รโถ สีลปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔) เอตฺถ ปน อลงฺกาโร ปริกฺขาโรติ วุตฺโต.

339. “Tena hi bhavaṃ rājā” (Vậy thì, tâu Đại vương): Vị Bà-la-môn đã suy nghĩ rằng: “Vị vua này rất nhiệt tâm muốn thực hiện đại thí. Nhưng nếu ngài bố thí mà không thông báo cho các tùy tùng của mình như các vị Sát-đế-lợi v.v... thì họ sẽ không hoan hỷ với ngài. Ta sẽ làm thế nào để họ hoan hỷ với việc bố thí”. Do đó, vị ấy đã nói câu “Tena hi bhavaṃ” v.v... Trong đó, negamā là những người sống ở thị trấn. Jānapadā là những người sống ở thôn quê. Āmantayataṃ là hãy thông báo, hãy cho biết. Yaṃ mama assa có nghĩa là sự chấp thuận của các ngài sẽ là (lợi ích cho tôi). Amaccā là những người bạn thân thiết. Pārisajjā là những người thừa hành mệnh lệnh còn lại. Yajataṃ bhavaṃ rājā là “Tâu Đại vương, xin ngài hãy tế lễ”. Thật vậy, họ đã hoan hỷ và nói như vậy: “Vị vua này đã không dùng quyền lực ‘ta là chủ’ để bố thí một cách áp đặt, mà đã thông báo cho chúng ta. Ôi, ngài đã làm rất tốt!”. Nhưng nếu không được thông báo, họ thậm chí sẽ không đến xem nơi tế lễ của ngài. “Tâu Đại vương, đây là thời điểm tế lễ”: Vì khi không có vật thí và khi đã già cả thì không thể thực hiện việc bố thí như vậy được. Nhưng ngài vừa có nhiều tài sản, vừa còn trẻ. Họ nói, chỉ ra rằng: “Vì lý do này, đây là thời điểm tế lễ của ngài”. Anumatipakkhā là những người cùng phe do sự chấp thuận, nghĩa là những người cho phép. Parikkhārā bhavanti là trở thành vật tùy tùng. Nhưng trong câu “Cỗ xe có giới là vật trang sức, có thiền là trục xe, có tinh tấn là bánh xe” (S v 4), parikkhāra được nói là vật trang hoàng.

อฏฺฐปริกฺขารวณฺณนา

Giải thích về tám vật tùy tùng.

๓๔๐. อฏฺฐหงฺเคหีติ อุภโต สุชาตาทีหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ. ยสสาติ อาณาฐปนสมตฺถตาย. สทฺโธติ ทานสฺส ผลํ อตฺถีติ สทฺทหติ. ทายโกติ ทานสูโร. น สทฺธามตฺตเกเนว ติฏฺฐติ, ปริจฺจชิตุมฺปิ สกฺโกตีติ อตฺโถ. ทานปตีติ ยํ ทานํ เทติ, ตสฺส ปติ หุตฺวา เทติ, น ทาโส, น สหาโย. โย หิ อตฺตนา มธุรํ ภุญฺชติ, ปเรสํ อมธุรํ เทติ, โส ทานสงฺขาตสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทาโส หุตฺวา เทติ. โย ยํ อตฺตนา ภุญฺชติ, ตเทว เทติ, โส สหาโย หุตฺวา เทติ. โย ปน อตฺตนา เยน เกนจิ ยาเปติ, ปเรสํ มธุรํ เทติ, โส ปติ เชฏฺฐโก สามี หุตฺวา เทติ, อยํ ตาทิโสติ อตฺโถ. สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานนฺติ เอตฺถ สมิตปาปา สมณา, พาหิตปาปา พฺราหฺมณา. กปณาติ ทุคฺคตา ทลิทฺทมนุสฺสา. อทฺธิกาติ ปถาวิโน. วณิพฺพกาติ เย – ‘‘อิฏฺฐํ ทินฺนํ, กนฺตํ, มนาปํ, กาเลน อนวชฺชํ ทินฺนํ, ททํ จิตฺตํ ปสาเทยฺย, คจฺฉตุ ภวํ พฺรหฺมโลก’’นฺติอาทินา นเยน ทานสฺส วณฺณํ โถมยมานา วิจรนฺติ. ยาจกาติ เย – ‘‘ปสตมตฺตํ เทถ, สราวมตฺตํ เทถา’’ติอาทีนิ วตฺวา ยาจมานา วิจรนฺติ. โอปานภูโตติ อุทปานภูโต. สพฺเพสํ สาธารณปริโภโค, จตุมหาปเถ ขตโปกฺขรณี [Pg.267] วิย หุตฺวาติ อตฺโถ. สุตชาตสฺสาติ เอตฺถ สุตเมว สุตชาตํ. อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเน อตฺเถ จินฺเตตุนฺติ เอตฺถ – ‘‘อตีเต ปุญฺญสฺส กตตฺตาเยว เม อยํ สมฺปตฺตี’’ติ, เอวํ จินฺเตนฺโต อตีตมตฺถํ จินฺเตตุํ ปฏิพโล นาม โหติ. ‘‘อิทานิ ปุญฺญํ กตฺวาว อนาคเต สกฺกา สมฺปตฺตึ ปาปุณิตุ’’นฺติ จินฺเตนฺโต อนาคตมตฺถํ จินฺเตตุํ ปฏิพโล นาม โหติ. ‘‘อิทํ ปุญฺญกมฺมํ นาม สปฺปุริสานํ อาจิณฺณํ, มยฺหญฺจ โภคาปิ สํวิชฺชนฺติ, ทายกจิตฺตมฺปิ อตฺถิ; หนฺทาหํ ปุญฺญานิ กโรมี’’ติ จินฺเตนฺโต ปจฺจุปฺปนฺนมตฺถํ จินฺเตตุํ ปฏิพโล นาม โหตีติ เวทิตพฺโพ. อิติ อิมานีติ เอวํ ยถา วุตฺตานิ เอตานิ. เอเตหิ กิร อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส ทานํ สพฺพทิสาหิ มหาชโน อุปสงฺกมติ. ‘‘อยํ ทุชฺชาโต กิตฺตกํ กาลํ ทสฺสติ, อิทานิ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา อุปจฺฉินฺทิสฺสตี’’ติ เอวมาทีนิ จินฺเตตฺวา น โกจิ อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺญติ. ตสฺมา เอตานิ อฏฺฐงฺคานิ ปริกฺขารา ภวนฺตีติ วุตฺตานิ.

340. “Aṭṭhahaṅgehi” là với tám chi phần, bắt đầu với việc sanh trưởng tốt đẹp từ hai phía. “Yasasā” là do năng lực có thể thiết lập mệnh lệnh. “Saddho” là tin rằng có kết quả của việc bố thí. “Dāyako” là người dũng cảm trong việc bố thí. Nghĩa là không chỉ dừng lại ở mức độ có đức tin, mà còn có thể từ bỏ. “Dānapati” là khi bố thí vật gì, vị ấy bố thí với tư cách là người chủ của vật ấy, không phải là người nô lệ, không phải là người bạn. Thật vậy, người nào tự mình ăn món ngon, cho người khác món không ngon, người đó bố thí với tư cách là người nô lệ của vật thí được gọi là bố thí. Người nào tự mình ăn món gì, cho món đó, người đó bố thí với tư cách là người bạn của vật thí được gọi là bố thí. Còn người nào tự mình sống bằng bất cứ thứ gì, cho người khác món ngon, người đó bố thí với tư cách là người chủ, người đứng đầu, người cai quản; nghĩa là vị vua này là người như vậy. Trong câu “samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ”, samaṇā là những vị đã làm cho các điều ác được lắng dịu, brāhmaṇā là những vị đã loại trừ các điều ác. Kapaṇā là những người nghèo khổ, khốn cùng. Addhikā là những người bộ hành. Vaṇibbakā là những người đi đây đó tán thán phẩm chất của việc bố thí theo cách như: “Vật đáng mong cầu đã được cho, vật đáng yêu thích, vật đẹp ý, vật không đáng chê trách đã được cho đúng thời; khi cho, hãy làm cho tâm trong sáng; mong ngài được sanh về cõi Phạm thiên” v.v... Yācakā là những người đi đây đó xin xỏ, nói những lời như: “Hãy cho một vốc, hãy cho một bát” v.v... “Opānabhūto” là trở thành như một giếng nước. Nghĩa là trở thành vật dụng chung cho tất cả mọi người, giống như hồ nước được đào ở ngã tư đường. Trong câu “sutajātassa”, sutajāta chính là sở học. Trong câu “atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ”, cần hiểu ý nghĩa như sau: Người suy tư rằng: “Sự thành tựu này của ta là do đã làm phước trong quá khứ”, người như vậy được gọi là có khả năng suy xét về sự việc trong quá khứ. Người suy tư rằng: “Chỉ khi làm phước bây giờ mới có thể đạt được sự thành tựu trong tương lai”, người như vậy được gọi là có khả năng suy xét về sự việc trong tương lai. Cần hiểu rằng, người suy tư rằng: “Việc làm phước này là thông lệ của các bậc chân nhân, và ta cũng có tài sản, cũng có tâm của người thí chủ; vậy thì ta hãy làm các phước sự”, người như vậy được gọi là có khả năng suy xét về sự việc trong hiện tại. “Iti imāni” là những chi phần này đã được nói đến như vậy. Thật vậy, khi một người hội đủ tám chi phần này, đại chúng từ khắp mọi phương sẽ đến với việc bố thí của người ấy. (Nếu không) người ta sẽ suy nghĩ những điều như: “Người có dòng dõi thấp kém này sẽ cho được bao lâu, bây giờ hối hận rồi sẽ cắt đứt thôi”, và không ai nghĩ rằng nên đến gần. Do đó, tám chi phần này được nói là trở thành vật tùy tùng.

จตุปริกฺขาราทิวณฺณนา

Giải thích về bốn vật tùy tùng v.v...

๓๔๑. สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานนฺติ มหายาคปฏิคฺคณฺหนฏฺฐาเน ทานกฏจฺฉุํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิเมหิ จตูหีติ เอเตหิ สุชาตาทีหิ. เอเตสุ หิ อสติ – ‘‘เอวํ ทุชฺชาตสฺส สํวิธาเนน ปวตฺตทานํ กิตฺตกํ กาลํ ปวตฺติสฺสตี’’ติอาทีนิ วตฺวา อุปสงฺกมิตาโร น โหนฺติ. ครหิตพฺพาภาวโต ปน อุปสงฺกมนฺติเยว. ตสฺมา อิมานิปิ ปริกฺขารา ภวนฺตีติ วุตฺตานิ.

341. “Sujaṃ paggaṇhantānaṃ” là của những người cầm muỗng bố thí tại nơi nhận đại tế lễ. “Imehi catūhi” là với bốn chi phần này, bắt đầu với sujāta. Vì khi không có bốn chi phần này, những người muốn đến gần sẽ không đến, sau khi nói những lời như: “Việc bố thí được tiến hành do sự sắp đặt của người có dòng dõi thấp kém như vậy sẽ diễn ra được bao lâu?”. Nhưng do không có điều đáng chê trách, họ chắc chắn sẽ đến gần. Do đó, bốn chi phần này cũng được nói là trở thành vật tùy tùng.

๓๔๒. ติสฺโส วิธา เทเสสีติ ตีณิ ฐปนานิ เทเสสิ. โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘ทานํ ททมานา นาม ติณฺณํ ฐานานํ อญฺญตรสฺมึ จลนฺติ หนฺทาหํ อิมํ ราชานํ เตสุ ฐาเนสุ ปฐมตรญฺเญว นิจฺจลํ กโรมี’’ติ. เตนสฺส ติสฺโส วิธา เทเสสีติ. โส โภโต รญฺโญติ อิทํ กรณตฺเถ สามิวจนํ. โภตา รญฺญาติ วา ปาโฐ. วิปฺปฏิสาโร น กรณีโยติ ‘‘โภคานํ วิคมเหตุโก ปจฺฉานุตาโป น กตฺตพฺโพ, ปุพฺพเจตนา ปน อจลา ปติฏฺฐเปตพฺพา, เอวญฺหิ ทานํ มหปฺผลํ โหตี’’ติ ทสฺเสติ. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ ฐาเนสุ เอเสว นโย. มุญฺจเจตนาปิ หิ ปจฺฉาสมนุสฺสรณเจตนา [Pg.268] จ นิจฺจลาว กาตพฺพา. ตถา อกโรนฺตสฺส ทานํ น มหปฺผลํ โหติ, นาปิ อุฬาเรสุ โภเคสุ จิตฺตํ นมติ, มหาโรรุวํ อุปปนฺนสฺส เสฏฺฐิคหปติโน วิย.

342. “Tisso vidhā desesīti” có nghĩa là “tīṇi ṭhapanāni desesi” (đã thuyết giảng ba sự thiết lập). Vị ấy (Bà-la-môn) được cho là đã suy nghĩ: “Những người làm việc bố thí thường dao động ở một trong ba thời điểm. Thôi, ta sẽ làm cho đức vua này không dao động ở những thời điểm ấy ngay từ đầu.” Do đó, vị ấy đã thuyết giảng ba cách thức cho đức vua. Cụm từ “So bhoto rañño” này là sở hữu cách trong ý nghĩa của công cụ cách. Hoặc có bản đọc là “Bhotā raññā”. Về câu “Vippaṭisāro na karaṇīyo” (không nên hối tiếc), câu này cho thấy rằng: “Không nên có sự hối hận về sau, vốn có nguyên nhân là sự mất mát của cải, nhưng tiền tư nên được thiết lập vững chắc, vì như vậy việc bố thí mới có quả lớn.” Ở hai thời điểm còn lại cũng theo phương pháp này. Vì tư tâm trong khi thí và tư tâm sau khi thí cũng cần phải được làm cho vững chắc. Việc bố thí của người không làm như vậy sẽ không có quả lớn, tâm cũng không hướng đến những tài sản cao quý, giống như (tâm của) vị trưởng giả gia chủ đã sanh vào địa ngục Mahāroruva.

๓๔๓. ทสหากาเรหีติ ทสหิ การเณหิ. ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ – สจายํ ราชา ทุสฺสีเล ทิสฺวา – ‘‘นสฺสติ วต เม ทานํ, ยสฺส เม เอวรูปา ทุสฺสีลา ภุญฺชนฺตี’’ติ สีลวนฺเตสุปิ วิปฺปฏิสารํ อุปฺปาเทสฺสติ, ทานํ น มหปฺผลํ ภวิสฺสติ. วิปฺปฏิสาโร จ นาม ทายกานํ ปฏิคฺคาหกโตว อุปฺปชฺชติ, หนฺทสฺส ปฐมเมว ตํ วิปฺปฏิสารํ วิโนเทมีติ. ตสฺมา ทสหากาเรหิ อุปจฺฉิชฺชิตุํ ยุตฺตํ ปฏิคฺคาหเกสุปิ วิปฺปฏิสารํ วิโนเทสีติ. เตสญฺเญว เตนาติ เตสญฺเญว เตน ปาเปน อนิฏฺโฐ วิปาโก ภวิสฺสติ, น อญฺเญสนฺติ ทสฺเสติ. ยชตํ ภวนฺติ เทตุ ภวํ. สชฺชตนฺติ วิสฺสชฺชตุ. อนฺตรนฺติ อพฺภนฺตรํ.

343. “Dasahākārehīti” có nghĩa là “dasahi kāraṇehi” (bởi mười lý do). Vị ấy (Bà-la-môn) được cho là đã có suy nghĩ như vầy: “Nếu đức vua này thấy những người không có giới và nghĩ rằng: ‘Ôi, vật thí của ta bị hư hoại, vì những người không có giới như thế này đang thọ dụng vật thí của ta,’ ngài sẽ khởi lên sự hối tiếc ngay cả đối với những người có giới, và việc bố thí sẽ không có quả lớn. Và sự hối tiếc của người thí chủ thường khởi lên chính là do người thọ nhận. Thôi, ta sẽ loại trừ sự hối tiếc ấy của ngài ngay từ đầu.” Do đó, vị ấy đã loại trừ sự hối tiếc đối với những người thọ nhận, vốn thích hợp để bị cắt đứt bởi mười lý do. Về câu “Tesaññeva tena”, câu này cho thấy rằng: “Chính họ sẽ có quả báo không mong muốn do ác nghiệp ấy, chứ không phải những người khác.” “Yajataṃ bhavaṃ” có nghĩa là “detu bhavaṃ” (Mong ngài hãy cho). “Sajjatanti” có nghĩa là “vissajjatu” (hãy xả thí). “Antaranti” có nghĩa là “abbhantaraṃ” (bên trong).

๓๔๔. โสฬสหิ อากาเรหิ จิตฺตํ สนฺทสฺเสสีติ อิธ พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาทานานุโมทนํ นาม อารทฺโธ. ตตฺถ สนฺทสฺเสสีติ – ‘อิทํ ทานํ ทาตา เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ลภตี’ติ ทสฺเสตฺวา ทสฺเสตฺวา กเถสิ. สมาทเปสีติ ตทตฺถํ สมาทเปตฺวา กเถสิ. สมุตฺเตเชสีติ วิปฺปฏิสารวิโนทเนนสฺส จิตฺตํ โวทาเปสิ. สมฺปหํเสสีติ ‘สุนฺทรํ เต กตํ, มหาราช, ทานํ ททมาเนนา’ติ ถุตึ กตฺวา กเถสิ. วตฺตา ธมฺมโต นตฺถีติ ธมฺเมน สเมน การเณน วตฺตา นตฺถิ.

344. Về câu “Soḷasahi ākārehi cittaṃ sandassesi” (đã chỉ rõ tâm bằng mười sáu cách thức), ở đây vị Bà-la-môn đã bắt đầu việc gọi là tùy hỷ đại thí của đức vua. Trong đó, “sandassesi” (đã chỉ rõ) có nghĩa là: đã nói sau khi chỉ ra nhiều lần rằng: “Người thí chủ của vật thí này sẽ đạt được sự thành tựu như thế này.” “Samādapesi” (đã làm cho thọ trì) có nghĩa là: đã nói sau khi làm cho thọ trì ý nghĩa ấy. “Samuttejesi” (đã khích lệ) có nghĩa là: đã làm cho tâm của vị ấy trong sạch bằng cách loại trừ sự hối tiếc. “Sampahaṃsesi” (đã làm cho hoan hỷ) có nghĩa là: đã nói sau khi tán thán rằng: “Tâu đại vương, ngài đã làm một việc tốt đẹp khi thực hiện bố thí.” Về câu “Vattā dhammato natthi” (không có người nói trái với chánh pháp), có nghĩa là: không có người nói (trái) bằng chánh pháp, bằng sự bình đẳng, bằng lý do.

๓๔๕. น รุกฺขา ฉิชฺชึสุ ยูปตฺถาย น ทพฺภา ลูยึสุ พริหิสตฺถายาติ เย ยูปนามเก มหาถมฺเภ อุสฺสาเปตฺวา – ‘‘อสุกราชา อสุกามจฺโจ อสุกพฺราหฺมโณ เอวรูปํ นาม มหายาคํ ยชตี’’ติ นามํ ลิขิตฺวา ฐเปนฺติ. ยานิ จ ทพฺภติณานิ ลายิตฺวา วนมาลาสงฺเขเปน ยญฺญสาลํ ปริกฺขิปนฺติ, ภูมิยํ วา ปตฺถรนฺติ, เตปิ น รุกฺขา ฉิชฺชึสุ, น ทพฺภา ลูยึสุ. กึ ปน คาโว วา อชาทโย วา หญฺญิสฺสนฺตีติ ทสฺเสติ. ทาสาติ อนฺโตเคหทาสาทโย. เปสฺสาติ เย ปุพฺพเมว ธนํ คเหตฺวา กมฺมํ กโรนฺติ. กมฺมกราติ เย ภตฺตเวตนํ คเหตฺวา กโรนฺติ. ทณฺฑตชฺชิตา นาม ทณฺฑยฏฺฐิมุคฺคราทีนิ คเหตฺวา – ‘‘กมฺมํ กโรถ กโรถา’’ติ เอวํ [Pg.269] ตชฺชิตา. ภยตชฺชิตา นาม – สเจ กมฺมํ กโรสิ, กุสลํ. โน เจ กโรสิ, ฉินฺทิสฺสาม วา พนฺธิสฺสาม วา มาเรสฺสาม วาติ เอวํ ภเยน ตชฺชิตา. เอเต ปน น ทณฺฑตชฺชิตา, น ภยตชฺชิตา, น อสฺสุมุขา โรทมานา ปริกมฺมานิ อกํสุ. อถ โข ปิยสมุทาจาเรเนว สมุทาจริยมานา อกํสุ. น หิ ตตฺถ ทาสํ วา ทาสาติ, เปสฺสํ วา เปสฺสาติ, กมฺมกรํ วา กมฺมกราติ อาลปนฺติ. ยถานามวเสเนว ปน ปิยสมุทาจาเรน อาลปิตฺวา อิตฺถิปุริสพลวนฺตทุพฺพลานํ อนุรูปเมว กมฺมํ ทสฺเสตฺวา – ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กโรถา’’ติ วทนฺติ. เตปิ อตฺตโน รุจิวเสเนว กโรนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เย อิจฺฉึสุ, เต อกํสุ; เย น อิจฺฉึสุ, น เต อกํสุ. ยํ อิจฺฉึสุ, ตํ อกํสุ; ยํ น อิจฺฉึสุ, น ตํ อกํสู’’ติ. สปฺปิเตลนวนีตทธิมธุผาณิเตน เจว โส ยญฺโญ นิฏฺฐานมคมาสีติ ราชา กิร พหินครสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ อนฺโตนครสฺส จ มชฺเฌติ ปญฺจสุ ฐาเนสุ มหาทานสาลาโย การาเปตฺวา เอเกกิสฺสาย สาลาย สตสหสฺสํ สตสหสฺสํ กตฺวา ทิวเส ทิวเส ปญฺจสตสหสฺสานิ วิสฺสชฺเชตฺวา สูริยุคฺคมนโต ปฏฺฐาย ตสฺส ตสฺส กาลสฺส อนุรูเปหิ สหตฺเถน สุวณฺณกฏจฺฉุํ คเหตฺวา ปณีเตหิ สปฺปิเตลาทิสมฺมิสฺเสเหว ยาคุขชฺชกภตฺตพฺยญฺชนปานกาทีหิ มหาชนํ สนฺตปฺเปสิ. ภาชนานิ ปูเรตฺวา คณฺหิตุกามานํ ตเถว ทาเปสิ. สายณฺหสมเย ปน วตฺถคนฺธมาลาทีหิ สมฺปูเชสิ. สปฺปิอาทีนํ ปน มหาจาฏิโย ปูราเปตฺวา – ‘‘โย ยํ ปริภุญฺชิตุกาโม, โส ตํ ปริภุญฺชตู’’ติ อเนกสเตสุ ฐาเนสุ ฐปาเปสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สปฺปิเตลนวนีตทธิมธุผาณิเตน เจว โส ยญฺโญ นิฏฺฐานมคมาสี’’ติ.

345. “Na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāyāti”: Về những cây cột lớn gọi là yūpa (trụ tế thần) mà người ta dựng lên rồi viết tên: “Vua tên là..., đại thần tên là..., Bà-la-môn tên là... đang thực hiện đại tế lễ tên là...” và đặt ở đó; và về loại cỏ dabbha (cỏ kusa) mà người ta cắt rồi bao quanh sảnh tế lễ theo kiểu vòng hoa rừng hoặc trải trên mặt đất, ngay cả những cây ấy cũng không bị đốn, cỏ dabbha ấy cũng không bị cắt. Câu này cho thấy: Huống nữa là bò hay dê v.v... có bị giết chăng? (Chúng không bị giết). “Dāsā” là những người hầu hạ, nô lệ sinh ra trong nhà. “Pessā” là những người nhận tiền trước rồi mới làm việc. “Kammakarā” là những người nhận lương thực, tiền công rồi làm việc. “Daṇḍatajjitā” là những người bị đe dọa bằng cách cầm gậy, roi, dùi cui v.v... và nói: “Hãy làm việc đi, hãy làm việc đi.” “Bhayatajjitā” là những người bị đe dọa bằng sự sợ hãi như: “Nếu ngươi làm việc thì tốt. Nếu không làm, chúng ta sẽ chặt, sẽ trói, hoặc sẽ giết.” Tuy nhiên, những người này đã không làm các công việc chuẩn bị vì bị đe dọa bằng gậy, không phải vì bị đe dọa bằng sự sợ hãi, cũng không phải vừa khóc lóc mặt đẫm lệ. Mà họ đã làm việc khi được đối xử bằng lời nói thân ái. Vì ở đó, người ta không gọi người nô lệ là “nô lệ”, không gọi người phục dịch là “người phục dịch”, không gọi người làm công là “người làm công”. Mà họ chỉ gọi bằng lời nói thân ái theo tên của mỗi người, rồi chỉ định công việc phù hợp cho phụ nữ, đàn ông, người khỏe, người yếu và nói: “Hãy làm việc này, việc này.” Họ cũng làm theo ý thích của mình. Do đó, đã được nói rằng: “Những ai muốn, họ đã làm; những ai không muốn, họ đã không làm. Việc gì họ muốn, họ đã làm; việc gì họ không muốn, họ đã không làm.” Về câu “Sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsi”, được biết, đức vua đã cho xây các đại thí sảnh ở năm nơi: bốn cổng ngoài thành và trung tâm trong thành. Tại mỗi sảnh, ngài chi ra một trăm ngàn, mỗi ngày xả thí năm trăm ngàn. Bắt đầu từ lúc mặt trời mọc, ngài đã làm cho đại chúng thỏa mãn bằng cháo, bánh, cơm, canh, thức uống v.v... hảo hạng, được trộn với bơ sữa, dầu v.v..., phù hợp với từng thời điểm, tự tay cầm muỗng vàng. Ngài cho đổ đầy các vật chứa và ban cho những người muốn nhận đúng như ý họ. Vào buổi chiều, ngài cúng dường bằng vải, hương, hoa v.v... Hơn nữa, ngài cho đổ đầy các chum lớn bằng bơ sữa v.v... và đặt ở hàng trăm nơi với ý nghĩ: “Ai muốn dùng gì, hãy dùng thứ đó.” Nhắm đến tất cả những điều đó, đã được nói rằng: “Cuộc tế lễ ấy đã được hoàn thành chỉ với bơ sữa, dầu, bơ tươi, sữa chua, mật ong, và đường phèn.”

๓๔๖. ปหูตํ สาปเตยฺยํ อาทายาติ พหุํ ธนํ คเหตฺวา. เต กิร จินฺเตสุํ – ‘‘อยํ ราชา สปฺปิเตลาทีนิ ชนปทโต อนาหราเปตฺวา อตฺตโน สนฺตกเมว นีหริตฺวา มหาทานํ เทติ. อมฺเหหิ ปน ‘ราชา น กิญฺจิ อาหราเปตี’ติ น ยุตฺตํ ตุณฺหี ภวิตุํ. น หิ รญฺโญ ฆเร ธนํ อกฺขยธมฺมเมว, อมฺเหสุ จ อเทนฺเตสุ โก อญฺโญ รญฺโญ ทสฺสติ, หนฺทสฺส ธนํ อุปสํหรามา’’ติ เต คามภาเคน จ นิคมภาเคน จ นครภาเคน จ สาปเตยฺยํ สํหริตฺวา สกฏานิ ปูเรตฺวา รญฺโญ อุปหรึสุ. ตํ สนฺธาย – ‘‘ปหูตํ สาปเตยฺย’’นฺติอาทิมาห.

346. Pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāyāti có nghĩa là đã lấy nhiều của cải. Tương truyền, họ đã suy nghĩ rằng: “Vị vua này không cho mang bơ sữa và dầu từ các xứ đến mà chỉ lấy tài sản của mình ra để thực hiện đại thí. Về phần chúng ta, thật không hợp lẽ khi giữ im lặng (với suy nghĩ) rằng: ‘Đức vua không cho mang vật gì đến.’ Thật vậy, của cải trong nhà của đức vua không phải là thứ không thể cạn kiệt, và khi chúng ta không dâng tặng thì ai khác sẽ dâng tặng cho đức vua? Thôi nào, chúng ta hãy mang của cải đến cho ngài.” Do vậy, họ đã thu gom của cải theo phần của làng, theo phần của thị trấn, và theo phần của thành phố, chất đầy các cỗ xe, rồi mang đến dâng cho đức vua. Nhắm đến điều ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “pahūtaṃ sāpateyyaṃ”.

๓๔๗. ปุรตฺถิเมน [Pg.270] ยญฺญวาฏสฺสาติ ปุรตฺถิมโต นครทฺวาเร ทานสาลาย ปุรตฺถิมภาเค. ยถา ปุรตฺถิมทิสโต อาคจฺฉนฺตา ขตฺติยานํ ทานสาลาย ยาคุํ ปิวิตฺวา รญฺโญ ทานสาลาย ภุญฺชิตฺวา นครํ ปวิสนฺติ. เอวรูเป ฐาเน ปฏฺฐเปสุํ. ทกฺขิเณน ยญฺญวาฏสฺสาติ ทกฺขิณโต นครทฺวาเร ทานสาลาย วุตฺตนเยเนว ทกฺขิณภาเค ปฏฺฐเปสุํ. ปจฺฉิมุตฺตเรสุปิ เอเสว นโย.

347. Puratthimena yaññavāṭassāti có nghĩa là ở phía đông, tại cổng thành, ở khu phía đông của nhà bố thí. Sao cho những người đi đến từ phương đông, sau khi đã uống cháo ở nhà bố thí của các vị Sát-đế-lỵ, sau khi đã dùng bữa ở nhà bố thí của đức vua, rồi đi vào thành phố. Họ đã cho thiết lập ở một nơi như vậy. Dakkhiṇena yaññavāṭassāti có nghĩa là ở phía nam, tại cổng thành, họ đã cho thiết lập ở khu phía nam của nhà bố thí theo phương cách đã được nói đến. Đối với phía tây và phía bắc cũng theo phương cách tương tự.

๓๔๘. อโห ยญฺโญ, อโห ยญฺญสมฺปทาติ พฺราหฺมณา สปฺปิอาทีหิ นิฏฺฐานคมนํ สุตฺวา – ‘‘ยํ โลเก มธุรํ, ตเทว สมโณ โคตโม กเถติ, หนฺทสฺส ยญฺญํ ปสํสามา’’ติ ตุฏฺฐจิตฺตา ปสํสมานา เอวมาหํสุ. ตุณฺหีภูโตว นิสินฺโน โหตีติ อุปริ วตฺตพฺพมตฺถํ จินฺตยมาโน นิสฺสทฺโทว นิสินฺโน โหติ. อภิชานาติ ปน ภวํ โคตโมติ อิทํ พฺราหฺมโณ ปริหาเรน ปุจฺฉนฺโต อาห. อิตรถา หิ – ‘‘กึ ปน ตฺวํ, โภ โคตม, ตทา ราชา อโหสิ, อุทาหุ ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ’’ติ เอวํ อุชุกเมว ปุจฺฉยมาโน อคารโว วิย โหติ.

348. Aho yañño, aho yaññasampadāti: Các vị Bà-la-môn, sau khi nghe về việc hoàn tất (lễ tế đàn) với bơ sữa, v.v... đã nói như vầy với tâm hoan hỷ và trong khi đang tán thán rằng: “Vật gì ngọt ngào ở trên đời, Sa-môn Gotama chỉ nói về điều ấy. Thôi nào, chúng ta hãy tán thán lễ tế đàn của ngài.” Tuṇhībhūtova nisinno hotīti có nghĩa là ngài đã ngồi im lặng trong khi đang suy tư về ý nghĩa cần phải nói tiếp theo. Abhijānāti pana bhavaṃ gotamoti: Vị Bà-la-môn đã hỏi điều này một cách vòng vo. Bởi vì nếu hỏi một cách khác, tức là hỏi thẳng rằng: “Này Tôn giả Gotama, khi ấy ngài là vị vua, hay là vị Bà-la-môn tế tự?” thì giống như là bất kính.

นิจฺจทานอนุกุลยญฺญวณฺณนา

Giải Thích Về Bố Thí Thường Xuyên Và Tế Đàn Theo Dòng Tộc

๓๔๙. อตฺถิ ปน, โภ โคตมาติ – อิทํ พฺราหฺมโณ ‘‘สกลชมฺพุทีปวาสีนํ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ทานํ นาม ทาตุํ ครุกํ สกลชนปโท จ อตฺตโน กมฺมานิ อกโรนฺโต นสฺสิสฺสติ, อตฺถิ นุ โข อมฺหากมฺปิ อิมมฺหา ยญฺญา อญฺโญ ยญฺโญ อปฺปสมารมฺภตโร เจว มหปฺผลตโร จา’’ติ เอตมตฺถํ ปุจฺฉนฺโต อาห. นิจฺจทานานีติ ธุวทานานิ นิจฺจภตฺตานิ. อนุกุลยญฺญานีติ – ‘‘อมฺหากํ ปิตุปิตามหาทีหิ ปวตฺติตานี’’ติ กตฺวา ปจฺฉา ทุคฺคตปุริเสหิปิ วํสปรมฺปราย ปวตฺเตตพฺพานิ ยาคานิ, เอวรูปานิ กิร สีลวนฺเต อุทฺทิสฺส นิพทฺธทานานิ ตสฺมึ กุเล ทลิทฺทาปิ น อุปจฺฉินฺทนฺติ.

349. Atthi pana, bho gotamāti: Vị Bà-la-môn đã hỏi điều này để hỏi về ý nghĩa rằng: “Đối với các cư dân của toàn cõi Diêm-phù-đề, việc đứng lên, nỗ lực đứng lên để thực hiện việc bố thí là một gánh nặng, và toàn thể xứ sở sẽ bị hủy hoại do không làm các công việc của mình. Liệu có lễ tế đàn nào khác với lễ tế đàn này của chúng ta mà ít phiền nhiễu hơn và có kết quả to lớn hơn không?” Niccadānānīti là các vật thí thường hằng, các bữa ăn thường xuyên. Anukulayaññānīti là các lễ tế đàn cần được thực hiện theo dòng dõi của gia tộc, ngay cả bởi những người nghèo khó về sau, với suy nghĩ rằng: “Những điều này đã được cha ông chúng ta, v.v... thực hiện.” Tương truyền, những vật thí được thiết lập thường xuyên như vậy, nhắm đến những người có giới hạnh, thì ngay cả những người nghèo khó trong dòng tộc ấy cũng không cắt đứt.

ตตฺริทํ วตฺถุ – อนาถปิณฺฑิกสฺส กิร ฆเร ปญฺจ นิจฺจภตฺตสตานิ ทียึสุ. ทนฺตมยสลากานิ ปญฺจสตานิ อเหสุํ. อถ ตํ กุลํ อนุกฺกเมน ทาลิทฺทิเยน อภิภูตํ, เอกา ตสฺมึ กุเล ทาริกา เอกสลากโต อุทฺธํ ทาตุํ นาสกฺขิ. สาปิ ปจฺฉา เสตวาหนรชฺชํ คนฺตฺวา ขลํ โสเธตฺวา ลทฺธธญฺเญน ตํ สลากํ อทาสิ. เอโก เถโร รญฺโญ [Pg.271] อาโรเจสิ. ราชา ตํ อาเนตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา ตโต ปฏฺฐาย ปุน ปญฺจปิ สลากภตฺตสตานิ ปวตฺเตสิ.

Đây là câu chuyện về điều ấy: Tương truyền, ở nhà của ông Anāthapiṇḍika, năm trăm suất ăn thường xuyên đã được dâng cúng. Đã có năm trăm thẻ bằng ngà voi. Về sau, gia tộc ấy tuần tự bị sự nghèo khó xâm chiếm. Một thiếu nữ trong gia tộc ấy đã không thể dâng cúng quá một thẻ. Về sau, cô ấy cũng đã đi đến vương quốc Setavāhana, quét dọn sân đập lúa, và đã dâng cúng thẻ ấy bằng số lúa gạo nhận được. Một vị trưởng lão đã trình báo với đức vua. Đức vua cho đưa cô ấy đến và đặt vào vị trí hoàng hậu. Kể từ đó, bà đã cho thực hiện lại cả năm trăm suất ăn theo thẻ.

ทณฺฑปฺปหาราติ – ‘‘ปฏิปาฏิยา ติฏฺฐถ ติฏฺฐถา’’ติ อุชุํ คนฺตฺวา คณฺหถ คณฺหถาติ จ อาทีนิ วตฺวา ทียมานา ทณฺฑปฺปหาราปิ คลคฺคาหาปิ ทิสฺสนฺติ. อยํ โข, พฺราหฺมณ, เหตุ…เป… มหานิสํสตรญฺจาติ. เอตฺถ ยสฺมา มหายญฺเญ วิย อิมสฺมึ สลากภตฺเต น พหูหิ เวยฺยาวจฺจกเรหิ วา อุปกรเณหิ วา อตฺโถ อตฺถิ, ตสฺมา เอตํ อปฺปฏฺฐตรํ. ยสฺมา เจตฺถ น พหูนํ กมฺมจฺเฉทวเสน ปีฬาสงฺขาโต สมารมฺโภ อตฺถิ, ตสฺมา อปฺปสมารมฺภตรํ. ยสฺมา เจตํ สงฺฆสฺส ยิฏฺฐํ ปริจฺจตฺตํ, ตสฺมา ยญฺญนฺติ วุตฺตํ, ยสฺมา ปน ฉฬงฺคสมนฺนาคตาย ทกฺขิณาย มหาสมุทฺเท อุทกสฺเสว น สุกรํ ปุญฺญาภิสนฺทสฺส ปมาณํ กาตุํ, อิทญฺจ ตถาวิธํ. ตสฺมา ตํ มหปฺผลตรญฺจ มหานิสํสตรญฺจาติ เวทิตพฺพํ. อิทํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – อิทมฺปิ นิจฺจภตฺตํ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ททโต ทิวเส ทิวเส เอกสฺส กมฺมํ นสฺสติ. นวนโว อุสฺสาโห จ ชเนตพฺโพ โหติ, อตฺถิ นุ โข อิโตปิ อญฺโญ ยญฺโญ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จาติ. ตสฺมา ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา สลากภตฺเต กิจฺจปริโยสานํ นตฺถิ, เอเกน อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย อญฺญํ กมฺมํ อกตฺวา สํวิธาตพฺพเมว. วิหารทาเน ปน กิจฺจปริโยสานํ อตฺถิ. ปณฺณสาลํ วา หิ กาเรตุํ โกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา มหาวิหารํ วา, เอกวารํ ธนปริจฺจาคํ กตฺวา การิตํ สตฺตฏฺฐวสฺสานิปิ วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ คจฺฉติเยว. เกวลํ ชิณฺณปติตฏฺฐาเน ปฏิสงฺขรณมตฺตเมว กาตพฺพํ โหติ. ตสฺมา อิทํ วิหารทานํ สลากภตฺตโต อปฺปฏฺฐตรํ อปฺปสมารมฺภตรญฺจ โหติ. ยสฺมา ปเนตฺถ สุตฺตนฺตปริยาเยน ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายาติ อาทโย นวานิสํสา วุตฺตา, ขนฺธกปริยาเยน.

Daṇḍappahārāti: Trong khi đang được dâng cúng, người ta cũng thấy có những cú đánh bằng gậy và những cái nắm cổ, sau khi đã nói những lời như: “Hãy đứng, hãy đứng theo thứ tự,” và “Hãy đi thẳng, hãy nhận, hãy nhận.” Ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu…pe… mahānisaṃsatarañcāti: Ở đây, nên được hiểu rằng: Bởi vì trong việc cúng dường bữa ăn theo thẻ này, không có sự cần thiết phải có nhiều người phục vụ hay nhiều vật dụng như trong một đại lễ tế đàn, do đó việc này ít công phu hơn. Và bởi vì ở đây không có sự phiền nhiễu, được gọi là sự áp bức, do việc làm gián đoạn công việc của nhiều người, do đó việc này ít phiền nhiễu hơn. Và bởi vì việc này đã được dâng cúng, đã được từ bỏ cho Tăng chúng, do đó được gọi là “tế đàn.” Hơn nữa, bởi vì đối với vật thí được hội đủ sáu yếu tố, thật không dễ dàng để đo lường được dòng phước báu, cũng như (không dễ dàng) đối với nước trong đại dương, và việc này cũng tương tự như vậy. Do đó, nên biết rằng việc ấy có kết quả to lớn hơn và có lợi ích lớn lao hơn. Sau khi nghe điều này, vị Bà-la-môn đã suy nghĩ: “Việc cúng dường bữa ăn thường xuyên này, khi một người đứng lên, nỗ lực đứng lên để dâng cúng, thì công việc của một người bị mất đi mỗi ngày. Và nỗ lực mới luôn phải được tạo ra. Liệu có lễ tế đàn nào khác, ngoài lễ tế đàn này, mà ít công phu hơn và ít phiền nhiễu hơn không?” Do đó, ông đã nói câu bắt đầu bằng “atthi pana, bho gotamā.” Ở đây, bởi vì trong việc cúng dường bữa ăn theo thẻ, không có sự kết thúc của công việc; một người phải đứng lên, nỗ lực đứng lên, không làm công việc khác, để sắp đặt. Nhưng trong việc cúng dường trú xứ, có sự kết thúc của công việc. Thật vậy, dù cho làm một am lá, hay từ bỏ mười triệu của cải để làm một đại tự viện, sau khi đã thực hiện việc từ bỏ của cải một lần, công trình được làm ra có thể tồn tại bảy, tám năm, một trăm năm, hay một ngàn năm. Chỉ cần phải thực hiện việc sửa chữa ở những nơi cũ kỹ, đổ nát. Do đó, việc cúng dường trú xứ này ít công phu hơn và ít phiền nhiễu hơn so với việc cúng dường bữa ăn theo thẻ. Bởi vì ở đây, theo phương pháp Kinh Tạng, chín lợi ích bắt đầu bằng “yāvadeva sītassa paṭighātāya” đã được nói đến, và theo phương pháp Luật Tạng.

‘‘สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนฺติ, ตโต วาฬมิคานิ จ;

สิรึสเป จ มกเส จ, สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโย.

(Trú xứ) ngăn ngừa lạnh và nóng, và cả các loài dã thú; Các loài bò sát và muỗi mòng, và cả sương giá và mưa.

ตโต วาตาตโป โฆโร, สญฺชาโต ปฏิหญฺญติ;

เลณตฺถญฺจ สุขตฺถญฺจ, ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุํ.

Do đó, gió và nắng gắt đã sanh lên được ngăn chặn. (Trú xứ được cúng dường) là vì mục đích làm nơi ẩn náu, vì mục đích an lạc, để thiền định và để tu tập minh sát.

วิหารทานํ สงฺฆสฺส, อคฺคํ พุทฺเธน วณฺณิตํ;

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน;

วิหาเร การเย รมฺเม, วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต.

Việc cúng dường trú xứ cho Tăng chúng đã được Đức Phật tán thán là tối thượng. Do đó, người hiền trí, khi thấy được lợi ích của chính mình, nên cho xây dựng các trú xứ khả ái và thỉnh các bậc đa văn trú ngụ tại đó.

ตสฺมา อนฺนญฺจ ปานญฺจ, วตฺถเสนาสนานิ จ;

ทเทย อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

Do đó, người ấy nên cúng dường vật thực, thức uống, y phục và chỗ ở đến các bậc ngay thẳng với tâm ý trong sạch.

เต ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺติ, สพฺพทุกฺขาปนูทนํ;

ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญาย, ปรินิพฺพาติ อนาสโว’’ติ. (จูฬว. ๒๙๕);

Các vị ấy thuyết giảng Chánh pháp cho người ấy, là pháp loại trừ mọi khổ đau. Sau khi đã liễu tri Chánh pháp ấy ở đây, người ấy không còn lậu hoặc và nhập Niết-bàn.” (cūḷava. 295);

สตฺตรสานิสํสา วุตฺตา. ตสฺมา เอตํ สลากภตฺตโต มหปฺผลตรญฺจ มหานิสํสตรญฺจาติ เวทิตพฺพํ. สงฺฆสฺส ปน ปริจฺจตฺตตฺตาว ยญฺโญติ วุจฺจติ. อิทมฺปิ สุตฺวา พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘ธนปริจฺจาคํ กตฺวา วิหารทานํ [Pg.272] นาม ทุกฺกรํ, อตฺตโน สนฺตกา หิ กากณิกาปิ ปรสฺส ทุปฺปริจฺจชา, หนฺทาหํ อิโตปิ อปฺปฏฺฐตรญฺจ อปฺปสมารมฺภตรญฺจ ยญฺญํ ปุจฺฉามี’’ติ. ตโต ตํ ปุจฺฉนฺโต – ‘‘อตฺถิ ปน โภ’’ติอาทิมาห.

Mười bảy quả báu đã được thuyết giảng. Do đó, nên biết rằng việc này có quả lớn hơn và có phước báu lớn hơn so với vật thực cúng dường theo thể thức thẻ thăm. Lại nữa, chính vì đã được xả thí cho Tăng chúng nên được gọi là sự tế tự. Sau khi nghe điều này, vị Bà-la-môn suy nghĩ rằng: “Việc cúng dường trú xứ được gọi là khó thực hành vì phải từ bỏ tài sản. Thật vậy, dù chỉ là một đồng tiền nhỏ của chính mình cũng khó mà từ bỏ cho người khác. Thôi thì ta sẽ hỏi về một sự tế tự ít phiền toái hơn và ít tốn kém hơn việc này.” Do đó, trong khi hỏi về điều ấy, vị ấy đã nói lên những lời bắt đầu bằng: “Thưa ngài, lại có...”

๓๕๐-๓๕๑. ตตฺถ ยสฺมา สกึ ปริจฺจตฺเตปิ วิหาเร ปุนปฺปุนํ ฉาทนขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณาทิวเสน กิจฺจํ อตฺถิเยว, สรณํ ปน เอกภิกฺขุสฺส วา สนฺติเก สงฺฆสฺส วา คณสฺส วา สกึ คหิตํ คหิตเมว โหติ, นตฺถิ ตสฺส ปุนปฺปุนํ กตฺตพฺพตา, ตสฺมา ตํ วิหารทานโต อปฺปฏฺฐตรญฺจ อปฺปสมารมฺภตรญฺจ โหติ. ยสฺมา จ สรณคมนํ นาม ติณฺณํ รตนานํ ชีวิตปริจฺจาคมยํ ปุญฺญกมฺมํ สคฺคสมฺปตฺตึ เทติ, ตสฺมา มหปฺผลตรญฺจ มหานิสํสตรญฺจาติ เวทิตพฺพํ. ติณฺณํ ปน รตนานํ ชีวิตปริจฺจาควเสน ยญฺโญติ วุจฺจติ.

350-351. Ở đây, bởi vì đối với trú xứ, dù đã được xả thí một lần, vẫn luôn có công việc phải làm do việc sửa chữa mái lợp, chỗ hư hỏng, chỗ nứt mẻ, v.v... lặp đi lặp lại. Trái lại, sự quy y, dù được thực hiện một lần nơi một vị Tỳ-khưu, hoặc nơi Tăng chúng, hoặc nơi một nhóm Tỳ-khưu, thì cũng đã được thực hiện xong. Không có việc phải làm đi làm lại đối với sự quy y ấy. Do đó, việc ấy ít phiền toái hơn và ít tốn kém hơn việc cúng dường trú xứ. Và bởi vì việc quy y Tam Bảo là một thiện nghiệp có thể từ bỏ mạng sống, mang lại sự thành tựu cảnh trời, do đó nên biết rằng việc ấy có quả lớn hơn và có phước báu lớn hơn. Lại nữa, chính vì sự từ bỏ mạng sống cho Tam Bảo nên được gọi là sự tế tự.

๓๕๒. อิทํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘อตฺตโน ชีวิตํ นาม ปรสฺส ปริจฺจชิตุํ ทุกฺกรํ, อตฺถิ นุ โข อิโตปิ อปฺปฏฺฐตโร ยญฺโญ’’ติ ตโต ตํ ปุจฺฉนฺโต ปุน ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปาณาติปาตา เวรมณีติอาทีสุ เวรมณี นาม วิรติ. สา ติวิธา โหติ – สมฺปตฺตวิรติ, สมาทานวิรติ เสตุฆาตวิรตีติ. ตตฺถ โย สิกฺขาปทานิ อคเหตฺวาปิ เกวลํ อตฺตโน ชาติโคตฺตกุลาปเทสาทีนิ อนุสฺสริตฺวา – ‘‘น เม อิทํ ปติรูป’’นฺติ ปาณาติปาตาทีนิ น กโรติ, สมฺปตฺตวตฺถุํ ปริหรติ. ตโต อารกา วิรมติ. ตสฺส สา วิรติ สมฺปตฺตวิรตีติ เวทิตพฺพา.

352. Sau khi nghe điều này, vị Bà-la-môn suy nghĩ rằng: “Việc từ bỏ mạng sống của mình cho người khác là điều khó làm. Liệu có sự tế tự nào ít phiền toái hơn việc này không?” Do đó, trong khi hỏi về điều ấy, vị ấy lại nói lên những lời bắt đầu bằng: “Thưa ngài Gotama, lại có...” Ở đây, trong các câu bắt đầu bằng “sự kiêng tránh sát sanh,” sự kiêng tránh (veramaṇī) có nghĩa là sự từ bỏ (virati). Sự từ bỏ ấy có ba loại: sự từ bỏ khi gặp cơ hội (sampattavirati), sự từ bỏ do thọ trì (samādānavirati), và sự từ bỏ bằng cách phá hủy cầu nối (setughātavirati). Trong đó, người nào dù không thọ trì các học giới, chỉ đơn thuần nhớ lại dòng dõi, gia tộc, giai cấp của mình, v.v... rồi không thực hiện việc sát sanh, v.v... với ý nghĩ rằng: “Việc này không xứng đáng với ta,” và tránh xa đối tượng đã đến. Người ấy từ bỏ, tránh xa khỏi điều đó. Sự từ bỏ ấy của người đó nên được biết là sự từ bỏ khi gặp cơ hội.

‘‘อชฺชตคฺเค ชีวิตเหตุปิ ปาณํ น หนามี’’ติ วา ‘‘ปาณาติปาตา วิรมามี’’ติ วา ‘‘เวรมณึ สมาทิยามี’’ติ วา เอวํ สิกฺขาปทานิ คณฺหนฺตสฺส ปน วิรติ สมาทานวิรตีติ เวทิตพฺพา.

Mặt khác, sự từ bỏ của người thọ trì các học giới bằng cách nói rằng: “Kể từ hôm nay, dù vì mạng sống, tôi sẽ không giết hại chúng sanh,” hoặc “Tôi xin kiêng tránh sát sanh,” hoặc “Tôi xin thọ trì học giới kiêng tránh,” thì nên được biết là sự từ bỏ do thọ trì.

อริยสาวกานํ ปน มคฺคสมฺปยุตฺตา วิรติ เสตุฆาตวิรติ นาม. ตตฺถ ปุริมา ทฺเว วิรติโย ยํ โวโรปนาทิวเสน วีติกฺกมิตพฺพํ ชีวิตินฺทฺริยาทิวตฺถุ, ตํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตนฺติ. ปจฺฉิมา นิพฺพานารมฺมณาว. เอตฺถ จ โย ปญฺจ สิกฺขาปทานิ เอกโต คณฺหติ, ตสฺส เอกสฺมึ ภินฺเน สพฺพานิ ภินฺนานิ โหนฺติ. โย เอเกกํ คณฺหติ, โส ยํ วีติกฺกมติ, ตเทว [Pg.273] ภิชฺชติ. เสตุฆาตวิรติยา ปน เภโท นาม นตฺถิ, ภวนฺตเรปิ หิ อริยสาวโก ชีวิตเหตุปิ เนว ปาณํ หนติ น สุรํ ปิวติ. สเจปิสฺส สุรญฺจ ขีรญฺจ มิสฺเสตฺวา มุเข ปกฺขิปนฺติ, ขีรเมว ปวิสติ, น สุรา. ยถา กึ? โกญฺจสกุณานํ ขีรมิสฺสเก อุทเก ขีรเมว ปวิสติ? น อุทกํ. อิทํ โยนิสิทฺธนฺติ เจ, อิทํ ธมฺมตาสิทฺธนฺติ จ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา ปน สรณคมเน ทิฏฺฐิอุชุกกรณํ นาม ภาริยํ. สิกฺขาปทสมาทาเน ปน วิรติมตฺตกเมว. ตสฺมา เอตํ ยถา วา ตถา วา คณฺหนฺตสฺสาปิ สาธุกํ คณฺหนฺตสฺสาปิ อปฺปฏฺฐตรญฺจ อปฺปสมารมฺภตรญฺจ. ปญฺจสีลสทิสสฺส ปน ทานสฺส อภาวโต เอตฺถ มหปฺผลตา มหานิสํสตา จ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ –

Mặt khác, sự từ bỏ tương ưng với Đạo của các bậc Thánh đệ tử được gọi là sự từ bỏ bằng cách phá hủy cầu nối. Trong đó, hai sự từ bỏ đầu tiên khởi sanh bằng cách lấy làm đối tượng các pháp như mạng quyền, v.v... là những thứ có thể bị vi phạm thông qua việc sát hại, v.v... Sự từ bỏ cuối cùng chỉ có Niết-bàn làm đối tượng. Và ở đây, người nào thọ trì năm học giới cùng một lúc, khi một giới bị vi phạm thì tất cả đều bị vi phạm. Người nào thọ trì từng giới một, giới nào bị vi phạm thì chỉ giới đó bị phá vỡ. Mặt khác, không có sự phá vỡ nào đối với sự từ bỏ bằng cách phá hủy cầu nối. Thật vậy, ngay cả trong một kiếp sống khác, bậc Thánh đệ tử dù vì mạng sống cũng không giết hại chúng sanh, không uống rượu. Nếu người ta trộn rượu và sữa rồi đổ vào miệng vị ấy, chỉ có sữa đi vào chứ không phải rượu. Giống như thế nào? Giống như đối với loài chim hồng hạc, trong nước pha sữa, chỉ có sữa đi vào chứ không phải nước. Nếu có người nói rằng: “Điều này thành tựu do dòng dõi,” thì nên biết rằng: “Điều này thành tựu do Pháp tánh.” Lại nữa, bởi vì trong việc quy y, việc làm cho tri kiến ngay thẳng là một gánh nặng. Còn trong việc thọ trì học giới, chỉ đơn thuần là sự từ bỏ. Do đó, việc này, dù người thọ trì một cách qua loa hay thọ trì một cách nghiêm túc, cũng ít phiền toái hơn và ít tốn kém hơn. Mặt khác, do không có sự bố thí nào tương đương với năm giới, nên ở đây cần phải biết đến quả lớn và phước báu lớn. Điều này đã được nói rằng:

‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, ทานานิ มหาทานานิ อคฺคญฺญานิ รตฺตญฺญานิ วํสญฺญานิ โปราณานิ อสํกิณฺณานิ อสํกิณฺณปุพฺพานิ น สงฺกิยนฺติ น สงฺกิยิสฺสนฺติ อปฺปฏิกุฏฺฐานิ สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ. กตมานิ ปญฺจ? อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ. ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อปริมาณานํ สตฺตานํ อภยํ เทติ, อเวรํ เทติ อพฺยาปชฺฌํ เทติ. อปริมาณานํ สตฺตานํ อภยํ ทตฺวา อเวรํ ทตฺวา อพฺยาปชฺฌํ ทตฺวา อปริมาณสฺส อภยสฺส อเวรสฺส อพฺยาปชฺฌสฺส ภาคี โหติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ทานํ มหาทานํ…เป… วิญฺญูหีติ.

“Này các Tỳ-khưu, có năm sự bố thí này là những sự bố thí vĩ đại, được biết là hàng đầu, được biết là lâu đời, được biết là thuộc dòng dõi, là cổ xưa, không bị pha tạp, chưa từng bị pha tạp trong quá khứ, không bị pha tạp ở hiện tại, và sẽ không bị pha tạp trong tương lai, không bị các Sa-môn, Bà-la-môn có trí tuệ chê trách. Năm sự bố thí nào? Này các Tỳ-khưu, ở đây, bậc Thánh đệ tử sau khi từ bỏ sát sanh, đã kiêng tránh sát sanh. Này các Tỳ-khưu, bậc Thánh đệ tử kiêng tránh sát sanh đã cho vô lượng chúng sanh sự không sợ hãi, sự không oán thù, sự không phiền não. Sau khi cho vô lượng chúng sanh sự không sợ hãi, sự không oán thù, sự không phiền não, vị ấy trở thành người có phần trong sự không sợ hãi, sự không oán thù, sự không phiền não vô lượng. Này các Tỳ-khưu, đây là sự bố thí đầu tiên, là sự bố thí vĩ đại... cho đến... bởi những người có trí tuệ.”

ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อทินฺนาทานํ ปหาย…เป… กาเมสุมิจฺฉาจารํ ปหาย…เป… มุสาวาทํ ปหาย…เป… สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ ปหาย…เป… อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ ทานานิ มหาทานานิ อคฺคญฺญานิ…เป… วิญฺญูหี’’ติ (อ. นิ. ๘.๓๙).

“Lại nữa, này các Tỳ-khưu, bậc Thánh đệ tử sau khi từ bỏ việc lấy của không cho... cho đến... sau khi từ bỏ tà hạnh trong các dục... cho đến... sau khi từ bỏ nói dối... cho đến... sau khi từ bỏ nơi chốn của sự dễ duôi là rượu men, rượu nấu... cho đến... Này các Tỳ-khưu, đây chính là năm sự bố thí, là những sự bố thí vĩ đại, được biết là hàng đầu... cho đến... bởi những người có trí tuệ.” (a. ni. 8.39).

อิทญฺจ ปน สีลปญฺจกํ – ‘‘อตฺตสิเนหญฺจ ชีวิตสิเนหญฺจ ปริจฺจชิตฺวา รกฺขิสฺสามี’’ติ สมาทินฺนตาย ยญฺโญติ วุจฺจติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ปญฺจสีลโต สรณคมนเมว เชฏฺฐกํ, อิทํ ปน สรณคมเนเยว ปติฏฺฐาย รกฺขิตสีลวเสน มหปฺผลนฺติ วุตฺตํ.

Và lại, năm giới này được gọi là lễ tế do được thọ trì với ý nghĩ rằng: ‘Ta sẽ giữ gìn (giới) bằng cách từ bỏ lòng yêu mến bản thân và lòng yêu mến mạng sống.’ Trong đó, mặc dù việc quy y Tam Bảo là cao quý hơn năm giới, nhưng (năm giới) này, do được an trú trong sự quy y Tam Bảo mà giữ gìn, nên được nói là có quả báu lớn.

๓๕๓. อิทมฺปิ [Pg.274] สุตฺวา พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘ปญฺจสีลํ นาม รกฺขิตุํ ครุกํ, อตฺถิ นุ โข อญฺญํ กิญฺจิ อีทิสเมว หุตฺวา อิโต อปฺปฏฺฐตรญฺจ มหปฺผลตรญฺจา’’ติ. ตโต ตํ ปุจฺฉนฺโต ปุนปิ – ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตมา’’ติอาทิมาห. อถสฺส ภควา ติวิธสีลปาริปูริยํ ฐิตสฺส ปฐมชฺฌานาทีนํ ยญฺญานํ อปฺปฏฺฐตรญฺจ มหปฺผลตรญฺจ ทสฺเสตุกาโม พุทฺธุปฺปาทโต ปฏฺฐาย เทสนํ อารภนฺโต ‘‘อิธ พฺราหฺมณา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา เหฏฺฐา วุตฺเตหิ คุเณหิ สมนฺนาคโต ปฐมํ ฌานํ, ปฐมชฺฌานาทีสุ ฐิโต ทุติยชฺฌานาทีนิ นิพฺพตฺเตนฺโต น กิลมติ, ตสฺมา ตานิ อปฺปฏฺฐานิ อปฺปสมารมฺภานิ. ยสฺมา ปเนตฺถ ปฐมชฺฌานํ เอกํ กปฺปํ พฺรหฺมโลเก อายุํ เทติ. ทุติยํ อฏฺฐกปฺเป. ตติยํ จตุสฏฺฐิกปฺเป. จตุตฺถํ ปญฺจกปฺปสตานิ. ตเทว อากาสานญฺจายตนาทิสมาปตฺติวเสน ภาวิตํ วีสติ, จตฺตาลีสํ, สฏฺฐิ, จตุราสีติ จ กปฺปสหสฺสานิ อายุํ เทติ; ตสฺมา มหปฺผลตรญฺจ มหานิสํสตรญฺจ. นีวรณาทีนํ ปน ปจฺจนีกานํ ธมฺมานํ ปริจฺจตฺตตฺตา ตํ ยญฺญนฺติ เวทิตพฺพํ.

353. Nghe điều này, vị Bà-la-môn suy nghĩ: ‘Việc giữ gìn năm giới thật là nặng nề, có lễ tế nào khác tương tự như vậy, nhưng ít phiền phức hơn và có quả báu lớn hơn chăng?’ Do đó, muốn hỏi điều ấy, ông lại nói: ‘Thưa Tôn giả Gotama, có hay không...’ Bấy giờ, Đức Thế Tôn, muốn chỉ rõ sự ít phiền phức hơn và quả báu lớn hơn của các lễ tế là Sơ thiền v.v... đối với người đã an trú trong sự viên mãn ba loại giới, nên bắt đầu bài pháp từ lúc Đức Phật xuất hiện, Ngài đã nói: ‘Này Bà-la-môn, ở đây...’ Trong đó, vì người đã thành tựu các phẩm chất được nói ở dưới, khi làm phát sinh Sơ thiền, và người an trú trong Sơ thiền v.v... khi làm phát sinh Nhị thiền v.v... thì không mệt nhọc, do đó chúng ít phiền phức, ít tốn công. Vì trong các thiền này, Sơ thiền cho tuổi thọ một kiếp ở cõi Phạm thiên. Nhị thiền (cho tuổi thọ) tám đại kiếp. Tam thiền (cho tuổi thọ) sáu mươi bốn đại kiếp. Tứ thiền (cho tuổi thọ) năm trăm đại kiếp. Chính Tứ thiền ấy, khi được tu tập theo cách của các thiền chứng như Không Vô Biên Xứ v.v..., cho tuổi thọ hai mươi ngàn, bốn mươi ngàn, sáu mươi ngàn, và tám mươi bốn ngàn đại kiếp; do đó, chúng có quả báu lớn hơn và lợi ích lớn hơn. Lại nữa, do đã từ bỏ các pháp đối nghịch là các triền cái v.v..., nên cần phải biết rằng đó là lễ tế.

วิปสฺสนาญาณมฺปิ ยสฺมา จตุตฺถชฺฌานปริโยสาเนสุ คุเณสุ ปติฏฺฐาย นิพฺพตฺเตนฺโต น กิลมติ, ตสฺมา อปฺปฏฺฐํ อปฺปสมารมฺภํ; วิปสฺสนาสุขสทิสสฺส ปน สุขสฺส อภาวา มหปฺผลํ. ปจฺจนีกกิเลสปริจฺจาคโต ยญฺโญติ. มโนมยิทฺธิปิ ยสฺมา วิปสฺสนาญาเณ ปติฏฺฐาย นิพฺพตฺเตนฺโต น กิลมติ, ตสฺมา อปฺปฏฺฐา อปฺปสมารมฺภา; อตฺตโน สทิสรูปนิมฺมานสมตฺถตาย มหปฺผลา. อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลสปริจฺจาคโต ยญฺโญ. อิทฺธิวิธญาณาทีนิปิ ยสฺมา มโนมยญาณาทีสุ ปติฏฺฐาย นิพฺพตฺเตนฺโต น กิลมติ, ตสฺมา อปฺปฏฺฐานิ อปฺปสมารมฺภานิ, อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลสปฺปหานโต ยญฺโญ. อิทฺธิวิธํ ปเนตฺถ นานาวิธวิกุพฺพนทสฺสนสมตฺถตาย. ทิพฺพโสตํ เทวมนุสฺสานํ สทฺทสวนสมตฺถตาย; เจโตปริยญาณํ ปเรสํ โสฬสวิธจิตฺตชานนสมตฺถตาย; ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานสมนุสฺสรณสมตฺถตาย; ทิพฺพจกฺขุ อิจฺฉิติจฺฉิตรูปทสฺสนสมตฺถตาย; อาสวกฺขยญาณํ อติปณีตโลกุตฺตรมคฺคสุขนิปฺผาทนสมตฺถตาย มหปฺผลนฺติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา ปน อรหตฺตโต วิสิฏฺฐตโร อญฺโญ ยญฺโญ นาม นตฺถิ, ตสฺมา อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ สมาเปนฺโต – ‘‘อยมฺปิ โข, พฺราหฺมณา’’ติอาทิมาห.

Tuệ minh sát cũng vậy, vì người an trú trong các phẩm chất kết thúc ở Tứ thiền, khi làm phát sinh (tuệ minh sát) thì không mệt nhọc, do đó nó ít phiền phức, ít tốn công; lại nữa, vì không có hạnh phúc nào sánh bằng hạnh phúc của tuệ minh sát, nên nó có quả báu lớn. Do từ bỏ các phiền não đối nghịch, nên gọi là lễ tế. Thân do ý sinh cũng vậy, vì người an trú trong tuệ minh sát, khi làm phát sinh (thân do ý sinh) thì không mệt nhọc, do đó nó ít phiền phức, ít tốn công; do có khả năng tạo ra hình sắc giống như chính mình, nên nó có quả báu lớn. Do từ bỏ các phiền não đối nghịch của mình, nên gọi là lễ tế. Các loại thần thông trí v.v... cũng vậy, vì người an trú trong thân do ý sinh trí v.v..., khi làm phát sinh (các thần thông trí) thì không mệt nhọc, do đó chúng ít phiền phức, ít tốn công; do đoạn trừ các phiền não đối nghịch của mình, nên gọi là lễ tế. Trong đó, Thần túc thông có quả báu lớn do khả năng thị hiện các phép biến hóa đa dạng. Thiên nhĩ thông có quả báu lớn do khả năng nghe được âm thanh của chư thiên và loài người; Tha tâm thông có quả báu lớn do khả năng biết được mười sáu loại tâm của chúng sinh khác; Túc mạng thông có quả báu lớn do khả năng nhớ lại các nơi ở (các kiếp sống) đã qua theo ý muốn; Thiên nhãn thông có quả báu lớn do khả năng thấy được các sắc pháp theo ý muốn; Lậu tận thông có quả báu lớn do khả năng tạo ra hạnh phúc của đạo siêu thế vô cùng cao thượng, cần phải được biết như vậy. Lại nữa, vì không có lễ tế nào khác cao quý hơn quả A-la-hán, do đó, kết thúc bài pháp với đỉnh cao là quả A-la-hán, Ngài đã nói: ‘Này Bà-la-môn, đây cũng vậy...’

กูฏทนฺตอุปาสกตฺตปฏิเวทนาวณฺณนา

Giải thích về sự chứng nhận tư cách nam cận sự của Kūṭadanta

๓๕๔-๓๕๘. เอวํ [Pg.275] วุตฺเตติ เอวํ ภควตา วุตฺเต เทสนาย ปสีทิตฺวา สรณํ คนฺตุกาโม กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ – ‘เอตํ อภิกฺกนฺตํ โภ, โคตมา’ติอาทิกํ วจนํ อโวจ. อุปวายตูติ อุปคนฺตฺวา สรีรทรถํ นิพฺพาเปนฺโต ตนุสีตโล วาโต วายตูติ. อิทญฺจ ปน วตฺวา พฺราหฺมโณ ปุริสํ เปเสสิ – ‘‘คจฺฉ, ตาต, ยญฺญวาฏํ ปวิสิตฺวา สพฺเพ เต ปาณโย พนฺธนา โมเจหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตถา กตฺวา อาคนฺตฺวา ‘‘มุตฺตา โภ, เต ปาณโย’’ติ อาโรเจสิ. ยาว พฺราหฺมโณ ตํ ปวตฺตึ น สุณิ, น ตาว ภควา ธมฺมํ เทเสสิ. กสฺมา? ‘‘พฺราหฺมณสฺส จิตฺเต อากุลภาโว อตฺถี’’ติ. สุตฺวา ปนสฺส ‘‘พหู วต เม ปาณา โมจิตา’’ติ จิตฺตจาโร วิปฺปสีทติ. ภควา ตสฺส วิปฺปสนฺนมนตํ ญตฺวา ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตํ สนฺธาย – ‘‘อถ โข ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุน ‘กลฺลจิตฺต’นฺติอาทิ อานุปุพฺพิกถานุภาเวน วิกฺขมฺภิตนีวรณตํ สนฺธาย วุตฺตํ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

354-358. Evaṃ vutte có nghĩa là: Khi Đức Thế Tôn đã nói như vậy, Bà-la-môn Kūṭadanta, do hoan hỷ với bài pháp, muốn quy y, đã nói những lời này: ‘Thật vi diệu, thưa Tôn giả Gotama...’ Upavāyatu có nghĩa là: Mong rằng ngọn gió nhẹ và mát mẻ, sau khi đến gần, sẽ thổi làm dịu đi sự nóng bức của thân thể. Và lại, sau khi nói điều này, vị Bà-la-môn đã sai một người đàn ông đi, (nói rằng): ‘Này con, hãy đi vào khu vực tế đàn và giải thoát tất cả các sinh vật ấy khỏi sự trói buộc.’ Người ấy vâng lời ‘Lành thay’, làm theo như vậy, rồi trở về và báo tin: ‘Thưa ngài, các sinh vật ấy đã được giải thoát.’ Chừng nào vị Bà-la-môn chưa nghe tin tức đó, chừng đó Đức Thế Tôn chưa thuyết pháp. Tại sao? Vì ‘trong tâm của vị Bà-la-môn có sự bối rối.’ Nhưng sau khi nghe, tâm của ông trở nên vô cùng trong sáng (với ý nghĩ): ‘Ôi, ta đã giải thoát được nhiều sinh mạng!’ Đức Thế Tôn, biết được tâm ông đã trong sáng, liền bắt đầu thuyết pháp. Nhắm đến điều đó, (Đại đức Ānanda) đã nói: ‘Bấy giờ, Đức Thế Tôn...’ Lại nữa, (cụm từ) ‘tâm đã sẵn sàng’ v.v... được nói nhắm đến việc các triền cái đã được chế ngự nhờ oai lực của bài pháp tuần tự. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

Như vậy, trong bộ Chú giải Trường Bộ Kinh tên là Sumaṅgalavilāsinī,

กูฏทนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Kūṭadanta đã kết thúc.

๖. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

6. Giải thích kinh Mahāli

พฺราหฺมณทูตวตฺถุวณฺณนา

Giải thích câu chuyện về sứ giả Bà-la-môn

๓๕๙. เอวํ [Pg.276] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา เวสาลิยนฺติ มหาลิสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. เวสาลิยนฺติ ปุนปฺปุนํ วิสาลภาวูปคมนโต เวสาลีติ ลทฺธนามเก นคเร. มหาวเนติ พหินคเร หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺธํ หุตฺวา ฐิตํ สยํ ชาตวนํ อตฺถิ, ยํ มหนฺตภาเวเนว มหาวนนฺติ วุจฺจติ, ตสฺมึ มหาวเน. กูฏาคารสาลายนฺติ ตสฺมึ วนสณฺเฑ สงฺฆารามํ ปติฏฺฐเปสุํ. ตตฺถ กณฺณิกํ โยเชตฺวา ถมฺภานํ อุปริ กูฏาคารสาลาสงฺเขเปน เทววิมานสทิสํ ปาสาทํ อกํสุ, ตํ อุปาทาย สกโลปิ สงฺฆาราโม ‘‘กูฏาคารสาลา’’ติ ปญฺญายิตฺถ. ภควา ตํ เวสาลึ อุปนิสฺสาย ตสฺมึ สงฺฆาราเม วิหรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลาย’’นฺติ. โกสลกาติ โกสลรฏฺฐวาสิโน. มาคธกาติ มคธรฏฺฐวาสิโน. กรณีเยนาติ อวสฺสํ กตฺตพฺพกมฺเมน. ยญฺหิ อกาตุมฺปิ วฏฺฏติ, ตํ กิจฺจนฺติ วุจฺจติ, ยํ อวสฺสํ กาตพฺพเมว, ตํ กรณียํ นาม.

359. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyanti là bài kinh Mahālisutta. Trong ấy, đây là phần giải thích các từ chưa từng xuất hiện. Vesāliyaṃ có nghĩa là: ở tại thành phố có tên là Vesāli do đã trở nên rộng lớn nhiều lần. Mahāvane có nghĩa là: có một khu rừng tự mọc ở bên ngoài thành phố, nối liền với dãy Himavanta, do sự rộng lớn của nó mà được gọi là Mahāvana (Đại Lâm); (trú) ở trong khu Đại Lâm ấy. Kūṭāgārasālāyanti có nghĩa là: ở trong khu rừng ấy, người ta đã thiết lập một tu viện cho Tăng chúng. Ở đó, sau khi đã gắn chóp nhọn, họ đã làm một ngôi lầu giống như thiên cung, có dạng một giảng đường có nóc nhọn ở trên các cột trụ. Dựa vào đó, toàn bộ tu viện được biết đến với tên gọi là “Kūṭāgārasālā.” Đức Thế Tôn nương vào thành Vesāli ấy mà trú trong tu viện ấy. Do đó, đã được nói rằng: “trú ở Vesāli, trong Đại Lâm, tại Trùng Các Giảng Đường.” Kosalakā có nghĩa là: những người sống ở xứ Kosala. Māgadhakā có nghĩa là: những người sống ở xứ Magadha. Karaṇīyena có nghĩa là: do công việc chắc chắn phải làm. Thật vậy, việc gì mà không làm cũng được thì gọi là kicca (việc cần làm), việc gì mà chắc chắn phải làm thì gọi là karaṇīya (việc phải làm).

๓๖๐. ปฏิสลฺลีโน ภควาติ นานารมฺมณจารโต ปฏิกฺกมฺม สลฺลีโน นิลีโน, เอกีภาวํ อุปคมฺม เอกตฺตารมฺมเณ ฌานรตึ อนุภวตีติ อตฺโถ. ตตฺเถวาติ ตสฺมิญฺเญว วิหาเร. เอกมนฺตนฺติ ตสฺมา ฐานา อปกฺกมฺม ตาสุ ตาสุ รุกฺขจฺฉายาสุ นิสีทึสุ.

360. Paṭisallīno bhagavā có nghĩa là: Đức Thế Tôn đã lui về từ sự rong ruổi trong các đối tượng khác nhau, đã ẩn mình, đã náu mình, đã đạt đến trạng thái đơn độc, và đang hưởng thụ hỷ lạc của thiền định trên một đối tượng duy nhất. Tattheva có nghĩa là: ở ngay tại tu viện ấy. Ekamantaṃ có nghĩa là: họ đã rời khỏi nơi đó và ngồi xuống dưới bóng của những cây này cây kia.

โอฏฺฐทฺธลิจฺฉวีวตฺถุวณฺณนา

Giải thích câu chuyện về người Licchavi tên Oṭṭhaddha

๓๖๑. โอฏฺฐทฺโธติ อทฺโธฏฺฐตาย เอวํลทฺธนาโม. มหติยา ลิจฺฉวีปริสายาติ ปุเรภตฺตํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา ภควโต สนฺติเก อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐหิตฺวา คนฺธมาลาทีนิ คาหาเปตฺวา อุคฺโฆสนาย มหตึ ลิจฺฉวิราชปริสํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ตาย นีลปีตาทิวณฺณวตฺถาภรณวิเลปนปฏิมณฺฑิตาย ตาวตึสปริสสปฺปฏิภาคาย มหติยา ลิจฺฉวิปริสาย สทฺธึ อุปสงฺกมิ. อกาโล โข มหาลีติ [Pg.277] ตสฺส โอฏฺฐทฺธสฺส มหาลีติ มูลนามํ, เตน มูลนามมตฺเตน นํ เถโร มหาลีติ อาลปติ. เอกมนฺตํ นิสีทีติ ปติรูปาสุ รุกฺขจฺฉายาสุ ตาย ลิจฺฉวิปริสาย สทฺธึ รตนตฺตยสฺส วณฺณํ กถยนฺโต นิสีทิ.

361. Oṭṭhaddho có nghĩa là: người có tên như vậy do có môi trên bị sứt một nửa. Mahatiyā licchavīparisāya có nghĩa là: vào buổi sáng, sau khi đã cúng dường vật thực đến Tăng chúng do Đức Phật dẫn đầu, đã thọ trì các chi phần của ngày Uposatha nơi Đức Thế Tôn, đã cho người mang hương hoa v.v..., đã cho triệu tập hội chúng đông đảo các vị vua Licchavi bằng cách loan báo, vị ấy đã đi đến cùng với hội chúng Licchavi đông đảo đó, một hội chúng được trang điểm bằng y phục, trang sức, và vật thoa có màu xanh, vàng v.v..., tương tự như hội chúng ở cõi trời Ba Mươi Ba. Akālo kho mahāli có nghĩa là: tên gốc của vị Oṭṭhaddha ấy là Mahāli. Do đó, vị trưởng lão gọi ông ta là Mahāli, chỉ bằng tên gốc. Ekamantaṃ nisīdi có nghĩa là: ông ta đã ngồi xuống dưới những bóng cây thích hợp, cùng với hội chúng Licchavi ấy, trong khi đang nói về những phẩm hạnh của Tam Bảo.

๓๖๒. สีโห สมณุทฺเทโสติ อายสฺมโต นาคิตสฺส ภาคิเนยฺโย สตฺตวสฺสกาเล ปพฺพชิตฺวา สาสเน ยุตฺตปยุตฺโต ‘‘สีโห’’ติ เอวํนามโก สามเณโร, โส กิร ตํ มหาปริสํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ ปริสา มหตี, สกลํ วิหารํ ปูเรตฺวา นิสินฺนา, อทฺธา ภควา อชฺช อิมิสฺสา ปริสาย มหนฺเตน อุสฺสาเหน ธมฺมํ เทเสสฺสติ, ยํนูนาหํ อุปชฺฌายสฺสาจิกฺขิตฺวา ภควโต มหาปริสาย สนฺนิปติตภาวํ อาโรจาเปยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา เยนายสฺมา นาคิโต เตนุปสงฺกมิ. ภนฺเต กสฺสปาติ เถรํ โคตฺเตน อาลปติ. เอสา ชนตาติ เอโส ชนสมูโห.

362. Sīho samaṇuddeso có nghĩa là: vị sa-di tên là “Sīha,” là cháu (gọi bằng cậu) của trưởng lão Nāgita, đã xuất gia vào lúc bảy tuổi, và chuyên cần tinh tấn trong giáo pháp. Vị ấy, sau khi thấy hội chúng đông đảo đó, đã suy nghĩ rằng: “Hội chúng này thật đông đảo, đã ngồi đầy khắp tu viện. Chắc chắn hôm nay Đức Thế Tôn sẽ thuyết pháp cho hội chúng này với sự nỗ lực lớn lao. Ta nên thưa với thầy tế độ của mình và nhờ thầy báo cho Đức Thế Tôn biết về sự tụ họp của hội chúng đông đảo này thì hay biết mấy!” Nghĩ vậy, vị ấy đã đi đến chỗ trưởng lão Nāgita. Bhante kassapa có nghĩa là: gọi vị trưởng lão theo họ tộc. Esā janatā có nghĩa là: nhóm người này.

ตฺวญฺเญว ภควโต อาโรเจหีติ สีโห กิร ภควโต วิสฺสาสิโก, อยญฺหิ เถโร ถูลสรีโร, เตนสฺส สรีรครุตาย อุฏฺฐานนิสชฺชาทีสุ อาลสิยภาโว อีสกํ อปฺปหีโน วิย โหติ. อถายํ สามเณโร ภควโต กาเลน กาลํ วตฺตํ กโรติ. เตน นํ เถโร ‘‘ตฺวมฺปิ ทสพลสฺส วิสฺสาสิโก’’ติ วตฺวา คจฺฉ ตฺวญฺเญวาโรเจหีติ อาห. วิหารปจฺฉายายนฺติ วิหารฉายายํ, กูฏาคารมหาเคหจฺฉายาย ผริโตกาเสติ อตฺโถ. สา กิร กูฏาคารสาลา ทกฺขิณุตฺตรโต ทีฆา ปาจีนมุขา, เตนสฺสา ปุรโต มหตี ฉายา ปตฺถฏา โหติ, สีโห ตตฺถ ภควโต อาสนํ ปญฺญเปสิ.

Về câu Tvaññeva bhagavato ārocehi: Sa-di Sīha được cho là thân cận với Đức Thế Tôn. Vị trưởng lão này có thân hình to lớn, do thân thể nặng nề nên sự lười biếng trong việc đứng dậy, ngồi xuống v.v... dường như chưa được đoạn trừ một chút. Rồi vị sa-di này thỉnh thoảng làm phận sự cho Đức Thế Tôn. Do đó, vị trưởng lão nói với vị ấy rằng: “Con cũng thân cận với bậc Thập Lực,” rồi bảo: “Con hãy đi, chính con hãy báo tin.” Vihārapacchāyāyaṃ có nghĩa là: trong bóng mát của tu viện, nghĩa là ở nơi được bao phủ bởi bóng mát của ngôi đại điện có nóc nhọn. Trùng Các Giảng Đường ấy được cho là dài theo hướng nam-bắc, mặt hướng về phía đông. Do đó, phía trước của nó có một bóng mát lớn trải rộng. Sīha đã sửa soạn chỗ ngồi cho Đức Thế Tôn ở đó.

๓๖๓. อถ โข ภควา ทฺวารนฺตเรหิ เจว วาตปานนฺตเรหิ จ นิกฺขมิตฺวา วิธาวนฺตาหิ วิปฺผรนฺตีหิ ฉพฺพณฺณาหิ พุทฺธรสฺมีหิ สํสูจิตนิกฺขมโน วลาหกนฺตรโต ปุณฺณจนฺโท วิย กูฏาคารสาลโต นิกฺขมิตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข ภควา วิหารา นิกฺขมฺม วิหารปจฺฉายาย ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ.

363. Bấy giờ, Đức Thế Tôn, sau khi đi ra từ giữa các ô cửa và giữa các ô cửa sổ, sự ra đi của Ngài được báo hiệu rõ ràng bởi những tia hào quang của Đức Phật có sáu màu, đang lan tỏa và chiếu rọi khắp nơi, đã đi ra từ Trùng Các Giảng Đường giống như mặt trăng tròn đi ra từ giữa những đám mây, rồi ngự trên chỗ ngồi cao quý của Đức Phật đã được sửa soạn. Do đó, đã được nói rằng: “Bấy giờ, Đức Thế Tôn đi ra từ tu viện, ngự trên chỗ ngồi đã được sửa soạn trong bóng mát của tu viện.”

๓๖๔-๓๖๕. ปุริมานิ[Pg.278], ภนฺเต, ทิวสานิ ปุริมตรานีติ เอตฺถ หิยฺโย ทิวสํ ปุริมํ นาม, ตโต ปรํ ปุริมตรํ. ตโต ปฏฺฐาย ปน สพฺพานิ ปุริมานิ เจว ปุริมตรานิ จ โหนฺติ. ยทคฺเคติ มูลทิวสโต ปฏฺฐาย ยํ ทิวสํ อคฺคํ ปรโกฏึ กตฺวา วิหรามีติ อตฺโถ, ยาว วิหาสินฺติ วุตฺตํ โหติ. อิทานิ ตสฺส ปริมาณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นจิรํ ตีณิ วสฺสานี’’ติ อาห. อถ วา ยทคฺเคติ ยํ ทิวสํ อคฺคํ กตฺวา นจิรํ ตีณิ วสฺสานิ วิหรามีติปิ อตฺโถ. ยํ ทิวสํ อาทึ กตฺวา นจิรํ วิหาสึ ตีณิเยว วสฺสานีติ วุตฺตํ โหติ. อยํ กิร ภควโต ปตฺตจีวรํ คณฺหนฺโต ตีณิ สํวจฺฉรานิ ภควนฺตํ อุปฏฺฐาสิ, ตํ สนฺธาย เอวํ วทติ. ปิยรูปานีติ ปิยชาติกานิ สาตชาติกานิ. กามูปสํหิตานีติ กามสฺสาทยุตฺตานิ. รชนียานีติ ราคชนกานิ. โน จ โข ทิพฺพานิ สทฺทานีติ กสฺมา สุนกฺขตฺโต ตานิ น สุณาติ? โส กิร ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมํ ยาจิ, ตสฺส ภควา อาจิกฺขิ, โส ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปนฺโน ทิพฺพจกฺขุํ อุปฺปาเทตฺวา เทวตานํ รูปานิ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺมึ สรีรสณฺฐาเน สทฺเทน มธุเรน ภวิตพฺพํ, กถํ นุ โข นํ สุเณยฺย’’นฺติ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิพฺพโสตปริกมฺมํ ปุจฺฉิ. อยญฺจ อตีเต เอกํ สีลวนฺตํ ภิกฺขุํ กณฺณสกฺขลิยํ ปหริตฺวา พธิรมกาสิ. ตสฺมา ปริกมฺมํ กโรนฺโตปิ อภพฺโพ ทิพฺพโสตาธิคมาย. เตนสฺส น ภควา ปริกมฺมํ กเถสิ. โส เอตฺตาวตา ภควติ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อทฺธา สมณสฺส โคตมสฺส เอวํ โหติ – ‘อหมฺปิ ขตฺติโย อยมฺปิ ขตฺติโย, สจสฺส ญาณํ วฑฺฒิสฺสติ, อยมฺปิ สพฺพญฺญู ภวิสฺสตี’ติ อุสูยาย มยฺหํ น กเถสี’’ติ. โส อนุกฺกเมน คิหิภาวํ ปตฺวา ตมตฺถํ มหาลิลิจฺฉวิโน กเถนฺโต เอวมาห.

364-365. Ở đây, trong câu ‘bạch ngài, những ngày trước, những ngày trước hơn nữa,’ ngày hôm qua được gọi là ‘trước’ (purimaṃ), ngày trước đó nữa là ‘trước hơn nữa’ (purimataraṃ). Tuy nhiên, kể từ đó trở đi, tất cả (các ngày) đều là ‘trước’ và ‘trước hơn nữa.’ (Cụm từ) ‘yadagge’ có nghĩa là: ‘kể từ ngày đầu tiên, lấy ngày nào làm ngày bắt đầu mà tôi đã sống,’ điều này có nghĩa là ‘cho đến khi tôi đã sống.’ Bây giờ, để chỉ rõ khoảng thời gian đó, vị ấy đã nói: ‘không lâu, ba năm.’ Hoặc là, ‘yadagge’ cũng có nghĩa là: ‘lấy ngày nào làm ngày bắt đầu, tôi đã sống không lâu, ba năm.’ Điều này có nghĩa là: ‘lấy ngày nào làm khởi đầu, tôi đã sống không lâu, chỉ ba năm.’ Tương truyền rằng, vị này trong khi cầm y bát của Đức Thế Tôn đã hầu hạ Đức Thế Tôn trong ba năm, nhắm đến điều đó mà nói như vậy. ‘Piyarūpāni’ (những hình sắc đáng yêu) có nghĩa là có bản chất đáng yêu, có bản chất dễ chịu. ‘Kāmūpasaṃhitāni’ (liên quan đến dục) có nghĩa là thích hợp với sự hưởng thụ dục. ‘Rajanīyāni’ (gây ra tham ái) có nghĩa là làm phát sinh tham ái. (Về câu) ‘nhưng không phải là các âm thanh chư thiên,’ tại sao Sunakkhatta không nghe được chúng? Tương truyền rằng, vị ấy đã đến gần Đức Thế Tôn và xin thực hành sơ khởi về thiên nhãn, Đức Thế Tôn đã chỉ dạy cho vị ấy. Vị ấy sau khi thực hành theo như đã được chỉ dạy, đã làm phát sinh thiên nhãn, và sau khi thấy được các hình sắc của chư thiên, đã suy nghĩ rằng: ‘trong hình dạng thân thể này, chắc phải có âm thanh ngọt ngào, làm thế nào ta có thể nghe được nó?’ (Vị ấy) đã đến gần Đức Thế Tôn và hỏi về việc thực hành sơ khởi về thiên nhĩ. Và vị này trong quá khứ đã đánh vào tai một vị tỳ khưu có giới hạnh và làm cho vị ấy bị điếc. Do đó, dù có thực hành sơ khởi, vị ấy vẫn không có khả năng chứng đắc thiên nhĩ. Vì lý do đó, Đức Thế Tôn đã không nói về việc thực hành sơ khởi cho vị ấy. Do bấy nhiêu đó, vị ấy đã ôm lòng oán hận đối với Đức Thế Tôn và suy nghĩ: – ‘Chắc chắn Sa-môn Gotama đã nghĩ như vầy: ‘Ta cũng là Sát-đế-lỵ, vị này cũng là Sát-đế-lỵ, nếu trí tuệ của vị này tăng trưởng, vị này cũng sẽ trở thành bậc Toàn Giác,’ vì ganh tỵ nên ngài đã không nói cho ta.’ Vị ấy tuần tự trở lại đời sống tại gia, và trong khi kể lại sự việc ấy cho Mahāli Licchavi, đã nói như vậy.

๓๖๖-๓๗๑. เอกํสภาวิโตติ เอกํสาย เอกโกฏฺฐาสาย ภาวิโต, ทิพฺพานํ วา รูปานํ ทสฺสนตฺถาย ทิพฺพานํ วา สทฺทานํ สวนตฺถาย ภาวิโตติ อตฺโถ. ติริยนฺติ อนุทิสาย. อุภยํสภาวิโตติ อุภยํสาย อุภยโกฏฺฐาสาย ภาวิโตติ อตฺโถ. อยํ โข มหาลิ เหตูติ อยํ ทิพฺพานํเยว รูปานํ ทสฺสนาย เอกํสภาวิโต สมาธิ เหตุ. อิมมตฺถํ สุตฺวา โส ลิจฺฉวี จินฺเตสิ – ‘‘อิทํ ทิพฺพโสเตน สทฺทสุณนํ อิมสฺมึ สาสเน อุตฺตมตฺถภูตํ มญฺเญ อิมสฺส นูน อตฺถาย เอเต [Pg.279] ภิกฺขู ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ วสฺสานิ อปณฺณกํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, ยํนูนาหํ ทสพลํ เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ.

366-371. ‘Ekaṃsabhāvito’ (được tu tập một phần) có nghĩa là được tu tập cho một phần, một khía cạnh; hoặc là được tu tập với mục đích thấy các hình sắc của chư thiên, hoặc là được tu tập với mục đích nghe các âm thanh của chư thiên. ‘Tiriyaṃ’ (theo chiều ngang) có nghĩa là ở các phương trung gian. ‘Ubhayaṃsabhāvito’ (được tu tập cả hai phần) có nghĩa là được tu tập cho cả hai phần, cả hai khía cạnh. (Câu) ‘này Mahāli, đây là nhân’ (có nghĩa là) định này được tu tập một phần chỉ để thấy các hình sắc của chư thiên là nhân. Sau khi nghe điều này, vị Licchavi ấy đã suy nghĩ: – ‘Ta cho rằng việc nghe âm thanh bằng thiên nhĩ này là lợi ích tối thượng trong giáo pháp này. Chắc chắn vì lợi ích này mà các vị tỳ khưu thực hành phạm hạnh không sai sót trong năm mươi năm hay sáu mươi năm. Ta nên hỏi Bậc Thập Lực về vấn đề này thì hơn.’

๓๗๒. ตโต ตมตฺถํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘เอตาสํ นูน, ภนฺเต’’ติอาทิมาห. สมาธิภาวนานนฺติ เอตฺถ สมาธิเยว สมาธิภาวนา, อุภยํสภาวิตานํ สมาธีนนฺติ อตฺโถ. อถ ยสฺมา สาสนโต พาหิรา เอตา สมาธิภาวนา, น อชฺฌตฺติกา. ตสฺมา ตา ปฏิกฺขิปิตฺวา ยทตฺถํ ภิกฺขู พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘น โข มหาลี’’ติอาทิมาห.

372. Do đó, trong khi hỏi về vấn đề ấy, vị ấy đã nói câu bắt đầu bằng ‘bạch ngài, chắc chắn là vì những điều này.’ Ở đây, trong câu ‘samādhibhāvanānaṃ’ (của các sự tu tập định), chính định là sự tu tập định; có nghĩa là ‘của các định được tu tập cả hai phần.’ Kế đó, vì những sự tu tập định này ở bên ngoài giáo pháp, không phải là nội tại. Do đó, sau khi bác bỏ chúng, để chỉ ra mục đích mà các vị tỳ khưu thực hành phạm hạnh, Đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng ‘không phải vậy đâu, Mahāli.’

จตุอริยผลวณฺณนา

Giải thích về Bốn Thánh Quả

๓๗๓. ติณฺณํ สํโยชนานนฺติ สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนํ ติณฺณํ พนฺธนานํ. ตานิ หิ วฏฺฏทุกฺขมเย รเถ สตฺเต สํโยเชนฺติ, ตสฺมา สํโยชนานีติ วุจฺจนฺติ. โสตาปนฺโน โหตีติ มคฺคโสตํ อาปนฺโน โหติ. อวินิปาตธมฺโมติ จตูสุ อปาเยสุ อปตนธมฺโม. นิยโตติ ธมฺมนิยาเมน นิยโต. สมฺโพธิปรายโณติ อุปริมคฺคตฺตยสงฺขาตา สมฺโพธิ ปรํ อยนํ อสฺส, อเนน วา ปตฺตพฺพาติ สมฺโพธิปรายโณ.

373. ‘Tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ’ (của ba kiết sử) có nghĩa là của ba sự trói buộc bắt đầu bằng thân kiến. Quả vậy, chúng trói buộc chúng sinh vào cỗ xe đầy khổ đau của vòng luân hồi, do đó chúng được gọi là ‘kiết sử’ (saṃyojanāni). ‘Sotāpanno hoti’ (trở thành bậc Dự lưu) có nghĩa là đã đi vào dòng Thánh đạo. ‘Avinipātadhammo’ (có pháp không bị rơi đọa) có nghĩa là có pháp không rơi vào bốn đường ác. ‘Niyato’ (chắc chắn) có nghĩa là được xác định chắc chắn bởi định luật của Pháp. ‘Sambodhiparāyaṇo’ (hướng đến sự giác ngộ hoàn toàn) có nghĩa là sự giác ngộ hoàn toàn, được gọi là ba đạo lộ cao hơn, là đích đến cao hơn của vị ấy; hoặc là (đích đến) phải được vị ấy chứng đắc, do đó là ‘sambodhiparāyaṇo’.

ตนุตฺตาติ ปริยุฏฺฐานมนฺทตาย จ กทาจิ กรหจิ อุปฺปตฺติยา จ ตนุภาวา. โอรมฺภาคิยานนฺติ เหฏฺฐาภาคิยานํ, เย หิ พทฺโธ อุปริ สุทฺธาวาสภูมิยํ นิพฺพตฺติตุํ น สกฺโกติ. โอปปาติโกติ เสสโยนิปฏิกฺเขปวจนเมตํ. ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ ตสฺมึ อุปริภเวเยว ปรินิพฺพานธมฺโม. อนาวตฺติธมฺโมติ ตโต พฺรหฺมโลกา ปุน ปฏิสนฺธิวเสน อนาวตฺตนธมฺโม. เจโตวิมุตฺตินฺติ จิตฺตวิสุทฺธึ, สพฺพกิเลสพนฺธนวิมุตฺตสฺส อรหตฺตผลจิตฺตสฺเสตํ อธิวจนํ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ เอตฺถาปิ สพฺพกิเลสพนฺธนวิมุตฺตา อรหตฺตผลปญฺญาว ปญฺญาวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยนฺติ สามํ. อภิญฺญาติ อภิชานิตฺวา. สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อถ วา อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อภิญฺญาย อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน สจฺฉิกริตฺวาติปิ อตฺโถ. อุปสมฺปชฺชาติ ปตฺวา ปฏิลภิตฺวา. อิทํ สุตฺวา ลิจฺฉวิราชา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปน ธมฺโม น สกุเณน วิย อุปฺปติตฺวา, นาปิ โคธาย วิย อุเรน คนฺตฺวา สกฺกา ปฏิวิชฺฌิตุํ[Pg.280], อทฺธา ปน อิมํ ปฏิวิชฺฌนฺตสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทาย ภวิตพฺพํ, ปุจฺฉามิ ตาว น’’นฺติ.

Do sự vi tế có nghĩa là do sự chậm chạp của các phiền não vi tế và do sự sanh khởi đôi khi, thỉnh thoảng nên có trạng thái mỏng manh. Thuộc hạ phần có nghĩa là thuộc về phần dưới. Thật vậy, người bị trói buộc bởi những (kiết sử) ấy thì không thể sanh lên cõi Tịnh Cư ở trên. Là bậc Hóa sanh, đây là lời nói bác bỏ các loại sanh còn lại. Bậc Bát-niết-bàn tại nơi ấy có nghĩa là có pháp Bát-niết-bàn ngay trong sự hiện hữu ở cõi trên ấy. Bậc có pháp không trở lại có nghĩa là có pháp không trở lại từ cõi Phạm thiên ấy một lần nữa do sự tái sanh. Tâm giải thoát có nghĩa là sự thanh tịnh của tâm; đây là tên gọi của tâm quả A-la-hán đã giải thoát khỏi mọi sự trói buộc của phiền não. Tuệ giải thoát, ở đây cũng vậy, cần phải hiểu rằng tuệ quả A-la-hán đã giải thoát khỏi mọi sự trói buộc của phiền não chính là tuệ giải thoát. Trong hiện tại có nghĩa là ngay trong chính thân này. Tự mình có nghĩa là tự mình. Với thắng trí có nghĩa là sau khi đã biết rõ. Sau khi đã chứng ngộ có nghĩa là sau khi đã làm cho hiển nhiên. Hoặc là, với thắng trí, sau khi đã chứng ngộ cũng có nghĩa là: sau khi đã chứng ngộ bằng thắng trí, bằng trí tuệ thù thắng. Sau khi đạt đến có nghĩa là sau khi đạt được, sau khi chứng được. Nghe điều này, vua Licchavi Mahāli suy nghĩ: “Pháp này không thể được thâm nhập bằng cách bay lên như con chim, cũng không thể bằng cách bò bằng ngực như con kỳ đà. Chắc chắn rằng, đối với người thâm nhập pháp này, phải có con đường thực hành giai đoạn đầu. Vậy ta hãy hỏi về điều đó.”

อริยอฏฺฐงฺคิกมคฺควณฺณนา

Giải thích về Bát Chánh Đạo

๓๗๔-๓๗๕. ตโต ภควนฺตํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘อตฺถิ ปน ภนฺเต’’ติอาทิมาห. อฏฺฐงฺคิโกติ ปญฺจงฺคิกํ ตุริยํ วิย อฏฺฐงฺคิโก คาโม วิย จ อฏฺฐงฺคมตฺโตเยว หุตฺวา อฏฺฐงฺคิโก, น องฺคโต อญฺโญ มคฺโค นาม อตฺถิ. เตเนวาห – ‘‘เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธี’’ติ. ตตฺถ สมฺมาทสฺสนลกฺขณา สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมา อภินิโรปนลกฺขโณ สมฺมาสงฺกปฺโป. สมฺมา ปริคฺคหณลกฺขณา สมฺมาวาจา. สมฺมา สมุฏฺฐาปนลกฺขโณ สมฺมากมฺมนฺโต. สมฺมา โวทาปนลกฺขโณ สมฺมาอาชีโว. สมฺมา ปคฺคหลกฺขโณ สมฺมาวายาโม. สมฺมา อุปฏฺฐานลกฺขณา สมฺมาสติ. สมฺมา สมาธานลกฺขโณ สมฺมาสมาธิ. เอเตสุ เอเกกสฺส ตีณิ ตีณิ กิจฺจานิ โหนฺติ. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ ตาว อญฺเญหิปิ อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลเสหิ สทฺธึ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปชหติ, นิโรธํ อารมฺมณํ กโรติ, สมฺปยุตฺตธมฺเม จ ปสฺสติ ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหวิธมนวเสน อสมฺโมหโต. สมฺมาสงฺกปฺปาทโยปิ ตเถว มิจฺฉาสงฺกปฺปาทีนิ ปชหนฺติ, นิโรธญฺจ อารมฺมณํ กโรนฺติ, วิเสสโต ปเนตฺถ สมฺมาสงฺกปฺโป สหชาตธมฺเม อภินิโรเปติ. สมฺมาวาจา สมฺมา ปริคฺคณฺหติ. สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมา สมุฏฺฐาเปติ. สมฺมาอาชีโว สมฺมา โวทาเปติ. สมฺมาวายาโม สมฺมา ปคฺคณฺหติ. สมฺมาสติ สมฺมา อุปฏฺฐาเปติ. สมฺมาสมาธิ สมฺมา ปทหติ.

374-375. Do đó, trong khi hỏi đức Thế Tôn, vị ấy đã nói câu bắt đầu là: “atthi pana bhante.” Gọi là có tám chi (aṭṭhaṅgiko) là vì chỉ có tám chi, giống như nhạc cụ có năm chi (pañcaṅgikaṃ) và giống như ngôi làng có tám chi (aṭṭhaṅgiko), chứ không có con đường nào khác ngoài các chi phần. Do đó, Ngài đã nói: “Đó là, chánh kiến ... cho đến ... chánh định.” Trong ấy, chánh kiến có đặc tính là thấy đúng. Chánh tư duy có đặc tính là hướng tâm đúng. Chánh ngữ có đặc tính là thâu nhiếp đúng. Chánh nghiệp có đặc tính là khởi lên đúng. Chánh mạng có đặc tính là thanh lọc đúng. Chánh tinh tấn có đặc tính là nỗ lực đúng. Chánh niệm có đặc tính là an trú đúng. Chánh định có đặc tính là an định đúng. Trong các chi phần này, mỗi chi phần có ba phận sự. Đó là, trước hết chánh kiến từ bỏ tà kiến cùng với các phiền não đối nghịch khác của nó, lấy sự diệt làm đối tượng, và thấy các pháp tương ưng do không si mê qua việc xua tan si mê che lấp sự diệt ấy. Chánh tư duy và các chi phần khác cũng vậy, từ bỏ tà tư duy và các pháp tương tự, và lấy sự diệt làm đối tượng. Đặc biệt ở đây, chánh tư duy hướng các pháp đồng sanh đến đối tượng. Chánh ngữ thâu nhiếp đúng. Chánh nghiệp khởi lên đúng. Chánh mạng thanh lọc đúng. Chánh tinh tấn nỗ lực đúng. Chánh niệm an trú đúng. Chánh định đặt để đúng.

อปิ เจสา สมฺมาทิฏฺฐิ นาม ปุพฺพภาเค นานากฺขณา นานารมฺมณา โหติ, มคฺคกฺขเณ เอกกฺขณา เอการมฺมณา. กิจฺจโต ปน ‘‘ทุกฺเข ญาณ’’นฺติอาทีนิ จตฺตาริ นามานิ ลภติ. สมฺมาสงฺกปฺปาทโยปิ ปุพฺพภาเค นานากฺขณา นานารมฺมณา โหนฺติ. มคฺคกฺขเณ เอกกฺขณา เอการมฺมณา. เตสุ สมฺมาสงฺกปฺโป กิจฺจโต ‘‘เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป’’ติอาทีนิ ตีณิ นามานิ ลภติ. สมฺมา วาจาทโย ติสฺโส วิรติโยปิ โหนฺติ, เจตนาทโยปิ โหนฺติ, มคฺคกฺขเณ ปน วิรติเยว. สมฺมาวายาโม สมฺมาสตีติ อิทมฺปิ ทฺวยํ กิจฺจโต สมฺมปฺปธานสติปฏฺฐานวเสน จตฺตาริ นามานิ ลภติ. สมฺมาสมาธิ ปน ปุพฺพภาเคปิ มคฺคกฺขเณปิ สมฺมาสมาธิเยว.

Hơn nữa, chánh kiến này trong giai đoạn đầu có nhiều sát-na và nhiều đối tượng, trong sát-na của đạo thì có một sát-na và một đối tượng. Về phận sự, nó nhận được bốn tên gọi bắt đầu là “trí về khổ.” Chánh tư duy và các chi phần khác trong giai đoạn đầu cũng có nhiều sát-na và nhiều đối tượng. Trong sát-na của đạo thì có một sát-na và một đối tượng. Trong số đó, chánh tư duy về phận sự nhận được ba tên gọi bắt đầu là “tư duy về sự xuất ly.” Ba chi phần chánh ngữ v.v... vừa là các sự kiêng cữ, vừa là các tư tâm, nhưng trong sát-na của đạo thì chỉ là sự kiêng cữ. Cả hai pháp này là chánh tinh tấn và chánh niệm, về phận sự, nhận được bốn tên gọi theo cách của chánh cần và niệm xứ. Còn chánh định thì trong giai đoạn đầu cũng như trong sát-na của đạo, nó chỉ là chánh định.

อิติ [Pg.281] อิเมสุ อฏฺฐสุ ธมฺเมสุ ภควตา นิพฺพานาธิคมาย ปฏิปนฺนสฺส โยคิโน พหุการตฺตา ปฐมํ สมฺมาทิฏฺฐิ เทสิตา. อยญฺหิ ‘‘ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญาสตฺถ’’นฺติ (ธ. ส. ๒๐) จ วุตฺตา. ตสฺมา เอตาย ปุพฺพภาเค วิปสฺสนาญาณสงฺขาตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวา กิเลสโจเร ฆาเตนฺโต เขเมน โยคาวจโร นิพฺพานํ ปาปุณาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘นิพฺพานาธิคมาย ปฏิปนฺนสฺส โยคิโน พหุการตฺตา ปฐมํ สมฺมาทิฏฺฐิ เทสิตา’’ติ.

Như vậy, trong tám pháp này, đức Thế Tôn đã thuyết chánh kiến trước tiên vì nó có nhiều lợi ích cho hành giả đang thực hành để chứng ngộ Nibbāna. Thật vậy, pháp này được gọi là “ngọn đèn trí tuệ, vũ khí trí tuệ.” Do đó, với chánh kiến này, được gọi là tuệ minh sát trong giai đoạn đầu, hành giả đạt đến Nibbāna một cách an ổn, sau khi đã xua tan bóng tối vô minh và diệt trừ bọn giặc phiền não. Do đó, đã được nói rằng: “Chánh kiến được thuyết trước tiên vì nó có nhiều lợi ích cho hành giả đang thực hành để chứng ngộ Nibbāna.”

สมฺมาสงฺกปฺโป ปน ตสฺสา พหุกาโร, ตสฺมา ตทนนฺตรํ วุตฺโต. ยถา หิ เหรญฺญิโก หตฺเถน ปริวฏฺเฏตฺวา ปริวฏฺเฏตฺวา จกฺขุนา กหาปณํ โอโลเกนฺโต – ‘‘อยํ เฉโก, อยํ กูโฏ’’ติ ชานาติ. เอวํ โยคาวจโรปิ ปุพฺพภาเค วิตกฺเกน วิตกฺเกตฺวา วิปสฺสนาปญฺญาย โอโลกยมาโน – ‘‘อิเม ธมฺมา กามาวจรา, อิเม ธมฺมา รูปาวจราทโย’’ติ ปชานาติ. ยถา วา ปน ปุริเสน โกฏิยํ คเหตฺวา ปริวฏฺเฏตฺวา ปริวฏฺเฏตฺวา ทินฺนํ มหารุกฺขํ ตจฺฉโก วาสิยา ตจฺเฉตฺวา กมฺเม อุปเนติ, เอวํ วิตกฺเกน วิตกฺเกตฺวา วิตกฺเกตฺวา ทินฺเน ธมฺเม โยคาวจโร ปญฺญาย – ‘‘อิเม กามาวจรา, อิเม รูปาวจรา’’ติอาทินา นเยน ปริจฺฉินฺทิตฺวา กมฺเม อุปเนติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สมฺมาสงฺกปฺโป ปน ตสฺสา พหุกาโร, ตสฺมา ตทนนฺตรํ วุตฺโต’’ติ. สฺวายํ ยถา สมฺมาทิฏฺฐิยา เอวํ สมฺมาวาจายปิ อุปการโก. ยถาห – ‘‘ปุพฺเพ โข, วิสาข, วิตกฺเกตฺวา วิจาเรตฺวา ปจฺฉา วาจํ ภินฺทตี’’ติ, (ม. นิ. ๑.๔๖๓) ตสฺมา ตทนนฺตรํ สมฺมาวาจา วุตฺตา.

Còn chánh tư duy thì có nhiều lợi ích cho chánh kiến, do đó nó được nói đến ngay sau đó. Giống như người thợ bạc, sau khi xoay đi xoay lại đồng tiền bằng tay, nhìn bằng mắt và biết: “Đồng này thật, đồng này giả.” Cũng vậy, hành giả trong giai đoạn đầu, sau khi suy tầm bằng tầm, nhìn bằng tuệ minh sát, liền biết rõ: “Các pháp này thuộc cõi dục, các pháp này thuộc cõi sắc v.v...” Hoặc giống như người thợ mộc, sau khi đẽo bằng rìu một cây gỗ lớn được người ta nắm ở đầu và xoay đi xoay lại trao cho, rồi đem dùng vào công việc. Cũng vậy, hành giả sau khi phân biệt bằng trí tuệ theo cách “đây là các pháp cõi dục, đây là các pháp cõi sắc” v.v... đối với các pháp được trao cho sau khi đã suy tầm bằng tầm, rồi đem dùng vào công việc. Do đó, đã được nói rằng: “Còn chánh tư duy thì có nhiều lợi ích cho chánh kiến, do đó nó được nói đến ngay sau đó.” Pháp này hữu ích cho chánh kiến như thế nào, thì nó cũng hữu ích cho chánh ngữ như thế ấy. Như Ngài đã nói: “Này Visākha, trước tiên người ta suy tầm, suy xét, sau đó mới nói ra lời.” Do đó, chánh ngữ được nói đến ngay sau đó.

ยสฺมา ปน – ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กริสฺสามา’’ติ ปฐมํ วาจาย สํวิทหิตฺวา โลเก กมฺมนฺเต ปโยเชนฺติ; ตสฺมา วาจา กายกมฺมสฺส อุปการิกาติ สมฺมาวาจาย อนนฺตรํ สมฺมากมฺมนฺโต วุตฺโต. จตุพฺพิธํ ปน วจีทุจฺจริตํ, ติวิธญฺจ กายทุจฺจริตํ ปหาย อุภยํ สุจริตํ ปูเรนฺตสฺเสว ยสฺมา อาชีวฏฺฐมกํ สีลํ ปูเรติ, น อิตรสฺส, ตสฺมา ตทุภยานนฺตรํ สมฺมาอาชีโว วุตฺโต. เอวํ วิสุทฺธาชีเวน ปน ‘‘ปริสุทฺโธ เม อาชีโว’’ติ เอตฺตาวตา จ ปริโตสํ กตฺวา สุตฺตปมตฺเตน วิหริตุํ น ยุตฺตํ, อถ โข ‘‘สพฺพิริยาปเถสุ อิทํ วีริยํ สมารภิตพฺพ’’นฺติ ทสฺเสตุํ ตทนนฺตรํ สมฺมาวายาโม วุตฺโต. ตโต ‘‘อารทฺธวีริเยนปิ กายาทีสุ จตูสุ วตฺถูสุ [Pg.282] สติ สูปฏฺฐิตา กาตพฺพา’’ติ ทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ สมฺมาสติ เทสิตา. ยสฺมา ปเนวํ สูปฏฺฐิตา สติ สมาธิสฺสุปการานุปการานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเนสิตฺวา ปโหติ เอกตฺตารมฺมเณ จิตฺตํ สมาธาตุํ, ตสฺมา สมฺมาสติยา อนนฺตรํ สมฺมาสมาธิ เทสิโตติ เวทิตพฺโพ. เอเตสํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยายาติ เอเตสํ โสตาปตฺติผลาทีนํ ปจฺจกฺขกิริยตฺถาย.

Bởi vì trong đời, người ta trước tiên sắp đặt bằng lời nói: “Chúng ta sẽ làm việc này, việc này,” rồi mới thực hiện các công việc; do đó, lời nói là sự hỗ trợ cho thân nghiệp, nên chánh nghiệp được nói đến ngay sau chánh ngữ. Bởi vì chỉ khi người nào từ bỏ bốn loại khẩu ác hạnh và ba loại thân ác hạnh và làm viên mãn cả hai thiện hạnh thì giới thứ tám là chánh mạng mới được viên mãn, chứ không phải người khác, do đó chánh mạng được nói đến ngay sau cả hai pháp ấy. Hơn nữa, người có mạng sống trong sạch như vậy không nên sống buông lung ngủ quên, sau khi hài lòng chỉ với chừng ấy rằng: “Mạng sống của ta đã trong sạch.” Mà đúng hơn, để chỉ ra rằng: “Tinh tấn này cần được khởi sự trong tất cả các oai nghi,” chánh tinh tấn được nói đến ngay sau đó. Sau đó, để chỉ ra rằng: “Ngay cả người đã khởi sự tinh tấn cũng cần phải thiết lập niệm vững chắc trong bốn đối tượng là thân v.v...,” chánh niệm được thuyết giảng ngay sau đó. Bởi vì khi niệm được thiết lập vững chắc như vậy, sau khi đã tìm hiểu các chiều hướng của các pháp hỗ trợ và không hỗ trợ cho định, nó có khả năng an định tâm trên một đối tượng duy nhất, do đó chánh định được thuyết giảng ngay sau chánh niệm, cần phải hiểu như vậy. Cụm từ “để chứng ngộ các pháp ấy” có nghĩa là để tự mình chứng thực các pháp ấy là quả Dự lưu v.v...

ทฺเว ปพฺพชิตวตฺถุวณฺณนา

Chú giải câu chuyện về hai vị xuất gia

๓๗๖-๓๗๗. เอกมิทาหนฺติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? อยํ กิร ราชา – ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติ เอวํลทฺธิโก, เตนสฺส เทสนาย จิตฺตํ นาธิมุจฺจติ. อถ ภควตา ตสฺส ลทฺธิยา อาวิกรณตฺถํ เอกํ การณํ อาหริตุํ อิทมารทฺธํ. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – ‘‘อหํ เอกํ สมยํ โฆสิตาราเม วิหรามิ, ตตฺร วสนฺตํ มํ เต ทฺเว ปพฺพชิตา เอวํ ปุจฺฉึสุ. อถาหํ เตสํ พุทฺธุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวา ตนฺติธมฺมํ นาม กเถนฺโต อิทมโวจํ – ‘‘อาวุโส, สทฺธาสมฺปนฺโน นาม กุลปุตฺโต เอวรูปสฺส สตฺถุ สาสเน ปพฺพชิโต, เอวํ ติวิธํ สีลํ ปูเรตฺวา ปฐมชฺฌานาทีนิ ปตฺวา ฐิโต ‘ตํ ชีว’นฺติอาทีนิ วเทยฺย, ยุตฺตํ นุ โข เอตมสฺสา’’ติ? ตโต เตหิ ‘‘ยุตฺต’’นฺติ วุตฺเต ‘‘อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ, เอวํ ปสฺสามิ, อถ จ ปนาหํ น วทามี’’ติ ตํ วาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อุตฺตริ ขีณาสวํ ทสฺเสตฺวา ‘‘อิมสฺส เอวํ วตฺตุํ น ยุตฺต’’นฺติ อโวจํ. เต มม วจนํ สุตฺวา อตฺตมนา อเหสุนฺติ. เอวํ วุตฺเต โสปิ อตฺตมโน อโหสิ. เตนาห – ‘‘อิทมโวจ ภควา. อตฺตมโน โอฏฺฐทฺโธ ลิจฺฉวี ภควโต ภาสิตํ อภินนฺที’’ติ.

376-377. Vì sao (Đức Thế Tôn) lại bắt đầu với lời này: ‘Ekamidāhaṃ’? Tương truyền, vị vua này là người có tà kiến rằng: ‘Sắc là tự ngã,’ do đó tâm của vị ấy không hướng về lời dạy. Bấy giờ, để làm hiển lộ tà kiến của vị ấy, Đức Thế Tôn đã bắt đầu lời này nhằm đưa ra một lý do. Ở đây, đây là ý nghĩa tóm tắt: ‘Một thời, ta trú tại tu viện Ghositārāma. Khi ta đang trú ở đó, hai vị xuất gia kia đã hỏi ta như vầy. Bấy giờ, sau khi chỉ cho họ về sự xuất hiện của một vị Phật, trong khi muốn thuyết về giáo pháp truyền thống, ta đã nói điều này: ‘Này chư hiền, một thiện nam tử có tín tâm, đã xuất gia trong giáo pháp của một bậc Đạo sư như vậy, sau khi đã hoàn mãn ba loại giới hạnh như thế, đã đạt đến và an trú trong sơ thiền v.v..., nếu nói rằng ‘đó là sinh mạng’ v.v..., liệu điều đó có thích hợp với vị ấy chăng?’ Bấy giờ, khi họ nói: ‘Thích hợp,’ (ta đã nói): ‘Này chư hiền, quả thật ta biết điều này như vậy, ta thấy điều này như vậy, tuy nhiên ta không nói như thế.’ Sau khi bác bỏ quan điểm ấy và chỉ ra thêm về bậc lậu tận, ta đã nói: ‘Đối với vị này, nói như vậy là không thích hợp.’ Họ nghe lời của ta xong, đã lấy làm hoan hỷ. Khi được nói như vậy, vị ấy (vua Licchavi) cũng lấy làm hoan hỷ. Do đó, có lời nói rằng: ‘Đức Thế Tôn đã thuyết như vậy. Oṭṭhaddha người Licchavi, với tâm hoan hỷ, đã tín thọ lời dạy của Đức Thế Tôn.’

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

Như vậy, trong Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh,

มหาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần chú giải kinh Mahāli đã hoàn tất.

๗. ชาลิยสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Jāliya

ทฺเว ปพฺพชิตวตฺถุวณฺณนา

Chú giải câu chuyện về hai vị xuất gia

๓๗๘. เอวํ [Pg.283] เม สุตํ…เป… โกสมฺพิยนฺติ ชาลิยสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. โฆสิตาราเมติ โฆสิเตน เสฏฺฐินา กเต อาราเม. ปุพฺเพ กิร อลฺลกปฺปรฏฺฐํ นาม อโหสิ. ตโต โกตูหลิโก นาม ทลิทฺโท ฉาตกภเยน สปุตฺตทาโร อวนฺติรฏฺฐํ คจฺฉนฺโต ปุตฺตํ วหิตุํ อสกฺโกนฺโต ฉฑฺเฑตฺวา อคมาสิ, มาตา นิวตฺติตฺวา ตํ คเหตฺวา คตา, เต เอกํ โคปาลกคามํ ปวิสึสุ. โคปาลเกน จ ตทา พหุปายาโส ปฏิยตฺโต โหติ, เต ตโต ปายาสํ ลภิตฺวา ภุญฺชึสุ. อถ โส ปุริโส พลวปายาสํ ภุตฺโต ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโต รตฺติภาเค กาลํ กตฺวา ตตฺเถว สุนขิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา กุกฺกุโร ชาโต, โส โคปาลกสฺส ปิโย อโหสิ. โคปาลโก จ ปจฺเจกพุทฺธํ อุปฏฺฐหติ. ปจฺเจกพุทฺโธปิ ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน กุกฺกุรสฺส เอเกกํ ปิณฺฑํ เทติ, โส ปจฺเจกพุทฺเธ สิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา โคปาลเกน สทฺธึ ปณฺณสาลมฺปิ คจฺฉติ. โคปาลเก อสนฺนิหิเต ภตฺตเวลายํ สยเมว คนฺตฺวา กาลาโรจนตฺถํ ปณฺณสาลทฺวาเร ภุสฺสติ, อนฺตรามคฺเคปิ จณฺฑมิเค ทิสฺวา ภุสฺสิตฺวา ปลาเปติ. โส ปจฺเจกพุทฺเธ มุทุเกน จิตฺเตน กาลํกตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตตฺรสฺส โฆสกเทวปุตฺโต ตฺเวว นามํ อโหสิ. โส เทวโลกโต จวิตฺวา โกสมฺพิยํ เอกสฺส กุลสฺส ฆเร นิพฺพตฺติ. ตํ อปุตฺตโก เสฏฺฐิ ตสฺส มาตาปิตูนํ ธนํ ทตฺวา ปุตฺตํ กตฺวา อคฺคเหสิ. อถ อตฺตโน ปุตฺเต ชาเต สตฺตกฺขตฺตุํ ฆาตาเปตุํ อุปกฺกมิ. โส ปุญฺญวนฺตตาย สตฺตสุปิ ฐาเนสุ มรณํ อปฺปตฺวา อวสาเน เอกาย เสฏฺฐิธีตาย เวยฺยตฺติเยน ลทฺธชีวิโต อปรภาเค ปิตุอจฺจเยน เสฏฺฐิฏฺฐานํ ปตฺวา โฆสกเสฏฺฐิ นาม ชาโต. อญฺเญปิ โกสมฺพิยํ กุกฺกุฏเสฏฺฐิ[Pg.284], ปาวาริยเสฏฺฐีติ ทฺเว เสฏฺฐิโน อตฺถิ, อิมินา สทฺธึ ตโย อเหสุํ.

378. Kinh Jāliya là (bắt đầu bằng) ‘Evaṃ me sutaṃ…pe… kosambiyaṃ.’ Ở đây, đây là phần chú giải các từ chưa từng xuất hiện. ‘Ghositārāma’ có nghĩa là: trong tu viện do trưởng giả Ghosita xây dựng. Tương truyền, thuở xưa có một xứ tên là Allakappa. Từ đó, một người nghèo tên là Kotūhalika, vì sợ đói, cùng với vợ con đi đến xứ Avanti, trong lúc đi không thể bồng con trai nên đã bỏ lại rồi đi. Người mẹ quay lại, bế đứa bé lên rồi đi. Họ đã vào một ngôi làng của những người chăn bò. Và lúc bấy giờ, một người chăn bò đã chuẩn bị rất nhiều cháo sữa. Họ nhận được cháo sữa từ đó rồi ăn. Bấy giờ, người đàn ông ấy sau khi ăn cháo sữa nhiều năng lượng, không thể tiêu hóa được, đã qua đời vào ban đêm và ngay tại nơi đó, đã tái sanh trong bụng của một con chó cái, rồi được sinh ra làm một con chó. Nó trở nên thân thiết với người chăn bò. Và người chăn bò ấy hầu hạ một vị Phật Độc Giác. Vị Phật Độc Giác cũng vậy, sau khi dùng bữa xong, ngài cho con chó từng vắt cơm. Nó khởi lên lòng mến thương đối với vị Phật Độc Giác, cùng với người chăn bò đi đến cả am lá. Khi người chăn bò không có ở gần, vào giờ ăn, nó tự mình đi đến và sủa ở cửa am lá để báo giờ. Trên đường đi, khi thấy các con thú dữ, nó cũng sủa lên và làm cho chúng bỏ chạy. Nó, với tâm nhu hòa đối với vị Phật Độc Giác, sau khi chết đã tái sanh ở cõi trời. Ở đó, tên của vị ấy là thiên tử Ghosaka. Vị ấy sau khi mệnh chung từ cõi trời, đã tái sanh trong nhà của một gia đình ở Kosambī. Một vị trưởng giả không có con, đã cho cha mẹ của đứa bé tiền bạc rồi nhận nuôi làm con. Bấy giờ, khi con trai ruột của mình ra đời, ông đã bảy lần tìm cách giết đứa bé. Đứa bé ấy, do có phước báu, đã không chết ở cả bảy nơi, cuối cùng, nhờ sự thông minh của một cô con gái của vị trưởng giả mà được cứu sống, về sau, khi người cha (nuôi) qua đời, đã đạt được địa vị trưởng giả và có tên là trưởng giả Ghosaka. Ở Kosambī còn có hai vị trưởng giả khác là trưởng giả Kukkuṭa và trưởng giả Pāvāriya; cùng với vị này là có ba vị.

เตน จ สมเยน หิมวนฺตโต ปญฺจสตตาปสา สรีรสนฺตปฺปนตฺถํ อนฺตรนฺตราโกสมฺพึ อาคจฺฉนฺติ, เตสํ เอเต ตโย เสฏฺฐี อตฺตโน อตฺตโน อุยฺยาเนสุ ปณฺณกุฏิโย กตฺวา อุปฏฺฐานํ กโรนฺติ. อเถกทิวสํ เต ตาปสา หิมวนฺตโต อาคจฺฉนฺตา มหากนฺตาเร ตสิตา กิลนฺตา เอกํ มหนฺตํ วฏรุกฺขํ ปตฺวา ตตฺถ อธิวตฺถาย เทวตาย สนฺติกา สงฺคหํ ปจฺจาสิสนฺตา นิสีทึสุ. เทวตา สพฺพาลงฺการวิภูสิตํ หตฺถํ ปสาเรตฺวา เตสํ ปานียปานกาทีนิ ทตฺวา กิลมถํ ปฏิวิโนเทสิ, เอเต เทวตายานุภาเวน วิมฺหิตา ปุจฺฉึสุ – ‘‘กึ นุ โข, เทวเต, กมฺมํ กตฺวา ตยา อยํ สมฺปตฺติ ลทฺธา’’ติ? เทวตา อาห – ‘‘โลเก พุทฺโธ นาม ภควา อุปฺปนฺโน, โส เอตรหิ สาวตฺถิยํ วิหรติ, อนาถปิณฺฑิโก คหปติ ตํ อุปฏฺฐหติ. โส อุโปสถทิวเสสุ อตฺตโน ภตกานํ ปกติภตฺตเวตนเมว ทตฺวา อุโปสถํ การาเปสิ. อถาหํ เอกทิวสํ มชฺฌนฺหิเก ปาตราสตฺถาย อาคโต กญฺจิ ภตกกมฺมํ อกโรนฺตํ ทิสฺวา – ‘อชฺช มนุสฺสา กสฺมา กมฺมํ น กโรนฺตี’ติ ปุจฺฉึ. ตสฺส เม ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. อถาหํ เอตทโวจํ – ‘อิทานิ อุปฑฺฒทิวโส คโต, สกฺกา นุ โข อุปฑฺฒุโปสถํ กาตุ’นฺติ. ตโต เสฏฺฐิสฺส ปฏิเวเทตฺวา ‘‘สกฺกา กาตุ’’นฺติ อาห. สฺวาหํ อุปฑฺฒทิวสํ อุปฑฺฒุโปสถํ สมาทิยิตฺวา ตทเหว กาลํ กตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ ปฏิลภิ’’นฺติ.

Và vào thời điểm ấy, năm trăm vị đạo sĩ từ Hy-mã-lạp-sơn, để bồi dưỡng thân thể, thỉnh thoảng lại đến thành Kosambī. Ba vị trưởng giả này, sau khi làm các am lá trong khu vườn riêng của mỗi người, đã cúng dường phục vụ cho họ. Bấy giờ, một hôm, các vị đạo sĩ ấy trong khi từ Hy-mã-lạp-sơn đến, bị khát và mệt mỏi trong một vùng hoang địa rộng lớn, đã đến một cây đa to và ngồi xuống, mong đợi sự giúp đỡ từ vị thiên nhân trú ngụ ở đó. Vị thiên nhân duỗi cánh tay được trang hoàng với tất cả đồ trang sức, trao cho họ nước uống, các loại thức uống v.v... và làm tan biến sự mệt mỏi của họ. Các vị này, kinh ngạc trước thần lực của vị thiên nhân, đã hỏi: ‘Thưa thiên nhân, ngài đã làm nghiệp gì mà có được tài sản này?’ Vị thiên nhân nói: ‘Trên đời, một vị Thế Tôn tên là Phật đã xuất hiện. Hiện nay, ngài đang trú tại Sāvatthī. Gia chủ Anāthapiṇḍika đang hầu hạ ngài. Vào những ngày Bố-tát, ông ấy sau khi cho những người làm công của mình phần cơm và tiền lương như thường lệ, đã cho họ thực hành Bố-tát. Bấy giờ, tôi vào một ngày nọ, lúc giữa trưa, khi đến để dùng bữa sáng, thấy không có ai làm công việc của người làm công, đã hỏi: ‘Hôm nay tại sao mọi người không làm việc?’ Họ đã cho tôi biết lý do. Bấy giờ, tôi đã nói điều này: ‘Bây giờ nửa ngày đã trôi qua, liệu có thể thực hành Bố-tát nửa ngày được không?’ Sau đó, sau khi trình lại với vị trưởng giả, ông ấy nói: ‘Có thể thực hành được.’ Tôi, sau khi thọ trì Bố-tát nửa ngày trong nửa ngày, đã qua đời ngay trong ngày hôm đó và đã đạt được tài sản này.’

อถ เต ตาปสา ‘‘พุทฺโธ กิร อุปฺปนฺโน’’ติ สญฺชาตปีติปาโมชฺชา ตโตว สาวตฺถึ คนฺตุกามา หุตฺวาปิ – ‘‘พหุการา โน อุปฏฺฐากเสฏฺฐิโน เตสมฺปิ อิมมตฺถมาโรเจสฺสามา’’ติ โกสมฺพึ คนฺตฺวา เสฏฺฐีหิ กตสกฺการพหุมานา ‘‘ตทเหว มยํ คจฺฉามา’’ติ อาหํสุ. ‘‘กึ, ภนฺเต, ตุริตาตฺถ, นนุ ตุมฺเห ปุพฺเพ จตฺตาโร ปญฺจ มาเส วสิตฺวา คจฺฉถา’’ติ จ วุตฺเต ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, สเหว คจฺฉามา’’ติ จ วุตฺเต ‘‘คจฺฉาม มยํ, ตุมฺเห สณิกํ อาคจฺฉถา’’ติ สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เตปิ เสฏฺฐิโน ปญฺจสตปญฺจสตสกฏปริวารา [Pg.285] สาวตฺถึ คนฺตฺวา ทานาทีนิ ทตฺวา โกสมฺพึ อาคมนตฺถาย ภควนฺตํ ยาจิตฺวา ปจฺจาคมฺม ตโย วิหาเร กาเรสุํ. เตสุ กุกฺกุฏเสฏฺฐินา กโต กุกฺกุฏาราโม นาม, ปาวาริยเสฏฺฐินา กโต ปาวาริกมฺพวนํ นาม, โฆสิตเสฏฺฐินา กโต โฆสิตาราโม นาม อโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘โกสมฺพิยํ วิหรติ โฆสิตาราเม’’ติ.

Bấy giờ, các vị đạo sĩ ấy nghe tin: “Hình như Đức Phật đã xuất hiện,” nên sanh tâm hoan hỷ vui mừng, dù muốn đi đến Sāvatthi ngay từ nơi ấy, nhưng (nghĩ rằng): “Các vị trưởng giả hộ độ đã giúp đỡ chúng ta rất nhiều, chúng ta nên báo tin này cho họ,” rồi đi đến Kosambī. Được các vị trưởng giả cúng dường và tôn kính, họ nói: “Chúng tôi sẽ đi ngay trong ngày hôm nay.” Khi được hỏi: “Thưa các ngài, tại sao các ngài vội vã thế? Chẳng phải trước đây các ngài thường ở lại bốn, năm tháng rồi mới đi sao?” họ đã kể lại sự việc ấy. Khi được thưa rằng: “Thưa các ngài, vậy thì chúng ta hãy cùng đi,” họ đáp: “Chúng tôi đi trước, các vị hãy đến từ từ.” Rồi họ đi đến Sāvatthi, xuất gia nơi đức Thế Tôn và chứng đắc A-la-hán quả. Các vị trưởng giả ấy cũng vậy, mỗi vị cùng với đoàn tùy tùng năm trăm cỗ xe đi đến Sāvatthi, làm các việc phước thiện như bố thí, rồi thỉnh cầu đức Thế Tôn đến Kosambī. Sau khi trở về, họ đã cho xây dựng ba ngôi tịnh xá. Trong số đó, ngôi tịnh xá do trưởng giả Kukkuṭa xây dựng có tên là Kukkuṭārāma, ngôi tịnh xá do trưởng giả Pāvāriya xây dựng có tên là Pāvārikambavana, và ngôi tịnh xá do trưởng giả Ghosita xây dựng có tên là Ghositārāma. Nhắm đến điều đó mà có lời nói rằng: “(Ngài) trú ở Kosambī, tại Ghositārāma.”

มุณฺฑิโยติ อิทํ ตสฺส นามํ. ชาลิโยติ อิทมฺปิ อิตรสฺส นามเมว. ยสฺมา ปนสฺส อุปชฺฌาโย ทารุมเยน ปตฺเตน ปิณฺฑาย จรติ, ตสฺมา ทารุปตฺติกนฺเตวาสีติ วุจฺจติ. เอตทโวจุนฺติ อุปารมฺภาธิปฺปาเยน วาทํ อาโรเปตุกามา หุตฺวา เอตทโวจุํ. อิติ กิร เนสํ อโหสิ, สเจ สมโณ โคตโม ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ วกฺขติ, อถสฺส มยํ เอตํ วาทํ อาโรเปสฺสาม – ‘‘โภ โคตม, ตุมฺหากํ ลทฺธิยา อิเธว สตฺโต ภิชฺชติ, เตน โว วาโท อุจฺเฉทวาโท โหตี’’ติ. สเจ ปน ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ วกฺขติ, อถสฺเสตํ วาทํ อาโรเปสฺสาม ‘‘ตุมฺหากํ วาเท รูปํ ภิชฺชติ, น สตฺโต ภิชฺชติ. เตน โว วาเท สตฺโต สสฺสโต อาปชฺชตี’’ติ. อถ ภควา ‘‘อิเม วาทาโรปนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, มม สาสเน อิเม ทฺเว อนฺเต อนุปคมฺม มชฺฌิมา ปฏิปทา อตฺถีติ น ชานนฺติ, หนฺท เนสํ ปญฺหํ อวิสฺสชฺเชตฺวา ตสฺสาเยว ปฏิปทาย อาวิภาวตฺถํ ธมฺมํ เทเสมี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘เตน หาวุโส’’ติอาทิมาห.

Muṇḍiya, đây là tên của vị ấy. Jāliya, đây cũng là tên của vị kia. Vả lại, vì thầy của vị này đi khất thực với bình bát bằng gỗ, nên vị ấy được gọi là đệ tử của vị (thầy) dùng bát gỗ. (Về câu) “Họ đã nói điều này,” (có nghĩa là) họ đã nói điều này vì muốn gán cho (Ngài) một luận điểm với ý định công kích. Nghe nói rằng họ đã có ý định như vầy: Nếu Sa-môn Gotama nói rằng: “Sinh mạng chính là thân thể,” thì chúng ta sẽ gán cho ông ấy luận điểm này: “Thưa ngài Gotama, theo chủ thuyết của ngài, chúng sanh bị hủy diệt ngay tại đây, do đó, chủ thuyết của ngài là đoạn kiến.” Còn nếu (ông ấy) nói rằng: “Sinh mạng là khác, thân thể là khác,” thì chúng ta sẽ gán cho ông ấy luận điểm này: “Trong chủ thuyết của ngài, sắc thân bị hủy diệt, nhưng chúng sanh không bị hủy diệt. Do đó, trong chủ thuyết của ngài, chúng sanh trở thành thường hằng.” Bấy giờ, đức Thế Tôn suy nghĩ rằng: “Những người này hỏi câu hỏi nhằm mục đích gán tội, họ không biết rằng trong giáo pháp của ta, có con đường trung đạo không đi đến hai cực đoan này. Thôi, ta sẽ không trả lời câu hỏi của họ mà sẽ thuyết pháp để làm sáng tỏ chính con đường trung đạo ấy.” Sau khi suy nghĩ như vậy, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: “Này chư hiền…”

๓๗๙-๓๘๐. ตตฺถ กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนายาติ ตสฺเสตํ สทฺธาปพฺพชิตสฺส ติวิธํ สีลํ ปริปูเรตฺวา ปฐมชฺฌานํ ปตฺตสฺส ยุตฺตํ นุ โข เอตํ วตฺตุนฺติ อตฺโถ. ตํ สุตฺวา ปริพฺพาชกา ปุถุชฺชโน นาม ยสฺมา นิพฺพิจิกิจฺโฉ น โหติ, ตสฺมา กทาจิ เอวํ วเทยฺยาติ มญฺญมานา – ‘‘กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนายา’’ติ อาหํสุ. อถ จ ปนาหํ น วทามีติ อหํ เอตเมวํ ชานามิ, โน จ เอวํ วทามิ, อถ โข กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ภาเวนฺตสฺส ปญฺญาพเลน อุปฺปนฺนํ มหคฺคตจิตฺตเมตนฺติ สญฺญํ ฐเปสึ. น [Pg.286] กลฺลํ ตสฺเสตนฺติ อิทํ เต ปริพฺพาชกา – ‘‘ยสฺมา ขีณาสโว วิคตสมฺโมโห ติณฺณวิจิกิจฺโฉ, ตสฺมา น ยุตฺตํ ตสฺเสตํ วตฺตุ’’นฺติ มญฺญมานา วทนฺติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

379-380. Trong đó, câu: “Có thích hợp chăng để vị ấy nói lời này?” có nghĩa là: “Đối với vị đã xuất gia vì đức tin, đã viên mãn ba loại giới, đã đắc sơ thiền, có thích hợp chăng để nói lời này?” Nghe vậy, các vị du sĩ nghĩ rằng: “Vì người được gọi là phàm phu chưa hết hoài nghi, nên có khi vị ấy nói như vậy,” rồi họ thưa: “Thích hợp để vị ấy nói lời này.” (Về câu:) “Và ta không nói như vậy,” (có nghĩa là) ta biết điều này như vậy, nhưng không nói như vậy, mà ta đã xác lập nhận thức rằng: “Đây là tâm đại hành đã sanh khởi do năng lực của trí tuệ của người đã thực hành các công việc chuẩn bị kasina và tu tập.” (Về câu:) “Không thích hợp để vị ấy nói lời này,” các vị du sĩ ấy nghĩ rằng: “Vì bậc lậu tận đã hết si mê, đã vượt qua hoài nghi, nên không thích hợp để vị ấy nói lời này,” rồi họ nói (như vậy). Phần còn lại ở đây có nghĩa rõ ràng.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

Như thế, trong Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh

ชาลิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Jāliya đã kết thúc.

๘. มหาสีหนาทสุตฺตวณฺณนา

Chú giải kinh Đại Sư Tử Hống

อเจลกสฺสปวตฺถุวณฺณนา

8. Chú giải về câu chuyện Acelaka Kassapa

๓๘๑. เอวํ [Pg.287] เม สุตํ…เป… อุรุญฺญายํ วิหรตีติ มหาสีหนาทสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. อุรุญฺญายนฺติ อุรุญฺญาติ ตสฺส รฏฺฐสฺสปิ นครสฺสปิ เอตเทว นามํ, ภควา อุรุญฺญานครํ อุปนิสฺสาย วิหรติ. กณฺณกตฺถเล มิคทาเยติ ตสฺส นครสฺส อวิทูเร กณฺณกตฺถลํ นาม เอโก รมณีโย ภูมิภาโค อตฺถิ. โส มิคานํ อภยตฺถาย ทินฺนตฺตา ‘‘มิคทาโย’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมึ กณฺณกตฺถเล มิคทาเย. อเจโลติ นคฺคปริพฺพาชโก. กสฺสโปติ ตสฺส นามํ. ตปสฺสินฺติ ตปนิสฺสิตกํ. ลูขาชีวินฺติ อเจลกมุตฺตาจาราทิวเสน ลูโข อาชีโว อสฺสาติ ลูขาชีวี, ตํ ลูขาชีวึ. อุปกฺโกสตีติ อุปณฺเฑติ. อุปวทตีติ หีเฬติ วมฺเภติ. ธมฺมสฺส จ อนุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ โภตา โคตเมน วุตฺตการณสฺส อนุการณํ กเถนฺติ. สหธมฺมิโก วาทานุวาโทติ ปเรหิ วุตฺตการเณน สการโณ หุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท วา อนุวาโท วา วิญฺญูหิ ครหิตพฺพํ, การณํ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กึ น อาคจฺฉติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ, ‘‘กึ สพฺพากาเรนปิ ตว วาเท คารยฺหํ การณํ นตฺถี’’ติ. อนพฺภกฺขาตุกามาติ น อภูเตน วตฺตุกามา.

Kinh Đại Sư Tử Hống (bắt đầu bằng): “Tôi nghe như vầy… (đến)… Ngài trú ở Uruññā.” Trong đó, đây là phần giải thích các từ chưa từng xuất hiện trước đây. Uruññāyaṃ: Uruññā, đây chính là tên của xứ ấy và cũng là của thành phố ấy; đức Thế Tôn trú gần thành Uruññā. Tại Kaṇṇakatthala, khu rừng dành cho nai: không xa thành phố ấy, có một vùng đất khả ái tên là Kaṇṇakatthala. Nơi đó được gọi là “Migadāya” (khu rừng dành cho nai) vì đã được ban cho các loài nai để chúng được an toàn; (nghĩa là) tại Kaṇṇakatthala, khu rừng dành cho nai ấy. Acela: là du sĩ lõa thể. Kassapa: là tên của vị ấy. Tapassi: là người thực hành khổ hạnh. Lūkhājīviṃ (người có sinh kế thô thiển): do cách thực hành lõa thể, hành vi bị người tốt từ bỏ v.v... mà có cách sinh nhai thô thiển, nên gọi là lūkhājīvī; (chỉ) người có sinh kế thô thiển ấy. Upakkosati: là chế giễu. Upavadati: là khiển trách, chê bai. Giải thích pháp và tùy pháp: họ nói lý do phù hợp với lý do đã được ngài Gotama nói. Luận điểm và luận điểm phụ hợp với chánh pháp: Phải chăng luận điểm hay luận điểm phụ của các ngài, khi có lý do phù hợp với lý do người khác đã nói, không đi đến một điểm nào, dù là nhỏ nhất, đáng bị người trí chê trách? Điều này được nói ra có nghĩa là: “Phải chăng trong luận điểm của ngài, không có bất kỳ điểm nào đáng bị chê trách về mọi phương diện?” Anabbhakkhātukāmā: không muốn nói điều không thật.

๓๘๒. เอกจฺจํ ตปสฺสึ ลูขาชีวินฺติอาทีสุ อิเธกจฺโจ อเจลกปพฺพชฺชาทิตปนิสฺสิตตฺตา ตปสฺสี ‘‘ลูเขน ชีวิตํ กปฺเปสฺสามี’’ติ ติณโคมยาทิภกฺขนาทีหิ นานปฺปกาเรหิ อตฺตานํ กิลเมติ, อปฺปปุญฺญตาย จ สุเขน ชีวิตวุตฺติเมว น ลภติ, โส ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติ.

381. Trong các câu bắt đầu bằng: “Một số người khổ hạnh, có sinh kế thô thiển,” (có nghĩa là) ở đây, một số người được gọi là ‘người khổ hạnh’ vì thực hành các khổ hạnh như xuất gia lõa thể, (nghĩ rằng): “Ta sẽ sống một cuộc đời thô thiển,” rồi tự hành hạ mình bằng nhiều cách khác nhau như ăn cỏ, phân bò v.v... Và do ít phước, người ấy không có được ngay cả phương tiện sinh sống một cách dễ dàng. Người ấy, sau khi làm tròn ba ác hạnh, sanh vào địa ngục.

อปโร ตาทิสํ ตปนิสฺสิโตปิ ปุญฺญวา โหติ, ลภติ ลาภสกฺการํ. โส ‘‘น ทานิ มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตานํ อุจฺเจ ฐาเน สมฺภาเวตฺวา ‘‘ภิยฺโยโสมตฺตาย ลาภํ อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ อเนสนวเสน ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติ. อิเม ทฺเว สนฺธาย ปฐมนโย วุตฺโต.

Một người khác, dù nương tựa vào khổ hạnh như vậy, lại là người có phước, nhận được lợi lộc và danh vọng. Người ấy, sau khi tự đặt mình vào vị trí cao sang với ý nghĩ: "Nay không có ai bằng ta", rồi nghĩ rằng: "Ta sẽ làm phát sanh lợi lộc nhiều hơn nữa", do tìm cầu không chơn chánh, đã làm viên mãn ba ác hạnh và sanh vào địa ngục. Hướng đến hai hạng người này, phương pháp thứ nhất đã được thuyết giảng.

อปโร ตปนิสฺสิตโก ลูขาชีวี อปฺปปุญฺโญ โหติ, น ลภติ สุเขน ชีวิตวุตฺตึ. โส ‘‘มยฺหํ ปุพฺเพปิ อกตปุญฺญตาย สุขชีวิกา นุปฺปชฺชติ[Pg.288], หนฺททานิ ปุญฺญานิ กโรมี’’ติ ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ.

Một người khác nương tựa khổ hạnh, sống đạm bạc, ít phước đức, không có được sự sinh sống an lạc. Người ấy nghĩ rằng: "Do ta trước kia không tạo phước nên đời sống an lạc không phát sanh, thôi thì bây giờ ta hãy làm các việc phước", rồi làm viên mãn ba thiện hạnh và sanh vào cõi trời.

อปโร ลูขาชีวี ปุญฺญวา โหติ, ลภติ สุเขน ชีวิตวุตฺตึ. โส – ‘‘มยฺหํ ปุพฺเพปิ กตปุญฺญตาย สุขชีวิกา อุปฺปชฺชตี’’ติ จินฺเตตฺวา อเนสนํ ปหาย ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ. อิเม ทฺเว สนฺธาย ทุติยนโย วุตฺโต.

Một người khác sống đạm bạc, có phước đức, có được sự sinh sống an lạc. Người ấy suy nghĩ: "Do ta trước kia đã tạo phước nên đời sống an lạc phát sanh", rồi từ bỏ sự tìm cầu không chơn chánh, làm viên mãn ba thiện hạnh và sanh vào cõi trời. Hướng đến hai hạng người này, phương pháp thứ hai đã được thuyết giảng.

เอโก ปน ตปสฺสี อปฺปทุกฺขวิหารี โหติ พาหิรกาจารยุตฺโต ตาปโส วา ฉนฺนปริพฺพาชโก วา, อปฺปปุญฺญตาย จ มนาเป ปจฺจเย น ลภติ. โส อเนสนวเสน ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา อตฺตานํ สุเข ฐเปตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติ.

Lại nữa, có một người tu khổ hạnh, sống ít khổ đau, theo hạnh của ngoại đạo, hoặc là đạo sĩ hoặc là du sĩ che thân, và do ít phước đức nên không nhận được các vật dụng vừa ý. Người ấy, do tìm cầu không chơn chánh, đã làm viên mãn ba ác hạnh, tự đặt mình trong an lạc, rồi sanh vào địa ngục.

อปโร ปุญฺญวา โหติ, โส – ‘‘น ทานิ มยา สทิโส อตฺถี’’ติ มานํ อุปฺปาเทตฺวา อเนสนวเสน ลาภสกฺการํ วา อุปฺปาเทนฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน – ‘‘สุโข อิมิสฺสา ปริพฺพาชิกาย ทหราย มุทุกาย โลมสาย สมฺผสฺโส’’ติอาทีนิ จินฺเตตฺวา กาเมสุ ปาตพฺยตํ วา อาปชฺชนฺโต ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติ. อิเม ทฺเว สนฺธาย ตติยนโย วุตฺโต.

Một người khác có phước đức, người ấy sau khi khởi lên lòng kiêu mạn rằng: "Nay không có ai bằng ta", rồi hoặc là làm phát sanh lợi lộc và danh vọng bằng cách tìm cầu không chơn chánh, hoặc là do tà kiến mà suy nghĩ những điều như: "Sự xúc chạm của nữ du sĩ trẻ trung, mềm mại, lông tơ mịn màng này thật là an lạc", rồi rơi vào sự thụ hưởng các dục, làm viên mãn ba ác hạnh và sanh vào địa ngục. Hướng đến hai hạng người này, phương pháp thứ ba đã được thuyết giảng.

อปโร ปน อปฺปทุกฺขวิหารี อปฺปปุญฺโญ โหติ, โส – ‘‘อหํ ปุพฺเพปิ อกตปุญฺญตาย สุเขน ชีวิกํ น ลภามี’’ติ ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ.

Lại nữa, một người khác sống ít khổ đau, ít phước đức, người ấy nghĩ rằng: "Ta trước kia do không tạo phước nên không có được đời sống an lạc", rồi làm viên mãn ba thiện hạnh và sanh vào cõi trời.

อปโร ปุญฺญวา โหติ, โส – ‘‘ปุพฺเพปาหํ กตปุญฺญตาย สุขํ ลภามิ, อิทานิ ปุญฺญานิ กริสฺสามี’’ติ ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ. อิเม ทฺเว สนฺธาย จตุตฺถนโย วุตฺโต. อิทํ ติตฺถิยวเสน อาคตํ, สาสเนปิ ปน ลพฺภติ.

Một người khác có phước đức, người ấy nghĩ rằng: "Ta trước kia do đã tạo phước nên được an lạc, nay ta sẽ làm các việc phước", rồi làm viên mãn ba thiện hạnh và sanh vào cõi trời. Hướng đến hai hạng người này, phương pháp thứ tư đã được thuyết giảng. Điều này được nói theo quan điểm của ngoại đạo, nhưng cũng có thể áp dụng trong giáo pháp này.

เอกจฺโจ หิ ธุตงฺคสมาทานวเสน ลูขาชีวี โหติ, อปฺปปุญฺญตาย วา สกลมฺปิ คามํ วิจริตฺวา อุทรปูรํ น ลภติ. โส – ‘‘ปจฺจเย อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ เวชฺชกมฺมาทิวเสน วา อเนสนํ กตฺวา, อรหตฺตํ วา ปฏิชานิตฺวา, ตีณิ วา กุหนวตฺถูนิ ปฏิเสวิตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติ.

Thật vậy, có người sống đạm bạc do thọ trì các hạnh đầu-đà, hoặc do ít phước đức nên dù đi khắp làng cũng không kiếm đủ ăn. Người ấy nghĩ rằng: "Ta sẽ làm phát sanh các vật dụng", rồi hoặc là tìm cầu không chơn chánh bằng cách làm nghề y sĩ v.v..., hoặc là tự nhận đã chứng A-la-hán, hoặc là thực hành ba sự lừa dối, và sanh vào địa ngục.

อปโร [Pg.289] จ ตาทิโสว ปุญฺญวา โหติ. โส ตาย ปุญฺญสมฺปตฺติยา มานํ ชนยิตฺวา อุปฺปนฺนํ ลาภํ ถาวรํ กตฺตุกาโม อเนสนวเสน ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา นิรเย อุปฺปชฺชติ.

Lại nữa, một người khác cũng như vậy, là người có phước. Người ấy do sự đầy đủ phước đức đó mà sanh lòng kiêu mạn, muốn làm cho lợi lộc đã sanh khởi được bền vững, nên do tìm cầu không chơn chánh, đã làm viên mãn ba ác hạnh và sanh vào địa ngục.

อปโร สมาทินฺนธุตงฺโค อปฺปปุญฺโญว โหติ, น ลภติ สุเขน ชีวิตวุตฺตึ. โส – ‘‘ปุพฺเพปาหํ อกตปุญฺญตาย กิญฺจิ น ลภามิ, สเจ อิทานิ อเนสนํ กริสฺสํ, อายติมฺปิ ทุลฺลภสุโข ภวิสฺสามี’’ติ ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺโกนฺโต สคฺเค นิพฺพตฺตติ.

Một người khác đã thọ trì hạnh đầu-đà nhưng ít phước đức, không có được sự sinh sống an lạc. Người ấy nghĩ rằng: "Ta trước kia do không tạo phước nên chẳng được gì, nếu bây giờ ta tìm cầu không chơn chánh, thì trong tương lai sự an lạc cũng khó có được", rồi làm viên mãn ba thiện hạnh, và do không thể chứng đắc A-la-hán quả, nên sanh vào cõi trời.

อปโร ปุญฺญวา โหติ, โส – ‘‘ปุพฺเพปาหํ กตปุญฺญตาย เอตรหิ สุขิโต, อิทานิปิ ปุญฺญํ กริสฺสามี’’ติ อเนสนํ ปหาย ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺโกนฺโต สคฺเค นิพฺพตฺตติ.

Một người khác có phước đức, người ấy nghĩ rằng: "Ta trước kia do đã tạo phước nên nay được an lạc, bây giờ ta cũng sẽ làm phước", rồi từ bỏ sự tìm cầu không chơn chánh, làm viên mãn ba thiện hạnh, và do không thể chứng đắc A-la-hán quả, nên sanh vào cõi trời.

๓๘๓. อาคติญฺจาติ – ‘‘อสุกฏฺฐานโต นาม อิเม อาคตา’’ติ เอวํ อาคติญฺจ. คติญฺจาติ อิทานิ คนฺตพฺพฏฺฐานญฺจ. จุติญฺจาติ ตโต จวนญฺจ. อุปปตฺติญฺจาติ ตโต จุตานํ ปุน อุปปตฺติญฺจ. กึ สพฺพํ ตปํ ครหิสฺสามีติ – ‘‘เกน การเณน ครหิสฺสามิ, ครหิตพฺพเมว หิ มยํ ครหาม, ปสํสิตพฺพํ ปสํสาม, น ภณฺฑิกํ กโรนฺโต มหารชโก วิย โธตญฺจ อโธตญฺจ เอกโต กโรมา’’ติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต – ‘‘สนฺติ กสฺสป เอเก สมณพฺราหฺมณา’’ติอาทิมาห.

383. Về câu "Āgatiñca" (và nơi đến): tức là nơi đến như vầy: "Những chúng sanh này đã đến từ nơi kia". Về câu "Gatiñca" (và nơi đi): tức là nơi sẽ đi đến bây giờ. Về câu "Cutiñca" (và sự chết): tức là sự chết từ nơi đó. Về câu "Upapattiñca" (và sự tái sanh): tức là sự tái sanh của những chúng sanh đã chết từ nơi đó. Về câu "Kiṃ sabbaṃ tapaṃ garahissāmi" (Ta có khiển trách tất cả khổ hạnh không?): (Đức Phật) chỉ ra rằng: "Vì lý do gì mà Ta lại khiển trách? Thật vậy, chúng ta chỉ khiển trách những gì đáng khiển trách, tán thán những gì đáng tán thán, chứ không làm chung một chỗ cái đã giặt và cái chưa giặt như người thợ giặt lớn đang làm một bó đồ". Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy, Ngài nói câu bắt đầu bằng "Santi kassapa eke samaṇabrāhmaṇā" (Này Kassapa, có một số Sa-môn, Bà-la-môn...).

๓๘๔. ยํ เต เอกจฺจนฺติ ปญฺจวิธํ สีลํ, ตญฺหิ โลเก น โกจิ ‘‘น สาธู’’ติ วทติ. ปุน ยํ เต เอกจฺจนฺติ ปญฺจวิธํ เวรํ, ตํ น โกจิ ‘‘สาธู’’ติ วทติ. ปุน ยํ เต เอกจฺจนฺติ ปญฺจทฺวาเร อสํวรํ, เต กิร – ‘‘จกฺขุ นาม น นิรุนฺธิตพฺพํ, จกฺขุนา มนาปํ รูปํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ วทนฺติ, เอส นโย โสตาทีสุ. ปุน ยํ เต เอกจฺจนฺติ ปญฺจทฺวาเร สํวรํ.

384. Về câu "Yaṃ te ekaccaṃ" (Điều mà một số người trong họ...): tức là năm loại giới. Thật vậy, ở đời không ai nói rằng điều đó "không tốt". Lại nữa, về câu "Yaṃ te ekaccaṃ": tức là năm loại oán thù. Không ai nói rằng điều đó "tốt". Lại nữa, về câu "Yaṃ te ekaccaṃ": tức là sự không thu thúc ở năm cửa. Nghe nói họ cho rằng: "Mắt không nên bị ngăn cản, mắt nên nhìn sắc đẹp vừa ý". Phương pháp này cũng áp dụng cho tai v.v... Lại nữa, về câu "Yaṃ te ekaccaṃ": tức là sự thu thúc ở năm cửa.

เอวํ ปเรสํ วาเทน สห อตฺตโน วาทสฺส สมานาสมานตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺตโน วาเทน สห ปเรสํ วาทสฺส สมานาสมานตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ มย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺราปิ ปญฺจสีลาทิวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Sau khi đã chỉ ra sự tương đồng và khác biệt giữa chủ thuyết của mình với chủ thuyết của những người khác như vậy, bây giờ, để chỉ ra sự tương đồng và khác biệt giữa chủ thuyết của những người khác với chủ thuyết của mình, Ngài nói câu bắt đầu bằng "Yaṃ mayaṃ" (Điều mà chúng ta...). Ở đó, ý nghĩa cũng nên được hiểu theo cách của năm giới v.v...

สมนุยุญฺชาปนกถาวณฺณนา

Giải Thích Về Lời Thỉnh Cầu Tra Vấn

๓๘๕. สมนุยุญฺชนฺตนฺติ [Pg.290] สมนุยุญฺชนฺตุ, เอตฺถ จ ลทฺธึ ปุจฺฉนฺโต สมนุยุญฺชติ นาม, การณํ ปุจฺฉนฺโต สมนุคาหติ นาม, อุภยํ ปุจฺฉนฺโต สมนุภาสติ นาม. สตฺถารา วา สตฺถารนฺติ สตฺถารา วา สทฺธึ สตฺถารํ อุปสํหริตฺวา – ‘‘กึ เต สตฺถา เต ธมฺเม สพฺพโส ปหาย วตฺตติ, อุทาหุ สมโณ โคตโม’’ติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย.

385. Về câu "Samanuyuñjantaṃ" (hãy tra vấn): tức là "samanuyuñjantu" (họ hãy tra vấn). Ở đây, người hỏi về chủ thuyết được gọi là "samanuyuñjati" (tra vấn). Người hỏi về lý do được gọi là "samanugāhati" (thẩm xét). Người hỏi về cả hai được gọi là "samanubhāsati" (thảo luận). Về câu "Satthārā vā satthāraṃ" (vị đạo sư với vị đạo sư): tức là so sánh vị đạo sư với vị đạo sư rằng: "Có phải đạo sư của ông đã từ bỏ hoàn toàn các pháp ấy mà hành xử, hay là Sa-môn Gotama?". Ở câu thứ hai cũng theo phương pháp này.

อิทานิ ตมตฺถํ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต – ‘‘เย อิเมสํ ภวต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อกุสลา อกุสลสงฺขาตาติ อกุสลา เจว ‘‘อกุสลา’’ติ จ สงฺขาตา ญาตา โกฏฺฐาสํ วา กตฺวา ฐปิตาติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพปเทสุ. อปิ เจตฺถ สาวชฺชาติ สโทสา. น อลมริยาติ นิทฺโทสฏฺเฐน อริยา ภวิตุํ นาลํ อสมตฺถา.

Bây giờ, để trình bày ý nghĩa ấy bằng cách kết hợp (với các từ như bất thiện), Ngài nói câu bắt đầu bằng 'ye imesaṃ bhavataṃ'. Trong đó, (cụm từ) akusalā akusalasaṅkhātā có nghĩa là: vừa là các pháp bất thiện, vừa được gọi là 'bất thiện', được biết đến, hoặc được phân loại và sắp đặt. Phương pháp này (áp dụng) cho tất cả các từ. Hơn nữa, ở đây, sāvajjā có nghĩa là có lỗi lầm. Na alamariyā có nghĩa là không thể, không có khả năng trở thành bậc Thánh (ariyā) theo nghĩa là không có lỗi lầm.

๓๘๖-๓๙๒. ยํ วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตาติ เยน วิญฺญู อมฺเห จ อญฺเญ จ ปุจฺฉนฺตา เอวํ วเทยฺยุํ, ตํ ฐานํ วิชฺชติ, อตฺถิ ตํ การณนฺติ อตฺโถ. ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยาติ ปเร ปน โภนฺโต คณาจริยา ยํ วา ตํ วา อปฺปมตฺตกํ ปหาย วตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อมฺเหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุนฺติ อิทํ ภควา สตฺถารา สตฺถารํ สมนุยุญฺชเนปิ อาห – สงฺเฆน สํฆํ สมนุยุญฺชเนปิ. กสฺมา? สงฺฆปสํสายปิ สตฺถุเยว ปสํสาสิทฺธิโต. ปสีทมานาปิ หิ พุทฺธสมฺปตฺติยา สงฺเฆ, สงฺฆสมฺปตฺติยา จ พุทฺเธ ปสีทนฺติ, ตถา หิ ภควโต สรีรสมฺปตฺตึ ทิสฺวา, ธมฺมเทสนํ วา สุตฺวา ภวนฺติ วตฺตาโร – ‘‘ลาภา วต โภ สาวกานํ เย เอวรูปสฺส สตฺถุ สนฺติกาวจรา’’ติ, เอวํ พุทฺธสมฺปตฺติยา สงฺเฆ ปสีทนฺติ. ภิกฺขูนํ ปนาจารโคจรํ อภิกฺกมปฏิกฺกมาทีนิ จ ทิสฺวา ภวนฺติ วตฺตาโร – ‘‘สนฺติกาวจรานํ วต โภ สาวกานํ อยญฺจ อุปสมคุโณ สตฺถุ กีว รูโป ภวิสฺสตี’’ติ, เอวํ สงฺฆสมฺปตฺติยา พุทฺเธ ปสีทนฺติ. อิติ ยา สตฺถุปสํสา, สา สงฺฆสฺส. ยา สงฺฆสฺส ปสํสา, สา สตฺถูติ สงฺฆปสํสายปิ สตฺถุเยว ปสํสาสิทฺธิโต ภควา ทฺวีสุปิ นเยสุ – ‘‘อมฺเหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุ’’นฺติ อาห. สมโณ โคตโม อิเม ธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตติ, ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยาติอาทีสุปิ ปเนตฺถ อยมธิปฺปาโย – สมฺปตฺตสมาทานเสตุฆาตวเสน [Pg.291] หิ ติสฺโส วิรติโย. ตาสุ สมฺปตฺตสมาทาน วิรติมตฺตเมว อญฺเญสํ โหติ, เสตุฆาตวิรติ ปน สพฺเพน สพฺพํ นตฺถิ. ปญฺจสุ ปน ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฏิปสฺสทฺธินิสฺสรณปฺปหาเนสุ อฏฺฐสมาปตฺติวเสน เจว วิปสฺสนามตฺตวเสน จ ตทงฺควิกฺขมฺภนปฺปหานมตฺตเมว อญฺเญสํ โหติ. อิตรานิ ตีณิ ปหานานิ สพฺเพน สพฺพํ นตฺถิ. ตถา สีลสํวโร, ขนฺติสํวโร, ญาณสํวโร, สติสํวโร, วีริยสํวโรติ ปญฺจ สํวรา, เตสุ ปญฺจสีลมตฺตเมว อธิวาสนขนฺติมตฺตเมว จ อญฺเญสํ โหติ, เสสํ สพฺเพน สพฺพํ นตฺถิ.

386-392. (Cụm từ) Yaṃ viññū samanuyuñjantā có nghĩa là: vì lý do nào mà các bậc hiền trí, khi hỏi chúng ta và những người khác, sẽ nói như vậy, lý do đó hiện hữu, nguyên nhân đó có mặt. (Cụm từ) Yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyā có nghĩa là: còn các vị giáo chủ khác, họ từ bỏ một chút ít (pháp bất thiện) nào đó rồi hành trì. Đức Thế Tôn đã nói câu 'chính chúng ta sẽ được tán thán phần nhiều ở đó' trong trường hợp (người ta) so sánh vị Đạo sư với vị Đạo sư, và cũng trong trường hợp (người ta) so sánh Tăng chúng với Tăng chúng. Tại sao? Vì sự tán thán Tăng chúng cũng chính là thành tựu sự tán thán vị Đạo sư. Thật vậy, những người có lòng tịnh tín, do sự toàn hảo của Đức Phật mà tịnh tín nơi Tăng chúng, và do sự toàn hảo của Tăng chúng mà tịnh tín nơi Đức Phật. Cụ thể là, sau khi thấy sự toàn hảo về thân tướng của Đức Thế Tôn, hoặc nghe bài thuyết pháp, họ trở thành những người nói rằng: 'Thật là lợi ích thay, thưa các ngài, cho các vị đệ tử là những người gần gũi một vị Đạo sư như vậy'. Như thế, do sự toàn hảo của Đức Phật mà họ tịnh tín nơi Tăng chúng. Lại nữa, sau khi thấy oai nghi hành xứ, các động tác đi tới đi lui của các vị Tỳ khưu, họ trở thành những người nói rằng: 'Thưa các ngài, nếu các vị đệ tử gần gũi mà có được đức tính an tịnh này, thì đức tính an tịnh của vị Đạo sư sẽ như thế nào nữa!'. Như thế, do sự toàn hảo của Tăng chúng mà họ tịnh tín nơi Đức Phật. Như vậy, sự tán thán vị Đạo sư là (sự tán thán) của Tăng chúng. Sự tán thán Tăng chúng là (sự tán thán) của vị Đạo sư. Do sự tán thán Tăng chúng cũng chính là thành tựu sự tán thán vị Đạo sư, nên Đức Thế Tôn đã nói trong cả hai trường hợp: 'chính chúng ta sẽ được tán thán phần nhiều ở đó'. Ngay cả trong các câu như 'Sa-môn Gotama hành trì sau khi đã từ bỏ các pháp này không còn sót lại, trong khi các vị giáo chủ khác...', chủ ý ở đây là như sau: Có ba loại chế ngự (virati) theo phương diện chế ngự khi gặp duyên (sampattavirati), chế ngự do thọ trì (samādānavirati), và chế ngự bằng cách đoạn tuyệt (setughātavirati). Trong số đó, các vị khác chỉ có chế ngự khi gặp duyên và chế ngự do thọ trì; còn chế ngự bằng cách đoạn tuyệt thì hoàn toàn không có. Lại nữa, trong năm loại đoạn trừ là đoạn trừ bằng chi phần (tadaṅgappahāna), đoạn trừ bằng cách đè nén (vikkhambhanappahāna), đoạn trừ bằng cách cắt đứt (samucchedappahāna), đoạn trừ bằng cách an tịnh (paṭipassaddhippahāna), và đoạn trừ bằng cách thoát ly (nissaraṇappahāna), thì các vị khác chỉ có đoạn trừ bằng chi phần và đoạn trừ bằng cách đè nén, thông qua tám bậc thiền chứng và chỉ riêng tuệ quán. Ba loại đoạn trừ còn lại thì hoàn toàn không có. Tương tự, có năm loại phòng hộ là phòng hộ bằng giới (sīlasaṃvara), phòng hộ bằng nhẫn nại (khantisaṃvara), phòng hộ bằng trí tuệ (ñāṇasaṃvara), phòng hộ bằng niệm (satisaṃvara), và phòng hộ bằng tinh tấn (vīriyasaṃvara). Trong số đó, các vị khác chỉ có năm giới và chỉ có sự kham nhẫn chịu đựng; phần còn lại thì hoàn toàn không có.

ปญฺจ โข ปนิเม อุโปสถุทฺเทสา, เตสุ ปญฺจสีลมตฺตเมว อญฺเญสํ โหติ. ปาติโมกฺขสํวรสีลํ สพฺเพน สพฺพํ นตฺถิ. อิติ อกุสลปฺปหาเน จ กุสลสมาทาเน จ, ตีสุ วิรตีสุ, ปญฺจสุ ปหาเนสุ, ปญฺจสุ สํวเรสุ, ปญฺจสุ อุทฺเทเสสุ, – ‘‘อหเมว จ มยฺหญฺจ สาวกสงฺโฆ โลเก ปญฺญายติ, มยา หิ สทิโส สตฺถา นาม, มยฺหํ สาวกสงฺเฆน สทิโส สงฺโฆ นาม นตฺถี’’ติ ภควา สีหนาทํ นทติ.

Lại nữa, có năm loại thuyết giảng Uposatha này. Trong số đó, các vị khác chỉ có năm giới. Giới phòng hộ trong Pātimokkha thì hoàn toàn không có. Như vậy, trong việc đoạn trừ bất thiện và thọ trì thiện, trong ba loại chế ngự, trong năm loại đoạn trừ, trong năm loại phòng hộ, trong năm loại thuyết giảng (Uposatha), (chỉ có) 'Ta và Tăng chúng đệ tử của Ta là được biết đến trong thế gian. Thật vậy, không có vị Đạo sư nào sánh bằng Ta, không có Tăng chúng nào sánh bằng Tăng chúng đệ tử của Ta'. Đức Thế Tôn rống lên tiếng rống sư tử (như vậy).

อริยอฏฺฐงฺคิกมคฺควณฺณนา

Giải Thích Về Bát Thánh Đạo

๓๙๓. เอวํ สีหนาทํ นทิตฺวา ตสฺส สีหนาทสฺส อวิปรีตภาวาวโพธนตฺถํ – ‘‘อตฺถิ, กสฺสป, มคฺโค’’ติอาทิมาห. ตตฺถ มคฺโคติ โลกุตฺตรมคฺโค. ปฏิปทาติ ปุพฺพภาคปฏิปทา. กาลวาทีติอาทีนิ พฺรหฺมชาเล วณฺณิตานิ. อิทานิ ตํ ทุวิธํ มคฺคญฺจ ปฏิปทญฺจ เอกโต กตฺวา ทสฺเสนฺโต – ‘‘อยเมว อริโย’’ติอาทิมาห. อิทํ ปน สุตฺวา อเจโล จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม มยฺหํเยว มคฺโค จ ปฏิปทา จ อตฺถิ, อญฺเญสํ นตฺถีติ มญฺญติ, หนฺทสฺสาหํ อมฺหากมฺปิ มคฺคํ กเถมี’’ติ. ตโต อเจลกปฏิปทํ กเถสิ. เตนาห – ‘‘เอวํ วุตฺเต อเจโล กสฺสโป ภควนฺตํ เอตทโวจ…เป… อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรตี’’ติ.

393. Sau khi rống lên tiếng rống sư tử như vậy, để làm cho hiểu rõ tính chất không sai lạc của tiếng rống sư tử ấy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'Này Kassapa, có con đường'. Trong đó, maggo là đạo siêu thế. Paṭipadā là con đường thực hành giai đoạn đầu. Các từ bắt đầu bằng kālavādī đã được giải thích trong kinh Phạm Võng. Bây giờ, để trình bày hai loại đạo và con đường thực hành ấy một cách gộp chung, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng 'chính đây là Thánh...'. Nghe điều này, vị lõa thể (Kassapa) suy nghĩ: 'Sa-môn Gotama cho rằng chỉ có mình mới có đạo và con đường thực hành, còn những người khác thì không. Thôi nào, ta sẽ nói cho ông ấy biết về con đường của chúng ta'. Do đó, ông ta đã nói về con đường thực hành của người lõa thể. Vì thế, có nói rằng: 'Khi được nói như vậy, lõa thể Kassapa bạch với Đức Thế Tôn điều này... (v.v.)... sống chuyên tâm thực hành việc trầm mình dưới nước'.

ตโปปกฺกมกถาวณฺณนา

Giải Thích Về Cuộc Thảo Luận Về Sự Cố Gắng Khổ Hạnh

๓๙๔. ตตฺถ ตโปปกฺกมาติ ตปารมฺภา, ตปกมฺมานีติ อตฺโถ. สามญฺญสงฺขาตาติ สมณกมฺมสงฺขาตา. พฺรหฺมญฺญสงฺขาตาติ พฺราหฺมณกมฺมสงฺขาตา. อเจลโกติ นิจฺโจโล, นคฺโคติ อตฺโถ. มุตฺตาจาโรติ วิสฏฺฐาจาโร, อุจฺจารกมฺมาทีสุ โลกิยกุลปุตฺตาจาเรน วิรหิโต [Pg.292] ฐิตโกว อุจฺจารํ กโรติ, ปสฺสาวํ กโรติ, ขาทติ, ภุญฺชติ จ. หตฺถาปเลขโนติ หตฺเถ ปิณฺฑมฺหิ ฐิเต ชิวฺหาย หตฺถํ อปลิขติ, อุจฺจารํ วา กตฺวา หตฺถสฺมิญฺเญว ทณฺฑกสญฺญี หุตฺวา หตฺเถน อปลิขติ. ‘‘ภิกฺขาคหณตฺถํ เอหิ, ภนฺเต’’ติ วุตฺโต น เอตีติ น เอหิภทฺทนฺติโก. ‘‘เตน หิ ติฏฺฐ, ภนฺเต’’ติ วุตฺโตปิ น ติฏฺฐตีติ นติฏฺฐภทฺทนฺติโก. ตทุภยมฺปิ กิร โส – ‘‘เอตสฺส วจนํ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ น กโรติ. อภิหฏนฺติ ปุเรตรํ คเหตฺวา อาหฏํ ภิกฺขํ, อุทฺทิสฺสกตนฺติ ‘‘อิมํ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กต’’นฺติ เอวํ อาโรจิตํ ภิกฺขํ. น นิมนฺตนนฺติ ‘‘อสุกํ นาม กุลํ วา วีถึ วา คามํ วา ปวิเสยฺยาถา’’ติ เอวํ นิมนฺติตภิกฺขมฺปิ น สาทิยติ, น คณฺหติ. น กุมฺภิมุขาติ กุมฺภิโต อุทฺธริตฺวา ทิยฺยมานํ ภิกฺขํ น คณฺหติ. น กโฬปิมุขาติ กโฬปีติ อุกฺขลิ วา ปจฺฉิ วา, ตโตปิ น คณฺหติ. กสฺมา? กุมฺภิกโฬปิโย มํ นิสฺสาย กฏจฺฉุนา ปหารํ ลภนฺตีติ. น เอฬกมนฺตรนฺติ อุมฺมารํ อนฺตรํ กตฺวา ทิยฺยมานํ น คณฺหติ. กสฺมา? ‘‘อยํ มํ นิสฺสาย อนฺตรกรณํ ลภตี’’ติ. ทณฺฑมุสเลสุปิ เอเสว นโย.

394. Ở đây, tapopakkamā có nghĩa là sự nỗ lực khổ hạnh, các hành vi khổ hạnh. Sāmaññasaṅkhātā là được kể là việc làm của sa-môn. Brahmaññasaṅkhātā là được kể là việc làm của bà-la-môn. Acelaka là người không y phục, có nghĩa là người lõa thể. Muttācāro là người có hạnh kiểm buông thả, không có hạnh kiểm của thiện nam tử thế gian trong các việc như đại tiện, v.v...; vị ấy chỉ đứng mà đại tiện, đứng mà tiểu tiện, đứng mà ăn (thức ăn cứng), và đứng mà ăn (thức ăn mềm). Hatthāpalekhano là người liếm tay; khi vắt cơm trong tay, vị ấy liếm tay bằng lưỡi, hoặc sau khi đại tiện, có tưởng là que chùi, vị ấy chùi bằng tay. Khi được nói: “Bạch ngài, xin hãy đến để nhận vật thực,” vị ấy không đến, nên gọi là na ehibhaddantiko (người không đến khi được mời). Khi được nói: “Bạch ngài, vậy thì xin hãy dừng lại,” vị ấy cũng không dừng lại, nên gọi là natiṭṭhabhaddantiko (người không dừng lại khi được mời). Vị ấy được cho là không làm cả hai việc ấy vì nghĩ rằng: “Lời nói của người này sẽ được (mình) làm theo.” Abhihaṭaṃ là vật thực được mang đến sau khi đã được lấy trước. Uddissakataṃ là vật thực được trình bày rằng: “Món này được làm để dâng đến các ngài.” Na nimantanaṃ là không chấp nhận, không nhận vật thực được thỉnh mời như vầy: “Xin hãy đi vào gia tộc kia,” hoặc “con đường kia,” hoặc “ngôi làng kia.” Na kumbhimukhā là không nhận vật thực được dâng cúng sau khi được múc ra từ nồi. Na kaḷopimukhā, ở đây kaḷopi là nồi nấu hoặc giỏ đựng, vị ấy cũng không nhận từ đó. Tại sao? (Vì nghĩ rằng:) “Do duyên nơi ta mà các nồi, các giỏ phải chịu sự va đập bởi vá múc.” Na eḷakamantaraṃ là không nhận vật thực được dâng cúng bằng cách đặt ở khoảng giữa ngưỡng cửa. Tại sao? (Vì nghĩ rằng:) “Do duyên nơi ta mà (ngưỡng cửa) này phải chịu việc bị đặt ở khoảng giữa.” Đối với gậy và chày cũng tương tự như vậy.

ทฺวินฺนนฺติ ทฺวีสุ ภุญฺชมาเนสุ เอกสฺมึ อุฏฺฐาย เทนฺเต น คณฺหติ. กสฺมา? ‘‘เอกสฺส กพฬนฺตราโย โหตี’’ติ. น คพฺภินิยาติอาทีสุ ปน ‘‘คพฺภินิยา กุจฺฉิยํ ทารโก กิลมติ. ปายนฺติยา ทารกสฺส ขีรนฺตราโย โหติ, ปุริสนฺตรคตาย รติอนฺตราโย โหตี’’ติ น คณฺหติ. สํกิตฺตีสูติ สํกิตฺเตตฺวา กตภตฺเตสุ, ทุพฺภิกฺขสมเย กิร อเจลกสาวกา อเจลกานํ อตฺถาย ตโต ตโต ตณฺฑุลาทีนิ สมาทเปตฺวา ภตฺตํ ปจนฺติ. อุกฺกฏฺโฐ อเจลโก ตโตปิ น ปฏิคฺคณฺหติ. น ยตฺถ สาติ ยตฺถ สุนโข – ‘‘ปิณฺฑํ ลภิสฺสามี’’ติ อุปฏฺฐิโต โหติ, ตตฺถ ตสฺส อทตฺวา อาหฏํ น คณฺหติ. กสฺมา? เอตสฺส ปิณฺฑนฺตราโย โหตีติ. สณฺฑสณฺฑจารินีติ สมูหสมูหจารินี, สเจ หิ อเจลกํ ทิสฺวา – ‘‘อิมสฺส ภิกฺขํ ทสฺสามา’’ติ มนุสฺสา ภตฺตเคหํ ปวิสนฺติ, เตสุ จ ปวิสนฺเตสุ กโฬปิมุขาทีสุ นิลีนา มกฺขิกา อุปฺปติตฺวา สณฺฑสณฺฑา จรนฺติ, ตโต อาหฏํ ภิกฺขํ น คณฺหติ. กสฺมา? มํ นิสฺสาย มกฺขิกานํ โคจรนฺตราโย ชาโตติ.

Dvinnanti là khi hai người đang ăn, nếu một người đứng dậy dâng cúng, vị ấy không nhận. Tại sao? (Vì nghĩ rằng:) “Việc ăn của một người bị gián đoạn.” Còn trong các trường hợp bắt đầu bằng na gabbhiniyā, vị ấy không nhận vì nghĩ rằng: “Đứa bé trong bụng người phụ nữ mang thai bị mệt mỏi. Việc bú sữa của đứa bé của người phụ nữ đang cho con bú bị gián đoạn, niềm hoan lạc của người phụ nữ đang giao hợp với người đàn ông bị gián đoạn.” Saṃkittīsu là trong các bữa ăn được làm bằng cách quyên góp; được cho là vào thời đói kém, các đệ tử của acelaka vì lợi ích của các acelaka đã quyên góp gạo, v.v... từ các nhà rồi nấu cơm. Vị acelaka khổ hạnh bậc cao cũng không nhận từ (bữa ăn) đó. Na yattha sā là nơi nào có con chó đứng gần vì nghĩ rằng: “Ta sẽ được miếng ăn,” ở nơi đó, vị ấy không nhận vật thực được mang đến mà không cho con chó ấy. Tại sao? (Vì nghĩ rằng:) “Việc ăn của con (chó) này bị gián đoạn.” Saṇḍasaṇḍacārinī là đi thành từng đàn; quả vậy, nếu những người (phục vụ) thấy vị acelaka và nghĩ rằng: “Chúng ta sẽ dâng vật thực cho vị này,” rồi đi vào nhà bếp, và khi họ đi vào, những con ruồi đang đậu ở miệng nồi, v.v... bay lên và bay đi thành từng đàn, vị ấy không nhận vật thực được mang đến từ nơi đó. Tại sao? (Vì nghĩ rằng:) “Do duyên nơi ta mà nơi kiếm ăn của bầy ruồi bị gián đoạn.”

ถุโสทกนฺติ [Pg.293] สพฺพสสฺสสมฺภาเรหิ กตํ โสวีรกํ. เอตฺถ จ สุราปานเมว สาวชฺชํ, อยํ ปน สพฺเพสุปิ สาวชฺชสญฺญี. เอกาคาริโกติ โย เอกสฺมึเยว เคเห ภิกฺขํ ลภิตฺวา นิวตฺตติ. เอกาโลปิโกติ โย เอเกเนว อาโลเปน ยาเปติ. ทฺวาคาริกาทีสุปิ เอเสว นโย. เอกิสฺสาปิ ทตฺติยาติ เอกาย ทตฺติยา. ทตฺติ นาม เอกา ขุทฺทกปาติ โหติ, ยตฺถ อคฺคภิกฺขํ ปกฺขิปิตฺวา ฐเปนฺติ. เอกาหิกนฺติ เอกทิวสนฺตริกํ. อทฺธมาสิกนฺติ อทฺธมาสนฺตริกํ. ปริยายภตฺตโภชนนฺติ วารภตฺตโภชนํ, เอกาหวาเรน ทฺวีหวาเรน สตฺตาหวาเรน อฑฺฒมาสวาเรนาติ เอวํ ทิวสวาเรน อาคตภตฺตโภชนํ.

Thusodakaṃ là nước giấm được làm từ tất cả các loại ngũ cốc. Và ở đây, chỉ có việc uống rượu là có tội, nhưng vị này lại có tưởng rằng tất cả đều có tội. Ekāgāriko là người nào sau khi nhận vật thực chỉ ở một nhà rồi quay về. Ekālopiko là người nào sống chỉ bằng một vắt cơm. Đối với dvāgārika, v.v... cũng tương tự như vậy. Ekissāpi dattiyā là bằng một datti. Datti là một cái bát nhỏ, nơi người ta đặt vật thực tốt nhất vào đó. Ekāhikaṃ là cách một ngày. Addhamāsikaṃ là cách nửa tháng. Pariyāyabhattabhojanaṃ là việc ăn theo phiên, tức là việc ăn bữa ăn đến theo phiên ngày như vậy: theo phiên một ngày, hai ngày, bảy ngày, nửa tháng.

๓๙๕. สากภกฺโขติ อลฺลสากภกฺโข. สามากภกฺโขติ สามากตณฺฑุลภกฺโข. นีวาราทีสุ นีวาโร นาม อรญฺเญ สยํชาตา วีหิชาติ. ททฺทุลนฺติ จมฺมกาเรหิ จมฺมํ ลิขิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ. หฏํ วุจฺจติ สิเลโสปิ เสวาโลปิ. กณนฺติ กุณฺฑกํ. อาจาโมติ ภตฺตอุกฺขลิกาย ลคฺโค ฌามกโอทโน, ตํ ฉฑฺฑิตฏฺฐานโตว คเหตฺวา ขาทติ, ‘‘โอทนกญฺชิย’’นฺติปิ วทนฺติ. ปิญฺญากาทโย ปากฏา เอว. ปวตฺตผลโภชีติ ปติตผลโภชี.

395. Sākabhakkho là người ăn rau tươi. Sāmākabhakkho là người ăn gạo sāmāka. Trong các loại như nīvāra, v.v..., nīvāra là một loại lúa mọc tự nhiên trong rừng. Daddulaṃ là phần vụn da bị vứt bỏ sau khi thợ da cạo da. Cả nhựa cây và rong rêu cũng được gọi là haṭa. Kaṇaṃ là tấm. Ācāmo là cơm cháy dính trong nồi cơm; vị ấy lấy nó từ nơi bị vứt bỏ rồi ăn; cũng được gọi là “nước cháo.” Các thứ như bánh dầu, v.v... thì đã rõ ràng. Pavattaphalabhojī là người ăn trái cây đã rụng.

๓๙๖. สาณานีติ สาณวากโจฬานิ. มสาณานีติ มิสฺสกโจฬานิ. ฉวทุสฺสานีติ มตสรีรโต ฉฑฺฑิตวตฺถานิ, เอรกติณาทีนิ วา คนฺเถตฺวา กตนิวาสนานิ. ปํสุกูลานีติ ปถวิยํ ฉฑฺฑิตนนฺตกานิ. ติรีฏานีติ รุกฺขตจวตฺถานิ. อชินนฺติ อชินมิคจมฺมํ. อชินกฺขิปนฺติ ตเทว มชฺเฌ ผาลิตกํ. กุสจีรนฺติ กุสติณานิ คนฺเถตฺวา กตจีรํ. วากจีรผลกจีเรสุปิ เอเสว นโย. เกสกมฺพลนฺติ มนุสฺสเกเสหิ กตกมฺพลํ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

396. Sāṇāni là y phục dệt bằng sợi gai. Masāṇāni là y phục dệt bằng sợi pha trộn. Chavadussāni là y phục bị vứt bỏ từ tử thi, hoặc y phục được làm bằng cách kết cỏ eraka, v.v... lại. Paṃsukūlāni là y phục rách rưới bị vứt bỏ trên mặt đất. Tirīṭāni là y phục làm bằng vỏ cây. Ajinaṃ là da của con nai đen. Ajinakkhipaṃ là chính tấm da ấy được xẻ ở giữa. Kusacīraṃ là y phục được làm bằng cách kết cỏ kusa lại. Đối với y làm bằng vỏ cây và y làm bằng ván gỗ cũng tương tự như vậy. Kesakambalaṃ là tấm chăn làm bằng tóc người. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng –

‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ตนฺตาวุตานิ วตฺถานิ, เกสกมฺพโล เตสํ ปฏิกิฏฺโฐ อกฺขายติ. เกสกมฺพโล, ภิกฺขเว, สีเต สีโต, อุณฺเห อุณฺโห อปฺปคฺโฆ จ ทุพฺพณฺโณ จ ทุคฺคนฺโธ ทุกฺขสมฺผสฺโส’’ติ.

“Này các Tỳ khưu, ví như trong bất kỳ loại y phục nào được dệt bằng sợi, tấm chăn bằng tóc được xem là thấp kém nhất. Này các Tỳ khưu, tấm chăn bằng tóc thì lạnh trong mùa lạnh, nóng trong mùa nóng, có giá trị thấp, có màu sắc xấu, có mùi hôi, và có sự xúc chạm khó chịu.”

วาฬกมฺพลนฺติ [Pg.294] อสฺสวาเลหิ กตกมฺพลํ. อุลูกปกฺขิกนฺติ อุลูกปกฺขานิ คนฺเถตฺวา กตนิวาสนํ. อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโตติ อุกฺกุฏิกวีริยํ อนุยุตฺโต, คจฺฉนฺโตปิ อุกฺกุฏิโกว หุตฺวา อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. กณฺฏกาปสฺสยิโกติ อยกณฺฏเก วา ปกติกณฺฏเก วา ภูมิยํ โกฏฺเฏตฺวา ตตฺถ จมฺมํ อตฺถริตฺวา ฐานจงฺกมาทีนิ กโรติ. เสยฺยนฺติ สยนฺโตปิ ตตฺเถว เสยฺยํ กปฺเปติ. ผลกเสยฺยนฺติ รุกฺขผลเก เสยฺยํ. ถณฺฑิลเสยฺยนฺติ ถณฺฑิเล อุจฺเจ ภูมิฐาเน เสยฺยํ. เอกปสฺสยิโกติ เอกปสฺเสเนว สยติ. รโชชลฺลธโรติ สรีรํ เตเลน มกฺขิตฺวา รชุฏฺฐานฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, อถสฺส สรีเร รโชชลฺลํ ลคฺคติ, ตํ ธาเรติ. ยถาสนฺถติโกติ ลทฺธํ อาสนํ อโกเปตฺวา ยเทว ลภติ, ตตฺเถว นิสีทนสีโล. เวกฏิโกติ วิกฏขาทนสีโล. วิกฏนฺติ คูถํ วุจฺจติ. อปานโกติ ปฏิกฺขิตฺตสีตุทกปาโน. สายํ ตติยมสฺสาติ สายตติยกํ. ปาโต, มชฺฌนฺหิเก, สายนฺติ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ปาปํ ปวาเหสฺสามีติ อุทโกโรหนานุโยคํ อนุยุตฺโต วิหรตีติ.

Vāḷakambalaṃ (chăn mền bằng lông đuôi ngựa) là tấm chăn mền làm bằng lông đuôi ngựa. Ulūkapakkhikaṃ (y phục bằng lông cú) là y phục được làm bằng cách kết những lông cánh chim cú. Ukkuṭikappadhānamanuyutto (người chuyên cần trong tư thế ngồi xổm) là người chuyên cần tinh tấn trong tư thế ngồi xổm; ngay cả khi đi cũng đi trong tư thế ngồi xổm, nhảy nhảy mà đi. Kaṇṭakāpassayiko (người nằm trên giường gai) là người đóng những gai sắt hoặc gai tự nhiên xuống đất, trải tấm da lên trên đó rồi thực hành các việc như đứng, đi kinh hành. Seyyaṃ (việc ngủ) là ngay cả khi ngủ cũng ngủ ngay trên đó. Phalakaseyyaṃ (người ngủ trên tấm ván) là ngủ trên tấm ván gỗ. Thaṇḍilaseyyaṃ (người ngủ trên đất) là ngủ trên nền đất cao. Ekapassayiko (người nằm một bên) là người chỉ ngủ một bên hông. Rajojalladharo (người mang bụi bẩn) là người thoa dầu lên thân thể rồi đứng ở nơi có bụi bay lên, khi ấy bụi bặm dính vào thân thể của người ấy, và người ấy mang lấy bụi bặm đó. Yathāsanthatiko (người ngồi theo chỗ đã sắp) là người có thói quen không thay đổi chỗ ngồi đã nhận được, nhận được chỗ nào thì ngồi ngay tại chỗ đó. Vekaṭiko (người ăn vật ghê tởm) là người có thói quen ăn vật ghê tởm. Vikaṭa được gọi là phân. Apānako (người không uống nước) là người từ bỏ việc uống nước lạnh. Sāyatatiyakaṃ (người có buổi chiều là lần thứ ba) là người có buổi chiều là lần thứ ba. (Người ấy) sống chuyên tâm thực hành việc xuống nước với ý nghĩ rằng: "Ta sẽ gột rửa tội lỗi ba lần trong ngày, tức là vào buổi sáng, buổi trưa, và buổi chiều."

ตโปปกฺกมนิรตฺถกตาวณฺณนา

Giải thích về sự vô ích của các phương pháp khổ hạnh.

๓๙๗. อถ ภควา สีลสมฺปทาทีหิ วินา เตสํ ตโปปกฺกมานํ นิรตฺถกตํ ทสฺเสนฺโต – ‘‘อเจลโก เจปิ กสฺสป โหตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อารกา วาติ ทูเรเยว. อเวรนฺติ โทสเวรวิรหิตํ. อพฺยาปชฺชนฺติ โทมนสฺสพฺยาปชฺชรหิตํ.

397. Khi ấy, Đức Thế Tôn, trong khi chỉ ra sự vô ích của các phương pháp khổ hạnh ấy khi không có giới thành tựu v.v., đã nói câu bắt đầu bằng: "Này Kassapa, dẫu cho là người lõa thể...". Trong đó, ārakā va (thật xa) có nghĩa là thật xa vậy. Averanti (không oán thù) là không có oán thù là sân. Abyāpajjanti (không tâm hại) là không có byāpajja (tâm hại) là ưu.

๓๙๘. ทุกฺกรํ, โภ โคตมาติ อิทํ กสฺสโป ‘‘มยํ ปุพฺเพ เอตฺตกมตฺตํ สามญฺญญฺจ พฺรหฺมญฺญญฺจาติ วิจราม, ตุมฺเห ปน อญฺญํเยว สามญฺญญฺจ พฺรหฺมญฺญญฺจ วทถา’’ติ ทีเปนฺโต อาห. ปกติ โข เอสาติ ปกติกถา เอสา. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตายาติ ‘‘กสฺสป ยทิ อิมินา ปมาเณน เอวํ ปริตฺตเกน ปฏิปตฺติกฺกเมน สามญฺญํ วา พฺรหฺมญฺญํ วา ทุกฺกรํ สุทุกฺกรํ นาม อภวิสฺส, ตโต เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย ทุกฺกรํ สามญฺญ’’นฺติ อยเมตฺถ ปทสมฺพนฺเธน สทฺธึ อตฺโถ. เอเตน นเยน สพฺพตฺถ ปทสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ.

398. Câu "Thưa ngài Gotama, thật khó làm" này được Kassapa nói để làm rõ rằng: "Trước đây, chúng tôi đã sống với quan niệm rằng chỉ chừng ấy (hạnh lõa thể v.v.) là sa-môn hạnh và bà-la-môn hạnh, còn các ngài lại nói đến sa-môn hạnh và bà-la-môn hạnh khác hẳn". Pakati kho esā (Đây là lẽ thường) có nghĩa là đây là lời nói thông thường. Imāya ca, kassapa, mattāya (Này Kassapa, với chừng mực này) có nghĩa là: "Này Kassapa, nếu với chừng mực này, với phương pháp thực hành ít ỏi như vậy, mà sa-môn hạnh hay bà-la-môn hạnh được gọi là khó làm, rất khó làm, thì khi ấy, lời nói 'sa-môn hạnh khó làm' đã không thích hợp để nói ra". Đây là ý nghĩa cùng với sự liên kết các từ ở đây. Theo phương pháp này, sự liên kết các từ ở mọi nơi nên được hiểu.

๓๙๙. ทุชฺชาโนติ [Pg.295] อิทมฺปิ โส ‘‘มยํ ปุพฺเพ เอตฺตเกน สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา โหตีติ วิจราม, ตุมฺเห ปน อญฺญถา วทถา’’ติ อิทํ สนฺธายาห. อถสฺส ภควา ตํ ปกติวาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สภาวโตว ทุชฺชานภาวํ อาวิกโรนฺโต ปุนปิ – ‘‘ปกติ โข’’ติอาทิมาห. ตตฺราปิ วุตฺตนเยเนว ปทสมฺพนฺธํ กตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

399. Cả câu "khó biết" này cũng vậy, vị ấy (Kassapa) đã nói nhắm đến ý nghĩa này: "Trước đây, chúng tôi đã sống với quan niệm rằng với chừng ấy (pháp hành) thì trở thành sa-môn hay bà-la-môn, còn các ngài lại nói cách khác". Khi ấy, Đức Thế Tôn, sau khi bác bỏ quan điểm thông thường đó và trong khi làm hiển lộ trạng thái khó biết tự bản chất (của sa-môn và bà-la-môn), lại nói câu bắt đầu bằng: "Đây là lẽ thường...". Ở đó cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu sau khi đã thực hiện sự liên kết các từ theo phương pháp đã nói.

สีลสมาธิปญฺญาสมฺปทาวณฺณนา

Giải thích về sự thành tựu Giới, Định, Tuệ.

๔๐๐-๔๐๑. กตมา ปน สา, โภ โคตมาติ กสฺมา ปุจฺฉติ. อยํ กิร ปณฺฑิโต ภควโต กเถนฺตสฺเสว กถํ อุคฺคเหสิ, อถ อตฺตโน ปฏิปตฺติยา นิรตฺถกตํ วิทิตฺวา สมโณ โคตโม – ‘‘ตสฺส ‘จายํ สีลสมฺปทา, จิตฺตสมฺปทา, ปญฺญาสมฺปทา อภาวิตา โหติ อสจฺฉิกตา, อถ โข โส อารกาว สามญฺญา’ติอาทิมาห. หนฺท ทานิ นํ ตา สมฺปตฺติโย ปุจฺฉามี’’ติ สีลสมฺปทาทิวิชานนตฺถํ ปุจฺฉติ. อถสฺส ภควา พุทฺธุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวา ตนฺติธมฺมํ กเถนฺโต ตา สมฺปตฺติโย ทสฺเสตุํ – ‘‘อิธ กสฺสปา’’ติอาทิมาห. อิมาย จ กสฺสป สีลสมฺปทายาติ อิทํ อรหตฺตผลเมว สนฺธาย วุตฺตํ. อรหตฺตผลปริโยสานญฺหิ ภควโต สาสนํ. ตสฺมา อรหตฺตผลสมฺปยุตฺตาหิ สีลจิตฺตปญฺญาสมฺปทาหิ อญฺญา อุตฺตริตรา วา ปณีตตรา วา สีลาทิสมฺปทา นตฺถีติ อาห.

Tại sao (Kassapa) lại hỏi: "Thưa ngài Gotama, vậy điều đó là gì?". Nghe nói vị này là bậc trí, đã nắm bắt được lời dạy của Đức Thế Tôn ngay khi Ngài đang thuyết giảng, rồi sau khi biết được sự vô ích trong pháp hành của mình, (vị ấy nghĩ rằng) Sa-môn Gotama đã nói câu bắt đầu bằng: "Giới thành tựu, tâm thành tựu, tuệ thành tựu này của vị ấy chưa được tu tập, chưa được chứng ngộ, do đó vị ấy còn xa sa-môn hạnh...". (Vị ấy nghĩ): "Thôi nào, bây giờ ta sẽ hỏi vị ấy về những sự thành tựu đó", và hỏi với mục đích muốn biết về giới thành tựu v.v. Khi ấy, Đức Thế Tôn, sau khi chỉ ra sự xuất hiện của một vị Phật và trong khi thuyết giảng giáo pháp tuần tự, để chỉ ra những sự thành tựu đó, đã nói câu bắt đầu bằng: "Này Kassapa, ở đây...". Câu "Và này Kassapa, với giới thành tựu này" được nói ra nhắm đến A-la-hán quả. Vì giáo pháp của Đức Thế Tôn có A-la-hán quả là điểm kết thúc. Do đó, Ngài nói rằng không có sự thành tựu về giới v.v. nào khác cao thượng hơn hay vi diệu hơn những sự thành tựu về giới, tâm, tuệ tương ưng với A-la-hán quả.

สีหนาทกถาวณฺณนา

Giải thích về tiếng rống sư tử.

๔๐๒. เอวญฺจ ปน วตฺวา อิทานิ อนุตฺตรํ มหาสีหนาทํ นทนฺโต – ‘‘สนฺติ กสฺสป เอเก สมณพฺราหฺมณา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อริยนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ ปรมวิสุทฺธํ. ปรมนฺติ อุตฺตมํ, ปญฺจสีลานิ หิอาทึ กตฺวา ยาว ปาติโมกฺขสํวรสีลา สีลเมว, โลกุตฺตรมคฺคผลสมฺปยุตฺตํ ปน ปรมสีลํ นาม. นาหํ ตตฺถาติ ตตฺถ สีเลปิ ปรมสีเลปิ อหํ อตฺตโน สมสมํ มม สีลสเมน สีเลน มยา สมํ ปุคฺคลํ น ปสฺสามีติ อตฺโถ. อหเมว ตตฺถ ภิยฺโยติ อหเมว ตสฺมึ สีเล อุตฺตโม. กตมสฺมึ? ยทิทํ อธิสีลนฺติ ยํ เอตํ อุตฺตมํ สีลนฺติ อตฺโถ. อิติ อิมํ ปฐมํ สีหนาทํ นทติ.

402. Và sau khi nói như vậy, bây giờ, trong khi cất lên tiếng rống sư tử vĩ đại, vô thượng, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Này Kassapa, có những sa-môn, bà-la-môn...". Trong đó, ariyaṃ (thánh thiện) có nghĩa là không phiền não, thanh tịnh tối thượng. Paramaṃ (tối thượng) có nghĩa là cao tột. Thật vậy, từ năm giới cho đến giới thu thúc trong Pātimokkha chỉ là giới (thông thường), còn giới tương ưng với đạo và quả siêu thế thì được gọi là giới tối thượng. Nāhaṃ tattha (Ta không... ở đó) có nghĩa là: "Trong giới (thông thường) ấy cũng như trong giới tối thượng, Ta không thấy có người nào ngang bằng với Ta, ngang bằng với giới của Ta". Ahameva tattha bhiyyo (Chính Ta hơn hẳn ở đó) có nghĩa là: "Chính Ta là bậc tối thượng trong giới ấy". (Hỏi:) Trong giới nào? (Đáp:) Yadidaṃ adhisīlaṃ (Đó là tăng thượng giới), có nghĩa là "giới nào là tối thượng ấy". Như vậy, Ngài cất lên tiếng rống sư tử đầu tiên này.

ตโปชิคุจฺฉวาทาติ [Pg.296] เย ตโปชิคุจฺฉํ วทนฺติ. ตตฺถ ตปตีติ ตโป, กิเลสสนฺตาปกวีริยสฺเสตํ นามํ, ตเทว เต กิเลเส ชิคุจฺฉตีติ ชิคุจฺฉา. อริยา ปรมาติ เอตฺถ นิทฺโทสตฺตา อริยา, อฏฺฐอารมฺภวตฺถุวเสนปิ อุปฺปนฺนา วิปสฺสนาวีริยสงฺขาตา ตโปชิคุจฺฉา ตโปชิคุจฺฉาว, มคฺคผลสมฺปยุตฺตา ปรมา นาม. อธิเชคุจฺฉนฺติ อิธ ชิคุจฺฉภาโว เชคุจฺฉํ, อุตฺตมํ เชคุจฺฉํ อธิเชคุจฺฉํ, ตสฺมา ยทิทํ อธิเชคุจฺฉํ, ตตฺถ อหเมว ภิยฺโยติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปญฺญาธิกาเรปิ กมฺมสฺสกตาปญฺญา จ วิปสฺสนาปญฺญา จ ปญฺญา นาม, มคฺคผลสมฺปยุตฺตา ปรมา ปญฺญา นาม. อธิปญฺญนฺติ เอตฺถ ลิงฺควิปลฺลาโส เวทิตพฺโพ, อยํ ปเนตฺถตฺโถ – ยายํ อธิปญฺญา นาม อหเมว ตตฺถ ภิยฺโยติ วิมุตฺตาธิกาเร ตทงฺควิกฺขมฺภนวิมุตฺติโย วิมุตฺติ นาม, สมุจฺเฉทปฏิปสฺสทฺธินิสฺสรณวิมุตฺติโย ปน ปรมา วิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. อิธาปิ จ ยทิทํ อธิวิมุตฺตีติ ยา อยํ อธิวิมุตฺติ, อหเมว ตตฺถ ภิยฺโยติ อตฺโถ.

Tapojigucchavādā (những người có thuyết ghê tởm khổ hạnh) là những người nói về sự ghê tởm khổ hạnh. Ở đây, tapatīti tapo (đốt cháy nên gọi là khổ hạnh), đây là tên gọi của sự tinh tấn thiêu đốt phiền não; chính sự tinh tấn ấy ghê tởm các phiền não đó nên gọi là jigucchā (sự ghê tởm). Trong câu ariyā paramāti (thánh thiện, tối thượng), (sự ghê tởm khổ hạnh) là thánh thiện (ariyā) vì không có lỗi lầm; sự ghê tởm khổ hạnh được gọi là tinh tấn minh sát, đã sanh khởi do năng lực của tám căn cứ khởi sự tinh tấn, chỉ là sự ghê tởm khổ hạnh (thông thường); (sự ghê tởm khổ hạnh) tương ưng với đạo và quả được gọi là tối thượng (paramā). Trong câu adhijegucchaṃ (sự ghê tởm cao hơn), trạng thái ghê tởm là jegucchaṃ; sự ghê tởm ưu việt là adhijegucchaṃ. Do đó, ý nghĩa ở đây cần được hiểu như vầy: “Về sự ghê tởm cao hơn này, chính ta là vượt trội hơn.” Trong phần về trí tuệ cũng vậy, nghiệp sở hữu trí và minh sát tuệ được gọi là trí tuệ (thông thường); trí tuệ tương ưng với đạo và quả được gọi là trí tuệ tối thượng. Trong câu adhipaññanti (trí tuệ cao hơn), cần hiểu là có sự chuyển đổi về giống (ngữ pháp). Và đây là ý nghĩa ở đây: “Về cái gọi là trí tuệ cao hơn này, chính ta là vượt trội hơn.” Trong phần về giải thoát, nhất thời giải thoát và trấn phục giải thoát được gọi là giải thoát (thông thường); còn đoạn diệt giải thoát, an tịnh giải thoát, và xuất ly giải thoát cần được biết là giải thoát tối thượng. Và ở đây cũng vậy, trong câu yadidaṃ adhivimuttīti (về sự giải thoát cao hơn này), ý nghĩa là: “Về sự giải thoát cao hơn này, chính ta là vượt trội hơn.”

๔๐๓. สุญฺญาคาเรติ สุญฺเญ ฆเร, เอกโกว นิสีทิตฺวาติ อธิปฺปาโย. ปริสาสุ จาติ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

403. Suññāgāreti (trong ngôi nhà trống) nghĩa là trong ngôi nhà vắng vẻ, với ý định là: “ngồi một mình.” Parisāsu cāti (và trong các hội chúng) nghĩa là trong tám loại hội chúng. Và điều này cũng đã được nói rằng –

‘‘จตฺตาริมานิ, สาริปุตฺต, ตถาคตสฺส เวสารชฺชานิ. เยหิ เวสารชฺเชหิ สมนฺนาคโต ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๐) สุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

Kinh (với nội dung): “Này Sāriputta, có bốn pháp vô sở úy này của Như Lai. Do thành tựu các pháp vô sở úy này, Như Lai tự nhận địa vị Ngưu vương, rống tiếng rống sư tử trong các hội chúng” (ma. ni. 1.150) cần được trình bày chi tiết.

ปญฺหญฺจ นํ ปุจฺฉนฺตีติ ปณฺฑิตา เทวมนุสฺสา นํ ปญฺหํ อภิสงฺขริตฺวา ปุจฺฉนฺติ. พฺยากโรตีติ ตงฺขณญฺเญว วิสฺสชฺเชสิ. จิตฺตํ อาราเธตีติ ปญฺหาวิสฺสชฺชเนน มหาชนสฺส จิตฺตํ ปริโตเสติเยว. โน จ โข โสตพฺพํ มญฺญนฺตีติ จิตฺตํ อาราเธตฺวา กเถนฺตสฺสปิสฺส วจนํ ปเร โสตพฺพํ น มญฺญนฺตีติ, เอวญฺจ วเทยฺยุนฺติ อตฺโถ. โสตพฺพญฺจสฺส มญฺญนฺตีติ เทวาปิ มนุสฺสาปิ มหนฺเตเนว อุสฺสาเหน โสตพฺพํ มญฺญนฺติ. ปสีทนฺตีติ สุปสนฺนา กลฺลจิตฺตา มุทุจิตฺตา โหนฺติ. ปสนฺนาการํ กโรนฺตีติ น มุทฺธปฺปสนฺนาว โหนฺติ, ปณีตานิ จีวราทีนิ เวฬุวนวิหาราทโย จ มหาวิหาเร ปริจฺจชนฺตา ปสนฺนาการํ กโรนฺติ. ตถตฺตายาติ ยํ โส ธมฺมํ เทเสติ ตถา ภาวาย, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติปูรณตฺถาย ปฏิปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. ตถตฺตาย จ ปฏิปชฺชนฺตีติ ตถภาวาย ปฏิปชฺชนฺติ, ตสฺส หิ [Pg.297] ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เกจิ สรเณสุ เกจิ ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐหนฺติ, อปเร นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชนฺติ. ปฏิปนฺนา จ อาราเธนฺตีติ ตญฺจ ปน ปฏิปทํ ปฏิปนฺนา ปูเรตุํ สกฺโกนฺติ, สพฺพากาเรน ปน ปูเรนฺติ, ปฏิปตฺติปูรเณน ตสฺส โภโต โคตมสฺส จิตฺตํ อาราเธนฺตีติ วตฺตพฺพา.

Pañhañca naṃ pucchantīti (và họ hỏi vị ấy câu hỏi) nghĩa là các bậc hiền trí, chư thiên và loài người, sau khi chuẩn bị câu hỏi, đã hỏi vị ấy. Byākarotīti (vị ấy trả lời) nghĩa là vị ấy giải đáp ngay lập tức. Cittaṃ ārādhetīti (vị ấy làm cho tâm hài lòng) nghĩa là bằng việc trả lời câu hỏi, vị ấy chắc chắn làm cho tâm của đại chúng được hoan hỷ. No ca kho sotabbaṃ maññantīti (nhưng họ không cho rằng đáng để nghe) có nghĩa là: mặc dù vị ấy nói sau khi đã làm cho tâm họ hài lòng, những người khác không cho rằng lời nói của vị ấy đáng để nghe, và họ có thể nói như vậy. Sotabbañcassa maññantīti (và họ cho rằng đáng để nghe) nghĩa là cả chư thiên và loài người đều cho rằng đáng để nghe với sự nỗ lực lớn. Pasīdantīti (họ có đức tin) nghĩa là họ trở nên rất tín thành, có tâm thiện lành, có tâm nhu nhuyến. Pasannākāraṃ karontīti (họ thể hiện hành động của người có đức tin) nghĩa là họ không chỉ có đức tin suông; bằng cách từ bỏ những vật dụng như y phục cao cấp và các đại tự viện như Trúc Lâm Tịnh Xá, họ thể hiện hành động của người có đức tin. Tathattāyāti (vì mục đích ấy) có nghĩa là họ thực hành vì mục đích đạt được trạng thái của pháp mà vị ấy giảng dạy, nhằm mục đích hoàn thành sự thực hành pháp và tùy pháp. Tathattāya ca paṭipajjantīti (và họ thực hành vì mục đích ấy) nghĩa là họ thực hành để đạt được trạng thái đó. Thật vậy, sau khi nghe pháp của Đức Thế Tôn, một số người an trú trong các nơi quy y, một số người an trú trong năm giới, những người khác thì xuất gia từ bỏ gia đình. Paṭipannā ca ārādhentīti (và những người đã thực hành làm cho hài lòng) có nghĩa là: những người đã thực hành con đường đó có thể hoàn thành nó; họ hoàn thành nó về mọi phương diện. Bằng cách hoàn thành sự thực hành, họ làm cho tâm của tôn giả Gotama hài lòng, điều này cần được nói đến.

อิมสฺมึ ปโนกาเส ฐตฺวา สีหนาทา สโมธาเนตพฺพา. เอกจฺจํ ตปสฺสึ นิรเย นิพฺพตฺตํ ปสฺสามีติ หิ ภควโต เอโก สีหนาโท. อปรํ สคฺเค นิพฺพตฺตํ ปสฺสามีติ เอโก. อกุสลธมฺมปฺปหาเน อหเมว เสฏฺโฐติ เอโก. กุสลธมฺมสมาทาเนปิ อหเมว เสฏฺโฐติ เอโก. อกุสลธมฺมปฺปหาเน มยฺหเมว สาวกสงฺโฆ เสฏฺโฐติ เอโก. กุสลธมฺมสมาทาเนปิ มยฺหํเยว สาวกสงฺโฆ เสฏฺโฐติ เอโก. สีเลน มยฺหํ สทิโส นตฺถีติ เอโก. วีริเยน มยฺหํ สทิโส นตฺถีติ เอโก. ปญฺญาย…เป… วิมุตฺติยา…เป… สีหนาทํ นทนฺโต ปริสมชฺเฌ นิสีทิตฺวา นทามีติ เอโก. วิสารโท หุตฺวา นทามีติ เอโก. ปญฺหํ มํ ปุจฺฉนฺตีติ เอโก. ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชมีติ เอโก. วิสฺสชฺชเนน ปรสฺส จิตฺตํ อาราเธมีติ เอโก. สุตฺวา โสตพฺพํ มญฺญนฺตีติ เอโก. สุตฺวา เม ปสีทนฺตีติ เอโก. ปสนฺนาการํ กโรนฺตีติ เอโก. ยํ ปฏิปตฺตึ เทเสมิ, ตถตฺตาย ปฏิปชฺชนฺตีติ เอโก. ปฏิปนฺนา จ มํ อาราเธนฺตีติ เอโก. อิติ ปุริมานํ ทสนฺนํ เอเกกสฺส – ‘‘ปริสาสุ จ นทตี’’ติ อาทโย ทส ทส ปริวารา. เอวํ เต ทส ปุริมานํ ทสนฺนํ ปริวารวเสน สตํ ปุริมา จ ทสาติ ทสาธิกํ สีหนาทสตํ โหติ. อิโต อญฺญสฺมึ ปน สุตฺเต เอตฺตกา สีหนาทา ทุลฺลภา, เตนิทํ สุตฺตํ มหาสีหนาทนฺติ วุจฺจติ. อิติ ภควา ‘‘สีหนาทํ โข สมโณ โคตโม นทติ, ตญฺจ โข สุญฺญาคาเร นทตี’’ติ เอวํ วาทานุ วาทํ ปฏิเสเธตฺวา อิทานิ ปริสติ นทิตปุพฺพํ สีหนาทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกมิทาห’’นฺติอาทิมาห.

Lại nữa, tại điểm này, các tiếng rống sư tử cần được tổng hợp lại. Thật vậy, “Ta thấy có vị khổ hạnh sanh vào địa ngục” là một tiếng rống sư tử của Đức Thế Tôn. “Ta thấy vị khác sanh vào cõi trời” là một tiếng. “Trong việc từ bỏ các pháp bất thiện, chính ta là bậc tối thắng” là một tiếng. “Trong việc thực hành các pháp thiện, chính ta là bậc tối thắng” là một tiếng. “Trong việc từ bỏ các pháp bất thiện, Tăng chúng đệ tử của ta là tối thắng” là một tiếng. “Trong việc thực hành các pháp thiện, Tăng chúng đệ tử của ta là tối thắng” là một tiếng. “Về giới, không có ai bằng ta” là một tiếng. “Về tinh tấn, không có ai bằng ta” là một tiếng. “Về trí tuệ… như trên… về giải thoát… như trên…” “Khi rống tiếng rống sư tử, ta ngồi giữa hội chúng mà rống” là một tiếng. “Ta rống sau khi đã trở nên tự tin” là một tiếng. “Họ hỏi ta câu hỏi” là một tiếng. “Khi được hỏi, ta trả lời” là một tiếng. “Bằng câu trả lời, ta làm cho tâm người khác hài lòng” là một tiếng. “Sau khi nghe, họ cho rằng đáng để nghe” là một tiếng. “Sau khi nghe, họ có đức tin nơi ta” là một tiếng. “Họ thể hiện hành động của người có đức tin” là một tiếng. “Pháp hành nào ta giảng dạy, họ thực hành vì mục đích ấy” là một tiếng. “Và những người đã thực hành làm cho ta hài lòng” là một tiếng. Như vậy, đối với mỗi một trong mười tiếng rống sư tử đầu tiên, có mười phần tùy tùng bắt đầu bằng “và ngài rống trong các hội chúng.” Như vậy, mười tiếng rống sau, xét theo phương diện là tùy tùng của mười tiếng rống đầu, trở thành một trăm, cộng với mười tiếng rống đầu, thành ra một trăm mười tiếng rống sư tử. Hơn nữa, trong một kinh khác, thật khó tìm thấy nhiều tiếng rống sư tử như vậy, do đó kinh này được gọi là Kinh Đại Sư Tử Hống. Như vậy, Đức Thế Tôn, sau khi bác bỏ lời nói rằng: “Sa-môn Gotama rống tiếng rống sư tử, nhưng ngài chỉ rống ở nơi trống vắng,” bây giờ, để chỉ ra tiếng rống sư tử đã từng rống trong hội chúng, ngài đã nói những lời bắt đầu bằng ekamidāhaṃ.

ติตฺถิยปริวาสกถาวณฺณนา

Giải Thích về Cuộc Thảo Luận về Thời Gian Biệt Trú của Ngoại Đạo

๔๐๔. ตตฺถ ตตฺร มํ อญฺญตโร ตปพฺรหฺมจารีติ ตตฺร ราชคเห คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต วิหรนฺตํ มํ อญฺญตโร ตปพฺรหฺมจารี นิคฺโรโธ นาม ปริพฺพาชโก[Pg.298]. อธิเชคุจฺเฉติ วีริเยน ปาปชิคุจฺฉนาธิกาเร ปญฺหํ ปุจฺฉิ. อิทํ ยํ ตํ ภควา คิชฺฌกูเฏ มหาวิหาเร นิสินฺโน อุทุมฺพริกาย เทวิยา อุยฺยาเน นิสินฺนสฺส นิคฺโรธสฺส จ ปริพฺพาชกสฺส สนฺธานสฺส จ อุปาสกสฺส ทิพฺพาย โสตธาตุยา กถาสลฺลาปํ สุตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา เตสํ สนฺติเก ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิตฺวา นิคฺโรเธน อธิเชคุจฺเฉ ปุฏฺฐปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปรํ วิย มตฺตายาติ ปรมาย มตฺตาย, อติมหนฺเตเนว ปมาเณนาติ อตฺโถ. โก หิ, ภนฺเตติ ฐเปตฺวา อนฺธพาลํ ทิฏฺฐิคติกํ อญฺโญ ปณฺฑิตชาติโก ‘‘โก นาม ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา น อตฺตมโน อสฺสา’’ติ วทติ. ลเภยฺยาหนฺติ อิทํ โส – ‘‘จิรํ วต เม อนิยฺยานิกปกฺเข โยเชตฺวา อตฺตา กิลมิโต, ‘สุกฺขนทีตีเร นฺหายิสฺสามี’ติ สมฺปริวตฺเตนฺเตน วิย ถุเส โกฏฺเฏนฺเตน วิย น โกจิ อตฺโถ นิปฺผาทิโต. หนฺทาหํ อตฺตานํ โยเค โยเชสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห. อถ ภควา โย อเนน ขนฺธเก ติตฺถิยปริวาโส ปญฺญตฺโต, โย อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ สามเณรภูมิยํ ฐิโต – ‘‘อหํ ภนฺเต, อิตฺถนฺนาโม อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อากงฺขามิ อุปสมฺปทํ, สฺวาหํ, ภนฺเต, สํฆํ จตฺตาโร มาเส ปริวาสํ ยาจามี’’ติอาทินา (มหาว. ๘๖) นเยน สมาทิยิตฺวา ปริวสติ, ตํ สนฺธาย – ‘‘โย โข, กสฺสป, อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ’’ติอาทิมาห.

404. Tattha tatra maṃ aññataro tapabrahmacārīti: (Về câu) “Ở đó, một vị khổ hạnh phạm sĩ đã... ta”, (nghĩa là) tại thành Rājagaha, trên núi Gijjhakūṭa, một du sĩ ngoại đạo tên là Nigrodha, là vị khổ hạnh phạm sĩ, đã (hỏi) ta, người đang trú ngụ ở đó. Adhijeguccheti: (Về sự ghê tởm), vị ấy đã hỏi một câu hỏi về chủ đề ghê tởm điều ác bằng sự tinh tấn. Điều này được nói ra nhắm đến việc: Đức Thế Tôn, đang ngự tại đại tịnh xá ở Gijjhakūṭa, đã nghe cuộc đàm luận của du sĩ Nigrodha đang ngồi trong vườn của hoàng hậu Udumbarikā và của cận sự nam Sandhāna bằng thiên nhĩ giới, đã đến bằng đường không, đã ngự trên chỗ ngồi được soạn sẵn gần họ, và đã giải đáp câu hỏi được Nigrodha hỏi về sự ghê tởm. Paraṃ viya mattāyāti: (Nghĩa là) với mức độ cao nhất, với mức độ rất lớn. Ko hi, bhanteti: (Về câu “Bạch ngài, ai vậy?”), ngoại trừ kẻ ngu si mù quáng, người có tà kiến, còn người có trí nào khác lại nói rằng: “Ai nghe pháp của Đức Thế Tôn mà không hoan hỷ chứ?”. Labheyyāhanti: Về điều này, vị ấy đã suy nghĩ rồi nói: “Than ôi, đã lâu ta làm cho thân này mệt mỏi bằng cách gắn nó vào phe không đưa đến giải thoát, giống như người lượn lờ muốn tắm ở bờ sông cạn, giống như người giã trấu, chẳng thành tựu được lợi ích gì. Thôi, nay ta sẽ gắn mình vào ách tu tập”. Khi ấy, Đức Thế Tôn, nhắm đến biệt trú của ngoại đạo mà Ngài đã chế định trong các thiên (Khandhaka), rằng người từng là ngoại đạo, đang ở trong giai đoạn sa-di, sau khi thọ trì theo phương thức bắt đầu bằng: “Bạch ngài, con tên là... từng là ngoại đạo, nay mong cầu cụ túc giới trong Pháp và Luật này. Bạch ngài, con xin Tăng chúng cho biệt trú bốn tháng”, rồi sống biệt trú, đã nói lời bắt đầu bằng: “Này Kassapa, người nào từng là ngoại đạo...”.

๔๐๕. ตตฺถ ปพฺพชฺชนฺติ วจนสิลิฏฺฐตาวเสเนว วุตฺตํ, อปริวสิตฺวาเยว หิ ปพฺพชฺชํ ลภติ. อุปสมฺปทตฺถิเกน ปน นาติกาเลน คามปฺปเวสนาทีนิ อฏฺฐ วตฺตานิ ปูเรนฺเตน ปริวสิตพฺพํ. อารทฺธจิตฺตาติ อฏฺฐวตฺตปูรเณน ตุฏฺฐจิตฺตา, อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. วิตฺถารโต ปเนส ติตฺถิยปริวาโส สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถายํ ปพฺพชฺชขนฺธกวณฺณนาย วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. อปิ จ เมตฺถาติ อปิ จ เม เอตฺถ. ปุคฺคลเวมตฺตตา วิทิตาติ ปุคฺคลนานตฺตํ วิทิตํ. ‘‘อยํ ปุคฺคโล ปริวาสารโห, อยํ น ปริวาสารโห’’ติ อิทํ มยฺหํ ปากฏนฺติ ทสฺเสติ. ตโต กสฺสโป จินฺเตสิ – ‘‘อโห อจฺฉริยํ พุทฺธสาสนํ, ยตฺถ เอวํ ฆํสิตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ยุตฺตเมว คณฺหนฺติ, อยุตฺตํ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ, ตโต สุฏฺฐุตรํ ปพฺพชฺชาย สญฺชาตุสฺสาโห – ‘‘สเจ ภนฺเต’’ติอาทิมาห.

405. Tattha pabbajjanti: (Từ) “xuất gia” được nói chỉ vì sự trôi chảy của lời nói, vì rằng người ấy được xuất gia mà không cần phải sống biệt trú. Nhưng người mong cầu cụ túc giới phải sống biệt trú, trong khi thực hành tám phận sự như không vào làng quá sớm... Āraddhacittāti: (Nghĩa là) các vị có tâm hoan hỷ do đã hoàn thành tám phận sự. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây. Còn về chi tiết, biệt trú của ngoại đạo này nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải thích về Pabbajjakhandhaka trong bộ Chú giải Luật Samantapāsādikā. Api ca metthāti: (Là) api ca me ettha (Và hơn nữa, đối với ta ở đây). Puggalavemattatā viditāti: (Nghĩa là) sự khác biệt của các cá nhân đã được biết. (Điều này) cho thấy rằng: “Việc này rõ ràng đối với ta: ‘Cá nhân này xứng đáng sống biệt trú, cá nhân này không xứng đáng sống biệt trú’”. Do đó, Kassapa đã suy nghĩ: “Ồ, thật kỳ diệu thay giáo pháp của Đức Phật, nơi mà người ta chỉ chấp nhận người xứng đáng sau khi đã cọ xát và đập thử, và loại bỏ người không xứng đáng”. Do đó, với lòng hăng hái xuất gia càng mãnh liệt hơn, vị ấy đã nói lời bắt đầu bằng: “Bạch ngài, nếu...”.

อถ [Pg.299] โข ภควา ตสฺส ติพฺพจฺฉนฺทตํ วิทิตฺวา – ‘‘น กสฺสโป ปริวาสํ อรหตี’’ติ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘คจฺฉ ภิกฺขุ กสฺสปํ นฺหาเปตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อาเนหี’’ติ. โส ตถา กตฺวา ตํ ปพฺพาเชตฺวา ภควโต สนฺติกํ อาคมาสิ. ภควา ตํ คณมชฺเฌ นิสีทาเปตฺวา อุปสมฺปาเทสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อลตฺถ โข อเจโล กสฺสโป ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปท’’นฺติ. อจิรูปสมฺปนฺโนติ อุปสมฺปนฺโน หุตฺวา นจิรเมว. วูปกฏฺโฐติ วตฺถุกามกิเลสกาเมหิ กาเยน เจว จิตฺเตน จ วูปกฏฺโฐ. อปฺปมตฺโตติ กมฺมฏฺฐาเน สตึ อวิชหนฺโต. อาตาปีติ กายิกเจตสิกสงฺขาเตน วีริยาตาเปน อาตาปี. ปหิตตฺโตติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย เปสิตจิตฺโต วิสฺสฏฺฐอตฺตภาโว. ยสฺสตฺถายาติ ยสฺส อตฺถาย. กุลปุตฺตาติ อาจารกุลปุตฺตา. สมฺมเทวาติ เหตุนาว การเณเนว. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานภูตํ อรหตฺตผลํ. ตสฺส หิ อตฺถาย กุลปุตฺตา ปพฺพชนฺติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาเยว ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา, อปรปฺปจฺจยํ กตฺวาติ อตฺโถ. อุปสมฺปชฺช วิหาสีติ ปาปุณิตฺวา สมฺปาเทตฺวา วิหาสิ, เอวํ วิหรนฺโต จ ขีณา ชาติ…เป… อพฺภญฺญาสีติ.

Khi ấy, Đức Thế Tôn, biết được ý muốn mãnh liệt của vị ấy, (biết rằng) “Kassapa không đáng phải sống biệt trú”, đã gọi một vị tỳ-khưu: “Này tỳ-khưu, hãy đi, cho Kassapa tắm rửa, cho xuất gia rồi dẫn đến đây”. Vị ấy làm như vậy, cho vị đó xuất gia rồi đến trước Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn cho vị ấy ngồi giữa Tăng chúng rồi cho thọ cụ túc giới. Do đó, được nói rằng: “Acela Kassapa đã được xuất gia, đã được cụ túc giới nơi Đức Thế Tôn”. Acirūpasampannoti: Không lâu sau khi đã thọ cụ túc giới. Vūpakaṭṭhoti: Sống viễn ly khỏi dục trưởng dưỡng và dục phiền não cả bằng thân và tâm. Appamattoti: Không rời bỏ niệm trong đề mục thiền. Ātāpīti: Có sự nhiệt tâm, với sự tinh tấn thiêu đốt (phiền não) được gọi là tinh tấn thuộc thân và tinh tấn thuộc tâm. Pahitattoti: Có tâm hướng đến (Niết-bàn), có tự thể đã được xả ly, do không luyến tiếc thân và mạng. Yassatthāyāti: Vì lợi ích của cái gì. Kulaputtāti: Các thiện gia nam tử (về phương diện hành vi). Sammadevāti: Chỉ do nhân, chỉ do duyên. Tadanuttaranti: Cái đó, cái vô thượng. Brahmacariyapariyosānanti: Sự kết thúc của phạm hạnh, tức là quả A-la-hán, là sự kết thúc của phạm hạnh đạo. Vì rằng, các thiện gia nam tử xuất gia vì lợi ích của quả vị ấy. Diṭṭheva dhammeti: Ngay trong tự thể này. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti: Tự mình chứng ngộ bằng trí tuệ, làm cho thành hiện tiền, không do tin người khác, đây là ý nghĩa. Upasampajja vihāsīti: Đã đạt đến, đã thành tựu rồi trú, và trong khi trú như vậy, (vị ấy) đã thắng tri rằng: “Sanh đã tận...”.

เอวมสฺส ปจฺจเวกฺขณภูมึ ทสฺเสตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปตุํ ‘‘อญฺญตโร โข ปนายสฺมา กสฺสโป อรหตํ อโหสี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญตโรติ เอโก. อรหตนฺติ อรหนฺตานํ, ภควโต สาวกานํ อรหนฺตานํ อพฺภนฺตโร อโหสีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. ยํ ยํ ปน อนฺตรนฺตรา น วุตฺตํ, ตํ ตํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตตฺตา ปากฏเมวาติ.

Như vậy, sau khi chỉ ra giai đoạn quán xét của vị ấy, để kết thúc bài pháp bằng đỉnh cao là quả A-la-hán, đã được nói rằng: “Và Tôn giả Kassapa đã trở thành một trong các vị A-la-hán”. Tattha aññataroti: Ở đây, “một trong” nghĩa là một vị. Arahatanti: (Trong số) các vị A-la-hán; đã trở thành một vị trong số các vị A-la-hán là đệ tử của Đức Thế Tôn, đây là chủ ý ở đây. Còn những từ nào không được giải thích ở giữa, những từ đó đã rõ ràng vì đã được nói ở những chỗ tương ứng.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

Như vậy, trong bộ Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh

มหาสีหนาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích Kinh Đại Sư Tử Hống kết thúc.

๙. โปฏฺฐปาทสุตฺตวณฺณนา

9. Phần giải thích Kinh Poṭṭhapāda

โปฏฺฐปาทปริพฺพาชกวตฺถุวณฺณนา

Phần giải thích câu chuyện về du sĩ Poṭṭhapāda

๔๐๖. เอวํ [Pg.300] เม สุตฺตํ…เป… สาวตฺถิยนฺติ โปฏฺฐปาทสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเมติ สาวตฺถึ อุปนิสฺสาย โย เชตสฺส กุมารสฺส วเน อนาถปิณฺฑิเกน คหปตินา อาราโม การิโต, ตตฺถ วิหรติ. โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโกติ นาเมน โปฏฺฐปาโท นาม ฉนฺนปริพฺพาชโก. โส กิร คิหิกาเล พฺราหฺมณมหาสาโล กาเมสุอาทีนวํ ทิสฺวา จตฺตาลีสโกฏิปริมาณํ โภคกฺขนฺธํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา ติตฺถิยานํ คณาจริโย ชาโต. สมยํ ปวทนฺติ เอตฺถาติ สมยปฺปวาทโก, ตสฺมึ กิร ฐาเน จงฺกีตารุกฺขโปกฺขรสาติปฺปภุตโย พฺราหฺมณา นิคณฺฐอเจลกปริพฺพาชกาทโย จ ปพฺพชิตา สนฺนิปติตฺวา อตฺตโน อตฺตโน สมยํ วทนฺติ กเถนฺติ ทีเปนฺติ, ตสฺมา โส อาราโม สมยปฺปวาทโกติ วุจฺจติ. สฺเวว จ ตินฺทุกาจีรสงฺขาตาย ติมฺพรูรุกฺขปนฺติยา ปริกฺขิตฺตตฺตา ตินฺทุกาจีโร. ยสฺมา ปเนตฺถ ปฐมํ เอกาว สาลา อโหสิ, ปจฺฉา มหาปุญฺญํ ปริพฺพาชกํ นิสฺสาย พหู สาลา กตา. ตสฺมา ตเมว เอกํ สาลํ อุปาทาย ลทฺธนามวเสน เอกสาลโกติ วุจฺจติ. มลฺลิกาย ปน ปเสนทิรญฺโญ เทวิยา อุยฺยานภูโต โส ปุปฺผผลสมฺปนฺโน อาราโมติ กตฺวา มลฺลิกาย อาราโมติ สงฺขฺยํ คโต. ตสฺมึ สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม.

406. Như vầy tôi nghe... Kinh Poṭṭhapāda. Ở đây, đây là phần giải thích các từ chưa từng xuất hiện. (Câu) ‘Ngài trú ở Sāvatthī, trong vườn của Jeta, tại tu viện của Anāthapiṇḍika’ có nghĩa là: Ngài trú tại tu viện được xây dựng bởi gia chủ Anāthapiṇḍika trong khu vườn của thái tử Jeta, gần thành Sāvatthī. (Câu) ‘Du sĩ Poṭṭhapāda’ có nghĩa là: Vị du sĩ che mình tên là Poṭṭhapāda. Tương truyền, vị ấy khi còn là người tại gia là một Bà-la-môn đại phú, sau khi thấy sự nguy hại trong các dục, đã từ bỏ khối tài sản trị giá bốn mươi koṭi, xuất gia và trở thành vị thầy của nhóm ngoại đạo. (Nơi đây) được gọi là Samayappavādaka (Nơi Tuyên Thuyết Học Thuyết) vì ở đó người ta tuyên thuyết các học thuyết. Tương truyền, tại nơi ấy, các Bà-la-môn như Caṅkī, Tārukkha, Pokkharasāti, và các vị xuất gia như Nigaṇṭha, Acelaka, Paribbājaka... tụ họp lại, nói, trình bày, làm sáng tỏ học thuyết của riêng mình. Do đó, tu viện ấy được gọi là Samayappavādaka. Cũng chính tu viện ấy, vì được bao quanh bởi một hàng cây timbarū được gọi là tindukācīra, nên gọi là Tindukācīra. Vì ở đây, lúc đầu chỉ có một ngôi sala, về sau, nhờ vị du sĩ có đại phước đức mà nhiều ngôi sala được xây dựng. Do đó, dựa vào một ngôi sala duy nhất ấy, theo cách được đặt tên, nó được gọi là Ekasālaka. Lại nữa, vì là khu vườn của hoàng hậu Mallikā, vợ vua Pasenadi, một tu viện đầy đủ hoa trái, nên nó được biết đến với tên gọi là tu viện của Mallikā. (Ngài trú) tại tu viện của Mallikā, tên là Samayappavādaka, Tindukācīra, Ekasālaka ấy.

ปฏิวสตีติ นิวาสผาสุตาย วสติ. อเถกทิวสํ ภควา ปจฺจูสสมเย สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺถริตฺวา โลกํ ปริคฺคณฺหนฺโต ญาณชาลสฺส อนฺโตคตํ ปริพฺพาชกํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ โปฏฺฐปาโท มยฺหํ ญาณชาเล ปญฺญายติ, กินฺนุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อุปปริกฺขนฺโต อทฺทส – ‘‘อหํ อชฺช ตตฺถ คมิสฺสามิ, อถ มํ โปฏฺฐปาโท นิโรธญฺจ นิโรธวุฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิสฺสติ, ตสฺสาหํ สพฺพพุทฺธานํ ญาเณน สํสนฺทิตฺวา ตทุภยํ กเถสฺสามิ, อถ โส กติปาหจฺจเยน จิตฺตํ หตฺถิสาริปุตฺตํ คเหตฺวา มม [Pg.301] สนฺติกํ อาคมิสฺสติ, เตสมหํ ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, เทสนาวสาเน โปฏฺฐปาโท มํ สรณํ คมิสฺสติ, จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต มม สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ. ตโต ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา สุรตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา วิชฺชุลตาสทิสํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ยุคนฺธรปพฺพตํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตมหาเมฆํ วิย เมฆวณฺณํ ปํสุกูลํ เอกํสวรคตํ กตฺวา ปจฺจคฺฆํ เสลมยปตฺตํ วามอํสกูเฏ ลคฺเคตฺวา สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสามีติ สีโห วิย หิมวนฺตปาทา วิหารา นิกฺขมิ. อิมมตฺถํ สนฺธาย – ‘‘อถ โข ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

(Câu) ‘Đang cư ngụ’ (paṭivasati) có nghĩa là: Ngài trú ngụ vì sự thoải mái. Rồi một hôm, Thế Tôn, vào lúc rạng đông, trải rộng Nhất thiết trí, trong khi quán sát thế gian, thấy vị du sĩ lọt vào trong lưới trí tuệ của Ngài. (Ngài suy nghĩ): ‘Poṭṭhapāda này hiện ra trong lưới trí tuệ của Ta, điều gì sẽ xảy ra đây?’ Khi quán xét, Ngài thấy: ‘Hôm nay Ta sẽ đến đó, rồi Poṭṭhapāda sẽ hỏi Ta về sự diệt và sự xuất khỏi diệt. Ta sẽ trả lời cả hai điều ấy cho ông ta, sau khi đối chiếu với trí tuệ của tất cả chư Phật. Rồi sau vài ngày, ông ta sẽ dẫn Citta, con trai của người nài voi, đến gặp Ta. Ta sẽ thuyết pháp cho họ. Cuối buổi thuyết pháp, Poṭṭhapāda sẽ quy y Ta. Citta, con trai của người nài voi, sẽ xuất gia với Ta và đắc quả A-la-hán.’ Do đó, từ sáng sớm, sau khi chăm sóc thân thể, Ngài đắp y hai lớp được nhuộm kỹ, thắt dây lưng giống như tia chớp, mặc y phấn tảo màu mây như đám mây lớn đứng bao quanh núi Yugandhara, vắt y lên một bên vai một cách trang nghiêm, treo bình bát bằng đá mới tinh trên đầu vai trái, (với ý định) ‘Ta sẽ vào Sāvatthī để khất thực,’ rồi như một con sư tử rời khỏi chân núi Himavanta, Ngài rời khỏi tu viện. Nhắm đến ý nghĩa này, (Đại đức Ānanda) đã nói: ‘Bấy giờ, Thế Tôn...’ và các câu tiếp theo.

๔๐๗. เอตทโหสีติ นครทฺวารสมีปํ คนฺตฺวา อตฺตโน รุจิวเสน สูริยํ โอโลเกตฺวา อติปฺปคภาวเมว ทิสฺวา เอตํ อโหสิ. ยํนูนาหนฺติ สํสยปริทีปโน วิย นิปาโต, พุทฺธานญฺจ สํสโย นาม นตฺถิ – ‘‘อิทํ กริสฺสาม, อิทํ น กริสฺสาม, อิมสฺส ธมฺมํ เทเสสฺสาม, อิมสฺส น เทเสสฺสามา’’ติ เอวํ ปริวิตกฺกปุพฺพภาโค ปเนส สพฺพพุทฺธานํ ลพฺภติ. เตนาห – ‘‘ยํนูนาห’’นฺติ, ยทิ ปนาหนฺติ อตฺโถ.

407. (Câu) ‘Ý nghĩ này đã khởi lên’ (etadahosi) có nghĩa là: Sau khi đi đến gần cổng thành, theo ý muốn của mình, nhìn mặt trời, thấy rằng còn quá sớm, ý nghĩ này đã khởi lên. (Từ) ‘Yaṃnūnāhaṃ’ là một tiểu từ giống như để biểu thị sự nghi ngờ, nhưng chư Phật không có cái gọi là sự nghi ngờ. Tuy nhiên, giai đoạn suy xét trước như vầy: ‘Chúng ta sẽ làm việc này, chúng ta sẽ không làm việc này, chúng ta sẽ thuyết pháp cho người này, chúng ta sẽ không thuyết pháp cho người này,’ thì có đối với tất cả chư Phật. Do đó, Ngài nói: ‘Yaṃnūnāhaṃ,’ có nghĩa là: ‘Giá như Ta... thì hay biết mấy.’

๔๐๘. อุนฺนาทินิยาติ อุจฺจํ นทมานาย, เอวํ นทมานาย จสฺสา อุทฺธํ คมนวเสน อุจฺโจ, ทิสาสุ ปตฺถฏวเสน มหา สทฺโทติ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาย, เตสญฺหิ ปริพฺพาชกานํ ปาโตว วุฏฺฐาย กตฺตพฺพํ นาม เจติยวตฺตํ วา โพธิวตฺตํ วา อาจริยุปชฺฌายวตฺตํ วา โยนิโส มนสิกาโร วา นตฺถิ. เตน เต ปาโตว วุฏฺฐาย พาลาตเป นิสินฺนา – ‘‘อิมสฺส หตฺโถ โสภโน, อิมสฺส ปาโท’’ติ เอวํ อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาทาทีนิ วา อารพฺภ, อิตฺถิปุริสทารกทาริกาทีนํ วณฺเณ วา, อญฺญํ วา กามสฺสาทภวสฺสาทาทิวตฺถุํ อารพฺภ กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อนุปุพฺเพน ราชกถาทิอเนกวิธํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุนฺนาทินิยา อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาย อเนกวิหิตํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติยา’’ติ.

408. (Câu) ‘Đang ồn ào’ (unnādiniyā) có nghĩa là: đang nói lớn tiếng. Vì đang nói lớn tiếng như vậy, do âm thanh đi lên trên nên là tiếng ồn ào, do lan rộng ra các phương nên là tiếng huyên náo; do đó, (họ) ồn ào và huyên náo. Thật vậy, các du sĩ ấy, sau khi thức dậy vào buổi sáng, không có việc gì phải làm như phận sự đối với bảo tháp, phận sự đối với cây bồ-đề, phận sự đối với thầy tế độ và thầy giáo thọ, hay như lý tác ý. Do đó, họ thức dậy từ sáng sớm, ngồi dưới ánh nắng ban mai, rồi khởi lên câu chuyện, hoặc là về tay chân của nhau như: ‘Tay người này đẹp, chân người này đẹp,’ hoặc là về vẻ đẹp của phụ nữ, đàn ông, bé trai, bé gái..., hoặc là về các đối tượng khác như ái trong dục, ái trong hữu..., rồi tuần tự nói nhiều loại hý luận như chuyện vua chúa. Do đó, đã được nói rằng: ‘đang nói nhiều loại hý luận, ồn ào, huyên náo.’

ตโต โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก เต ปริพฺพาชเก โอโลเกตฺวา – ‘‘อิเม ปริพฺพาชกา อติวิย อญฺญมญฺญํ อคารวา, มยญฺจ สมณสฺส โคตมสฺส ปาตุภาวโต ปฏฺฐาย สูริยุคฺคมเน ขชฺโชปนกูปมา ชาตา, ลาภสกฺกาโรปิ โน ปริหีโน. สเจ ปนิมํ ฐานํ สมโณ โคตโม วา โคตมสฺส สาวโก วา คิหี อุปฏฺฐาโก วา ตสฺส อาคจฺเฉยฺย[Pg.302], อติวิย ลชฺชนียํ ภวิสฺสติ, ปริสโทโส โข ปน ปริสเชฏฺฐกสฺเสว อุปริ อาโรหตี’’ติ อิโตจิโต จ วิโลเกนฺโต ภควนฺตํ อทฺทส. เตน วุตฺตํ – ‘‘อทฺทสา โข โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก…เป… ตุณฺหี อเหสุ’’นฺติ.

Bấy giờ, du sĩ Poṭṭhapāda nhìn các du sĩ ấy (và nghĩ): ‘Các du sĩ này quá thiếu tôn trọng lẫn nhau. Và chúng ta, kể từ khi Sa-môn Gotama xuất hiện, đã trở nên giống như những con đom đóm lúc mặt trời mọc. Lợi lộc và danh vọng của chúng ta cũng đã suy giảm. Nếu Sa-môn Gotama, hoặc một đệ tử của Gotama, hoặc một người hộ độ tại gia của vị ấy đến nơi này, thì sẽ rất đáng xấu hổ. Vả lại, lỗi lầm của hội chúng đổ lên đầu người lãnh đạo hội chúng.’ Trong khi nhìn qua nhìn lại, ông thấy Thế Tôn. Do đó, đã được nói rằng: ‘Du sĩ Poṭṭhapāda đã thấy... cho đến... họ đã im lặng.’

๔๐๙. ตตฺถ สณฺฐเปสีติ สิกฺขาเปสิ, วชฺชมสฺสา ปฏิจฺฉาเทสิ. ยถา สุสณฺฐิตา โหติ, ตถา นํ ฐเปสิ. ยถา นาม ปริสมชฺฌํ ปวิสนฺโต ปุริโส วชฺชปฏิจฺฉาทนตฺถํ นิวาสนํ สณฺฐเปติ, ปารุปนํ สณฺฐเปติ, รโชกิณฺณฏฺฐานํ ปุญฺฉติ; เอวมสฺสา วชฺชปฏิจฺฉาทนตฺถํ – ‘‘อปฺปสทฺทา โภนฺโต’’ติ สิกฺขาเปนฺโต ยถา สุสณฺฐิตา โหติ, ตถา นํ ฐเปสีติ อตฺโถ. อปฺปสทฺทกาโมติ อปฺปสทฺทํ อิจฺฉติ, เอโก นิสีทติ, เอโก ติฏฺฐติ, น คณสงฺคณิกาย ยาเปติ. อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺเญยฺยาติ อิธาคนฺตพฺพํ มญฺเญยฺย. กสฺมา ปเนส ภควโต อุปสงฺกมนํ ปจฺจาสีสตีติ? อตฺตโน วุทฺธึ ปตฺถยมาโน. ปริพฺพาชกา กิร พุทฺเธสุ วา พุทฺธสาวเกสุ วา อตฺตโน สนฺติกํ อาคเตสุ – ‘‘อชฺช อมฺหากํ สนฺติกํ สมโณ โคตโม อาคโต, สาริปุตฺโต อาคโต, น โข ปน เต ยสฺส วา ตสฺส วา สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, ปสฺสถ อมฺหากํ อุตฺตมภาว’’นฺติ อตฺตโน อุปฏฺฐากานํ สนฺติเก อตฺตานํ อุกฺขิปนฺติ, อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺติ, ภควโตปิ อุปฏฺฐาเก คณฺหิตุํ วายมนฺติ. เต กิร ภควโต อุปฏฺฐาเก ทิสฺวา เอวํ วทนฺติ – ‘‘ตุมฺหากํ สตฺถา ภวํ โคตโมปิ โคตมสาวกาปิ อมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺฉนฺติ, มยํ อญฺญมญฺญํ สมคฺคา. ตุมฺเห ปน อมฺเห อกฺขีหิปิ ปสฺสิตุํ น อิจฺฉถ, สามีจิกมฺมํ น กโรถ, กึ โว อมฺเหหิ อปรทฺธ’’นฺติ. อเถกจฺเจ มนุสฺสา – ‘‘พุทฺธาปิ เอเตสํ สนฺติกํ คจฺฉนฺติ กึ อมฺหาก’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย เต ทิสฺวา นปฺปมชฺชนฺติ. ตุณฺหี อเหสุนฺติ โปฏฺฐปาทํ ปริวาเรตฺวา นิสฺสทฺทา นิสีทึสุ.

409. Ở đây, saṇṭhapesīti (ông ấy đã dàn xếp) có nghĩa là sikkhāpesi (ông ấy đã dạy bảo), vajjamassā paṭicchādesi (ông ấy đã che đậy lỗi lầm của hội chúng ấy). Yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesi (ông ấy đã sắp đặt hội chúng ấy theo cách để nó được ổn định tốt đẹp). Ví như một người đàn ông khi đi vào giữa hội chúng, để che đậy khuyết điểm, đã sửa lại y dưới (nivāsanaṃ saṇṭhapeti), sửa lại y trên (pārupanaṃ saṇṭhapeti), phủi sạch chỗ dính bụi (rajokiṇṇaṭṭhānaṃ puñchati); tương tự như vậy, để che đậy lỗi lầm của hội chúng ấy, trong khi dạy bảo rằng: ‘– Thưa quý vị, hãy giữ im lặng,’ ý nghĩa là ông ấy đã sắp đặt hội chúng ấy theo cách để nó được ổn định tốt đẹp. Appasaddakāmo’ti (người thích sự yên lặng) có nghĩa là người ấy thích sự yên lặng, ngồi một mình, đứng một mình, không sống trong sự tụ tập hội chúng. Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā’ti (nên nghĩ rằng nên đến) có nghĩa là nên nghĩ rằng nên đến đây. Nhưng tại sao vị này lại mong đợi sự viếng thăm của Đức Thế Tôn? (Là vì) mong muốn sự phát triển cho bản thân. Tương truyền rằng, khi các vị Phật hoặc các vị đệ tử của Phật đến chỗ của các du sĩ, họ (các du sĩ) đã tự đề cao mình trước mặt các người hộ độ của mình rằng: ‘– Hôm nay, Sa-môn Gotama đã đến chỗ của chúng tôi, Sāriputta đã đến. Chắc chắn các vị ấy không đi đến chỗ của bất cứ ai. Hãy xem địa vị cao tột của chúng tôi,’ họ đã đặt mình ở một vị trí cao, và họ cũng cố gắng lôi kéo các người hộ độ của Đức Thế Tôn. Tương truyền rằng, khi thấy các người hộ độ của Đức Thế Tôn, họ đã nói như vầy: ‘– Bậc Đạo sư của quý vị, Tôn giả Gotama, và các đệ tử của Gotama cũng đến chỗ của chúng tôi, chúng tôi hòa hợp với nhau. Nhưng quý vị thậm chí không muốn nhìn chúng tôi bằng mắt, không thực hiện sự tôn kính. Chúng tôi đã làm gì sai với quý vị?’ Khi ấy, một số người nghĩ rằng: ‘– Ngay cả các vị Phật cũng đến chỗ của họ, huống gì chúng ta,’ và kể từ đó, khi thấy họ, họ đã không còn lơ là. Tuṇhī ahesun’ti (họ đã im lặng) có nghĩa là họ đã ngồi xuống trong im lặng, vây quanh Poṭṭhapāda.

๔๑๐. สฺวาคตํ, ภนฺเตติ สุฏฺฐุ อาคมนํ, ภนฺเต, ภควโต; ภควติ หิ โน อาคเต อานนฺโท โหติ, คเต โสโกติ ทีเปติ. จิรสฺสํ โข, ภนฺเตติ กสฺมา อาห? กึ ภควา ปุพฺเพปิ ตตฺถ คตปุพฺโพติ, น คตปุพฺโพ. มนุสฺสานํ ปน – ‘‘กุหึ คจฺฉนฺตา, กุโต อาคตตฺถ, กึ มคฺคมูฬฺหตฺถ, จิรสฺสํ อาคตตฺถา’’ติ เอวมาทโย ปิยสมุทาจารา [Pg.303] โหนฺติ, ตสฺมา เอวมาห. เอวญฺจ ปน วตฺวา น มานถทฺโธ หุตฺวา นิสีทิ, อุฏฺฐายาสนา ภควโต ปจฺจุคฺคมนมกาสิ. ภควนฺตญฺหิ อุปคตํ ทิสฺวา อาสเนน อนิมนฺเตนฺโต วา อปจิตึ อกโรนฺโต วา ทุลฺลโภ. กสฺมา? อุจฺจากุลีนตาย. อยมฺปิ ปริพฺพาชโก อตฺตโน นิสินฺนาสนํ ปปฺโผเฏตฺวา ภควนฺตํ อาสเนน นิมนฺเตนฺโต – ‘‘นิสีทตุ, ภนฺเต, ภควา อิทมาสนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ อาห. อนฺตรากถา วิปฺปกตาติ นิสินฺนานํ โว อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว มมาคมนํ, เอตสฺมึ อนฺตเร กา นาม กถา วิปฺปกตา, มมาคมนปจฺจยา กตมา กถา ปริยนฺตํ น คตา, วทถ, ยาว นํ ปริยนฺตํ เนตฺวา เทมีติ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ. อถ ปริพฺพาชโก – ‘‘นิรตฺถกกถา เอสา นิสฺสารา วฏฺฏสนฺนิสฺสิตา, น ตุมฺหากํ ปุรโต วตฺตพฺพตํ อรหตี’’ติ ทีเปนฺโต ‘‘ติฏฺฐเตสา, ภนฺเต’’ติอาทิมาห.

410. ‘Svāgataṃ, bhante’ti (Bạch ngài, thiện lai) có nghĩa là: Bạch ngài, sự quang lâm của Đức Thế Tôn là tốt đẹp. Điều này cho thấy rằng: ‘Khi Đức Thế Tôn quang lâm, chúng con được hoan hỷ; khi Ngài đi, chúng con buồn rầu.’ Tại sao ông ấy lại nói: ‘Cirassaṃ kho, bhante’ (Bạch ngài, đã lâu lắm rồi)? Phải chăng Đức Thế Tôn đã từng đến đó trước đây? (Đáp:) Ngài chưa từng đến. Tuy nhiên, đối với con người, những lời nói như: ‘Quý vị đang đi đâu? Quý vị từ đâu đến? Phải chăng quý vị đã lạc đường? Đã lâu lắm rồi quý vị mới đến,’ v.v… là những lời giao tiếp thân mật, vì thế ông ấy đã nói như vậy. Và sau khi nói vậy, ông ấy đã không ngồi yên với lòng kiêu mạn cứng nhắc, mà đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đi ra đón rước Đức Thế Tôn. Thật vậy, thật khó tìm được người nào khi thấy Đức Thế Tôn đến gần mà không mời ngồi hoặc không thể hiện sự tôn kính. Tại sao? Vì dòng dõi cao quý (của Ngài). Vị du sĩ này cũng đã phủi sạch chỗ ngồi của mình và trong khi mời Đức Thế Tôn ngồi, ông ấy đã nói: ‘– Bạch ngài, xin Đức Thế Tôn hãy ngự, chỗ ngồi này đã được dọn sẵn.’ ‘Antarākathā vippakatā’ti (cuộc nói chuyện dở dang) có nghĩa là: Kể từ lúc quý vị ngồi xuống cho đến khi Ta đến, trong khoảng thời gian đó, cuộc nói chuyện nào đã bị dở dang? Do sự quang lâm của Ta, cuộc nói chuyện nào đã không đi đến hồi kết? Hãy nói ra, Ta sẽ dẫn dắt nó đến hồi kết. (Như vậy,) Ngài đã đưa ra lời thỉnh mời của bậc Toàn Tri. Khi ấy, vị du sĩ, với ý muốn cho thấy rằng: ‘Cuộc nói chuyện này là vô ích, không có cốt lõi, liên quan đến vòng luân hồi, không đáng để nói ra trước mặt Ngài,’ đã nói câu bắt đầu bằng ‘tiṭṭhatesā, bhante’ (Bạch ngài, xin hãy để đó).

อภิสญฺญานิโรธกถาวณฺณนา

Giải Thích về Cuộc Thảo Luận về Sự Diệt của Thắng Tưởng

๔๑๑. ติฏฺฐเตสา, ภนฺเตติ สเจ ภควา โสตุกาโม ภวิสฺสติ, ปจฺฉาเปสา กถา น ทุลฺลภา ภวิสฺสติ, อมฺหากํ ปนิมาย กถาย อตฺโถ นตฺถิ. ภควโต ปนาคมนํ ลภิตฺวา มยํ อญฺญเทว สุการณํ ปุจฺฉามาติ ทีเปติ. ตโต ตํ ปุจฺฉนฺโต – ‘‘ปุริมานิ, ภนฺเต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โกตูหลสาลายนฺติ โกตูหลสาลา นาม ปจฺเจกสาลา นตฺถิ. ยตฺถ ปน นานาติตฺถิยา สมณพฺราหฺมณา นานาวิธํ กถํ ปวตฺเตนฺติ, สา พหูนํ – ‘‘อยํ กึ วทติ, อยํ กึ วทตี’’ติ โกตูหลุปฺปตฺติฏฺฐานโต โกตูหลสาลาติ วุจฺจติ. อภิสญฺญานิโรเธติ เอตฺถ อภีติ อุปสคฺคมตฺตํ. สญฺญานิโรเธติ จิตฺตนิโรเธ, ขณิกนิโรเธ กถา อุปฺปนฺนาติ อตฺโถ. อิทํ ปน ตสฺสา อุปฺปตฺติการณํ. ยทา กิร ภควา ชาตกํ วา กเถติ, สิกฺขาปทํ วา ปญฺญเปติ ตทา สกลชมฺพุทีเป ภควโต กิตฺติโฆโส ปตฺถรติ, ติตฺถิยา ตํ สุตฺวา – ‘‘ภวํ กิร โคตโม ปุพฺพจริยํ กเถสิ, มยํ กึ น สกฺโกม ตาทิสํ กิญฺจิ กเถตุ’’นฺติ ภควโต ปฏิภาคกิริยํ กโรนฺตา เอกํ ภวนฺตรสมยํ กเถนฺติ – ‘‘ภวํ โคตโม สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ, มยํ กึ น สกฺโกม ปญฺญเปตุ’’นฺติ อตฺตโน สาวกานํ กิญฺจิเทว สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺติ. ตทา ปน [Pg.304] ภควา อฏฺฐวิธปริสมชฺเฌ นิสีทิตฺวา นิโรธกถํ กเถสิ. ติตฺถิยา ตํ สุตฺวา – ‘‘ภวํ กิร โคตโม นิโรธํ นาม กเถสิ, มยมฺปิ ตํ กเถสฺสามา’’ติ สนฺนิปติตฺวา กถยึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อภิสญฺญานิโรเธ กถา อุทปาที’’ติ.

411. ‘Tiṭṭhatesā, bhante’ti (Bạch ngài, xin hãy để đó) cho thấy rằng: ‘Nếu Đức Thế Tôn muốn nghe, thì sau này cuộc nói chuyện ấy cũng không khó có được. Nhưng đối với chúng con, cuộc nói chuyện này không có lợi ích gì. Nhân cơ hội Đức Thế Tôn quang lâm, chúng con xin hỏi về một vấn đề tốt đẹp khác.’ Do đó, trong khi hỏi về vấn đề ấy, ông đã nói câu bắt đầu bằng ‘purimāni, bhante’ (Bạch ngài, những ngày trước đây). Ở đây, kotūhalasālāyan’ti (tại hội trường hiếu kỳ), không có một hội trường riêng biệt tên là hội trường hiếu kỳ. Nhưng nơi nào mà các Sa-môn, Bà-la-môn thuộc các giáo phái khác nhau tiến hành các cuộc thảo luận đa dạng, nơi đó được gọi là hội trường hiếu kỳ vì nó là nơi phát sinh sự hiếu kỳ cho nhiều người rằng: ‘Vị này nói gì? Vị kia nói gì?’ Trong câu abhisaññānirodhe (về sự diệt của thắng tưởng), ở đây abhi chỉ là một tiếp đầu ngữ. Saññānirodhe có nghĩa là cuộc thảo luận đã phát sinh về sự diệt của tâm, về sự diệt trong khoảnh khắc. Và đây là nguyên nhân phát sinh của cuộc thảo luận ấy. Tương truyền rằng, khi Đức Thế Tôn kể chuyện Bổn Sanh hoặc chế định một học giới, thì danh tiếng của Đức Thế Tôn vang khắp toàn cõi Diêm-phù-đề. Các người ngoại đạo nghe vậy, họ đã thực hiện hành động bắt chước Đức Thế Tôn rằng: ‘Tôn giả Gotama đã kể về hành vi trong quá khứ, chẳng lẽ chúng ta không thể kể một điều gì tương tự sao?’ và họ đã kể một câu chuyện về một kiếp sống khác. ‘Tôn giả Gotama đã chế định một học giới, chẳng lẽ chúng ta không thể chế định sao?’ và họ đã chế định một học giới nào đó cho các đệ tử của mình. Nhưng vào lúc đó, Đức Thế Tôn, trong khi ngự giữa tám loại hội chúng, đã thuyết một bài pháp về sự diệt. Các người ngoại đạo nghe vậy, họ đã tụ tập và bàn luận rằng: ‘Tôn giả Gotama đã thuyết về sự diệt, chúng ta cũng sẽ thuyết về điều đó.’ Do đó, đã được nói rằng: ‘abhisaññānirodhe kathā udapādī’ (cuộc thảo luận về sự diệt của thắng tưởng đã phát sinh).

ตตฺเรกจฺเจติ เตสุ เอกจฺเจ. ปุริโม เจตฺถ ยฺวายํ พาหิเร ติตฺถายตเน ปพฺพชิโต จิตฺตปฺปวตฺติยํ โทสํ ทิสฺวา อจิตฺตกภาโว สนฺโตติ สมาปตฺตึ ภาเวตฺวา อิโต จุโต ปญฺจ กปฺปสตานิ อสญฺญีภเว ฐตฺวา ปุน อิธ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส สญฺญุปฺปาเท จ นิโรเธ จ เหตุํ อปสฺสนฺโต – อเหตู อปฺปจฺจยาติ อาห.

‘Tatrekacce’ có nghĩa là trong số ấy có một số vị. ‘Purimo cettha’ là trong số này, vị đầu tiên là người đã xuất gia trong ngoại đạo, thấy sự nguy hại trong sự khởi sanh của tâm, cho rằng: ‘Trạng thái vô tâm là tịch tịnh,’ rồi tu tập thiền chứng, sau khi chết từ đây, tồn tại trong cõi vô tưởng suốt năm trăm đại kiếp, rồi lại sanh vào nơi đây. Vị ấy không thấy được nhân trong sự sanh và diệt của tưởng, nên nói rằng: ‘Vô nhân, vô duyên.’

ทุติโย นํ นิเสเธตฺวา มิคสิงฺคตาปสสฺส อสญฺญกภาวํ คเหตฺวา – ‘‘อุเปติปิ อเปติปี’’ติ อาห. มิคสิงฺคตาปโส กิร อตฺตนฺตโป โฆรตโป ปรมธิตินฺทฺริโย อโหสิ. ตสฺส สีลเตเชน สกฺกวิมานํ อุณฺหํ อโหสิ. สกฺโก เทวราชา ‘‘สกฺกฏฺฐานํ นุ โข ตาปโส ปตฺเถตี’’ติ อลมฺพุสํ นาม เทวกญฺญํ – ‘ตาปสสฺส ตปํ ภินฺทิตฺวา เอหี’ติ เปเสสิ. สา ตตฺถ คตา. ตาปโส ปฐมทิวเส ตํ ทิสฺวาว ปลายิตฺวา ปณฺณสาลํ ปาวิสิ. ทุติยทิวเส กามจฺฉนฺทนีวรเณน ภคฺโค ตํ หตฺเถ อคฺคเหสิ, โส เตน ทิพฺพผสฺเสน ผุฏฺโฐ วิสญฺญี หุตฺวา ติณฺณํ สํวจฺฉรานํ อจฺจเยน สญฺญํ ปฏิลภิ. ตํ โส ทิฏฺฐิคติโก – ‘‘ติณฺณํ สํวจฺฉรานํ อจฺจเยน นิโรธา วุฏฺฐิโต’’ติ มญฺญมาโน เอวมาห.

Vị thứ hai, sau khi ngăn cản vị ấy, đã lấy trường hợp trạng thái vô tưởng của đạo sĩ Migasiṅga mà nói rằng: ‘Nó đến rồi nó đi.’ Tương truyền, đạo sĩ Migasiṅga là người khổ hạnh, tu tập nghiêm khắc, có các căn được chế ngự cao độ. Do oai lực giới hạnh của vị ấy, cung điện của Sakka trở nên nóng. Vua trời Sakka nghĩ: ‘Có lẽ đạo sĩ đang mong muốn địa vị của Sakka chăng?’, rồi phái thiên nữ tên Alambusā đi với lời dặn: ‘Hãy phá hạnh tu của đạo sĩ rồi trở về.’ Nàng ấy đã đi đến đó. Vào ngày đầu tiên, đạo sĩ vừa thấy nàng liền bỏ chạy vào am lá. Vào ngày thứ hai, bị triền cái tham dục phá vỡ, đã nắm lấy tay nàng. Vị ấy, khi được xúc chạm bởi sự xúc chạm của chư thiên ấy, đã trở nên bất tỉnh, và sau ba năm đã phục hồi lại tưởng. Vị tà kiến ấy, cho rằng: ‘Sau ba năm, vị ấy đã xuất khỏi sự diệt,’ nên đã nói như vậy.

ตติโย นํ นิเสเธตฺวา อาถพฺพณปโยคํ สนฺธาย ‘‘อุปกฑฺฒนฺติปิ อปกฑฺฒนฺติปี’’ติ อาห. อาถพฺพณิกา กิร อาถพฺพณํ ปโยเชตฺวา สตฺตํ สีสจฺฉินฺนํ วิย หตฺถจฺฉินฺนํ วิย มตํ วิย จ กตฺวา ทสฺเสนฺติ. ตสฺส ปุน ปากติกภาวํ ทิสฺวา โส ทิฏฺฐิคติโก – ‘‘นิโรธา วุฏฺฐิโต อย’’นฺติ มญฺญมาโน เอวมาห.

Vị thứ ba, sau khi ngăn cản vị ấy, đã nhắm đến việc sử dụng bùa chú Āthabbaṇa mà nói rằng: ‘Họ kéo đến rồi họ kéo đi.’ Tương truyền, các thầy bùa Āthabbaṇa, sau khi sử dụng bùa chú Āthabbaṇa, làm cho chúng sanh hiện ra như bị chặt đầu, như bị chặt tay, và như đã chết. Khi thấy chúng sanh ấy trở lại trạng thái bình thường, vị tà kiến ấy cho rằng: ‘Vị này đã xuất khỏi sự diệt,’ nên đã nói như vậy.

จตุตฺโถ นํ นิเสเธตฺวา ยกฺขทาสีนํ มทนิทฺทํ สนฺธาย ‘‘สนฺติ หิ โภ เทวตา’’ติอาทิมาห. ยกฺขทาสิโย กิร สพฺพรตฺตึ เทวตูปหารํ กุรุมานา นจฺจิตฺวา คายิตฺวา อรุโณทเย เอกํ สุราปาตึ ปิวิตฺวา [Pg.305] ปริวตฺติตฺวา สุปิตฺวา ทิวา วุฏฺฐหนฺติ. ตํ ทิสฺวา โส ทิฏฺฐิคติโก – ‘‘สุตฺตกาเล นิโรธํ สมาปนฺนา, ปพุทฺธกาเล นิโรธา วุฏฺฐิตา’’ติ มญฺญมาโน เอวมาห.

Vị thứ tư, sau khi ngăn cản vị ấy, đã nhắm đến giấc ngủ say do rượu của các nữ tỳ của dạ-xoa mà nói rằng: ‘Này các hiền giả, có các chư thiên...’ và các câu tiếp theo. Tương truyền, các nữ tỳ của dạ-xoa, sau khi cúng tế chư thiên suốt đêm, nhảy múa, ca hát, đến lúc rạng đông, uống một chén rượu, rồi lăn lộn, ngủ say, và thức dậy vào ban ngày. Thấy điều đó, vị tà kiến ấy cho rằng: ‘Lúc ngủ, họ đã nhập vào sự diệt; lúc thức, họ đã xuất khỏi sự diệt,’ nên đã nói như vậy.

อยํ ปน โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก ปณฺฑิตชาติโก. เตนสฺส ตํ กถํ สุตฺวา วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺชิ. ‘‘อิเมสํ กถา เอฬมูคกถา วิย จตฺตาโร หิ นิโรเธ เอเต ปญฺญเปนฺติ, อิมินา จ นิโรเธน นาม เอเกน ภวิตพฺพํ, น พหุนา. เตนาปิ เอเกน อญฺเญเนว ภวิตพฺพํ, โส ปน อญฺเญน ญาตุํ น สกฺกา อญฺญตฺร สพฺพญฺญุนา. สเจ ภควา อิธ อภวิสฺส ‘อยํ นิโรโธ อยํ น นิโรโธ’ติ ทีปสหสฺสํ วิย อุชฺชาเลตฺวา อชฺชเมว ปากฏํ อกริสฺสา’’ติ ทสพลญฺเญว อนุสฺสริ. ตสฺมา ‘‘ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อโห นูนาติ อนุสฺสรณตฺเถ นิปาตทฺวยํ, เตน ตสฺส ภควนฺตํ อนุสฺสรนฺตสฺส เอตทโหสิ ‘‘อโห นูน ภควา อโห นูน สุคโต’’ติ. โย อิเมสนฺติ โย เอเตสํ นิโรธธมฺมานํ สุกุสโล นิปุโณ เฉโก, โส ภควา อโห นูน กเถยฺย, สุคโต อโห นูน กเถยฺยาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. ปกตญฺญูติ จิณฺณวสิตาย ปกตึ สภาวํ ชานาตีติ ปกตญฺญู. กถํ นุ โขติ อิทํ ปริพฺพาชโก ‘‘มยํ ภควา น ชานาม, ตุมฺเห ชานาถ, กเถถ โน’’ติ อายาจนฺโต วทติ. อถ ภควา กเถนฺโต ‘‘ตตฺร โปฏฺฐปาทา’’ติอาทิมาห.

Vả lại, du sĩ Poṭṭhapāda này là người có trí. Do đó, sau khi nghe câu chuyện ấy, sự hối hận đã khởi lên trong ông. ‘Câu chuyện của những vị này giống như câu chuyện của người câm ngọng, vì họ trình bày bốn loại diệt. Nhưng sự diệt này chỉ nên có một, không phải nhiều. Và cái một ấy cũng phải là một cái khác. Hơn nữa, cái đó không thể được biết bởi người khác, ngoại trừ bậc Toàn Giác. Nếu Thế Tôn có mặt ở đây, Ngài sẽ làm cho nó trở nên rõ ràng ngay hôm nay, thắp sáng nó lên như ngàn ngọn đèn, rằng: “Đây là diệt, đây không phải là diệt.”’ (Nghĩ vậy), ông chỉ tưởng nhớ đến bậc Thập Lực. Vì vậy, ông đã nói: ‘Bạch ngài, đối với con...’ và các câu tiếp theo. Ở đây, ‘aho nūna’ là hai bất biến từ có nghĩa là tưởng nhớ. Do đó, đối với ông, người đang tưởng nhớ đến Thế Tôn, ý nghĩ này đã khởi lên: ‘Ôi, mong sao là Thế Tôn! Ôi, mong sao là Thiện Thệ!’ ‘Yo imesanti’ có nghĩa là: ‘Vị nào là bậc thiện xảo, tinh tế, sắc bén đối với các pháp diệt này, mong sao Thế Tôn ấy sẽ thuyết giảng! Mong sao Thiện Thệ ấy sẽ thuyết giảng!’ Đây là ý nghĩa ở đây. ‘Pakataññūti’ có nghĩa là bậc biết rõ bản chất, tự tánh, do đã thuần thục, nên được gọi là Pakataññū. Du sĩ nói câu ‘Kathaṃ nu khoti’ này với ý thỉnh cầu: ‘Bạch Thế Tôn, chúng con không biết, Ngài biết, xin hãy giảng cho chúng con.’ Bấy giờ, Thế Tôn, khi thuyết giảng, đã nói: ‘Này Poṭṭhapāda, trong trường hợp đó...’ và các câu tiếp theo.

อเหตุกสญฺญุปฺปาทนิโรธกถาวณฺณนา

Chú giải về luận thuyết sự sanh và diệt của tưởng là vô nhân.

๔๑๒. ตตฺถ ตตฺราติ เตสุ สมณพฺราหฺมเณสุ. อาทิโตว เตสํ อปรทฺธนฺติ เตสํ อาทิมฺหิเยว วิรทฺธํ, ฆรมชฺเฌเยว ปกฺขลิตาติ ทีเปติ. สเหตู สปฺปจฺจยาติ เอตฺถ เหตุปิ ปจฺจโยปิ การณสฺเสว นามํ, สการณาติ อตฺโถ. ตํ ปน การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สิกฺขา เอกา’’ติ อาห. ตตฺถ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชนฺตีติ สิกฺขาย เอกจฺจา สญฺญา ชายนฺตีติ อตฺโถ.

412. Trong đó, ‘tatrāti’ có nghĩa là trong số các Sa-môn, Bà-la-môn ấy. ‘Āditova tesaṃ aparaddhanti’ có nghĩa là ngay từ đầu họ đã sai lầm; điều này cho thấy rằng họ đã vấp ngã ngay giữa nhà. Trong câu ‘sahetū sappaccayāti’, cả ‘hetu’ và ‘paccayo’ đều là tên gọi của nguyên nhân; nghĩa là ‘có nguyên nhân.’ Vả lại, để chỉ ra nguyên nhân đó, Ngài đã nói: ‘sikkhā ekā.’ Trong đó, ‘sikkhā ekā saññā uppajjantīti’ có nghĩa là do sự học tập, một số tưởng khởi sanh.

๔๑๓. กา จ สิกฺขาติ ภควา อโวจาติ กตมา จ สา สิกฺขาติ ภควา วิตฺถาเรตุกมฺยตาปุจฺฉาวเสน อโวจ. อถ ยสฺมา อธิสีลสิกฺขา อธิจิตฺตสิกฺขา อธิปญฺญาสิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา โหนฺติ. ตสฺมา ตา ทสฺเสนฺโต ภควา สญฺญาย สเหตุกํ อุปฺปาทนิโรธํ ทีเปตุํ พุทฺธุปฺปาทโต ปภุติ ตนฺติธมฺมํ ฐเปนฺโต ‘‘อิธ โปฏฺฐปาท, ตถาคโต โลเก’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อธิสีลสิกฺขา [Pg.306] อธิจิตฺตสิกฺขาติ ทฺเว เอว สิกฺขา สรูเปน อาคตา, ตติยา ปน ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โข โปฏฺฐปาท มยา เอกํสิโก ธมฺโม เทสิโต’’ติ เอตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺปวเสน ปริยาปนฺนตฺตา อาคตาติ เวทิตพฺพา. กามสญฺญาติ ปญฺจกามคุณิกราโคปิ อสมุปฺปนฺนกามจาโรปิ. ตตฺถ ปญฺจกามคุณิกราโค อนาคามิมคฺเคน สมุคฺฆาตํ คจฺฉติ, อสมุปฺปนฺนกามจาโร ปน อิมสฺมึ ฐาเน วฏฺฏติ. ตสฺมา ตสฺส ยา ปุริมา กามสญฺญาติ ตสฺส ปฐมชฺฌานสมงฺคิโน ยา ปุพฺเพ อุปฺปนฺนปุพฺพาย กามสญฺญาย สทิสตฺตา ปุริมา กามสญฺญาติ วุจฺเจยฺย, สา นิรุชฺฌติ, อนุปฺปนฺนาว นุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ.

413. ‘Kā ca sikkhāti bhagavā avocāti’ có nghĩa là Thế Tôn, với mong muốn giải thích rộng ra, đã nói bằng cách đặt câu hỏi: ‘Và sự học tập ấy là gì?’ Bấy giờ, vì có ba sự học tập là tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, và tăng thượng tuệ học, do đó, để chỉ ra chúng, Thế Tôn, để làm sáng tỏ sự sanh và diệt có nguyên nhân của tưởng, đã thiết lập giáo pháp truyền thống từ khi Đức Phật xuất hiện, và nói: ‘Này Poṭṭhapāda, ở đây, Như Lai...’ và các câu tiếp theo. Trong đó, hai sự học tập là tăng thượng giới học và tăng thượng tâm học được đề cập trực tiếp. Còn sự học tập thứ ba nên được hiểu là đã được đề cập vì nó được bao hàm bởi chánh kiến và chánh tư duy trong câu: ‘Này Poṭṭhapāda, đây là con đường đưa đến sự diệt khổ, là pháp nhất hướng đã được Ta thuyết giảng.’ ‘Kāmasaññāti’ là cả tham ái đối với năm dục công đức và cả dục hành chưa sanh khởi. Trong đó, tham ái đối với năm dục công đức bị đoạn trừ hoàn toàn bởi đạo A-na-hàm, còn dục hành chưa sanh khởi thì phù hợp ở chỗ này. Do đó, câu ‘tassa yā purimā kāmasaññāti’ nên được nói là ‘dục tưởng trước kia’ vì nó tương tự với dục tưởng đã từng sanh khởi trước đây của vị đã thành tựu sơ thiền; tưởng ấy diệt, nghĩa là nó chưa sanh khởi thì không sanh khởi nữa.

วิเวกชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหตีติ ตสฺมึ ปฐมชฺฌานสมเย วิเวกชปีติสุขสงฺขาตา สุขุมสญฺญา สจฺจา โหติ, ภูตา โหตีติ อตฺโถ. อถ วา กามจฺฉนฺทาทิโอฬาริกงฺคปฺปหานวเสน สุขุมา จ สา ภูตตาย สจฺจา จ สญฺญาติ สุขุมสจฺจสญฺญา, วิเวกเชหิ ปีติสุเขหิ สมฺปยุตฺตา สุขุมสจฺจสญฺญาติ วิเวกชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญา สา อสฺส อตฺถีติ วิเวกชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอวมฺปิ สิกฺขาติ เอตฺถ ยสฺมา ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชนฺโต อธิฏฺฐหนฺโต, วุฏฺฐหนฺโต จ สิกฺขติ, ตสฺมา ตํ เอวํ สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขาติ วุจฺจติ. เตนปิ สิกฺขาสงฺขาเตน ปฐมชฺฌาเนน เอวํ เอกา วิเวกชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญา อุปฺปชฺชติ. เอวํ เอกา กามสญฺญา นิรุชฺฌตีติ อตฺโถ. อยํ สิกฺขาติ ภควา อโวจาติ อยํ ปฐมชฺฌานสงฺขาตา เอกา สิกฺขาติ, ภควา อาห. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

“Vào lúc ấy, vị ấy chỉ là người có tưởng vi tế chân thật về hỷ lạc do ly dục sanh”, có nghĩa là: vào lúc sơ thiền ấy, tưởng vi tế được gọi là hỷ lạc do ly dục sanh trở thành chân thật, trở thành hiện hữu. Hoặc là, do năng lực đoạn trừ các chi phần thô thiển như dục tham v.v., tưởng ấy vừa vi tế, vừa chân thật do sự hiện hữu, nên gọi là tưởng vi tế chân thật; tưởng vi tế chân thật tương ưng với hỷ lạc do ly dục sanh, nên gọi là tưởng vi tế chân thật về hỷ lạc do ly dục sanh. Vị ấy có tưởng ấy, nên gọi là người có tưởng vi tế chân thật về hỷ lạc do ly dục sanh. Nên hiểu ý nghĩa ở đây là như vậy. Phương pháp này (áp dụng) cho tất cả mọi nơi. Ở đây, trong câu “Đây cũng là học pháp”, vì người nhập, an trú, và xuất sơ thiền là đang thực hành, do đó, pháp ấy được gọi là học pháp (sikkhā) vì cần phải được thực hành như vậy. Cũng do sơ thiền được gọi là học pháp ấy, như vậy, một tưởng vi tế chân thật về hỷ lạc do ly dục sanh khởi lên. Như vậy, một dục tưởng diệt đi, đó là ý nghĩa. Về câu “Đức Thế Tôn đã nói: ‘Đây là học pháp’”, (có nghĩa là) Đức Thế Tôn đã nói: “Đây là một học pháp, được gọi là sơ thiền”. Nên hiểu ý nghĩa ở tất cả mọi nơi theo phương pháp này.

ยสฺมา ปน อฏฺฐมสมาปตฺติยา องฺคโต สมฺมสนํ พุทฺธานํเยว โหติ, สาวเกสุ สาริปุตฺตสทิสานมฺปิ นตฺถิ, กลาปโต สมฺมสนํเยว ปน สาวกานํ โหติ, อิทญฺจ ‘‘สญฺญา สญฺญา’’ติ, เอวํ องฺคโต สมฺมสนํ อุทฺธฏํ. ตสฺมา [Pg.307] อากิญฺจญฺญายตนปรมํเยว สญฺญํ ทสฺเสตฺวา ปุน ตเทว สญฺญคฺคนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยโต โข โปฏฺฐปาท…เป… สญฺญคฺคํ ผุสตี’’ติ อาห.

Vả lại, vì sự quán xét từng chi phần của định chứng thứ tám chỉ có ở các vị Phật, ngay cả đối với các vị Thinh văn như ngài Sāriputta cũng không có, còn đối với các vị Thinh văn thì chỉ có sự quán xét theo từng nhóm; và sự quán xét từng chi phần như thế này: “tưởng, tưởng” đã được nêu lên. Do đó, sau khi chỉ ra tưởng với Vô Sở Hữu Xứ là cao nhất, để chỉ ra rằng chính nó là đỉnh cao của tưởng, Ngài đã nói: “Này Poṭṭhapāda, từ khi... cho đến... vị ấy chứng đạt đỉnh cao của tưởng”.

๔๑๔. ตตฺถ ยโต โข โปฏฺฐปาท ภิกฺขูติ โย นาม โปฏฺฐปาท ภิกฺขุ. อิธ สกสญฺญี โหตีติ อิธ สาสเน สกสญฺญี โหติ, อยเมว วา ปาโฐ, อตฺตโน ปฐมชฺฌานสญฺญาย สญฺญวา โหตีติ อตฺโถ. โส ตโต อมุตฺร ตโต อมุตฺราติ โส ภิกฺขุ ตโต ปฐมชฺฌานโต อมุตฺร ทุติยชฺฌาเน, ตโตปิ อมุตฺร ตติยชฺฌาเนติ เอวํ ตาย ตาย ฌานสญฺญาย สกสญฺญี สกสญฺญี หุตฺวา อนุปุพฺเพน สญฺญคฺคํ ผุสติ. สญฺญคฺคนฺติ อากิญฺจญฺญายตนํ วุจฺจติ. กสฺมา? โลกิยานํ กิจฺจการกสมาปตฺตีนํ อคฺคตฺตา. อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยญฺหิ ฐตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนมฺปิ นิโรธมฺปิ สมาปชฺชนฺติ. อิติ สา โลกิยานํ กิจฺจการกสมาปตฺตีนํ อคฺคตฺตา สญฺญคฺคนฺติ วุจฺจติ, ตํ ผุสติ ปาปุณาตีติ อตฺโถ.

414. Ở đây, “Này Poṭṭhapāda, từ khi vị Tỳ khưu” có nghĩa là vị Tỳ khưu nào, này Poṭṭhapāda. “Ở đây, vị ấy có tự tưởng” có nghĩa là trong giáo pháp này, vị ấy có tự tưởng của mình, hoặc đây chỉ là cách đọc, có nghĩa là vị ấy có tưởng bằng tưởng sơ thiền của mình. “Vị ấy từ đó đến kia, từ đó đến kia” có nghĩa là: vị Tỳ khưu ấy từ sơ thiền đó đến nhị thiền kia, từ đó lại đến tam thiền kia; như vậy, sau khi có tự tưởng bằng các tưởng thiền tương ứng, vị ấy tuần tự chứng đạt đỉnh cao của tưởng. Vô Sở Hữu Xứ được gọi là đỉnh cao của tưởng. Tại sao? Vì nó là cao nhất trong các định chứng thế gian có tác dụng. Thật vậy, sau khi an trú trong định Vô Sở Hữu Xứ, họ nhập cả Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ và Diệt Thọ Tưởng Định. Do đó, vì là cao nhất trong các định chứng thế gian có tác dụng, nó được gọi là đỉnh cao của tưởng. “Chứng đạt” có nghĩa là đạt đến, đó là ý nghĩa.

อิทานิ อภิสญฺญานิโรธํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺส สญฺญคฺเค ฐิตสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เจเตยฺยํ, อภิสงฺขเรยฺยนฺติ ปททฺวเย จ ฌานํ สมาปชฺชนฺโต เจเตติ นาม, ปุนปฺปุนํ กปฺเปตีติ อตฺโถ. อุปริสมาปตฺติอตฺถาย นิกนฺตึ กุรุมาโน อภิสงฺขโรติ นาม. อิมา จ เม สญฺญา นิรุชฺเฌยฺยุนฺติ อิมา อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา นิรุชฺเฌยฺยุํ. อญฺญา จ โอฬาริกาติ อญฺญา จ โอฬาริกา ภวงฺคสญฺญา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. โส น เจว เจเตติ น อภิสงฺขโรตีติ เอตฺถ กามํ เจส เจเตนฺโตว น เจเตติ, อภิสงฺขโรนฺโตว นาภิสงฺขโรติ. อิมสฺส ภิกฺขุโน อากิญฺจญฺญายตนโต วุฏฺฐาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา ‘‘เอกํ ทฺเว จิตฺตวาเร ฐสฺสามี’’ติ อาโภคสมนฺนาหาโร นตฺถิ. อุปรินิโรธสมาปตฺตตฺถาย เอว ปน อาโภคสมนฺนาหาโร อตฺถิ, สฺวายมตฺโถ ปุตฺตฆราจิกฺขเณน ทีเปตพฺโพ.

Bây giờ, để chỉ ra sự diệt của thắng trí tưởng, Ngài nói câu bắt đầu bằng “Đối với vị ấy, người đã an trú trong đỉnh cao của tưởng”. Ở đây, trong hai từ “tôi sẽ tác ý, tôi sẽ tác thành”, người nhập thiền được gọi là tác ý (ceteti), có nghĩa là sắp đặt lặp đi lặp lại. Người tạo ra sự ưa thích vì lợi ích của định chứng cao hơn được gọi là tác thành (abhisaṅkharoti). “Và những tưởng này của tôi sẽ diệt” có nghĩa là những tưởng Vô Sở Hữu Xứ này sẽ diệt. “Và những tưởng thô thiển khác” có nghĩa là những tưởng hữu phần thô thiển khác sẽ khởi lên. Ở đây, trong câu “Vị ấy không tác ý, cũng không tác thành”, thật vậy, vị ấy dù đang tác ý nhưng không (được xem là) tác ý, dù đang tác thành nhưng không (được xem là) tác thành. Đối với vị Tỳ khưu này, sau khi xuất khỏi Vô Sở Hữu Xứ, nhập Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, không có sự hướng tâm và chú ý rằng “tôi sẽ an trú trong một hoặc hai lộ trình tâm”. Nhưng chỉ có sự hướng tâm và chú ý vì lợi ích của Diệt Thọ Tưởng Định ở bậc cao hơn. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng ví dụ về việc chỉ nhà của người con.

ปิตุฆรมชฺเฌน กิร คนฺตฺวา ปจฺฉาภาเค ปุตฺตสฺส ฆรํ โหติ, ตโต ปณีตํ โภชนํ อาทาย อาสนสาลํ อาคตํ ทหรํ เถโร – ‘‘มนาโป ปิณฺฑปาโต กุโต อาภโต’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘อสุกสฺส ฆรโต’’ติ ลทฺธฆรเมว อาจิกฺขิ. เยน ปนสฺส ปิตุฆรมชฺเฌน คโตปิ อาคโตปิ [Pg.308] ตตฺถ อาโภโคปิ นตฺถิ. ตตฺถ อาสนสาลา วิย อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา, ปิตุเคหํ วิย เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติ, ปุตฺตเคหํ วิย นิโรธสมาปตฺติ, อาสนสาลาย ฐตฺวา ปิตุฆรํ อมนสิกริตฺวา ปุตฺตฆราจิกฺขณํ วิย อากิญฺจญฺญายตนโต วุฏฺฐาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา ‘‘เอกํ ทฺเว จิตฺตวาเร ฐสฺสามี’’ติ ปิตุฆรํ อมนสิกริตฺวาว อุปรินิโรธสมาปตฺตตฺถาย มนสิกาโร, เอวเมส เจเตนฺโตว น เจเตติ, อภิสงฺขโรนฺโตว นาภิสงฺขโรติ. ตา เจว สญฺญาติ ตา ฌานสญฺญา นิรุชฺฌนฺติ. อญฺญา จาติ อญฺญา จ โอฬาริกา ภวงฺคสญฺญา นุปฺปชฺชนฺติ. โส นิโรธํ ผุสตีติ โส เอวํ ปฏิปนฺโน ภิกฺขุ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ ผุสติ วินฺทติ ปฏิลภติ.

Tương truyền, sau khi đi qua giữa nhà của người cha, ở phía sau có nhà của người con. Vị trưởng lão hỏi vị Tỳ khưu trẻ đã lấy vật thực hảo hạng từ đó rồi đến nhà nghỉ: “Vật thực khất thực ngon lành này được mang từ đâu đến?”. Vị ấy chỉ nói đến ngôi nhà đã nhận được (vật thực): “Từ nhà của người kia”. Nhưng đối với vị ấy, dù đã đi và về qua giữa nhà của người cha, cũng không có sự hướng tâm nào ở đó. Ở đây, nên hiểu định Vô Sở Hữu Xứ giống như nhà nghỉ, định Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ giống như nhà của người cha, Diệt Thọ Tưởng Định giống như nhà của người con. Giống như việc ở nhà nghỉ, không tác ý đến nhà của người cha mà chỉ nói đến nhà của người con, (tương tự như vậy) sau khi xuất khỏi Vô Sở Hữu Xứ, nhập Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, không tác ý đến nhà của người cha rằng “tôi sẽ an trú trong một hoặc hai lộ trình tâm”, mà chỉ tác ý vì lợi ích của Diệt Thọ Tưởng Định ở bậc cao hơn. Như vậy, vị ấy dù đang tác ý nhưng không (được xem là) tác ý, dù đang tác thành nhưng không (được xem là) tác thành. “Chính những tưởng ấy” có nghĩa là những tưởng thiền ấy diệt. “Và những tưởng khác” có nghĩa là những tưởng hữu phần thô thiển khác không khởi lên. “Vị ấy chứng đạt sự diệt” có nghĩa là: vị Tỳ khưu đã thực hành như vậy chứng đạt, tìm thấy, thành tựu sự diệt của tưởng và thọ.

อนุปุพฺพาภิสญฺญานิโรธสมฺปชานสมาปตฺตินฺติ เอตฺถ อภีติ อุปสคฺคมตฺตํ, สมฺปชานปทํ นิโรธปเทน อนฺตริกํ กตฺวา วุตฺตํ. อนุปฏิปาฏิยา สมฺปชานสญฺญานิโรธสมาปตฺตีติ อยํ ปเนตฺถตฺโถ. ตตฺราปิ สมฺปชานสญฺญานิโรธสมาปตฺตีติ สมฺปชานนฺตสฺส อนฺเต สญฺญา นิโรธสมาปตฺติ สมฺปชานนฺตสฺส วา ปณฺฑิตสฺส ภิกฺขุโน สญฺญานิโรธสมาปตฺตีติ อยํ วิเสสตฺโถ.

Ở đây, trong câu “sự chứng đắc tuần tự sự diệt của thắng trí tưởng với chánh tri”, từ “abhi” chỉ là một tiếp đầu ngữ; từ “sampajāna” được nói ra sau khi đã bị chen vào giữa bởi từ “nirodha”. Tuy nhiên, ý nghĩa ở đây là “sự chứng đắc sự diệt của tưởng với chánh tri theo thứ tự tuần tự”. Ở đó cũng vậy, “sự chứng đắc sự diệt của tưởng với chánh tri” có nghĩa là: sự chứng đắc sự diệt của tưởng ở cuối (quá trình) của người có chánh tri; hoặc là sự chứng đắc sự diệt của tưởng của vị Tỳ khưu có trí tuệ, có chánh tri. Đây là ý nghĩa đặc biệt.

อิทานิ อิธ ฐตฺวา นิโรธสมาปตฺติกถา กเถตพฺพา. สา ปเนสา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค ปญฺญาภาวนานิสํสาธิกาเร กถิตา, ตสฺมา ตตฺถ กถิตโตว คเหตพฺพา.

Bây giờ, đứng ở đây, câu chuyện về Diệt tận định nên được nói đến. Tuy nhiên, câu chuyện ấy đã được ta nói đến một cách toàn diện trong Thanh Tịnh Đạo, ở chương về lợi ích của việc tu tập trí tuệ; do đó, nên được hiểu theo như đã được nói ở đó.

เอวํ ภควา โปฏฺฐปาทสฺส ปริพฺพาชกสฺส นิโรธกถํ กเถตฺวา – อถ นํ ตาทิสาย กถาย อญฺญตฺถ อภาวํ ปฏิชานาเปตุํ ‘‘ตํ กึ มญฺญสี’’ติอาทิมาห. ปริพฺพาชโกปิ ‘‘ภควา อชฺช ตุมฺหากํ กถํ ฐเปตฺวา น มยา เอวรูปา กถา สุตปุพฺพา’’ติ ปฏิชานนฺโต, ‘‘โน เหตํ ภนฺเต’’ติ วตฺวา ปุน สกฺกจฺจํ ภควโต กถาย อุคฺคหิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ โข อหํ ภนฺเต’’ติอาทิมาห. อถสฺส ภควา ‘‘สุอุคฺคหิตํ ตยา’’ติ อนุชานนฺโต ‘‘เอวํ โปฏฺฐปาทา’’ติ อาห.

Như vậy, sau khi Thế Tôn đã thuyết giảng câu chuyện về sự diệt cho du sĩ Poṭṭhapāda, bấy giờ, để khiến ông ta thừa nhận rằng không có một câu chuyện tương tự như vậy ở nơi nào khác, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Này ông nghĩ thế nào về điều ấy?’. Vị du sĩ cũng thừa nhận rằng: ‘Bạch Thế Tôn, hôm nay, ngoài lời dạy của các Ngài, con chưa từng được nghe một câu chuyện như vậy’, và sau khi nói: ‘Bạch ngài, không phải vậy đâu’, ông lại một lần nữa, để thể hiện rằng mình đã cẩn thận tiếp thu lời dạy của Thế Tôn, đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Bạch ngài, quả thật con...’. Bấy giờ, Thế Tôn, với ý chấp thuận: ‘Ông đã tiếp thu rất tốt’, đã nói rằng: ‘Đúng vậy, này Poṭṭhapāda’.

๔๑๕. อถ ปริพฺพาชโก ‘‘ภควตา ‘อากิญฺจญฺญายตนํ สญฺญคฺค’นฺติ วุตฺตํ. เอตเทว นุ โข สญฺญคฺคํ, อุทาหุ อวเสสสมาปตฺตีสุปิ สญฺญคฺคํ อตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘เอกญฺเญว นุ โข’’ติอาทิมาห. ภควาปิสฺส วิสฺสชฺเชสิ. ตตฺถ ปุถูปีติ พหูนิปิ. ยถา ยถา โข, โปฏฺฐปาท, นิโรธํ [Pg.309] ผุสตีติ ปถวีกสิณาทีสุ เยน เยน กสิเณน, ปฐมชฺฌานาทีนํ วา เยน เยน ฌาเนน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ หิ ปถวีกสิเณน กรณภูเตน ปถวีกสิณสมาปตฺตึ เอกวารํ สมาปชฺชนฺโต ปุริมสญฺญานิโรธํ ผุสติ เอกํ สญฺญคฺคํ, อถ ทฺเว วาเร, ตโย วาเร, วารสตํ, วารสหสฺสํ, วารสตสหสฺสํ วา สมาปชฺชนฺโต ปุริมสญฺญานิโรธํ ผุสติ, สตสหสฺสํ, สญฺญคฺคานิ. เอส นโย เสสกสิเณสุ. ฌาเนสุปิ สเจ ปฐมชฺฌาเนน กรณภูเตน เอกวารํ ปุริมสญฺญานิโรธํ ผุสติ เอกํ สญฺญคฺคํ. อถ ทฺเว วาเร, ตโย วาเร, วารสตํ, วารสหสฺสํ, วารสตสหสฺสํ วา ปุริมสญฺญานิโรธํ ผุสติ, สตสหสฺสํ สญฺญคฺคานิ. เอส นโย เสสชฺฌานสมาปตฺตีสุปิ. อิติ เอกวารํ สมาปชฺชนวเสน วา สพฺพมฺปิ สญฺชานนลกฺขเณน สงฺคเหตฺวา วา เอกํ สญฺญคฺคํ โหติ, อปราปรํ สมาปชฺชนวเสน พหูนิ.

415. Bấy giờ, vị du sĩ, sau khi suy nghĩ: ‘Thế Tôn đã nói rằng Vô sở hữu xứ là đỉnh cao của tưởng. Phải chăng chỉ có cái này là đỉnh cao của tưởng, hay là đỉnh cao của tưởng cũng có trong các định chứng còn lại?’, và để hỏi về ý nghĩa ấy, ông đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Phải chăng chỉ có một...’. Thế Tôn cũng đã giải đáp cho ông. Trong đó, ‘puthūpi’ có nghĩa là ‘bahūnipi’ (cũng nhiều). ‘Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ phusati’ (Này Poṭṭhapāda, khi vị ấy xúc chạm sự diệt theo cách này hay cách khác) có nghĩa là bằng bất cứ biến xứ nào trong các biến xứ đất, v.v., hoặc bằng bất cứ thiền nào trong các thiền sơ thiền, v.v. Điều này được nói ra có nghĩa là: Nếu một người, bằng thiền biến xứ đất làm công cụ, nhập định biến xứ đất một lần và xúc chạm sự diệt của tưởng trước đó, thì có một đỉnh cao của tưởng. Còn nếu người ấy nhập định hai lần, ba lần, một trăm lần, một ngàn lần, hay một trăm ngàn lần và xúc chạm sự diệt của tưởng trước đó, thì có một trăm ngàn đỉnh cao của tưởng. Phương pháp này cũng áp dụng cho các biến xứ còn lại. Trong các thiền cũng vậy, nếu bằng sơ thiền làm công cụ, người ấy xúc chạm sự diệt của tưởng trước đó một lần, thì có một đỉnh cao của tưởng. Còn nếu người ấy xúc chạm sự diệt của tưởng trước đó hai lần, ba lần, một trăm lần, một ngàn lần, hay một trăm ngàn lần, thì có một trăm ngàn đỉnh cao của tưởng. Phương pháp này cũng áp dụng cho các định chứng thiền còn lại. Như vậy, do việc nhập định một lần, hoặc do việc thâu nhiếp tất cả bằng đặc tính nhận biết, có một đỉnh cao của tưởng; do việc nhập định nhiều lần, có nhiều đỉnh cao của tưởng.

๔๑๖. สญฺญา นุ โข, ภนฺเตติ ภนฺเต นิโรธสมาปชฺชนกสฺส ภิกฺขุโน ‘‘สญฺญา นุ โข ปฐมํ อุปฺปชฺชตี’’ติ ปุจฺฉติ. ตสฺส ภควา ‘‘สญฺญา โข, โปฏฺฐปาทา’’ติ พฺยากาสิ. ตตฺถ สญฺญาติ ฌานสญฺญา. ญาณนฺติ วิปสฺสนาญาณํ. อปโร นโย, สญฺญาติ วิปสฺสนา สญฺญา. ญาณนฺติ มคฺคญาณํ. อปโร นโย, สญฺญาติ มคฺคสญฺญา. ญาณนฺติ ผลญาณํ. ติปิฏกมหาสิวตฺเถโร ปนาห –

416. ‘Bạch ngài, phải chăng là tưởng?’ có nghĩa là: Bạch ngài, đối với một vị tỳ khưu đang nhập Diệt tận định, ông ta hỏi: ‘Phải chăng tưởng sanh khởi trước tiên?’. Thế Tôn đã giải đáp cho ông rằng: ‘Này Poṭṭhapāda, chính là tưởng’. Trong đó, ‘tưởng’ là tưởng của thiền. ‘Trí’ là trí tuệ minh sát. Một phương pháp khác: ‘tưởng’ là tưởng minh sát. ‘Trí’ là đạo trí. Một phương pháp khác: ‘tưởng’ là tưởng của đạo. ‘Trí’ là quả trí. Tuy nhiên, Trưởng lão Tipiṭaka Mahāsiva đã nói rằng –

กึ อิเม ภิกฺขู ภณนฺติ, โปฏฺฐปาโท เหฏฺฐา ภควนฺตํ นิโรธํ ปุจฺฉิ. อิทานิ นิโรธา วุฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘ภควา นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส กึ ปฐมํ อรหตฺตผลสญฺญา อุปฺปชฺชติ, อุทาหุ ปจฺจเวกฺขณญาณ’’นฺติ วทติ. อถสฺส ภควา ยสฺมา ผลสญฺญา ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺฉา ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ตสฺมา ‘‘สญฺญา โข โปฏฺฐปาทา’’ติ อาห. ตตฺถ สญฺญุปฺปาทาติ อรหตฺตผลสญฺญาย อุปฺปาทา, ปจฺฉา ‘‘อิทํ อรหตฺตผล’’นฺติ เอวํ ปจฺจเวกฺขณญาณุปฺปาโท โหติ. อิทปฺปจฺจยา กิร เมติ ผลสมาธิสญฺญาปจฺจยา กิร มยฺหํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ อุปฺปนฺนนฺติ.

‘Các vị tỳ khưu này đang nói gì vậy? Trước đó, Poṭṭhapāda đã hỏi Thế Tôn về sự diệt. Bây giờ, khi hỏi về việc xuất khỏi định diệt, ông ta nói: ‘Bạch Thế Tôn, đối với người đang xuất khỏi định diệt, phải chăng tưởng quả A-la-hán sanh khởi trước tiên, hay là trí phản khán sanh khởi?’. Bấy giờ, Thế Tôn, vì tưởng quả sanh khởi trước, sau đó mới đến trí phản khán, do đó Ngài đã nói: ‘Này Poṭṭhapāda, chính là tưởng’. Trong đó, ‘saññuppādā’ (do tưởng sanh khởi) có nghĩa là do sự sanh khởi của tưởng quả A-la-hán, sau đó sự sanh khởi của trí phản khán mới xảy ra, với ý rằng: ‘Đây là quả A-la-hán’. ‘Idappaccayā kira me’ (Quả thật, do duyên này của ta) có nghĩa là: ‘Quả thật, do duyên là tưởng của định quả mà trí phản khán của ta đã sanh khởi’.

สญฺญาอตฺตกถาวณฺณนา

Giải Thích Về Cuộc Thảo Luận Tưởng Là Tự Ngã

๔๑๗. อิทานิ ปริพฺพาชโก ยถา นาม คามสูกโร คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา คนฺเธหิ อนุลิมฺปิตฺวา มาลาทามํ ปิฬนฺธิตฺวา สิริสยเน อาโรปิโตปิ [Pg.310] สุขํ น วินฺทติ, เวเคน คูถฏฺฐานเมว คนฺตฺวา สุขํ วินฺทติ. เอวเมว ภควตา สณฺหสุขุมติลกฺขณพฺภาหตาย เทสนาย นฺหาปิตวิลิตฺตมณฺฑิโตปิ นิโรธกถาสิริสยนํ อาโรปิโตปิ ตตฺถ สุขํ น วินฺทนฺโต คูถฏฺฐานสทิสํ อตฺตโน ลทฺธึ คเหตฺวา ตเมว ปุจฺฉนฺโต ‘‘สญฺญา นุ โข, ภนฺเต, ปุริสสฺส อตฺตา’’ติอาทิมาห. อถสฺสานุมตึ คเหตฺวา พฺยากาตุกาโม ภควา – ‘‘กํ ปน ตฺว’’นฺติอาทิมาห. ตโต โส ‘‘อรูปี อตฺตา’’ติ เอวํ ลทฺธิโก สมาโนปิ ‘‘ภควา เทสนาย สุกุสโล, โส เม อาทิโตว ลทฺธึ มา วิทฺธํเสตู’’ติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน ลทฺธึ ปริหรนฺโต ‘‘โอฬาริกํ โข’’ติอาทิมาห. อถสฺส ภควา ตตฺถ โทสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โอฬาริโก จ หิ เต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ สนฺตนฺติ เอวํ สนฺเต. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ อุปโยควจนํ. เอวํ สนฺตํ อตฺตานํ ปจฺจาคจฺฉโต ตวาติ อยํ วา เอตฺถ อตฺโถ. จตุนฺนํ ขนฺธานํ เอกุปฺปาเทกนิโรธตฺตา กิญฺจาปิ ยา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สาว นิรุชฺฌติ. อปราปรํ อุปาทาย ปน ‘‘อญฺญา จ สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺญา จ สญฺญา นิรุชฺฌนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

417. Bấy giờ, vị du sĩ, cũng giống như một con heo làng, dù được tắm bằng nước thơm, xức dầu thơm, đeo vòng hoa và đặt nằm trên giường sang trọng, cũng không tìm thấy sự an lạc, mà vội vàng đi đến đống phân và tìm thấy sự an lạc ở đó. Cũng vậy, vị này, dù đã được ‘tắm, xức dầu, trang điểm’ bằng bài pháp vi tế, tinh diệu, được ấn chứng bởi ba tướng của Thế Tôn, và dù đã được đặt lên ‘chiếc giường sang trọng’ là câu chuyện về sự diệt, nhưng không tìm thấy sự an lạc ở đó, lại quay về chấp thủ tà kiến của mình, vốn giống như đống phân, và để hỏi chính về điều đó, ông đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Bạch ngài, phải chăng tưởng là tự ngã của một người?’. Bấy giờ, Thế Tôn, sau khi nắm bắt được khuynh hướng của ông và muốn giải đáp, đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Vậy ông...’. Do đó, vị ấy, dù là người có tà kiến rằng ‘tự ngã là vô sắc’, nhưng đã suy nghĩ: ‘Thế Tôn rất thiện xảo trong việc thuyết pháp, mong rằng Ngài sẽ không phá bỏ tà kiến của ta ngay từ đầu’, và để tránh né tà kiến của mình, ông đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Con... thô’. Bấy giờ, Thế Tôn, để chỉ ra lỗi lầm trong đó, đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Này ông, nếu tự ngã của ông là thô...’. Trong đó, ‘evaṃ santaṃ’ có nghĩa là ‘evaṃ sante’ (khi sự việc là như vậy). Từ này ở đây là một từ chỉ mục đích dùng trong ý nghĩa của cách thứ bảy. Hoặc ý nghĩa ở đây là: ‘của ông, người nhận biết một tự ngã như vậy’. Và, do bốn uẩn có sự đồng sanh đồng diệt, nên mặc dù tưởng nào sanh khởi thì chính tưởng ấy diệt đi, nhưng vì nó nương vào cái kế tiếp, nên được nói rằng: ‘Các tưởng khác sanh khởi, và các tưởng khác diệt đi’.

๔๑๘-๔๒๐. อิทานิ อญฺญํ ลทฺธึ ทสฺเสนฺโต – ‘‘มโนมยํ โข อหํ, ภนฺเต’’ติอาทึ วตฺวา ตตฺราปิ โทเส ทินฺเน ยถา นาม อุมฺมตฺตโก ยาวสฺส สญฺญา นปฺปติฏฺฐาติ, ตาว อญฺญํ คเหตฺวา อญฺญํ วิสฺสชฺเชติ, สญฺญาปติฏฺฐานกาเล ปน วตฺตพฺพเมว วทติ, เอวเมว อญฺญํ คเหตฺวา อญฺญํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ อตฺตโน ลทฺธึเยว วทนฺโต ‘‘อรูปี โข’’ติอาทิมาห. ตตฺราปิ ยสฺมา โส สญฺญาย อุปฺปาทนิโรธํ อิจฺฉติ, อตฺตานํ ปน สสฺสตํ มญฺญติ. ตสฺมา ตเถวสฺส โทสํ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘เอวํ สนฺตมฺปี’’ติอาทิมาห. ตโต ปริพฺพาชโก มิจฺฉาทสฺสเนน อภิภูตตฺตา ภควตา วุจฺจมานมฺปิ ตํ นานตฺตํ อชานนฺโต ‘‘สกฺกา ปเนตํ, ภนฺเต, มยา’’ติอาทิมาห. อถสฺส ภควา ยสฺมา โส สญฺญาย อุปฺปาทนิโรธํ ปสฺสนฺโตปิ สญฺญามยํ อตฺตานํ นิจฺจเมว มญฺญติ. ตสฺมา ‘‘ทุชฺชานํ โข’’ติอาทิมาห.

418-420. Bây giờ, để trình bày một tà kiến khác, sau khi (vị du sĩ) nói câu bắt đầu bằng: “Bạch ngài, tôi (cho rằng tự ngã) do ý tạo thành,” và khi ở đó lỗi lầm cũng đã được chỉ ra, ví như người điên, chừng nào tưởng của người ấy chưa được an lập, chừng đó người ấy nắm lấy điều này rồi lại từ bỏ điều kia, nhưng vào lúc tưởng đã được an lập, người ấy chỉ nói điều đáng nói; cũng giống như thế, sau khi nắm lấy tà kiến này rồi từ bỏ tà kiến kia, bây giờ, trong khi chỉ nói về tà kiến của chính mình, vị ấy đã nói câu bắt đầu bằng: “(Tự ngã) là vô sắc.” Ở đó cũng vậy, vì vị ấy mong muốn sự sinh và diệt của tưởng, nhưng lại cho rằng tự ngã là thường hằng. Do đó, đức Thế Tôn, trong khi chỉ ra lỗi lầm của vị ấy như trước, đã nói câu bắt đầu bằng: “Dù là như vậy.” Sau đó, vị du sĩ, do bị tà kiến chi phối, không biết được sự khác biệt ấy dù đã được đức Thế Tôn nói đến, đã nói câu bắt đầu bằng: “Bạch ngài, liệu con có thể...” Khi ấy, đức Thế Tôn, vì vị ấy dù thấy được sự sinh và diệt của tưởng, vẫn cho rằng tự ngã do tưởng tạo thành là thường hằng, do đó, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Thật khó biết.”

ตตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – ตว อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญา ขนฺติ, อญฺญา รุจิ, อญฺญถาเยว เต ทสฺสนํ ปวตฺตํ, อญฺญเทว จ เต ขมติ เจว รุจฺจติ จ, อญฺญตฺร [Pg.311] จ เต อาโยโค, อญฺญิสฺสาเยว ปฏิปตฺติยา ยุตฺตปยุตฺตตา, อญฺญตฺถ จ เต อาจริยกํ, อญฺญสฺมึ ติตฺถายตเน อาจริยภาโว. เตน ตยา เอวํ อญฺญทิฏฺฐิเกน อญฺญขนฺติเกน อญฺญรุจิเกน อญฺญตฺราโยเคน อญฺญตฺราจริยเกน ทุชฺชานํ เอตนฺติ. อถ ปริพฺพาชโก – ‘‘สญฺญา วา ปุริสสฺส อตฺตา โหตุ, อญฺญา วา สญฺญา, ตํ สสฺสตาทิ ภาวมสฺส ปุจฺฉิสฺส’’นฺติ ปุน ‘‘กึ ปน ภนฺเต’’ติอาทิมาห.

Ở đây, đây là ý nghĩa tóm tắt: Tri kiến của ông là khác, sự chấp nhận là khác, sở thích là khác, cái thấy của ông đã diễn tiến theo một cách khác, và ông chỉ chấp nhận và ưa thích điều khác. Và sự nỗ lực của ông ở nơi khác, sự chuyên tâm nỗ lực của ông ở trong một pháp hành khác. Và sự nghiệp thầy dạy của ông ở nơi khác, địa vị thầy dạy ở trong một học thuyết ngoại đạo khác. Do đó, đối với ông, người có tri kiến khác như vậy, có sự chấp nhận khác, có sở thích khác, có sự nỗ lực ở nơi khác, có sự nghiệp thầy dạy ở nơi khác, điều này thật khó biết. Khi ấy, vị du sĩ (nghĩ rằng): “Tự ngã của một người có thể là tưởng, hoặc có thể khác với tưởng, ta sẽ hỏi về trạng thái thường hằng v.v... của nó,” rồi lại nói câu bắt đầu bằng: “Bạch ngài, nhưng mà...”

ตตฺถ โลโกติ อตฺตานํ สนฺธาย วทติ. น เหตํ โปฏฺฐปาท อตฺถสญฺหิตนฺติ โปฏฺฐปาท เอตํ ทิฏฺฐิคตํ น อิธโลกปรโลกอตฺถนิสฺสิตํ, น อตฺตตฺถปรตฺถนิสฺสิตํ. น ธมฺมสํหิตนฺติ น นวโลกุตฺตรธมฺมนิสฺสิตํ. นาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ สิกฺขตฺตยสงฺขาตสฺส สาสนพฺรหฺมจริยกสฺส น อาทิมตฺตํ, อธิสีลสิกฺขามตฺตมฺปิ น โหติ. น นิพฺพิทายาติ สํสารวฏฺเฏ นิพฺพินฺทนตฺถาย น สํวตฺตติ. น วิราคายาติ วฏฺฏวิราคตฺถาย น สํวตฺตติ. น นิโรธายาติ วฏฺฏสฺส นิโรธกรณตฺถาย น สํวตฺตติ. น อุปสมายาติ วฏฺฏสฺส วูปสมนตฺถาย น สํวตฺตติ. น อภิญฺญายาติ วฏฺฏาภิชานนาย ปจฺจกฺขกิริยาย น สํวตฺตติ. น สมฺโพธายาติ วฏฺฏสมฺพุชฺฌนตฺถาย น สํวตฺตติ. น นิพฺพานายาติ อมตมหานิพฺพานสฺส ปจฺจกฺขกิริยาย น สํวตฺตติ.

Ở đây, (khi nói) “thế gian,” ông ta nói nhắm đến tự ngã. (Câu) “Này Poṭṭhapāda, điều này không liên hệ đến mục đích” có nghĩa là: này Poṭṭhapāda, tà kiến này không dựa vào lợi ích ở đời này và đời sau, không dựa vào lợi ích cho mình và cho người. (Câu) “Không liên hệ đến Chánh pháp” có nghĩa là không dựa vào chín pháp siêu thế. (Câu) “Không phải là khởi đầu của phạm hạnh” có nghĩa là không phải là phần khởi đầu của phạm hạnh trong giáo pháp, được gọi là tam học; cũng không phải chỉ là tăng thượng giới học. (Câu) “Không đưa đến nhàm chán” có nghĩa là không đưa đến sự nhàm chán trong vòng luân hồi. (Câu) “Không đưa đến ly tham” có nghĩa là không đưa đến sự ly tham đối với vòng luân hồi. (Câu) “Không đưa đến đoạn diệt” có nghĩa là không đưa đến việc làm cho vòng luân hồi chấm dứt. (Câu) “Không đưa đến an tịnh” có nghĩa là không đưa đến sự an tịnh của vòng luân hồi. (Câu) “Không đưa đến thắng trí” có nghĩa là không đưa đến sự chứng ngộ, sự biết rõ vòng luân hồi. (Câu) “Không đưa đến giác ngộ” có nghĩa là không đưa đến sự giác ngộ về vòng luân hồi. (Câu) “Không đưa đến Níp-bàn” có nghĩa là không đưa đến sự chứng ngộ đại Níp-bàn bất tử.

อิทํ ทุกฺขนฺติอาทีสุ ตณฺหํ ฐเปตฺวา เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขนฺติ, ตสฺเสว ทุกฺขสฺส ปภาวนโต สปฺปจฺจยา ตณฺหา ทุกฺขสมุทโยติ. อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ ทุกฺขนิโรโธติ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ มยา พฺยากตนฺติ อตฺโถ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ภควา ‘‘อิมสฺส ปริพฺพาชกสฺส มคฺคปาตุภาโว วา ผลสจฺฉิกิริยา วา นตฺถิ, มยฺหญฺจ ภิกฺขาจารเวลา’’ติ จินฺเตตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. ปริพฺพาชโกปิ ตํ อาการํ ญตฺวา ภควโต คมนกาลํ อาโรเจนฺโต วิย ‘‘เอวเมต’’นฺติอาทิมาห.

Trong các câu bắt đầu bằng “Đây là khổ,” ý nghĩa là: “Ngoại trừ ái, năm uẩn trong ba cõi là khổ; do là nguồn phát sinh của chính khổ ấy, ái cùng với các duyên của nó là tập khởi của khổ; sự không diễn tiến của cả hai (khổ và tập) là sự diệt khổ; Thánh đạo tám ngành là con đường đưa đến sự diệt khổ, đã được Ta tuyên thuyết.” Và sau khi nói như vậy, đức Thế Tôn suy nghĩ rằng: “Đối với vị du sĩ này, không có sự xuất hiện của đạo hay sự chứng ngộ quả, và đối với Ta, đã đến giờ đi khất thực,” rồi Ngài đã im lặng. Vị du sĩ cũng biết được thái độ ấy, như thể đang báo cho đức Thế Tôn biết giờ Ngài đi, đã nói câu bắt đầu bằng: “Thật đúng như vậy.”

๔๒๑. วาจาสนฺนิโตทเกนาติ วจนปโตเทน. สญฺฌพฺภริมกํสูติ สญฺฌพฺภริตํ นิรนฺตรํ ผุฏฺฐํ อกํสุ, อุปริ วิชฺฌึสูติ วุตฺตํ โหติ. ภูตนฺติ สภาวโต วิชฺชมานํ. ตจฺฉํ, ตถนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ธมฺมฏฺฐิตตนฺติ นวโลกุตฺตรธมฺเมสุ [Pg.312] ฐิตสภาวํ. ธมฺมนิยามตนฺติ โลกุตฺตรธมฺมนิยามตํ. พุทฺธานญฺหิ จตุสจฺจวินิมุตฺตา กถา นาม นตฺถิ. ตสฺมา สา เอทิสา โหติ.

421. (Cụm từ) Vācāsannitodakena có nghĩa là “bằng cây roi thúc nhọn là lời nói.” (Cụm từ) Sañjhabbharimakaṃsu có nghĩa là: họ đã làm cho nó được tràn đầy, được thấm nhuần không gián đoạn; được nói là “họ đã đâm thọc từ trên.” (Từ) Bhūtaṃ có nghĩa là “hiện hữu về phương diện tự tánh.” (Các từ) Tacchaṃ, tathaṃ là đồng nghĩa của từ ấy. (Từ) Dhammaṭṭhitatanti có nghĩa là “trạng thái an trú trong chín pháp siêu thế.” (Từ) Dhammaniyāmatanti có nghĩa là “tính quyết định của pháp siêu thế.” Vì rằng, đối với các đức Phật, không có bài pháp nào gọi là thoát ly khỏi Tứ đế. Do đó, bài pháp ấy là như vậy.

จิตฺตหตฺถิสาริปุตฺตโปฏฺฐปาทวตฺถุวณฺณนา

Chú giải về câu chuyện liên quan đến Citta, Hatthisāriputta, và Poṭṭhapāda

๔๒๒. จิตฺโต จ หตฺถิสาริปุตฺโตติ โส กิร สาวตฺถิยํ หตฺถิอาจริยสฺส ปุตฺโต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตีณิ ปิฏกานิ อุคฺคเหตฺวา สุขุเมสุ อตฺถนฺตเรสุ กุสโล อโหสิ, ปุพฺเพ กตปาปกมฺมวเสน ปน สตฺตวาเร วิพฺภมิตฺวา คิหิ ชาโต. กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กิร สาสเน ทฺเว สหายกา อเหสุํ, อญฺญมญฺญํ สมคฺคา เอกโตว สชฺฌายนฺติ. เตสุ เอโก อนภิรโต คิหิภาเว จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อิตรสฺส อาโรเจสิ. โส คิหิภาเว อาทีนวํ ปพฺพชฺชาย อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา ตํ โอวทิ. โส ตํ สุตฺวา อภิรมิตฺวา ปุเนกทิวสํ ตาทิเส จิตฺเต อุปฺปนฺเน ตํ เอตทโวจ ‘‘มยฺหํ อาวุโส เอวรูปํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ – ‘อิมาหํ ปตฺตจีวรํ ตุยฺหํ ทสฺสามี’ติ’’. โส ปตฺตจีวรโลเภน ตสฺส คิหิภาเว อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา ปพฺพชฺชาย อาทีนวํ กเถสิ. อถสฺส ตํ สุตฺวาว คิหิภาวโต จิตฺตํ วิรชฺชิตฺวา ปพฺพชฺชายเมว อภิรมิ. เอวเมส ตทา สีลวนฺตสฺส ภิกฺขุโน คิหิภาเว อานิสํสกถาย กถิตตฺตา อิทานิ ฉ วาเร วิพฺภมิตฺวา สตฺตเม วาเร ปพฺพชิโต. มหาโมคฺคลฺลานสฺส, มหาโกฏฺฐิกตฺเถรสฺส จ อภิธมฺมกถํ กเถนฺตานํ อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตติ. อถ นํ มหาโกฏฺฐิกตฺเถโร อปสาเทติ. โส มหาสาวกสฺส กถิเต ปติฏฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต วิพฺภมิตฺวา คิหิ ชาโต. โปฏฺฐปาทสฺส ปนายํ คิหิสหายโก โหติ. ตสฺมา วิพฺภมิตฺวา ทฺวีหตีหจฺจเยน โปฏฺฐปาทสฺส สนฺติกํ คโต. อถ นํ โส ทิสฺวา ‘‘สมฺม กึ ตยา กตํ, เอวรูปสฺส นาม สตฺถุ สาสนา อปสกฺกนฺโตสิ, เอหิ ปพฺพชิตุํ อิทานิ เต วฏฺฏตี’’ติ ตํ คเหตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺโต จ หตฺถิสาริปุตฺโต โปฏฺฐปาโท จ ปริพฺพาชโก’’ติ.

422. Và Citta, con trai của người huấn luyện voi. Nghe nói, vị ấy là con trai của một người huấn luyện voi ở Sāvatthī, đã xuất gia nơi đức Thế Tôn, học thuộc ba tạng, đã trở nên thiện xảo trong những ý nghĩa vi tế. Tuy nhiên, do ác nghiệp đã làm trong quá khứ, vị ấy đã hoàn tục bảy lần và trở thành người tại gia. Nghe nói, trong giáo pháp của đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Kassapa, có hai vị bạn đồng tu, họ hòa hợp với nhau và cùng nhau tụng đọc. Trong hai vị, một vị không hoan hỷ, khởi tâm muốn trở về đời sống tại gia và đã nói cho vị kia biết. Vị kia đã chỉ ra sự nguy hại của đời sống tại gia và lợi ích của đời sống xuất gia, rồi khuyên bảo vị ấy. Vị ấy nghe xong, lại hoan hỷ. Một ngày khác, khi tâm tương tự khởi lên, vị ấy đã nói với vị kia rằng: "Này hiền hữu, tâm như thế này khởi lên nơi tôi: 'Tôi sẽ cho hiền hữu y bát này'." Vị kia vì tham y bát, đã chỉ ra lợi ích của đời sống tại gia và nói về sự nguy hại của đời sống xuất gia cho vị ấy. Bấy giờ, ngay khi nghe điều đó, tâm của vị ấy đã nhàm chán đời sống tại gia và chỉ hoan hỷ trong đời sống xuất gia. Như vậy, do khi ấy đã nói lời tán thán lợi ích của đời sống tại gia cho một vị tỳ khưu có giới, nên bây giờ, vị này đã hoàn tục sáu lần và xuất gia lại lần thứ bảy. Khi ngài Mahāmoggallāna và trưởng lão Mahākoṭṭhika đang thảo luận về Abhidhamma, vị ấy đã xen vào giữa cuộc nói chuyện. Bấy giờ, trưởng lão Mahākoṭṭhika đã khiển trách vị ấy. Vị ấy không thể đứng vững trước lời nói của vị đại thinh văn, đã hoàn tục và trở thành người tại gia. Vị này lại là bạn tại gia của Poṭṭhapāda. Vì vậy, sau khi hoàn tục, hai ba ngày sau, vị ấy đã đến chỗ của Poṭṭhapāda. Bấy giờ, Poṭṭhapāda thấy vị ấy liền nói: "Này bạn, bạn đã làm gì vậy? Bạn đã rời bỏ giáo pháp của một vị Đạo sư như thế này. Hãy đến đây, bây giờ bạn nên xuất gia lại", rồi dẫn vị ấy đến nơi đức Thế Tôn. Do đó, đã được nói rằng: "Và Citta, con trai của người huấn luyện voi, và du sĩ Poṭṭhapāda."

๔๒๓. อนฺธาติ ปญฺญาจกฺขุโน นตฺถิตาย อนฺธา, ตสฺเสว อภาเวน อจกฺขุกา. ตฺวํเยว เนสํ เอโก จกฺขุมาติ สุภาสิตทุพฺภาสิตชานนภาวมตฺเตน ปญฺญาจกฺขุนา จกฺขุมา. เอกํสิกาติ เอกโกฏฺฐาสา. ปญฺญตฺตาติ [Pg.313] ฐปิตา. อเนกํสิกาติ น เอกโกฏฺฐาสา เอเกเนว โกฏฺฐาเสน สสฺสตาติ วา อสสฺสตาติ วา น วุตฺตาติ อตฺโถ.

423. (Họ) mù lòa: Mù lòa vì không có tuệ nhãn, vì không có chính tuệ nhãn ấy nên (họ) không có mắt. (Câu) "Chỉ có Ngài là người có mắt trong số họ" (có nghĩa là): có mắt với tuệ nhãn chỉ ở mức độ biết được lời nói thiện và lời nói ác. "Ekaṃsikā" nghĩa là có một phần. "Paññattā" nghĩa là được thiết lập. "Anekaṃsikā" nghĩa là không có một phần, ý nghĩa là không được nói chỉ bằng một phần là "thường hằng" hay "không thường hằng".

เอกํสิกธมฺมวณฺณนา

Giải thích về các pháp nhất hướng.

๔๒๔-๔๒๕. สนฺติ โปฏฺฐปาทาติ อิทํ ภควา กสฺมา อารภิ? พาหิรเกหิ ปญฺญาปิตนิฏฺฐาย อนิยฺยานิกภาวทสฺสนตฺถํ. สพฺเพ หิ ติตฺถิยา ยถา ภควา อมตํ นิพฺพานํ, เอวํ อตฺตโน อตฺตโน สมเย โลกถุปิกาทิวเสน นิฏฺฐํ ปญฺญเปนฺติ, สา จ น นิยฺยานิกา. ยถา ปญฺญตฺตา หุตฺวา น นิยฺยาติ น คจฺฉติ, อญฺญทตฺถุ ปณฺฑิเตหิ ปฏิกฺขิตฺตา นิวตฺตติ, ตํ ทสฺเสตุํ ภควา เอวมาห. ตตฺถ เอกนฺตสุขํ โลกํ ชานํ ปสฺสนฺติ ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกนฺตสุโข โลโก ปจฺฉิมาทีนํ วา อญฺญตรายาติ เอวํ ชานนฺตา เอวํ ปสฺสนฺตา วิหรถ. ทิฏฺฐปุพฺพานิ โข ตสฺมึ โลเก มนุสฺสานํ สรีรสณฺฐานาทีนีติ. อปฺปาฏิหีรกตนฺติ อปฺปาฏิหีรกตํ ปฏิหรณวิรหิตํ, อนิยฺยานิกนฺติ วุตฺตํ โหติ.

424-425. Vì sao đức Thế Tôn bắt đầu với câu "Này Poṭṭhapāda, có những..."? Để chỉ ra rằng cứu cánh do các ngoại đạo tuyên thuyết không phải là pháp đưa đến sự giải thoát. Thật vậy, tất cả các du sĩ ngoại đạo, giống như đức Thế Tôn chế định Nibbāna bất tử, cũng vậy, họ chế định cứu cánh trong học thuyết của riêng mình bằng các cách như (thế giới là) đỉnh cao của vũ trụ v.v., và cứu cánh ấy không đưa đến sự giải thoát. Khi được chế định như thế nào, nó không dẫn ra, không đi đến (sự giải thoát), trái lại, nó bị các bậc hiền trí bác bỏ và quay trở lại. Để chỉ ra điều đó, đức Thế Tôn đã nói như vậy. Trong đó, (câu) "biết và thấy thế giới hoàn toàn an lạc" (có nghĩa là): "Ở phương đông có một thế giới hoàn toàn an lạc" hoặc "ở một trong các phương như phương tây v.v.", các ông sống trong khi biết như vậy, thấy như vậy (phải không)? (Các ông) đã từng thấy hình dáng thân thể v.v. của con người trong thế giới ấy chưa? "Appāṭihīrakataṃ" nghĩa là không có phép lạ, không có sự bác bỏ (điều đối nghịch), điều này có nghĩa là "không đưa đến sự giải thoát".

๔๒๖-๔๒๗. ชนปทกลฺยาณีติ ชนปเท อญฺญาหิ อิตฺถีหิ วณฺณสณฺฐานวิลาสากปฺปาทีหิ อสทิสา.

426-427. "Người đẹp nhất xứ" nghĩa là người phụ nữ không ai sánh bằng trong xứ so với những người phụ nữ khác về sắc đẹp, hình dáng, cử chỉ, trang điểm v.v.

ตโยอตฺตปฏิลาภวณฺณนา

Giải thích về ba sự thành tựu tự ngã.

๔๒๘. เอวํ ภควา ปเรสํ นิฏฺฐาย อนิยฺยานิกตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน นิฏฺฐาย นิยฺยานิกภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตโย โข เม โปฏฺฐปาทา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตปฏิลาโภติ อตฺตภาวปฏิลาโภ, เอตฺถ จ ภควา ตีหิ อตฺตภาวปฏิลาเภหิ ตโย ภเว ทสฺเสสิ. โอฬาริกตฺตภาวปฏิลาเภน อวีจิโต ปฏฺฐาย ปรนิมฺมิตวสวตฺติปริโยสานํ กามภวํ ทสฺเสสิ. มโนมยอตฺตภาวปฏิลาเภน ปฐมชฺฌานภูมิโต ปฏฺฐาย อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกปริโยสานํ รูปภวํ ทสฺเสสิ. อรูปอตฺตภาวปฏิลาเภน อากาสานญฺจายตนพฺรหฺมโลกโต ปฏฺฐาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนพฺรหฺมโลกปริโยสานํ อรูปภวํ ทสฺเสสิ. สํกิเลสิกา ธมฺมา นาม ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา. โวทานิยา ธมฺมา นาม สมถวิปสฺสนา.

428. Như vậy, sau khi chỉ ra rằng cứu cánh của những người khác không đưa đến sự giải thoát, để chỉ ra rằng cứu cánh của chính mình đưa đến sự giải thoát, đức Thế Tôn đã nói câu bắt đầu bằng "Này Poṭṭhapāda, có ba sự thành tựu tự ngã này do Ta...". Trong đó, "attapaṭilābho" là sự thành tựu tự thể. Và ở đây, đức Thế Tôn đã chỉ ra ba cõi hữu bằng ba sự thành tựu tự thể. Bằng sự thành tựu tự thể thô thiển, Ngài đã chỉ ra cõi Dục, bắt đầu từ địa ngục Avīci cho đến cõi trời Paranimmitavasavattī. Bằng sự thành tựu tự thể do tâm tạo, Ngài đã chỉ ra cõi Sắc, bắt đầu từ cõi Sơ thiền cho đến cõi trời Akaniṭṭha. Bằng sự thành tựu tự thể vô sắc, Ngài đã chỉ ra cõi Vô sắc, bắt đầu từ cõi trời Ākāsānañcāyatana cho đến cõi trời Nevasaññānāsaññāyatana. Các pháp làm ô nhiễm là mười hai tâm bất thiện sanh khởi. Các pháp làm thanh tịnh là samatha (chỉ) và vipassanā (quán).

๔๒๙. ปญฺญาปาริปูรึ [Pg.314] เวปุลฺลตฺตนฺติ มคฺคปญฺญาผลปญฺญานํ ปาริปูริญฺเจว วิปุลภาวญฺจ. ปามุชฺชนฺติ ตรุณปีติ. ปีตีติ พลวตุฏฺฐิ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ อโวจุมฺห ‘‘สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหิรตี’’ติ, ตตฺถ ตสฺส เอวํ วิหรโต ตํ ปาโมชฺชญฺเจว ภวิสฺสติ, ปีติ จ นามกายปสฺสทฺธิ จ สติ จ สูปฏฺฐิตา อุตฺตมญาณญฺจ สุโข จ วิหาโร. สพฺพวิหาเรสุ จ อยเมว วิหาโร ‘‘สุโข’’ติ วตฺตุํ ยุตฺโต ‘‘อุปสนฺโต ปรมมธุโร’’ติ. ตตฺถ ปฐมชฺฌาเน ปาโมชฺชาทโย ฉปิ ธมฺมา ลพฺภนฺติ, ทุติยชฺฌาเน ทุพฺพลปีติสงฺขาตํ ปาโมชฺชํ นิวตฺตติ, เสสา ปญฺจ ลพฺภนฺติ. ตติเย ปีติ นิวตฺตติ, เสสา จตฺตาโร ลพฺภนฺติ. ตถา จตุตฺเถ. อิเมสุ จตูสุ ฌาเนสุ สมฺปสาทนสุตฺเต สุทฺธวิปสฺสนา ปาทกชฺฌานเมว กถิตํ. ปาสาทิกสุตฺเต จตูหิ มคฺเคหิ สทฺธึ วิปสฺสนา กถิตา. ทสุตฺตรสุตฺเต จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติ กถิตา. อิมสฺมึ โปฏฺฐปาทสุตฺเต ปาโมชฺชํ ปีติเววจนเมว กตฺวา ทุติยชฺฌานิกผลสมาปตฺตินาม กถิตาติ เวทิตพฺพา.

429. Trí tuệ viên mãn và rộng lớn là sự viên mãn và sự rộng lớn của đạo tuệ và quả tuệ. Hân hoan là hỷ non. Hỷ là sự vui thích mạnh mẽ. Điều gì đã được nói? Điều mà chúng ta đã nói: ‘Tự mình chứng ngộ với thắng trí, đạt đến và an trú,’ ở đây, đối với vị ấy đang an trú như vậy, sự hân hoan ấy sẽ khởi sanh, và hỷ, và thân khinh an, và niệm được khéo an lập, và trí tuệ tối thượng, và sự an trú an lạc. Và trong tất cả các sự an trú, chính sự an trú này là thích hợp để được gọi là ‘an lạc,’ ‘tịch tịnh, ngọt ngào tối thượng.’ Ở đây, trong sơ thiền, cả sáu pháp bắt đầu bằng hân hoan đều được tìm thấy. Trong nhị thiền, hân hoan được gọi là hỷ yếu ớt sẽ chấm dứt, năm pháp còn lại được tìm thấy. Trong tam thiền, hỷ chấm dứt, bốn pháp còn lại được tìm thấy. Tương tự trong tứ thiền. Trong bốn thiền này, ở kinh Sampasādana, chỉ có thiền làm nền tảng cho thuần quán được thuyết giảng. Trong kinh Pāsādika, minh sát cùng với bốn đạo được thuyết giảng. Trong kinh Dasuttara, quả định của tứ thiền được thuyết giảng. Trong kinh Poṭṭhapāda này, cần phải hiểu rằng, sau khi xem hân hoan chỉ là một từ đồng nghĩa của hỷ, quả định của nhị thiền đã được thuyết giảng.

๔๓๒-๔๓๗. อยํ วา โสติ เอตฺถ วา สทฺโท วิภาวนตฺโถ โหติ. อยํ โสติ เอวํ วิภาเวตฺวา ปกาเสตฺวา พฺยากเรยฺยาม. ยถาปเร ‘‘เอกนฺตสุขํ อตฺตานํ สญฺชานาถา’’ติ ปุฏฺฐา ‘‘โน’’ติ วทนฺติ, น เอวํ วทามาติ อตฺโถ. สปฺปาฏิหีรกตนฺติ สปฺปาฏิหรณํ, นิยฺยานิกนฺติ อตฺโถ. โมโฆ โหตีติ ตุจฺโฉ โหติ, นตฺถิ โส ตสฺมึ สมเยติ อธิปฺปาโย. สจฺโจ โหตีติ ภูโต โหติ, สฺเวว ตสฺมึ สมเย สจฺโจ โหตีติ อตฺโถ. เอตฺถ ปนายํ จิตฺโต อตฺตโน อสพฺพญฺญุตาย ตโย อตฺตปฏิลาเภ กเถตฺวา อตฺตปฏิลาโภ นาม ปญฺญตฺติมตฺตํ เอตนฺติ อุทฺธริตุํ นาสกฺขิ, อตฺตปฏิลาโภ ตฺเวว นิยฺยาเตสิ. อถสฺส ภควา รูปาทโย เจตฺถ ธมฺมา, อตฺตปฏิลาโภติ ปน นามมตฺตเมตํ, เตสุ เตสุ รูปาทีสุ สติ เอวรูปา โวหารา โหนฺตีติ ทสฺเสตุกาโม ตสฺเสว กถํ คเหตฺวา นามปญฺญตฺติวเสน นิยฺยาตนตฺถํ ‘‘ยสฺมึ จิตฺต สมเย’’ติอาทิมาห.

432-437. Trong câu ‘Ayaṃ vā so,’ từ ‘vā’ có nghĩa là làm rõ. Chúng ta nên trả lời bằng cách làm rõ và chỉ ra rằng ‘Đây là cái đó.’ Giống như khi những người khác được hỏi: ‘Các vị có biết một tự ngã hoàn toàn an lạc không?’ họ trả lời ‘Không,’ ý nghĩa là chúng ta không nói như vậy. ‘Có thể bác bỏ’ có nghĩa là có sự bác bỏ, có nghĩa là có lối thoát. ‘Trở nên trống rỗng’ có nghĩa là trở nên vô ích, ý là nó không tồn tại vào lúc đó. ‘Trở nên thật’ có nghĩa là trở nên hiện hữu, ý là chính nó trở nên thật vào lúc đó. Ở đây, Citta này, do sự không toàn tri của mình, sau khi nói về ba sự thủ đắc tự ngã, đã không thể rút ra rằng ‘sự thủ đắc tự ngã chỉ là một khái niệm,’ ông ta chỉ kết luận rằng đó là ‘sự thủ đắc tự ngã.’ Khi ấy, Đức Thế Tôn, muốn chỉ ra rằng ‘Ở đây có các pháp như sắc, v.v., nhưng “sự thủ đắc tự ngã” chỉ là một cái tên. Khi có các pháp như sắc, v.v., thì có những cách dùng từ như vậy,’ đã lấy lời nói của chính Citta và để kết luận theo cách của một khái niệm danh xưng, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘Này Citta, vào lúc...’

๔๓๘. เอวญฺจ ปน วตฺวา ปฏิปุจฺฉิตฺวา วินยนตฺถํ ปุน ‘‘สเจ ตํ, จิตฺต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ โย เม อโหสิ อตีโต อตฺตปฏิลาโภ[Pg.315], สฺเวว เม อตฺตปฏิลาโภ, ตสฺมึ สมเย สจฺโจ อโหสิ, โมโฆ อนาคโต โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโนติ เอตฺถ ตาว อิมมตฺถํ ทสฺเสติ – ยสฺมา เย เต อตีตา ธมฺมา, เต เอตรหิ นตฺถิ, อเหสุนฺติ ปน สงฺขฺยํ คตา, ตสฺมา โสปิ เม อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึเยว สมเย สจฺโจ อโหสิ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ ปน ธมฺมานํ ตทา อภาวา ตสฺมึ สมเย ‘‘โมโฆ อนาคโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน’’ติ, เอวํ อตฺถโต นามมตฺตเมว อตฺตปฏิลาภํ ปฏิชานาติ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ เอเสว นโย.

438. Và sau khi nói như vậy, hỏi lại để huấn luyện, Ngài lại nói câu bắt đầu bằng ‘Này Citta, nếu họ hỏi ngươi như vầy...’ Ở đây, trong câu ‘Sự thủ đắc tự ngã trong quá khứ của ta là gì, chính sự thủ đắc tự ngã đó của ta vào lúc đó là thật, tương lai là trống rỗng, hiện tại là trống rỗng,’ trước hết Ngài chỉ ra ý nghĩa này: bởi vì những pháp nào đã qua trong quá khứ, chúng không tồn tại bây giờ, nhưng chúng được kể là ‘đã từng có,’ do đó, sự thủ đắc tự ngã đó của ta cũng chỉ thật vào chính thời điểm đó. Nhưng vì các pháp tương lai và hiện tại không tồn tại vào lúc đó, nên vào lúc đó ‘tương lai là trống rỗng, hiện tại là trống rỗng.’ Như vậy, về mặt ý nghĩa, người ấy thừa nhận sự thủ đắc tự ngã chỉ là một cái tên. Đối với tương lai và hiện tại cũng theo phương pháp này.

๔๓๙-๔๔๓. อถ ภควา ตสฺส พฺยากรเณน สทฺธึ อตฺตโน พฺยากรณํ สํสนฺทิตุํ ‘‘เอวเมว โข จิตฺตา’’ติอาทีนิ วตฺวา ปุน โอปมฺมโต ตมตฺถํ สาเธนฺโต ‘‘เสยฺยถาปิ จิตฺต ควา ขีร’’นฺติอาทิมาห. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ, ยถา ควา ขีรํ, ขีราทีหิ จ ทธิอาทีนิ ภวนฺติ, ตตฺถ ยสฺมึ สมเย ขีรํ โหติ, น ตสฺมึ สมเย ทธีติ วา นวนีตาทีสุ วา อญฺญตรนฺติ สงฺขฺยํ นิรุตฺตึ นามํ โวหารํ คจฺฉติ. กสฺมา? เย ธมฺเม อุปาทาย ทธีติอาทิ โวหารา โหนฺติ, เตสํ อภาวา. อถ โข ขีรํ ตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขฺยํ คจฺฉติ. กสฺมา? เย ธมฺเม อุปาทาย ขีรนฺติ สงฺขฺยา นิรุตฺติ นามํ โวหาโร โหติ, เตสํ ภาวาติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิมา โข จิตฺตาติ โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ อิติ จ มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ อิติ จ อรูโป อตฺตปฏิลาโภ อิติ จ อิมา โข จิตฺต โลกสมญฺญา โลเก สมญฺญามตฺตกานิ สมนุชานนมตฺตกานิ เอตานิ. ตถา โลกนิรุตฺติมตฺตกานิ วจนปถมตฺตกานิ โวหารมตฺตกานิ นามปณฺณตฺติมตฺตกานิ เอตานีติ. เอวํ ภควา เหฏฺฐา ตโย อตฺตปฏิลาเภ กเถตฺวา อิทานิ สพฺพเมตํ โวหารมตฺตกนฺติ วทติ. กสฺมา? ยสฺมา ปรมตฺถโต สตฺโต นาม นตฺถิ, สุญฺโญ ตุจฺโฉ เอส โลโก.

439-443. Khi ấy, Đức Thế Tôn, để so sánh câu trả lời của mình với câu trả lời của Citta, đã nói những lời bắt đầu bằng ‘Này Citta, đúng vậy...’, và rồi, để làm sáng tỏ ý nghĩa đó bằng một ví dụ, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘Này Citta, ví như từ con bò có sữa...’ Ở đây, ý nghĩa tóm tắt là thế này: Giống như từ con bò có sữa, và từ sữa v.v. có sữa đông v.v., ở đó, vào lúc có sữa, nó không được gọi tên, định danh, danh xưng, hay cách dùng từ là ‘sữa đông’ hay một trong những thứ khác như bơ tươi. Tại sao? Vì không có những pháp mà dựa vào đó có các cách dùng từ như ‘sữa đông.’ Mà vào lúc đó, nó chỉ được gọi là ‘sữa.’ Tại sao? Vì có những pháp mà dựa vào đó có sự gọi tên, định danh, danh xưng, cách dùng từ là ‘sữa.’ Phương pháp này áp dụng cho tất cả. ‘Này Citta, những điều này...’ có nghĩa là: ‘sự thủ đắc tự ngã thô thiển,’ ‘sự thủ đắc tự ngã do ý tạo,’ và ‘sự thủ đắc tự ngã vô sắc’ – này Citta, đây là những quy ước của thế gian. Chúng chỉ là những quy ước trong thế gian, chỉ là những sự thừa nhận. Tương tự, chúng chỉ là những định danh của thế gian, chỉ là những lối nói, chỉ là những cách dùng từ, chỉ là những khái niệm danh xưng. Như vậy, Đức Thế Tôn, sau khi đã nói về ba sự thủ đắc tự ngã ở trên, bây giờ Ngài nói rằng tất cả những điều này chỉ là cách dùng từ. Tại sao? Bởi vì, theo nghĩa tối hậu, không có cái gọi là chúng sanh; thế gian này trống không, rỗng tuếch.

พุทฺธานํ ปน ทฺเว กถา สมฺมุติกถา จ ปรมตฺถกถา จ. ตตฺถ ‘‘สตฺโต โปโส เทโว พฺรหฺมา’’ติอาทิกา ‘‘สมฺมุติกถา’’ นาม. ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา ขนฺธา ธาตุโย อายตนานิ สติปฏฺฐานา สมฺมปฺปธานา’’ติอาทิกา ปรมตฺถกถา นาม. ตตฺถ โย สมฺมุติเทสนาย ‘‘สตฺโต’’ติ วา ‘‘โปโส’’ติ วา ‘‘เทโว’’ติ วา ‘‘พฺรหฺมา’’ติ วา วุตฺเต วิชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ นิยฺยาตุํ [Pg.316] อรหตฺตชยคฺคาหํ คเหตุํ สกฺโกติ, ตสฺส ภควา อาทิโตว ‘‘สตฺโต’’ติ วา ‘‘โปโส’’ติ วา ‘‘เทโว’’ติ วา ‘‘พฺรหฺมา’’ติ วา กเถติ, โย ปรมตฺถเทสนาย ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ วา ‘‘ทุกฺข’’นฺติ วาติอาทีสุ อญฺญตรํ สุตฺวา วิชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ นิยฺยาตุํ อรหตฺตชยคฺคาหํ คเหตุํ สกฺโกติ, ตสฺส ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ วา ‘‘ทุกฺข’’นฺติ วาติอาทีสุ อญฺญตรเมว กเถติ. ตถา สมฺมุติกถาย พุชฺฌนกสตฺตสฺสาปิ น ปฐมํ ปรมตฺถกถํ กเถติ. สมฺมุติกถาย ปน โพเธตฺวา ปจฺฉา ปรมตฺถกถํ กเถติ. ปรมตฺถกถาย พุชฺฌนกสตฺตสฺสาปิ น ปฐมํ สมฺมุติกถํ กเถติ. ปรมตฺถกถาย ปน โพเธตฺวา ปจฺฉา สมฺมุติกถํ กเถติ. ปกติยา ปน ปฐมเมว ปรมตฺถกถํ กเถนฺตสฺส เทสนา ลูขาการา โหติ, ตสฺมา พุทฺธา ปฐมํ สมฺมุติกถํ กเถตฺวา ปจฺฉา ปรมตฺถกถํ กเถนฺติ. สมฺมุติกถํ กเถนฺตาปิ สจฺจเมว สภาวเมว อมุสาว กเถนฺติ. ปรมตฺถกถํ กเถนฺตาปิ สจฺจเมว สภาวเมว อมุสาว กเถนฺติ.

Vả lại, chư Phật có hai loại thuyết giảng: thế tục thuyết và thắng nghĩa thuyết. Trong đó, những lời nói như: “chúng sanh, người nam, chư thiên, phạm thiên” được gọi là “thế tục thuyết”. Những lời nói như: “vô thường, khổ, vô ngã, các uẩn, các giới, các xứ, các niệm xứ, các chánh cần” được gọi là thắng nghĩa thuyết. Trong đó, người nào có khả năng hiểu, thâm nhập, thoát ly, nắm giữ ngọn cờ chiến thắng A-la-hán khi được thuyết giảng bằng thế tục ngôn như “chúng sanh”, “người nam”, “chư thiên”, hay “phạm thiên”, thì đối với người ấy, đức Thế Tôn ban đầu thuyết giảng là “chúng sanh”, “người nam”, “chư thiên”, hay “phạm thiên”. Người nào có khả năng hiểu, thâm nhập, thoát ly, nắm giữ ngọn cờ chiến thắng A-la-hán khi nghe một trong những pháp như “vô thường”, “khổ”... bằng thắng nghĩa ngôn, thì đối với người ấy, Ngài chỉ thuyết một trong những pháp như “vô thường”, “khổ”... Tương tự, đối với chúng sanh có thể giác ngộ bằng thế tục thuyết, Ngài không thuyết thắng nghĩa thuyết trước. Mà sau khi đã làm cho giác ngộ bằng thế tục thuyết, Ngài mới thuyết thắng nghĩa thuyết. Đối với chúng sanh có thể giác ngộ bằng thắng nghĩa thuyết, Ngài cũng không thuyết thế tục thuyết trước. Mà sau khi đã làm cho giác ngộ bằng thắng nghĩa thuyết, Ngài mới thuyết thế tục thuyết. Vả lại, theo lẽ thường, bài pháp của vị thuyết thắng nghĩa thuyết ngay từ đầu sẽ có vẻ khô khan, vì thế, chư Phật sau khi thuyết thế tục thuyết trước, sau đó mới thuyết thắng nghĩa thuyết. Dù thuyết thế tục thuyết, các Ngài cũng chỉ nói điều chân thật, điều đúng với tự tánh, điều không sai lạc. Dù thuyết thắng nghĩa thuyết, các Ngài cũng chỉ nói điều chân thật, điều đúng với tự tánh, điều không sai lạc.

ทุเว สจฺจานิ อกฺขาสิ, สมฺพุทฺโธ วทตํ วโร;

สมฺมุตึ ปรมตฺถญฺจ, ตติยํ นูปลพฺภติ.

Bậc Chánh Đẳng Giác, bậc tối thượng trong các bậc thuyết giảng, đã thuyết hai chân lý: thế tục đế và thắng nghĩa đế; không thể tìm thấy chân lý thứ ba.

สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณํ;

ปรมตฺถวจนํ สจฺจํ, ธมฺมานํ ภูตลกฺขณนฺติ.

Lời nói quy ước là chân thật, vì là nguyên nhân của sự công nhận trong thế gian; lời nói về thắng nghĩa là chân thật, vì là đặc tính chân thật của các pháp.

ยาหิ ตถาคโต โวหรติ อปรามสนฺติ ยาหิ โลกสมญฺญาหิ โลกนิรุตฺตีหิ ตถาคโต ตณฺหามานทิฏฺฐิปรามาสานํ อภาวา อปรามสนฺโต โวหรตีติ เทสนํ วินิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน นิฏฺฐาเปสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

(Câu) “Như Lai sử dụng những (ngôn từ) ấy mà không chấp thủ” có nghĩa là: Bằng những danh xưng, những ngôn ngữ nào của thế gian, Như Lai sử dụng mà không chấp thủ do không có sự chấp thủ của tham, mạn, tà kiến. (Vị Trưởng lão) đã phân tách bài pháp và kết thúc bằng đỉnh cao là quả A-la-hán. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

Như vậy, trong bộ Chú giải Trường Bộ Kinh tên là Sumaṅgalavilāsinī,

โปฏฺฐปาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Poṭṭhapāda đã kết thúc.

๑๐. สุภสุตฺตวณฺณนา

10. Phần giải thích kinh Subha

สุภมาณวกวตฺถุวณฺณนา

Phần giải thích câu chuyện về thanh niên Subha

๔๔๔. เอวํ [Pg.317] เม สุตํ…เป… สาวตฺถิยนฺติ สุภสุตฺตํ. ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา. อจิรปรินิพฺพุเต ภควตีติ อจิรํ ปรินิพฺพุเต ภควติ, ปรินิพฺพานโต อุทฺธํ มาสมตฺเต กาเล. นิทานวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว ภควโต ปตฺตจีวรํ อาทาย อาคนฺตฺวา ขีรวิเรจนํ ปิวิตฺวา วิหาเร นิสินฺนทิวสํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. โตเทยฺยปุตฺโตติ โตเทยฺยพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต, โส กิร สาวตฺถิยา อวิทูเร ตุทิคาโม นาม อตฺถิ, ตสฺส อธิปติตฺตา โตเทยฺโยติ สงฺขฺยํ คโต. มหทฺธโน ปน โหติ ปญฺจจตฺตาลีสโกฏิวิภโว, ปรมมจฺฉรี – ‘‘ททโต โภคานํ อปริกฺขโย นาม นตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา กสฺสจิ กิญฺจิ น เทติ, ปุตฺตมฺปิ อาห –

444. (Đoạn) “Tôi nghe như vầy... tại Sāvatthī” là kinh Subha. Trong đó, đây là phần giải thích các từ không rõ nghĩa. (Câu) “Khi đức Thế Tôn vừa mới nhập Niết-bàn” có nghĩa là khi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn chưa bao lâu, vào khoảng thời gian một tháng sau khi nhập Niết-bàn. Theo cách đã được nói trong phần giải thích duyên khởi, câu này được nói ra nhắm đến ngày (Tôn giả Ānanda) sau khi mang y bát của đức Thế Tôn trở về, uống thuốc xổ sữa, rồi ngồi trong tịnh xá. (Từ) “con trai của Todeyya” là con trai của Bà-la-môn Todeyya. Nghe nói, không xa thành Sāvatthī có một ngôi làng tên là Tudi, do là người đứng đầu làng ấy, ông được gọi là Todeyya. Vả lại, ông là người rất giàu có, tài sản bốn mươi lăm triệu, và vô cùng keo kiệt. Suy nghĩ rằng: “Của cải của người cho đi không thể nào không cạn kiệt”, ông không cho ai bất cứ thứ gì, và cũng dạy con trai rằng:

‘‘อญฺชนานํ ขยํ ทิสฺวา, วมฺมิกานญฺจ สญฺจยํ;

มธูนญฺจ สมาหารํ, ปณฺฑิโต ฆรมาวเส’’ติ.

“Thấy sự hao mòn của thuốc kẻ mắt, và sự tích lũy của tổ mối, và sự thu gom của bầy ong, người trí nên sống ở nhà (tích lũy tài sản).”

เอวํ อทานเมว สิกฺขาเปตฺวา กายสฺส เภทา ตสฺมึเยว ฆเร สุนโข หุตฺวา นิพฺพตฺโต. สุโภ ตํ สุนขํ อติวิย ปิยายติ. อตฺตโน ภุญฺชนกภตฺตํเยว โภเชติ, อุกฺขิปิตฺวา วรสยเน สยาเปติ. อถ ภควา เอกทิวสํ นิกฺขนฺเต มาณเว ตํ ฆรํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. สุนโข ภควนฺตํ ทิสฺวา ภุกฺการํ กโรนฺโต ภควโต สมีปํ คโต. ตโต นํ ภควา อโวจ ‘‘โตเทยฺย ตฺวํ ปุพฺเพปิ มํ ‘โภ, โภ’ติ ปริภวิตฺวา สุนโข ชาโต, อิทานิปิ ภุกฺการํ กตฺวา อวีจึ คมิสฺสสี’’ติ. สุนโข ตํ กถํ สุตฺวา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา อุทฺธนนฺตเร ฉาริกาย นิปนฺโน, มนุสฺสา นํ อุกฺขิปิตฺวา สยเน สยาเปตุํ นาสกฺขึสุ.

Sau khi dạy về việc không bố thí như vậy, sau khi thân hoại, ông đã tái sanh làm con chó ngay trong nhà ấy. Subha rất mực thương yêu con chó đó, cho nó ăn chính phần cơm của mình, bế nó lên và cho ngủ trên giường tốt. Rồi một hôm, khi người thanh niên đi ra ngoài, đức Thế Tôn đi vào nhà ấy để khất thực. Con chó thấy đức Thế Tôn, vừa sủa vừa đi đến gần Ngài. Khi ấy, đức Thế Tôn nói với nó: “Này Todeyya, trước kia ông đã khinh miệt ta bằng cách gọi ‘này, này’ nên đã sanh làm chó. Bây giờ lại còn sủa nữa, ông sẽ đi đến địa ngục Avīci.” Con chó nghe những lời ấy, sanh lòng hối hận, nằm xuống trên đống tro trong khoảng giữa các ông táo. Những người trong nhà không thể bế nó lên để cho ngủ trên giường được.

สุโภ อาคนฺตฺวา ‘‘เกนายํ สุนโข สยนา โอโรปิโต’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘น เกนจี’’ติ วตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. มาณโว สุตฺวา ‘‘มม ปิตา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต, สมโณ ปน โคตโม เม ปิตรํ สุนขํ กโรติ ยํ กิญฺจิ เอส มุขารูฬฺหํ ภาสตี’’ติ กุชฺฌิตฺวา ภควนฺตํ มุสาวาเทน [Pg.318] โจเทตุกาโม วิหารํ คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. ภควา ตสฺส ตเถว วตฺวา อวิสํวาทนตฺถํ อาห – ‘‘อตฺถิ ปน เต, มาณว, ปิตรา น อกฺขาตํ ธน’’นฺติ. อตฺถิ, โภ โคตม, สตสหสฺสคฺฆนิกา สุวณฺณมาลา, สตสหสฺสคฺฆนิกา สุวณฺณปาทุกา, สตสหสฺสคฺฆนิกา สุวณฺณปาติ, สตสหสฺสญฺจ กหาปณนฺติ. คจฺฉ ตํ สุนขํ อปฺโปทกํ มธุปายาสํ โภเชตฺวา สยนํ อาโรเปตฺวา อีสกํ นิทฺทํ โอกฺกนฺตกาเล ปุจฺฉ, สพฺพํ เต อาจิกฺขิสฺสติ, อถ นํ ชาเนยฺยาสิ – ‘‘ปิตา เม เอโส’’ติ. โส ตถา อกาสิ. สุนโข สพฺพํ อาจิกฺขิ, ตทา นํ – ‘‘ปิตา เม’’ติ ญตฺวา ภควติ ปสนฺนจิตฺโต คนฺตฺวา ภควนฺตํจุทฺทส ปญฺเห ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนปริโยสาเน ภควนฺตํ สรณํ คโต, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต’’ติ. สาวตฺถิยํ ปฏิวสตีติ อตฺตโน โภคคามโต อาคนฺตฺวา วสติ.

Subha đến và hỏi: “Ai đã đem con chó này xuống khỏi giường?” Những người kia nói: “Không có ai cả,” rồi kể lại sự việc ấy. Chàng thanh niên nghe xong, nổi giận và nghĩ: “Cha ta đã sanh về cõi Phạm thiên, còn sa-môn Gotama lại biến cha ta thành con chó. Vị này nói bất cứ điều gì vừa đến miệng.” Muốn khiển trách Đức Thế Tôn bằng lời nói dối, chàng đi đến tịnh xá và hỏi về sự việc ấy. Đức Thế Tôn nói với chàng y như vậy, và để chứng tỏ lời nói của mình không sai, Ngài nói thêm: “Này thanh niên, có tài sản nào mà cha ngươi chưa chỉ cho ngươi không?” “Thưa Tôn giả Gotama, có ạ: một vòng hoa vàng trị giá một trăm ngàn, một đôi dép vàng trị giá một trăm ngàn, một cái bát vàng trị giá một trăm ngàn, và một trăm ngàn đồng kahāpaṇa.” “Hãy đi, cho con chó ấy ăn cháo sữa mật ong không có nước, đem nó lên giường, và khi nó vừa chợp mắt, hãy hỏi nó. Nó sẽ chỉ cho ngươi tất cả. Khi đó, ngươi sẽ biết rằng: ‘Đây là cha ta’.” Chàng đã làm như vậy. Con chó đã chỉ ra tất cả. Khi ấy, biết rằng: “Đây là cha ta,” với tâm tịnh tín nơi Đức Thế Tôn, chàng đi đến hỏi Đức Thế Tôn mười bốn câu hỏi, và sau khi được giải đáp, đã quy y Đức Thế Tôn. Nhắm đến người ấy mà nói rằng: “Thanh niên Subha, con của Todeyya.” (Câu) “Sống ở Sāvatthī” có nghĩa là: từ làng hưởng lộc của mình đến và sống (ở đó).

๔๔๕-๔๔๖. อญฺญตรํ มาณวกํ อามนฺเตสีติ สตฺถริ ปรินิพฺพุเต ‘‘อานนฺทตฺเถโร กิรสฺส ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อาคโต, มหาชโน ตํ ทสฺสนตฺถาย อุปสงฺกมตี’’ติ สุตฺวา ‘‘วิหารํ โข ปน คนฺตฺวา มหาชนมชฺเฌ น สกฺกา สุเขน ปฏิสนฺถารํ วา กาตุํ, ธมฺมกถํ วา โสตุํ เคหํ อาคตํเยว นํ ทิสฺวา สุเขน ปฏิสนฺถารํ กริสฺสามิ, เอกา จ เม กงฺขา อตฺถิ, ตมฺปิ นํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อญฺญตรํ มาณวกํ อามนฺเตสิ. อปฺปาพาธนฺติอาทีสุ อาพาโธติ วิสภาคเวทนา วุจฺจติ, ยา เอกเทเส อุปฺปชฺชิตฺวา จตฺตาโร อิริยาปเถ อยปฏฺเฏน อาพนฺธิตฺวา วิย คณฺหติ, ตสฺสา อภาวํ ปุจฺฉาติ วทติ. อปฺปาตงฺโกติ กิจฺฉชีวิตกโร โรโค วุจฺจติ, ตสฺสาปิ อภาวํ ปุจฺฉาติ วทติ. คิลานสฺเสว จ อุฏฺฐานํ นาม ครุกํ โหติ, กาเย พลํ น โหติ, ตสฺมา นิคฺเคลญฺญภาวญฺจ พลญฺจ ปุจฺฉาติ วทติ. ผาสุวิหารนฺติ คมนฐานนิสชฺชสยเนสุ จตูสุ อิริยาปเถสุ สุขวิหารํ ปุจฺฉาติ วทติ. อถสฺส ปุจฺฉิตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุโภ’’ติอาทิมาห.

445-446. (Câu) “Gọi một thanh niên” có nghĩa là: Khi Đức Đạo Sư đã nhập Niết-bàn, nghe rằng: “Trưởng lão Ānanda nghe nói đã mang y bát của Ngài đến, và đông đảo quần chúng đến để yết kiến ngài,” (Subha) suy nghĩ: “Nếu đến tịnh xá, giữa đám đông, thật không thể dễ dàng thăm hỏi hay nghe pháp thoại. Khi ngài đến nhà, ta sẽ gặp ngài và dễ dàng thăm hỏi. Và ta có một điều hoài nghi, ta cũng sẽ hỏi ngài về điều đó.” Suy nghĩ như vậy, chàng đã gọi một thanh niên. Trong các từ “ít bệnh” v.v., `ābādha` (bệnh) được gọi là cảm thọ không tương hợp, (cảm thọ) mà khi phát sinh ở một phần (của cơ thể) thì nó kìm giữ bốn oai nghi như thể bị trói bằng một tấm sắt; (câu ấy) nói rằng hãy hỏi về sự không có cảm thọ ấy. `Appātaṅka` (ít khổ) được gọi là căn bệnh làm cho đời sống khó khăn; (câu ấy) nói rằng hãy hỏi về sự không có cả căn bệnh ấy. Và việc đứng dậy của người bệnh thì nặng nề, và trong thân không có sức lực, vì vậy, (câu ấy) nói rằng hãy hỏi về tình trạng không bệnh tật và về sức lực. (Câu) `Phāsuvihāra` (an trú thoải mái) nói rằng hãy hỏi về sự an trú thoải mái trong bốn oai nghi: đi, đứng, ngồi, nằm. Rồi, để chỉ ra cách thức cần hỏi, đã nói (những lời) bắt đầu bằng “Subha”.

๔๔๗. กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายาติ กาลญฺจ สมยญฺจ ปญฺญาย คเหตฺวา อุปธาเรตฺวาติ อตฺโถ. สเจ อมฺหากํ สฺเว คมนกาโล ภวิสฺสติ, กาเย พลมตฺตา เจว ผริสฺสติ, คมนปจฺจยา จ อญฺโญ อผาสุวิหาโร [Pg.319] น ภวิสฺสติ, อเถตํ กาลญฺจ คมนการณสมวายสงฺขาตํ สมยญฺจ อุปธาเรตฺวา – ‘‘อปิ เอว นาม สฺเว อาคจฺเฉยฺยามา’’ติ วุตฺตํ โหติ.

447. (Câu) “Tùy vào thời gian và thời điểm” có nghĩa là: sau khi dùng trí tuệ để nắm bắt và xem xét thời gian và thời điểm. Nếu ngày mai là thời gian đi của chúng tôi, và nếu một chút sức lực lan tỏa trong thân, và nếu không có sự không thoải mái nào khác do việc đi lại, khi đó, sau khi xem xét thời gian ấy và thời điểm được gọi là sự hội đủ các điều kiện để đi, (thì câu) “có lẽ ngày mai chúng tôi sẽ đến” đã được nói ra.

๔๔๘. เจตเกน ภิกฺขุนาติ เจติรฏฺเฐ ชาตตฺตา เจตโกติ เอวํ ลทฺธนาเมน. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียนฺติ โภ, อานนฺท, ทสพลสฺส โก นาม อาพาโธ อโหสิ, กึ ภควา ปริภุญฺชิ. อปิ จ สตฺถุ ปรินิพฺพาเนน ตุมฺหากํ โสโก อุทปาทิ, สตฺถา นาม น เกวลํ ตุมฺหากํเยว ปรินิพฺพุโต, สเทวกสฺส โลกสฺส มหาชานิ, โก ทานิ อญฺโญ มรณา มุจฺจิสฺสติ, ยตฺร โส สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคปุคฺคโล ปรินิพฺพุโต, อิทานิ กํ อญฺญํ ทิสฺวา มจฺจุราชา ลชฺชิสฺสตีติ เอวมาทินา นเยน มรณปฏิสํยุตฺตํ สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เถรสฺส หิยฺโย ปีตเภสชฺชานุรูปํ อาหารํ ทตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน เอกมนฺตํ นิสีทิ.

448. (Câu) “với vị tỳ-khưu người Cetaka” có nghĩa là: với vị có tên gọi là Cetaka do sanh ra ở xứ Ceti. (Câu) “trao đổi những lời chào hỏi thân tình, đáng ghi nhớ” (có nghĩa là): “Thưa ngài Ānanda, Đức Thập Lực đã có bệnh gì? Đức Thế Tôn đã dùng gì? Hơn nữa, do sự nhập Niết-bàn của Đức Đạo Sư, các ngài có khởi lên sầu muộn không? Đức Đạo Sư không chỉ nhập Niết-bàn đối với riêng các ngài, đó là một tổn thất lớn cho thế gian cùng với chư thiên. Bây giờ ai khác có thể thoát khỏi cái chết, khi mà bậc Tối Thượng của thế gian cùng với chư thiên cũng đã nhập Niết-bàn? Bây giờ, khi thấy ai khác, tử thần sẽ cảm thấy hổ thẹn?” Sau khi kết thúc những lời chào hỏi thân tình, đáng ghi nhớ, liên quan đến cái chết theo cách thức như vậy, đã dâng lên vị trưởng lão vật thực phù hợp với thuốc đã uống ngày hôm qua, và sau khi việc thọ thực kết thúc, đã ngồi xuống một bên.

อุปฏฺฐาโก สนฺติกาวจโรติ อุปฏฺฐาโก หุตฺวา สนฺติกาวจโร, น รนฺธคเวสี. น วีมํสนาธิปฺปาโย. สมีปจารีติ อิทํ ปุริมปทสฺเสว เววจนํ. เยสํ โส ภวํ โคตโมติ กสฺมา ปุจฺฉติ? ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ ‘‘เยสุ ธมฺเมสุ ภวํ โคตโม อิมํ โลกํ ปติฏฺฐเปสิ, เต ตสฺส อจฺจเยน นฏฺฐา นุ โข, ธรนฺติ นุ โข, สเจ ธรนฺติ, อานนฺโท ชานิสฺสติ, หนฺท นํ ปุจฺฉามี’’ติ, ตสฺมา ปุจฺฉิ.

(Câu) “là người hầu cận, người gần gũi” có nghĩa là: là người hầu cận nên là người gần gũi, không phải là người tìm kiếm lỗi lầm, không có ý định dò xét. Từ `samīpacārī` (người ở gần) này là một từ đồng nghĩa của từ trước đó. Tại sao lại hỏi (câu) “Những pháp nào mà Tôn giả Gotama...”? Nghe nói, người ấy đã có suy nghĩ như thế này: “Những pháp mà Tôn giả Gotama đã thiết lập cho thế gian này, những pháp ấy có bị hủy hoại sau khi ngài qua đời không, hay chúng vẫn còn tồn tại? Nếu chúng còn tồn tại, thì ngài Ānanda sẽ biết. Thôi, ta hãy hỏi ngài.” Vì vậy, đã hỏi.

๔๔๙. อถสฺส เถโร ตีณิ ปิฏกานิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ติณฺณํ โข’’ติอาทิมาห. มาณโว สงฺขิตฺเตน กถิตํ อสลฺลกฺเขนฺโต – ‘‘วิตฺถารโต ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘กตเมสํ ติณฺณ’’นฺติอาทิมาห.

449. Khi đó, vị trưởng lão, trong khi trình bày ba tạng kinh điển được tóm tắt bằng ba uẩn, đã nói với chàng (những lời) bắt đầu bằng “của ba (uẩn)”. Chàng thanh niên, không nhận thức được (ý nghĩa) đã được nói một cách tóm tắt, suy nghĩ rằng: “Ta sẽ hỏi một cách chi tiết,” và đã nói (những lời) bắt đầu bằng “của ba (uẩn) nào?”.

สีลกฺขนฺธวณฺณนา

Chú giải về Giới Uẩn

๔๕๐-๔๕๓. ตโต เถเรน ‘‘อริยสฺส สีลกฺขนฺธสฺสา’’ติ เตสุ ทสฺสิเตสุ ปุน ‘‘กตโม ปน โส, โภ อานนฺท, อริโย สีลกฺขนฺโธ’’ติ เอเกกํ ปุจฺฉิ. เถโรปิสฺส พุทฺธุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวา ตนฺติธมฺมํ เทเสนฺโต อนุกฺกเมน ภควตา วุตฺตนเยเนว สพฺพํ วิสฺสชฺเชสิ. ตตฺถ อตฺถิ [Pg.320] เจเวตฺถ อุตฺตริกรณียนฺติ เอตฺถ ภควโต สาสเน น สีลเมว สาโร, เกวลญฺเหตํ ปติฏฺฐามตฺตเมว โหติ. อิโต อุตฺตริ ปน อญฺญมฺปิ กตฺตพฺพํ อตฺถิ เยวาติ ทสฺเสสิ. อิโต พหิทฺธาติ พุทฺธสาสนโต พหิทฺธา.

450-453. Sau đó, khi vị trưởng lão đã chỉ ra những điều ấy (bằng câu) “của Thánh giới uẩn”, (chàng) lại hỏi từng điều một: “Thưa ngài Ānanda, Thánh giới uẩn ấy là gì?” Vị trưởng lão cũng đã chỉ cho chàng về sự xuất hiện của Đức Phật, và trong khi thuyết giảng giáo pháp truyền thống, đã giải đáp tất cả theo thứ tự, đúng theo phương pháp mà Đức Thế Tôn đã dạy. Trong đó, (với câu) “và ở đây vẫn còn điều cao hơn cần phải làm”, ngài Ānanda đã chỉ ra rằng: “Ở đây, trong giáo pháp của Đức Thế Tôn, giới không phải là cốt lõi duy nhất, nó chỉ đơn thuần là nền tảng. Hơn thế nữa, vẫn còn có việc khác cần phải làm.” (Câu) “Bên ngoài giáo pháp này” có nghĩa là: bên ngoài giáo pháp của Đức Phật.

สมาธิกฺขนฺธวณฺณนา

Chú giải về Định Uẩn

๔๕๔. กถญฺจ, มาณว, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหตีติ อิทมายสฺมา อานนฺโท ‘‘กตโม ปน โส, โภ อานนฺท, อริโย สมาธิกฺขนฺโธ’’ติ เอวํ สมาธิกฺขนฺธํ ปุฏฺโฐปิ เย เต ‘‘สีลสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต สนฺตุฏฺโฐ’’ติ เอวํ สีลานนฺตรํ อินฺทฺริยสํวราทโย สีลสมาธีนํ อนฺตเร อุภินฺนมฺปิ อุปการกธมฺมา อุทฺทิฏฺฐา, เต นิทฺทิสิตฺวา สมาธิกฺขนฺธํ ทสฺเสตุกาโม อารภิ. เอตฺถ จ รูปชฺฌานาเนว อาคตานิ, น อรูปชฺฌานานิ, อาเนตฺวา ปน ทีเปตพฺพานิ. จตุตฺถชฺฌาเนน หิ อสงฺคหิตา อรูปสมาปตฺติ นาม นตฺถิเยว.

454. “Này thanh niên, thế nào là vị tỳ khưu hộ trì các căn?” – Tôn giả Ānanda, dầu đã được hỏi về định uẩn như vầy: “Thưa Tôn giả Ānanda, thế nào là Thánh định uẩn?”, đã bắt đầu (giảng giải) với ý muốn trình bày về định uẩn sau khi đã giải thích chi tiết về các pháp hỗ trợ cho cả hai (giới và định) ở giữa giới và định, là các pháp thu thúc các căn v.v... đã được nêu lên ngay sau giới như vầy: “người thành tựu giới hạnh, hộ trì các căn, có chánh niệm tỉnh giác, biết đủ.” Và ở đây, chỉ có các thiền sắc giới được đề cập đến, không phải các thiền vô sắc, tuy nhiên chúng nên được mang vào và giải thích. Vì rằng, quả thật không có cái gọi là chứng đắc vô sắc mà không được bao gồm bởi thiền thứ tư.

๔๗๑-๔๘๐. อตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณียนฺติ เอตฺถ ภควโต สาสเน น จิตฺเตกคฺคตามตฺตเกเนว ปริโยสานปฺปตฺติ นาม อตฺถิ, อิโตปิ อุตฺตริ ปน อญฺญํ กตฺตพฺพํ อตฺถิ เยวาติ ทสฺเสติ. นตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณียนฺติ เอตฺถ ภควโต สาสเน อิโต อุตฺตริ กาตพฺพํ นาม นตฺถิเยว, อรหตฺตปริโยสานญฺหิ ภควโต สาสนนฺติ ทสฺเสติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

471-480. Bằng câu “Và ở đây vẫn còn việc phải làm thêm nữa”, (chú giải) chỉ ra rằng: “Trong giáo pháp của Đức Thế Tôn, không có cái gọi là sự đạt đến kết thúc chỉ bằng sự nhất tâm; ngoài điều này ra, vẫn còn có việc khác phải làm thêm nữa.” Bằng câu “Và ở đây không còn việc gì phải làm thêm nữa”, (chú giải) chỉ ra rằng: “Trong giáo pháp của Đức Thế Tôn, không còn có việc gì phải làm cao hơn điều này nữa, vì rằng giáo pháp của Đức Thế Tôn có quả A-la-hán là sự kết thúc.” Phần còn lại ở tất cả các đoạn đều có ý nghĩa rõ ràng.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

Như vậy, trong bộ Chú giải Trường Bộ Kinh tên là Sumaṅgalavilāsinī,

สุภสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Subha đã kết thúc.

๑๑. เกวฏฺฏสุตฺตวณฺณนา

11. Chú giải kinh Kevaṭṭa

เกวฏฺฏคหปติปุตฺตวตฺถุวณฺณนา

Chú giải câu chuyện về con trai gia chủ Kevaṭṭa

๔๘๑. เอวํ [Pg.321] เม สุตํ…เป… นาฬนฺทายนฺติ เกวฏฺฏสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. ปาวาริกมฺพวเนติ ปาวาริกสฺส อมฺพวเน. เกวฏฺโฏติ อิทํ ตสฺส คหปติปุตฺตสฺส นามํ. โส กิร จตฺตาลีสโกฏิธโน คหปติมหาสาโล อติวิย สทฺโธ ปสนฺโน อโหสิ. โส สทฺธาธิกตฺตาเยว ‘‘สเจ เอโก ภิกฺขุ อฑฺฒมาสนฺตเรน วา มาสนฺตเรน วา สํวจฺฉเรน วา อากาเส อุปฺปติตฺวา วิวิธานิ ปาฏิหาริยานิ ทสฺเสยฺย, สพฺโพ ชโน อติวิย ปสีเทยฺย. ยํนูนาหํ ภควนฺตํ ยาจิตฺวา ปาฏิหาริยกรณตฺถาย เอกํ ภิกฺขุํ อนุชานาเปยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห.

481. “Như vầy tôi nghe... tại Nāḷandā” là kinh Kevaṭṭa. Trong kinh ấy, đây là phần giải thích các từ chưa từng được giải thích. “Tại vườn xoài của Pāvārika” (pāvārikambavane) nghĩa là trong vườn xoài của Pāvārika. “Kevaṭṭa” là tên của người con trai gia chủ ấy. Nghe nói, vị ấy là một gia chủ đại phú, có tài sản bốn mươi koṭi, đã trở nên rất có đức tin, rất hoan hỷ. Vị ấy, chính vì có đức tin mãnh liệt, đã suy nghĩ rằng: “Nếu có một vị tỳ khưu, cách nửa tháng, hoặc một tháng, hoặc một năm, bay lên không trung và biểu diễn các loại thần thông khác nhau, thì tất cả mọi người sẽ vô cùng hoan hỷ. Chắc chắn ta nên thỉnh cầu Đức Thế Tôn, để Ngài cho phép một vị tỳ khưu thực hiện thần thông,” rồi đã đến gần Đức Thế Tôn và nói như vậy.

ตตฺถ อิทฺธาติ สมิทฺธา ผีตาติ นานาภณฺฑอุสฺสนฺนตาย วุทฺธิปฺปตฺตา. อากิณฺณมนุสฺสาติ อํสกูเฏน อํสกูฏํ ปหริตฺวา วิย วิจรนฺเตหิ มนุสฺเสหิ อากิณฺณา. สมาทิสตูติ อาณาเปตุ ฐานนฺตเร ฐเปตุ. อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาติ อุตฺตริมนุสฺสานํ ธมฺมโต, ทสกุสลสงฺขาตโต วา มนุสฺสธมฺมโต อุตฺตริ. ภิยฺโยโสมตฺตายาติ ปกติยาปิ ปชฺชลิตปทีโป เตลสฺเนหํ ลภิตฺวา วิย อติเรกปฺปมาเณน อภิปฺปสีทิสฺสติ. น โข อหนฺติ ภควา ราชคหเสฏฺฐิวตฺถุสฺมึ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ, ตสฺมา ‘‘น โข อห’’นฺติอาทิมาห.

Ở đây, “thịnh vượng” (iddhā) nghĩa là sung túc; “phồn vinh” (phītā) nghĩa là phát triển do có nhiều loại hàng hóa. “Đông đúc dân chúng” (ākiṇṇamanussā) nghĩa là chen chúc người đi lại như thể vai chạm vai. “Xin hãy chỉ định” (samādisatū) nghĩa là hãy ra lệnh, hãy đặt vào một vị trí. “Pháp thượng nhân” (uttarimanussadhammā) là pháp của những người cao thượng, hoặc là pháp cao hơn pháp của người thường được gọi là mười thiện nghiệp. “Với mức độ nhiều hơn nữa” (bhiyyosomattāya) nghĩa là sẽ càng hoan hỷ với mức độ vượt trội, giống như ngọn đèn dầu vốn đã cháy sáng, khi được thêm dầu vào thì càng cháy sáng hơn. Về câu “Này Kevaṭṭa, Ta không...”, Đức Thế Tôn đã chế định học giới trong câu chuyện về vị trưởng giả ở Rājagaha, vì vậy Ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Này Kevaṭṭa, Ta không...”.

๔๘๒. น ธํเสมีติ น คุณวินาสเนน ธํเสมิ, สีลเภทํ ปาเปตฺวา อนุปุพฺเพน อุจฺจฏฺฐานโต โอตาเรนฺโต นีจฏฺฐาเน น ฐเปมิ, อถ โข อหํ พุทฺธสาสนสฺส วุทฺธึ ปจฺจาสีสนฺโต กเถมีติ ทสฺเสติ. ตติยมฺปิ โขติ ยาวตติยํ พุทฺธานํ กถํ ปฏิพาหิตฺวา กเถตุํ วิสหนฺโต นาม นตฺถิ. อยํ ปน ภควตา สทฺธึ วิสฺสาสิโก วิสฺสาสํ วฑฺเฒตฺวา วลฺลโภ หุตฺวา อตฺถกาโมสฺมีติ ติกฺขตฺตุํ กเถสิ.

482. “Con không phá hoại” (na dhaṃsemi) nghĩa là: “Con không phá hoại bằng cách hủy diệt đức hạnh, con không muốn đặt vào chỗ thấp kém bằng cách làm cho giới bị phá vỡ, rồi tuần tự kéo xuống từ địa vị cao; mà thực ra, con nói vì mong muốn sự phát triển của Phật giáo” – (Kevaṭṭa) đã chỉ ra ý nghĩa này. Về câu “Lần thứ ba...”, không có ai dám nói sau khi đã ngăn cản lời của chư Phật đến lần thứ ba. Tuy nhiên, vị này thân thiết với Đức Thế Tôn, đã trở nên thân cận, làm tăng thêm sự thân thiết, và (nghĩ rằng) “Ta là người mong cầu lợi ích”, nên đã nói ba lần.

อิทฺธิปาฏิหาริยวณฺณนา

Chú giải về thần thông biến hóa

๔๘๓-๔๘๔. อถ ภควา อยํ อุปาสโก มยิ ปฏิพาหนฺเตปิ ปุนปฺปุนํ ยาจติเยว. ‘‘หนฺทสฺส ปาฏิหาริยกรเณ อาทีนวํ ทสฺเสมี’’ติ จินฺเตตฺวา [Pg.322] ‘‘ตีณิ โข’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อมาหํ ภิกฺขุนฺติ อมุํ อหํ ภิกฺขุํ. คนฺธารีติ คนฺธาเรน นาม อิสินา กตา, คนฺธารรฏฺเฐ วา อุปฺปนฺนา วิชฺชา. ตตฺถ กิร พหู อิสโย วสึสุ, เตสุ เอเกน กตา วิชฺชาติ อธิปฺปาโย. อฏฺฏียามีติ อฏฺโฏ ปีฬิโต วิย โหมิ. หรายามีติ ลชฺชามิ. ชิคุจฺฉามีติ คูถํ ทิสฺวา วิย ชิคุจฺฉํ อุปฺปาเทมิ.

483-484. Khi ấy, Đức Thế Tôn suy nghĩ rằng: “Vị cận sự nam này, dù Ta đã ngăn cản, vẫn cứ thỉnh cầu lặp đi lặp lại. Thôi, Ta sẽ chỉ cho ông ta thấy sự nguy hại trong việc thực hiện thần thông,” rồi Ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Có ba loại...”. Ở đây, “amāhaṃ bhikkhuṃ” là “amuṃ ahaṃ bhikkhuṃ” (vị tỳ khưu ấy, Ta...). “Gandhārī” là một loại bùa chú do vị ẩn sĩ tên Gandhāra tạo ra, hoặc là một loại bùa chú phát sinh ở xứ Gandhāra. Nghe nói, ở đó có nhiều vị ẩn sĩ đã sống, (và đây) là bùa chú do một trong số họ tạo ra – đó là ý muốn nói (của người không có đức tin). “Ta cảm thấy phiền muộn” (aṭṭīyāmi) nghĩa là Ta như bị bức bách. “Ta cảm thấy hổ thẹn” (harāyāmi) nghĩa là Ta xấu hổ. “Ta cảm thấy ghê tởm” (jigucchāmi) nghĩa là Ta khởi lên sự ghê tởm như khi nhìn thấy phân.

อาเทสนาปาฏิหาริยวณฺณนา

Chú giải về tha tâm thông

๔๘๕. ปรสตฺตานนฺติ อญฺเญสํ สตฺตานํ. ทุติยํ ตสฺเสว เววจนํ. อาทิสตีติ กเถติ. เจตสิกนฺติ โสมนสฺสโทมนสฺสํ อธิปฺเปตํ. เอวมฺปิ เต มโนติ เอวํ ตว มโน โสมนสฺสิโต วา โทมนสฺสิโต วา กามวิตกฺกาทิสมฺปยุตฺโต วา. ทุติยํ ตสฺเสว เววจนํ. อิติปิ เต จิตฺตนฺติ อิติ ตว จิตฺตํ, อิทญฺจิทญฺจ อตฺถํ จินฺตยมานํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. มณิกา นาม วิชฺชาติ จินฺตามณีติ เอวํ ลทฺธนามา โลเก เอกา วิชฺชา อตฺถิ. ตาย ปเรสํ จิตฺตํ ชานาตีติ ทีเปติ.

485. “Của các chúng sanh khác” (parasattānaṃ) nghĩa là của các chúng sanh khác với mình. Từ thứ hai (parapuggalānaṃ) là đồng nghĩa của từ đó. “Nói lên” (ādisati) nghĩa là nói ra. “Tâm sở” (cetasikaṃ) ở đây muốn nói đến thọ hỷ và thọ ưu. “Tâm của ông như thế này” (evampi te mano) nghĩa là tâm của ông đã khởi lên như thế này, hoặc có hỷ, hoặc có ưu, hoặc tương ưng với dục tầm v.v... Câu thứ hai (itthampi te mano) là đồng nghĩa của câu đó. “Tâm của ông là như vậy” (itipi te cittaṃ) có nghĩa là: tâm của ông đã khởi lên như vậy, đang diễn tiến trong khi suy nghĩ về sự việc này, sự việc kia. “Bùa chú tên là Maṇikā” (maṇikā nāma vijjā) – (chú giải) chỉ ra rằng: trên đời có một loại bùa chú có tên là Cintāmaṇi, nhờ bùa chú đó mà biết được tâm của người khác.

อนุสาสนีปาฏิหาริยวณฺณนา

Chú giải về giáo hóa thông

๔๘๖. เอวํ วิตกฺเกถาติ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโย เอวํ ปวตฺเตนฺตา วิตกฺเกถ. มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถาติ เอวํ กามวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา มา วิตกฺกยิตฺถ. เอวํ มนสิ กโรถาติ เอวํ อนิจฺจสญฺญเมว, ทุกฺขสญฺญาทีสุ วา อญฺญตรํ มนสิ กโรถ. มา เอวนฺติ ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา นเยน มา มนสิ กริตฺถ. อิทนฺติ อิทํ ปญฺจกามคุณิกราคํ ปชหถ. อิทํ อุปสมฺปชฺชาติ อิทํ จตุมคฺคผลปฺปเภทํ โลกุตฺตรธมฺมเมว อุปสมฺปชฺช ปาปุณิตฺวา นิปฺผาเทตฺวา วิหรถ. อิติ ภควา อิทฺธิวิธํ อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ ทสฺเสติ, ปรสฺส จิตฺตํ ญตฺวา กถนํ อาเทสนาปาฏิหาริยนฺติ. สาวกานญฺจ พุทฺธานญฺจ สตตํ ธมฺมเทสนา อนุสาสนีปาฏิหาริยนฺติ.

486. “Hãy suy tầm như thế này” (evaṃ vitakketha) nghĩa là hãy suy tầm bằng cách làm khởi lên các tầm như xuất ly tầm v.v... “Đừng suy tầm như thế này” (mā evaṃ vitakkayittha) nghĩa là đừng suy tầm bằng cách làm khởi lên các tầm như dục tầm v.v... “Hãy tác ý như thế này” (evaṃ manasi karotha) nghĩa là hãy tác ý như thế này, chỉ về vô thường tưởng, hoặc một trong các tưởng như khổ tưởng v.v... “Đừng (tác ý) như thế này” (mā evaṃ) nghĩa là đừng tác ý theo cách “thường” v.v... “Điều này” (idaṃ) nghĩa là hãy từ bỏ lòng tham ái trong năm dục trưởng dưỡng này. “Hãy chứng đạt điều này” (idaṃ upasampajja) nghĩa là hãy an trú sau khi đã chứng đạt, đạt đến, và hoàn thành pháp siêu thế này, vốn có sự phân chia thành bốn đạo và bốn quả. Như vậy, Đức Thế Tôn đã chỉ ra rằng các loại thần thông là thần thông biến hóa (iddhipāṭihāriya); việc biết tâm người khác rồi nói ra là tha tâm thông (ādesanāpāṭihāriya); và việc thuyết pháp thường xuyên của các vị thinh văn và chư Phật là giáo hóa thông (anusāsanīpāṭihāriya).

ตตฺถ อิทฺธิปาฏิหาริเยน อนุสาสนีปาฏิหาริยํ มหาโมคฺคลฺลานสฺส อาจิณฺณํ, อาเทสนาปาฏิหาริเยน อนุสาสนีปาฏิหาริยํ ธมฺมเสนาปติสฺส. เทวทตฺเต สํฆํ ภินฺทิตฺวา ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ คเหตฺวา คยาสีเส พุทฺธลีฬาย เตสํ ธมฺมํ เทสนฺเต หิ ภควตา เปสิเตสุ ทฺวีสุ อคฺคสาวเกสุ ธมฺมเสนาปติ เตสํ จิตฺตาจารํ ญตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ[Pg.323], เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปญฺจสตา ภิกฺขู โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ. อถ เนสํ มหาโมคฺคลฺลาโน วิกุพฺพนํ ทสฺเสตฺวา ทสฺเสตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, ตํ สุตฺวา สพฺเพ อรหตฺตผเล ปติฏฺฐหึสุ. อถ ทฺเวปิ มหานาคา ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ คเหตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา เวฬุวนเมวาคมึสุ. อนุสาสนีปาฏิหาริยํ ปน พุทฺธานํ สตตํ ธมฺมเทสนา, เตสุ อิทฺธิปาฏิหาริยอาเทสนาปาฏิหาริยานิ สอุปารมฺภานิ สโทสานิ, อทฺธานํ น ติฏฺฐนฺติ, อทฺธานํ อติฏฺฐนโต น นิยฺยนฺติ. อนุสาสนีปาฏิหาริยํ อนุปารมฺภํ นิทฺโทสํ, อทฺธานํ ติฏฺฐติ, อทฺธานํ ติฏฺฐนโต นิยฺยาติ. ตสฺมา ภควา อิทฺธิปาฏิหาริยญฺจ อาเทสนาปาฏิหาริยญฺจ ครหติ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํเยว ปสํสติ.

Trong ấy, giáo hóa thần thông cùng với thần túc thần thông là sở hành của trưởng lão Mahāmoggallāna, giáo hóa thần thông cùng với tha tâm thần thông là của vị Tướng quân Chánh pháp. Thật vậy, khi Devadatta chia rẽ Tăng chúng, dẫn năm trăm vị tỳ khưu đến Gayāsīsa, và thuyết pháp cho họ với phong thái của đức Phật, trong hai vị Thượng thủ Thinh văn được đức Thế Tôn phái đi, vị Tướng quân Chánh pháp đã biết được tâm hành của họ và thuyết pháp. Sau khi nghe bài pháp của vị trưởng lão, năm trăm vị tỳ khưu đã an trú trong quả Tu-đà-hoàn. Kế đó, trưởng lão Mahāmoggallāna đã liên tục thị hiện các phép biến hóa và thuyết pháp cho họ. Nghe xong, tất cả đều an trú trong quả A-la-hán. Khi ấy, cả hai vị đại long tượng đã dẫn năm trăm vị tỳ khưu bay lên hư không và trở về Trúc Lâm. Về phần giáo hóa thần thông, đó là sự thuyết pháp thường xuyên của chư Phật. Trong các loại ấy, thần túc thần thông và tha tâm thần thông có sự khiển trách, có lỗi lầm, không tồn tại lâu dài, và vì không tồn tại lâu dài nên không đưa đến sự giải thoát. Giáo hóa thần thông không có sự khiển trách, không có lỗi lầm, tồn tại lâu dài, và vì tồn tại lâu dài nên đưa đến sự giải thoát. Do đó, đức Thế Tôn khiển trách thần túc thần thông và tha tâm thần thông, và chỉ tán thán giáo hóa thần thông.

ภูตนิโรเธสกวตฺถุวณฺณนา

Luận giải về câu chuyện vị tỳ khưu tìm kiếm sự đoạn diệt của các đại chủng.

๔๘๗. ภูตปุพฺพนฺติ อิทํ กสฺมา ภควตา อารทฺธํ. อิทฺธิปาฏิหาริยอาเทสนาปาฏิหาริยานํ อนิยฺยานิกภาวทสฺสนตฺถํ, อนุสาสนีปาฏิหาริยสฺเสว นิยฺยานิกภาวทสฺสนตฺถํ. อปิ จ สพฺพพุทฺธานํ มหาภูตปริเยสโก นาเมโก ภิกฺขุ โหติเยว. โย มหาภูเต ปริเยสนฺโต ยาว พฺรหฺมโลกา วิจริตฺวา วิสฺสชฺเชตารํ อลภิตฺวา อาคมฺม พุทฺธเมว ปุจฺฉิตฺวา นิกฺกงฺโข โหติ. ตสฺมา พุทฺธานํ มหนฺตภาวปฺปกาสนตฺถํ, อิทญฺจ การณํ ปฏิจฺฉนฺนํ, อถ นํ วิวฏํ กตฺวา เทเสนฺโตปิ ภควา ‘‘ภูตปุพฺพ’’นฺติอาทิมาห.

487. Vì sao đức Thế Tôn lại bắt đầu câu chuyện này, "Bhūtapubbaṃ"? (Ngài bắt đầu) để chỉ ra rằng thần túc thần thông và tha tâm thần thông không đưa đến sự giải thoát, và để chỉ ra rằng chỉ có giáo hóa thần thông mới đưa đến sự giải thoát. Hơn nữa, đối với tất cả chư Phật, luôn có một vị tỳ khưu tên là người tìm kiếm các đại chủng. Vị ấy, trong khi tìm kiếm các đại chủng, đã đi khắp nơi cho đến cõi Phạm thiên, nhưng không tìm được người giải đáp, đã trở về và chỉ hỏi đức Phật rồi mới hết hoài nghi. Do đó, (câu chuyện được bắt đầu) để tuyên dương sự vĩ đại của chư Phật. Và nguyên nhân này đã bị che giấu, khi ấy, đức Thế Tôn, trong khi thuyết giảng, đã làm cho nó được hiển lộ và nói lên câu "bhūtapubbaṃ" v.v...

ตตฺถ กตฺถ นุ โขติ กิสฺมึ ฐาเน กึ อาคมฺม กึ ปตฺตสฺส เต อนวเสสา อปฺปวตฺติวเสน นิรุชฺฌนฺติ. มหาภูตกถา ปเนสา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา, ตสฺมา สา ตโตว คเหตพฺพา.

Trong đó, "kattha nu kho" có nghĩa là: ở nơi nào, do duyên vào cái gì, khi đạt đến cái gì, các đại chủng ấy diệt tận không còn dư tàn, do năng lực không còn tiếp tục sanh khởi? Về phần câu chuyện về các đại chủng này, nó đã được nói đến một cách toàn diện trong bộ Visuddhimagga, do đó, nên tham khảo từ đó.

๔๘๘. เทวยานิโย มคฺโคติ ปาฏิเยกฺโก เทวโลกคมนมคฺโค นาม นตฺถิ, อิทฺธิวิธญาณสฺเสว ปเนตํ อธิวจนํ. เตน เหส ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตนฺโต เทวโลกํ ยาติ. ตสฺมา ‘‘ตํ เทวยานิโย มคฺโค’’ติ วุตฺตํ. เยน จาตุมหาราชิกาติ สมีเป ฐิตมฺปิ ภควนฺตํ อปุจฺฉิตฺวา ธมฺมตาย โจทิโต เทวตา มหานุภาวาติ มญฺญมาโน อุปสงฺกมิ. มยมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานามาติ พุทฺธวิสเย ปญฺหํ [Pg.324] ปุจฺฉิตา เทวตา น ชานนฺติ, เตเนวมาหํสุ. อถ โข โส ภิกฺขุ ‘‘มม อิมํ ปญฺหํ น กเถตุํ น ลพฺภา, สีฆํ กเถถา’’ติ ตา เทวตา อชฺโฌตฺถรติ, ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉติ, ตา ‘‘อชฺโฌตฺถรติ โน อยํ ภิกฺขุ, หนฺท นํ หตฺถโต โมเจสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อตฺถิ โข ภิกฺขุ จตฺตาโร มหาราชาโน’’ติอาทิมาหํสุ. ตตฺถ อภิกฺกนฺตตราติ อติกฺกมฺม กนฺตตรา. ปณีตตราติ วณฺณยสอิสฺสริยาทีหิ อุตฺตมตรา เอเตน นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

488. "Con đường đến cõi trời" (devayāniyo maggo): không có con đường riêng biệt nào tên là con đường đi đến cõi trời, mà đây chỉ là một tên gọi khác của thần túc thông trí. Thật vậy, nhờ trí tuệ ấy, vị này có thể đi đến cõi trời, thậm chí đến cõi Phạm thiên, bằng thân thể, làm chủ theo ý muốn của mình. Do đó, nó được gọi là "con đường đến cõi trời". (Vị ấy đã đi) đến cõi Tứ Đại Thiên Vương: không hỏi đức Thế Tôn dù Ngài đang ở gần, được thúc đẩy bởi quy luật tự nhiên, đã đến gần (chư thiên), nghĩ rằng "chư thiên có đại oai lực". "Này tỳ khưu, chúng tôi cũng không biết": Chư thiên, khi được hỏi một vấn đề thuộc phạm vi của đức Phật, họ không biết, do đó họ đã nói như vậy. Khi ấy, vị tỳ khưu ấy đã áp đảo các vị trời đó, nói rằng: "Không thể không trả lời câu hỏi này của tôi, hãy trả lời nhanh lên", và hỏi đi hỏi lại. Các vị trời ấy, suy nghĩ rằng: "Vị tỳ khưu này đang áp đảo chúng ta, thôi nào, chúng ta hãy để ông ấy thoát khỏi tay mình", rồi nói: "Này tỳ khưu, có Tứ Đại Thiên Vương..." v.v... Trong đó, "abhikkantatarā" có nghĩa là vượt trội hơn, đáng ưa thích hơn. "Paṇītatarā" có nghĩa là cao quý hơn về sắc đẹp, danh tiếng, quyền lực, v.v... Theo phương pháp này, ý nghĩa trong tất cả các trường hợp nên được hiểu.

๔๙๑-๔๙๓. อยํ ปน วิเสโส – สกฺโก กิร เทวราชา จินฺเตสิ ‘‘อยํ ปญฺโห พุทฺธวิสโย, น สกฺกา อญฺเญน วิสฺสชฺชิตุํ, อยญฺจ ภิกฺขุ อคฺคึ ปหาย ขชฺโชปนกํ ธมนฺโต วิย, เภรึ ปหาย อุทรํ วาเทนฺโต วิย จ, โลเก อคฺคปุคฺคลํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปหาย เทวตา ปุจฺฉนฺโต วิจรติ, เปเสมิ นํ สตฺถุสนฺติก’’นฺติ. ตโต ปุนเทว โส จินฺเตสิ ‘‘สุทูรมฺปิ คนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเกว นิกฺกงฺโข ภวิสฺสติ. อตฺถิ เจว ปุคฺคโล นาเมส, โถกํ ตาว อาหิณฺฑนฺโต กิลมตุ ปจฺฉา ชานิสฺสตี’’ติ. ตโต ตํ ‘‘อหมฺปิ โข’’ติอาทิมาห. พฺรหฺมยานิโยปิ เทวยานิยสทิโสว. เทวยานิยมคฺโคติ วา พฺรหฺมยานิยมคฺโคติ วา ธมฺมเสตูติ วา เอกจิตฺตกฺขณิกอปฺปนาติ วา สนฺนิฏฺฐานิกเจตนาติ วา มหคฺคตจิตฺตนฺติ วา อภิญฺญาญาณนฺติ วา สพฺพเมตํ อิทฺธิวิธญาณสฺเสว นามํ.

Đây là điểm đặc biệt: Nghe nói, vua trời Sakka đã suy nghĩ: "Vấn đề này thuộc phạm vi của đức Phật, không ai khác có thể giải đáp được. Và vị tỳ khưu này, giống như người bỏ lửa mà đi thổi đom đóm, giống như người bỏ trống lớn mà đi vỗ bụng, đã bỏ qua bậc Tối Thượng trong thế gian là đức Chánh Đẳng Giác mà đi hỏi các vị trời. Ta sẽ gửi ông ấy đến chỗ đức Bổn Sư." Rồi vị ấy lại suy nghĩ: "Dù đi xa đến đâu, ông ấy cũng sẽ chỉ hết hoài nghi khi ở gần đức Bổn Sư. Quả thật có hạng người như vậy, cứ để ông ta đi lang thang một chút cho mệt mỏi, sau này sẽ biết." Do đó, vị ấy đã nói với tỳ khưu ấy câu "Tôi cũng vậy..." v.v... Con đường đến cõi Phạm thiên cũng tương tự như con đường đến cõi trời. Dù là "con đường đến cõi trời", hay "con đường đến cõi Phạm thiên", hay "cây cầu Pháp", hay "sự an chỉ trong một sát-na tâm", hay "tư tác quyết định", hay "tâm đáo đại", hay "thắng trí", tất cả những tên gọi này đều là của thần túc thông trí.

๔๙๔. ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ อาคมนปุพฺพภาเค นิมิตฺตํ สูริยสฺส อุทยโต อรุณุคฺคํ วิย. ตสฺมา อิทาเนว พฺรหฺมา อาคมิสฺสติ, เอวํ มยํ ชานามาติ ทีปยึสุ. ปาตุรโหสีติ ปากโฏ อโหสิ. อถ โข โส พฺรหฺมา เตน ภิกฺขุนา ปุฏฺโฐ อตฺตโน อวิสยภาวํ ญตฺวา สจาหํ ‘‘น ชานามี’’ติ วกฺขามิ, อิเม มํ ปริภวิสฺสนฺติ, อถ ชานนฺโต วิย ยํ กิญฺจิ กเถสฺสามิ, อยํ เม ภิกฺขุ เวยฺยากรเณน อนารทฺธจิตฺโต วาทํ อาโรเปสฺสติ. ‘‘อหมสฺมิ ภิกฺขุ พฺรหฺมา’’ติอาทีนิ ปน เม ภณนฺตสฺส น โกจิ วจนํ สทฺทหิสฺสติ. ยํนูนาหํ วิกฺเขปํ กตฺวา อิมํ ภิกฺขุํ สตฺถุสนฺติกํเยว เปเสยฺยนฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘อหมสฺมิ ภิกฺขุ พฺรหฺมา’’ติอาทิมาห.

494. "Tiền tướng" (pubbanimitta): là điềm báo ở giai đoạn trước khi đến, giống như rạng đông trước khi mặt trời mọc. Do đó, họ đã chỉ ra rằng: "Bây giờ Phạm thiên sẽ đến, chúng tôi biết như vậy." "Pāturahosi" nghĩa là đã trở nên hiện rõ. Khi ấy, vị Phạm thiên đó, được vị tỳ khưu kia hỏi, đã nhận ra rằng đó không phải là phạm vi của mình và suy nghĩ: "Nếu ta nói 'Tôi không biết', những vị này sẽ coi thường ta. Còn nếu ta nói điều gì đó như thể ta biết, vị tỳ khưu này sẽ không hài lòng với câu trả lời của ta và sẽ buộc tội ta. Hơn nữa, khi ta nói 'Này tỳ khưu, ta là Phạm thiên...' v.v..., không phải là không có ai tin lời ta. Hay là ta nên đánh trống lảng và gửi vị tỳ khưu này đến chỗ đức Bổn Sư." Suy nghĩ như vậy, vị ấy đã nói: "Này tỳ khưu, ta là Phạm thiên..." v.v...

๔๙๕-๔๙๖. เอกมนฺตํ [Pg.325] อปเนตฺวาติ กสฺมา เอวมกาสิ? กุหกตฺตา. พหิทฺธา ปริเยฏฺฐินฺติ เตลตฺถิโก วาลิกํ นิปฺปีฬิยมาโน วิย ยาว พฺรหฺมโลกา พหิทฺธา ปริเยสนํ อาปชฺชติ.

"Dẫn đến một nơi riêng": Vì sao lại làm như vậy? Do sự xảo trá. "Sự tìm kiếm bên ngoài": Giống như người muốn có dầu mà đi ép cát, vị ấy đã đi đến sự tìm kiếm bên ngoài (ngoài đức Phật) cho đến tận cõi Phạm thiên.

๔๙๗. สกุณนฺติ กากํ วา กุลลํ วา. น โข เอโส, ภิกฺขุ, ปญฺโห เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพติ อิทํ ภควา ยสฺมา ปเทเสเนส ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพ, อยญฺจ โข ภิกฺขุ อนุปาทินฺนเกปิ คเหตฺวา นิปฺปเทสโต ปุจฺฉติ, ตสฺมา ปฏิเสเธติ. อาจิณฺณํ กิเรตํ พุทฺธานํ, ปุจฺฉามูฬฺหสฺส ชนสฺส ปุจฺฉาย โทสํ ทสฺเสตฺวา ปุจฺฉํ สิกฺขาเปตฺวา ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ. กสฺมา? ปุจฺฉิตุํ อชานิตฺวา ปริปุจฺฉนฺโต ทุวิญฺญาปโย โหติ. ปญฺหํ สิกฺขาเปนฺโต ปน ‘‘กตฺถ อาโป จา’’ติอาทิมาห.

497. Sakuṇanti: (Nghĩa là) con quạ hoặc con diều hâu. ‘Này Tỳ khưu, câu hỏi này không nên được hỏi như vậy.’ Đức Thế Tôn (nói lời) này là vì câu hỏi này nên được hỏi một cách cục bộ (padesena), còn vị Tỳ khưu này lại gộp cả (đại hiển hữu) không được chấp thủ (anupādinnakepi) vào mà hỏi một cách toàn diện (nippadesato), do đó Ngài đã ngăn lại. Thật vậy, đây là thông lệ của chư Phật: đối với người bị lầm lẫn trong câu hỏi, chỉ ra lỗi lầm của câu hỏi, dạy cho cách hỏi, rồi mới trả lời câu hỏi. Tại sao vậy? Vì người hỏi mà không biết cách hỏi thì khó làm cho người khác hiểu được. Và khi dạy về câu hỏi, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘kattha āpo cā’.

๔๙๘. ตตฺถ น คาธตีติ น ปติฏฺฐาติ, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา กึ อาคมฺม อปฺปติฏฺฐา ภวนฺตีติ อตฺโถ. อุปาทินฺนํเยว สนฺธาย ปุจฺฉติ. ทีฆญฺจ รสฺสญฺจาติ สณฺฐานวเสน อุปาทารูปํ วุตฺตํ. อณุํ ถูลนฺติ ขุทฺทกํ วา มหนฺตํ วา, อิมินาปิ อุปาทารูเป วณฺณมตฺตเมว กถิตํ. สุภาสุภนฺติ สุภญฺจ อสุภญฺจ อุปาทารูปเมว กถิตํ. กึ ปน อุปาทารูปํ สุภนฺติ อสุภนฺติ อตฺถิ? นตฺถิ. อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณํ ปเนว กถิตํ. นามญฺจ รูปญฺจาติ นามญฺจ ทีฆาทิเภทํ รูปญฺจ. อุปรุชฺฌตีติ นิรุชฺฌติ, กึ อาคมฺม อเสสเมตํ นปฺปวตฺตตีติ.

498. Ở đây, ‘na gādhati’ có nghĩa là không đứng vững. Ý nghĩa là: Bốn đại hiển hữu này y cứ vào đâu mà không đứng vững? (Vị ấy) hỏi nhắm đến (sắc) được chấp thủ (upādinnaṃ). ‘Dài và ngắn’ (dīghañca rassañca) là nói về sắc y sinh (upādārūpaṃ) theo phương diện hình dáng. ‘Vi tế và thô kệch’ (aṇuṃ thūlaṃ) là nhỏ hoặc lớn; qua (cặp từ) này, cũng chỉ nói về sắc tướng (vaṇṇa) trong sắc y sinh. ‘Tốt và xấu’ (subhāsubhaṃ) là nói về sắc y sinh tốt và xấu. Nhưng có sắc y sinh nào là tốt hay xấu không? Không có. Mà chỉ nói về đối tượng đáng ưa và không đáng ưa. ‘Danh và sắc’ (nāmañca rūpañca) là danh và sắc có các loại như dài v.v. ‘Bị đoạn diệt’ (uparujjhati) có nghĩa là bị diệt tận; y cứ vào đâu mà (danh sắc) này không tiếp diễn một cách hoàn toàn?

เอวํ ปุจฺฉิตพฺพํ สิยาติ ปุจฺฉํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิสฺสชฺชนํ ทสฺเสนฺโต ตตฺร เวยฺยากรณํ ภวตีติ วตฺวา – ‘‘วิญฺญาณ’’นฺติอาทิมาห.

Sau khi chỉ ra cách hỏi rằng: ‘Nên hỏi như thế này,’ bây giờ, để trình bày câu trả lời, Ngài nói: ‘Ở đây có lời giải đáp,’ rồi nói lên (câu kệ) bắt đầu bằng ‘viññāṇaṃ’.

๔๙๙. ตตฺถ วิญฺญาตพฺพนฺติ วิญฺญาณํ นิพฺพานสฺเสตํ นามํ, ตเทตํ นิทสฺสนาภาวโต อนิทสฺสนํ. อุปฺปาทนฺโต วา วยนฺโต วา ฐิตสฺส อญฺญถตฺตนฺโต วา เอตสฺส นตฺถีติ อนนฺตํ. ปภนฺติ ปเนตํ กิร ติตฺถสฺส นามํ, ตญฺหิ ปปนฺติ เอตฺถาติ ปปํ, ปการสฺส ปน ภกาโร กโต. สพฺพโต ปภมสฺสาติ สพฺพโตปภํ. นิพฺพานสฺส กิร ยถา มหาสมุทฺทสฺส ยโต ยโต โอตริตุกามา โหนฺติ, ตํ ตเทว ติตฺถํ, อติตฺถํ นาม นตฺถิ. เอวเมว อฏฺฐตึสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ เยน เยน มุเขน นิพฺพานํ โอตริตุกามา โหนฺติ, ตํ ตเทว ติตฺถํ, นิพฺพานสฺส อติตฺถํ นาม นตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพโตปภ’’นฺติ. เอตฺถ อาโป จาติ เอตฺถ [Pg.326] นิพฺพาเน อิทํ นิพฺพานํ อาคมฺม สพฺพเมตํ อาโปติอาทินา นเยน วุตฺตํ อุปาทินฺนก ธมฺมชาตํ นิรุชฺฌติ, อปฺปวตฺตํ โหตีติ.

499. Ở đây, ‘viññāṇaṃ’ là vì ‘cần được biết đến’ (viññātabbaṃ); đây là tên gọi của Nibbāna. Cái đó (tadetaṃ) là ‘vô kiến’ (anidassanaṃ) vì không có sự chỉ bày (nidassanābhāvato). Nó là ‘vô biên’ (anantaṃ) vì không có giới hạn về sự sanh, sự diệt, hay sự biến khác của cái đang tồn tại. ‘Pabhaṃ’ được cho là tên gọi của bến nước (tittha). Thật vậy, vì người ta uống (papanti) ở đó (ettha), nên nó được gọi là ‘papaṃ’; nhưng chữ ‘pa’ đã được đổi thành chữ ‘bha’. Vì nó có bến nước (pabhaṃ) từ mọi phía (sabbato), nên gọi là ‘sabbatopabhaṃ’. Tương truyền, đối với Nibbāna cũng giống như đối với đại dương: bất cứ nơi nào người ta muốn đi xuống, nơi đó chính là bến nước, không có nơi nào không phải là bến nước. Cũng vậy, trong ba mươi tám đề mục thiền định, bất cứ cửa ngõ nào người ta muốn đi vào Nibbāna, nơi đó chính là bến nước; đối với Nibbāna, không có nơi nào không phải là bến nước. Do đó, được nói là ‘sabbatopabhaṃ’. ‘Ettha āpo ca’ (Ở đây, nước...): Tại Nibbāna này (ettha nibbāne), y cứ vào Nibbāna này (idaṃ nibbānaṃ āgamma), toàn bộ các pháp được chấp thủ (upādinnaka dhammajātaṃ) đã được nói đến theo phương pháp bắt đầu bằng ‘āpo’ v.v. đều bị diệt tận (nirujjhati), không còn tiếp diễn (appavattaṃ hoti).

อิทานิสฺส นิรุชฺฌนูปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิญฺญาณสฺส นิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ อาห. ตตฺถ วิญฺญาณนฺติ จริมกวิญฺญาณมฺปิ อภิสงฺขารวิญฺญาณมฺปิ, จริมกวิญฺญาณสฺสาปิ หิ นิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ. วิชฺฌาตทีปสิขา วิย อปณฺณตฺติกภาวํ ยาติ. อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺสาปิ อนุปฺปาทนิโรเธน อนุปฺปาทวเสน อุปรุชฺฌติ. ยถาห ‘‘โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ฐเปตฺวา สตฺตภเว อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตี’’ติ สพฺพํ จูฬนิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

Bây giờ, để chỉ ra phương pháp diệt tận của nó, Ngài nói: ‘Do sự diệt của thức mà cái này bị đoạn diệt ở đây.’ Ở đây, ‘thức’ (viññāṇaṃ) là cả thức cuối cùng (carimakaviññāṇa) và thức hành (abhisaṅkhāraviññāṇa). Thật vậy, do sự diệt của thức cuối cùng mà cái này bị đoạn diệt ở đây. Nó đi đến trạng thái không còn khái niệm (apaṇṇattikabhāvaṃ), giống như ngọn lửa đèn đã tắt. Do sự diệt không-sanh-khởi (anuppādanirodha) của thức hành, nó bị đoạn diệt theo cách không sanh khởi nữa. Như đã nói: ‘Do sự diệt của thức hành bởi Tu-đà-hoàn đạo, ngoại trừ bảy kiếp sống, danh và sắc nào đáng lẽ đã sanh khởi trong vòng luân hồi vô thủy, chúng đều bị diệt tận ở đây.’ Tất cả nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Cūḷaniddesa. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

Như vậy, trong Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh,

เกวฏฺฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Kevaṭṭa đã hoàn tất.

๑๒. โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนา

12. Giải thích kinh Lohicca

โลหิจฺจพฺราหฺมณวตฺถุวณฺณนา

Giải thích về câu chuyện Bà-la-môn Lohicca

๕๐๑. เอวํ [Pg.327] เม สุตํ…เป… โกสเลสูติ โลหิจฺจสุตฺตํ. ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา. สาลวติกาติ ตสฺส คามสฺส นามํ, โส กิร วติยา วิย สมนฺตโต สาลปนฺติยา ปริกฺขิตฺโต. ตสฺมา สาลวติกาติ วุจฺจติ. โลหิจฺโจติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ.

‘Tôi nghe như vầy... (vân vân)... ở nước Kosala,’ đây là kinh Lohicca. Sau đây là phần giải thích các từ không rõ nghĩa. Sālavatikā là tên của ngôi làng ấy. Tương truyền, ngôi làng ấy được bao quanh khắp nơi bởi một hàng cây sala giống như một hàng rào. Do đó, nó được gọi là Sālavatikā. Lohicca là tên của vị Bà-la-môn ấy.

๕๐๒-๕๐๓. ปาปกนฺติ ปรานุกมฺปา วิรหิตตฺตา ลามกํ, น ปน อุจฺเฉทสสฺสตานํ อญฺญตรํ. อุปฺปนฺนํ โหตีติ ชาตํ โหติ, น เกวลญฺจ จิตฺเต ชาตมตฺตเมว. โส กิร ตสฺส วเสน ปริสมชฺเฌปิ เอวํ ภาสติเยว. กิญฺหิ ปโร ปรสฺสาติ ปโร โย อนุสาสียติ, โส ตสฺส อนุสาสกสฺส กึ กริสฺสติ. อตฺตนา ปฏิลทฺธํ กุสลํ ธมฺมํ อตฺตนาว สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา วิหาตพฺพนฺติ วทติ.

501. 502-503. ‘Tà kiến’ (pāpakaṃ): (Nghĩa là) thấp kém vì thiếu lòng thương xót người khác, chứ không phải là một trong hai (tà kiến) đoạn diệt hay thường hằng. ‘Đã khởi lên’ (uppannaṃ hoti) có nghĩa là đã sanh ra. Và không chỉ đơn thuần sanh ra trong tâm. Tương truyền, do ảnh hưởng của tà kiến ấy, ông ta đã nói như vậy ngay cả giữa hội chúng. ‘Người khác có thể làm gì cho người khác?’ (kiñhi paro parassa): Người khác (paro) được giáo huấn, người đó (so) có thể làm gì cho người giáo huấn mình? (Ông ta) nói rằng: ‘Pháp thiện mà mình đã chứng đắc, nên tự mình tôn trọng, cung kính và an trú (trong đó).’

๕๐๔-๔๐๗. โรสิกํ นฺหาปิตํ อามนฺเตสีติ โรสิกาติ เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนามํ นฺหาปิตํ อามนฺเตสิ. โส กิร ภควโต อาคมนํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘วิหารํ คนฺตฺวา ทิฏฺฐํ นามํ ภาโร, เคหํ ปน อาณาเปตฺวา ปสฺสิสฺสามิ เจว ยถาสตฺติ จ อาคนฺตุกภิกฺขํ ทสฺสามี’’ติ, ตสฺมา เอวํ นฺหาปิตํ อามนฺเตสิ.

504-507. ‘Gọi người thợ cạo Rosika’ (rosikaṃ nhāpitaṃ āmantesi): (Nghĩa là) ông gọi người thợ cạo có tên là Rosika, một cái tên được đặt theo nữ tính. Tương truyền, khi nghe tin Đức Thế Tôn đến, ông đã suy nghĩ: ‘Đi đến tu viện để gặp Ngài là một gánh nặng; thay vào đó, ta sẽ cho mời Ngài đến nhà, vừa được gặp Ngài, vừa có thể cúng dường bữa ăn cho vị khách Tỳ khưu tùy theo khả năng.’ Do đó, ông đã gọi người thợ cạo như vậy.

๕๐๘. ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโตติ กถาผาสุกตฺถํ ปจฺฉโต ปจฺฉโต อนุพนฺโธ โหติ. วิเวเจตูติ วิโมเจตุ, ตํ ทิฏฺฐิคตํ วิโนเทตูติ วทติ. อยํ กิร อุปาสโก โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส ปิยสหายโก. ตสฺมา ตสฺส อตฺถกามตาย เอวมาห. อปฺเปว นาม สิยาติ เอตฺถ ปฐมวจเนน ภควา คชฺชติ, ทุติยวจเนน อนุคชฺชติ. อยํ กิเรตฺถ อธิปฺปาโย – โรสิเก เอตทตฺถเมว มยา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ. กปฺปสตสหสฺสญฺจ วิวิธานิ ทุกฺกรานิ กโรนฺเตน ปารมิโย ปูริตา, เอตทตฺถเมว สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิทฺธํ, น เม โลหิจฺจสฺส ทิฏฺฐิคตํ ภินฺทิตุํ ภาโรติ, อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ปฐมวจเนน ภควา คชฺชติ. เกวลํ โรสิเก [Pg.328] โลหิจฺจสฺส มม สนฺติเก อาคมนํ วา นิสชฺชา วา อลฺลาปสลฺลาโป วา โหตุ, สเจปิ โลหิจฺจสทิสานํ สตสหสฺสสฺส กงฺขา โหติ, ปฏิพโล อหํ วิโนเทตุํ โลหิจฺจสฺส ปน เอกสฺส ทิฏฺฐิวิโนทเน มยฺหํ โก ภาโรติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ทุติยวจเนน ภควา อนุคชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

508. Cụm từ ‘piṭṭhito piṭṭhito’ là vì mục đích cho lời nói được dễ dàng, có nghĩa là ‘pacchato pacchato’ (phía sau, phía sau), là đi theo sau. Cụm từ ‘vivecetū’ có nghĩa là ‘vimocetu’ (xin hãy giải thoát), ‘vinodetu’ (xin hãy loại trừ) ‘taṃ diṭṭhigataṃ’ (tà kiến ấy), vị ấy đã nói như vậy. Nghe nói, vị cận sự nam này là bạn thân của Bà-la-môn Lohicca. Do đó, do vì muốn lợi ích cho vị ấy nên đã nói như vậy. Ở đây, trong câu ‘appeva nāma siyā’, bằng lời nói thứ nhất, đức Thế Tôn tuyên bố hùng hồn; bằng lời nói thứ hai, Ngài tuyên bố hùng hồn theo sau. Nghe nói, đây là chủ ý ở đây: “Này Rosika, chính vì mục đích này mà Ta, trong khi làm những việc khó làm khác nhau suốt bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, đã viên mãn các pháp ba-la-mật; chính vì mục đích này mà toàn giác trí đã được chứng ngộ. Đối với Ta, việc phá vỡ tà kiến của Lohicca không phải là gánh nặng.” Trong khi trình bày ý nghĩa này, bằng lời nói thứ nhất, đức Thế Tôn đã tuyên bố hùng hồn. “Này Rosika, chỉ cần có sự đi đến, hoặc sự ngồi xuống, hoặc sự chào hỏi đàm luận của Lohicca ở gần Ta. Nếu như có sự hoài nghi của một trăm ngàn người giống như Lohicca, Ta cũng có khả năng loại trừ. Huống nữa, đối với Ta, việc loại trừ tà kiến của một mình Lohicca thì có gánh nặng gì?” Trong khi trình bày ý nghĩa này, bằng lời nói thứ hai, đức Thế Tôn đã tuyên bố hùng hồn theo sau, nên hiểu như vậy.

โลหิจฺจพฺราหฺมณานุโยควณฺณนา

Chú giải về sự chất vấn Bà-la-môn Lohicca.

๕๐๙. สมุทยสญฺชาตีติ สมุทยสฺส สญฺชาติ โภคุปฺปาโท, ตโต อุฏฺฐิตํ ธนธญฺญนฺติ อตฺโถ. เย ตํ อุปชีวนฺตีติ เย ญาติปริชนทาสกมฺมกราทโย ชนา ตํ นิสฺสาย ชีวนฺติ. อนฺตรายกโรติ ลาภนฺตรายกโร. หิตานุกมฺปีติ เอตฺถ หิตนฺติ วุฑฺฒิ. อนุกมฺปตีติ อนุกมฺปี, อิจฺฉตีติ อตฺโถ, วุฑฺฒึ อิจฺฉติ วา โน วาติ วุตฺตํ โหติ. นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วาติ สเจ สา มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมฺปชฺชติ, นิยตา โหติ, เอกํเสน นิรเย นิพฺพตฺตติ, โน เจ, ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ.

509. Cụm từ ‘samudayasañjāti’ có nghĩa là ‘samudayassa sañjāti’ (sự phát sanh của thuế lợi), là sự phát sanh của cải; có nghĩa là tài sản và lúa gạo phát sanh từ đó. Cụm từ ‘ye taṃ upajīvanti’ có nghĩa là những người như là bà con, quyến thuộc, người hầu, người làm công, v.v... những người ấy nương vào vị ấy mà sinh sống. Cụm từ ‘antarāyakaro’ có nghĩa là người gây trở ngại cho lợi lộc. Ở đây, trong cụm từ ‘hitānukampī’, ‘hitaṃ’ là sự tăng trưởng. ‘Anukampī’ là người có lòng thương xót, có nghĩa là mong muốn; được nói là có mong muốn sự tăng trưởng hay không. Cụm từ ‘nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’ có nghĩa là: nếu tà kiến ấy thành tựu, trở nên cố định, thì chắc chắn sanh vào địa ngục; nếu không, thì sanh vào loài bàng sanh.

๕๑๐-๕๑๒. อิทานิ ยสฺมา ยถา อตฺตโน ลาภนฺตราเยน สตฺตา สํวิชฺชนฺติ น ตถา ปเรสํ, ตสฺมา สุฏฺฐุตรํ พฺราหฺมณํ ปเวเจตุกาโม ‘‘ตํ กึ มญฺญสี’’ติ ทุติยํ อุปปตฺติมาห. เย จิเมติ เย จ อิเม ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อริยภูมึ โอกฺกมิตุํ อสกฺโกนฺตา กุลปุตฺตา ทิพฺพา คพฺภาติ อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, ทิพฺเพ คพฺเภติ อตฺโถ. ทิพฺพา, คพฺภาติ จ ฉนฺนํ เทวโลกานเมตํ อธิวจนํ. ปริปาเจนฺตีติ เทวโลกคามินึ ปฏิปทํ ปูรยมานา ทานํ, ททมานา, สีลํ รกฺขมานา, คนฺธมาลาทีหิ, ปูชํ กุรุมานา ภาวนํ ภาวยมานา ปาเจนฺติ วิปาเจนฺติ ปริปาเจนฺติ ปริณามํ คเมนฺติ. ทิพฺพานํ ภวานํ อภินิพฺพตฺติยาติ ทิพฺพภวา นาม เทวานํ วิมานานิ, เตสํ นิพฺพตฺตนตฺถายาติ อตฺโถ. อถ วา ทิพฺพา คพฺภาติ ทานาทโย ปุญฺญวิเสสา. ทิพฺพา ภวาติ เทวโลเก วิปากกฺขนฺธา, เตสํ นิพฺพตฺตนตฺถาย ตานิ ปุญฺญานิ กโรนฺตีติ อตฺโถ. เตสํ อนฺตรายกโรติ เตสํ มคฺคสมฺปตฺติผลสมฺปตฺติทิพฺพภววิเสสานํ อนฺตรายกโร. อิติ ภควา เอตฺตาวตา อนิยมิเตเนว โอปมฺมวิธินา ยาว ภวคฺคา [Pg.329] อุคฺคตํ พฺราหฺมณสฺส มานํ ภินฺทิตฺวา อิทานิ โจทนารเห ตโย สตฺถาเร ทสฺเสตุํ ‘‘ตโย โข เม, โลหิจฺจา’’ติอาทิมาห.

510-512. Bây giờ, vì rằng chúng sanh bị xúc động bởi sự trở ngại lợi lộc của chính mình, chứ không như vậy đối với của người khác, do đó, vì muốn làm cho vị Bà-la-môn tách rời (tà kiến) một cách tốt đẹp hơn, Ngài đã nói lý lẽ thứ hai bắt đầu bằng: “Này Lohicca, ông nghĩ thế nào?”. Cụm từ ‘ye cime’ có nghĩa là: và những thiện nam tử này, sau khi nghe pháp thoại của Như Lai, không có khả năng bước vào thánh địa. Cụm từ ‘dibbā gabbhā’ là danh từ ở chủ cách với ý nghĩa của đối cách, có nghĩa là ‘dibbe gabbhe’ (những thai tạng cõi trời). Và ‘dibbā gabbhā’ này là tên gọi của sáu cõi trời. Cụm từ ‘paripācenti’ có nghĩa là: trong khi hoàn thiện con đường đưa đến cõi trời, trong khi bố thí, trong khi giữ gìn giới luật, trong khi cúng dường bằng hương, hoa, v.v..., trong khi tu tập thiền định, họ làm cho chín muồi, làm cho chín muồi đặc biệt, làm cho chín muồi hoàn toàn, đưa đến sự chín muồi. Cụm từ ‘dibbānaṃ bhavānaṃ abhinibbattiyā’ có nghĩa là: các cõi trời được gọi là các cung điện của chư thiên, có nghĩa là vì mục đích phát sanh của chúng. Hoặc là, ‘dibbā gabbhā’ là các phước thiện đặc biệt như bố thí, v.v... ‘Dibbā bhavā’ là các uẩn quả báo ở cõi trời; có nghĩa là họ làm các phước thiện ấy vì mục đích phát sanh của các uẩn quả báo ấy. Cụm từ ‘tesaṃ antarāyakaro’ có nghĩa là người gây trở ngại cho sự thành tựu đạo, sự thành tựu quả, và các cõi trời đặc biệt của họ. Như vậy, đức Thế Tôn, sau khi bẻ gãy lòng kiêu mạn của vị Bà-la-môn đã dâng cao cho đến cõi hữu đảnh bằng phương pháp ví dụ không xác định đến chừng ấy, bây giờ, để chỉ ra ba vị đạo sư đáng bị khiển trách, đã nói câu bắt đầu bằng ‘tayo kho me, lohiccā’.

ตโย โจทนารหวณฺณนา

Chú giải về ba vị đáng bị khiển trách.

๕๑๓. ตตฺถ สา โจทนาติ ตโย สตฺถาเร โจเทนฺตสฺส โจทนา. น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺตีติ อญฺญาย อาชานนตฺถาย จิตฺตํ น อุปฏฺฐเปนฺติ. โวกฺกมฺมาติ นิรนฺตรํ ตสฺส สาสนํ อกตฺวา ตโต อุกฺกมิตฺวา วตฺตนฺตีติ อตฺโถ. โอสกฺกนฺติยา วา อุสฺสกฺเกยฺยาติ ปฏิกฺกมนฺติยา อุปคจฺเฉยฺย, อนิจฺฉนฺติยา อิจฺเฉยฺย, เอกาย สมฺปโยคํ อนิจฺฉนฺติยา เอโก อิจฺเฉยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ปรมฺมุขึ วา อาลิงฺเคยฺยาติ ทฏฺฐุมฺปิ อนิจฺฉมานํ ปรมฺมุขึ ฐิตํ ปจฺฉโต คนฺตฺวา อาลิงฺเคยฺย. เอวํสมฺปทมิทนฺติ อิมสฺสาปิ สตฺถุโน ‘‘มม อิเม สาวกา’’ติ สาสนา โวกฺกมฺม วตฺตมาเนปิ เต โลเภน อนุสาสโต อิมํ โลภธมฺมํ เอวํสมฺปทเมว อีทิสเมว วทามิ. อิติ โส เอวรูโป ตว โลภธมฺโม เยน ตฺวํ โอสกฺกนฺติยา อุสฺสกฺกนฺโต วิย ปรมฺมุขึ อาลิงฺคนฺโต วิย อโหสีติปิ ตํ โจทนํ อรหติ. กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตีติ เยน ธมฺเมน ปเร อนุสาสิ, อตฺตานเมว ตาว ตตฺถ สมฺปาเทหิ, อุชุํ กโรหิ. กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตีติ โจทนํ อรหติ.

513. Ở đó, ‘sā codanā’ là sự khiển trách của người khiển trách ba vị đạo sư. Cụm từ ‘na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti’ có nghĩa là họ không thiết lập tâm để biết, vì mục đích biết. Cụm từ ‘vokkamma’ có nghĩa là họ hành xử bằng cách đi ra khỏi giáo huấn ấy, không thực hành giáo huấn của vị ấy một cách liên tục. Cụm từ ‘osakkantiyā vā ussakkeyya’ có nghĩa là nên đến gần người đang lùi lại, nên mong muốn người không mong muốn; được nói là một người đàn ông nên mong muốn một người phụ nữ không mong muốn sự giao hợp. Cụm từ ‘parammukhiṃ vā āliṅgeyya’ có nghĩa là nên đi đến từ phía sau và ôm lấy người phụ nữ đang đứng quay mặt đi, người không muốn ngay cả nhìn. Cụm từ ‘evaṃsampadamidaṃ’ có nghĩa là: đối với vị đạo sư này, mặc dù các đệ tử của ta đây đang hành xử bằng cách đi ra khỏi giáo huấn, nhưng khi vị ấy giáo huấn họ với lòng tham, ta nói rằng pháp tham này chính là sự thành tựu như vậy, chính là như thế này. Như vậy, pháp tham ấy của ông có bản chất như vậy, do đó ông đã giống như người tiến đến gần người phụ nữ đang lùi lại, giống như người ôm lấy người phụ nữ đang quay mặt đi; cũng đáng bị khiển trách như vậy. Cụm từ ‘kiñhi paro parassa karissati’ có nghĩa là: với pháp nào ông đã giáo huấn người khác, trước hết hãy làm cho chính mình thành tựu trong pháp ấy, hãy làm cho thẳng thắn. Đáng bị khiển trách rằng: “Người khác sẽ làm gì cho người khác?”.

๕๑๔. นิทฺทายิตพฺพนฺติ สสฺสรูปกานิ ติณานิ อุปฺปาเฏตฺวา ปริสุทฺธํ กาตพฺพํ.

514. Cụm từ ‘niddāyitabbaṃ’ có nghĩa là nên được làm cho trong sạch sau khi nhổ lên các loại cỏ giống như lúa.

๕๑๕. ตติยโจทนาย กิญฺหิ ปโร ปรสฺสาติ อนุสาสนํ อสมฺปฏิจฺฉนกาลโต ปฏฺฐาย ปโร อนุสาสิตพฺโพ, ปรสฺส อนุสาสกสฺส กึ กริสฺสตีติ นนุ ตตฺถ อปฺโปสฺสุกฺกตํ อาปชฺชิตฺวา อตฺตนา ปฏิวิทฺธธมฺมํ อตฺตนาว มาเนตฺวา ปูเชตฺวา วิหาตพฺพนฺติ เอวํ โจทนํ อรหตีติ อตฺโถ.

515. Trong sự khiển trách thứ ba, cụm từ ‘kiñhi paro parassa’ có nghĩa là: kể từ lúc không chấp nhận sự giáo huấn, người khác đáng được giáo huấn sẽ làm gì cho người khác là người giáo huấn? Chẳng phải ở đó, sau khi đạt đến trạng thái không bận tâm, nên sống bằng cách tự mình tôn trọng và cúng dường pháp đã được tự mình chứng ngộ sao? Đáng bị khiển trách như vậy.

น โจทนารหสตฺถุวณฺณนา

Chú giải về vị đạo sư không đáng bị khiển trách.

๕๑๖. น [Pg.330] โจทนารโหติ อยญฺหิ ยสฺมา ปฐมเมว อตฺตานํ ปติรูเป ปติฏฺฐาเปตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ. สาวกา จสฺส อสฺสวา หุตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชนฺติ, ตาย จ ปฏิปตฺติยา มหนฺตํ วิเสสมธิคจฺฉนฺติ. ตสฺมา น โจทนารโหติ.

516. Cụm từ ‘na codanāraho’ (không đáng bị khiển trách) có nghĩa là: vì rằng vị này, ngay từ đầu, sau khi tự mình thiết lập trong điều thích hợp, đã thuyết pháp cho các đệ tử. Và các đệ tử của vị ấy, sau khi trở thành người lắng nghe, đã thực hành theo như đã được giáo huấn, và do sự thực hành ấy, họ đạt được sự đặc biệt to lớn. Do đó, vị ấy không đáng bị khiển trách.

๕๑๗. นรกปปาตํ ปปตนฺโตติ มยา คหิตาย ทิฏฺฐิยา อหํ นรกปปาตํ ปปตนฺโต. อุทฺธริตฺวา ถเล ปติฏฺฐาปิโตติ ตํ ทิฏฺฐึ ภินฺทิตฺวา ธมฺมเทสนาหตฺเถน อปายปตนโต อุทฺธริตฺวา สคฺคมคฺคถเล ฐปิโตมฺหีติ วทติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

517. Narakapapātaṃ papatanto có nghĩa là: ‘Do tà kiến mà con đã chấp thủ, con đang rơi vào vực thẳm địa ngục.’ Uddharitvā thale patiṭṭhāpito có nghĩa là: ‘Sau khi đã phá vỡ tà kiến ấy, Ngài đã dùng bàn tay giáo pháp vớt con lên khỏi sự rơi vào đọa xứ và đặt con trên vùng đất cao là con đường đến cõi trời,’ ông ấy đã nói như vậy. Phần còn lại ở đây thì đã rõ ràng.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

Như vậy, trong bộ Chú giải Trường Bộ Kinh tên là Sumaṅgalavilāsinī,

โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Lohicca đã kết thúc.

๑๓. เตวิชฺชสุตฺตวณฺณนา

13. Phần giải thích về kinh Tevijja

๕๑๘. เอวํ [Pg.331] เม สุตํ…เป… โกสเลสูติ เตวิชฺชสุตฺตํ. ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา. มนสากฏนฺติ ตสฺส คามสฺส นามํ. อุตฺตเรน มนสากฏสฺสาติ มนสากฏโต อวิทูเร อุตฺตรปสฺเส. อมฺพวเนติ ตรุณอมฺพรุกฺขสณฺเฑ, รมณีโย กิร โส ภูมิภาโค, เหฏฺฐา รชตปฏฺฏสทิสา วาลิกา วิปฺปกิณฺณา, อุปริ มณิวิตานํ วิย ฆนสาขาปตฺตํ อมฺพวนํ. ตสฺมึ พุทฺธานํ อนุจฺฉวิเก ปวิเวกสุเข อมฺพวเน วิหรตีติ อตฺโถ.

518. Evaṃ me sutaṃ… cho đến… kosalesū là kinh Tevijja. Sau đây là phần giải thích các từ ngữ không rõ ràng ở trong ấy. Manasākaṭa là tên của ngôi làng ấy. Uttarena manasākaṭassa có nghĩa là ở phía bắc, không xa làng Manasākaṭa. Ambavane có nghĩa là trong một khu rừng xoài non; nghe nói rằng khu đất ấy khả ái, bên dưới có cát trắng trải ra giống như tấm bạc, bên trên là rừng xoài có cành lá rậm rạp giống như lọng báu. Ý nghĩa là: Ngài đã trú ngụ trong khu rừng xoài ấy, nơi thích hợp với các vị Phật, an vui trong sự độc cư.

๕๑๙. อภิญฺญาตา อภิญฺญาตาติ กุลจาริตฺตาทิสมฺปตฺติยา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาตา. จงฺกีติอาทีนิ เตสํ นามานิ. ตตฺถ จงฺกี โอปาสาทวาสิโก. ตารุกฺโข อิจฺฉานงฺคลวาสิโก. โปกฺขรสาตี อุกฺกฏฺฐวาสิโก. ชาณุโสณี สาวตฺถิวาสิโก. โตเทยฺโย ตุทิคามวาสิโก. อญฺเญ จาติ อญฺเญ จ พหุชนา. อตฺตโน อตฺตโน นิวาสฏฺฐาเนหิ อาคนฺตฺวา มนฺตสชฺฌายกรณตฺถํ ตตฺถ ปฏิวสนฺติ. มนสากฏสฺส กิร รมณียตาย เต พฺราหฺมณา ตตฺถ นทีตีเร เคหานิ กาเรตฺวา ปริกฺขิปาเปตฺวา อญฺเญสํ พหูนํ ปเวสนํ นิวาเรตฺวา อนฺตรนฺตรา ตตฺถ คนฺตฺวา วสนฺติ.

519. Abhiññātā abhiññātā có nghĩa là những vị nổi tiếng ở nơi này nơi kia do sự thành tựu về gia tộc, phẩm hạnh v.v... Caṅkī v.v... là tên của các vị ấy. Trong số ấy, Bà-la-môn Caṅkī là người ở Opāsāda. Tārukkha là người ở Icchānaṅgala. Pokkharasāti là người ở Ukkaṭṭhā. Jāṇussoṇi là người ở Sāvatthī. Todeyya là người ở Tudigāma. Aññe ca có nghĩa là các vị Bà-la-môn đại phú khác cũng vậy. Sau khi đã đi đến từ nơi ở của mình, họ đã cư ngụ tại đấy với mục đích tụng đọc các câu thần chú. Nghe nói rằng, do sự khả ái của làng Manasākaṭa, các vị Bà-la-môn ấy đã cho xây cất nhà cửa ở bờ sông tại đấy, cho làm hàng rào bao quanh, đã ngăn cản sự đi vào của nhiều người khác, và thỉnh thoảng họ đã đi đến và cư ngụ tại đấy.

๕๒๐-๕๒๑. วาเสฏฺฐภารทฺวาชานนฺติ วาเสฏฺฐสฺส จ โปกฺขรสาติโน อนฺเตวาสิกสฺส, ภารทฺวาชสฺส จ ตารุกฺขนฺเตวาสิกสฺส. เอเต กิร ทฺเว ชาติสมฺปนฺนา ติณฺณํ เวทานํ ปารคู อเหสุํ. ชงฺฆวิหารนฺติ อติจิรนิสชฺชปจฺจยา กิลมถวิโนทนตฺถาย ชงฺฆจารํ. เต กิร ทิวสํ สชฺฌายํ กตฺวา สายนฺเห วุฏฺฐาย นฺหานียสมฺภารคนฺธมาลเตลโธตวตฺถานิ คาหาเปตฺวา อตฺตโน ปริชนปริวุตา นฺหายิตุกามา นทีตีรํ คนฺตฺวา รชตปฏฺฏวณฺเณ วาลิกาสณฺเฑ อปราปรํ จงฺกมึสุ. เอกํ จงฺกมนฺตํ อิตโร อนุจงฺกมิ, ปุน อิตรํ อิตโรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนุจงฺกมนฺตานํ อนุวิจรนฺตาน’’นฺติ. มคฺคามคฺเคติ มคฺเค จ อมคฺเค จ. กตมํ นุ โข ปฏิปทํ ปูเรตฺวา กตเมน มคฺเคน สกฺกา สุขํ พฺรหฺมโลกํ คนฺตุนฺติ เอวํ มคฺคามคฺคํ อารพฺภ กถํ สมุฏฺฐาเปสุนฺติ อตฺโถ. อญฺชสายโนติ อุชุมคฺคสฺเสตํ เววจนํ, อญฺชสา [Pg.332] วา อุชุกเมว เอเตน อายนฺติ อาคจฺฉนฺตีติ อญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาตีติ นิยฺยายนฺโต นิยฺยาติ, คจฺฉนฺโต คจฺฉตีติ อตฺโถ.

Vāseṭṭhabhāradvājānaṃ có nghĩa là của Vāseṭṭha, người đệ tử của Pokkharasāti, và của Bhāradvāja, người đệ tử của Tārukkha. Nghe nói rằng hai vị này đã thành tựu về dòng dõi và là những người thông suốt ba tập Vệ-đà. Jaṅghavihāraṃ có nghĩa là sự đi kinh hành để xua tan sự mệt mỏi do việc ngồi quá lâu. Nghe nói rằng, sau khi đã tụng đọc suốt ngày, vào buổi chiều, các vị ấy đã đứng dậy, cho người mang lấy các vật dụng để tắm, hương liệu, vòng hoa, dầu, và các tấm vải đã được giặt sạch, rồi được đoàn tùy tùng của mình vây quanh, có ý muốn đi tắm, họ đã đi đến bờ sông và đã đi kinh hành tới lui trên bãi cát có màu sắc như tấm bạc. Người này đã đi theo sau người kia đang đi kinh hành, rồi người kia lại đi theo sau người nọ. Do đó, đã được nói rằng: ‘anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānaṃ.’ Maggāmagge có nghĩa là về con đường và không phải con đường. Ý nghĩa là: ‘Sau khi thực hành đầy đủ pháp hành nào, do con đường nào có thể đi đến Phạm thiên giới một cách an lạc?’ như vậy, liên quan đến con đường và không phải con đường, họ đã làm phát sanh cuộc nói chuyện. Añjasāyano là từ đồng nghĩa của ujumagga (con đường ngay thẳng); hoặc do con đường này, họ đi đến một cách ngay thẳng, nên được gọi là añjasāyano. Niyyāniko niyyāti có nghĩa là đang đi ra, đi ra; đang đi, đi. Đó là ý nghĩa.

ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายาติ โย ตํ มคฺคํ กโรติ ปฏิปชฺชติ, ตสฺส พฺรหฺมุนา สทฺธึ สหภาวาย, เอกฏฺฐาเน ปาตุภาวาย คจฺฉตีติ อตฺโถ. ยฺวายนฺติ โย อยํ. อกฺขาโตติ กถิโต ทีปิโต. พฺราหฺมเณน โปกฺขรสาตินาติ อตฺตโน อาจริยํ อปทิสติ. อิติ วาเสฏฺโฐ สกเมว อาจริยวาทํ โถเมตฺวา ปคฺคณฺหิตฺวา วิจรติ. ภารทฺวาโชปิ สกเมวาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เนว โข อสกฺขิ วาเสฏฺโฐ’’ติอาทิ.

Takkarassa brahmasahabyatāya có nghĩa là: người nào thực hành con đường ấy, vị ấy đi đến để được đồng hữu với Phạm thiên, để được hiện hữu ở cùng một nơi. Yvāyanti có nghĩa là yo ayaṃ (cái nào này). Akkhātoti có nghĩa là đã được nói đến, đã được chỉ rõ. Brāhmaṇena pokkharasātināti là chỉ đến vị thầy của mình. Như vậy, Vāseṭṭha đã đi lại sau khi đã tán dương và đề cao học thuyết của chính vị thầy của mình. Bhāradvāja cũng vậy. Do đó, đã được nói rằng: ‘neva kho asakkhi vāseṭṭho’ v.v...

ตโต วาเสฏฺโฐ ‘‘อุภินฺนมฺปิ อมฺหากํ กถา อนิยฺยานิกาว, อิมสฺมิญฺจ โลเก มคฺคกุสโล นาม โภตา โคตเมน สทิโส นตฺถิ, ภวญฺจ โคตโม อวิทูเร วสติ, โส โน ตุลํ คเหตฺวา นิสินฺนวาณิโช วิย กงฺขํ ฉินฺทิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตมตฺถํ ภารทฺวาชสฺส อาโรเจตฺวา อุโภปิ คนฺตฺวา อตฺตโน กถํ ภควโต อาโรเจสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข วาเสฏฺโฐ…เป… ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน ตารุกฺเขนา’’ติ.

Sau đó, Vāseṭṭha đã suy nghĩ rằng: ‘Cuộc nói chuyện của cả hai chúng ta đều không đưa đến sự giải thoát. Và ở trong thế gian này, người được gọi là thiện xảo về con đường không có ai giống như Tôn giả Gotama. Và Tôn giả Gotama đang trú ngụ không xa. Vị ấy sẽ cắt đứt sự hoài nghi của chúng ta giống như người thương buôn ngồi cầm lấy cái cân,’ rồi đã cho Bhāradvāja biết về ý nghĩa ấy, và cả hai đã đi đến trình bày câu chuyện của mình lên đức Thế Tôn. Do đó, đã được nói rằng: ‘Atha kho vāseṭṭho… cho đến… yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā.’

๕๒๒. เอตฺถ โภ โคตมาติ เอตสฺมึ มคฺคามคฺเค. วิคฺคโห วิวาโทติอาทีสุ ปุพฺพุปฺปตฺติโก วิคฺคโห. อปรภาเค วิวาโท. ทุวิโธปิ เอโส นานาอาจริยานํ วาทโต นานาวาโท.

522. Ettha bho gotamāti có nghĩa là về con đường và không phải con đường này. Trong các từ viggaho vivādo v.v..., viggaho là sự tranh chấp phát sanh trước tiên. Vivādo là (sự tranh chấp) ở phần sau. Cả hai loại này là nānāvādo (luận thuyết khác nhau) do từ học thuyết của các vị thầy khác nhau.

๕๒๓. อถ กิสฺมึ ปน โวติ ตฺวมฺปิ อยเมว มคฺโคติ อตฺตโน อาจริยวาทเมว ปคฺคยฺห ติฏฺฐสิ, ภารทฺวาโชปิ อตฺตโน อาจริยวาทเมว, เอกสฺสาปิ เอกสฺมึ สํสโย นตฺถิ. เอวํ สติ กิสฺมึ โว วิคฺคโหติ ปุจฺฉติ.

523. Atha kismiṃ pana voti, Ngài hỏi rằng: ‘Cả ông cũng đứng vững sau khi đã đề cao học thuyết của chính vị thầy của mình rằng: ‘Đây chính là con đường.’ Bhāradvāja cũng (đề cao) học thuyết của chính vị thầy của mình. Không một ai có sự hoài nghi ở trong một (học thuyết). Khi là như vậy, sự tranh chấp của các ông là ở điểm nào?’

๕๒๔. มคฺคามคฺเค, โภ โคตมาติ มคฺเค โภ โคตม อมคฺเค จ, อุชุมคฺเค จ อนุชุมคฺเค จาติ อตฺโถ. เอส กิร เอกพฺราหฺมณสฺสาปิ มคฺคํ ‘‘น มคฺโค’’ติ น วทติ. ยถา ปน อตฺตโน อาจริยสฺส มคฺโค อุชุมคฺโค, น [Pg.333] เอวํ อญฺเญสํ อนุชานาติ, ตสฺมา ตเมวตฺถํ ทีเปนฺโต ‘‘กิญฺจาปิ โภ โคตมา’’ติอาทิมาห.

524. Maggāmagge, bho gotamāti có nghĩa là: ‘Thưa Tôn giả Gotama, về con đường và không phải con đường, về con đường ngay thẳng và không ngay thẳng.’ Nghe nói rằng vị này không nói về con đường của bất cứ vị Bà-la-môn nào rằng: ‘Không phải là con đường.’ Tuy nhiên, giống như con đường của vị thầy của mình là con đường ngay thẳng, vị ấy đã không công nhận (con đường) của những người khác là con đường ngay thẳng. Do đó, trong khi giải thích ý nghĩa ấy, vị ấy đã nói câu bắt đầu là: ‘kiñcāpi bho gotamā’ v.v...

สพฺพานิ ตานีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วทติ, สพฺเพ เตติ วุตฺตํ โหติ. พหูนีติ อฏฺฐ วา ทส วา. นานามคฺคานีติ มหนฺตามหนฺตชงฺฆมคฺคสกฏมคฺคาทิวเสน นานาวิธานิ สามนฺตา คามนทีตฬากเขตฺตาทีหิ อาคนฺตฺวา คามํ ปวิสนมคฺคานิ.

Sabbāni tānīti, vị ấy đã nói với sự thay đổi về tánh; có nghĩa là sabbe te (tất cả các con đường ấy). Bahūnīti có nghĩa là tám hoặc mười. Nānāmaggānīti có nghĩa là các con đường đi vào làng, sau khi đã đi đến từ các làng, sông, hồ, ruộng v.v... ở xung quanh, là các loại khác nhau tùy theo đường mòn lớn nhỏ, đường xe bò v.v...

๕๒๕-๕๒๖. ‘‘นิยฺยนฺตีติ วาเสฏฺฐ วเทสี’’ติ ภควา ติกฺขตฺตุํ วจีเภทํ กตฺวา ปฏิญฺญํ การาเปสิ. กสฺมา? ติตฺถิยา หิ ปฏิชานิตฺวา ปจฺฉา นิคฺคยฺหมานา อวชานนฺติ. โส ตถา กาตุํ น สกฺขิสฺสตีติ.

‘Này Vāseṭṭha, ông nói rằng (các con đường ấy) đưa đến sự giải thoát phải không?’ Đức Thế Tôn đã cho (Vāseṭṭha) xác nhận sau khi đã nói lên lời nói ba lần. Tại sao? Vì rằng các người theo ngoại đạo, sau khi đã xác nhận, về sau khi bị khiển trách đã không thừa nhận. (Đức Thế Tôn đã làm vậy) để cho vị ấy sẽ không thể làm như thế.

๕๒๗-๕๒๙. เตว เตวิชฺชาติ เต เตวิชฺชา. วกาโร อาคมสนฺธิมตฺตํ. อนฺธเวณีติ อนฺธปเวณี, เอเกน จกฺขุมตา คหิตยฏฺฐิยา โกฏึ เอโก อนฺโธ คณฺหติ, ตํ อนฺธํ อญฺโญ ตํ อญฺโญติ เอวํ ปณฺณาสสฏฺฐิ อนฺธา ปฏิปาฏิยา ฆฏิตา อนฺธเวณีติ วุจฺจติ. ปรมฺปรสํสตฺตาติ อญฺญมญฺญํ ลคฺคา, ยฏฺฐิคาหเกนปิ จกฺขุมตา วิรหิตาติ อตฺโถ. เอโก กิร ธุตฺโต อนฺธคณํ ทิสฺวา ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม ขชฺชโภชฺชํ สุลภ’’นฺติ อุสฺสาเหตฺวา ‘‘เตน หิ ตตฺถ โน สามิ เนหิ, อิทํ นาม เต เทมา’’ติ วุตฺเต, ลญฺชํ คเหตฺวา อนฺตรามคฺเค มคฺคา โอกฺกมฺม มหนฺตํ คจฺฉํ อนุปริคนฺตฺวา ปุริมสฺส หตฺเถน ปจฺฉิมสฺส กจฺฉํ คณฺหาเปตฺวา ‘‘กิญฺจิ กมฺมํ อตฺถิ, คจฺฉถ ตาว ตุมฺเห’’ติ วตฺวา ปลายิ, เต ทิวสมฺปิ คนฺตฺวา มคฺคํ อวินฺทมานา ‘‘กุหึ โน จกฺขุมา, กุหึ มคฺโค’’ติ ปริเทวิตฺวา มคฺคํ อวินฺทมานา ตตฺเถว มรึสุ. เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปรมฺปรสํสตฺตา’’ติ. ปุริโมปีติ ปุริเมสุ ทสสุ พฺราหฺมเณสุ เอโกปิ. มชฺฌิโมปีติ มชฺฌิเมสุ อาจริยปาจริเยสุ เอโกปิ. ปจฺฉิโมปีติ อิทานิ เตวิชฺเชสุ พฺราหฺมเณสุ เอโกปิ. หสฺสกญฺเญวาติ หสิตพฺพเมว. นามกญฺเญวาติ ลามกํเยว. ตเทตํ อตฺถาภาเวน ริตฺตกํ, ริตฺตกตฺตาเยว ตุจฺฉกํ. อิทานิ พฺรหฺมโลโก ตาว ติฏฺฐตุ, โย เตวิชฺเชหิ น ทิฏฺฐปุพฺโพว. เยปิ จนฺทิมสูริเย เตวิชฺชา ปสฺสนฺติ, เตสมฺปิ สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสตุํ นปฺปโหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ตํ กึ มญฺญสี’’ติอาทิมาห.

527-529. Trong câu `Teva tevijjā`, `te` là những vị tam Vệ-đà ấy. Chữ `va` chỉ là sự nối âm thêm vào. Trong câu `Andhaveṇī`, có nghĩa là một hàng người mù, giống như một người mù nắm lấy đầu cây gậy do một người sáng mắt cầm, rồi một người mù khác nắm lấy người mù ấy, rồi một người khác nữa nắm lấy người kia, cứ như thế năm mươi hay sáu mươi người mù được nối kết theo thứ tự được gọi là hàng người mù. Trong câu `Paramparasaṃsattā`, có nghĩa là dính mắc vào nhau, nghĩa là không có cả người sáng mắt cầm gậy. Nghe nói, một kẻ lừa đảo thấy một đám người mù, bèn khuyến khích rằng: "Ở ngôi làng tên là... vật thực và món ăn rất dễ kiếm." Khi họ nói: "Thưa ông, vậy xin hãy dẫn chúng tôi đến đó, chúng tôi sẽ biếu ông món quà này," hắn nhận lấy của hối lộ, rồi giữa đường, đi lệch khỏi con đường, đi vòng quanh một bụi cây lớn, cho người đi đầu dùng tay nắm lấy vạt áo của người đi cuối, rồi nói: "Tôi còn có chút việc, các vị cứ đi trước đi," rồi bỏ trốn. Họ đi cả ngày mà không tìm thấy đường, than khóc rằng: "Người sáng mắt của chúng ta đâu rồi? Đường ở đâu?" và vì không tìm thấy đường nên đã chết ngay tại đó. Nhắm đến họ mà nói rằng `paramparasaṃsattā` (nối kết đời này qua đời khác). Trong câu `Purimo'pi`, có nghĩa là dù chỉ một người trong số mười vị Bà-la-môn thời xưa. Trong câu `Majjhimo'pi`, có nghĩa là dù chỉ một người trong số các vị thầy và thầy của thầy ở thời giữa. Trong câu `Pacchimo'pi`, có nghĩa là dù chỉ một người trong số các Bà-la-môn tam Vệ-đà hiện nay. Trong câu `Hassakaññeva`, có nghĩa là chỉ đáng để cười. Trong câu `Nāmakaññeva`, có nghĩa là chỉ là thấp kém. Điều đó, do không có ý nghĩa nên là rỗng tuếch, và chính vì rỗng tuếch nên là vô ích. Bây giờ, cõi Phạm thiên, nơi mà các vị tam Vệ-đà chưa từng thấy, hãy tạm gác lại. Ngay cả mặt trăng và mặt trời mà các vị tam Vệ-đà thấy, họ cũng không thể chỉ ra con đường để được đồng trú với chúng. Để chỉ rõ điều này, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng `taṃ kiṃ maññasi`.

๕๓๐. ตตฺถ [Pg.334] ยโต จนฺทิมสูริยา อุคฺคจฺฉนฺตีติ ยสฺมึ กาเล อุคฺคจฺฉนฺติ. ยตฺถ จ โอคฺคจฺฉนฺตีติ ยสฺมึ กาเล อตฺถเมนฺติ, อุคฺคมนกาเล จ อตฺถงฺคมนกาเล จ ปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อายาจนฺตีติ ‘‘อุเทหิ ภวํ จนฺท, อุเทหิ ภวํ สูริยา’’ติ เอวํ อายาจนฺติ. โถมยนฺตีติ ‘‘โสมฺโม จนฺโท, ปริมณฺฑโล จนฺโท, สปฺปโภ จนฺโท’’ติอาทีนิ วทนฺตา ปสํสนฺติ. ปญฺชลิกาติ ปคฺคหิตอญฺชลิกา. นมสฺสมานาติ ‘‘นโม นโม’’ติ วทมานา.

530. Ở đây, câu `yato candimasūriyā uggacchanti` có nghĩa là vào lúc mặt trăng và mặt trời mọc lên. Câu `yattha ca oggacchanti` có nghĩa là vào lúc chúng lặn xuống; nghĩa là họ thấy cả lúc mọc và lúc lặn. `Āyācanti` có nghĩa là họ cầu khẩn như vầy: "Xin Ngài Trăng hãy mọc lên, xin Ngài Trời hãy mọc lên." `Thomayanti` có nghĩa là họ tán dương, nói những lời như: "Mặt trăng dịu hiền, mặt trăng tròn đầy, mặt trăng rực rỡ." `Pañjalikā` là có hai tay chắp lại đưa lên. `Namassamānā` là vừa nói "namo namo" (xin kính lễ).

๕๓๑-๕๓๒. ยํ ปสฺสนฺตีติ เอตฺถ ยนฺติ นิปาตมตฺตํ. กึ ปน น กิราติ เอตฺถ อิธ ปน กึ วตฺตพฺพํ. ยตฺถ กิร เตวิชฺเชหิ พฺราหฺมเณหิ น พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

531-532. Trong câu `Yaṃ passati`, từ `yaṃ` chỉ là một tiểu từ. Trong câu `Kiṃ pana na kirā`, nên hiểu ý nghĩa như vầy: Trong khi Phạm thiên còn chưa được các Bà-la-môn tam Vệ-đà thấy tận mắt, thì còn có gì để nói về việc (chỉ ra con đường) ở đây?

อจิรวตีนทีอุปมากถา

Câu chuyện ví dụ về sông Aciravatī.

๕๔๒. สมติตฺติกาติ สมภริตา. กากเปยฺยาติ ยตฺถ กตฺถจิ ตีเร ฐิเตน กาเกน สกฺกา ปาตุนฺติ กากเปยฺยา. ปารํ ตริตุกาโมติ นทึ อติกฺกมิตฺวา ปรตีรํ คนฺตุกาโม. อวฺเหยฺยาติ ปกฺโกเสยฺย. เอหิ ปาราปารนฺติ อมฺโภ ปาร อปารํ เอหิ, อถ มํ สหสาว คเหตฺวา คมิสฺสสิ, อตฺถิ เม อจฺจายิกกมฺมนฺติ อตฺโถ.

542. `Samatittikā` có nghĩa là đầy bằng. `Kākapeyyā` có nghĩa là nơi mà con quạ đứng ở bất cứ bờ nào cũng có thể uống nước được, nên gọi là `kākapeyyā`. `Pāraṃ taritukāmo` có nghĩa là muốn vượt qua sông để đi đến bờ bên kia. `Avheyyā` có nghĩa là nên gọi. `Ehi pārāpāra` có nghĩa là: "Này bờ bên kia, hãy đến bờ bên này, rồi ngươi sẽ nhanh chóng đưa ta đi, ta có việc khẩn cấp."

๕๔๔. เย ธมฺมา พฺราหฺมณการกาติ เอตฺถ ปญฺจสีลทสกุสลกมฺมปถเภทา ธมฺมา พฺราหฺมณการกาติ เวทิตพฺพา, ตพฺพิปรีตา อพฺราหฺมณการกา. อินฺทมวฺหายามาติ อินฺทํ อวฺหายาม ปกฺโกสาม. เอวํ พฺราหฺมณานํ อวฺหายนสฺส นิรตฺถกตํ ทสฺเสตฺวา ปุนปิ ภควา อณฺณวกุจฺฉิยํ สูริโย วิย ชลมาโน ปญฺจสตภิกฺขุปริวุโต อจิรวติยา ตีเร นิสินฺโน อปรมฺปิ นทีอุปมํเยว อาหรนฺโต ‘‘เสยฺยถาปี’’ติอาทิมาห.

544. Trong câu `Ye dhammā brāhmaṇakārakā`, nên hiểu rằng các pháp được phân chia là năm giới và mười thiện nghiệp đạo là những pháp tạo nên phẩm chất Bà-la-môn, còn những pháp trái ngược với chúng thì không tạo nên phẩm chất Bà-la-môn. `Indamavhāyāma` có nghĩa là chúng ta gọi, chúng ta mời Indra (Đế Thích). Như vậy, sau khi chỉ ra sự vô ích trong việc kêu gọi của các Bà-la-môn, Đức Thế Tôn, một lần nữa, tỏa sáng như mặt trời giữa lòng đại dương, được năm trăm vị Tỳ-khưu vây quanh, đang ngự trên bờ sông Aciravatī, và vì muốn đưa ra một ví dụ khác về con sông, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng `seyyathāpi`.

๕๔๖. กามคุณาติ กามยิตพฺพฏฺเฐน กามา, พนฺธนฏฺเฐน คุณา. ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว, อหตานํ วตฺถานํ ทิคุณํ สงฺฆาฏิ’’นฺติ (มหาว. ๓๔๘) เอตฺถ หิ ปฏลฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย, วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติ เอตฺถ ราสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา’’ติ [Pg.335] (ม. นิ. ๓.๓๗๙) เอตฺถ อานิสํสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณํ (ขุ. ปา. ๓.๑) กยิรา มาลาคุเณ พหู’’ติ (ธ. ป. ๕๓) จ เอตฺถ พนฺธนฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. อิธาปิ เอเสว อธิปฺเปโต. เตน วุตฺตํ ‘‘พนฺธนฏฺเฐน คุณา’’ติ. จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ปสฺสิตพฺพา. เอเตนุปาเยน โสตวิญฺเญยฺยาทีสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิฏฺฐาติ ปริยิฏฺฐา วา โหนฺตุ, มา วา, อิฏฺฐารมฺมณภูตาติ อตฺโถ. กนฺตาติ กามนียา. มนาปาติ มนวฑฺฒนกา. ปิยรูปาติ ปิยชาติกา. กามูปสญฺหิตาติ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชมาเนน กาเมน อุปสญฺหิตา. รชนียาติ รญฺชนียา, ราคุปฺปตฺติการณภูตาติ อตฺโถ.

546. `Kāmaguṇa` (dục đức): `kāma` (dục) vì có nghĩa là đáng được ham muốn, `guṇa` (đức) vì có nghĩa là trói buộc. Trong câu `Anujānāmi bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi` (Này các Tỳ-khưu, Ta cho phép y tăng-già-lê hai lớp bằng vải mới), ở đây `guṇa` có nghĩa là lớp (`paṭalaṭṭho`). Trong câu `Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahanti` (Thời gian trôi qua, đêm ngày lướt tới, các giai đoạn của tuổi tác lần lượt từ bỏ), ở đây `guṇa` có nghĩa là tập hợp (`rāsaṭṭho`). Trong câu `Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā` (Nên mong đợi sự cúng dường có trăm lần công đức), ở đây `guṇa` có nghĩa là lợi ích (`ānisaṃsaṭṭho`). Và trong các câu `Antaṃ antaguṇaṃ` (ruột non, ruột già) và `kayirā mālāguṇe bahū` (nên làm nhiều vòng hoa), ở đây `guṇa` có nghĩa là sự trói buộc (`bandhanaṭṭho`). Ở đây cũng có ý nghĩa này được nhắm đến. Do đó, đã nói rằng "guṇa vì có nghĩa là trói buộc." `Cakkhuviññeyyā` (được nhận biết bởi mắt) có nghĩa là đáng được thấy bởi nhãn thức. Theo phương pháp này, ý nghĩa của các từ như `sotaviññeyyā` (được nhận biết bởi tai) cũng nên được hiểu như vậy. `Iṭṭhā` (khả ái) có nghĩa là dù được tìm kiếm hay không, chúng đã trở thành đối tượng khả ái. `Kantā` (khả hỷ) có nghĩa là đáng được yêu thích. `Manāpā` (khả ý) có nghĩa là làm cho tâm tăng trưởng (vui thích). `Piyarūpā` (mang hình thức đáng yêu) có nghĩa là có bản chất đáng yêu. `Kāmūpasañhitā` (liên hệ đến dục) có nghĩa là liên quan đến dục (phiền não) sinh khởi do lấy đối tượng làm duyên. `Rajanīyā` (đáng tham đắm) có nghĩa là đáng để tham đắm, nghĩa là đã trở thành nguyên nhân phát sinh tham ái.

คธิตาติ เคเธน อภิภูตา หุตฺวา. มุจฺฉิตาติ มุจฺฉาการปฺปตฺตาย อธิมตฺตกาย ตณฺหาย อภิภูตา. อชฺโฌปนฺนาติ อธิโอปนฺนา โอคาฬฺหา ‘‘อิทํ สาร’’นฺติ ปรินิฏฺฐานปฺปตฺตา หุตฺวา. อนาทีนวทสฺสาวิโนติ อาทีนวํ อปสฺสนฺตา. อนิสฺสรณปญฺญาติ อิทเมตฺถ นิสฺสรณนฺติ, เอวํ ปริชานนปญฺญาวิรหิตา, ปจฺจเวกฺขณปริโภควิรหิตาติ อตฺโถ.

`Gadhitā` (tham đắm) có nghĩa là bị lòng tham lam chế ngự. `Mucchitā` (say mê) có nghĩa là bị ái dục quá mức, đã đạt đến trạng thái mê muội, chế ngự. `Ajjhopannā` (chìm đắm) có nghĩa là bị chìm đắm, ngập sâu, đã đi đến kết luận rằng "đây là cốt lõi." `Anādīnavadassāvino` (không thấy sự nguy hại) có nghĩa là không thấy sự nguy hại. `Anissaraṇapaññā` (không có trí tuệ về sự thoát ly) có nghĩa là không có trí tuệ biết rõ rằng "đây là sự thoát ly trong trường hợp này," nghĩa là không có sự thọ dụng với trí tuệ quán xét.

๕๔๘. อาวรณาติอาทีสุ อาวรนฺตีติ อาวรณา. นิวาเรนฺตีติ นีวรณา. โอนนฺธนฺตีติ โอนาหนา. ปริโยนนฺธนฺตีติ ปริโยนาหนา. กามจฺฉนฺทาทีนํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺคโต คเหตพฺพา.

548. Trong các từ bắt đầu bằng `āvaraṇā`, nên hiểu ý nghĩa như sau: Chúng ngăn cản nên gọi là `āvaraṇā` (chướng ngại). Chúng ngăn chặn nên gọi là `nīvaraṇā` (triền cái). Chúng bao trùm nên gọi là `onāhanā` (sự trói buộc). Chúng bao trùm hoàn toàn nên gọi là `pariyonāhanā` (sự trói buộc hoàn toàn). Phần giải thích chi tiết về các từ như `kāmacchanda` (dục tham) nên được lấy từ sách Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo).

๕๔๙-๕๕๐. อาวุตา นิวุตา โอนทฺธา ปริโยนทฺธาติ ปทานิ อาวรณาทีนํ วเสน วุตฺตานิ. สปริคฺคโหติ อิตฺถิปริคฺคเหน สปริคฺคโหติ ปุจฺฉติ. อปริคฺคโห โภ โคตมาติอาทีสุปิ กามจฺฉนฺทสฺส อภาวโต อิตฺถิปริคฺคเหน อปริคฺคโห. พฺยาปาทสฺส อภาวโต เกนจิ สทฺธึ เวรจิตฺเตน อเวโร. ถินมิทฺธสฺส อภาวโต จิตฺตเคลญฺญสงฺขาเตน พฺยาปชฺเชน อพฺยาปชฺโช. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจาภาวโต อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจาทีหิ สํกิเลเสหิ อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต สุปริสุทฺธมานโส. วิจิกิจฺฉาย อภาวโต จิตฺตํ วเส วตฺเตติ. ยถา จ พฺราหฺมณา จิตฺตคติกา โหนฺตีติ, จิตฺตสฺส วเสน วตฺตนฺติ, น ตาทิโสติ วสวตฺตี.

549-550. Các từ āvutā, nivutā, onaddhā, pariyonaddhā được nói theo nghĩa che đậy v.v... Sapariggaho (có sở hữu) là hỏi rằng: “Có sở hữu bởi sự sở hữu người nữ không?” Cũng trong các câu như “Thưa ngài Gotama, không có sở hữu,” (thì) do không có tham dục nên không có sở hữu bởi sự sở hữu người nữ. Do không có sân, nên không có oán thù với bất cứ ai bằng tâm thù hận. Do không có hôn trầm và thụy miên, nên không bị phiền não bởi sự khổ tâm được gọi là bệnh của tâm. Do không có trạo cử và hối quá, nên tâm không bị ô nhiễm bởi các phiền não như trạo cử, hối quá v.v..., có ý trong sạch hoàn toàn. Do không có hoài nghi, nên làm cho tâm vận hành trong sự kiểm soát của mình. Và như các vị Bà-la-môn là người có tâm dẫn dắt, tức là họ vận hành theo sự kiểm soát của tâm, (vị ấy) không phải như vậy, nên là người làm chủ (tâm).

๕๕๒. อิธ [Pg.336] โข ปนาติ อิธ พฺรหฺมโลกมคฺเค. อาสีทิตฺวาติ อมคฺคเมว ‘‘มคฺโค’’ติ อุปคนฺตฺวา. สํสีทนฺตีติ ‘‘สมตล’’นฺติ สญฺญาย ปงฺกํ โอติณฺณา วิย อนุปฺปวิสนฺติ. สํสีทิตฺวา วิสารํ ปาปุณนฺตีติ เอวํ ปงฺเก วิย สํสีทิตฺวา วิสารํ องฺคมงฺคสํภญฺชนํ ปาปุณนฺติ. สุกฺขตรํ มญฺเญ ตรนฺตีติ มรีจิกาย วญฺเจตฺวา ‘‘กากเปยฺยา นที’’ติ สญฺญาย ‘‘ตริสฺสามา’’ติ หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ วายมมานา สุกฺขตรณํ มญฺเญ ตรนฺติ. ตสฺมา ยถา หตฺถปาทาทีนํ สํภญฺชนํ ปริภญฺชนํ, เอวํ อปาเยสุ สํภญฺชนํ ปริภญฺชนํ ปาปุณนฺติ. อิเธว จ สุขํ วา สาตํ วา น ลภนฺติ. ตสฺมา อิทํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานนฺติ ตสฺมา อิทํ พฺรหฺมสหพฺยตาย มคฺคทีปกํ เตวิชฺชกํ ปาวจนํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ. เตวิชฺชาอิริณนฺติ เตวิชฺชาอรญฺญํ อิริณนฺติ หิ อคามกํ มหาอรญฺญํ วุจฺจติ. เตวิชฺชาวิวนนฺติ ปุปฺผผเลหิ อปริโภครุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ นิรุทกํ อรญฺญํ. ยตฺถ มคฺคโต อุกฺกมิตฺวา ปริวตฺติตุมฺปิ น สกฺกา โหนฺติ, ตํ สนฺธายาห ‘‘เตวิชฺชาวิวนนฺติปิ วุจฺจตี’’ติ. เตวิชฺชาพฺยสนนฺติ เตวิชฺชานํ ปญฺจวิธพฺยสนสทิสเมตํ. ยถา หิ ญาติโรคโภค ทิฏฺฐิ สีลพฺยสนปฺปตฺตสฺส สุขํ นาม นตฺถิ, เอวํ เตวิชฺชานํ เตวิชฺชกํ ปาวจนํ อาคมฺม สุขํ นาม นตฺถีติ ทสฺเสติ.

552. Idha kho pana là ở đây, trên con đường đến cõi Phạm thiên. Āsīditvā là đã đi đến con đường không phải là đạo lộ (mà cho là) “đây là đạo lộ.” Saṃsīdanti là họ đi vào, giống như những người đã đi xuống vũng bùn với tưởng rằng “đây là đất bằng.” Saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇanti là như vậy, sau khi bị chìm xuống như trong vũng bùn, họ đạt đến sự tan rã, sự gãy nát các chi và các phần của chi. Sukkhataraṃ maññe taranti là họ tưởng rằng đang bơi qua chỗ cạn, (như) những người đang cố gắng bằng tay và chân với ý nghĩ “chúng ta sẽ bơi qua” với tưởng rằng “đây là con sông có nước quạ có thể uống được” sau khi bị ảo ảnh đánh lừa. Do đó, giống như (họ đạt đến) sự gãy nát, sự tan nát của tay, chân v.v..., cũng vậy, họ đạt đến sự gãy nát, sự tan nát trong các cõi khổ. Và ngay tại đây, họ không có được sự an lạc hay sự thoải mái. Do đó, idaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ (đây là của các Bà-la-môn tam minh) có nghĩa là: Do đó, giáo huấn tam minh này, soi sáng con đường để được đồng trú với Phạm thiên, là của các Bà-la-môn tam minh. Tevijjāiriṇaṃ là khu rừng hoang của tam minh. Iriṇaṃ được gọi là khu rừng lớn không có làng mạc. Tevijjāvivanaṃ là khu rừng rậm không có nước, được bao phủ bởi những cây không thể dùng hoa và quả. Nơi mà sau khi đi lạc khỏi con đường, họ cũng không thể quay lại được, Ngài đã nói điều đó với ý định rằng “nó cũng được gọi là khu rừng rậm của tam minh.” Tevijjābyasanaṃ là điều này tương tự như năm loại tai họa của các vị tam minh. Ngài chỉ ra rằng: “Giống như người đã gặp phải tai họa về thân quyến, bệnh tật, tài sản, tà kiến, giới hạnh thì không có cái gọi là hạnh phúc, cũng vậy, đối với các vị tam minh, do nương vào giáo huấn tam minh, không có cái gọi là hạnh phúc.”

๕๕๔. ชาตสํวฑฺโฒติ ชาโต จ วฑฺฒิโต จ, โย หิ เกวลํ ตตฺถ ชาโตว โหติ, อญฺญตฺถ วฑฺฒิโต, ตสฺส สมนฺตา คามมคฺคา น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ, ตสฺมา ชาตสํวฑฺโฒติ อาห. ชาตสํวฑฺโฒปิ โย จิรนิกฺขนฺโต, ตสฺส น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ. ตสฺมา ‘‘ตาวเทว อวสฏ’’นฺติ อาห, ตงฺขณเมว นิกฺขนฺตนฺติ อตฺโถ. ทนฺธายิตตฺตนฺติ อยํ นุ โข มคฺโค, อยํ น นุโขติ กงฺขาวเสน จิรายิตตฺตํ. วิตฺถายิตตฺตนฺติ ยถา สุขุมํ อตฺถชาตํ สหสา ปุจฺฉิตสฺส กสฺสจิ สรีรํ ถทฺธภาวํ คณฺหาติ, เอวํ ถทฺธภาวคฺคหณํ. น ตฺเววาติ อิมินา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อปฺปฏิหตภาวํ ทสฺเสติ. ตสฺส หิ ปุริสสฺส มาราวฏฺฏนาทิวเสน สิยา ญาณสฺส [Pg.337] ปฏิฆาโต. เตน โส ทนฺธาเยยฺย วา วิตฺถาเยยฺย วา. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน อปฺปฏิหตํ, น สกฺกา ตสฺส เกนจิ อนฺตราโย กาตุนฺติ ทีเปติ.

554. Jātasaṃvaḍḍho là người vừa được sinh ra và vừa lớn lên (ở đó). Vì người nào chỉ được sinh ra ở đó, nhưng lớn lên ở nơi khác, thì các con đường làng xung quanh không hoàn toàn rõ ràng đối với người ấy, do đó Ngài nói jātasaṃvaḍḍho. Ngay cả người được sinh ra và lớn lên (ở đó), nếu đã rời đi lâu, thì (các con đường) cũng không hoàn toàn rõ ràng đối với người ấy. Do đó, Ngài nói ‘vừa mới đi ra,’ có nghĩa là người vừa mới đi ra ngay lúc đó. Dandhāyitattaṃ là sự chậm chạp do nghi ngờ rằng: “Con đường này có phải là đường không? Con đường này có phải không phải là đường không?” Vitthāyitattaṃ là sự cứng đờ, giống như thân thể của một người nào đó được hỏi đột ngột về một ý nghĩa vi tế trở nên cứng đờ. Bằng câu na tveva, Ngài chỉ ra tính không bị cản trở của trí tuệ toàn giác. Vì đối với người đó, có thể có sự cản trở trí tuệ do sự lừa dối của Ma vương v.v... Do đó, người ấy có thể chậm chạp hoặc có thể cứng đờ. Ngài làm sáng tỏ rằng: “Nhưng trí tuệ toàn giác thì không bị cản trở, không ai có thể gây ra chướng ngại cho nó.”

๕๕๕. อุลฺลุมฺปตุ ภวํ โคตโมติ อุทฺธรตุ ภวํ โคตโม. พฺราหฺมณึ ปชนฺติ พฺราหฺมณทารกํ, ภวํ โคตโม มม พฺราหฺมณปุตฺตํ อปายมคฺคโต อุทฺธริตฺวา พฺรหฺมโลกมคฺเค ปติฏฺฐเปตูติ อตฺโถ. อถสฺส ภควา พุทฺธุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวา สทฺธึ ปุพฺพภาคปฏิปทาย เมตฺตาวิหาราทิพฺรหฺมโลกคามิมคฺคํ เทเสตุกาโม ‘‘เตน หิ วาเสฏฺฐา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อิธ ตถาคโต’’ติอาทิ สามญฺญผเล วิตฺถาริตํ. เมตฺตาสหคเตนาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค พฺรหฺมวิหารกมฺมฏฺฐานกถายํ วุตฺตํ. เสยฺยถาปิ วาเสฏฺฐ พลวา สงฺขธโมติอาทิ ปน อิธ อปุพฺพํ. ตตฺถ พลวาติ พลสมฺปนฺโน. สงฺขธโมติ สงฺขธมโก. อปฺปกสิเรนาติ อกิจฺเฉน อทุกฺเขน. ทุพฺพโล หิ สงฺขธโม สงฺขํ ธมนฺโตปิ น สกฺโกติ จตสฺโส ทิสา สเรน วิญฺญาเปตุํ, นาสฺส สงฺขสทฺโท สพฺพโต ผรติ. พลวโต ปน วิปฺผาริโก โหติ, ตสฺมา ‘‘พลวา’’ติอาทิมาห. เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยาติ เอตฺถ เมตฺตาติ วุตฺเต อุปจาโรปิ อปฺปนาปิ วฏฺฏติ, ‘‘เจตฺโตวิมุตฺตี’’ติ วุตฺเต ปน อปฺปนาว วฏฺฏติ. ยํ ปมาณกตํ กมฺมนฺติ ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจรํ วุจฺจติ. อปฺปมาณกตํ กมฺมํ นาม รูปารูปาวจรํ. ตญฺหิ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา โอทิสฺสกอโนทิสฺสกทิสาผรณวเสน วฑฺเฒตฺวา กตตฺตา อปฺปมาณกตนฺติ วุจฺจติ. น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตีติ ตํ กามาวจรกมฺมํ ตสฺมึ รูปาวจรารูปาวจรกมฺเม น โอหียติ, น ติฏฺฐติ. กึ วุตฺตํ โหติ – ตํ กามาวจรกมฺมํ ตสฺส รูปารูปาวจรกมฺมสฺส อนฺตรา ลคฺคิตุํ วา ฐาตุํ วา รูปารูปาวจรกมฺมํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. อถ โข รูปาวจรารูปาวจรกมฺมเมว กามาวจรํ มโหโฆ วิย ปริตฺตํ อุทกํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ. ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา สยเมว พฺรหฺมสหพฺยตํ อุปเนตีติ. เอวํวิหารีติ เอวํ เมตฺตาทิวิหารี.

555. Ullumpatu bhavaṃ gotamoti có nghĩa là uddharatu bhavaṃ gotamo (mong Tôn giả Gotama hãy cứu vớt). Brāhmaṇiṃ pajanti có nghĩa là brāhmaṇadārakaṃ (đứa con trai Bà-la-môn), ý nghĩa là: “Mong Tôn giả Gotama, sau khi cứu vớt con là con trai Bà-la-môn này ra khỏi con đường đọa xứ, hãy an lập vào con đường Phạm thiên giới.” Khi ấy, đức Thế Tôn, sau khi chỉ ra sự xuất hiện của đức Phật, cùng với pháp hành phần đầu, vì có ý muốn thuyết giảng con đường đi đến Phạm thiên giới bắt đầu bằng tâm từ trú, đã nói câu bắt đầu là: “Này Vāseṭṭha, vậy thì...” Trong ấy, phần bắt đầu là “Ở đây, Như Lai...” đã được trình bày rộng rãi trong kinh Sa Môn Quả. Trong các câu bắt đầu là “với tâm câu hữu với từ,” điều gì cần phải nói, tất cả điều ấy đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo, ở phần luận về đề mục nghiệp xứ Phạm trú. Còn phần bắt đầu là “Này Vāseṭṭha, ví như người thổi tù và khỏe mạnh...” thì ở đây là phần mới. Trong ấy, balavāti là balasampanno (người có sức mạnh). Saṅkhadhamoti là saṅkhadhamako (người thổi tù và). Appakasirenāti là akicchena adukkhena (không mệt nhọc, không khổ sở). Thật vậy, người thổi tù và yếu ớt, dù có thổi tù và, cũng không thể làm cho bốn phương biết được bằng âm thanh; tiếng tù và của người ấy không lan tỏa khắp nơi. Còn (tiếng tù và) của người khỏe mạnh thì lan rộng. Vì thế, Ngài đã nói câu bắt đầu là “khỏe mạnh.” Trong câu Mettāya cetovimuttiyā, khi nói mettā thì cả cận hành và an chỉ đều được chấp nhận. Nhưng khi nói cettovimutti thì chỉ có an chỉ mới được chấp nhận. Trong câu Yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ, nghiệp được làm có giới hạn (pamāṇakataṃ kammaṃ) được gọi là nghiệp Dục giới. Nghiệp không có giới hạn (appamāṇakataṃ kammaṃ) được gọi là nghiệp Sắc giới và Vô sắc giới. Thật vậy, nghiệp ấy, do đã vượt qua giới hạn, được thực hiện bằng cách phát triển theo cách biến mãn có đối tượng, không có đối tượng, và biến mãn các phương, nên được gọi là “không có giới hạn.” Na taṃ tatrāvasissati na taṃ tatrāvatiṭṭhati có nghĩa là nghiệp Dục giới ấy, khi có nghiệp Sắc giới và Vô sắc giới, không còn sót lại, không tồn tại. Điều này có nghĩa là gì? – Nghiệp Dục giới ấy không thể bám vào hay tồn tại ở giữa nghiệp Sắc giới và Vô sắc giới ấy, hoặc không thể bao trùm, chiếm đoạt nghiệp Sắc giới và Vô sắc giới để nắm lấy cơ hội của mình mà an trú. Trái lại, chính nghiệp Sắc giới và Vô sắc giới, giống như dòng nước lớn bao trùm và chiếm đoạt một ít nước, bao trùm và chiếm đoạt nghiệp Dục giới, rồi nắm lấy cơ hội của mình mà tồn tại. Sau khi ngăn chặn quả của nghiệp kia, chính nó đưa đến sự cộng trú với Phạm thiên. Evaṃvihārīti là người sống như vậy, tức là người sống với tâm từ v.v...

๕๕๙. เอเต [Pg.338] มยํ ภวนฺตํ โคตมนฺติ อิทํ เตสํ ทุติยํ สรณคมนํ. ปฐมเมว เหเต มชฺฌิมปณฺณาสเก วาเสฏฺฐสุตฺตํ สุตฺวา สรณํ คตา, อิมํ ปน เตวิชฺชสุตฺตํ สุตฺวา ทุติยมฺปิ สรณํ คตา. กติปาหจฺจเยน ปพฺพชิตฺวา อคฺคญฺญสุตฺเต อุปสมฺปทญฺเจว อรหตฺตญฺจ อลตฺถุํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

559. Ete mayaṃ bhavantaṃ gotamanti (chúng con xin quy y Tôn giả Gotama), đây là lần quy y thứ hai của họ. Thật vậy, trước tiên họ đã quy y sau khi nghe kinh Vāseṭṭha trong Trung Bộ Năm Mươi. Còn lần này, sau khi nghe kinh Tam Minh, họ lại quy y lần thứ hai. Sau vài ngày, họ đã xuất gia và trong kinh Khởi Thế, họ đã đắc được cụ túc giới và quả A-la-hán. Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

Như vậy, trong bộ Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh,

เตวิชฺชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Tam Minh đã hoàn tất.

นิฏฺฐิตา จ เตรสสุตฺตปฏิมณฺฑิตสฺส สีลกฺขนฺธวคฺคสฺส

Và đã hoàn tất, của Phẩm Giới Uẩn được trang hoàng bởi mười ba bài kinh,

อตฺถวณฺณนาติ.

phần giải thích ý nghĩa.

สีลกฺขนฺธวคฺคฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

Chú giải Phẩm Giới Uẩn đã hoàn tất.