นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ຂອນອບນ້ອມແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ພຣະອົງນັ້ນ ເຊິ່ງເປັນພຣະອໍຣະຫັນ ຕຣັສຮູ້ຊອບໄດ້ໂດຍພຣະອົງເອງ

ทีฆนิกาเย

ໃນທີຄະນິກາຍ

สีลกฺขนฺธวคฺคฏฺฐกถา

ອັດຖະກະຖາ ສີລັກຂັນທະວັກ

คนฺถารมฺภกถา

ຄຳເລີ່ມຕົ້ນຄຳພີ

กรุณาสีตลหทยํ[Pg.1], ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตมํ;

สนรามรโลกครุํ, วนฺเท สุคตํ คติวิมุตฺตํ.

ຂ້າພະເຈົ້າຂໍນ້ອມໄຫວ້ພຣະສຸຄົດເຈົ້າ ຜູ້ມີພຣະຫະລຶໄທເຢືອກເຢັນດ້ວຍພຣະມະຫາກະລຸນາ ຜູ້ຊົງກຳຈັດຄວາມມືດຄືໂມຫະດ້ວຍແສງສະຫວ່າງແຫ່ງພຣະປັນຍາ ຜູ້ເປັນທີ່ເຄົາລົບຂອງໂລກພ້ອມທັງມະນຸດ ແລະ ເທວະດາ ຜູ້ຊົງພົ້ນແລ້ວຈາກຄະຕິທັງປວງ.

พุทฺโธปิ พุทฺธภาวํ, ภาเวตฺวา เจว สจฺฉิกตฺวา จ;

ยํ อุปคโต คตมลํ, วนฺเท ตมนุตฺตรํ ธมฺมํ.

ຂ້າພະເຈົ້າຂໍນ້ອມໄຫວ້ພຣະທຳອັນຍອດຢ້ຽມ ທີ່ປາສະຈາກມົນທິນນັ້ນ ເຊິ່ງແມ່ນແຕ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າເອງ ເມື່ອຊົງຈະເລີນ ແລະ ຊົງເຮັດໃຫ້ແຈ້ງແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ບັນລຸເຖິງຄວາມເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ.

สุคตสฺส โอรสานํ, ปุตฺตานํ มารเสนมถนานํ;

อฏฺฐนฺนมฺปิ สมูหํ, สิรสา วนฺเท อริยสงฺฆํ.

ຂ້າພະເຈົ້າຂໍນ້ອມໄຫວ້ດ້ວຍສຽນເກົ້າ ເຊິ່ງໝູ່ພຣະອະລິຍະສົງ ໘ ຈຳພວກ ຜູ້ເປັນພຣະໂອຣົດເກີດຈາກພຣະອຸຣະຂອງພຣະສຸຄົດເຈົ້າ ຜູ້ຊົງທຳລາຍກອງທັບມານໄດ້ແລ້ວ.

อิติ เม ปสนฺนมติโน, รตนตฺตยวนฺทนามยํ ปุญฺญํ;

ยํ สุวิหตนฺตราโย, หุตฺวา ตสฺสานุภาเวน.

ບຸນອັນເກີດຈາກການນ້ອມໄຫວ້ພຣະຣັຕນະໄຕ ຂອງຂ້າພະເຈົ້າຜູ້ມີຈິດເຫຼື້ອມໃສນີ້ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງບຸນນັ້ນ ຂໍໃຫ້ອັນຕະລາຍທັງປວງຈົ່ງຖືກກຳຈັດໃຫ້ໝົດສິ້ນໄປ.

ทีฆสฺส ทีฆสุตฺตงฺกิตสฺส, นิปุณสฺส อาคมวรสฺส;

พุทฺธานุพุทฺธสํวณฺณิตสฺส, สทฺธาวหคุณสฺส.

ແຫ່ງຄຳພີທີຄະນິກາຍອັນປະເສີດ ອັນປະກອບດ້ວຍພຣະສູດອັນຍາວ ມີເນື້ອຫາອັນລະອຽດອ່ອນ ເຊິ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ແລະ ພຣະສາວົກທັງຫຼາຍຊົງສັນລະເສີນແລ້ວ ແລະ ມີຄຸນອັນນຳມາເຊິ່ງສັດທາ.

อตฺถปฺปกาสนตฺถํ, อฏฺฐกถา อาทิโต วสิสเตหิ;

ปญฺจหิ ยา สงฺคีตา, อนุสงฺคีตา จ ปจฺฉาปิ.

ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມແຫ່ງທີຄະນິກາຍນັ້ນ, ອັດຖະກະຖາໃດ ທີ່ພຣະອໍຣະຫັນ ໕໐໐ ຮູບ ໄດ້ຮ່ວມກັນສັງຄາຍະນາໄວ້ໃນເບື້ອງຕົ້ນ ແລະ ໄດ້ມີການສັງຄາຍະນາສືບຕໍ່ມາໃນພາຍຫຼັງ.

สีหฬทีปํ ปน อาภตาถ, วสินา มหามหินฺเทน;

ฐปิตา สีหฬภาสาย, ทีปวาสีนมตฺถาย.

ແລະ ອັດຖະກະຖາໃດ ທີ່ພຣະມະຫາມะຫິນທະເຖຣະ ຜູ້ຊົງອະພິຍາ ໄດ້ນຳມາສູ່ເກາະສິງຫົນ ແລ້ວໄດ້ຖືກຮັກສາໄວ້ດ້ວຍພາສາສິງຫົນ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຊາວເກາະສິງຫົນ.

อปเนตฺวาน [Pg.2] ตโตหํ, สีหฬภาสํ มโนรมํ ภาสํ;

ตนฺตินยานุจฺฉวิกํ, อาโรเปนฺโต วิคตโทสํ.

ຂ້າພະເຈົ້າຈະລະພາສາສິງຫົນນັ້ນອອກ ແລ້ວຮຽບຮຽງເປັນພາສາອັນເປັນທີ່ເພີດເພີນໃຈ (ພາສາມະຄົດ) ອັນປາສະຈາກຂໍ້ບົກພ່ອງ ແລະ ສອດຄ່ອງກັບແນວທາງແຫ່ງພຣະບາລີ.

สมยํ อวิโลเมนฺโต, เถรานํ เถรวํสปทีปานํ;

สุนิปุณวินิจฺฉยานํ, มหาวิหาเร นิวาสีนํ.

ໂດຍບໍ່ໃຫ້ຂັດກັບມະຕິຂອງພຣະເຖຣະທັງຫຼາຍ ຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນມະຫາວິຫານ ຜູ້ເປັນປະທີບແຫ່ງວົງພຣະເຖຣະ ແລະ ມີການວິນິດໄສອັນລະອຽດອ່ອນຍິ່ງ.

หิตฺวา ปุนปฺปุนาคตมตฺถํ, อตฺถํ ปกาสยิสฺสามิ;

สุชนสฺส จ ตุฏฺฐตฺถํ, จิรฏฺฐิตตฺถญฺจ ธมฺมสฺส.

ຂ້າພະເຈົ້າຈະລະເວັ້ນເນື້ອຄວາມທີ່ຊ້ຳໆ ກັນອອກ ແລ້ວຈະສະແດງເນື້ອຄວາມ ເພື່ອຄວາມຍິນດີຂອງສັດຈະບຸຣຸດທັງຫຼາຍ ແລະ ເພື່ອຄວາມດຳລົງຢູ່ຄົງທົນຕະຫຼອດກາລນານແຫ່ງພຣະສັດທຳ.

สีลกถา ธุตธมฺมา, กมฺมฏฺฐานานิ เจว สพฺพานิ;

จริยาวิธานสหิโต, ฌานสมาปตฺติวิตฺถาโร.

ເລື່ອງສີລ, ທຸດົງຄະທຳ, ກັມມະຖານທັງປວງ ພ້ອມທັງວິທີປະພຶດຈະຣິດ, ການສະແດງເລື່ອງຊານ ແລະ ສະມາບັດໂດຍລະອຽດ,

สพฺพา จ อภิญฺญาโย, ปญฺญาสงฺกลนนิจฺฉโย เจว;

ขนฺธธาตายตนินฺทฺริยานิ, อริยานิ เจว จตฺตาริ.

ອະພິຍາທັງປວງ, ການວິນິດໄສດ້ວຍການປະມວນປັນຍາ, ຂັນ, ທາດ, ອາຍະຕະນະ, ອິນຊີ ແລະ ພຣະອະລິຍະສັດທັງ ໔ ປະການ,

สจฺจานิ ปจฺจยาการเทสนา, สุปริสุทฺธนิปุณนยา;

อวิมุตฺตตนฺติมคฺคา, วิปสฺสนา ภาวนา เจว.

ການສະແດງປັດຈະຍາການ (ປະຕິດຈະສະມຸບບາດ) ອັນມີໄນຍະອັນບໍລິສຸດ ແລະ ລະອຽດອ່ອນຍິ່ງ, ແລະ ວິປະສັນນາພາວະນາ ອັນບໍ່ປາສະຈາກແນວທາງແຫ່ງພຣະບາລີ,

อิติ ปน สพฺพํ ยสฺมา, วิสุทฺธิมคฺเค มยา สุปริสุทฺธํ;

วุตฺตํ ตสฺมา ภิยฺโย, น ตํ อิธ วิจารยิสฺสามิ.

ເພາະເຫດທີ່ເນື້ອຄວາມທັງປວງນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄວ້ຢ່າງລະອຽດແລະບໍລິສຸດດີແລ້ວໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ, ເພາະສະນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງຈະບໍ່ນຳມາອະທິບາຍໃຫ້ພິສະດານຊ້ຳອີກໃນອັດຖະກະຖາຮຽບຮຽງໃໝ່ນີ້.

‘‘มชฺเฌ วิสุทฺธิมคฺโค, เอส จตุนฺนมฺปิ อาคมานญฺหิ;

ฐตฺวา ปกาสยิสฺสติ, ตตฺถ ยถา ภาสิตํ อตฺถํ’’.

“ເພາະວ່າ ຄຳພີວິສຸດທິມັກນີ້ ຕັ້ງຢູ່ໃນທ່າມກາງແຫ່ງນິກາຍທັງ ໔ ຈະສະແດງເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ໃນນິກາຍເຫຼົ່ານັ້ນ”.

อิจฺเจว กโต ตสฺมา, ตมฺปิ คเหตฺวาน สทฺธิเมตาย;

อฏฺฐกถาย วิชานถ, ทีฆาคมนิสฺสิตํ อตฺถนฺติ.

ຄຳພີວິສຸດທິມັກນັ້ນຖືກແຕ່ງຂຶ້ນດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຂໍຈົ່ງຖືເອົາຄຳພີວິສຸດທິມັກນັ້ນ ຮ່ວມກັບອັດຖະກະຖາ (ສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ) ນີ້ ແລ້ວຈົ່ງຊາບເນື້ອຄວາມອັນອາໄສຢູ່ໃນທີຄະນິກາຍເຖີດ.

นิทานกถา

ນິທານກະຖາ

ตตฺถ ทีฆาคโม นาม สีลกฺขนฺธวคฺโค, มหาวคฺโค, ปาถิกวคฺโคติ วคฺคโต ติวคฺโค โหติ; สุตฺตโต จตุตฺตึสสุตฺตสงฺคโห. ตสฺส วคฺเคสุ สีลกฺขนฺธวคฺโค อาทิ, สุตฺเตสุ พฺรหฺมชาลํ. พฺรหฺมชาลสฺสาปิ ‘‘เอวํ [Pg.3] เม สุต’’นฺติอาทิกํ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วุตฺตํ นิทานมาทิ.

ໃນຄຳພີນັ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ ທີຄາຄົມ (ທີຄະນິກາຍ) ໂດຍວັກ ມີ ໓ ວັກ ຄື: ສີລັກຂັນທະວັກ, ມະຫາວັກ, ແລະ ປາຖິກະວັກ; ໂດຍສູດ ເປັນທີ່ຮວບຮວມພຣະສູດ ໓໔ ສູດ. ໃນບັນດາວັກເຫຼົ່ານັ້ນ ສີລັກຂັນທະວັກ ເປັນເບື້ອງຕົ້ນ, ໃນບັນດາພຣະສູດທັງຫຼາຍ ພຣະພຣົມມະຊາລສູດ ເປັນເບື້ອງຕົ້ນ. ແມ່ນແຕ່ໃນພຣົມມະຊາລສູດນັ້ນ ກໍມີນິທານ (ຄຳເລີ່ມຕົ້ນ) ມີຄຳວ່າ “ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ” ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງພຣະອານົນຜູ້ມີອາຍຸໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນຄາວສັງຄາຍະນາຄັ້ງທຳອິດ ເປັນເບື້ອງຕົ້ນ.

ปฐมมหาสงฺคีติกถา

ປະຖົມມະຫາສັງຄາຍະນາກະຖາ

ปฐมมหาสงฺคีติ นาม เจสา กิญฺจาปิ วินยปิฏเก ตนฺติมารูฬฺหา, นิทานโกสลฺลตฺถํ ปน อิธาปิ เอวํ เวทิตพฺพา. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนญฺหิ อาทึ กตฺวา ยาว สุภทฺทปริพฺพาชกวินยนา กตพุทฺธกิจฺเจ, กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร วิสาขปุณฺณมทิวเส ปจฺจูสสมเย อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต ภควติ โลกนาเถ, ภควโต ธาตุภาชนทิวเส สนฺนิปติตานํ สตฺตนฺนํ ภิกฺขุสตสหสฺสานํ สงฺฆตฺเถโร อายสฺมา มหากสฺสโป สตฺตาหปรินิพฺพุเต ภควติ สุภทฺเทน วุฑฺฒปพฺพชิเตน – ‘‘อลํ, อาวุโส, มา โสจิตฺถ, มา ปริเทวิตฺถ, สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณน, อุปทฺทุตา จ โหม – ‘อิทํ โว กปฺปติ, อิทํ โว น กปฺปตี’ติ, อิทานิ ปน มยํ ยํ อิจฺฉิสฺสาม, ตํ กริสฺสาม, ยํ น อิจฺฉิสฺสาม น ตํ กริสฺสามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๗) วุตฺตวจนมนุสฺสรนฺโต, อีทิสสฺส จ สงฺฆสนฺนิปาตสฺส ปุน ทุลฺลภภาวํ มญฺญมาโน, ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ, ยํ ปาปภิกฺขู ‘อตีตสตฺถุกํ ปาวจน’นฺติ มญฺญมานา ปกฺขํ ลภิตฺวา นจิรสฺเสว สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปยฺยุํ, ยาว จ ธมฺมวินโย ติฏฺฐติ, ตาว อนตีตสตฺถุกเมว ปาวจนํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

ທີ່ຊື່ວ່າ ປະຖົມມະຫາສັງຄາຍະນານີ້ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະໄດ້ຂຶ້ນສູ່ແບບແຜນ (ພຣະບາລີ) ໃນວິນັຍປິຕະກະແລ້ວກໍຕາມ ແຕ່ເພື່ອຄວາມສະຫຼາດໃນນິທານ (ຄວາມເປັນມາ) ຄວນຊາບໃນອັດຖະກະຖາຮຽບຮຽງນີ້ອີກ ດັ່ງນີ້: ເລີ່ມຕົ້ນແຕ່ການສະແດງທັມມະຈັກກະປະວັດຕະນະສູດ ຈົນເຖິງການໂປດສຸພັດທະປະຣິພາຊົກ ຊົງບຳເພັນພຸດທະກິດແລ້ວ ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ເປັນທີ່ພຶ່ງຂອງໂລກ ສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິພານດ້ວຍອະນຸປາທິເສສະນິພານທາດ ໃນລະຫວ່າງຕົ້ນຮັງຄູ່ ໃນສາລະວັນອຸທິຍານຂອງມັດລະກະສັດ ເມືອງກຸສິນາຣາ ໃນວັນເພັງເດືອນ ໖ ເວລາໃກ້ຮຸ່ງ. ໃນວັນແບ່ງພຣະບໍຣົມມະສາຣີຣິກະທາດ ພຣະມະຫາກັດສະປະເຖຣะ ຜູ້ເປັນພຣະສັງຄະເຖຣະ ຂອງພຣະສົງ ໗ ແສນຮູບ ທີ່ມາປະຊຸມກັນ ໄດ້ລະນຶກເຖິງຄຳເວົ້າຂອງພຣະສຸພັດທະ ຜູ້ບວດເມື່ອແກ່ ທີ່ກ່າວຂຶ້ນໃນວັນທີ ໗ ຫຼັງຈາກທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າປະຣິນິພານວ່າ: “ຢ່າເລີຍ ອາວຸໂສ ພວກທ່ານຢ່າເສົ້າໂສກ ຢ່າຮ້ອງໄຫ້ເລີຍ ພວກ ເຮົາພົ້ນດີແລ້ວຈາກພຣະມະຫາສະມະນະຮູບນັ້ນ ພວກ ເຮົາເຄີຍຖືກບຽດບຽນວ່າ ‘ສິ່ງນີ້ຄວນແກ່ພວກທ່ານ ສິ່ງນີ້ບໍ່ຄວນແກ່ພວກທ່ານ’ ແຕ່ບັດນີ້ ພວກ ເຮົາປາດຖະໜາສິ່ງໃດ ກໍຈະເຮັດສິ່ງນັ້ນ ບໍ່ປາດຖະໜາສິ່ງໃດ ກໍຈະບໍ່ເຮັດສິ່ງນັ້ນ” ແລະ ຊົງດຳຣິວ່າ ການປະຊຸມສົງເຫັນປານນີ້ ຈະຫາໄດ້ຍາກອີກໃນພາຍຫຼັງ, ແລະ ຊົງເຫັນວ່າ “ເປັນໄປໄດ້ທີ່ພວກພິກຂຸບາບໜາ ຈະສຳຄັນຜິດວ່າ ‘ພຣະທັມມະວິນັຍມີພຣະສາດສະດາລ່ວງລັບໄປແລ້ວ’ ແລ້ວຕັ້ງກຸ່ມກ້ອນຂຶ້ນມາ ເຮັດໃຫ້ພຣະສັດທຳເສື່ອມສູນໄປໂດຍບໍ່ຊ້າ, ແຕ່ຕາບໃດທີ່ພຣະທັມມະວິນັຍຍັງດຳລົງຢູ່ ຕາບນັ້ນພຣະທັມມະວິນັຍກໍຍັງຊື່ວ່າມີພຣະສາດສະດາຢູ່”. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕຣັສໄວ້ດັ່ງນີ້:

‘โย โว, อานนฺท, มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๖).

“ດູກ່ອນອານົນ ພຣະທຳ ແລະ ພຣະວິນັຍໃດ ທີ່ເຮົາສະແດງແລ້ວ ບັນຍັດແລ້ວແກ່ພວກທ່ານ, ພຣະທຳ ແລະ ພຣະວິນັຍນັ້ນ ຈະເປັນສາດສະດາຂອງພວກທ່ານ ໃນເມື່ອເຮົາລ່ວງລັບໄປແລ້ວ”.

‘ยํนูนาหํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยํ, ยถยิทํ สาสนํ อทฺธนิยํ อสฺส จิรฏฺฐิติกํ’.

“ທາງທີ່ດີ ຂ້າພະເຈົ້າຄວນຈະສັງຄາຍະນາພຣະທຳ ແລະ ພຣະວິນັຍ ເພື່ອໃຫ້ພຣະສາດສະດານີ້ ດຳລົງຢູ່ຍາວນານ ແລະ ໝັ້ນຄົງຕະຫຼອດກາລນານ”.

ยญฺจาหํ ภควตา –

ແລະ ການທີ່ຂ້າພະເຈົ້າ ໄດ້ຮັບການສະໜັບສະໜູນຈາກພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ດັ່ງນີ້:

‘ธาเรสฺสสิ ปน เม ตฺวํ, กสฺสป, สาณานิ ปํสุกูลานิ นิพฺพสนานี’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) วตฺวา จีวเร สาธารณปริโภเคน.

“ດູກ່ອນກັດສະປະ ທ່ານຈົ່ງຊົງຈີວອນປ່ານບັງສະກຸນອັນເກົ່າຂອງເຮົາເຖີດ” ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຊົງສະໜັບສະໜູນດ້ວຍການໃຊ້ຈີວອນຮ່ວມກັນ.

‘อหํ, ภิกฺขเว, ยาวเทว อากงฺขามิ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ [Pg.4] ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ; กสฺสโปปิ, ภิกฺขเว, ยาวเทว, อากงฺขติ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๒).

“ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາປາດຖະໜາຢູ່ຕາບໃດ ກໍສະຫງັດຈາກກາມ ສະຫງັດຈາກອະກຸສົນທຳ ເຂົ້າເຖິງປະຖົມມະຊານ ອັນມີວິຕົກ ວິຈານ ມີປີຕິ ແລະ ສຸກ ອັນເກີດຈາກວິເວກ ຢູ່ຕາບນັ້ນ; ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ແມ່ນແຕ່ກັດສະປະ ກໍປາດຖະໜາຢູ່ຕາບໃດ ກໍສະຫງັດຈາກກາມ ສະຫງັດຈາກອະກຸສົນທຳ ເຂົ້າເຖິງປະຖົມມະຊານ ອັນມີວິຕົກ ວິຈານ ມີປີຕິ ແລະ ສຸກ ອັນເກີດຈາກວິເວກ ຢູ່ຕາບນັ້ນ”.

เอวมาทินา นเยน นวานุปุพฺพวิหารฉฬภิญฺญาปฺปเภเท อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม อตฺตนา สมสมฏฺฐปเนน จ อนุคฺคหิโต, ตถา อากาเส ปาณึ จาเลตฺวา อลคฺคจิตฺตตาย เจว จนฺโทปมปฏิปทาย จ ปสํสิโต, ตสฺส กิมญฺญํ อาณณฺยํ ภวิสฺสติ. นนุ มํ ภควา ราชา วิย สกกวจอิสฺสริยานุปฺปทาเนน อตฺตโน กุลวํสปฺปติฏฺฐาปกํ ปุตฺตํ ‘สทฺธมฺมวํสปฺปติฏฺฐาปโก เม อยํ ภวิสฺสตี’ติ, มนฺตฺวา อิมินา อสาธารเณน อนุคฺคเหน อนุคฺคเหสิ, อิมาย จ อุฬาราย ปสํสาย ปสํสีติ จินฺตยนฺโต ธมฺมวินยสงฺคายนตฺถํ ภิกฺขูนํ อุสฺสาหํ ชเนสิ. ยถาห –

ພຣະມະຫາກັດສະປະເຖຣະ ເມື່ອດຳຣິວ່າ “ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຮັບການສະໜັບສະໜູນຈາກພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ດ້ວຍການຕັ້ງໄວ້ສະເໝີດ້ວຍພຣະອົງເອງ ໃນອຸດຕະຣິມະນຸດສະທຳ ອັນມີປະເພດຄື ອະນຸປຸບພະວິຫານ ໙ ແລະ ອະພິຍາ ໖ ດ້ວຍໄນຍະດັ່ງກ່າວນີ້, ແລະ ຊົງສັນລະເສີນດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ມີຈິດບໍ່ຕິດຂ້ອງ ປຽບເໝືອນການໂບກມືໃນອາກາດ ແລະ ດ້ວຍຂໍ້ປະຕິບັດອັນປຽບເໝືອນດວງຈັນ. ຄວາມບໍ່ມີໜີ້ (ໜ້າທີ່ອັນຕ້ອງເຮັດຕອບແທນ) ຂອງຂ້າພະເຈົ້ານັ້ນ ຈະມີໄດ້ດ້ວຍເຫດອື່ນໃດອີກ? ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງອະນຸເຄາະຂ້າພະເຈົ້າ ດ້ວຍການສະໜັບສະໜູນອັນພິເສດນີ້ ແລະ ຊົງສັນລະເສີນດ້ວຍການສັນລະເສີນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ນີ້ ປຽບເໝືອນພຣະຣາຊາຊົງມອບເກາະ ແລະ ຄວາມເປັນໃຫຍ່ຂອງພຣະອົງໃຫ້ແກ່ພຣະໂອຣົດ ຜູ້ຈະສືບທອດຣາຊະວົງ ໂດຍຊົງດຳຣິວ່າ ‘ຜູ້ນີ້ຈະເປັນຜູ້ສືບທອດວົງແຫ່ງພຣະສັດທຳຂອງເຮົາ’ ບໍ່ແມ່ນຫຼື?” ຈຶ່ງໄດ້ສ້າງຄວາມກະຕືລືລົ້ນໃຫ້ແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເພື່ອການສັງຄາຍະນາພຣະທັມມະວິນັຍ. ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘เอกมิทาหํ, อาวุโส, สมยํ ปาวาย กุสินารํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗) สพฺพํ สุภทฺทกณฺฑํ วิตฺถารโต เวทิตพฺพํ. อตฺถํ ปนสฺส มหาปรินิพฺพานาวสาเน อาคตฏฺฐาเนเยว กถยิสฺสาม.

“ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ຮຽກພິກຂຸທັງຫຼາຍມາຕຣັສວ່າ: ‘ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ຄັ້ງໜຶ່ງ ຂ້າພະເຈົ້າເດີນທາງໄກຈາກເມືອງປາວາ ສູ່ເມືອງກຸສິນາຣາ ພ້ອມດ້ວຍພິກຂຸສົງໝູ່ໃຫຍ່ປະມານ ໕໐໐ ຮູບ’” ດັ່ງນີ້ ຂໍ້ຄວາມທັງປວງໃນສຸພັດທະກັນ ຄວນຊາບໂດຍພິສະດານເຖີດ. ແຕ່ພວກເຮົາຈະກ່າວເຖິງເນື້ອຄວາມແຫ່ງສຸພັດທະກັນນັ້ນ ໃນຕອນທ້າຍແຫ່ງມະຫາປະຣິນິພານສູດ ເຊິ່ງເປັນບ່ອນທີ່ຂໍ້ຄວາມນີ້ມາເຖິງ.

ตโต ปรํ อาห –

ຫຼັງຈາກນັ້ນ ພຣະເຖຣະໄດ້ກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ:

‘‘หนฺท มยํ, อาวุโส, ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายาม, ปุเร อธมฺโม ทิปฺปติ, ธมฺโม ปฏิพาหิยฺยติ; ปุเร อวินโย ทิปฺปติ, วินโย ปฏิพาหิยฺยติ; ปุเร อธมฺมวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ, ธมฺมวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺติ, ปุเร อวินยวาทิโน พลวนฺโต โหนฺติ, วินยวาทิโน ทุพฺพลา โหนฺตี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

“ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ມາເຖີດ ພວກ ເຮົາມາສັງຄາຍະນາພຣະທຳ ແລະ ພຣະວິນັຍກັນເຖີດ, ກ່ອນທີ່ອະທັມຈະຮຸ່ງເຮືອງ ແລະ ທັມຈະຖືກຂັດຂວາງ; ກ່ອນທີ່ອະວິນັຍຈະຮຸ່ງເຮືອງ ແລະ ວິນັຍຈະຖືກຂັດຂວາງ; ກ່ອນທີ່ພວກອະທັມມະວາທີ (ຜູ້ກ່າວອະທັມ) ຈະມີກຳລັງ ແລະ ພວກທັມມະວາທີ (ຜູ້ກ່າວທັມ) ຈະອ່ອນແອ; ກ່ອນທີ່ພວກອະວິນັຍຍະວາທີ (ຜູ້ກ່າວອະວິນັຍ) ຈະມີກຳລັງ ແລະ ພວກວິນັຍຍະວາທີ (ຜູ້ກ່າວວິນັຍ) ຈະອ່ອນແອ”.

ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, เถโร ภิกฺขู อุจฺจินตู’’ติ. เถโร ปน สกลนวงฺคสตฺถุสาสนปริยตฺติธเร ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิ สุกฺขวิปสฺสก ขีณาสวภิกฺขู อเนกสเต, อเนกสหสฺเส จ [Pg.5] วชฺเชตฺวา ติปิฏกสพฺพปริยตฺติปฺปเภทธเร ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเต มหานุภาเว เยภุยฺเยน ภควโต เอตทคฺคํ อาโรปิเต เตวิชฺชาทิเภเท ขีณาสวภิกฺขูเยว เอกูนปญฺจสเต ปริคฺคเหสิ. เย สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป เอเกนูนานิ ปญฺจ อรหนฺตสตานิ อุจฺจินี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

ພິກຂຸທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ: “ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ຂໍພຣະເຖຣະຈົ່ງເລືອກພິກຂຸທັງຫຼາຍເຖີດ”. ສ່ວນພຣະເຖຣະ ໄດ້ເວັ້ນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຜູ້ຊົງຈຳພຣະປະຣິຍັດຕິທຳອັນມີອົງ ໙ ຂອງພຣະສາດສະດາທັງໝົດ ເຊິ່ງເປັນປຸຖຸຊົນ, ພຣະໂສດາບັນ, ພຣະສະກິທາຄາມີ, ພຣະອະນາຄາມີ ແລະ ພຣະອໍຣະຫັນຜູ້ສຸກຂະວິປັດສະກະ ຫຼາຍຮ້ອຍຫຼາຍພັນຮູບອອກໄປ, ແລ້ວໄດ້ຄັດເລືອກເອົາສະເພາະພຣະອໍຣະຫັນຂີນາສົບ ໔໙໙ ຮູບ (໕໐໐ ຢ່ອນ ໑) ຜູ້ຊົງຈຳພຣະປະຣິຍັດຕິທຳທັງໝົດໃນພຣະໄຕປິຕົກ ຜູ້ບັນລຸປະຕິສັມພິທາ ມີອານຸພາບຫຼາຍ ເຊິ່ງສ່ວນຫຼາຍເປັນຜູ້ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຕັ້ງໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງເອຕະທັກຄະ ແລະ ເປັນຜູ້ໄດ້ວິຊາ ໓ ເປັນຕົ້ນ. ເຊິ່ງໝາຍເຖິງພຣະເຖຣະເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ: “ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ຄັດເລືອກພຣະອໍຣະຫັນ ໕໐໐ ຮູບ ຢ່ອນ ໑ ຮູບ (໔໙໙ ຮູບ)”.

กิสฺส ปน เถโร เอเกนูนมกาสีติ? อายสฺมโต อานนฺทตฺเถรสฺส โอกาสกรณตฺถํ. เตนหายสฺมตา สหาปิ, วินาปิ, น สกฺกา ธมฺมสงฺคีตึ กาตุํ. โส หายสฺมา เสกฺโข สกรณีโย, ตสฺมา สหาปิ น สกฺกา. ยสฺมา ปนสฺส กิญฺจิ ทสพลเทสิตํ สุตฺตเคยฺยาทิกํ อปฺปจฺจกฺขํ นาม นตฺถิ. ยถาห –

ເພາະເຫດໃດ ພຣະເຖຣະຈຶ່ງເລືອກໃຫ້ຢ່ອນໄປ ໑ ຮູບ? ເພື່ອເປີດໂອກາດໃຫ້ແກ່ພຣະອານົນເຖຣະຜູ້ມີອາຍຸ. ດ້ວຍວ່າ ການສັງຄາຍະນາພຣະທຳ ຈະເຮັດຮ່ວມກັບພຣະອານົນນັ້ນກໍບໍ່ໄດ້ ຈະເວັ້ນເສຍກໍບໍ່ໄດ້. ເພາະວ່າ ພຣະອານົນນັ້ນຍັງເປັນພຣະເສຂະບຸກຄົນ ຜູ້ຍັງມີກິດທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດຢູ່ ເພາະສະນັ້ນ ຈະເຮັດຮ່ວມກັນ (ໃນຂະນະທີ່ຍັງເປັນພຣະເສຂະ) ກໍບໍ່ໄດ້. ແຕ່ເພາະວ່າ ພຣະທຳຄຳສອນມີພຣະສູດ ແລະ ເຄຍຍະ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ພຣະທົດສະພົນຊົງສະແດງແລ້ວ ທີ່ຈະບໍ່ຜ່ານຫູຜ່ານຕາຂອງພຣະອານົນນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ. ດັ່ງທີ່ພຣະອານົນກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘ทฺวาสีติ พุทฺธโต คณฺหึ, ทฺเว สหสฺสานิ ภิกฺขุโต;

จตุราสีติ สหสฺสานิ, เย เม ธมฺมา ปวตฺติโน’’ติ. (เถรคา. ๑๐๒๗);

“ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຮຽນເອົາພຣະທຳຈາກພຣະພຸດທະເຈົ້າ ໘໒,໐໐໐ ພຣະທັມມັກຂັນ, ໄດ້ຮຽນຈາກພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ໒,໐໐໐ ພຣະທັມມັກຂັນ, ພຣະທຳທັງຫຼາຍທີ່ຄ່ອງປາກຂອງຂ້າພະເຈົ້ານັ້ນ ຈຶ່ງມີ ໘໔,໐໐໐ ພຣະທັມມັກຂັນ”.

ตสฺมา วินาปิ น สกฺกา.

ເພາະສະນັ້ນ ຈະເວັ້ນເສຍກໍບໍ່ໄດ້.

ยทิ เอวํ เสกฺโขปิ สมาโน ธมฺมสงฺคีติยา พหุการตฺตา เถเรน อุจฺจินิตพฺโพ อสฺส, อถ กสฺมา น อุจฺจินิโตติ? ปรูปวาทวิวชฺชนโต. เถโร หิ อายสฺมนฺเต อานนฺเท อติวิย วิสฺสตฺโถ อโหสิ, ตถา หิ นํ สิรสฺมึ ปลิเตสุ ชาเตสุปิ ‘น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสี’ติ, (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) กุมารกวาเทน โอวทติ. สกฺยกุลปฺปสุโต จายสฺมา ตถาคตสฺส ภาตา จูฬปิตุปุตฺโต. ตตฺถ เกจิ ภิกฺขู ฉนฺทาคมนํ วิย มญฺญมานา – ‘‘พหู อเสกฺขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเต ภิกฺขู ฐเปตฺวา อานนฺทํ เสกฺขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตํ เถโร อุจฺจินี’’ติ อุปวเทยฺยุํ. ตํ ปรูปวาทํ ปริวชฺเชนฺโต, ‘อานนฺทํ วินา ธมฺมสงฺคีตึ น สกฺกา กาตุํ, ภิกฺขูนํเยว นํ อนุมติยา คเหสฺสามี’ติ น อุจฺจินิ.

ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເຖິງວ່າພຣະອານົນຈະຍັງເປັນພຣະເສຂະຢູ່ ແຕ່ເພາະເປັນຜູ້ມີອຸປະການະຫຼາຍແກ່ການສັງຄາຍະນາພຣະທຳ ພຣະເຖຣະກໍຄວນຈະເລືອກເອົາ ແລ້ວເປັນຫຍັງຈຶ່ງບໍ່ເລືອກ? ເພາະຕ້ອງການຫຼີກເວັ້ນຄຳຕິຕຽນຂອງຜູ້ນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະເຖຣະມີຄວາມຄຸ້ນເຄີຍກັບພຣະອານົນເປັນຢ່າງຍິ່ງ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າພຣະອານົນຈະມີຜົມຫງອກຂຶ້ນເທິງສຽນແລ້ວ ພຣະເຖຣະກໍຍັງຕັກເຕືອນດ້ວຍຄຳຮຽກວ່າເດັກນ້ອຍວ່າ “ເດັກນ້ອຍຜູ້ນີ້ ບໍ່ຮູ້ປະມານຕົນເລີຍ”. ອີກປະການໜຶ່ງ ພຣະອານົນກໍເປັນຜູ້ເກີດໃນສາກະຍະຕະກູນ ເປັນພຣະອະນຸຊາ (ລູກຂອງອາ) ຂອງພຣະທະຖາຄົດເຈົ້າ. ໃນເລື່ອງນັ້ນ ພິກຂຸບາງຮູບອາດຈະສຳຄັນຜິດວ່າເປັນການລຳອຽງດ້ວຍຄວາມຮັກ (ສັນທາຄະຕິ) ແລ້ວຕິຕຽນວ່າ: “ພຣະເຖຣະລະເວັ້ນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຜູ້ເປັນພຣະອະເສຂະບັນລຸປະຕິສັມພິທາຕັ້ງຫຼາຍ ແລ້ວມາເລືອກເອົາພຣະອານົນ ຜູ້ຍັງເປັນພຣະເສຂະບັນລຸປະຕິສັມພິທາ”. ພຣະເຖຣະເມື່ອຈະຫຼີກເວັ້ນຄຳຕິຕຽນຂອງຜູ້ນັ້ນ ແລະ ດຳຣິວ່າ “ການສັງຄາຍະນາພຣະທຳ ຈະເຮັດໂດຍບໍ່ມີພຣະອານົນນັ້ນບໍ່ໄດ້ ຂ້າພະເຈົ້າຈະຮັບເອົາພຣະອານົນນັ້ນດ້ວຍຄວາມເຫັນດີຂອງພິກຂຸທັງຫຼາຍເອງ” ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ເລືອກເອົາແຕ່ທຳອິດ.

อถ สยเมว ภิกฺขู อานนฺทสฺสตฺถาย เถรํ ยาจึสุ. ยถาห –

ຫຼັງຈາກນັ້ນ ພິກຂຸທັງຫຼາຍໄດ້ວິງວອນພຣະເຖຣະເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະອານົນດ້ວຍຕົນເອງ. ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ เอตทโวจุํ – ‘อยํ, ภนฺเต, อายสฺมา อานนฺโท กิญฺจาปิ เสกฺโข อภพฺโพ ฉนฺทา โทสา โมหา ภยา อคตึ คนฺตุํ, พหุ จาเนน ภควโต สนฺติเก ธมฺโม จ วินโย จ ปริยตฺโต, เตน หิ, ภนฺเต, เถโร อายสฺมนฺตมฺปิ [Pg.6] อานนฺทํ อุจฺจินตู’ติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตมฺปิ อานนฺทํ อุจฺจินี’’ติ (จูฬว. ๔๓๗).

“ພິກຂຸທັງຫຼາຍໄດ້ກ່າວກັບພຣະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸດັ່ງນີ້ວ່າ: ‘ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພຣະອານົນຜູ້ມີອາຍຸນີ້ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຍັງເປັນພຣະເສຂະຢູ່ ແຕ່ກໍເປັນຜູ້ບໍ່ຄວນທີ່ຈະເຖິງອະຄະຕິດ້ວຍຄວາມຮັກ ຄວາມຊັງ ຄວາມຫຼົງ ແລະ ຄວາມຢ້ານ, ແລະ ພຣະທຳ ແລະ ພຣະວິນັຍອັນພຣະອານົນນີ້ໄດ້ຮຽນເອົາໃນສຳນັກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍມີຫຼາຍ, ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ເພາະສະນັ້ນ ຂໍພຣະເຖຣະຈົ່ງເລືອກເອົາພຣະອານົນຜູ້ມີອາຍຸດ້ວຍເຖີດ’. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸ ຈຶ່ງໄດ້ເລືອກເອົາພຣະອານົນຜູ້ມີອາຍຸດ້ວຍ”.

เอวํ ภิกฺขูนํ อนุมติยา อุจฺจินิเตน เตนายสฺมตา สทฺธึ ปญฺจเถรสตานิ อเหสุํ.

ດ້ວຍເຫດນີ້ ພຣະເຖຣະ ໕໐໐ ຮູບ ຈຶ່ງໄດ້ຄົບຖ້ວນ ຮ່ວມກັບພຣະອານົນຜູ້ມີອາຍຸ ເຊິ່ງໄດ້ຮັບການເລືອກເອົາດ້ວຍຄວາມເຫັນດີຂອງພິກຂຸທັງຫຼາຍ.

อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘กตฺถ นุ โข มยํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยามา’’ติ? อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘ราชคหํ โข มหาโคจรํ ปหูตเสนาสนํ, ยํนูน มยํ ราชคเห วสฺสํ วสนฺตา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยาม, น อญฺเญ ภิกฺขู ราชคเห วสฺสํ อุปคจฺเฉยฺยุ’’นฺติ (จูฬว. ๔๓๗).

ຄັ້ງນັ້ນແລ ພະເຖລະທັງຫຼາຍໄດ້ມີຄວາມຄິດດັ່ງນີ້ວ່າ 'ພວກເຮົາຈະສັງຄາຍະນາພະທຳແລະພະວິນັຍຢູ່ທີ່ໃດໜໍ?' ຄັ້ງນັ້ນແລ ພະເຖລະທັງຫຼາຍໄດ້ມີຄວາມຄິດດັ່ງນີ້ວ່າ 'ເມືອງຣາຊະຄຶນີ້ ເປັນບ່ອນໂຄຈອນທີ່ກວ້າງຂວາງ ມີເສນາສະນະຫຼວງຫຼາຍ, ຖ້າແນວໃດ ພວກເຮົາຄວນຈຳພັນສາຢູ່ໃນເມືອງຣາຊະຄຶ ແລ້ວສັງຄາຍະນາພະທຳແລະພະວິນັຍ, ແລະບໍ່ຄວນໃຫ້ພິກຂຸອື່ນໆ ເຂົ້າມາຈຳພັນສາໃນເມືອງຣາຊະຄຶເລີຍ'.

กสฺมา ปน เนสํ เอตทโหสิ? ‘‘อิทํ ปน อมฺหากํ ถาวรกมฺมํ, โกจิ วิสภาคปุคฺคโล สงฺฆมชฺฌํ ปวิสิตฺวา อุกฺโกเฏยฺยา’’ติ. อถายสฺมา มหากสฺสโป ญตฺติทุติเยน กมฺเมน สาเวสิ –

ກໍເພາະເຫດໃດ ພະເຖລະທັງຫຼາຍຈຶ່ງມີຄວາມຄິດດັ່ງນັ້ນ? (ເພາະຄິດວ່າ) 'ວຽກງານນີ້ເປັນວຽກງານທີ່ໝັ້ນຄົງ (ເພື່ອຄວາມຕັ້ງຢູ່ດົນນານ) ຂອງພວກເຮົາ, ຢ້ານວ່າຈະມີບຸກຄົນຜູ້ມີທິດຖິຕ່າງກັນ (ເຊັ່ນ ສຸພັດທະພິກຂຸ) ເຂົ້າມາທ່າມກາງສົງ ແລ້ວຄັດຄ້ານ (ຫຼືທຳລາຍພິທີ)'. ຄັ້ງນັ້ນ ພະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸ ຈຶ່ງໄດ້ປະກາດໃຫ້ສົງຊາບດ້ວຍຍັດຕິທຸຕິຍະກຳມະວາຈາ (ກຳມະວາຈາມີຍັດຕິເປັນທີສອງ) ວ່າ:

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ สงฺโฆ อิมานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ สมฺมนฺเนยฺย ราชคเห วสฺสํ วสนฺตานิ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิตุํ, น อญฺเญหิ ภิกฺขูหิ ราชคเห วสฺสํ วสิตพฺพ’’นฺติ. เอสา ญตฺติ.

'ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ, ຂໍສົງຈົ່ງຟັງຂ້າພະເຈົ້າ, ຖ້າຄວາມພ້ອມພຽງຂອງສົງເຖິງທີ່ແລ້ວ ສົງຄວນສົມມຸດພິກຂຸ ໕ ຮ້ອຍຮູບເຫຼົ່ານີ້ ໃຫ້ຈຳພັນສາຢູ່ໃນເມືອງຣາຊະຄຶ ເພື່ອສັງຄາຍະນາພະທຳແລະພະວິນັຍ, ແລະບໍ່ຄວນໃຫ້ພິກຂຸອື່ນໆ ຈຳພັນສາໃນເມືອງຣາຊະຄຶເລີຍ'. ນີ້ຄືຍັດຕິ (ຄຳປະກາດໃຫ້ສົງຊາບ).

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส สงฺโฆ, สงฺโฆ อิมานิ ปญฺจภิกฺขุสตานิ สมฺมนฺน’’ติ ‘ราชคเห วสฺสํ วสนฺตานิ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิตุํ, น อญฺเญหิ ภิกฺขูหิ ราชคเห วสฺสํ วสิตพฺพนฺติ. ยสฺสายสฺมโต ขมติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ สมฺมุติ’ ราชคเห วสฺสํ วสนฺตานํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิตุํ, น อญฺเญหิ ภิกฺขูหิ ราชคเห วสฺสํ วสิตพฺพนฺติ, โส ตุณฺหสฺส; ยสฺส นกฺขมติ, โส ภาเสยฺย.

'ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ, ຂໍສົງຈົ່ງຟັງຂ້າພະເຈົ້າ, ສົງສົມມຸດພິກຂຸ ໕ ຮ້ອຍຮູບເຫຼົ່ານີ້ ໃຫ້ຈຳພັນສາຢູ່ໃນເມືອງຣາຊະຄຶ ເພື່ອສັງຄາຍະນາພະທຳແລະພະວິນັຍ, ແລະບໍ່ຄວນໃຫ້ພິກຂຸອື່ນໆ ຈຳພັນສາໃນເມືອງຣາຊະຄຶເລີຍ. ການສົມມຸດພິກຂຸ ໕ ຮ້ອຍຮູບເຫຼົ່ານີ້ ໃຫ້ຈຳພັນສາຢູ່ໃນເມືອງຣາຊະຄຶ ເພື່ອສັງຄາຍະນາພະທຳແລະພະວິນັຍ, ແລະບໍ່ຄວນໃຫ້ພິກຂຸອື່ນໆ ຈຳພັນສາໃນເມືອງຣາຊະຄຶເລີຍນັ້ນ ເຫັນຄວນແກ່ທ່ານຜູ້ມີອາຍຸທ່ານໃດ, ທ່ານຜู້ນັ້ນເພິ່ງເປັນຜູ້ນິ່ງຢູ່; ບໍ່ເຫັນຄວນແກ່ທ່ານຜູ້ມີອາຍຸທ່ານໃດ, ທ່ານຜູ້ນັ້ນເພິ່ງກ່າວຂຶ້ນ'.

‘‘สมฺมตานิ สงฺเฆน อิมานิ ปญฺจภิกฺขุสตานิ ราชคเห วสฺสํ วสนฺตานิ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิตุํ, น อญฺเญหิ ภิกฺขูหิ ราชคเห วสฺสํ วสิตพฺพนฺติ, ขมติ สงฺฆสฺส, ตสฺมา ตุณฺหี, เอวเมตํ ธารยามี’’ติ (จูฬว. ๔๓๘).

'ສົງສົມມຸດພິກຂຸ ໕ ຮ້ອຍຮູບເຫຼົ່ານີ້ແລ້ວ ໃຫ້ຈຳພັນສາຢູ່ໃນເມືອງຣາຊະຄຶ ເພື່ອສັງຄາຍະນາພະທຳແລະພະວິນັຍ, ແລະບໍ່ຄວນໃຫ້ພິກຂຸອື່ນໆ ຈຳພັນສາໃນເມືອງຣາຊະຄຶເລີຍ. ການສົມມຸດນີ້εຫັນຄວນແກ່ສົງ, ເພາະເຫດນັ້ນຈຶ່ງນິ່ງຢູ່, ຂ້າພະເຈົ້າຂໍຈົດຈຳຄວາມນີ້ໄວ້ດ້ວຍປະການສະນີ'.

อยํ [Pg.7] ปน กมฺมวาจา ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานโต เอกวีสติเม ทิวเส กตา. ภควา หิ วิสาขปุณฺณมายํ ปจฺจูสสมเย ปรินิพฺพุโต, อถสฺส สตฺตาหํ สุวณฺณวณฺณํ สรีรํ คนฺธมาลาทีหิ ปูชยึสุ. เอวํ สตฺตาหํ สาธุกีฬนทิวสา นาม อเหสุํ. ตโต สตฺตาหํ จิตกาย อคฺคินา ฌายิ, สตฺตาหํ สตฺติปญฺชรํ กตฺวา สนฺธาคารสาลายํ ธาตุปูชํ กรึสูติ, เอกวีสติ ทิวสา คตา. เชฏฺฐมูลสุกฺกปกฺขปญฺจมิยํเยว ธาตุโย ภาชยึสุ. เอตสฺมึ ธาตุภาชนทิวเส สนฺนิปติตสฺส มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส สุภทฺเทน วุฑฺฒปพฺพชิเตน กตํ อนาจารํ อาโรเจตฺวา วุตฺตนเยเนว จ ภิกฺขู อุจฺจินิตฺวา อยํ กมฺมวาจา กตา.

ກໍກຳມະວາຈານີ້ ພະເຖລະໄດ້ເຮັດຂຶ້ນໃນວັນທີ ໒໑ ນັບແຕ່ມື້ປະຣິນิບພານຂອງພະຕະຖาຄົດ. ດ້ວຍວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າສະເດັດປະຣິນິບພານໃນວັນເພັງເດືອນ ໖ (ວິສາຂະປຸຣະນະມີ) ໃນເວລາໃກ້ຮຸ່ງ, ຈາກນັ້ນ ມະຫາຊົນໄດ້ບູຊາພະສະຣີຣະອັນມີວັນນະດັ່ງຄຳຂອງພະອົງດ້ວຍຂອງຫອມແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນຕະຫຼອດ ໗ ວັນ. ຕະຫຼອດ ໗ ວັນນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ວັນສະຫຼອງບູຊາ' (ສາທຸກີລານະທิວະສະ). ຕໍ່ຈາກ ໗ ວັນນັ້ນ ພະສະຣີຣະກໍຖຶກເformົາດ້ວຍໄຟເທິງຈິດຕະກາທານຕະຫຼອດ ໗ ວັນ, ແລະໄດ້ທຳການບູຊາພະບໍຣົມມະສາຣີຣິກະທາດໃນສັນທາຄາຣະສາລາ ໂດຍຈັດຕັ້ງກອງທະຫານປ້ອງກັນຢ່າງແໜ້ນໜາ (ສັດຕິປັນຈະຣະ) ຕະຫຼອດ ໗ ວັນ, ລວມເປັນ ໒໑ ວັນຜ່ານໄປ. ໃນວັນຂຶ້ນ ໕ ຄ່ຳ ເດືອນ ໗ (ເຊດຖະມູລະສຸກກະປັກຂະປັນຈະມີ) ນັ້ນເອງ ຈຶ່ງໄດ້ມີການແບ່ງປັນພະບໍຣົມມະສາຣີຣິກະທາດ. ໃນວັນແບ່ງປັນພະທາດນັ້ນ ພະເຖລະໄດ້ແຈ້ງແກ່ພະມະຫາພິກຂຸສົງທີ່ມາປະຊຸມກັນ ເຖິງຄວາມປະພຶດອັນບໍ່ເໝາະສົມທີ່ສຸພັດທະພິກຂຸຜູ້ບວດເມື່ອແກ່ໄດ້ກະທຳໄວ້, ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ຄັດເລືອກພິກຂຸທັງຫຼາຍຕາມວິທີທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ແລະໄດ້ທຳກຳມະວາຈານີ້.

อิมญฺจ ปน กมฺมวาจํ กตฺวา เถโร ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส, อิทานิ ตุมฺหากํ จตฺตาลีส ทิวสา โอกาโส กโต, ตโต ปรํ ‘อยํ นาม โน ปลิโพโธ อตฺถี’ติ, วตฺตุํ น ลพฺภา, ตสฺมา เอตฺถนฺตเร ยสฺส โรคปลิโพโธ วา อาจริยุปชฺฌายปลิโพโธ วา มาตาปิตุปลิโพโธ วา อตฺถิ, ปตฺตํ วา ปน ปจิตพฺพํ, จีวรํ วา กาตพฺพํ, โส ตํ ปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา ตํ กรณียํ กโรตู’’ติ.

ກໍເມື່ອໄດ້ທຳກຳມະວາຈານີ້ແລ້ວ ພະເຖລະ (ມະຫາກັດສະປະ) ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວເຕືອນພິກຂຸທັງຫຼາຍວ່າ 'ທ່ານຜູ້ມີອາຍຸທັງຫຼາຍ, ບັດນີ້ ພວກເຮົາໄດ້ໃຫ້ໂອກາດ (ເວລາຫວ່າງ) ແກ່ພວກທ່ານຕະຫຼອດ ໔໐ ວັນແລ້ວ, ຫຼັງຈາກນີ້ໄປ ພວກທ່ານຈະກ່າວວ່າ "ພວກເຮົາຍັງມີຄວາມກັງວົນ (ປະຣິໂພດ) ຊື່ນີ້ຢູ່" ບໍ່ໄດ້ເລີຍ. ເພາະສະນັ້ນ ໃນລະຫວ່າງເວລານີ້ ທ່ານໃດມີຄວາມກັງວົນດ້ວຍໂລກພະຍາດກໍດີ, ມີຄວາມກັງວົນດ້ວຍອາຈານແລະອຸປັດຊາກໍດີ, ມີຄວາມກັງວົນດ້ວຍມານດาແລະບິດາກໍດີ, ຫຼືມີບາດ (ບາດດິນເຜົາ) ທີ່ຕ້ອງອົບກໍດີ, ມີຈີວອນທີ່ຕ້ອງຕັດຫຍິບກໍດີ, ຂໍທ່ານຜູ້ນັ້ນຈົ່ງຕັດຄວາມກັງວົນນັ້ນເສຍ ແລ້ວທຳກິດ (ການສັງຄາຍະນາ) ນັ້ນເຖີດ'.

เอวญฺจ ปน วตฺวา เถโร อตฺตโน ปญฺจสตาย ปริสาย ปริวุโต ราชคหํ คโต. อญฺเญปิ มหาเถรา อตฺตโน อตฺตโน ปริวาเร คเหตฺวา โสกสลฺลสมปฺปิตํ มหาชนํ อสฺสาเสตุกามา ตํ ตํ ทิสํ ปกฺกนฺตา. ปุณฺณตฺเถโร ปน สตฺตสตภิกฺขุปริวาโร ‘ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานฏฺฐานํ อาคตาคตํ มหาชนํ อสฺสาเสสฺสามี’ติ กุสินารายํเยว อฏฺฐาสิ.

ກໍເມື່ອໄດ້ກ່າວດັ່ງນີ້ແລ້ວ ພະເຖລະ (ມະຫາກັດສະປະ) ແວດລ້ອມດ້ວຍບໍລິວານ ໕ ຮ້ອຍຮູບຂອງຕົນ ຈຶ່ງໄດ້ເດີນທາງໄປສູ່ເມືອງຣາຊະຄຶ. ສ່ວນພະມະຫາເຖລະຮູບອື່ນໆ ກໍພາບໍລິວານຂອງຕົນໆ ເດີນທາງໄປສູ່ທິດນັ້ນໆ ເພື່ອຫວັງຈະປອບໂຍນມະຫາຊົນຜູ້ຖຶກລູກສອນຄືຄວາມໂສກສຽບແທງແລ້ວ. ແຕ່ພະປຸນນະເຖລະ ມີພິກຂຸ ໗ ຮ້ອຍຮູບເປັນບໍລິວານ ໄດ້ພັກຢູ່ທີ່ເມືອງກຸສິນາຣານັ້ນເອງ ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ພວກເຮົາຈະປອບໂຍນມະຫາຊົນຜູ້ເດີນທາງມາສູ່ສະຖານທີ່ປະຣິນິບພານຂອງພະຕະຖາຄົດເລື້ອຍໆ'.

อายสฺมา อานนฺโท ยถา ปุพฺเพ อปรินิพฺพุตสฺส, เอวํ ปรินิพฺพุตสฺสาปิ ภควโต สยเมว ปตฺตจีวรมาทาย ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ. คจฺฉโต คจฺฉโต ปนสฺส ปริวารา ภิกฺขู คณนปถํ วีติวตฺตา. เตนายสฺมตา คตคตฏฺฐาเน มหาปริเทโว อโหสิ. อนุปุพฺเพน ปน สาวตฺถิมนุปฺปตฺเต เถเร สาวตฺถิวาสิโน มนุสฺสา ‘‘เถโร กิร อาคโต’’ติ สุตฺวา คนฺธมาลาทิหตฺถา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา – ‘‘ภนฺเต, อานนฺท, ปุพฺเพ ภควตา สทฺธึ อาคจฺฉถ, อชฺช กุหึ ภควนฺตํ [Pg.8] ฐเปตฺวา อาคตตฺถา’’ติอาทีนิ วทมานา ปโรทึสุ. พุทฺธสฺส ภควโต ปรินิพฺพานทิวเส วิย มหาปริเทโว อโหสิ.

ສ່ວນພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ຖືເອົາບາດແລະຈີວອນຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າດ້ວຍຕົນເອງ ເດີນທາງຈາຣິກໄປສູ່ເມືອງສາວັດຖີ ພ້ອມດ້ວຍພິກຂຸ ໕ ຮ້ອຍຮູບ ເໝືອນດັ່ງທີ່ເຄີຍປະຕິບັດໃນຄັ້ງທີ່ພະອົງຍັງບໍ່ທັນປະຣິນິບພານ. ກໍເມື່ອພະອານົນເດີນທາງໄປເລື້ອຍໆ ພິກຂຸຜູ້ເປັນບໍລິວານກໍມີຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍຈົນເກີນກວ່າຈະນັບໄດ້. ໃນສະຖານທີ່ທີ່ພະເຖລະເດີນທາງໄປຮອດນັ້ນໆ ໄດ້ມີການຮ້ອງໄຫ້ຮຳໄຮຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ. ຄັ້ງເມື່ອພະເຖລະເດີນທາງໄປຮອດເມືອງສາວັດຖີໂດຍລຳດັບ, ພວກມະນຸດຊາວເມືອງສາວັດຖີໄດ້ຍິນວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ພະເຖລະມາແລ້ວ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງຖືເອົາຂອງຫອມແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນໃນມື ອອກໄປຕ້ອນຮັບ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານພະອານົນຜູ້ຈະເລີນ, ໃນກ່ອນ ທ່ານເຄີຍມາພ້ອມກັບພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ, ແຕ່ໃນວັນນີ້ ທ່ານລະພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າໄວ້ຢູ່ບ່ອນໃດ ຈຶ່ງໄດ້ມາແຕ່ພຽງຜູ້ດຽວ?' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວກໍພາກันຮ້ອງໄຫ້ຢ່າງສະອຶກສະອື້ນ. ໄດ້ມີການຮ້ອງໄຫ້ຮຳໄຮຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ ເໝືອນດັ່ງໃນວັນປະຣິນິບພານຂອງພະພຸດທະເຈົ້າຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າເລີຍ.

ตตฺร สุทํ อายสฺมา อานนฺโท อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยากถาย ตํ มหาชนํ สญฺญาเปตฺวา เชตวนํ ปวิสิตฺวา ทสพเลน วสิตคนฺธกุฏึ วนฺทิตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา มญฺจปีฐํ นีหริตฺวา ปปฺโผเฏตฺวา คนฺธกุฏึ สมฺมชฺชิตฺวา มิลาตมาลากจวรํ ฉฑฺเฑตฺวา มญฺจปีฐํ อติหริตฺวา ปุน ยถาฐาเน ฐเปตฺวา ภควโต ฐิตกาเล กรณียํ วตฺตํ สพฺพมกาสิ. กุรุมาโน จ นฺหานโกฏฺฐกสมฺมชฺชนอุทกุปฏฺฐาปนาทิกาเลสุ คนฺธกุฏึ วนฺทิตฺวา – ‘‘นนุ ภควา, อยํ ตุมฺหากํ นฺหานกาโล, อยํ ธมฺมเทสนากาโล, อยํ ภิกฺขูนํ โอวาททานกาโล, อยํ สีหเสยฺยกปฺปนกาโล, อยํ มุขโธวนกาโล’’ติอาทินา นเยน ปริเทวมาโนว อกาสิ, ยถา ตํ ภควโต คุณคณามตรสญฺญุตาย ปติฏฺฐิตเปโม เจว อขีณาสโว จ อเนเกสุ จ ชาติสตสหสฺเสสุ อญฺญมญฺญสฺสูปการสญฺชนิตจิตฺตมทฺทโว. ตเมนํ อญฺญตรา เทวตา – ‘‘ภนฺเต, อานนฺท, ตุมฺเห เอวํ ปริเทวมานา กถํ อญฺเญ อสฺสาเสสฺสถา’’ติ สํเวเชสิ. โส ตสฺสา วจเนน สํวิคฺคหทโย สนฺถมฺภิตฺวา ตถาคตสฺส ปรินิพฺพานโต ปภุติ ฐานนิสชฺชพหุลตฺตา อุสฺสนฺนธาตุกํ กายํ สมสฺสาเสตุํ ทุติยทิวเส ขีรวิเรจนํ ปิวิตฺวา วิหาเรเยว นิสีทิ. ยํ สนฺธาย สุเภน มาณเวน ปหิตํ มาณวกํ เอตทโวจ –

ໃນເມືອງສາວັດຖີນັ້ນ ພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸໄດ້ສະແດງທຳມິກະຖາອັນປະກອບດ້ວຍອະນິດຈະຕາເປັນຕົ້ນ ເພື່ອໃຫ້ມະຫາຊົນນັ້ນເຂົ້າໃຈ (ແລະບັນເທົາຄວາມໂສກ), ແລ້ວເຂົ້າໄປສູ່ພະເຊຕະວັນ ຖວາຍອະພິວາດພະຄັນທະກຸຕິທີ່ພະທົດສະພົນເຄີຍປະທັບຢູ່, ເປີດປະຕູ, ຍົກຕຽງແລະຕັ່ງອອກມາປັດຝຸ່ນ, ປັດກວາດພະຄັນທະກຸຕິ, ຖິ້ມດອກໄມ້ທີ່ຫ່ຽວແຫ້ງແລະຢາກເຍື່ອ, ແລ້ວນຳຕຽງແລະຕັ່ງກັບເຂົ້າໄປຕັ້ງໄວ້ໃນບ່ອນເດີມ, ແລ້ວໄດ້ທຳວັດປະຕິບັດທັງປວງທີ່ຄວນກະທຳເໝືອນໃນຄັ້ງທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຍັງຊົງພະຊົນຢູ່. ແລະເມື່ອທຳວັດປະຕິບັດນັ້ນ ໃນເວລາປັດກວາດໂຮງສົງແລະຕັ້ງນ້ຳສົງເປັນຕົ້ນ ພະເຖລະກໍຖວາຍອະພິວາດພະຄັນທະກຸຕິ ແລ້ວຮ້ອງໄຫ້ຮຳໄຮໄປພ້ອມວ່າ 'ຂ້າແດ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ, ເວລານີ້ເປັນເວລາສົງນ້ຳຂອງພະອົງບໍ່ແມ່ນຫຼື?, ເວລານີ້ເປັນເວລາສະແດງທຳບໍ່ແມ່ນຫຼື?, ເວລານີ້ເປັນເວລາປະທານໂອວາດແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍບໍ່ແມ່ນຫຼື?, ເວລານີ້ເປັນເວລາບັນທົມສະເດັດສີຫະໄສຍາດບໍ່ແມ່ນຫຼື?, ເວລານີ້ເປັນເວລາຊຳຣະພະພັກບໍ່ແມ່ນຫຼື?' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ, ທີ່ພະເຖລະຮ້ອງໄຫ້ຮຳໄຮກະທຳຢູ່ນັ້ນ ກໍເພາະຄວາມທີ່ຕົນເປັນຜູ້ຮູ້ຣົດແຫ່ງພະຄຸນອັນເປັນອະມະຕະຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ, ມີຄວາມຮັກອັນຕັ້ງໝັ້ນ, ທັງຍັງເປັນພະເສຂະ (ຍັງບໍ່ທັນສິ້ນອາສະວະ), ແລະມີຈິດໃຈອ່ອນໂຍນທີ່ເກີດຈາກການເກື້ອກູນເຊິ່ງກັນແລະກັນຕະຫຼອດແສນຊາດ. ຄັ້ງນັ້ນ ເທວະດາຕົນໜຶ່ງຈຶ່ງໄດ້ເຕືອນສະຕິພະເຖລະນັ້ນວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານພະອານົນ, ເມື່ອພວກທ່ານຍັງຮ້ອງໄຫ້ຮຳໄຮຢູ່ຢ່າງນີ້ ແລ້ວຈະປອບໂຍນຄົນອື່ນໄດ້ແນວໃດ?' ພະເຖລະມີຄວາມສະຫຼົດໃຈດ້ວຍຄຳເວົ້າຂອງເທວະດານັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຂົ່ມໃຈໄວ້, ແລະເພື່ອຈະບຳລຸງຮ່າງກາຍທີ່ມີທາດກຳເລີບ (ມີສະເລດ, ດີ, ລົມ ຫຼາຍ) ເພາະການຢືນແລະການນັ່ງຫຼາຍນັບແຕ່ມື້ປະຣິນິບພານຂອງພະຕະຖາຄົດ, ໃນວັນທີສອງ ພະເຖລະຈຶ່ງໄດ້ດື່ມຢາຖ່າຍປະສົມນ້ຳນົມ (ຂີຣະວິεຣະຈະນະ) ແລ້ວນັ່ງພັກຜ່ອນຢູ່ໃນວິຫານນັ້ນເອງ. ພະເຖລະໝາຍເຖິງການດື່ມຢາຖ່າຍນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວກັບມານົບໜຸ່ມທີ່ສຸພະມານົບສົ່ງມາວ່າ:

‘‘อกาโล, โข มาณวก, อตฺถิ เม อชฺช เภสชฺชมตฺตา ปีตา, อปฺเปว นาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยามา’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๔๗).

'ແນ່ທ່ານມານົບ, ວັນນີ້ຍັງບໍ່ແມ່ນເວລາຄວນ (ທີ່ຈະໄປ), ເພາະວັນນີ້ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ດື່ມຢາໄປເລັກນ້ອຍ, ຖ້າແນວໃດ ໃນວັນພຸ້ນ ຫາກມີເວລາແລະໂອກາດເໝາະສົມ ພວກເຮົາກໍຄົງຈະໄປພົບໄດ້'.

ทุติยทิวเส เจตกตฺเถเรน ปจฺฉาสมเณน คนฺตฺวา สุเภน มาณเวน ปุฏฺโฐ อิมสฺมึ ทีฆนิกาเย สุภสุตฺตํ นาม ทสมํ สุตฺตํ อภาสิ.

ໃນວັນທີສອງ (ນັບແຕ່ມື້ດື່ມຢາຖ່າຍ) ພະເຖລະມີພະເຈຕະກະເຖລະເປັນພະປັດສາສະມະນະ (ພິກຂຸຜູ້ຕິດຕາມ) ໄດ້εດີນທາງໄປ, ເມື່ອສຸພະມານົບຖາມບັນຫາແລ້ວ, ຈຶ່ງໄດ້ສະແດງພະສູດທີ ໑໐ ຊື່ 'ສຸພະສູດ' ໃນທີຄະນິກາຍນີ້.

อถ อานนฺทตฺเถโร เชตวนมหาวิหาเร ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ การาเปตฺวา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย ภิกฺขุสงฺฆํ โอหาย ราชคหํ คโต [Pg.9] ตถา อญฺเญปิ ธมฺมสงฺคาหกา ภิกฺขูติ. เอวญฺหิ คเต, เต สนฺธาย จ อิทํ วุตฺตํ – ‘‘อถ โข เถรา ภิกฺขู ราชคหํ อคมํสุ, ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิตุ’’นฺติ (จูฬว. ๔๓๘). เต อาสฬฺหีปุณฺณมายํ อุโปสถํ กตฺวา ปาฏิปททิวเส สนฺนิปติตฺวา วสฺสํ อุปคจฺฉึสุ.

ຄັ້ງນັ້ນ ພະອານົນເຖລະໄດ້ຈັດການປະຕິສັງຂອນເສນາສະນະທີ່ຊຸດໂຊມແລະແຕກຫັກ (ຂັນທະຜຸນລະປະຕິສັງຂະຣະນະ) ໃນພະເຊຕະວັນມະຫາວິຫານ, ເມື່ອວັນເຂົ້າພັນສາໃກ້ເຂົ້າມາ ຈຶ່ງໄດ້ລະພິກຂຸສົງແລ້ວເດີນທາງໄປສູ່ເມືອງຣາຊະຄຶ, ພ້ອມທັງພະພິກຂຸຜູ້ທຳສັງຄາຍະນາ (ທຳມະສັງຄາຫະກະ) ຮູບອື່ນໆ ກໍເດີນທາງໄປເຊັ່ນດຽວກັນ. ເມື່ອພະເຖລະທັງຫຼາຍເດີນທາງໄປຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ໝາຍເຖິງພະເຖລະເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຄັ້ງນັ້ນແລ ພະເຖລະທັງຫຼາຍໄດ້ເດີນທາງໄປສູ່ເມືອງຣາຊະຄຶ ເພື່ອສັງຄາຍະນາພະທຳແລະພະວິນັຍ'. ພະເຖລະທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ທຳອຸໂປສົດໃນວັນເພັງεດືອນ ໘ (ອາສາລະຫີປຸຣະນະມີ) ແລ້ວປະຊຸມກັນໃນວັນແຮມ ໑ ຄ່ຳ (ປາຕິປະທະທິວະສະ) ເພື່ອເຂົ້າຈຳພັນສາ.

เตน โข ปน สมเยน ราชคหํ ปริวาเรตฺวา อฏฺฐารส มหาวิหารา โหนฺติ, เต สพฺเพปิ ฉฑฺฑิตปติตอุกฺลาปา อเหสุํ. ภควโต หิ ปรินิพฺพาเน สพฺเพปิ ภิกฺขู อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย วิหาเร จ ปริเวเณ จ ฉฑฺเฑตฺวา อคมํสุ. ตตฺถ กติกวตฺตํ กุรุมานา เถรา ภควโต วจนปูชนตฺถํ ติตฺถิยวาทปริโมจนตฺถญฺจ – ‘ปฐมํ มาสํ ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ กโรมา’ติ จินฺเตสุํ. ติตฺถิยา หิ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส สาวกา สตฺถริ ฐิเตเยว วิหาเร ปฏิชคฺคึสุ, ปรินิพฺพุเต ฉฑฺเฑสุํ, กุลานํ มหาธนปริจฺจาโค วินสฺสตี’’ติ. เตสญฺจ วาทปริโมจนตฺถํ จินฺเตสุนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ จินฺตยิตฺวา จ ปน กติกวตฺตํ กรึสุ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

ກໍໂດຍສະໄໝນັ້ນແລ ມີມະຫາວິຫານ ໑໘ ແຫ່ງແວດລ້ອມເມືອງຣາຊະຄຶຢູ່, ວິຫານທັງໝົດນັ້ນກໍຖຶກລະຖິ້ມ, ຊຸດໂຊມ ແລະເຕັມໄປດ້ວຍຢາກເຍື່ອອັນສົກກະປົກ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າສະເດັດປະຣິນິບພານແລ້ວ ພິກຂຸທັງຫຼາຍທັງປວງຕ່າງກໍຖືເອົາບາດແລະຈີວອນຂອງຕົນໆ ລະຖິ້ມວິຫານແລະບໍລິເວນວັດ (ປະຣິເວນ) ແລ້ວຫຼີກໜີໄປ. ໃນວິຫານເຫຼົ່ານັ້ນ ພະເຖລະທັງຫຼາຍຜູ້ປະສົງຈະທຳຕາມກະຕິກາ (ກະຕິກະວັດ) ຈຶ່ງໄດ້ຄິດກັນວ່າ 'ພວກເຮົາຄວນທຳການປະຕິສັງຂອນເສນາສະນະທີ່ຊຸດໂຊມແລະແຕກຫັກໃນເດືອນທຳອິດ ເພື່ອເປັນການບູຊາພະດຳຣັດຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ແລະເພື່ອຫຼີກເວັ້ນຄຳຕິຕຽນຂອງພວກອັນຍະເດຍຣະຖີ'. ດ້ວຍວ່າ ພວກອັນຍະເດຍຣະຖີອາດຈະກ່າວຕິຕຽນໄດ້ວ່າ "ພວກສາວົກຂອງພະສະມະນະໂຄດົມ ບຳລຸງຮັກສາວິຫານທັງຫຼາຍສະເພາະໃນຄັ້ງທີ່ພະສາສະດາຍັງຊົງພະຊົນຢູ່ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເມື່ອພະອົງປະຣິນິບພານແລ້ວກໍລະຖິ້ມເສຍ, ການສະຫຼະຊັບສົມບັດອັນມະຫາສານຂອງຕະກູນທັງຫຼາຍກໍເສຍຫາຍໄປລ້າໆ". ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ພະເຖລະທັງຫຼາຍຄິດກັນ" ກໍເພື່ອຫຼີກເວັ້ນຄຳຕິຕຽນຂອງພວກອັນຍະເດຍຣະຖີເຫຼົ່ານັ້ນ. ເມື່ອຄິດດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ຕັ້ງກະຕິກາຮ່ວມກັນ. ໝາຍເຖິງຂໍ້ຕົກລົງນັ້ນ ຈຶ່ງມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘อถ โข เถรานํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ภควตา, โข อาวุโส, ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ วณฺณิตํ, หนฺท มยํ, อาวุโส, ปฐมํ มาสํ ขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณํ กโรม, มชฺฌิมํ มาสํ สนฺนิปติตฺวา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคายิสฺสามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๘).

'ຄັ້ງນັ້ນແລ ພະເຖລະທັງຫຼາຍໄດ້ມີຄວາມຄິດດັ່ງນີ້ວ່າ "ທ່ານຜູ້ມີອາຍຸທັງຫຼາຍ, ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສັນເສີນການປະຕິສັງຂອນເສນາສະນະທີ່ຊຸດໂຊມແລະແຕກຫັກໄວ້, ເອົາເຖີດ ທ່ານຜູ້ມີອາຍຸທັງຫຼາຍ, ພວກເຮົາຈົ່ງທຳການປະຕິສັງຂອນເສນາສະນະທີ່ຊຸດໂຊມແລະແຕກຫັກໃນເດືອນທຳອິດ, ສ່ວນເດືອນກາງ (ເດືອນທີສອງ) ພວກເຮົາຈຶ່ງປະຊຸມກັນແລ້ວສັງຄາຍະນາພະທຳແລະພະວິນັຍເຖີດ"'.

เต ทุติยทิวเส คนฺตฺวา ราชทฺวาเร อฏฺฐํสุ. ราชา อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา – ‘‘กึ ภนฺเต, อาคตตฺถา’’ติ อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจํ ปุจฺฉิ. เถรา อฏฺฐารส มหาวิหารปฏิสงฺขรณตฺถาย หตฺถกมฺมํ ปฏิเวเทสุํ. ราชา หตฺถกมฺมการเก มนุสฺเส อทาสิ. เถรา ปฐมํ มาสํ สพฺพวิหาเร ปฏิสงฺขราเปตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘นิฏฺฐิตํ, มหาราช, วิหารปฏิสงฺขรณํ, อิทานิ ธมฺมวินยสงฺคหํ กโรมา’’ติ. ‘‘สาธุ ภนฺเต วิสฏฺฐา กโรถ, มยฺหํ อาณาจกฺกํ, ตุมฺหากญฺจ ธมฺมจกฺกํ โหตุ, อาณาเปถ, ภนฺเต, กึ กโรมี’’ติ. ‘‘สงฺคหํ กโรนฺตานํ ภิกฺขูนํ สนฺนิสชฺชฏฺฐานํ มหาราชา’’ติ. ‘‘กตฺถ กโรมิ, ภนฺเต’’ติ? ‘‘เวภารปพฺพตปสฺเส สตฺตปณฺณิ คุหาทฺวาเร กาตุํ ยุตฺตํ มหาราชา’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ โข ราชา อชาตสตฺตุ วิสฺสกมฺมุนา [Pg.10] นิมฺมิตสทิสํ สุวิภตฺตภิตฺติถมฺภโสปานํ, นานาวิธมาลากมฺมลตากมฺมวิจิตฺตํ, อภิภวนฺตมิว ราชภวนวิภูตึ, อวหสนฺตมิว เทววิมานสิรึ, สิริยา นิเกตนมิว เอกนิปาตติตฺถมิว จ เทวมนุสฺสนยนวิหํคานํ, โลกรามเณยฺยกมิว สมฺปิณฺฑิตํ ทฏฺฐพฺพสารมณฺฑํ มณฺฑปํ การาเปตฺวา วิวิธกุสุมทาโมลมฺพกวินิคฺคลนฺตจารุวิตานํ นานารตนวิจิตฺตมณิโกฏฺฏิมตลมิว จ, นํ นานาปุปฺผูปหารวิจิตฺตสุปรินิฏฺฐิตภูมิกมฺมํ พฺรหฺมวิมานสทิสํ อลงฺกริตฺวา, ตสฺมึ มหามณฺฑเป ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ อนคฺฆานิ ปญฺจ กปฺปิยปจฺจตฺถรณสตานิ ปญฺญเปตฺวา, ทกฺขิณภาคํ นิสฺสาย อุตฺตราภิมุขํ เถราสนํ, มณฺฑปมชฺเฌ ปุรตฺถาภิมุขํ พุทฺธสฺส ภควโต อาสนารหํ ธมฺมาสนํ ปญฺญเปตฺวา, ทนฺตขจิตํ พีชนิญฺเจตฺถ ฐเปตฺวา, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรจาเปสิ – ‘‘นิฏฺฐิตํ, ภนฺเต, มม กิจฺจ’’นฺติ.

ພະເຖລະທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ໄປແລ້ວໃນວັນທີສອງ ໄດ້ຢືນຢູ່ທີ່ປະຕູພະລາຊະວັງ. ພະລາຊາສະເດັດມາແລ້ວ ຖວາຍອະພິວາດແລ້ວ ຕັດຖາມເຖິງກິດຈະການທີ່ຕົນຄວນເຮັດວ່າ "ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພວກທ່ານມາດ້ວຍກິດຈະການອັນໃດ?" ພະເຖລະທັງຫຼາຍໄດ້ແຈ້ງຄວາມຕ້ອງການແຮງງານເພື່ອປະຕິສັງຂອນມະຫາວິຫານ ໑໘ ແຫ່ງ. ພະລາຊາໄດ້ພະລາຊະທານຄົນງານຜູ້ເຮັດຫັດຖະກຳ. ພະເຖລະທັງຫຼາຍໃຫ້ປະຕິສັງຂອນວິຫານທັງປວງຕະຫຼອດເດືອນທຳອິດແລ້ວ ຈຶ່ງກາບທູນພະລາຊາວ່າ "ມະຫາບໍພິດ ການປະຕິສັງຂອນວິຫານສຳເລັດແລ້ວ ບັດນີ້ ພວກອາຕະມາພາບຈະເຮັດການສັງຄາຍະນາພະທຳວິນັຍ." ພະລາຊາຕັດວ່າ "ດີແລ້ວ ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂໍຈົ່ງເຮັດດ້ວຍຄວາມເບີກບານເຖີ້ນ ຂໍໃຫ້ອານาຈັກຂອງຂ້າພະເຈົ້າ ແລະ ທຳມະຈັກຂອງພະຄຸນເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຈົ່ງດຳເນີນໄປດ້ວຍດີ ຂໍຈົ່ງສັ່ງມາເຖີ້ນ ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະເຈົ້າຕ້ອງເຮັດສິ່ງໃດ?" ພະເຖລະທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ "ມະຫາບໍພິດ ຄວນຈັດສະຖານທີ່ປະຊຸມສຳລັບພະພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ຈະເຮັດການສັງຄາຍະນາ." ພະລາຊາຖາມວ່າ "ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະເຈົ້າຄວນເຮັດຢູ່ສະຖານທີ່ໃດ?" ພະເຖລະທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ "ມະຫາບໍພິດ ຄວນເຮັດຢູ່ທີ່ໃກ້ປະຕູຖ້ຳສັດຕະບັນນະຄູຫາ ຂ້າງພູເຂົາເວພະລະ." ພະຍາອະຊາດສັດຕູຮັບຄຳວ່າ "ດີແລ້ວ ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ" ແລ້ວ ໃຫ້ສ້າງມົນທົບອັນງົດງາມ ປຽບເໝືອນເນລະມິດໂດຍພະວິສະນຸກຳ ມີຝາ ເສົາ ແລະຂັ້ນໄດອັນຈັດສັນໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ວິຈິດໄປດ້ວຍລວດລາຍດອກໄມ້ ແລະເຄືອວັນຕ່າງໆ ຄ້າຍຄືກັບຈະຄອບງຳຄວາມງົດງາມຂອງພະລາຊະວັງ ຄ້າຍຄືກັບຈະເຍາະເຍີ້ຍຄວາມສະຫງ່າງາມຂອງເທວະວິມານ ເປັນດັ່ງທີ່ສະຖິດແຫ່ງສິລິມຸງຄຸນ ແລະເປັນດັ່ງທ່າທີ່ລົງມາປະຊຸມກັນແຫ່ງດວງຕາຂອງເທວະດາແລະມະນຸດທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນຄວາມງາມໃນໂລກທີ່ມາລວມກັນຢູ່ບ່ອນດຽວ ເປັນມົນທົບທີ່ມີເຄື່ອງປະດັບອັນປະເສີດຄວນແກ່ການທັດສະນາ, ຕົກແຕ່ງມົນທົບນັ້ນໃຫ້ຄ້າຍຄືກັບພົມມະວິມານ ມີເພດານອັນງົດງາມທີ່ມີພວງມາໄລດອກໄມ້ຕ່າງໆຫ້ອຍຍ້ອຍລົງມາ ແລະມີພື້ນທີ່ເຮັດດ້ວຍແກ້ວມະນີອັນວິຈິດດ້ວຍລັດຕະນະຕ່າງໆ ມີພື້ນດິນອັນຕົກແຕ່ງສຳເລັດເປັນຢ່າງດີດ້ວຍການບູຊາດອກໄມ້ຕ່າງໆ, ໃນມະຫາມົນທົບນັ້ນ ໄດ້ປູລາດເຄື່ອງລາດອັນຄວນແກ່ສະມະນະ ໕໘໐ ຜືນ ທີ່ມີຄ່າຫາປະມານບໍ່ໄດ້ ສຳລັບພະພິກຂຸ ໕໐໐ ຮູບ, ປູລາດອາສະນະຂອງພະເຖລະ ໂດຍອາໄສທິດໃຕ້ ຫັນໜ້າໄປທາງທິດເໜືອ, ແລະປູລາດທຳມາດອັນຄວນແກ່ການປະທັບຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຜູ້ເປັນພະພຸດທະເຈົ້າ ຢູ່ທ່າມກາງມົນທົບ ຫັນໜ້າໄປທາງທິດສະຕາເວັນອອກ, ຕັ້ງພັດວີຊະນີອັນປະດັບດ້ວຍງາຊ້າງໄວ້ໃນທີ່ນັ້ນ, ແລ້ວໃຫ້ກາບທູນພະພິກຂຸສົງວ່າ "ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ກິດຂອງຂ້າພະເຈົ້າສຳເລັດແລ້ວ."

ตสฺมิญฺจ ปน ทิวเส เอกจฺเจ ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ สนฺธาย เอวมาหํสุ – ‘‘อิมสฺมึ ภิกฺขุสงฺเฆ เอโก ภิกฺขุ วิสฺสคนฺธํ วายนฺโต วิจรตี’’ติ. เถโร ตํ สุตฺวา อิมสฺมึ ภิกฺขุสงฺเฆ อญฺโญ วิสฺสคนฺธํ วายนฺโต วิจรณกภิกฺขุ นาม นตฺถิ. อทฺธา เอเต มํ สนฺธาย วทนฺตีติ สํเวคํ อาปชฺชิ. เอกจฺเจ นํ อาหํสุเยว – ‘‘สฺเว อาวุโส, อานนฺท, สนฺนิปาโต, ตฺวญฺจ เสกฺโข สกรณีโย, เตน เต น ยุตฺตํ สนฺนิปาตํ คนฺตุํ, อปฺปมตฺโต โหหี’’ติ.

ກໍໃນວັນນັ້ນ ພິກຂຸບາງຮູບໝາຍເຖິງພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ "ໃນພິກຂຸສົງນີ້ ມີພິກຂຸຮູບໜຶ່ງທ່ຽວໄປຢູ່ ສົ່ງກິ່ນຄາວຟຸ້ງອອກມາ." ພະເຖລະໄດ້ຍິນຄຳນັ້ນແລ້ວ ຄິດວ່າ "ໃນພິກຂຸສົງນີ້ ພິກຂຸຮູບອື່ນທີ່ທ່ຽວໄປສົ່ງກິ່ນຄາວຢູ່ນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ. ພວກເພິ່ນຄົງຈະໝາຍເຖິງເຮົາຢ່າງແນ່ນອນ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວເກີດຄວາມສັງເວດ. ພິກຂຸບາງຮູບໄດ້ກ່າວກັບເພິ່ນໂດຍກົງເລີຍວ່າ "ອາວຸໂສອານົນ ມື້ອື່ນຈະມີການປະຊຸມສົງ ສ່ວນທ່ານຍັງເປັນພະເສຂะ ຜູ້ມີກິດທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດຢູ່ ເພາະເຫດນັ້ນ ການທີ່ທ່ານຈະໄປສູ່ທີ່ປະຊຸມນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຄວນ ຂໍທ່ານຈົ່ງຢ່າປະມາດເຖີ້ນ."

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท – ‘สฺเว สนฺนิปาโต, น โข เมตํ ปติรูปํ ยฺวาหํ เสกฺโข สมาโน สนฺนิปาตํ คจฺเฉยฺย’นฺติ, พหุเทว รตฺตึ กายคตาย สติยา วีตินาเมตฺวา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย จงฺกมา โอโรหิตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา ‘‘นิปชฺชิสฺสามี’’ติ กายํ อาวชฺเชสิ, ทฺเว ปาทา ภูมิโต มุตฺตา, อปตฺตญฺจ สีสํ พิมฺโพหนํ, เอตสฺมึ อนฺตเร อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. อยญฺหิ อายสฺมา จงฺกเมน พหิ วีตินาเมตฺวา วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘นนุ มํ ภควา เอตทโวจ – ‘กตปุญฺโญสิ ตฺวํ, อานนฺท, ปธานมนุยุญฺช, ขิปฺปํ โหหิสิ อนาสโว’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๗). พุทฺธานญฺจ กถาโทโส นาม นตฺถิ, มม ปน อจฺจารทฺธํ วีริยํ, เตน เม จิตฺตํ อุทฺธจฺจาย สํวตฺตติ. หนฺทาหํ วีริยสมตํ โยเชมี’’ติ, จงฺกมา โอโรหิตฺวา ปาทโธวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ปาเท โธวิตฺวา [Pg.11] วิหารํ ปวิสิตฺวา มญฺจเก นิสีทิตฺวา, ‘‘โถกํ วิสฺสมิสฺสามี’’ติ กายํ มญฺจเก อปนาเมสิ. ทฺเว ปาทา ภูมิโต มุตฺตา, สีสํ พิมฺโพหนมปฺปตฺตํ, เอตสฺมึ อนฺตเร อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุตฺตํ, จตุอิริยาปถวิรหิตํ เถรสฺส อรหตฺตํ. เตน ‘‘อิมสฺมึ สาสเน อนิปนฺโน อนิสินฺโน อฏฺฐิโต อจงฺกมนฺโต โก ภิกฺขุ อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ วุตฺเต ‘‘อานนฺทตฺเถโร’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

ຄັ້ງນັ້ນ ພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸຄິດວ່າ "ມື້ອື່ນຈະມີການປະຊຸມສົງ ການທີ່ເຮົາຍັງເປັນພະເສຂະຢູ່ ຈະໄປສູ່ທີ່ປະຊຸມນັ້ນ ບໍ່ສົມຄວນເລີຍ" ໄດ້ໃຊ້ເວລາຕະຫຼອດຄືນເປັນສ່ວນຫຼາຍ ໃຫ້ຜ່ານໄປດ້ວຍກາຍະຄະຕາສະຕິ ໃນເວລາໃກ້ຮຸ່ງຂອງລາຕີ ໄດ້ລົງຈາກທີ່ຈົງກົມ ເຂົ້າໄປສູ່ກຸຕິ ຄິດວ່າ "ເຮົາຈະນອນ" ແລ້ວເອນກາຍລົງ ເທົ້າທັງສອງພົ້ນຈາກພື້ນດິນ ແລະຫົວຍັງບໍ່ທັນເຖິງໝອນ ໃນລະຫວ່າງນັ້ນ ຈິດກໍຫຼຸດພົ້ນຈາກອາສະວະທັງຫຼາຍ ເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸນີ້ ເມື່ອໃຊ້ເວລາຢູ່ນອກກຸຕິດ້ວຍການເດີນຈົງກົມ ແຕ່ບໍ່ສາມາດບັນລຸຄຸນວິເສດໄດ້ ຈຶ່ງຄິດວ່າ "ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດກັບເຮົາໄວ້ບໍ່ແມ່ນບໍວ່າ 'ອານົນ ທ່ານເປັນຜູ້ມີບຸນໄດ້ເຮັດໄວ້ແລ້ວ ຈົ່ງປະກອບຄວາມພຽນເຖີ້ນ ທ່ານຈະເປັນຜູ້ໝົດອາສະວະໂດຍພັນ' ແລະຂຶ້ນຊື່ວ່າຄວາມຜິດພາດໃນພະດຳລັດຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີ ແຕ່ຄວາມພຽນຂອງເຮົາແຮງກ້າເກີນໄປ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈິດຂອງເຮົາຈຶ່ງເປັນໄປເພື່ອຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ ເອົາເຖີ້ນ ເຮົາຈະປັບຄວາມພຽນກັບສະມາທິໃຫ້ສະເໝີກັນ" ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງລົງຈາກທີ່ຈົງກົມ ຢືນຢູ່ທີ່ບ່ອນລ້າງເທົ້າ ລ້າງເທົ້າທັງສອງແລ້ວ ເຂົ້າໄປສູ່ກຸຕິ ນັ່ງເທິງຕຽງ ຄິດວ່າ "ເຮົາຈະພັກຜ່ອນໜ້ອຍໜຶ່ງ" ແລ້ວເອນກາຍລົງເທິງຕຽງ. ເທົ້າທັງສອງພົ້ນຈາກພື້ນດິນ ຫົວຍັງບໍ່ທັນເຖິງໝອນ ໃນລະຫວ່າງນັ້ນ ຈິດກໍຫຼຸດພົ້ນຈາກອາສະວະທັງຫຼາຍ ເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນ, ການບັນລຸພະອໍຣະຫັດຂອງພະເຖລະ ຈຶ່ງເປັນການບັນລຸທີ່ປາສະຈາກອິຣິຍາບົດທັງ ໔. ເພາະເຫດນັ້ນ ເມື່ອມີຄຳຖາມວ່າ "ໃນພະສາສະໜານີ້ ພິກຂຸຮູບໃດບັນລຸພະອໍຣະຫັດໂດຍບໍ່ແມ່ນນອນ ບໍ່ແມ່ນນັ່ງ ບໍ່ແມ່ນຢືນ ບໍ່ແມ່ນເດີນຈົງກົມ?" ຄຳຕອບທີ່ຄວນກ່າວກໍຄື "ພະອານົນເຖລະ".

อถ เถรา ภิกฺขู ทุติยทิวเส ปญฺจมิยํ กาฬปกฺขสฺส กตภตฺตกิจฺจา ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา ธมฺมสภายํ สนฺนิปตึสุ. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท อรหา สมาโน สนฺนิปาตํ อคมาสิ. กถํ อคมาสิ? ‘‘อิทานิมฺหิ สนฺนิปาตมชฺฌํ ปวิสนารโห’’ติ หฏฺฐตุฏฺฐจิตฺโต เอกํสํ จีวรํ กตฺวา พนฺธนา มุตฺตตาลปกฺกํ วิย, ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺตชาติมณิ วิย, วิคตวลาหเก นเภ สมุคฺคตปุณฺณจนฺโท วิย, พาลาตปสมฺผสฺสวิกสิตเรณุปิญฺชรคพฺภํ ปทุมํ วิย จ, ปริสุทฺเธน ปริโยทาเตน สปฺปเภน สสฺสิรีเกน จ มุขวเรน อตฺตโน อรหตฺตปฺปตฺตึ อาโรจยมาโน วิย อคมาสิ. อถ นํ ทิสฺวา อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส เอตทโหสิ – ‘‘โสภติ วต โภ อรหตฺตปฺปตฺโต อานนฺโท, สเจ สตฺถา ธเรยฺย, อทฺธา อชฺชานนฺทสฺส สาธุการํ ทเทยฺย, หนฺท, ทานิสฺสาหํ สตฺถารา ทาตพฺพํ สาธุการํ ททามี’’ติ, ติกฺขตฺตุํ สาธุการมทาสิ.

ຄັ້ງນັ້ນ ພະເຖລະທັງຫຼາຍ ໃນວັນທີສອງ ເຊິ່ງເປັນວັນແຮມ ໕ ຄ່ຳ ໄດ້ເຮັດພັດຕະກິດແລ້ວ ເກັບມ້ຽນບາດແລະຈີວອນ ແລ້ວມາປະຊຸມກັນໃນທຳມະສະພາ. ຄັ້ງນັ້ນ ພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸ ເປັນພະອໍຣະຫັນແລ້ວ ໄດ້ໄປສູ່ທີ່ປະຊຸມ. ເພິ່ນໄປແນວໃດ? ເພິ່ນຄິດວ່າ "ບັດນີ້ ເຮົາເປັນຜູ້ຄວນເຂົ້າໄປສູ່ທ່າມກາງທີ່ປະຊຸມແລ້ວ" ມີຈິດຍິນດີເບີກບານ ຫົ່ມຈີວອນສະຫຼຽງບ່າ ປຽບເໝືອນໝາກຕານສຸກທີ່ຫຼຸດຈາກຂົ້ວ, ປຽບເໝືອນແກ້ວມະນີແທ້ທີ່ວາງໄວ້ເທິງຜ້າກຳມະບານສີເຫຼືອງ, ປຽບເໝືອນດວງຈັນວັນເພັງທີ່ຂຶ້ນສູ່ທ້ອງຟ້າອັນປາສະຈາກເມກໝອກ, ແລະປຽບເໝືອນດອກບົວຫຼວງທີ່ເບັ່ງບານດ້ວຍການສຳຜັດກັບແສງຕາເວັນອ່ອນໆ ມີເກສອນສີເຫຼືອງຄືຄຳຢູ່ພາຍໃນ, ເພິ່ນໄດ້ໄປແລ້ວ ດ້ວຍໃບໜ້າອັນປະເສີດ ອັນບໍລິສຸດ ຜຸດຜ່ອງ ມີລັດສະໝີ ແລະສະຫງ່າງາມ ປຽບເໝືອນຈະປະກາດການບັນລຸພະອໍຣະຫັດຂອງຕົນ. ຄັ້ງນັ້ນ ພະມະຫາກັດສະປະເຫັນເພິ່ນແລ້ວ ໄດ້ເກີດຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ "ໂອ້! ພະອານົນຜູ້ບັນລຸພະອໍຣະຫັດແລ້ວ ຊ່າງງົດງາມແທ້ໜໍ ຫາກພະສາສະດາຍັງມີພະຊົນຊີບຢູ່ ພະອົງຄົງຈະປະທານສາທຸການແກ່ພະອານົນໃນວັນນີ້ຢ່າງແນ່ນອນ ເອົາເຖີ້ນ ບັດນີ້ ເຮົາຈະໃຫ້ສາທຸການອັນພະສາສະດາຄວນປະທານນັ້ນແກ່ເພິ່ນ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວໄດ້ປະທານສາທຸການ ໓ ເທື່ອ.

มชฺฌิมภาณกา ปน วทนฺติ – ‘‘อานนฺทตฺเถโร อตฺตโน อรหตฺตปฺปตฺตึ ญาเปตุกาโม ภิกฺขูหิ สทฺธึ นาคโต, ภิกฺขู ยถาวุฑฺฒํ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทนฺตา อานนฺทตฺเถรสฺส อาสนํ ฐเปตฺวา นิสินฺนา. ตตฺถ เกจิ เอวมาหํสุ – ‘เอตํ อาสนํ กสฺสา’ติ? ‘อานนฺทสฺสา’ติ. ‘อานนฺโท ปน กุหึ คโต’ติ? ตสฺมึ สมเย เถโร จินฺเตสิ – ‘อิทานิ มยฺหํ คมนกาโล’ติ. ตโต อตฺตโน อานุภาวํ ทสฺเสนฺโต ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา อตฺตโน อาสเนเยว อตฺตานํ ทสฺเสสี’’ติ, อากาเสน คนฺตฺวา นิสีทีติปิ เอเก. ยถา วา ตถา วา โหตุ. สพฺพถาปิ ตํ ทิสฺวา อายสฺมโต มหากสฺสปสฺส สาธุการทานํ ยุตฺตเมว.

ສ່ວນພະມັດຊິມະພາສົກທັງຫຼາຍ ກ່າວວ່າ "ພະອານົນເຖລະ ປາດຖະໜາຈະໃຫ້ຮູ້ເຖິງການບັນລຸພະອໍຣະຫັດຂອງຕົນ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ໄປພ້ອມກັບພະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເມື່ອນັ່ງເທິງອາສະນະທີ່ເຖິງແກ່ຕົນຕາມລຳດັບພັນສາ ໄດ້ເວັ້ນອາສະນະຂອງພະອານົນເຖລະໄວ້ ແລ້ວນັ່ງລົງ. ໃນທີ່ປະຊຸມນັ້ນ ພິກຂຸບາງຮູບໄດ້ຖາມຢ່າງນີ້ວ່າ 'ອາສະນະນີ້ເປັນຂອງໃຜ?' ພິກຂຸທັງຫຼາຍຕອບວ່າ 'ເປັນຂອງພະອານົນ' ຖາມວ່າ 'ແລ້ວພະອານົນໄປໃສ?' ໃນເວລານັ້ນ ພະເຖລະຄິດວ່າ 'ບັດນີ້ ເປັນເວລາທີ່ເຮົາຄວນໄປແລ້ວ' ຈາກນັ້ນ ເພື່ອສະແດງອານຸພາບຂອງຕົນ ຈຶ່ງດຳດິນລົງໄປ ແລ້ວໄປປະກົດຕົວຂຶ້ນນັ່ງເທິງອາສະນະຂອງຕົນເອງ" ບາງມະຕິກ່າວວ່າ ເພິ່ນເຫາະໄປທາງອາກາດແລ້ວນັ່ງລົງ. ຈະເປັນໄປໂດຍປະການໃດກໍຕາມ ໃນທຸກໆມະຕິ ການທີ່ພະມະຫາກັດສະປະເຫັນເພິ່ນແລ້ວປະທານສາທຸການນັ້ນ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ສົມຄວນແທ້ໆ.

เอวํ อาคเต ปน ตสฺมึ อายสฺมนฺเต มหากสฺสปตฺเถโร ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส, กึ ปฐมํ สงฺคายาม, ธมฺมํ วา วินยํ วา’’ติ? ภิกฺขู [Pg.12] อาหํสุ – ‘‘ภนฺเต, มหากสฺสป, วินโย นาม พุทฺธสาสนสฺส อายุ. วินเย ฐิเต สาสนํ ฐิตํ นาม โหติ. ตสฺมา ปฐมํ วินยํ สงฺคายามา’’ติ. ‘‘กํ ธุรํ กตฺวา’’ติ? ‘‘อายสฺมนฺตํ อุปาลิ’’นฺติ. ‘‘กึ อานนฺโท นปฺปโหตี’’ติ? ‘‘โน นปฺปโหติ’’. อปิ จ โข ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ธรมาโนเยว วินยปริยตฺตึ นิสฺสาย อายสฺมนฺตํ อุปาลึ เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ วินยธรานํ ยทิทํ อุปาลี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๒๘). ‘ตสฺมา อุปาลิตฺเถรํ ปุจฺฉิตฺวา วินยํ สงฺคายามา’ติ.

ກໍເມື່ອພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸມາຮອດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພະມະຫາກັດສະປະເຖລະ ໄດ້ກ່າວກັບພະພິກຂຸທັງຫຼາຍວ່າ "ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ພວກ ເຮົາຈະສັງຄາຍະນາສິ່ງໃດກ່ອນ ລະຫວ່າງພະທຳ ຫຼື ພະວິນັຍ?" ພະພິກຂຸທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ "ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພະມະຫາກັດສະປະ ພະວິນັຍເປັນອາຍຸຂອງພະພຸດທະສາສະໜາ ເມື່ອພະວິນັຍຍັງຕັ້ງຢູ່ ພະສາສະໜາກໍຊື່ວ່າຕັ້ງຢູ່ ເພາະເຫດນັ້ນ ພວກ ເຮົາຈົ່ງສັງຄາຍະນາພະວິນັຍກ່ອນເຖີ້ນ." ພະມະຫາກັດສະປະຖາມວ່າ "ຈະຕັ້ງໃຜໃຫ້ເປັນປະທານ?" ພະພິກຂຸທັງຫຼາຍຕອບວ່າ "ຕັ້ງພະອຸບາລີຜູ້ມີອາຍຸ." ພະມະຫາກັດສະປະຖາມວ່າ "ພະອານົນບໍ່ສາມາດເຮັດໜ້າທີ່ນີ້ບໍ?" ພະພິກຂຸທັງຫຼາຍຕອບວ່າ "ບໍ່ແມ່ນວ່າບໍ່ສາມາດ. ແຕ່ທວ່າ ພະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ເມື່ອຍັງມີພະຊົນຊີບຢູ່ ໄດ້ຊົງອາໄສຄວາມຊ່ຽວຊານໃນພະວິນັຍປິົກ ແລ້ວຊົງສະຖາປະນາພະອຸບາລີຜູ້ມີອາຍຸໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງເອຕະທັກຄະວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ບັນດາພິກຂຸສາວົກຂອງເຮົາ ຜູ້ຊົງພະວິນັຍ ພະອຸບາລີນີ້ເປັນເລີດກວ່າພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ' ເພາະເຫດນັ້ນ ພວກ ເຮົາຈົ່ງຖາມພະອຸບາລີເຖລະ ແລ້ວສັງຄາຍະນາພະວິນັຍເຖີ້ນ."

ตโต เถโร วินยํ ปุจฺฉนตฺถาย อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนฺนิ. อุปาลิตฺเถโรปิ วิสฺสชฺชนตฺถาย สมฺมนฺนิ. ตตฺรายํ ปาฬิ – อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป สงฺฆํ ญาเปสิ –

ລຳດັບນັ້ນ ພະເຖລະເພື່ອຈະຖາມພະວິນັຍ ໄດ້ສົມມຸດຕົນເອງດ້ວຍຕົນເອງ. ພະອຸບາລີເຖລະກໍໄດ້ສົມມຸດຕົນເອງເພື່ອຈະວິສັດຊະນາ. ໃນການສົມມຸດນັ້ນ ມີພະບາລີດັ່ງນີ້: ຄັ້ງນັ້ນ ພະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ປະກາດໃຫ້ສົງຊາບວ່າ:

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ,อหํ อุปาลึ วินยํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ.

"ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ຂໍສົງຈົ່ງຟັງຂ້າພະເຈົ້າ ຫາກສົງພ້ອມພຽງກັນແລ້ວ ຂ້າພະເຈົ້າຈະຖາມພະວິນັຍກ່ຽວກັບພະອຸບາລີ."

อายสฺมาปิ อุปาลิ สงฺฆํ ญาเปสิ –

ພະອຸບາລີຜູ້ມີອາຍຸກໍໄດ້ປະກາດໃຫ້ສົງຊາບວ່າ:

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ,อหํ อายสฺมตา มหากสฺสเปน วินยํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ. (จูฬว. ๔๓๙);

"ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂໍສົງຈົ່ງຟັງຂ້າພະເຈົ້າ ຫາກສົງພ້ອມພຽງກັນແລ້ວ ຂ້າພະເຈົ້າອັນພະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸຖາມພະວິນັຍແລ້ວ ຈະວິສັດຊະນາ."

เอวํ อตฺตานํ สมฺมนฺนิตฺวา อายสฺมา อุปาลิ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิ ทนฺตขจิตํ พีชนึ คเหตฺวา, ตโต มหากสฺสปตฺเถโร เถราสเน นิสีทิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุปาลึ วินยํ ปุจฺฉิ. ‘‘ปฐมํ อาวุโส, อุปาลิ, ปาราชิกํ กตฺถ ปญฺญตฺต’’นฺติ? ‘‘เวสาลิยํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘กํ อารพฺภา’’ติ? ‘‘สุทินฺนํ กลนฺทปุตฺตํ อารพฺภา’’ติ. ‘‘กิสฺมึ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ? ‘‘เมถุนธมฺเม’’ติ.

ເມື່ອສົມມຸດຕົນເອງຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພະອຸບາລີຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ລຸກຂຶ້ນຈາກອາສະນະ ຫົ່ມຈີວອນສະຫຼຽງບ່າ ຖວາຍອະພິວາດພະເຖລະທັງຫຼາຍ ແລ້ວນັ່ງເທິງທຳມາດ ຖືພັດວີຊະນີອັນປະດັບດ້ວຍງາຊ້າງ. ລຳດັບນັ້ນ ພະມະຫາກັດສະປະເຖລະ ນັ່ງເທິງອາສະນະຂອງພະເຖລະ ແລ້ວຖາມພະວິນັຍກ່ຽວກັບພະອຸບາລີຜູ້ມີອາຍຸວ່າ "ອາວຸໂສອຸບາລີ ພະປາຣາຊິກຂໍ້ທຳອິດ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງບັນຍັດໄວ້ທີ່ໃດ?" ພະອຸບາລີຕອບວ່າ "ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຊົງບັນຍັດໄວ້ທີ່ເມືອງເວສາລີ." ພະມະຫາກັດສະປະຖາມວ່າ "ຊົງປາລົບໃຜ?" ພະອຸບາລີຕອບວ່າ "ຊົງປາລົບພະສຸທິນ ກະລັນທະບຸດ." ພະມະຫາກັດສະປະຖາມວ່າ "ໃນເລື່ອງໃດ?" ພະອຸບາລີຕອບວ່າ "ໃນເລື່ອງການເສບເມຖຸນທຳ."

‘‘อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อุปาลึ ปฐมสฺส ปาราชิกสฺส วตฺถุมฺปิ ปุจฺฉิ, นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉิ, ปญฺญตฺติมฺปิ ปุจฺฉิ, อนุปญฺญตฺติมฺปิ ปุจฺฉิ, อาปตฺติมฺปิ ปุจฺฉิ, อนาปตฺติมฺปิ ปุจฺฉิ’’ (จูฬว. ๔๓๙). ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ อายสฺมา อุปาลิ วิสฺสชฺเชสิ.

"ຄັ້ງນັ້ນ ພະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ຖາມພະອຸບາລີຜູ້ມີອາຍຸ ເຖິງວັດຖຸບາງ, ນິທານບາງ, ບຸກຄົນບາງ, ພະບັນຍັດບາງ, ພະອະນຸບັນຍັດບາງ, ອາບັດບາງ, อະນາບັດບາງ ແຫ່ງພະປາຣາຊິກຂໍ້ທຳອິດ." ພະອຸບາລີຜູ້ມີອາຍຸ ອັນພະມະຫາກັດສະປະຖາມແລ້ວໆ ກໍໄດ້ວິສັດຊະນາ.

กึ ปเนตฺถ ปฐมปาราชิเก กิญฺจิ อปเนตพฺพํ วา ปกฺขิปิตพฺพํ วา อตฺถิ นตฺถีติ? อปเนตพฺพํ นตฺถิ. พุทฺธสฺส หิ ภควโต ภาสิเต อปเนตพฺพํ นาม นตฺถิ. น หิ ตถาคตา เอกพฺยญฺชนมฺปิ นิรตฺถกํ วทนฺติ. สาวกานํ ปน เทวตานํ [Pg.13] วา ภาสิเต อปเนตพฺพมฺปิ โหติ, ตํ ธมฺมสงฺคาหกตฺเถรา อปนยึสุ. ปกฺขิปิตพฺพํ ปน สพฺพตฺถาปิ อตฺถิ, ตสฺมา ยํ ยตฺถ ปกฺขิปิตุํ ยุตฺตํ, ตํ ปกฺขิปึสุเยว. กึ ปน ตนฺติ? ‘เตน สมเยนา’ติ วา, ‘เตน โข ปน สมเยนา’ติ วา, ‘อถ โขติ วา’, ‘เอวํ วุตฺเตติ’ วา, ‘เอตทโวจา’ติ วา, เอวมาทิกํ สมฺพนฺธวจนมตฺตํ. เอวํ ปกฺขิปิตพฺพยุตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา ปน – ‘‘อิทํ ปฐมปาราชิก’’นฺติ ฐเปสุํ. ปฐมปาราชิเก สงฺคหมารูฬฺเห ปญฺจ อรหนฺตสตานิ สงฺคหํ อาโรปิตนเยเนว คณสชฺฌายมกํสุ – ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา เวรญฺชายํ วิหรตี’’ติ. เตสํ สชฺฌายารทฺธกาเลเยว สาธุการํ ททมานา วิย มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อกมฺปิตฺถ.

ຖາມວ່າ "ກໍໃນພະປາຣາຊິກຂໍ້ທຳອິດນີ້ ມີສິ່ງໃດທີ່ຄວນຕັດອອກ ຫຼື ຄວນຕື່ມເຂົ້າ ບາງຫຼືບໍ່?" ຕອບວ່າ "ສິ່ງທີ່ຄວນຕັດອອກ ບໍ່ມີເລີຍ. ເພາະວ່າ ໃນພະດຳລັດຂອງພະຜູ້ມີພະພາກພຸດທະເຈົ້າ ຂຶ້ນຊື່ວ່າສິ່ງທີ່ຄວນຕັດອອກ ຍ່ອມບໍ່ມີ ດ້ວຍວ່າ ພະຕາຖາຄົດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ຕັດພະຍັນຊະນະແມ່ນແຕ່ຕົວດຽວທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດ. ແຕ່ໃນຄຳກ່າວຂອງພະສາວົກ ຫຼື ຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍ ສິ່ງທີ່ຄວນຕັດອອກ ຍ່ອມມີຢູ່ ພະເຖລະຜູ້ເຮັດການສັງຄາຍະນາພະທຳວິນັຍທັງຫຼາຍ ກໍໄດ້ຕັດສິ່ງນັ້ນອອກແລ້ວ. ສ່ວນສິ່ງທີ່ຄວນຕື່ມເຂົ້າ ຍ່ອມມີຢູ່ໃນທຸກບ່ອນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳໃດທີ່ຄວນຕື່ມເຂົ້າໃນທີ່ໃດ ພະເຖລະທັງຫຼາຍກໍໄດ້ຕື່ມຄຳນັ້ນເຂົ້າແລ້ວ." ຖາມວ່າ "ກໍຄຳທີ່ຄວນຕື່ມເຂົ້ານັ້ນ ແມ່ນຫຍັງ?" ຕອບວ່າ "ຄືຄຳເຊື່ອມຄວາມເທົ່ານັ້ນ ເຊັ່ນຄຳວ່າ 'ໂດຍສະໄໝນັ້ນ' ບາງ, 'ກໍໂດຍສະໄໝນັ້ນແລ' ບາງ, 'ຄັ້ງນັ້ນ' ບາງ, 'ເມື່ອຄຳຢ່າງນີ້ອັນ... ກ່າວແລ້ວ' ບາງ, 'ໄດ້ກ່າວຄຳນີ້ແລ້ວ' ບາງ ເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອຕື່ມຄຳທີ່ຄວນຕື່ມເຂົ້າຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກຳນົດໄວ້ວ່າ 'ນີ້ຄືພະປາຣາຊິກຂໍ້ທຳອິດ'." ເມື່ອພະປາຣາຊິກຂໍ້ທຳອິດຂຶ້ນສູ່ການສັງຄາຍະນາແລ້ວ ພະອໍຣະຫັນ ໕໐໐ ຮູບ ໄດ້ຮ່ວມກັນສູດສາທະຍາຍຕາມແນວທາງທີ່ນຳຂຶ້ນສູ່ການສັງຄາຍະນານັ້ນວ່າ 'ໂດຍສະໄໝນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກພຸດທະເຈົ້າ ປະທັບຢູ່ທີ່ເມືອງເວຣັນຊາ...' ໃນເວລາທີ່ພະອໍຣະຫັນເຫຼົ່ານັ້ນເລີ່ມຕົ້ນສູດສາທະຍາຍນັ້ນເອງ ແຜ່ນດິນໃຫຍ່ອັນມີນ້ຳເປັນຂອບເຂດ ກໍໄດ້ຫວັ່ນໄຫວສັ່ນສະទេືອນ ປຽບເໝືອນຈະປະທານສາທຸການ.

เอเตเนว นเยน เสสานิ ตีณิ ปาราชิกานิ สงฺคหํ อาโรเปตฺวา ‘‘อิทํ ปาราชิกกณฺฑ’’นฺติ ฐเปสุํ. เตรส สงฺฆาทิเสสานิ ‘‘เตรสก’’นฺติ ฐเปสุํ. ทฺเว สิกฺขาปทานิ ‘‘อนิยตานี’’ติ ฐเปสุํ. ตึส สิกฺขาปทานิ ‘‘นิสฺสคฺคิยานิ ปาจิตฺติยานี’’ติ ฐเปสุํ. ทฺเวนวุติ สิกฺขาปทานิ ‘‘ปาจิตฺติยานี’’ติ ฐเปสุํ. จตฺตาริ สิกฺขาปทานิ ‘‘ปาฏิเทสนียานี’’ติ ฐเปสุํ. ปญฺจสตฺตติ สิกฺขาปทานิ ‘‘เสขิยานี’’ติ ฐเปสุํ. สตฺต ธมฺเม ‘‘อธิกรณสมถา’’ติ ฐเปสุํ. เอวํ สตฺตวีสาธิกานิ ทฺเว สิกฺขาปทสตานิ ‘‘มหาวิภงฺโค’’ติ กิตฺเตตฺวา ฐเปสุํ. มหาวิภงฺคาวสาเนปิ ปุริมนเยเนว มหาปถวี อกมฺปิตฺถ.

ດ້ວຍວິທີນີ້ເທົ່ານັ້ນ ພະເຖລະທັງຫຼາຍໄດ້ນຳປາຣາຊິກ ໓ ຂໍ້ທີ່ເຫຼືອຂຶ້ນສູ່ສັງຄາຍະນາ ແລ້ວຕັ້ງໄວ້ວ່າ “ນີ້ຄື ປາຣາຊິກກັນ”. ຕັ້ງສັງຄາທິເສດ ໑໓ ຂໍ້ ໄວ້ວ່າ “ເຕຣະສະກະ” (ໝວດ ໑໓). ຕັ້ງສິກຂາບົດ ໒ ຂໍ້ ໄວ້ວ່າ “ອະນິຍົດ”. ຕັ້ງສິກຂາບົດ ໓໐ ຂໍ້ ໄວ້ວ່າ “ນິສສັກຄິຍະປາຈິດຕີ”. ຕັ້ງສິກຂາບົດ ໙໒ ຂໍ້ ໄວ້ວ່າ “ປາຈິດຕີ”. ຕັ້ງສິກຂາບົດ ໔ ຂໍ້ ໄວ້ວ່າ “ปາຕິເທສະນີຍະ”. ຕັ້ງສິກຂາບົດ ໗໕ ຂໍ້ ໄວ້ວ່າ “ເສຂິຍະ”. ຕັ້ງທຳ ໗ ປະການ ໄວ້ວ່າ “ອະທິກະຣະນະສະມະຖະ”. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະເຖລະທັງຫຼາຍຈຶ່ງໄດ້ປະກາດສິກຂາບົດ ໒໒໗ ຂໍ້ ນີ້ ໄວ້ວ່າ “ມະຫາວິພັງ”. ເມື່ອຈົບມະຫາວິພັງ ມະຫາປະຖະພີກໍຫວັ່ນໄຫວຄືກັບວິທີກ່ອນນັ້ນແລ້ວ.

ตโต ภิกฺขุนีวิภงฺเค อฏฺฐ สิกฺขาปทานิ ‘‘ปาราชิกกณฺฑํ นาม อิท’’นฺติ ฐเปสุํ. สตฺตรส สิกฺขาปทานิ ‘‘สตฺตรสก’’นฺติ ฐเปสุํ. ตึส สิกฺขาปทานิ ‘‘นิสฺสคฺคิยานิ ปาจิตฺติยานี’’ติ ฐเปสุํ. ฉสฏฺฐิสตสิกฺขาปทานิ ‘‘ปาจิตฺติยานี’’ติ ฐเปสุํ. อฏฺฐ สิกฺขาปทานิ ‘‘ปาฏิเทสนียานี’’ติ ฐเปสุํ. ปญฺจสตฺตติ สิกฺขาปทานิ ‘‘เสขิยานี’’ติ ฐเปสุํ. สตฺต ธมฺเม ‘‘อธิกรณสมถา’’ติ ฐเปสุํ. เอวํ ตีณิ สิกฺขาปทสตานิ จตฺตาริ จ สิกฺขาปทานิ ‘‘ภิกฺขุนีวิภงฺโค’’ติ กิตฺเตตฺวา – ‘‘อยํ อุภโต วิภงฺโค นาม จตุสฏฺฐิภาณวาโร’’ติ ฐเปสุํ. อุภโตวิภงฺคาวสาเนปิ วุตฺตนเยเนว มหาปถวิกมฺโป อโหสิ.

ຫຼັງຈາກນັ້ນ ໃນພິກຂຸນີວິພັງ ພະເຖລະທັງຫຼາຍໄດ້ຕັ້ງສິກຂາບົດ ໘ ຂໍ້ ໄວ້ວ່າ “ນີ້ຊື່ວ່າ ປາຣາຊິກກັນ”. ຕັ້ງສິກຂາບົດ ໑໗ ຂໍ້ ໄວ້ວ່າ “ສັດຕະຣະສະກະ” (ໝວດ ໑໗). ຕັ້ງສິກຂາບົດ ໓໐ ຂໍ້ ໄວ້ວ່າ “ນິສສັກຄິຍະປາຈິດຕີ”. ຕັ້ງສິກຂາບົດ ໑໖໖ ຂໍ້ ໄວ້ວ່າ “ປາຈິດຕີ”. ຕັ້ງສິກຂາບົດ ໘ ຂໍ້ ໄວ້ວ່າ “ປາຕິເທສະນີຍະ”. ຕັ້ງສິກຂາບົດ ໗໕ ຂໍ້ ໄວ້ວ່າ “ເສຂິຍະ”. ຕັ້ງທຳ ໗ ປະການ ໄວ້ວ່າ “ອະທິກະຣະນະສະມະຖະ”. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະເຖລະທັງຫຼາຍຈຶ່ງໄດ້ປະກາດສິກຂາບົດ ໓໐໔ ຂໍ້ ນີ້ ໄວ້ວ່າ “ພິກຂຸນີວິພັງ” ແລະຕັ້ງໄວ້ວ່າ “ນີ້ຊື່ວ່າ ອຸພະໂຕວິພັງ ມີ ໖໔ ພາລະວານ”. ເມື່ອຈົບອຸພະໂຕວິພັງ ມະຫາປະຖະພີກໍຫວັ່ນໄຫວຕາມວິທີທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ້ວ.

เอเตเนวุปาเยน อสีติภาณวารปริมาณํ ขนฺธกํ, ปญฺจวีสติภาณวารปริมาณํ ปริวารญฺจ สงฺคหํ อาโรเปตฺวา ‘‘อิทํ วินยปิฏกํ นามา’’ติ ฐเปสุํ[Pg.14]. วินยปิฏกาวสาเนปิ วุตฺตนเยเนว มหาปถวิกมฺโป อโหสิ. ตํ อายสฺมนฺตํ อุปาลึ ปฏิจฺฉาเปสุํ – ‘‘อาวุโส, อิมํ ตุยฺหํ นิสฺสิตเก วาเจหี’’ติ. วินยปิฏกสงฺคหาวสาเน อุปาลิตฺเถโร ทนฺตขจิตํ พีชนึ นิกฺขิปิตฺวา ธมฺมาสนา โอโรหิตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิ.

ດ້ວຍວິທີນີ້ເທົ່ານັ້ນ ພະເຖລະທັງຫຼາຍໄດ້ນຳຂັນທົກ ອັນມີປະມານ ໘໐ ພາລະວານ ແລະ ປະຣິວານ ອັນມີປະມານ ໒໕ ພາລະວານ ຂຶ້ນສູ່ສັງຄາຍະນາ ແລ້ວຕັ້ງໄວ້ວ່າ “ນີ້ຊື່ວ່າ ພະවິນັຍປິດົກ”. ເມື່ອຈົບພະවິນັຍປິດົກ ມະຫາປະຖະພີກໍຫວັ່ນໄຫວຕາມວິທີທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ້ວ. ພະເຖລະທັງຫຼາຍໄດ້ມອບພະවິນັຍປິດົກນັ້ນໃຫ້ແກ່ພະອຸບາລີຜູ້ມີອາຍຸ ໂດຍກ່າວວ່າ “ອາວຸໂສ ທ່ານຈົ່ງບອກສອນພະවິນັຍປິດົກນີ້ແກ່ສິດທັງຫຼາຍຂອງທ່ານເຖີດ”. ໃນເວລາສິ້ນສຸດການສັງຄາຍະນາພະවິນັຍປິດົກ ພະອຸບາລີເຖລະ ວາງພັດອັນປະດັບດ້ວຍງາຊ້າງລົງ ແລ້ວລົງຈາກທຳມາດ ໄຫວ້ພະພິກຂຸຜູ້ເປັນພະເຖລະທັງຫຼາຍ ແລ້ວນັ່ງລົງເທິງອາສະນະຂອງຕົນ.

วินยํ สงฺคายิตฺวา ธมฺมํ สงฺคายิตุกาโม อายสฺมา มหากสฺสโป ภิกฺขู ปุจฺฉิ – ‘‘ธมฺมํ สงฺคายนฺเต หิ กํ ปุคฺคลํ ธุรํ กตฺวา ธมฺโม สงฺคายิตพฺโพ’’ติ? ภิกฺขู – ‘‘อานนฺทตฺเถรํ ธุรํ กตฺวา’’ติ อาหํสุ.

ເມື່ອສັງຄາຍະນາພະවິນັຍແລ້ວ ພະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸ ຜູ້ມີຄວາມປະສົງຈະສັງຄາຍະນາພະທຳ ໄດ້ຖາມພະພິກຂຸທັງຫຼາຍວ່າ “ເມື່ອພວກເຮົາຈະສັງຄາຍະນາພະທຳ ຄວນຕັ້ງບຸກຄົນໃດໃຫ້ເປັນປະທານ ແລ້ວສັງຄາຍະນາພະທຳ?”. ພະພິກຂຸທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ “ຄວນຕັ້ງພະອານົນເຖລະໃຫ້ເປັນປະທານ”.

อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป สงฺฆํ ญาเปสิ –

ຄັ້ງນັ້ນແລ້ວ ພະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ປະກາດໃຫ້ສົງຊາບວ່າ:

‘‘สุณาตุ เม, อาวุโส, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ,อหํ อานนฺทํ ธมฺมํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ;

“ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ຂໍສົງຈົ່ງຟັງຂ້າພະເຈົ້າ ຖ້າສົງພ້ອມແລ້ວ ຂ້າພະເຈົ້າຈະຖາມພະທຳກະລາພະອານົນ”

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท สงฺฆํ ญาเปสิ –

ຄັ້ງນັ້ນແລ້ວ ພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ປະກາດໃຫ້ສົງຊາບວ່າ:

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ,อหํ อายสฺมตา มหากสฺสเปน ธมฺมํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ;

“ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂໍສົງຈົ່ງຟັງຂ້າພະເຈົ້າ ຖ້າສົງພ້ອມແລ້ວ ຂ້າພະເຈົ້າອັນພະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸຖາມພະທຳແລ້ວ ຈະວິສັດຊະນາ”

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เถเร ภิกฺขู วนฺทิตฺวา ธมฺมาสเน นิสีทิ ทนฺตขจิตํ พีชนึ คเหตฺวา. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป ภิกฺขู ปุจฺฉิ – ‘‘กตรํ, อาวุโส, ปิฏกํ ปฐมํ สงฺคายามา’’ติ? ‘‘สุตฺตนฺตปิฏกํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘สุตฺตนฺตปิฏเก จตสฺโส สงฺคีติโย, ตาสุ ปฐมํ กตรํ สงฺคีติ’’นฺติ? ‘‘ทีฆสงฺคีตึ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘ทีฆสงฺคีติยํ จตุตึส สุตฺตานิ, ตโย วคฺคา, เตสุ ปฐมํ กตรํ วคฺค’’นฺติ? ‘‘สีลกฺขนฺธวคฺคํ, ภนฺเต’’ติ. ‘‘สีลกฺขนฺธวคฺเค เตรส สุตฺตนฺตา, เตสุ ปฐมํ กตรํ สุตฺต’’นฺติ? ‘‘พฺรหฺมชาลสุตฺตํ นาม ภนฺเต, ติวิธสีลาลงฺกตํ, นานาวิธมิจฺฉาชีวกุห ลปนาทิวิทฺธํสนํ, ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิชาลวินิเวฐนํ, ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนํ, ตํ ปฐมํ สงฺคายามา’’ติ.

ຄັ້ງນັ້ນແລ້ວ ພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸ ລຸກຂຶ້ນຈາກອາສະນະ ຫົ່ມຈີວອນສະຫຼຽງບ່າ ໄຫວ້ພະພິກຂຸຜູ້ເປັນພະເຖລະທັງຫຼາຍ ແລ້ວຖືພັດອັນປະດັບດ້ວຍງາຊ້າງນັ່ງລົງເທິງທຳມາດ. ຄັ້ງນັ້ນແລ້ວ ພະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ຖາມພະພິກຂຸທັງຫຼາຍວ່າ “ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ພວກເຮົາຈະສັງຄາຍະນາພະປິົກໃດກ່ອນ?”. “ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພະສູດຕັນຕະປິດົກ”. “ໃນພະສູດຕັນຕະປິດົກ ມີສັງຄີຕິ (ນິກາຍ) ໔ ປະການ ໃນບັນດານິກາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ພວກເຮົາຈະສັງຄາຍະນານິກາຍໃດກ່ອນ?”. “ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ທີຄະສັງຄີຕິ (ທີຄະນິກາຍ)”. “ໃນທີຄະສັງຄີຕິ ມີ ໓໔ ພະສູດ ມີ ໓ ວັກ ໃນບັນດາວັກເຫຼົ່ານັ້ນ ພວກເຮົາຈະສັງຄາຍະນາວັກໃດກ່ອນ?”. “ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ສີລັກຂັນທະວັກ”. “ໃນສີລັກຂັນທະວັກ ມີພະສູດ ໑໓ ພະສູດ ໃນບັນດາພະສູດເຫຼົ່ານັ້ນ ພວກເຮົາຈະສັງຄາຍະນາພະສູດໃດກ່ອນ?”. “ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພົມມະຊາລະສູດ ອັນປະດັບດ້ວຍສີລ ໓ ປະການ, ອັນທຳລາຍມິດສາຊີບຕ່າງໆ ມີການຫຼອກລວງ ແລະ ການເວົ້າປະຈົບເປັນຕົ້ນ, ອັນແກ້ໄຂຂ່າຍຄືທິດຖິ ໖໒ ປະການ, ອັນເຮັດໃຫ້ໝື່ນໂລກທາດຫວັ່ນໄຫວ, ພວກເຮົາຈະສັງຄາຍະນາພະສູດນັ້ນກ່ອນ”.

อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ, ‘‘พฺรหฺมชาลํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ? ‘‘อนฺตรา จ, ภนฺเต, ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ ราชาคารเก อมฺพลฏฺฐิกาย’’นฺติ. ‘‘กํ อารพฺภา’’ติ[Pg.15]? ‘‘สุปฺปิยญฺจ ปริพฺพาชกํ, พฺรหฺมทตฺตญฺจ มาณว’’นฺติ. ‘‘กิสฺมึ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ? ‘‘วณฺณาวณฺเณ’’ติ. อถ โข อายสฺมา มหากสฺสโป อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ พฺรหฺมชาลสฺส นิทานมฺปิ ปุจฺฉิ, ปุคฺคลมฺปิ ปุจฺฉิ, วตฺถุมฺปิ ปุจฺฉิ (จูฬว. ๔๔๐). อายสฺมา อานนฺโท วิสฺสชฺเชสิ. วิสฺสชฺชนาวสาเน ปญฺจ อรหนฺตสตานิ คณสชฺฌายมกํสุ. วุตฺตนเยเนว จ ปถวิกมฺโป อโหสิ.

ຄັ້ງນັ້ນແລ້ວ ພະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ກ່າວກະລາພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸວ່າ “ອາວຸໂສອານົນ ພົມມະຊາລະສູດ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າສະແດງໄວ້ທີ່ໃດ?”. “ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ສະແດງໄວ້ທີ່ພະລາຊະມົນທຽນ ໃນສວນອຳພະລັດຖິກາ ໃນລະຫວ່າງກຸງຣาຊະຄຶ ແລະ ເມືອງນາລັນທາ”. “ຊົງປາຣົບໃຜ?”. “ຊົງປາຣົບສຸບປິຍະປະຣິພາຊົກ ແລະ ພົມມະທັດຕະມານົບ”. “ຍ້ອນເລື່ອງຫຍັງ?”. “ຍ້ອນການກ່າວສັນລະເສີນ ແລະ ການກ່າວຕິຕຽນ”. ຄັ້ງນັ້ນແລ້ວ ພະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ຖາມທັງນິທານ, ຖາມທັງບຸກຄົນ, ຖາມທັງເລື່ອງລາວ ຂອງພົມມະຊາລະສູດ ກະລາພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸ. ພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ວິສັດຊະນາແລ້ວ. ໃນເວລາສิ້ນສຸດການວິສັດຊະນາ ພະອໍຣະຫັນ ໕໐໐ ຮູບ ໄດ້ທຳການສາທະຍາຍຮ່ວມກັນ ແລະ ປະຖະພີກໍຫວັ່ນໄຫວຕາມວິທີທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ້ວ.

เอวํ พฺรหฺมชาลํ สงฺคายิตฺวา ตโต ปรํ ‘‘สามญฺญผลํ, ปนาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติอาทินา นเยน ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานุกฺกเมน สทฺธึ พฺรหฺมชาเลน สพฺเพปิ เตรส สุตฺตนฺเต สงฺคายิตฺวา – ‘‘อยํ สีลกฺขนฺธวคฺโค นามา’’ติ กิตฺเตตฺวา ฐเปสุํ.

ເມື່ອສັງຄາຍະນາພົມມະຊາລະສູດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຫຼັງຈາກນັ້ນ ດ້ວຍວິທີມີການຖາມວ່າ “ອາວຸໂສອານົນ ກໍສາມັນຍະຜົນສູດ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າສະແດງໄວ້ທີ່ໃດ?” ເປັນຕົ້ນ ໂດຍລຳດັບແຫ່ງການຖາມ ແລະ ການຕອບ ໄດ້ສັງຄາຍະນາພະສູດທັງໝົດ ໑໓ ພະສູດ ຮ່ວມກັບພົມມະຊາລະສູດ ແລ້ວປະກາດຕັ້ງໄວ້ວ່າ “ນີ້ຊື່ວ່າ ສີລັກຂັນທະວັກ”.

ตทนนฺตรํ มหาวคฺคํ, ตทนนฺตรํ ปาถิกวคฺคนฺติ, เอวํ ติวคฺคสงฺคหํ จตุตึสสุตฺตปฏิมณฺฑิตํ จตุสฏฺฐิภาณวารปริมาณํ ตนฺตึ สงฺคายิตฺวา ‘‘อยํ ทีฆนิกาโย นามา’’ติ วตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ปฏิจฺฉาเปสุํ – ‘‘อาวุโส, อิมํ ตุยฺหํ นิสฺสิตเก วาเจหี’’ติ.

ຖັດຈາກນັ້ນ ໄດ້ສັງຄາຍະນາມະຫາວັກ ຖັດຈາກນັ້ນ ໄດ້ສັງຄາຍະນາປາຖິກະວັກ ພະເຖລະທັງຫຼາຍ ເມື່ອໄດ້ສັງຄາຍະນາພະບາລີອັນຮວບຮວມດ້ວຍ ໓ ວັກ ອັນປະດັບດ້ວຍພະສູດ ໓໔ ພະສູດ ອັນມີປະມານ ໖໔ ພາລະວານນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ນີ້ຊື່ວ່າ ທີຄະນິກາຍ” ແລ້ວມອບໃຫ້ແກ່ພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸ ໂດຍກ່າວວ່າ “ອາວຸໂສ ທ່ານຈົ່ງບອກສອນທີຄະນິກາຍນີ້ແກ່ສິດທັງຫຼາຍຂອງທ່ານເຖີດ”.

ตโต อนนฺตรํ อสีติภาณวารปริมาณํ มชฺฌิมนิกายํ สงฺคายิตฺวา ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสฺส นิสฺสิตเก ปฏิจฺฉาเปสุํ – ‘‘อิมํ ตุมฺเห ปริหรถา’’ติ.

ຖັດຈາກນັ້ນ ພະເຖລະທັງຫຼາຍໄດ້ສັງຄາຍະນາມັດຊິມະນິກາຍ ອັນມີປະມານ ໘໐ ພາລະວານ ແລ້ວມອບໃຫ້ແກ່ສິດທັງຫຼາຍຂອງພະສາຣີບຸດເຖລະ ຜູ້ເປັນທຳມະເສນາບໍດີ ໂດຍກ່າວວ່າ “ພວກທ່ານຈົ່ງຮັກສາມັດຊິມະນິກາຍນີ້ເຖີດ”.

ตโต อนนฺตรํ สตภาณวารปริมาณํ สํยุตฺตนิกายํ สงฺคายิตฺวา มหากสฺสปตฺเถรํ ปฏิจฺฉาเปสุํ – ‘‘ภนฺเต, อิมํ ตุมฺหากํ นิสฺสิตเก วาเจถา’’ติ.

ຖັດຈາກນັ້ນ ພະເຖລະທັງຫຼາຍໄດ້ສັງຄາຍະນາສັງຍຸດຕະນິກາຍ ອັນມີປະມານ ໑໐໐ ພາລະວານ ແລ້ວມອບໃຫ້ແກ່ພະມະຫາກັດສະປະເຖລະ ໂດຍກ່າວວ່າ “ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂໍທ່ານຈົ່ງບອກສອນສັງຍຸດຕະນິກາຍນີ້ແກ່ສິດທັງຫຼາຍຂອງທ່ານເຖີດ”.

ตโต อนนฺตรํ วีสติภาณวารสตปริมาณํ องฺคุตฺตรนิกายํ สงฺคายิตฺวา อนุรุทฺธตฺเถรํ ปฏิจฺฉาเปสุํ – ‘‘อิมํ ตุมฺหากํ นิสฺสิตเก วาเจถา’’ติ.

ຖັດຈາກນັ້ນ ພະເຖລະທັງຫຼາຍໄດ້ສັງຄາຍະນາອັງຄຸດຕະຣະນິກາຍ ອັນມີປະມານ ໑໒໐ ພາລະວານ ແລ້ວມອບໃຫ້ແກ່ພະອະນຸຣຸດທະເຖລະ ໂດຍກ່າວວ່າ “ຂໍທ່ານຈົ່ງບອກສອນອັງຄຸດຕະຣະນິກາຍນີ້ແກ່ສິດທັງຫຼາຍຂອງທ່ານເຖີດ”.

ตโต อนนฺตรํ ธมฺมสงฺคหวิภงฺคธาตุกถาปุคฺคลปญฺญตฺติกถาวตฺถุยมกปฏฺฐานํ อภิธมฺโมติ วุจฺจติ. เอวํ สํวณฺณิตํ สุขุมญาณโคจรํ ตนฺตึ สงฺคายิตฺวา – ‘‘อิทํ อภิธมฺมปิฏกํ นามา’’ติ วตฺวา ปญฺจ อรหนฺตสตานิ สชฺฌายมกํสุ. วุตฺตนเยเนว ปถวิกมฺโป อโหสีติ.

ຖັດຈາກນັ້ນ ຄຳພີທຳມະສັງຄະນີ, ວິພັງ, ທາຕຸກາຖາ, ບຸກຄະລະປັນຍັດຕິ, ກາຖາວັດຖຸ, ຍະມົກ ແລະ ປັດຖານ ເອີ້ນວ່າ ພະອະພິທຳ. ພະເຖລະທັງຫຼາຍ ເມື່ອໄດ້ສັງຄາຍະນາພະບາລີອັນເປັນອາຣົມແຫ່ງປັນຍາອັນລະອຽດອ່ອນ ທີ່ພະໂບຮານາຈານທັງຫຼາຍໄດ້ພັນລະນາໄວ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ນີ້ຊື່ວ່າ ພະອະພິທຳມະປິດົກ” ແລ້ວພະອໍຣະຫັນ ໕໐໐ ຮູບ ໄດ້ທຳການສາທະຍາຍ ແລະ ປະຖະພີກໍຫວັ່ນໄຫວຕາມວິທີທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ້ວ.

ตโต ปรํ ชาตกํ, นิทฺเทโส, ปฏิสมฺภิทามคฺโค, อปทานํ, สุตฺตนิปาโต, ขุทฺทกปาโฐ, ธมฺมปทํ, อุทานํ, อิติวุตฺตกํ, วิมานวตฺถุ, เปตวตฺถุ, เถรคาถา[Pg.16], เถรีคาถาติ อิมํ ตนฺตึ สงฺคายิตฺวา ‘‘ขุทฺทกคนฺโถ นามาย’’นฺติ จ วตฺวา ‘‘อภิธมฺมปิฏกสฺมึเยว สงฺคหํ อาโรปยึสู’’ติ ทีฆภาณกา วทนฺติ. มชฺฌิมภาณกา ปน ‘‘จริยาปิฏกพุทฺธวํเสหิ สทฺธึ สพฺพมฺเปตํ ขุทฺทกคนฺถํ นาม สุตฺตนฺตปิฏเก ปริยาปนฺน’’นฺติ วทนฺติ.

ຫຼັງຈາກນັ້ນ ພະເຖລະທັງຫຼາຍ ເມື່ອໄດ້ສັງຄາຍະນາພະບາລີຄື ຊາດົກ, ນິດເທສະ, ປະຕິສຳພິທາມັກ, ອະປະທານ, ສຸດຕະນິບາດ, ຂຸດທະກະປາຖະ, ທຳມະບົດ, ອຸທານ, ອິຕິວຸດຕະກະ, ວິມານະວັດຖຸ, ເປຕະວັດຖຸ, ເຖຣະຄາຖາ ແລະ ເຖຣີຄາຖາ ນີ້ແລ້ວ ແລະ ກ່າວວ່າ “ນີ້ຊື່ວ່າ ຂຸດທະກະຄັນຖະ” ພະທີຄະພາທົກທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ “ໄດ້ຈັດຮວບຮວມໄວ້ໃນພະອະພິທຳມະປິດົກນັ້ນເອງ”. ສ່ວນພະມັດຊິມະພາທົກທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ “ຄຳພີຂຸດທະກະຄັນຖະທັງໝົດນີ້ ຮ່ວມກັບຈະຣິຍາປິດົກ ແລະ ພຸດທະວົງ ຈັດສົງເຄາະເຂົ້າໃນພະສູດຕັນຕະປິດົກ”.

เอวเมตํ สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ รสวเสน เอกวิธํ, ธมฺมวินยวเสน ทุวิธํ, ปฐมมชฺฌิมปจฺฉิมวเสน ติวิธํ. ตถา ปิฏกวเสน. นิกายวเสน ปญฺจวิธํ, องฺควเสน นววิธํ, ธมฺมกฺขนฺธวเสน จตุราสีติสหสฺสวิธนฺติ เวทิตพฺพํ.

ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະພຸດທະພົດທັງໝົດນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ໂດຍປະເພດແຫ່ງຣົດ ມີ ໑ ປະການ, ໂດຍປະເພດແຫ່ງພະທຳ ແລະ ພະවິນັຍ ມີ ໒ ປະການ, ໂດຍປະເພດແຫ່ງພະພຸດທະພົດເບື້ອງຕົ້ນ, ທ່າມກາງ ແລະ ທີ່ສຸດ ມີ ໓ ປະການ, ໂດຍປະເພດແຫ່ງພະປິດົກ ກໍມີ ໓ ປະການຄືກັນ, ໂດຍປະເພດແຫ່ງນິກາຍ ມີ ໕ ປະການ, ໂດຍປະເພດແຫ່ງອົງ ມີ ໙ ປະການ, ແລະ ໂດຍປະເພດແຫ່ງພະທຳມະຂັນ ມີ ໘໔,໐໐໐ ປະການ.

กถํ รสวเสน เอกวิธํ? ยญฺหิ ภควตา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา ยาว อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ, เอตฺถนฺตเร ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ เทวมนุสฺสนาคยกฺขาทโย อนุสาสนฺเตน วา ปจฺจเวกฺขนฺเตน วา วุตฺตํ, สพฺพํ ตํ เอกรสํ วิมุตฺติรสเมว โหติ. เอวํ รสวเสน เอกวิธํ.

ພະພຸດທະພົດມີ ໑ ປະການ ໂດຍປະເພດແຫ່ງຣົດ ຢ່າງໃດ? ດ້ວຍວ່າ ພະທຳໃດທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງຕັດສະຮູ້ພະອະນຸດຕະຣະສຳມາສຳໂພທິຍານແລ້ວ ຈົນເຖິງສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິບພານດ້ວຍອະນຸປາທິເສສະນิບພານທາດ ໃນລະຫວ່າງການນັ້ນ ຕະຫຼອດ ໔໕ ພັນສາ ຊົງສັ່ງສອນເທວະດา, ມະນຸດ, ນາກ, ຍັກ ເປັນຕົ້ນ ກໍດີ ຊົງພິຈາລະນາແລ້ວຕັດໄວ້ກໍດີ, ພະພຸດທະພົດທັງໝົດນັ້ນ ຍ່ອມມີຣົດດຽວ ຄື ວິມຸດຕິຣົດ ເທົ່ານັ້ນ. ພະພຸດທະພົດມີ ໑ ປະການ ໂດຍປະເພດແຫ່ງຣົດ ຢ່າງນີ້ແລ້ວ.

กถํ ธมฺมวินยวเสน ทุวิธํ? สพฺพเมว เจตํ ธมฺโม เจว วินโย จาติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ตตฺถ วินยปิฏกํ วินโย, อวเสสํ พุทฺธวจนํ ธมฺโม. เตเนวาห ‘‘ยนฺนูน มยํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยามา’’ติ (จูฬว. ๔๓๗). ‘‘อหํ อุปาลึ วินยํ ปุจฺเฉยฺยํ, อานนฺทํ ธมฺมํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ จ. เอวํ ธมฺมวินยวเสน ทุวิธํ.

ພະພຸດທະພົດມີ ໒ ປະການ ໂດຍປະເພດແຫ່ງພະທຳ ແລະ ພະවິນັຍ ຢ່າງໃດ? ພະພຸດທະພົດທັງໝົດນັ້ນ ຍ່ອມເຖິງການນັບວ່າ ເປັນພະທຳ ແລະ ພະවິນັຍ. ໃນສອງປະການນັ້ນ ພະවິນັຍປິດົກ ເປັນພະවິນັຍ, ພະພຸດທະພົດທີ່ເຫຼືອ ເປັນພະທຳ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະມະຫາກັດສະປະຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຖ້າຢ່າງໃດ ພວກເຮົາຄວນສັງຄາຍະນາພະທຳ ແລະ ພະවິນັຍ” ແລະ ກ່າວວ່າ “ຂ້າພະເຈົ້າຈະຖາມພະවິນັຍກະລາພະອຸບາລີ ຈະຖາມພະທຳກະລາພະອານົນ”. ພະພຸດທະພົດມີ ໒ ປະການ ໂດຍປະເພດແຫ່ງພະທຳ ແລະ ພະවິນັຍ ຢ່າງນີ້ແລ້ວ.

กถํ ปฐมมชฺฌิมปจฺฉิมวเสน ติวิธํ? สพฺพเมว หิทํ ปฐมพุทฺธวจนํ, มชฺฌิมพุทฺธวจนํ, ปจฺฉิมพุทฺธวจนนฺติ ติปฺปเภทํ โหติ. ตตฺถ –

ພະພຸດທະພົດມີ ໓ ປະການ ໂດຍປະເພດແຫ່ງພະພຸດທະພົດເບື້ອງຕົ້ນ, ທ່າມກາງ ແລະ ທີ່ສຸດ ຢ່າງໃດ? ດ້ວຍວ່າ ພະພຸດທະພົດທັງໝົດນີ້ ຍ່ອມມີປະເພດ ໓ ຄື ພະພຸດທະພົດເບື້ອງຕົ້ນ, ພະພຸດທະພົດທ່າມກາງ ແລະ ພະພຸດທະພົດທີ່ສຸດ. ໃນ ໓ ປະການນັ້ນ:

‘‘อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ;

คหการํ คเวสนฺโต, ทุกฺขา ชาติ ปุนปฺปุนํ.คหการก ทิฏฺโฐสิ, ปุน เคหํ น กาหสิ;

สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา, คหกูฏํ วิสงฺขตํ;

วิสงฺขารคตํ จิตฺตํ, ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ. (ธ. ป. ๑๕๓-๕๔);

“ເຮົາເມື່ອສະແຫວງຫາຊ່າງຜູ້ເຮັດເຮືອນ ເມື່ອບໍ່ພົບ ໄດ້ທ່ອງທ່ຽວໄປຕະຫຼອດສົງສານມີຊາດເປັນອະເນກ, ການເກີດບ່ອຍໆ ເປັນທຸກ. ແນ່ຊ່າງຜູ້ເຮັດເຮືອນ ບັດນີ້ເຮົາເຫັນເຈົ້າແລ້ວ ເຈົ້າຈະເຮັດເຮືອນໃຫ້ເຮົາອີກບໍ່ໄດ້, ໂຄງເຮືອນທັງໝົດຂອງເຈົ້າເຮົາຫັກເສຍແລ້ວ, ຍອດເຮືອນເຮົາກໍທຳລາຍແລ້ວ, ຈິດຂອງເຮົາເຖິງວິສັງຂານແລ້ວ ໄດ້ບັນລຸຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງຕັນຫາທັງຫຼາຍແລ້ວ”

อิทํ ปฐมพุทฺธวจนํ. เกจิ ‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา’’ติ (มหาว. ๑) ขนฺธเก อุทานคาถํ วทนฺติ. เอสา ปน ปาฏิปททิวเส สพฺพญฺญุภาวปฺปตฺตสฺส โสมนสฺสมยญาเณน ปจฺจยาการํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส อุปฺปนฺนา อุทานคาถาติ เวทิตพฺพา.

ນີ້ຄື ພະພຸດທະພົດເບື້ອງຕົ້ນ. ພະເຖລະບາງຮູບກ່າວວ່າ ຄາຖາອຸທານໃນຂັນທົກ ທີ່ຂຶ້ນຕົ້ນວ່າ ‘ຍະທາ ຫະເວ ປາຕຸພະວັນຕິ ທັມມາ’ ເປັນພະພຸດທະພົດເບື້ອງຕົ້ນ. ແຕ່ຄາຖາອຸທານນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ເປັນຄາຖາອຸທານທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຜູ້ບັນລຸຄວາມເປັນພະສັບພັນຍູ ໃນວັນແຮມ ໑ ຄ່ຳ ໃນຂະນະທີ່ຊົງພິຈາລະນາປັດຈະຍາການ ດ້ວຍພະຍານອັນປະກອບດ້ວຍໂសມະນັດ.

ยํ [Pg.17] ปน ปรินิพฺพานกาเล อภาสิ – ‘‘หนฺท ทานิ, ภิกฺขเว, อามนฺตยามิ โว, วยธมฺมา สงฺขารา, อปฺปมาเทน สมฺปาเทถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๘) อิทํ ปจฺฉิมพุทฺธวจนํ. อุภินฺนมนฺตเร ยํ วุตฺตํ, เอตํ มชฺฌิมพุทฺธวจนํ นาม. เอวํ ปฐมมชฺฌิมปจฺฉิมพุทฺธวจนวเสน ติวิธํ.

ສ່ວນພະພຸດທະພົດໃດທີ່ຊົງສະແດງໃນເວລາປະຣິນິບພານວ່າ “ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ບັດນີ້ເຮົາຂໍເຕືອນພວກທ່ານ ສັງຂານທັງຫຼາຍມີຄວາມເສື່ອມໄປເປັນທຳມະດา ພວກທ່ານຈົ່ງຍັງຄວາມບໍ່ປະໝາດໃຫ້ເຖິງພ້ອມເຖີດ” ນີ້ຄື ພະພຸດທະພົດທີ່ສຸດ. ພະພຸດທະພົດໃດທີ່ຊົງສະແດງໃນລະຫວ່າງພະພຸດທະພົດທັງສອງນັ້ນ ພະພຸດທະພົດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ພະພຸດທະພົດທ່າມກາງ. ພະພຸດທະພົດມີ ໓ ປະການ ໂດຍປະເພດແຫ່ງພະພຸດທະພົດເບື້ອງຕົ້ນ, ທ່າມກາງ ແລະ ທີ່ສຸດ ຢ່າງນີ້ແລ້ວ.

กถํ ปิฏกวเสน ติวิธํ? สพฺพมฺปิ เจตํ วินยปิฏกํ สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกนฺติ ติปฺปเภทเมว โหติ. ตตฺถ ปฐมสงฺคีติยํ สงฺคีตญฺจ อสงฺคีตญฺจ สพฺพมฺปิ สโมธาเนตฺวา อุภยานิ ปาติโมกฺขานิ, ทฺเว วิภงฺคา, ทฺวาวีสติ ขนฺธกา, โสฬสปริวาราติ – อิทํ วินยปิฏกํ นาม. พฺรหฺมชาลาทิจตุตฺตึสสุตฺตสงฺคโห ทีฆนิกาโย, มูลปริยายสุตฺตาทิทิยฑฺฒสตทฺเวสุตฺตสงฺคโห มชฺฌิมนิกาโย, โอฆตรณสุตฺตาทิสตฺตสุตฺตสหสฺสสตฺตสตทฺวาสฏฺฐิสุตฺตสงฺคโห สํยุตฺตนิกาโย, จิตฺตปริยาทานสุตฺตาทินวสุตฺตสหสฺสปญฺจสตสตฺตปญฺญาสสุตฺตสงฺคโห องฺคุตฺตรนิกาโย, ขุทฺทกปาฐ-ธมฺมปท-อุทาน-อิติวุตฺตก-สุตฺตนิปาต-วิมานวตฺถุ-เปตวตฺถุ-เถรคาถา-เถรีคาถา-ชาตก-นิทฺเทส-ปฏิสมฺภิทามคฺค-อปทาน-พุทฺธวํส-จริยาปิฏกวเสน ปนฺนรสปฺปเภโท ขุทฺทกนิกาโยติ อิทํ สุตฺตนฺตปิฏกํ นาม. ธมฺมสงฺคโห, วิภงฺโค, ธาตุกถา, ปุคฺคลปญฺญตฺติ, กถาวตฺถุ, ยมกํ, ปฏฺฐานนฺติ – อิทํ อภิธมฺมปิฏกํ นาม. ตตฺถ –

ພຣະພຸດທະພົດທັງໝົດນັ້ນ ແບ່ງອອກເປັນ 3 ໂດຍປະເພດແຫ່ງປິົກຄືແນວໃດ? ພຣະພຸດທະພົດທັງໝົດນັ້ນ ແບ່ງອອກເປັນ 3 ປະເພດເທົ່ານັ້ນ ຄື: ພຣະວິນັຍປິົກ, ພຣະສູຕຕັນຕະປິົກ ແລະ ພຣະອະພິທັມມະປິົກ. ໃນ 3 ປິົກນັ້ນ, ພຣະວິນັຍປິົກ ຄື: ຂໍ້ຄວາມທັງໝົດທີ່ພຣະອໍຣະຫັນທັງຫຼາຍໄດ້ສັງຄາຍະນາໄວ້ ແລະ ບໍ່ໄດ້ສັງຄາຍະນາໄວ້ ໃນການສັງຄາຍະນາຄັ້ງທຳອິດ ໂດຍປະມວນເອົາປາຕິໂມກທັງສອງ, ວິພັງທັງສອງ, ຂັນທະກະ 22 ແລະ ປະຣິວານ 16. ພຣະສູຕຕັນຕະປິົກ ຄື: ທີຄະນິກາຍ ທີ່ຮວບຮວມພຣະສູດ 34 ມີພຣະສູດພຣົມມະຊານເປັນຕົ້ນ; ມັດຊິມະນິກາຍ ທີ່ຮວບຮວມພຣະສູດ 152 ມີພຣະສູດມູລະປະຣິຍາຍເປັນຕົ້ນ; ສັງຍຸດຕະນິກາຍ ທີ່ຮວບຮວມພຣະສູດ 7,762 ມີພຣະສູດໂອຄະຕະຣະນະເປັນຕົ້ນ; ອັງຄຸຕຕະຣະນິກາຍ ທີ່ຮວບຮວມພຣະສູດ 9,557 ມີພຣະສູດຈິດຕະປະຣິຍາທານເປັນຕົ້ນ; ແລະ ຂຸທທະກະນິກາຍ ທີ່ມີ 15 ຄຳພີ ໂດຍປະເພດແຫ່ງ ຂຸທທະກະປາຖະ, ทັມມະປະທະ, ອຸທານ, ອິຕິວຸຕຕະກະ, ສຸຕຕະນິປາຕະ, ວິມານະວັດຖຸ, ເປຕະວັດຖຸ, ເຖຣະຄາຖາ, ເຖຣີຄາຖາ, ຊາດົກ, ນິທເທສະ, ປະຕິສັມພິທາມັກ, ອະປະທານ, ພຸດທະວົງ ແລະ ຈະຣິຍາປິົກ. ພຣະອະພິທັມມະປິົກ ຄື: ทັມມະສັງຄະນີ, ວິພັງ, ທາຕຸກະຖາ, ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ, ກະຖາວັດຖຸ, ຍະມົກ ແລະ ປັດຖານ.

‘‘วิวิธวิเสสนยตฺตา, วินยนโต เจว กายวาจานํ;

วินยตฺถวิทูหิ อยํ, วินโย วินโยติ อกฺขาโต’’.

“ເພາະມີນັຍອັນວິຈິດ ແລະ ມີນັຍອັນພิເສດ ທັງເພາະເປັນເຄື່ອງຝຶກຝົນກາຍແລະວາຈາ, ທ່ານຜູ້ຮູ້ຈັກເນື້ອຄວາມແຫ່ງພຣະວິນັຍທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງຮຽກພຣະຄຳພີນີ້ວ່າ ‘ພຣະວິນັຍ’.”

วิวิธา หิ เอตฺถ ปญฺจวิธปาติโมกฺขุทฺเทสปาราชิกาทิ สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธมาติกา วิภงฺคาทิปฺปเภทา นยา. วิเสสภูตา จ ทฬฺหีกมฺมสิถิลกรณปฺปโยชนา อนุปญฺญตฺตินยา. กายิกวาจสิกอชฺฌาจารนิเสธนโต เจส กายํ วาจญฺจ วิเนติ, ตสฺมา วิวิธนยตฺตา วิเสสนยตฺตา กายวาจานํ วินยนโต เจว วินโยติ อกฺขาโต. เตเนตเมตสฺส วจนตฺถโกสลฺลตฺถํ วุตฺตํ –

ຈິງຢູ່, ໃນພຣະວິນັຍປິົກນີ້ ມີນັຍອັນວິຈິດ ໂດຍປະເພດມີການສະແດງປາຕິໂມກ 5 ປະການ, ກອງອາບັດ 7 ມີປາຣາຊິກເປັນຕົ້ນ, ມາຕິກາ ແລະ ວິພັງເປັນຕົ້ນ. ແລະ ມີນັຍອັນພິເສດ ຄື ອະນຸປັນຍັດຕິ ເຊິ່ງມີປະໂຫຍດໃນການເຮັດໃຫ້ໝັ້ນຄົງ ແລະ ຜ່ອນຄາຍລົງ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ພຣະວິນັຍນີ້ ຍ່ອມຝຶກຝົນກາຍແລະວາຈา ເພາະເປັນເຄື່ອງຫ້າມຄວາມປະພຶດລ່ວງລະເມີດທາງກາຍແລະວາຈາ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເພາະມີນັຍອັນວິຈິດ, ເພາະມີນັຍອັນພິເສດ ແລະ ເພາະເປັນເຄື່ອງຝຶກຝົນກາຍແລະວາຈາ, ພຣະຄຳພີນີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ‘ພຣະວິນັຍ’. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳນີ້ໄວ້ ເພື່ອຄວາມສະຫຼາດໃນການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ ພຣະວິນັຍ ນີ້ວ່າ —

‘‘วิวิธวิเสสนยตฺตา, วินยนโต เจว กายวาจานํ;

วินยตฺถวิทูหิ อยํ, วินโย วินโยติ อกฺขาโต’’ติ.

“ເພາະມີນັຍອັນວິຈິດ ແລະ ມີນັຍອັນພິເສດ ທັງເພາະເປັນເຄື່ອງຝຶກຝົນກາຍແລະວາຈາ, ທ່ານຜູ້ຮູ້ຈັກເນື້ອຄວາມແຫ່ງພຣະວິນັຍທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງຮຽກພຣະຄຳພີນີ້ວ່າ ‘ພຣະວິນັຍ’” ດັ່ງນີ້.

อิตรํ [Pg.18] ปน –

ສ່ວນພຣະຄຳພີນອກນີ້ (ຄື ພຣະສູຕຕັນຕະປິົກ) —

‘‘อตฺถานํ สูจนโต สุวุตฺตโต, สวนโตถ สูทนโต;

สุตฺตาณา สุตฺตสภาคโต จ, สุตฺตนฺติ อกฺขาตํ.

“ເພາະສະແດງເນື້ອຄວາມ, ເພາະກ່າວໄວ້ດີ, ເພາະຫຼັ່ງອອກ ເພາະເກີດຜົນ, ເພາະຕັກຕວງເອົາ, ເພາະປົກປັກຮັກສາໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ແລະ ເພາະມີສ່ວນສະເໝີດ້ວຍເສັ້ນດ້າຍ, ທ່ານຈຶ່ງຮຽກພຣະຄຳພີນີ້ວ່າ ‘ພຣະສູດ’.

ตญฺหิ อตฺตตฺถปรตฺถาทิเภเท อตฺเถ สูเจติ. สุวุตฺตา เจตฺถ อตฺถา, เวเนยฺยชฺฌาสยานุโลเมน วุตฺตตฺตา. สวติ เจตํ อตฺเถ สสฺสมิว ผลํ, ปสวตีติ วุตฺตํ โหติ. สูทติ เจตํ เธนุ วิย ขีรํ, ปคฺฆราเปตีติ วุตฺตํ โหติ. สุฏฺฐุ จ เน ตายติ, รกฺขตีติ วุตฺตํ โหติ. สุตฺตสภาคญฺเจตํ, ยถา หิ ตจฺฉกานํ สุตฺตํ ปมาณํ โหติ, เอวเมตมฺปิ วิญฺญูนํ. ยถา จ สุตฺเตน สงฺคหิตานิ ปุปฺผานิ น วิกิรียนฺติ, น วิทฺธํสียนฺติ, เอวเมว เตน สงฺคหิตา อตฺถา. เตเนตเมตสฺส วจนตฺถโกสลฺลตฺถํ วุตฺตํ –

ຈິງຢູ່, ພຣະສູດນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງເນື້ອຄວາມທັງຫຼາຍ ມີປະໂຫຍດຕົນແລະປະໂຫຍດຜູ້ນອກເປັນຕົ້ນ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ເນື້ອຄວາມທັງຫຼາຍໃນພຣະສູດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກ່າວໄວ້ດີແລ້ວ ເພາະກ່າວໄວໂດຍສົມຄວນແກ່ອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ພຣະສູດນີ້ ຍ່ອມຫຼັ່ງເນື້ອຄວາມທັງຫຼາຍອອກ ຄືກັບເຂົ້າກ້າຫຼັ່ງຜົນ, ຄຳວ່າ ‘ຍ່ອມເກີດຜົນ’ ກໍຄືກັນ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ພຣະສູດນີ້ ຍ່ອມຕັກຕວງເນື້ອຄວາມທັງຫຼາຍອອກ ຄືກັບແມ່ວົວຫຼັ່ງນ້ຳນົມ, ຄຳວ່າ ‘ຍ່ອມຫຼັ່ງອອກ’ ກໍຄືກັນ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ພຣະສູດນີ້ ຍ່ອມປົກປັກຮັກສາເນື້ອຄວາມທັງຫຼາຍນັ້ນໄວ້ເປັນຢ່າງດີ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ພຣະສູດນີ້ ມີສ່ວນສະເໝີດ້ວຍເສັ້ນດ້າຍ, ປຽບເໝືອນເສັ້ນດ້າຍຂອງຊ່າງໄມ້ ຍ່ອມເປັນປະມານ (ເຄື່ອງວັດແທກ) ຂອງຊ່າງໄມ້ທັງຫຼາຍສັນໃດ, ພຣະສູດນີ້ກໍຍ່ອມເປັນປະມານຂອງວິນຍູຊົນທັງຫຼາຍສັນນັ້ນ. ແລະ ປຽບເໝືອນດອກໄມ້ທັງຫຼາຍ ທີ່ຮ້ອຍໄວ້ດ້ວຍເສັ້ນດ້າຍ ຍ່ອມບໍ່ກະຈັດກະຈາຍ ບໍ່ທຳລາຍໄປສັນໃດ, ເນື້ອຄວາມທັງຫຼາຍທີ່ຮວບຮວມໄວ້ດ້ວຍພຣະສູດນີ້ ກໍຍ່ອມບໍ່ກະຈັດກະຈາຍ ບໍ່ທຳລາຍໄປສັນນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳນີ້ໄວ້ ເພື່ອຄວາມສະຫຼາດໃນການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ ພຣະສູດ ນີ້ວ່າ —

‘‘อตฺถานํ สูจนโต, สุวุตฺตโต สวนโตถ สูทนโต;

สุตฺตาณา สุตฺตสภาคโต จ, สุตฺตนฺติ อกฺขาต’’นฺติ.

“ເພາະສະແດງເນື້ອຄວາມ, ເພາະກ່າວໄວ້ດີ, ເພາະຫຼັ່ງອອກ ເພາະເກີດຜົນ, ເພາະຕັກຕວງເອົາ, ເພາະປົກປັກຮັກສາໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ແລະ ເພາະມີສ່ວນສະເໝີດ້ວຍເສັ້ນດ້າຍ, ທ່ານຈຶ່ງຮຽກພຣະຄຳພີນີ້ວ່າ ‘ພຣະສູດ’” ດັ່ງນີ້.

อิตโร ปน –

ສ່ວນພຣະຄຳພີນອກນີ້ (ຄື ພຣະອະພິທັມມະປິົກ) —

‘‘ยํ เอตฺถ วุฑฺฒิมนฺโต, สลกฺขณา ปูชิตา ปริจฺฉินฺนา;

วุตฺตาธิกา จ ธมฺมา, อภิธมฺโม เตน อกฺขาโต’’.

“ເພາະໃນພຣະຄຳພີນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ມີຄວາມຈະເລີນ, ມີລັກສະນະສະເພາະຕົວ, ອັນບູຊາແລ້ວ, ອັນກຳນົດແລ້ວ ແລະ ອັນຍິ່ງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຄຳພີນີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ‘ພຣະອະພິທຳ’.”

อยญฺหิ อภิสทฺโท วุฑฺฒิลกฺขณปูชิตปริจฺฉินฺนาธิเกสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส ‘‘พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ, โน ปฏิกฺกมนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๘๙) วุฑฺฒิยํ อาคโต. ‘‘ยา ตา รตฺติโย อภิญฺญาตา อภิลกฺขิตา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๙) สลกฺขเณ. ‘‘ราชาภิราชา มนุชินฺโท’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙) ปูชิเต. ‘‘ปฏิพโล วิเนตุํ อภิธมฺเม อภิวินเย’’ติอาทีสุ (มหาว. ๘๕) ปริจฺฉินฺเน. อญฺญมญฺญสงฺกรวิรหิเต ธมฺเม จ วินเย จาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทีสุ (วิ. ว. ๘๑๙) อธิเก.

ຈິງຢູ່, ‘ອະພິ’ ສັບນີ້ ຍ່ອມປາກົດໃນເນື້ອຄວາມວ່າ ຈະເລີນ, ລັກສະນະ, ບູຊາ, ກຳນົດ ແລະ ຍິ່ງ. ດັ່ງທີ່ປາກົດໃນພຣະບາລີທັງຫຼາຍ ມີອາທິວ່າ ‘ເວທະນາອັນເປັນທຸກຂອງຂ້າພະເຈົ້າ ຍ່ອມຈະເລີນຂຶ້ນ (ອະພິກກະມັນຕິ) ບໍ່ເສື່ອມຖອຍລົງ’ ດັ່ງນີ້ ເປັນໄປໃນເນື້ອຄວາມວ່າ ‘ຈະເລີນ’. ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ ‘ລາຕີທັງຫຼາຍໃດ ທີ່ປາກົດແລ້ວ ກຳນົດແລ້ວ (ອະພິລັກຂິຕາ)’ ດັ່ງນີ້ ເປັນໄປໃນເນື້ອຄວາມວ່າ ‘ລັກສະນະ’. ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ ‘ພຣະຣາຊາຜູ້ເປັນຍິ່ງກວ່າຣາຊາ (ຣາຊາພິຣາຊາ) ຜູ້ເປັນໃຫຍ່ໃນໝູ່ມະນຸດ’ ດັ່ງນີ້ ເປັນໄປໃນເນື້ອຄວາມວ່າ ‘ບູຊາ’. ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ ‘ເປັນຜູ້ສາມາດຝຶກຝົນໃນອະພິທຳ ໃນອະພິວິນັຍ’ ດັ່ງນີ້ ເປັນໄປໃນເນື້ອຄວາມວ່າ ‘gຳນົດ’ ຄື ທຳແລະວິນັຍອັນປາສະຈາກການປົນເປກັນແລະກັນ. ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ ‘ມີວັນນະອັນຍິ່ງ (ອະພິກກັນເຕນະ ວັນເນນະ)’ ດັ່ງນີ້ ເປັນໄປໃນເນື້ອຄວາມວ່າ ‘ຍິ່ງ’.

เอตฺถ จ ‘‘รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ’’ (ธ. ส. ๒๕๑), ‘‘เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติอาทินา (วิภ. ๖๔๒) นเยน วุฑฺฒิมนฺโตปิ ธมฺมา วุตฺตา. ‘‘รูปารมฺมณํ วา สทฺทารมฺมณํ วา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑) นเยน อารมฺมณาทีหิ ลกฺขณียตฺตา [Pg.19] สลกฺขณาปิ. ‘‘เสกฺขา ธมฺมา, อเสกฺขา ธมฺมา, โลกุตฺตรา ธมฺมา’’ติอาทินา (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๑, ทุกมาติกา ๑๒) นเยน ปูชิตาปิ, ปูชารหาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ผสฺโส โหติ, เวทนา โหตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑) นเยน สภาวปริจฺฉินฺนตฺตา ปริจฺฉินฺนาปิ. ‘‘มหคฺคตา ธมฺมา, อปฺปมาณา ธมฺมา (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๑), อนุตฺตรา ธมฺมา’’ติอาทินา (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๑) นเยน อธิกาปิ ธมฺมา วุตฺตา. เตเนตเมตสฺส วจนตฺถโกสลฺลตฺถํ วุตฺตํ –

ແລະ ໃນພຣະອະພິທັມມະປິົກນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ມີຄວາມຈະເລີນ ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ ‘ຍ່ອມຈະເລີນມັກ ເພື່ອເຂົ້າເຖິງຮູບພົບ’, ‘ຍ່ອມແຜ່ໄປສູ່ທິດໜຶ່ງ ດ້ວຍຈິດອັນປະກອບດ້ວຍເມດຕາແລ້ວຢູ່’ ດັ່ງນີ້. ໄດ້ຕັດທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ມີລັກສະນະສະເພາະຕົວ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ກຳນົດໄດ້ດ້ວຍອາຣົມເປັນຕົ້ນ ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ ‘ມີຮູບເປັນອາຣົມ ຫຼື ມີສຽງເປັນອາຣົມ’ ດັ່ງນີ້. ໄດ້ຕັດທຳທັງຫຼາຍ ອັນບູຊາແລ້ວ ຄື ຄວນແກ່ການບູຊາ ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ ‘ເສກຂະທຳ, ອະເສກຂະທຳ, ໂລກຸດຕະຣະທຳ’ ດັ່ງນີ້. ໄດ້ຕັດທຳທັງຫຼາຍ ອັນກຳນົດແລ້ວ ເພາະກຳນົດສະພາວະ ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ ‘ຜັດສະມີຢູ່, ເວທະນາມີຢູ່’ ດັ່ງນີ້. ແລະ ໄດ້ຕັດທຳທັງຫຼາຍ ອັນຍິ່ງ ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ ‘ມະຫັກຄະຕະທຳ, ອັບປະມານະທຳ, ອະນຸດຕະຣະທຳ’ ດັ່ງນີ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳນີ້ໄວ້ ເພື່ອຄວາມສະຫຼາດໃນການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ ພຣະອະພິທຳ ນີ້ວ່າ —

‘‘ยํ เอตฺถ วุฑฺฒิมนฺโต, สลกฺขณา ปูชิตา ปริจฺฉินฺนา;

วุตฺตาธิกา จ ธมฺมา, อภิธมฺโม เตน อกฺขาโต’’ติ.

“ເພາະໃນພຣະຄຳພີນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ມີຄວາມຈະເລີນ, ມີລັກສະນະສະເພາະຕົວ, ອັນບູຊາແລ້ວ, ອັນກຳນົດແລ້ວ ແລະ ອັນຍິ່ງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຄຳພີນີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ‘ພຣະອະພິທຳ’” ດັ່ງນີ້.

ยํ ปเนตฺถ อวิสิฏฺฐํ, ตํ –

ສ່ວນຄຳວ່າ ‘ປິົກ’ ໃດ ທີ່ບໍ່ຕ່າງກັນໃນຄຳທັງໝົດນັ້ນ (ຄື ວິນັຍປິົກ, ສູຕຕັນຕະປິົກ, ອະພິທັມມະປິົກ) —

‘‘ปิฏกํ ปิฏกตฺถวิทู, ปริยตฺติพฺภาชนตฺถโต อาหุ;

เตน สโมธาเนตฺวา, ตโยปิ วินยาทโย เญยฺยา’’.

“ທ່ານຜູ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມແຫ່ງປິົກທັງຫຼາຍ ກ່າວຄຳວ່າ ‘ປິົກ’ ໂດຍເນື້ອຄວາມວ່າ ພຣະປະຣິຍັດຕິ ແລະ ໂດຍເນື້ອຄວາມວ່າ ພາຊະນະ, ຄວນປະມວນຄຳວ່າ ປິົກ ນັ້ນ ເຂົ້າກັບຄຳວ່າ ວິນັຍ ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວເພິ່ງຊາບປິົກທັງ 3 ນັ້ນ.”

ปริยตฺติปิ หิ ‘‘มา ปิฏกสมฺปทาเนนา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) ปิฏกนฺติ วุจฺจติ. ‘‘อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย กุทาลปิฏกมาทายา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๗๐) ยํ กิญฺจิ ภาชนมฺปิ. ตสฺมา ‘ปิฏกํ ปิฏกตฺถวิทู ปริยตฺติภาชนตฺถโต อาหุ.

ຈິງຢູ່, ແມ່ນແຕ່ພຣະປະຣິຍັດຕິ ກໍຮຽກວ່າ ‘ປິົກ’ ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ ‘ຢ່າເຊື່ອໂດຍການອ້າງຕຳລາ (ມາ ປິົກກະສັມປະທາເນນະ)’ ດັ່ງນີ້. ແມ່ນແຕ່ພາຊະນະຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ກໍຮຽກວ່າ ‘ປິົກ’ ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ ‘ຄັ້ງນັ້ນ ບຸຣຸດຄົນໜຶ່ງຖືຈົກແລະກະບຸງ (ກຸດາລະປິົກກະ)’ ດັ່ງນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຜູ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມແຫ່ງປິົກທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ ‘ປິົກ’ ໂດຍເນື້ອຄວາມວ່າ ພຣະປະຣິຍັດຕິ ແລະ ໂດຍເນື້ອຄວາມວ່າ ພາຊະນະ.

อิทานิ ‘เตน สโมธาเนตฺวา ตโยปิ วินยาทโย เญยฺยา’ติ, เตน เอวํ ทุวิธตฺเถน ปิฏกสทฺเทน สห สมาสํ กตฺวา วินโย จ โส ปิฏกญฺจ ปริยตฺติภาวโต, ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส ภาชนโต จาติ วินยปิฏกํ, ยถาวุตฺเตเนว นเยน สุตฺตนฺตญฺจ ตํ ปิฏกญฺจาติ สุตฺตนฺตปิฏกํ, อภิธมฺโม จ โส ปิฏกญฺจาติ อภิธมฺมปิฏกนฺติ. เอวเมเต ตโยปิ วินยาทโย เญยฺยา.

ບັດນີ້, ຄຳວ່າ ‘ຄວນປະມວນຄຳວ່າ ປິົກ ນັ້ນ ເຂົ້າກັບຄຳວ່າ ວິນັຍ ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວເພິ່ງຊາບປິົກທັງ 3 ນັ້ນ’ ຄວາມວ່າ ເພິ່ງເຮັດສະມາດ (ຮວມຄຳ) ເຂົ້າກັບ ‘ປິົກ’ ສັບ ອັນມີເນື້ອຄວາມ 2 ປະການຢ່າງນີ້ ຄື: ພຣະຄຳພີໃດເປັນທັງພຣະວິນັຍ ແລະ ເປັນທັງປິົກ ເພາະເປັນພຣະປະຣິຍັດຕິ ແລະ ເປັນພາຊະນະຮອງຮັບເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ, ພຣະຄຳພີນັ້ນ ຊື່ວ່າ ‘ພຣະວິນັຍປິົກ’. ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນ ພຣະຄຳພີໃດເປັນທັງພຣະສູດ ແລະ ເປັນທັງປິົກ, ພຣະຄຳພີນັ້ນ ຊື່ວ່າ ‘ພຣະສູຕຕັນຕະປິົກ’. ພຣະຄຳພີໃດເປັນທັງພຣະອະພິທຳ ແລະ ເປັນທັງປິົກ, ພຣະຄຳພີນັ້ນ ຊື່ວ່າ ‘ພຣະອະພິທັມມະປິົກ’. ເພິ່ງຊາບປິົກທັງ 3 ມີພຣະວິນັຍປິົກເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍປະການສະນີ.

เอวํ ญตฺวา จ ปุนปิ เตสุเยว ปิฏเกสุ นานปฺปการโกสลฺลตฺถํ –

ຄັນຊາບຢ່າງນີ້ແລ້ວ ເພື່ອຄວາມສະຫຼາດໂດຍປະການຕ່າງໆ ໃນປິົກທັງ 3 ນັ້ນອີກ —

‘‘เทสนาสาสนกถาเภทํ เตสุ ยถารหํ;

สิกฺขาปฺปหานคมฺภีรภาวญฺจ ปริทีปเย.ปริยตฺติเภทํ สมฺปตฺตึ, วิปตฺติญฺจาปิ ยํ ยหึ;

ปาปุณาติ ยถา ภิกฺขุ, ตมฺปิ สพฺพํ วิภาวเย’’.

“ເພິ່ງສະແດງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງເທດສະໜາ, ຄຳສອນ ແລະ ກະຖາ ໃນປິົກທັງຫຼາຍນັ້ນ ຕາມສົມຄວນ, ທັງເພິ່ງສະແດງໄຕຣສິກຂາ, ການລະກິເລດ ແລະ ຄວາມເລິກເຊິ່ງ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ພຣະພິກຂຸຍ່ອມບັນລຸຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງພຣະປະຣິຍັດຕິ, ຄວາມເຖິງພ້ອມ ແລະ ຄວາມວິບັດໃດ ໃນປິົກໃດ ໂດຍປະການໃດ, ເພິ່ງສະແດງເນື້ອຄວາມທັງໝົດນັ້ນໃຫ້ແຈ່ມແຈ້ງ.”

ตตฺรายํ ปริทีปนา วิภาวนา จ. เอตานิ หิ ตีณิ ปิฏกานิ ยถากฺกมํ อาณาโวหารปรมตฺถเทสนา, ยถาปราธยถานุโลมยถาธมฺมสาสนานิ, สํวราสํวรทิฏฺฐิวินิเวฐนนามรูปปริจฺเฉทกถาติ จ วุจฺจนฺติ. เอตฺถ [Pg.20] หิ วินยปิฏกํ อาณารเหน ภควตา อาณาพาหุลฺลโต เทสิตตฺตา อาณาเทสนา, สุตฺตนฺตปิฏกํ โวหารกุสเลน ภควตา โวหารพาหุลฺลโต เทสิตตฺตา โวหารเทสนา, อภิธมฺมปิฏกํ ปรมตฺถกุสเลน ภควตา ปรมตฺถพาหุลฺลโต เทสิตตฺตา ปรมตฺถเทสนาติ วุจฺจติ.

ໃນຄາຖາທັງສອງນັ້ນ ມີການສະແດງໃຫ້ເຫັນແຈ້ງ ແລະ ການເຮັດໃຫ້ແຈ່ມແຈ້ງດັ່ງນີ້: ຈິງຢູ່, ປິົກທັງ 3 ນີ້ ທ່ານຮຽກຕາມລຳດັບວ່າ: ອາຄາເທດສະໜາ ໂວຫານະເທດສະໜາ ປະຣະມັດຖະເທດສະໜາ; ຍະຖາປະຣາທະສາສອນ ຍະຖານຸໂລມສາສອນ ຍະຖາທັມມະສາສອນ; ສັງວະຣາສັງວະຣະກະຖາ ທິດຖິວິນິເວທະນະກະຖາ ນາມະຣູບະປະຣິສເສທະກະຖາ. ໃນ 3 ປິົກນັ້ນ, ພຣະວິນັຍປິົກ ທ່ານຮຽກວ່າ ‘ອາຄາເທດສະໜາ’ ເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຄວນແກ່ການອອກຄຳສັ່ງ ໄດ້ຕັດໄວ້ໂດຍມີຄຳສັ່ງເປັນສ່ວນຫຼາຍ. ພຣະສູຕຕັນຕະປິົກ ທ່ານຮຽກວ່າ ‘ໂວຫານະເທດສະໜາ’ ເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ສະຫຼາດໃນໂວຫານ ໄດ້ຕັດໄວ້ໂດຍມີໂວຫານ (ສົມມຸດ) ເປັນສ່ວນຫຼາຍ. ພຣະອະພິທັມມະປິົກ ທ່ານຮຽກວ່າ ‘ປະຣະມັດຖະເທດສະໜາ’ ເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ສະຫຼາດໃນປະຣະມັດຖະທຳ ໄດ້ຕັດໄວ້ໂດຍມີປະຣະມັດຖະທຳເປັນສ່ວນຫຼາຍ.

ตถา ปฐมํ – ‘เย เต ปจุราปราธา สตฺตา, เต ยถาปราธํ เอตฺถ สาสิตา’ติ ยถาปราธสาสนํ, ทุติยํ – ‘อเนกชฺฌาสยานุสยจริยาธิมุตฺติกา สตฺตา ยถานุโลมํ เอตฺถ สาสิตา’ติ ยถานุโลมสาสนํ, ตติยํ – ‘ธมฺมปุญฺชมตฺเต ‘‘อหํ มมา’’ติ สญฺญิโน สตฺตา ยถาธมฺมํ เอตฺถ สาสิตา’ติ ยถาธมฺมสาสนนฺติ วุจฺจติ.

ອີກປະການໜຶ່ງ, ປິົກທຳອິດ (ພຣະວິນັຍປິົກ) ທ່ານຮຽກວ່າ ‘ຍະຖາປະຣາທະສາສອນ’ ເພາະສັດທັງຫຼາຍໃດທີ່ມີໂທດຫຼາຍ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຊົງສັ່ງສອນໄວ້ໃນປິົກນີ້ ຕາມໂທດຂອງສັດທັງຫຼາຍນັ້ນ. ປິົກທີສອງ (ພຣະສູຕຕັນຕະປິົກ) ທ່ານຮຽກວ່າ ‘ຍະຖານຸໂລມສາສອນ’ ເພາະສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີອັດທະຍາໄສ, ອະນຸໄສ, ຈະຣິດ ແລະ ອະທິມຸດຕິຕ່າງໆ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຊົງສັ່ງສອນໄວ້ໃນປິົກນີ້ ໂດຍສົມຄວນແກ່ອັດທະຍາໄສເປັນຕົ້ນຂອງສັດທັງຫຼາຍນັ້ນ. ປິົກທີສາມ (ພຣະອະພິທັມມະປິົກ) ທ່ານຮຽກວ່າ ‘ຍະຖາທັມມະສາສອນ’ ເພາະສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມສຳຄັນໝາຍໃນກອງທຳລ້ວນໆວ່າ ‘ເປັນຕົວຕົນ ເປັນຂອງຕົນ’ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຊົງສັ່ງສອນໄວ້ໃນປິົກນີ້ ໂດຍສົມຄວນແກ່ສະພາວະທຳ.

ตถา ปฐมํ – อชฺฌาจารปฏิปกฺขภูโต สํวราสํวโร เอตฺถ กถิโตติ สํวราสํวรกถา. สํวราสํวโรติ ขุทฺทโก เจว มหนฺโต จ สํวโร, กมฺมากมฺมํ วิย, ผลาผลํ วิย จ, ทุติยํ – ‘‘ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิปฏิปกฺขภูตา ทิฏฺฐิวินิเวฐนา เอตฺถ กถิตา’’ติ ทิฏฺฐิวินิเวฐนกถา, ตติยํ – ‘‘ราคาทิปฏิปกฺขภูโต นามรูปปริจฺเฉโท เอตฺถ กถิโต’’ติ นามรูปปริจฺเฉทกถาติ วุจฺจติ.

ອີກປະການໜຶ່ງ, ປິົກທຳອິດ ທ່ານຮຽກວ່າ ‘ສັງວະຣາສັງວະຣະກະຖາ’ ເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດສັງວອນແລະອະສັງວອນ ອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມປະພຶດລ່ວງລະເມີດໄວ້ໃນປິົກນີ້. ຄຳວ່າ ‘ສັງວະຣາສັງວະຣະ’ ຄື ສັງວອນນ້ອຍແລະສັງວອນໃຫຍ່ ປຽບເໝືອນຄຳວ່າ ກັມມາກັມມະ (ກຳນ້ອຍແລະກຳໃຫຍ່) ແລະ ຜະຣາຜະຣະ (ຜົນໄມ້ນ້ອຍແລະຜົນໄມ້ໃຫຍ່). ປິົກທີສອງ ທ່ານຮຽກວ່າ ‘ທິດຖິວິນິເວທະນະກະຖາ’ ເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດທຳເປັນເຄື່ອງຖອນມິດສາທິດຖິ 62 ປະການ ອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ທິດຖິໄວ້ໃນປິົກນີ້. ປິົກທີສາມ ທ່ານຮຽກວ່າ ‘ນາມະຣູບະປະຣິສເສທະກະຖາ’ ເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດທຳເປັນເຄື່ອງກຳນົດນາມແລະຮູບ ອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຣาຄະເປັນຕົ້ນໄວ້ໃນປິົກນີ້.

ตีสุปิ เจเตสุ ติสฺโส สิกฺขา, ตีณิ ปหานานิ, จตุพฺพิโธ จ คมฺภีรภาโว เวทิตพฺโพ. ตถา หิ วินยปิฏเก วิเสเสน อธิสีลสิกฺขา วุตฺตา, สุตฺตนฺตปิฏเก อธิจิตฺตสิกฺขา, อภิธมฺมปิฏเก อธิปญฺญาสิกฺขา.

ແລະ ໃນປິົກທັງ 3 ນີ້ ເພິ່ງຊາບໄຕຣສິກຂາ, ການລະ 3 ປະການ ແລະ ຄວາມເລິກເຊິ່ງ 4 ປະການ. ດັ່ງນີ້ຄື: ໃນພຣະວິນັຍປິົກ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດອະທິສີລະສິກຂາໄວ້ໂດຍພິເສດ, ໃນພຣະສູຕຕັນຕະປິົກ ໄດ້ຕັດອະທິຈິດຕະສິກຂາໄວ້ໂດຍພิເສດ, ໃນພຣະອະພິທັມມະປິົກ ໄດ້ຕັດອະທິປັນຍາສິກຂາໄວ້ໂດຍພິເສດ.

วินยปิฏเก จ วีติกฺกมปฺปหานํ, กิเลสานํ วีติกฺกมปฏิปกฺขตฺตา สีลสฺส. สุตฺตนฺตปิฏเก ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ, ปริยุฏฺฐานปฏิปกฺขตฺตา สมาธิสฺส. อภิธมฺมปิฏเก อนุสยปฺปหานํ, อนุสยปฏิปกฺขตฺตา ปญฺญาย. ปฐเม จ ตทงฺคปฺปหานํ, อิตเรสุ วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฺปหานานิ. ปฐเม จ ทุจฺจริตสํกิเลสปฺปหานํ, อิตเรสุ ตณฺหาทิฏฺฐิสํกิเลสปฺปหานํ.

ແລະ ໃນພຣະວິນັຍປິົກ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດການລະວີຕິກກະມະກິເລດ ເພາະສີລເປັນປະຕິປັກຕໍ່ການລ່ວງລະເມີດກິເລດທັງຫຼາຍ. ໃນພຣະສູຕຕັນຕະປິົກ ໄດ້ຕັດການລະປະຣິຍຸດຖານະກິເລດ ເພາະສະມາທິເປັນປະຕິປັກຕໍ່ປະຣິຍຸດຖານະກິເລດ. ໃນພຣະອະພິທັມມະປິົກ ໄດ້ຕັດການລະອະນຸສະຍະກິເລດ ເພາະປັນຍາເປັນປະຕິປັກຕໍ່ອະນຸສະຍະກິເລດ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ໃນປິົກທຳອິດ ໄດ້ຕັດຕະທັງຄະປະຫານ, ໃນປິົກນອກນີ້ ໄດ້ຕັດວິກຂັມພະນະປະຫານ ແລະ ສະມຸດເສທະປະຫານ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ໃນປິົກທຳອິດ ໄດ້ຕັດການລະທຸຈະຣິດສັງກິເລດ, ໃນປິົກນອກນີ້ ໄດ້ຕັດການລະຕັນຫາແລະທິດຖິສັງກິເລດ.

เอกเมกสฺมิญฺเจตฺถ จตุพฺพิโธปิ ธมฺมตฺถเทสนา ปฏิเวธคมฺภีรภาโว เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ธมฺโมติ ตนฺติ. อตฺโถติ ตสฺสาเยว อตฺโถ. เทสนาติ ตสฺสา มนสา ววตฺถาปิตาย ตนฺติยา เทสนา. ปฏิเวโธติ ตนฺติยา ตนฺติอตฺถสฺส จ ยถาภูตาวโพโธ. ตีสุปิ เจเตสุ เอเต ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธา. ยสฺมา สสาทีหิ วิย มหาสมุทฺโท [Pg.21] มนฺทพุทฺธีหิ ทุกฺโขคาฬฺหา อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐา จ, ตสฺมา คมฺภีรา. เอวํ เอกเมกสฺมึ เอตฺถ จตุพฺพิโธปิ คมฺภีรภาโว เวทิตพฺโพ.

ແລະ ໃນປິົກແຕ່ລະປິົກນີ້ ເພິ່ງຊາບຄວາມເລິກເຊິ່ງ 4 ປະການ ຄື: ທັມມະຄັມພີຣະ, ອັດຖະຄັມພີຣະ, ເທດສະໜາຄັມພີຣະ ແລະ ປະຕິເວທະຄັມພີຣະ. ໃນ 4 ປະການນັ້ນ, ‘ທຳ’ ຄື ພຣະບາລີ. ‘ອັດ’ ຄື ເນື້ອຄວາມແຫ່ງພຣະບາລີນັ້ນເອງ. ‘ເທດສະໜາ’ ຄື ການສະແດງພຣະບາລີນັ້ນ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກຳນົດໄວ້ດ້ວຍພຣະໄທ. ‘ປະຕິເວດ’ ຄື ປັນຍາຮູ້ແຈ້ງຕາມຄວາມເປັນຈິງແຫ່ງພຣະບາລີ ແລະ ເນື້ອຄວາມແຫ່ງພຣະບາລີ. ທຳ, ອັດ, ເທດສະໜາ ແລະ ປະຕິເວດ ເຫຼົ່ານີ້ ມີຢູ່ໃນປິົກທັງ 3 ນີ້. ເພາະເຫດທີ່ທຳ, ອັດ, ເທດສະໜາ ແລະ ປະຕິເວດ ເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ບຸກຄົນຜູ້ມີປັນຍານ້ອຍ ຢັ່ງເຖິງໄດ້ຍາກ ແລະ ບໍ່ອາດຫາທີ່ເພິ່ງອາໄສໄດ້ ປຽບເໝືອນມະຫາສະໝຸດທີ່ສັດມີກະຕ່າຍເປັນຕົ້ນຢັ່ງເຖິງໄດ້ຍາກ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ‘ເລິກເຊິ່ງ’. ເພິ່ງຊາບຄວາມເລິກເຊິ່ງ 4 ປະການ ໃນປິົກແຕ່ລະປິົກນີ້ ດ້ວຍປະການສະນີ.

อปโร นโย, ธมฺโมติ เหตุ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ. อตฺโถติ เหตุผลํ, วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘เหตุผเล ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๒๐). เทสนาติ ปญฺญตฺติ, ยถา ธมฺมํ ธมฺมาภิลาโปติ อธิปฺปาโย. อนุโลมปฏิโลมสงฺเขปวิตฺถาราทิวเสน วา กถนํ. ปฏิเวโธติ อภิสมโย, โส จ โลกิยโลกุตฺตโร วิสยโต อสมฺโมหโต จ, อตฺถานุรูปํ ธมฺเมสุ, ธมฺมานุรูปํ อตฺเถสุ, ปญฺญตฺติปถานุรูปํ ปญฺญตฺตีสุ อวโพโธ. เตสํ เตสํ วา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตธมฺมานํ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ สลกฺขณสงฺขาโต อวิปรีตสภาโว.

ອີກນັຍໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'ທັມມະ' ຄື ເຫດ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດໄວ້ວ່າ 'ປັນຍາໃນເຫດ ຄື ທັມມະປະຕິສັມພິທາ'. ຄຳວ່າ 'ອັດຖະ' ຄື ຜົນຂອງເຫດ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດໄວ້ວ່າ 'ປັນຍາໃນຜົນຂອງເຫດ ຄື ອັດຖະປະຕິສັມພິທາ'. ຄຳວ່າ 'ເທສນາ' ຄື ບັນຍັດ, ມີອະທິບາຍວ່າ ການກ່າວເຖິງສະພາວະທັມຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ຫຼືອີກນັຍໜຶ່ງ ຄື ການສະແດງທັມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະນຸໂລມ, ປະຕິໂລມ, ໂດຍຫຍໍ້ ແລະໂດຍພິດສະດານເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ປະຕິເວທະ' ຄື ການຕຣັສຮູ້, ແລະການຕຣັສຮູ້ນັ້ນ ມີທັງໂລກິຍະແລະໂລກຸດຕະຣະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມ ແລະໂດຍຄວາມບໍ່ຫຼົງລືມ, ຄື ຄວາມຮູ້ແຈ້ງໃນທັມທັງຫຼາຍຕາມສົມຄວນແກ່ອັດຖະ, ຄວາມຮູ້ແຈ້ງໃນອັດຖະທັງຫຼາຍຕາມສົມຄວນແກ່ທັມ, ແລະຄວາມຮູ້ແຈ້ງໃນບັນຍັດທັງຫຼາຍຕາມສົມຄວນແກ່ຄອງແຫ່ງບັນຍັດ. ຫຼືອີກນັຍໜຶ່ງ ຄື ສະພາວະອັນບໍ່ຜິດພ້ຽນອັນກ່າວຄືສະລັກຂະນະ ທີ່ຄວນແທງຕະຫຼອດ ແຫ່ງສະພາວະທັມນັ້ນໆ ທີ່ພຣະອົງຕຣັດໄວ້ໃນຄຳພີຫຼືພຣະສູດນັ້ນໆ.

อิทานิ ยสฺมา เอเตสุ ปิฏเกสุ ยํ ยํ ธมฺมชาตํ วา อตฺถชาตํ วา, ยา จายํ ยถา ยถา ญาเปตพฺโพ อตฺโถ โสตูนํ ญาณสฺส อภิมุโข โหติ, ตถา ตถา ตทตฺถโชติกา เทสนา, โย เจตฺถ อวิปรีตาวโพธสงฺขาโต ปฏิเวโธ, เตสํ เตสํ วา ธมฺมานํ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ สลกฺขณสงฺขาโต อวิปรีตสภาโว. สพฺพมฺเปตํ อนุปจิตกุสลสมฺภาเรหิ ทุปฺปญฺเญหิ สสาทีหิ วิย มหาสมุทฺโท ทุกฺโขคาฬฺหํ อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐญฺจ, ตสฺมา คมฺภีรํ. เอวมฺปิ เอกเมกสฺมึ เอตฺถ จตุพฺพิโธปิ คมฺภีรภาโว เวทิตพฺโพ.

ບັດນີ້ ເພາະເຫດທີ່ໃນພຣະໄຕປິດົກເຫຼົ່ານີ້ ສະພາວະທັມໃດໆ ຫຼືສະພາວະອັດຖະໃດໆ ແລະເນື້ອຄວາມໃດໆ ທີ່ຄວນໃຫ້ຮູ້ ຍ່ອມປາກົດແກ່ຍານຂອງຜູ້ຟັງໂດຍປະການໃດໆ, ພຣະເທສນາທີ່ສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ ກໍມີຢູ່ໂດຍປະການນັ້ນໆ, ແລະການປະຕິເວທະອັນກ່າວຄືການຮູ້ແຈ້ງຕາມຄວາມເປັນຈິງໃນພຣະໄຕປິດົກນີ້ກໍມີຢູ່, ຫຼືວ່າ ສະພາວະອັນບໍ່ຜິດພ້ຽນອັນກ່າວຄືສະລັກຂະນະທີ່ຄວນແທງຕະຫຼອດແຫ່ງສະພາວະທັມນັ້ນໆ ກໍມີຢູ່. ທັງໝົດນັ້ນ ອັນຄົນມີປັນຍາຊາຍ ຜູ້ບໍ່ໄດ້ສັ່ງສົມກຸສົນສົມພານໄວ້ ຍ່ອມຢັ່ງເຖິງໄດ້ໂດຍຍາກ ແລະບໍ່ມີທີ່ຕັ້ງໝັ້ນ ປຽບເໝືອນພວກກະຕ່າຍເປັນຕົ້ນໃນມະຫາສະໝຸດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະໄຕປິດົກຈຶ່ງມີຄວາມເລິກເຊິ່ງ. ຄວາມເປັນຂອງເລິກເຊິ່ງ ໔ ປະການ ໃນພຣະປິດົກໜຶ່ງໆ ນີ້ ພຶງຊາບດ້ວຍປະການສະນີແລ.

เอตฺตาวตา จ –

ແລະ ດ້ວຍຄຳກຳນົດພຽງເທົ່ານີ້ —

‘‘เทสนาสาสนกถา, เภทํ เตสุ ยถารหํ;

สิกฺขาปฺปหานคมฺภีร, ภาวญฺจ ปริทีปเย’’ติ –

“ພຶງສະແດງປະເພດແຫ່ງເທສນາ, ສາສນະ, ກຖາ, ສິກຂາ, ປະຫານ ແລະຄວາມເລິກເຊິ່ງ ໃນພຣະປິດົກເຫຼົ່ານັ້ນ ຕາມສົມຄວນ” —

อยํ คาถา วุตฺตตฺถาว โหติ.

ຄາຖາຮູ້ນີ້ ມີເນື້ອຄວາມອັນໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ແລ້ວ.

‘‘ปริยตฺติเภทํ สมฺปตฺตึ, วิปตฺติญฺจาปิ ยํ ยหึ;

ปาปุณาติ ยถา ภิกฺขุ, ตมฺปิ สพฺพํ วิภาวเย’’ติ –

“ພຶງສະແງປະເພດແຫ່ງປະຣິຍັດ, ສັມປັດຕິ ແລະວິປັດຕິ ທີ່ພິກຂຸຍ່ອມເຖິງໃນພຣະປິດົກໃດ ໂດຍປະການໃດ, ທັງໝົດນັ້ນດ້ວຍ” —

เอตฺถ ปน ตีสุ ปิฏเกสุ ติวิโธ ปริยตฺติเภโท ทฏฺฐพฺโพ. ติสฺโส หิ ปริยตฺติโย – อลคทฺทูปมา, นิสฺสรณตฺถา, ภณฺฑาคาริกปริยตฺตีติ.

ໃນພຣະໄຕປິດົກ ໓ ນີ້ ພຶງເຫັນປະເພດແຫ່ງປະຣິຍັດ ໓ ປະການ. ດ້ວຍວ່າ ປະຣິຍັດມີ ໓ ປະການ ຄື: ອະລັກຄັດທູປະມາປະຣິຍັດ (ປະຣິຍັດປຽບເໝືອນການຈັບງູພິດ), ນິດສະຣະນັດຖາປະຣິຍັດ (ປະຣິຍັດມີປະໂຫຍດເພື່ອການສະຫຼັດອອກ) ແລະ ພັນດາຄາຣິກະປະຣິຍັດ (ປະຣິຍັດປຽບເໝືອນຂຸນຄັງ).

ตตฺถ ยา ทุคฺคหิตา, อุปารมฺภาทิเหตุ ปริยาปุฏา, อยํ อลคทฺทูปมา. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส อลคทฺทตฺถิโก อลคทฺทคเวสี [Pg.22] อลคทฺทปริเยสนํ จรมาโน, โส ปสฺเสยฺย มหนฺตํ อลคทฺทํ, ตเมนํ โภเค วา นงฺคุฏฺเฐ วา คณฺเหยฺย, ตสฺส โส อลคทฺโท ปฏิปริวตฺติตฺวา หตฺเถ วา พาหายํ วา อญฺญตรสฺมึ วา องฺคปจฺจงฺเค ฑํเสยฺย, โส ตโต นิทานํ มรณํ วา นิคจฺเฉยฺย, มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทุคฺคหิตตฺตา, ภิกฺขเว, อลคทฺทสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิเธกจฺเจ โมฆปุริสา ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ, สุตฺตํ…เป… เวทลฺลํ, เต ตํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา เตสํ ธมฺมานํ ปญฺญาย อตฺถํ น อุปปริกฺขนฺติ, เตสํ เต ธมฺมา ปญฺญาย อตฺถํ อนุปปริกฺขตํ น นิชฺฌานํ ขมนฺติ, เต อุปารมฺภานิสํสา เจว ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ, อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสา จ, ยสฺส จตฺถาย ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ, ตญฺจสฺส อตฺถํ นานุโภนฺติ, เตสํ เต ธมฺมา ทุคฺคหิตา ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทุคฺคหิตตฺตา, ภิกฺขเว, ธมฺมาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๓๘).

ໃນປະຣິຍັດ ໓ ປະການນັ້ນ ປະຣິຍັດໃດທີ່ຮຽນເອົາບໍ່ດີ, ຮຽນເອົາເພື່ອເຫດມີການຂັດແຍ້ງ (ໂຕ້ຖຽງ) ເປັນຕົ້ນ, ປະຣິຍັດນີ້ ຊື່ວ່າ ອະລັກຄັດທູປະມາປະຣິຍັດ. ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດໝາຍເຖິງວ່າ: 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນບຸຣຸດຜູ້ຕ້ອງການງູພິດ ສະແຫວງຫາງູພິດ ທ່ຽວຄົ້ນຫາງູພິດ ບຸຣຸດນັ້ນພົບງູພິດໂຕໃຫຍ່ ກໍຈັບງູພິດນັ້ນທີ່ຕົວຫຼືທີ່ຫາງ ງູພິດນັ້ນຫວນກັບມາຂົບກັດບຸຣຸດນັ້ນທີ່ມື ຫຼືທີ່ແຂນ ຫຼືທີ່ອະໄວຍະວະໃຫຍ່ນ້ອຍສ່ວນໃດສ່ວນໜຶ່ງ ບຸຣຸດນັ້ນຍ່ອມເຖິງຄວາມຕາຍ ຫຼືເຖິງທຸກຂ໌ປາງຕາຍ ເພາະການຂົບກັດນັ້ນເປັນເຫດ. ຂໍ້ນັ້ນເພາະເຫດໃດ? ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເພາະຈັບງູພິດບໍ່ດີ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນແລ ໂມຄະບຸຣຸດບາງພວກໃນທັມມະວິນັຍນີ້ ຍ່ອມຮຽນທັມ ຄື ສູດ...ເປ... ເວດັລລະ ພວກເຂົາຮຽນທັມນັ້ນແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ພິຈາຣະນາເນື້ອຄວາມແຫ່ງທັມເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍປັນຍາ ເມື່ອພວກເຂົາບໍ່ພິຈາຣະນາເນື້ອຄວາມດ້ວຍປັນຍາ ທັມເຫຼົ່ານັ້ນກໍບໍ່ປາກົດແຈ່ມແຈ້ງແກ່ພວກເຂົາ ພວກເຂົາຮຽນທັມເພື່ອປະໂຫຍດໃນການໂຕ້ຖຽງ ແລະເພື່ອປະໂຫຍດໃນການພົ້ນຈາກການກ່າວຫາ ແລະພວກເຂົາກໍບໍ່ໄດ້ຮັບປະໂຫຍດທີ່ກຸນນະບຸດທັງຫຼາຍຕ້ອງການຮຽນທັມນັ້ນ ທັມເຫຼົ່ານັ້ນທີ່ພວກເຂົາຮຽນເອົາບໍ່ດີ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ ເພື່ອຄວາມທຸກຂ໌ຕະຫຼອດກາລນານ. ຂໍ້ນັ້ນເພາະເຫດໃດ? ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເພາະຮຽນທັມບໍ່ດີ' ດັ່ງນີ້.

ยา ปน สุคฺคหิตา สีลกฺขนฺธาทิปาริปูรึเยว อากงฺขมาเนน ปริยาปุฏา, น อุปารมฺภาทิเหตุ, อยํ นิสฺสรณตฺถา. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘เตสํ เต ธมฺมา สุคฺคหิตา ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สุคฺคหิตตฺตา, ภิกฺขเว, ธมฺมาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๓๙).

ສ່ວນປະຣິຍັດໃດທີ່ຮຽນເອົາດີແລ້ວ ອັນກຸນນະບຸດຜູ້ປາຖະໜາຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງສີລັກຂັນເປັນຕົ້ນຮຽນເອົາແລ້ວ, ບໍ່ແມ່ນຮຽນເພື່ອເຫດມີການຂັດແຍ້ງເປັນຕົ້ນ, ປະຣິຍັດນີ້ ຊື່ວ່າ ນິດສະຣະນັດຖາປະຣິຍັດ. ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດໝາຍເຖິງວ່າ: 'ທັມເຫຼົ່ານັ້ນທີ່ພວກເຂົາຮຽນເອົາດີແລ້ວ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດ ເພື່ອຄວາມສຸກຕະຫຼອດກາລນານ. ຂໍ້ນັ້ນເພາະເຫດໃດ? ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເພາະຮຽນທັມດີແລ້ວ' ດັ່ງນີ້.

ยํ ปน ปริญฺญาตกฺขนฺโธ ปหีนกิเลโส ภาวิตมคฺโค ปฏิวิทฺธากุปฺโป สจฺฉิกตนิโรโธ ขีณาสโว เกวลํ ปเวณีปาลนตฺถาย วํสานุรกฺขณตฺถาย ปริยาปุณาติ, อยํ ภณฺฑาคาริกปริยตฺตีติ.

ສ່ວນພຣະຂີນາສົບ ຜູ້ກຳນົດຮູ້ຂັນແລ້ວ ມີກິເລດອັນລະແລ້ວ ມີມັກອັນຈະເຣີນແລ້ວ ມີອະກຸປປະທັມອັນແທງຕະຫຼອດແລ້ວ ມີນິໂຣດອັນເຮັດໃຫ້ແຈ້ງແລ້ວ ຍ່ອມຮຽນເອົາພຽງເພື່ອຮັກສາປະເພນີ ເພື່ອດຳຣົງໄວ້ຊຶ່ງວົງຕະກູນ (ແຫ່ງພຣະສັສດາ), ປະຣິຍັດນີ້ ຊື່ວ່າ ພັນດາຄາຣິກະປະຣິຍັດ.

วินเย ปน สุปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขุ สีลสมฺปทํ นิสฺสาย ติสฺโส วิชฺชา ปาปุณาติ, ตาสํเยว จ ตตฺถ ปเภทวจนโต. สุตฺเต สุปฺปฏิปนฺโน สมาธิสมฺปทํ นิสฺสาย ฉ อภิญฺญา ปาปุณาติ, ตาสํเยว จ ตตฺถ ปเภทวจนโต. อภิธมฺเม สุปฺปฏิปนฺโน ปญฺญาสมฺปทํ นิสฺสาย จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา ปาปุณาติ, ตาสญฺจ ตตฺเถว ปเภทวจนโต, เอวเมเตสุ สุปฺปฏิปนฺโน ยถากฺกเมน อิมํ วิชฺชาตฺตยฉฬภิญฺญาจตุปฺปฏิสมฺภิทาเภทํ สมฺปตฺตึ ปาปุณาติ.

ສ່ວນພິກຂຸຜູ້ປະຕິບັດດີໃນພຣະວິນັຍ ອາສັຍຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສີລ ຍ່ອມບັນລຸວິຊຊາ ໓, ເພາະໃນພຣະວິນັຍນັ້ນ ມີຄຳຕຣັດສະແດງປະເພດແຫ່ງວິຊຊາ ໓ ນັ້ນເອງ. ພິກຂຸຜູ້ປະຕິບັດດີໃນພຣະສູດ ອາສັຍຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສະມາທິ ຍ່ອມບັນລຸອະພິນຍາ ໖, ເພາະໃນພຣະສູດນັ້ນ ມີຄຳຕຣັດສະແດງປະເພດແຫ່ງອະພິນຍາ ໖ ນັ້ນເອງ. ພິກຂຸຜູ້ປະຕິບັດດີໃນພຣະອະພິທັມ ອາສັຍຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍປັນຍາ ຍ່ອມບັນລຸປະຕິສັມພິທາ ໔, ເພາະໃນພຣະອະພິທັມນັ້ນເອງ ມີຄຳຕຣັດສະແດງປະເພດແຫ່ງປະຕິສັມພິທາ ໔ ນັ້ນ. ດ້ວຍປະການສະນີ ພິກຂຸຜູ້ປະຕິບັດດີໃນພຣະໄຕປິດົກເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມບັນລຸຄວາມເຖິງພ້ອມ (ສັມປັດຕິ) ອັນຕ່າງດ້ວຍວິຊຊາ ໓, ອະພິນຍາ ໖ ແລະປະຕິສັມພິທາ ໔ ຕາມລຳດັບ.

วินเย ปน ทุปฺปฏิปนฺโน อนุญฺญาตสุขสมฺผสฺสอตฺถรณปาวุรณาทิผสฺสสามญฺญโต ปฏิกฺขิตฺเตสุ อุปาทินฺนกผสฺสาทีสุ อนวชฺชสญฺญี โหติ. วุตฺตมฺปิ [Pg.23] เหตํ – ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, ยถา เย เม อนฺตรายิกา ธมฺมา อนฺตรายิกา วุตฺตา ภควตา, เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๔). ตโต ทุสฺสีลภาวํ ปาปุณาติ. สุตฺเต ทุปฺปฏิปนฺโน – ‘‘จตฺตาโร เม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๕) อธิปฺปายํ อชานนฺโต ทุคฺคหิตํ คณฺหาติ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อตฺตนา ทุคฺคหิเตน อมฺเห เจว อพฺภาจิกฺขติ, อตฺตานญฺจ ขณติ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๖). ตโต มิจฺฉาทิฏฺฐิตํ ปาปุณาติ. อภิธมฺเม ทุปฺปฏิปนฺโน ธมฺมจินฺตํ อติธาวนฺโต อจินฺเตยฺยานิปิ จินฺเตติ. ตโต จิตฺตกฺเขปํ ปาปุณาติ, วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, อจินฺเตยฺยานิ, น จินฺเตตพฺพานิ, ยานิ จินฺเตนฺโต อุมฺมาทสฺส วิฆาตสฺส ภาคี อสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๔.๗๗). เอวเมเตสุ ทุปฺปฏิปนฺโน ยถากฺกเมน อิมํ ทุสฺสีลภาว มิจฺฉาทิฏฺฐิตา จิตฺตกฺเขปเภทํ วิปตฺตึ ปาปุณาตี’’ติ.

ສ່ວນພິກຂຸຜູ້ປະຕິບັດບໍ່ດີໃນພຣະວິນັຍ ເພາະຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງສັມຜັດ ມີເຄື່ອງປູລາດແລະເຄື່ອງຫົ່ມອັນມີສັມຜັດເປັນສຸກທີ່ພຣະອົງອະນຸຍາດແລ້ວ ຍ່ອມມີຄວາມສຳຄັນວ່າບໍ່ມີໂທດໃນສັມຜັດທີ່ມີໃຈຄອງ (ອຸປາດິນນະກະລູບ) ເປັນຕົ້ນ ທີ່ພຣະອົງຊົງຫ້າມແລ້ວ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕຣັດໄວ້ວ່າ: 'ຂ້າພະເຈົ້າຮູ້ທັມທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະແດງແລ້ວ ໂດຍປະການທີ່ວ່າ ທັມທັງຫຼາຍອັນກະທຳອັນຕະລາຍທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດໄວ້ແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດກີດກັນຜູ້ເສບໄດ້' ດັ່ງນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ທຸສີລ. ພິກຂຸຜູ້ປະຕິບັດບໍ່ດີໃນພຣະສູດ ໃນພຣະສູດທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ບຸກຄົນ ໔ ຈຳພວກເຫຼົ່ານີ້ ມີປາກົດຢູ່' ເມື່ອບໍ່ຮູ້ພຣະອັດທະຍາໄສ ກໍຖືເອົາຜິດ, ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດໝາຍເຖິງວ່າ: 'ຍ່ອມກ່າວຕູ່ເຮົາທັງຫຼາຍດ້ວຍຄວາມເຫັນທີ່ຕົນຖືເອົາບໍ່ດີດ້ວຍ ແລະຍ່ອມຂຸດທຳລາຍຕົນເອງດ້ວຍ ທັງຍ່ອມປະສົບສິ່ງບໍ່ແມ່ນບຸນເປັນອັນມາກດ້ວຍ' ດັ່ງນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນມິດສາທິດຖິ. ພິກຂຸຜູ້ປະຕິບັດບໍ່ດີໃນພຣະອະພິທັມ ເມື່ອຄິດຄົ້ນສະພາວະທັມເກີນခອບເຂດ ຍ່ອມຄິດເຖິງອະຈິນໄຕ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນບ້າ (ຈິດຟຸ້ງຊ່ານ). ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕຣັດໄວ້ວ່າ: 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ອະຈິນໄຕ ໔ ປະການນີ້ ບໍ່ຄວນຄິດ ບຸກຄົນຜູ້ຄິດຍ່ອມມີສ່ວນແຫ່ງຄວາມເປັນບ້າ ແລະຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈ' ດັ່ງນີ້. ດ້ວຍປະການສະນີ ພິກຂຸຜູ້ປະຕິບັດບໍ່ດີໃນພຣະໄຕປິດົກເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມເຖິງຄວາມວິບັດ ອັນຕ່າງດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ທຸສີລ, ຄວາມເປັນມິດສາທິດຖິ ແລະຄວາມເປັນບ້າ ຕາມລຳດັບ.

เอตฺตาวตา จ –

ແລະ ດ້ວຍຄຳກຳນົດພຽງເທົ່ານີ້ —

‘‘ปริยตฺติเภทํ สมฺปตฺตึ, วิปตฺติญฺจาปิ ยํ ยหึ;

ปาปุณาติ ยถา ภิกฺขุ, ตมฺปิ สพฺพํ วิภาวเย’’ติ –

“ພຶງສະແດງປະເພດແຫ່ງປະຣິຍັດ, ສັມປັດຕິ ແລະວິປັດຕິ ທີ່ພິກຂຸຍ່ອມເຖິງໃນພຣະປິດົກໃດ ໂດຍປະການໃດ, ທັງໝົດນັ້ນດ້ວຍ” —

อยมฺปิ คาถา วุตฺตตฺถาว โหติ. เอวํ นานปฺปการโต ปิฏกานิ ญตฺวา เตสํ วเสเนตํ พุทฺธวจนํ ติวิธนฺติ ญาตพฺพํ.

ຄາຖາຮູ້ນີ້ ກໍມີເນື້ອຄວາມອັນໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ແລ້ວ. ເມື່ອຮູ້ພຣະໄຕປິດົກໂດຍປະການຕ່າງໆ ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພຶງຊາບວ່າ ພຣະພຸດທະພົດນີ້ ມີ ໓ ປະການ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງພຣະປິດົກເຫຼົ່ານັ້ນ.

กถํ นิกายวเสน ปญฺจวิธํ? สพฺพเมว เจตํ ทีฆนิกาโย, มชฺฌิมนิกาโย, สํยุตฺตนิกาโย, องฺคุตฺตรนิกาโย, ขุทฺทกนิกาโยติ ปญฺจปฺปเภทํ โหติ. ตตฺถ กตโม ทีฆนิกาโย? ติวคฺคสงฺคหานิ พฺรหฺมชาลาทีนิ จตุตฺตึส สุตฺตานิ.

ພຣະພຸດທະພົດເປັນ ໕ ປະການ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງນິກາຍ ຢ່າງໃດ? ດ້ວຍວ່າ ພຣະພຸດທະພົດທັງໝົດນັ້ນ ມີ ໕ ປະເພດ ຄື: ທີຄະນິກາຍ, ມັດຊິມະນິກາຍ, ສັງຍຸດຕະນິກາຍ, ອັງຄຸດຕະຣະນິກາຍ ແລະຂຸດທະກະນິກາຍ. ໃນນິກາຍ ໕ ນັ້ນ ທີຄະນິກາຍ ເປັນໄກ? ຄື ພຣະສູດ ໓໔ ສູດ ມີພຣະພຣົມມະຊາລສູດເປັນຕົ້ນ ອັນຈັດເຂົ້າດ້ວຍວັກ ໓ ວັກ.

‘‘จตุตฺตึเสว สุตฺตนฺตา, ติวคฺโค ยสฺส สงฺคโห;

เอส ทีฆนิกาโยติ, ปฐโม อนุโลมิโก’’ติ.

“ພຣະສູດ ໓໔ ສູດ ອັນຈັດເຂົ້າດ້ວຍວັກ ໓ ວັກ ມີຢູ່ໃນນິກາຍໃດ ນິກາຍນັ້ນເປັນນິກາຍທຳອິດ ມີຊື່ສອດຄ່ອງກັບເນື້ອຄວາມວ່າ ທີຄະນິກາຍ” ດັ່ງນີ້.

กสฺมา ปเนส ทีฆนิกาโยติ วุจฺจติ? ทีฆปฺปมาณานํ สุตฺตานํ สมูหโต นิวาสโต จ. สมูหนิวาสา หิ นิกาโยติ วุจฺจนฺติ. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกนิกายมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ จิตฺตํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว[Pg.24], ติรจฺฉานคตา ปาณา’’ (สํ. นิ. ๒.๑๐๐). โปณิกนิกาโย จิกฺขลฺลิกนิกาโยติ เอวมาทีนิ เจตฺถ สาธกานิ สาสนโต โลกโต จ. เอวํ เสสานมฺปิ นิกายภาเว วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ກໍເພາະເຫດໃດ ນິກາຍນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ທີຄະນິກາຍ? ເພາະເປັນທີ່ປະຊຸມ ແລະເປັນທີ່ຕັ້ງ ແຫ່ງພຣະສູດທັງຫຼາຍທີ່ມີຂະໜາດຍາວ. ດ້ວຍວ່າ ທີ່ປະຊຸມແລະທີ່ຕັ້ງ ທ່ານຮຽກວ່າ ນິກາຍ. ສົມຈິງດັ່ງພຣະດຳຣັດວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາບໍ່ເລັງເຫັນໝູ່ອື່ນແມ້ແຕ່ໝູ່ດຽວ ທີ່ວິຈິດເໝືອນໝູ່ສັດເດຍຣັດສານເຫຼົ່ານີ້ເລີຍ' ແລະຄຳວ່າ ໂປນິກະນິກາຍ, ຈິກຂັລລິກະນິກາຍ ເປັນຕົ້ນ ເປັນອຸທາຫະຣອນເຄື່ອງພິສູດໃນຂໍ້ນີ້ ທັງທາງພຣະສາສນາແລະທາງໂລກ. ພຶງຊາບຄວາມໝາຍແຫ່ງຄຳໃນຄວາມເປັນນິກາຍ ແຫ່ງນິກາຍທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍ ຢ່າງນີ້ເຊັ່ນກັນ.

กตโม มชฺฌิมนิกาโย? มชฺฌิมปฺปมาณานิ ปญฺจทสวคฺคสงฺคหานิ มูลปริยายสุตฺตาทีนิ ทิยฑฺฒสตํ ทฺเว จ สุตฺตานิ.

ມັດຊິມະນິກາຍ ເປັນໄກ? ຄື ພຣະສູດທັງຫຼາຍທີ່ມີຂະໜາດປານກາງ ອັນຈັດເຂົ້າດ້ວຍວັກ ໑໕ ວັກ ມີມູລະປະຣິຍາຍສູດເປັນຕົ້ນ ມີ ໑໕໒ ສູດ.

‘‘ทิยฑฺฒสตสุตฺตนฺตา, ทฺเว จ สุตฺตานิ ยตฺถ โส;

นิกาโย มชฺฌิโม ปญฺจ, ทสวคฺคปริคฺคโห’’ติ.

“ພຣະສູດ ໑໕໒ ສູດ ອັນຈັດເຂົ້າດ້ວຍວັກ ໑໕ ວັກ ມີຢູ່ໃນນິກາຍໃດ ນິກາຍນັ້ນຊື່ວ່າ ມັດຊິມະນິກາຍ” ດັ່ງນີ້.

กตโม สํยุตฺตนิกาโย? เทวตาสํยุตฺตาทิวเสน กถิตานิ โอฆตรณาทีนิ สตฺต สุตฺตสหสฺสานิ สตฺต จ สุตฺตสตานิ ทฺวาสฏฺฐิ จ สุตฺตานิ.

ສັງຍຸດຕະນິກາຍ ເປັນໄກ? ຄື ພຣະສູດທັງຫຼາຍທີ່ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເທວະຕາສັງຍຸດເປັນຕົ້ນ ມີໂອຄະຕະຣະນະສູດເປັນຕົ້ນ ມີ ໗,໗໖໒ ສູດ.

‘‘สตฺตสุตฺตสหสฺสานิ, สตฺตสุตฺตสตานิ จ;

ทฺวาสฏฺฐิ เจว สุตฺตนฺตา, เอโส สํยุตฺตสงฺคโห’’ติ.

“ພຣະສູດ ໗ ພັນ ໗ ຮ້ອຍ ໖໒ ສູດ ນີ້ເປັນຍອດລວມແຫ່ງສັງຍຸດຕະນິກາຍ” ດັ່ງນີ້.

กตโม องฺคุตฺตรนิกาโย? เอเกกองฺคาติเรกวเสน กถิตานิ จิตฺตปริยาทานาทีนิ นว สุตฺตสหสฺสานิ ปญฺจ สุตฺตสตานิ สตฺตปญฺญาสญฺจ สุตฺตานิ.

ອັງຄຸດຕະຣະນິກາຍ ເປັນໄກ? ຄື ພຣະສູດທັງຫຼາຍທີ່ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເພີ່ມຂຶ້ນເທື່ອລະຂໍ້ ມີຈິດຕະປະຣິຍາດານະສູດເປັນຕົ້ນ ມີ ໙,໕໕໗ ສູດ.

‘‘นว สุตฺตสหสฺสานิ, ปญฺจ สุตฺตสตานิ จ;

สตฺตปญฺญาส สุตฺตานิ, สงฺขฺยา องฺคุตฺตเร อย’’นฺติ.

“ພຣະສູດ ໙ ພັນ ໕ ຮ້ອຍ ໕໗ ສູດ ນີ້ເປັນຈຳນວນພຣະສູດໃນອັງຄຸດຕະຣະນິກາຍ” ດັ່ງນີ້.

กตโม ขุทฺทกนิกาโย? สกลํ วินยปิฏกํ, อภิธมฺมปิฏกํ, ขุทฺทกปาฐาทโย จ ปุพฺเพ ทสฺสิตา ปญฺจทสปฺปเภทา, ฐเปตฺวา จตฺตาโร นิกาเย อวเสสํ พุทฺธวจนํ.

ຂຸດທະກະນິກາຍ ເປັນໄກ? ຄື ພຣະວິນັຍປິົກທັງໝົດ, ພຣະອະພິທັມປິົກທັງໝົດ ແລະປກອນ ໑໕ ປະເພດ ມີຂຸດທະກະປາຖະເປັນຕົ້ນ ທີ່ສະແດງໄວ້ແລ້ວໃນກ່ອນ, ເვັ້ນນິກາຍທັງ ໔ ເສຍ ພຣະພຸດທະພົດທີ່ເຫຼືອທັງໝົດ.

‘‘ฐเปตฺวา จตุโรเปเต, นิกาเย ทีฆอาทิเก;

ตทญฺญํ พุทฺธวจนํ, นิกาโย ขุทฺทโก มโต’’ติ.

“ເວັ້ນນິກາຍທັງ ໔ ມີທີຄະນິກາຍເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ເສຍ ພຣະພຸດທະພົດທີ່ເຫຼືອຈາກນັ້ນ ທ່ານກຳນົດວ່າເປັນຂຸດທະກະນິກາຍ” ດັ່ງນີ້.

เอวํ นิกายวเสน ปญฺจวิธํ.

ພຣະພຸດທະພົດເປັນ ໕ ປະການ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງນິກາຍ ຢ່າງນີ້ແລ.

กถํ องฺควเสน นววิธํ? สพฺพเมว หิทํ สุตฺตํ, เคยฺยํ, เวยฺยากรณํ, คาถา, อุทานํ, อิติวุตฺตกํ, ชาตกํ, อพฺภุตธมฺมํ, เวทลฺลนฺติ นวปฺปเภทํ โหติ. ตตฺถ อุภโตวิภงฺคนิทฺเทสขนฺธกปริวารา, สุตฺตนิปาเต มงฺคลสุตฺตรตนสุตฺตนาลกสุตฺตตุวฏฺฏกสุตฺตานิ จ อญฺญมฺปิ จ สุตฺตนามกํ ตถาคตวจนํ [Pg.25] สุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพมฺปิ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยนฺติ เวทิตพฺพํ. วิเสเสน สํยุตฺตเก สกโลปิ สคาถวคฺโค, สกลมฺปิ อภิธมฺมปิฏกํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ, ยญฺจ อญฺญมฺปิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ อสงฺคหิตํ พุทฺธวจนํ, ตํ เวยฺยากรณนฺติ เวทิตพฺพํ. ธมฺมปทํ, เถรคาถา, เถรีคาถา, สุตฺตนิปาเต โนสุตฺตนามิกา สุทฺธิกคาถา จ คาถาติ เวทิตพฺพา. โสมนสฺสญฺญาณมยิกคาถา ปฏิสํยุตฺตา ทฺเวอสีติ สุตฺตนฺตา อุทานนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’’ติอาทินยปฺปวตฺตา ทสุตฺตรสตสุตฺตนฺตา อิติวุตฺตกนฺติ เวทิตพฺพํ. อปณฺณกชาตกาทีนิ ปญฺญาสาธิกานิ ปญฺจชาตกสตานิ ‘ชาตก’นฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา อานนฺเท’’ติอาทินยปฺปวตฺตา (ที. นิ. ๒.๒๐๙) สพฺเพปิ อจฺฉริยพฺภุตธมฺมปฏิสํยุตฺตสุตฺตนฺตา อพฺภุตธมฺมนฺติ เวทิตพฺพํ. จูฬเวทลฺล-มหาเวทลฺล-สมฺมาทิฏฺฐิ-สกฺกปญฺห-สงฺขารภาชนิย-มหาปุณฺณมสุตฺตาทโย สพฺเพปิ เวทญฺจ ตุฏฺฐิญฺจ ลทฺธา ลทฺธา ปุจฺฉิตสุตฺตนฺตา เวทลฺลนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวํ องฺควเสน นววิธํ.

ພະພຸດທະວະຈະນະນັ້ນ ມີ 9 ປະການ ໂດຍຈຳແນກຕາມອົງຄະ (ອົງ 9) ແນວໃດ? ຄື ພະພຸດທະວະຈະນະທັງໝົດນີ້ ໄດ້ແກ່ ສູດ (ສຸຕຕະ), ເຄຍຍະ, ເວຍຍາກະຣະນະ, ຄາຖາ, ອຸທານ, ອິຕິວຸຕຕະກະ, ຊາດົກ (ຊາຕະກະ), ອັບພູຕະທຳ ແລະ ເວດັລລະ ຍ່ອມເປັນພະພຸດທະວະຈະນະມີອົງ 9 ປະການ. ໃນອົງ 9 ປະການນັ້ນ, ພະພຸດທະວະຈະນະ ຄື ອຸພະໂຕວິພັງ, ນິດເທດ (ຈູລະນິດເທດ ແລະ ມະຫານິດເທດ), ຂັນທະກະ, ປະຣິວານ ແລະ ພະສູດຕ່າງໆ ໃນສຸຕຕະນິບາດ ມີ ມັງຄະລະສູດ, ຣະຕະນະສູດ, ນາລະກະສູດ, ຕຸວະຕະກະສູດ ເປັນຕົ້ນ ແລະ ພະພຸດທະວະຈະນະອື່ນໆ ທີ່ມີຊື່ວ່າ 'ສູດ' ຄວນຊາບວ່າເປັນ 'ສູດ' (ສຸຕຕະ). ພະສູດທັງໝົດທີ່ມີຄາຖາປະສົມຢູ່ ຄວນຊາບວ່າເປັນ 'ເຄຍຍະ'. ໂດຍສະເພາະຢ່າງຍິ່ງ ສາຄາຖາວັກ ໃນສັງຍຸຕຕະນິກາຍທັງໝົດ, ພະອະພິທຳປີດົກທັງໝົດ, ພະສູດທີ່ບໍ່ມີຄາຖາ (ນິຄຄາຖາ) ແລະ ພະພຸດທະວະຈະນະອື່ນໆ ທີ່ບໍ່ໄດ້ສົງເຄາະເຂົ້າໃນອົງ 8 ປະການທີ່ເຫຼືອ ຄວນຊາບວ່າເປັນ 'ເວຍຍາກະຣະນະ'. ທຳມະບົດ (ທັມມະປະທະ), ເຖຣະຄາຖາ, ເຖຣີຄາຖາ ແລະ ຄາຖາລ້ວນໆ ທີ່ບໍ່ມີຊື່ວ່າສູດ ໃນສຸຕຕະນິບາດ ຄວນຊາບວ່າເປັນ 'ຄາຖາ'. ພະສູດ 82 ສູດ ທີ່ປະກອບດ້ວຍຄາຖາອັນເກີດຈາກໂສມະນັດສະຍານ ຄວນຊາບວ່າເປັນ 'ອຸທານ'. ພະສູດ 110 ສູດ ທີ່ເປັນໄປໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ 'ວຸດຕັງ ເຫຕັງ ພະຄະວະຕາ' (ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດຄຳນີ້ໄວ້ແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ ຄວນຊາບວ່າເປັນ 'ອິຕິວຸຕຕະກະ'. ຊາດົກ 500 ກວ່າເລື່ອງ ມີ ອະປັນນະກະຊາດົກ ເປັນຕົ້ນ ຄວນຊາບວ່າເປັນ 'ຊາດົກ'. ພະສູດທັງໝົດທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບອັດສະຈັນແລະສິ່ງທີ່ບໍ່ເຄີຍມີ ມີນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຈັດຕາໂຣເມ, ພິກຂະເວ, ອັດສະຣິຍາ ອັບພູຕາ ທັມມາ ອານັນເທ' (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ທຳອັນໜ້າອັດສະຈັນແລະບໍ່ເຄີຍມີ 4 ປະການນີ້ ມີຢູ່ໃນອານົນ) ຄວນຊາບວ່າເປັນ 'ອັບພູຕະທຳ'. ພະສູດທັງໝົດທີ່ຜູ້ຖາມໄດ້ຮັບຄວາມຮູ້ແລະຄວາມປິຕິຍິນດີແລ້ວທູນຖາມ ເຊັ່ນ ຈູລະເວດັລລະສູດ, ມະຫາເວດັລລະສູດ, ສັມມາທິຕຖິສູດ, ສັກກະປັນຫະສູດ, ສັງຂາຣະພາຊະນີຍະສູດ, ມະຫາປຸນນະມະສູດ ເປັນຕົ້ນ ຄວນຊາບວ່າເປັນ 'ເວດັລລະ'. ພະພຸດທະວະຈະນະມີ 9 ປະການ ໂດຍຈຳແນກຕາມອົງຄະ ດ້ວຍປະການສະນີ.

กถํ ธมฺมกฺขนฺธวเสน จตุราสีติสหสฺสวิธํ? สพฺพเมว เจตํ พุทฺธวจนํ –

ພະພຸດທະວະຈະນະນັ້ນ ມີ 84,000 ປະການ ໂດຍຈຳແນກຕາມພະທຳມະຂັນ ແນວໃດ? ຄື ພະພຸດທະວະຈະນະທັງໝົດນີ້ ຍ່ອມເປັນ -

‘‘ทฺวาสีติ พุทฺธโต คณฺหึ, ทฺเว สหสฺสานิ ภิกฺขุโต;

จตุราสีติ สหสฺสานิ, เย เม ธมฺมา ปวตฺติโน’’ติ.

“ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຮຽນເອົາທຳມະຂັນ 82,000 ຈາກພະພຸດທະເຈົ້າ, ແລະ ໄດ້ຮຽນເອົາ 2,000 ຈາກພະພິກຂຸທັງຫຼາຍ; ພະທຳທັງຫຼາຍທີ່ຄ່ອງແຄ້ວຢູ່ໃນໃຈຂອງຂ້າພະເຈົ້ານັ້ນ ຈຶ່ງມີ 84,000 ພະທຳມະຂັນ”.

เอวํ ปริทีปิตธมฺมกฺขนฺธวเสน จตุราสีติสหสฺสปฺปเภทํ โหติ. ตตฺถ เอกานุสนฺธิกํ สุตฺตํ เอโก ธมฺมกฺขนฺโธ. ยํ อเนกานุสนฺธิกํ, ตตฺถ อนุสนฺธิวเสน ธมฺมกฺขนฺธคณนา. คาถาพนฺเธสุ ปญฺหาปุจฺฉนํ เอโก ธมฺมกฺขนฺโธ, วิสฺสชฺชนํ เอโก. อภิธมฺเม เอกเมกํ ติกทุกภาชนํ, เอกเมกญฺจ จิตฺตวารภาชนํ, เอกเมโก ธมฺมกฺขนฺโธ. วินเย อตฺถิ วตฺถุ, อตฺถิ มาติกา, อตฺถิ ปทภาชนียํ, อตฺถิ อนฺตราปตฺติ, อตฺถิ อาปตฺติ, อตฺถิ อนาปตฺติ, อตฺถิ ติกจฺเฉโท. ตตฺถ เอกเมโก โกฏฺฐาโส เอกเมโก ธมฺมกฺขนฺโธติ เวทิตพฺโพ. เอวํ ธมฺมกฺขนฺธวเสน จตุราสีติสหสฺสวิธํ.

ພະພຸດທະວະຈະນະ ຍ່ອມມີການຈຳແນກເປັນ 84,000 ພະທຳມະຂັນ ຕາມທີ່ໄດ້ສະແດງໄວ້ຢ່າງນີ້. ໃນພະທຳມະຂັນເຫຼົ່ານັ້ນ, ພະສູດທີ່ມີອະນຸສົນທິດຽວ (ເນື້ອຫາຕໍ່ເນື່ອງກັນໂດຍຕະຫຼອດ) ຈັດເປັນ 1 ພະທຳມະຂັນ. ພະສູດໃດທີ່ມີຫຼາຍອະນຸສົນທິ, ການນັບພະທຳມະຂັນໃນພະສູດນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມຈຳນວນອະນຸສົນທິ. ໃນຄຳປະພັນປະເພດຄາຖາ, ຄຳຖາມບັນຫາ ຈັດເປັນ 1 ພະທຳມະຂັນ, ຄຳວິສັດສະນາ (ຄຳຕອບ) ຈັດເປັນ 1 ພະທຳມະຂັນ. ໃນພະອະພິທຳ, ການຈຳແນກຕິກະແລະທຸກະແຕ່ລະຢ່າງ, ແລະການຈຳແນກຈິດຕະວາລະແຕ່ລະຢ່າງ ຈັດເປັນ 1 ພະທຳມະຂັນ. ໃນພະວິນັຍ, ມີເລື່ອງຕົ້ນບັນຍັດ (ວັດຖຸ), ມີມາຕິກา, ມີປະທະພາຊະນີຍະ (ຄຳອະທິບາຍບົດ), ມີອັນຕະຣາບັດ (ອາບັດໃນລະຫວ່າງ), ມີອາບັດ, ມີອະນາບັດ (ຄວາມບໍ່ຕ້ອງອາບັດ) ແລະ ມີຕິກະເສດ (ການຕັດສະເພາະຕິກະ). ໃນພະວິນັຍນັ້ນ, ແຕ່ລະສ່ວນ (ແຕ່ລະໝວດ) ຄວນຊາບວ່າເປັນ 1 ພະທຳມະຂັນ. ພະພຸດທະວະຈະນະ ມີ 84,000 ປະການ ໂດຍຈຳແນກຕາມພະທຳມະຂັນ ດ້ວຍປະການສະນີ.

เอวเมตํ อเภทโต รสวเสน เอกวิธํ, เภทโต ธมฺมวินยาทิวเสน ทุวิธาทิเภทํ พุทฺธวจนํ สงฺคายนฺเตน มหากสฺสปปฺปมุเขน วสีคเณน ‘‘อยํ [Pg.26] ธมฺโม, อยํ วินโย, อิทํ ปฐมพุทฺธวจนํ, อิทํ มชฺฌิมพุทฺธวจนํ, อิทํ ปจฺฉิมพุทฺธวจนํ, อิทํ วินยปิฏกํ, อิทํ สุตฺตนฺตปิฏกํ, อิทํ อภิธมฺมปิฏกํ, อยํ ทีฆนิกาโย…เป… อยํ ขุทฺทกนิกาโย, อิมานิ สุตฺตาทีนิ นวงฺคานิ, อิมานิ จตุราสีติ ธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานี’’ติ, อิมํ ปเภทํ ววตฺถเปตฺวาว สงฺคีตํ. น เกวลญฺจ อิมเมว, อญฺญมฺปิ อุทฺทานสงฺคห-วคฺคสงฺคห-เปยฺยาลสงฺคห-เอกกนิปาต-ทุกนิปาตาทินิปาตสงฺคห-สํยุตฺตสงฺคห-ปณฺณาสสงฺคหาทิ-อเนกวิธํ ตีสุ ปิฏเกสุ สนฺทิสฺสมานํ สงฺคหปฺปเภทํ ววตฺถเปตฺวา เอว สตฺตหิ มาเสหิ สงฺคีตํ.

ພະພຸດທະວະຈະນະນີ້ ເມື່ອບໍ່ຈຳແນກ ຍ່ອມມີພຽງ 1 ປະການ ໂດຍລົດສະຊາດ (ວິມຸດຕິລົດ), ເມື່ອຈຳແນກ ຍ່ອມມີ 2 ປະການ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນພະທຳແລະພະວິນັຍ. ພະອະລິຍະສົງທັງຫຼາຍ ມີພະມະຫາກັດສະປະເປັນປະທານ ເມື່ອຈະເຮັດການສັງຄາຍະນາ ໄດ້ກຳນົດຈຳແນກພະພຸດທະວະຈະນະນັ້ນວ່າ 'ນີ້ຄືພະທຳ, ນີ້ຄືພະວິນັຍ, ນີ້ຄືພະພຸດທະວະຈະນະເບື້ອງຕົ້ນ, ນີ້ຄືພະພຸດທະວະຈະນະທ່າມກາງ, ນີ້ຄືພະພຸດທະວະຈະນະໃນບັ້ນປາຍ, ນີ້ຄືພະວິນັຍປີດົກ, ນີ້ຄືພະສຸຕຕັນຕະປີດົກ, ນີ້ຄືພະອະພິທຳປີດົກ, ນີ້ຄືທີຄະນິກາຍ... ໄປຈົນເຖິງ... ນີ້ຄືຂຸດທະກະນິກາຍ, ເຫຼົ່ານີ້ຄືພະພຸດທະວະຈະນະມີອົງ 9 ມີສູດເປັນຕົ້ນ, ເຫຼົ່ານີ້ຄືພະທຳມະຂັນ 84,000' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ສັງຄາຍະນາ. ແລະບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການກຳນົດຈຳແນກແບບນີ້ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍັງໄດ້ກຳນົດຈຳແນກການຈັດໝວດໝູ່ອີກຫຼາຍປະການ ທີ່ປາກົດຢູ່ໃນປີດົກທັງສາມ ເຊັ່ນ ອຸດທານະສັງຄະຫະ, ວັກຄະສັງຄະຫະ, ເเปຍຍາລະສັງຄະຫະ, ນິບາດສັງຄະຫະ (ມີເອກະກະນິບາດ ແລະ ທຸກະນິບາດ ເປັນຕົ້ນ), ສັງຍຸຕຕະສັງຄະຫະ, ປັນຍາສະສັງຄະຫະ ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ເຮັດການສັງຄາຍະນາຈົນສຳເລັດລົງດ້ວຍເວລາ 7 ເດືອນ.

สงฺคีติปริโยสาเน จสฺส – ‘‘อิทํ มหากสฺสปตฺเถเรน ทสพลสฺส สาสนํ ปญฺจวสฺสสหสฺสปริมาณกาลํ ปวตฺตนสมตฺถํ กต’’นฺติ สญฺชาตปฺปโมทา สาธุการํ วิย ททมานา อยํ มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อเนกปฺปการํ กมฺปิ สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธิ, อเนกานิ จ อจฺฉริยานิ ปาตุรเหสุนฺติ, อยํ ปฐมมหาสงฺคีติ นาม. ยา โลเก –

ໃນເວລາສິ້ນສຸດການສັງຄາຍະນານັ້ນ, ມະຫາປະຖະພີນີ້ ອັນມີນ້ຳເປັນຂອບເຂດ ກໍໄດ້ຫວັ່ນໄຫວ, ສັ່ນສະເທືອນ, ສະທ້ານ ແລະຫວັ່ນໄຫວໄປທົ່ວໃນລັກສະນະຕ່າງໆ ປະດິດສະຖານຢູ່ຄ້າຍຄືກັບກຳລັງໃຫ້ສາທຸການ ດ້ວຍຄວາມປິຕິຍິນດີອັນເກີດຂຶ້ນວ່າ 'ພະສາດສະໜາຂອງພະທົດສະພົນນີ້ ອັນພະເຖຣະມະຫາກັດສະປະໄດ້ເຮັດໃຫ້ເປັນສາດສະໜາທີ່ສາມາດດຳລົງຢູ່ໄດ້ຕະຫຼອດກາລະນານ 5,000 ປີແລ້ວ', ແລະສິ່ງອັດສະຈັນຫຼາຍປະການກໍໄດ້ປາກົດຂຶ້ນ. ການສັງຄາຍະນານີ້ ໄດ້ຊື່ວ່າ 'ປະຖົມມະມະຫາສັງຄາຍະນາ' (ການສັງຄາຍະນາຄັ້ງຍິ່ງໃຫຍ່ຄັ້ງທຳອິດ). ການສັງຄາຍະນານັ້ນ ໃນໂລກ -

‘‘สเตหิ ปญฺจหิ กตา, เตน ปญฺจสตาติ จ;

เถเรเหว กตตฺตา จ, เถริกาติ ปวุจฺจตี’’ติ.

“ເອີ້ນວ່າ 'ປັນຈະສະຕິກາ' (ການສັງຄາຍະນາດ້ວຍພະອໍຣະຫັນ 500 ຮູບ) ເພາະເຮັດຂຶ້ນດ້ວຍພະອໍຣະຫັນ 500 ຮູບ; ແລະເອີ້ນວ່າ 'ເຖຣິກາ' ເພາະເຮັດຂຶ້ນໂດຍພະເຖຣະທັງຫຼາຍ”.

๑. พฺรหฺมชาลสุตฺตวณฺณนา

໑. ຄຳອະທິບາຍພະສູດ ພົມມະຊານສູດ (ພຣົມມະຊາລະສູດ)

ปริพฺพาชกกถาวณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍເລື່ອງປະຣິພາຊົກ

อิมิสฺสา [Pg.27] ปฐมมหาสงฺคีติยา วตฺตมานาย วินยสงฺคหาวสาเน สุตฺตนฺตปิฏเก อาทินิกายสฺส อาทิสุตฺตํ พฺรหฺมชาลํ ปุจฺฉนฺเตน อายสฺมตา มหากสฺสเปน – ‘‘พฺรหฺมชาลํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติ, เอวมาทิวุตฺตวจนปริโยสาเน ยตฺถ จ ภาสิตํ, ยญฺจารพฺภ ภาสิตํ, ตํ สพฺพํ ปกาเสนฺโต อายสฺมา อานนฺโท เอวํ เม สุตนฺติอาทิมาห. เตน วุตฺตํ ‘‘พฺรหฺมชาลสฺสาปิ เอวํ เม สุตนฺติอาทิกํ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วุตฺตํ นิทานมาที’’ติ.

ເມື່ອປະຖົມມະມະຫາສັງຄາຍະນານີ້ກຳລັງດຳເນີນຢູ່, ໃນຕອນທ້າຍຂອງການສັງຄາຍະນາພະວິນັຍ, ພະມະຫາກັດສະປະຜູ້ມີອາຍຸ ເມື່ອຈະຖາມເຖິງພົມມະຊານສູດ ເຊິ່ງເປັນພະສູດທຳອິດໃນນິກາຍທຳອິດ (ທີຄະນິກາຍ) ແຫ່ງພະສຸຕຕັນຕະປີດົກ ໄດ້ຖາມວ່າ 'ອາວຸໂສອານົນ, ພົມມະຊານສູດ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າສະແດງໄວ້ ທີ່ໃດ?' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຕອນທ້າຍແຫ່ງຄຳຖາມນັ້ນ, ພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸ ເມື່ອຈະສະແດງສະຖານທີ່ສະແດງພະສູດ ແລະບຸກຄົນທີ່ພະອົງຊົງປາຣົບແລ້ວສະແດງ ທັງໝົດນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' (ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະດັບມາແລ້ວຢ່າງນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຄຳເລີ່ມຕົ້ນມີຄຳວ່າ ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ ເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງພົມມະຊານສູດນີ້ ທີ່ພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸກ່າວໄວ້ໃນເວລາປະຖົມມະມະຫາສັງຄາຍະນາ ຈັດເປັນນິທານ (ຄຳເລີ່ມຕົ້ນ)'.

๑. ตตฺถ เอวนฺติ นิปาตปทํ. เมติอาทีนิ นามปทานิ. ปฏิปนฺโน โหตีติ เอตฺถ ปฏีติ อุปสคฺคปทํ, โหตีติ อาขฺยาตปทนฺติ. อิมินา ตาว นเยน ปทวิภาโค เวทิตพฺโพ.

໑. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ 'ເອວັງ' ເປັນນິບາດ. ບົດມີບົດວ່າ 'ເມ' ເປັນຕົ້ນ ເປັນນາມມະບົດ. ໃນບົດວ່າ 'ປະຕິປັນໂນ ໂຫຕິ' ນີ້, ບົດວ່າ 'ປະຕິ' ເປັນອຸປະສັກ, ບົດວ່າ 'ໂຫຕິ' ເປັນອາຂະຍາດ. ຄວນຊາບການຈຳແນກບົດ ໂດຍນັຍນີ້ກ່ອນ.

อตฺถโต ปน เอวํ-สทฺโท ตาว อุปมูปเทสสมฺปหํสนครหณวจนสมฺปฏิคฺคหาการนิทสฺสนาวธารณาทิอเนกตฺถปฺปเภโท. ตถาเหส – ‘‘เอวํ ชาเตน มจฺเจน, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุ’’นฺติ (ธ. ป. ๕๓) เอวมาทีสุ อุปมายํ อาคโต. ‘‘เอวํ เต อภิกฺกมิตพฺพํ, เอวํ เต ปฏิกฺกมิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๒๒) อุปเทเส. ‘‘เอวเมตํ ภควา, เอวเมตํ สุคตา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) สมฺปหํสเน. ‘‘เอวเมวํ ปนายํ วสลี ยสฺมึ วา ตสฺมึ วา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณกสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๘๗) ครหเณ. ‘‘เอวํ, ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) วจนสมฺปฏิคฺคเห. ‘‘เอวํ พฺยา โข อหํ, ภนฺเต, ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๙๘) อากาเร. ‘‘เอหิ ตฺวํ, มาณวก, เยน สมโณ อานนฺโท เตนุปสงฺกม, อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน สมณํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉ. ‘‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉตี’’ติ. ‘‘เอวญฺจ วเทหิ, สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส [Pg.28] มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ, เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๔๕) นิทสฺสเน. ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, กาลามา, อิเม ธมฺมา กุสลา วา อกุสลา วาติ? อกุสลา, ภนฺเต. สาวชฺชา วา อนวชฺชา วาติ? สาวชฺชา, ภนฺเต. วิญฺญุครหิตา วา วิญฺญุปฺปสตฺถา วาติ? วิญฺญุครหิตา, ภนฺเต. สมตฺตา สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ โน วา, กถํ โว เอตฺถ โหตีติ? สมตฺตา, ภนฺเต, สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ, เอวํ โน เอตฺถ โหตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๖๖) อวธารเณ. สฺวายมิธ อาการนิทสฺสนาวธารเณสุ ทฏฺฐพฺโพ.

ສ່ວນໂດຍອັດຖະ (ຄວາມໝາຍ) ນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ເອວັງ' ມີອັດຖະແຕກຕ່າງກັນຫຼາຍປະການ ເຊັ່ນ ປຽບທຽບ (ອຸປະມາ), ແນະນຳ (ອຸປະເທດ), ຊົມເຊີຍ (ສັມປະຫັງສະນະ), ຕິຕຽນ (ຄະຣະຫະນະ), ຮັບຄຳ (ວະຈະນະສັມປະຕິຄຄະຫະ), ອາການ (ອາກາຣະ), ສະແດງໃຫ້ເຫັນ (ນິທັດສະນະ) ແລະ ຈຳກັດຄວາມ (ອະວະທາຣະນະ) ເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ເອວັງ' ນີ້ ປາກົດໃນອັດຖະປຽບທຽບ (ອຸປະມາ) ໃນປະໂຫຍກ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເອວັງ ຊາເຕນະ ມັດເຈນະ, ກັດຕັບພັງ ກຸສະລັງ ພະຫຸງ' (ສັດຕູຜູ້ມີຄວາມຕາຍເປັນທຳມະດາ ເມື່ອເກີດມາແລ້ວ ຄວນເຮັດກຸສົນໃຫ້ຫຼາຍ ເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນ). ປາກົດໃນອັດຖະແນະນຳ (ອຸປະເທດ) ໃນປະໂຫຍກ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເອວັງ ເຕ ອะພິກກະມິຕັບພັງ, ເອວັງ ເຕ ປະຕິກກະມິຕັບພັງ' (ທ່ານຄວນກ້າວໄປຢ່າງນີ້, ທ່ານຄວນຖອຍກັບຢ່າງນີ້). ປາກົດໃນອັດຖະຊົມເຊີຍ (ສັມປະຫັງສະນະ) 在ປະໂຫຍກ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເອວະເມຕັງ ພະຄະວາ, ເອວະເມຕັງ ສຸຄະຕາ' (ຂ້າແດ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເລື່ອງນີ້ເປັນຢ່າງນັ້ນແທ້, ຂ້າແດ່ພະສຸຄົດ ເລື່ອງນີ້ເປັນຢ່າງນັ້ນແທ້). ປາກົດໃນອັດຖະຕິຕຽນ (ຄະຣະຫະນະ) ໃນປະໂຫຍກ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເອວະເມວັງ ປະນາຍັງ ວະສະລີ ຍັສມິງ ວາ ຕັສມິງ ວາ ຕັສສະ ມຸນທະກັສສະ ສະມະນັກກັສສະ ວັນນັງ ພາສະຕິ' (ນາງຄົນຖອຍນີ້ ກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງສະມະນະຫົວໂລ້ນນັ້ນ ໃນທີ່ນັ້ນໆ ຢ່າງນີ້ເລື້ອຍໄປ). ປາກົດໃນອັດຖະຮັບຄຳ (ວະຈະນະສັມປະຕິຄຄະຫະ) ໃນປະໂຫຍກ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເອວັງ, ພັນເຕຕິ ໂຂ ເຕ ພິກຂູ ພະຄະວະໂຕ ປັດຈັດໂສສຸງ' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ໄດ້ຮັບພະດຳຣັດຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າວ່າ ຢ່າງນັ້ນ ພະພຸດທະເຈົ້າຂ้า). ປາກົດໃນອັດຖະອາການ (ອາກາຣະ) ໃນປະໂຫຍກ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເອວັງ ວະຍາ ໂຂ ອະຫັງ, ພັນເຕ, ພະຄະວະຕາ ທັມມັງ ເທສິຕັງ ອາຊານາມິ' (ຂ້າແດ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະເຈົ້າເຂົ້າໃຈທຳ ທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງແລ້ວ ໂດຍອາການຢ່າງນີ້ແທ້). ປາກົດໃນອັດຖະສະແດງໃຫ້ເຫັນ (ນິທັດສະນະ) ໃນປະໂຫຍກ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເອຫິ ຕວັງ, ມານະວະກະ, ເຢນະ ສະມະໂນ ອານັນໂທ ເຕນຸປະສັງກະມະ, ອຸປະສັງກະມິຕວາ ມະມະ ວະຈະເນນະ ສະມະນັງ ອານັນທັງ ອັບປາບາທັງ ອັບປາຕັງກັງ ລາຫຸຕຖານັງ ພະລັງ ພາສຸວິຫາຣັງ ປຸດສະ. ສຸໂພ ມານະໂວ ໂຕເທຍຍະປຸດໂຕ ພະວັນຕັງ ອານັນທັງ ອັບປາບາທັງ ອັບປາຕັງກັງ ລາຫຸຕຖານັງ ພະລັງ ພາສຸວິຫາຣັງ ປຸດສະຕິ. ເອວັນຈະ ວະເທຫິ, ສາທຸ ກິຣະ ພະວັງ ອານັນໂທ ເຢນະ ສຸພັສສະ ມານະວັສສະ ໂຕເທຍຍະປຸດຕັສສະ Nivesanaṃ, ເຕນຸປະສັງກະມະຕຸ ອະນຸກັມປັງ ອຸປາດາຍາ' (ດູກ່ອນມານົບ ທ່ານຈົ່ງມາ ນີ້ ຈົ່ງເຂົ້າໄປຫາພະອານົນ ຜູ້ມີອາຍຸ ແລ້ວຖາມເຖິງຄວາມມີໂລກນ້ອຍ ຄວາມມີທຸກນ້ອຍ ຄວາມກະປີ້ກະເປົ່າ ຄວາມມີກຳລັງ ແລະການຢູ່ສຳລານ ຂອງພະອານົນ ຕາມຄຳຂອງຂ້າພະເຈົ້າວ່າ 'ສຸພະມານົບ ບຸດຂອງໂຕເທຍຍະພຣາມ ຖາມເຖິງຄວາມມີໂລກນ້ອຍ ຄວາມມີທຸກນ້ອຍ ຄວາມກະປີ້ກະເປົ່າ ความມີກຳລັງ ແລະການຢູ່ສຳລານ ຂອງພະອານົນຜູ້ຈະເລີນ' ແລະຈົ່ງກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເປັນການດີແທ້ ຂໍພະອານົນຜູ້ຈະເລີນ ຈົ່ງອາໄສຄວາມອະນຸເຄາະ ສະເດັດເຂົ້າໄປຍັງເຮືອນຂອງສຸພະມານົບ ບຸດຂອງໂຕເທຍຍະພຣາມ ເຖີດ'). ປາກົດໃນອັດຖະຈຳກັດຄວາມ (ອະວະທາຣະນະ) ໃນປະໂຫຍກ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຕັງ ກິງ ມັນຍະຖະ, ກາລາມາ, ອິເມ ທັມມາ ກຸສະລາ ວາ ອະກຸສະລາ ວາຕິ? ອະກຸສະລາ, ພັນເຕ. ສາວັດຊາ ວາ ອະນາວັດຊາ ວາຕິ? ສາວັດຊາ, ພັນເຕ. ວິນຍູຄະຣະຫິຕາ ວາ ວິນຍຸບປະສັດຖາ ວາຕິ? ວິນຍູຄະຣະຫິຕາ, ພັນເຕ. ສະມັດຕາ ສະມາດິນນາ ອະຫິຕາຍະ ທຸກຂາຍະ ສັງວັດຕັນຕິ ໂນ ວາ, ກະຖັງ ໂວ ເອັດຖະ ໂຫຕີຕິ? ສະມັດຕາ, ພັນເຕ, ສະມາດິນນາ ອະຫິຕາຍະ ທຸກຂາຍະ ສັງວັດຕັນຕິ, ເອວັງ ໂນ ເອັດຖະ ໂຫຕິ' (ດູກ່ອນກາລາມະທັງຫຼາຍ ພວກທ່ານຈະສຳຄັນຄວາມຂໍ້ນັ້ນເປັນແນວໃດ ທຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນກຸສົນ ຫຼື ອະກຸສົນ? ເປັນອະກຸສົນ ພະພຸດທະເຈົ້າຂ້າ. ມີໂທດ ຫຼື ບໍ່ມີໂທດ? ມີໂທດ ພະພຸດທະເຈົ້າຂ້າ. ທ່ານຜູ້ຮູ້ຕິຕຽນ ຫຼື ສັນເສີນ? ທ່ານຜູ້ຮູ້ຕິຕຽນ ພະພຸດທະເຈົ້າຂ້າ. ທຳເຫຼົ່ານີ້ ເມື່ອສະມາທານຄົບຖ້ວນແລ້ວ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອສິ່ງບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ ເພື່ອຄວາມທຸກ ຫຼື ບໍ່, ຄວາມເຫັນຂອງພວກທ່ານໃນເລື່ອງນີ້ເປັນແນວໃດ? ທຳເຫຼົ່ານີ້ ເມື່ອສະມາທານຄົບຖ້ວນແລ້ວ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອສິ່ງບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ ເພື່ອຄວາມທຸກ, ຄວາມເຫັນຂອງພວກຂ້າພະເຈົ້າໃນເລື່ອງນີ້ເປັນຢ່າງນີ້ແທ້ ພະພຸດທະເຈົ້າຂ້າ). ຄຳວ່າ 'ເອວັງ' ນັ້ນ ໃນບົດ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ນີ້ ຄວນເຫັນວ່າຢູ່ໃນອັດຖະອາການ, ອັດຖະສະແດງໃຫ້ເຫັນ ແລະອັດຖະຈຳກັດຄວາມ.

ตตฺถ อาการตฺเถน เอวํ-สทฺเทน เอตมตฺถํ ทีเปติ, นานานยนิปุณมเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ, อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, วิวิธปาฏิหาริยํ, ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ, สพฺพสตฺตานํ สกสกภาสานุรูปโต โสตปถมาคจฺฉนฺตํ ตสฺส ภควโต วจนํ สพฺพปฺปกาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุํ, สพฺพถาเมน ปน โสตุกามตํ ชเนตฺวาปิ ‘เอวํ เม สุตํ’ มยาปิ เอเกนากาเรน สุตนฺติ.

ໃນອັດຖະເຫຼົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເອວັງ' ໃນອັດຖະອາການ ຍ່ອມສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ 'ໃຜເລົ່າຈະສາມາດຮູ້ແຈ້ງພະດຳຣັດຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຊົງສະແດງທຳອັນເລິກເຊິ່ງດ້ວຍນັຍຕ່າງໆ ອັນເກີດຈາກອັດທະຍາໄສອັນຫຼາກຫຼາຍ ບໍລິບູນດ້ວຍອັດຖະແລະພະຍັນຊະນະ ປະກອບດ້ວຍປາຕິຫານຕ່າງໆ ເລິກເຊິ່ງດ້ວຍທຳ ອັດຖະ ເທດສະໜາ ແລະປະຕິເວດ ອັນເຂົ້າເຖິງຊ່ອງຫູຂອງສັດທັງຫຼາຍຕາມພາສາຂອງຕົນໆ ໂດຍປະການທັງປວງໄດ້? ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າກໍໄດ້ເຮັດຄວາມຢາກຟັງດ້ວຍກຳລັງຄວາມສາມາດທັງໝົດ ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ສະດັບມາຢ່າງນີ້ ຄືໄດ້ສະດັບມາໂດຍອາການຢ່າງໜຶ່ງ'.

นิทสฺสนตฺเถน – ‘‘นาหํ สยมฺภู, น มยา อิทํ สจฺฉิกต’’นฺติ อตฺตานํ ปริโมเจนฺโต – ‘เอวํ เม สุตํ’, ‘มยาปิ เอวํ สุต’นฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลํ สุตฺตํ นิทสฺเสติ.

ໃນອັດຖະສະແດງໃຫ້ເຫັນ (ນິທັດສະນະ) ພະອານົນເມື່ອຈະປົດປ່ອຍຕົນເອງ (ຈາກຄວາມຜິດໃນການຕູ່ພະທຳ) ວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ແມ່ນພະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າຜູ້ຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຕົນເອງ, ທຳນີ້ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ໄດ້ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງດ້ວຍຕົນເອງ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງສະແດງພະສູດທັງໝົດທີ່ຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະດັບມາຢ່າງນີ້' ຫຼື 'ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະດັບມາຢ່າງນີ້ແທ້'.

อวธารณตฺเถน – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท, คติมนฺตานํ, สติมนฺตานํ, ธิติมนฺตานํ, อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๒๓). เอวํ ภควตา – ‘‘อายสฺมา อานนฺโท อตฺถกุสโล, ธมฺมกุสโล, พฺยญฺชนกุสโล, นิรุตฺติกุสโล, ปุพฺพาปรกุสโล’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๖๙). เอวํ ธมฺมเสนาปตินา จ ปสตฺถภาวานุรูปํ อตฺตโน ธารณพลํ ทสฺเสนฺโต สตฺตานํ โสตุกามตํ ชเนติ – ‘เอวํ เม สุตํ’, ตญฺจ โข อตฺถโต วา พฺยญฺชนโต วา อนูนมนธิกํ, เอวเมว น อญฺญถา ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ.

ໃນອັດຖະຈຳກັດຄວາມ (ອະວະທາຣະນະ) ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າໄດ້ຊົງສັນເສີນໄວ້ວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ອານົນນີ້ເປັນຍອດຂອງພິກຂຸສາວົກທັງຫຼາຍຂອງເຮົາ ຜູ້ເປັນພະຫູສູດ, ຜູ້ມີຄະຕິ (ແນວທາງ), ຜູ້ມີສະຕິ, ຜູ້ມີທິຕິ (ຄວາມພຽນ) ແລະຜູ້ເປັນອຸປັດຖາກ' ດັ່ງນີ້. ແລະພະທຳມະເສນາບໍດີ (ພະສາຣີບຸດ) ກໍໄດ້ສັນເສີນໄວ້ວ່າ 'ພະອານົນຜູ້ມີອາຍຸ ເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນອັດຖະ, ສະຫຼາດໃນທຳ, ສະຫຼາດໃນພະຍັນຊະນະ, ສະຫຼາດໃນນິຣຸດຕິ (ພາສາ) ແລະສະຫຼາດໃນເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍ' ດັ່ງນີ້. ພະອານົນເມື່ອຈະສະແດງກຳລັງແຫ່ງການຊົງຈຳຂອງຕົນ ໃຫ້ສົມກັບຄຳສັນເສີນນັ້ນ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ສັດທັງຫຼາຍເກີດຄວາມຢາກຟັງວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະດັບມາຢ່າງນີ້ແທ້, ແລະພະສູດນັ້ນບໍ່ບົກພ່ອງ ບໍ່ເກີນເລີຍ ທັງໂດຍອັດຖະແລະພະຍັນຊະນະ, ຍ່ອມເປັນຢ່າງນີ້ແທ້ ບໍ່ເປັນຢ່າງອື່ນ ຄວນເຫັນຢ່າງນີ້'.

เม-สทฺโท ตีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ตถา หิสฺส – ‘‘คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺย’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๘๑) มยาติ อตฺโถ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สงฺขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๘๘) มยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘ธมฺมทายาทา เม, ภิกฺขเว[Pg.29], ภวถา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๙) มมาติ อตฺโถ. อิธ ปน มยา สุตนฺติ จ, มม สุตนฺติ จ อตฺถทฺวเย ยุชฺชติ.

ຄຳວ່າ 'ເມ' ປາກົດໃນອັດຖະ 3 ປະການ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ເມ' ນັ້ນ ປາກົດໃນອັດຖະ 'ມະຍາ' (ໂດຍຂ້າພະເຈົ້າ) ໃນປະໂຫຍກ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຄາຖາພິກີຕັງ ເມ ອະໂພຊະເນຍຍັງ' (ໂພຊະນະທີ່ຂັບຮ້ອງດ້ວຍຄາຖາ ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ຄວນສັນ). ປາກົດໃນອັດຖະ 'ມັຍຫັງ' (ແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ) ໃນປະໂຫຍກ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ສາທຸ ເມ, ພັນເຕ, ພະຄະວາ ສັງຂິຕເຕນະ ທັມມັງ ເທເສຕຸ' (ຂ້າແດ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂໍພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງທຳໂດຍຫຍໍ້ ແກ່ຂ້າພະເຈົ້າເຖີດ). ປາກົດໃນອັດຖະ 'ມະມະ' (ຂອງຂ້າພະເຈົ້າ) ໃນປະໂຫຍກ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທັມມະທາຍາດາ ເມ, ພິກຂະເວ, ພະວະຖາ' (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພວກທ່ານຈົ່ງເປັນທຳມະທາຍາດ ຂອງເຮົາເຖີດ). ແຕ່ໃນບົດ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ນີ້ ຍ່ອມຄວນ (ເໝາະສົມ) ທັງສອງອັດຖະ ຄື 'ມະຍາ ສຸຕັງ' (ອັນຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະດັບແລ້ວ) ແລະ 'ມະມະ ສຸຕັງ' (ການສະດັບຂອງຂ້າພະເຈົ້າ).

สุตนฺติ อยํ สุต-สทฺโท สอุปสคฺโค จ อนุปสคฺโค จ – คมนวิสฺสุตกิลินฺน-อุปจิตานุโยค-โสตวิญฺเญยฺย-โสตทฺวารานุสาร-วิญฺญาตาทิอเนกตฺถปฺปเภโท, ตถา หิสฺส ‘‘เสนาย ปสุโต’’ติอาทีสุ คจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต’’ติอาทีสุ (อุทา. ๑๑) วิสฺสุตธมฺมสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺสา’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๖๕๗) กิลินฺนากิลินฺนสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปก’’นฺติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๗.๑๒) อุปจิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘เย ฌานปสุตา ธีรา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๘๑) ฌานานุยุตฺตาติ อตฺโถ. ‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุต’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔๑) โสตวิญฺเญยฺยนฺติ อตฺโถ. ‘‘สุตธโร สุตสนฺนิจโย’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๓๙) โสตทฺวารานุสารวิญฺญาตธโรติ อตฺโถ. อิธ ปนสฺส โสตทฺวารานุสาเรน อุปธาริตนฺติ วา อุปธารณนฺติ วาติ อตฺโถ. ‘เม’ สทฺทสฺส หิ ‘มยา’ติ อตฺเถ สติ ‘เอวํ มยา สุตํ’ โสตทฺวารานุสาเรน อุปธาริตนฺติ ยุชฺชติ. ‘มมา’ติ อตฺเถ สติ เอวํ มม สุตํ โสตทฺวารานุสาเรน อุปธารณนฺติ ยุชฺชติ.

ໃນບົດວ່າ ສຸຕັງ ນີ້ ສັບວ່າ ສຸຕະ ທັງທີ່ມີອຸປະສັກແລະບໍ່ມີອຸປະສັກ ມີເນື້ອຄວາມຈຳແນກອອກໄປຫຼາຍຢ່າງ ເຊັ່ນ: ການໄປ, ຄວາມປາກົດເລື່ອງລື, ຄວາມປຽກຊຸ່ມ, ຄວາມສັ່ງສົມ, ຄວາມຂະຫຍັນໝັ່ນພຽນ, ສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ, ແລະ ທຳທີ່ຮູ້ແຈ້ງຕາມແນວທາງແຫ່ງໂສຕະທະວານ ເປັນຕົ້ນ. ດັ່ງມີອະທິບາຍໃນຄຳວ່າ "ເສນາຍະ ປະສຸໂຕ" ເປັນຕົ້ນ ມີອັດວ່າ ຜູ້ໄປ. ໃນຄຳວ່າ "ສຸຕະທັມມັດສະ ປັດສະໂຕ" ເປັນຕົ້ນ ມີອັດວ່າ ຜູ້ມີທຳອັນປາກົດເລື່ອງລື. ໃນຄຳວ່າ "ອະວັດສຸຕາ ອະວັດສຸຕັດສະ" ເປັນຕົ້ນ ມີອັດວ່າ ຜູ້ປຽກຊຸ່ມດ້ວຍກິເລດ ແລະ ແກ່ຜູ້ປຽກຊຸ່ມ. ໃນຄຳວ່າ "ຕຸມເຫຫິ ປຸນຍັງ ປະສຸຕັງ ອະນັບປະການ" ເປັນຕົ້ນ ມີອັດວ່າ ອັນສັ່ງສົມໄວ້ແລ້ວ. ໃນຄຳວ່າ "ເຍ ຊານະປະສຸຕາ ທິຣາ" ເປັນຕົ້ນ ມີອັດວ່າ ຜູ້ຂະຫຍັນໝັ່ນພຽນໃນຊານ. ໃນຄຳວ່າ "ທິດຖັງ ສຸຕັງ ມຸຕັງ" ເປັນຕົ້ນ ມີອັດວ່າ ສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ. ໃນຄຳວ່າ "ສຸຕະທະໂຣ ສຸຕະສັນນິຈະໂຍ" ເປັນຕົ້ນ ມີອັດວ່າ ຜູ້ຊົງຈຳທຳອັນຮູ້ແຈ້ງຕາມແນວທາງແຫ່ງໂສຕະທະວານ. ແຕ່ໃນບົດນີ້ ສັບວ່ານັ້ນມີອັດວ່າ ອັນກຳນົດຈົດຈຳໄວ້ແລ້ວ ໂດຍແນວທາງແຫ່ງໂສຕະທະວານ ຫຼື ການກຳນົດຈົດຈຳ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອ "ເມ" ສັບ ມີອັດວ່າ ອັນຂ້າພະເຈົ້າ, ຄຳວ່າ "ເອວັງ ມະຍາ ສຸຕັງ" ຈຶ່ງຄວນແກ່ອັດວ່າ ອັນຂ້າພະເຈົ້າກຳນົດຈົດຈຳໄວ້ແລ້ວຢ່າງນີ້ ໂດຍແນວທາງແຫ່ງໂສຕະທະວານ. ເມື່ອມີອັດວ່າ ຂອງຂ້າພະເຈົ້າ, ຄຳວ່າ "ເອວັງ ມະມະ ສຸຕັງ" ຈຶ່ງຄວນແກ່ອັດວ່າ ການກຳນົດຈົດຈຳຂອງຂ້າພະເຈົ້າເປັນຢ່າງນີ້ ໂດຍແນວທາງແຫ່ງໂສຕະທະວານ.

เอวเมเตสุ ตีสุ ปเทสุ เอวนฺติ โสตวิญฺญาณาทิวิญฺญาณกิจฺจนิทสฺสนํ. เมติ วุตฺตวิญฺญาณสมงฺคิปุคฺคลนิทสฺสนํ. สุตนฺติ อสฺสวนภาวปฏิกฺเขปโต อนูนาธิกาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสนํ. ตถา เอวนฺติ ตสฺสา โสตทฺวารานุสาเรน ปวตฺตาย วิญฺญาณวีถิยา นานปฺปกาเรน อารมฺมเณ ปวตฺติภาวปฺปกาสนํ. เมติ อตฺตปฺปกาสนํ. สุตนฺติ ธมฺมปฺปกาสนํ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขโป – ‘‘นานปฺปกาเรน อารมฺมเณ ปวตฺตาย วิญฺญาณวีถิยา มยา น อญฺญํ กตํ, อิทํ ปน กตํ, อยํ ธมฺโม สุโต’’ติ.

ໃນບັນດາບົດທັງສາມນີ້, ບົດວ່າ "ເອວັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງກິດແຫ່ງວິນຍານ ມີໂສຕະວິນຍານເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "ເມ" ເປັນການສະແດງເຖິງບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍວິນຍານຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ບົດວ່າ "ສຸຕັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງການຮັບເອົາໄວ້ໂດຍບໍ່ບົກພ່ອງ ບໍ່ເກີນເລີຍ ແລະ ບໍ່ຜິດພ້ຽນ ເພາະເປັນການປະຕິເສດຄວາມບໍ່ໄດ້ຍິນ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ບົດວ່າ "ເອວັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງຄວາມເປັນໄປໃນອາລົມໂດຍປະການຕ່າງໆ ແຫ່ງວິນຍານວິຖີຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ທີ່ເປັນໄປຕາມແນວທາງແຫ່ງໂສຕະທະວານ. ບົດວ່າ "ເມ" ເປັນການສະແດງເຖິງຕົນເອງ. ບົດວ່າ "ສຸຕັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງພະທຳ. ເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນບົດນີ້ມີວ່າ: "ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ໄດ້ເຮັດກິດອື່ນໃດ ດ້ວຍວິນຍານວິຖີທີ່ເປັນໄປໃນອາລົມໂດຍປະການຕ່າງໆ, ແຕ່ໄດ້ເຮັດກິດນີ້ ຄື ພະທຳນີ້ອັນຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະດັບແລ້ວ".

ตถา เอวนฺติ นิทฺทิสิตพฺพธมฺมปฺปกาสนํ. เมติ ปุคฺคลปฺปกาสนํ. สุตนฺติ ปุคฺคลกิจฺจปฺปกาสนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ยํ สุตฺตํ นิทฺทิสิสฺสามิ, ตํ มยา เอวํ สุต’’นฺติ.

ອີກປະການໜຶ່ງ, ບົດວ່າ "ເອວັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງພະທຳທີ່ເພິ່ງສະແງ. ບົດວ່າ "ເມ" ເປັນການສະແດງເຖິງບຸກຄົນ. ບົດວ່າ "ສຸຕັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງກິດຂອງບຸກຄົນ. ມີຄຳອະທິບາຍວ່າ: "ພະສູດໃດທີ່ຂ້າພະເຈົ້າຈະສະແດງ, ພະສູດນັ້ນອັນຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະດັບແລ້ວຢ່າງນີ້".

ตถา เอวนฺติ ยสฺส จิตฺตสนฺตานสฺส นานาการปฺปวตฺติยา นานตฺถพฺยญฺชนคฺคหณํ โหติ, ตสฺส นานาการนิทฺเทโส. เอวนฺติ หิ อยมาการปญฺญตฺติ. เมติ กตฺตุนิทฺเทโส. สุตนฺติ วิสยนิทฺเทโส. เอตฺตาวตา นานาการปฺปวตฺเตน [Pg.30] จิตฺตสนฺตาเนน ตํ สมงฺคิโน กตฺตุ วิสยคฺคหณสนฺนิฏฺฐานํ กตํ โหติ.

ອີກປະການໜຶ່ງ, ບົດວ່າ "ເອວັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງອາການຕ່າງໆ ແຫ່ງຈິດສັນດານໃດ ທີ່ມີການຮັບເອົາອັດຖະແລະພະຍັນຊະນະຕ່າງໆ ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍອາການຕ່າງໆ. ດ້ວຍວ່າ ບົດວ່າ "ເອວັງ" ນີ້ ເປັນອາການບັນຍັດ. ບົດວ່າ "ເມ" ເປັນການສະແດງເຖິງຜູ້ເຮັດ. ບົດວ່າ "ສຸຕັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງອາລົມ. ດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ ເປັນອັນວ່າຜູ້ເຮັດຜູ້ປະກອບດ້ວຍຈິດສັນດານນັ້ນ ທີ່ເປັນໄປໂດຍອາການຕ່າງໆ ໄດ້ເຮັດການຕົກລົງໃຈໃນການຮັບເອົາອາລົມແລ້ວ.

อถวา เอวนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทฺเทโส. สุตนฺติ วิญฺญาณกิจฺจนิทฺเทโส. เมติ อุภยกิจฺจยุตฺตปุคฺคลนิทฺเทโส. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป, ‘‘มยา สวนกิจฺจวิญฺญาณสมงฺคินา ปุคฺคเลน วิญฺญาณวเสน ลทฺธสวนกิจฺจโวหาเรน สุต’’นฺติ.

ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ບົດວ່າ "ເອວັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງກິດຂອງບຸກຄົນ. ບົດວ່າ "ສຸຕັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງກິດຂອງວິນຍານ. ບົດວ່າ "ເມ" ເປັນການສະແດງເຖິງບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍກິດທັງສອງນັ້ນ. ເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນບົດນີ້ມີວ່າ: "ອັນຂ້າພະເຈົ້າ ຜູ້ເປັນບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍວິນຍານອັນມີກິດຄືການຟັງ ໄດ້ສະດັບແລ້ວ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິນຍານອັນໄດ້ຮັບໂວຫານວ່າ ມີກິດຄືການຟັງ".

ตตฺถ เอวนฺติ จ เมติ จ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถวเสน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. กิญฺเหตฺถ ตํ ปรมตฺถโต อตฺถิ, ยํ เอวนฺติ วา เมติ วา นิทฺเทสํ ลเภถ? สุตนฺติ วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ยญฺหิ ตํ เอตฺถ โสเตน อุปลทฺธํ, ตํ ปรมตฺถโต วิชฺชมานนฺติ. ตถา ‘เอว’นฺติ จ, เมติ จ, ตํ ตํ อุปาทาย วตฺตพฺพโต อุปาทาปญฺญตฺติ. ‘สุต’นฺติ ทิฏฺฐาทีนิ อุปนิธาย วตฺตพฺพโต อุปนิธาปญฺญตฺติ. เอตฺถ จ เอวนฺติ วจเนน อสมฺโมหํ ทีเปติ. น หิ สมฺมูฬฺโห นานปฺปการปฏิเวธสมตฺโถ โหติ. ‘สุต’นฺติ วจเนน สุตสฺส อสมฺโมสํ ทีเปติ. ยสฺส หิ สุตํ สมฺมุฏฺฐํ โหติ, น โส กาลนฺตเรน มยา สุตนฺติ ปฏิชานาติ. อิจฺจสฺส อสมฺโมเหน ปญฺญาสิทฺธิ, อสมฺโมเสน ปน สติสิทฺธิ. ตตฺถ ปญฺญาปุพฺพงฺคมาย สติยา พฺยญฺชนาวธารณสมตฺถตา, สติปุพฺพงฺคมาย ปญฺญาย อตฺถปฏิเวธสมตฺถตา. ตทุภยสมตฺถตาโยเคน อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนสฺส ธมฺมโกสสฺส อนุปาลนสมตฺถโต ธมฺมภณฺฑาคาริกตฺตสิทฺธิ.

ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ "ເອວັງ" ແລະ ບົດວ່າ "ເມ" ເປັນອະວິຊະມານะບັນຍັດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັດຈະກັດຖະປະຣະມັດ. ເພາະວ່າ ໃນສະພາວະທຳເຫຼົ່ານີ້ ມີສິ່ງໃດເລົ່າທີ່ມີຢູ່ໂດຍປະຣະມັດ ທີ່ຈະເພິ່ງໄດ້ຮັບການສະແດງວ່າ "ເອວັງ" ຫຼື "ເມ"? ສ່ວນບົດວ່າ "ສຸຕັງ" ເປັນວິຊະມານະບັນຍັດ. ເພາະວ່າ ສິ່ງໃດທີ່ໄດ້ຮັບຮູ້ດ້ວຍໂສຕະທະວານໃນທີ່ນີ້, ສິ່ງນັ້ນມີຢູ່ໂດຍປະຣະມັດ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ບົດວ່າ "ເອວັງ" ແລະ ບົດວ່າ "ເມ" ເປັນອຸປາດາບັນຍັດ ເພາະເປັນຄຳທີ່ເພິ່ງກ່າວໂດຍອາໄສສະພາວະທຳນັ້ນໆ. ບົດວ່າ "ສຸຕັງ" ເປັນອຸປະນິທາບັນຍັດ ເພາະເປັນຄຳທີ່ເພິ່ງກ່າວໂດຍປຽບທຽບກັບສິ່ງທີ່ເຫັນເປັນຕົ້ນ. ແລະໃນບົດນີ້, ດ້ວຍຄຳວ່າ "ເອວັງ" ພະອານົນສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ຫຼົງລືມ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ຫຼົງລືມ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດຈະແທງຕະຫຼອດໂດຍປະການຕ່າງໆໄດ້. ດ້ວຍຄຳວ່າ "ສຸຕັງ" ພະອານົນສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ເລືອນຫາຍແຫ່ງສິ່ງທີ່ໄດ້ສະດັບແລ້ວ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນໃດມີສິ່ງທີ່ໄດ້ສະດັບເລືອນຫາຍໄປແລ້ວ, ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມບໍ່ສາມາດປະຕິຍານໃນການຕໍ່ມາໄດ້ວ່າ "ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະດັບແລ້ວ". ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງປັນຍາ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຄວາມບໍ່ຫຼົງລືມ, ສ່ວນຄວາມສຳເລັດແຫ່ງສະຕິ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຄວາມບໍ່ເລືອນຫາຍ. ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ, ຄວາມສາມາດໃນການກຳນົດພະຍັນຊະນະ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍສະຕິທີ່ມີປັນຍານຳໜ້າ, ຄວາມສາມາດໃນການແທງຕະຫຼອດອັດຖະ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍປັນຍາມີສະຕິນຳໜ້າ. ເພາະປະກອບດ້ວຍຄວາມສາມາດທັງສອງປະການນັ້ນ ພະອານົນຈຶ່ງມີຄວາມສຳເລັດໃນຄວາມເປັນພະຄັງຄະທຳ ເພາະສາມາດຮັກສາຄັງແຫ່ງທຳອັນສົມບູນດ້ວຍອັດຖະແລະພະຍັນຊະນະໄວ້ໄດ້.

อปโร นโย, เอวนฺติ วจเนน โยนิโส มนสิการํ ทีเปติ. อโยนิโส มนสิกโรโต หิ นานปฺปการปฏิเวธาภาวโต. สุตนฺติ วจเนน อวิกฺเขปํ ทีเปติ, วิกฺขิตฺตจิตฺตสฺส สวนาภาวโต. ตถา หิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต ปุคฺคโล สพฺพสมฺปตฺติยา วุจฺจมาโนปิ ‘‘น มยา สุตํ, ปุน ภณถา’’ติ ภณติ. โยนิโส มนสิกาเรน เจตฺถ อตฺตสมฺมาปณิธึ ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตํ สาเธติ, สมฺมา อปฺปณิหิตตฺตสฺส ปุพฺเพ อกตปุญฺญสฺส วา ตทภาวโต. อวิกฺเขเปน สทฺธมฺมสฺสวนํ สปฺปุริสูปนิสฺสยญฺจ สาเธติ. น หิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต โสตุํ สกฺโกติ, น จ สปฺปุริเส อนุปสฺสยมานสฺส สวนํ อตฺถีติ.

ອີກນິຍາຍໜຶ່ງ, ດ້ວຍຄຳວ່າ "ເອວັງ" ພະອານົນສະແດງເຖິງໂຍນິໂສມະນະສິການ. ເພາະວ່າ ເມື່ອບຸກຄົນບໍ່ມົນສິການໂດຍແຍບຄາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີການແທງຕະຫຼອດໂດຍປະການຕ່າງໆ. ດ້ວຍຄຳວ່າ "ສຸຕັງ" ພະອານົນສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ມີຈິດຟຸ້ງຊ່ານ ຍ່ອມບໍ່ມີການໄດ້ຍິນ. ດັ່ງທີ່ບຸກຄົນຜູ້ມີຈິດຟຸ້ງຊ່ານ ແມ້ເມື່ອມີຜູ້ກ່າວຢູ່ດ້ວຍຄວາມພ້ອມພູນທຸກປະການ ກໍຍ່ອມກ່າວວ່າ "ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ໄດ້ຍິນ, ຂໍຈົ່ງກ່າວອີກເທື່ອໜຶ່ງ". ແລະໃນບົດນີ້, ດ້ວຍໂຍນິໂສມະນະສິການ ພະອານົນຍ່ອມຍັງຄວາມຕັ້ງຕົນໄວ້ຊອບ ແລະ ຄວາມເປັນຜູ້ມີບຸນໄດ້ເຮັດໄວ້ໃນກ່ອນ ໃຫ້ສຳເລັດ, ເພາະວ່າ ຄຸນທຳເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຕົນໄວ້ບໍ່ຊອບ ຫຼື ບໍ່ໄດ້ເຮັດບຸນໄວ້ໃນກ່ອນ. ດ້ວຍຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ ພະອານົນຍ່ອມຍັງການຟັງພະສັດທຳ ແລະ ການເຂົ້າໄປອາໄສສັດບຸລຸດ ໃຫ້ສຳເລັດ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ມີຈິດຟຸ້ງຊ່ານ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດຈະຟັງໄດ້, ແລະ ການຟັງຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ເຂົ້າໄປອາໄສສັດບຸລຸດ.

อปโร [Pg.31] นโย, ยสฺมา เอวนฺติ ยสฺส จิตฺตสนฺตานสฺส นานาการปฺปวตฺติยา นานตฺถพฺยญฺชนคฺคหณํ โหติ, ตสฺส นานาการนิทฺเทโสติ วุตฺตํ, โส จ เอวํ ภทฺทโก อากาโร น สมฺมาอปฺปณิหิตตฺตโน ปุพฺเพ อกตปุญฺญสฺส วา โหติ, ตสฺมา เอวนฺติ อิมินา ภทฺทเกนากาเรน ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสมฺปตฺติมตฺตโน ทีเปติ. สุตนฺติ สวนโยเคน ปุริมจกฺกทฺวยสมฺปตฺตึ. น หิ อปฺปติรูปเทเส วสโต สปฺปุริสูปนิสฺสยวิรหิตสฺส วา สวนํ อตฺถิ. อิจฺจสฺส ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสิทฺธิยา อาสยสุทฺธิสิทฺธา โหติ, ปุริมจกฺกทฺวยสิทฺธิยา ปโยคสุทฺธิ, ตาย จ อาสยสุทฺธิยา อธิคมพฺยตฺติสิทฺธิ, ปโยคสุทฺธิยา อาคมพฺยตฺติสิทฺธิ. อิติ ปโยคาสยสุทฺธสฺส อาคมาธิคมสมฺปนฺนสฺส วจนํ อรุณุคฺคํ วิย สูริยสฺส อุทยโต โยนิโส มนสิกาโร วิย จ กุสลกมฺมสฺส อรหติ ภควโต วจนสฺส ปุพฺพงฺคมํ ภวิตุนฺติ ฐาเน นิทานํ ฐเปนฺโต – ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทิมาห.

ອີກນິຍາຍໜຶ່ງ, ເພາະເຫດທີ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວວ່າ ບົດວ່າ "ເອວັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງອາການຕ່າງໆ ແຫ່ງຈິດສັນດານໃດ ທີ່ມີການຮັບເອົາອັດຖະແລະພະຍັນຊະນະຕ່າງໆ ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍອາການຕ່າງໆ, ແລະ ອາການອັນດີງາມຢ່າງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຕົນໄວ້ບໍ່ຊອບ ຫຼື ບໍ່ໄດ້ເຮັດບຸນໄວ້ໃນກ່ອນ, ດັ່ງນັ້ນ ດ້ວຍບົດວ່າ "ເອວັງ" ນີ້ ພະອານົນຈຶ່ງສະແດງເຖິງຄວາມພ້ອມພູນແຫ່ງຈັກສອງປະການຫຼັງຂອງຕົນ ໂດຍອາການອັນດີງາມນີ້. ດ້ວຍບົດວ່າ "ສຸຕັງ" ພະອານົນສະແດງເຖິງຄວາມພ້ອມພູນແຫ່ງຈັກສອງປະການທຳອິດ ໂດຍການປະກອບດ້ວຍການຟັງ. ເພາະວ່າ ການຟັງຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຢູ່ໃນປະເທດອັນບໍ່ສົມຄວນ ຫຼື ຜູ້ປາສະຈາກການເຂົ້າໄປອາໄສສັດບຸລຸດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງອັດທະຍາໄສ ຍ່ອມເປັນອັນສຳເລັດດ້ວຍຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຈັກສອງປະການຫຼັງ, ຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງປະໂຍກ ຍ່ອມສຳເລັດດ້ວຍຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຈັກສອງປະການທຳອິດ, ແລະ ຄວາມຊ່ຽວຊານໃນອະທິຄົມ ຍ່ອມສຳເລັດດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງອັດທະຍາໄສນັ້ນ, ຄວາມຊ່ຽວຊານໃນອາຄົມ ຍ່ອມສຳເລັດດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງປະໂຍກ. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້, ຄຳເວົ້າຂອງພະເຖລະຜູ້ມີປະໂຍກແລະອັດທະຍາໄສອັນບໍລິສຸດ ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍອາຄົມແລະອະທິຄົມ ຍ່ອມຄວນເປັນຄຳນຳໜ້າແຫ່ງພະດຳລັດຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເໝືອນດັ່ງແສງເງິນແສງທອງເປັນສິ່ງນຳໜ້າແຫ່ງການຂຶ້ນມາຂອງດວງຕາເວັນ ແລະ ເໝືອນດັ່ງໂຍນິໂສມະນະສິການເປັນສິ່ງນຳໜ້າແຫ່ງກຸສົນກຳ, ພະອານົນເມື່ອຈະຕັ້ງນິທານໄວ້ໃນສະຖານທີ່ອັນສົມຄວນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳມີເບື້ອງຕົ້ນວ່າ "ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ" ດັ່ງນີ້.

อปโร นโย, ‘เอว’นฺติ อิมินา นานปฺปการปฏิเวธทีปเกน วจเนน อตฺตโน อตฺถปฏิภานปฏิสมฺภิทาสมฺปตฺติสพฺภาวํ ทีเปติ. ‘สุต’นฺติ อิมินา โสตพฺพปฺปเภทปฏิเวธทีปเกน ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาสมฺปตฺติสพฺภาวํ. ‘เอว’นฺติ จ อิทํ โยนิโส มนสิการทีปกํ วจนํ ภาสมาโน – ‘‘เอเต มยา ธมฺมา มนสานุเปกฺขิตา, ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธา’’ติ ทีเปติ. ‘สุต’นฺติ อิทํ สวนโยคทีปกํ วจนํ ภาสมาโน – ‘‘พหู มยา ธมฺมา สุตา ธาตา วจสา ปริจิตา’’ติ ทีเปติ. ตทุภเยนาปิ อตฺถพฺยญฺชนปาริปูรึ ทีเปนฺโต สวเน อาทรํ ชเนติ. อตฺถพฺยญฺชนปริปุณฺณญฺหิ ธมฺมํ อาทเรน อสฺสุณนฺโต มหตา หิตา ปริพาหิโร โหตีติ, ตสฺมา อาทรํ ชเนตฺวา สกฺกจฺจํ อยํ ธมฺโม โสตพฺโพติ.

ອີກນິຍາຍໜຶ່ງ, ດ້ວຍຄຳວ່າ "ເອວັງ" ອັນເປັນຄຳສະແດງເຖິງການແທງຕະຫຼອດໂດຍປະການຕ່າງໆ ພະອານົນສະແດງເຖິງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມພ້ອມພູນດ້ວຍອັດຖະປະຕິສັມພິທາແລະປະຕິພານະປະຕິສັມພິທາຂອງຕົນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ "ສຸຕັງ" ອັນເປັນຄຳສະແດງເຖິງການແທງຕະຫຼອດໃນປະເພດແຫ່ງສິ່ງທີ່ເພິ່ງຟັງ ພະອານົນສະແດງເຖິງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມພ້ອມພູນດ້ວຍທັມມະປະຕິສັມພິທາແລະນິຣຸດຕິປະຕິສັມພິທາ. ເມື່ອກ່າວຄຳວ່າ "ເອວັງ" ອັນເປັນຄຳສະແດງເຖິງໂຍນິໂສມະນະສິການນີ້ ພະອານົນຍ່ອມສະແດງວ່າ "ທຳເຫຼົ່ານີ້ອັນຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ພິຈາລະນາດ້ວຍໃຈແລ້ວ, ໄດ້ແທງຕະຫຼອດດີແລ້ວດ້ວຍທິດຖິ". ເມື່ອກ່າວຄຳວ່າ "ສຸຕັງ" ອັນເປັນຄຳສະແດງເຖິງການປະກອບດ້ວຍການຟັງນີ້ ພະອານົນຍ່ອມສະແດງວ່າ "ທຳທັງຫຼາຍອັນຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະດັບແລ້ວ, ໄດ້ຊົງຈຳໄວ້ແລ້ວ, ໄດ້ຄ່ອງປາກແລ້ວ". ດ້ວຍຄຳທັງສອງນັ້ນ ພະອານົນເມື່ອສະແດງເຖິງຄວາມບໍລິບູນດ້ວຍອັດຖະແລະພະຍັນຊະນະ ຍ່ອມຍັງຄວາມເອົາໃຈໃສ່ໃນການຟັງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນເມື່ອບໍ່ຟັງພະທຳອັນບໍລິບູນດ້ວຍອັດຖະແລະພະຍັນຊະນະໂດຍຄວາມເອົາໃຈໃສ່ ຍ່ອມເປັນຜູ້ປາສະຈາກປະໂຫຍດອັນຍິ່ງໃຫຍ່, ດັ່ງນັ້ນ ພະອານົນຈຶ່ງຍັງຄວາມເອົາໃຈໃສ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວສະແດງວ່າ ພະທຳນີ້ອັນບຸກຄົນເພິ່ງຟັງໂດຍເຄົາລົບ.

‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ อิมินา ปน สกเลน วจเนน อายสฺมา อานนฺโท ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมํ อตฺตโน อทหนฺโต อสปฺปุริสภูมึ อติกฺกมติ. สาวกตฺตํ ปฏิชานนฺโต สปฺปุริสภูมึ โอกฺกมติ. ตถา อสทฺธมฺมา จิตฺตํ วุฏฺฐาเปติ, สทฺธมฺเม จิตฺตํ ปติฏฺฐาเปติ. ‘‘เกวลํ สุตเมเวตํ มยา, ตสฺเสว ภควโต วจน’’นฺติ ทีเปนฺโต อตฺตานํ ปริโมเจติ, สตฺถารํ อปทิสติ, ชินวจนํ อปฺเปติ, ธมฺมเนตฺตึ ปติฏฺฐาเปติ.

ແຕ່ດ້ວຍຄຳທັງໝົດວ່າ "ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ" ນີ້ ພະອານົນເມື່ອບໍ່ຖືເອົາພະທຳທີ່ພະຕະຖາຄົດເຈົ້າສະແດງແລ້ວວ່າເປັນຂອງຕົນ ຍ່ອມກ້າວລ່ວງພູມແຫ່ງອະສັດບຸລຸດ. ເມື່ອປະຕິຍານຄວາມເປັນພະສາວົກ ຍ່ອມກ້າວເຂົ້າສູ່ພູມແຫ່ງສັດບຸລຸດ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ພະອານົນຍ່ອມຖອນຈິດອອກຈາກອະສັດທຳ ແລະ ຍັງຈິດໃຫ້ຕັ້ງໝັ້ນໃນສັດທຳ. ເມື່ອສະແດງວ່າ "ຄຳນີ້ເປັນພຽງສິ່ງທີ່ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະດັບມາເທົ່ານັ້ນ, ເປັນພະດຳລັດຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າພະອົງນັ້ນແທ້ໆ" ພະອານົນຍ່ອມປົດປ່ອຍຕົນເອງ, ຍ່ອມອ້າງເຖິງພະສາດສະດາ, ຍ່ອມມອບຖວາຍຄຳນັ້ນແກ່ພະຊິນະເຈົ້າ, ແລະ ຍ່ອມສະຖາປະນາແນວທາງແຫ່ງພະທຳໄວ້.

อปิจ [Pg.32] ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ อตฺตนา อุปฺปาทิตภาวํ อปฺปฏิชานนฺโต ปุริมวจนํ วิวรนฺโต – ‘‘สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตมิทํ มยา ตสฺส ภควโต จตุเวสารชฺชวิสารทสฺส ทสพลธรสฺส อาสภฏฺฐานฏฺฐายิโน สีหนาทนาทิโน สพฺพสตฺตุตฺตมสฺส ธมฺมิสฺสรสฺส ธมฺมราชสฺส ธมฺมาธิปติโน ธมฺมทีปสฺส ธมฺมสรณสฺส สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺติโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วจนํ, น เอตฺถ อตฺเถ วา ธมฺเม วา ปเท วา พฺยญฺชเน วา กงฺขา วา วิมติ วา กาตพฺพา’’ติ สพฺเพสํ เทวมนุสฺสานํ อิมสฺมึ ธมฺเม อสฺสทฺธิยํ วินาเสติ, สทฺธาสมฺปทํ อุปฺปาเทติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

ອີກປະການໜຶ່ງ, ດ້ວຍຄຳວ່າ "ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ" ນີ້ ພະອານົນເມື່ອບໍ່ປະຕິຍານຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຕົນເອງແຕ່ງຂຶ້ນ ແຕ່ເປີດເຜີຍພະດຳລັດທີ່ມີມາແຕ່ກ່ອນວ່າ: "ພະດຳລັດນີ້ອັນຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຮັບມາຕໍ່ພະພັກຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ພະອົງຜູ້ແຄ້ວຄ້ານດ້ວຍເວສາຣັດຊະທຳສີ່ປະການ, ຜູ້ຊົງທົດສະພົນລະຍານ, ຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນຖານະອັນປະເສີດ, ຜູ້ຊົງບັນລືສີຫະນາດ, ຜູ້ປະເສີດສຸດກວ່າສັດທັງປວງ, ຜູ້ເປັນໃຫຍ່ໃນທຳ, ຜູ້ເປັນພະລາຊາແຫ່ງທຳ, ຜູ້ເປັນອະທິບໍດີໃນທຳ, ຜູ້ເປັນດວງປະທີບແຫ່ງທຳ, ຜູ້ເປັນທີ່ເພິ່ງແຫ່ງທຳ, ຜູ້ຊົງຍັງພະທຳມະຈັກອັນປະເສີດໃຫ້ເປັນໄປ, ຜູ້ຕັດສະຮູ້ຊອບໄດ້ໂດຍພະອົງເອງ ພະອົງນັ້ນ; ຄວາມສົງໄສ ຫຼື ຄວາມເຄືອບແຄງໃນອັດຖະກໍດີ, ໃນທຳກໍດີ, ໃນບົດກໍດີ, ໃນພະຍັນຊະນະກໍດີ ແຫ່ງພະດຳລັດນີ້ ບຸກຄົນບໍ່ເພິ່ງເຮັດເລີຍ" ດັ່ງນີ້ ຍ່ອມກຳຈັດຄວາມບໍ່ເຊື່ອໃນພະທຳນີ້ຂອງເທວະດາແລະມະນຸດທັງຫຼາຍທັງປວງ ແລະ ຍັງຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສັດທາໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ, ຄຳນີ້ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘วินาสยติ อสฺสทฺธํ, สทฺธํ วฑฺเฒติ สาสเน;

เอวํ เม สุตมิจฺเจวํ, วทํ โคตมสาวโก’’ติ.

"ພະສາວົກຂອງພະໂຄດົມ ເມື່ອກ່າວຢູ່ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ' ຍ່ອມກຳຈັດຄວາມບໍ່ເຊື່ອ ແລະ ຍັງຄວາມເຊື່ອໃນພະສາດສະໜາໃຫ້ຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງ".

เอกนฺติ คณนปริจฺเฉทนิทฺเทโส. สมยนฺติ ปริจฺฉินฺนนิทฺเทโส. เอกํ สมยนฺติ อนิยมิตปริทีปนํ. ตตฺถ สมยสทฺโท –

ບົດວ່າ "ເອກັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງການກຳນົດດ້ວຍການນັບ. ບົດວ່າ "ສະມະຍັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງສິ່ງທີ່ຖືກກຳນົດ. ຄຳວ່າ "ເອກັງ ສະມະຍັງ" ເປັນການສະແດງເຖິງເວລາທີ່ບໍ່ໄດ້ລະບຸໄວ້ແນ່ນອນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ສະມະຍະສັບ:

‘‘สมวาเย ขเณ กาเล, สมูเห เหตุทิฏฺฐิสุ;

ปฏิลาเภ ปหาเน จ, ปฏิเวเธ จ ทิสฺสติ’’.

"ຍ່ອມປາກົດໃນອັດວ່າ ຄວາມພ້ອມພຽງ, ສະໄໝ/ໂອກາດ, ກາລະເວລາ, ໝູ່ຄະນະ, ເຫດ, ຄວາມເຫັນ, ການໄດ້ຮັບ, ການລະເສຍ, ແລະ ການແທງຕະຫຼອດ".

ตถา หิสฺส – ‘‘อปฺเปวนาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๔๗) สมวาโย อตฺโถ. ‘‘เอโกว โข ภิกฺขเว, ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๙) ขโณ. ‘‘อุณฺหสมโย ปริฬาหสมโย’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๓๕๘) กาโล. ‘‘มหาสมโย ปวนสฺมิ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๓๒) สมูโห. ‘‘สมโยปิ โข เต, ภทฺทาลิ, อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสิ, ภควา โข สาวตฺถิยํ วิหรติ, ภควาปิ มํ ชานิสฺสติ, ภทฺทาลิ นาม ภิกฺขุ สตฺถุสาสเน สิกฺขาย อปริปูรการี’ติ. อยมฺปิ โข, เต ภทฺทาลิ, สมโย อปฺปฏิวิทฺโธ อโหสี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๓๕) เหตุ. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อุคฺคหมาโน ปริพฺพาชโก สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม ปฏิวสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๒๖๐) ทิฏฺฐิ.

ຄວາມຈິງ, ສະມະຍະສັບນັ້ນ ມີອັດວ່າ ຄວາມພ້ອມພຽງ ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ບາງທີ ແມ້ໃນມື້ອື່ນ ພວກເຮົາກໍເພິ່ງເຂົ້າໄປຫາ ໂດຍອາໄສກາລະແລະສະມະຍະ". ມີອັດວ່າ ສະໄໝ/ໂອກາດ ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຂະນະແລະສະມະຍະເພື່ອການຢູ່ປະພຶດພົມມະຈັນ ມີພຽງຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ". ມີອັດວ່າ ກາລະເວລາ ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ສະມະຍະຮ້ອນ, ສະມະຍະອົບອ້າວ". ມີອັດວ່າ ໝູ່ຄະນະ ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ສະມະຍະໃຫຍ່ໃນປ່າໃຫຍ່". ມີອັດວ່າ ເຫດ ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ພັດທາລິ, ແມ້ສະມະຍະກໍເປັນສິ່ງທີ່ທ່ານບໍ່ໄດ້ແທງຕະຫຼອດແລ້ວ, ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າປະທັບຢູ່ທີ່ພະນະຄອນສາວັດຖີ, ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍຈະຊົງຊາບເຮົາວ່າ 'ພິກຂຸຊື່ວ່າ ພັດທາລິ ເປັນຜູ້ບໍ່ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນໃນສິກຂา ໃນພະສາດສະໜາຂອງພະສາດສະດາ', ພັດທາລິ, ແມ້ສະມະຍະນີ້ ກໍເປັນສິ່ງທີ່ທ່ານບໍ່ໄດ້ແທງຕະຫຼອດແລ້ວ". ມີອັດວ່າ ຄວາມເຫັນ ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ກໍໂດຍສະມະຍະນັ້ນແລ້ວ ອຸກຄາຫະມານະປະຣິພາຊົກ ຜູ້ເປັນບຸດຂອງນາງສະມະນະມຸນທິກາ ອາໄສຢູ່ໃນອາຣາມຂອງພະນາງມັລລິກາ ອັນມີສາລາຫຼັງດຽວ ແວດລ້ອມດ້ວຍຕົ້ນຕະໂກ ອັນເປັນທີ່ສະແດງຄວາມເຫັນ".

‘‘ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ, โย จตฺโถ สมฺปรายิโก;

อตฺถาภิสมยา ธีโร, ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๒๘) –

"ປະໂຫຍດໃດທີ່ມີໃນປັດຈຸບັນ ແລະ ປະໂຫຍດໃດທີ່ມີໃນພາຍໜ້າ, ຜູ້ມີປັນຍາຜູ້ບັນລຸປະໂຫຍດທັງສອງນັ້ນ ຍ່ອມໄດ້ຮັບການຂະໜານນາມວ່າ ເປັນບັນດິດ" ດັ່ງນີ້.

อาทีสุ [Pg.33] ปฏิลาโภ. ‘‘สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๗.๙) ปหานํ. ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ วิปริณามฏฺโฐ อภิสมยฏฺโฐ’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ๑๐๘) ปฏิเวโธ. อิธ ปนสฺส กาโล อตฺโถ. เตน สํวจฺฉรอุตุมาสฑฺฒมาสรตฺติทิวปุพฺพณฺหมชฺฌนฺหิกสายนฺหปฐมมชฺฌิ-มปจฺฉิมยามมุหุตฺตาทีสุ กาลปฺปเภทภูเตสุ สมเยสุ เอกํ สมยนฺติ ทีเปติ.

ໃນພຣະບາລີທັງຫຼາຍມີອາທິຢ່າງນີ້ ຄຳວ່າ ສະມະຍະ ມີອັດຖະ (ຄວາມໝາຍ) ວ່າ ການໄດ້ຮັບ. ໃນພຣະບາລີທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ “ເພາະລະມານະໄດ້ໂດຍຊອບ ຈຶ່ງໄດ້ກະທຳທີ່ສຸດແຫ່ງທຸກ” ດັ່ງນີ້ ຄຳວ່າ ສະມະຍະ ມີອັດຖະວ່າ ການລະ. ໃນພຣະບາລີທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ “ຄວາມໝາຍວ່າບີບຄັ້ນ, ຄວາມໝາຍວ່າປຸງແຕ່ງ, ຄວາມໝາຍວ່າແຜດເຜົາ, ຄວາມໝາຍວ່າແປປວນ, ຄວາມໝາຍວ່າແທງຕະຫຼອດ ແຫ່ງທຸກ” ດັ່ງນີ້ ຄຳວ່າ ສະມະຍະ ມີອັດຖະວ່າ ການແທງຕະຫຼອດ (ຫຼືປັນຍາທີ່ແທງຕະຫຼອດ). ແຕ່ໃນບົດນີ້, ຄຳວ່າ ສະມະຍະ ນີ້ ມີອັດຖະວ່າ ກາລະ (ເວລາ). ດ້ວຍສະມະຍະສັບທີ່ມີອັດຖະວ່າກາລະນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງເຖິງສະໄໝໜຶ່ງ (ເວລາໜຶ່ງ) ໃນບັນດາສະໄໝທັງຫຼາຍ ອັນເປັນປະເພດແຫ່ງກາລະ ມີ ປີ, ອຸຕຸ, ເດືອນ, ເຄິ່ງເດືອນ (ປັກ), ກາງຄືນ, ກາງເວັນ, ເວລາເຊົ້າ, ເວລາທ່ຽງ, ເວລາແລງ, ຍາມຕົ້ນ, ຍາມກາງ, ຍາມປາຍ ແລະມຸຫຸດ ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ กิญฺจาปิ เอเตสุ สํวจฺฉราทีสุ สมเยสุ ยํ ยํ สุตฺตํ ยสฺมึ ยสฺมึ สํวจฺฉเร อุตุมฺหิ มาเส ปกฺเข รตฺติภาเค วา ทิวสภาเค วา วุตฺตํ, สพฺพํ ตํ เถรสฺส สุวิทิตํ สุววตฺถาปิตํ ปญฺญาย. ยสฺมา ปน – ‘‘เอวํ เม สุตํ’’ อสุกสํวจฺฉเร อสุกอุตุมฺหิ อสุกมาเส อสุกปกฺเข อสุกรตฺติภาเค อสุกทิวสภาเค วาติ เอวํ วุตฺเต น สกฺกา สุเขน ธาเรตุํ วา อุทฺทิสิตุํ วา อุทฺทิสาเปตุํ วา, พหุ จ วตฺตพฺพํ โหติ, ตสฺมา เอเกเนว ปเทน ตมตฺถํ สโมธาเนตฺวา ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อาห. เย วา อิเม คพฺโภกฺกนฺติสมโย, ชาติสมโย, สํเวคสมโย, อภินิกฺขมนสมโย, ทุกฺกรการิกสมโย, มารวิชยสมโย, อภิสมฺโพธิสมโย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสมโย, เทสนาสมโย, ปรินิพฺพานสมโยติ, เอวมาทโย ภควโต เทวมนุสฺเสสุ อติวิย ปกาสา อเนกกาลปฺปเภทา เอว สมยา. เตสุ สมเยสุ เทสนาสมยสงฺขาตํ เอกํ สมยนฺติ ทีเปติ. โย จายํ ญาณกรุณากิจฺจสมเยสุ กรุณากิจฺจสมโย, อตฺตหิตปรหิตปฏิปตฺติสมเยสุ ปรหิตปฏิปตฺติสมโย, สนฺนิปติตานํ กรณียทฺวยสมเยสุ ธมฺมิกถาสมโย เทสนาปฏิปตฺติสมเยสุ เทสนาสมโย, เตสุปิ สมเยสุ อญฺญตรํ สมยํ สนฺธาย ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อาห.

ໃນບົດນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າ ພຣະສູດໃດໆ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງແລ້ວ ໃນປີໃດ, ອຸຕຸໃດ, ເດືອນໃດ, ປັກໃດ, ໃນສ່ວນແຫ່ງກາງຄືນ ຫຼືສ່ວນແຫ່ງກາງເວັນໃດ ໃນບັນດາສະໄໝທັງຫຼາຍມີປີເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ, ພຣະເຖຣະກໍຊົງຊາບດີແລ້ວ ຊົງກຳນົດໄວ້ດີແລ້ວດ້ວຍປັນຍາ ທັງໝົດນັ້ນກໍຕາມ. ແຕ່ເພາະວ່າ ເມື່ອກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ “ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະດັບມາຢ່າງນີ້ ໃນປີຊື່ນັ້ນ, ໃນອຸຕຸຊື່ນັ້ນ, ໃນເດືອນຊື່ນັ້ນ, ໃນປັກຊື່ນັ້ນ, ໃນສ່ວນແຫ່ງກາງຄືນຊື່ນັ້ນ ຫຼືໃນສ່ວນແຫ່ງກາງເວັນຊື່ນັ້ນ” ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ອາດທີ່ຈະຊົງຈຳໄວ້ໄດ້ໂດຍງ່າຍ ຫຼືຈະສະແດງເອງ ຫຼືຈະໃຫ້ຜູ້ອື່ນສະແດງໄດ້ໂດຍງ່າຍ ແລະຈະຕ້ອງກ່າວຄຳເປັນອັນຫຼາຍ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະເຖຣະຈຶ່ງໄດ້ລວມເອົາອັດຖະນັ້ນເຂົ້າດ້ວຍກັນ ດ້ວຍບົດພຽງບົດດຽວເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວກ່າວວ່າ “ເອກັງ ສະມະຍັງ” (ສະໄໝໜຶ່ງ). ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ສະໄໝທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ຄື ສະໄໝສະເດັດລົງສູ່ພຣະຄັນ, ສະໄໝປະສູດ, ສະໄໝເກີດຄວາມສັງເວດ, ສະໄໝສະເດັດອອກມະຫາພິເນດສະກົມ, ສະໄໝບຳເພັນທຸກກໍຣะກິຣິຍາ, ສະໄໝຊະນະມານ, ສະໄໝຕັດສະຮູ້, ສະໄໝຢູ່ເປັນສຸກໃນທິຕຖະທັມມະສຸຂະວິຫານ, ສະໄໝສະແດງທຳ, ສະໄໝສະເດັດດັບခັນທະປະຣິນິບພານ ເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເປັນສະໄໝທີ່ມີປະເພດແຫ່ງກາລະອັນຫຼາກຫຼາຍ ເຊິ່ງປະກົດແຈ້ງຢ່າງຍິ່ງໃນໝູ່ເທວະດາແລະມະນຸດທັງຫຼາຍ, ໃນບັນດາສະໄໝເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມສະແດງເຖິງສະໄໝໜຶ່ງ ອັນໄດ້ແກ່ສະໄໝສະແດງທຳ. ແລະໃນບັນດາສະໄໝແຫ່ງກິດຈະດ້ວຍປັນຍາແລະກະລຸນາ ສະໄໝໃດເປັນສະໄໝແຫ່ງກິດຈະດ້ວຍກະລຸນາ, ໃນບັນດາສະໄໝແຫ່ງການປະຕิບັດເພື່ອປະໂຫຍດຕົນແລະປະໂຫຍດຜູ້ນຶ່ນ ສະໄໝໃດເປັນສະໄໝແຫ່ງການປະຕິບັດເພື່ອປະໂຫຍດຜູ້ອື່ນ, ໃນບັນດາສະໄໝແຫ່ງກິດຈະສອງປະການຂອງຜູ້ທີ່ມາປະຊຸມກັນ ສະໄໝໃດເປັນສະໄໝແຫ່ງການກ່າວທຳມະກະຖາ, ໃນບັນດາສະໄໝແຫ່ງການສະແດງທຳແລະການປະຕິບັດທຳ ສະໄໝໃດເປັນສະໄໝແຫ່ງການສະແດງທຳ, ພຣະເຖຣະໝາຍເອົາສະໄໝໃດສະໄໝໜຶ່ງໃນບັນດາສະໄໝເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເອກັງ ສະມະຍັງ”.

กสฺมา ปเนตฺถ ยถา อภิธมฺเม ‘‘ยสฺมึ สมเย กามาวจร’’นฺติ (ธ. ส. ๑) จ, อิโต อญฺเญสุ จ สุตฺตปเทสุ – ‘‘ยสฺมึ สมเย, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ จ ภุมฺมวจนนิทฺเทโส กโต, วินเย จ – ‘‘เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา’’ติ กรณวจเนน, ตถา อกตฺวา ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ? ตตฺถ ตถา อิธ จ อญฺญถา อตฺถสมฺภวโต. ตตฺถ หิ อภิธมฺเม อิโต อญฺเญสุ สุตฺตปเทสุ จ อธิกรณตฺโถ [Pg.34] ภาเวน ภาวลกฺขณตฺโถ จ สมฺภวติ. อธิกรณญฺหิ กาลตฺโถ, สมูหตฺโถ จ สมโย, ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตานํ ผสฺสาทิธมฺมานํ ขณสมวายเหตุสงฺขาตสฺส จ สมยสฺส ภาเวน เตสํ ภาโว ลกฺขียติ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ ตตฺถ ภุมฺมวจนนิทฺเทโส กโต.

ເພາະເຫດໃດ ໃນບົດນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ສະແດງດ້ວຍພູມມະວັດຈະນະ (ສັດຕະມີວິພັດ) ເໝືອນໃນພຣະອະພິທຳວ່າ “ຍັສມິງ ສະມະເຍ ກາມາວະຈະຣັງ” ແລະໃນພຣະສູດອື່ນໆ ນອກຈາກບົດນີ້ວ່າ “ຍັສມິງ ສະມະເຍ ພິກຂะເວ ພິກຂຸ ວິວິຈເຈວະ ກາເມຫິ” ດັ່ງນີ້, ແລະໃນພຣະວິນັຍວ່າ “ເຕນະ ສະມະເຍນະ ພຸດໂທ ພະຄະວາ” ດ້ວຍກະຣະນະວັດຈະນະ (ຕະຕິຍາວິພັດ), ແຕ່ກັບສະແດງດ້ວຍອຸປະໂຍຄວັດຈະນະ (ທຸຕິຍາວິພັດ) ວ່າ “ເອກັງ ສະມະຍັງ” ດັ່ງນີ້? ຕອບວ່າ ເພາະໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ມີອັດຖະ (ຄວາມໝາຍ) ທີ່ຄວນເປັນຢ່າງນັ້ນ ແລະໃນບົດນີ້ ມີອັດຖະທີ່ຄວນເປັນອີກຢ່າງໜຶ່ງ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ໃນພຣະອະພິທຳແລະໃນພຣະສູດອື່ນໆ ນອກຈາກບົດນີ້ ຍ່ອມມີອະທິກະຣະນັດຖະ (ຄວາມໝາຍວ່າເປັນທີ່ຮອງຮັບ) ແລະພາເວນະພາວະລັກຂະນັດຖະ (ຄວາມໝາຍວ່າກຳນົດກິຣິຍາດ້ວຍກິຣິຍາ) ທີ່ຄວນເປັນໄປໄດ້. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ສະມະຍະທີ່ມີອັດຖະວ່າກາລະ ແລະມີອັດຖະວ່າສະມູຫະ (ໝວດໝູ່) ຍ່ອມເປັນອະທິກະຣະນະ (ທີ່ຮອງຮັບ) ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ ທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ໃນບົດນັ້ນໆ, ແລະເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງສະມະຍະ ອັນໄດ້ແກ່ຂະນະ, ສະມະວາຍະ (ຄວາມພ້ອມພຽງ) ແລະເຫດ, ຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍມີຜັດສະເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມປະກົດ (ຖືກກຳນົດ), ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອສະແດງອັດຖະນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ສະແດງດ້ວຍພູມມະວັດຈະນະ (ສັດຕະມີວິພັດ) ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ.

วินเย จ เหตุอตฺโถ กรณตฺโถ จ สมฺภวติ. โย หิ โส สิกฺขาปทปญฺญตฺติสมโย สาริปุตฺตาทีหิปิ ทุพฺพิญฺเญยฺโย, เตน สมเยน เหตุภูเตน กรณภูเตน จ สิกฺขาปทานิ ปญฺญาปยนฺโต สิกฺขาปทปญฺญตฺติเหตุญฺจ อเปกฺขมาโน ภควา ตตฺถ ตตฺถ วิหาสิ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ ตตฺถ กรณวจเนน นิทฺเทโส กโต.

ແລະໃນພຣະວິນັຍ ຍ່ອມມີເຫຕຸດຖະ (ຄວາມໝາຍວ່າເປັນເຫດ) ແລະກະຣະນັດຖະ (ຄວາມໝາຍວ່າເປັນເຄື່ອງມື) ທີ່ຄວນເປັນໄປໄດ້. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ສະມະຍະແຫ່ງການບັນຍັດສິກຂາບົດໃດ ເຊິ່ງແມ່ນແຕ່ພຣະສາຣີບຸດເປັນຕົ້ນກໍຍັງຮູ້ໄດ້ຍາກ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງອາໄສສະມະຍະນັ້ນ ອັນເປັນເຫດແລະເປັນເຄື່ອງມື ເມື່ອຈະຊົງບັນຍັດສິກຂາບົດທັງຫຼາຍ ແລະຊົງເລັງເຫັນເຫດແຫ່ງການບັນຍັດສິກຂາບົດ ຈຶ່ງໄດ້ປະທັບຢູ່ໃນສະຖານທີ່ນັ້ນໆ, ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອສະແດງອັດຖະນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ສະແດງດ້ວຍກະຣະນະວັດຈະນະ (ຕະຕິຍາວິພັດ) ໃນພຣະວິນັຍນັ້ນ.

อิธ ปน อญฺญสฺมิญฺจ เอวํ ชาติเก อจฺจนฺตสํโยคตฺโถ สมฺภวติ. ยญฺหิ สมยํ ภควา อิมํ อญฺญํ วา สุตฺตนฺตํ เทเสสิ, อจฺจนฺตเมว ตํ สมยํ กรุณาวิหาเรน วิหาสิ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ อิธ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ.

ແຕ່ໃນບົດນີ້ ແລະໃນບົດອື່ນທີ່ມີສະພາບຢ່າງນີ້ ຍ່ອມມີອັດຈັນຕະສັງໂยຄັດຖະ (ຄວາມໝາຍວ່າກ່ຽວຂ້ອງກັນຕະຫຼອດເວລາ) ທີ່ຄວນເປັນໄປໄດ້. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ຕະຫຼອດສະໄໝໃດ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງພຣະສູດນີ້ ຫຼືພຣະສູດອື່ນ, ພຣະອົງຍ່ອມປະທັບຢູ່ດ້ວຍກະລຸນາວິຫານ ຕະຫຼອດສະໄໝນັ້ນໂດຍສ່ວນດຽວ (ໂດຍຕະຫຼອດບໍ່ຂາດສາຍ), ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອສະແດງອັດຖະນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ສະແດງດ້ວຍອຸປະໂຍຄວັດຈະນະ (ທຸຕິຍາວິພັດ) ໃນບົດນີ້ ດັ່ງນີ້.

เตเนตํ วุจฺจติ –

ເພາະສະນັ້ນ ຄຳນີ້ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ວ່າ —

‘‘ตํ ตํ อตฺถมเปกฺขิตฺวา, ภุมฺเมน กรเณน จ;

อญฺญตฺร สมโย วุตฺโต, อุปโยเคน โส อิธา’’ติ.

“ເພາະເລັງເຫັນອັດຖະນັ້ນໆ ໃນບົດອື່ນ ສະມະຍະສັບ ຈຶ່ງສະແດງດ້ວຍພູມມະວັດຈະນະ (ສັດຕະມີວິພັດ) ແລະກະຣະນະວັດຈະນະ (ຕະຕິຍາວິພັດ), ແຕ່ສະມະຍະສັບນັ້ນ ສະແດງດ້ວຍອຸປະໂຍຄວັດຈະນະ (ທຸຕິຍາວິພັດ) ໃນບົດນີ້” ດັ່ງນີ້.

โปราณา ปน วณฺณยนฺติ – ‘‘ตสฺมึ สมเย’’ติ วา, ‘‘เตน สมเยนา’’ติ วา, ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ วา, อภิลาปมตฺตเภโท เอส, สพฺพตฺถ ภุมฺมเมวตฺโถติ. ตสฺมา ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ วุตฺเตปิ ‘‘เอกสฺมึ สมเย’’ติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ແຕ່ພຣະໂບຮານາຈານທັງຫຼາຍ ຍ່ອມພັນລະນາວ່າ ຄຳວ່າ “ຕັສມິງ ສະມະເຍ” ກໍດີ, “ເຕນະ ສະມະເຍນະ” ກໍດີ, “ເອກັງ ສະມະຍັງ” ກໍດີ, ນີ້ເປັນພຽງຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງພະຍັນຊະນະ (ຄຳເວົ້າ) ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ໃນທຸກບົດ ຍ່ອມມີອັດຖະເປັນພູມມະ (ສັດຕະມີວິພັດ) ເທົ່ານັ້ນ ດັ່ງນີ້. ເພາະສະນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວວ່າ “ເອກັງ ສະມະຍັງ” ກໍຕາມ, ກໍຄວນຊາບອັດຖະວ່າ “ເອກັສມິງ ສະມະເຍ” (ໃນສະໄໝໜຶ່ງ) ດັ່ງນີ້.

ภควาติ ครุ. ครุญฺหิ โลเก ภควาติ วทนฺติ. อยญฺจ สพฺพคุณวิสิฏฺฐตาย สพฺพสตฺตานํ ครุ, ตสฺมา ภควาติ เวทิตพฺโพ. โปราเณหิปิ วุตฺตํ –

ຄຳວ່າ ພະຄະວາ ຄື ຜູ້ຄວນເຄົາລົບ (ຜູ້ໜັກແໜ້ນ). ຈິງຢ່າງນັ້ນ ໃນໂລກ ຍ່ອມຮຽກຜູ້ຄວນເຄົາລົບວ່າ ພະຄະວາ. ແລະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານີ້ ເປັນຜູ້ຄວນເຄົາລົບຂອງສັດທັງປວງ ເພາະຄວາມວິເສດດ້ວຍຄຸນທັງປວງ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນຊາບວ່າ ພະຄະວາ. ແມ່ນແຕ່ພຣະໂບຮານາຈານທັງຫຼາຍກໍກ່າວໄວ້ວ່າ —

‘‘ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตมํ;

ครุ คารวยุตฺโต โส, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

“ຄຳວ່າ ພະຄະວາ ເປັນຄຳອັນປະເສີດ, ຄຳວ່າ ພະຄະວາ ເປັນຄຳອັນສູງສົ່ງ, ພຣະອົງເປັນຜູ້ຄວນເຄົາລົບ ປະກອບດ້ວຍຄຸນເຄື່ອງຄວນເຄົາລົບ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງໄດ້ຮັບພຣະນາມວ່າ ພະຄະວາ” ດັ່ງນີ້.

อปิ จ –

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ —

‘‘ภาคฺยวา ภคฺควา ยุตฺโต, ภเคหิ จ วิภตฺตวา;

ภตฺตวา วนฺตคมโน, ภเวสุ ภควา ตโต’’ติ.

“ພຣະອົງຊື່ວ່າ ພະຄະວາ ເພາະຊົງມີພຣະພາກ (ມີໂຊກ), ຊົງມີກິເລດອັນຫັກແລ້ວ, ຊົງປະກອບດ້ວຍທຳອັນເປັນພາກ (ພອນ 6 ປະການ), ຊົງຈຳແນກທຳ, ຊົງຊ່ອງເສບທຳ, ແລະຊົງຄາຍຕັນຫາໃນພົບທັງຫຼາຍແລ້ວ” ດັ່ງນີ້.

อิมิสฺสา [Pg.35] คาถาย วเสนสฺส ปทสฺส วิตฺถารอตฺโถ เวทิตพฺโพ. โส จ วิสุทฺธิมคฺเค พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วุตฺโตเยว.

ຄວນຊາບອັດຖະອັນພິສະດານແຫ່ງບົດນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄາຖາ ນີ້. ແລະອັດຖະອັນພິສະດານນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳອະທິບາຍພຸດທານຸສະຕິ ໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ.

เอตฺตาวตา เจตฺถ เอวํ เม สุตนฺติ วจเนน ยถาสุตํ ธมฺมํ ทสฺเสนฺโต ภควโต ธมฺมกายํ ปจฺจกฺขํ กโรติ. เตน ‘‘นยิทํ อติกฺกนฺตสตฺถุกํ ปาวจนํ, อยํ โว สตฺถา’’ติ สตฺถุ อทสฺสเนน อุกฺกณฺฐิตํ ชนํ สมสฺสาเสติ.

ດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ ໃນບົດນີ້ ພຣະເຖຣะເມື່ອສະແດງທຳຕາມທີ່ໄດ້ສະດັບມາ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ” ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ທຳມະກາຍຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າປະກົດແກ່ສາຍຕາ. ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ທຳມະກາຍປະກົດນັ້ນ ພຣະເຖຣະຍ່ອມປອບໂຍນປະຊາຊົນຜູ້ເສົ້າໝອງເພາະບໍ່ໄດ້ເຫັນພຣະສາດສະດາ ວ່າ “ພຣະທຳວິນັຍນີ້ ບໍ່ແມ່ນມີພຣະສາດສະດາລ່ວງລັບໄປແລ້ວ, ພຣະທຳວິນັຍນີ້ຄືພຣະສາດສະດາຂອງພວກທ່ານ” ດັ່ງນີ້.

เอกํ สมยํ ภควาติ วจเนน ตสฺมึ สมเย ภควโต อวิชฺชมานภาวํ ทสฺเสนฺโต รูปกายปรินิพฺพานํ สาเธติ. เตน ‘‘เอวํวิธสฺส นาม อริยธมฺมสฺส เทสโก ทสพลธโร วชิรสงฺฆาต สมานกาโย โสปิ ภควา ปรินิพฺพุโต, เกน อญฺเญน ชีวิเต อาสา ชเนตพฺพา’’ติ ชีวิตมทมตฺตํ ชนํ สํเวเชติ, สทฺธมฺเม จสฺส อุสฺสาหํ ชเนติ.

ດ້ວຍຄຳວ່າ “ເອກັງ ສະມະຍັງ ພະຄະວາ” ພຣະເຖຣະເມື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໃນສະໄໝນັ້ນ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ການດັບຂันທະປະຣິນິບພານແຫ່ງຮູບກາຍປະກົດແຈ້ງ. ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ການປະຣິນິບພານປະກົດນັ້ນ ພຣະເຖຣະຍ່ອມເຮັດໃຫ້ປະຊາຊົນຜູ້ມົວເມົາໃນຊີວິດເກີດຄວາມສັງເວດ ວ່າ “ແມ່ນແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງນັ້ນ ຜູ້ຊົງສະແດງອະລິຍະທຳເຫັນປານນີ້ ຜູ້ຊົງທົດສະພົນລະຍານ ມີພຣະກາຍແຂງແກ່ນດັ່ງເພັດ ກໍຍັງສະດັບຂันທະປະຣິນິບພານແລ້ວ, ບຸກຄົນອື່ນໃດເລົ່າຈະຄວນສ້າງຄວາມຫວັງໃນຊີວິດອີກ” ດັ່ງນີ້, ແລະຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມອຸດສາຫະໃນພຣະສັດທຳແກ່ປະຊາຊົນນັ້ນ.

เอวนฺติ จ ภณนฺโต เทสนาสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ. เม สุตนฺติ สาวกสมฺปตฺตึ. เอกํ สมยนฺติ กาลสมฺปตฺตึ. ภควาติ เทสกสมฺปตฺตึ.

ເມື່ອກ່າວວ່າ “ເອວັງ” ພຣະເຖຣະຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງເທດສະໜາ (ເທດສະໜາສຳບັດ). ເມື່ອກ່າວວ່າ “ເມ ສຸຕັງ” ຍ່ອມສະແດງເຖິງความເຖິງພ້ອມແຫ່ງຜູ້ຟັງ (ສາວົກສຳບັດ). ເມື່ອກ່າວວ່າ “ເອກັງ ສະມະຍັງ” ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງກາລະ (ກາລະສຳບັດ). ເມື່ອກ່າວວ່າ “ພະຄະວາ” ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຜູ້ສະແດງ (ເທດສະກະສຳບັດ).

อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทนฺติ อนฺตรา-สทฺโท การณขณจิตฺตเวมชฺฌวิวราทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺย อญฺญตฺร ตถาคตา’’ติ (อ. นิ. ๖.๔๔) จ, ‘‘ชนา สงฺคมฺม มนฺเตนฺติ มญฺจ ตญฺจ กิมนฺตร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๒๘) จ อาทีสุ หิ การเณ อนฺตรา-สทฺโท. ‘‘อทฺทส มํ, ภนฺเต, อญฺญตรา อิตฺถี วิชฺชนฺตริกาย ภาชนํ โธวนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๔๙) ขเณ. ‘‘ยสฺสนฺตรโต น สนฺติ โกปา’’ติอาทีสุ (อุทา. ๒๐) จิตฺเต. ‘‘อนฺตรา โวสานมาปาที’’ติอาทีสุ (จูฬว. ๓๕๐) เวมชฺเฌ. ‘‘อปิ จายํ, ภิกฺขเว, ตโปทา ทฺวินฺนํ มหานิรยานํ อนฺตริกาย อาคจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๓๑) วิวเร. สฺวายมิธ วิวเร วตฺตติ, ตสฺมา ราชคหสฺส จ นาฬนฺทาย จ วิวเรติ เอวเมตฺถตฺโถ เวทิตพฺโพ. อนฺตรา-สทฺเทน ปน ยุตฺตตฺตา อุปโยควจนํ กตํ. อีทิเสสุ จ ฐาเนสุ อกฺขรจินฺตกา ‘‘อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาตี’’ติ เอวํ เอกเมว อนฺตราสทฺทํ ปยุชฺชนฺติ, โส ทุติยปเทนปิ โยเชตพฺโพ โหติ, อโยชิยมาเน อุปโยควจนํ น ปาปุณาติ. อิธ ปน โยเชตฺวาเยว วุตฺโตติ.

ໃນບົດວ່າ “ອັນຕະຣາ ຈະ ຣາຊະຄະຫັງ ອັນຕະຣາ ຈະ ນາລันທັງ” ນີ້, ອັນຕະຣາສັບ ປະກົດໃນອັດຖະທັງຫຼາຍມີ ເຫດ, ຂະນະ, ຈິດ, ທ່າມກາງ, ລະຫວ່າງ ເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ໃນພຣະບາລີທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ “ໃຜເລົ່າຈະຮູ້ເຫດນັ້ນ ນອກຈາກພຣະຕາຖາຄົດ” ແລະ “ຄົນທັງຫຼາຍປະຊຸມກັນແລ້ວປຶກສາກັນເຖິງຂ້າພະເຈົ້າແລະທ່ານ ວ່າເຫດນັ້ນແມ່ນຫຍັງ” ດັ່ງນີ້ ອັນຕະຣາສັບ ໃຊ້ໃນອັດຖະວ່າ ເຫດ. ໃນພຣະບາລີທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ “ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຍິງຄົນໜຶ່ງເຫັນຂ້າພະເຈົ້າ ໃນຂະນະແຫ່ງຟ້າແລບ ໃນເວລາທີ່ກຳລັງລ້າງຖ້ວຍຊາມ” ດັ່ງນີ້ ອັນຕະຣາສັບ ໃຊ້ໃນອັດຖະວ່າ ຂະນະ. ໃນພຣະບາລີທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ “ຄວາມໂກດທັງຫຼາຍ ບໍ່ມີໃນຈິດ (ພາຍໃນ) ຂອງບຸກຄົນໃດ” ດັ່ງນີ້ ອັນຕະຣາສັບ ໃຊ້ໃນອັດຖະວ່າ ຈິດ. ໃນພຣະບາລີທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ “ເຖິງຄວາມຕົກຕ່ຳໃນທ່າມກາງ” ດັ່ງນີ້ ອັນຕະຣາສັບ ໃຊ້ໃນອັດຖະວ່າ ທ່າມກາງ. ໃນພຣະບາລີທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ “ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ແມ່ນ້ຳຕະໂປທານີ້ ໄຫຼມາໃນລະຫວ່າງແຫ່ງມະຫານະລົກສອງຂຸມ” ດັ່ງນີ້ ອັນຕະຣາສັບ ໃຊ້ໃນອັດຖະວ່າ ລະຫວ່າງ. ອັນຕະຣາສັບນັ້ນ ໃນບົດນີ້ ຍ່ອມເປັນໄປໃນອັດຖະວ່າ ລະຫວ່າງ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວນຊາບອັດຖະໃນບົດນີ້ຢ່າງນີ້ວ່າ “ໃນລະຫວ່າງແຫ່ງກຸງຣາຊະຄຶແລະເມືອງນາລັນທາ”. ແຕ່ເພາະປະກອບດ້ວຍອັນຕະຣາສັບ ຈຶ່ງໄດ້ກະທຳອຸປະໂຍຄວັດຈະນະ (ທຸຕິຍາວິພັດ). ແລະໃນສະຖານທີ່ເຫັນປານນີ້ ພວກນັກໄວຍາກອນ ຍ່ອມໃຊ້ອັນຕະຣາສັບพຽງບົດດຽວຢ່າງນີ້ວ່າ “ອັນຕະຣາ ຄາມັນຈະ ນະທິນຈະ ຍາຕິ” (ໄປໃນລະຫວ່າງບ້ານແລະແມ່ນ້ຳ), ອັນຕະຣາສັບນັ້ນ ຈະຕ້ອງປະກອບເຂົ້າກັບບົດທີສອງນຳ, ເມື່ອບໍ່ປະກອບ ອຸປະໂຍຄວັດຈະນະກໍຈະບໍ່ຄອບຄຸມບົດທີສອງ, ແຕ່ໃນບົດນີ້ ພຣະເຖຣະກ່າວໂດຍປະກອບອັນຕະຣາສັບເຂົ້າທັງສອງບົດເລີຍ ດັ່ງນີ້.

อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน [Pg.36] โหตีติ อทฺธานสงฺขาตํ มคฺคํ ปฏิปนฺโน โหติ, ‘‘ทีฆมคฺค’’นฺติ อตฺโถ. อทฺธานคมนสมยสฺส หิ วิภงฺเค ‘‘อฑฺฒโยชนํ คจฺฉิสฺสามีติ ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติอาทิวจนโต (ปาจิ. ๒๑๘) อฑฺฒโยชนมฺปิ อทฺธานมคฺโค โหติ. ราชคหโต ปน นาฬนฺทา โยชนเมว.

ບົດວ່າ “ອັນທານະມັກຄະປະຕິປັນໂນ ໂຫຕິ” ຄື ເປັນຜູ້ເດີນທາງໄປສູ່ຫົນທາງອັນຍາວໄກ, ອັດຖະວ່າ “ທາງໄກ”. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ໃນຄຳອະທິບາຍ (ວິພັງ) ແຫ່ງອັດທານະຄະມະນະສະມະຍະ ເພາະມີພຣະດຳລັດເປັນຕົ້ນວ່າ “ເມື່ອຕັ້ງໃຈວ່າຈະໄປສິ້ນຫົນທາງເຄິ່ງໂຍດ ຄວນສັນ” ດັ່ງນີ້, ແມ່ນແຕ່ຫົນທາງເຄິ່ງໂຍດ ກໍຈັດເປັນອັດທານະມັກ (ທາງໄກ) ໄດ້ຄືກັນ. ແຕ່ໄລຍະທາງຈາກກຸງຣາຊະຄຶເຖິງເມືອງນາລັນທານັ້ນ ມີພຽງໜຶ່ງໂຍດເທົ່ານັ້ນ.

มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธินฺติ ‘มหตา’ติ คุณมหตฺเตนปิ มหตา, สงฺขฺยามหตฺเตนปิ มหตา. โส หิ ภิกฺขุสงฺโฆ คุเณหิปิ มหา อโหสิ, อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมนฺนาคตตฺตา. สงฺขฺยายปิ มหา, ปญฺจสตสงฺขฺยตฺตา. ภิกฺขูนํ สงฺโฆ ‘ภิกฺขุสงฺโฆ’, เตน ภิกฺขุสงฺเฆน. ทิฏฺฐิสีลสามญฺญสงฺฆาตสงฺขาเตน สมณคเณนาติ อตฺโถ. สทฺธินฺติ เอกโต.

ໃນບົດວ່າ “ມະຫະຕາ ພິກຂຸສັງເຄນະ ສັດທິງ” ນີ້, ບົດວ່າ “ມະຫະຕາ” ຄື ຍິ່ງໃຫຍ່ດ້ວຍຄຸນຄືກັນ, ແລະຫຼາຍດ້ວຍຈຳນວນຄືກັນ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ພຣະພິກຂຸສົງນັ້ນ ເປັນຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ດ້ວຍຄຸນທັງຫຼາຍ ເພາະປະກອບດ້ວຍຄຸນທັງຫຼາຍມີຄວາມມັກນ້ອຍເປັນຕົ້ນ, ແລະຫຼາຍດ້ວຍຈຳນວນ ເພາະມີຈຳນວນເຖິງຫ້າຮ້ອຍຮູບ. ໝູ່ແຫ່ງພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ພິກຂຸສົງ, ດ້ວຍພຣະພິກຂຸສົງນັ້ນ, ອັດຖະວ່າ ດ້ວຍໝູ່ແຫ່ງສະມະນະ ອັນປະຊຸມກັນເພາະຄວາມສະເໝີກັນດ້ວຍທິດຖິແລະສີລ. ບົດວ່າ “ສັດທິງ” ຄື ພ້ອມກັນ (ຮ່ວມກັນ).

ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหีติ ปญฺจมตฺตา เอเตสนฺติ ปญฺจมตฺตานิ. มตฺตาติ ปมาณํ วุจฺจติ, ตสฺมา ยถา ‘‘โภชเน มตฺตญฺญู’’ติ วุตฺเต ‘‘โภชเน มตฺตํ ชานาติ, ปมาณํ ชานาตี’’ติ อตฺโถ โหติ, เอวมิธาปิ – ‘‘เตสํ ภิกฺขุสตานํ ปญฺจมตฺตา ปญฺจปมาณ’’นฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภิกฺขูนํ สตานิ ภิกฺขุสตานิ, เตหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ.

ໃນບົດວ່າ “ປັນຈະມັດເຕຫິ ພິກຂຸສະເຕຫິ” ນີ້, ພຣະພິກຂຸຮ້ອຍທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ມີປະມານຫ້າ ຊື່ວ່າ ປັນຈະມັດຕະ. ຄຳວ່າ ມັດຕາ ຍ່ອມຮຽກວ່າ ປະມານ (ຂະໜາດ), ເພາະສະນັ້ນ ເໝືອນຢ່າງເມື່ອກ່າວວ່າ “ໂພຊະເນ ມັດຕັນຍູ” ຍ່ອມມີອັດຖະວ່າ “ຮູ້ປະມານໃນໂພຊະນະ, ຮູ້ຂະໜາດໃນໂພຊະນະ” ຢ່າງໃດ, ໃນບົດນີ້ກໍຢ່າງນັ້ນ ຄວນເຫັນອັດຖະຢ່າງນີ້ວ່າ “ພຣະພິກຂຸຮ້ອຍທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ມີປະມານຫ້າ ຄືມີຈຳນວນຫ້າຮ້ອຍ”. ຮ້ອຍແຫ່ງພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ພິກຂຸສະຕະ, ດ້ວຍພຣະພິກຂຸຮ້ອຍທັງຫຼາຍມີປະມານຫ້າເຫຼົ່ານັ້ນ.

สุปฺปิโยปิ โข ปริพฺพาชโกติ สุปฺปิโยติ ตสฺส นามํ. ปิ-กาโร มคฺคปฺปฏิปนฺนสภาคตาย ปุคฺคลสมฺปิณฺฑนตฺโถ. โข-กาโร ปทสนฺธิกโร, พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาวเสน วุตฺโต. ปริพฺพาชโกติ สญฺชยสฺส อนฺเตวาสี ฉนฺนปริพฺพาชโก. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ยทา ภควา ตํ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺโน, ตทา สุปฺปิโยปิ ปริพฺพาชโก ปฏิปนฺโน อโหสี’’ติ. อตีตกาลตฺโถ เหตฺถ โหติ-สทฺโท.

ໃນບົດວ່າ “ສຸບປິໂຍປິ ໂຂ ປະຣິບພາຊະໂກ” ນີ້, ບົດວ່າ “ສຸບປິໂຍ” ເປັນຊື່ຂອງປະຣິບພາຊົກນັ້ນ. ປິສັບ ມີອັດຖະໃນການລວມບຸກຄົນ ເພາະຄວາມສະເໝີກັນໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ເດີນທາງ. ໂຂສັບ ເປັນເຄື່ອງເຊື່ອມບົດ, ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສະຫຼະສະຫຼວຍແຫ່ງພະຍັນຊະນະ. ບົດວ່າ “ປະຣິບພາຊະໂກ” ຄື ປະຣິບພາຊົກຜູ້ຫົ່ມຜ້າ ອັນເປັນສິດສຳນັກຂອງສັນໄຊ. ຄຳນີ້ອະທິບາຍວ່າ “ໃນເວລາໃດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງເດີນທາງໄປສູ່ຫົນທາງໄກນັ້ນ, ໃນເວລານັ້ນ ແມ່ນແຕ່ສຸບປິຍະປະຣິບພາຊົກກໍໄດ້ເດີນທາງໄປແລ້ວຄືກັນ” ດັ່ງນີ້. ເພາະວ່າ ໂຫຕິສັບ ໃນບົດນີ້ ມີອັດຖະເປັນອະດີດຕະກາລະ.

สทฺธึ อนฺเตวาสินา พฺรหฺมทตฺเตน มาณเวนาติ – เอตฺถ อนฺเต วสตีติ อนฺเตวาสี. สมีปจาโร สนฺติกาวจโร สิสฺโสติ อตฺโถ. พฺรหฺมทตฺโตติ ตสฺส นามํ. มาณโวติ สตฺโตปิ โจโรปิ ตรุโณปิ วุจฺจติ.

ໃນບົດວ່າ “ສັດທິງ ອັນເຕວາສິນາ ພຣົມມະທັດເຕນະ ມານະເວນະ” ນີ້, ບົດວ່າ “ອັນເຕວາສີ” ຄື ຜູ້ອາໄສຢູ່ພາຍໃນ (ຢູ່ໃກ້ຊິດອາຈານ), ອັດຖະວ່າ ສິດຜູ້ປະພຶດຢູ່ໃກ້ຊິດ. ບົດວ່າ “ພຣົມມະທັດໂຕ” ເປັນຊື່ຂອງມານົບນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ມານະວະ” (ມານົບ) ຍ່ອມຮຽກໄດ້ທັງ ສັດ, ໂຈນ ແລະຄົນໜຸ່ມ.

‘‘โจทิตา เทวทูเตหิ, เย ปมชฺชนฺติ มาณวา;

เต ทีฆรตฺตํ โสจนฺติ, หีนกายูปคา นรา’’ติ. (ม. นิ. ๓.๒๗๑) –

“ມານົບ (ສັດ) ທັງຫຼາຍເຫຼົ່າໃດ ອັນເທວະທູດທັງຫຼາຍຕັກເຕືອນແລ້ວ ຍັງປະໝາດຢູ່, ນະລົກ (มະນຸດ) ທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ເຂົ້າເຖິງກາຍອັນຊົ່ວຊ້າ (ອະບາຍພູມ) ຍ່ອມເສົ້າໂສກຕະຫຼອດກາລានານ” ດັ່ງນີ້.

อาทีสุ [Pg.37] หิ สตฺโต มาณโวติ วุตฺโต. ‘‘มาณเวหิปิ สมาคจฺฉนฺติ กตกมฺเมหิปิ อกตกมฺเมหิปี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๔๙) โจโร. ‘‘อมฺพฏฺโฐ มาณโว, องฺคโก มาณโว’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๑๖) ตรุโณ ‘มาณโว’ติ วุตฺโต. อิธาปิ อยเมวตฺโถ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – พฺรหฺมทตฺเตน นาม ตรุณนฺเตวาสินา สทฺธินฺติ.

ຈິງຢ່າງນັ້ນ ໃນພຣະບາລີທັງຫຼາຍມີອາທິຢ່າງນີ້ ສັດ (ສັດຕະວະ) ໄດ້ຮັບການຮຽກວ່າ ມານົບ. ໃນພຣະບາລີທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ “ຍ່ອມພົບປະກັບພວກມານົບ ຜູ້ໄດ້ກະທຳກຳແລ້ວກໍດີ ຍັງບໍ່ໄດ້ກະທຳກຳແລ້ວກໍດີ” ດັ່ງນີ້ ໂຈນ ໄດ້ຮັບການຮຽກວ່າ ມານົບ. ໃນພຣະບາລີທັງຫຼາຍມີອາທິວ່າ “ອຳບັດຖະມານົບ, ອັງຄະກະມານົບ” ດັ່ງນີ້ ຄົນໜຸ່ມ ໄດ້ຮັບການຮຽກວ່າ ມານົບ. ໃນບົດນີ້ກໍມີອັດຖະຢ່າງນີ້ຄືກັນ (ຄືໝາຍເຖິງຄົນໜຸ່ມ). ຄຳນີ້ອະທິບາຍວ່າ ພ້ອມດ້ວຍສິດຜູ້ຢູ່ໃກ້ຊິດອັນເປັນຄົນໜຸ່ມ ຊື່ວ່າ ພຣົມມະທັດ ດັ່ງນີ້.

ตตฺราติ ตสฺมึ อทฺธานมคฺเค, เตสุ วา ทฺวีสุ ชเนสุ. สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. อเนกปริยาเยนาติ ปริยาย-สทฺโท ตาว วารเทสนาการเณสุ วตฺตติ. ‘‘กสฺส นุ โข, อานนฺท, อชฺช ปริยาโย ภิกฺขุนิโย โอวทิตุ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๙๘) หิ วาเร ปริยายสทฺโท วตฺตติ. ‘‘มธุปิณฺฑิกปริยาโยตฺเวว นํ ธาเรหี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๕) เทสนายํ. ‘‘อิมินาปิ โข, เต ราชญฺญ, ปริยาเยน เอวํ โหตู’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๔๑๑) การเณ. สฺวายมิธาปิ การเณ วตฺตติ, ตสฺมา อยเมตฺถ อตฺโถ – ‘‘อเนกวิเธน การเณนา’’ติ, ‘‘พหูหิ การเณหี’’ติ วุตฺตํ โหติ.

ຄຳວ່າ 'ຕຕຣະ' (ໃນບ່ອນນັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ໃນຫົນທາງອັນຍາວໄກນັ້ນ ຫຼື ໃນບັນດາບຸກຄົນທັງສອງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສຸທັງ' ເປັນພຽງຄຳນິບາດເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອເນກະປະຣິຍາເຍນະ' (ໂດຍອະເນກປະຣິຍາຍ) ນັ້ນ, ກ່ອນອື່ນ ຄຳວ່າ 'ປະຣິຍາຍ' ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ວາລະ (ຮອບ/ລຳດັບ), ເທດສະໜາ ແລະ ເຫດ. ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ 'ດູກ່ອນອານົນ, ວັນນີ້ເປັນວາລະ (ປະຣິຍາຍ) ຂອງພິກຂຸຮູບໃດໜໍ ທີ່ຈະກ່າວສອນພວກພິກຂຸນີ' ຄຳວ່າ ປະຣິຍາຍ ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ວາລະ. ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ 'ຈົ່ງຊົງຈຳພຣະສູດນັ້ນໄວ້ວ່າ ເປັນມະທຸປິຍະທິກະປະຣິຍາຍ (ເທດສະໜາອັນມີລົດຊາດຄືນ້ຳເຜິ້ງ) ເຖີດ' ຄຳວ່າ ປະຣິຍາຍ ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ເທດສະໜາ. ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ 'ດູກ່ອນຣາຊັນຍະ, ແມ່ນດ້ວຍເຫດ (ປະຣິຍາຍ) ນີ້ ຄວາມເຫັນຂອງພຣະອົງຈົ່ງມີຢ່າງນີ້ເຖີດ' ຄຳວ່າ ປະຣິຍາຍ ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ເຫດ. ຄຳວ່າ ປະຣິຍາຍ ນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ໃນບ່ອນນີ້ກໍຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ເຫດ ເຊັ່ນກັນ, ເພາະສະນັ້ນ ເນື້ອຄວາມໃນບ່ອນນີ້ ຈຶ່ງມີອະທິບາຍວ່າ 'ດ້ວຍເຫດມີປະການຕ່າງໆ' ຫຼື 'ດ້ວຍເຫດທັງຫຼາຍເປັນອັນມາກ'.

พุทฺธสฺส อวณฺณํ ภาสตีติ อวณฺณวิรหิตสฺส อปริมาณวณฺณสมนฺนาคตสฺสาปิ พุทฺธสฺส ภควโต – ‘‘ยํ โลเก ชาติวุฑฺเฒสุ กตฺตพฺพํ อภิวาทนาทิสามีจิกมฺมํ ‘สามคฺคิรโส’ติ วุจฺจติ, ตํ สมณสฺส โคตมสฺส นตฺถิ ตสฺมา อรสรูโป สมโณ โคตโม, นิพฺโภโค, อกิริยวาโท, อุจฺเฉทวาโท, เชคุจฺฉี, เวนยิโก, ตปสฺสี, อปคพฺโภ. นตฺถิ สมณสฺส โคตมสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส. ตกฺกปริยาหตํ สมโณ โคตโม ธมฺมํ เทเสติ, วีมํสานุจริตํ, สยํปฏิภานํ. สมโณ โคตโม น สพฺพญฺญู, น โลกวิทู, น อนุตฺตโร, น อคฺคปุคฺคโล’’ติ. เอวํ ตํ ตํ อการณเมว การณนฺติ วตฺวา ตถา ตถา อวณฺณํ โทสํ นินฺทํ ภาสติ.

ຄຳວ່າ 'ກ່າວຕິຕຽນພຣະພຸດທະເຈົ້າ' ໝາຍເຖິງ ການກ່າວໂທດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ປາສະຈາກສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນຄຸນ ແລະ ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍຄຸນອັນຫາປະມານບໍ່ໄດ້ (ຫຼື ຄຸນອັນບໍ່ມີຜູ້ສະເໝີເໝືອນ) ວ່າ 'ການສະແດງຄວາມເຄົາລົບມີການກາບໄຫວ້ເປັນຕົ້ນ ອັນບຸກຄົນຄວນກະທຳຕໍ່ຜູ້ໃຫຍ່ໂດຍກຳເນີດໃນໂລກ ທີ່ຮຽກວ່າ ສາມັກຄີຣົດ ນັ້ນ, ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພຣະສະມະນະໂຄດົມ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະສະມະນະໂຄດົມ ຈຶ່ງເປັນຜູ້ບໍ່ມີຣົດ (arasarūpo), ເປັນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມຍິນດີໃນການບໍລິໂພກ (nibbhogo), ເປັນຜູ້ກ່າວການບໍ່ກະທຳ (akiriyavādo), ເປັນຜູ້ກ່າວຄວາມຂາດສູນ (ucchedavādo), ເປັນຜູ້ກຽດຊັງ (jegucchī), ເປັນຜູ້ກຳຈັດ (venayiko), ເປັນຜູ້ບຳເພັນຕະບະ (tapassī), ເປັນຜູ້ປາສະຈາກກຳເນີດ (apagabbho). ຄຸນວິເສດຄືຄວາມຮູ້ຄວາມເຫັນອັນປະເສີດ ອັນເປັນທຳຂອງມະນຸດອັນຍິ່ງ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພຣະສະມະນະໂຄດົມ. ພຣະສະມະນະໂຄດົມຍ່ອມສະແດງທຳອັນເກີດຈາກການຄິດຄາດຄະເນ, ອັນໄຕ່ຕອງດ້ວຍປັນຍາ, ອັນແຈ່ມແຈ້ງຂຶ້ນມາເອງ. ພຣະສະມະນະໂຄດົມບໍ່ແມ່ນຜູ້ຮູ້ທັງປວງ (ສັບພັນຍູ), ບໍ່ແມ່ນຜູ້ຮູ້ແຈ້ງໂລກ, ບໍ່ແມ່ນຜູ້ຍອດຢ້ຽມ, ບໍ່ແມ່ນບຸກຄົນຜູ້ປະເສີດສຸດ' ດັ່ງນີ້. ເຂົາຈຶ່ງກ່າວອ້າງເອົາສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນເຫດຜົນນັ້ນໆ ວ່າເປັນເຫດຜົນ ແລ້ວກ່າວຕິຕຽນ, ກ່າວໂທດ, ກ່າວຕຳໜິ ໂດຍປະການນັ້ນໆ.

ยถา จ พุทฺธสฺส, เอวํ ธมฺมสฺสาปิ ตํ ตํ อการณเมว การณโต วตฺวา – ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส ธมฺโม ทุรกฺขาโต, ทุปฺปฏิเวทิโต, อนิยฺยานิโก, อนุปสมสํวตฺตนิโก’’ติ ตถา ตถา อวณฺณํ ภาสติ.

ແລະ ເຊັ່ນດຽວກັບການກ່າວຕິຕຽນພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ແມ່ນແຕ່ພຣະທຳກໍເຊັ່ນກັນ, ເຂົາກ່າວອ້າງເອົາສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນເຫດຜົນນັ້ນໆ ວ່າເປັນເຫດຜົນ ແລ້ວກ່າວຕິຕຽນ ໂດຍປະການນັ້ນໆ ວ່າ 'ພຣະທຳຂອງພຣະສະມະນະໂຄດົມ ເປັນທຳອັນກ່າວໄວ້ບໍ່ດີ, ເປັນທຳອັນບຸກຄົນຮູ້ໄດ້ຍາກ, ບໍ່ເປັນທຳນຳອອກຈາກທຸກ, ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມສະຫງົບລະງັບ' ດັ່ງນີ້.

ยถา [Pg.38] จ ธมฺมสฺส, เอวํ สงฺฆสฺสาปิ ยํ วา ตํ วา อการณเมว การณโต วตฺวา – ‘‘มิจฺฉาปฏิปนฺโน สมณสฺส โคตมสฺส สาวกสงฺโฆ, กุฏิลปฏิปนฺโน, ปจฺจนีกปฏิปทํ อนนุโลมปฏิปทํ อธมฺมานุโลมปฏิปทํ ปฏิปนฺโน’’ติ ตถา ตถา อวณฺณํ ภาสติ.

ແລະ ເຊັ່ນດຽວກັບການກ່າວຕິຕຽນພຣະທຳ, ແມ່ນແຕ່ພຣະສົງກໍເຊັ່ນກັນ, ເຂົາກ່າວອ້າງເອົາສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນເຫດຜົນໃດໆ ກໍຕາມ ວ່າເປັນເຫດຜົນ ແລ້ວກ່າວຕິຕຽນ ໂດຍປະການນັ້ນໆ ວ່າ 'ພຣະສາວົກສົງຂອງພຣະສະມະນະໂຄດົມ ເປັນຜູ້ປະຕິບັດຜິດ, ປະຕິບັດຄົດງໍ, ປະຕິບັດເປັນປະຕິປັກ, ປະຕິບັດບໍ່ຄ້ອຍຕາມ, ປະຕິບັດບໍ່ເໝາະສົມແກ່ທຳ' ດັ່ງນີ້.

อนฺเตวาสี ปนสฺส – ‘‘อมฺหากํ อาจริโย อปรามสิตพฺพํ ปรามสติ, อนกฺกมิตพฺพํ อกฺกมติ, สฺวายํ อคฺคึ คิลนฺโต วิย, หตฺเถน อสิธารํ ปรามสนฺโต วิย, มุฏฺฐินา สิเนรุํ ปทาเลตุกาโม วิย, กกจทนฺตปนฺติยํ กีฬมาโน วิย, ปภินฺนมทํ จณฺฑหตฺถึ หตฺเถน คณฺหนฺโต วิย จ วณฺณารหสฺเสว รตนตฺตยสฺส อวณฺณํ ภาสมาโน อนยพฺยสนํ ปาปุณิสฺสติ. อาจริเย โข ปน คูถํ วา อคฺคึ วา กณฺฏกํ วา กณฺหสปฺปํ วา อกฺกมนฺเต, สูลํ วา อภิรูหนฺเต, หลาหลํ วา วิสํ ขาทนฺเต, ขาโรทกํ วา ปกฺขลนฺเต, นรกปปาตํ วา ปปตนฺเต, น อนฺเตวาสินา ตํ สพฺพมนุกาตพฺพํ โหติ. กมฺมสฺสกา หิ สตฺตา อตฺตโน กมฺมานุรูปเมว คตึ คจฺฉนฺติ. เนว ปิตา ปุตฺตสฺส กมฺเมน คจฺฉติ, น ปุตฺโต ปิตุ กมฺเมน, น มาตา ปุตฺตสฺส, น ปุตฺโต มาตุยา, น ภาตา ภคินิยา, น ภคินี ภาตุ, น อาจริโย อนฺเตวาสิโน, น อนฺเตวาสี อาจริยสฺส กมฺเมน คจฺฉติ. มยฺหญฺจ อาจริโย ติณฺณํ รตนานํ อวณฺณํ ภาสติ, มหาสาวชฺโช โข ปนาริยูปวาโทติ. เอวํ โยนิโส อุมฺมุชฺชิตฺวา อาจริยวาทํ มทฺทมาโน สมฺมาการณเมว การณโต อปทิสนฺโต อเนกปริยาเยน ติณฺณํ รตนานํ วณฺณํ ภาสิตุมารทฺโธ, ยถา ตํ ปณฺฑิตชาติโก กุลปุตฺโต’’. เตน วุตฺตํ – ‘‘สุปฺปิยสฺส ปน ปริพฺพาชกสฺส อนฺเตวาสี พฺรหฺมทตฺโต มาณโว อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติ.

ສ່ວນພຣະມະທັດຕະມານົບ ຜູ້ເປັນສິດຂອງສຸບປິຍະປະຣິພາຊົກນັ້ນ ຄິດວ່າ 'ອາຈານຂອງພວກເຮົາ ຍ່ອມແຕະຕ້ອງສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນແຕະຕ້ອງ, ຍ່ອມຢຽບຍ່ຳສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນຢຽບຍ່ຳ, ອາຈານຜູ້ນີ້ ປຽບເໝືອນຄົນກືນໄຟ, ປຽບເໝືອນຄົນເອົາມືລູບຄົມດາບ, ປຽບເໝືອນຄົນປາດຖະໜາຈະທຳລາຍພູເຂົາສິເນຣຸດ້ວຍກຳປັ້ນ, ປຽບເໝືອນຄົນຫຼິ້ນກັບແຂ້ວເລື່ອຍອັນຄົມ, ແລະ ປຽບເໝືອນຄົນເອົາມືຈັບຊ້າງຕົກມັນອັນດຸຮ້າຍ, ເມື່ອກ່າວຕິຕຽນພຣະຣັດຕະນະໄຕ ອັນເປັນສິ່ງທີ່ຄວນສັນເສີນແທ້ໆ ຍ່ອມຈະເຖິງຄວາມຈິບຫາຍອັນໃຫຍ່ຫຼວງ. ກໍເມື່ອອາຈານຢຽບຍ່ຳຄູດ (ອຸດຈາຣະ) ກໍດີ, ໄຟກໍດີ, ໜາມກໍດີ, ງູເຫົ່າກໍດີ, ຫຼື ຂຶ້ນຫຼາວດີ, ກິນຢາພິດຮ້າຍແຮງກໍດີ, ຕົກລົງໄປໃນນ້ຳເຄັມກໍດີ, ຕົກເຫວຮົກ (ນະຣົກ) ກໍດີ, ສິດບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງເຮັດຕາມສິ່ງທັງປວງນັ້ນເລີຍ. ເພາະວ່າສັດທັງຫຼາຍມີກຳເປັນຂອງຕົນ ຍ່ອມໄປສູ່ສຸຄະຕິຫຼືທຸຄະຕິຕາມກຳຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ. ພໍ່ຍ່ອມບໍ່ໄປດ້ວຍກຳຂອງລູກ, ລູກກໍບໍ່ໄປດ້ວຍກຳຂອງພໍ່, ແມ່ກໍບໍ່ໄປດ້ວຍກຳຂອງລູກ, ລູກກໍບໍ່ໄປດ້ວຍກຳຂອງແມ່, ອ້າຍ/ນ້ອງຊາຍກໍບໍ່ໄປດ້ວຍກຳຂອງເອື້ອຍ/ນ້ອງສາວ, ເອື້ອຍ/ນ້ອງສາວກໍບໍ່ໄປດ້ວຍກຳຂອງອ້າຍ/ນ້ອງຊາຍ, ອາຈານກໍບໍ່ໄປດ້ວຍກຳຂອງສິດ, ສິດກໍບໍ່ໄປດ້ວຍກຳຂອງອາຈານ. ກໍອາຈານຂອງພວກເຮົາ ກ່າວຕິຕຽນພຣະຣັດຕະນະໄຕທັງສາມ, ແລະ ການກ່າວຮ້າຍພຣະອະລિຍະເຈົ້າ (ອະລິຍູປະວາດ) ນັ້ນ ມີໂທດມະຫັນແທ້ໆ' ດັ່ງນີ້. ເຂົາຈຶ່ງພິຈາລະນາໂດຍແຍບຄາຍ (ໂຍນິໂສມະນະສິການ) ຖອນຕົນອອກຈາກອະລິຍູປະວາດ, ຂົ່ມວາທະຂອງອາຈານໄວ້, ສະແດງເຫດຜົນອັນສົມຄວນວ່າເປັນເຫດຜົນແທ້, ແລ້ວເລີ່ມກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງພຣະຣັດຕະນະໄຕທັງສາມ ໂດຍອະເນກປະຣິຍາຍ, ປຽບເໝືອນກຸນລະບຸດຜູ້ເປັນບັນດິດທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສ່ວນພຣະມະທັດຕະມານົບ ຜູ້ເປັນສິດຂອງສຸບປິຍະປະຣິພາຊົກ ຍ່ອມກ່າວສັນເສີນພຣະພຸດທະເຈົ້າ ໂດຍອະເນກປະຣິຍາຍ, ກ່າວສັນເສີນພຣະທຳ ໂດຍອະເນກປະຣິຍາຍ, ກ່າວສັນເສີນພຣະສົງ ໂດຍອະເນກປະຣິຍາຍ' ດັ່ງນີ້.

ตตฺถ วณฺณนฺติ วณฺณ-สทฺโท สณฺฐาน-ชาติ-รูปายตน-การณ-ปมาณ-คุณ-ปสํสาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ ‘‘มหนฺตํ สปฺปราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๔๒) สณฺฐานํ วุจฺจติ. ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ, หีโน อญฺโญ วณฺโณ’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๔๐๒) ชาติ. ‘‘ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๐๓) รูปายตนํ.

ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ວັນນະ' (vaṇṇa) ຍ່ອມປາກົດໃນຄວາມໝາຍຕ່າງໆ ມີ ສັນຖານ (ຮູບຮ່າງ), ຊາດ (ກຳເນີດ/ວັນນະ), ຮູບາຍະຕະນະ (ສີສັນ/ຜິວພັນ), ເຫດ, ປະມານ (ຂະໜາດ), ຄຸນ, ແລະ ການສັນເສີນ ເປັນຕົ້ນ. ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ 'ເນລະມິດຮູບຮ່າງ (ວັນນະ) ຂອງພະຍານາກອັນໃຫຍ່ຫຼວງ' ຄຳວ່າ ວັນນະ ໝາຍເຖິງ ສັນຖານ. ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ 'ວັນນະພຣາມເທົ່ານັ້ນປະເສີດສຸດ, ວັນນະອື່ນເລວຊາມ' ຄຳວ່າ ວັນນະ ໝາຍເຖິງ ຊາດ (ຊັ້ນວັນນະ). ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ 'ປະກອບດ້ວຍຜິວພັນ (ວັນນະ) ອັນງົດງາມຢ່າງຍິ່ງ' ຄຳວ່າ ວັນນະ ໝາຍເຖິງ ຮູບາຍະຕະນະ.

‘‘น [Pg.39] หรามิ น ภญฺชามิ, อารา สิงฺฆามิ วาริชํ;

อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธตฺเถโนติ วุจฺจตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) –

'ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ໄດ້ນຳໄປ, ບໍ່ໄດ້ຫັກ, ພຽງແຕ່ດົມກິ່ນດອກບົວຢູ່ຫ່າງໆ; ແຕ່ດ້ວຍເຫດ (ວັນນະ) ໃດໜໍ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງຖືກຮຽກວ່າ ເປັນຄົນລັກກິ່ນຫອມ?'

อาทีสุ การณํ. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๖๐๒) ปมาณํ. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน, เต คหปติ, อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) คุโณ. ‘‘วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๒.๑๓๕) ปสํสา. อิธ คุโณปิ ปสํสาปิ. อยํ กิร ตํ ตํ ภูตเมว การณํ อปทิสนฺโต อเนกปริยาเยน รตนตฺตยสฺส คุณูปสญฺหิตํ ปสํสํ อภาสิ. ตตฺถ – ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทินา (ปารา. ๑) นเยน, ‘‘เย ภิกฺขเว, พุทฺเธ ปสนฺนา อคฺเค เต ปสนฺนา’’ติอาทินา ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ…เป… อสโม อสมสโม’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๑๗๔) จ นเยน พุทฺธสฺส วณฺโณ เวทิตพฺโพ. ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๕๙) จ ‘‘อาลยสมุคฺฆาโต วฏฺฏุปจฺเฉโท’’ติ (อิติ. ๙๐, อ. นิ. ๔.๓๔) จ, ‘‘เย ภิกฺขเว, อริเย อฏฺฐงฺคิเก มคฺเค ปสนฺนา, อคฺเค เต ปสนฺนา’’ติ จ เอวมาทีหิ นเยหิ ธมฺมสฺส วณฺโณ เวทิตพฺโพ. ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๕๙) จ, ‘‘เย, ภิกฺขเว, สงฺเฆ ปสนฺนา, อคฺเค เต ปสนฺนา’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔) จ เอวมาทีหิ ปน นเยหิ สงฺฆสฺส วณฺโณ เวทิตพฺโพ. ปโหนฺเตน ปน ธมฺมกถิเกน ปญฺจนิกาเย นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานิ โอคาหิตฺวา พุทฺธาทีนํ วณฺโณ ปกาเสตพฺโพ. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน พุทฺธาทีนํ คุเณ ปกาเสนฺโต อติตฺเถน ปกฺขนฺโท ธมฺมกถิโกติ น สกฺกา วตฺตุํ. อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ ธมฺมกถิกสฺส ถาโม เวทิตพฺโพ. พฺรหฺมทตฺโต ปน มาณโว อนุสฺสวาทิมตฺตสมฺพนฺธิเตน อตฺตโน ถาเมน รตนตฺตยสฺส วณฺณํ ภาสติ.

ໃນພຣະບາລີມີອາທິເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ຄຳວ່າ ວັນນະ ໝາຍເຖິງ ເຫດ. ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ 'ຂະໜາດ (ວັນນະ) ຂອງບາດມີສາມຢ່າງ' ຄຳວ່າ ວັນນະ ໝາຍເຖິງ ປະມານ (ຂະໜາດ). ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ 'ດູກ່ອນຄະຫะບໍດີ, ທ່ານຮ້ອຍກອງຄຸນ (ວັນນະ) ເຫຼົ່ານີ້ຂອງພຣະສະມະນະໂຄດົມຕັ້ງແຕ່ເມື່ອໃດ?' ຄຳວ່າ ວັນນະ ໝາຍເຖິງ ຄຸນ. ໃນພຣະບາລີມີອາທິວ່າ 'ຍ່ອມກ່າວສັນເສີນ (ວັນນະ) ບຸກຄົນຜູ້ຄວນສັນເສີນ' ຄຳວ່າ ວັນນະ ໝາຍເຖິງ ການສັນເສີນ. ໃນບ່ອນນີ້ ຄຳວ່າ ວັນນະ ໝາຍເຖິງທັງ ຄຸນ ແລະ ການສັນເສີນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະມະທັດຕະມານົບນີ້ ສະແດງເຫດຜົນອັນແທ້ຈິງນັ້ນໆ ແລ້ວກ່າວສັນເສີນອັນປະກອບດ້ວຍຄຸນຂອງພຣະຣັດຕະນະໄຕ ໂດຍອະເນກປະຣິຍາຍ. ໃນການກ່າວສັນເສີນນັ້ນ, ພຶງຊາບຄຸນຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ 'ແມ່ນເພາະເຫດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງນັ້ນ ເປັນພຣະອໍຣະຫັນ ຜູ້ຕຣັສຮູ້ຊອບໄດ້ໂດຍພຣະອົງເອງ', ແລະ ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ບຸກຄົນເຫຼົ່າໃດເຫຼື້ອມໃສໃນພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າເຫຼື້ອມໃສໃນສິ່ງອັນເລີດສຸດ', ແລະ ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ບຸກຄົນຜູ້ເອກ ເມື່ອອຸບັດຂຶ້ນໃນໂລກ ຍ່ອມອຸບັດຂຶ້ນ... ຫາຜູ້ສະເໝີບໍ່ໄດ້ ເປັນຜູ້ສະເໝີດ້ວຍພຣະພຸດທະເຈົ້າຜູ້ຫາຜູ້ສະເໝີບໍ່ໄດ້' ດັ່ງນີ້. ພຶງຊາບຄຸນຂອງພຣະທຳ ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ 'ພຣະທຳອັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັສໄວ້ດີແລ້ວ', ແລະ 'ເປັນທຳຖອນອາໄລ ເປັນທຳຕັດວັດຕະ', ແລະ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ບຸກຄົນເຫຼົ່າໃດເຫຼື້ອມໃສໃນອະລິຍະອັດຖັງຄິກະມັກ, ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າເຫຼື້ອມໃສໃນສິ່ງອັນເລີດສຸດ' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນຄຸນຂອງພຣະສົງ ພຶງຊາບໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ 'ພຣະສາວົກສົງຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເປັນຜູ້ປະຕິບັດດີແລ້ວ', ແລະ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ບຸກຄົນເຫຼົ່າໃດເຫຼື້ອມໃສໃນພຣະສົງ, ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າເຫຼື້ອມໃສໃນສິ່ງອັນເລີດສຸດ' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນພຣະທຳມະກະຖຶກຜູ້ມີຄວາມສາມາດ ພຶງຢັ່ງລົງສູ່ພຣະໄຕປິໂດກຄືນິການທັງຫ້າ, ພຣະສາດສະໜາອັນມີອົງເກົ້າ, ແລະ ພຣະທຳມະຂັນແປດໝື່ນສີ່ພັນ ແລ້ວສະແດງຄຸນຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນໃຫ້ປາກົດ. ເພາະວ່າ ໃນສະຖານທີ່ນີ້ ພຣະທຳມະກະຖຶກຜູ້ສະແດງຄຸນຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ບໍ່ຄວນຖືກກ່າວຫາວ່າ ເປັນຜູ້ແລ່ນເຂົ້າສູ່ທ່າອັນບໍ່ແມ່ນທ່າ. ເພາະໃນສະຖານທີ່ເຊັ່ນນີ້ ກຳລັງປັນຍາຂອງພຣະທຳມະກະຖຶກຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຊາບ. ສ່ວນພຣະມະທັດຕະມານົບ ກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງພຣະຣັດຕະນະໄຕ ດ້ວຍກຳລັງປັນຍາຂອງຕົນ ອັນກ່ຽວຂ້ອງພຽງແຕ່ການໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງມາເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ.

อิติห เต อุโภ อาจริยนฺเตวาสีติ เอวํ เต ทฺเว อาจริยนฺเตวาสิกา. อญฺญมญฺญสฺสาติ อญฺโญ อญฺญสฺส. อุชุวิปจฺจนีกวาทาติ อีสกมฺปิ อปริหริตฺวา อุชุเมว วิวิธปจฺจนีกวาทา, อเนกวารํ วิรุทฺธวาทา เอว หุตฺวาติ อตฺโถ. อาจริเยน หิ รตนตฺตยสฺส อวณฺเณ ภาสิเต อนฺเตวาสี วณฺณํ ภาสติ, ปุน อิตโร อวณฺณํ, อิตโร วณฺณนฺติ เอวํ อาจริโย สารผลเก วิสรุกฺขอาณึ อาโกฏยมาโน วิย [Pg.40] ปุนปฺปุนํ รตนตฺตยสฺส อวณฺณํ ภาสติ. อนฺเตวาสี ปน สุวณฺณรชตมณิมยาย อาณิยา ตํ อาณึ ปฏิพาหยมาโน วิย ปุนปฺปุนํ รตนตฺตยสฺส วณฺณํ ภาสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุชุวิปจฺจนีกวาทา’’ติ.

ຄຳວ່າ 'ອິຕິຫະ ເຕ ອຸໂພ ອາຈະຣິຍັນເຕວາສີ' ໝາຍເຖິງ ອາຈານແລະສິດທັງສອງນັ້ນ ໂດຍປະການນີ້. ຄຳວ່າ 'ອັນຍະມັນຍັດສະ' ໝາຍເຖິງ ເຊິ່ງກັນແລະກັນ. ຄຳວ່າ 'ອຸຊຸວິປັດຈະນີກະວາດາ' ໝາຍເຖິງ ເປັນຜູ້ກ່າວຂັດແຍ້ງກັນຢ່າງກົງໄປກົງມາ ໂດຍບໍ່ຫຼີກລ່ຽງແມ່ນແຕ່ໜ້ອຍດຽວ, ຄືເປັນຜູ້ກ່າວຂັດແຍ້ງກັນຫຼາຍຄັ້ງຫຼາຍຫົນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອອາຈານກ່າວຕິຕຽນພຣະຣັດຕະນະໄຕ, ສິດກໍກ່າວສັນເສີນ, ຕໍ່ມາ ອາຈານກໍກ່າວຕິຕຽນອີກ, ສິດກໍກ່າວສັນເສີນອີກ. ອາຈານຍ່ອມກ່າວຕິຕຽນພຣະຣັດຕະນະໄຕຊ້ຳແລ້ວຊ້ຳເລົ່າ ປຽບເໝືອນຄົນຕອກຫຼິ້ມໄມ້ມີພິດ ລົງໃນແຜ່ນກະດານໄມ້ແກ່ນ. ສ່ວນສິດຍ່ອມກ່າວສັນເສີນພຣະຣັດຕະນະໄຕຊ້ຳແລ້ວຊ້ຳເລົ່າ ປຽບເໝືອນຄົນຕອກຫຼິ້ມອັນເຮັດດ້ວຍຄຳ, ເງິນ ແລະ ແກ້ວມະນີ ເພື່ອຕ້ານທານຫຼິ້ມມີພິດນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນຜູ້ກ່າວຂັດແຍ້ງກັນຢ່າງກົງໄປກົງມາ' ດັ່ງນີ້.

ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธา โหนฺติ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ ภควนฺตญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ ปจฺฉโต ปจฺฉโต ทสฺสนํ อวิชหนฺตา อิริยาปถานุพนฺธเนน อนุพนฺธา โหนฺติ, สีสานุโลกิโน หุตฺวา อนุคตา โหนฺตีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ 'ຕິດຕາມພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລະພຣະພິກຂຸສົງໄປທາງຫຼັງໆ' ໝາຍເຖິງ ເປັນຜູ້ຕິດຕາມພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລະພຣະພິກຂຸສົງໄປທາງຫຼັງໆ ໂດຍບໍ່ລະສາຍຕາ, ຄືຕິດຕາມໄປດ້ວຍການເດີນຕາມອິຣິຍາບົດ, ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ແຫງນໜ້າເbິ່ງ (ຫຼື ຕິດຕາມເບິ່ງດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ) ແລ້ວເດີນຕາມໄປ.

กสฺมา ปน ภควา ตํ อทฺธานํ ปฏิปนฺโน? กสฺมา จ สุปฺปิโย อนุพนฺโธ? กสฺมา จ โส รตนตฺตยสฺส อวณฺณํ ภาสตีติ? ภควา ตาว ตสฺมึ กาเล ราชคหปริวตฺตเกสุ อฏฺฐารสสุ มหาวิหาเรสุ อญฺญตรสฺมึ วสิตฺวา ปาโตว สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา ภิกฺขาจารเวลายํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ราชคเห ปิณฺฑาย จรติ. โส ตํ ทิวสํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส สุลภปิณฺฑปาตํ กตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ ปตฺตจีวรํ คาหาเปตฺวา – ‘‘นาฬนฺทํ คมิสฺสามี’’ติ, ราชคหโต นิกฺขมิตฺวา ตํ อทฺธานํ ปฏิปนฺโน. สุปฺปิโยปิ โข ตสฺมึ กาเล ราชคหปริวตฺตเก อญฺญตรสฺมึ ปริพฺพาชการาเม วสิตฺวา ปริพฺพาชกปริวุโต ราชคเห ภิกฺขาย จรติ. โสปิ ตํ ทิวสํ ปริพฺพาชกปริสาย สุลภภิกฺขํ กตฺวา ภุตฺตปาตราโส ปริพฺพาชเก ปริพฺพาชกปริกฺขารํ คาหาเปตฺวา – นาฬนฺทํ คมิสฺสามิจฺเจว ภควโต ตํ มคฺคํ ปฏิปนฺนภาวํ อชานนฺโตว อนุพนฺโธ. สเจ ปน ชาเนยฺย นานุพนฺเธยฺย. โส อชานิตฺวาว คจฺฉนฺโต คีวํ อุกฺขิปิตฺวา โอโลกยมาโน ภควนฺตํ อทฺทส พุทฺธสิริยา โสภมานํ รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺตมิว ชงฺคมกนกคิริสิขรํ.

ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ 'ເພາະເຫດໃດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງສະເດັດດຳເນີນສູ່ຫົນທາງອັນຍາວໄກນັ້ນ? ແລະ ເພາະເຫດໃດ ສຸບປິຍະປະຣິພາຊົກຈຶ່ງຕິດຕາມໄປ? ແລະ ເພາະເຫດໃດ ເຂົາຈຶ່ງກ່າວຕິຕຽນພຣະຣັດຕະນະໄຕ?' ວິສັດຊະນາວ່າມີດັ່ງນີ້: ກ່ອນອື່ນ, ໃນສະໄໝນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປະທັບຢູ່ ໃນພຣະວິຫານໃຫຍ່ແຫ່ງໃດແຫ່ງໜຶ່ງ ໃນບັນດາພຣະວິຫານໃຫຍ່ສິບແປດແຫ່ງ ອ້ອມຮອບກຸງຣาຊະຄຶ, ໃນເວລາເຊົ້າ ຊົງປະຕິບັດພຣະສະຣີຣະກິດແລ້ວ, ເມື່ອເຖິງເວລາທ່ຽວບິນທະບາດ ກໍມີພຣະພິກຂຸສົງແວດລ້ອມ ສະເດັດທ່ຽວບິນທະບາດໃນກຸງຣາຊະຄຶ. ພຣະອົງຊົງກະທຳໃຫ້ພຣະພິກຂຸສົງໄດ້ບິນທະບາດໂດຍງ່າຍໃນວັນນັ້ນ, ໃນເວລາພາຍຫຼັງພັດຕາກິດ (ສັນເຂົ້າແລ້ວ) ສະເດັດກັບຈາກບິນທະບາດ ຊົງຮັບສັ່ງໃຫ້ພຣະພິກຂຸສົງຖືບາດແລະຈີວອນ ແລ້ວຊົງດຳຣິວ່າ 'ພວກເຮົາຈະໄປສູ່ເມືອງນາລັນທາ', ຈຶ່ງສະເດັດອອກຈາກກຸງຣາຊະຄຶ ດຳເນີນສູ່ຫົນທາງອັນຍາວໄກນັ້ນ. ສ່ວນສຸບປິຍະປະຣິພາຊົກກໍເຊັ່ນກັນ, ໃນສະໄໝນັ້ນ ອາໄສຢູ່ໃນອາຣາມຂອງປະຣິພາຊົກແຫ່ງໃດແຫ່ງໜຶ່ງ ອ້ອມຮອບກຸງຣາຊະຄຶ, ມີພວກປະຣິພາຊົກແວດລ້ອມ ທ່ຽວຂໍທານໃນກຸງຣາຊະຄຶ. ເຂົາກໍກະທຳໃຫ້ບໍລິສັດປະຣິພາຊົກໄດ້ອາຫານໂດຍງ່າຍໃນວັນນັ້ນ, ເມື່ອບໍລິໂພກອາຫານເຊົ້າແລ້ວ ກໍໃຫ້ພວກປະຣິພາຊົກຖືບໍລິຂານຂອງປະຣິພາຊົກ ແລ້ວຄິດວ່າ 'ພວກເຮົາຈະໄປສູ່ເມືອງນາລັນທາ' ດັ່ງນີ້, ຈຶ່ງໄດ້ຕິດຕາມໄປ ໂດຍທີ່ບໍ່ຮູ້ເລີຍວ່າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍສະເດັດດຳເນີນສູ່ຫົນທາງນັ້ນ. ຫາກເຂົາຮູ້ ກໍຄົງຈະບໍ່ຕິດຕາມໄປ. ເຂົາເດີນທາງໄປໂດຍບໍ່ຮູ້ຕົວ, ເມື່ອແຫງນຄໍຂຶ້ນເບິ່ງ ກໍໄດ້ເຫັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຊົງງົດງາມດ້ວຍພຣະພຸດທະສິຣິ ປຽບເໝືອນຍອດພູເຂົາຄຳອັນເຄື່ອນໄຫວໄດ້ ອັນຄຸມດ້ວຍຜ້າກຳມະບານແດງ.

ตสฺมึ กิร สมเย ทสพลสฺส สรีรโต นิกฺขมิตฺวา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย สมนฺตา อสีติหตฺถปฺปมาเณ ปเทเส อาธาวนฺติ วิธาวนฺติ รตนาเวฬรตนทามรตนจุณฺณวิปฺปกิณฺณํ วิย, ปสาริตรตนจิตฺตกญฺจนปฏมิว, รตฺตสุวณฺณรสนิสิญฺจมานมิว, อุกฺกาสตนิปาตสมากุลมิว, นิรนฺตรวิปฺปกิณฺณกณิการปุปฺผมิว วายุเวคกฺขิตฺตจีนปิฏฺฐจุณฺณมิว, อินฺทธนุวิชฺชุลตาตาราคณปฺปภาวิสรวิปฺผุริตวิจฺฉริตมิว จ ตํ วนนฺตรํ โหติ.

ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນສະໄໝນັ້ນ ພຣະສັດສະໝີ 6 ປະການ (ສັບພັນນະຣັງສີ) ສະເດັດອອກຈາກພຣະສະຣີຣະຂອງພຣະທົດສະພົນ ແລ້ວແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວບໍລິເວນ 80 ສອກ ໂດຍຮອບ. ບໍລິເວນປ່ານັ້ນ ປຽບເໝືອນດັ່ງສະຫຼັບສະຫຼ້າງດ້ວຍມຸງກຸດແກ້ວ, ພວງມາໄລແກ້ວ ແລະ ຜົງແກ້ວອັນພົ່ນອອກ, ປຽບເໝືອນດັ່ງຜ້າຄຳອັນວິຈິດດ້ວຍແກ້ວອັນຂຶງໄວ້, ປຽບເໝືອນດັ່ງຫຼໍ່ຫຼອມດ້ວຍນ້ຳຄຳແດງ, ປຽບເໝືອນດັ່ງສະຫວ່າງສະໄຫວດ້ວຍການຕົກລົງມາຂອງດາວຕົກ, ປຽບເໝືອນດັ່ງດອກກັນນິກາອັນເບັ່ງບານສະພັ່ງໂດຍບໍ່ມີຊ່ອງວ່າງ, ປຽບເໝືອນດັ່ງຜົງແປ້ງຈີນອັນປິວໄປດ້ວຍແຮງລົມ, ແລະ ປຽບເໝືອນດັ່ງການເປັ່ງປະກາຍສະຫວ່າງສະໄຫວຂອງສາຍຮຸ້ງ, ສາຍຟ້າແລb ແລະ ໝູ່ດາວທັງຫຼາຍ.

อสีติ [Pg.41] อนุพฺยญฺชนานุรญฺชิตญฺจ ปน ภควโต สรีรํ วิกสิตกมลุปฺปลมิว, สรํ สพฺพปาลิผุลฺลมิว ปาริจฺฉตฺตกํ, ตารามรีจิวิกสิตมิว, คคนตลํ สิริยา อวหสนฺตมิว, พฺยามปฺปภาปริกฺเขปวิลาสินี จสฺส ทฺวตฺตึสวรลกฺขณมาลา คนฺเถตฺวา ฐปิตทฺวตฺตึสจนฺทมาลาย ทฺวตฺตึสสูริยมาลาย ปฏิปาฏิยา ฐปิตทฺวตฺตึสจกฺกวตฺติทฺวตฺตึสสกฺกเทวราชทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมานํ สิรึ สิริยา อภิภวนฺติมิว. ตญฺจ ปน ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ภิกฺขู สพฺเพว อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา ปวิวิตฺตา อสํสฏฺฐา โจทกา ปาปครหิโน วตฺตาโร วจนกฺขมา สีลสมฺปนฺนา สมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญฺญาณทสฺสนสมฺปนฺนา. เตสํ มชฺเฌ ภควา รตฺตกมฺพลปาการปริกฺขิตฺโต วิย กญฺจนถมฺโภ, รตฺตปทุมสณฺฑมชฺฌคตา วิย สุวณฺณนาวา, ปวาฬเวทิกาปริกฺขิตฺโต วิย อคฺคิกฺขนฺโธ, ตาราคณปริวาริโต วิย ปุณฺณจนฺโท มิคปกฺขีนมฺปิ จกฺขูนิ ปีณยติ, ปเคว เทวมนุสฺสานํ. ตสฺมิญฺจ ปน ทิวเส เยภุยฺเยน อสีติมหาเถรา เมฆวณฺณํ ปํสุกูลํ เอกํสํ กริตฺวา กตฺตรทณฺฑํ อาทาย สุวมฺมวมฺมิตา วิย คนฺธหตฺถิโน วิคตโทสา วนฺตโทสา ภินฺนกิเลสา วิชฏิตชฏา ฉินฺนพนฺธนา ภควนฺตํ ปริวารยึสุ. โส สยํ วีตราโค วีตราเคหิ, สยํ วีตโทโส วีตโทเสหิ, สยํ วีตโมโห วีตโมเหหิ, สยํ วีตตณฺโห วีตตณฺเหหิ, สยํ นิกฺกิเลโส นิกฺกิเลเสหิ, สยํ พุทฺโธ อนุพุทฺเธหิ ปริวาริโต; ปตฺตปริวาริตํ วิย เกสรํ, เกสรปริวาริตา วิย กณฺณิกา, อฏฺฐนาคสหสฺสปริวาริโต วิย ฉทฺทนฺโต นาคราชา, นวุติหํสสหสฺสปริวาริโต วิย ธตรฏฺโฐ หํสราชา, เสนงฺคปริวาริโต วิย จกฺกวตฺติราชา, เทวคณปริวาริโต วิย สกฺโก เทวราชา, พฺรหฺมคณปริวาริโต วิย หาริโต มหาพฺรหฺมา, อปริมิตกาลสญฺจิตปุญฺญพลนิพฺพตฺตาย อจินฺเตยฺยาย อโนปมาย พุทฺธลีลาย จนฺโท วิย คคนตลํ ตํ มคฺคํ ปฏิปนฺโน โหติ.

ພຣະວໍຣະກາຍຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ອັນຮຸ່ງເຮືອງງົດງາມດ້ວຍອະນຸພະຍັນຊະນະ ໘໐ ປະການ ປຽບເໝືອນສະໂບກຂະຣະນີ ທີ່ສະພັ່ງພ້ອມດ້ວຍດອກປະທຸມ ແລະດອກອຸບົນທີ່ເບັ່ງບານ, ປຽບເໝືອນຕົ້ນປາຣິຊາດ ທີ່ອອກດອກເບັ່ງບານສະພັ່ງທົ່ວທຸກກິ່ງກ້ານ, ປຽບເໝືອນທ້ອງຟ້າ ທີ່ຮຸ່ງເຮືອງສະຫວ່າງສະໄຫວດ້ວຍແສງດາວ, ພຣະວໍຣະກາຍນັ້ນເໝືອນຈະເຍາະເຍີ້ຍຄວາມງາມເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍພຣະສິຣິໂສພາ. ແລະພຣະມະຫາປຸຣິສລັກສະນະ ໓໒ ປະການ ອັນປະເສີດຂອງພຣະອົງ ທີ່ງົດງາມດ້ວຍພຣະຣັດສະໝີວາໜຶ່ງໂດຍຮອບ, ປຽບເໝືອນດັ່ງພວງມາໄລແຫ່ງພຣະຈັນ ໓໒ ດວງ ແລະພວງມາໄລແຫ່ງພຣະອາທິດ ໓໒ ດວງ ທີ່ຮ້ອຍຮຽງໄວ້, ແລະຄອບງຳເສຍເຊິ່ງສະຫງ່າຣາສີຂອງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ໓໒ ພຣະອົງ, ທ້າວສັກກະເທວະຣາດ ໓໒ ພຣະອົງ, ແລະມະຫາພຣົມ ໓໒ ພຣະອົງ ທີ່ຈັດຕັ້ງໄວ້ຕາມລຳດັບ. ກໍແລ້ວ ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຜູ້ແວດລ້ອມພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຢູ່ນັ້ນ ລ້ວນແຕ່ເປັນຜູ້ມັກນ້ອຍ, ສັນໂດດ, ສະຫງັດງຽບ, ບໍ່ຄລຸກຄລີດ້ວຍໝູ່ຄະນະ, ເປັນຜູ້ຕັກເຕືອນ, ຜູ້ຕິຕຽນບາບ, ຜູ້ກ່າວສັ່ງສອນ, ຜູ້ອົດທົນຕໍ່ຖ້ອຍຄຳ, ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍສີລ, ສົມບູນດ້ວຍສະມາທິ, ປັນຍາ, ວິມຸດ, ແລະວິມຸດຕິຍານະທັດສະນະ. ໃນທ່າມກາງພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ປຽບເໝືອນເສົາຄຳ ທີ່ແວດລ້ອມດ້ວຍກຳແພງກຳພົນແດງ, ປຽບເໝືອນເຮືອຄຳ ທີ່ແລ່ນໄປໃນທ່າມກາງກໍດອກປະທຸມແດງ, ປຽບເໝືອນກອງໄຟ ທີ່ແວດລ້ອມດ້ວຍຮົ້ວປະວານ, ປຽບເໝືອນດວງຈັນວັນເພັງ ທີ່ແວດລ້ອມດ້ວຍໝູ່ດາຣา, ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ດວງຕາຂອງເຫຼົ່າເນື້ອແລະນົກທັງຫຼາຍ ເກີດຄວາມຍິນດີ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງດວງຕາຂອງເຫຼົ່າເທວະດາແລະມະນຸດທັງຫຼາຍ. ແລະໃນວັນນັ້ນ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ພຣະມະຫາເຖຣະ ໘໐ ຮູບ ຜູ້ຊົງຈີວອນປັງສຸກຸນ ສີເໝືອນເມກ ຫົ່ມສະຫຼຽງບ່າຂ້າງໜຶ່ງ ຖືໄມ້ເທົ້າ, ປຽບເໝືອນຊ້າງກັນທະຫັດຖີ ທີ່ປະດັບດ້ວຍເກາະອັນງົດງາມ, ເປັນຜູ້ປາສະຈາກໂທດ, ຜູ້ສຳຮອກໂທດແລ້ວ, ຜູ້ທຳລາຍກิເລດແລ້ວ, ຜູ້ຖອນຕັນຫາອັນຮົກຮຸງຮັງແລ້ວ, ຜູ້ຕັດເຄື່ອງຜູກພັນແລ້ວ, ໄດ້ແວດລ້ອມພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຢູ່. ພຣະອົງເອງເປັນຜູ້ປາສະຈາກຣາຄະ ແວດລ້ອມດ້ວຍຜູ້ປາສະຈາກຣາຄະ, ພຣະອົງເອງເປັນຜູ້ປາສະຈາກໂທສະ ແວດລ້ອມດ້ວຍຜູ້ປາສະຈາກໂທສະ, ພຣະອົງເອງເປັນຜູ້ປາສະຈາກໂມຫະ ແວດລ້ອມດ້ວຍຜູ້ປາສະຈາກໂມຫະ, ພຣະອົງເອງເປັນຜູ້ປາສະຈາກຕັນຫາ ແວດລ້ອມດ້ວຍຜູ້ປາສະຈາກຕັນຫາ, ພຣະອົງເອງເປັນຜູ້ບໍ່ມີກິເລດ ແວດລ້ອມດ້ວຍຜູ້ບໍ່ມີກິເລດ, ພຣະອົງເອງເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ ແວດລ້ອມດ້ວຍພຣະອະນຸພຸດທະເຈົ້າ; ປຽບເໝືອນເກສອນ ທີ່ແວດລ້ອມດ້ວຍກີບດອກ, ປຽບເໝືອນຝັກບົວ ທີ່ແວດລ້ອມດ້ວຍເກສອນ, ປຽບເໝືອນພະຍາຊ້າງສັດທັນ ທີ່ແວດລ້ອມດ້ວຍຊ້າງບໍລິວານແປດພັນເຊືອກ, ປຽບເໝືອນພະຍາຫົງທະຕະຣັດ ທີ່ແວດລ້ອມດ້ວຍຫົງບໍລິວານເກົ້າໝື່ນຕົວ, ປຽບເໝືອນພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ທີ່ແວດລ້ອມດ້ວຍກອງທັບສີ່ເຫຼົ່າ, ປຽບເໝືອນທ້າວສັກກະເທວະຣາດ ທີ່ແວດລ້ອມດ້ວຍໝູ່ເທວະດา, ປຽບເໝືອນມະຫາພຣົມຊື່ວ່າຫາຣິຕະ ທີ່ແວດລ້ອມດ້ວຍໝູ່ພຣົມ, ພຣະອົງສະເດັດໄປສູ່ຫົນທາງນັ້ນ ດ້ວຍພຣະພຸດທະລີລາ ອັນຫາທີ່ປຽບບໍ່ໄດ້ ອັນບໍ່ອາດຄິດຄາດຄະເນໄດ້ ອັນເກີດຈາກພະລັງແຫ່ງບຸນກຸສົນ ທີ່ໄດ້ສັ່ງສົມມາຕະຫຼອດກາລນານຫາປະມານບໍ່ໄດ້, ປຽບເໝືອນດວງຈັນ ທີ່ໂຄຈອນໄປໃນທ້ອງຟ້າ.

อเถวํ ภควนฺตํ อโนปมาย พุทฺธลีลาย คจฺฉนฺตํ ภิกฺขู จ โอกฺขิตฺตจกฺขู สนฺตินฺทฺริเย สนฺตมานเส อุปรินเภ ฐิตํ ปุณฺณจนฺทํ วิย ภควนฺตํเยว นมสฺสมาเน ทิสฺวาว ปริพฺพาชโก อตฺตโน ปริสํ อวโลเกสิ. สา โหติ กาชทณฺฑเก โอลมฺเพตฺวา คหิโตลุคฺควิลุคฺคปิฏฺฐกติทณฺฑโมรปิญฺฉมตฺติกาปตฺตปสิพฺพกกุณฺฑิกาทิอเนกปริกฺขารภารภริตา[Pg.42]. ‘‘อสุกสฺส หตฺถา โสภณา, อสุกสฺส ปาทา’’ติ เอวมาทินิรตฺถกวจนา มุขรา วิกิณฺณวาจา อทสฺสนียา อปาสาทิกา. ตสฺส ตํ ทิสฺวา วิปฺปฏิสาโร อุทปาทิ.

ຄັ້ງນັ້ນ ສຸບປິຍະປະຣິພາຊົກ ເມື່ອໄດ້ເຫັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ສະເດັດໄປດ້ວຍພຣະພຸດທະລີລາ ອັນຫາທີ່ປຽບບໍ່ໄດ້ຢ່າງນັ້ນ ແລະໄດ້ເຫັນພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຜູ້ມີຈັກຂຸທອດລົງຕໍ່າ ມີອິນຊີສະຫງົບ ມີໃຈສະຫງົບ ພາກັນນ້ອມນະມັດສະການພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ປຽບເໝືອນດວງຈັນວັນເພັງ ທີ່ສະຖິດຢູ່ເທິງທ້ອງຟ້າ, ຈຶ່ງໄດ້ຫຼຽວເບິ່ງບໍລິວານຂອງຕົນ. ບໍລິວານຂອງລາວນັ້ນ ເປັນຜູ້ຫາມເຄື່ອງບໍລິຂານອັນຫຼາກຫຼາຍ ຫ້ອຍຍ້ອຍຢູ່ເທິງຄານຫາມ ເຊັ່ນ: ຕັ່ງສາມຂາທີ່ຊຳລຸດຊຸດໂຊມ, ພັດຫາງນົກຍູງ, ບາດດິນເຜົາ, ຖົງຍ່າມ, ແລະຄົນໂທນໍ້າ ເປັນຕົ້ນ. ພວກເຂົາເປັນຜູ້ມີປາກກ້າ ກ່າວວາຈາສະເປສະປະ ຫາປະໂຫຍດບໍ່ໄດ້ ເຊັ່ນວ່າ: "ມືຂອງຜູ້ນັ້ນງາມ, ຕີນຂອງຜູ້ນີ້ງາມ" ເປັນຕົ້ນ, ເປັນຕາໜ້າກຽດ ບໍ່ເປັນຕາໜ້າເຫຼື້ອມໃສ. ເມື່ອສຸບປິຍະປະຣິພາຊົກ ເຫັນບໍລິວານຂອງຕົນເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ກໍເກີດຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈ ຂຶ້ນມາ.

อิทานิ เตน ภควโต วณฺโณ วตฺตพฺโพ ภเวยฺย. ยสฺมา ปเนส ลาภสกฺการหานิยา เจว ปกฺขหานิยา จ นิจฺจมฺปิ ภควนฺตํ อุสูยติ. อญฺญติตฺถิยานญฺหิ ยาว พุทฺโธ โลเก นุปฺปชฺชติ, ตาวเทว ลาภสกฺการา นิพฺพตฺตนฺติ, พุทฺธุปฺปาทโต ปน ปฏฺฐาย ปริหีนลาภสกฺการา โหนฺติ, สูริยุคฺคมเน ขชฺโชปนกา วิย นิสฺสิรีกตํ อาปชฺชนฺติ. อุปติสฺสโกลิตานญฺจ สญฺชยสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตกาเลเยว ปริพฺพาชกา มหาปริสา อเหสุํ, เตสุ ปน ปกฺกนฺเตสุ สาปิ เตสํ ปริสา ภินฺนา. อิติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ อยํ ปริพฺพาชโก ยสฺมา นิจฺจมฺปิ ภควนฺตํ อุสูยติ, ตสฺมา ตํ อุสูยวิสุคฺคารํ อุคฺคิรนฺโต รตนตฺตยสฺส อวณฺณเมว ภาสตีติ เวทิตพฺโพ.

ໃນກາລນີ້ ປະຣິພາຊົກນັ້ນ ຄວນຈະກ່າວສັນເສີນພຣະຄຸນຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ແຕ່ທວ່າ ເພາະເຫດທີ່ລາວ ເສື່ອມຈາກລາບສັກກາຣະ ແລະເສື່ອມຈາກພັກພວກບໍລິວານ ຈຶ່ງມີຄວາມອິດສາຣິສຍາໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຢູ່ເປັນນິດ. ດ້ວຍວ່າ ລາບສັກກາຣະຂອງພວກອັນຍະເດຍຣະຖີທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເກີດມີຂຶ້ນ ຕະຫຼອດເວລາທີ່ພຣະພຸດthະເຈົ້າ ຍັງບໍ່ທັນອຸບັດຂຶ້ນໃນໂລກ, ແຕ່ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າອຸບັດຂຶ້ນແລ້ວ ພວກເຂົາກໍເສື່ອມຈາກລາບສັກກາຣະ ໝົດສະຫງ່າຣາສີ ປຽບເໝືອນຝູງຫິ່ງຫ້ອຍ ໃນເວລາທີ່ພຣະອາທິດອຸທັຍຂຶ້ນ. ອີກປະການໜຶ່ງ ໃນສະໄໝທີ່ອຸປະຕິດສະ ແລະໂກລິຕະ ບວດຢູ່ໃນສຳນັກຂອງສັນໄຊນັ້ນ ພວກປະຣິພາຊົກມີບໍລິວານເປັນອັນມາກ, ແຕ່ເມື່ອທ່ານທັງສອງຫຼີກໜີໄປແລ້ວ ບໍລິວານເຫຼົ່ານັ້ນກໍແຕກແຍກກັນໄປ. ດ້ວຍເຫດ ໒ ປະການນີ້ ສຸບປິຍະປະຣິພາຊົກ ຈຶ່ງມີຄວາມອິດສາຣິສຍາໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຢູ່ເປັນນິດ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວນຊາບວ່າ ລາວຈຶ່ງພົ່ນພິດແຫ່ງຄວາມອິດສາຣິສຍານັ້ນອອກມາ ກ່າວແຕ່ຄຳຕິຕຽນ ພຣະຣັດຕະນະໄຕຣເທົ່ານັ້ນ.

๒. อถ โข ภควา อมฺพลฏฺฐิกายํ ราชาคารเก เอกรตฺติวาสํ อุปคจฺฉิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนาติ ภควา ตาย พุทฺธลีลาย คจฺฉมาโน อนุปุพฺเพน อมฺพลฏฺฐิกาทฺวารํ ปาปุณิตฺวา สูริยํ โอโลเกตฺวา – ‘‘อกาโล ทานิ คนฺตุํ, อตฺถสมีปํ คโต สูริโย’’ติ อมฺพลฏฺฐิกายํ ราชาคารเก เอกรตฺติวาสํ อุปคจฺฉิ.

໒. ບົດວ່າ "Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi saddhiṃ bhikkhusaṅghena" ມີອະທິບາຍວ່າ: ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອສະເດັດໄປດ້ວຍພຣະພຸດທະລີລານັ້ນ ໂດຍລຳດັບ ຈົນເຖິງປະຕູສວນອຳພະລັດຖິກາ ແລ້ວຊົງທອດພຣະເນດເບິ່ງພຣະອາທິດ ຊົງດຳຣິວ່າ "ກາລນີ້ ບໍ່ແມ່ນເວລາທີ່ຈະເດີນທາງຕໍ່ໄປແລ້ວ ພຣະອາທິດຈວນຈະຕົກດິນແລ້ວ" ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງສະເດັດເຂົ້າພັກແຮມຄືນໜຶ່ງ ທີ່ພຣະຕຳໜັກຫຼວງ ໃນສວນອຳພະລັດຖິກາ ພ້ອມດ້ວຍພຣະພິກຂຸສົງຄ໌.

ตตฺถ อมฺพลฏฺฐิกาติ รญฺโญ อุยฺยานํ. ตสฺส กิร ทฺวารสมีเป ตรุณอมฺพรุกฺโข อตฺถิ, ตํ ‘‘อมฺพลฏฺฐิกา’’ติ วทนฺติ. ตสฺส อวิทูเร ภวตฺตา อุยฺยานมฺปิ อมฺพลฏฺฐิกา ตฺเวว สงฺขฺยํ คตํ. ตํ ฉายูทกสมฺปนฺนํ ปาการปริกฺขิตฺตํ สุโยชิตทฺวารํ มญฺชุสา วิย สุคุตฺตํ. ตตฺถ รญฺโญ กีฬนตฺถํ ปฏิภานจิตฺตวิจิตฺตํ อคารํ อกํสุ. ตํ ‘‘ราชาคารก’’นฺติ วุจฺจติ.

ໃນບົດນັ້ນ ຄຳວ່າ "Ambalaṭṭhikā" ຄື ສວນອຸທິຍານຂອງພຣະຣາຊາ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃກ້ກັບປະຕູສວນນັ້ນ ມີຕົ້ນມ່ວງໜຸ່ມ ຕົ້ນໜຶ່ງ ທີ່ຜູ້ຄົນພາກັນເອີ້ນວ່າ "ອຳພະລັດຖິກາ" (ກິ່ງມ່ວງອ່ອນ). ເພາະເຫດທີ່ສວນນັ້ນ ຕັ້ງຢູ່ບໍ່ໄກຈາກຕົ້ນມ່ວງນັ້ນ ສວນອຸທິຍານຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ "ອຳພະລັດຖິກາ" ເຊັ່ນດຽວກັນ. ສວນນັ້ນ ສົມບູນດ້ວຍຮົ່ມໄມ້ແລະແຫຼ່ງນໍ້າ ມີກຳແພງອ້ອມຮອບ ມີປະຕູປິດເປີດຢ່າງດີ ໄດ້ຮັບການຮັກສາຢ່າງແໜ້ນໜາປຽບເໝືອນຫີບໃສ່ເຄື່ອງ. ໃນສວນນັ້ນ ພວກເຂົາໄດ້ສ້າງເຮືອນພັກ (ພຣະຕຳໜັກ) ອັນວິຈິດງົດງາມດ້ວຍສິລະປະອັນຫຼາກຫຼາຍ ເພື່ອເປັນທີ່ສຳຣານພຣະຣາຊຫະລຶໄທຂອງພຣະຣາຊາ. ເຮືອນພັກນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ "ຣาຊາຄາຣະກະ" (ພຣະຕຳໜັກຫຼວງ).

สุปฺปิโยปิ โขติ สุปฺปิโยปิ ตสฺมึ ฐาเน สูริยํ โอโลเกตฺวา – ‘‘อกาโล ทานิ คนฺตุํ, พหู ขุทฺทกมหลฺลกา ปริพฺพาชกา, พหุปริสฺสโย จ อยํ มคฺโค โจเรหิปิ วาฬยกฺเขหิปิ วาฬมิเคหิปิ. อยํ โข ปน สมโณ โคตโม อุยฺยานํ ปวิฏฺโฐ, สมณสฺส จ โคตมสฺส วสนฏฺฐาเน [Pg.43] เทวตา อารกฺขํ คณฺหนฺติ, หนฺทาหมฺปิ อิธ เอกรตฺติวาสํ อุปคนฺตฺวา สฺเวว คมิสฺสามี’’ติ ตเทวุยฺยานํ ปาวิสิ. ตโต ภิกฺขุสงฺโฆ ภควโต วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน อตฺตโน วสนฏฺฐานํ สลฺลกฺเขสิ. ปริพฺพาชโกปิ อุยฺยานสฺส เอกปสฺเส ปริพฺพาชกปริกฺขาเร โอตาเรตฺวา วาสํ อุปคจฺฉิ สทฺธึ อตฺตโน ปริสาย. ปาฬิยมารูฬฺหวเสเนว ปน – ‘‘สทฺธึ อตฺตโน อนฺเตวาสินา พฺรหฺมทตฺเตน มาณเวนา’’ติ วุตฺตํ.

ບົດວ່າ "Suppiyopi kho" ມີອະທິບາຍວ່າ: ສຸບປິຍະປະຣິພາຊົກ ກໍໄດ້ເບິ່ງພຣະອາທິດໃນສະຖານທີ່ນັ້ນ ແລ້ວຄິດວ່າ "ກາລນີ້ ບໍ່ແມ່ນເວລາທີ່ຈະເດີນທາງຕໍ່ໄປແລ້ວ ພວກປະຣິພາຊົກທັງເດັກແລະຜູ້ໃຫຍ່ກໍມີຫຼາຍ, ອີກທັງຫົນທາງນີ້ ກໍມີໄພອັນຕະລາຍຮອບດ້ານ ທັງຈາກໂຈນ, ຍັກຮ້າຍ, ແລະສັດຮ້າຍ. ສ່ວນພຣະສະມະນະໂຄດົມນີ້ ສະເດັດເຂົ້າໄປໃນສວນອຸທິຍານແລ້ວ, ແລະໃນສະຖານທີ່ປະທັບຂອງພຣະສະມະນະໂຄດົມນັ້ນ ພວກເທວະດາຍ່ອມອະພິບານຮັກສາ, ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ເຮົາກໍຄວນຈະພັກແຮມຢູ່ທີ່ນີ້ຄືນໜຶ່ງ ແລ້ວຈຶ່ງຄ່ອຍເດີນທາງຕໍ່ໄປໃນມື້ອື່ນເຊົ້າ" ດັ່ງນັ້ນ ລາວຈຶ່ງເຂົ້າໄປໃນສວນອຸທິຍານນັ້ນ. ຫຼັງຈາກນັ້ນ ພຣະພິກຂຸສົງຄ໌ໄດ້ປະຕິບັດວັດປະຕິບັດແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວ ກໍກຳນົດໝາຍເອົາສະຖານທີ່ພັກຂອງຕົນໆ. ຝ່າຍປະຣິພາຊົກ ກໍໄດ້ປົດເຄື່ອງບໍລິຂານຂອງປະຣິພາຊົກລົງໄວ້ ທີ່ຂ້າງໜຶ່ງຂອງສວນອຸທິຍານ ແລ້ວເຂົ້າພັກແຮມ ພ້ອມດ້ວຍບໍລິວານຂອງຕົນ. ແຕ່ທວ່າ ໂດຍອາໄສຄຳກ່າວທີ່ປາກົດໃນພຣະບາລີ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ພ້ອມດ້ວຍພຣະມະທັດຕະມານົບ ຜູ້ເປັນສິດກົ້ນກຸຕິຂອງຕົນ" (saddhiṃ attano antevāsinā brahmadattena māṇavena).

เอวํ วาสํ อุปคโต ปน โส ปริพฺพาชโก รตฺติภาเค ทสพลํ โอโลเกสิ. ตสฺมิญฺจ สมเย สมนฺตา วิปฺปกิณฺณตารกา วิย ปทีปา ชลนฺติ, มชฺเฌ ภควา นิสินฺโน โหติ, ภิกฺขุสงฺโฆ จ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา. ตตฺถ เอกภิกฺขุสฺสปิ หตฺถกุกฺกุจฺจํ วา ปาทกุกฺกุจฺจํ วา อุกฺกาสิตสทฺโท วา ขิปิตสทฺโท วา นตฺถิ. สา หิ ปริสา อตฺตโน จ สิกฺขิตสิกฺขตาย สตฺถริ จ คารเวนาติ ทฺวีหิ การเณหิ นิวาเต ปทีปสิขา วิย นิจฺจลา สนฺนิสินฺนาว อโหสิ. ปริพฺพาชโก ตํ วิภูตึ ทิสฺวา อตฺตโน ปริสํ โอโลเกสิ. ตตฺถ เกจิ หตฺถํ ขิปนฺติ, เกจิ ปาทํ, เกจิ วิปฺปลปนฺติ, เกจิ นิลฺลาลิตชิวฺหา ปคฺฆริตเขฬา, ทนฺเต ขาทนฺตา กากจฺฉมานา ฆรุฆรุปสฺสาสิโน สยนฺติ. โส รตนตฺตยสฺส คุณวณฺเณ วตฺตพฺเพปิ อิสฺสาวเสน ปุน อวณฺณเมว อารภิ. พฺรหฺมทตฺโต ปน วุตฺตนเยเนว วณฺณํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตตฺราปิ สุทํ สุปฺปิโย ปริพฺพาชโก’’ติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. ตตฺถ ตตฺราปีติ ตสฺมิมฺปิ, อมฺพลฏฺฐิกายํ อุยฺยาเนติ อตฺโถ.

ເມື່ອເຂົ້າພັກແຮມຢ່າງນັ້ນແລ້ວ ໃນເວລາຄໍ່າຄືນ ປະຣິພາຊົກນັ້ນໄດ້ຫຼຽວເບິ່ງພຣະທົດສະພົນ. ໃນສະໄໝນັ້ນ ປະທີບໂຄມໄຟທັງຫຼາຍ ຮຸ່ງເຮືອງສະຫວ່າງສະໄຫວຢູ່ໂດຍຮອບ ປຽບເໝືອນດາວດຶງສ໌ທີ່ພາຍພັດສະພັ່ງທົ່ວທ້ອງຟ້າ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າປະທັບນັ່ງຢູ່ທ່າມກາງ, ແລະພຣະພິກຂຸສົງຄ໌ກໍນັ່ງແວດລ້ອມພຣະອົງຢູ່. ໃນພຣະສົງຄ໌ໝູ່ນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ພິກຂຸຮູບດຽວ ທີ່ຈະມີການຄະນອງມື ຫຼືຄະນອງຕີນ, ຫຼືມີສຽງໄອ, ຫຼືມີສຽງຈາມ ກໍບໍ່ມີເລີຍ. ເພາະວ່າ ບໍລິສັດນັ້ນ ເປັນຜູ້ໄດ້ຮັບການເຝິກຝົນມາຢ່າງດີແລ້ວ ແລະມີຄວາມເຄົາຣົບໃນພຣະສາດສະດາ ດ້ວຍເຫດ ໒ ປະການນີ້ ຈຶ່ງນັ່ງສະຫງົບນິ້ງ ປຽບເໝືອນແປວໄຟແຫ່ງປະທີບ ໃນສະຖານທີ່ອັນບໍ່ມີລົມພັດ. ປະຣິພາຊົກ ເຫັນຄວາມສະຫງ່າງາມນັ້ນແລ້ວ ກໍຫຼຽວເບິ່ງບໍລິວານຂອງຕົນ. ໃນບໍລິວານຂອງລາວນັ້ນ ບາງຄົນກໍວາດແຂນວາດຂາ, ບາງຄົນກໍເດ່ຕີນ, ບາງຄົນກໍລະເມີ້ເພີ້ຝັນ, ບາງຄົນກໍນອນແແລບລີ້ນ ນໍ້າລາຍໄຫຼຍ້ອຍ, ກັດແຂ້ວ, ກົນສຽງດັງຄືກາ, ແລະຫາຍໃຈດັງຟືດຟາດ. ປະຣິພາຊົກນັ້ນ ແມ່ນວ່າຈະຄວນກ່າວສັນເສີນພຣະຄຸນຂອງພຣະຣັດຕະນະໄຕຣ ແຕ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມອິດສາຣิສຍາ ລາວຈຶ່ງໄດ້ເລີ່ມກ່າວຕິຕຽນ ອີກ. ສ່ວນພຣະມະທັດຕະມານົບ ກໍໄດ້ກ່າວສັນເສີນ ຕາມນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "tatrāpi sudaṃ suppiyo paribbājako" (ແມ່ນໃນທີ່ນັ້ນ ສຸບປິຍະປະຣິພາຊົກ...) ພຶງກ່າວຄຳທັງໝົດ. ໃນບົດນັ້ນ ຄຳວ່າ "tatrāpi" ຄື ໃນສວນອຸທິຍານອຳພະລັດຖິກາ ນັ້ນເອງ.

๓. สมฺพหุลานนฺติ พหุกานํ. ตตฺถ วินยปริยาเยน ตโย ชนา ‘‘สมฺพหุลา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตโต ปรํ สงฺโฆ. สุตฺตนฺตปริยาเยน ปน ตโย ตโยว ตโต ปฏฺฐาย สมฺพหุลา. อิธ สุตฺตนฺตปริยาเยน ‘‘สมฺพหุลา’’ติ เวทิตพฺพา. มณฺฑลมาเฬติ กตฺถจิ ทฺเว กณฺณิกา คเหตฺวา หํสวฏฺฏกจฺฉนฺเนน กตา กูฏาคารสาลาปิ ‘‘มณฺฑลมาโฬ’’ติ วุจฺจติ, กตฺถจิ เอกํ กณฺณิกํ คเหตฺวา ถมฺภปนฺตึ ปริกฺขิปิตฺวา กตา อุปฏฺฐานสาลาปิ ‘‘มณฺฑลมาโฬ’’ติ วุจฺจติ. อิธ ปน นิสีทนสาลา ‘‘มณฺฑลมาโฬ’’ติ เวทิตพฺโพ. สนฺนิสินฺนานนฺติ นิสชฺชนวเสน. สนฺนิปติตานนฺติ สโมธานวเสน. อยํ สงฺขิยธมฺโมติ สงฺขิยา วุจฺจติ กถา[Pg.44], กถาธมฺโมติ อตฺโถ. อุทปาทีติ อุปฺปนฺโน. กตโม ปน โสติ? อจฺฉริยํ อาวุโสติ เอวมาทิ. ตตฺถ อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหณํ วิย นิจฺจํ น โหตีติ อจฺฉริยํ. อยํ ตาว สทฺทนโย. อยํ ปน อฏฺฐกถานโย – อจฺฉราโยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ. อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ. อภูตปุพฺพํ ภูตนฺติ อพฺภุตํ. อุภยํ เปตํ วิมฺหยสฺเสวาธิวจนํ. ยาวญฺจิทนฺติ ยาว จ อิทํ เตน สุปฺปฏิวิทิตตาย อปฺปเมยฺยตฺตํ ทสฺเสติ.

໓. ບົດວ່າ "Sambahulānaṃ" ຄື ຫຼາຍຮູບ (bahukānaṃ). ໃນບົດນັ້ນ ຕາມນັຍແຫ່ງພຣະວິນັຍ ພິກຂຸ ໓ ຮູບ ເອີ້ນວ່າ "ສຳພະຫຸລະ" (ຫຼາຍຮູບ). ຖ້າມີຫຼາຍກວ່ານັ້ນ ເອີ້ນວ່າ "ສົງຄ໌". ແຕ່ຕາມນັຍແຫ່ງພຣະສູດ ພິກຂຸ ໓ ຮູບ ກໍເອີ້ນວ່າ "໓ ຮູບ" ເທົ່ານັ້ນ, ຕັ້ງແຕ່ ໔ ຮູບຂຶ້ນໄປ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ "ສຳພະຫຸລະ". ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ເອີ້ນວ່າ "ສຳພະຫຸລະ" ຕາມນັຍແຫ່ງພຣະສູດ. ບົດວ່າ "Maṇḍalamāḷe" ຄື ໃນບາງສະຖານທີ່ ສາລາທີ່ມີຍອດສອງຍອດ ມຸງດ້ວຍຫຼັງຄາຮູບຫົງ ກໍເອີ້ນວ່າ "ມົນທົນມາລາ" (maṇḍalamāḷo), ໃນບາງສະຖານທີ່ ສາລາອຸປັດຖາກ ທີ່ມີຍອດດຽວ ມີແຖວເສົາອ້ອມຮອບ ກໍເອີ້ນວ່າ "ມົນທົນມາລາ" ເເຊັ່ນກັນ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ສາລາທີ່ນັ່ງສັນທະນາ ເອີ້ນວ່າ "ມົນທົນມາລາ". ບົດວ່າ "Sannisinnānaṃ" ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການນັ່ງ. ບົດວ່າ "Sannipatitānaṃ" ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປະຊຸມພ້ອມກັນ. ບົດວ່າ "Ayaṃ saṅkhiyadhammo" ຄື ຄຳວ່າ "saṅkhiyā" ໝາຍເຖິງ ຖ້ອຍຄຳ (kathā), ຈຶ່ງມີອະທິບາຍວ່າ "ຖ້ອຍຄຳອັນເປັນທັມ" (kathādhammo). ບົດວ່າ "Udapādi" ຄື ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ຖ້ອຍຄຳນັ້ນ ເປັນແນວໃດ? ຄືຄຳວ່າ "Acchariyaṃ āvuso" (ໜ້າອັດສະຈັນແທ້ ທ່ານຜູ້ມີອາຍຸ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດນັ້ນ ສິ່ງໃດທີ່ບໍ່ເກີດຂຶ້ນເປັນປະຈຳ ປຽບເໝືອນຄົນຕາບອດປີນຂຶ້ນພູ ສິ່ງນັ້ນເອີ້ນວ່າ "ອັດສະຈັນ" (acchariyaṃ). ນີ້ແມ່ນນັຍແຫ່ງຄຳສັບ ກ່ອນ. ສ່ວນນັຍແຫ່ງອັດຖະກະຖາ ມີດັ່ງນີ້: ສິ່ງໃດທີ່ຄວນແກ່ການດີດນິ້ວມື ສິ່ງນັ້ນເອີ້ນວ່າ "ອັດສະຈັນ". ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວນແກ່ການດີດນິ້ວມືຊົມເຊີຍ. ສິ່ງໃດທີ່ບໍ່ເຄີຍເກີດຂຶ້ນມາກ່ອນ ແຕ່ຫາກໍເກີດຂຶ້ນ ສິ່ງນັ້ນເອີ້ນວ່າ "ອັບພູດ" (abbhutaṃ). ຄຳທັງສອງນີ້ ເປັນຊື່ເອີ້ນ ຂອງສິ່ງທີ່ໜ້າອັດສະຈັນໃຈທັງນັ້ນ. ບົດວ່າ "Yāvañcidaṃ" ຕັດບົດເປັນ "yāva ca idaṃ", ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມຫາປະມານບໍ່ໄດ້ ເພາະຄວາມທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງແທງຕະຫຼອດຢ່າງດີແລ້ວ.

เตน ภควตา ชานตา…เป… สุปฺปฏิวิทิตาติ เอตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ. โย โส ภควา สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพกิเลเส ภญฺชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, เตน ภควตา เตสํ เตสํ สตฺตานํ อาสยานุสยํ ชานตา, หตฺถตเล ฐปิตํ อามลกํ วิย สพฺพเญยฺยธมฺมํ ปสฺสตา.

ໃນບົດວ່າ "Tena bhagavatā jānatā... suppaṭividitā" ນີ້ ມີເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ດັ່ງນີ້: ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງໃດ ຜູ້ຊົງບຳເພັນບາຣະມີ ໓໐ ທັດໃຫ້ບໍລິບູນແລ້ວ ຊົງທຳລາຍກິເລດທັງປວງແລ້ວ ໄດ້ຕຣັສຮູ້ພຣະອະນຸດຕະຣະສັມມາສັມໂພທິຍານ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງນັ້ນ ຜູ້ຊົງຮູ້ແຈ້ງເຊິ່ງອາສະຍານຸໄສ ຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນໆ, ຜູ້ຊົງເຫັນເຊິ່ງເຍຍຍະທັມ ທັງປວງ ປຽບເໝືອນໝາກຂາມປ້ອມ ທີ່ວາງໄວ້ເທິງຝ່າມື.

อปิ จ ปุพฺเพนิวาสาทีหิ ชานตา, ทิพฺเพน จกฺขุนา ปสฺสตา. ตีหิ วิชฺชาหิ ฉหิ วา ปน อภิญฺญาหิ ชานตา, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหเตน สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสตา. สพฺพธมฺมชานนสมตฺถาย วา ปญฺญาย ชานตา, สพฺพสตฺตานํ จกฺขุวิสยาตีตานิ ติโรกุฏฺฏาทิคตานิปิ รูปานิ อติวิสุทฺเธน มํสจกฺขุนา ปสฺสตา. อตฺตหิตสาธิกาย วา สมาธิปทฏฺฐานาย ปฏิเวธปญฺญาย ชานตา, ปรหิตสาธิกาย กรุณาปทฏฺฐานาย เทสนาปญฺญาย ปสฺสตา.

ອີກປະການໜຶ່ງ ພຣະອົງຊົງຮູ້ດ້ວຍປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານ ເປັນຕົ້ນ, ຊົງເຫັນດ້ວຍທิບພະຍະຈັກຂຸ. ຊົງຮູ້ດ້ວຍວິຊຊາ ໓ ຫຼືດ້ວຍອະພິຍານ ໖, ຊົງເຫັນດ້ວຍສະມັນຕະຈັກຂຸ ອັນບໍ່ມີສິ່ງໃດກີດກັ້ນໃນທັມທັງປວງ. ຫຼືຊົງຮູ້ດ້ວຍພຣະປັນຍา ອັນສາມາດຮູ້ແຈ້ງທັມທັງປວງ, ຊົງເຫັນຮູບທັງຫຼາຍ ແມ່ນທີ່ຢູ່ເບື້ອງຫຼັງກຳແພງ ເປັນຕົ້ນ ອັນລ່ວງພົ້ນວິໄສແຫ່ງດວງຕາຂອງສັດທັງປວງ ດ້ວຍມັງສະຈັກຂຸ (ດວງຕາເນື້ອ) ອັນບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ. ຫຼືຊົງຮູ້ດ້ວຍປະຕິເວທະປັນຍາ ອັນມີສະມາທິເປັນເຫດໃກ້ ອັນເກີດປະໂຫຍດແກ່ພຣະອົງເອງ, ຊົງເຫັນດ້ວຍເທສະນາປັນຍາ ອັນມີກະລຸນາເປັນເຫດໃກ້ ອັນເກີດປະໂຫຍດແກ່ຜູ້ນອກນີ້.

อรีนํ หตตฺตา ปจฺจยาทีนญฺจ อรหตฺตา อรหตา. สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน อนฺตรายิกธมฺเม วา ชานตา, นิยฺยานิกธมฺเม ปสฺสตา, กิเลสารีนํ หตตฺตา อรหตา. สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ. เอวํ จตูเวสารชฺชวเสน จตูหากาเรหิ โถมิเตน สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตา นานชฺฌาสยตา สุปฺปฏิวิทิตา ยาว จ สุฏฺฐุ ปฏิวิทิตา.

ເພາະຄວາມທີ່ຊົງກຳຈັດສັດຕູຄືກິເລດທັງຫຼາຍ ແລະເພາະຄວາມທີ່ຊົງຄວນຮັບປັດໄຈສີ່ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊົງພຣະນາມວ່າ ພຣະອໍຣະຫັນ. ເພາະຄວາມທີ່ຊົງຕັດສະຮູ້ທຳທັງປວງໂດຍຊອບແລະດ້ວຍພຣະອົງເອງ ຈຶ່ງຊົງພຣးນາມວ່າ ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ. ອີກປະການໜຶ່ງ ໂດຍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຊົງຮູ້ທຳອັນເຮັດໃຫ້ເກີດອັນຕະລາຍ ຜູ້ຊົງເຫັນທຳອັນເປັນເຄື່ອງນຳອອກຈາກທຸກ ຜູ້ຊົງພຣະນາມວ່າ ພຣະອໍຣະຫັນ ເພາະຄວາມທີ່ຊົງກຳຈັດສັດຕູຄືກິເລດທັງຫຼາຍ ແລະຜູ້ຊົງພຣະນາມວ່າ ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ເພາະຄວາມທີ່ຊົງຕັດສະຮູ້ທຳທັງປວງໂດຍຊອບແລະດ້ວຍພຣະອົງເອງ. ດ້ວຍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ອັນຊົງສັນລະເສີນແລ້ວໂດຍອາການ 4 ປະການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເວສາຣັດຊະญาນ 4 ຢ່າງນີ້ ຄວາມທີ່ສັດທັງຫຼາຍມີອະທິມຸດ (ຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອ) ຕ່າງໆກັນ ແລະມີອັດທະຍາໄສຕ່າງໆກັນ ພຣະອົງຊົງແທງຕະຫຼອດດີແລ້ວ ຄືຊົງແທງຕະຫຼອດຢ່າງດີຍິ່ງ.

อิทานิสฺส สุปฺปฏิวิทิตภาวํ ทสฺเสตุํ อยญฺหีติอาทิมาห. อิทํ วุตฺตํ โหติ ยา จ อยํ ภควตา ‘‘ธาตุโส, ภิกฺขเว, สตฺตา สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, หีนาธิมุตฺติกา หีนาธิมุตฺติเกหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, กลฺยาณาธิมุตฺติกา กลฺยาณาธิมุตฺติเกหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ. อตีตมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อทฺธานํ ธาตุโสว สตฺตา สํสนฺทึสุ สมึสุ, หีนาธิมุตฺติกา [Pg.45] หีนาธิมุตฺติเกหิ…เป… กลฺยาณาธิมุตฺติกา กลฺยาณาธิมุตฺติเกหิ สทฺธึ สํสนฺทึสุ สมึสุ, อนาคตมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อทฺธานํ…เป… สํสนฺทิสฺสนฺติ สเมสฺสนฺติ, เอตรหิปิ โข, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานํ ธาตุโสว สตฺตา สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, หีนาธิมุตฺติกา หีนาธิมุตฺติเกหิ…เป… กลฺยาณาธิมุตฺติกา กลฺยาณาธิมุตฺติเกหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺตี’’ติ เอวํ สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตา, นานชฺฌาสยตา, นานาทิฏฺฐิกตา, นานาขนฺติตา, นานารุจิตา, นาฬิยา มินนฺเตน วิย ตุลาย ตุลยนฺเตน วิย จ นานาธิมุตฺติกตาญาเณน สพฺพญฺญุตญฺญาเณน วิทิตา, สา ยาว สุปฺปฏิวิทิตา. ทฺเวปิ นาม สตฺตา เอกชฺฌาสยา ทุลฺลภา โลกสฺมึ. เอกสฺมึ คนฺตุกาเม เอโก ฐาตุกาโม โหติ, เอกสฺมึ ปิวิตุกาเม เอโก ภุญฺชิตุกาโม. อิเมสุ จาปิ ทฺวีสุ อาจริยนฺเตวาสีสุ อยญฺหิ ‘‘สุปฺปิโย ปริพฺพาชโก…เป… ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธา โหนฺติ ภิกฺขุสงฺฆญฺจา’’ติ. ตตฺถ อิติหเมติ อิติห อิเม, เอวํ อิเมติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຄວາມທີ່ຄວາມມີອະທິມຸດຕ່າງໆກັນນັ້ນ ເປັນທຳອັນພຣະອົງຊົງແທງຕະຫຼອດດີແລ້ວ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'Ayañhi' (ເພາະວ່າ... ນີ້). ຄຳນີ້ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມທີ່ສັດທັງຫຼາຍມີອະທິມຸດຕ່າງໆກັນ, ມີອັດທະຍາໄສຕ່າງໆກັນ, ມີທິດຖິຕ່າງໆກັນ, ມີຄວາມພໍໃຈຕ່າງໆກັນ, ມີຄວາມຊອບໃຈຕ່າງໆກັນໃດນີ້ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຄົບຄ້າມີສະມາຄົມກັນໂດຍທາດ ຄື ສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີອະທິມຸດຊົ່ວຊ້າ ຍ່ອມຄົບຄ້າມີສະມາຄົມກັນກັບສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີອະທິມຸດຊົ່ວຊ້າ, ສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີອະທິມຸດດີງາມ ຍ່ອມຄົບຄ້າມີສະມາຄົມກັນກັບສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີອະທິມຸດດີງາມ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຖິງໃນອະດີດຕະການ ສັດທັງຫຼາຍກໍໄດ້ຄົບຄ້າມີສະມາຄົມກັນໂດຍທາດເທົ່ານັ້ນ ຄື ສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີອະທິມຸດຊົ່ວຊ້າ... ລະ... ສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີອະທິມຸດດີງາມ ກໍໄດ້ຄົບຄ້າມີສະມາຄົມກັນກັບສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີອະທິມຸດດີງາມ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຖິງໃນອະນາຄົດຕະການ... ລະ... ຍ່ອມຈະຄົບຄ້າມີສະມາຄົມກັນ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຖິງໃນປັດຈຸບັນຕະການນີ້ກໍດີ ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຄົບຄ້າມີສະມາຄົມກັນໂດຍທາດເທົ່ານັ້ນ ຄື ສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີອະທິມຸດຊົ່ວຊ້າ... ລະ... ສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີອະທິມຸດດີງາມ ຍ່ອມຄົບຄ້າມີສະມາຄົມກັນກັບສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີອະທິມຸດດີງາມ' ດັ່ງນີ້ ພຣະອົງຊົງຮູ້ແລ້ວດ້ວຍນານาທິມຸດຕິກະຕາญาນ ອັນເປັນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງສັບພັນຍຸຕະญาນ ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ຕວງຢູ່ດ້ວຍທະນານ ຫຼື ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ຊັ່ງຢູ່ດ້ວຍຕາຊັ່ງ ຄວາມມີອະທິມຸດຕ່າງໆກັນນັ້ນ ພຣະອົງຊົງແທງຕະຫຼອດດີແລ້ວຢ່າງຍິ່ງ. ຂຶ້ນຊື່ວ່າສັດທັງຫຼາຍ ເຖິງພຽງສອງຄົນ ທີ່ມີອັດທະຍາໄສດຽວກັນ ກໍຫາໄດ້ຍາກໃນໂລກ. ເມື່ອຄົນໜຶ່ງຢາກໄປ ອີກຄົນໜຶ່ງຢາກຢຸດຢູ່, ເມື່ອຄົນໜຶ່ງຢາກດື່ມ ອີກຄົນໜຶ່ງຢາກກິນ. ເຖິງໃນສອງຄົນນີ້ ຄືອາຈານແລະອັນເຕວາສິກ ຄື 'ສຸບປິຍະປະຣິພາຊົກ... ລະ... ຍ່ອມຕິດຕາມພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລະພຣະພິກຂຸສົງໄປທາງຫຼັງໆ' ດັ່ງນີ້. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'itihame' ແຍກບົດເປັນ 'itiha ime' ມີຄວາມໝາຍວ່າ 'ime' (ເຫຼົ່ານີ້) ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອ ມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ.

๔. อถ โข ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ อิมํ สงฺขิยธมฺมํ วิทิตฺวาติ เอตฺถ วิทิตฺวาติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิตฺวา. ภควา หิ กตฺถจิ มํสจกฺขุนา ทิสฺวา ชานาติ – ‘‘อทฺทสา โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑) วิย. กตฺถจิ ทิพฺพจกฺขุนา ทิสฺวา ชานาติ – ‘‘อทฺทสา โข ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน ตา เทวตาโย สหสฺสสฺเสว ปาฏลิคาเม วตฺถูนิ ปริคณฺหนฺติโย’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๕๒) วิย. กตฺถจิ ปกติโสเตน สุตฺวา ชานาติ – ‘‘อสฺโสสิ โข ภควา อายสฺมโต อานนฺทสฺส สุภทฺเทน ปริพฺพาชเกน สทฺธึ อิมํ กถาสลฺลาป’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๑๓) วิย. กตฺถจิ ทิพฺพโสเตน สุตฺวา ชานาติ – ‘‘อสฺโสสิ โข ภควา ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย สนฺธานสฺส คหปติสฺส นิคฺโรเธน ปริพฺพาชเกน สทฺธึ อิมํ กถาสลฺลาป’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๕๔) วิย. อิธ ปน สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สุตฺวา อญฺญาสิ. กึ กโรนฺโต อญฺญาสิ? ปจฺฉิมยามกิจฺจํ, กิจฺจญฺจ นาเมตํ สาตฺถกํ, นิรตฺถกนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ นิรตฺถกกิจฺจํ ภควตา โพธิปลฺลงฺเกเยว อรหตฺตมคฺเคน สมุคฺฆาตํ กตํ. สาตฺถกํเยว ปน [Pg.46] ภควโต กิจฺจํ โหติ. ตํ ปญฺจวิธํ – ปุเรภตฺตกิจฺจํ, ปจฺฉาภตฺตกิจฺจํ, ปุริมยามกิจฺจํ, มชฺฌิมยามกิจฺจํ, ปจฺฉิมยามกิจฺจนฺติ.

໔. ໃນບົດວ່າ 'Atha kho bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ saṅkhiyadhammaṃ viditvā' ນີ້ ບົດວ່າ 'viditvā' ໄດ້ແກ່ ຊົງຮູ້ແລ້ວດ້ວຍສັບພັນຍຸຕະญาນ. ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ບາງຄັ້ງຊົງເຫັນດ້ວຍມັງສະຈັກຂຸ (ຕາເນື້ອ) ແລ້ວຊົງຮູ້ ດັ່ງໃນພຣະສູດເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ທອດພຣະເນດເຫັນທ່ອນໄມ້ໃຫຍ່ລອຍມາຕາມກະແສນ້ຳແຫ່ງແມ່ນ້ຳຄົງຄາ' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ບາງຄັ້ງຊົງເຫັນດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸ (ຕາທິບ) ແລ້ວຊົງຮູ້ ດັ່ງໃນພຣະສູດເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ທອດພຣະເນດເຫັນເທວະດาທັງຫຼາຍປະມານພັນຕົນກຳລັງຈັບຈອງທີ່ດິນໃນປາຕະລີຄາມ ດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸອັນບໍລິສຸດລ່ວງເລີຍຈັກຂຸຂອງມະນຸດ' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ບາງຄັ້ງຊົງສະດັບດ້ວຍໂສຕະປົກກະຕິ (ຫູທຳມະດา) ແລ້ວຊົງຮູ້ ດັ່ງໃນພຣະສູດເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຊົງສະດັບຄຳສົນທະນານີ້ລະຫວ່າງທ່ານພຣະອານົນກັບສຸພັດທະປະຣิພາຊົກ' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ບາງຄັ້ງຊົງສະດັບດ້ວຍທິບພະຍະໂສຕະ (ຫູທິບ) ແລ້ວຊົງຮູ້ ດັ່ງໃນພຣະສູດເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຊົງສະດັບຄຳສົນທະນານີ້ລະຫວ່າງສັນທານະຄະຫະບໍດີກັບນິໂຄຣທະປະຣິພາຊົກ ດ້ວຍທິບພະຍະໂສຕະທາດອັນບໍລິສຸດລ່ວງເລີຍໂສຕະຂອງມະນຸດ' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ພຣະອົງຊົງສະດັບແລ້ວຊົງຮູ້ດ້ວຍສັບພັນຍຸຕະญาນ. ຊົງເຮັດຫຍັງຢູ່ຈຶ່ງຊົງຮູ້? ຄືຊົງບຳເພັນປັດສິມະຍາມະກິດ. ແລະຂຶ້ນຊື່ວ່າກິດນັ້ນ ມີ 2 ຢ່າງ ຄື ກິດທີ່ມີປະໂຫຍດ ແລະກິດທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດ. ໃນກິດ 2 ຢ່າງນັ້ນ ກິດທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກຳຈັດເສຍແລ້ວດ້ວຍອໍຣະຫັດຕະມັກ ຕັ້ງແຕ່ຢູ່ທີ່ໂພທິບັນລັງນັ້ນເອງ. ສ່ວນກິດທີ່ມີປະໂຫຍດເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ກິດນັ້ນມີ 5 ປະການ ຄື ປຸເຣພັດຕະກິດ, ປັດສິມະພັດຕະກິດ, ປຸຣິມະຍາມະກິດ, ມັດຊິມະຍາມະກິດ, ແລະปັດສິມະຍາມະກິດ.

ตตฺริทํ ปุเรภตฺตกิจฺจํ –

ໃນກິດ 5 ປະການນັ້ນ ນີ້ຄືປຸເຣພັດຕະກິດ —

ภควา หิ ปาโตว อุฏฺฐาย อุปฏฺฐากานุคฺคหตฺถํ สรีรผาสุกตฺถญฺจ มุขโธวนาทิสรีรปริกมฺมํ กตฺวา ยาว ภิกฺขาจารเวลา ตาว วิวิตฺตาสเน วีตินาเมตฺวา, ภิกฺขาจารเวลายํ นิวาเสตฺวา กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตมาทาย กทาจิ เอกโก, กทาจิ ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต, คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย ปวิสติ; กทาจิ ปกติยา, กทาจิ อเนเกหิ ปาฏิหาริเยหิ วตฺตมาเนหิ. เสยฺยถิทํ, ปิณฺฑาย ปวิสโต โลกนาถสฺส ปุรโต ปุรโต คนฺตฺวา มุทุคตวาตา ปถวึ โสเธนฺติ, วลาหกา อุทกผุสิตานิ มุญฺจนฺตา มคฺเค เรณุํ วูปสเมตฺวา อุปริ วิตานํ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, อปเร วาตา ปุปฺผานิ อุปสํหริตฺวา มคฺเค โอกิรนฺติ, อุนฺนตา ภูมิปฺปเทสา โอนมนฺติ, โอนตา อุนฺนมนฺติ, ปาทนิกฺเขปสมเย สมาว ภูมิ โหติ, สุขสมฺผสฺสานิ ปทุมปุปฺผานิ วา ปาเท สมฺปฏิจฺฉนฺติ. อินฺทขีลสฺส อนฺโต ฐปิตมตฺเต ทกฺขิณปาเท สรีรโต ฉพฺพณฺณรสฺมิโย นิกฺขมิตฺวา สุวณฺณรสปิญฺชรานิ วิย จิตฺรปฏปริกฺขิตฺตานิ วิย จ ปาสาทกูฏาคาราทีนิ อลงฺกโรนฺติโย อิโต จิโต จ ธาวนฺติ, หตฺถิอสฺสวิหงฺคาทโย สกสกฏฺฐาเนสุ ฐิตาเยว มธุเรนากาเรน สทฺทํ กโรนฺติ, ตถา เภริวีณาทีนิ ตูริยานิ มนุสฺสานญฺจ กายูปคานิ อาภรณานิ. เตน สญฺญาเณน มนุสฺสา ชานนฺติ – ‘‘อชฺช ภควา อิธ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ’’ติ. เต สุนิวตฺถา สุปารุตา คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย ฆรา นิกฺขมิตฺวา อนฺตรวีถึ ปฏิปชฺชิตฺวา ภควนฺตํ คนฺธปุปฺผาทีหิ สกฺกจฺจํ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา – ‘‘อมฺหากํ, ภนฺเต, ทส ภิกฺขู, อมฺหากํ วีสติ, ปญฺญาสํ…เป… สตํ เทถา’’ติ ยาจิตฺวา ภควโตปิ ปตฺตํ คเหตฺวา อาสนํ ปญฺญเปตฺวา สกฺกจฺจํ ปิณฺฑปาเตน ปฏิมาเนนฺติ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ เตสํ สตฺตานํ จิตฺตสนฺตานานิ โอโลเกตฺวา ตถา ธมฺมํ เทเสติ, ยถา เกจิ สรณคมเนสุ ปติฏฺฐหนฺติ, เกจิ ปญฺจสุ สีเลสุ, เกจิ โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิผลานํ อญฺญตรสฺมึ; เกจิ ปพฺพชิตฺวา อคฺคผเล อรหตฺเตติ. เอวํ มหาชนํ อนุคฺคเหตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ คจฺฉติ. ตตฺถ [Pg.47] คนฺตฺวา มณฺฑลมาเฬ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทติ, ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสานํ อาคมยมาโน. ตโต ภิกฺขูนํ ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน อุปฏฺฐาโก ภควโต นิเวเทติ. อถ ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสติ. อิทํ ตาว ปุเรภตฺตกิจฺจํ.

ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງຕື່ນແຕ່ເຊົ້າ ຊົງເຮັດສະລີຣະປະຕິບັດ ມີການລ້າງພຣະພັກເປັນຕົ້ນ ເພື່ອຊົງອະນຸເຄາະແກ່ພຣະອຸປັດຖາກ ແລະເພື່ອຄວາມສະບາຍແຫ່ງພຣະສະລີຣະ ແລ້ວຊົງຢັ້ງຢູ່ເທິງເສນາສະນະອັນສະຫງັດ ຈົນເຖິງເວລາທ່ຽວບິນທະບາດ. ເມື່ອເຖິງເວລາທ່ຽວບິນທະບາດ ຊົງນຸ່ງສະບົງ ຊົງຮັດປະຄົດແອວ ຊົງຫົ່ມຈີວອນ ຊົງຖືບາດ ແລ້ວຊົງສະເດັດເຂົ້າໄປສູ່ບ້ານຫຼືນິຄົມເພື່ອບິນທະບາດ ບາງຄັ້ງສະເດັດໄປພຣະອົງດຽວ ບາງຄັ້ງມີພຣະພິກຂຸສົງແວດລ້ອມ ບາງຄັ້ງສະເດັດໄປຕາມປົກກະຕິ ບາງຄັ້ງສະເດັດໄປດ້ວຍພຣະປະຕິຫານຫຼາຍປະການ. ດັ່ງນີ້ຄື ເມື່ອພຣະໂລກະນາດສະເດັດເຂົ້າໄປເພື່ອບິນທະບາດ ສາຍລົມອ່ອນໆຍ່ອມພັດໄປທາງໜ້າເພື່ອປັດກວາດແຜ່ນດິນໃຫ້ສະອາດ, ເມກທັງຫຼາຍຍ່ອມຫຼັ່ງລະອອງຝົນລົງມາເພື່ອດັບຝຸ່ນລະອອງໃນຫົນທາງ ແລ້ວກາຍເປັນເພດານກັ້ນຢູ່ເບື້ອງເທິງ, ລົມເຫຼົ່າອື່ນຍ່ອມພັດເອົາດອກໄມ້ທັງຫຼາຍມາໂປຍລົງໃນຫົນທາງ, ພື້ນດິນບ່ອນທີ່ສູງຍ່ອມຕ່ຳລົງ ບ່ອນທີ່ຕ່ຳຍ່ອມສູງຂຶ້ນ ພື້ນດິນຍ່ອມສະເໝີກັນໃນເວລາທີ່ຊົງຢຽບພຣະບາດ, ຫຼືດອກບົວອັນມີສຳຜັດເປັນຕາສະບາຍຍ່ອມຮອງຮັບພຣະບາດໄວ້. ພໍພຣະບາດເບື້ອງຂວາຢຽບເຂົ້າໄປພາຍໃນທໍລະນີປະຕູເມືອງ ພຣະສັດສະໝີ 6 ປະການຍ່ອມຊ່ານອອກຈາກພຣະສະລີຣະ ແລ່ນໄປມາທົ່ວທຸກທິດ ປະດັບປະດາປຣາສາດແລະຫໍຄອຍເປັນຕົ້ນ ປຽບເໝືອນນ້ຳຄຳອັນເຫຼືອງອ່ອນ ແລະປຽບເໝືອນລ້ອມຮອບດ້ວຍຜ້າຫຼາກສີ, ພວກຊ້າງ ມ້າ ແລະນົກເປັນຕົ້ນ ທີ່ຢືນຢູ່ຕາມສະຖານທີ່ຂອງຕົນໆ ຍ່ອມສົ່ງສຽງຮ້ອງອັນໄພເລາະ, ເຄື່ອງດົນຕີມີກອງແລະພິນເປັນຕົ້ນ ແລະເຄື່ອງປະດັບກາຍຂອງມະນຸດທັງຫຼາຍກໍສົ່ງສຽງເຊັ່ນດຽວກັນ. ດ້ວຍເຄື່ອງໝາຍນັ້ນ ມະນຸດທັງຫຼາຍຍ່ອມຮູ້ວ່າ 'ວັນນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະເດັດເຂົ້າມາບິນທະບາດໃນທີ່ນີ້ແລ້ວ'. ພວກເຂົານຸ່ງຫົ່ມຮຽບຮ້ອຍດີແລ້ວ ຖືເອົາເຄື່ອງສັກກາລະມີຂອງຫອມແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ ອອກຈາກເຮືອນ ໄປສູ່ຖະໜົນໃຫຍ່ ບູຊາພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າດ້ວຍຂອງຫອມແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນໂດຍເຄົາລົບ ຖວາຍອະພິວາດແລ້ວກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂໍຊົງໂປດປະທານພຣະພິກຂຸ 10 ຮູບແກ່ພວກຂ້າພະເຈົ້າ, ປະທານ 20 ຮູບ, 50 ຮູບ... ລະ... 100 ຮູບ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຮັບບາດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ປູລາດອາສະນະ ແລ້ວອັງຄາດດ້ວຍບິນທະບາດໂດຍເຄົາລົບ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງເຮັດພັດຕະກິດເສັດແລ້ວ ຊົງgວດເບິ່ງຈິດສັນດານຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ແລ້ວຊົງສະແດງທຳ ໂດຍປະການທີ່ບາງພວກຕັ້ງຢູ່ໃນໄຕຣສະຣະນະຄົມ, ບາງພວກຕັ້ງຢູ່ໃນສິນຫ້າ, ບາງພວກຕັ້ງຢູ່ໃນຜົນໃດຜົນໜຶ່ງແຫ່ງໂສຕາປັດຕິຜົນ ສະກະທาຄາມິຜົນ ແລະອະນາຄາມິຜົນ, ບາງພວກບວດແລ້ວຕັ້ງຢູ່ໃນອໍຣະຫັດຕະຜົນອັນເປັນຜົນອັນເລີດ. ຊົງອະນຸເຄາະມະຫາຊົນຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຊົງສະເດັດລຸກຈາກອາສະນະໄປສູ່ວິຫານ. ເມື່ອສະເດັດເຖິງວິຫານນັ້ນແລ້ວ ຊົງປະທັບນັ່ງເທິງພຣະພຸດທະອາສະນະອັນປະເສີດທີ່ປູລາດໄວ້ໃນໂຮງກົມ ເພື່ອຊົງລໍຖ້າການສິ້ນສຸດພັດຕະກິດຂອງພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ. ຈາກນັ້ນ ເມື່ອພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍສັນເຂົ້າເສັດແລ້ວ ພຣະອຸປັດຖາກກໍກາບທູນໃຫ້ຊົງຊາບ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍສະເດັດເຂົ້າສູ່ພຣະຄັນທະກຸຕິ. ນີ້ຄືປຸເຣພັດຕະກິດກ່ອນ.

อถ ภควา เอวํ กตปุเรภตฺตกิจฺโจ คนฺธกุฏิยา อุปฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ปาเท ปกฺขาเลตฺวา ปาทปีเฐ ฐตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ โอวทติ – ‘‘ภิกฺขเว, อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ, ทุลฺลโภ พุทฺธุปฺปาโท โลกสฺมึ, ทุลฺลโภ มนุสฺสตฺตปฏิลาโภ, ทุลฺลภา สมฺปตฺติ, ทุลฺลภา ปพฺพชฺชา, ทุลฺลภํ สทฺธมฺมสฺสวน’’นฺติ. ตตฺถ เกจิ ภควนฺตํ กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺติ. ภควาปิ เตสํ จริยานุรูปํ กมฺมฏฺฐานํ เทติ. ตโต สพฺเพปิ ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ คจฺฉนฺติ. เกจิ อรญฺญํ, เกจิ รุกฺขมูลํ, เกจิ ปพฺพตาทีนํ อญฺญตรํ, เกจิ จาตุมหาราชิกภวนํ…เป… เกจิ วสวตฺติภวนนฺติ. ตโต ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา สเจ อากงฺขติ, ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน มุหุตฺตํ สีหเสยฺยํ กปฺเปติ. อถ สมสฺสาสิตกาโย วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยภาเค โลกํ โวโลเกติ. ตติยภาเค ยํ คามํ วา นิคมํ วา อุปนิสฺสาย วิหรติ ตตฺถ มหาชโน ปุเรภตฺตํ ทานํ ทตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ สุนิวตฺโถ สุปารุโต คนฺธปุปฺผาทีนิ อาทาย วิหาเร สนฺนิปตติ. ตโต ภควา สมฺปตฺตปริสาย อนุรูเปน ปาฏิหาริเยน คนฺตฺวา ธมฺมสภายํ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสชฺช ธมฺมํ เทเสติ กาลยุตฺตํ สมยยุตฺตํ, อถ กาลํ วิทิตฺวา ปริสํ อุยฺโยเชติ, มนุสฺสา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปกฺกมนฺติ. อิทํ ปจฺฉาภตฺตกิจฺจํ.

ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຊົງບຳເພັນປຸເຣພັດຕະກິດເສັດແລ້ວຢ່າງນີ້ ປະທັບນັ່ງທີ່ບໍລິເວນໜ້າພຣະຄັນທະກຸຕິ ຊົງລ້າງພຣະບາດແລ້ວ ປະທັບຢືນເທິງຕັ່ງຮອງພຣະບາດ ຊົງໂອວາດພຣະພິກຂຸສົງວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພວກເຈົ້າຈົ່ງຍັງປະໂຫຍດໃຫ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍຄວາມບໍ່ປະໝາດເຖີດ, ການບັງເກີດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າຫາໄດ້ຍາກໃນໂລກ, ການໄດ້ອັດຕະພາບເປັນມະນຸດຫາໄດ້ຍາກ, ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສົມບັດຫາໄດ້ຍາກ, ການບວດຫາໄດ້ຍາກ, ການໄດ້ສະດັບພຣະສັດທຳຫາໄດ້ຍາກ' ດັ່ງນີ້. ໃນພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ບາງພວກທູນຖາມກຳມັດຖານກັບພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຊົງປະທານກຳມັດຖານອັນຄວນແກ່ຈະຣິດຂອງພວກເຂົາ. ຈາກນັ້ນ ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍທຸກຮູບຖວາຍອະພິວາດພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວ ຫຼີກໄປສູ່ສະຖານທີ່ພັກກາງຄືນແລະສະຖານທີ່ພັກgາງເວັນຂອງຕົນໆ. ບາງພວກໄປສູ່ປ່າ, ບາງພວກໄປສູ່ໂຄນໄມ້, ບາງພວກໄປສູ່ພູເຂົາເປັນຕົ້ນ, ບາງພວກໄປສູ່ສະຫວັນຊັ້ນຈາຕູມະຫາຣາຊິກາ... ລະ... ບາງພວກໄປສູ່ສະຫວັນຊັ້ນປະຣະນິມມິຕະວະສະວັດຕີ. ຈາກນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະເດັດເຂົ້າສູ່ພຣະຄັນທະກຸຕິ ຫາກຊົງປະສົງ ກໍຊົງບັນທົມສີຫະໄສຍາດດ້ວຍພຣະປັດສະເບື້ອງຂວາ ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ ຄູ່ໜຶ່ງ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະອົງຊົງມີພຣະສະລີຣະອັນຜ່ອນຄາຍແລ້ວ ຊົງລຸກຂຶ້ນ ໃນສ່ວນທີສອງ ຊົງgວດເບິ່ງໂລກ. ໃນສ່ວນທີສາມ ມະຫາຊົນໃນບ້ານຫຼືນິຄົມໃດທີ່ພຣະອົງຊົງອາໄສຢູ່ ພວກເຂົາຖວາຍທານໃນເວລາເຊົ້າແລ້ວ ໃນເວລາບ່າຍ ກໍນຸ່ງຫົ່ມຮຽບຮ້ອຍດີ ຖືເອົາເຄື່ອງສັກກາລະມີຂອງຫອມແລະດອກໄມ้ເປັນຕົ້ນ ມາປະຊຸມກັນໃນວິຫານ. ຈາກນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະເດັດໄປດ້ວຍພຣະປະຕິຫານອັນຄວນແກ່ບໍລິສັດທີ່ມາປະຊຸມກັນ ປະທັບນັ່ງເທິງພຣະພຸດທະອາສະນະອັນປະເສີດທີ່ປູລາດໄວ້ໃນໂຮງທຳ ຊົງສະແດງທຳອັນຄວນແກ່ການແລະເວລາ, ຈາກນັ້ນ ຊົງຊາບເວລາແລ້ວ ກໍຊົງສົ່ງບໍລິສັດກັບຄືນ, ມະນຸດທັງຫຼາຍຖວາຍອະພິວາດພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວຫຼີກໄປ. ນີ້ຄືປັດສິມະພັດຕະກິດ.

โส เอวํ นิฏฺฐิตปจฺฉาภตฺตกิจฺโจ สเจ คตฺตานิ โอสิญฺจิตุกาโม โหติ, พุทฺธาสนา วุฏฺฐาย นฺหานโกฏฺฐกํ ปวิสิตฺวา อุปฏฺฐาเกน ปฏิยาทิตอุทเกน คตฺตานิ อุตุํ คณฺหาเปติ. อุปฏฺฐาโกปิ พุทฺธาสนํ อาเนตฺวา คนฺธกุฏิปริเวเณ ปญฺญเปติ. ภควา สุรตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา อุตฺตราสงฺคํ เอกํสํ กริตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา นิสีทติ เอกโกว มุหุตฺตํ ปฏิสลฺลีโน, อถ ภิกฺขู ตโต ตโต อาคมฺม ภควโต อุปฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺติ. ตตฺถ เอกจฺเจ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, เอกจฺเจ กมฺมฏฺฐานํ, เอกจฺเจ [Pg.48] ธมฺมสฺสวนํ ยาจนฺติ. ภควา เตสํ อธิปฺปายํ สมฺปาเทนฺโต ปุริมยามํ วีตินาเมติ. อิทํ ปุริมยามกิจฺจํ.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນ ຜູ້ຊົງບຳເພັນປັດສິມະພັດຕະກິດເສັດແລ້ວຢ່າງນີ້ ຫາກຊົງປະສົງຈະສົງນ້ຳ ກໍສະເດັດລຸກຈາກພຣະພຸດທະອາສະນະ ເຂົ້າສູ່ຫ້ອງສົງນ້ຳ ຊົງໃຫ້ພຣະສະລີຣະປັບອຸນຫະພູມດ້ວຍນ້ຳທີ່ພຣະອຸປັດຖາກຈັດຖວາຍ. ຝ່າຍພຣະອຸປັດຖາກກໍນຳພຣະພຸດທະອາສະນະມາປູລາດໄວ້ທີ່ບໍລິເວນພຣະຄັນທະກຸຕິ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງນຸ່ງສະບົງສອງຊັ້ນອັນຍ້ອມດີແລ້ວ ຊົງຮັດປະຄົດແອວ ຊົງຫົ່ມຈີວອນສະເຫຼີງບ່າ ສະເດັດໄປປະທັບນັ່ງຫຼີກເຣັ້ນຢູ່ພຣະອົງດຽວຄູ່ໜຶ່ງໃນທີ່ນັ້ນ, ຈາກນັ້ນ ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍກໍມາຈາກສະຖານທີ່ນັ້ນໆ ເພື່ອເຂົ້າເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ໃນພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ບາງພວກທູນຖາມປັນຫາ, ບາງພວກທູນຖາມກຳມັດຖານ, ບາງພວກທູນຂໍຟັງທຳ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຍັງຄວາມປະສົງຂອງພວກເຂົາໃຫ້ບໍລິບູນ ຕະຫຼອດປະຖົມມະຍາມໃຫ້ຜ່ານໄປ. ນີ້ຄືປຸຣິມະຍາມະກິດ.

ปุริมยามกิจฺจปริโยสาเน ปน ภิกฺขูสุ ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปกฺกนฺเตสุ สกลทสสหสฺสิโลกธาตุเทวตาโย โอกาสํ ลภมานา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, ยถาภิสงฺขตํ อนฺตมโส จตุรกฺขรมฺปิ. ภควา ตาสํ เทวตานํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต มชฺฌิมยามํ วีตินาเมติ. อิทํ มชฺฌิมยามกิจฺจํ.

ກໍເມື່ອສິ້ນສຸດປະຖົມມະຍາມະກິດ ເມື່ອພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຖວາຍອະພິວາດພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວຫຼີກໄປ ເທວະດາທັງຫຼາຍໃນໝື່ນໂລກທາດທັງສິ້ນ ໄດ້ໂອກາດແລ້ວ ກໍເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ທູນຖາມປັນຫາ ຕາມທີ່ຕຽມມາ ຢ່າງຕ່ຳສຸດເຖິງປັນຫາທີ່ມີພຽງ 4 ອັກສອນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງແກ້ປັນຫາຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຕະຫຼອດມັດຊິມະຍາມໃຫ້ຜ່ານໄປ. ນີ້ຄືມັດຊິມະຍາມະກິດ.

ปจฺฉิมยามํ ปน ตโย โกฏฺฐาเส กตฺวา ปุเรภตฺตโต ปฏฺฐาย นิสชฺชาย ปีฬิตสฺส สรีรสฺส กิลาสุภาวโมจนตฺถํ เอกํ โกฏฺฐาสํ จงฺกเมน วีตินาเมติ. ทุติยโกฏฺฐาเส คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน สีหเสยฺยํ กปฺเปติ. ตติยโกฏฺฐาเส ปจฺจุฏฺฐาย นิสีทิตฺวา ปุริมพุทฺธานํ สนฺติเก ทานสีลาทิวเสน กตาธิการปุคฺคลทสฺสนตฺถํ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกติ. อิทํ ปจฺฉิมยามกิจฺจํ.

ສ່ວນໃນປັດສິມມະຍາມ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງແບ່ງອອກເປັນສາມສ່ວນ ແລ້ວຊົງຍັງສ່ວນໜຶ່ງໃຫ້ລ່ວງໄປດ້ວຍການສະເດັດຈົງກົມ ເພື່ອບັນເທົາຄວາມເມື່ອຍລ້າຂອງພຣະວໍຣະກາຍ ທີ່ຖືກບີບຄັ້ນດ້ວຍການປະທັບນັ່ງຕັ້ງແຕ່ກ່ອນເວລາສັນເຂົ້າ. ໃນສ່ວນທີສອງ ຊົງສະເດັດເຂົ້າສູ່ພຣະຄັນທະກຸຕິ ແລ້ວຊົງຜັກຜ່ອນດ້ວຍການບັນທົມຕະແຄງຂວາ (ສີຫະໄສຍາດ) ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະ. ໃນສ່ວນທີສາມ ຊົງສະເດັດລຸກຂຶ້ນປະທັບນັ່ງ ແລ້ວຊົງເລັງແລເບິ່ງໂລກດ້ວຍພຣະພຸດທະຈັກຂຸ ເພື່ອຊົງgວດເບິ່ງບຸກຄົນຜູ້ມີອະທິການ (ບາຣະມີ) ທີ່ໄດ້ສັ່ງສົມໄວ້ໃນສຳນັກຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າອົງກ່ອນໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທານ ແລະ ສີລ ເປັນຕົ້ນ. ນີ້ຄືປັດສິມມະຍາມະກິດ (ພຸດທະກິດໃນປັດສິມມະຍາມ).

ตสฺมึ ปน ทิวเส ภควา ปุเรภตฺตกิจฺจํ ราชคเห ปริโยสาเปตฺวา ปจฺฉาภตฺเต มคฺคํ อาคโต, ปุริมยาเม ภิกฺขูนํ กมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา, มชฺฌิมยาเม เทวตานํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา, ปจฺฉิมยาเม จงฺกมํ อารุยฺห จงฺกมมาโน ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อิมํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อารพฺภ ปวตฺตํ กถํ สพฺพญฺญุตญฺญาเณเนว สุตฺวา อญฺญาสีติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปจฺฉิมยามกิจฺจํ กโรนฺโต อญฺญาสี’’ติ.

ກໍໃນວັນນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງບຳເພັນປຸຣິມພັດຕະກິດ (ກິດກ່ອນສັນເຂົ້າ) ໃຫ້ສຳເລັດເສັດສິ້ນໃນເມືອງຣາຊະຄຶ ແລ້ວໃນເວລາຫຼັງສັນເຂົ້າ ຊົງສະເດັດດຳເນີນທາງມາ, ໃນປະຖົມມະຍາມ ຊົງສະແດງກຳມະຖານແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ໃນມັດຊິມມະຍາມ ຊົງແກ້ບັນຫາຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍ, ໃນປັດສິມມະຍາມ ຊົງສະເດັດຂຶ້ນສູ່ທາງຈົງກົມ ເມື່ອພວມສະເດັດຈົງກົມຢູ່ ຊົງສະດັບພຣະວາຈານີ້ ທີ່ເປັນໄປປາຣົບພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານ ຂອງພິກຂຸ 500 ຮູບ ດ້ວຍພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານນັ້ນເອງ ແລ້ວຊົງຊາບ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊົງຊາບໃນຂະນະທີ່ຊົງບຳເພັນປັດສິມມະຍາມະກິດ'.

ญตฺวา จ ปนสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิเม ภิกฺขู มยฺหํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อารพฺภ คุณํ กเถนฺติ, เอเตสญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณกิจฺจํ น ปากฏํ, มยฺหเมว ปากฏํ. มยิ ปน คเต เอเต อตฺตโน กถํ นิรนฺตรํ อาโรเจสฺสนฺติ, ตโต เนสํ อหํ ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ติวิธํ สีลํ วิภชนฺโต, ทฺวาสฏฺฐิยา ฐาเนสุ อปฺปฏิวตฺติยํ สีหนาทํ นทนฺโต, ปจฺจยาการํ สโมธาเนตฺวา พุทฺธคุเณ ปากเฏ กตฺวา, สิเนรุํ อุกฺขิเปนฺโต วิย สุวณฺณกูเฏน นภํ ปหรนฺโต วิย จ ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนํ พฺรหฺมชาลสุตฺตนฺตํ อรหตฺตนิกูเฏน นิฏฺฐาเปนฺโต เทเสสฺสามิ, สา เม เทสนา ปรินิพฺพุตสฺสาปิ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ สตฺตานํ อมตมหานิพฺพานํ สมฺปาปิกา ภวิสฺสตี’’ติ. เอวํ จินฺเตตฺวา เยน มณฺฑลมาโฬ เตนุปสงฺกมีติ[Pg.49]. เยนาติ เยน ทิสาภาเคน, โส อุปสงฺกมิตพฺโพ. ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ กรณวจนํ, ยสฺมึ ปเทเส โส มณฺฑลมาโฬ, ตตฺถ คโตติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

ກໍແລ້ວ ເມື່ອຊົງຊາບແລ້ວ ພຣະດຳຣິນີ້ໄດ້ມີແກ່ພຣະອົງວ່າ: 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ພາກັນກ່າວສັນເສີນຄຸນ ປາຣົບພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານຂອງເຮົາ, ແຕ່ກິດແຫ່ງພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານນັ້ນ ຍັງບໍ່ປາກົດແກ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້, ປາກົດແກ່ເຮົາຜູ້ດຽວເທົ່ານັ້ນ. ເມື່ອເຮົາໄປເຖິງແລ້ວ ພິກຂຸເຫຼົ່ານີ້ຈັກກ່າວເລື່ອງລາວຂອງຕົນຕໍ່ໄປໂດຍບໍ່ຂາດສາຍ, ຈາກນັ້ນ ເຮົາຈັກຖືເອົາເລື່ອງນັ້ນມາເປັນເຫດເກີດຂຶ້ນ (ອັດຖຸບປັດຕິ) ແລ້ວຈັກຈຳແນກສີລ 3 ປະການ, ຊົງບັນລືສີຫະນາດ ອັນໃຜໆ ບໍ່ອາດຄັດຄ້ານໄດ້ ໃນຖານະ 62 ປະການ, ຊົງປະມວນປັດຈະຍາການ (ປະຕິດຈະສະມຸບບາດ) ແລ້ວຊົງເຮັດໃຫ້ພຸດທະຄຸນປາກົດແຈ້ງ, ປຽບເໝືອນການຍົກພູເຂົາສິເນຣຸຂຶ້ນ ແລະ ປຽບເໝືອນການຕີຟ້າດ້ວຍຄ້ອນຄຳ, ເຮົາຈັກສະແດງພຣະພົມມະຊາລສູດ ອັນເຮັດໃຫ້ໝື່ນໂລກະທາດຫວັ່ນໄຫວ ໂດຍຊົງຍອດດ້ວຍພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ, ພຣະທຳມະເທດສະນານັ້ນຂອງເຮົາ ແມ້ເມື່ອເຮົາປະຣິນιບພານໄປແລ້ວ ກໍຈັກຍັງສັດທັງຫຼາຍໃຫ້ເຖິງພຣະອະມະຕະມະຫານιບພານ ຕະຫຼອດຫ້າພັນປີ'. ຊົງດຳຣິຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງສະເດັດໄປທາງສາລາວົງກົມ (ມົນທົນມາລາ). ຄຳວ່າ 'Yenāti' ໝາຍເຖິງ ທິດທາງໃດ ທີ່ຄວນສະເດັດໄປ. ຫຼືວ່າ ຄຳທີ່ປະກອບດ້ວຍກະຣະນະວິບັດນີ້ ໃຊ້ໃນອັດແຫ່ງສັດຕະມີວິບັດ (ສະຖານທີ່), ອະທິບາຍວ່າ 'ສະເດັດໄປແລ້ວ ໃນສະຖານທີ່ໃດ ທີ່ສາລາວົງກົມນັ້ນຕັ້ງຢູ່', ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມໃນຄຳນີ້.

ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทีติ พุทฺธกาเล กิร ยตฺถ ยตฺถ เอโกปิ ภิกฺขุ วิหรติ สพฺพตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ. กสฺมา? ภควา กิร อตฺตโน สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน วิหรนฺเต มนสิ กโรติ – ‘‘อสุโก มยฺหํ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา คโต, สกฺขิสฺสติ นุ โข วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ โน วา’’ติ. อถ นํ ปสฺสติ กมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา อกุสลวิตกฺกํ วิตกฺกยมานํ, ตโต ‘‘กถญฺหิ นาม มาทิสสฺส สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหรนฺตํ อิมํ กุลปุตฺตํ อกุสลวิตกฺกา อภิภวิตฺวา อนมตคฺเค วฏฺฏทุกฺเข สํสาเรสฺสนฺตี’’ติ ตสฺส อนุคฺคหตฺถํ ตตฺเถว อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา ตํ กุลปุตฺตํ โอวทิตฺวา อากาสํ อุปฺปติตฺวา ปุน อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คจฺฉติ. อเถวํ โอวทิยมานา เต ภิกฺขู จินฺตยึสุ – ‘‘สตฺถา อมฺหากํ มนํ ชานิตฺวา อาคนฺตฺวา อมฺหากํ สมีเป ฐิตํเยว อตฺตานํ ทสฺเสติ’’. ตสฺมึ ขเณ – ‘‘ภนฺเต, อิธ นิสีทถ, อิธ นิสีทถา’’ติ อาสนปริเยสนํ นาม ภาโรติ. เต อาสนํ ปญฺญเปตฺวาว วิหรนฺติ. ยสฺส ปีฐํ อตฺถิ, โส ตํ ปญฺญเปติ. ยสฺส นตฺถิ, โส มญฺจํ วา ผลกํ วา กฏฺฐํ วา ปาสาณํ วา วาลุกปุญฺชํ วา ปญฺญเปติ. ตํ อลภมานา ปุราณปณฺณานิปิ สงฺกฑฺฒิตฺวา ตตฺถ ปํสุกูลํ ปตฺถริตฺวา ฐเปนฺติ. อิธ ปน รญฺโญ นิสีทนาสนเมว อตฺถิ, ตํ ปปฺโผเฏตฺวา ปญฺญเปตฺวา ปริวาเรตฺวา เต ภิกฺขู ภควโต อธิมุตฺติกญาณมารพฺภ คุณํ โถมยมานา นิสีทึสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ.

ຄຳວ່າ 'Paññatte āsane nisīdīti' (ປະທັບນັ່ງເທິງອາສະນະທີ່ປູລາດໄວ້ແລ້ວ) ມີອະທິບາຍວ່າ: ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນສະໄໝພຸດທະກາລ ໃນສະຖານທີ່ໃດກໍຕາມ ທີ່ມີພິກຂຸແມ້ຮູບດຽວອາໄສຢູ່ ໃນສະຖານທີ່ນັ້ນທັງໝົດ ອາສະນະຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ຍ່ອມຖືກປູລາດໄວ້ສະເໝີ. ເພາະເຫດໃດ? ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຍ່ອມຊົງມົນສິການເຖິງພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຜູ້ຮຽນເອົາກຳມະຖານໃນສຳນັກຂອງພຣະອົງ ແລ້ວໄປຢູ່ໃນສະຖານທີ່ອັນສະບາຍວ່າ: 'ພິກຂຸຊື່ນີ້ ຮຽນເອົາກຳມະຖານໃນສຳນັກຂອງເຮົາແລ້ວໄປ, ຈັກອາດສາມາດຍັງຄຸນວິເສດໃຫ້ບັງເກີດຂຶ້ນໄດ້ຫຼືບໍ່ໜໍ?'. ຄັ້ງນັ້ນ ຫາກຊົງເຫັນພິກຂຸນັ້ນ ລະຖິ້ມກຳມະຖານ ແລ້ວມົວຄິດອະກຸສົນວິຕົກຢູ່, ຈາກນັ້ນ ຊົງດຳຣິວ່າ 'ອະກຸສົນວິຕົກທັງຫຼາຍ ຈັກຄອບງຳgຸນລະບຸດນີ້ ຜູ້ຮຽນເອົາກຳມະຖານໃນສຳນັກຂອງພຣະສາດສະດາເຊັ່ນເຮົາ ແລ້ວອາໄສຢູ່ ໃຫ້ຈົມລົງໃນວັດຕະທຸກ ອັນຫາເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍບໍ່ໄດ້ ໄດ້ແນວໃດກັນ?', ເພື່ອຊົງອະນຸເຄາະແກ່ພິກຂຸນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງສະແດງພຣະອົງໃນສະຖານທີ່ນັ້ນເອງ ແລ້ວຊົງໂອວາດກຸນລະບຸດນັ້ນ ແລ້ວສະເດັດເຫາະຂຶ້ນສູ່ອາກາດ ກັບຄືນສູ່ທີ່ປະທັບຂອງພຣະອົງຕາມເດີມ. ຄັ້ງນັ້ນ ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຜູ້ໄດ້ຮັບໂອວາດຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງຄິດກັນວ່າ: 'ພຣະສາດສະດາ ຊົງຊາບວາລະຈິດຂອງພວກ ເຮົາ ແລ້ວສະເດັດມາສະແດງພຣະອົງ ຢືນຢູ່ໃກ້ໆ ພວກ ເຮົາ, ໃນຂະນະນັ້ນ ການທີ່ຈະມາກ່າວວ່າ 'ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂໍອັນເຊີນປະທັບນັ່ງທີ່ນີ້ ຂໍອັນເຊີນປະທັບນັ່ງທີ່ນີ້' ແລ້ວທ່ຽວຫາອາສະນະນັ້ນ ຍ່ອມເປັນພາລະໜັກ'. ດັ່ງນັ້ນ ພວກເຂົາຈຶ່ງປູລາດອາສະນະໄວ້ກ່ອນ ແລ້ວຈຶ່ງຢູ່. ພິກຂຸໃດມີຕັ່ງ ກໍປູລາດຕັ່ງນັ້ນ. ພິກຂຸໃດບໍ່ມີ ກໍປູລາດຕຽງ ຫຼື ແຜ່ນກະດານ ຫຼື ທ່ອນໄມ້ ຫຼື ແຜ່ນຫີນ ຫຼື ກອງຊາຍ. ເມື່ອຫາສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ໄດ້ ແມ້ແຕ່ໃບໄມ້ແຫ້ງ ກໍຍັງກວາດມາລວມກັນ ແລ້ວເອົາຜ້າບັງສະກຸນປູລາດໄວ້ເທິງໃບໄມ້ນັ້ນ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ (ໃນສາລາວົງກົມ) ມີແຕ່ພຣະຣາຊາສະນະ (ທີ່ປະທັບນັ່ງຂອງພຣະຣາຊາ) ເທົ່ານັ້ນ, ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ປັດຝຸ່ນອາສະນະນັ້ນແລ້ວປູລາດໄວ້ ແລ້ວນັ່ງແວດລ້ອມ ພາກັນກ່າວສັນເສີນຄຸນ ປາຣົບອະທິມຸດຕິຍານ (ຍານຢັ່ງຮູ້ອັດທະຍາໄສ) ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງອາສະນະນັ້ນວ່າ 'paññatte āsane nisīdī' (ປະທັບນັ່ງເທິງອາສະນະທີ່ປູລາດໄວ້ແລ້ວ).

เอวํ นิสินฺโน ปน ชานนฺโตเยว กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ภิกฺขู ปุจฺฉิ. เต จสฺส สพฺพํ กถยึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘นิสชฺช โข ภควา’’ติอาทิ. ตตฺถ กาย นุตฺถาติ กตมาย นุ กถาย สนฺนิสินฺนา ภวถาติ อตฺโถ. กาย เนตฺถาติปิ ปาฬิ, ตสฺสา กตมาย นุ เอตฺถาติ อตฺโถ กาย โนตฺถาติปิ ปาฬิ. ตสฺสาปิ ปุริโมเยว อตฺโถ.

ກໍເມື່ອປະທັບນັ່ງຢ່າງນີ້ແລ້ວ ແມ້ຊົງຊາບຢູ່ ກໍຍັງຊົງຖາມພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເພື່ອໃຫ້ເປັນເຫດເກີດຂຶ້ນແຫ່ງເລື່ອງລາວ (ສົນທະນາ). ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍໄດ້ກາບທູນເລື່ອງລາວທັງປວງແກ່ພຣະອົງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'nisajja kho bhagavā' (ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າປະທັບນັ່ງແລ້ວແລ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'kāya nutthā' ມີອະທິບາຍວ່າ 'ພວກເຈົ້ານັ່ງປະຊຸມກັນດ້ວຍເລື່ອງລາວຫຍັງໜໍ?'. ແມ້ບົດບາລີວ່າ 'kāya netthā' ກໍມີ, ອະທິບາຍວ່າ 'ໃນທີ່ນີ້ ພວກເຈົ້ານັ່ງປະຊຸມກັນດ້ວຍເລື່ອງລາວຫຍັງໜໍ?'. ແມ້ບົດບາລີວ່າ 'kāya notthā' ກໍມີ, ເນື້ອຄວາມຂອງບົດນັ້ນ ກໍຄືກັນກັບບົດກ່ອນນັ້ນເອງ.

อนฺตรากถาติ[Pg.50], กมฺมฏฺฐานมนสิการอุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนํ อนฺตรา อญฺญา เอกา กถา. วิปฺปกตาติ, มม อาคมนปจฺจยา อปรินิฏฺฐิตา สิขํ อปฺปตฺตา. เตน กึ ทสฺเสติ? ‘‘นาหํ ตุมฺหากํ กถาภงฺคตฺถํ อาคโต, อหํ ปน สพฺพญฺญุตาย ตุมฺหากํ กถํ นิฏฺฐาเปตฺวา มตฺถกปฺปตฺตํ กตฺวา ทสฺสามีติ อาคโต’’ติ นิสชฺเชว สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรติ. อยํ โข โน, ภนฺเต, อนฺตรากถา วิปฺปกตา, อถ ภควา อนุปฺปตฺโตติ เอตฺถาปิ อยมธิปฺปาโย. อยํ ภนฺเต อมฺหากํ ภควโต สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อารพฺภ คุณกถา วิปฺปกตา, น ราชกถาทิกา ติรจฺฉานกถา, อถ ภควา อนุปฺปตฺโต; ตํ โน อิทานิ นิฏฺฐาเปตฺวา เทเสถาติ.

ຄຳວ່າ 'Antarākathā' (ເລື່ອງລາວໃນລະຫວ່າງ) ໝາຍເຖິງ ເລື່ອງລາວຢ່າງອື່ນ ທີ່ຢູ່ນອກເໜືອໄປຈາກການມົນສິການກຳມະຖານ ການສະແດງທຳ ແລະ ການສອບຖາມ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'Vippakatā' (ຄ້າງຄາຢູ່) ໝາຍເຖິງ ຍັງບໍ່ທັນສຳເລັດເສັດສິ້ນ ຍັງບໍ່ທັນເຖິງທີ່ສຸດ ເພາະເຫດແຫ່ງການສະເດັດມາຂອງເຮົາ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ຊົງສະແດງຫຍັງ? ຊົງສະແດງວ່າ 'ເຮົາບໍ່ໄດ້ມາເພື່ອທຳລາຍເລື່ອງລາວ (ການສົນທະນາ) ຂອງພວກເຈົ້າ, ແຕ່ເຮົາມາດ້ວຍຄວາມເປັນພຣະສັບພັນຍູ ເພື່ອຈະເຮັດໃຫ້ເລື່ອງລາວຂອງພວກເຈົ້າສຳເລັດເສັດສິ້ນ ແລະ ເຖິງທີ່ສຸດ' ພໍປະທັບນັ່ງແລ້ວ ກໍຊົງປະວໍຣະນາຄວາມເປັນພຣະສັບພັນຍູທັນທີ. ແມ້ໃນຄຳວ່າ 'Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto' (ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ເລື່ອງລາວໃນລະຫວ່າງຂອງພວກຂ້ານ້ອຍຍັງຄ້າງຄາຢູ່ ພໍດີພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະເດັດມາເຖິງ) ນີ້ ກໍມີອະທິບາຍດັ່ງນີ້: 'ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ເລື່ອງລາວສັນເສີນຄຸນ ປາຣົບພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຂອງພວກຂ້ານ້ອຍນີ້ ຍັງຄ້າງຄາຢູ່, ບໍ່ແມ່ນຕິຣັດສານກະຖາ ມີຣາຊະກະຖາ ເປັນຕົ້ນ, ພໍດີພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະເດັດມາເຖິງ; ຂໍພຣະອົງຈົ່ງຊົງສະແດງທຳ ເຮັດໃຫ້ເລື່ອງລາວນັ້ນສຳເລັດເສັດສິ້ນແກ່ພວກຂ້ານ້ອຍໃນບັດນີ້ເຖີດ'.

เอตฺตาวตา จ ยํ อายสฺมตา อานนฺเทน กมลกุวลยุชฺชลวิมลสาธุรสสลิลาย โปกฺขรณิยา สุขาวตรณตฺถํ นิมฺมลสิลาตลรจนวิลาสโสภิตรตนโสปานํ, วิปฺปกิณฺณมุตฺตาตลสทิสวาลุกากิณฺณปณฺฑรภูมิภาคํ ติตฺถํ วิย สุวิภตฺตภิตฺติวิจิตฺรเวทิกาปริกฺขิตฺตสฺส นกฺขตฺตปถํ ผุสิตุกามตาย วิย, วิชมฺภิตสมุสฺสยสฺส ปาสาทวรสฺส สุขาโรหณตฺถํ ทนฺตมยสณฺหมุทุผลกกญฺจนลตาวินทฺธมณิคณปฺปภาสมุทยุชฺชลโสภํ โสปานํ วิย, สุวณฺณวลยนูปุราทิสงฺฆฏฺฏนสทฺทสมฺมิสฺสิตกถิตหสิตมธุรสฺสรเคหชนวิจริตสฺส อุฬาริสฺสริวิภวโสภิตสฺส มหาฆรสฺส สุขปฺปเวสนตฺถํ สุวณฺณรชตมณิมุตฺตปวาฬาทิชุติวิสฺสรวิชฺโชติตสุปฺปติฏฺฐิตวิสาลทฺวารพาหํ มหาทฺวารํ วิย จ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนสฺส พุทฺธคุณานุภาวสํสูจกสฺส อิมสฺส สุตฺตสฺส สุขาวคหณตฺถํ กาลเทสเทสกวตฺถุปริสาปเทสปฏิมณฺฑิตํ นิทานํ ภาสิตํ, ตสฺสตฺถวณฺณนา สมตฺตาติ.

ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ນິທານໃດ ທີ່ທ່ານພຣະອານົນໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ອັນປະດັບປະດາດ້ວຍການບອກກາລ ເວລາ ສະຖານທີ່ ຜູ້ສະແດງ ເລື່ອງລາວ ແລະ ບໍລິສັດ ເພື່ອຄວາມສະດວກໃນການຢັ່ງລົງສູ່ພຣະສູດນີ້ ອັນສົມບູນດ້ວຍອັດຖະແລະພະຍັນຊະນະ ອັນສະແດງເຖິງອານຸພາບແຫ່ງພຸດທະຄຸນ, ປຽບເໝືອນທ່າຮຽບ (ທ່າຂຶ້ນລົງ) ທີ່ມີຂັ້ນໄດແກ້ວອັນງົດງາມດ້ວຍລວດລາຍແຜ່ນຫີນອັນບໍລິສຸດ ແລະ ມີພື້ນດິນອັນခາວສະອາດດັ່ງດາດດ້ວຍຊາຍອັນສະເໝີດ້ວຍພື້ນໄຂ່ມຸກທີ່ເຣ່ຍຣາຍຢູ່ ເພື່ອຄວາມສະດວກໃນການລົງສູ່ສະໂບກຂະຣະນີ ອັນມີນ້ຳມີຣົດດີ ອັນສະອາດປາສະຈາກມົນທິນ ແລະ ຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍດອກບົວຫຼວງ ແລະ ດອກບົວຂາບ; ແລະ ປຽບເໝືອນຂັ້ນໄດອັນຮຸ່ງເຮືອງງົດງາມດ້ວຍແສງແຫ່ງໝູ່ແກ້ວມະນີ ທີ່ພັນໄວ້ດ້ວຍເຄືອທອງຄຳ ເທິງແຜ່ນງາຊ້າງອັນລະອຽດອ່ອນນຸ້ມ ເພື່ອຄວາມສະດວກໃນການຂຶ້ນສູ່ປຣາສາດອັນປະເສີດ ອັນມີຄວາມສູງຕະຫງ່ານເໝືອນດັ່ງຢາກຈະສຳຜັດທາງເດີນແຫ່ງດວງດາວ ອັນແວດລ້ອມດ້ວຍຝາທີ່ແບ່ງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ແລະ ມີຮົ້ວຮາວອັນວິຈິດ; ແລະ ປຽບເໝືອນປະຕູໃຫຍ່ ອັນມີວົງກົບປະຕູອັນກວ້າງຂວາງ ຕັ້ງຢູ່ເປັນຢ່າງດີ ຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍລັງສີແσງສະຫວ່າງແຫ່ງຄຳ ເງິນ ແກ້ວມະນີ ໄຂ່ມຸກ ແລະ ແກ້ວປະການັງ ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອຄວາມສະດວກໃນການເຂົ້າສູ່ຄະຣຶຫາດຫຼັງໃຫຍ່ ອັນຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍຍົດແລະສົມບັດອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ອັນເປັນທີ່ທ່ຽວໄປມາຂອງຄົນໃນເຮືອນ ຜູ້ມີສຽງເວົ້າຈາແລະຫົວເລາະອັນມ່ວນອອນຊອນ ປົນເປກັບສຽງກະທົບກັນແຫ່ງກຳໄລມືທອງຄຳ ແລະ ກະດິ່ງຕີນ ເປັນຕົ້ນ; ການພັນລະນາອັດຖະ (ອັດຖະກະຖາ) ແຫ່ງນິທານນັ້ນ ຈົບສົມບູນແລ້ວ.

๕. อิทานิ – ‘‘มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร อวณฺณํ ภาเสยฺยุ’’นฺติอาทินา นเยน ภควตา นิกฺขิตฺตสฺส สุตฺตสฺส วณฺณนาย โอกาโส อนุปฺปตฺโต. สา ปเนสา สุตฺตวณฺณนา. ยสฺมา สุตฺตนิกฺเขปํ วิจาเรตฺวา วุจฺจมานา ปากฏา โหติ, ตสฺมา สุตฺตนิกฺเขปํ ตาว วิจารยิสฺสาม. จตฺตาโร หิ สุตฺตนิกฺเขปา – อตฺตชฺฌาสโย, ปรชฺฌาสโย, ปุจฺฉาวสิโก, อฏฺฐุปฺปตฺติโกติ.

໕. ບັດນີ້ ໂອກາດແຫ່ງການພັນລະນາພຣະສູດ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ ໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ 'mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ' (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຫາກຄົນອື່ນກ່າວຕິຕຽນເຮົາ) ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ມາເຖິງແລ້ວ. ກໍການພັນລະນາພຣະສູດນັ້ນ ເພາະເຫດທີ່ ເມື່ອພິຈາຣະນາເຖິງສູດນິເຂບ (ເຫດແຫ່ງການສະແດງພຣະສູດ) ແລ້ວກ່າວ ຍ່ອມຈະປາກົດແຈ້ງດີ, ເພາະສະນັ້ນ ພວກ ເຮົາຈັກພິຈາຣະນາສູດນິເຂບກ່ອນ. ດ້ວຍວ່າ ສູດນິເຂບ ມີ 4 ປະການ ຄື: ອັດຕັດຊາໄສ (ຕາມອັດທະຍາໄສຂອງພຣະອົງເອງ), ປາຣັດຊາໄສ (ຕາມອັດທະຍາໄສຂອງຜູ້ອື່ນ), ປຸດສາວາສິກະ (ຕາມອຳນາດແຫ່ງຄຳຖາມ), ແລະ ອັດຖຸບປັດຕິກະ (ຕາມເຫດການທີ່ເກີດຂຶ້ນ).

ตตฺถ [Pg.51] ยานิ สุตฺตานิ ภควา ปเรหิ อนชฺฌิฏฺโฐ เกวลํ อตฺตโน อชฺฌาสเยเนว กเถสิ; เสยฺยถิทํ, อากงฺเขยฺยสุตฺตํ, วตฺถสุตฺตํ, มหาสติปฏฺฐานํ, มหาสฬายตนวิภงฺคสุตฺตํ, อริยวํสสุตฺตํ, สมฺมปฺปธานสุตฺตนฺตหารโก, อิทฺธิปาทอินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺคสุตฺตนฺตหารโกติ เอวมาทีนิ; เตสํ อตฺตชฺฌาสโย นิกฺเขโป.

ໃນສູດນິເຂບ 4 ປະການນັ້ນ ພຣະສູດໃດແດ່ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ບໍ່ໄດ້ຖືກຜູ້ອື່ນທູນອັນເຊີນ ແຕ່ຊົງສະແດງດ້ວຍພຣະອັດທະຍາໄສຂອງພຣະອົງເອງໂດຍແທ້, ໄດ້ແກ່ ອາກັງເຂຍຍະສູດ, ວັດຖະສູດ, ມະຫາສະຕິປັດຖານສູດ, ມະຫາສະລາຍະຕະນະວິພັງຄະສູດ, ອະຣิຍະວົງສະສູດ, ສັມມັບປະທານະສູດ, ອິດທິບາດສູດ, ອິນຊີສູດ, ພະລະສູດ, ໂພດຊົງສູດ ແລະ ມັກຄັງຄະສູດ ເປັນຕົ້ນ; ພຣະສູດເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ມີອັດຕັດຊາໄສນິເຂບ.

ยานิ ปน ‘‘ปริปกฺกา โข ราหุลสฺส วิมุตฺติปริปาจนิยา ธมฺมา; ยํนูนาหํ ราหุลํ อุตฺตรึ อาสวานํ ขเย วิเนยฺย’’นฺติ; (สํ. นิ. ๔.๑๒๑) เอวํ ปเรสํ อชฺฌาสยํ ขนฺตึ มนํ อภินีหารํ พุชฺฌนภาวญฺจ อเวกฺขิตฺวา ปรชฺฌาสยวเสน กถิตานิ; เสยฺยถิทํ, จูฬราหุโลวาทสุตฺตํ, มหาราหุโลวาทสุตฺตํ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ, ธาตุวิภงฺคสุตฺตนฺติ เอวมาทีนิ; เตสํ ปรชฺฌาสโย นิกฺเขโป.

ສ່ວນພຣະສູດໃດແດ່ ທີ່ຊົງສະແດງ ໂດຍຊົງພິຈາຣະນາວ່າ 'ທຳອັນເປັນເຄື່ອງບົ່ມວິມຸດຕິຂອງຣາຫຸນແກ່ກ້າແລ້ວ, ທາງທີ່ດີ ເຮົາຄວນແນະນຳຣາຫຸນໃນທຳອັນເປັນທີ່ສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະໃຫ້ຍິ່ງໆ ຂຶ້ນໄປ', ຄືຊົງເລັງເຫັນອັດທະຍາໄສ ຄວາມພໍໃຈ ອັດທະຍາໄສແຫ່ງຈິດ ຄວາມປາດຖະໜາ (ອະພິນິຫານ) ແລະ ຄວາມສາມາດໃນການຕຣັສຮູ້ ຂອງຜູ້ອື່ນ ແລ້ວຊົງສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປາຣັດຊາໄສ, ໄດ້ແກ່ ຈູລະຣາຫຸໂລວາດສູດ, ມະຫາຣາຫຸໂລວາດສູດ, ทັມມະຈັກກັບປະວັດຕະນະສູດ, ທາຕຸວິພັງຄະສູດ ເປັນຕົ້ນ; ພຣະສູດເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ມີປາຣັດຊາໄສນິເຂບ.

ภควนฺตํ ปน อุปสงฺกมิตฺวา จตสฺโส ปริสา, จตฺตาโร วณฺณา, นาคา, สุปณฺณา, คนฺธพฺพา, อสุรา, ยกฺขา, มหาราชาโน, ตาวตึสาทโย เทวา, มหาพฺรหฺมาติ เอวมาทโย – ‘‘โพชฺฌงฺคา โพชฺฌงฺคา’’ติ, ภนฺเต, วุจฺจนฺติ. ‘‘นีวรณา นีวรณา’’ติ, ภนฺเต, วุจฺจนฺติ; ‘‘อิเม นุ โข, ภนฺเต, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’. ‘‘กึ สูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติอาทินา นเยน ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ. เอวํ ปุฏฺเฐน ภควตา ยานิ กถิตานิ โพชฺฌงฺคสํยุตฺตาทีนิ, ยานิ วา ปนญฺญานิปิ เทวตาสํยุตฺต-มารสํยุตฺต-พฺรหฺมสํยุตฺต-สกฺกปญฺห-จูฬเวทลฺล-มหาเวทลฺล-สามญฺญผล-อาฬวก-สูจิโลม-ขรโลมสุตฺตาทีนิ; เตสํ ปุจฺฉาวสิโก นิกฺเขโป.

ກໍເມື່ອບໍລິສັດ 4, ວັນນະ 4, ນາກ, ຄຣຸດ (ສຸບັນ), ຄັນທັບພະ, ອະສູນ, ຍັກ, ທ້າວມະຫາຣາດທັງສີ່, ເທວະດາຊັ້ນດາວະດຶງ ເປັນຕົ້ນ, ແລະ ມະຫາພົມ ເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລ້ວທູນຖາມບັນຫາ ໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ: 'ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ທີ່ຮຽກກັນວ່າ ໂພດຊົງ ໂພດຊົງ ດັ່ງນີ້', 'ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ທີ່ຮຽກກັນວ່າ ນີວໍຣະນະ ນີວໍຣະນະ ດັ່ງນີ້', 'ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ເຫຼົ່ານີ້ຄືອຸປາດານັກຂັນ 5 ຫຼື ບໍ່ໜໍ?', 'ອັນໃດເປັນຊັບອັນປະເສີດສຸດຂອງຄົນໃນໂລກນີ້?' ເປັນຕົ້ນ. ພຣະສູດທັງຫຼາຍ ມີໂພດຊົງຄະສັງຍຸດ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງແລ້ວ ເມື່ອຖືກທູນຖາມຢ່າງນີ້, ຫຼື ແມ້ແຕ່ພຣະສູດອື່ນໆ ເຊັ່ນ ເທວະຕາສັງຍຸດ, ມາຣະສັງຍຸດ, ພຣົມມະສັງຍຸດ, ສັກກະປັນຫະສູດ, ຈູລະເວທັລລະສູດ, ມະຫາເວທັລລະສູດ, ສາມັນຍະຜະລະສູດ, ອາລາວະກະສູດ, ສູຈິໂລມະສູດ, ຂະຣະໂລມະສູດ ເປັນຕົ້ນ; ພຣະສູດເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ມີປຸດສາວาສິກະນິເຂບ.

ยานิ ปน ตานิ อุปฺปนฺนํ การณํ ปฏิจฺจ กถิตานิ, เสยฺยถิทํ – ธมฺมทายาทํ, จูฬสีหนาทํ, จนฺทูปมํ, ปุตฺตมํสูปมํ, ทารุกฺขนฺธูปมํ, อคฺคิกฺขนฺธูปมํ, เผณปิณฺฑูปมํ, ปาริจฺฉตฺตกูปมนฺติ เอวมาทีนิ; เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺติโก นิกฺเขโป.

ສ່ວນພຣະສູດໃດແດ່ ທີ່ຊົງສະແດງ ໂດຍປາຣົບເຫດການ (ເລື່ອງລາວ) ທີ່ເກີດຂຶ້ນ, ໄດ້ແກ່ ທັມມະທາຍາດສູດ, ຈູລະສີຫະນາດສູດ, ຈັນທູປະມະສູດ, ປຸດຕະມັງສູປະມະສູດ, ທາຣຸກຂັນທູປະມະສູດ, ອັກຄິກຂັນທູປະມະສູດ, ເພນະປິຍດູປະມະສູດ, ປາຣິສັດຕະກູປະມະສູດ ເປັນຕົ້ນ; ພຣະສູດເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ມີອັດຖຸບປັດຕິກະນິເຂບ.

เอวเมเตสุ จตูสุ นิกฺเขเปสุ อิมสฺส สุตฺตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติโก นิกฺเขโป. อฏฺฐุปฺปตฺติยา หิ อิทํ ภควตา นิกฺขิตฺตํ. กตราย อฏฺฐุปฺปตฺติยา? วณฺณาวณฺเณ. อาจริโย รตนตฺตยสฺส อวณฺณํ อภาสิ, อนฺเตวาสี วณฺณํ. อิติ อิมํ วณฺณาวณฺณํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา เทสนากุสโล ภควา – ‘‘มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร อวณฺณํ ภาเสยฺยุ’’นฺติ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ มมนฺติ[Pg.52], สามิวจนํ, มมาติ อตฺโถ. วาสทฺโท วิกปฺปนตฺโถ. ปเรติ, ปฏิวิรุทฺธา สตฺตา. ตตฺราติ เย อวณฺณํ วทนฺติ เตสุ.

ໃນບັນດາການຕັ້ງໄວ້ (ນິກເຂປະ) ໔ ປະການເຫຼົ່ານີ້, ການຕັ້ງໄວ້ໂດຍເຫດການທີ່ເກີດຂຶ້ນ (ອັດຖຸບປັດຕິກະນິກເຂປະ) ເປັນການຕັ້ງໄວ້ຂອງພຣະສູດນີ້. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຊົງສະແດງພຣະສູດນີ້ ເພາະເຫດການທີ່ເກີດຂຶ້ນ. ເພາະເຫດການທີ່ເກີດຂຶ້ນອັນໃດ? ຄື ເລື່ອງການກ່າວຕິຕຽນ ແລະ ການກ່າວສັນເສີນ. ອາຈານໄດ້ກ່າວຕິຕຽນພຣະຣັດຕະນະໄຕ, ສ່ວນສິດໄດ້ກ່າວສັນເສີນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຊົງສະຫຼາດໃນເທດສະໜາ ຊົງອາໄສເລື່ອງການກ່າວຕິຕຽນ ແລະ ການກ່າວສັນເສີນນີ້ໃຫ້ເປັນເຫດ ແລ້ວຈຶ່ງຊົງເລີ່ມສະແດງພຣະທຳມະເທດສະໜາວ່າ: «ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຫາກຄົນເຫຼົ່າອື່ນຈະກ່າວຕິຕຽນເຮົາ...» ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ «ມະມັງ» ເປັນສາມີວິບັດ, ມີອັດຖະວ່າ «ຂອງເຮົາ». ບົດວ່າ «ວາ» ມີອັດຖະວ່າ ທາງເລືອກ (ວິກັບປະ). ບົດວ່າ «ປະເຣ» ໝາຍເຖິງ ສັດທັງຫຼາຍຜູ້ເປັນປະຕິປັກ. ບົດວ່າ «ຕັດຕະຣະ» ໝາຍເຖິງ ໃນບັນດາສັດທັງຫຼາຍຜູ້ກ່າວຕິຕຽນເຫຼົ່ານັ້ນ.

น อาฆาโตติอาทีหิ กิญฺจาปิ เตสํ ภิกฺขูนํ อาฆาโตเยว นตฺถิ, อถ โข อายตึ กุลปุตฺตานํ อีทิเสสุปิ ฐาเนสุ อกุสลุปฺปตฺตึ ปฏิเสเธนฺโต ธมฺมเนตฺตึ ฐเปติ. ตตฺถ อาหนติ จิตฺตนฺติ ‘อาฆาโต’; โกปสฺเสตํ อธิวจนํ. อปฺปตีตา โหนฺติ เตน อตุฏฺฐา อโสมนสฺสิกาติ อปฺปจฺจโย; โทมนสฺสสฺเสตํ อธิวจนํ. เนว อตฺตโน น ปเรสํ หิตํ อภิราธยตีติ อนภิรทฺธิ; โกปสฺเสตํ อธิวจนํ. เอวเมตฺถ ทฺวีหิ ปเทหิ สงฺขารกฺขนฺโธ, เอเกน เวทนากฺขนฺโธติ ทฺเว ขนฺธา วุตฺตา. เตสํ วเสน เสสานมฺปิ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ การณํ ปฏิกฺขิตฺตเมว.

ດ້ວຍຄຳວ່າ «ນະ ອາຄາໂຕ» (ບໍ່ຄວນຜູກອາຄາດ) ເປັນຕົ້ນ, ເຖິງແມ່ນວ່າຄວາມອາຄາດຈະບໍ່ມີແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນເລີຍກོຕາມ, ແຕ່ເພື່ອປ້ອງກັນການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະກຸສົນແກ່ກຸນລະບຸດທັງຫຼາຍໃນອະນາຄົດ ໃນສະຖານະການເຊັ່ນນີ້, ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງຕັ້ງກົດເກນແຫ່ງທຳ (ທຳມະເນດຕິ) ໄວ້. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ທຳມະຊາດໃດຍ່ອມບຽດບຽນຈິດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳມະຊາດນັ້ນຊື່ວ່າ «ອາຄາດ» (ຄວາມຜູກໂກດ); ຄຳນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງຄວາມໂກດ (ໂທສະ). ບຸກຄົນທັງຫຼາຍຍ່ອມເປັນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມປິຕິຍິນດີ, ບໍ່ຍິນດີ, ບໍ່ມີໂສມະນັດ ດ້ວຍຄວາມໂກດນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ «ອັບປັດຈະຍະ» (ຄວາມບໍ່ພໍໃຈ); ຄຳນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງໂທມະນັດ. ທຳມະຊາດໃດຍ່ອມບໍ່ເຮັດປະໂຫຍດຂອງຕົນ ແລະ ຂອງຄົນອື່ນໃຫ້ສໍາເລັດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ «ອະນະພິຣັດທິ» (ຄວາມບໍ່ຍິນດີຍິ່ງ); ຄຳນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງຄວາມໂກດ. ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ, ໃນບົດເຫຼົ່ານີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງສັງຂານຂັນດ້ວຍ ໒ ບົດ (ຄື ອາຄາດ ແລະ ອະນະພິຣັດທິ), ແລະ ຊົງສະແດງເວທະນາຂັນດ້ວຍ ໑ ບົດ (ຄື ອັບປັດຈະຍະ), ຈຶ່ງເປັນອັນຊົງສະແດງຂັນ ໒ ປະການ. ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຂັນເຫຼົ່ານັ້ນ, ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສຳປະຍຸດຕະທຳທີ່ເຫຼືອກໍເປັນອັນຊົງຫ້າມໄວ້ແລ້ວເຊັ່ນກັນ.

เอวํ ปฐเมน นเยน มโนปโทสํ นิวาเรตฺวา, ทุติเยน นเยน ตตฺถ อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถ กุปิตา วา อนตฺตมนา วา, ตุมฺหํ เยวสฺส เตน อนฺตราโย’’ติ. ตตฺถ ‘ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถา’ติ เตสุ อวณฺณภาสเกสุ, ตสฺมึ วา อวณฺเณ ตุมฺเห ภเวยฺยาถ เจ; ยทิ ภเวยฺยาถาติ อตฺโถ. ‘กุปิตา’ โกเปน, อนตฺตมนา โทมนสฺเสน. ‘ตุมฺหํ เยวสฺส เตน อนฺตราโย’ติ ตุมฺหากํเยว เตน โกเปน, ตาย จ อนตฺตมนตาย ปฐมชฺฌานาทีนํ อนฺตราโย ภเวยฺย.

ເມື່ອຊົງຫ້າມຄວາມປະທຸສະຮ້າຍທາງໃຈ (ມະໂນປະໂດສະ) ດ້ວຍໄນທຳອິດຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ເພື່ອຊົງສະແດງໂທດ (ອາທີນາວະ) ໃນຄວາມປະທຸສະຮ້າຍທາງໃຈນັ້ນ ດ້ວຍໄນທີສອງ, ຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ: «ຫາກພວກເຈົ້າຈະໂກດເຄືອງ ຫຼື ບໍ່ພໍໃຈໃນການກ່າວຕິຕຽນນັ້ນ, ຄວາມຂັດຂ້ອງກໍຈະມີແກ່ພວກເຈົ້າເອງ» ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ «ຕັດຕະຣະ ເຈ ຕຸມ微 ອັດສະຖະ» ໝາຍເຖິງ ຫາກພວກເຈົ້າຈະເປັນໄປໃນຜູ້ກ່າວຕິຕຽນເຫຼົ່ານັ້ນ ຫຼື ໃນການກ່າວຕິຕຽນນັ້ນ. ບົດວ່າ «ກຸປິຕາ» ຄື ດ້ວຍຄວາມໂກດ, ບົດວ່າ «ອະນັດຕະມະນາ» ຄື ດ້ວຍໂທມະນັດ. ບົດວ່າ «ຄວາມຂັດຂ້ອງກໍຈະມີແກ່ພວກເຈົ້າເອງ» ໝາຍເຖິງ ຄວາມຂັດຂ້ອງ (ອັນຕະລາຍ) ແກ່ການບັນລຸປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ ຈະມີແກ່ພວກເຈົ້າເອງ ເພາະຄວາມໂກດນັ້ນ ແລະ ເພາະຄວາມບໍ່ພໍໃຈນັ້ນ.

เอวํ ทุติเยน นเยน อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา, ตติเยน นเยน วจนตฺถสลฺลกฺขณมตฺเตปิ อสมตฺถตํ ทสฺเสนฺโต – ‘‘อปิ นุ ตุมฺเห ปเรส’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปเรสนฺติ เยสํ เกสํ จิ. กุปิโต หิ เนว พุทฺธปจฺเจกพุทฺธอริยสาวกานํ, น มาตาปิตูนํ, น ปจฺจตฺถิกานํ สุภาสิตทุพฺภาสิตสฺส อตฺถํ อาชานาติ. ยถาห –

ເມື່ອຊົງສະແດງໂທດດ້ວຍໄນທີສອງຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ເພື່ອຊົງສະແດງຄວາມບໍ່ສາມາດ ແມ່ນແຕ່ໃນການກຳນົດຮູ້ຄວາມໝາຍຂອງຖ້ອຍຄຳ ດ້ວຍໄນທີສາມ, ຈຶ່ງຊົງg່າວວ່າ: «ພວກເຈົ້າຈະຮູ້ໄດ້ຫຼືວ່າ ຄຳເວົ້າຂອງຄົນອື່ນ...» ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ «ປະເຣສັງ» ໝາຍເຖິງ ຂອງບຸກຄົນໃດໆກໍຕາມ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ໂກດເຄືອງແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດຮູ້ຄວາມໝາຍແຫ່ງຄຳສຸພາສິດ ຫຼື ທຸບພາສິດ ຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ, ພຣະອະລິຍະສາວົກ, ຂອງບິດາມານດາ ຫຼື ຂອງພວກສັດຕູໄດ້ເລີຍ. ສົມດັ່ງທີ່ພຣະອົງຊົງກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธํ ตมํ ตทา โหติ, ยํ โกโธ สหเต นรํ.

«ຜູ້ໂກດຍ່ອມບໍ່ຮູ້ຈັກປະໂຫຍດ, ຜູ້ໂກດຍ່ອມບໍ່ເຫັນທຳ; ໃນເວລາໃດຄວາມໂກດຄອບງຳນະລຶຊົນ, ໃນເວລານັ້ນຍ່ອມມີແຕ່ຄວາມມືດມົນອັນສະໜິດ.

อนตฺถชนโน โกโธ, โกโธ จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌตี’’ติ. (อ. นิ. ๗.๖๔);

ຄວາມໂກດກໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຈິບຫາຍ, ຄວາມໂກດເຮັດໃຫ້ຈິດກຳເລີບ; ໄພເກີດຂຶ້ນຈາກພາຍໃນ, ແຕ່ຄົນທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ຮູ້ສຶກຕົວເລີຍ».

เอวํ [Pg.53] สพฺพถาปิ อวณฺเณ มโนปโทสํ นิเสเธตฺวา อิทานิ ปฏิปชฺชิตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต – ‘‘ตตฺร ตุมฺเหหิ อภูตํ อภูตโต’’ติอาทิมาห.

ເມື່ອຊົງຫ້າມຄວາມປະທຸສະຮ້າຍທາງໃຈໃນການກ່າວຕິຕຽນ ໂດຍປະການທັງປວງຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເພື່ອຊົງສະແດງວິທີການປະຕິບັດທີ່ຄວນເຮັດ, ຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ: «ໃນການກ່າວຕິຕຽນນັ້ນ, ພວກເຈົ້າຄວນແກ້ໄຂສິ່ງທີ່ບໍ່ຈິງ ໃຫ້ເຫັນວ່າບໍ່ຈິງ...» ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ ตตฺร ตุมฺเหหีติ, ตสฺมึ อวณฺเณ ตุมฺเหหิ. อภูตํ อภูตโต นิพฺเพเฐตพฺพนฺติ ยํ อภูตํ, ตํ อภูตภาเวเนว อปเนตพฺพํ. กถํ? อิติเปตํ อภูตนฺติอาทินา นเยน. ตตฺรายํ โยชนา – ‘‘ตุมฺหากํ สตฺถา น สพฺพญฺญู, ธมฺโม ทุรกฺขาโต, สงฺโฆ ทุปฺปฏิปนฺโน’’ติอาทีนิ สุตฺวา น ตุณฺหี ภวิตพฺพํ. เอวํ ปน วตฺตพฺพํ – ‘‘อิติ เปตํ อภูตํ, ยํ ตุมฺเหหิ วุตฺตํ, ตํ อิมินาปิ การเณน อภูตํ, อิมินาปิ การเณน อตจฺฉํ, ‘นตฺถิ เจตํ อมฺเหสุ’, ‘น จ ปเนตํ อมฺเหสุ สํวิชฺชติ’, สพฺพญฺญูเยว อมฺหากํ สตฺถา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ, ตตฺร อิทญฺจิทญฺจ การณ’’นฺติ. เอตฺถ จ ทุติยํ ปทํ ปฐมสฺส, จตุตฺถญฺจ ตติยสฺส เววจนนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทญฺจ อวณฺเณเยว นิพฺเพฐนํ กาตพฺพํ, น สพฺพตฺถ. ยทิ หิ ‘‘ตฺวํ ทุสฺสีโล, ตวาจริโย ทุสฺสีโล, อิทญฺจิทญฺจ ตยา กตํ, ตวาจริเยน กต’’นฺติ วุตฺเต ตุณฺหีภูโต อธิวาเสติ, อาสงฺกนีโย โหติ. ตสฺมา มโนปโทสํ อกตฺวา อวณฺโณ นิพฺเพเฐตพฺโพ. ‘‘โอฏฺโฐสิ, โคโณสี’’ติอาทินา ปน นเยน ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺตํ ปุคฺคลํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา อธิวาสนขนฺติเยว ตตฺถ กาตพฺพา.

ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ «ຕັດຕະຣະ ຕຸມເຫຫິ» ໝາຍເຖິງ ໃນການກ່າວຕິຕຽນນັ້ນ ໂດຍພວກເຈົ້າ. ບົດວ່າ «ຄວນແກ້ໄຂສິ່ງທີ່ບໍ່ຈິງ ໃຫ້ເຫັນວ່າບໍ່ຈິງ» ໝາຍເຖິງ ຄຳເວົ້າໃດທີ່ບໍ່ຈິງ, ຄວນກຳຈັດຄຳເວົ້ານັ້ນອອກໄປ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຈິງນັ້ນເອງ. ຖາມວ່າ: ກຳຈັດແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ດ້ວຍວິທີການມີບົດວ່າ «ອິຕິ ເປຕັງ ອະພູຕັງ» (ເພາະເຫດນີ້ ຄຳນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຈິງ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ມີການປະກອບຄວາມ (ໂຍຊະນາ) ດັ່ງນີ້: ເມື່ອໄດ້ຍິນຄຳກ່າວວ່າ «ພຣະສາສະດາຂອງພວກທ່ານບໍ່ແມ່ນພຣະສັບພັນຍູ, ພຣະທຳກ່າວໄວ້ບໍ່ດີ, ພຣະສົງປະຕິບັດບໍ່ດີ» ເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ຄວນນິ່ງເສີຍຢູ່. ແຕ່ຄວນກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ: «ເພາະເຫດນີ້ ຄຳນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຈິງ, ຄຳທີ່ພວກທ່ານກ່າວແລ້ວນັ້ນ ບໍ່ຈິງດ້ວຍເຫດຜົນນີ້, ບໍ່ແທ້ຈິງດ້ວຍεຫດຜົນນີ້, 'ສິ່ງນີ້ບໍ່ມີໃນພວກຂ້າພະເຈົ້າ', 'ແລະ ສິ່ງນີ້ກໍບໍ່ປາກົດມີໃນພວກຂ້າພະເຈົ້າ', ພຣະສາສະດາຂອງພວກຂ້າພະເຈົ້າເປັນພຣະສັບພັນຍູແທ້, ພຣະທຳອັນພຣະອົງຊົງສະແດງໄວ້ດີແລ້ວ, ພຣະສົງປະຕິບັດດີແລ້ວ, ໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີເຫດຜົນຢ່າງນີ້ໆ». ແລະ ໃນບົດເຫຼົ່ານີ້ ພຶງຊາບວ່າ ບົດທີສອງ (ອະຕັດຊັງ) ເປັນໄວພົດຂອງບົດທຳອິດ (ອະພູຕັງ), ແລະ ບົດທີສີ່ (ນະ ຈະ ປະເນຕັງ ອຳເຫສຸ ສັງວິຊຊະຕິ) ເປັນໄວພົດຂອງບົດທີສາມ (ນັດຖິ ເຈຕັງ ອຳεຫສຸ). ແລະ ການແກ້ໄຂ (ຊີ້ແຈງ) ນີ້ ຄວນເຮັດສະເພาະໃນເລື່ອງການກ່າວຕິຕຽນ (ທີ່ບໍ່ຈິງ) ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນໃນທຸກໆເລື່ອງ. ເພາະວ່າ ຫາກມີຄົນກ່າວວ່າ «ເຈົ້າເປັນຄົນທຸສິນ, ອາຈານຂອງເຈົ້າເປັນຄົນທຸສິນ, ເຈົ້າໄດ້ເຮັດສິ່ງນີ້ໆ, ອາຈານຂອງເຈົ້າໄດ້ເຮັດສິ່ງນີ້ໆ» ແລ້ວນິ່ງເສີຍຍອມຮັບໄວ້, ກໍຈະກາຍເປັນໜ້າສົງໄສ (ວ່າເປັນຈິງ). ເພາະສະນັ້ນ, ໂດຍບໍ່ຕ້ອງເຮັດຄວາມປະທຸສະຮ້າຍທາງໃຈ, ຄວນແກ້ໄຂຄຳຕິຕຽນນັ້ນເສຍ. ແຕ່ຫາກມີບຸກຄົນດ່າວ່າດ້ວຍວັດຖຸແຫ່ງການດ່າ ໑໐ ປະການ ເປັນຕົ້ນວ່າ «ເຈົ້າເປັນອູດ, ເຈົ້າເປັນງົວ», ຄວນວາງເສີຍຕໍ່ບຸກຄົນນັ້ນ ແລະ ຄວນເຮັດສະເພາະອະທິວາສະນະຂັນຕິ (ຄວາມອົດທົນອົດກັ້ນ) ເທົ່ານັ້ນໃນເລື່ອງນັ້ນ.

๖. เอวํ อวณฺณภูมิยํ ตาทิลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วณฺณภูมิยํ ทสฺเสตุํ ‘‘มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร วณฺณํ ภาเสยฺยุ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปเรติ เย เกจิ ปสนฺนา เทวมนุสฺสา. อานนฺทนฺติ เอเตนาติ อานนฺโท, ปีติยา เอตํ อธิวจนํ. สุมนสฺส ภาโว โสมนสฺสํ, เจตสิกสุขสฺเสตํ อธิวจนํ. อุปฺปิลาวิโน ภาโว อุปฺปิลาวิตตฺตํ. กสฺส อุปฺปิลาวิตตฺตนฺติ? เจตโสติ. อุทฺธจฺจาวหาย อุปฺปิลาปนปีติยา เอตํ อธิวจนํ. อิธาปิ ทฺวีหิ ปเทหิ สงฺขารกฺขนฺโธ, เอเกน เวทนากฺขนฺโธ วุตฺโต.

໖. ເມື່ອຊົງສະແດງລັກສະນະຂອງຜູ້ຄົງທີ່ (ຕາທິລັກສະນະ) 在ເລື່ອງການກ່າວຕິຕຽນຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເພື່ອຊົງສະແດງໃນເລື່ອງການກ່າວສັນເສີນ, ຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ: «ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຫາກຄົນεຫຼົ່າອື່ນຈະກ່າວສັນເສີນເຮົາ...» ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ «ປະເຣ» ໝາຍເຖິງ ເຫຼົ່າເທວະດາ ແລະ ມະນຸດທັງຫຼາຍ ຜູ້ມີຄວາມεຫຼື້ອມໃສ. ບຸກຄົນທັງຫຼາຍຍ່ອມເພີດເພີນດ້ວຍທຳມະຊາດນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳມະຊາດນັ້ນຊື່ວ່າ «ອານັນທະ» (ຄວາມເພີດເພີນ); ຄຳນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງປິຕິ. ຄວາມເປັນແຫ່ງໃຈດີ ຊື່ວ່າ «ໂສມະນັດ»; ຄຳນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງເຈຕະສິກສຸກ (ສຸກທາງໃຈ). ຄວາມເປັນແຫ່ງຈິດທີ່ຟູຂຶ້ນ ຊື່ວ່າ «ອຸບປິລາວິດຕັດຕະ» (ຄວາມຟູໃຈ). ຖາມວ່າ: ຄວາມຟູຂຶ້ນຂອງອັນໃດ? ຕອບວ່າ: ຂອງຈິດ. ຄຳນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງປິຕິອັນເຮັດໃຫ້ຈິດຟູຂຶ້ນ ເຊິ່ງນຳມາເຊິ່ງອຸດທັດຈະ (ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ). ໃນເລື່ອງການກ່າວສັນເສີນນີ້ກໍເຊັ່ນກັນ, ພຣະອົງຊົງສະແດງສັງຂານຂັນດ້ວຍ ໒ ບົດ (ຄື ອານັນທະ ແລະ ອຸບປິລາວິດຕັດຕະ), ແລະ ຊົງສະແດງເວທະນາຂັນດ້ວຍ ໑ ບົດ (ຄື ໂສມະນັດ).

เอวํ ปฐมนเยน อุปฺปิลาวิตตฺตํ นิวาเรตฺวา, ทุติเยน ตตฺถ อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต – ‘‘ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถา’’ติอาทิมาห. อิธาปิ ตุมฺหํ เยวสฺส เตน อนฺตราโยติ เตน อุปฺปิลาวิตตฺเตน ตุมฺหากํเยว ปฐมชฺฌานาทีนํ [Pg.54] อนฺตราโย ภเวยฺยาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กสฺมา ปเนตํ วุตฺตํ? นนุ ภควตา –

ເມື່ອຊົງຫ້າມຄວາມຟູໃຈດ້ວຍໄນທຳອິດຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ເພື່ອຊົງສະແດງໂທດໃນຄວາມຟູໃຈນັ້ນດ້ວຍໄນທີສອງ, ຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ: «ຫາກພວກເຈົ້າຈະຍິນດີ ຫຼື ຟູໃຈໃນການກ່າວສັນເສີນນັ້ນ...» ເປັນຕົ້ນ. ໃນເລື່ອງການກ່າວສັນເສີນນີ້ກໍເຊັ່ນກັນ, ບົດວ່າ «ຄວາມຂັດຂ້ອງກໍຈະມີແກ່ພວກເຈົ້າເອງ» ພຶງຊາບອັດຖະວ່າ ຄວາມຂັດຂ້ອງແກ່ການບັນລຸປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ ຈະມີແກ່ພວກເຈົ້າເອງ ເພາະຄວາມຟູໃຈນັ້ນ. ຖາມວ່າ: ກໍເພາະເຫດໃດ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳນີ້? ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຊົງສັນເສີນປິຕິໂສມະນັດໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕໄວ້ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ສົມດັ່ງທີ່ຊົງກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘พุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนาปิ ชมฺพุทีปสฺส.

«ປິຕິໃດເກີດຂຶ້ນໃນກາຍ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ກ່າວສັນເສີນວ່າ 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າ', ປິຕິນັ້ນແລ ປະເສີດກວ່າຄວາມເປັນໃຫຍ່ໃນຊົມພູທະວີບທັງໝົດ.

ธมฺโมติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนาปิ ชมฺพุทีปสฺส.

ປິຕິໃດເກີດຂຶ້ນໃນກາຍ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ກ່າວສັນເສີນວ່າ 'ພຣະທຳ', ປິຕິນັ້ນແລ ປະເສີດກວ່າຄວາມເປັນໃຫຍ່ໃນຊົມພູທະວີບທັງໝົດ.

สงฺโฆติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนาปิ ชมฺพุทีปสฺสา’’ติ จ.

ປິຕິໃດເກີດຂຶ້ນໃນກາຍ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ກ່າວສັນເສີນວ່າ 'ພຣະສົງ', ປິຕິນັ້ນແລ ປະເສີດກວ່າຄວາມເປັນໃຫຍ່ໃນຊົມພູທະວີບທັງໝົດ» ແລະ

‘‘เย, ภิกฺขเว, พุทฺเธ ปสนฺนา, อคฺเค เต ปสนฺนา’’ติ จ เอวมาทีหิ อเนกสเตหิ สุตฺเตหิ รตนตฺตเย ปีติโสมนสฺสเมว วณฺณิตนฺติ. สจฺจํ วณฺณิตํ, ตํ ปน เนกฺขมฺมนิสฺสิตํ. อิธ – ‘‘อมฺหากํ พุทฺโธ, อมฺหากํ ธมฺโม’’ติอาทินา นเยน อายสฺมโต ฉนฺนสฺส อุปฺปนฺนสทิสํ เคหสฺสิตํ ปีติโสมนสฺสํ อธิปฺเปตํ. อิทญฺหิ ฌานาทิปฏิลาภาย อนฺตรายกรํ โหติ. เตเนวายสฺมา ฉนฺโนปิ ยาว พุทฺโธ น ปรินิพฺพายิ, ตาว วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขิ, ปรินิพฺพานกาเล ปญฺญตฺเตน ปน พฺรหฺมทณฺเฑน ตชฺชิโต ตํ ปีติโสมนสฺสํ ปหาย วิเสสํ นิพฺพตฺเตสิ. ตสฺมา อนฺตรายกรํเยว สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ โลภสหคตา ปีติ. โลโภ จ โกธสทิโสว. ยถาห –

«ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ບຸກຄົນເຫຼົ່າໃດເຫຼື້ອມໃສໃນພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າເຫຼື້ອມໃສໃນສິ່ງອັນເລີດ» ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ພຣະອົງຊົງສັນເສີນປິຕິໂສມະນັດໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕ ໄວ້ໃນພຣະສູດຫຼາຍຮ້ອຍສູດ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ຈິງຢູ່ ທີ່ຊົງສັນເສີນໄວ້, ແຕ່ປິຕິໂສມະນັດນັ້ນ ເປັນທຳອັນອາໄສເນກຂຳມະ (ການອອກຈາກກາມ). ສ່ວນໃນພຣະສູດນີ້, ຊົງໝາຍເຖິງປິຕິໂສມະນັດອັນອາໄສເຮືອນ (ເຄຫັດສິຕະ) ເຊັ່ນດຽວກັບປິຕິໂສມະນັດທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະສັນນະເຖຣະ ໂດຍໄນເປັນຕົ້ນວ່າ «ພຣະພຸດທະເຈົ້າຂອງພວກເຮົາ, ພຣະທຳຂອງພວກເຮົາ». ເພາະວ່າ ປິຕິໂສມະນັດອັນອາໄສເຮືອນນີ້ ຍ່ອມເປັນອຸປະສັກ (ອັນຕະລາຍ) ຕໍ່ການບັນລຸຊານເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ແມ່ນແຕ່ພຣະສັນນະເຖຣະ ຕະຫຼອດເວລາທີ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າຍັງບໍ່ທັນສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິບພານ ກໍບໍ່ສາມາດບັນລຸຄຸນວິເສດໄດ້, ແຕ່ໃນເວລາໃກ້ປະຣິນິບພານ ພຣະສົງໄດ້ຂູ່ດ້ວຍພຣະພົມມະທັນອັນພຣະອົງຊົງບັນຍັດໄວ້, ທ່ານຈຶ່ງລະປິຕິໂສມະນັດນັ້ນເສຍ ແລ້ວຈຶ່ງບັນລຸຄຸນວິເສດໄດ້. ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງປິຕິໂສມະນັດອັນເປັນອຸປະສັກນີ້ເອງ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳນີ້ໄວ້. ເພາະວ່າ ປິຕິນີ້ເປັນປິຕິທີ່ເກີດຮ່ວມກັບລາຄະ (ໂລພະ). ແລະ ໂລພະກໍມີສະພາບຄ້າຍຄືກັບຄວາມໂກດ. ສົມດັ່ງທີ່ຊົງກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ, ลุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ;

อนฺธํ ตมํ ตทา โหติ, ยํ โลโภ สหเต นรํ.

«ຜູ້ໂລບຍ່ອມບໍ່ຮູ້ຈັກປະໂຫຍດ, ຜູ້ໂລບຍ່ອມບໍ່ເຫັນທຳ; ໃນເວລາໃດຄວາມໂລບຄອບງຳນະລຶຊົນ, ໃນເວລານັ້ນຍ່ອມມີແຕ່ຄວາມມືດມົນອັນສະໜິດ.

อนตฺถชนโน โลโภ, โลโภ จิตฺตปฺปโกปโน;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌตี’’ติ. (อิติวุ. ๘๘);

ຄວາມໂລບກໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຈິບຫາຍ, ຄວາມໂລບເຮັດໃຫ້ຈິດກຳເລີບ; ໄພເກີດຂຶ້ນຈາກພາຍໃນ, ແຕ່ຄົນທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ຮູ້ສຶກຕົວເລີຍ».

ตติยวาโร ปน อิธ อนาคโตปิ อตฺถโต อาคโต เยวาติ เวทิตพฺโพ. ยเถว หิ กุทฺโธ, เอวํ ลุทฺโธปิ อตฺถํ น ชานาตีติ.

ກໍແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ວາລະທີສາມ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ໄດ້ມາໂດຍກົງໃນພຣະສູດນີ້, ແຕ່ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ກໍເປັນອັນມາແລ້ວຄືກັນ. ເພາະວ່າ ຜູ້ໂກດເຄືອງຍ່ອມບໍ່ຮູ້ຈັກປະໂຫຍດສັນໃດ, ຜູ້ໂລບກໍຍ່ອມບໍ່ຮູ້ຈັກປະໂຫຍດສັນນັ້ນ.

ปฏิปชฺชิตพฺพาการทสฺสนวาเร ปนายํ โยชนา – ‘‘ตุมฺหากํ สตฺถา สพฺพญฺญู อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ธมฺโม สฺวากฺขาโต, สงฺโฆ สุปฺปฏิปนฺโน’’ติอาทีนิ สุตฺวา น ตุณฺหี ภวิตพฺพํ. เอวํ ปน ปฏิชานิตพฺพํ – ‘‘อิติเปตํ ภูตํ[Pg.55], ยํ ตุมฺเหหิ วุตฺตํ, ตํ อิมินาปิ การเณน ภูตํ, อิมินาปิ การเณน ตจฺฉํ. โส หิ ภควา อิติปิ อรหํ, อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ; ธมฺโม อิติปิ สฺวากฺขาโต, อิติปิ สนฺทิฏฺฐิโก; สงฺโฆ อิติปิ สุปฺปฏิปนฺโน, อิติปิ อุชุปฺปฏิปนฺโน’’ติ. ‘‘ตฺวํ สีลวา’’ติ ปุจฺฉิเตนาปิ สเจ สีลวา, ‘‘สีลวาหมสฺมี’’ติ ปฏิชานิตพฺพเมว. ‘‘ตฺวํ ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภี…เป… อรหา’’ติ ปุฏฺเฐนาปิ สภาคานํ ภิกฺขูนํเยว ปฏิชานิตพฺพํ. เอวญฺหิ ปาปิจฺฉตา เจว ปริวชฺชิตา โหติ, สาสนสฺส จ อโมฆตา ทีปิตา โหตีติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

ສ່ວນໃນວາລະທີ່ສະແດງວິທີການປະຕິບັດທີ່ຄວນເຮັດ, ມີການປະກອບຄວາມ (ໂຍຊະນາ) ດັ່ງນີ້: ເມື່ອໄດ້ຍິນຄຳກ່າວວ່າ «ພຣະສາສະດາຂອງພວກທ່ານເປັນພຣະສັບພັນຍູ, ເປັນພຣະອໍຣະຫັນ, ເປັນພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ, ພຣະທຳອັນພຣະອົງຊົງສະແດງໄວ້ດີແລ້ວ, ພຣະສົງປະຕິບັດດີແລ້ວ» ເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ຄວນນິ່ງເສີຍຢູ່. ແຕ່ຄວນຍອມຮັບຢ່າງນີ້ວ່າ: «ເພາະເຫດນີ້ ຄຳນັ້ນຈຶ່ງເປັນຈິງ, ຄຳທີ່ພວກທ່ານກ່າວແລ້ວນັ້ນ ເປັນຈິງດ້ວຍເຫດຜົນນີ້, ແທ້ຈິງດ້ວຍເຫດຜົນນີ້. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງນັ້ນ ເປັນພຣະອໍຣະຫັນດ້ວຍເຫດນີ້ໆ, ເປັນພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າດ້ວຍເຫດນີ້ໆ; ພຣະທຳເປັນທຳອັນພຣະອົງຊົງສະແດງໄວ້ດີແລ້ວດ້ວຍເຫດນີ້ໆ, ເປັນທຳອັນຜູ້ປະຕິບັດພຶງເຫັນໄດ້ດ້ວຍຕົນເອງດ້ວຍເຫດນີ້ໆ; ພຣະສົງເປັນຜູ້ປະຕິບັດດີແລ້ວດ້ວຍເຫດນີ້ໆ, ເປັນຜູ້ປະຕິບັດກົງແລ້ວດ້ວຍເຫດນີ້ໆ». ແມ່ນແຕ່ບຸກຄົນຜູ້ຖືກຖາມວ່າ «ເຈົ້າເປັນຜູ້ມີສິນຫຼືບໍ່?», ຫາກເປັນຜູ້ມີສິນ, ກໍຄວນຍອມຮັບຕາມຄວາມຈິງວ່າ «ຂ້າພະເຈົ້າເປັນຜູ້ມີສິນ». ບຸກຄົນຜູ້ຖືກຖາມວ່າ «ເຈົ້າເປັນຜູ້ໄດ້ປະຖົມມະຊານ... ເປັນພຣະອໍຣະຫັນຫຼືບໍ່?», ກໍຄວນຍອມຮັບສະເພາະແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ມີທຳອັນສະໝານກັນ (ສະພາຄະພິກຂຸ) ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ ຍ່ອມເປັນອັນລະເວັ້ນຄວາມປາດຖະໜາອັນຊົ່ວຊ້າ (ປາປິດສະຕາ) ແລະ ເປັນອັນສະແດງຄວາມບໍ່ເປັນໝັນແຫ່ງພຣະສາສະໜา (ສາສະນັດສະ ອະໂມຄະຕາ). ສ່ວນຄຳທີ່ເ<<<<ຫຼືອ ພຶງຊາບໂດຍໄນທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງ.

จูฬสีลวณฺณนา

ພັນລະນາຈູລະສິນ

๗. อปฺปมตฺตกํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเวติ โก อนุสนฺธิ? อิทํ สุตฺตํ ทฺวีหิ ปเทหิ อาพทฺธํ วณฺเณน จ อวณฺเณน จ. ตตฺถ อวณฺโณ – ‘‘อิติ เปตํ อภูตํ อิติ เปตํ อตจฺฉ’’นฺติ, เอตฺเถว อุทกนฺตํ ปตฺวา อคฺคิวิย นิวตฺโต. วณฺโณ ปน ภูตํ ภูตโต ปฏิชานิตพฺพํ – ‘‘อิติ เปตํ ภูต’’นฺติ เอวํ อนุวตฺตติเยว. โส ปน ทุวิโธ พฺรหฺมทตฺเตน ภาสิตวณฺโณ จ ภิกฺขุสงฺเฆน อจฺฉริยํ อาวุโสติอาทินา นเยน อารทฺธวณฺโณ จ. เตสุ ภิกฺขุสงฺเฆน วุตฺตวณฺณสฺส อุปริ สุญฺญตาปกาสเน อนุสนฺธึ ทสฺเสสฺสติ. อิธ ปน พฺรหฺมทตฺเตน วุตฺตวณฺณสฺส อนุสนฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺปมตฺตกํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว’’ติ เทสนา อารทฺธา.

໗. ຖາມວ່າ: ພຣະດຳຣັດວ່າ «ອັບປະມັດຕະກັງ ໂຂ ປະເນຕັງ ພິກຂະເວ» (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ສິ່ງນັ້ນເປັນຂອງເລັກນ້ອຍ...) ມີອະນຸສົນທິ (ຄວາມເຊື່ອມໂຍງ) ຢ່າງໃດ? ຕອບວ່າ: ພຣະສູດນີ້ຜູກພັນໄວ້ດ້ວຍ ໒ ບົດ ຄື ການກ່າວສັນເສີນ ແລະ ການກ່າວຕິຕຽນ. ໃນ ໒ ບົດນັ້ນ, การກ່າວຕິຕຽນ ໄດ້ຢຸດລົງພຽງແຕ່ໃນບົດວ່າ «ເພາະເຫດນີ້ ຄຳນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຈິງ, ເພາະເຫດນີ້ ຄຳນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ແທ້» ນີ້ເອງ ເໝືອນດັ່ງໄຟທີ່ລາມໄປຮອດແຄມນ້ຳແລ້ວມອດດັບໄປ. ສ່ວນການກ່າວສັນເສີນ ຍ່ອມດຳເນີນຕໍ່ໄປຢ່າງນີ້ວ່າ «ຄວນຍອມຮັບສິ່ງທີ່ຈິງ ໂດຍຄວາມເປັນຈິງ, ເພາະເຫດນີ້ ຄຳນັ້ນຈຶ່ງເປັນຈິງ». ການກ່າວສັນເສີນນັ້ນ ມີ ໒ ປະການ ຄື: ຄຳສັນເສີນອັນພຣະມະທັດຕະມານົບກ່າວແລ້ວ, ແລະ ຄຳສັນເສີນອັນພຣະສົງເລີ່ມຕົ້ນກ່າວ ໂດຍໄນເປັນຕົ້ນວ່າ «ອັດສະຣິຍັງ ອາວຸໂສ» (ໜ້າອັດສະຈັນແທ້ ທ່ານຜູ້ມີອາຍຸ). ໃນ ໒ ປະການນັ້ນ, ພຣະອົງຈະຊົງສະແດງອະນຸສົນທິແຫ່ງຄຳສັນເສີນອັນພຣະສົງກ່າວແລ້ວ ໃນຕອນທ້າຍ ເມື່ອຊົງສະແດງສູນຍະຕາ (ຄວາມວ່າງເປົ່າ). ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ເພື່ອຊົງສະແດງອະນຸສົນທິແຫ່ງຄຳສັນເສີນອັນພຣະມະທັດຕະມານົບກ່າວແລ້ວ, ຈຶ່ງຊົງເລີ່ມສະແດງພຣະທຳມະເທດສະໜາວ່າ «ອັບປະມັດຕະກັງ ໂຂ ປະເນຕັງ ພິກຂະເວ» ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ อปฺปมตฺตกนฺติ ปริตฺตสฺส นามํ. โอรมตฺตกนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. มตฺตาติ วุจฺจติ ปมาณํ. อปฺปํ มตฺตา เอตสฺสาติ อปฺปมตฺตกํ. โอรํ มตฺตา เอตสฺสาติ โอรมตฺตกํ. สีลเมว สีลมตฺตกํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘อปฺปมตฺตกํ โข, ปเนตํ ภิกฺขเว, โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ’ นาม เยน ‘‘ตถาคตสฺส วณฺณํ วทามี’’ติ อุสฺสาหํ กตฺวาปิ วณฺณํ วทมาโน ปุถุชฺชโน วเทยฺยาติ. ตตฺถ สิยา – นนุ อิทํ สีลํ นาม โยคิโน อคฺควิภูสนํ? ยถาหุ โปราณา –

ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ «ອັບປະມັດຕະກັງ» ເປັນຊື່ຂອງສິ່ງເລັກນ້ອຍ. ບົດວ່າ «ໂອຣະມັດຕະກັງ» ເປັນໄວພົດຂອງບົດນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ «ມັດຕາ» ໝາຍເຖິງ ປະມານ. ປະມານຂອງສິ່ງນີ້ມີໜ້ອຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ «ອັບປະມັດຕະກະ» (ມີປະມານເລັກນ້ອຍ). ປະມານຂອງສິ່ງນີ້ຕ່ຳຊ້າ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ «ໂອຣະມັດຕະກະ» (ມີປະມານຕ່ຳຊ້າ). ສິນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ «ສິນລະມັດຕະກະ» (ພຽງແຕ່ສິນ). ຄຳທີ່ກ່າວນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ: «ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ເປັນຂອງເລັກນ້ອຍ, ຕ່ຳຊ້າ, ເປັນພຽງແຕ່ສິນ» ເຊິ່ງປຸຖຸຊົນເມື່ອກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງຕຖาຄົດ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະພະຍາຍາມກ່າວ ກໍກ່າວໄດ້ພຽງແຕ່ສິນນີ້ເອງ. ໃນເລື່ອງນັ້ນ ອາດມີຄຳຖາມວ່າ: ສິນນີ້ບໍ່ແມ່ນເຄື່ອງປະດັບອັນປະເສີດສຸດຂອງໂຍຄີ (ຜູ້ບຳເພັນພຽນ) ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ສົມດັ່ງທີ່ຄູອາຈານບູຮານກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘สีลํ โยคิสฺส’ลงฺกาโร, สีลํ โยคิสฺส มณฺฑนํ;

สีเลหิ’ลงฺกโต โยคี, มณฺฑเน อคฺคตํ คโต’’ติ.

«ສິນເປັນເຄື່ອງປະດັບຂອງໂຍຄີ, ສິນເປັນເຄື່ອງຕົບແຕ່ງຂອງໂຍຄີ; ໂຍຄີຜູ້ປະດັບດ້ວຍສິນແລ້ວ ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ເລີດສຸດໃນບັນດາຜູ້ຕົບແຕ່ງທັງຫຼາຍ».

ภควตาปิ [Pg.56] จ อเนเกสุ สุตฺตสเตสุ สีลํ มหนฺตเมว กตฺวา กถิตํ. ยถาห – ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จสฺสํ มนาโป จ ครุ จ ภาวนีโย จา’ติ, สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติ (ม. นิ. ๑.๖๕) จ.

ບໍ່ພຽງແຕ່ເທົ່ານັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍໄດ້ຊົງສະແດງສີລໃຫ້ເປັນສິ່ງໃຫຍ່ຫຼວງຍິ່ງໃນພຣະສູດທັງຫຼາຍຫຼາຍຮ້ອຍສູດ ດັ່ງທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຫາກພິກຂຸເພິ່ງຫວັງວ່າ ເຮົາເພິ່ງເປັນທີ່ຮັກ ເປັນທີ່ພໍໃຈ ເປັນທີ່ເຄົາລົບ ແລະເປັນທີ່ໜ້າຍົກຍ້ອງຂອງເພື່ອນພຣົມມະຈາຣີທັງຫຼາຍ ກໍເພິ່ງເປັນຜູ້ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນໃນສີລທັງຫຼາຍເຖີດ" ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ.

‘‘กิกีว อณฺฑํ, จมรีว วาลธึ;

ปิยํว ปุตฺตํ, นยนํว เอกกํ.ตเถว สีลํ, อนุรกฺขมานา;

สุเปสลา โหถ, สทา สคารวา’’ติ จ.

"‘ພວກທ່ານທັງຫຼາຍຜູ້ມີສີລເປັນທີ່ຮັກ ຈົ່ງເປັນຜູ້ມີຄວາມເຄົາລົບສະເໝີທຸກເມື່ອ ເປັນຜູ້ຕາມຮັກສາສີລ ເໝືອນນົກຕ້ອຍຕີວິດຮັກສາໄຂ່ ເໝືອນຈາມະລີຮັກສາຂົນຫາງ ເໝືອນມານດາຮັກສາບຸດຜູ້ເປັນທີ່ຮັກ ແລະເໝືອນຄົນມີຕາດຽວຮັກສາຕາທີ່ເຫຼືອຢູ່ ນັ້ນເຖີດ’ ດັ່ງນີ້."

‘‘น ปุปฺผคนฺโธ ปฏิวาตเมติ;

น จนฺทนํ ตคฺครมลฺลิกา วา.สตญฺจ คนฺโธ ปฏิวาตเมติ;

สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายติ.

"‘ກິ່ນດອກໄມ້ຍ່ອມບໍ່ຟຸ້ງໄປທວນລົມ ກິ່ນຈັນ ກິ່ນກິດສະໜາ ຫຼືກິ່ນດອກມະລິ ກໍບໍ່ຟຸ້ງໄປທວນລົມ ສ່ວນກິ່ນຂອງສັດຕະບຸຣຸດຍ່ອມຟຸ້ງໄປທວນລົມໄດ້ ສັດຕະບຸຣຸດຍ່ອມຟຸ້ງຂະຈອນໄປທົ່ວທຸກທິດ’"

จนฺทนํ ตครํ วาปิ, อุปฺปลํ อถ วสฺสิกี;

เอเตสํ คนฺธชาตานํ, สีลคนฺโธ อนุตฺตโร.

"‘ກິ່ນຈັນ ກິ່ນກິດສະໜາ ກິ່ນດອກບົວ ຫຼືກິ່ນດອກມະລິຫຼວງ ໃນບັນດາກິ່ນຫອມເຫຼົ່ານີ້ ກິ່ນສີລຍ່ອມປະເສີດສຸດ’"

อปฺปมตฺโต อยํ คนฺโธ, ยฺวายํ ตครจนฺทนํ;

โย จ สีลวตํ คนฺโธ, วาติ เทเวสุ อุตฺตโม.

"‘ກິ່ນກິດສະໜາແລະກິ່ນຈັນນີ້ມີປະມານນ້ອຍ ສ່ວນກິ່ນຂອງຜູ້ມີສີລຍ່ອມຟຸ້ງຂະຈອນໄປໃນໝູ່ເທວະດາທັງຫຼາຍ ເປັນກິ່ນອັນປະເສີດສຸດ’"

เตสํ สมฺปนฺนสีลานํ, อปฺปมาทวิหารินํ;

สมฺมทญฺญา วิมุตฺตานํ, มาโร มคฺคํ น วินฺทตี’’ติ จ. (ธ. ป. ๕๗);

"‘ມານຍ່ອມບໍ່ປະສົບພົບທາງຂອງຜູ້ມີສີລບໍລິບູນເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ຢູ່ດ້ວຍຄວາມບໍ່ປະມາດ ຜູ້ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວເພາະຮູ້ໂດຍຊອບ’ ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ."

‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ;

อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏ’’นฺติ จ. (สํ. นิ. ๑.๒๓);

"‘ນໍຣະຊົນຜູ້ມີປັນຍາ ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນສີລແລ້ວ ຈະເລີນຈິດແລະປັນຍາຢູ່ ເປັນພິກຂຸຜູ້ມີຄວາມພຽນເຜົາກິເລດ ມີປັນຍາຮັກສາຕົນ ພິກຂຸນັ້ນເພິ່ງຖາງຮົກນີ້ໄດ້’ ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ."

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, เย เกจิ พีชคามภูตคามา วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ, สพฺเพ เต ปถวึ นิสฺสาย, ปถวิยํ ปติฏฺฐาย; เอวเมเต พีชคามภูตคามา วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐาย สตฺตโพชฺฌงฺเค ภาเวนฺโต สตฺตโพชฺฌงฺเค พหุลีกโรนฺโต วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณาติ ธมฺเมสู’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๕๐) จ. เอวํ อญฺญานิปิ อเนกานิ สุตฺตานิ ทฏฺฐพฺพานิ. เอวมเนเกสุ สุตฺตสเตสุ สีลํ มหนฺตเมว กตฺวา กถิตํ. ตํ ‘‘กสฺมา [Pg.57] อิมสฺมึ ฐาเน อปฺปมตฺตก’’นฺติ อาหาติ? อุปริ คุเณ อุปนิธาย. สีลญฺหิ สมาธึ น ปาปุณาติ, สมาธิ ปญฺญํ น ปาปุณาติ, ตสฺมา อุปริมํ อุปนิธาย เหฏฺฐิมํ โอรมตฺตกํ นาม โหติ. กถํ สีลํ สมาธึ น ปาปุณาติ? ภควา หิ อภิสมฺโพธิโต สตฺตเม สํวจฺฉเร สาวตฺถินคร – ทฺวาเร กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล ทฺวาทสโยชเน รตนมณฺฑเป โยชนปฺปมาเณ รตนปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา ติโยชนิเก ทิพฺพเสตจฺฉตฺเต ธาริยมาเน ทฺวาทสโยชนาย ปริสาย อตฺตาทานปริทีปนํ ติตฺถิยมทฺทนํ – ‘‘อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติ…เป… เอเกกโลมกูปโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เอเกกโลมกูปโต อุทกธารา ปวตฺตติ, ฉนฺนํ วณฺณาน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตํ ยมกปาฏิหาริยํ ทสฺเสติ. ตสฺส สุวณฺณวณฺณสรีรโต สุวณฺณวณฺณา รสฺมิโย อุคฺคนฺตฺวา ยาว ภวคฺคา คจฺฉนฺติ, สกลทสสหสฺสจกฺกวาฬสฺส อลงฺกรณกาโล วิย โหติ, ทุติยา ทุติยา รสฺมิโย ปุริมาย ปุริมาย ยมกยมกา วิย เอกกฺขเณ วิย ปวตฺตนฺติ.

"“ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນພືດຄາມແລະພູດຄາມເຫຼົ່າໃດເຫຼົ່າໜຶ່ງ ທີ່ເຖິງຄວາມຈະເລີນ ງອກງາມ ໄພບູນ ທັງໝົດນັ້ນຍ່ອມອາໄສແຜ່ນດິນ ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນແຜ່ນດິນ ພືດຄາມແລະພູດຄາມເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງເຖິງຄວາມຈະເລີນ ງອກງາມ ໄພບູນ ໄດ້ຢ່າງໃດ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພິກຂຸອາໄສສີລ ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນສີລ ຈະເລີນໂພດຊົງ 7 ເຮັດໃຫ້ຫຼາຍເຊິ່ງໂພດຊົງ 7 ຍ່ອມເຖິງຄວາມຈະເລີນ ງອກງາມ ໄພບູນ ໃນທັມທັງຫຼາຍ ກໍຢ່າງນັ້ນເໝືອນກັນ” ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ພຣະສູດອື່ນໆ ແມ້ນຫຼາຍກໍເພິ່ງເຫັນຢ່າງນີ້. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງສີລໃຫ້ເປັນສິ່ງໃຫຍ່ຫຼວງຍິ່ງໃນພຣະສູດທັງຫຼາຍຫຼາຍຮ້ອຍສູດຢ່າງນີ້. ຖ້າຖາມວ່າ 'ເພາະເຫດໃດ ໃນທີ່ນີ້ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງສີລນັ້ນວ່າເປັນສິ່ງເລັກນ້ອຍ?' ຕອບວ່າ: ເພາະຊົງປຽບທຽບກັບຄຸນທັມເບື້ອງເທິງ. ດ້ວຍວ່າ ສີລຍ່ອມບໍ່ເຖິງສະມາທິ ສະມາທິຍ່ອມບໍ່ເຖິງປັນຍາ ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອປຽບທຽບກັບຄຸນທັມເບື້ອງເທິງ ຄຸນທັມເບື້ອງຕໍ່າຈຶ່ງຊື່ວ່າເປັນສິ່ງເລັກນ້ອຍ. ສີລບໍ່ເຖິງສະມາທິຢ່າງໃດ? ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໃນປີທີ 7 ນັບແຕ່ການຕັດສະຮູ້ ຊົງປະທັບນັ່ງເທິງລັດຕະນະບັນລັງຂະໜາດ 1 ໂຍດ ພາຍໃຕ້ລັດຕະນະມົນທົບຂະໜາດ 12 ໂຍດ ໃກ້ຕົ້ນມ່ວງຄັນທາມພະ ໃກ້ປະຕູເມືອງສາວັດຖີ ເມື່ອສວດສະເຫວດຕະສັດອັນເປັນທິບხະໜາດ 3 ໂຍດກຳລັງກັ້ນຢູ່ ທ່າມກາງບໍລິສັດຂະໜາດ 12 ໂຍດ ຊົງສະແດງຍົມມົກກະປະຕິຫານ ເພື່ອສະແດງຄວາມພຽນຂອງພຣະອົງ ແລະເພື່ອປາບພວກເດຍລະຖີ ໂດຍມີຄວາມເປັນໄປຕາມນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ “ທໍ່ໄຟພຸ່ງອອກຈາກພຣະກາຍເບື້ອງເທິງ ສາຍນ້ຳໄຫຼອອກຈາກພຣະກາຍເບື້ອງລຸ່ມ...ເປ... ทໍ່ໄຟພຸ່ງອອກຈາກຂຸມພຣະໂລມາແຕ່ລະຂຸມ ສາຍນ້ຳໄຫຼອອກຈາກຂຸມພຣະໂລມາແຕ່ລະຂຸມ ມີສີ 6 ປະການ” ດັ່ງນີ້. ພຣະຣັສມີທັງຫຼາຍມີສີເໝືອນທອງ ພຸ່ງອອກຈາກພຣະວໍຣະກາຍອັນມີສີເໝືອນທອງຂອງພຣະອົງ ແລ້ວຂຶ້ນໄປຈົນເຖິງພົບພູມອັນເປັນຍອດ ສ້າງຄວາມງົດງາມໃຫ້ແກ່ໝື່ນໂລກທາດທັງໝົດ ປຽບເໝືອນເວລາແຕ່ງກາຍ ພຣະຣັສມີຄູ່ຕໍ່ໆ ໄປ ປາກົດຂຶ້ນໃນຂະນະດຽວກັນ ປຽບເໝືອນຄູ່ແຫ່ງພຣະຣັສມີກ່ອນໆ."

ทฺวินฺนญฺจ จิตฺตานํ เอกกฺขเณ ปวตฺติ นาม นตฺถิ. พุทฺธานํ ปน ภควนฺตานํ ภวงฺคปริวาสสฺส ลหุกตาย ปญฺจหากาเรหิ อาจิณฺณวสิตาย จ, ตา เอกกฺขเณ วิย ปวตฺตนฺติ. ตสฺสา ตสฺสา ปน รสฺมิยา อาวชฺชนปริกมฺมาธิฏฺฐานานิ วิสุํ วิสุํเยว.

"ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຈິດສອງດວງໃນຂະນະດຽວກັນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ. ແຕ່ເພາະຄວາມໄວແຫ່ງການໝູນວຽນແຫ່ງພະວັງຄະຈິດຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ແລະເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຊຳນານໃນວະສີ 5 ປະການ ພຣະຣັສມີເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງປາກົດເໝືອນເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະດຽວກັນ. ແຕ່ການນຶກ ການຕຽມ ແລະການອະທິຖານ ສຳລັບພຣະຣັສມີແຕ່ລະສີນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປຕ່າງຫາກຈາກກັນແທ້ໆ."

นีลรสฺมิอตฺถาย หิ ภควา นีลกสิณํ สมาปชฺชติ, ปีตรสฺมิอตฺถาย ปีตกสิณํ, โลหิตโอทาตรสฺมิอตฺถาย โลหิตโอทาตกสิณํ, อคฺคิกฺขนฺธตฺถาย เตโชกสิณํ, อุทกธารตฺถาย อาโปกสิณํ สมาปชฺชติ. สตฺถา จงฺกมติ, นิมฺมิโต ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปตีติ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. เอตฺถ เอกมฺปิ สีลสฺส กิจฺจํ นตฺถิ, สพฺพํ สมาธิกิจฺจเมว. เอวํ สีลํ สมาธึ น ปาปุณาติ.

"ດ້ວຍວ່າ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະຣັສມີສີຂຽວ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງເຂົ້າສະມາບັດມີນີລະກະສິນເປັນອາຣົມ, ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະຣັສມີສີເຫຼືອງ ຊົງເຂົ້າສະມາບັດມີປີຕະກະສິນເປັນອາຣົມ, ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະຣັສມີສີແດງແລະສີຂາວ ຊົງເຂົ້າສະມາບັດມີໂລဟິຕະກະສິນແລະໂອດາຕະກະສິນເປັນອາຣົມ, ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ທໍ່ໄຟ ຊົງເຂົ້າສະມາບັດມີເຕໂຊກະສິນເປັນອາຣົມ, ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ສາຍນ້ຳ ຊົງເຂົ້າສະມາບັດມີອາໂປກະສິນເປັນອາຣົມ. ພຣະສາດສະດາຊົງຈົງກົມ ພຣະພຸດທະນิມິດຊົງຢືນ ປະທັບນັ່ງ ຫຼືຊົງບັນທົມ ດັ່ງນີ້ ທັງໝົດເພິ່ງຂະຫຍາຍຄວາມໃຫ້ພິສະດານ. ໃນການສະແດງຍົມມົກກະປະຕິຫານນີ້ ແມ້ນກິດຈະກຳດຽວອັນເປັນໜ້າທີ່ຂອງສີລກໍບໍ່ມີເລີຍ ທັງໝົດເປັນກິດຈະກຳຂອງສະມາທິທັງນັ້ນ. ຢ່າງນີ້ ສີລຈຶ່ງບໍ່ເຖິງສະມາທິ."

ยํ ปน ภควา กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา, เอกูนตึสวสฺสกาเล จกฺกวตฺติสิรีนิวาสภูตา ภวนา นิกฺขมฺม อโนมานทีตีเร ปพฺพชิตฺวา, ฉพฺพสฺสานิ ปธานโยคํ กตฺวา, วิสาขปุณฺณมายํ อุรุเวลคาเม สุชาตาย ทินฺนํ ปกฺขิตฺตทิพฺโพชํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา, สายนฺหสมเย ทกฺขิณุตฺตเรน โพธิมณฺฑํ ปวิสิตฺวา [Pg.58] อสฺสตฺถทุมราชานํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา, ปุพฺพุตฺตรภาเค ฐิโต ติณสนฺถารํ สนฺถริตฺวา, ติสนฺธิปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา, จตุรงฺคสมนฺนาคตํ เมตฺตากมฺมฏฺฐานํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา, วีริยาธิฏฺฐานํ อธิฏฺฐาย, จุทฺทสหตฺถปลฺลงฺกวรคโต สุวณฺณปีเฐ ฐปิตํ รชตกฺขนฺธํ วิย ปญฺญาสหตฺถํ โพธิกฺขนฺธํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา, อุปริ มณิฉตฺเตน วิย โพธิสาขาย ธาริยมาโน, สุวณฺณวณฺเณ จีวเร ปวาฬสทิเสสุ โพธิองฺกุเรสุ ปตมาเนสุ, สูริเย อตฺถํ อุปคจฺฉนฺเต มารพลํ วิธมิตฺวา, ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา, มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา, ปจฺจูสกาเล สพฺพพุทฺธานมาจิณฺเณ ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรตฺวา, อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา, ตเทว ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา, มคฺคปฏิปาฏิยา อธิคเตน จตุตฺถมคฺเคน สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา สพฺพพุทฺธคุเณ ปฏิวิชฺฌิ, อิทมสฺส ปญฺญากิจฺจํ. เอวํ สมาธิ ปญฺญํ น ปาปุณาติ.

"ສ່ວນການທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງບຳເພັນບາຣะມີທັງຫຼາຍຕະຫຼອດ 4 ອະສົງໄຂແສນມະຫາກັບ ແລ້ວຊົງສະເດັດອອກຈາກພຣະຣາຊະວັງອັນເປັນທີ່ສະຖິດແຫ່ງສິຣິສົມບັດຂອງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ໃນພຣະຊົນມາຍຸ 29 ປີ ຊົງຜะໜວດທີ່ຝັ່ງແມ່ນ້ຳອະໂນມາ ຊົງບຳເພັນທຸກກະລົກິຣິຍາຕະຫຼອດ 6 ປີ ໃນວັນເພັງເດືອນວິສາຂະ ຊົງສະເຫວີຍມະທຸປາຍາດອັນມີໂອຊາທິບທີ່ນາງສຸຊາດາຖວາຍໃນໝູ່ບ້ານອຸຣຸເວລາ ໃນເວລາແລງ ຊົງສະເດັດເຂົ້າສູ່ໂພທິມົນທົນໂດຍທາງທິດໃຕ້ຫາທິດເໜືອ ຊົງເຮັດປະທັກສິນຕົ້ນສີມະຫາໂພ 3 ຮອບ ແລ້ວຊົງປະທັບຢືນທາງທິດຕາເວັນອອກສ່ຽງເໜືອ ຊົງລາດເຄື່ອງລາດຫຍ້າ ຊົງນັ່ງຂັດສະໝາດມີຂໍ້ຕໍ່ 3 ດ້ານ ຊົງເຮັດເມດຕາກຳມະຖານອັນປະກອບດ້ວຍອົງ 4 ໃຫ້ເປັນເບື້ອງຕົ້ນ ຊົງອະທິຖານຄວາມພຽນ ຊົງສະເດັດຂຶ້ນສູ່ລັດຕະນະບັນລັງອັນປະເສີດຂະໜາດ 14 ສອກ ຊົງຫັນພຣະປິດສະໜາເຂົ້າຫາຕົ້ນໂພຂະໜາດ 50 ສອກ ປຽບເໝືອນວາງທ່ອນເງິນໄວ້ເທິງຕັ່ງທອງຄຳ ເມື່ອກິ່ງໂພກຳລັງກັ້ນຢູ່ເບື້ອງເທິງປຽບເໝືອນສັດແກ້ວມະນີ ເມື່ອຍອດໂພອັນມີສີຄ້າຍປະການັງກຳລັງຫຼົ່ນລົງເທິງຈີວອນອັນມີສີເໝືອນທອງ ເມື່ອພຣະອາທິດກຳລັງອັດສະດົງຄົດ ຊົງຜະຈົນແລະກຳຈັດກອງທັບມານແລ້ວ ໃນປະຖົມມະຍາມ ຊົງລະນຶກຊາດໄດ້ ໃນມັດຊິມະຍາມ ຊົງຊຳຣະຈັກຂຸທິບ ໃນເວລາໃກ້ຮຸ່ງ ຊົງຢັ່ງພຣະຊານລົງໃນປັດຈະຍາການອັນເປັນທາງປະພຶດຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງປວງ ຊົງຍັງອານາປານະຈະຕຸດຖະຊານໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ຊົງເຮັດຈະຕຸດຖະຊານນັ້ນໃຫ້ເປັນບາດຖານ ຈະເລີນວິປັດສະນາ ແລ້ວຊົງບັນລຸມັກຕາມລຳດັບ ຊົງກຳຈັດກິເລດທັງປວງດ້ວຍຈະຕຸດຖະມັກ ແລ້ວຊົງແທງຕະຫຼອດພຣະພຸດທະຄຸນທັງປວງໃດ ຄວາມແທງຕະຫຼອດນີ້ເປັນກິດຈະກຳແຫ່ງປັນຍາຂອງພຣະອົງ. ຢ່າງນີ້ ສະມາທິຈຶ່ງບໍ່ເຖິງປັນຍາ."

ตตฺถ ยถา หตฺเถ อุทกํ ปาติยํ อุทกํ น ปาปุณาติ, ปาติยํ อุทกํ ฆเฏ อุทกํ น ปาปุณาติ, ฆเฏ อุทกํ โกลมฺเพ อุทกํ น ปาปุณาติ, โกลมฺเพ อุทกํ จาฏิยํ อุทกํ น ปาปุณาติ, จาฏิยํ อุทกํ มหากุมฺภิยํ อุทกํ น ปาปุณาติ, มหากุมฺภิยํ อุทกํ กุโสพฺเภ อุทกํ น ปาปุณาติ, กุโสพฺเภ อุทกํ กนฺทเร อุทกํ น ปาปุณาติ, กนฺทเร อุทกํ กุนฺนทิยํ อุทกํ น ปาปุณาติ, กุนฺนทิยํ อุทกํ ปญฺจมหานทิยํ อุทกํ น ปาปุณาติ, ปญฺจมหานทิยํ อุทกํ จกฺกวาฬมหาสมุทฺเท อุทกํ น ปาปุณาติ, จกฺกวาฬมหาสมุทฺเท อุทกํ สิเนรุปาทเก มหาสมุทฺเท อุทกํ น ปาปุณาติ. ปาติยํ อุทกํ อุปนิธาย หตฺเถ อุทกํ ปริตฺตํ…เป… สิเนรุปาทกมหาสมุทฺเท อุทกํ อุปนิธาย จกฺกวาฬมหาสมุทฺเท อุทกํ ปริตฺตํ. อิติ อุปรูปริ อุทกํ พหุกํ อุปาทาย เหฏฺฐา เหฏฺฐา อุทกํ ปริตฺตํ โหติ.

"ໃນເລື່ອງນັ້ນ ປຽບເໝືອນນ້ຳໃນມືຍ່ອມບໍ່ເຖິງນ້ຳໃນຖາດ, ນ້ຳໃນຖາດຍ່ອມບໍ່ເຖິງນ້ຳໃນໝໍ້, ນ້ຳໃນໝໍ້ຍ່ອມບໍ່ເຖິງນ້ຳໃນໄຫ, ນ້ຳໃນໄຫຍ່ອມບໍ່ເຖິງນ້ຳໃນອ່າງ, ນ້ຳໃນອ່າງຍ່ອມບໍ່ເຖິງນ້ຳໃນຕຸ່ມໃຫຍ່, ນ້ຳໃນຕຸ່ມໃຫຍ່ຍ່ອມບໍ່ເຖິງນ້ຳໃນແອ່ງ, ນ້ຳໃນແອ່ງຍ່ອມບໍ່ເຖິງນ້ຳໃນຫ້ວຍ, ນ້ຳໃນຫ້ວຍຍ່ອມບໍ່ເຖິງນ້ຳໃນແມ່ນ້ຳນ້ອຍ, ນ້ຳໃນແມ່ນ້ຳນ້ອຍຍ່ອມບໍ່ເຖິງນ້ຳໃນມະຫານະທີທັງ 5, ນ້ຳໃນມະຫານະທີທັງ 5 ຍ່ອມບໍ່ເຖິງນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດແຫ່ງຈັກກະວານ, ນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດແຫ່ງຈັກກະວານຍ່ອມບໍ່ເຖິງນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດທີ່ຖານພຣະສຸເມນ. ເມື່ອປຽບທຽບກັບນ້ຳໃນຖາດ ນ້ຳໃນມືກໍມີປະມານນ້ອຍ...ເປ... ເມື່ອປຽບທຽບກັບນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດທີ່ຖານພຣະສຸເມນ ນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດແຫ່ງຈັກກະວານກໍມີປະມານນ້ອຍ. ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ ເມື່ອຖືເອົານ້ຳເບື້ອງເທິງໆ ທີ່ມີປະມານຫຼາຍ ນ້ຳເບື້ອງລຸ່ມໆ ຈຶ່ງມີປະມານນ້ອຍ."

เอวเมว อุปริ อุปริ คุเณ อุปาทาย เหฏฺฐา เหฏฺฐา สีลํ อปฺปมตฺตกํ โอรมตฺตกนฺติ เวทิตพฺพํ. เตนาห – ‘‘อปฺปมตฺตกํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, โอรมตฺตกํ สีลมตฺตก’’นฺติ.

"ກໍຢ່າງນັ້ນເໝືອນກັນ ເມື່ອຖືເອົາຄຸນທັມເບື້ອງເທິງໆ ສີລເບື້ອງລຸ່ມໆ ເພິ່ງຊາບວ່າເປັນສິ່ງເລັກນ້ອຍ ເປັນສິ່ງຕໍ່າຕ້ອຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ກໍສີລມັດຕະກະລັກສະນະນີ້ແລ ເປັນສິ່ງເລັກນ້ອຍ ເປັນສິ່ງຕໍ່າຕ້ອຍ' ດັ່ງນີ້."

เยน ปุถุชฺชโนติ, เอตฺถ –

"ໃນບົດວ່າ 'yena puthujjanoti' ນີ້ ມີອະທິບາຍດັ່ງນີ້:"

‘‘ทุเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

อนฺโธ ปุถุชฺชโน เอโก, กลฺยาเณโก ปุถุชฺชโน’’ติ.

"‘ພຣະພຸດທະເຈົ້າຜູ້ເປັນເຜົ່າພັນແຫ່ງພຣະອາທິດ ຊົງສະແດງປຸຖຸຊົນໄວ້ 2 ປະເພດ ຄື: ປຸຖຸຊົນຄົນບອດປະເພດໜຶ່ງ ແລະປຸຖຸຊົນຄົນດີປະເພດໜຶ່ງ’ ດັ່ງນີ້."

ตตฺถ [Pg.59] ยสฺส ขนฺธธาตุอายตนาทีสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาสวนธารณปจฺจเวกฺขณานิ นตฺถิ, อยํ อนฺธปุถุชฺชโน. ยสฺส ตานิ อตฺถิ, โส กลฺยาณปุถุชฺชโน. ทุวิโธปิ ปเนส –

"In ປຸຖຸຊົນ 2 ປະເພດນັ້ນ ປຸຖຸຊົນໃດບໍ່ມີການຮຽນ ການສອບຖາມ ການຟັງ ການຈົດຈຳ ແລະການພິຈາລະນາ ໃນທັມທັງຫຼາຍມີຂັນ ທາດ ແລະອາຍະຕະນະ ເປັນຕົ້ນ ປຸຖຸຊົນນີ້ຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນຄົນບອດ. ສ່ວນປຸຖຸຊົນໃດມີສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ປຸຖຸຊົນນັ້ນຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນຄົນດີ. ກໍປຸຖຸຊົນແມ້ນທັງສອງປະເພດນີ້:"

‘‘ปุถูนํ ชนนาทีหิ, การเณหิ ปุถุชฺชโน;

ปุถุชฺชนนฺโตคธตฺตา, ปุถุวายํ ชโน อิติ’’.

"‘ຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນ ເພາະເຫດທັງຫຼາຍມີການຍັງກິເລດໜาໃຫ້ເກີດຂຶ້ນເປັນຕົ້ນ, ຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ນັບເນື່ອງຢູ່ໃນໝູ່ຊົນເປັນອັນຫຼາຍ, ຫຼືວ່າ ໝູ່ຊົນນີ້ເປັນຜູ້ຕ່າງຫາກຈາກພຣະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ດັ່ງນີ້’ ດັ່ງນີ້."

โส หิ ปุถูนํ นานปฺปการานํ กิเลสาทีนํ ชนนาทีหิ การเณหิ ปุถุชฺชโน. ยถาห –

"ດ້ວຍວ່າ ປຸຖຸຊົນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນ ເພາະເຫດທັງຫຼາຍມີການຍັງກິເລດເປັນຕົ້ນອັນໜາແໜ້ນມີປະການຕ່າງໆ ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ດັ່ງທີ່ພຣະສາຣີບຸດຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ:"

‘‘ปุถุ กิเลเส ชเนนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ อวิหตสกฺกายทิฏฺฐิกาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ สตฺถารานํ มุขุลฺโลกิกาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ สพฺพคตีหิ อวุฏฺฐิตาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาภิสงฺขาเร อภิสงฺขโรนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาโอเฆหิ วุยฺหนฺติ, ปุถุ สนฺตาเปหิ สนฺตปฺปนฺติ, ปุถุ ปริฬาเหหิ ปริฑยฺหนฺติ, ปุถุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ รตฺตา คิทฺธา คถิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌปนฺนา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ ปญฺจหิ นีวรเณหิ อาวุตา นิวุตา โอวุตา ปิหิตา ปฏิจฺฉนฺนา ปฏิกุชฺชิตาติ ปุถุชฺชนา’’ติ. ปุถูนํ คณนปถมตีตานํ อริยธมฺมปรมฺมุขานํ นีจธมฺมสมาจารานํ ชนานํ อนฺโตคธตฺตาปิ ปุถุชฺชโน, ปุถุวายํ วิสุํเยว สงฺขฺยํ คโต วิสํสฏฺโฐ สีลสุตาทิคุณยุตฺเตหิ อริเยหิ ชเนหีติ ปุถุชฺชโนติ.

"“ຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນ ເພາະເປັນຜູ້ຍັງກິເລດໜາໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນ ເພາະເປັນຜູ້ມີສັກກາຍະທິຖິອັນມັກຄະຍານຍັງບໍ່ໄດ້ກຳຈັດ, ຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນ ເພາະເປັນຜູ້ແຫງນເບິ່ງໜ້າສາສະດาທັງຫຼາຍເປັນອັນຫຼາຍ, ຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນ ເພາະເປັນຜູ້ຍັງບໍ່ພົ້ນໄປຈາກຄະຕິທັງປວງ, ຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນ ເພາະເປັນຜູ້ປຸງແຕ່ງອະພິສັງຂານຕ່າງໆ ເປັນອັນຫຼາຍ, ຖືກຫ້ວງນ້ຳຕ່າງໆ ພັດໄປ, ຖືກຄວາມຮ້ອນຕ່າງໆ ເຜົາຜານ, ຖືກຄວາມກະວົນກະວາຍຕ່າງໆ ແຜດເຜົາ, ຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນ ເພາະເປັນຜູ້ກຳໜັດ ຍິນດີ ສະຫຍົບ ມົວເມົາ ພົວພັນ ຕິດຂ້ອງ ແລະພົວພັນຢ່າງແໜ້ນໜາໃນກາມະຄຸນ 5, ຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນ ເພາະເປັນຜູ້ຖືກນີວອນ 5 ປິດກັ້ນ ຫຸ້ມຫໍ່ ຄຸມໄວ້ ປິດບັງ ແລະຄອບງຳໄວ້” ດັ່ງນີ້. ອີກປະການໜຶ່ງ ຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ນັບເນື່ອງຢູ່ໃນໝູ່ຊົນຜູ້ມີຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍເກີນກວ່າຈະນັບໄດ້ ຜູ້ມີໜ້າເມີນເສີຍຈາກອະລິຍະທັມ ຜູ້ມີຄວາມປະພຶດຕໍ່າຊ້າ, ຫຼືວ່າ ໝູ່ຊົນນີ້ເປັນຜູ້ຕ່າງຫາກ ຄືຖືກນັບວ່າແຍກກັນ ບໍ່ປົນເປກັບພຣະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄຸນທັມມີສີລແລະສຸຕະເປັນຕົ້ນ ເພາະສະນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນ ດັ່ງນີ້."

ตถาคตสฺสาติ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ตถาคโต. ตถา อาคโตติ ตถาคโต, ตถา คโตติ ตถาคโต, ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต, ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต, ตถทสฺสิตาย ตถาคโต, ตถวาทิตาย ตถาคโต, ตถาการิตาย ตถาคโต, อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโตติ.

"ບົດວ່າ 'tathāgatassāti' ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊື່ວ່າ ຕະຖາຄົດ ເພາະເຫດ 8 ປະການ ຄື: ຊື່ວ່າ ຕະຖາຄົດ ເພາະສະເດັດມາຢ່າງນັ້ນ, ຊື່ວ່າ ຕະຖາຄົດ ເພາະສະເດັດໄປຢ່າງນັ້ນ, ຊື່ວ່າ ຕະຖາຄົດ ເພາະສະເດັດມາເຖິງລັກສະນະອັນແທ້ຈິງ, ຊື່ວ່າ ຕະຖາຄົດ ເພາະຕັດສະຮູ້ທັມອັນແທ້ຈິງຕາມຄວາມເປັນຈິງ, ຊື່ວ່າ ຕະຖາຄົດ ເພາະຊົງເຫັນຕາມຄວາມເປັນຈິງ, ຊື່ວ່າ ຕະຖາຄົດ ເພາະຊົງກ່າວຕາມຄວາມເປັນຈິງ, ຊື່ວ່າ ຕະຖາຄົດ ເພາະຊົງເຮັດຕາມທີ່ກ່າວ, ຊື່ວ່າ ຕະຖາຄົດ ເພາະຊົງຄອບງຳ."

กถํ ภควา ตถา อาคโตติ ตถาคโต? ยถา สพฺพโลกหิตาย อุสฺสุกฺกมาปนฺนา ปุริมกา สมฺมาสมฺพุทฺธา อาคตา, ยถา วิปสฺสี ภควา อาคโต, ยถา สิขี ภควา, ยถา เวสฺสภู ภควา, ยถา กกุสนฺโธ ภควา, ยถา โกณาคมโน ภควา, ยถา กสฺสโป ภควา อาคโต. กึ วุตฺตํ โหติ? เยน อภินีหาเรน เอเต [Pg.60] ภควนฺโต อาคตา, เตเนว อมฺหากมฺปิ ภควา อาคโต. อถ วา ยถา วิปสฺสี ภควา…เป… ยถา กสฺสโป ภควา ทานปารมึ ปูเรตฺวา, สีลเนกฺขมฺมปญฺญาวีริยขนฺติสจฺจอธิฏฺฐานเมตฺตาอุเปกฺขาปารมึ ปูเรตฺวา, อิมา ทส ปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโยติ สมตึสปารมิโย ปูเรตฺวา องฺคปริจฺจาคํ, นยนธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาคนฺติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชิตฺวา ปุพฺพโยคปุพฺพจริยธมฺมกฺขานญาตตฺถจริยาทโย ปูเรตฺวา พุทฺธิจริยาย โกฏึ ปตฺวา อาคโต; ตถา อมฺหากมฺปิ ภควา อาคโต. อถ วา ยถา วิปสฺสี ภควา…เป… กสฺสโป ภควา จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน, จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน, จตฺตาโร อิทฺธิปาเท, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺเค, อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวตฺวา พฺรูเหตฺวา อาคโต, ตถา อมฺหากมฺปิ ภควา อาคโต. เอวํ ตถา อาคโตติ ตถาคโต.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະສະເດັດມາແລ້ວຢ່າງນັ້ນ ເປັນແນວໃດ? ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍໃນປາງກ່ອນ ຜູ້ຊົງຂົນຂວາຍເພື່ອປະໂຫຍດເກື້ອກູນແກ່ສັດໂລກທັງປວງ ໄດ້ສະເດັດມາແລ້ວຢ່າງໃດ, ເຊັ່ນ ພຣະວິປັດສີພຸດທະເຈົ້າສະເດັດມາແລ້ວຢ່າງໃດ, ພຣະສິຂີພຸດທະເຈົ້າຢ່າງໃດ, ພຣະເວດສະພູພຸດທະເຈົ້າຢ່າງໃດ, ພຣະກົກກຸສັນທະພຸດທະເຈົ້າຢ່າງໃດ, ພຣະໂກນາຄະມະນະພຸດທະເຈົ້າຢ່າງໃດ, ພຣະກັດສະປະພຸດທະເຈົ້າສະເດັດມາແລ້ວຢ່າງໃດ. ຄຳນັ້ນມີອະທິບາຍວ່າແນວໃດ? ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເຫຼົ່ານັ້ນ ໄດ້ສະເດັດມາແລ້ວດ້ວຍພຣະອະພິນິຫານໃດ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຂອງພວກເຮົາ ກໍໄດ້ສະເດັດມາແລ້ວດ້ວຍພຣະອະພິນິຫານນັ້ນເໝືອນກັນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ພຣະວິປັດສີພຸດທະເຈົ້າ...ເປ... ພຣະກັດສະປະພຸດທະເຈົ້າ ຊົງບຳເພັນທານບາຣະມີ, ຊົງບຳເພັນສີລະບາຣະມີ, ເນກຂຳມະບາຣະມີ, ປັນຍາບາຣະມີ, ວິຣິຍະບາຣະມີ, ຂັນຕິບາຣະມີ, ສັດຈະບາຣະມີ, ອະທິຖານບາຣະມີ, ເມດຕາບາຣະມີ, ອຸເປກຂາບາຣະມີ, ຄືຊົງບຳເພັນບາຣະມີ ໑໐ ປະການນີ້, ອຸປະບາຣະມີ ໑໐ ປະການ, ປໍຣະມັດຖະບາຣະມີ ໑໐ ປະການ ລວມເປັນບາຣະມີ ໓໐ ທັດ ໃຫ້ບໍລິບູນແລ້ວ, ຊົງສະຫຼະອະໄວຍະວະ, ຊົງສະຫຼະດວງຕາ, ຊັບ, ລາຊະສົມບັດ, ບຸດ ແລະ ພັນລະຍາ ຄືຊົງສະຫຼະມະຫາບໍລິຈາກ ໕ ປະການນີ້ແລ້ວ, ຊົງບຳເພັນບຸບພະໂຍກ, ບຸບພະຈະຣิຍາ, ການສະແດງທຳ, ຍາຕັດຖະຈະຣິຍາ ເປັນຕົ້ນໃຫ້ບໍລິບູນແລ້ວ, ຊົງບັນລຸເຖິງຍອດແຫ່ງພຸດທິຈະຣິຍາ ແລ້ວຈຶ່ງສະເດັດມາຢ່າງໃດ; ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຂອງພວກເຮົາ ກໍໄດ້ສະເດັດມາແລ້ວຢ່າງນັ້ນເໝືອນກັນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ພຣະວິປັດສີພຸດທະເຈົ້າ...ເປ... ພຣະກັດສະປະພຸດທະເຈົ້າ ຊົງຈະເລີນ ຊົງເຮັດໃຫ້ພອກພູນ ເຊິ່ງສະຕິປັດຖານ ໔, ສັມມັບປະທານ ໔, ອິດທິບາດ ໔, ອິນຊີ ໕, ພະລະ ໕, ໂພດຊົງ ໗, ມັກມີອົງ ໘ ອັນປະເສີດ ແລ້ວສະເດັດມາຢ່າງໃດ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຂອງພວກເຮົາ ກໍໄດ້ສະເດັດມາແລ້ວຢ່າງນັ້ນເໝືອນກັນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະສະເດັດມາແລ້ວຢ່າງນັ້ນ ດ້ວຍປະການສະນີ.

‘‘ยเถว โลกมฺหิ วิปสฺสิอาทโย,สพฺพญฺญุภาวํ มุนโย อิธาคตา;

ตถา อยํ สกฺยมุนีปิ อาคโต,ตถาคโต วุจฺจติ เตน จกฺขุมา’’ติ.

“ພຣະມຸນີທັງຫຼາຍ ມີພຣະວິປັດສີເປັນຕົ້ນ ໄດ້ສະເດັດມາສູ່ຄວາມເປັນພຣະສັບພັນຍູໃນໂລກນີ້ຢ່າງໃດ, ພຣະສາກະຍະມຸນີພຣະອົງນີ້ ກໍໄດ້ສະເດັດມາແລ້ວຢ່າງນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຜູ້ຊົງມີພຣະຈັກຂຸ ຈຶ່ງໄດ້ຮັບການຂະໜານພຣະນາມວ່າ 'ຕະຖາຄົດ'.”

เอวํ ตถา อาคโตติ ตถาคโต.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະສະເດັດມາແລ້ວຢ່າງນັ້ນ ດ້ວຍປະການສະນີ.

กถํ ตถา คโตติ ตถาคโต? ยถา สมฺปติชาโต วิปสฺสี ภควา คโต…เป… กสฺสโป ภควา คโต.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະສະເດັດໄປແລ້ວຢ່າງນັ້ນ ເປັນແນວໃດ? ພຣະວິປັດສີຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ປະສູດໃໝ່ໆ ໄດ້ສະເດັດໄປແລ້ວຢ່າງໃດ...ເປ... ພຣະກັດສະປະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໄດ້ສະເດັດໄປແລ້ວຢ່າງໃດ.

กถญฺจ โส ภควา คโต? โส หิ สมฺปติ ชาโตว สเมหิ ปาเทหิ ปถวิยํ ปติฏฺฐาย อุตฺตราภิมุโข สตฺตปทวีติหาเรน คโต. ยถาห – ‘‘สมฺปติชาโต โข, อานนฺท, โพธิสตฺโต สเมหิ ปาเทหิ ปติฏฺฐหิตฺวา อุตฺตราภิมุโข สตฺตปทวีติหาเรน คจฺฉติ, เสตมฺหิ ฉตฺเต อนุธาริยมาเน สพฺพา จ ทิสา อนุวิโลเกติ, อาสภึ วาจํ ภาสติ – ‘อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺส, เชฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, เสฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’ติ’’ (ที. นิ. ๒.๓๑).

ກໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງນັ້ນ ສະເດັດໄປແລ້ວຢ່າງໃດ? ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງນັ້ນ ເມື່ອປະສູດໃໝ່ໆ ໄດ້ຊົງປະດິດສະຖານພຣະບາດທັງສອງອັນສະເໝີກັນລົງເທິງແຜ່ນດິນ ແລ້ວຜັນພຣະພັກໄປທາງທິດເໜືອ ສະເດັດໄປດ້ວຍການຍ່າງ ໗ ກ້າວ. ສົມດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕັດໄວ້ວ່າ: 'ດູກ່ອນອານົນ, ພຣະໂພທິສັດເມື່ອປະສູດໃໝ່ໆ ໄດ້ຊົງປະດິດສະຖານພຣະບາດທັງສອງອັນສະເໝີກັນ ແລ້ວຜັນພຣະພັກໄປທາງທິດເໜືອ ສະເດັດໄປດ້ວຍການຍ່າງ ໗ ກ້າວ, ເມື່ອເສດຕະສັດກາງກັ້ນຢູ່, ຊົງຫຼຽວເບິ່ງທິດຕ່າງໆ ໂດຍຮອບ ແລ້ວຊົງເປັ່ງວາຈາອັນອົງອາດວ່າ: ເຮົາເປັນຜູ້ເລີດທີ່ສຸດໃນໂລກ, ເຮົາເປັນຜູ້ຈະເລີນທີ່ສຸດໃນໂລກ, ເຮົາເປັນຜູ້ປະເສີດທີ່ສຸດໃນໂລກ, ຊາດນີ້ເປັນຊາດສຸດທ້າຍ, ບັດນີ້ ພົບໃໝ່ບໍ່ມີອີກແລ້ວ'.

ตญฺจสฺส [Pg.61] คมนํ ตถํ อโหสิ? อวิตถํ อเนเกสํ วิเสสาธิคมานํ ปุพฺพนิมิตฺตภาเวน. ยญฺหิ โส สมฺปติชาโตว สเมหิ ปาเทหิ ปติฏฺฐหิ. อิทมสฺส จตุริทฺธิปาทปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ.

ກໍການສະເດັດໄປຂອງພຣະອົງນັ້ນ ເປັນຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ເພາະເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການບັນລຸຄຸນວິເສດຫຼາຍປະການ. ດ້ວຍວ່າ ການທີ່ພຣະອົງເມື່ອປະສູດໃໝ່ໆ ໄດ້ຊົງປະດິດສະຖານພຣະບາດທັງສອງອັນສະໝ່ຳສະເໝີກັນນັ້ນ, ນີ້ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການໄດ້ຮັບອິດທິບາດ ໔ ປະການ ຂອງພຣະອົງ.

อุตฺตราภิมุขภาโว ปน สพฺพโลกุตฺตรภาวสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ.

ສ່ວນການຜັນພຣະພັກໄປທາງທິດເໜືອ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ຍອດຢ້ຽມກວ່າສັດໂລກທັງປວງ.

สตฺตปทวีติหาโร, สตฺตโพชฺฌงฺครตนปฏิลาภสฺส.

ການສະເດັດໄປ ໗ ກ້າວ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການໄດ້ຮັບໂພດຊົງຄະຣັດຕະນະ ໗ ປະການ.

‘‘สุวณฺณทณฺฑา วีติปตนฺติ จามรา’’ติ, เอตฺถ วุตฺตจามรุกฺเขโป ปน สพฺพติตฺถิยนิมฺมทฺทนสฺส.

ສ່ວນການໂບກພັດແສ້ຈາມະລີ ດັ່ງຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ແສ້ຈາມະລີດອກຄຳໂບກພັດຢູ່' ນັ້ນ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການປາບປາມພວກເດຍລະຖີທັງປວງ.

เสตจฺฉตฺตธารณํ, อรหตฺตวิมุตฺติวรวิมลเสตจฺฉตฺตปฏิลาภสฺส.

ການກາງກັ້ນເສດຕະສັດ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການໄດ້ຮັບເສດຕະສັດຄືພຣະອະຣະຫັດຕະວິມຸດຕິ ອັນປະເສີດ ແລະ ປາສະຈາກມົນທິນ.

สตฺตมปทูปริ ฐตฺวา สพฺพทิสานุวิโลกนํ, สพฺพญฺญุตานาวรณญาณปฏิลาภสฺส.

ການປະທັບຢືນເທິງຮອຍພຣະບາດທີ ໗ ແລ້ວຊົງຫຼຽວເບິ່ງທິດຕ່າງໆ ໂດຍຮອບ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການໄດ້ຮັບພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານ ອັນບໍ່ມີສິ່ງກີດກັ້ນ.

อาสภิวาจาภาสนํ อปฺปฏิวตฺติยวรธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ.

ການເປັ່ງວາຈາອັນອົງອາດ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການຍັງພຣະທຳມະຈັກອັນປະເສີດ ບໍ່ໃຫ້ໝູນກັບຄືນໄດ້ ໃຫ້ເປັນໄປ.

ตถา อยํ ภควาปิ คโต, ตญฺจสฺส คมนํ ตถํ อโหสิ, อวิตถํ, เตสํเยว วิเสสาธิคมานํ ปุพฺพนิมิตฺตภาเวน.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຂອງພວກເຮົາ ກໍໄດ້ສະເດັດໄປແລ້ວຢ່າງນັ້ນ, ແລະ ການສະເດັດໄປຂອງພຣະອົງນັ້ນ ກໍເປັນຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ເພາະເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການບັນລຸຄຸນວິເສດເຫຼົ່ານັ້ນເອງ.

เตนาหุ โปราณา –

ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະໂບຮານາຈານທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘มุหุตฺตชาโตว ควมฺปตี ยถา,สเมหิ ปาเทหิ ผุสี วสุนฺธรํ;

โส วิกฺกมี สตฺต ปทานิ โคตโม,เสตญฺจ ฉตฺตํ อนุธารยุํ มรู.

“ພຣະໂຄຕະມະພຣະອົງນັ້ນ ເມື່ອປະສູດໄດ້ພຽງຄູ່ໜຶ່ງ ກໍໄດ້ຊົງຢຽບຢຽດແຜ່ນດິນດ້ວຍພຣະບາດທັງສອງອັນສະເໝີກັນ ເໝືອນດັ່ງພະຍາໂຄອຸສຸພະຣາດທີ່ເກີດໃໝ່ໆ, ພຣະອົງໄດ້ສະເດັດໄປ ໗ ກ້າວ, ແລະ ເຫຼົ່າເທວະດาໄດ້ກາງກັ້ນເສດຕະສັດ ຕາມສະເດັດໄປ.

คนฺตฺวาน โส สตฺต ปทานิ โคตโม,ทิสา วิโลเกสิ สมา สมนฺตโต;

อฏฺฐงฺคุเปตํ คิรมพฺภุทีรยิ,สีโห ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต’’ติ.

ພຣະໂຄຕະມະພຣະອົງນັ້ນ ສະເດັດໄປ ໗ ກ້າວແລ້ວ ຊົງຫຼຽວເບິ່ງທິດຕ່າງໆ ໂດຍຮອບສະເໝີກັນ, ໄດ້ຊົງເປັ່ງພຣະວາຈາອັນປະກອບດ້ວຍອົງ ໘ ປະການ ເໝືອນດັ່ງລາຊະສີຢືນຢູ່ເທິງຍອດພູເຂົາ ແລ້ວບັນລືສີຫະນາດ ສະນັ້ນ.”

เอวํ ตถา คโตติ ตถาคโต.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະສະເດັດໄປແລ້ວຢ່າງນັ້ນ ດ້ວຍປະການສະນີ.

อถ วา ยถา วิปสฺสี ภควา…เป… ยถา กสฺสโป ภควา, อยมฺปิ ภควา ตเถว เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทํ ปหาย คโต, อพฺยาปาเทน พฺยาปาทํ, อาโลกสญฺญาย ถินมิทฺธํ, อวิกฺเขเปน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, ธมฺมววตฺถาเนน วิจิกิจฺฉํ ปหาย ญาเณน อวิชฺชํ ปทาเลตฺวา, ปาโมชฺเชน [Pg.62] อรตึ วิโนเทตฺวา, ปฐมชฺฌาเนน นีวรณกวาฏํ อุคฺฆาเฏตฺวา, ทุติยชฺฌาเนน วิตกฺกวิจารํ วูปสเมตฺวา, ตติยชฺฌาเนน ปีตึ วิราเชตฺวา, จตุตฺถชฺฌาเนน สุขทุกฺขํ ปหาย, อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติยา รูปสญฺญาปฏิฆสญฺญานานตฺตสญฺญาโย สมติกฺกมิตฺวา, วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺติยา อากาสานญฺจายตนสญฺญํ, อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยา วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา อากิญฺจญฺญายตนสญฺญํ สมติกฺกมิตฺวา คโต.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ພຣະວິປັດສີພຸດທະເຈົ້າ...ເປ... ພຣະກັດສະປະພຸດທະເຈົ້າ ໄດ້ສະເດັດໄປແລ້ວຢ່າງໃດ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງນີ້ ກໍໄດ້ສະເດັດໄປແລ້ວຢ່າງນັ້ນເໝືອນກັນ ຄື ຊົງລະກາມະສັນທະດ້ວຍເນກຂຳມະ ແລ້ວສະເດັດໄປ, ຊົງລະພະຍາບາດດ້ວຍອະພະຍາບາດ, ຊົງລະຖີນາມິດທະດ້ວຍອາໂລກະສັນຍາ, ຊົງລະອຸດທັດຈະກຸກກຸດຈະດ້ວຍຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ, ຊົງລະວິຈິກິດຈາດ້ວຍທຳມະວະວັດຖານ, ຊົງທຳລາຍອະວິຊາດ້ວຍຍານ, ຊົງບັນເທົາຄວາມບໍ່ຍິນດີດ້ວຍປາໂມດ, ຊົງເປີດບານປະຕູຄືນີວອນດ້ວຍປະຖົມມະຊານ, ຊົງລະງັບວິຕົກວິຈານດ້ວຍທຸຕິຍະຊານ, ຊົງຄາຍຄວາມຍິນດີໃນປີຕິດ້ວຍຕະຕິຍະຊານ, ຊົງລະສຸກແລະທຸກດ້ວຍຈະຕຸດຖະຊານ, ຊົງກ້າວລ່ວງຮູບະສັນຍາ ປະຕິຄະສັນຍາ ແລະ ນານັດຕະສັນຍາດ້ວຍອາກາສານັນຈາຍະຕະນະສະມາບັດ, ຊົງກ້າວລ່ວງອາກາສານັນຈາຍະຕະນະສັນຍາດ້ວຍວິນຍານັນຈາຍະຕະນະສະມາບັດ, ຊົງກ້າວລ່ວງວິນຍານັນຈາຍະຕະນະສັນຍາດ້ວຍອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະສະມາບັດ, ຊົງກ້າວລ່ວງອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະສັນຍາດ້ວຍເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະສະມາບັດ ແລ້ວສະເດັດໄປ.

อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญํ ปหาย, ทุกฺขานุปสฺสนาย สุขสญฺญํ, อนตฺตานุปสฺสนาย อตฺตสญฺญํ, นิพฺพิทานุปสฺสนาย นนฺทึ, วิราคานุปสฺสนาย ราคํ, นิโรธานุปสฺสนาย สมุทยํ, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย อาทานํ, ขยานุปสฺสนาย ฆนสญฺญํ, วยานุปสฺสนาย อายูหนํ, วิปริณามานุปสฺสนาย ธุวสญฺญํ, อนิมิตฺตานุปสฺสนาย นิมิตฺตํ, อปฺปณิหิตานุปสฺสนาย ปณิธึ, สุญฺญตานุปสฺสนาย อภินิเวสํ, อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย สาราทานาภินิเวสํ, ยถาภูตญาณทสฺสเนน สมฺโมหาภินิเวสํ, อาทีนวานุปสฺสนาย อาลยาภินิเวสํ, ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย อปฺปฏิสงฺขํ, วิวฏฺฏานุปสฺสนาย สํโยคาภินิเวสํ, โสตาปตฺติมคฺเคน ทิฏฺเฐกฏฺเฐ กิเลเส ภญฺชิตฺวา, สกทาคามิมคฺเคน โอฬาริเก กิเลเส ปหาย, อนาคามิมคฺเคน อณุสหคเต กิเลเส สมุคฺฆาเฏตฺวา, อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลเส สมุจฺฉินฺทิตฺวา คโต. เอวมฺปิ ตถา คโตติ ตถาคโต.

ຊົງລະນິດຈະສັນຍາດ້ວຍອະນິດຈານຸປັດສະນາ, ຊົງລະສຸຂະສັນຍາດ້ວຍທຸກຂານຸປັດສະນາ, ຊົງລະອັດຕະສັນຍາດ້ວຍອະນັດຕານຸປັດສະນາ, ຊົງລະຄວາມເພີດເພີນດ້ວຍນິບພິທານຸປັດສະນາ, ຊົງລະຣາຄະດ້ວຍວິຣາຄານຸປັດສະນາ, ຊົງລະສະມຸໄທດ້ວຍນິໂຣທານຸປັດສະນາ, ຊົງລະການຍຶດໝັ້ນດ້ວຍປະຕິນິດສັກຄານຸປັດສະນາ, ຊົງລະຄະນະສັນຍາດ້ວຍຂະຍານຸປັດສະນາ, ຊົງລະການສັ່ງສົມດ້ວຍວະຍານຸປັດສະນາ, ຊົງລະທຸວະສັນຍາດ້ວຍວິປະຣິມານຸປັດສະນາ, ຊົງລະນິມິດດ້ວຍອະນິມິດຕານຸປັດສະນາ, ຊົງລະຄວາມປາດຖະໜາດ້ວຍອັບປະນິຫິຕານຸປັດສະນາ, ຊົງລະຄວາມຍຶດໝັ້ນດ້ວຍສຸນຍະຕານຸປັດສະນາ, ຊົງລະຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນສິ່ງທີ່ມີສາຣະດ້ວຍອະທິປັນຍາທຳມະວິປັດສະນາ, ຊົງລະຄວາມຍຶດໝັ້ນດ້ວຍຄວາມຫຼົງດ້ວຍຍະຖາພູຕະຍານະທັດສະນະ, ຊົງລະຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນອາໄລດ້ວຍອາທີນາວານຸປັດສະນາ, ຊົງລະຄວາມບໍ່ພິຈາລະນາດ້ວຍປະຕິສັງຂານຸປັດສະນາ, ຊົງລະຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນສັງໂຍດດ້ວຍວິວັດຕານຸປັດສະນາ, ຊົງທຳລາຍກິເລດທີ່ຕັ້ງຢູ່ຮ່ວມກັບທິດຖິດ້ວຍໂສດາປັດຕິມັກ, ຊົງລະກິເລດຢ່າງຫຍາບດ້ວຍສະກະທາຄາມີມັກ, ຊົງຖອນກິເລດຢ່າງລະອຽດດ້ວຍອະນາຄາມີມັກ, ຊົງຕັດກິເລດທັງປວງຢ່າງເດັດຂາດດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກ ແລ້ວສະເດັດໄປ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະສະເດັດໄປແລ້ວຢ່າງນັ້ນ ແມ່ນດ້ວຍປະການສະນີ.

กถํ ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต?ปถวีธาตุยา กกฺขฬตฺตลกฺขณํ ตถํ อวิตถํ. อาโปธาตุยา ปคฺฆรณลกฺขณํ. เตโชธาตุยา อุณฺหตฺตลกฺขณํ. วาโยธาตุยา วิตฺถมฺภนลกฺขณํ. อากาสธาตุยา อสมฺผุฏฺฐลกฺขณํ. วิญฺญาณธาตุยา วิชานนลกฺขณํ.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະສະdepມາເຖິງລັກສະນະອັນແທ້ຈິງ ເປັນແນວໃດ? ລັກສະນະຄືຄວາມເຂັ້ມແຂງແຫ່ງປະຖະວີທາດ ເປັນສິ່ງແທ້ຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ. ລັກສະນະຄືຄວາມໄຫຼແຫ່ງອາໂປທາດ. ລັກສະນະຄືຄວາມຮ້ອນແຫ່ງເຕໂຊທາດ. ລັກສະນະຄືຄວາມຄ້ຳຈຸນແຫ່ງວາໂຍທາດ. ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຖືກຕ້ອງແຫ່ງອາກາສະທາດ. ລັກສະນະຄືຄວາມຮູ້ແຈ້ງແຫ່ງວິນຍານະທາດ (ເປັນສິ່ງແທ້ຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ).

รูปสฺส รุปฺปนลกฺขณํ. เวทนาย เวทยิตลกฺขณํ. สญฺญาย สญฺชานนลกฺขณํ. สงฺขารานํ อภิสงฺขรณลกฺขณํ. วิญฺญาณสฺส วิชานนลกฺขณํ.

ລັກສະນະຄືຄວາມຊຸດໂຊມແຫ່ງຮູບ. ລັກສະນະຄືຄວາມສະເຫວີຍອາລົມແຫ່ງເວທະນາ. ລັກສະນະຄືຄວາມຈົດຈຳແຫ່ງສັນຍາ. ລັກສະນະຄືຄວາມປຸງແຕ່ງແຫ່ງສັງຂານທັງຫຼາຍ. ລັກສະນະຄືຄວາມຮູ້ແຈ້ງແຫ່ງວິນຍານ (ເປັນສິ່ງແທ້ຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ).

วิตกฺกสฺส [Pg.63] อภินิโรปนลกฺขณํ. วิจารสฺส อนุมชฺชนลกฺขณํ ปีติยา ผรณลกฺขณํ. สุขสฺส สาตลกฺขณํ. จิตฺเตกคฺคตาย อวิกฺเขปลกฺขณํ. ผสฺสสฺส ผุสนลกฺขณํ.

ລັກສະນະຄືການຍົກຈິດຂຶ້ນສູ່ອາລົມແຫ່ງວິຕົກ. ລັກສະນະຄືການເຄົ້າຄຶງອາລົມແຫ່ງວິຈານ. ລັກສະນະຄືຄວາມແຜ່ຊ່ານແຫ່ງປີຕິ. ລັກສະນະຄືຄວາມສະບາຍແຫ່ງສຸກ. ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງຈິດຕເອກັກຄະຕາ. ລັກສະນະຄືການຖືກຕ້ອງແຫ່ງຜັດສະ (ເປັນສິ່ງແທ້ຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ).

สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิโมกฺขลกฺขณํ. วีริยินฺทฺริยสฺส ปคฺคหลกฺขณํ. สตินฺทฺริยสฺส อุปฏฺฐานลกฺขณํ. สมาธินฺทฺริยสฺส อวิกฺเขปลกฺขณํ. ปญฺญินฺทฺริยสฺส ปชานนลกฺขณํ.

ລັກສະນະຄືຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອແຫ່ງສັດທິນຊີ. ລັກສະນະຄືຄວາມປະຄອງໄວ້ແຫ່ງວິຣິຍິນຊີ. ລັກສະນະຄືຄວາມປາກົດແຫ່ງສະຕິນຊີ. ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງສະມາທິນຊີ. ລັກສະນະຄືຄວາມຮູ້ທົ່ວແຫ່ງປັນຍິນຊີ (ເປັນສິ່ງແທ້ຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ).

สทฺธาพลสฺส อสฺสทฺธิเย อกมฺปิยลกฺขณํ. วีริยพลสฺส โกสชฺเช, สติพลสฺส มุฏฺฐสฺสจฺเจ. สมาธิพลสฺส อุทฺธจฺเจ, ปญฺญาพลสฺส อวิชฺชาย อกมฺปิยลกฺขณํ.

ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໃນຄວາມບໍ່ມີສັດທາແຫ່ງສັດທາພະລະ. ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໃນຄວາມກຽດຄ້ານແຫ່ງວິຣິຍະພະລະ. ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໃນຄວາມຫຼົງລືມສະຕິແຫ່ງສະຕິພະລະ. ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໃນຄວາມຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງສະມາທິພະລະ. ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໃນອະວິຊາແຫ່ງປັນຍາພະລະ (ເປັນສິ່ງແທ້ຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ).

สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฏฺฐานลกฺขณํ. ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ปวิจยลกฺขณํ. วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ปคฺคหลกฺขณํ. ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ผรณลกฺขณํ. ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส วูปสมลกฺขณํ. สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อวิกฺเขปลกฺขณํ. อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ปฏิสงฺขานลกฺขณํ.

ລັກສະນະຄືຄວາມປາກົດແຫ່ງສະຕິສັມໂພດຊົງ. ລັກສະນະຄືການເລືອກເຟັ້ນແຫ່ງທຳມະວິຈະຍະສັມໂພດຊົງ. ລັກສະນະຄືຄວາມປະຄອງໄວ້ແຫ່ງວິຣິຍະສັມໂພດຊົງ. ລັກສະນະຄືຄວາມແຜ່ຊ່ານແຫ່ງປີຕິສັມໂພດຊົງ. ລັກສະນະຄືຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງປັດສັດທິສັມໂພດຊົງ. ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງສະມາທິສັມໂພດຊົງ. ລັກສະນະຄືການພິຈາລະນາແຫ່ງອຸເປກຂາສັມໂພດຊົງ (ເປັນສິ່ງແທ້ຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ).

สมฺมาทิฏฺฐิยา ทสฺสนลกฺขณํ. สมฺมาสงฺกปฺปสฺส อภินิโรปนลกฺขณํ. สมฺมาวาจาย ปริคฺคหลกฺขณํ. สมฺมากมฺมนฺตสฺส สมุฏฺฐานลกฺขณํ. สมฺมาอาชีวสฺส โวทานลกฺขณํ. สมฺมาวายามสฺส ปคฺคหลกฺขณํ. สมฺมาสติยา อุปฏฺฐานลกฺขณํ. สมฺมาสมาธิสฺส อวิกฺเขปลกฺขณํ.

ລັກສະນະຄືການເຫັນແຫ່ງສັມມາທິດຖິ. ລັກສະນະຄືການຍົກຈິດຂຶ້ນສູ່ອາລົມແຫ່ງສັມມາສັງກັບປະ. ລັກສະນະຄືການກຳນົດແຫ່ງສັມມາວາຈາ. ລັກສະນະຄືການຕັ້ງຂຶ້ນຢ່າງດີແຫ່ງສັມມາກຳມັນຕະ. ລັກສະນະຄືຄວາມຜຸດຜ່ອງແຫ່ງສັມມາອາຊີວະ. ລັກສະນະຄືຄວາມປະຄອງໄວ້ແຫ່ງສັມມາວາຍາມະ. ລັກສະນະຄືຄວາມປາກົດແຫ່ງສັມມາສະຕິ. ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງສັມມາສະມາທິ (ເປັນສິ່ງແທ້ຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ).

อวิชฺชาย อญฺญาณลกฺขณํ. สงฺขารานํ เจตนาลกฺขณํ. วิญฺญาณสฺส วิชานนลกฺขณํ. นามสฺส นมนลกฺขณํ. รูปสฺส รุปฺปนลกฺขณํ. สฬายตนสฺส อายตนลกฺขณํ. ผสฺสสฺส ผุสนลกฺขณํ. เวทนาย เวทยิตลกฺขณํ. ตณฺหาย เหตุลกฺขณํ. อุปาทานสฺส คหณลกฺขณํ. ภวสฺส อายูหนลกฺขณํ. ชาติยา นิพฺพตฺติลกฺขณํ. ชราย ชีรณลกฺขณํ. มรณสฺส จุติลกฺขณํ.

ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຮູ້ແຫ່ງອະວິຊາ. ລັກສະນະຄືຄວາມຈົງໃຈແຫ່ງສັງຂານທັງຫຼາຍ. ລັກສະນະຄືຄວາມຮູ້ແຈ້ງແຫ່ງວິນຍານ. ລັກສະນະຄືຄວາມນ້ອມໄປແຫ່ງນາມ. ລັກສະນະຄືຄວາມຊຸດໂຊມແຫ່ງຮູບ. ລັກສະນະຄືຄວາມເປັນບໍ່ເກີດແຫ່ງສະລາຍະຕະນະ. ລັກສະນະຄືການຖືກຕ້ອງແຫ່ງຜັດສະ. ລັກສະນະຄືຄວາມສະເຫວີຍອາລົມແຫ່ງເວທະນາ. ລັກສະນະຄືຄວາມເປັນຫຽດແຫ່ງຕັນຫາ. ລັກສະນະຄືການຍຶດໝັ້ນແຫ່ງອຸປາດານ. ລັກສະນະຄືການສັ່ງສົມແຫ່ງພົບ. ລັກສະນະຄືຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຊາດ. ລັກສະນະຄືຄວາມຊຸດໂຊມແຫ່ງຊະລາ. ລັກສະນະຄືຄວາມເຄື່ອນແຫ່ງມໍຣະນະ (ເປັນສິ່ງແທ້ຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ).

ธาตูนํ สุญฺญตาลกฺขณํ. อายตนานํ อายตนลกฺขณํ. สติปฏฺฐานานํ อุปฏฺฐานลกฺขณํ. สมฺมปฺปธานานํ ปทหนลกฺขณํ. อิทฺธิปาทานํ อิชฺฌนลกฺขณํ. อินฺทฺริยานํ อธิปติลกฺขณํ. พลานํ อกมฺปิยลกฺขณํ. โพชฺฌงฺคานํ นิยฺยานลกฺขณํ. มคฺคสฺส เหตุลกฺขณํ.

ລັກສະນະຄືຄວາມວ່າງເປົ່າແຫ່ງທາດທັງຫຼາຍ. ລັກສະນະຄືຄວາມເປັນບໍ່ເກີດແຫ່ງອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍ. ລັກສະນະຄືຄວາມປາກົດແຫ່ງສະຕິປັດຖານທັງຫຼາຍ. ລັກສະນະຄືຄວາມພະຍາຍາມແຫ່ງສັມມັບປະທານທັງຫຼາຍ. ລັກສະນະຄືຄວາມສຳເລັດແຫ່ງອິດທິບາດທັງຫຼາຍ. ລັກສະນະຄືຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງອິນຊີທັງຫຼາຍ. ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວແຫ່ງພະລະທັງຫຼາຍ. ລັກສະນະຄືການນຳອອກແຫ່ງໂພດຊົງທັງຫຼາຍ. ລັກສະນະຄືຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງມັກ (ເປັນສິ່ງແທ້ຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ).

สจฺจานํ [Pg.64] ตถลกฺขณํ. สมถสฺส อวิกฺเขปลกฺขณํ. วิปสฺสนาย อนุปสฺสนาลกฺขณํ. สมถวิปสฺสนานํ เอกรสลกฺขณํ. ยุคนทฺธานํ อนติวตฺตนลกฺขณํ.

ລັກສະນະຄືຄວາມແທ້ຈິງແຫ່ງສັດຈະທັງຫຼາຍ. ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງສະມະຖະ. ລັກສະນະຄືການພິຈາລະນາເບິ່ງເນືອງໆ ແຫ່ງວິປັດສະນາ. ລັກສະນະຄືຄວາມມີກິດຈະການສະεໝີກັນແຫ່ງສະມະຖະແລະວິປັດສະນາ. ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ລ່ວງເກີນກັນແຫ່ງທຳທັງສອງທີ່ເຂົ້າຄູ່ກັນ (ເປັນສິ່ງແທ້ຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ).

สีลวิสุทฺธิยา สํวรลกฺขณํ. จิตฺตวิสุทฺธิยา อวิกฺเขปลกฺขณํ. ทิฏฺฐิวิสุทฺธิยา ทสฺสนลกฺขณํ.

ລັກສະນະຄືຄວາມສຳລວມແຫ່ງສີລະວິສຸດທິ. ລັກສະນະຄືຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງຈິດຕະວິສຸດທິ. ລັກສະນະຄືການເຫັນແຫ່ງທິດຖິວິສຸດທິ (ເປັນສິ່ງແທ້ຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ).

ขเย ญาณสฺส สมุจฺเฉทนลกฺขณํ. อนุปฺปาเท ญาณสฺส ปสฺสทฺธิลกฺขณํ.

ລັກສະນະຄືການຕັດຂາດແຫ່ງຍານໃນຂະຍະ. ລັກສະນະຄືຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງຍານໃນອະນຸບປາດ (ເປັນສິ່ງແທ້ຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ).

ฉนฺทสฺส มูลลกฺขณํ. มนสิการสฺส สมุฏฺฐาปนลกฺขณํ. ผสฺสสฺส สโมธานลกฺขณํ. เวทนาย สโมสรณลกฺขณํ. สมาธิสฺส ปมุขลกฺขณํ. สติยา อาธิปเตยฺยลกฺขณํ. ปญฺญาย ตตุตฺตริยลกฺขณํ. วิมุตฺติยา สารลกฺขณํ… อมโตคธสฺส นิพฺพานสฺส ปริโยสานลกฺขณํ ตถํ อวิตถํ. เอวํ ตถลกฺขณํ ญาณคติยา อาคโต อวิรชฺฌิตฺวา ปตฺโต อนุปฺปตฺโตติ ตถาคโต. เอวํ ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต.

ສັນທະ ມີລັກສະນະເປັນຮາກເຫງົ້າ. ມະນະສິການ ມີລັກສະນະກໍ່ຕັ້ງ (ທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ). ຜັດສະ ມີລັກສະນະປະຊຸມກັນ. ເວທະນາ ມີລັກສະນະປະຊຸມລົງຮ່ວມກັນ. ສະມາທິ ມີລັກສະນະເປັນປະທານ. ສະຕິ ມີລັກສະນະເປັນໃຫຍ່. ປັນຍາ ມີລັກສະນະຍອດຢ້ຽມກວ່າທຳເຫຼົ່ານັ້ນ. ວິມຸດຕິ ມີລັກສະນະເປັນແກ່ນສານ... ພະນິພານອັນຢັ່ງລົງສູ່ອະມະຕະ ມີລັກສະນະເປັນທີ່ສຸດຮອບ (ແຫ່ງພົມມະຈັນ), ລັກສະນະນັ້ນເປັນຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າສະເດັດມາແລ້ວ ບັນລຸແລ້ວ ບັນລຸຕາມແລ້ວ ສູ່ລັກສະນະອັນເປັນຈິງນັ້ນ ດ້ວຍຍານຄະຕິ ໂດຍບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ'. ພະອົງສະເດັດມາສູ່ລັກສະນະອັນເປັນຈິງ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ'.

กถํ ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต? ตถธมฺมา นาม จตฺตาริ อริยสจฺจานิ. ยถาห – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ภิกฺขเว, ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมต’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๐) วิตฺถาโร. ตานิ จ ภควา อภิสมฺพุทฺโธ, ตสฺมา ตถานํ ธมฺมานํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา ตถาคโตติ วุจฺจติ. อภิสมฺพุทฺธตฺโถ เหตฺถ คตสทฺโท.

ດ້ວຍເຫດໃດ ພະອົງຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະຕັດສະຮູ້ທຳອັນເປັນຈິງຕາມຄວາມເປັນຈິງ? ທຳອັນເປັນຈິງ ຊື່ວ່າ ອະລિຍະສັດ 4. ດັ່ງທີ່ພະອົງຕັດໄວ້ວ່າ: 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ທຳ 4 ປະການເຫຼົ່ານີ້ ເປັນຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ບໍ່ເປັນຢ່າງອື່ນ. 4 ປະການແມ່ນຫຍັງແດ່? ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, "ນີ້ຄືທຸກ" ສິ່ງນີ້ເປັນຈິງ ສິ່ງນີ້ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ສິ່ງນີ້ບໍ່ເປັນຢ່າງອື່ນ' ດັ່ງນີ້ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍພิສະດານ. ແລະພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດສະຮູ້ແລ້ວ ເຊິ່ງທຳອັນເປັນຈິງເຫຼົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ພະອົງຕັດສະຮູ້ທຳອັນເປັນຈິງເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ'. ໃນຄຳນີ້, ສັບວ່າ 'ຄະຕະ' ມີອັດວ່າ 'ຕັດສະຮູ້ແລ້ວ'.

อปิ จ ชรามรณสฺส ชาติปจฺจยสมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐ ตโถ อวิตโถ อนญฺญโถ…เป…, สงฺขารานํ อวิชฺชาปจฺจยสมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐ ตโถ อวิตโถ อนญฺญโถ…เป…, ตถา อวิชฺชาย สงฺขารานํ ปจฺจยฏฺโฐ, สงฺขารานํ วิญฺญาณสฺส ปจฺจยฏฺโฐ…เป…, ชาติยา ชรามรณสฺส ปจฺจยฏฺโฐ ตโถ อวิตโถ อนญฺญโถ. ตํ สพฺพํ ภควา อภิสมฺพุทฺโธ, ตสฺมาปิ ตถานํ ธมฺมานํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา ตถาคโตติ วุจฺจติ. เอวํ ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต.

ອີກປະການໜຶ່ງ, ຄວາມທີ່ຊະລາມໍລະນະເກີດຂຶ້ນແລະຕັ້ງຂຶ້ນເພາະຊາດເປັນປັດໄຈ ເປັນຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ບໍ່ເປັນຢ່າງອື່ນ... ຯລຯ... ຄວາມທີ່ສັງຂານທັງຫຼາຍເກີດຂຶ້ນແລະຕັ້ງຂຶ້ນເພາະອະວິຊາເປັນປັດໄຈ ເປັນຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ບໍ່ເປັນຢ່າງອື່ນ... ຯລຯ... ເຊັ່ນດຽວກັນ, ຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງອະວິຊາແກ່ສັງຂານທັງຫຼາຍ, ຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງສັງຂານທັງຫຼາຍແກ່ວິນຍານ... ຯລຯ... ຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງຊາດແກ່ຊະລາມໍລະນະ ເປັນຈິງ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ບໍ່ເປັນຢ່າງອື່ນ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດສະຮູ້ແລ້ວ ເຊິ່ງທຳທັງປວງນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ພະອົງຕັດສະຮູ້ທຳອັນເປັນຈິງເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ'. ພະອົງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະຕັດສະຮູ້ທຳອັນເປັນຈິງຕາມຄວາມເປັນຈິງ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

กถํ ตถทสฺสิตาย ตถาคโต? ภควา ยํ สเทวเก โลเก…เป…, สเทวมนุสฺสาย ปชาย อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ [Pg.65] สตฺตานํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉนฺตํ รูปารมฺมณํ นาม อตฺถิ, ตํ สพฺพาการโต ชานาติ ปสฺสติ. เอวํ ชานตา ปสฺสตา จ, เตน ตํ อิฏฺฐานิฏฺฐาทิวเสน วา ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ ลพฺภมานกปทวเสน วา. ‘‘กตมํ ตํ รูปํ รูปายตนํ? ยํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ นีลํ ปีตก’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๖๑๖) นเยน อเนเกหิ นาเมหิ เตรสหิ วาเรหิ ทฺเวปญฺญาสาย นเยหิ วิภชฺชมานํ ตถเมว โหติ, วิตถํ นตฺถิ. เอส นโย โสตทฺวาราทีสุปิ อาปาถํ อาคจฺฉนฺเตสุ สทฺทาทีสุ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา – ‘‘ยํ ภิกฺขเว, สเทวกสฺส โลกสฺส…เป… สเทวมนุสฺสาย ปชาย ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ ปตฺตํ ปริเยสิตํ อนุวิจริตํ มนสา, ตมหํ ชานามิ. ตมหํ อพฺภญฺญาสึ, ตํ ตถาคตสฺส วิทิตํ, ตํ ตถาคโต น อุปฏฺฐาสี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔). เอวํ ตถทสฺสิตาย ตถาคโต. ตตฺถ ตถทสฺสี อตฺเถ ตถาคโตติ ปทสมฺภโว เวทิตพฺโพ.

ດ້ວຍເຫດໃດ ພະອົງຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເຫັນຕາມຄວາມເປັນຈິງ? ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງຮູ້ ຊົງເຫັນ ໂດຍປະການທັງປວງ ເຊິ່ງຮູບາລົມໃດໆ ທີ່ມາສູ່ຄອງແຫ່ງຈັກຂຸທະວານ ຂອງສັດທັງຫຼາຍ ຜູ້ບໍ່ມີປະມານ ໃນໂລກະທາດທັງຫຼາຍ ທີ່ບໍ່ມີປະມານ ໃນໂລກ ພ້ອມທັງເທວະດາ... ຯລຯ... ໃນໝູ່ສັດ ພ້ອມທັງເທວະດາແລະມະນຸດ. ເມື່ອພະອົງຊົງຮູ້ ຊົງເຫັນຢ່າງນີ້, ຮູບາລົມນັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາລົມອັນໜ້າປາດຖະໜາແລະບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາເປັນຕົ້ນ ຫຼືໂດຍອຳນາດແຫ່ງບົດທີ່ໄດ້ຮັບໃນບັນດາສິ່ງທີ່ເຫັນ, ໄດ້ຍິນ, ໄດ້ຊາບ, ໄດ້ຮູ້ແຈ້ງ. 'ຮູບໃດເປັນຮູບາຍະຕະນະ? ຮູບໃດອາໄສມະຫາພູດຮູບ 4 ມີສີສັນອັນສະຫວ່າງສະໄຫວ ທີ່ເຫັນໄດ້ ກະທົບໄດ້ ມີສີຂຽວ ສີເyellow' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ ເມື່ອຈຳແນກໂດຍໄນຍະຕ່າງໆ ດ້ວຍຊື່ເປັນອັນຫຼາຍ ດ້ວຍວາລະ 13 ດ້ວຍໄນຍະ 52 ກໍເປັນຈິງຢ່າງນັ້ນແທ້ ບໍ່ມີຄວາມຄາດເຄື່ອນເລີຍ. ໄນຍະນີ້ ກໍມີໃນສັດທາລົມເປັນຕົ້ນ ທີ່ມາສູ່ຄອງແຫ່ງໂສຕະທະວານເປັນຕົ້ນເຊັ່ນກັນ. ແລະພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ: 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ສິ່ງໃດທີ່ໂລກ ພ້ອມທັງເທວະດາ... ຯລຯ... ໝູ່ສັດ ພ້ອມທັງເທວະດາແລະມະນຸດ ໄດ້ເຫັນ ໄດ້ຍິນ ໄດ້ຊາບ ໄດ້ຮູ້ແຈ້ງ ໄດ້ບັນລຸ ໄດ້ສະແຫວງຫາ ໄດ້ທ່ອງທ່ຽວໄປດ້ວຍໃຈ, ສິ່ງນັ້ນ ຕະຖາຄົດຮູ້ແລ້ວ. ສິ່ງນັ້ນ ຕະຖາຄົດໄດ້ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວດ້ວຍປັນຍາອັນຍິ່ງ, ສິ່ງນັ້ນ ຕະຖາຄົດຮູ້ແລ້ວ, ແຕ່ຕະຖາຄົດບໍ່ໄດ້ເຂົ້າໄປຕັ້ງຢູ່ (ດ້ວຍຕັນຫາແລະທິຖິ) ໃນສິ່ງນັ້ນ'. ພະອົງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະຄວາມເປັນຜູ້heັນຕາມຄວາມເປັນຈິງ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ. ໃນຄຳວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ນີ້, ຄວນຊາບຄວາມສຳເລັດແຫ່ງບົດໃນອັດວ່າ 'ຜູ້ເຫັນຕາມຄວາມເປັນຈິງ'.

กถํ ตถวาทิตาย ตถาคโต? ยํ รตฺตึ ภควา โพธิมณฺเฑ อปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺโน ติณฺณํ มารานํ มตฺถกํ มทฺทิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, ยญฺจ รตฺตึ ยมกสาลานมนฺตเร อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ, เอตฺถนฺตเร ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสปริมาเณ กาเล ปฐมโพธิยาปิ มชฺฌิมโพธิยาปิ ปจฺฉิมโพธิยาปิ ยํ ภควตา ภาสิตํ – สุตฺตํ, เคยฺยํ…เป… เวทลฺลํ, ตํ สพฺพํ อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ อนุปวชฺชํ, อนูนมนธิกํ, สพฺพาการปริปุณฺณํ, ราคมทนิมฺมทนํ, โทสโมหมทนิมฺมทนํ. นตฺถิ ตตฺถ วาลคฺคมตฺตมฺปิ อวกฺขลิตํ, สพฺพํ ตํ เอกมุทฺทิกาย ลญฺฉิตํ วิย, เอกนาฬิยา มิตํ วิย, เอกตุลาย ตุลิตํ วิย จ, ตถเมว โหติ อวิตถํ อนญฺญถํ. เตนาห – ‘‘ยญฺจ, จุนฺท, รตฺตึ ตถาคโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌติ, ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ, ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร ภาสติ ลปติ นิทฺทิสติ, สพฺพํ ตํ ตเถว โหติ, โน อญฺญถา. ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๓). คทตฺโถ เหตฺถ คตสทฺโท. เอวํ ตถวาทิตาย ตถาคโต.

ດ້ວຍເຫດໃດ ພະອົງຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເວົ້າຕາມຄວາມເປັນຈິງ? ໃນລາຕີໃດ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າປະທັບນັ່ງເໜືອອະປະລາຊິຕະບັນລັງ ທີ່ໂພທິມົນທົນ ຊົງຢຽບຢ່ຳຍອດຫົວແຫ່ງມານທັງ 3 ແລ້ວ ຕັດສະຮູ້ພະອະນຸດຕະລະສຳມາສຳໂພທິຍານ, ແລະໃນລາຕີໃດ ພະອົງສະເດັດດັບခັນທະປະຣິນιພານ ດ້ວຍອະນຸປາທິເສສະນິພານທາດ ໃນລະຫວ່າງຕົ້ນຮັງຄູ່, ໃນລະຫວ່າງນີ້ ຕະຫຼອດການມີປະມານ 45 ພັນສາ ທັງໃນປະຖົມມະໂພທິ ມັດຊິມະໂພທິ ແລະປັດຊິມະໂພທິ, ພະທຳຄຳສອນໃດ ທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ ຄື ສູດ, ເຄຍະ... ຯລຯ... ເວດັລລະ, ພະທຳທັງປວງນັ້ນ ບໍ່ມີຂໍ້ຕິຕຽນ ທັງໂດຍອັດແລະໂດຍພະຍັນຊະນະ ບໍ່ບົກພ່ອງ ບໍ່ເກີນເລີຍ ບໍລິບູນໂດຍປະການທັງປວງ ເປັນເຄື່ອງຍ່ຳຢີຄວາມມົວເມົາຄືລາຄະ ເປັນເຄື່ອງຍ່ຳຢີຄວາມມົວເມົາຄືໂທສະແລະໂມຫະ. ໃນພະທຳນັ້ນ ບໍ່ມີຄຳເວົ້າທີ່ຄາດເຄື່ອນ ແມ່ນແຕ່ພຽງປາຍຂົນຫາງສັດ, ພະທຳທັງປວງນັ້ນ ເປັນຈິງຢ່າງນັ້ນແທ້ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ບໍ່ເປັນຢ່າງອື່ນ ປຽບເໝືອນປະທັບຕາໄວ້ດ້ວຍກາຕາອັນດຽວກັນ ປຽບເໝືອນຕວງດ້ວຍทະນານດຽວກັນ ແລະປຽບເໝືອນຊັ່ງດ້ວຍຕາຊັ່ງອັນດຽວກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ: 'ຈຸນທະ, ໃນລາຕີໃດ ຕະຖາຄົດຕັດສະຮູ້ພະອະນຸດຕະລະສຳມາສຳໂພທິຍານ ແລະໃນລາຕີໃດ ຕະຖາຄົດດັບခັນທະປະຣິນιພານ ດ້ວຍອະນຸປາທິເສສະນິພານທາດ, ສິ່ງໃດທີ່ຕະຖາຄົດເວົ້າ, ກ່າວ, ສະແດງ ໃນລະຫວ່າງນີ້, ສິ່ງທັງປວງນັ້ນ ຍ່ອມເປັນຢ່າງນັ້ນແທ້ ບໍ່ເປັນຢ່າງອື່ນເລີຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຕະຖາຄົດ"'. ໃນຄຳນີ້, ສັບວ່າ 'ຄະຕະ' ມີອັດວ່າ 'ກ່າວ'. ພະອົງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເວົ້າຕາມຄວາມເປັນຈິງ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

อปิ [Pg.66] จ อาคทนํ อาคโท, วจนนฺติ อตฺโถ. ตโย อวิปรีโต อาคโท อสฺสาติ, ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา ตถาคโตติ เอวเมตสฺมึ อตฺเถ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

ອີກປະການໜຶ່ງ, ຄຳວ່າ 'ອາກະທະນະ' ຫຼື 'ອາກະທະ' ມີອັດວ່າ 'ວາຈາ' (ຄຳເວົ້າ). ພະອົງມີວາຈາອັນເປັນຈິງ ບໍ່ຜິດແປກໄປ ດັ່ງນີ້, ແປງ 'ທະ' ອັກສອນ ເປັນ 'ຕະ' ອັກສອນ ຈຶ່ງເປັນ 'ຕະຖາຄົດ', ຄວນຊາບຄວາມສຳເລັດແຫ່ງບົດໃນອັດນີ້ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

กถํ ตถาการิตาย ตถาคโต? ภควโต หิ วาจาย กาโย อนุโลเมติ, กายสฺสปิ วาจา, ตสฺมา ยถาวาที ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที จ โหติ. เอวํภูตสฺส จสฺส ยถาวาจา, กาโยปิ ตถา คโต ปวตฺโตติ อตฺโถ. ยถา จ กาโย, วาจาปิ ตถา คตา ปวตฺตาติ ตถาคโต. เตเนวาห – ‘‘ยถาวาที, ภิกฺขเว, ตถาคโต ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที. อิติ ยถาวาที ตถาการี ยถาการี ตถาวาที. ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๓). เอวํ ตถาการิตาย ตถาคโต.

ດ້ວຍເຫດໃດ ພະອົງຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດຕາມທີ່ເວົ້າ? ດ້ວຍວ່າ ພະກາຍຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຍ່ອມຄ້ອຍຕາມພະວາຈາ, ພະວາຈາ ກໍຍ່ອມຄ້ອຍຕາມພະກາຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງເປັນຜູ້ເວົ້າຢ່າງໃດເຮັດຢ່າງນັ້ນ ເຮັດຢ່າງໃດເວົ້າຢ່າງນັ້ນ. ເມື່ອພະອົງເປັນຢ່າງນີ້, ພະວາຈາເປັນຢ່າງໃດ, ພະກາຍກໍເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ດັ່ງນີ້ຄືອັດ. ແລະພະກາຍເປັນຢ່າງໃດ, ພະວາຈາກໍເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ: 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຕະຖາຄົດເວົ້າຢ່າງໃດເຮັດຢ່າງນັ້ນ ເຮັດຢ່າງໃດເວົ້າຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດທີ່ເວົ້າຢ່າງໃດເຮັດຢ່າງນັ້ນ ເຮັດຢ່າງໃດເວົ້າຢ່າງນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຕະຖາຄົດ"'. ພະອົງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດຕາມທີ່ເວົ້າ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

กถํ อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโต? อุปริ ภวคฺคํ เหฏฺฐา อวีจึ ปริยนฺตํ กตฺวา ติริยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ สพฺพสตฺเต อภิภวติ สีเลนปิ สมาธินาปิ ปญฺญายปิ วิมุตฺติยาปิ, วิมุตฺติญาณทสฺสเนนปิ น ตสฺส ตุลา วา ปมาณํ วา อตฺถิ; อตุโล อปฺปเมยฺโย อนุตฺตโร ราชาติราชา เทวเทโว สกฺกานํ อติสกฺโก พฺรหฺมานํ อติพฺรหฺมา. เตนาห – ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… สเทวมนุสฺสาย ปชาย ตถาคโต อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี, ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ.

ດ້ວຍເຫດໃດ ພະອົງຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ໂດຍອັດວ່າເປັນຜູ້ຄອບງຳ? ພະອົງຊົງຄອບງຳສັດທັງປວງ ໃນໂລກະທາດທັງຫຼາຍ ທີ່ບໍ່ມີປະມານ ໂດຍມີພົບພູມເບື້ອງເທິງສຸດຄືພະວັກຄະພູມ ແລະເບື້ອງລຸ່ມສຸດຄືອະເວຈີມະຫານະລົກ ເປັນຂອບເຂດ ແລະໃນທິດຂວາງ (ຮອບດ້ານ) ດ້ວຍສີລ, ດ້ວຍສະມາທິ, ດ້ວຍປັນຍา, ດ້ວຍວິມຸດຕິ, ແລະດ້ວຍວິມຸດຕິຍານະທັດສະນະ, ສິ່ງປຽບທຽບ ຫຼືເຄື່ອງວັດແທກ ຂອງພະອົງ ບໍ່ມີເລີຍ; ພະອົງເປັນຜູ້ຫາສິ່ງປຽບທຽບບໍ່ໄດ້ ຫາປະມານບໍ່ໄດ້ ຍອດຢ້ຽມ ເປັນພະຍາເໜືອພະຍາທັງຫຼາຍ ເປັນເທວະດາເໜືອເທວະດາທັງຫຼາຍ ເປັນພະອິນເໜືອພະອິນທັງຫຼາຍ ເປັນພະພົມເໜືອພະພົມທັງຫຼາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ: 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ໃນໂລກ ພ້ອມທັງເທວະດາ... ຯລຯ... ໃນໝູ່ສັດ ພ້ອມທັງເທວະດາແລະມະນຸດ, ຕະຖາຄົດເປັນຜູ້ຄອບງຳ ບໍ່ຖືກຜູ້ໃດຄອບງຳ ເປັນຜູ້ເຫັນໂດຍຖ່ອງແທ້ ເປັນຜູ້ມີອຳນາດແຜ່ໄປ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຕະຖາຄົດ"'

ตตฺเรวํ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อคโท วิย อคโท. โก ปเนส? เทสนาวิลาสมโย เจว ปุญฺญุสฺสโย จ. เตน เหส มหานุภาโว ภิสกฺโก ทิพฺพาคเทน สปฺเป วิย สพฺพปรปฺปวาทิโน สเทวกญฺจ โลกํ อภิภวติ. อิติ สพฺพาโลกาภิภวเน ตโถ อวิปรีโต เทสนาวิลาสมโย เจว ปุญฺญุสฺสโย จ อคโท อสฺสาติ. ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา ตถาคโตติ เวทิตพฺโพ. เอวํ อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโต.

ໃນຄຳນັ້ນ ຄວນຊາບຄວາມສຳເລັດແຫ່ງບົດ ດັ່ງນີ້: ຊື່ວ່າ 'ອະຄະທະ' ເພາະປຽບເໝືອນຢາທິບ. ກໍຢາທິບນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ຄື ພະປັນຍາອັນສຳເລັດດ້ວຍຄວາມງົດງາມແຫ່ງພະເທດສະໜາ ແລະກອງບຸນອັນຍິ່ງໃຫຍ່. ດ້ວຍວ່າ ພະອົງມີອານຸພາບຫຼາຍ ປຽບເໝືອນແພດຜູ້ມີອານຸພາບຫຼາຍ ຄອບງຳງູທັງຫຼາຍດ້ວຍຢາທິບ, ພະອົງກໍຊົງຄອບງຳວາທະຂອງຄົນອື່ນທັງປວງ ແລະໂລກ ພ້ອມທັງເທວະດາ ດ້ວຍຢາທິບນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອົງມີຢາທິບອັນເປັນຈິງ ບໍ່ຜິດແປກໄປ ຄືຄວາມງົດງາມແຫ່ງພະເທດສະໜາ ແລະກອງບຸນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ໃນການຄອບງຳໂລກທັງປວງ ດັ່ງນີ້, ແປງ 'ທະ' ອັກສອນ ເປັນ 'ຕະ' ອັກສອນ ຈຶ່ງຄວນຊາບວ່າ 'ຕະຖາຄົດ'. ພະອົງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ໂດຍອັດວ່າເປັນຜູ້ຄອບງຳ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

อปิ จ ตถาย คโตติปิ ตถาคโต, ตถํ คโตติปิ ตถาคโต. คโตติ อวคโต, อตีโต ปตฺโต ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ.

ອີກປະການໜຶ່ງ, ຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະສະເດັດໄປໂດຍອາການອັນເປັນຈິງ, ຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະສະເດັດໄປສູ່ສະພາບອັນເປັນຈິງ. ສັບວ່າ 'ຄະຕະ' ມີອັດວ່າ 'ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ', 'ລ່ວງພົ້ນແລ້ວ', 'ບັນລຸແລ້ວ', ແລະ 'ປະຕິບັດແລ້ວ' ດັ່ງນີ້.

ตตฺถ [Pg.67] สกลโลกํ ตีรณปริญฺญาย ตถาย คโต อวคโตติ ตถาคโต. โลกสมุทยํ ปหานปริญฺญาย ตถาย คโต อตีโตติ ตถาคโต. โลกนิโรธํ สจฺฉิกิริยาย ตถาย คโต ปตฺโตติ ตถาคโต. โลกนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ตถํ คโต ปฏิปนฺโนติ ตถาคโต. เตน วุตฺตํ ภควตา –

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ພະອົງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະສະເດັດໄປ ຄືຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ເຊິ່ງໂລກທັງປວງ ໂດຍອາການອັນເປັນຈິງ ດ້ວຍຕີຣະນະປະລິນຍາ. ພະອົງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະສະເດັດໄປ ຄືລ່ວງພົ້ນແລ້ວ ເຊິ່ງເຫດເກີດແຫ່ງໂລກ ໂດຍອາການອັນເປັນຈິງ ດ້ວຍປະຫານະປະລິນຍາ. ພະອົງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະສະdepັດໄປ ຄືບັນລຸແລ້ວ ເຊິ່ງຄວາມດັບແຫ່ງໂລກ ໂດຍອາການອັນເປັນຈິງ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ. ພະອົງຊື່ວ່າ 'ຕະຖາຄົດ' ເພາະສະເດັດໄປ ຄືປະຕິບັດແລ້ວ ເຊິ່ງທາງປະຕິບັດໃຫ້ເຖິງຄວາມດັບແຫ່ງໂລກ ສູ່ສະພາບອັນເປັນຈິງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດໄວ້ວ່າ:

‘‘โลโก, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ, โลกสฺมา ตถาคโต วิสํยุตฺโต. โลกสมุทโย, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ, โลกสมุทโย ตถาคตสฺส ปหีโน. โลกนิโรโธ, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ, โลกนิโรโธ ตถาคตสฺส สจฺฉิกโต. โลกนิโรธคามินี ปฏิปทา, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา, โลกนิโรธคามินี ปฏิปทา ตถาคตสฺส ภาวิตา. ยํ ภิกฺขเว, สเทวกสฺส โลกสฺส…เป… สพฺพํ ตํ ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธํ. ตสฺมา, ตถาคโตติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๓).

'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ໂລກ ອັນຕະຖາຄົດຕັດສະຮູ້ແລ້ວ, ຕະຖາຄົດເປັນຜູ້ພາກຈາກໂລກແລ້ວ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ເຫດເກີດແຫ່ງໂລກ ອັນຕະຖາຄົດຕັດສະຮູ້ແລ້ວ, ເຫດເກີດແຫ່ງໂລກ ອັນຕະຖາຄົດລະໄດ້ແລ້ວ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຄວາມດັບແຫ່ງໂລກ ອັນຕະຖາຄົດຕັດສະຮູ້ແລ້ວ, ຄວາມດັບແຫ່ງໂລກ ອັນຕະຖາຄົດເຮັດໃຫ້ແຈ້ງແລ້ວ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ທາງປະຕິບັດໃຫ້ເຖິງຄວາມດັບແຫ່ງໂລກ ອັນຕະຖາຄົດຕັດສະຮູ້ແລ້ວ, ທາງປະຕິບັດໃຫ້ເຖິງຄວາມດັບແຫ່ງໂລກ ອັນຕະຖາຄົດຈະເລີນແລ້ວ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ສິ່ງໃດໆ ຂອງໂລກ ພ້ອມທັງເທວະດາ... ຯລຯ... ສິ່ງທັງປວງນັ້ນ ອັນຕະຖາຄົດຕັດສະຮູ້ແລ້ວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຕະຖາຄົດ"'.

ตสฺสปิ เอวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิทมฺปิ จ ตถาคตสฺส ตถาคตภาวทีปเน มุขมตฺตเมว. สพฺพากาเรน ปน ตถาคโตว ตถาคตสฺส ตถาคตภาวํ วณฺเณยฺย.

ຄວນຊາບອັດແຫ່ງຄຳນັ້ນ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນເຊັ່ນກັນ. ແລະຂໍ້ນີ້ ກໍເປັນພຽງແຕ່ຫົວຂໍ້ສັງເຂບໃນການສະແດງຄວາມເປັນຕະຖາຄົດ ຂອງຕະຖາຄົດເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ໂດຍປະການທັງປວງແລ້ວ, ຕະຖາຄົດເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຄວນຈະພັນລະນາຄວາມເປັນຕະຖາຄົດ ຂອງຕະຖາຄົດໄດ້.

กตมญฺจ ตํ ภิกฺขเวติ เยน อปฺปมตฺตเกน โอรมตฺตเกน สีลมตฺตเกน ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย, ตํ กตมนฺติ ปุจฺฉติ? ตตฺถ ปุจฺฉา นาม อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา, ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา, วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา, อนุมติปุจฺฉา, กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉาติ ปญฺจวิธา โหติ.

ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ສີລນັ້ນແມ່ນຫຍັງ?' ເປັນຕົ້ນ, ພະອົງຊົງຖາມວ່າ: 'ปຸຖຸຊົນ ເມື່ອຈະກ່າວຊົມເຊີຍຄຸນຂອງຕະຖາຄົດ ຈະເພິ່ງກ່າວດ້ວຍສີລມີປະມານນ້ອຍ ຕ່ຳຕ້ອຍ ພຽງເລັກນ້ອຍໃດ, ສີລນັ້ນແມ່ນຫຍັງ?' ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳຖາມ ມີ 5 ປະການ ຄື: ອະທິດຖະໂຊຕະນາปຸດສາ (ຖາມເພື່ອສະແດງສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ເຫັນ), ທິດຖະສຳສັນທະນາປຸດສາ (ຖາມເພື່ອທຽບຄຽງສິ່ງທີ່ເຫັນແລ້ວ), ວິມະຕິເສທະນາປຸດສາ (ຖາມເພື່ອຕັດຄວາມສົງໄສ), ອະນຸມະຕິປຸດສາ (ຖາມເພື່ອຂໍຄວາມເຫັນດີ), ແລະກະເທຕຸກາມະຍະຕາປຸດສາ (ຖາມເພາະໃຜ່ຈະສະແດງ).

ตตฺถ กตมา อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ อญฺญาตํ โหติ, อทิฏฺฐํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ, ตสฺส ญาณาย ทสฺสนาย ตุลนาย ตีรณาย วิภาวนาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อยํ อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา.

ໃນ 5 ປະການນັ້ນ, ອະທິດຖະໂຊຕະນາປຸດສາ ແມ່ນຫຍັງ? ໂດຍປົກກະຕິແລ້ວ, ລັກສະນະຍັງບໍ່ເປັນທີ່ຮູ້ແຈ້ງ ຍັງບໍ່ເຫັນ ຍັງບໍ່ໄດ້ໄຕ່ຕອງ ຍັງບໍ່ໄດ້ຕັດສິນ ຍັງບໍ່ປາກົດ ຍັງບໍ່ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ, ບຸກຄົນຍ່ອມຖາມບັນຫາ ເພື່ອຄວາມຮູ້ ເພື່ອຄວາມເຫັນ ເພື່ອການໄຕ່ຕອງ ເພື່ອການຕັດສິນ ເພື່ອການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ ເຊິ່ງລັກສະນະນັ້ນ, ນີ້ຄື ອະທິດຖະໂຊຕະນາປຸດສາ.

กตมา ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ ญาตํ โหติ, ทิฏฺฐํ ตุลิตํ ตีริตํ วิภูตํ วิภาวิตํ, ตสฺส อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อยํ ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา.

ທິດຖະສຳສັນທະນາປຸດສາ ແມ່ນຫຍັງ? ໂດຍປົກກະຕິແລ້ວ, ລັກສະນະເປັນທີ່ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ເຫັນແລ້ວ ໄຕ່ຕອງແລ້ວ ຕັດສິນແລ້ວ ປາກົດແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງແລ້ວ, ບຸກຄົນຍ່ອມຖາມບັນຫາ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການທຽບຄຽງລັກສະນະນັ້ນ ກັບບັນດິດຄົນອື່ນໆ, ນີ້ຄື ທິດຖະສຳສັນທະນາປຸດສາ.

กตมา [Pg.68] วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา? ปกติยา สํสยปกฺขนฺโท โหติ, วิมติปกฺขนฺโท, ทฺเวฬฺหกชาโต, ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กินฺนุ โข, กถํ นุ โข’’ติ. โส วิมติจฺเฉทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อยํ วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉา.

ວິມະຕິເສທະນາປຸດສາ ແມ່ນຫຍັງ? ໂດຍປົກກະຕິແລ້ວ, ບຸກຄົນເປັນຜູ້ແລ່ນໄປສູ່ຄວາມສົງໄສ ແລ່ນໄປສູ່ຄວາມລັງເລ ມີໃຈເປັນສອງຝ່າຍ ວ່າ: 'ເປັນຢ່າງນີ້ຫຼືໜໍ? ບໍ່ເປັນຢ່າງນີ້ຫຼືໜໍ? ແມ່ນຫຍັງໜໍ? ເປັນຢ່າງໃດໜໍ?' ດັ່ງນີ້, ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມຖາມບັນຫາ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຕັດຄວາມສົງໄສ, ນີ້ຄື ວິມະຕິເສທະນາປຸດສາ.

กตมา อนุมติปุจฺฉา? ภควา ภิกฺขูนํ อนุมติยา ปญฺหํ ปุจฺฉติ – ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ. อนิจฺจํ, ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ, ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ? ทุกฺขํ ภนฺเตติ (มหาว. ๒๑) สพฺพํ วตฺตพฺพํ, อยํ อนุมติปุจฺฉา.

ອະນຸມະຕິປຸດສາ ແມ່ນຫຍັງ? ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງຖາມບັນຫາ ເພື່ອຂໍຄວາມເຫັນດີຂອງພິກຂຸທັງຫຼາຍ ວ່າ: 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ພວກເທີທັງຫຼາຍຈະສຳຄັນຄວາມຂໍ້ນັ້ນເປັນຢ່າງໃດ, ຮູບທ່ຽງ ຫຼື ບໍ່ທ່ຽງ?' 'ບໍ່ທ່ຽງ, ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ.' 'ກໍສິ່ງໃດບໍ່ທ່ຽງ, ສິ່ງນັ້ນເປັນທຸກ ຫຼື ເປັນສຸກ?' 'ເປັນທຸກ, ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ.' ດັ່ງນີ້ ຄວນກ່າວໃຫ້ບໍລິບູນທັງໝົດ, ນີ້ຄື ອະນຸມະຕິປຸດສາ.

กตมา กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉา? ภควา ภิกฺขูนํ กเถตุกมฺยตาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, สติปฏฺฐานา. กตเม จตฺตาโร?…เป… อฏฺฐิเม ภิกฺขเว มคฺคงฺคา. กตเม อฏฺฐาติ, อยํ กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉา.

ຄຳຖາມທີ່ປະສົງຈະສະແດງ (ກເຖຕຸກັມຍະຕາປຸຈສາ) ນັ້ນ ເປັນແນວໃດ? ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງປະສົງຈະສະແດງແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງຊົງຖາມບັນຫາວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ສະຕິປັດຖານ 4 ເຫຼົ່ານີ້ມີຢູ່. 4 ນັ້ນຄືຫຍັງແດ່? ...ລະ... ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ອົງມັກ 8 ເຫຼົ່ານີ້ມີຢູ່. 8 ນັ້ນຄືຫຍັງແດ່?' ນີ້ຄື ຄຳຖາມທີ່ປະສົງຈະສະແດງ.

อิติ อิมาสุ ปญฺจสุ ปุจฺฉาสุ อทิฏฺฐสฺส ตาว กสฺสจิ ธมฺมสฺส อภาวโต ตถาคตสฺส อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉา นตฺถิ. ‘‘อิทํ นาม อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ สมณพฺราหฺมเณหิ สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา เทเสสฺสามี’’ติ สมนฺนาหารสฺเสว อนุปฺปชฺชนโต ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉาปิ นตฺถิ. ยสฺมา ปน พุทฺธานํ เอกธมฺเมปิ อาสปฺปนา ปริสปฺปนา นตฺถิ, โพธิมณฺเฑเยว สพฺพา กงฺขา ฉินฺนา; ตสฺมา วิมติจฺเฉทนา ปุจฺฉาปิ นตฺถิเยว. อวเสสา ปน ทฺเว ปุจฺฉา พุทฺธานํ อตฺถิ, ตาสุ อยํ กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉา นาม.

ໃນບັນດາຄຳຖາມ 5 ປະການນີ້, ກ່ອນອື່ນໝົດ, ເພາະບໍ່ມີທຳມະໃດໆ ທີ່ພຣະຕຖາຄົດບໍ່ເຄີຍເຫັນດ້ວຍປັນຍາ, ດັ່ງນັ້ນ 'ຄຳຖາມເພື່ອສະແດງສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ເຫັນ' (ອະທິຕຖະໂຊຕະນາປຸຈສາ) ຈຶ່ງບໍ່ມີແກ່ພຣະຕຖາຄົດ. ແລະເພາະບໍ່ມີຄວາມຄິດເກີດຂຶ້ນວ່າ 'ເຮົາຈັກສົນທະນາປຽບທຽບເລື່ອງນີ້ ກັບບັນດາບັນດິດ ສະມະນະພຣາມຄົນອື່ນໆ ແລ້ວຈັກສະແດງ', ດັ່ງນັ້ນ 'ຄຳຖາມເພື່ອສົນທະນາປຽບທຽບສິ່ງທີ່ເຫັນແລ້ວ' (ທິຕຖະສັງສັນທະນາປຸຈສາ) ຈຶ່ງບໍ່ມີເຊັ່ນກັນ. ແຕ່ເພາະພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ບໍ່ມີຄວາມສົງໄສລັງເລໃນທຳມະແມ່ນແຕ່ປະການດຽວ, ຄວາມສົງໄສທັງປວງຖືກຕັດຂາດແລ້ວ ທີ່ໂພທິມົນທົນນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ 'ຄຳຖາມເພື່ອຕັດຄວາມສົງໄສ' (ວິມະຕິຈເສທະນາປຸຈສາ) ຈຶ່ງບໍ່ມີຢ່າງແນ່ນອນ. ສ່ວນຄຳຖາມ 2 ປະການທີ່ເຫຼືອ ແມ່ນມີຢູ່ແກ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ, ໃນບັນດາຄຳຖາມ 2 ປະການນັ້ນ, ຄຳຖາມນີ້ມີຊື່ວ່າ 'ຄຳຖາມທີ່ປະສົງຈະສະແດງ' (ກເຖຕຸກັມຍະຕາປຸຈສາ).

๘. อิทานิ ตํ กเถตุกมฺยตาย ปุจฺฉาย ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถตุํ ‘‘ปาณาติปาตํ ปหายา’’ติอาทิมาห.

໘. ບັດນີ້, ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ຊົງຖາມດ້ວຍຄຳຖາມທີ່ປະສົງຈະສະແດງນັ້ນ, ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ລະການຂ້າສັດ' (ປານາຕິປາຕັງ ປຫາຍ) ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ ปาณสฺส อติปาโต ปาณาติปาโต, ปาณวโธ, ปาณฆาโตติ วุตฺตํ โหติ. ปาโณติ เจตฺถ โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ, ตสฺมึ ปน ปาเณ ปาณสญฺญิโน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปฺปวตฺตา วธกเจตนา ปาณาติปาโต. โส คุณวิรหิเตสุ ติรจฺฉานคตาทีสุ ปาเณสุ ขุทฺทเก ปาเณ อปฺปสาวชฺโช, มหาสรีเร มหาสาวชฺโช, กสฺมา? ปโยคมหนฺตตาย. ปโยคสมตฺเตปิ วตฺถุมหนฺตตาย. คุณวนฺเตสุ มนุสฺสาทีสุ อปฺปคุเณ ปาเณ อปฺปสาวชฺโช, มหาคุเณ มหาสาวชฺโช. สรีรคุณานํ ปน สมภาเว สติ กิเลสานํ อุปกฺกมานญฺจ มุทุตาย อปฺปสาวชฺโช, ติพฺพตาย มหาสาวชฺโชติ เวทิตพฺโพ.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ປານາຕິປາຕະ' (ການເຮັດຊີວິດໃຫ້ຕົກໄປ) ໝາຍເຖິງ ການຂ້າສັດ, ການທຳລາຍຊີວິດ. ແລະຄຳວ່າ 'ປານະ' (ສັດ) 在ທີ່ນີ້ ໂດຍສົມມຸດໂວຫານ ໝາຍເຖິງ ສັດ, ແຕ່ໂດຍປຣະມັດ ໝາຍເຖິງ ຊີວິຕິນຊີ. ສ່ວນໃນສັດນັ້ນ, ເຈດຕະນາຂ້າ ທີ່ເກີດຂຶ້ນທາງທະວານໃດທະວານໜຶ່ງ ໃນບັນດາກາຍທະວານ ແລະວະຈີທະວານ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຄວາມກຳນົດໝາຍວ່າເປັນສັດ, ເຊິ່ງເປັນຕົວຕັ້ງໃຫ້ເກີດຄວາມພະຍາຍາມຕັດຊີວິຕິນຊີ, ຊື່ວ່າ 'ປານາຕິປາຕະ'. ການຂ້າສັດນັ້ນ ໃນບັນດາສັດທີ່ບໍ່ມີຄຸນ ມີສັດເດຍຣັດສານເປັນຕົ້ນ, ຖ້າເປັນສັດຕົວນ້ອຍ ກໍມີໂທດນ້ອຍ, ຖ້າເປັນສັດຕົວໃຫຍ່ ກໍມີໂທດຫຼາຍ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄວາມພະຍາຍາມ (ປະໂຍຄະ) ໃຫຍ່ກວ່າ. ເຖິງແມ່ນວ່າຄວາມພະຍາຍາມຈະເທົ່າກັນ, ແຕ່ກໍມີໂທດຫຼາຍເພາະວັດຖຸ (ຮ່າງກາຍ) ໃຫຍ່ກວ່າ. ໃນບັນດາສັດທີ່ມີຄຸນ ມີມະນຸດເປັນຕົ້ນ, ຖ້າເປັນສັດທີ່ມີຄຸນນ້ອຍ ກໍມີໂທດນ້ອຍ, ຖ້າເປັນສັດທີ່ມີຄຸນຫຼາຍ ກໍມີໂທດຫຼາຍ. ແຕ່ເມື່ອຮ່າງກາຍ ແລະຄຸນທຳເທົ່າກັນ, ພຶງຊາບວ່າ ມີໂທດນ້ອຍ ເພາະຄວາມເບົາບາງຂອງກິເລດ ແລະຄວາມພະຍາຍາມ, ແລະມີໂທດຫຼາຍ ເພາະຄວາມແຮງກ້າຂອງກິເລດ ແລະຄວາມພະຍາຍາມ.

ตสฺส [Pg.69] ปญฺจ สมฺภารา โหนฺติ – ปาโณ, ปาณสญฺญิตา, วธกจิตฺตํ, อุปกฺกโม, เตน มรณนฺติ. ฉ ปโยคา – สาหตฺถิโก, อาณตฺติโก, นิสฺสคฺคิโย, ถาวโร, วิชฺชามโย, อิทฺธิมโยติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ วิตฺถาริยมาเน อติวิย ปปญฺโจ โหติ, ตสฺมา ตํ น วิตฺถารยาม, อญฺญญฺจ เอวรูปํ. อตฺถิเกหิ ปน สมนฺตปาสาทิกํ วินยฏฺฐกถํ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพํ.

ອົງປະກອບ (ສຳພາຣະ) ຂອງປານາຕິປາຕະນັ້ນມີ 5 ປະການ ຄື: ສັດມີຊີວິດ, ຄວາມຮູ້ວ່າສັດມີຊີວິດ, ຈິດຄິດຈະຂ້າ, ຄວາມພະຍາຍາມຂ້າ, ແລະສັດຕາຍດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມນັ້ນ. ຄວາມພະຍາຍາມ (ປະໂຍຄະ) ມີ 6 ປະການ ຄື: ພະຍາຍາມດ້ວຍມືຕົນເອງ (ສາຫັດຖິກະ), ສັ່ງໃຫ້ຄົນອື່ນຂ້າ (ອານັດຕິກະ), ຂ້າດ້ວຍການຊັດອາວຸດໄປ (ນິດສັກຄິຍະ), ຂ້າດ້ວຍເຄື່ອງມືທີ່ຕັ້ງໄວ້ຖາວອນ (ຖາວະຣະ), ຂ້າດ້ວຍວິຊາອາຄົມ (ວິຊຊາມະຍະ), ແລະຂ້າດ້ວຍລິດ (ອິດທິມະຍະ). ແຕ່ເມື່ອເນື້ອຄວາມນີ້ຖືກຂะຫຍາຍອອກ ຈະມີເນື້ອຫາຫຼາຍເກີນໄປ, ດັ່ງນັ້ນ ເຮົາຈຶ່ງບໍ່ຂະຫຍາຍຄວາມນັ້ນ ແລະເລື່ອງອື່ນໆ ທີ່ມີລັກສະນະນີ້. ສ່ວນຜູ້ທີ່ຕ້ອງການລາຍລະອຽດ ພຶງກວດເບິ່ງ ແລະສຶກສາໄດ້ຈາກ ຄຳພີສະມັນຕະປາສາດິກາ ອັດຖະກະຖາວິໄນ.

ปหายาติ อิมํ ปาณาติปาตเจตนาสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ ปชหิตฺวา. ปฏิวิรโตติ ปหีนกาลโต ปฏฺฐาย ตโต ทุสฺสีลฺยโต โอรโต วิรโตว. นตฺถิ ตสฺส วีติกฺกมิสฺสามีติ จกฺขุโสตวิญฺเญยฺยา ธมฺมา ปเคว กายิกาติ อิมินาว นเยน อญฺเญสุปิ เอวรูเปสุ ปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ 'ປຫາຍ' (ລະ) ຄື ລະຖິ້ມຄວາມທຸສິນ ທີ່ກ່າວຄື ເຈດຕະນາໃນປານາຕິປາຕະນີ້. ຄຳວ່າ 'ປະຕິວິຣະໂຕ' (ງົດເວັ້ນ) ຄື ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ລະໄດ້ແລ້ວ ກໍງົດເວັ້ນ ແລະຖອຍຫ່າງຈາກຄວາມທຸສິນນັ້ນເອງ. ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ເພິ່ງຮູ້ໄດ້ທາງຕາແລະຫູ ດ້ວຍຄວາມຄິດວ່າ 'ເຮົາຈັກລ່ວງລະເມີດ' ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພຣະອົງ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງການລ່ວງລະເມີດທາງກາຍ, ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນບົດອື່ນໆ ທີ່ມີລັກສະນະນີ້ ໂດຍທຳນອງດຽວກັນນີ້ແລ້ວ.

สมโณติ ภควา สมิตปาปตาย ลทฺธโวหาโร. โคตโมติ โคตฺตวเสน. น เกวลญฺจ ภควาเยว ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต, ภิกฺขุสงฺโฆปิ ปฏิวิรโต, เทสนา ปน อาทิโต ปฏฺฐาย เอวํ อาคตา, อตฺถํ ปน ทีเปนฺเตน ภิกฺขุสงฺฆวเสนาปิ ทีเปตุํ วฏฺฏติ.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພាកເຈົ້າ ຊົງໄດ້ຮັບນາມວ່າ 'ສະມະນະ' ເພາະຊົງມີບາບອັນສະຫງົບແລ້ວ. ຊົງໄດ້ຮັບນາມວ່າ 'ໂຄຕະມະ' ໂດຍທາງໂຄດ (ຕະກູນ). ແລະບໍ່ແມ່ນພຣະຜູ້ມີພຣະພាកເຈົ້າພຣະອົງດຽວເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຊົງງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິປາຕະ, ແມ່ນແຕ່ພຣະພິກຂຸສົງກໍງົດເວັ້ນເຊັ່ນກັນ, ແຕ່ພຣະທຳມະເທດສະນາ ຕັ້ງແຕ່ເລີ່ມຕົ້ນມາ ຊົງສະແດງໄວ້ຢ່າງນີ້, ແຕ່ເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມ ກໍຄວນສະແດງໂດຍເນື່ອງດ້ວຍພຣະພິກຂຸສົງນຳ.

นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถติ ปรูปฆาตตฺถาย ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา อาทาย อวตฺตนโต นิกฺขิตฺตทณฺโฑ เจว นิกฺขิตฺตสตฺโถ จาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา ทณฺฑํ สพฺพมฺปิ อวเสสํ อุปกรณํ สตฺตานํ วิเหฐนภาวโต สตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. ยํ ปน ภิกฺขู กตฺตรทณฺฑํ วา ทนฺตกฏฺฐํ วา วาสึ ปิปฺผลิกํ วา คเหตฺวา วิจรนฺติ, น ตํ ปรูปฆาตตฺถาย. ตสฺมา นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ.

ຄຳວ່າ 'ນິຫິຕະທັນໂທ ນິຫິຕະສັດໂຖ' (ຜູ້ມີທ່ອນໄມ້ວາງໄວ້ແລ້ວ ມີສັດຕຣາວາງໄວ້ແລ້ວ) ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ວາງທ່ອນໄມ້ ແລະວາງສັດຕຣາແລ້ວ ເພາະບໍ່ຖືເອົາທ່ອນໄມ້ ຫຼືສັດຕຣາເພື່ອບຽດບຽນຄົນອື່ນ. ແລະໃນທີ່ນີ້, ຍົກເວັ້ນທ່ອນໄມ້, ເຄື່ອງມືທີ່ເຫຼືອທັງປວງ ພຶງຊາບວ່າເປັນ 'ສັດຕຣາ' ເພາະເປັນເຄື່ອງບຽດບຽນສັດທັງຫຼາຍ. ສ່ວນການທີ່ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຖືເອົາໄມ້ເທົ້າ, ໄມ້ສີຟັນ, ມີດຕັດ ຫຼືມີດຕັດເລັບ ແລ້ວທ່ຽວໄປ, ນັ້ນບໍ່ແມ່ນເພື່ອບຽດບຽນຄົນອື່ນ. ດັ່ງນັ້ນ, ຈຶ່ງຈັດເຂົ້າໃນຈຳນວນ 'ຜູ້ມີທ່ອນໄມ້ວາງໄວ້ແລ້ວ ມີສັດຕຣາວາງໄວ້ແລ້ວ' ໂດຍແທ້.

ลชฺชีติ ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมนฺนาคโต. ทยาปนฺโนติ ทยํ เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโน. สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปีติ; สพฺเพ ปาณภูเต หิเตน อนุกมฺปโก. ตาย ทยาปนฺนตาย สพฺเพสํ ปาณภูตานํ หิตจิตฺตโกติ อตฺโถ. วิหรตีติ อิริยติ ยเปติ ยาเปติ ปาเลติ[Pg.70]. อิติ วา หิ, ภิกฺขเวติ เอวํ วา ภิกฺขเว. วา สทฺโท อุปริ ‘‘อทินฺนาทานํ ปหายา’’ติอาทีนิ อเปกฺขิตฺวา วิกปฺปตฺโถ วุตฺโต, เอวํ สพฺพตฺถ ปุริมํ วา ปจฺฉิมํ วา อเปกฺขิตฺวา วิกปฺปภาโว เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ 'ລັດຊີ' (ຜູ້ມີຄວາມລະອາຍ) ຄື ປະກອບດ້ວຍຄວາມລະອາຍທີ່ມີລັກສະນະກຽດຊັງບາບ. ຄຳວ່າ 'ທະຍາປັນໂນ' (ຜູ້ເຖິງຄວາມເອັນດູ) ຄື ເຖິງຄວາມເອັນດູ ຫຼືຄວາມມີເມດຕາຈິດ. ຄຳວ່າ 'ສັບພະປານະພູຕະຫິຕານຸກັມປີ' (ຜູ້ອະນຸເຄາະເກື້ອກູນແກ່ສັດມີຊີວິດທັງປວງ) ຄື ເປັນຜູ້ອະນຸເຄາະແກ່ສັດມີຊີວິດທັງປວງດ້ວຍປະໂຫຍດເກື້ອກູນ. ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເຖິງຄວາມເອັນດູນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນຜູ້ມີຈິດເກື້ອກູນແກ່ສັດມີຊີວິດທັງປວງ. ຄຳວ່າ 'ວິຫະຣະຕິ' (ຍ່ອມຢູ່) ຄື ດຳເນີນຊີວິດ, ດຳລົງຢູ່, ໃຫ້ຊີວິດເປັນໄປ, ຮັກສາຊີວິດໄວ້. ຄຳວ່າ 'ອິຕິ ວາ ຫິ ພິກຂະເວ' ຄື ຫຼືຢ່າງນີ້ ພິກຂຸທັງຫຼາຍ. ພຣະອົງຊົງກ່າວ 'ວາ' ສັບ ເພື່ອສະແດງຄວາມເລືອກໄດ້ (ວິກັບ) ໂດຍຊົງໝາຍເຖິງສີລຂໍ້ຕໍ່ໆ ໄປ ມີ 'ລະການຖືເອົາສິ່ງຂອງທີ່ເຈົ້າຂອງບໍ່ໄດ້ໃຫ້' (ອະທິນນາທານັງ ປຫາຍ) ເປັນຕົ້ນ, ພຶງຊາບຄວາມເປັນໄປຂອງການເລືອກໄດ້ໃນສີລທຸກຂໍ້ ໂດຍໝາຍເຖິງສີລຂໍ້ກ່ອນ ຫຼືຂໍ້ຫຼັງ ຢ່າງນີ້ແລ້ວ.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป – ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน เอวํ วเทยฺย – ‘‘สมโณ โคตโม ปาณํ น หนติ, น ฆาเตติ, น ตตฺถ สมนุญฺโญ โหติ, วิรโต อิมสฺมา ทุสฺสีลฺยา; อโห, วต เร พุทฺธคุณา มหนฺตา’’ติ, อิติ มหนฺตํ อุสฺสาหํ กตฺวา วณฺณํ วตฺตุกาโมปิ อปฺปมตฺตกํ โอรมตฺตกํ อาจารสีลมตฺตกเมว วกฺขติ. อุปริ อสาธารณภาวํ นิสฺสาย วณฺณํ วตฺตุํ น สกฺขิสฺสติ. น เกวลญฺจ ปุถุชฺชโนว โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิอรหนฺโตปิ ปจฺเจกพุทฺธาปิ น สกฺโกนฺติเยว; ตถาคโตเยว ปน สกฺโกติ, ตํ โว อุปริ วกฺขามีติ, อยเมตฺถ สาธิปฺปายา อตฺถวณฺณนา. อิโต ปรํ ปน อปุพฺพปทเมว วณฺณยิสฺสาม.

ເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນທີ່ນີ້ມີດັ່ງນີ້: ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ປຸຖຸຊົນເມື່ອຈະກ່າວຊົມເຊີຍຄຸນຂອງພຣະຕຖາຄົດ ກໍເພິ່ງກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພຣະສະມະນະໂຄຕະມະ ບໍ່ຂ້າສັດເອງ, ບໍ່ໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນຂ້າ, ບໍ່ຍິນດີໃນການຂ້າສັດນັ້ນ, ຊົງງົດເວັ້ນຈາກຄວາມທຸສິນນີ້; ໂອ້! ຄຸນຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າຊ່າງຍິ່ງໃຫຍ່ແທ້ໜໍ', ປຸຖຸຊົນນັ້ນເຖິງວ່າຈະມີຄວາມພະຍາຍາມຢ່າງຍິ່ງເພື່ອຈະກ່າວຊົມເຊີຍຄຸນ, ແຕ່ກໍຈັກກ່າວໄດ້ພຽງແຕ່ສີລແລະມາລະຍາດອັນເລັກນ້ອຍ ຕ່ຳຕ້ອຍເທົ່ານັ້ນ. ເຂົາບໍ່ສາມາດຈະກ່າວຊົມເຊີຍຄຸນ ໂດຍອາໄສຄຸນທຳອັນພิເສດ (ອະສາທາຣະນະ) ໃນເບື້ອງສູງໄດ້. ແລະບໍ່ແມ່ນແຕ່ປຸຖຸຊົນເທົ່ານັ້ນ ທີ່ບໍ່ສາມາດ, ແມ່ນແຕ່ພຣະໂສດາບັນ, ພຣະສະກທາຄາມີ, ພຣະອະນາຄາມີ, ພຣະອໍຣະຫັນ ແລະພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍບໍ່ສາມາດເຊັ່ນກັນ; ມີແຕ່ພຣະຕຖາຄົດເທົ່ານັ້ນທີ່ຊົງສາມາດ, ເຮົາຈັກສະແດງຄຸນທຳເບື້ອງສູງນັ້ນແກ່ພວກເຈົ້າໃນພາຍຫຼັງ, ນີ້ຄືການອະທິbາຍເນື້ອຄວາມພ້ອມທັງອັດທະຍາໄສໃນທີ່ນີ້. ສ່ວນຕັ້ງແຕ່ຂໍ້ນີ້ໄປ ເຮົາຈັກອະທິbາຍສະເພາະບົດທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍອະທິbາຍເທົ່ານັ້ນ.

อทินฺนาทานํ ปหายาติ เอตฺถ อทินฺนสฺส อาทานํ อทินฺนาทานํ, ปรสํหรณํ, เถยฺยํ, โจริกาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อทินฺนนฺติ ปรปริคฺคหิตํ, ยตฺถ ปโร ยถากามการิตํ อาปชฺชนฺโต อทณฺฑารโห อนุปวชฺโช จ โหติ. ตสฺมึ ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน, ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํ. ตํ หีเน ปรสนฺตเก อปฺปสาวชฺชํ, ปณีเต มหาสาวชฺชํ, กสฺมา? วตฺถุปณีตตาย. วตฺถุสมตฺเต สติ คุณาธิกานํ สนฺตเก วตฺถุสฺมึ มหาสาวชฺชํ. ตํ ตํ คุณาธิกํ อุปาทาย ตโต ตโต หีนคุณสฺส สนฺตเก วตฺถุสฺมึ อปฺปสาวชฺชํ.

ໃນບົດວ່າ 'ອະທິນນາທານັງ ປຫາຍ' (ລະການຖືເອົາສິ່ງຂອງທີ່ເຈົ້າຂອງບໍ່ໄດ້ໃຫ້) ນີ້, ການຖືເອົາສິ່ງຂອງທີ່ເຈົ້າຂອງບໍ່ໄດ້ໃຫ້ ຊື່ວ່າ 'ອະທິນນາທານ', ມີຄຳອະທິບາຍວ່າ ການນຳເອົາຂອງຄົນອື່ນໄປ, ການລັກ, ການໂຈຣະກຳ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ອະທິນນະ' (ຂອງທີ່ບໍ່ໄດ້ໃຫ້) ໝາຍເຖິງ ຂອງທີ່ຄົນອື່ນຄອບຄອງຢູ່, ເຊິ່ງເຈົ້າຂອງນັ້ນສາມາດຈັດການໄດ້ຕາມໃຈຊອບ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງຖືກລົງໂທດ ແລະບໍ່ຖືກຕິຕຽນ. ເຈດຕະນາລັກ ທີ່ເປັນຕົວຕັ້ງໃຫ້ເກີດຄວາມພະຍາຍາມຖືເອົາຂອງນັ້ນ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຄວາມກຳນົດໝາຍວ່າເປັນຂອງທີ່ຄົນອື່ນຄອບຄອງຢູ່ ໃນຂອງທີ່ຄົນອື່ນຄອບຄອງຢູ່ນັ້ນ, ຊື່ວ່າ 'ອະທິນນາທານ'. ການຖືເອົາສິ່ງຂອງທີ່ເຈົ້າຂອງບໍ່ໄດ້ໃຫ້ນັ້ນ ຖ້າເປັນຂອງຄົນອື່ນທີ່ມີຄ່າໜ້ອຍ ກໍມີໂທດນ້ອຍ, ຖ້າເປັນຂອງທີ່ມີຄ່າຫຼາຍ ກໍມີໂທດຫຼາຍ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄວາມມີຄ່າຫຼາຍຂອງວັດຖຸ. ເມື່ອວັດຖຸມີຄ່າເທົ່າກັນ, ຖ້າເປັນຂອງຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຄຸນທຳຍິ່ງໃຫຍ່ ກໍມີໂທດຫຼາຍ. ເມື່ອປຽບທຽບກັບບຸກຄົນຜູ້ມີຄຸນທຳຍິ່ງໃຫຍ່ນັ້ນໆ ແລ້ວ, ຖ້າເປັນຂອງຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຄຸນທຳຕ່ຳກວ່າ ກໍມີໂທດນ້ອຍ.

ตสฺส ปญฺจ สมฺภารา โหนฺติ – ปรปริคฺคหิตํ, ปรปริคฺคหิตสญฺญิตา, เถยฺยจิตฺตํ, อุปกฺกโม, เตน หรณนฺติ. ฉ ปโยคา – สาหตฺถิกาทโยว. เต จ โข ยถานุรูปํ เถยฺยาวหาโร, ปสยฺหาวหาโร, ปฏิจฺฉนฺนาวหาโร, ปริกปฺปาวหาโร, กุสาวหาโรติ อิเมสํ อวหารานํ วเสน ปวตฺตา, อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน สมนฺตปาสาทิกายํ วุตฺโต.

ອົງປະກອບ (ສຳພາຣະ) ຂອງອະທິນນາທານນັ້ນມີ 5 ປະການ ຄື: ຂອງທີ່ຄົນອື່ນຄອບຄອງຢູ່, ຄວາມຮູ້ວ່າເປັນຂອງທີ່ຄົນອື່ນຄອບຄອງຢູ່, ຈິດຄິດຈະລັກ, ຄວາມພະຍາຍາມລັກ, ແລະການນຳເອົາໄປດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມນັ້ນ. ຄວາມພະຍາຍາມ (ປະໂຍຄະ) ມີ 6 ປະການ ຄື ພະຍາຍາມດ້ວຍມືຕົນເອງເປັນຕົ້ນ (ຄືກັນກັບປານາຕິປາຕະ). ແລະຄວາມພະຍາຍາມເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍສົມຄວນແກ່ການລັກ (ອະວະຫານ) ປະເພດຕ່າງໆ ຄື: ການລັກປິດບັງ (ເຖຍຍາວະຫານ), ການປຸ້ນຈີ້ຂົ່ມຂູ່ (ປະສັຍຫາວະຫານ), ການລັກຂອງທີ່ປິດບັງໄວ້ (ປະຕິຈສັນນາວະຫານ), ການລັກໂດຍການກຳນົດໝາຍ (ປະຣິກັບປາວະຫານ), ແລະການລັກໂດຍການສະຫຼັບສະຫຼາກ (ກຸສາວະຫານ). ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນທີ່ນີ້. ສ່ວນລາຍລະອຽດ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີສະມັນຕະປາສາດິກາ.

ทินฺนเมว [Pg.71] อาทิยตีติ ทินฺนาทายี. จิตฺเตนปิ ทินฺนเมว ปฏิกงฺขตีติ ทินฺนปาฏิกงฺขี. เถเนตีติ เถโน. น เถเนน อเถเนน. อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน. อตฺตนาติ อตฺตภาเวน. อเถนํ สุจิภูตํ อตฺตานํ กตฺวา วิหรตีติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ ปฐมสิกฺขาปเท วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. ยถา จ อิธ, เอวํ สพฺพตฺถ.

ບົດວ່າ 'ທິນນາທາຍີ' (ຜູ້ຖືເອົາແຕ່ຂອງທີ່ໃຫ້ແລ້ວ) ຄື ຖືເອົາແຕ່ສິ່ງຂອງທີ່ເຂົາໃຫ້ແລ້ວເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'ທິນນະປາຕິກັງຂີ' (ຜູ້ຫວັງແຕ່ຂອງທີ່ໃຫ້ແລ້ວ) ຄື ແມ່ນແຕ່ດ້ວຍຈິດ ກໍຫວັງສະເພາະແຕ່ສິ່ງຂອງທີ່ເຂົາໃຫ້ແລ້ວເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'ເຖໂນ' ຄື ຜູ້ລັກ. ບົດວ່າ 'ອະເຖເນນະ' ຄື ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ລັກ. ບົດວ່າ 'ສຸຈິພູເຕນະ' ຄື ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ສະອາດ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ລັກນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ 'ອັດຕະນາ' ຄື ດ້ວຍອັດຕະພາບ. ມີຄຳອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ເຮັດຕົນໃຫ້ເປັນຜູ້ບໍ່ລັກ ແລະເປັນຜູ້ສະອາດແລ້ວຢູ່. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອ ພຶງປະກອບເຂົ້າກັນ ໂດຍທຳນອງດຽວກັນກັບທີ່ກ່າວໄວ້ໃນສິກຂາບົດທຳອິດ. ແລະໃນສີລທຸກຂໍ້ ກໍເພິ່ງປະກອບຢ່າງນີ້ ເໝືອນກັບໃນສິກຂາບົດນີ້.

อพฺรหฺมจริยนฺติ อเสฏฺฐจริยํ. พฺรหฺมํ เสฏฺฐํ อาจารํ จรตีติ พฺรหฺมจารี. อาราจารีติ อพฺรหฺมจริยโต ทูรจารี. เมถุนาติ ราคปริยุฏฺฐานวเสน สทิสตฺตา เมถุนกาติ ลทฺธโวหาเรหิ ปฏิเสวิตพฺพโต เมถุนาติ สงฺขฺยํ คตา อสทฺธมฺมา. คามธมฺมาติ คามวาสีนํ ธมฺมา.

ບົດວ່າ 'ອະພຣົມມະຈະຣິຍັງ' (ການປະພຶດທີ່ບໍ່ແມ່ນພຣົມມະຈັນ) ຄື ການປະພຶດອັນບໍ່ປະເສີດ. ບົດວ່າ 'ພຣົມມະຈາຣີ' (ຜູ້ປະພຶດພຣົມມະຈັນ) ຄື ຜູ້ປະພຶດຄວາມປະພຶດອັນປະເສີດ. ບົດວ່າ 'ອາຣາຈາຣີ' (ຜູ້ປະພຶດຫ່າງໄກ) ຄື ຜູ້ປະພຶດຫ່າງໄກຈາກການປະພຶດທີ່ບໍ່ແມ່ນພຣົມມະຈັນ. ບົດວ່າ 'ເມຖຸນາ' (ເມຖຸນທຳ) ຄື ອະທຳ (ທຳມະອັນບໍ່ດີ) ທີ່ຈັດເຂົ້າໃນຊື່ວ່າ 'ເມຖຸນທຳ' ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຄູ່ຊາຍຍິງ ຜູ້ໄດ້ຮັບນາມວ່າ 'ເມຖຸນກະ' ເພາະມີຄວາມສະເໝີກັນດ້ວຍອຳນາດຂອງຄວາມກຳໜັດຄອບງຳ ເພິ່ງຮ່ວມປະພຶດນຳກັນ. ບົດວ່າ 'ຄາມະທັມມາ' (ທຳມະຂອງຊາວບ້ານ) ຄື ທຳມະຂອງຊາວບ້ານຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນບ້ານ.

๙. มุสาวาทํ ปหายาติ เอตฺถ มุสาติ วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค กายปโยโค, วา วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปนสฺส ปรวิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท.

໙. ໃນບົດວ່າ 'ມຸສາວາດັງ ປຫາຍ' (ລະການເວົ້າຕົວະ) ນີ້, ຄຳວ່າ 'ມຸສາ' (ເທັດ) ໝາຍເຖິງ ຄວາມພະຍາຍາມທາງວາຈາ ຫຼືຄວາມພະຍາຍາມທາງກາຍ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມຸ່ງຫວັງຈະຫຼອກລວງ ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງທຳລາຍປະໂຫຍດ. ສ່ວນເຈດຕະນາ ທີ່ເປັນຕົວຕັ້ງໃຫ້ເກີດຄວາມພະຍາຍາມທາງກາຍແລະວາຈາ ເພື່ອຫຼອກລວງຄົນອື່ນ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຄວາມປະສົງຈະຫຼອກລວງນັ້ນ, ຊື່ວ່າ 'ມຸສາວາດ'.

อปโร นโย, ‘มุสา’ติ อภูตํ อตจฺฉํ วตฺถุ. ‘วาโท’ติ ตสฺส ภูตโต ตจฺฉโต วิญฺญาปนํ. ลกฺขณโต ปน อตถํ วตฺถุํ ตถโต ปรํ วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถาวิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. โส ยมตฺถํ ภญฺชติ, ตสฺส อปฺปตาย อปฺปสาวชฺโช, มหนฺตตาย มหาสาวชฺโช.

ອີກນິຍາມໜຶ່ງ, ຄຳວ່າ 'ມຸສາ' ໝາຍເຖິງ ເລື່ອງທີ່ບໍ່ມີຈິງ ບໍ່ແທ້ຈິງ. ຄຳວ່າ 'ວາດະ' ໝາຍເຖິງ ການເຮັດໃຫ້ຄົນອື່ນເຂົ້າໃຈເລື່ອງນັ້ນວ່າເປັນເລື່ອງຈິງ ເລື່ອງແທ້ຈິງ. ແຕ່ໂດຍລັກສະນະ, ເຈດຕະນາ ທີ່ເປັນຕົວຕັ້ງໃຫ້ເກີດວິນຍັດ (ການສະແດງອອກທາງກາຍຫຼືວາຈາ) ຢ່າງນັ້ນ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ປະສົງຈະເຮັດໃຫ້ຄົນອື່ນເຂົ້າໃຈເລື່ອງທີ່ບໍ່ແທ້ຈິງ ວ່າເປັນເລື່ອງແທ້ຈິງ, ຊື່ວ່າ 'ມຸສາວາດ'. ມຸສາວາດນັ້ນ ຍ່ອມທຳລາຍປະໂຫຍດໃດ, ຖ້າປະໂຫຍດນັ້ນນ້ອຍ ກໍມີໂທດນ້ອຍ, ຖ້າປະໂຫຍດນັ້ນຫຼາຍ ກໍມີໂທດຫຼາຍ.

อปิ จ คหฏฺฐานํ อตฺตโน สนฺตกํ อทาตุกามตาย นตฺถีติอาทินยปฺปวตฺโต อปฺปสาวชฺโช, สกฺขินา หุตฺวา อตฺถภญฺชนตฺถํ วุตฺโต มหาสาวชฺโช, ปพฺพชิตานํ อปฺปกมฺปิ เตลํ วา สปฺปึ วา ลภิตฺวา หสาธิปฺปาเยน – ‘‘อชฺช คาเม เตลํ นที มญฺเญ สนฺทตี’’ติ ปูรณกถานเยน ปวตฺโต อปฺปสาวชฺโช, อทิฏฺฐํเยว ปน ทิฏฺฐนฺติอาทินา นเยน วทนฺตานํ มหาสาวชฺโช.

ອີກປະການໜຶ່ງ, ມຸສາວາດ ທີ່ເປັນໄປໂດຍທຳນອງວ່າ 'ບໍ່ມີ' ເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ປະສົງຈະໃຫ້ສິ່ງຂອງຂອງຕົນ ຂອງພວກຄະລຶຫັດ (ຜູ້ຄອງເຮືອນ) ມີໂທດນ້ອຍ. ມຸສາວາດ ທີ່ກ່າວໃນຖານະເປັນພະຍານ ເພື່ອທຳລາຍປະໂຫຍດ ມີໂທດຫຼາຍ. ມຸສາວາດ ຂອງບັນພະຊິດ ທີ່ໄດ້ຮັບນ້ຳມັນ ຫຼືເນີຍໃສແມ່ນແຕ່ເລັກນ້ອຍ ແລ້ວກ່າວໂດຍປະສົງຈະໃຫ້ເກີດຄວາມຕະຫຼົກເຮຮາ ໂດຍທຳນອງກ່າວເກີນຈິງວ່າ 'ມື້ນີ້ ໃນບ້ານມີນ້ຳມັນໄຫຼຄືກັບແມ່ນ້ຳ' ມີໂທດນ້ອຍ. ແຕ່ມຸສາວາດ ຂອງບຸກຄົນທັງຫຼາຍ ທີ່ກ່າວໂດຍທຳນອງວ່າ 'eຫັນແລ້ວ' ໃນເລື່ອງທີ່ຕົນບໍ່ເຫັນເລີຍເປັນຕົ້ນ ມີໂທດຫຼາຍ.

ตสฺส จตฺตาโร สมฺภารา โหนฺติ – อตถํ วตฺถุ, วิสํวาทนจิตฺตํ, ตชฺโช วายาโม, ปรสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติ. เอโก ปโยโค สาหตฺถิโกว. โส กาเยน วา กายปฏิพทฺเธน วา วาจาย วา ปรวิสํวาทนกิริยากรเณน ทฏฺฐพฺโพ. ตาย เจ กิริยาย ปโร ตมตฺถํ ชานาติ, อยํ กิริยสมุฏฺฐาปิกเจตนากฺขเณเยว มุสาวาทกมฺมุนา พชฺฌติ.

ອົງປະກອບ (ສຳພາຣະ) ຂອງມຸສາວາດນັ້ນມີ 4 ປະການ ຄື: ເລື່ອງບໍ່ແທ້ຈິງ, ຈິດຄິດຈະຫຼອກລວງ, ຄວາມພະຍາຍາມທີ່ເກີດຈາກຈິດນັ້ນ, ແລະການທີ່ຄົນອື່ນເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມນັ້ນ. ຄວາມພະຍາຍາມ (ປະໂຍຄະ) ມີພຽງປະການດຽວ ຄື ພະຍາຍາມດ້ວຍຕົນເອງ (ສາຫັດຖິກະ) ເທົ່ານັ້ນ. ຄວາມພະຍາຍາມນັ້ນ ພຶງເຫັນໄດ້ດ້ວຍການເຮັດການຫຼອກລວງຄົນອື່ນ ທາງກາຍກໍດີ, ດ້ວຍສິ່ງຂອງທີ່ເນື່ອງດ້ວຍກາຍກໍດີ, ທາງວາຈາກໍດີ. ຖ້າຄົນອື່ນເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມນັ້ນດ້ວຍການກະທຳນັ້ນ, ບຸກຄົນນີ້ ຍ່ອມຖືກຜູກມັດດ້ວຍມຸສາວາດກຳ ໃນຂະນະແຫ່ງເຈດຕະນາ ທີ່ເປັນຕົວຕັ້ງໃຫ້ເກີດການກະທຳນັ້ນເອງ.

ยสฺมา [Pg.72] ปน ยถา กายกายปฏิพทฺธวาจาหิ ปรํ วิสํวาเทติ, ตถา ‘‘อิทมสฺส ภณาหี’’ติ อาณาเปนฺโตปิ ปณฺณํ ลิขิตฺวา ปุรโต นิสฺสชฺชนฺโตปิ, ‘‘อยมตฺโถ เอวํ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ กุฑฺฑาทีสุ ลิขิตฺวา ฐเปนฺโตปิ. ตสฺมา เอตฺถ อาณตฺติกนิสฺสคฺคิยถาวราปิ ปโยคา ยุชฺชนฺติ, อฏฺฐกถาสุ ปน อนาคตตฺตา วีมํสิตฺวา คเหตพฺพา.

ແຕ່ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຍ່ອມຫຼອກລວງຄົນອື່ນໄດ້ ທາງກາຍ, ດ້ວຍສິ່ງຂອງທີ່ເນື່ອງດ້ວຍກາຍ ແລະທາງວາຈາໄດ້ສັນໃດ, ບຸກຄົນຜູ້ສັ່ງວ່າ 'ຈົ່ງເວົ້າເລື່ອງນີ້ແກ່ຜູ້ນັ້ນ' ກໍດີ, ຜູ້ຂຽນໜັງສືແລ້ວໂຍນໄປທາງໜ້າກໍດີ, ຜູ້ຂຽນໄວ້ຕາມຝາເຮືອນເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເນື້ອຄວາມນີ້ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້' ແລ້ວຕັ້ງໄວ້ກໍດີ ກໍຍ່ອມຫຼອກລວງໄດ້ສັນນັ້ນ. ດັ່ງນັ້ນ, 在ມຸສາວາດນີ້ ຄວາມພະຍາຍາມ ທີ່ເປັນອານັດຕິກະ (ການສັ່ງ), ນິດສັກຄິຍະ (ການຊັດ/ໂຍນ) ແລະຖາວະຣະ (ເຄື່ອງມືຖາວອນ) ກໍຍ່ອມສົມຄວນເຊັ່ນກັນ, ແຕ່ເພາະບໍ່ມີມາໃນອັດຖະກະຖາທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງຄວນພິຈາລະນາໄຕ່ຕອງແລ້ວຈຶ່ງຖືເອົາ.

สจฺจํ วทตีติ สจฺจวาที. สจฺเจน สจฺจํ สนฺทหติ ฆเฏตีติ สจฺจสนฺโธ. น อนฺตรนฺตรา มุสา วทตีติ อตฺโถ. โย หิ ปุริโส กทาจิ มุสา วทติ, กทาจิ สจฺจํ, ตสฺส มุสาวาเทน อนฺตริตตฺตา สจฺจํ สจฺเจน น ฆฏียติ; ตสฺมา โส น สจฺจสนฺโธ. อยํ ปน น ตาทิโส, ชีวิตเหตุปิ มุสา อวตฺวา สจฺเจน สจฺจํ สนฺทหติ เยวาติ สจฺจสนฺโธ.

ບົດວ່າ 'ສັດຈະວາດີ' (ຜູ້ເວົ້າຄຳຈິງ) ຄື ເວົ້າແຕ່ຄຳຈິງ. ບົດວ່າ 'ສັດຈະສັນໂທ' (ຜູ້ເຊື່ອມຕໍ່ຄຳຈິງດ້ວຍຄຳຈິງ) ຄື ເຊື່ອມຕໍ່ ຫຼືເຊື່ອມໂຍງຄຳຈິງດ້ວຍຄຳຈິງ. ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ບໍ່ເວົ້າຕົວະໃນລະຫວ່າງ. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນໃດ ບາງຄັ້ງກໍເວົ້າຕົວະ ບາງຄັ້ງກໍເວົ້າຈິງ, ຄຳຈິງຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເຊື່ອມຕໍ່ກັບຄຳຈິງ ເພາະຖືກມຸສາວາດຄັ່ນໄວ້; ດັ່ງນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຊື່ວ່າ 'ສັດຈະສັນທະ'. ແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງນີ້ ບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ເຖິງແມ່ນວ່າເພາະເຫດແຫ່ງຊີວິດ ກໍບໍ່ຊົງກ່າວຕົວະ, ຊົງເຊື່ອມຕໍ່ຄຳຈິງດ້ວຍຄຳຈິງຢ່າງແທ້ຈິງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ສັດຈະສັນທະ'.

เถโตติ ถิโร ถิรกโถติ อตฺโถ. เอโก หิ ปุคฺคโล หลิทฺทิราโค วิย, ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุ วิย, อสฺสปิฏฺเฐ ฐปิตกุมฺภณฺฑมิว จ น ถิรกโถ โหติ, เอโก ปาสาณเลขา วิย, อินฺทขีโล วิย จ ถิรกโถ โหติ, อสินา สีสํ ฉินฺทนฺเตปิ ทฺเว กถา น กเถติ, อยํ วุจฺจติ เถโต.

ຄຳວ່າ ເຖໂຕ (Theto) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີວາຈາໝັ້ນຄົງ ມີຖ້ອຍຄຳທີ່ແນ່ນອນ. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນບາງຄົນ ບໍ່ເປັນຜູ້ມີຖ້ອຍຄຳໝັ້ນຄົງ ເໝືອນດັ່ງສີຍ້ອມຂີ້ໝິ້ນ, ເໝືອນດັ່ງຫຼັກທີ່ປັກໄວ້ໃນກອງແກບ, ແລະ ເໝືອນດັ່ງໝາກອຶທີ່ວາງໄວ້ເທິງຫຼັງມ້າ; ສ່ວນບຸກຄົນບາງຄົນ ເປັນຜູ້ມີຖ້ອຍຄຳໝັ້ນຄົງ ເໝືອນດັ່ງຮອຍຂີດຂຽນເທິງແຜ່ນຫີນ ແລະ ເໝືອນດັ່ງເສົາອິນທະຂີລ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຖືກຕັດຫົວດ້ວຍດາບ ກໍບໍ່ເວົ້າຄຳສອງ, ບຸກຄົນນີ້ ເອີ້ນວ່າ ເຖໂຕ.

ปจฺจยิโกติ ปตฺติยายิตพฺพโก, สทฺธายิตพฺพโกติ อตฺโถ. เอกจฺโจ หิ ปุคฺคโล น ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต ‘‘มา ตสฺส วจนํ สทฺทหถา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เอโก ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต ‘‘ยทิ เตน วุตฺตํ, อิทเมว ปมาณํ, อิทานิ อุปปริกฺขิตพฺพํ นตฺถิ, เอวเมว อิท’’นฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, อยํ วุจฺจติ ปจฺจยิโก. อวิสํวาทโก โลกสฺสาติ ตาย สจฺจวาทิตาย โลกํ น วิสํวาเทตีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ ປັດຈະຍິໂກ (Paccayiko) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ຄວນເຊື່ອຖື ຄວນໄວ້ວາງໃຈ. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນບາງຄົນ ບໍ່ເປັນຜູ້ໜ້າເຊື່ອຖື, ເມື່ອມີຜູ້ຖາມວ່າ 'ຄຳນີ້ໃຜເວົ້າ?' ແລ້ວມີຜູ້ຕອບວ່າ 'ຜູ້ນັ້ນເວົ້າ', ກໍຈະຖືກກ່າວເຕືອນວ່າ 'ຢ່າໄປເຊື່ອຄຳເວົ້າຂອງລາວເລີຍ'. ສ່ວນບຸກຄົນບາງຄົນ ເປັນຜູ້ໜ້າເຊື່ອຖື, ເມື່ອມີຜູ້ຖາມວ່າ 'ຄຳນີ້ໃຜເວົ້າ?' ແລ້ວມີຜູ້ຕອບວ່າ 'ຜູ້ນັ້ນເວົ້າ', ກໍຈະໄດ້ຮັບຄຳຍົກຍ້ອງວ່າ 'ຖ້າແມ່ນລາວເວົ້າແລ້ວ ຄຳນີ້ແຫຼະເປັນຫຼັກຖານໄດ້, ບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງກວດສອບອີກເລີຍ, ມັນເປັນຢ່າງນັ້ນແທ້ໆ', ບຸກຄົນນີ້ ເອີ້ນວ່າ ປັດຈະຍິໂກ. ຄຳວ່າ ອະວິສັງວາທະໂກ ໂລກັດສະ (Avisaṃvādako lokassa) ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເວົ້າຄຳຈິງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ເວົ້າຕົວະຫຼອກລວງຊາວໂລກ.

ปิสุณํ วาจํ ปหายาติอาทีสุ ยาย วาจาย ยสฺส ตํ วาจํ ภาสติ, ตสฺส หทเย อตฺตโน ปิยภาวํ, ปรสฺส จ สุญฺญภาวํ กโรติ, สา ปิสุณา วาจา.

ໃນບົດວ່າ ປິສຸນັງ ວາຈັງ ປަຫາຍະ (Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya) ເປັນຕົ້ນ, ວາຈาໃດ ທີ່ເວົ້າກັບບຸກຄົນໃດ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ຕົນເອງເປັນທີ່ຮັກ ແລະ ເຮັດໃຫ້ຜູ້ນັ້ນປາສະຈາກຄວາມຮັກໃນບຸກຄົນອື່ນໃນໃຈຂອງຜູ້ຟັງ, ວາຈານັ້ນ ເອີ້ນວ່າ ປິສຸນາວາຈา.

ยาย ปน อตฺตานมฺปิ ปรมฺปิ ผรุสํ กโรติ, ยา วาจา สยมฺปิ ผรุสา, เนว กณฺณสุขา น หทยงฺคมา, อยํ ผรุสา วาจา.

ສ່ວນວາຈาໃດ ທີ່ເຮັດໃຫ້ທັງຕົນເອງແລະຄົນອື່ນຫຍາບຄາຍ, ເປັນວາຈาທີ່ຫຍາບຄາຍໃນຕົວມັນເອງ, ບໍ່ສະບາຍຫູ ແລະ ບໍ່ຈັບໃຈ, ວາຈານີ້ ເອີ້ນວ່າ ຜະຣຸສາວາຈา.

เยน [Pg.73] สมฺผํ ปลปติ นิรตฺถกํ, โส สมฺผปฺปลาโป.

ຖ້ອຍຄຳໃດ ທີ່ເວົ້າເພີ້ເຈີ້ ໄຮ້ປະໂຫຍດ ບໍ່ມີສາລະ, ຖ້ອຍຄຳນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ ສຳຜັບປະລາປະ.

เตสํ มูลภูตา เจตนาปิ ปิสุณวาจาทินาเมว ลภติ, สา เอว จ อิธาธิปฺเปตาติ.

ແມ່ນແຕ່ເຈດຕະນາທີ່ເປັນຮາກເຫງົ້າຂອງວາຈาເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍໄດ້ຊື່ວ່າ ປິສຸນາວາຈາ ເປັນຕົ້ນຄືກັນ, ແລະ ເຈດຕະນານັ້ນແຫຼະ ທີ່ປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້.

ตตฺถ สํกิลิฏฺฐจิตฺตสฺส ปเรสํ วา เภทาย อตฺตโน ปิยกมฺยตาย วา กายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา ปิสุณวาจา. สา ยสฺส เภทํ กโรติ, ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชา.

ໃນບັນດາວາຈาເຫຼົ່ານັ້ນ ເຈດຕະນາຂອງຜູ້ມີຈິດເສົ້າໝອງ ທີ່ກໍ່ໃຫ້ເກີດກາຍະປະໂຍກ ຫຼື ວະຈີປະໂຍກ ເພື່ອທຳລາຍມິດພາບຂອງຄົນອື່ນ ຫຼື ເພື່ອເຮັດໃຫ້ຕົນເອງເປັນທີ່ຮັກ ເອີ້ນວ່າ ປິສຸນາວາຈา. ປິສຸນາວາຈານັ້ນ ຫາກທຳລາຍຄວາມສາມັກຄີຂອງຜູ້ມີຄຸນງາມຄວາມດີນ້ອຍ ກໍມີໂທດນ້ອຍ, ຫາກທຳລາຍຄວາມສາມັກຄີຂອງຜູ້ມີຄຸນງາມຄວາມດີຫຼາຍ ກໍມີໂທດຫຼາຍ.

ตสฺสา จตฺตาโร สมฺภารา – ภินฺทิตพฺโพ ปโร, ‘‘อิติ อิเม นานา ภวิสฺสนฺติ, วินา ภวิสฺสนฺตี’’ติ เภทปุเรกฺขารตา วา, ‘‘อิติ อหํ ปิโย ภวิสฺสามิ วิสฺสาสิโก’’ติ ปิยกมฺยตา วา, ตชฺโช วายาโม, ตสฺส ตทตฺถวิชานนนฺติ. อิเมสํ เภทายาติ, เยสํ อิโตติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ เตสํ เภทาย.

ອົງປະກອບຂອງປິສຸນາວາຈານັ້ນ ມີ ໔ ປະການ ຄື: ໑. ມີຄົນອື່ນທີ່ຈະຕ້ອງທຳລາຍ, ໖. ມີຄວາມມຸ່ງໝາຍຈະທຳລາຍ ໂດຍຄິດວ່າ 'ພວກເຂົາຈະຕ້ອງແຕກແຍກກັນ ຈະຕ້ອງພັດພາກຈາກກັນ' ຫຼື ມີຄວາມປາດຖະໜາໃຫ້ຕົນເອງເປັນທີ່ຮັກ ໂດຍຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະໄດ້ເປັນທີ່ຮັກ ທີ່ໄວ້ວາງໃຈ', ໓. ມີຄວາມພະຍາຍາມທີ່ເກີດຈາກຄວາມຄິດນັ້ນ, ໔. ຜູ້ຟັງເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມນັ້ນ. ຄຳວ່າ ອິເມສັງ ເພທາຍະ (Imesaṃ bhedāya) ໝາຍເຖິງ ເພື່ອໃຫ້ແຕກແຍກຈາກບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ຕົນໄດ້ຍິນມາ.

ภินฺนานํ วา สนฺธาตาติ ทฺวินฺนํ มิตฺตานํ วา สมานุปชฺฌายกาทีนํ วา เกนจิเทว การเณน ภินฺนานํ เอกเมกํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อีทิเส กุเล ชาตานํ เอวํ พหุสฺสุตานํ อิทํ น ยุตฺต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา สนฺธานํ กตฺตา อนุกตฺตา. อนุปฺปทาตาติ สนฺธานานุปฺปทาตา. ทฺเว ชเน สมคฺเค ทิสฺวา – ‘‘ตุมฺหากํ เอวรูเป กุเล ชาตานํ เอวรูเปหิ คุเณหิ สมนฺนาคตานํ อนุจฺฉวิกเมต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ทฬฺหีกมฺมํ กตฺตาติ อตฺโถ. สมคฺโค อาราโม อสฺสาติ สมคฺคาราโม. ยตฺถ สมคฺคา นตฺถิ, ตตฺถ วสิตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺคราโมติปิ ปาฬิ, อยเมเวตฺถ อตฺโถ. สมคฺครโตติ สมคฺเคสุ รโต, เต ปหาย อญฺญตฺถ คนฺตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺเค ทิสฺวาปิ สุตฺวาปิ นนฺทตีติ สมคฺคนนฺที, สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตาติ ยา วาจา สตฺเต สมคฺเคเยว กโรติ, ตํ สามคฺคิคุณปริทีปิกเมว วาจํ ภาสติ, น อิตรนฺติ.

ຄຳວ່າ ພິນນານັງ ວາ ສັນທາຕາ (Bhinnānaṃ vā sandhātā) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສະໝານຄົນທີ່ແຕກແຍກກັນ ຄື ເມື່ອມິດສອງຄົນ ຫຼື ຜູ້ມີອຸປັດຊາຮ່ວມກັນເປັນຕົ້ນ ທີ່ແຕກແຍກກັນດ້ວຍເຫດບາງຢ່າງ, ກໍເຂົ້າໄປຫາເທື່ອລະຄົນ ແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ການແຕກແຍກກັນນີ້ ບໍ່ສົມຄວນແກ່ທ່ານທັງຫຼາຍ ຜູ້ເກີດໃນຕະກູນປານນີ້ ຜູ້ເປັນພະຫູສູດປານນີ້ເລີຍ' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ, ແລ້ວທຳການເຊື່ອມສາມັກຄີ ແລະ ສົ່ງເສີມຄວາມສາມັກຄີ. ຄຳວ່າ ອະນຸບປະທາຕາ (Anuppadātā) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສະໜັບສະໜູນການສະໝານສາມັກຄີ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເມື່ອເຫັນຄົນສອງຄົນສາມັກຄີກັນ ກໍເວົ້າວ່າ 'ການສາມັກຄີກັນນີ້ ສົມຄວນແກ່ທ່ານທັງຫຼາຍ ຜູ້ເກີດໃນຕະກູນປານນີ້ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄຸນນະທຳປານນີ້ເລີຍ' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ, ແລ້ວທຳຄວາມສາມັກຄີໃຫ້ໝັ້ນຄົງຍິ່ງຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ ສະມັກຄາຣາໂມ (Samaggārāmo) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຄວາມຍິນດີໃນຜູ້ທີ່ສາມັກຄີກັນ, ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນບ່ອນໃດທີ່ບໍ່ມີຄວາມສາມັກຄີກັນ ກໍບໍ່ປາດຖະໜາຈະຢູ່ບ່ອນນັ້ນເລີຍ. ແມ່ນແຕ່ບົດບາລີວ່າ ສະມັກຄະຣາໂມ (Samaggarāmo) ກໍມີເນື້ອຄວາມດຽວກັນນີ້. ຄຳວ່າ ສະມັກຄະຣະໂຕ (Samaggarato) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຍິນດີໃນຜູ້ທີ່ສາມັກຄີກັນ, ບໍ່ປາດຖະໜາຈະລະຖິ້ມພວກເຂົາແລ້ວໄປບ່ອນອື່ນເລີຍ. ຄຳວ່າ ສະມັກຄະນັນທີ (Samagganandī) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເພີດເພີນຍິນດີເມື່ອໄດ້ເຫັນຫຼືໄດ້ຍິນວ່າຄົນສາມັກຄີກັນ. ຄຳວ່າ ສະມັກຄະກະຣະນິງ ວາຈັງ ພາສิຕາ (Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā) ໄດ້ແກ່ ວາຈາໃດທີ່ເຮັດໃຫ້ສັດທັງຫຼາຍສາມັກຄີກັນ, ກໍເວົ້າແຕ່ຖ້ອຍຄຳທີ່ສະແດງເຖິງຄຸນຂອງຄວາມສາມັກຄີນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ເວົ້າຖ້ອຍຄຳອື່ນ.

ปรสฺส มมฺมจฺเฉทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เอกนฺตผรุสเจตนา ผรุสาวาจา. ตสฺสา อาวิภาวตฺถมิทํ วตฺถุ – เอโก กิร ทารโก มาตุวจนํ อนาทิยิตฺวา อรญฺญํ คจฺฉติ, ตํ มาตา นิวตฺเตตุมสกฺโกนฺตี – ‘‘จณฺฑา ตํ มหึสี อนุพนฺธตู’’ติ อกฺโกสิ. อถสฺส ตเถว อรญฺเญ มหึสี [Pg.74] อุฏฺฐาสิ. ทารโก ‘‘ยํ มม มาตา มุเขน กเถสิ, ตํ มา โหตุ, ยํ จิตฺเตน จินฺเตสิ ตํ โหตู’’ติ, สจฺจกิริยมกาสิ. มหึสี ตตฺเถว พทฺธา วิย อฏฺฐาสิ. เอวํ มมฺมจฺเฉทโกปิ ปโยโค จิตฺตสณฺหตาย น ผรุสา วาจา โหติ. มาตาปิตโร หิ กทาจิ ปุตฺตเก เอวํ วทนฺติ – ‘‘โจรา โว ขณฺฑาขณฺฑํ กโรนฺตู’’ติ, อุปฺปลปตฺตมฺปิ จ เนสํ อุปริ ปตนฺตํ น อิจฺฉนฺติ. อาจริยุปชฺฌายา จ กทาจิ นิสฺสิตเก เอวํ วทนฺติ – ‘‘กึ อิเม อหิรีกา อโนตฺตปฺปิโน จรนฺติ, นิทฺธมถ เน’’ติ, อถ จ เนสํ อาคมาธิคมสมฺปตฺตึ อิจฺฉนฺติ. ยถา จ จิตฺตสณฺหตาย ผรุสา วาจา น โหติ, เอวํ วจนสณฺหตาย อผรุสา วาจา น โหติ. น หิ มาราเปตุกามสฺส – ‘‘อิมํ สุขํ สยาเปถา’’ติ วจนํ อผรุสา วาจา โหติ, จิตฺตผรุสตาย ปเนสา ผรุสา วาจาว. สา ยํ สนฺธาย ปวตฺติตา, ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชา. ตสฺสา ตโย สมฺภารา – อกฺโกสิตพฺโพ ปโร, กุปิตจิตฺตํ, อกฺโกสนาติ.

ເຈດຕະນາທີ່ຫຍາບຄາຍຢ່າງແທ້ຈິງ ທີ່ກໍ່ໃຫ້ເກີດກາຍະປະໂຍກ ຫຼື ວະຈີປະໂຍກ ອັນເປັນການທຳລາຍຈິດໃຈຂອງຄົນອື່ນ ເອີ້ນວ່າ ຜະຣຸສາວາຈາ. ເພື່ອສະແດງໃຫ້ເຫັນແຈ້ງໃນເລື່ອງນີ້ ມີເລື່ອງເລົ່າວ່າ: ມີເດັກນ້ອຍຄົນໜຶ່ງ ບໍ່ຟັງຄຳສັ່ງສອນຂອງມານດา ແລ້ວຈະເຂົ້າໄປໃນປ່າ, ມານດาບໍ່ສາມາດຫ້າມລາວໄດ້ ຈຶ່ງໄດ້ຮ້ອງດ່າສາບແຊ່ງວ່າ 'ຂໍໃຫ້ຄວາຍປ່າໂຕຮ້າຍໄລ່ခວິດມຶງເຖີດ'. ຫຼັງຈາກນັ້ນ ຄວາຍປ່າກໍໄດ້ປະກົດຕົວຂຶ້ນໃນປ່າຕາມຄຳສາບແຊ່ງຂອງມານດານັ້ນແທ້ໆ. ເດັກນ້ອຍນັ້ນຈຶ່ງໄດ້ທຳສັດຈະກິຣິຍາວ່າ 'ຄຳໃດທີ່ແມ່ຂອງຂ້ອຍເວົ້າດ້ວຍປາກ ຂໍຄຳນັ້ນຢ່າໄດ້ເປັນຈິງເລີຍ, ແຕ່ສິ່ງໃດທີ່ແມ່ຄິດດ້ວຍໃຈ ຂໍໃຫ້ສິ່ງນັ້ນຈົ່ງເປັນຈິງເຖີດ'. ຄວາຍປ່ານັ້ນກໍໄດ້ຢືນນິ້ງຢູ່ກັບທີ່ ເໝືອນດັ່ງຖືກມັດໄວ້ດ້ວຍເຊືອກ. ຢ່າງນີ້ແຫຼະ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນປະໂຍກທີ່ທຳລາຍຈິດໃຈ ແຕ່ເພາະຄວາມອ່ອນໂຍນແຫ່ງຈິດ ຈຶ່ງບໍ່ຈັດເປັນຜະຣຸສາວາຈາ. ດ້ວຍວ່າ ບາງຄັ້ງບິດາມានດາກໍເວົ້າກັບລູກນ້ອຍວ່າ 'ຂໍໃຫ້ພວກໂຈນຟັນພວກມຶງເປັນຕ່ອນໆເຖີດ', ແຕ່ໃນໃຈແລ້ວ ແມ່ນແຕ່ໃບບົວໃບດຽວຕົກໃສ່ລູກ ກໍຍັງບໍ່ປາດຖະໜາເລີຍ. ແລະ ບາງຄັ້ງພະອາຈານແລະພະອຸປັດຊາກໍເວົ້າກັບສິດວ່າ 'ເປັນຫຍັງພວກນີ້ຈຶ່ງບໍ່ມີຄວາມລະອາຍ ບໍ່ມີຄວາມຢ້ານກົວບາບ ທ່ຽວໄປຢູ່ຢ່າງນີ້, ຈົ່ງໄລ່ພວກເຂົາໜີໄປຊະ', ແຕ່ໃນໃຈແລ້ວ ກໍຍັງປາດຖະໜາຄວາມສຳເລັດໃນການສຶກສາແລະການບັນລຸທຳຂອງສິດເຫຼົ່ານັ້ນຢູ່. ແລະ ເໝືອນດັ່ງທີ່ບໍ່ເປັນຜะຣຸສາວາຈາເພາະຄວາມອ່ອນໂຍນແຫ່ງຈິດ, ການເວົ້າຄຳອ່ອນຫວານກໍບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເປັນຜະຣຸສາວາຈາສະເໝີໄປ. ດ້ວຍວ່າ ຄຳເວົ້າຂອງຜູ້ທີ່ປາດຖະໜາຈະຂ້າຄົນອື່ນ ແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ຈົ່ງເອົາຜູ້ນີ້ໄປນອນໃຫ້ສະບາຍເຖີດ' ຈະບໍ່ເປັນຜະຣຸສາວາຈານັ້ນບໍ່ໄດ້, ເພາະຄວາມຫຍາບຄາຍແຫ່ງຈິດ ຄຳເວົ້ານັ້ນຈຶ່ງເປັນຜະຣຸສາວາຈາແທ້ໆ. ຜະຣຸສາວາຈານັ້ນ ຫາກມຸ່ງໝາຍໃສ່ຜູ້ມີຄຸນງາມຄວາມດີນ້ອຍ ກໍມີໂທດນ້ອຍ, ຫາກມຸ່ງໝາຍໃສ່ຜູ້ມີຄຸນງາມຄວາມດີຫຼາຍ ກໍມີໂທດຫຼາຍ. ອົງປະກອບຂອງຜະຣຸສາວາຈານັ້ນ ມີ ໓ ປະການ ຄື: ໑. ມີຄົນອື່ນທີ່ຈະຕ້ອງຖືກດ່າ, ໖. ມີຈິດໂກດຮ້າຍ, ໓. ທຳການດ່າ.

เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺสา เอลนฺติ เนลา, นิทฺโทสาติ อตฺโถ. ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ, (อุทา. ๖๕) เอตฺถ วุตฺตเนลํ วิย. กณฺณสุขาติ พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติ. อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนียา. หทยํ คจฺฉติ, อปฺปฏิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมา. คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรี ปุเร สํวฑฺฒนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรี. ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี. นครวาสีนํ กถาติ อตฺโถ. นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ. ปิติมตฺตํ ปิตาติ วทนฺติ, ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติ, มาติมตฺตํ มาตาติ วทนฺติ. เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตา. กนฺตภาเวเนว พหุโน ชนสฺส มนาปา จิตฺตวุฑฺฒิกราติ พหุชนมนาปา.

ຄຳວ່າ ເນລາ (Nelā) ໄດ້ແກ່ ໂທດ ເອີ້ນວ່າ ເອລະ (Ela), ວາຈາໃດທີ່ບໍ່ມີໂທດ ເອີ້ນວ່າ ເນລາ, ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ບໍ່ມີໂທດ. ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ ເນລະ (Nela) ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄາຖາອຸທານວ່າ 'ເນລັງໂຄ ເສຕະປັດສາດໂທ' (Nelaṅgo setapacchādo) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ກັນນະສຸຂາ (Kaṇṇasukhā) ໄດ້ແກ່ ເປັນທີ່ສະບາຍຫູ ເພາະຄວາມໄພເລາະແຫ່ງພະຍັນຊະນະ, ບໍ່ເຮັດໃຫ້ເຈັບຫູເໝືອນດັ່ງຖືກເຂັມແທງ. ຄຳວ່າ ເປມະນີຍາ (Pemanīyā) ໄດ້ແກ່ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມຮັກ ເພາະຄວາມໄພເລາະແຫ່ງເນື້ອຄວາມ ໂດຍບໍ່ກໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມໂກດຮ້າຍໃນຮ່າງກາຍທັງໝົດ ແຕ່ກໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຮັກ. ຄຳວ່າ ຫະທະຍັງຄະມາ (Hadayaṅgamā) ໄດ້ແກ່ ເຂົ້າເຖິງໃຈ, ຄື ເຂົ້າສູ່ຈິດໃຈໄດ້ໂດຍງ່າຍ ໂດຍບໍ່ຖືກຂັດຂວາງດ້ວຍຄວາມໂກດ. ຄຳວ່າ ໂປຣີ (Porī) ໄດ້ແກ່ ວາຈາຂອງຊາວເມືອງ ເພາະຄວາມບໍລິບູນດ້ວຍຄຸນນະທຳ, ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເອີ້ນວ່າ ໂປຣີ ເພາະເປັນວາຈາທີ່ອ່ອນໂຍນ ເໝືອນດັ່ງສະຕີທີ່ເຕີບໃຫຍ່ໃນເມືອງຫຼວງ, ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເອີ້ນວ່າ ໂປຣີ ເພາະເປັນວາຈາຂອງຊາວເມືອງ, ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ເປັນຖ້ອຍຄຳຂອງຊາວເມືອງ. ດ້ວຍວ່າ ຊາວເມືອງມັກຈະເວົ້າຖ້ອຍຄຳທີ່ເໝາະສົມ, ເຂົາເຈົ້າເອີ້ນຜູ້ທີ່ມີອາຍຸຄືພໍ່ວ່າ 'ພໍ່', ເອີ້ນຜູ້ທີ່ມີອາຍຸຄືອ້າຍວ່າ 'ອ້າຍ', ເອີ້ນຜູ້ທີ່ມີອາຍຸຄືແມ່ວ່າ 'ແມ່'. ຖ້ອຍຄຳປານນີ້ ເປັນທີ່ຮັກຂອງຄົນທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ພະຫຸຊະນະກັນຕາ (Bahujanakantā). ແລະ ເພາະຄວາມເປັນທີ່ຮັກນັ້ນແຫຼະ ຈຶ່ງເປັນທີ່ພໍໃຈແລະເຮັດໃຫ້ຈິດໃຈຂອງຄົນທັງຫຼາຍຈະເລີນຂຶ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ພະຫຸຊະນະມະນາປາ (Bahujanamanāpā).

อนตฺถวิญฺญาปิกา กายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา อกุสลเจตนา สมฺผปฺปลาโป. โส อาเสวนมนฺทตาย อปฺปสาวชฺโช, อาเสวนมหนฺตตาย มหาสาวชฺโช, ตสฺส ทฺเว สมฺภารา – ภารตยุทฺธสีตาหรณาทินิรตฺถกกถาปุเรกฺขารตา, ตถารูปี กถา กถนญฺจ.

ອກုສົນເຈດຕະນາ ທີ່ກໍ່ໃຫ້ເກີດກາຍະປະໂຍກ ຫຼື ວະຈີປະໂຍກ ອันສະແດງອອກເຖິງສິ່ງທີ່ໄຮ້ປະໂຫຍດ ເອີ້ນວ່າ ສຳຜັບປະລາປະ (ຄຳເພີ້ເຈີ້). ສຳຜັບປະລາປະນັ້ນ ຫາກເສບໜ້ອຍ ກໍມີໂທດນ້ອຍ, ຫາກເສບຫຼາຍ ກໍມີໂທດຫຼາຍ. ອົງປະກອບຂອງສຳຜັບປະລາປະນັ້ນ ມີ ໖ ປະການ ຄື: ໑. ມີຄວາມມຸ່ງໝາຍຈະເວົ້າເລື່ອງທີ່ໄຮ້ປະໂຫຍດ ເຊັ່ນ ເລື່ອງສົງຄາມພະຣາຕະ ແລະ ເລື່ອງການລັກພາຕົວນາງສີດາ ເປັນຕົ້ນ, ໖. ທຳການເວົ້າຖ້ອຍຄຳປານນັ້ນ.

กาเลน [Pg.75] วทตีติ กาลวาที วตฺตพฺพยุตฺตกาลํ สลฺลกฺเขตฺวา วทตีติ อตฺโถ. ภูตํ ตถํ ตจฺฉํ สภาวเมว วทตีติ ภูตวาที. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺถสนฺนิสฺสิตเมว กตฺวา วทตีติ อตฺถวาที. นวโลกุตฺตรธมฺมสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ ธมฺมวาที สํวรวินยปหานวินยสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ วินยวาที.

ຄຳວ່າ ກາລະວາທີ (Kālavādī) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວົ້າຖືກກາລະເທສະ, ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ກຳນົດເວລາທີ່ຄວນເວົ້າແລ້ວຈຶ່ງເວົ້າ. ຄຳວ່າ ພູຕະວາທີ (Bhūtavādī) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວົ້າແຕ່ຄຳຈິງ ຄຳແທ້ ຄຳທີ່ມີຢູ່ແທ້ ແລະ ຄຳທີ່ເປັນສະພາວະທຳ. ຄຳວ່າ ອັດຖະວາທີ (Atthavādī) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວົ້າແຕ່ສິ່ງທີ່ອີງໃສ່ປະໂຫຍດໃນປັດຈຸບັນແລະປະໂຫຍດໃນພາຍໜ້າ. ຄຳວ່າ ທັມມະວາທີ (Dhammavādī) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວົ້າແຕ່ສິ່ງທີ່ອີງໃສ່ໂລກຸດຕະຣະທຳ ໙ ປະການ. ຄຳວ່າ ວິນະຍະວາທີ (Vinayavādī) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວົ້າແຕ່ສິ່ງທີ່ອີງໃສ່ສັງວອນວິນັຍແລະປະຫານະວິນັຍ.

นิธานํ วุจฺจติ ฐปโนกาโส, นิธานมสฺสา อตฺถีติ นิธานวตี. หทเย นิธาตพฺพยุตฺตกํ วาจํ ภาสิตาติ อตฺโถ. กาเลนาติ เอวรูปึ ภาสมาโนปิ จ – ‘‘อหํ นิธานวตึ วาจํ ภาสิสฺสามี’’ติ น อกาเลน ภาสติ, ยุตฺตกาลํ ปน อเปกฺขิตฺวาว ภาสตีติ อตฺโถ. สาปเทสนฺติ สอุปมํ, สการณนฺติ อตฺโถ. ปริยนฺตวตินฺติ ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา ยถาสฺสา ปริจฺเฉโท ปญฺญายติ, เอวํ ภาสตีติ อตฺโถ. อตฺถสํหิตนฺติ อเนเกหิปิ นเยหิ วิภชนฺเตน ปริยาทาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อตฺถสมฺปนฺนํ ภาสติ. ยํ วา โส อตฺถวาที อตฺถํ วทติ, เตน อตฺเถน สหิตตฺตา อตฺถสํหิตํ วาจํ ภาสติ, น อญฺญํ นิกฺขิปิตฺวา อญฺญํ ภาสตีติ วุตฺตํ โหติ.

ຄຳວ່າ ນິທານັງ (Nidhānaṃ) ໄດ້ແກ່ ບ່ອນເກັບມ້ຽນ, ວາຈາໃດທີ່ມີບ່ອນເກັບມ້ຽນ ເອີ້ນວ່າ ນິທານະວະຕີ (Nidhānavatī), ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ເວົ້າຖ້ອຍຄຳທີ່ຄວນເກັບມ້ຽນໄວ້ໃນໃຈ. ຄຳວ່າ ກາເລນະ (Kālena) ໄດ້ແກ່ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເວົ້າຖ້ອຍຄຳປານນັ້ນ ກໍບໍ່ເວົ້າໃນເວລາທີ່ບໍ່ຄວນເວົ້າ ໂດຍຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະເວົ້າຖ້ອຍຄຳທີ່ຄວນເກັບມ້ຽນໄວ້', ແຕ່ຈະເວົ້າໂດຍມຸ່ງເບິ່ງເວລາທີ່ເໝາະສົມເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ ສາປະເທສັງ (Sāpadesaṃ) ໄດ້ແກ່ ມີອຸປະມາ ມີເຫດຜົນ. ຄຳວ່າ ປະຣິຍັນຕະວະຕິງ (Pariyantavatī) ໄດ້ແກ່ ເວົ້າໂດຍສະແດງຂອບເຂດ ເພື່ອໃຫ້ເຫັນຂອບເຂດຂອງວາຈານັ້ນຢ່າງຊັດເຈນ. ຄຳວ່າ ອັດຖະສັງຫິຕັງ (Atthasaṃhitaṃ) ໄດ້ແກ່ ເວົ້າຖ້ອຍຄຳທີ່ບໍລິບູນດ້ວຍເນື້ອຫາສາລະ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຜູ້ຈຳແນກດ້ວຍຫຼາຍນັຍບໍ່ສາມາດຈະກ່າວໃຫ້ສິ້ນສຸດໄດ້, ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໝາຍຄວາມວ່າ ພະອົງເປັນອັດຖະວາທີ ກ່າວເນື້ອຄວາມໃດ ກໍເວົ້າຖ້ອຍຄຳທີ່ປະກອບດ້ວຍເນື້ອຄວາມນັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນວ່າວາງເນື້ອຄວາມຢ່າງໜຶ່ງໄວ້ ແລ້ວໄປເວົ້າອີກຢ່າງໜຶ່ງ.

๑๐. พีชคามภูตคามสมารมฺภาติ มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชนฺติ ปญฺจวิธสฺส พีชคามสฺส เจว, ยสฺส กสฺสจิ นีลติณรุกฺขาทิกสฺส ภูตคามสฺส จ สมารมฺภา, เฉทนเภทนปจนาทิภาเวน วิโกปนา ปฏิวิรโตติ อตฺโถ.

໑໐. ຄຳວ່າ ພີຊະຄາມະພູຕະຄາມະສະມາຣັມພາ (Bījagāmabhūtagāmasamārambhā) ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ງົດເວັ້ນຈາກການທຳລາຍພືດຊະຄາມ ໕ ຊະນິດ ຄື: ພືດເກີດຈາກຮາກ (ມູລະພີຊະ), ພືດເກີດຈາກລຳຕົ້ນ (ຂັນທະພີຊະ), ພືດເກີດຈາກຂໍ້ (ຜະຣຸພີຊະ), ພືດເກີດຈາກຍອດ (ອັກຄະພີຊະ), ແລະ ພືດເກີດຈາກແກ່ນ (ພີຊະພີຊະ); ແລະ ງົດເວັ້ນຈາກການທຳລາຍພູຕະຄາມ ເຊັ່ນ ຫຍ້າຂຽວແລະຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນ, ຄືການທຳລາຍດ້ວຍການຕັດ, ການຟັນ, ແລະ ການຕົ້ມ ເປັນຕົ້ນ.

เอกภตฺติโกติ ปาตราสภตฺตํ สายมาสภตฺตนฺติ ทฺเว ภตฺตานิ, เตสุ ปาตราสภตฺตํ อนฺโตมชฺฌนฺหิเกน ปริจฺฉินฺนํ, อิตรํ มชฺฌนฺหิกโต อุทฺธํ อนฺโต อรุเณน. ตสฺมา อนฺโตมชฺฌนฺหิเก ทสกฺขตฺตุํ ภุญฺชมาโนปิ เอกภตฺติโกว โหติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอกภตฺติโก’’ติ.

ຄຳວ່າ ເອກະພັດຕິໂກ (Ekabhattiko) ໄດ້ແກ່ ອາຫານ ມີ ໖ ຢ່າງ ຄື: ອາຫານເຊົ້າ (ປາຕະຣາສະພັດ) ແລະ ອາຫານແລງ (ສາຍະມາສະພັດ). ໃນອາຫານທັງສອງນັ້ນ ອາຫານເຊົ້າກຳນົດເອົາໃນເວລາພາຍໃນທ່ຽງວັນ, ສ່ວນອາຫານແລງກຳນົດເອົາຕັ້ງແຕ່ຫຼັງທ່ຽງວັນໄປຈົນຮອດກ່ອນອາລຸນຂຶ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະສັນ ໑໐ ເທື່ອພາຍໃນເວລາທ່ຽງວັນ ກໍຍັງຈັດວ່າເປັນຜູ້ສັນຄາບດຽວຢູ່, ພະອົງຊົງໝາຍເຖິງການສັນນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເອກະພັດຕິໂກ'.

รตฺติยา โภชนํ รตฺติ, ตโต อุปรโตติ รตฺตูปรโต. อติกฺกนฺเต มชฺฌนฺหิเก ยาว สูริยตฺถงฺคมนา โภชนํ วิกาลโภชนํ นาม. ตโต วิรตตฺตา วิรโต วิกาลโภชนา. กทา วิรโต? อโนมานทีตีเร ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย.

ການບໍລິໂພກອາຫານໃນເວລາຄ່ຳຄືນ ເອີ້ນວ່າ ຣັດຕິ (Ratti), ຜູ້ງົດເວັ້ນຈາກການບໍລິໂພກໃນເວລາຄ່ຳຄືນນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ ຣັດຕູປະຣະໂຕ (Rattūparato). ການບໍລິໂພກອາຫານຕັ້ງແຕ່ເວລາຫຼັງທ່ຽງວັນໄປຈົນຮອດຕາເວັນຕົກດິນ ເອີ້ນວ່າ ວິກາລະໂພຊະນະ (Vikālabhojana). ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ງົດເວັ້ນຈາກການບໍລິໂພກອາຫານໃນເວລາວິກາລນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ວິຣະໂຕ ວິກາລະໂພຊະນາ (Virato vikālabhojanā). ງົດເວັ້ນຕັ້ງແຕ່ເມື່ອໃດ? ງົດເວັ້ນຕັ້ງແຕ່ວັນທີ່ຊົງຜະໜວດ ທີ່ຝັ່ງແມ່ນ້ຳອະໂນມາ ເປັນຕົ້ນມາ.

สาสนสฺส อนนุโลมตฺตา วิสูกํ ปฏาณีภูตํ ทสฺสนนฺติ วิสูกทสฺสนํ. อตฺตนา นจฺจนนจฺจาปนาทิวเสน นจฺจา จ คีตา จ วาทิตา จ อนฺตมโส [Pg.76] มยูรนจฺจาทิวเสนปิ ปวตฺตานํ นจฺจาทีนํ วิสูกภูตา ทสฺสนา จาติ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา. นจฺจาทีนิ หิ อตฺตนา ปโยเชตุํ วา ปเรหิ ปโยชาเปตุํ วา ปยุตฺตานิ ปสฺสิตุํ วา เนว ภิกฺขูนํ น ภิกฺขุนีนญฺจ วฏฺฏนฺติ.

ການເບິ່ງການລະຫຼິ້ນທີ່ເປັນຂ້າສຶກ ເພາະບໍ່ເໝາະສົມແກ່ຄຳສອນ ເອີ້ນວ່າ ວິສູກະທັດສະນະ (Visūkadasana). การຟ້ອນຮຳ, ການຂັບຮ້ອງ, ການປະໂຄມດົນຕີ ດ້ວຍຕົນເອງ ຫຼື ການເບິ່ງການຟ້ອນຮຳເປັນຕົ້ນ ທີ່ສະແດງອອກ ແມ່ນແຕ່ການຟ້ອນຂອງນົກຍູງເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນຂ້າສຶກ ເອີ້ນວ່າ ນັດຈະຄີຕະວາທິຕະວິສູກະທັດສະນະ (Naccagītavāditavisūkadassanā). ດ້ວຍວ່າ ການຟ້ອນຮຳເປັນຕົ້ນນັ້ນ ບໍ່ວ່າຈະທຳດ້ວຍຕົນເອງ, ໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນທຳ, ຫຼື ການໄປເບິ່ງການລະຫຼິ້ນທີ່ເຂົາທຳແລ້ວ ກໍບໍ່ຄວນແກ່ພະພິກຂຸແລະພະພິກຂຸນີທັງຫຼາຍເລີຍ.

มาลาทีสุ มาลาติ ยํ กิญฺจิ ปุปฺผํ. คนฺธนฺติ ยํ กิญฺจิ คนฺธชาตํ. วิเลปนนฺติ ฉวิราคกรณํ. ตตฺถ ปิฬนฺธนฺโต ธาเรติ นาม, อูนฏฺฐานํ ปูเรนฺโต มณฺเฑติ นาม, คนฺธวเสน ฉวิราควเสน จ สาทิยนฺโต วิภูเสติ นาม. ฐานํ วุจฺจติ การณํ. ตสฺมา ยาย ทุสฺสีลฺยเจตนาย ตานิ มาลาธารณาทีนิ มหาชโน กโรติ, ตโต ปฏิวิรโตติ อตฺโถ.

ໃນຄຳວ່າ ມາລາ ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ ມາລາ (Mālā) ໄດ້ແກ່ ດອກໄມ້ຊະນິດໃດຊະນິດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ ຄັນທະ (Gandha) ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງຫອມຊະນິດໃດຊະນິດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ ວິເລປະນະ (Vilepana) ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງທາຜິວໃຫ້ງາມ. ໃນການກະທຳນັ້ນ ການທັດຊົງດອກໄມ້ ເອີ້ນວ່າ ທາເຣຕິ (Dhāreti), ການທາເຄື່ອງຫອມເພື່ອປົກປິດສ່ວນທີ່ບົກພ່ອງ ເອີ້ນວ່າ ມັນເທຕິ (Maṇḍeti), ການຍິນດີໃນກິ່ນຫອມແລະສີສັນ ເອີ້ນວ່າ ວິພູເສຕິ (Vibhūseti). ຄຳວ່າ ຖານະ (Ṭhāna) ໄດ້ແກ່ ເຫດຜົນ. ເພາະສະນັ້ນ ເຈດຕະນາອັນເປັນທຸສີລໃດ ທີ່ເຮັດໃຫ້ມະຫາຊົນທຳການປະດັບຕົກແຕ່ງດ້ວຍດອກໄມ້ແລະເຄື່ອງຫອມເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ພະອົງຊົງງົດເວັ້ນຈາກເຈດຕະນາອັນເປັນທຸສີລນັ້ນ.

อุจฺจาสยนํ วุจฺจติ ปมาณาติกฺกนฺตํ. มหาสยนนฺติ อกปฺปิยปจฺจตฺถรณํ. ตโต วิรโตติ อตฺโถ.

ທີ່ນອນສູງ (ອຸດຈາສະຍະນະ) ໄດ້ແກ່ ທີ່ນອນທີ່ມີຂະໜາດເກີນປະມານ. ທີ່ນອນໃຫຍ່ (ມະຫາສະຍະນະ) ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງປູລາດທີ່ບໍ່ຄວນແກ່ພະພິກຂຸ. ການງົດເວັ້ນຈາກທີ່ນອນສູງແລະທີ່ນອນໃຫຍ່ນັ້ນ ມີເນື້ອຄວາມດັ່ງນີ້.

ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ กหาปโณ, โลหมาสโก, ชตุมาสโก, ทารุมาสโกติ เย โวหารํ คจฺฉนฺติ. ตสฺส อุภยสฺสาปิ ปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต, เนว นํ อุคฺคณฺหาติ, น อุคฺคณฺหาเปติ, น อุปนิกฺขิตฺตํ สาทิยตีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ 'ຊາຕະຣູບະ' ໄດ້ແກ່ ທອງຄຳ. ຄຳວ່າ 'ຣະຊະຕະ' ໄດ້ແກ່ ກະຫາປະນະ, ໂລຫະມາສົກ (ເງິນປ່ຽນທີ່ເຮັດດ້ວຍໂລຫະ), ຊະຕຸມາສົກ (ເງິນປ່ຽນທີ່ເຮັດດ້ວຍຄັ່ງ), ແລະທາຣຸມາສົກ (ເງິນປ່ຽນທີ່ເຮັດດ້ວຍໄມ້) ເຊິ່ງເປັນສິ່ງທີ່ໃຊ້ໃນການຊື້ຂາຍແລກປ່ຽນ. ອະທິບາຍວ່າ ພຣະພິກຂຸເປັນຜູ້ເວັ້ນຂາດຈາກການຮັບຄຳແລະເງິນທັງສອງຊະນິດນັ້ນ, ບໍ່ຮັບເອງ, ບໍ່ໃຊ້ໃຫ້ຜူ້ອື່ນຮັບ, ແລະບໍ່ຍິນດີໃນຄຳແລະເງິນທີ່ເຂົາເກັບໄວ້ໃຫ້.

อามกธญฺญปฏิคฺคหณาติ, สาลิวีหิยวโคธูมกงฺคุวรกกุทฺรูสกสงฺขาตสฺส สตฺตวิธสฺสาปิ อามกธญฺญสฺส ปฏิคฺคหณา. น เกวลญฺจ เอเตสํ ปฏิคฺคหณเมว, อามสนมฺปิ ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติเยว. อามกมํสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อญฺญตฺร โอทิสฺส อนุญฺญาตา อามกมํสมจฺฉานํ ปฏิคฺคหณเมว ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติ, โน อามสนํ.

ຄຳວ່າ 'ການຮັບທັນຍາຫານດິບ' ໄດ້ແກ່ ການຮັບທັນຍາຫານດິບ 7 ຊະນິດ ຄື: ເຂົ້າສາລີ, ເຂົ້າເປືອກ, ເຂົ້າບາເລ, ເຂົ້າສະລີ, ເຂົ້າຟ່າງ, ເຂົ້າແຝກ, ແລະເຂົ້າລູ. ບໍ່ພຽງແຕ່ການຮັບທັນຍາຫານເຫຼົ່ານີ້ເທົ່ານັ້ນທີ່ບໍ່ຄວນ, ແມ່ນແຕ່ການຈັບຕ້ອງກໍບໍ່ຄວນແກ່ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍເຊັ່ນກັນ. ໃນຄຳວ່າ 'ການຮັບເນື້ອດິບ' ນີ້, ຍົກເວັ້ນການຮັບເນື້ອດິບທີ່ຊົງອະນຸຍາດໄວ້ໂດຍສະເພาະເຈາະຈົງ, ການຮັບເນື້ອດິບແລະປາດິບເທົ່ານັ້ນທີ່ບໍ່ຄວນແກ່ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ແຕ່ການຈັບຕ້ອງນັ້ນຄວນຢູ່.

อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อิตฺถีติ ปุริสนฺตรคตา, อิตรา กุมาริกา นาม, ตาสํ ปฏิคฺคหณมฺปิ อามสนมฺปิ อกปฺปิยเมว.

ໃນຄຳວ່າ 'ການຮັບຍິງສະຕີແລະຍິງສາວ' ນີ້, ຍິງທີ່ເຄີຍຜ່ານຊາຍມາແລ້ວ ຊື່ວ່າ 'ອິດຖີ' (ຍິງສະຕີ), ນອກຈາກນັ້ນ ຍິງທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍຜ່ານຊາຍມາ ຊື່ວ່າ 'ກຸມາຣິກາ' (ຍິງສາວ), ການຮັບກໍດີ ການຈັບຕ້ອງກໍດີ ເຊິ່ງຍິງສະຕີແລະຍິງສາວເຫຼົ່ານັ້ນ ລ້ວນແຕ່ບໍ່ຄວນທັງນັ້ນ.

ทาสิทาสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ ทาสิทาสวเสเนว เตสํ ปฏิคฺคหณํ น วฏฺฏติ. ‘‘กปฺปิยการกํ ทมฺมิ, อารามิกํ ทมฺมี’’ติ เอวํ วุตฺเต ปน วฏฺฏติ.

In ຄຳວ່າ 'ການຮັບທາດີແລະທາດ' ນີ້, ການຮັບພວກເຂົາໂດຍຖານະເປັນທາດຍິງຫຼືທາດຊາຍນັ້ນ ບໍ່ຄວນ. ແຕ່ຖ້າເຂົາກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຂ້ານ້ອຍຂໍຖວາຍກັບປິຍະກາຣົກ' ຫຼື 'ຂ້ານ້ອຍຂໍຖວາຍອາຣາມິກ' ດັ່ງນີ້, ຍ່ອມຄວນ.

อเชฬกาทีสุ เขตฺตวตฺถุปริโยสาเนสุ กปฺปิยากปฺปิยนโย วินยวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ. ตตฺถ เขตฺตํ นาม ยสฺมึ ปุพฺพณฺณํ รุหติ. วตฺถุ นาม ยสฺมึ อปรณฺณํ รุหติ. ยตฺถ วา อุภยมฺปิ รุหติ, ตํ เขตฺตํ. ตทตฺถาย [Pg.77] อกตภูมิภาโค วตฺถุ. เขตฺตวตฺถุสีเสน เจตฺถ วาปิตฬากาทีนิปิ สงฺคหิตาเนว.

ໃນວັດຖຸທັງຫຼາຍມີແກະແລະແບ້ເປັນຕົ້ນ ຈົນເຖິງນາແລະສວນເປັນທີ່ສຸດ, ວິທີການທີ່ຄວນແລະບໍ່ຄວນ ພຶງພິຈາລະນາໂດຍອຳນາດແຫ່ງພຣະວິນັຍ. ໃນບັນດາວັດຖຸເຫຼົ່ານັ້ນ, ທີ່ດິນໃດທີ່ເຂົ້າ (ປຸບພັນນະ) ງອກງາມ, ທີ່ດິນນັ້ນຊື່ວ່າ 'ເຂດຕະ' (ນາ). ທີ່ດິນໃດທີ່ຖົ່ວ (ອະປະຣັນນະ) ງອກງາມ, ທີ່ດິນນັ້ນຊື່ວ່າ 'ວັດຖຸ' (ສວນ). ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ທີ່ດິນໃດທີ່ພືດທັງສອງຊະນິດງອກງາມ, ທີ່ດິນນັ້ນກໍຊື່ວ່າ 'ເຂດຕະ' (ນາ). ສ່ວນຜືນດິນທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ບຸກເບີກເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ນາແລະສວນນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ວັດຖຸ'. ແລະໃນສິກຂາບົດນີ້, ດ້ວຍການຍົກເອົານາແລະສວນຂຶ້ນເປັນຫົວຂໍ້, ຍ່ອມລວມເອົາໜອງນ້ຳ, ອ່າງເກັບນ້ຳ ແລະສິ່ງອື່ນໆ ເຂົ້ານຳດ້ວຍ.

ทูเตยฺยํ วุจฺจติ ทูตกมฺมํ, คิหีนํ ปหิตํ ปณฺณํ วา สาสนํ วา คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ปหิณคมนํ วุจฺจติ ฆรา ฆรํ เปสิตสฺส ขุทฺทกคมนํ. อนุโยโค นาม ตทุภยกรณํ. ตสฺมา ทูเตยฺยปหิณคมนานํ อนุโยคาติ. เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ການງານຂອງທູດ ຊື່ວ່າ 'ທູເຕຍຍະ', ຄືການຮັບເອົາຈົດໝາຍ ຫຼືຂ່າວສານທີ່ຄະລຶຫັດສົ່ງໄປ ແລ້ວເດີນທາງໄປໃນທີ່ນັ້ນໆ. ການເດີນທາງໄລຍະສັ້ນຂອງພຣະພິກຂຸທີ່ຖືກໃຊ້ໃຫ້ໄປຈາກເຮືອນຫຼັງໜຶ່ງໄປຍັງເຮືອນຫຼັງໜຶ່ງ ຊື່ວ່າ 'ປະຫິນະຄະມະນະ'. ການປະກອບການທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອະນຸໂຍຄະ'. ເພາະສະນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ການປະກອບການເປັນທູດແລະການຮັບໃຊ້ເດີນທາງ' ພຶງຊາບອະທິບາຍໃນສິກຂາບົດນີ້ດ້ວຍປະການສະນີ.

กยวิกฺกยาติ กยา จ วิกฺกยา จ. ตุลากูฏาทีสุ กูฏนฺติ วญฺจนํ. ตตฺถ ตุลากูฏํ นาม รูปกูฏํ องฺคกูฏํ, คหณกูฏํ, ปฏิจฺฉนฺนกูฏนฺติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ รูปกูฏํ นาม ทฺเว ตุลา สมรูปา กตฺวา คณฺหนฺโต มหติยา คณฺหาติ, ททนฺโต ขุทฺทิกาย เทติ. องฺคกูฏํ นาม คณฺหนฺโต ปจฺฉาภาเค หตฺเถน ตุลํ อกฺกมติ, ททนฺโต ปุพฺพภาเค. คหณกูฏํ นาม คณฺหนฺโต มูเล รชฺชุํ คณฺหาติ, ททนฺโต อคฺเค. ปฏิจฺฉนฺนกูฏํ นาม ตุลํ สุสิรํ กตฺวา อนฺโต อยจุณฺณํ ปกฺขิปิตฺวา คณฺหนฺโต ตํ ปจฺฉาภาเค กโรติ, ททนฺโต อคฺคภาเค.

ຄຳວ່າ '商ຊື້ແລະການຂາຍ' ໄດ້ແກ່ ການຊື້ແລະການຂາຍ. ໃນຄຳທັງຫຼາຍມີ 'ຕຸລາຄູຕະ' ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ 'ຄູຕະ' ໝາຍເຖິງ ການຫຼອກລວງ. ໃນບັນດາການໂກງເຫຼົ່ານັ້ນ, 'ຕຸລາຄູຕະ' ມີ 4 ປະການ ຄື: ຣູບະຄູຕະ, ອັງຄະຄູຕະ, ຄະຫະນະຄູຕະ, ແລະປະຕิຈຊັນນະຄູຕະ. ໃນ 4 ປະການນັ້ນ, 'ຣູບະຄູຕະ' ຄືການເຮັດຕາຊັ່ງສອງອັນໃຫ້ມີຮູບຮ່າງຄືກັນ, ເວລາຕົນເອງຮັບເອົາกໍໃຊ້ຕາຊັ່ງໃຫຍ່, ເວລາໃຫ້ແກ່ຜູ້ອື່ນກໍໃຊ້ຕາຊັ່ງນ້ອຍ. 'ອັງຄະຄູຕະ' ຄືເວລາຮັບເອົາ ກໍໃຊ້ກົດມືລົງທີ່ສ່ວນຫຼັງຂອງຄັນຊັ່ງ, ເວລາໃຫ້ ກໍກົດລົງທີ່ສ່ວນໜ້າ. 'ຄະຫະນະຄູຕະ' ຄືເວລາຮັບເອົາ ກໍຈັບເຊືອກທີ່ໂຄນຄັນຊັ່ງ, ເວລາໃຫ້ ກໍຈັບທີ່ປາຍຄັນຊັ່ງ. 'ປະຕິຈຊັນນະຄູຕະ' ຄືການເຮັດຄັນຊັ່ງໃຫ້ເປັນຮູກາງ ແລ້ວໃສ່ຜົງເຫຼັກໄວ້ທາງໃນ, ເວລາຮັບເອົາ ກໍເຮັດໃຫ້ຜົງເຫຼັກນັ້ນໄຫຼໄປທາງສ່ວນຫຼັງ, ເວລາໃຫ້ ກໍເຮັດໃຫ້ໄຫຼໄປທາງສ່ວນປາຍ.

กํโส วุจฺจติ สุวณฺณปาติ, ตาย วญฺจนํ กํสกูฏํ. กถํ? เอกํ สุวณฺณปาตึ กตฺวา อญฺญา ทฺเว ติสฺโส โลหปาติโย สุวณฺณวณฺเณ กโรติ, ตโต ชนปทํ คนฺตฺวา กิญฺจิเทว อฑฺฒํ กุลํ ปวิสิตฺวา – ‘‘สุวณฺณภาชนานิ กิณถา’’ติ วตฺวา อคฺเฆ ปุจฺฉิเต สมคฺฆตรํ ทาตุกามา โหนฺติ. ตโต เตหิ – ‘‘กถํ อิเมสํ สุวณฺณภาโว ชานิตพฺโพ’’ติ วุตฺเต, ‘‘วีมํสิตฺวา คณฺหถา’’ติ สุวณฺณปาตึ ปาสาเณ ฆํสิตฺวา สพฺพา ปาติโย ทตฺวา คจฺฉติ.

ຖາດຄຳ ຊື່ວ່າ 'ກັງສະ', ການຫຼອກລວງດ້ວຍຖາດຄຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ກັງສະຄູຕະ'. ໂກງແນວໃດ? ຄືການເຮັດຖາດຄຳແທ້ໄວ້ຖາດໜຶ່ງ ແລະເຮັດຖາດທອງເຫຼືອງອື່ນໆ ອີກສອງຫຼືສາມຖາດໃຫ້ມີສີສັນຄືກັບຄຳ, ຈາກນັ້ນກໍເດີນທາງໄປຍັງຊົນນະບົດ ເຂົ້າໄປຫາຕະກູນທີ່ຮັ່ງມີຕະກູນໜຶ່ງ ແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ເຊີນຊື້ພາຊະນະຄຳເຫຼົ່ານີ້ທ້ອນ', ເມື່ອເຂົາຖາມລາຄາ ກໍບອກວ່າຢາກຂາຍໃນລາຄາທີ່ຖືກຫຼາຍ. ຫຼັງຈາກນັ້ນ ເມື່ອເຂົາຖາມວ່າ 'ຈະຮູ້ໄດ້ແນວໃດວ່າຖາດເຫຼົ່ານີ້ເປັນຄຳແທ້?', ກໍບອກວ່າ 'ຈົ່ງທົດສອບເບິ່ງແລ້ວຈຶ່ງຊື້ເອົາທ້ອນ' ແລ້ວເອົາຖາດຄຳແທ້ຝົນໃສ່ຫີນໃຫ້ເບິ່ງ, ຈາກນັ້ນກໍມອບຖາດທັງໝົດໃຫ້ເຂົາ ແລ້ວຫຼີກໜີໄປ.

มานกูฏํ นาม หทยเภทสิขาเภทรชฺชุเภทวเสน ติวิธํ โหติ. ตตฺถ หทยเภโท สปฺปิเตลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต เหฏฺฐาฉิทฺเทน มาเนน – ‘‘สณิกํ อาสิญฺจา’’ติ วตฺวา อนฺโตภาชเน พหุํ ปคฺฆราเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต ฉิทฺทํ ปิธาย สีฆํ ปูเรตฺวา เทติ.

ການໂກງເຄື່ອງຕວງ ຊື່ວ່າ 'ມານະຄູຕະ' ມີ 3 ປະການ ຄື: ຫະທະຍະເພທະ, ສິຂາເພທະ, ແລະຣັດຊຸເພທະ. ໃນ 3 ປະການນັ້ນ, 'ຫະທະຍະເພທະ' ຍ່ອມມີໃນເວລາຕວງເນີຍໃສ, ນ້ຳມັນ ແລະສິ່ງອື່ນໆ. ເພາະວ່າ ເວລາຕົນເອງຮັບເອົາ ກໍໃຊ້ເຄື່ອງຕວງທີ່ມີຮູທາງລຸ່ມ ແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ຈົ່ງຄ່ອຍໆ ຖີງລົງທ້ອນ' ເພື່ອໃຫ້ມັນຮົ່ວໄຫຼລົງໃນພາຊະນະຂອງຕົນເອງເປັນຈຳນວນຫຼາຍ, ແຕ່ເວລາໃຫ້ແກ່ຜູ້ອື່ນ ກໍໃຊ້ມືປິດຮູນັ້ນໄວ້ ແລ້ວຕັກໃຫ້ເຕັມຢ່າງໄວວາ.

สิขาเภโท ติลตณฺฑุลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต สณิกํ สิขํ อุสฺสาเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต เวเคน ปูเรตฺวา สิขํ ฉินฺทนฺโต เทติ.

'ສິຂາເພທະ' ຍ່ອມມີໃນເວລາຕວງງາ, ເຂົ້າສານ ແລະສິ່ງອື່ນໆ. ເພາະວ່າ ເວລາຕົນເອງຮັບເອົາ ກໍຄ່ອຍໆ ຕັກໃຫ້ຍອດພູນຂຶ້ນສູງ, ແຕ່ເວລາໃຫ້ແກ່ຜູ້ອື່ນ ກໍຕັກໃຫ້ເຕັມຢ່າງຮີບຮ້ອນ ແລ້ວປາດຍອດໃຫ້ລຽບສະເໝີຂອບ.

รชฺชุเภโท [Pg.78] เขตฺตวตฺถุมินนกาเล ลพฺภติ. ลญฺชํ อลภนฺตา หิ เขตฺตํ อมหนฺตมฺปิ มหนฺตํ กตฺวา มินนฺติ.

'ຣັດຊຸເພທະ' ຍ່ອມມີໃນເວລາວັດແທກນາແລະສວນ. ເພາະວ່າ ພວກເຈົ້າໜ້າທີ່ວັດແທກດິນ ເມື່ອບໍ່ໄດ້ຮັບສິນບົນ ຍ່ອມວັດແທກນາທີ່ບໍ່ໃຫຍ່ໃຫ້ເປັນນາໃຫຍ່.

อุกฺโกฏนาทีสุ อุกฺโกฏนนฺติ อสฺสามิเก สามิเก กาตุํ ลญฺชคฺคหณํ. วญฺจนนฺติ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ ปเรสํ วญฺจนํ. ตตฺริทเมกํ วตฺถุ – เอโก กิร ลุทฺทโก มิคญฺจ มิคโปตกญฺจ คเหตฺวา อาคจฺฉติ, ตเมโก ธุตฺโต – ‘‘กึ โภ, มิโค อคฺฆติ, กึ มิคโปตโก’’ติ อาห. ‘‘มิโค ทฺเว กหาปเณ, มิคโปตโก เอก’’นฺติ จ วุตฺเต เอกํ กหาปณํ ทตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา โถกํ คนฺตฺวา นิวตฺโต – ‘‘น เม โภ, มิคโปตเกน อตฺโถ, มิคํ เม เทหี’’ติ อาห. เตน หิ – ทฺเว กหาปเณ เทหีติ. โส อาห – ‘‘นนุ เต โภ, มยา ปฐมํ เอโก กหาปโณ ทินฺโน’’ติ? ‘‘อาม, ทินฺโน’’ติ. ‘‘อิทํ มิคโปตกํ คณฺห, เอวํ โส จ กหาปโณ, อยญฺจ กหาปณคฺฆนโก มิคโปตโกติ ทฺเว กหาปณา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. โส ‘‘การณํ วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา มิคํ อทาสีติ. นิกตีติ โยควเสน วา มายาวเสน วา อปามงฺคํ ปามงฺคนฺติ, อมณึ มณินฺติ, อสุวณฺณํ สุวณฺณนฺติ กตฺวา ปติรูปเกน วญฺจนํ. สาจิโยโคติ กุฏิลโยโค, เอเตสํเยว อุกฺโกฏนาทีนเมตํ นามํ. ตสฺมา – อุกฺโกฏนสาจิโยโค, วญฺจนสาจิโยโค, นิกติสาจิโยโคติ, เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกจิ อญฺญํ ทสฺเสตฺวา อญฺญสฺส ปริวตฺตนํ สาจิโยโคติ วทนฺติ. ตํ ปน วญฺจเนเนว สงฺคหิตํ.

ໃນຄຳທັງຫຼາຍມີ 'ອຸກໂកຕະນະ' ເປັນຕົ້ນ, 'ອຸກໂកຕະນະ' ໝາຍເຖິງ ການຮັບສິນບົນເພື່ອເຮັດໃຫ້ຜູ້ທີ່ບໍ່ແມ່ນເຈົ້າຂອງ ກາຍເປັນເຈົ້າຂອງ. 'ວັນຈະນະ' ໝາຍເຖິງ ການຫຼອກລວງຜູ້ອື່ນດ້ວຍອຸບາຍຕ່າງໆ. ໃນເລື່ອງການຫຼອກລວງນັ້ນ ມີເລື່ອງເລົ່າດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ມີນາຍພານຄົນໜຶ່ງຈັບกວາງໃຫຍ່ແລະລູກกວາງມາ, ມີຄົນຂີ້ໂກງຄົນໜຶ່ງຖາມວ່າ 'ສະຫາຍ, ກວາງໃຫຍ່ລາຄາເທົ່າໃດ ແລະລູກກວາງລາຄາເທົ່າໃດ?'. ເມື່ອນາຍພານຕອບວ່າ 'ກວາງໃຫຍ່ລາຄາ 2 ກະຫາປະນະ, ລູກກວາງລາຄາ 1 ກະຫາປະນະ', ຄົນຂີ້ໂກງນັ້ນຈຶ່ງຈ່າຍເງິນ 1 ກະຫາປະນະ ແລ້ວເອົາລູກກວາງໄປ, ຍ່າງໄປໄດ້ໜ້ອຍໜຶ່ງກໍຍ້ອນກັບມາແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ສະຫາຍ, ຂ້ອຍບໍ່ຕ້ອງການລູກກວາງແລ້ວ, ຈົ່ງເອົາກວາງໃຫຍ່ໃຫ້ຂ້ອຍທ້ອນ'. ນາຍພານຈຶ່ງເວົ້າວ່າ 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ກໍຈົ່ງໃຫ້ເງິນ 2 ກະຫາປະນະທ້ອນ'. ຄົນຂີ້ໂກງນັ້ນເວົ້າວ່າ 'ສະຫາຍ, ຂ້ອຍໄດ້ໃຫ້ເງິນ 1 ກະຫາປະນະແກ່ເຈົ້າກ່ອນແລ້ວບໍ່ແມ່ນບໍ?'. ນາຍພານຕອບວ່າ 'ແມ່ນແລ້ວ, ໄດ້ໃຫ້ແລ້ວ'. ຄົນຂີ້ໂກງຈຶ່ງເວົ້າວ່າ 'ເຈົ້າຈົ່ງຮັບເອົາລູກກວາງນີ້ຄືນ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ເງິນ 1 ກະຫາປະນະນັ້ນ ກັບລູກກວາງນີ້ທີ່ມີມູນຄ່າ 1 ກະຫາປະນະ ກໍລວມເປັນ 2 ກະຫາປະນະພໍດີ'. ນາຍພານຄິດວ່າ 'ລາວເວົ້າສົມເຫດສົມຜົນຢູ່' ຈຶ່ງຮັບເອົາລູກກວາງຄືນ ແລ້ວມອບກວາງໃຫຍ່ໃຫ້ໄປ. ຄຳວ່າ 'ນິກະຕິ' ໝາຍເຖິງ ການຫຼອກລວງດ້ວຍຂອງປອມ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການໃຊ້ຄາຖາອາຄົມ ຫຼືດ້ວຍມາຍາກົນ ເຊັ່ນ ເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນສາຍສ້ອຍໃຫ້ເປັນສາຍສ້ອຍ, ເຮັດຫີນທີ່ບໍ່ແມ່ນແກ້ວມະນີໃຫ້ເປັນແກ້ວມະນີ, ເຮັດດິນທີ່ບໍ່ແມ່ນຄຳໃຫ້ເປັນຄຳ. ຄຳວ່າ 'ສາຈິໂຍຄະ' ໝາຍເຖິງ ການຄົດໂກງ, ເຊິ່ງເປັນຊື່ອີກຢ່າງໜຶ່ງຂອງການໂກງມີອຸກໂກຕະນະເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ. ເພາະສະນັ້ນ, ພຶງຊາບຄວາມໝາຍໃນສິກຂາບົດນີ້ວ່າ 'ອຸກໂກຕະນະສາຈິໂຍຄະ', 'ວັນຈະນະສາຈິໂຍຄະ', ແລະ 'ນິກະຕິສາຈິໂຍຄະ'. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ ການເອົາຂອງຢ່າງໜຶ່ງໃຫ້ເບິ່ງ ແລ້ວເອົາອີກຢ່າງໜຶ່ງປ່ຽນໃຫ້ ຊື່ວ່າ 'ສາຈິໂຍຄະ', ແຕ່ການກະທຳນັ້ນກໍລວມຢູ່ໃນ 'ວັນຈະນະ' ນັ້ນເອງ.

เฉทนาทีสุ เฉทนนฺติ หตฺถจฺเฉทนาทิ. วโธติ มารณํ. พนฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีหิ พนฺธนํ. วิปราโมโสติ หิมวิปราโมโส, คุมฺพวิปราโมโสติ ทุวิโธ. ยํ หิมปาตสมเย หิเมน ปฏิจฺฉนฺนา หุตฺวา มคฺคปฺปฏิปนฺนํ ชนํ มุสนฺติ, อยํ หิมวิปราโมโส. ยํ คุมฺพาทีหิ ปฏิจฺฉนฺนา มุสนฺติ, อยํ คุมฺพวิปราโมโส. อาโลโป วุจฺจติ คามนิคมาทีนํ วิโลปกรณํ. สหสากาโรติ สาหสิกกิริยา. เคหํ ปวิสิตฺวา มนุสฺสานํ อุเร สตฺถํ ฐเปตฺวา อิจฺฉิตภณฺฑานํ คหณํ. เอวเมตสฺมา เฉทน…เป… สหสาการา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโมติ. อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺยาติ.

ໃນຄຳທັງຫຼາຍມີ 'ເສທະນະ' ເປັນຕົ້ນ, 'ເສທະນະ' ໝາຍເຖິງ ການຕັດມືເປັນຕົ້ນ. 'ວະທະ' ໝາຍເຖິງ ການຂ້າ. 'ພັນທະ' ໝາຍເຖິງ ການມັດດ້ວຍເຊືອກເປັນຕົ້ນ. 'ວິປະຣາໂມສະ' ມີ 2 ປະການ ຄື: ຫິມະວິປະຣາໂມສະ ແລະຄຸມພະວິປະຣາໂມສະ. ການທີ່ພວກໂຈນປົກປິດຮ່າງກາຍດ້ວຍຫິມະໃນເວລາຫິມະຕົກ ແລ້ວປຸ້ນສະດົມຄົນເດີນທາງ ຊື່ວ່າ 'ຫິມະວິປະຣາໂມສະ'. ການທີ່ພວກໂຈນແອບຊ້ອນຢູ່ຕາມປ່າລະເໝາະເປັນຕົ້ນ ແລ້ວປຸ້ນສະດົມ ຊື່ວ່າ 'ຄຸມພະວິປະຣາໂມສະ'. ການເຂົ້າປຸ້ນສະດົມບ້ານແລະນິຄົມເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອາໂລປະ'. ການກະທຳອັນຮຸນແຮງ ຊື່ວ່າ 'ສາຫະສາການ', ຄືການເຂົ້າໄປໃນເຮືອນ ແລ້ວເອົາສັດຕຣາຈີ້ທີ່ເອິກຂອງມະນຸດ ແລ້ວເອົາຊັບສິນທີ່ຕ້ອງການໄປ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ພຣະສະມະນະໂຄດົມ ຈຶ່ງເປັນຜູ້ເວັ້ນຂາດຈາກການຕັດ, การຂ້າ, ການມັດ, ການປຸ້ນສະດົມ, ການເຂົ້າປຸ້ນ, ແລະການຈີ້ປຸ້ນ ດັ່ງນີ້. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ປຸຖຸຊົນເມື່ອຈະກ່າວຊົມເຊີຍຄຸນຂອງພຣະຕຖາຄົດ ກໍພຶງກ່າວຢ່າງນີ້.

เอตฺตาวตา จูฬสีลํ นิฏฺฐิตํ โหติ.

ຈົບ ຈູລະສີລ ພຽງເທົ່ານີ້.

มชฺฌิมสีลวณฺณนา

ອະທິບາຍ ມັດຊິມະສີລ

๑๑. อิทานิ [Pg.79] มชฺฌิมสีลํ วิตฺถาเรนฺโต ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต’’ติอาทิมาห. ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา. สทฺธาเทยฺยานีติ กมฺมญฺจ ผลญฺจ อิธโลกญฺจ ปรโลกญฺจ สทฺทหิตฺวา ทินฺนานิ. ‘อยํ เม ญาตี’ติ วา, ‘มิตฺโต’ติ วา, อิทํ ปฏิกริสฺสติ, อิทํ วา เตน กตปุพฺพนฺติ วา, เอวํ น ทินฺนานีติ อตฺโถ. เอวํ ทินฺนานิ หิ น สทฺธาเทยฺยานิ นาม โหนฺติ. โภชนานีติ เทสนาสีสมตฺตเมตํ, อตฺถโต ปน สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา จีวรานิ ปารุปิตฺวา เสนาสนานิ เสวมานา คิลานเภสชฺชํ ปริภุญฺชมานาติ สพฺพเมตํ วุตฺตเมว โหติ.

໑໑. ບັດນີ້, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງມັດຊິມະສີລໃຫ້ພິສະດານ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດພຣະດຳຣັດມີຄຳວ່າ 'ຍະຖາ ວາ ປະເນເກ ໂພນໂຕ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນພຣະດຳຣັດນັ້ນ ມີຄຳອະທິບາຍບົດທີ່ຍັງບໍ່ແຈ່ມແຈ້ງດັ່ງນີ້: ຄຳວ່າ 'ສັດທາເທຍຍະ' ໝາຍເຖິງ ຂອງທີ່ທາຍົກຖວາຍໂດຍເຊື່ອຕໍ່ກຳແລະຜົນຂອງກຳ, ເຊື່ອຕໍ່ໂລກນີ້ແລະໂລກໜ້າ. ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ແມ່ນຂອງທີ່ຖວາຍດ້ວຍຄວາມຄິດວ່າ 'ຜູ້ນີ້ເປັນຍາດຂອງເຮົາ' ຫຼື 'ເປັນມິດຂອງເຮົາ', ຫຼື 'ຜູ້ນີ້ຈະຕອບແທນແກ່ເຮົາ', ຫຼື 'ຜູ້ນີ້ເຄີຍເຮັດຄຸນແກ່ເຮົາໃນປາງກ່ອນ'. ເພາະວ່າ ຂອງທີ່ຖວາຍດ້ວຍຄວາມຄິດຢ່າງນັ້ນ ບໍ່ຊື່ວ່າ 'ສັດທາເທຍຍະ'. ຄຳວ່າ '...ໂພຊະນາ' ເປັນພຽງຫົວຂໍ້ແຫ່ງເທດສະໜາເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ໝາຍເຖິງ ການທີ່ພຣະພິກຂຸບໍລິໂພກອາຫານ, ນຸ່ງຫົ່ມຈີວອນ, ໃຊ້ສອຍເສນາສະນະ, ແລະບໍລິໂພກຄິລານະເພສັດ ທີ່ທາຍົກຖວາຍດ້ວຍສັດທາ, ທັງໝົດນີ້ຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວທັງນັ້ນ.

เสยฺยถิทนฺติ นิปาโต. ตสฺสตฺโถ กตโม โส พีชคามภูตคาโม, ยสฺส สมารมฺภํ อนุยุตฺตา วิหรนฺตีติ. ตโต ตํ ทสฺเสนฺโต มูลพีชนฺติอาทิมาห. ตตฺถ มูลพีชํ นาม หลิทฺทิ, สิงฺคิเวรํ, วจา, วจตฺตํ, อติวิสา, กฏุกโรหิณี, อุสีรํ, ภทฺทมุตฺตกนฺติ เอวมาทิ. ขนฺธพีชํ นาม อสฺสตฺโถ, นิคฺโรโธ, ปิลกฺโข, อุทุมฺพโร, กจฺฉโก, กปิตฺถโนติ เอวมาทิ. ผฬุพีชํ นาม อุจฺฉุ, นโฬ, เวฬูติ เอวมาทิ. อคฺคพีชํ นาม อชฺชกํ, ผณิชฺชกํ, หิริเวรนฺติ เอวมาทิ. พีชพีชํ นาม ปุพฺพณฺณํ อปรณฺณนฺติ เอวมาทิ. สพฺพญฺเหตํ รุกฺขโต วิโยชิตํ วิรุหนสมตฺถเมว ‘‘พีชคาโม’’ติ วุจฺจติ. รุกฺขโต ปน อวิโยชิตํ อสุกฺขํ ‘‘ภูตคาโม’’ติ วุจฺจติ. ตตฺถ ภูตคามสมารมฺโภ ปาจิตฺติยวตฺถุ, พีชคามสมารมฺโภ ทุกฺกฏวตฺถูติ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ 'ເສຍຍະຖີທັງ' ເປັນນິບາດ. ເນື້ອຄວາມແຫ່ງນິບາດນັ້ນມີວ່າ: ພືດຄາມແລະພູດຄາມທີ່ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍປະກອບການພາກພຽນທຳລາຍຢູ່ນັ້ນ ແມ່ນຫຍັງແດ່? ຈາກນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງພືດຄາມແລະພູດຄາມນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳມີ 'ມູລະພີຊັງ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, 'ມູລະພີຊະ' ໄດ້ແກ່ ຂີ້ໝິ້ນ, ຂີງ, ວ່າໜັງແຫ້ງ, ວ່າໜັງຫອມ, ວ່າກຣະທືອັດ, ສະກັດ, ແຝກຫອມ, ແຫ້ວໝູ ເປັນຕົ້ນ. 'ຂັນທະພີຊະ' ໄດ້ແກ່ ຕົ້ນໂພ, ຕົ້ນໄຮ, ຕົ້ນລຽບ, ຕົ້ນມະເດື່ອ, ຕົ້ນກະທຸ່ມ, ຕົ້ນມະຂວິດ ເປັນຕົ້ນ. 'ຜະລຸພີຊະ' ໄດ້ແກ່ ອ້ອຍ, ໄມ້ອໍ້, ໄມ້ໄຜ່ ເປັນຕົ້ນ. 'ອັກຄະພີຊະ' ໄດ້ແກ່ ຜັກກາດຫອມ, ຜັກແພວ, ຕົ້ນພິມເສນ ເປັນຕົ້ນ. 'ພີຊະພີຊະ' ໄດ້ແກ່ ເຂົ້າ, ຖົ່ວ ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ພືດທັງໝົດນີ້ ທີ່ຖືກພາກອອກຈາກຕົ້ນແລ້ວ ແຕ່ຍັງສາມາດງອກງາມໄດ້ຢູ່ ຊື່ວ່າ 'ພືດຄາມ'. ສ່ວນພືດທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ພາກອອກຈາກຕົ້ນ ແລະຍັງບໍ່ທັນແຫ້ງ ຊື່ວ່າ 'ພູດຄາມ'. ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ, ພຶງຊາບວ່າ ການທຳລາຍພູດຄາມ ເປັນວັດຖຸແຫ່ງອາບັດປາຈິດຕີ, ການທຳລາຍພືດຄາມ ເປັນວັດຖຸແຫ່ງອາບັດທຸກກົດ.

๑๒. สนฺนิธิการปริโภคนฺติ สนฺนิธิกตสฺส ปริโภคํ. ตตฺถ ทุวิธา กถา, วินยวเสน จ สลฺเลขวเสน จ. วินยวเสน ตาว ยํ กิญฺจิ อนฺนํ อชฺช ปฏิคฺคหิตํ อปรชฺชุ สนฺนิธิการกํ โหติ, ตสฺส ปริโภเค ปาจิตฺติยํ. อตฺตนา ลทฺธํ ปน สามเณรานํ ทตฺวา, เตหิ ลทฺธํ ฐปาเปตฺวา ทุติยทิวเส ภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ, สลฺเลโข ปน น โหติ.

໑໒. ຄຳວ່າ 'ການບໍລິໂພກຂອງທີ່ເກັບສະສົມໄວ້' ໝາຍເຖິງ ການບໍລິໂພກຂອງທີ່ເກັບສະສົມໄວ້. ໃນການບໍລິໂພກຂອງທີ່ເກັບສະສົມໄວ້ນັ້ນ ມີຄຳອະທິບາຍ 2 ປະການ ຄື: ໂດຍອຳນາດແຫ່ງພຣະວິນັຍ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັນເລຂະ. ໂດຍອຳນາດແຫ່ງພຣະວິນັຍກ່ອນ, ອາຫານໃດໆ ທີ່ຮັບປະເຄນໄວ້ໃນມື້ນີ້ ແລ້ວກາຍເປັນຂອງເກັບສະສົມໄວ້ໃນມື້ຕໍ່ມາ, ເມື່ອບໍລິໂພກອາຫານນັ້ນ ຍ່ອມຕ້ອງອາບັດປາຈິດຕີ. ແຕ່ຖ້າພຣະພິກຂຸເອົາອາຫານທີ່ຕົນໄດ້ມາ ມອບໃຫ້ແກ່ສາມະເນນ ແລ້ວໃຫ້ສາມະເນນເກັບຮັກສາໄວ້ ເພື່ອຈະນຳມາບໍລິໂພກໃນມື້ທີສອງ ຍ່ອມຄວນຢູ່, ແຕ່ການກະທຳນັ້ນບໍ່ຊື່ວ່າເປັນສັນເລຂະປະຕິບັດ.

ปานสนฺนิธิมฺหิปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ปานํ นาม อมฺพปานาทีนิ อฏฺฐ ปานานิ, ยานิ จ เตสํ อนุโลมานิ. เตสํ วินิจฺฉโย สมนฺตปาสาทิกายํ วุตฺโต.

ແມ່ນແຕ່ໃນເລື່ອງການເກັບສະສົມນ້ຳອັດຖະບານ ກໍມີນັຍດຽວກັນນີ້. ໃນເລື່ອງນັ້ນ, ນ້ຳອັດຖະບານ ໄດ້ແກ່ ນ້ຳອັດຖະບານ 8 ຢ່າງ ມີນ້ຳມ່ວງເປັນຕົ້ນ, ແລະນ້ຳອື່ນໆ ທີ່ອະນຸໂລມຕາມນັ້ນ. ການຕັດສິນໃນເລື່ອງນ້ຳອັດຖະບານເຫຼົ່ານັ້ນ ຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີສະມັນຕະປາສາດິກາ.

วตฺถสนฺนิธิมฺหิ [Pg.80] อนธิฏฺฐิตํ อวิกปฺปิตํ สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ, อยํ ปริยายกถา. นิปฺปริยายโต ปน ติจีวรสนฺตุฏฺเฐน ภวิตพฺพํ, จตุตฺถํ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ทาตพฺพํ. สเจ ยสฺส กสฺสจิ ทาตุํ น สกฺโกติ, ยสฺส ปน ทาตุกาโม โหติ, โส อุทฺเทสตฺถาย วา ปริปุจฺฉตฺถาย วา คโต, อาคตมตฺเต ทาตพฺพํ, อทาตุํ น วฏฺฏติ. จีวเร ปน อปฺปโหนฺเต สติยา ปจฺจาสาย อนุญฺญาตกาลํ ฐเปตุํ วฏฺฏติ. สูจิสุตฺตจีวรการกานํ อลาเภน ตโต ปรมฺปิ วินยกมฺมํ กตฺวา ฐเปตุํ วฏฺฏติ. ‘‘อิมสฺมึ ชิณฺเณ ปุน อีทิสํ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ ปน ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ.

ໃນເລື່ອງການເກັບສະສົມຜ້າ, ຜ້າທີ່ບໍ່ໄດ້ອະທິຖານ ແລະບໍ່ໄດ້ວິກັບໄວ້ ຍ່ອມເປັນຂອງເກັບສະສົມ ແລະເຮັດໃຫ້ສັນເລຂະປະຕິບັດເສຍໄປ, ນີ້ແມ່ນຄຳອະທິບາຍໂດຍອ້ອມ. ແຕ່ໂດຍກົງແລ້ວ, ພຣະພິກຂຸພຶງເປັນຜູ້ສັນໂດດດ້ວຍໄຕຈີວອນ, ເມື່ອໄດ້ຜືນທີ 4 ມາ ກໍພຶງມອບໃຫ້ແກ່ພຣະພິກຂຸອື່ນ. ຫາກບໍ່ສາມາດມອບໃຫ້ແກ່ພຣະພິກຂຸຮູບໃດຮູບໜຶ່ງໄດ້, ແຕ່ມີພຣະພິກຂຸຮູບໜຶ່ງທີ່ຕົນຢາກມອບໃຫ້ ເຊິ່ງພຣະພິກຂຸຮູບນັ້ນໄດ້ເດີນທາງໄປເພື່ອຮຽນທຳ ຫຼືຖາມບັນຫາ, ເມື່ອພຣະພິກຂຸຮູບນັ້ນກັບມາ ກໍພຶງມອບໃຫ້ທັນທີ, ການບໍ່ມອບໃຫ້ນັ້ນບໍ່ຄວນ. ແຕ່ເມື່ອຈີວອນບໍ່ພໍໃຊ້, ຫາກມີຄວາມຫວັງຍ່ອມຄວນທີ່ຈະເກັບໄວ້ໄດ້ຕະຫຼອດກຳນົດເວລາທີ່ຊົງອະນຸຍາດ. ຫາກບໍ່ມີເຂັມ, ດ້າຍ ຫຼືຊ່າງຫຍິບຈີວອນ, ແມ່ນແຕ່ກາຍກຳນົດເວລານັ້ນໄປ ກໍຍັງຄວນທີ່ຈະເກັບໄວ້ໄດ້ ໂດຍການເຮັດວິນັຍກຳ. ແຕ່ການເກັບໄວ້ດ້ວຍຄວາມຄິດວ່າ 'ເມື່ອຈີວອນຜືນນີ້ເກົ່າຄ່ຳຄ່າແລ້ວ ເຮົາຈະຫາຈີວອນແບບນີ້ໄດ້ຈາກໃສອີກ' ດັ່ງນີ້ ບໍ່ຄວນ, ເພາະເປັນການເກັບສະສົມ ແລະເຮັດໃຫ້ສັນເລຂະປະຕິບັດເສຍໄປ.

ยานสนฺนิธิมฺหิ ยานํ นาม วยฺหํ, รโถ, สกฏํ, สนฺทมานิกา, สิวิกา, ปาฏงฺกีติ; เนตํ ปพฺพชิตสฺส ยานํ. อุปาหนา ปน ปพฺพชิตสฺส ยานํเยว. เอกภิกฺขุสฺส หิ เอโก อรญฺญตฺถาย, เอโก โธตปาทกตฺถายาติ, อุกฺกํสโต ทฺเว อุปาหนสงฺฆาฏา วฏฺฏนฺติ. ตติยํ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ทาตพฺโพ. ‘‘อิมสฺมึ ชิณฺเณ อญฺญํ กุโต ลภิสฺสามี’’ติ หิ ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ.

ໃນການສະສົມຍານ, ທີ່ຊື່ວ່າຍານນັ້ນຄື: ລົດມີປະຕູ, ລົດມ້າ, ກວຽນ, ວໍ, ຄານຫາມ, ແລະ ແຄ່ຫາມ; ຍານເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ແມ່ນຍານຂອງບັນພະຊິດ. ແຕ່ເກີບເທົ່ານັ້ນ ເປັນຍານຂອງບັນພະຊິດ. ດ້ວຍວ່າ ສໍາລັບພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ ເກີບຄູ່ໜຶ່ງເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການເຂົ້າປ່າ, ອີກຄູ່ໜຶ່ງເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຮັກສາຕີນທີ່ລ້າງແລ້ວ, ຢ່າງຫຼາຍທີ່ສຸດ ເກີບສອງຄູ່ຍ່ອມຄວນ. ຖ້າໄດ້ຄູ່ທີສາມມາ ຄວນໃຫ້ແກ່ພິກຂຸຮູບອື່ນ. ດ້ວຍວ່າ ການເກັບຮັກສາໄວ້ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ເມື່ອເກີບຄູ່ນີ້ເກົ່າເປ່ເພແລ້ວ ເຮົາຈັກໄດ້ເກີບຄູ່ອື່ນມາແຕ່ໃສ' ດັ່ງນີ້ ບໍ່ຄວນເລີຍ, ເພາະເປັນການສະສົມ ແລະ ເຮັດໃຫ້ເສຍຄວາມຂັດເກົາ.

สยนสนฺนิธิมฺหิ สยนนฺติ มญฺโจ. เอกสฺส ภิกฺขุโน เอโก คพฺเภ, เอโก ทิวาฐาเนติ อุกฺกํสโต ทฺเว มญฺจา วฏฺฏนฺติ. ตโต อุตฺตริ ลภิตฺวา อญฺญสฺส ภิกฺขุโน วา คณสฺส วา ทาตพฺโพ; อทาตุํ น วฏฺฏติ. สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ.

In ການສະສົມທີ່ນອນ, ທີ່ຊື່ວ່າທີ່ນອນນັ້ນຄື ຕຽງ. ສໍາລັບພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ ຕຽງຫຼັງໜຶ່ງໃນຫ້ອງນອນ, ອີກຫຼັງໜຶ່ງໃນທີ່ພັກກາງເວັນ, ຢ່າງຫຼາຍທີ່ສຸດ ຕຽງສອງຫຼັງຍ່ອມຄວນ. ຖ້າໄດ້ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ ຄວນຖວາຍແກ່ພິກຂຸຮູບອື່ນ ຫຼື ແກ່ຄະນະ; ການບໍ່ໃຫ້ ບໍ່ຄວນ, ເພາະເປັນການສະສົມ ແລະ ເຮັດໃຫ້ເສຍຄວາມຂັດເກົາ.

คนฺธสนฺนิธิมฺหิ ภิกฺขุโน กณฺฑุกจฺฉุฉวิโทสาทิอาพาเธ สติ คนฺธา วฏฺฏนฺติ. เต คนฺเธ อาหราเปตฺวา ตสฺมึ โรเค วูปสนฺเต อญฺเญสํ วา อาพาธิกานํ ทาตพฺพา, ทฺวาเร ปญฺจงฺคุลิฆรธูปนาทีสุ วา อุปเนตพฺพา. ‘‘ปุน โรเค สติ ภวิสฺสนฺตี’’ติ ปน ฐเปตุํ น วฏฺฏติ, สนฺนิธิ จ โหติ, สลฺเลขญฺจ โกเปติ.

ໃນການສະສົມຂອງຫອມ, ເມື່ອພິກຂຸມີອາພາດ ເຊັ່ນ ໂລກຄັນ, ໂລກຂີ້ກາກຂີ້ກ້ຽນ, ແລະ ໂລກຜິວໜັງ ເປັນຕົ້ນ, ຂອງຫອມຍ່ອມຄວນ. ເມື່ອໃຫ້ເອົາຂອງຫອມເຫຼົ່ານັ້ນມາຮັກສາ ແລະ ໂລກນັ້ນຫາຍດີແລ້ວ, ຄວນໃຫ້ແກ່ພິກຂຸໄຂ້ຮູບອື່ນໆ, ຫຼື ຄວນນໍາໄປໃຊ້ໃນການເຮັດຮອຍຫ້ານິ້ວມືທີ່ປະຕູ ຫຼື ການອົບຮົມກິ່ນຫອມໃນກຸຕິ ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ການເກັບຮັກສາໄວ້ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ເມື່ອມີໂລກເກີດຂຶ້ນອີກ ຂອງຫອມນີ້ຈັກມີປະໂຫຍດ' ດັ່ງນີ້ ບໍ່ຄວນ, ເພາະເປັນການສະສົມ ແລະ ເຮັດໃຫ້ເສຍຄວາມຂັດເກົາ.

อามิสนฺติ วุตฺตาวเสสํ ทฏฺฐพฺพํ. เสยฺยถิทํ, อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ – ‘‘ตถารูเป กาเล อุปการาย ภวิสฺสตี’’ติ ติลตณฺฑุลมุคฺคมาสนาฬิเกรโลณมจฺฉมํสวลฺลูรสปฺปิเตลคุฬภาชนาทีนิ อาหราเปตฺวา ฐเปติ. โส วสฺสกาเล กาลสฺเสว สามเณเรหิ ยาคุํ ปจาเปตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘สามเณร, อุทกกทฺทเม ทุกฺขํ คามํ ปวิสิตุํ, คจฺฉ อสุกํ กุลํ [Pg.81] คนฺตฺวา มยฺหํ วิหาเร นิสินฺนภาวํ อาโรเจหิ; อสุกกุลโต ทธิอาทีนิ อาหรา’’ติ เปเสติ. ภิกฺขูหิ – ‘‘กึ, ภนฺเต, คามํ ปวิสิสฺสถา’’ติ วุตฺเตปิ, ‘‘ทุปฺปเวโส, อาวุโส, อิทานิ คาโม’’ติ วทติ. เต – ‘‘โหตุ, ภนฺเต, อจฺฉถ ตุมฺเห, มยํ ภิกฺขํ ปริเยสิตฺวา อาหริสฺสามา’’ติ คจฺฉนฺติ. อถ สามเณโรปิ ทธิอาทีนิ อาหริตฺวา ภตฺตญฺจ พฺยญฺชนญฺจ สมฺปาเทตฺวา อุปเนติ, ตํ ภุญฺชนฺตสฺเสว อุปฏฺฐากา ภตฺตํ ปหิณนฺติ, ตโตปิ มนาปํ มนาปํ ภุญฺชติ. อถ ภิกฺขู ปิณฺฑปาตํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ, ตโตปิ มนาปํ มนาปํ คีวายามกํ ภุญฺชติเยว. เอวํ จตุมาสมฺปิ วีตินาเมติ. อยํ วุจฺจติ – ‘‘ภิกฺขุ มุณฺฑกุฏุมฺพิกชีวิกํ ชีวติ, น สมณชีวิก’’นฺติ. เอวรูโป อามิสสนฺนิธิ นาม โหติ.

ຄໍາວ່າ 'ອາມິດ' ພຶງເຫັນວ່າໄດ້ແກ່ສິ່ງທີ່ເຫຼືອຈາກທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້: ພິກຂຸບາງຮູບໃນພະສາສະໜານີ້ ຄິດວ່າ 'ໃນເວລາເຊັ່ນນັ້ນ ສິ່ງນີ້ຈັກເປັນປະໂຫຍດເກື້ອກູນ' ຈຶ່ງໃຫ້ເອົາ ງາ, ເຂົ້າສານ, ຖົ່ວຂຽວ, ຖົ່ວຣາຊມາດ, ໝາກພ້າວ, ເກືອ, ປາ, ຊີ້ນ, ຊີ້ນແຫ້ງ, ແລະ ພາຊະນະໃສ່ເນີຍໃສ, ນໍ້າມັນ, นໍ້າອ້ອຍ ເປັນຕົ້ນ ມາເກັບສະສົມໄວ້. ໃນລະດູຝົນ ພິກຂຸຮູບນັ້ນໃຫ້ສາມະເນນຕົ້ມຢາຄູແຕ່ເຊົ້າແລ້ວສັນ, ແລ້ວສັ່ງສາມະເນນວ່າ 'ສາມະເນນ, ໃນເວລາທີ່ມີນໍ້າແລະຕົມ ການເຂົ້າບ້ານເປັນໄປໄດ້ຍາກ, ເຈົ້າຈົ່ງໄປຫາຕະກູນຊື່ໂນ້ນ ແລ້ວບອກວ່າເຮົານັ່ງຢູ່ໃນວິຫານ, ແລະຈົ່ງນໍາເອົານົມສົ້ມ ເປັນຕົ້ນ ມາຈາກຕະກູນນັ້ນ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວສົ່ງໄປ. ເຖິງແມ່ນພິກຂຸທັງຫຼາຍຈະຖາມວ່າ 'ທ່ານເຈົ້າຂ້າ, ທ່ານຈັກບໍ່ເຂົ້າໄປບິນທະບາດໃນບ້ານບໍ?' ກໍກ່າວວ່າ 'ອາວຸໂສ, ຕອນນີ້ບ້ານເຂົ້າໄປໄດ້ຍາກ'. ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນກ່າວວ່າ 'ທ່ານເຈົ້າຂ້າ, ບໍ່ເປັນຫຍັງ ຂໍທ່ານຈົ່ງຢູ່ເຖີດ ພວກຂ້ານ້ອຍຈັກສະແຫວງຫາບິນທະບາດມາຖວາຍ' ແລ້ວກໍຫຼີກໄປ. ຄັ້ງນັ້ນ ສາມະເນນກໍນໍານົມສົ້ມເປັນຕົ້ນມາ ຈັດແຈງເຂົ້າແລະກັບເຂົ້າແລ້ວນ້ອມເຂົ້າໄປຖວາຍ, ໃນຂະນະທີ່ພິກຂຸຮູບນັ້ນກໍາລັງສັນຢູ່ ພວກອຸປັດຖາກກໍສົ່ງອາຫານມາຖວາຍອີກ, ພິກຂຸຮູບນັ້ນກໍເລືອກສັນແຕ່ສ່ວນທີ່ພໍໃຈໆ ຈາກອາຫານນັ້ນອີກ. ຕໍ່ມາ ພິກຂຸທັງຫຼາຍຖືບິນທະບາດກັບມາ, ພິກຂຸຮູບນັ້ນກໍເລືອກສັນແຕ່ສ່ວນທີ່ພໍໃຈໆ ຈາກບິນທະບາດນັ້ນຈົນເຕັມຄໍຫອຍ. ຍ່ອມໃຫ້ເວລາລ່ວງເລີຍໄປຕະຫຼອດ 4 ເດືອນດ້ວຍວິທີນີ້. ພິກຂຸຮູບນີ້ ເອີ້ນວ່າ 'ດໍາລົງຊີວິດແບບຄະລຶຫັດຫົວໂລ້ນ, ບໍ່ແມ່ນດໍາລົງຊີວິດແບບສະມະນະ'. ການສະສົມອາມິດມີລັກສະນະຢ່າງນີ້ແລ.

ภิกฺขุโน ปน วสนฏฺฐาเน เอกา ตณฺฑุลนาฬิ, เอโก คุฬปิณฺโฑ, จตุภาคมตฺตํ สปฺปีติ เอตฺตกํ นิเธตุํ วฏฺฏติ, อกาเล สมฺปตฺตโจรานํ อตฺถาย. เต หิ เอตฺตกมฺปิ อามิสปฏิสนฺถารํ อลภนฺตา ชีวิตาปิ โวโรเปยฺยุํ, ตสฺมา สเจ เอตฺตกํ นตฺถิ, อาหราเปตฺวาปิ ฐเปตุํ วฏฺฏติ. อผาสุกกาเล จ ยเทตฺถ กปฺปิยํ, ตํ อตฺตนาปิ ปริภุญฺชิตุํ วฏฺฏติ. กปฺปิยกุฏิยํ ปน พหุํ ฐเปนฺตสฺสาปิ สนฺนิธิ นาม นตฺถิ. ตถาคตสฺส ปน ตณฺฑุลนาฬิอาทีสุ วา ยํ กิญฺจิ จตุรตนมตฺตํ วา ปิโลติกขณฺฑํ ‘‘อิทํ เม อชฺช วา สฺเว วา ภวิสฺสตี’’ติ ฐปิตํ นาม นตฺถิ.

ແຕ່ໃນທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພິກຂຸ, ການເກັບຮັກສາອາມິດປະມານເທົ່ານີ້ ຄື ເຂົ້າສານໜຶ່ງທະນານ, ນໍ້າອ້ອຍໜຶ່ງກ້ອນ, ເນີຍໃສປະມານໜຶ່ງສ່ວນສີ່ ຍ່ອມຄວນ, ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພວກໂຈນທີ່ມາຮອດໃນເວລາວິການ. ເພາະວ່າ ພວກໂຈນເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອບໍ່ໄດ້ຮັບການຕ້ອນຮັບດ້ວຍອາມິດແມ່ນແຕ່ປະມານເທົ່ານີ້ ກໍອາດຈະປົດຊີວິດເສຍກໍໄດ້. ເພາະສະນັ້ນ ຖ້າບໍ່ມີອາມິດປະມານເທົ່ານີ້ ເຖິງແມ່ນຈະໃຫ້ເອົາມາເກັບໄວ້ກໍຄວນ. ແລະໃນເວລາບໍ່ສະບາຍ, ສິ່ງໃດໃນອາມິດນັ້ນທີ່ຄວນ, ພິກຂຸຈະສັນເອງກໍຄວນ. ແຕ່ສໍາລັບຜູ້ເກັບໄວ້ເປັນຈໍານວນຫຼາຍໃນກັບປິຍະກຸຕິ ຍ່ອມບໍ່ຊື່ວ່າເປັນການສະສົມ. ສ່ວນພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຍ່ອມບໍ່ມີການເກັບຮັກສາສິ່ງໃດໜຶ່ງ ເຊັ່ນ ເຂົ້າສານໜຶ່ງທະນານ ເປັນຕົ້ນ ຫຼື ຜ້າເກົ່າໆ ປະມານສີ່ສອກ ໂດຍຄິດວ່າ 'ສິ່ງນີ້ຈັກມີປະໂຫຍດແກ່ເຮົາໃນມື້ນີ້ ຫຼື ໃນມື້ອື່ນ' ດັ່ງນີ້ເລີຍ.

๑๓. วิสูกทสฺสเนสุ นจฺจํ นาม ยํ กิญฺจิ นจฺจํ, ตํ มคฺคํ คจฺฉนฺเตนาปิ คีวํ ปสาเรตฺวา ทฏฺฐุํ น วฏฺฏติ. วิตฺถารวินิจฺฉโย ปเนตฺถ สมนฺตปาสาทิกายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ยถา เจตฺถ, เอวํ สพฺเพสุ สิกฺขาปทปฏิสํยุตฺเตสุ สุตฺตปเทสุ. อิโต ปรญฺหิ เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ปโยชนมตฺตเมว วณฺณยิสฺสามาติ.

໑໓. ໃນເລື່ອງການເບິ່ງการລະຫຼິ້ນອັນເປັນຂ້າສຶກແກ່ກຸສົນ, ທີ່ຊື່ວ່າ ການຟ້ອນລໍາ ນັ້ນ ໄດ້ແກ່ການຟ້ອນລໍາຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງທັງປວງ, ການຟ້ອນລໍານັ້ນ ເຖິງແມ່ນພິກຂຸກໍາລັງເດີນທາງໄປ ກໍບໍ່ຄວນຍືດຄໍເບິ່ງ. ສ່ວນການວິນິດໄສໂດຍລະອຽດໃນເລື່ອງນີ້ ພຶງຊາບຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄໍາອະທິບາຍຄໍາພີສະມັນຕະປາສາດິກາ. ໃນບົດແຫ່ງພະສູດທັງປວງທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບສິກຂາບົດ ກໍມີນັຍຄືກັນກັບໃນເລື່ອງນີ້. ເພາະວ່າ ຕັ້ງແຕ່ນີ້ໄປ ເຮົາຈັກບໍ່ກ່າວແມ່ນແຕ່ປະມານເທົ່ານີ້ ແຕ່ຈັກອະທິບາຍສະເພາະເນື້ອຄວາມທີ່ມີປະໂຫຍດໃນບົດນັ້ນໆ ເທົ່ານັ້ນ.

เปกฺขนฺติ นฏสมชฺชํ. อกฺขานนฺติ ภารตยุชฺฌนาทิกํ. ยสฺมึ ฐาเน กถียติ, ตตฺถ คนฺตุมฺปิ น วฏฺฏติ. ปาณิสฺสรนฺติ กํสตาฬํ, ปาณิตาฬนฺติปิ วทนฺติ. เวตาฬนฺติ ฆนตาฬํ, มนฺเตน มตสรีรุฏฺฐาปนนฺติปิ เอเก. กุมฺภถูณนฺติ จตุรสฺสอมฺพณกตาฬํ, กุมฺภสทฺทนฺติปิ เอเก. โสภนกนฺติ นฏานํ [Pg.82] อพฺโภกฺกิรณํ, โสภนกรํ วา, ปฏิภานจิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. จณฺฑาลนฺติ อโยคุฬกีฬา, จณฺฑาลานํ สาณโธวนกีฬาติปิ วทนฺติ. วํสนฺติ เวฬุํ อุสฺสาเปตฺวา กีฬนํ.

ບົດວ່າ 'Pekkhanti' ໄດ້ແກ່ ມະໂຫລສົບຂອງພວກນັກຟ້ອນ. ບົດວ່າ 'Akkhānanti' ໄດ້ແກ່ ການເລົ່ານິທານເລື່ອງການຮົບ ເຊັ່ນ ເລື່ອງມະຫາພານະຕະ ເປັນຕົ້ນ. ໃນສະຖານທີ່ໃດທີ່ມີການເລົ່າເລື່ອງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນການໄປໃນສະຖານທີ່ນັ້ນກໍບໍ່ຄວນ. ບົດວ່າ 'Pāṇissaranti' ໄດ້ແກ່ ສຽງກອງສໍາລິດ, ບາງມະຫາເຖລະກໍກ່າວວ່າ ການຕົບມື. ບົດວ່າ 'Vetāḷanti' ໄດ້ແກ່ ສຽງດົນຕີປະເພດຕີ, ບາງມະຫາເຖລະກໍກ່າວວ່າ ການປຸກສົບຄົນຕາຍໃຫ້ລຸກຂຶ້ນດ້ວຍມົນ. ບົດວ່າ 'Kumbhathūṇanti' ໄດ້ແກ່ ການຕີກອງຮູບຊົງສີ່ຫຼ່ຽມຄ້າຍຄືຖັງຕວງ, ບາງມະຫາເຖລະກໍກ່າວວ່າ ສຽງຕີໝໍ້. ບົດວ່າ 'Sobhanakanti' ໄດ້ແກ່ ການໂປຍເຄື່ອງບູຊາຂອງພວກນັກຟ້ອນ ເພື່ອບູຊາເທວະດາ, ຫຼື ໄດ້ແກ່ ຮູບແຕ້ມຮູບປັ້ນທີ່ເຮັດໃຫ້ງົດງາມດ້ວຍປັນຍາອັນວິຈິດ. ບົດວ່າ 'Caṇḍālanti' ໄດ້ແກ່ ການຫຼິ້ນໂຍນລູກເຫຼັກ, ບາງມະຫາເຖລະກໍກ່າວວ່າ ການຫຼິ້ນລ້າງປ່ານຂອງພວກຄົນຈັນທານ. ບົດວ່າ 'Vaṃsanti' ໄດ້ແກ່ ການຫຼິ້ນໄຕ່ໄມ້ໄຜ່ ໂດຍການຕັ້ງໄມ້ໄຜ່ຂຶ້ນ.

โธวนนฺติ อฏฺฐิโธวนํ, เอกจฺเจสุ กิร ชนปเทสุ กาลงฺกเต ญาตเก น ฌาเปนฺติ, นิขณิตฺวา ฐเปนฺติ. อถ เนสํ ปูติภูตํ กายํ ญตฺวา นีหริตฺวา อฏฺฐีนิ โธวิตฺวา คนฺเธหิ มกฺเขตฺวา ฐเปนฺติ. เต นกฺขตฺตกาเล เอกสฺมึ ฐาเน อฏฺฐีนิ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน สุราทีนิ ฐเปตฺวา โรทนฺตา ปริเทวนฺตา สุรํ ปิวนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, ทกฺขิเณสุ ชนปเทสุ อฏฺฐิโธวนํ นาม, ตตฺถ โหติ อนฺนมฺปิ ปานมฺปิ ขชฺชมฺปิ โภชฺชมฺปิ เลยฺยมฺปิ เปยฺยมฺปิ นจฺจมฺปิ คีตมฺปิ วาทิตมฺปิ. อตฺเถตํ, ภิกฺขเว, โธวนํ, เนตํ นตฺถีติ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๐๗). เอกจฺเจ ปน อินฺทชาเลน อฏฺฐิโธวนํ โธวนนฺติปิ วทนฺติ.

ບົດວ່າ 'Dhovananti' ໄດ້ແກ່ ພິທີລ້າງກະດູກ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນບາງຊົນນະບົດ ເມື່ອຍາດຕິພີ່ນ້ອງຕາຍໄປ ເຂົາເຈົ້າບໍ່ເຜົາ ແຕ່ເອົາໄປຝັງໄວ້. ຕໍ່ມາ ເມື່ອຮູ້ວ່າຮ່າງກາຍເນົ່າເປື່ອຍແລ້ວ ກໍຂຸດເອົາຂຶ້ນມາ ລ້າງກະດູກໃຫ້ສະອາດ ທາດ້ວຍຂອງຫອມແລ້ວເກັບໄວ້. ໃນເວລາທີ່ມີງານເທສະການ ເຂົາເຈົ້າກໍຕັ້ງກະດູກໄວ້ໃນບ່ອນໜຶ່ງ ຕັ້ງເຫຼົ້າເປັນຕົ້ນໄວ້ໃນບ່ອນໜຶ່ງ ແລ້ວຮ້ອງໄຫ້ຮໍາໄຮພ້ອມທັງດື່ມເຫຼົ້າ. ດັ່ງທີ່ມີພະດໍາລັດທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ໃນຊົນນະບົດທາງທິດໃຕ້ ມີພິທີທີ່ຊື່ວ່າ ການລ້າງກະດູກ, ໃນພິທີນັ້ນ ຍ່ອມມີທັງເຂົ້າ, ນໍ້າ, ຂອງຂົບຄ້ຽວ, ຂອງກິນ, ຂອງເລຍ, ຂອງດື່ມ, ການຟ້ອນ, ການຂັບຮ້ອງ, ແລະ ການປະໂຄມດົນຕີ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ພິທີລ້າງກະດູກນັ້ນມີຢູ່, ເຮົາບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າບໍ່ມີ' ດັ່ງນີ້. ແຕ່ບາງມະຫາເຖລະກ່າວວ່າ ການສະແດງມາຍາກົນລ້າງກະດູກ ກໍຊື່ວ່າ 'ໂທວະນະ' ຄືກັນ.

หตฺถิยุทฺธาทีสุ ภิกฺขุโน เนว หตฺถิอาทีหิ สทฺธึ ยุชฺฌิตุํ, น เต ยุชฺฌาเปตุํ, น ยุชฺฌนฺเต ทฏฺฐุํ วฏฺฏติ. นิพฺพุทฺธนฺติ มลฺลยุทฺธํ. อุยฺโยธิกนฺติ ยตฺถ สมฺปหาโร ทิสฺสติ. พลคฺคนฺติ พลคณนฏฺฐานํ. เสนาพฺยูหนฺติ เสนานิเวโส, สกฏพฺยูหาทิวเสน เสนาย นิเวสนํ. อนีกทสฺสนนฺติ – ‘‘ตโย หตฺถี ปจฺฉิมํ หตฺถานีก’’นฺติอาทินา (ปาจิ. ๓๒๔) นเยน วุตฺตสฺส อนีกสฺส ทสฺสนํ.

In ບົດມີ 'hatthiyuddha' ເປັນຕົ້ນ, ສໍາລັບພິກຂຸ ການເຂົ້າຮົບຮ່ວມກັບຊ້າງເປັນຕົ້ນກໍດີ, ການໃຫ້ພວກມັນຮົບກັນກໍດີ, ການເບິ່ງພວກມັນກໍາລັງຮົບກັນກໍດີ ບໍ່ຄວນເລີຍ. ບົດວ່າ 'Nibbuddhanti' ໄດ້ແກ່ ການຊົກມວຍ. ບົດວ່າ 'Uyyodhikanti' ໄດ້ແກ່ ສະຖານທີ່ທີ່ເຫັນການປະທະກັນ. ບົດວ່າ 'Balagganti' ໄດ້ແກ່ ສະຖານທີ່ກວດນັບກໍາລັງພົນ. ບົດວ່າ 'Senābyūhanti' ໄດ້ແກ່ ທີ່ຕັ້ງຄ້າຍທະຫານ, ຄືການຈັດຕັ້ງກອງທັບໂດຍວິທີຈັດຂະບວນລົດກວຽນ ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'Anīkadassananti' ໄດ້ແກ່ ການເບິ່ງກອງທັບ ທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍນັຍມີຄໍາວ່າ 'ຊ້າງສາມໂຕ ເປັນກອງຊ້າງຢ່າງຕໍ່າ' ເປັນຕົ້ນ.

๑๔. ปมาโท เอตฺถ ติฏฺฐตีติ ปมาทฏฺฐานํ. ชูตญฺจ ตํ ปมาทฏฺฐานญฺจาติ ชูตปฺปมาทฏฺฐานํ. เอเกกาย ปนฺติยา อฏฺฐ อฏฺฐ ปทานิ อสฺสาติ อฏฺฐปทํ ทสปเทปิ เอเสว นโย. อากาสนฺติ อฏฺฐปททสปเทสุ วิย อากาเสเยว กีฬนํ. ปริหารปถนฺติ ภูมิยํ นานาปถมณฺฑลํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ปริหริตพฺพํ, ปถํ ปริหรนฺตานํ กีฬนํ. สนฺติกนฺติ สนฺติกกีฬนํ. เอกชฺฌํ ฐปิตา สาริโย วา สกฺขราโย วา อจาเลนฺตา นเขเนว อปเนนฺติ จ อุปเนนฺติ จ, สเจ ตตฺถ กาจิ จลติ, ปราชโย โหติ, เอวรูปาย กีฬาเยตํ อธิวจนํ. ขลิกนฺติ ชูตผลเก ปาสกกีฬนํ. ฆฏิกา วุจฺจติ ทีฆทณฺฑเกน รสฺสทณฺฑกํ ปหรณกีฬนํ. สลากหตฺถนฺติ ลาขาย วา มญฺชิฏฺฐิกาย วา ปิฏฺโฐทเกน วา สลากหตฺถํ เตเมตฺวา – ‘‘กึ [Pg.83] โหตู’’ติ ภูมิยํ วา ภิตฺติยํ วา ตํ ปหริตฺวา หตฺถิอสฺสาทิรูปทสฺสนกีฬนํ. อกฺขนฺติ คุฬกีฬา. ปงฺคจีรํ วุจฺจติ ปณฺณนาฬิกํ, ตํ ธมนฺตา กีฬนฺติ. วงฺกกนฺติ คามทารกานํ กีฬนกํ ขุทฺทกนงฺคลํ. โมกฺขจิกา วุจฺจติ สมฺปริวตฺตนกีฬา, อากาเส วา ทณฺฑกํ คเหตฺวา ภูมิยํ วา สีสํ ฐเปตฺวา เหฏฺฐุปริยภาเวน ปริวตฺตนกีฬาติ วุตฺตํ โหติ. จิงฺคุลิกํ วุจฺจติ ตาลปณฺณาทีหิ กตํ วาตปฺปหาเรน ปริพฺภมนจกฺกํ. ปตฺตาฬฺหกํ วุจฺจติ ปณฺณนาฬิกา. ตาย วาลุกาทีนิ มินนฺตา กีฬนฺติ. รถกนฺติ ขุทฺทกรถํ. ธนุกนฺติ ขุทฺทกธนุเมว. อกฺขริกา วุจฺจติ อากาเส วา ปิฏฺฐิยํ วา อกฺขรชานนกีฬา. มเนสิกา นาม มนสา จินฺติตชานนกีฬา. ยถาวชฺชํ นาม กาณกุณิขุชฺชาทีนํ ยํ ยํ วชฺชํ, ตํ ตํ ปโยเชตฺวา ทสฺสนกีฬา.

໑໔. ຄວາມປະໝາດຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໃນການຫຼິ້ນນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ການຫຼິ້ນນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ປະມາດັດຖານ'. ການຫຼິ້ນນັ້ນເປັນທັງການພະນັນ ແລະ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມປະໝາດ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຈູຕັບປະມາດັດຖານ'. ກະດານທີ່ມີຕາຕະລາງແຖວລະແປດຫ້ອງ ຊື່ວ່າ 'ອັດຖະປະດະ'. ໃນກະດານສิບຕາກໍມີນັຍຄືກັນນີ້. ບົດວ່າ 'Ākāsanti' ໄດ້ແກ່ ການຫຼິ້ນກາງຫາວ ຄ້າຍຄືກັບການຫຼິ້ນໃນກະດານແປດຕາແລະສິບຕາ. ບົດວ່າ 'Parihārapathanti' ໄດ້ແກ່ ການຫຼິ້ນຫຼົບຫຼີກເສັ້ນທາງ ໂດຍການຂີດເສັ້ນທາງເປັນວົງຕ່າງໆ ໃສ່ດິນ ແລ້ວຫຼິ້ນຫຼົບຫຼີກກັນໄປຕາມເສັ້ນທາງນັ້ນ. ບົດວ່າ 'Santikanti' ໄດ້ແກ່ ການຫຼິ້ນດີດໝາກຄອນ. ຄືການເອົາໝາກອັດ ຫຼື ຫີນແຮ່ ມາຕັ້ງກອງໄວ້ຮ່ວມກັນ ແລ້ວໃຊ້ເລັບມືດີດອອກ ຫຼື ດຶງເຂົ້າມາ ໂດຍບໍ່ໃຫ້ໝາກອື່ນໆ ສັ່ນສະເທືອນ, ຫາກມີໝາກໃດໜຶ່ງສັ່ນສະເທືອນ ກໍຖືວ່າເສຍ, ນີ້ເປັນຊື່ຂອງການຫຼິ້ນທີ່ມີລັກສະນະຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ 'Khalikanti' ໄດ້ແກ່ ການຫຼິ້ນໂຍນລູກເຫຼັກ ຫຼື ລູກເຕົ໋າ ໃສ່ກະດານພະນັນ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ຄະຕິກາ' ໄດ້ແກ່ ການຫຼິ້ນຕີໄມ້. ບົດວ່າ 'Salākahatthanti' ໄດ້ແກ່ ການເອົາກ້ານໝາກພ້າວ ຫຼື ກ້ານຕານ ມາຈຸ່ມນໍ້າຄັ່ງ, ນໍ້າແກ່ນຝາງ, ຫຼື ນໍ້າແປ້ງ ແລ້ວຖາມວ່າ 'ຈັກເປັນຮູບຫຍັງ?' ຈາກນັ້ນກໍຟາດລົງໃສ່ດິນ ຫຼື ຝາ ເພື່ອໃຫ້ເກີດເປັນຮູບຊ້າງ ຮູບມ້າ ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'Akkhanti' ໄດ້ແກ່ ການຫຼິ້ນໂຍນໝາກສະບ້າ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ປັງຄະຈີຣະ' ໄດ້ແກ່ ປີ່ໃບໄມ້, ເຂົາເຈົ້າຫຼິ້ນໂດຍການເປົ່າປີ່ໃບໄມ້ນັ້ນ. ບົດວ່າ 'Vaṅkakanti' ໄດ້ແກ່ ໄຖນ້ອຍ ອັນເປັນເຄື່ອງຫຼິ້ນຂອງເດັກນ້ອຍຊາວບ້ານ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ໂມກຂະຈິກາ' ໄດ້ແກ່ ການຫຼິ້ນຕີລັງກາ, ຄືການຫຼິ້ນປ່ຽນທິດທາງເທິງລຸ່ມ ໂດຍການຈັບໄມ້ຄານໃນອາກາດ ຫຼື ໂດຍການເອົາຫົວປັກດິນ ແລ້ວປ່ຽນທິດທາງເທິງລຸ່ມ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ຈິງຄຸລິກາ' ໄດ້ແກ່ ກົງຈັກທີ່ເຮັດດ້ວຍໃບຕານ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ໝູນປິ່ນດ້ວຍແຮງລົມ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ປັດຕາລະກະ' ໄດ້ແກ່ ກະຊ້າໃບໄມ້, ເຂົາເຈົ້າຫຼິ້ນໂດຍການຕວງຊາຍ ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍກະຊ້ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'Rathakanti' ໄດ້ແກ່ ລົດມ້ານ້ອຍ. ບົດວ່າ 'Dhanukanti' ໄດ້ແກ່ ກົງທະນູນ້ອຍ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ອັກຂະລິກາ' ໄດ້ແກ່ ການຫຼິ້ນທາຍຕົວອັກສອນ ທີ່ຂຽນໃນອາກາດ ຫຼື ຂຽນໃສ່ຫຼັງ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ມະເນສິກາ' ໄດ້ແກ່ ການຫຼິ້ນທາຍໃຈ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ຍະຖາທັດຊະ' ໄດ້ແກ່ ການຫຼິ້ນສະແດງຮຽນແບບຄົນພິການ ເຊັ່ນ ຄົນຕາບອດ, ຄົນແຂນຂາຄົດ, ຄົນຄ່ອມ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍສະແດງອາການພິການນັ້ນໆ.

๑๕. อาสนฺทินฺติ ปมาณาติกฺกนฺตาสนํ. อนุยุตฺตา วิหรนฺตีติ อิทํ อเปกฺขิตฺวา ปน สพฺพปเทสุ อุปโยควจนํ กตํ. ปลฺลงฺโกติ ปาเทสุ วาฬรูปานิ ฐเปตฺวา กโต. โคนโกติ ทีฆโลมโก มหาโกชโว, จตุรงฺคุลาธิกานิ กิร ตสฺส โลมานิ. จิตฺตกนฺติ วานวิจิตฺตํ อุณฺณามยตฺถรณํ. ปฏิกาติ อุณฺณามโย เสตตฺถรโณ. ปฏลิกาติ ฆนปุปฺผโก อุณฺณามยตฺถรโณ. โย อามลกปตฺโตติปิ วุจฺจติ. ตูลิกาติ ติณฺณํ ตูลานํ อญฺญตรปุณฺณา ตูลิกา. วิกติกาติ สีหพฺยคฺฆาทิรูปวิจิตฺโร อุณฺณามยตฺถรโณ. อุทฺทโลมีติ อุภยโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณํ, เกจิ ‘‘เอกโตอุคฺคตปุปฺผ’’นฺติ วทนฺติ. เอกนฺตโลมีติ เอกโตทสํ อุณฺณามยตฺถรณํ. เกจิ ‘‘อุภโตอุคฺคตปุปฺผ’’นฺติ วทนฺติ. กฏฺฏิสฺสนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ โกเสยฺยกฏฺฏิสฺสมยปจฺจตฺถรณํ. โกเสยฺยนฺติ รตนปริสิพฺพิตเมว โกสิยสุตฺตมยปจฺจตฺถรณํ. สุทฺธโกเสยฺยํ ปน วฏฺฏตีติ วินเย วุตฺตํ. ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ฐเปตฺวา ตูลิกํ สพฺพาเนว โคนกาทีนิ รตนปริสิพฺพิตานิ น วฏฺฏนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

໑໕. ບົດວ່າ 'Āsandinti' ໄດ້ແກ່ ຕັ່ງທີ່ມີຂາສູງເກີນປະມານ. ແຕ່ເພາະເພັ່ງເລັງໃສ່ບົດວ່າ 'Anuyuttā viharanti' ນີ້, ທ່ານຈຶ່ງໄດ້ເຮັດໃຫ້ບົດທັງປວງເປັນທຸຕິຍາວິພັດ. ບົດວ່າ 'Pallaṅkoti' ໄດ້ແກ່ ຕຽງທີ່ເຮັດຂາເປັນຮູບສັດຮ້າຍ ເຊັ່ນ ສິງ ຫຼື ເສືອ ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'Gonakoti' ໄດ້ແກ່ ຜ້າຂົນສັດຜືນໃຫຍ່ທີ່ມີຂົນຍາວ, ໄດ້ຍິນວ່າ ຂົນຂອງຜ້ານັ້ນຍາວກວ່າສີ່ນິ້ວ. ບົດວ່າ 'Cittakanti' ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງລາດທີ່ເຮັດດ້ວຍຂົນສັດ ວິຈິດດ້ວຍການຖັກທໍ. ບົດວ່າ 'Paṭikāti' ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງລາດສີຂາວ ທີ່ເຮັດດ້ວຍຂົນສັດ. ບົດວ່າ 'Paṭalikāti' ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງລາດຂົນສັດທີ່ມີລວດລາຍດອກໄມ້ໜາແໜ້ນ, ເຄື່ອງລາດນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ 'ອາມະລັກກະປັດຕະ' ກໍມີ. ບົດວ່າ 'Tūlikāti' ໄດ້ແກ່ ຟູກທີ່ຍັດດ້ວຍນຸ່ນຊະນິດໃດໜຶ່ງໃນບັນດານຸ່ນສາມຊະນິດ. ບົດວ່າ 'Vikatikāti' ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງລາດຂົນສັດ ທີ່ວິຈິດດ້ວຍຮູບສັດຮ້າຍ ເຊັ່ນ ສິງ ແລະ ເສືອ ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'Uddalomīti' ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງລາດຂົນສັດທີ່ມີຂົນທັງສອງດ້ານ, ບາງມະຫາເຖລະກ່າວວ່າ ເຄື່ອງລາດທີ່ມີລາຍດອກໄມ້ຟູຂຶ້ນມາດ້ານດຽວ. ບົດວ່າ 'Ekantalomīti' ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງລາດຂົນສັດທີ່ມີຂົນດ້ານດຽວ, ບາງມະຫາເຖລະກ່າວວ່າ ເຄື່ອງລາດທີ່ມີລາຍດອກໄມ້ຟູຂຶ້ນມາທັງສອງດ້ານ. ບົດວ່າ 'Kaṭṭissanti' ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງລາດທີ່ເຮັດດ້ວຍໄໝປົນຂົນສັດ ປັກດ້ວຍຄໍາແລະເງິນ. ບົດວ່າ 'Koseyyanti' ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງລາດທີ່ເຮັດດ້ວຍເສັ້ນໄໝລ້ວນໆ ປັກດ້ວຍຄໍາແລະເງິນ. ແຕ່ໃນພະວິນັຍກ່າວວ່າ ເຄື່ອງລາດທີ່ເຮັດດ້ວຍໄໝລ້ວນໆ ຍ່ອມຄວນ. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ ກ່າວວ່າ 'ຍົກເວັ້ນຟູກເສຍ, ເຄື່ອງລາດທັງປວງ ມີໂກນົກ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ປັກດ້ວຍຄໍາແລະເງິນ ຍ່ອມບໍ່ຄວນ'.

กุตฺตกนฺติ โสฬสนฺนํ นาฏกิตฺถีนํ ฐตฺวา นจฺจนโยคฺคํ อุณฺณามยตฺถรณํ. หตฺถตฺถรํ อสฺสตฺถรนฺติ หตฺถิอสฺสปิฏฺฐีสุ อตฺถรณอตฺถรกาเยว. รถตฺถเรปิ เอเสว นโย. อชินปฺปเวณีติ อชินจมฺเมหิ มญฺจปฺปมาเณน สิพฺพิตฺวา กตา [Pg.84] ปเวณี. กทลีมิคปวรปจฺจตฺถรณนฺติ กทลีมิคจมฺมํ นาม อตฺถิ, เตน กตํ ปวรปจฺจตฺถรณํ; อุตฺตมปจฺจตฺถรณนฺติ อตฺโถ. ตํ กิร เสตวตฺถสฺส อุปริ กทลีมิคจมฺมํ ปตฺถริตฺวา สิพฺเพตฺวา กโรนฺติ. สอุตฺตรจฺฉทนฺติ สห อุตฺตรจฺฉเทน, อุปริพทฺเธน รตฺตวิตาเนน สทฺธินฺติ อตฺโถ. เสตวิตานมฺปิ เหฏฺฐา อกปฺปิยปจฺจตฺถรเณ สติ น วฏฺฏติ, อสติ ปน วฏฺฏติ. อุภโตโลหิตกูปธานนฺติ สีสูปธานญฺจ ปาทูปธานญฺจาติ มญฺจสฺส อุภโตโลหิตกํ อุปธานํ, เอตํ น กปฺปติ. ยํ ปน เอกเมว อุปธานํ อุโภสุ ปสฺเสสุ รตฺตํ วา โหติ ปทุมวณฺณํ วา วิจิตฺรํ วา, สเจ ปมาณยุตฺตํ, วฏฺฏติ. มหาอุปธานํ ปน ปฏิกฺขิตฺตํ. อโลหิตกานิ ทฺเวปิ วฏฺฏนฺติเยว. ตโต อุตฺตริ ลภิตฺวา อญฺเญสํ ทาตพฺพานิ. ทาตุํ อสกฺโกนฺโต มญฺเจ ติริยํ อตฺถริตฺวา อุปริ ปจฺจตฺถรณํ ทตฺวา นิปชฺชิตุมฺปิ ลภติ. อาสนฺทีอาทีสุ ปน วุตฺตนเยเนว ปฏิปชฺชิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อาสนฺทิยา ปาเท ฉินฺทิตฺวา ปริภุญฺชิตุํ, ปลฺลงฺกสฺส วาเฬ ภินฺทิตฺวา ปริภุญฺชิตุํ, ตูลิกํ วิชเฏตฺวา พิมฺโพหนํ กาตุํ, อวเสสํ ภุมฺมตฺถรณํ กาตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๙๗).

ຄຳວ່າ ກຸຕຕະກະ (Kuttaka) ຄື ເຄື່ອງລາດຂົນສັດ ທີ່ເໝາະສົມແກ່ການຢືນຟ້ອນຂອງນາງຟ້ອນ ໑໖ ຄົນ. ຄຳວ່າ ເຄື່ອງລາດຫຼັງຊ້າງ ເຄື່ອງລາດຫຼັງມ້າ (Hatthatthara, Assatthara) ຄື ເຄື່ອງລາດທີ່ໃຊ້ລາດເທິງຫຼັງຊ້າງ ແລະຫຼັງມ້າເທົ່ານັ້ນ. ເຖິງແມ່ນເຄື່ອງລາດເທິງລົດ (Rathatthara) ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ ອະຊິນັບປະເວນີ (Ajinappaveṇī) ຄື ເຄື່ອງລາດທີ່ເຮັດດ້ວຍໜັງເສືອໂຄ່ງ ຫຍິບຕິດກັນໃຫ້ມີຂະໜາດເທົ່າຕັ່ງນອນ. ຄຳວ່າ ກະດະລີມິຄະປະວະຣະປັດຈັດຖະຣະນະ (Kadalīmigapavarapaccattharaṇa) ຄື ມີໜັງສັດຊື່ວ່າ ກະດະລີມິຄະ (ເນື້ອສະມັນ), ເຄື່ອງລາດຢ່າງດີທີ່ເຮັດດ້ວຍໜັງສັດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ກະດະລີມິຄະປະວະຣະປັດຈັດຖະຣະນະ, ອະທિບາຍວ່າ ເຄື່ອງລາດຢ່າງປະເສີດ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເຂົາເຈົ້າຂຶງໜັງເນື້ອສະມັນນັ້ນໄວ້ເທິງຜ້າຂາວ ແລ້ວຫຍິບຕິດກັນເຮັດເປັນເຄື່ອງລາດ. ຄຳວ່າ ສະອຸດຕະຣັດຈະດະ (Sauttaracchada) ຄື ເຄື່ອງລາດທີ່ມີເພດານກັ້ນເທິງ, ອະທિບາຍວ່າ ພ້ອມດ້ວຍເພດານສີແດງທີ່ຜူກໄວ້ທາງເທິງ. ເຖິງແມ່ນວ່າເພດານສີຂາວ ກໍບໍ່ຄວນ ຫາກມີເຄື່ອງລາດທີ່ບໍ່ສົມຄວນຢູ່ທາງກ້ອງ, ແຕ່ຖ້າບໍ່ມີເຄື່ອງລາດທີ່ບໍ່ສົມຄວນນັ້ນ ກໍຄວນຢູ່. ຄຳວ່າ ອຸພະໂຕໂລຫິຕະກູປັດທານະ (Ubhatolohitakūpadhāna) ຄື ໝອນໜູນຫົວ ແລະໝອນໜູນຕີນ ທີ່ມີສີແດງທັງສອງຂ້າງຂອງຕັ່ງນອນ, ໝອນນີ້ບໍ່ສົມຄວນ. ສ່ວນໝອນໜ່ວຍດຽວ ທີ່ມີສີແດງ ຫຼືມີສີຄືດອກບົວ ຫຼືມີລວດລາຍວິຈິດຢູ່ທັງສອງຂ້າງ ຫາກມີຂະໜາດພໍດີ ກໍຄວນຢູ່. ແຕ່ໝອນຂະໜາດໃຫຍ່ ຊົງຫ້າມແລ້ວ. ໝອນສອງໜ່ວຍທີ່ບໍ່ມີສີແດງ ກໍຄວນຢູ່ເຊັ່ນກັນ. ຫາກໄດ້ໝອນເກີນກວ່ານັ້ນ ຄວນສະຫຼະໃຫ້ແກ່ຜູ້ອື່ນ. ຫາກບໍ່ສາມາດສະຫຼະໃຫ້ໄດ້ ຈະລາດຂວາງໄວ້ເທິງຕັ່ງນອນ ແລ້ວປູເຄື່ອງລາດທັບທາງເທິງ ເພື່ອນອນ ກໍຍ່ອມໄດ້. ສ່ວນໃນຕັ່ງມີເທົ້າເກີນກຳນົດ (āsandī) ເປັນຕົ້ນ ພຶງປະຕິບັດຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນແລ້ວ. ສົມຈິງດັ່ງພຣະດຳຣັດທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດໄວ້ວ່າ: 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ເຮົາອະນຸຍາດໃຫ້ຕັດເທົ້າຕັ່ງມີເທົ້າເກີນກຳນົດ ແລ້ວຊົມໃຊ້ໄດ້, ໃຫ້ທຳລາຍຮູບສັດຮ້າຍທີ່ເທົ້າຕັ່ງມີເທົ້າເປັນຮູບສັດຮ້າຍ ແລ້ວຊົມໃຊ້ໄດ້, ໃຫ້ຮື້ຟ້ອງນຸ່ນໃນຟູກ ແລ້ວເຮັດເປັນໝອນໄດ້, ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃຫ້ເຮັດເປັນເຄື່ອງລາດພື້ນໄດ້.'

๑๖. อุจฺฉาทนาทีสุ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตทารกานํ สรีรคนฺโธ ทฺวาทสวสฺสปตฺตกาเล นสฺสติ, เตสํ สรีรทุคฺคนฺธหรณตฺถาย คนฺธจุณฺณาทีหิ อุจฺฉาเทนฺติ, เอวรูปํ อุจฺฉาทนํ น วฏฺฏติ. ปุญฺญวนฺเต ปน ทารเก อูรูสุ นิปชฺชาเปตฺวา เตเลน มกฺเขตฺวา หตฺถปาทอูรุนาภิอาทีนํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ ปริมทฺทนฺติ, เอวรูปํ ปริมทฺทนํ น วฏฺฏติ.

໑໖. ໃນເລື່ອງການຂັດຖູຮ່າງກາຍ (Ucchādana) ເປັນຕົ້ນ ມີວິນິດໄສດັ່ງນີ້: ກິ່ນກາຍຂອງເດັກນ້ອຍທີ່ເກີດຈາກຄັນຂອງມານດາ ຍ່ອມຫາຍໄປເມື່ອມີອາຍຸໄດ້ ໑໒ ປີ. ເພື່ອທຳລາຍກິ່ນເໝັນກາຍຂອງເດັກນ້ອຍເຫຼົ່ານັ້ນ ເຂົາເຈົ້າຈຶ່ງຂັດຖູດ້ວຍແປ້ງຫອມເປັນຕົ້ນ; ການຂັດຖູຮ່າງກາຍມີລັກສະນະຢ່າງນີ້ ບໍ່ສົມຄວນ (ແກ່ພິກຂຸ). ສ່ວນເດັກນ້ອຍທີ່ມີບຸນ ເຂົາເຈົ້າໃຫ້ນອນເທິງຕັກ ແລ້ວທາດ້ວຍນ້ຳມັນ ແລ້ວບີບນວດມື, ເທົ້າ, ຂາ ແລະສະດື ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອໃຫ້ມີຮູບຊົງທີ່ສົມບູນ; ການບີບນວດມີລັກສະນະຢ່າງນີ້ ກໍບໍ່ສົມຄວນ.

นฺหาปนนฺติ เตสํเยว ทารกานํ คนฺธาทีหิ นฺหาปนํ. สมฺพาหนนฺติ มหามลฺลานํ วิย หตฺถปาเท มุคฺคราทีหิ ปหริตฺวา พาหุวฑฺฒนํ. อาทาสนฺติ ยํ กิญฺจิ อาทาสํ ปริหริตุํ น วฏฺฏติ. อญฺชนนฺติ อลงฺการญฺชนเมว. มาลาติ พทฺธมาลา วา อพทฺธมาลา วา. วิเลปนนฺติ ยํ กิญฺจิ ฉวิราคกรณํ. มุขจุณฺณํ มุขเลปนนฺติ มุเข กาฬปีฬกาทีนํ หรณตฺถาย มตฺติกกกฺกํ เทนฺติ, เตน โลหิเต จลิเต สาสปกกฺกํ เทนฺติ, เตน โทเส ขาทิเต ติลกกฺกํ เทนฺติ, เตน โลหิเต สนฺนิสินฺเน หลิทฺทิกกฺกํ เทนฺติ, เตน ฉวิวณฺเณ อารูฬฺเห มุขจุณฺณเกน มุขํ จุณฺเณนฺติ, ตํ สพฺพํ น วฏฺฏติ.

ຄຳວ່າ ນະຫາປະນະ (Nhāpana) ຄື ການອາບນ້ຳໃຫ້ແກ່ເດັກນ້ອຍເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍນ້ຳຫອມເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ສຳພາຫະນະ (Sambāhana) ຄື ການທຸບຕີມືແລະເທົ້າດ້ວຍຄ້ອນຕີເປັນຕົ້ນ ເພື່ອເພີ່ມກຳລັງແຂນຂາ ຄືກັນກັບພວກນັກມວຍປ້ຳຂະໜາດໃຫຍ່. ຄຳວ່າ ອາທາສະ (Ādāsa) ຄື ກະຈົກ (ຫຼືແວ່ນແຍງ) ຊະນິດໃດໜຶ່ງ ບໍ່ຄວນຖືຕິດໂຕເປັນຂອງຕົນເອງ. ຄຳວ່າ ອັນຈະນະ (Añjana) ຄື ຢາທາຕາທີ່ໃຊ້ເພື່ອເປັນເຄື່ອງປະດັບເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ ມາລາ (Mālā) ຄື ດອກໄມ້ທີ່ຮ້ອຍເປັນພວງ ຫຼືບໍ່ໄດ້ຮ້ອຍເປັນພວງ. ຄຳວ່າ ວິເລປະນະ (Vilepana) ຄື ເຄື່ອງທາຜິວຊະນິດໃດໜຶ່ງ ທີ່ເຮັດໃຫ້ຜິວພັນເປັ່ງປັ່ງ. ຄຳວ່າ ມຸຂະຈຸນນະ ມຸຂະເລປະນະ (Mukhacuṇṇa, Mukhalepana) ຄື ເພື່ອທຳລາຍຝ້າ ຫຼືຈຸດດ່າງດຳເປັນຕົ້ນເທິງໃບໜ້າ ເຂົາເຈົ້າຈຶ່ງທາດ້ວຍດິນໜຽວປຸງຢາ. ເມື່ອເລືອດໝູນວຽນດີແລ້ວ ເຂົາເຈົ້າຈຶ່ງທາດ້ວຍຜົງເມັດຜັກກາດ. ເມື່ອຜົງເມັດຜັກກາດກຳຈັດສິ່ງສົກກະປົກແລ້ວ ເຂົາເຈົ້າຈຶ່ງທາດ້ວຍຜົງງາ. ເມື່ອເລືອດສະຫງົບດີແລ້ວ ເຂົາເຈົ້າຈຶ່ງທາດ້ວຍຜົງຂີ້ໝິ້ນ. ເມື່ອຜິວພັນດີຂຶ້ນແລ້ວ ເຂົາເຈົ້າຈຶ່ງຜັດໜ້າດ້ວຍແປ້ງຜັດໜ້າ; ການກະທຳທັງໝົດນັ້ນ ບໍ່ສົມຄວນ.

หตฺถพนฺธาทีสุ [Pg.85] หตฺเถ วิจิตฺรสงฺขกปาลาทีนิ พนฺธิตฺวา วิจรนฺติ, ตํ วา อญฺญํ วา สพฺพมฺปิ หตฺถาภรณํ น วฏฺฏติ, อปเร สิขํ พนฺธิตฺวา วิจรนฺติ. สุวณฺณจีรกมุตฺตลตาทีหิ จ ตํ ปริกฺขิปนฺติ; ตํ สพฺพํ น วฏฺฏติ. อปเร จตุหตฺถทณฺฑํ วา อญฺญํ วา ปน อลงฺกตทณฺฑกํ คเหตฺวา วิจรนฺติ, ตถา อิตฺถิปุริสรูปาทิวิจิตฺตํ เภสชฺชนาฬิกํ สุปริกฺขิตฺตํ วามปสฺเส โอลคฺคิตํ; อปเร กณฺณิกรตนปริกฺขิตฺตโกสํ อติติขิณํ อสึ, ปญฺจวณฺณสุตฺตสิพฺพิตํ มกรทนฺตกาทิวิจิตฺตํ ฉตฺตํ, สุวณฺณรชตาทิวิจิตฺรา โมรปิญฺฉาทิปริกฺขิตฺตา อุปาหนา, เกจิ รตนมตฺตายามํ จตุรงฺคุลวิตฺถตํ เกสนฺตปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา เมฆมุเข วิชฺชุลตํ วิย นลาเฏ อุณฺหีสปฏฺฏํ พนฺธนฺติ, จูฬามณึ ธาเรนฺติ, จามรวาลพีชนึ ธาเรนฺติ, ตํ สพฺพํ น วฏฺฏติ.

ໃນເລື່ອງເຄື່ອງຜູກມືເປັນຕົ້ນ ມີວິນິດໄສດັ່ງນີ້: ເຂົາເຈົ້າຜູກກຳໄລເປືອກຫອຍສັງອັນວິຈິດເປັນຕົ້ນໄວ້ທີ່ມື ແລ້ວທ່ຽວໄປ; ເຄື່ອງປະດັບມືນັ້ນ ຫຼືເຄື່ອງປະດັບມືອື່ນໆທັງໝົດ ກໍບໍ່ສົມຄວນ. ບາງພວກມັດຈຸກຜົມແລ້ວທ່ຽວໄປ, ແລະເຂົາເຈົ້າພັນຈຸກຜົມນັ້ນດ້ວຍແຜ່ນຄຳ ຫຼືສາຍໄຂ່ມຸກເປັນຕົ້ນ; ການປະດັບທັງໝົດນັ້ນ ບໍ່ສົມຄວນ. ບາງພວກຖືໄມ້ເທົ້າຂະໜາດ ໔ ສອກ ຫຼືໄມ້ເທົ້າທີ່ປະດັບປະດາອື່ນໆ ແລ້ວທ່ຽວໄປ. ເຊັ່ນດຽວກັນ, ກະບອກຢາທີ່ວິຈິດດ້ວຍຮູບຍິງຮູບຊາຍເປັນຕົ້ນ ທີ່ຫຸ້ມຫໍ່ຢ່າງດີ ແລະຫ້ອຍໄວ້ທາງຂ້າງຊ້າຍ; ບາງພວກຖືດາບອັນຄົມກ້າ ທີ່ມີຝັກປະດັບດ້ວຍແກ້ວມະນີຍອດ; ບາງພວກຖືຄັນຮົ່ມທີ່ຫຍິບດ້ວຍເສັ້ນດ້າຍ ໕ ສີ ວິຈິດດ້ວຍຮູບມັງກອນເປັນຕົ້ນ; ບາງພວກສວມເກີບທີ່ວິຈິດດ້ວຍເງິນແລະຄຳເປັນຕົ້ນ ທີ່ຫຸ້ມດ້ວຍຂົນນົກຍູງເປັນຕົ້ນ; ບາງພວກຜູກແຜ່ນອຸນຫິດ (ຜ້າຄາດໜ້າຜາກ) ໄວ້ທີ່ໜ້າຜາກ ຄືກັນກັບສາຍຟ້າແມບໃນກຸ່ມເມກ ໂດຍສະແດງໃຫ້ເຫັນຂອບຜົມ ທີ່ມີຄວາມຍາວປະມານ ໑ ສອກ ກວ້າງ ໔ ນິ້ວມື; ບາງພວກປະດັບດ້ວຍຈຸລາມະນີ (ປິ່ນປັກຜົມປະດັບແກ້ວ); ບາງພວກຖືພັດຫາງຈາມະລີ; ການກະທຳທັງໝົດນັ້ນ ບໍ່ສົມຄວນ.

๑๗. อนิยฺยานิกตฺตา สคฺคโมกฺขมคฺคานํ ติรจฺฉานภูตา กถาติ ติรจฺฉานกถา. ตตฺถ ราชานํ อารพฺภ มหาสมฺมโต มนฺธาตา ธมฺมาโสโก เอวํ มหานุภาโวติอาทินา นเยน ปวตฺตา กถา ราชกถา. เอส นโย โจรกถาทีสุ. เตสุ อสุโก ราชา อภิรูโป ทสฺสนีโยติอาทินา นเยน เคหสฺสิตกถาว ติรจฺฉานกถา โหติ. โสปิ นาม เอวํ มหานุภาโว ขยํ คโตติ เอวํ ปวตฺตา ปน กมฺมฏฺฐานภาเว ติฏฺฐติ. โจเรสุ มูลเทโว เอวํ มหานุภาโว, เมฆมาโล เอวํ มหานุภาโวติ เตสํ กมฺมํ ปฏิจฺจ อโห สูราติ เคหสฺสิตกถาว ติรจฺฉานกถา. ยุทฺเธปิ ภารตยุทฺธาทีสุ อสุเกน อสุโก เอวํ มาริโต, เอวํ วิทฺโธติ กามสฺสาทวเสเนว กถา ติรจฺฉานกถา. เตปิ นาม ขยํ คตาติ เอวํ ปวตฺตา ปน สพฺพตฺถ กมฺมฏฺฐานเมว โหติ. อปิ จ อนฺนาทีสุ เอวํ วณฺณวนฺตํ คนฺธวนฺตํ รสวนฺตํ ผสฺสสมฺปนฺนํ ขาทิมฺห ภุญฺชิมฺหาติ กามสฺสาทวเสน กเถตุํ น วฏฺฏติ. สาตฺถกํ ปน กตฺวา ปุพฺเพ เอวํ วณฺณาทิสมฺปนฺนํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ สยนํ มาลํ คนฺธํ สีลวนฺตานํ อทมฺห, เจติเย ปูชํ กริมฺหาติ กเถตุํ วฏฺฏติ. ญาติกถาทีสุ ปน ‘‘อมฺหากํ ญาตกา สูรา สมตฺถา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวํ วิจิตฺเรหิ ยาเนหิ วิจริมฺหา’’ติ วา อสฺสาทวเสน วตฺตุํ น วฏฺฏติ. สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘เตปิ โน ญาตกา ขยํ คตา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวรูปา อุปาหนา สงฺฆสฺส อทมฺหา’’ติ วา กเถตุํ วฏฺฏติ. คามกถาปิ สุนิวิฏฺฐทุนฺนิวิฏฺฐสุภิกฺขทุพฺภิกฺขาทิวเสน วา ‘‘อสุกคามวาสิโน สูรา สมตฺถา’’ติ [Pg.86] วา เอวํ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ. สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติ วา ‘‘ขยวยํ คตา’’ติ วา วตฺตุํ วฏฺฏติ. นิคมนครชนปทกถาทีสุปิ เอเสว นโย.

໑໗. ຄຳວ່າ ເດຍຣັດສານກະຖາ (Tiracchānakathā) ຄື ເລື່ອງລາວທີ່ບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກ ແລະເປັນໄປໃນລັກສະນະຂວາງຕໍ່ທາງສະຫວັນແລະມັກຜົນນິພພານ. ໃນເດຍຣັດສານກະຖາເຫຼົ່ານັ້ນ, ເລື່ອງທີ່ປາຣົບເຖິງພຣະຣາຊາ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພຣະເຈົ້າມະຫາສຳມຸດ, ພຣະເຈົ້າມັນທາຕຸ, ພຣະເຈົ້າທັມມາໂສກ ມີອານຸພາບຫຼາຍຢ່າງນີ້' ຊື່ວ່າ ຣาຊະກະຖາ (ເລື່ອງພຣະຣາຊາ). ນັຍນີ້ກໍມີໃນເລື່ອງໂຈນ (Corakathā) ເປັນຕົ້ນ. ໃນເລື່ອງພຣະຣາຊາເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ, ເລື່ອງທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຄະລຶຫັດ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພຣະຣາຊາຊົງມີພຣະຣູບງົດງາມ ໜ້າຊົມເບິ່ງ' ຍ່ອມເປັນເດຍຣັດສານກະຖາ. ແຕ່ຖ້າເວົ້າວ່າ 'ເຖິງແມ່ນພຣະຣາຊາຜູ້ມີອານຸພາບຫຼາຍປານນັ້ນ ກໍຍັງເຖິງຄວາມສິ້ນໄປ' ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະເປັນກັມມະຖານ. ໃນເລື່ອງໂຈນ, ເລື່ອງທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຄະລຶຫັດ ໂດຍປາຣົບເຖິງການກະທຳຂອງພວກເຂົາ ເຊັ່ນວ່າ 'ໂຈນມູລະເທວະ ມີອານຸພາບຫຼາຍຢ່າງນີ້, ໂຈນເມຄະມາລະ ມີອານຸພາບຫຼາຍຢ່າງນີ້, ໂອ້! ພວກເຂົາຊ່າງກ້າຫານແທ້ໆ' ຍ່ອມເປັນເດຍຣັດສານກະຖາ. ເຖິງແມ່ນໃນເລື່ອງສົງຄາມ ເຊັ່ນສົງຄາມພະຣະຕະເປັນຕົ້ນ, ເລື່ອງທີ່ເວົ້າດ້ວຍຄວາມຍິນດີໃນກາມວ່າ 'ຄົນນັ້ນຂ້າຄົນນີ້ຢ່າງນີ້, ແທງຢ່າງນີ້' ຍ່ອມເປັນເດຍຣັດສານກະຖາ. ແຕ່ຖ້າເວົ້າວ່າ 'ເຖິງແມ່ນພວກເຂົາເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຍັງເຖິງຄວາມສິ້ນໄປ' ຍ່ອມເປັນກັມມະຖານໃນທຸກບ່ອນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ການເວົ້າດ້ວຍຄວາມຍິນດີໃນກາມກ່ຽວກັບອາຫານເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພວກເຮົາໄດ້ຂົບສັນອາຫານທີ່ມີສີສັນ, ກິ່ນ, ລົດ ແລະສຳຜັດອັນດີເລີດຢ່າງນີ້' ບໍ່ສົມຄວນ. ແຕ່ຖ້າເວົ້າໃຫ້ມີປະໂຫຍດວ່າ 'ໃນເມື່ອກ່ອນ ພວກເຮົາໄດ້ຖວາຍອາຫານ, ນ້ຳ, ຜ້າ, ທີ່ນອນ, ດອກໄມ້ ແລະຂອງຫອມ ອັນສົມບູນດ້ວຍສີສັນເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້ ແກ່ທ່ານຜູ້ມີສີລ, ໄດ້ບູຊາພຣະເຈດີ' ຍ່ອມຄວນຢູ່. ສ່ວນໃນເລື່ອງຍາດພີ່ນ້ອງເປັນຕົ້ນ, ການເວົ້າດ້ວຍຄວາມຍິນດີວ່າ 'ຍາດພີ່ນ້ອງຂອງພວກເຮົາກ້າຫານ ມີຄວາມສາມາດ' ຫຼື 'ໃນເມື່ອກ່ອນ ພວກເຮົາໄດ້ເດີນທາງດ້ວຍຍານພາຫະນະອັນວິຈິດຢ່າງນີ້' ບໍ່ສົມຄວນ. ແຕ່ຖ້າເວົ້າໃຫ້ມີປະໂຫຍດວ່າ 'ເຖິງແມ່ນຍາດພີ່ນ້ອງເຫຼົ່ານັ້ນຂອງພວກເຮົາ ກໍເຖິງຄວາມສິ້ນໄປແລ້ວ' ຫຼື 'ໃນເມື່ອກ່ອນ ພວກເຮົາໄດ້ຖວາຍເກີບມີລັກສະນະຢ່າງນີ້ແກ່ພຣະສົງ' ຍ່ອມຄວນຢູ່. ເຖິງແມ່ນເລື່ອງບ້ານ ໂດຍເວົ້າເຖິງຄວາມຕັ້ງຢູ່ດີ ຫຼືຕັ້ງຢູ່ບໍ່ດີ, ຄວາມອຸດົມສົມບູນ ຫຼືຄວາມອຶດຢາກເປັນຕົ້ນ ຫຼືເວົ້າວ່າ 'ຊາວບ້ານນັ້ນກ້າຫານ ມີຄວາມສາມາດ' ດ້ວຍຄວາມຍິນດີຢ່າງນີ້ ບໍ່ສົມຄວນ. ແຕ່ຖ້າເວົ້າໃຫ້ມີປະໂຫຍດວ່າ 'ພວກເຂົາມີສັດທາ ເລື່ອມໃສ' ຫຼື 'ພວກເຂົາເຖິງຄວາມສິ້ນໄປແລະຄວາມເສື່ອມໄປແລ້ວ' ຍ່ອມຄວນຢູ່. ເຖິງແມ່ນໃນເລື່ອງນິຄົມ, ເມືອງ ແລະຊົນນະບົດເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

อิตฺถิกถาปิ วณฺณสณฺฐานาทีนิ ปฏิจฺจ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, สทฺธา ปสนฺนา ขยวยํ คตาติ เอวเมว วฏฺฏติ. สูรกถาปิ ‘นนฺทิมิตฺโต นาม โยโธ สูโร อโหสี’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ. สทฺโธ อโหสิ ขยํ คโตติ เอวเมว วฏฺฏติ. วิสิขากถาปิ ‘‘อสุกา วิสิขา สุนิวิฏฺฐา ทุนฺนิวิฏฺฐา สูรา สมตฺถา’’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ. สทฺธา ปสนฺนา ขยวยํ คตาติ เอวเมว วฏฺฏติ.

ເຖິງແມ່ນເລື່ອງສະຕີ (Itthikathā) ໂດຍປາຣົບເຖິງຮູບຮ່າງແລະສີສັນເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄວາມຍິນດີ ບໍ່ສົມຄວນ; ແຕ່ຖ້າເວົ້າວ່າ 'ນາງມີສັດທາ ເລື່ອມໃສ, ບັດນີ້ເຖິງຄວາມສິ້ນໄປແລະຄວາມເສື່ອມໄປແລ້ວ' ຍ່ອມຄວນຢູ່. ເຖິງແມ່ນເລື່ອງນັກຮົບ (Sūrakathā) ເຊັ່ນວ່າ 'ທະຫານກ້າຊື່ວ່າ ນັນທິມິດຕະ ເປັນຄົນກ້າຫານ' ດ້ວຍຄວາມຍິນດີ ບໍ່ສົມຄວນ; ແຕ່ຖ້າເວົ້າວ່າ 'ລາວເປັນຜູ້ມີສັດທາ, ບັດນີ້ເຖິງຄວາມສິ້ນໄປແລ້ວ' ຍ່ອມຄວນຢູ່. ເຖິງແມ່ນເລື່ອງຫົນທາງ (Visikhākathā) ເຊັ່ນວ່າ 'ຫົນທາງນັ້ນຕັ້ງຢູ່ດີ, ຕັ້ງຢູ່ບໍ່ດີ, ຜູ້ຄົນໃນທາງນັ້ນກ້າຫານ ມີຄວາມສາມາດ' ດ້ວຍຄວາມຍິນດີ ບໍ່ສົມຄວນ; ແຕ່ຖ້າເວົ້າວ່າ 'ພວກເຂົາມີສັດທາ ເລື່ອມໃສ, ບັດນີ້ເຖິງຄວາມສິ້ນໄປແລະຄວາມເສື່ອມໄປແລ້ວ' ຍ່ອມຄວນຢູ່.

กุมฺภฏฺฐานกถาติ อุทกฏฺฐานกถา, อุทกติตฺถกถาติปิ วุจฺจติ, กุมฺภทาสิกถา วา, สาปิ ‘‘ปาสาทิกา นจฺจิตุํ คายิตุํ เฉกา’’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ; สทฺธา ปสนฺนาติอาทินา นเยเนว วฏฺฏติ. ปุพฺพเปตกถาติ อตีตญาติกถา. ตตฺถ วตฺตมานญาติกถาสทิโส วินิจฺฉโย.

ຄຳວ່າ ກຸມພັດຖານະກະຖາ (Kumbhaṭṭhānakathā) ຄື ເລື່ອງບ່ອນຕັກນ້ຳ, ເອີ້ນວ່າ ເລື່ອງບ່ອນມີນ້ຳ (Udakaṭṭhānakathā) ຫຼື ເລື່ອງທ່ານ້ຳ (Udakatitthakathā) ກໍໄດ້, ຫຼື ເລື່ອງນາງທາດີຜູ້ຫາບນ້ຳ (Kumbhadāsikathā). ເຖິງແມ່ນເລື່ອງນັ້ນ ຫາກເວົ້າດ້ວຍຄວາມຍິນດີວ່າ 'ນາງເປັນຕາຮັກ, ຟ້ອນເກັ່ງ, ຮ້ອງເພງເກັ່ງ' ບໍ່ສົມຄວນ; ແຕ່ຖ້າເວົ້າໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ນາງມີສັດທາ ເລື່ອມໃສ' ຍ່ອມຄວນຢູ່. ຄຳວ່າ ປຸບພະເປຕະກະຖາ (Pubbapetakathā) ຄື ເລື່ອງຍາດພີ່ນ້ອງຜູ້ລ່ວງລັບໄປແລ້ວ. ໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີວິນິດໄສເຊັ່ນດຽວກັນກັບເລື່ອງຍາດພີ່ນ້ອງໃນປັດຈຸບັນ.

นานตฺตกถาติ ปุริมปจฺฉิมกถาหิ วิมุตฺตา อวเสสา นานาสภาวา นิรตฺถกกถา. โลกกฺขายิกาติ อยํ โลโก เกน นิมฺมิโต, อสุเกน นาม นิมฺมิโต. กาโก เสโต, อฏฺฐีนํ เสตตฺตา; พลากา รตฺตา. โลหิตสฺส รตฺตตฺตาติ เอวมาทิกา โลกายตวิตณฺฑสลฺลาปกถา.

ຄຳວ່າ ນານັດຕະກະຖາ (Nānattakathā) ຄື ເລື່ອງທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດ ທີ່ມີສະພາວະຕ່າງໆ ທີ່ພົ້ນຈາກເລື່ອງທີ່ກ່າວມາຂ້າງຕົ້ນແລະຂ້າງຫຼັງ. ຄຳວ່າ ໂລກັກຂາຍິກາ (Lokakkhāyikā) ຄື ເລື່ອງທີ່ຖົກຖຽງກັນໃນຄຳພີໂລກາຍະຕະແລະວິຕັນດະ ເຊັ່ນວ່າ 'ໂລກນີ້ໃຜສ້າງຂຶ້ນ? ພຣະພົມຊື່ນັ້ນສ້າງ, ຫຼືພຣະວິສະນຸຊື່ນັ້ນສ້າງ. ກາເປັນຫຍັງຈຶ່ງຂາວ? ເພາະກະດູກຂອງມັນຂາວ. ນົກຍາງເປັນຫຍັງຈຶ່ງແດງ? ເພາະເລືອດຂອງມັນແດງ' ເປັນຕົ້ນ.

สมุทฺทกฺขายิกา นาม กสฺมา สมุทฺโท สาคโร? สาครเทเวน ขโต, ตสฺมา สาคโร. ขโต เมติ หตฺถมุทฺทาย สยํ นิเวทิตตฺตา ‘‘สมุทฺโท’’ติ เอวมาทิกา นิรตฺถกา สมุทฺทกฺขายนกถา. ภโวติ วุฑฺฒิ. อภโวติ หานิ. อิติ ภโว, อิติ อภโวติ ยํ วา ตํ วา นิรตฺถกการณํ วตฺวา ปวตฺติตกถา อิติภวาภวกถา.

ຄຳວ່າ ສະມຸດທັກຂາຍິກາ (Samuddakkhāyikā) ຄື ເລື່ອງທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດກ່ຽວກັບມະຫາສະໝຸດ ເຊັ່ນວ່າ 'ເປັນຫຍັງມະຫາສະໝຸດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສາຄອນ? ເພາະເທວະດາຊື່ວ່າ ສາຄອນ ເປັນຜູ້ຂຸດ, ເພາະສະນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສາຄອນ. ທີ່ຊື່ວ່າ ສະໝຸດ ເພາະສະແດງດ້ວຍທ່າທາງມືວ່າ ຂ້ອຍເປັນຜູ້ຂຸດ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ພະວະ (Bhava) ຄື ຄວາມຈະເລີນ. ຄຳວ່າ ອະພະວະ (Abhava) ຄື ຄວາມເສື່ອມ. ເລື່ອງທີ່ເວົ້າເຖິງເຫດຜົນທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດຕ່າງໆນາໆວ່າ 'ຄວາມຈະເລີນເປັນຢ່າງນີ້, ຄວາມເສື່ອມເປັນຢ່າງນີ້' ຊື່ວ່າ ອิຕິພະວາພະວະກະຖາ (Itibhavābhavakathā).

๑๘. วิคฺคาหิกกถาติ วิคฺคหกถา, สารมฺภกถา. ตตฺถ สหิตํ เมติ มยฺหํ วจนํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ อตฺถยุตฺตํ การณยุตฺตนฺติ อตฺโถ. อสหิตํ เตติ ตุยฺหํ วจนํ อสหิตํ อสิลิฏฺฐํ. อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตนฺติ ยํ ตุยฺหํ ทีฆรตฺตาจิณฺณวเสน สุปฺปคุณํ, ตํ มยฺหํ เอกวจเนเนว วิปราวตฺตํ ปริวตฺติตฺวา ฐิตํ, น กิญฺจิ ชานาสีติ อตฺโถ.

໑໘. ຄຳວ່າ ວິຄຄາຫິກະກະຖາ (Viggāhikakathā) ຄື ເລື່ອງການຂັດແຍ້ງກັນ, ເລື່ອງການເວົ້າຂົ່ມກັນ. ໃນເລື່ອງການໂຕ້ຖຽງກັນນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ຄຳເວົ້າຂອງຂ້ອຍມີປະໂຫຍດ' (Sahitaṃ me) ອະທິບາຍວ່າ ຄຳເວົ້າຂອງຂ້ອຍມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນ, ສະຫຼະສະຫຼວຍ, ປະກອບດ້ວຍປະໂຫຍດ ແລະປະກອບດ້ວຍເຫດຜົນ. ຄຳວ່າ 'ຄຳເວົ້າຂອງເຈົ້າບໍ່ມີປະໂຫຍດ' (Asahitaṃ te) ຄື ຄຳເວົ້າຂອງເຈົ້າບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນ, ບໍ່ສະຫຼະສະຫຼວຍ. ຄຳວ່າ 'ສິ່ງທີ່ເຈົ້າເຄີຍປະພຶດມາ ກໍກັບກາຍໄປແລ້ວ' (Adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ) ອະທິບາຍວ່າ ສິ່ງໃດທີ່ເຈົ້າໄດ້ສຶກສາຮຽນຮູ້ມາຢ່າງດີຕະຫຼອດການລະນານ, ສິ່ງນັ້ນກັບກາຍເປັນສິ່ງທີ່ຜິດພາດໄປແລ້ວ ດ້ວຍຄຳເວົ້າພຽງຄຳດຽວຂອງຂ້ອຍ, ເຈົ້າບໍ່ຮູ້ຫຍັງເລີຍ.

อาโรปิโต [Pg.87] เต วาโทติ มยา ตว โทโส อาโรปิโต. จร วาทปฺปโมกฺขายาติ โทสโมจนตฺถํ จร, วิจร; ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา สิกฺขาติ อตฺโถ. นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อถ สยํ ปโหสิ, อิทานิเมว นิพฺเพเฐหีติ.

ຄຳວ່າ 'ຂ້ອຍຈັບຜິດຄຳເວົ້າຂອງເຈົ້າແລ້ວ' (Āropito te vādo) ຄື ຂ້ອຍໄດ້ຍົກຂໍ້ຜິດພາດໃນຄຳເວົ້າຂອງເຈົ້າຂຶ້ນມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ຈົ່ງທ່ຽວໄປເພື່ອແກ້ຕົວ' (Cara vādappamokkhāya) ອະທິບາຍວ່າ ຈົ່ງທ່ຽວໄປ, ຈົ່ງໄປຫາສຳນັກນັ້ນສຳນັກນີ້ ເພື່ອຮຽນຮູ້ວິທີແກ້ໄຂຂໍ້ຜິດພາດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຫຼືຫາກເຈົ້າສາມາດ ກໍຈົ່ງແກ້ໄຂເຖີດ' (Nibbeṭhehi vā sace pahosī) ຄື ຫາກເຈົ້າສາມາດແກ້ໄຂໄດ້ດ້ວຍຕົນເອງ ກໍຈົ່ງແກ້ໄຂໃນຕອນນີ້ເລີຍ.

๑๙. ทูเตยฺยกถายํ อิธ คจฺฉาติ อิโต อสุกํ นาม ฐานํ คจฺฉ. อมุตฺราคจฺฉาติ ตโต อสุกํ นาม ฐานํ อาคจฺฉ. อิทํ หราติ อิโต อิทํ นาม หร. อมุตฺร อิทํ อาหราติ อสุกฏฺฐานโต อิทํ นาม อิธ อาหร. สงฺเขปโต ปน อิทํ ทูเตยฺยํ นาม ฐเปตฺวา ปญฺจ สหธมฺมิเก รตนตฺตยสฺส อุปการปฏิสํยุตฺตญฺจ คิหีสาสนํ อญฺเญสํ น วฏฺฏติ.

໑໙. ໃນເລື່ອງການເຮັດໜ້າທີ່ເປັນທູດ (Dūteyyakathā) ມີວິນິດໄສດັ່ງນີ້: ຄຳວ່າ 'ຈົ່ງໄປທີ່ນີ້' (Idha gaccha) ຄື ຈົ່ງໄປຈາກບ່ອນນີ້ຫາສະຖານທີ່ຊື່ນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຈົ່ງມາທີ່ນັ້ນ' (Amutrāgaccha) ຄື ຈົ່ງມາຈາກສະຖານທີ່ນັ້ນຫາສະຖານທີ່ຊື່ນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຈົ່ງນຳສິ່ງນີ້ໄປ' (Idaṃ hara) ຄື ຈົ່ງນຳສິ່ງຂອງຊື່ນີ້ໄປຈາກບ່ອນນີ້. ຄຳວ່າ 'ຈົ່ງນຳສິ່ງນັ້ນມາທີ່ນີ້' (Amutra idaṃ āhara) ຄື ຈົ່ງນຳສິ່ງຂອງຊື່ນີ້ມາທີ່ນີ້ຈາກສະຖານທີ່ນັ້ນ. ໂດຍຫຍໍ້, ການເຮັດໜ້າທີ່ເປັນທູດນີ້ ຍົກເວັ້ນການຮັບໃຊ້ສະຫະທັມມິກ ໕ ແລະການນຳຂ່າວສານຂອງຄະລຶຫັດທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບການອຸປະຖຳພຣະຣັດຕະນະໄຕຣແລ້ວ, ການຮັບໃຊ້ຄົນອື່ນໆ ແມ່ນບໍ່ສົມຄວນ.

๒๐. กุหกาติอาทีสุ ติวิเธน กุหนวตฺถุนา โลกํ กุหยนฺติ, วิมฺหาปยนฺตีติ กุหกา. ลาภสกฺการตฺถิกา หุตฺวา ลปนฺตีติ ลปกา. นิมิตฺตํ สีลเมเตสนฺติ เนมิตฺติกา. นิปฺเปโส สีลเมเตสนฺติ นิปฺเปสิกา. ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนฺติ มคฺคนฺติ ปริเยสนฺตีติ ลาเภน ลาภํ นิชิคีสิตาโร. กุหนา, ลปนา, เนมิตฺติกตา, นิปฺเปสิกตา, ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตาติ เอตาหิ สมนฺนาคตานํ ปุคฺคลานํ เอตํ อธิวจนํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาเรน ปเนตา กุหนาทิกา วิสุทฺธิมคฺเค สีลนิทฺเทเสเยว ปาฬิญฺจ อฏฺฐกถญฺจ อาหริตฺวา ปกาสิตาติ.

໒໐. ໃນບົດວ່າ ກຸຫະກາ ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ພວກທີ່ເຮັດໃຫ້ຄົນອື່ນພິດສະວົງດ້ວຍການຫຼອກລວງ 3 ປະການ ເອີ້ນວ່າ ກຸຫະກະ (ຜູ້ຫຼອກລວງ). ພວກທີ່ຫວັງລາບສັກກາລະແລ້ວປະຈົບປະແຈງ ເອີ້ນວ່າ ລາພະກະ (ຜູ້ປະຈົບປະແຈງ). ພວກທີ່ມີການເຮັດນິມິດເປັນປົກກະຕິ ເອີ້ນວ່າ ເນມິດຕິກະ (ຜູ້ທຳນາຍທາຍທັກ). ພວກທີ່ມີການບີບຄັ້ນຂົ່ມຂູ່ເປັນປົກກະຕິ ເອີ້ນວ່າ ນິບεປສິກະ (ຜູ້ບີບຄັ້ນ). ພວກທີ່ສະແຫວງຫາລາບໃຫຍ່ດ້ວຍລາບນ້ອຍ ເອີ້ນວ່າ ລາເພນະ ລາພັງ ນິຊິກີສິຕາໂຣ (ຜູ້ສະແຫວງຫາລາບດ້ວຍລາບ). ຄຳເຫຼົ່ານີ້ ຄື ກຸຫະນາ, ລາພະນາ, ເນມິດຕິກະຕາ, ນິບເປສິກະຕາ, ແລະ ລາເພນະ ລາພັງ ນິຊິກີສະນະຕາ ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງບຸກຄົນທັງຫຼາຍຜູ້ປະກອບດ້ວຍການກະທຳເຫຼົ່ານັ້ນ. ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນທີ່ນີ້. ສ່ວນເນື້ອຄວາມໂດຍລະອຽດແຫ່ງການຫຼອກລວງ ເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ພຣະອາຈານໄດ້ນຳພຣະບາລີ ແລະ ອັດຖະກະຖາມາສະແດງໄວ້ແລ້ວໃນສີລນິດເທດ ແຫ່ງຄຳພີວິສຸດທິມັກ.

เอตฺตาวตา มชฺฌิมสีลํ นิฏฺฐิตํ โหติ.

ມັດຊິມະສີລ (ສີລຂະໜາດກາງ) ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

มหาสีลวณฺณนา

ການພັນລະນາມະຫາສີລ

๒๑. อิโต ปรํ มหาสีลํ โหติ. องฺคนฺติ หตฺถปาทาทีสุ เยน เกนจิ เอวรูเปน องฺเคน สมนฺนาคโต ทีฆายุ ยสวา โหตีติอาทินยปฺปวตฺตํ องฺคสตฺถํ. นิมิตฺตนฺติ นิมิตฺตสตฺถํ. ปณฺฑุราชา กิร ติสฺโส มุตฺตาโย มุฏฺฐิยํ กตฺวา เนมิตฺติกํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ เม หตฺเถ’’ติ? โส อิโต จิโต จ วิโลเกสิ, ตสฺมิญฺจ สมเย ฆรโคลิกาย มกฺขิกา คยฺหนฺตี มุตฺตา, โส ‘‘มุตฺตา’’ติ อาห. ปุน ‘‘กตี’’ติ ปุฏฺโฐ กุกฺกุฏสฺส ติกฺขตฺตุํ รวนฺตสฺส สทฺทํ สุตฺวา ‘‘ติสฺโส’’ติ อาห. เอวํ ตํ ตํ อาทิสิตฺวา นิมิตฺตมนุยุตฺตา วิหรนฺติ.

໒໑. ຖັດຈາກນີ້ໄປ ເປັນມະຫາສີລ. ຄຳວ່າ 'ອັງຄະ' (ຕຳລາທຳນາຍອະໄວຍະວະ) ຄື ຕຳລາທຳນາຍລັກສະນະອະໄວຍະວະ ມີມື ແລະ ຕີນ ເປັນຕົ້ນ ວ່າ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍອະໄວຍະວະລັກສະນະເຊັ່ນນີ້ ຈະມີອາຍຸຍືນ ຫຼື ມີຍົດສັກ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ນິມິດ' ຄື ຕຳລາທຳນາຍນິມິດ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະຍາປັ່ນດຸ ຊົງກຳໄຂ່ມຸກ 3 ເມັດໄວ້ໃນກຳມື ແລ້ວຊົງຖາມໝໍເດົາວ່າ 'ມີຫຍັງຢູ່ໃນມືຂອງເຮົາ?' ໝໍເດົານັ້ນຫຼຽວເບິ່ງທາງນີ້ທາງນັ້ນ, ໃນຂະນະນັ້ນ ມີແມງວັນຕົວໜຶ່ງຖືກຈິ້ງຈົກຄາບໄວ້ ແລ້ວຫຼຸດພົ້ນໄປ (ມຸດຕາ), ໝໍເດົານັ້ນຈຶ່ງທຳນາຍວ່າ 'ມຸດຕາ' (ໄຂ່ມຸກ/ຫຼຸດພົ້ນ). ເມື່ອຖືກຖາມອີກວ່າ 'ມີຈັກເມັດ?' ເຂົາໄດ້ຍິນສຽງໄກ່ຂັນ 3 ເທື່ອ ຈຶ່ງທຳນາຍວ່າ '3 ເມັດ'. ພວກເຂົາບອກນິມິດນັ້ນໆ ແລ້ວປະກອບອາຊີບດ້ວຍການທຳນາຍນິມິດຢູ່ຢ່າງນີ້.

อุปฺปาตนฺติ [Pg.88] อสนิปาตาทีนํ มหนฺตานํ อุปฺปติตํ, ตญฺหิ ทิสฺวา ‘‘อิทํ ภวิสฺสติ, เอวํ ภวิสฺสตี’’ติ อาทิสนฺติ. สุปินนฺติ โย ปุพฺพณฺหสมเย สุปินํ ปสฺสติ, เอวํ วิปาโก โหติ; โย อิทํ นาม ปสฺสติ, ตสฺส อิทํ นาม โหตีติอาทินา นเยน สุปินกํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. ลกฺขณนฺติ อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคโต ราชา โหติ, อิมินา อุปราชาติอาทิกํ. มูสิกจฺฉินฺนนฺติ อุนฺทูรขายิตํ. เตนาปิ หิ อหเต วา วตฺเถ อนหเต วา วตฺเถ อิโต ปฏฺฐาย เอวํ ฉินฺเน อิทํ นาม โหตีติ อาทิสนฺติ. อคฺคิโหมนฺติ เอวรูเปน ทารุนา เอวํ หุเต อิทํ นาม โหตีติ อคฺคิชุหนํ. ทพฺพิโหมาทีนิปิ อคฺคิโหมาเนว, เอวรูปาย ทพฺพิยา อีทิเสหิ กณาทีหิ หุเต อิทํ นาม โหตีติ เอวํ ปวตฺติวเสน ปน วิสุํ วุตฺตานิ.

ຄຳວ່າ 'ອຸບປາດ' (ລາງຮ້າຍ) ຄື ການຕົກລົງມາຂອງຟ້າຜ່າ ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນນິມິດໃຫຍ່, ເພາະເມື່ອເຫັນອຸບປາດນັ້ນແລ້ວ ກໍທຳນາຍວ່າ 'ສິ່ງນີ້ຈັກມີ, ສິ່ງນີ້ຈັກເປັນຢ່າງນີ້'. ຄຳວ່າ 'ຝັນ' ຄື ຜູ້ໃດຝັນໃນເວລາເຊົ້າ ຍ່ອມມີຜົນຢ່າງນີ້, ຜູ້ໃດຝັນເຫັນສິ່ງນີ້ ຜົນຊື່ນີ້ຈັກມີແກ່ຜູ້ນັ້ນ ພວກເຂົາປະກອບການທຳນາຍຝັນດ້ວຍທຳນອງນີ້ຢູ່. ຄຳວ່າ 'ລັກສະນະ' ຄື ຕຳລາທຳນາຍລັກສະນະ ເຊັ່ນວ່າ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍລັກສະນະນີ້ຈັກໄດ້ເປັນພະຍา, ຜູ້ປະກອບດ້ວຍລັກສະນະນີ້ຈັກໄດ້ເປັນອຸປະຣາດ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໜູກັດ' ຄື ຕຳລາທຳນາຍຜ້າທີ່ໜູກັດ. ດ້ວຍວ່າ ພວກເຂົາທຳນາຍຜ້າໃໝ່ ຫຼື ຜ້າເກົ່າ ທີ່ຖືກໜູກັດຕັ້ງແຕ່ບ່ອນນີ້ໄປໃນລັກສະນະນີ້ວ່າ ຈັກມີຜົນດີຫຼືຮ້າຍຊື່ນີ້. ຄຳວ່າ 'ບູຊາໄຟ' ຄື ການບູຊາໄຟດ້ວຍຟືນມີລັກສະນະຢ່າງນີ້ ເມື່ອບູຊາແລ້ວຈັກມີຜົນຊື່ນີ້. ແມ່ນແຕ່ການບູຊາດ້ວຍຈອງ (ທັບພີ) ເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນການບູຊາໄຟຄືກັນ, ແຕ່ທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ຕ່າງຫາກ ກໍເພາະເປັນການບູຊາດ້ວຍຈອງມີລັກສະນະຢ່າງນີ້ ດ້ວຍຮຳ ແລະ ປາຍເຂົ້າ ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ กโณติ กุณฺฑโก. ตณฺฑุลาติ สาลิอาทีนญฺเจว ติณชาตีนญฺจ ตณฺฑุลา. สปฺปีติ โคสปฺปิอาทิกํ. เตลนฺติ ติลเตลาทิกํ. สาสปาทีนิ ปน มุเขน คเหตฺวา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิปนํ, วิชฺชํ ปริชปฺปิตฺวา ชุหนํ วา มุขโหมํ. ทกฺขิณกฺขกชณฺณุโลหิตาทีหิ ชุหนํ โลหิตโหมํ. องฺควิชฺชาติ ปุพฺเพ องฺคเมว ทิสฺวา พฺยากรณวเสน องฺคํ วุตฺตํ, อิธ องฺคุลฏฺฐึ ทิสฺวา วิชฺชํ ปริชปฺปิตฺวา อยํ กุลปุตฺโต วา โน วา, สิรีสมฺปนฺโน วา โน วาติอาทิพฺยากรณวเสน องฺควิชฺชา วุตฺตา. วตฺถุวิชฺชาติ ฆรวตฺถุอารามวตฺถาทีนํ คุณโทสสลฺลกฺขณวิชฺชา. มตฺติกาทิวิเสสํ ทิสฺวาปิ หิ วิชฺชํ ปริชปฺปิตฺวา เหฏฺฐา ปถวิยํ ตึสรตนมตฺเต, อากาเส จ อสีติรตนมตฺเต ปเทเส คุณโทสํ ปสฺสนฺติ. ขตฺตวิชฺชาติ อพฺเภยฺยมาสุรกฺขราชสตฺถาทิสตฺถํ. สิววิชฺชาติ สุสาเน ปวิสิตฺวา สนฺติกรณวิชฺชา, สิงฺคาลรุตวิชฺชาติปิ วทนฺติ. ภูตวิชฺชาติ ภูตเวชฺชมนฺโต. ภูริวิชฺชาติ ภูริฆเร วสนฺเตน อุคฺคเหตพฺพมนฺโต. อหิวิชฺชาติ สปฺปทฏฺฐติกิจฺฉนวิชฺชา เจว สปฺปาวฺหายนวิชฺชา จ. วิสวิชฺชาติ ยาย, ปุราณวิสํ วา รกฺขนฺติ, นววิสํ วา กโรนฺติ วิสวนฺตเมว วา. วิจฺฉิกวิชฺชาติ วิจฺฉิกทฏฺฐติกิจฺฉนวิชฺชา. มูสิกวิชฺชายปิ [Pg.89] เอเสว นโย. สกุณวิชฺชาติ สปกฺขกอปกฺขกทฺวิปทจตุปฺปทานํ รุตคตาทิวเสน สกุณญาณํ. วายสวิชฺชาติ กากรุตญาณํ, ตํ วิสุญฺเญว สตฺถํ, ตสฺมา วิสุํ วุตฺตํ.

ໃນການບູຊານັ້ນ ຄຳວ່າ 'ກັນນະ' (ຮຳ) ຄື ຮຳເຂົ້າ. ຄຳວ່າ 'ຕັນດຸລະ' (ເຂົ້າສານ) ຄື ເຂົ້າສານແຫ່ງເຂົ້າສາລີ ເປັນຕົ້ນ ແລະ ເມັດຫຍ້າ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສັບປິ' (ເນີຍໃສ) ຄື ເນີຍໃສທີ່ເຮັດຈາກນົມງົວ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເຕລະ' (ນ້ຳມັນ) ຄື ນ້ຳມັນງາ ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນການອົມເມັດຜັກກາດ ເປັນຕົ້ນ ໄວ້ໃນປາກ ແລ້ວຖົ່ມໃສ່ກອງໄຟ ຫຼື ການຮ່າຍມົນແລ້ວບູຊາ ເອີ້ນວ່າ 'ມຸຂະໂຮມ' (ການບູຊາດ້ວຍປາກ). ການບູຊາດ້ວຍເລືອດຈາກກະດູກໄຫປາຣ້າເບື້ອງຂວາ ຫຼື ຫົວເຂົ່າເບື້ອງຂວາ ເປັນຕົ້ນ ເອີ້ນວ່າ 'ໂລຫິຕະໂຮມ' (ການບູຊາດ້ວຍເລືອດ). ຄຳວ່າ 'ອັງຄະວິຊຊາ' (ວິຊາທຳນາຍອະໄວຍະວະ) ໃນປາງກ່ອນ ໝາຍເຖິງການເບິ່ງອະໄວຍະວະແລ້ວທຳນາຍ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງການເບິ່ງກະດູກນິ້ວມື ແລ້ວຮ່າຍມົນທຳນາຍວ່າ ຜູ້ນີ້ເປັນກຸນລະບຸດ ຫຼື ບໍ່ແມ່ນ, ເປັນຜູ້ມີສະຫງ່າລາສີ ຫຼື ບໍ່ແມ່ນ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ວັດຖຸວິຊາ' (ວິຊາເບິ່ງພື້ນທີ່) ຄື ວິຊາທຳນາຍຄຸນແລະໂທດຂອງພື້ນທີ່ປຸກເຮືອນ ແລະ ພື້ນທີ່ສວນ ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ການເບິ່ງລັກສະນະດິນ ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຮ່າຍມົນ ກໍສາມາດεຫັນຄຸນແລະໂທດໃນພື້ນດິນເລິກລົງໄປ 30 ສອກ ແລະ ໃນອາກາດສູງຂຶ້ນໄປ 80 ສອກ. ຄຳວ່າ 'ຂັດຕະວິຊາ' (ວິຊາລັດຖະສາດ/ຕຳລາການປົກຄອງ) ຄື ຕຳລາອັບເພຍະ, ຕຳລາມາສຸຣັກຂະ ແລະ ຕຳລາຣາຊະສາດ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສິວະວິຊາ' (ວິຊາສະຫງົບພະຍັນຕະລາຍ) ຄື ວິຊາເຮັດພິທີສະຫງົບພະຍັນຕະລາຍໂດຍການເຂົ້າໄປໃນປ່າຊ້າ, ບາງຄົນກໍເອີ້ນວ່າ ວິຊາທຳນາຍສຽງໝາຈອກຂັນ. ຄຳວ່າ 'ພູຕະວິຊາ' (ວິຊາຂັບໄລ່ຜີ) ຄື ມົນຂອງໝໍຜີ. ຄຳວ່າ 'ພູຣິວິຊາ' (ວິຊາຮັກສາແຜ່ນດິນ) ຄື ມົນທີ່ຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນເຮືອນໃຕ້ດິນຄວນຮຽນຮູ້. ຄຳວ່າ 'ອະຫິວິຊາ' (ວິຊາປ້ອງກັນງູ) ຄື ວິຊາປິ່ນປົວຄົນຖືກງູກັດ ແລະ ວິຊາຮ້ອງງູ. ຄຳວ່າ 'ວິສະວິຊາ' (ວິຊາແກ້ພິດ) ຄື ວິຊາທີ່ໃຊ້ປ້ອງກັນພິດເກົ່າ ຫຼື ເຮັດພິດໃໝ່ ຫຼື ເຮັດໃຫ້ຮາກພິດອອກມາ. ຄຳວ່າ 'ວິຈສິກະວິຊາ' (ວິຊາແກ້ພິດແມງງອດ) ຄື ວິຊາປິ່ນປົວຄົນຖືກແມງງອດຕອດ. ໃນ 'ມູສິກະວິຊາ' (ວິຊາແກ້ພິດໜູ) ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'ສະກຸນະວິຊາ' (ວິຊາທຳນາຍສຽງນົກ) ຄື ຄວາມຮູ້ເລື່ອງນົກ ໂດຍອາໄສສຽງຮ້ອງ ແລະ ທ່າທາງ ເປັນຕົ້ນ ຂອງສັດທີ່ມີປີກ, ບໍ່ມີປີກ, ສັດສອງຕີນ ແລະ ສັດສີ່ຕີນ. ຄຳວ່າ 'ວາຍະສະວິຊາ' (ວິຊາທຳນາຍສຽງກາ) ຄື ຄວາມຮູ້ເລື່ອງສຽງກາຮ້ອງ, ວິຊານັ້ນເປັນຕຳລາຕ່າງຫາກ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊົງສະແດງໄວ້ຕ່າງຫາກ.

ปกฺกชฺฌานนฺติ ปริปากคตจินฺตา. อิทานิ ‘‘อยํ เอตฺตกํ ชีวิสฺสติ, อยํ เอตฺตก’’นฺติ เอวํ ปวตฺตํ อาทิฏฺฐญาณนฺติ อตฺโถ. สรปริตฺตาณนฺติ สรรกฺขณํ, ยถา อตฺตโน อุปริ น อาคจฺฉติ, เอวํ กรณวิชฺชา. มิคจกฺกนฺติ อิทํ สพฺพสงฺคาหิกํ สพฺพสกุณจตุปฺปทานํ รุตญาณวเสน วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ 'ປັກກັດຊານ' (การຢັ່ງຮູ້ອາຍຸ) ຄື ຄວາມຄິດຄຳນຶງເຖິງອາຍຸທີ່ແກ່ກ້າແລ້ວ. ອະທિບາຍວ່າ ໄດ້ແກ່ ຍານທີ່ທຳນາຍໄວ້ໃນຂະນະນີ້ວ່າ 'ຜູ້ນີ້ຈັກມີອາຍຸຍືນເທົ່ານີ້, ຜູ້ນີ້ຈັກມີອາຍຸຍືນເທົ່ານັ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ສະຣະປະຣິດຕານ' (ການປ້ອງກັນລູກທະນູ) ຄື ວິຊາປ້ອງກັນລູກທະນູ ໂດຍວິທີເຮັດບໍ່ໃຫ້ລູກທະນູຕົກລົງມາໃສ່ຕົນເອງ. ຄຳວ່າ 'ມิຄະຈັກ' (ຕຳລາສຽງສັດ) ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງໄວ້ໂດຍອານຸພາບແຫ່ງຍານທີ່ຮູ້ສຽງຮ້ອງຂອງນົກ ແລະ ສັດສີ່ຕີນທັງປວງ ເຊິ່ງລວມເອົາທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງໄວ້.

๒๒. มณิลกฺขณาทีสุ เอวรูโป มณิ ปสตฺโถ, เอวรูโป อปสตฺโถ, สามิโน อาโรคฺยอิสฺสริยาทีนํ เหตุ โหติ, น โหตีติ, เอวํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน มณิอาทีนํ ลกฺขณํ อนุยุตฺตา วิหรนฺตีติ อตฺโถ. ตตฺถ อาวุธนฺติ ฐเปตฺวา อสิอาทีนิ อวเสสํ อาวุธํ. อิตฺถิลกฺขณาทีนิปิ ยมฺหิ กุเล เต อิตฺถิปุริสาทโย วสนฺติ, ตสฺส วุฑฺฒิหานิวเสเนว เวทิตพฺพานิ. อชลกฺขณาทีสุ ปน เอวรูปานํ อชาทีนํ มํสํ ขาทิตพฺพํ, เอวรูปานํ น ขาทิตพฺพนฺติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

໒໒. In ຕຳລາທຳນາຍລັກສະນະແກ້ວມະນີ ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ພວກເຂົາປະກອບການທຳນາຍລັກສະນະຂອງແກ້ວມະນີ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍອາໄສສີ ແລະ ສັນຖານ ເປັນຕົ້ນ ວ່າ 'ແກ້ວມະນີລັກສະນະນີ້ດີ (ຄວນສັນເສີນ), ລັກສະນະນີ້ບໍ່ດີ (ບໍ່ຄວນສັນເສີນ), ຍ່ອມເປັນεຫັດໃຫ້ເຈົ້າຂອງມີຄວາມບໍ່ມີໂລກ ແລະ ມີຄວາມເປັນໃຫຍ່ ເປັນຕົ້ນ ຫຼື ບໍ່ເປັນເຫດ'. ໃນຕຳລານັ້ນ ຄຳວ່າ 'ອາວຸດ' ໝາຍເຖິງ ອາວຸດທີ່εຫຼືອ ນອກຈາກດາບ ເປັນຕົ້ນ. ແມ່ນແຕ່ຕຳລາທຳນາຍລັກສະນະສະຕີ ເປັນຕົ້ນ ກໍຄວນຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຈະເລີນ ແລະ ຄວາມເສື່ອມຂອງຕະກູນ ທີ່ສະຕີ ແລະ ບຸຣຸດ ເປັນຕົ້ນ ເຫຼົ່ານັ້ນອາໄສຢູ່. ສ່ວນໃນຕຳລາທຳນາຍລັກສະນະແບ້ ເປັນຕົ້ນ ຄວນຊາບຂໍ້ແຕກຕ່າງນີ້ວ່າ 'ເນື້ອຂອງແບ້ລັກສະນະນີ້ຄວນກິນ, ລັກສະນະນີ້ບໍ່ຄວນກິນ'.

อปิ เจตฺถ โคธาย ลกฺขเณ จิตฺตกมฺมปิฬนฺธนาทีสุปิ เอวรูปาย โคธาย สติ อิทํ นาม โหตีติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ. อิทญฺเจตฺถ วตฺถุ – เอกสฺมึ กิร วิหาเร จิตฺตกมฺเม โคธํ อคฺคึ ธมมานํ อกํสุ. ตโต ปฏฺฐาย ภิกฺขูนํ มหาวิวาโท ชาโต. เอโก อาคนฺตุกภิกฺขุ ตํ ทิสฺวา มกฺเขสิ. ตโต ปฏฺฐาย วิวาโท มนฺทีภูโต โหติ. กณฺณิกลกฺขณํ ปิฬนฺธนกณฺณิกายปิ เคหกณฺณิกายปิ วเสน เวทิตพฺพํ. กจฺฉปลกฺขณํ โคธาลกฺขณสทิสเมว. มิคลกฺขณํ สพฺพสงฺคาหิกํ สพฺพจตุปฺปทานํ ลกฺขณวเสน วุตฺตํ.

ອີກປະການໜຶ່ງ ໃນຕຳລາທຳນາຍລັກສະນະແລນ (ຫຼື ກວດ) ນີ້ ຄວນຊາບຂໍ້ແຕກຕ່າງວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນຮູບແຕ້ມ ແລະ ເຄື່ອງປະດັບ ເປັນຕົ້ນ ຫາກມີຮູບແລນລັກສະນະນີ້ ຍ່ອມມີຜົນດີຫຼືຮ້າຍຊື່ນີ້. ແລະ ນີ້ຄືເລື່ອງລາວໃນຕຳລານັ້ນ: ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນວິຫານແຫ່ງໜຶ່ງ ເຂົາໄດ້ເຮັດຮູບແຕ້ມແລນພົ່ນໄຟໄວ້. ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ກໍເກີດການທະເລາະວິວາດກັນຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງໃນໝູ່ພິກຂຸ. ພິກຂຸອາຄັນຕຸກະລູບໜຶ່ງ ເຫັນຮູບນັ້ນແລ້ວຈຶ່ງລຶບອອກ. ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ການທະເລາະວິວາດກໍເບົາບາງລົງ. ຄຳວ່າ 'ຕຳລາທຳນາຍລັກສະນະຊໍ່ຟ້າ (ຫຼື ຕຸ້ມຫູ)' ຄວນຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງຕຸ້ມຫູເຄື່ອງປະດັບ ແລະ ຊໍ່ຟ້າຫຼັງຄາເຮືອນ. ຄຳວ່າ 'ຕຳລາທຳນາຍລັກສະນະເຕົ່າ' ກໍມີລັກສະນະຄືກັນກັບຕຳລາທຳນາຍລັກສະນະແລນ. ຄຳວ່າ 'ຕຳລາທຳນາຍລັກສະນະເນື້ອ (ສັດປ່າ)' ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງລັກສະນະຂອງສັດສີ່ຕີນທັງປວງ ເຊິ່ງລວມເອົາທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງໄວ້.

๒๓. รญฺญํ นิยฺยานํ ภวิสฺสตีติ อสุกทิวเส อสุกนกฺขตฺเตน อสุกสฺส นาม รญฺโญ นิคฺคมนํ ภวิสฺสตีติ เอวํ ราชูนํ ปวาสคมนํ พฺยากโรติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เกวลํ ปเนตฺถ อนิยฺยานนฺติ วิปฺปวุตฺถานํ ปุน อาคมนํ. อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ อุปยานํ ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ อปยานนฺติ อนฺโตนคเร อมฺหากํ ราชา ปฏิวิรุทฺธํ พหิราชานํ อุปสงฺกมิสฺสติ, ตโต ตสฺส ปฏิกฺกมนํ ภวิสฺสตีติ เอวํ รญฺญํ อุปยานาปยานํ [Pg.90] พฺยากโรติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. ชยปราชยา ปากฏาเยว.

໒໓. ຄຳວ່າ 'ພະຍາທັງຫຼາຍຈັກສະເດັດອອກ' ຄື ການທຳນາຍການສະເດັດໄປຕ່າງຖິ່ນຂອງພະຍາທັງຫຼາຍວ່າ 'ໃນວັນຊື່ນີ້ ດ້ວຍເລີກຍາມຊື່ນີ້ ພະຍາຊື່ນີ້ຈັກສະເດັດອອກໄປ'. ນັຍນີ້ມີໃນທຸກບ່ອນ. ແຕ່ມີຂໍ້ແຕກຕ່າງໃນທີ່ນີ້ຄື ຄຳວ່າ 'ການບໍ່ສະເດັດອອກ' (ອະນິຍານະ) ໝາຍεຖິງ ການສະεດັດກັບມາຂອງພະຍາທັງຫຼາຍທີ່ສະເດັດໄປຕ່າງຖິ່ນແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ພະຍາພາຍໃນຈັກສະເດັດເຂົ້າໃກ້, ພະຍາພາຍນອກຈັກສະເດັດຖອຍໄປ' ຄື ການທຳນາຍການສະເດັດເຂົ້າໃກ້ ແລະ ການສະεດັດຖອຍໄປຂອງພະຍາທັງຫຼາຍວ່າ 'ພະຍາຂອງພວກເຮົາພາຍໃນພຣະນະຄອນ ຈັກສະເດັດເຂົ້າໄປຫາພະຍາພາຍນອກທີ່ເປັນສັດຕູ, ຈາກນັ້ນ ພະຍາພາຍນອກນັ້ນຈັກສະເດັດຖອຍໜີໄປ'. ໃນບົດທີສອງ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ສ່ວນເລື່ອງໄຊຊະນະ ແລະ ຄວາມພ່າຍແພ້ ກໍເປັນອັນປາກົດຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ.

๒๔. จนฺทคฺคาหาทโย อสุกทิวเส ราหุ จนฺทํ คเหสฺสตีติ พฺยากรณวเสเนว เวทิตพฺพา. อปิ จ นกฺขตฺตสฺส องฺคารกาทิคาหสมาโยโคปิ นกฺขตฺตคาโหเยว. อุกฺกาปาโตติ อากาสโต อุกฺกานํ ปตนํ. ทิสาฑาโหติ ทิสากาลุสิยํ อคฺคิสิขธูมสิขาทีหิ อากุลภาโว วิย. เทวทุทฺรภีติ สุกฺขวลาหกคชฺชนํ. อุคฺคมนนฺติ อุทยนํ. โอกฺกมนนฺติ อตฺถงฺคมนํ. สํกิเลสนฺติ อวิสุทฺธตา. โวทานนฺติ วิสุทฺธตา. เอวํ วิปาโกติ โลกสฺส เอวํ วิวิธสุขทุกฺขาวโห.

໒໔. ຄຳວ່າ 'ຈັນທະຄາດ' (ສຸຣິຍະຄາດ/ຈັນທະຄາດ) ເປັນຕົ້ນ ຄວນຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງການທຳນາຍວ່າ 'ໃນວັນຊື່ນີ້ ຣາຫູຈັກອົມຈັນ'. ອີກປະການໜຶ່ງ ແມ່ນແຕ່ການໂຄຈອນມາພົບກັນຂອງດາວພະເຄາະ ມີດາວອັງຄານ ເປັນຕົ້ນ ກັບດາວນັກຂັດ ກໍຈັດເປັນ 'ດາວນັກຂັດຖືກອົມ' ຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'ຜີພຸ່ງໄຕ້' (ອຸກກາບາດ) ຄື ການຕົກລົງມາຂອງດາວຕົກຈາກທ້ອງຟ້າ. ຄຳວ່າ 'ທິດຮຸ່ງເຮືອງ' (ໄຟໄໝ້ທິດ) ຄື ຄວາມມົວໝອງຂອງທິດທັງຫຼາຍ ປະດິດສະຖານຄືກັບຖືກລົບກວນດ້ວຍແປວໄຟ ແລະ ກຸ່ມຄວັນ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຟ້າຮ້ອງ' (ກອງສະຫວັນ) ຄື ຟ້າຮ້ອງໃນຂະນະທີ່ເມກແຫ້ງແລ້ງ (ບໍ່ມີຝົນຕົກ). ຄຳວ່າ 'ການຂຶ້ນ' ຄື ການປາກົດຂຶ້ນ (ຂອງດວງອາທິດ ຫຼື ດວງຈັນ). ຄຳວ່າ 'ການຕົກ' ຄື ການລັບຂອບຟ້າ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມມົວໝອງ' ຄື ຄວາມບໍ່ຜ່ອງໃສ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມຜ່ອງໃສ' ຄື ຄວາມບໍລິສຸດຜຸດຜ່ອງ. ຄຳວ່າ 'ມີຜົນຢ່າງນີ້' ຄື ການນຳມາເຊິ່ງຄວາມສຸກ ແລະ ຄວາມທຸກຕ່າງໆ ແກ່ຊາວໂລກ.

๒๕. สุวุฏฺฐิกาติ เทวสฺส สมฺมาธารานุปฺปเวจฺฉนํ. ทุพฺพุฏฺฐิกาติ อวคฺคาโห, วสฺสวิพนฺโธติ วุตฺตํ โหติ. มุทฺทาติ หตฺถมุทฺทา. คณนา วุจฺจติ อจฺฉิทฺทกคณนา. สงฺขานนฺติ สงฺกลนสฏุปฺปาทนาทิวเสน ปิณฺฑคณนา. ยสฺส สา ปคุณา โหติ, โส รุกฺขมฺปิ ทิสฺวา เอตฺตกานิ เอตฺถ ปณฺณานีติ ชานาติ. กาเวยฺยนฺติ ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, กวี. กตเม จตฺตาโร? จินฺตากวิ, สุตกวิ, อตฺถกวิ, ปฏิภานกวี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๓๑). อิเมสํ จตุนฺนํ กวีนํ อตฺตโน จินฺตาวเสน วา; ‘‘เวสฺสนฺตโร นาม ราชา อโหสี’’ติอาทีนิ สุตฺวา สุตวเสน วา; อิมสฺส อยํ อตฺโถ, เอวํ ตํ โยเชสฺสามีติ เอวํ อตฺถวเสน วา; กิญฺจิเทว ทิสฺวา ตปฺปฏิภาคํ กตฺตพฺพํ กริสฺสามีติ เอวํ ฐานุปฺปตฺติกปฏิภานวเสน วา; ชีวิกตฺถาย กพฺยกรณํ. โลกายตํ วุตฺตเมว.

໒໕. ຄຳວ່າ 'ຝົນດີ' ຄື ການຕົກລົງມາຢ່າງສະໝ່ຳສະເໝີຂອງສາຍຝົນ. ຄຳວ່າ 'ຝົນແລ້ງ' ຄື ການຂາດແຄນຝົນ ຫຼື ຝົນບໍ່ຕົກຕາມລະດູການ. ຄຳວ່າ 'ມຸດທາ' (ການນັບນິ້ວມື) ຄື ການນັບໂດຍການງໍນິ້ວມື. ຄຳວ່າ 'ຄະນານາ' (ການຄຳນວນ) ຄື ການນັບທີ່ບໍ່ຂາດຕອນ (ຕັ້ງແຕ່ 1 ເຖິງ 9). ຄຳວ່າ 'ສັງຂານ' (ການບວກເລກ) ຄື ການນັບລວມຍອດ ໂດຍວິທີບວກ ແລະ ລົບ ເປັນຕົ້ນ. ຜູ້ໃດມີຄວາມຊຳນານໃນການນັບລວມຍອດນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນແມ່ນແຕ່ເຫັນຕົ້ນໄມ້ ກໍຍ່ອມຮູ້ວ່າ 'ໃບໄມ້ໃນຕົ້ນນີ້ມີເທົ່ານີ້ໃບ'. ຄຳວ່າ 'ກາເວຍະ' (ການແຕ່ງກອນ) ໄດ້ແກ່ ພຣະພຸດທະພົດວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ກະວີ 4 ປະເພດນີ້ມີຢູ່. 4 ປະເພດຄືຫຍັງແດ່? ຄື ຈິນຕາກະວີ (ກະວີຜູ້ແຕ່ງດ້ວຍຄວາມຄິດ), ສຸຕະກະວີ (ກະວີຜູ້ແຕ່ງຕາມທີ່ໄດ້ຍິນມາ), ອັດຖະກະວີ (ກະວີຜູ້ແຕ່ງຕາມເນື້ອຫາ), ແລະ ປະຕິພານະກະວີ (ກະວີຜູ້ແຕ່ງດ້ວຍປະຕິພານໄຫວພິບ)'. ການແຕ່ງກອນເພື່ອລ້ຽງຊີບຂອງກະວີ 4 ປະເພດນີ້ ບໍ່ວ່າຈະແຕ່ງດ້ວຍຄວາມຄິດຂອງຕົນເອງ, ຫຼື ໄດ້ຍິນມາວ່າ 'ມີພະຍາຊື່ເວດສັນດອນ' ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວແຕ່ງຕາມທີ່ໄດ້ຍິນມາ, ຫຼື ຄິດວ່າ 'ຄຳນີ້ມີເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ ເຮົາຈັກປະກອບຢ່າງນີ້' ແລ້ວແຕ່ງຕາມເນື້ອຄວາມ, ຫຼື ເຫັນສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງແລ້ວຄິດວ່າ 'ເຮົາຈັກເຮັດສິ່ງທີ່ຄ້າຍຄືກັນນັ້ນ' ແລ້ວແຕ່ງດ້ວຍປະຕິພານໄຫວພິບທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະນັ້ນ. ສ່ວນຄຳວ່າ 'ໂລກາຍະຕະ' (ຕຳລາທາງໂລກ) ໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ແລ້ວ.

๒๖. อาวาหนํ นาม อิมสฺส ทารกสฺส อสุกกุลโต อสุกนกฺขตฺเตน ทาริกํ อาเนถาติ อาวาหกรณํ. วิวาหนนฺติ อิมํ ทาริกํ อสุกสฺส นาม ทารกสฺส อสุกนกฺขตฺเตน เทถ, เอวมสฺสา วุฑฺฒิ ภวิสฺสตีติ วิวาหกรณํ. สํวรณนฺติ สํวรณํ นาม ‘อชฺช นกฺขตฺตํ สุนฺทรํ, อชฺเชว สมคฺคา โหถ, อิติ โว วิโยโค น ภวิสฺสตี’ติ เอวํ สมคฺคกรณํ. วิวรณํ นาม ‘สเจ วิยุชฺชิตุกามตฺถ, อชฺเชว วิยุชฺชถ[Pg.91], อิติ โว ปุน สํโยโค น ภวิสฺสตี’ติ เอวํ วิสํโยคกรณํ. สงฺกิรณนฺติ ‘อุฏฺฐานํ วา อิณํ วา ทินฺนํ ธนํ อชฺช สงฺกฑฺฒถ, อชฺช สงฺกฑฺฒิตญฺหิ ตํ ถาวรํ โหตี’ติ เอวํ ธนปิณฺฑาปนํ. วิกิรณนฺติ ‘สเจ ปโยคอุทฺธาราทิวเสน ธนํ ปโยชิตุกามตฺถ, อชฺช ปโยชิตํ ทิคุณจตุคฺคุณํ โหตี’ติ เอวํ ธนปโยชาปนํ. สุภคกรณนฺติ ปิยมนาปกรณํ วา สสฺสิรีกกรณํ วา. ทุพฺภคกรณนฺติ ตพฺพิปรีตํ. วิรุทฺธคพฺภกรณนฺติ วิรุทฺธสฺส วิลีนสฺส อฏฺฐิตสฺส มตสฺส คพฺภสฺส กรณํ. ปุน อวินาสาย เภสชฺชทานนฺติ อตฺโถ. คพฺโภ หิ วาเตน, ปาณเกหิ, กมฺมุนา จาติ ตีหิ การเณหิ วินสฺสติ. ตตฺถ วาเตน วินสฺสนฺเต นิพฺพาปนียํ สีตลํ เภสชฺชํ เทติ, ปาณเกหิ วินสฺสนฺเต ปาณกานํ ปฏิกมฺมํ กโรติ, กมฺมุนา วินสฺสนฺเต ปน พุทฺธาปิ ปฏิพาหิตุํ น สกฺโกนฺติ.

໒໖. ຄຳວ່າ 'ອາວາຫະນະ' (ການນຳເຈົ້າສາວເຂົ້າ) ຄື ການຈັດງານແຕ່ງງານໂດຍການນຳເຈົ້າສາວມາວ່າ 'ຈົ່ງນຳເດັກຍິງຈາກຕະກູນຊື່ນີ້ ມາໃຫ້ເດັກຊາຍຜູ້ນີ້ ໃນເລີກຍາມຊື່ນີ້'. ຄຳວ່າ 'ວິວາຫະນະ' (ການສົ່ງເຈົ້າສາວອອກ) ຄື การຈັດງານແຕ່ງງານໂດຍການມອບເຈົ້າສາວໃຫ້ວ່າ 'ຈົ່ງມອບເດັກຍິງຜູ້ນີ້ ໃຫ້ແກ່ເດັກຊາຍຊື່ນີ້ ໃນເລີກຍາມຊື່ນີ້, ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ ຄວາມຈະເລີນຈັກມີແກ່ນາງ'. ຄຳວ່າ 'ສັງວະຣະນະ' (ການເຮັດໃຫ້ຄືນດີກັນ) ຄື ການເຮັດໃຫ້ສາມັກຄີກັນວ່າ 'ວັນນີ້ເລີກຍາມດີ, ຈົ່ງປອງດອງກັນໃນວັນນີ້ທ້ອນ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ຄວາມພັດພາກຈາກກັນຈັກບໍ່ມີແກ່ພວກທ່ານ'. ຄຳວ່າ 'ວິວະຣະນະ' (ການເຮັດໃຫ້ແຍກທາງກັນ) ຄື ການເຮັດໃຫ້ແຍກທາງກັນວ່າ 'ຫາກພວກທ່ານປາດຖະໜາຈະແຍກທາງກັນ ກໍຈົ່ງແຍກທາງກັນໃນວັນນີ້ທ້ອນ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ການກັບມາຮ່ວມກັນອີກຈັກບໍ່ມີແກ່ພວກທ່ານ'. ຄຳວ່າ 'ສັງກິຣະນະ' (ການຮວບຮວມຊັບ) ຄື ການຮວບຮວມຊັບວ່າ 'ຈົ່ງຮວບຮວມລາຍໄດ້ ຫຼື ໜີ້ສິນທີ່ໃຫ້ກູ້ຢືມໃນວັນນີ້ທ້ອນ, ເພາະວ່າ ຊັບທີ່ຮວບຮວມໃນວັນນີ້ ຍ່ອມໝັ້ນຄົງ'. ຄຳວ່າ 'ວິກິຣະນະ' (ການຈ່າຍຊັບ/ລົງທຶນ) ຄື ການປ່ອຍຊັບໄປວ່າ 'ຫາກພວກທ່ານປາດຖະໜາຈະລົງທຶນຊັບເພື່ອຫວັງຜົນກຳໄລ ຫຼື ດອກເບ້ຍ, ຊັບທີ່ລົງທຶນໃນວັນນີ້ ຍ່ອມເພີ່ມຂຶ້ນເປັນສອງເທົ່າ ຫຼື ສີ່ເທົ່າ'. ຄຳວ່າ 'ສຸພະຄະກະຣະນະ' (ການເຮັດໃຫ້ເປັນທີ່ຮັກ) ຄື ການເຮັດໃຫ້ເປັນທີ່ຮັກພຶງພໍໃຈ ຫຼື ການເຮັດໃຫ້ມີສະຫງ່າລາສີ. ຄຳວ່າ 'ທຸບພະຄະກະຣະນະ' (ການເຮັດໃຫ້ບໍ່ເປັນທີ່ຮັກ) ຄື ສິ່ງທີ່ກົງກັນຂ້າມກັບສຸພະຄະກະຣະນະນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ວິຣຸດທະຄັບພະກະຣະນະ' (ການເຮັດຄັນທີ່ແທ້ງໃຫ້ຕັ້ງຢູ່) ຄື ການເຮັດໃຫ້ຄັນທີ່ຜິດປົກກະຕິ, ຫຼຸດ, ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ ຫຼື ຕາຍ ໃຫ້ກັບມາຕັ້ງຢູ່ໄດ້. ອະທິບາຍວ່າ ໄດ້ແກ່ ການໃຫ້ຢາເພື່ອປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ຄັນທຳລາຍ. ດ້ວຍວ່າ ຄັນຍ່ອມຖືກທຳລາຍດ້ວຍເຫດ 3 ປະການ ຄື: ລົມ, ແມ່ພະຍາດ (ພະຍາດຕົວນ້ອຍ), ແລະ ກຳ. ໃນເຫດ 3 ປະການນັ້ນ ເມື່ອຄັນຖືກທຳລາຍດ້ວຍລົມ ກໍໃຫ້ຢາεຢັນເພື່ອສະຫງົບລົມ; ເມື່ອຄັນຖືກທຳລາຍດ້ວຍແມ່ພະຍາດ ກໍເຮັດການປິ່ນປົວແມ່ພະຍາດ; ແຕ່ເມື່ອຄັນຖືກທຳລາຍດ້ວຍກຳ ແມ່ນແຕ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍບໍ່ສາມາດປ້ອງກັນໄດ້.

ชิวฺหานิพนฺธนนฺติ มนฺเตน ชิวฺหาย พนฺธกรณํ. หนุสํหนนนฺติ มุขพนฺธมนฺเตน ยถา หนุกํ จาเลตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวํ พนฺธกรณํ. หตฺถาภิชปฺปนนฺติ หตฺถานํ ปริวตฺตนตฺถํ มนฺตชปฺปนํ. ตสฺมึ กิร มนฺเต สตฺตปทนฺตเร ฐตฺวา ชปฺปิเต อิตโร หตฺเถ ปริวตฺเตตฺวา ขิปติ. กณฺณชปฺปนนฺติ กณฺเณหิ สทฺทํ อสฺสวนตฺถาย วิชฺชาย ชปฺปนํ. ตํ กิร ชปฺปิตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐาเน ยํ อิจฺฉติ, ตํ ภณติ, ปจฺจตฺถิโก ตํ น สุณาติ, ตโต ปฏิวจนํ สมฺปาเทตุํ น สกฺโกติ. อาทาสปญฺหนฺติ อาทาเส เทวตํ โอตาเรตฺวา ปญฺหปุจฺฉนํ. กุมาริกปญฺหนฺติ กุมาริกาย สรีเร เทวตํ โอตาเรตฺวา ปญฺหปุจฺฉนํ. เทวปญฺหนฺติ ทาสิยา สรีเร เทวตํ โอตาเรตฺวา ปญฺหปุจฺฉนํ. อาทิจฺจุปฏฺฐานนฺติ ชีวิกตฺถาย อาทิจฺจปาริจริยา. มหตุปฏฺฐานนฺติ ตเถว มหาพฺรหฺมปาริจริยา. อพฺภุชฺชลนนฺติ มนฺเตน มุขโต อคฺคิชาลานีหรณํ. สิริวฺหายนนฺติ ‘‘เอหิ สิริ, มยฺหํ สิเร ปติฏฺฐาหี’’ติ เอวํ สิเรน สิริยา อวฺหายนํ.

ຄຳວ່າ Jivhānibandhana (ການຜູກລີ້ນ) ໄດ້ແກ່ ການຜູກລີ້ນດ້ວຍມົນ. ຄຳວ່າ Hanusaṃhanana (ການຜູກຄາງ) ໄດ້ແກ່ ການຜູກຄາງດ້ວຍມົນຜູກປາກ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ສາມາດເໜັງຕີງຄາງໄດ້. ຄຳວ່າ Hatthābhijappana (ການຮ່າຍມົນສະກົດມື) ໄດ້ແກ່ ການຮ່າຍມົນເພື່ອໃຫ້ມື (ທີ່ຖືອາວຸດ) ບິດປ່ຽນໄປທາງອື່ນ; ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອຢືນຮ່າຍມົນນີ້ໃນໄລຍະ 7 ກ້າວ, ຝ່າຍກົງກັນຂ້າມຈະບິດມືແລ້ວຖິ້ມອາວຸດໄປ. ຄຳວ່າ Kaṇṇajappana (防ການຮ່າຍມົນສະກົດຫູ) ໄດ້ແກ່ ການຮ່າຍມົນດ້ວຍວິຊາເພື່ອບໍ່ໃຫ້ຫູໄດ້ຍິນສຽງ; ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອຮ່າຍມົນນີ້ແລ້ວ ໃນບ່ອນຕັດສິນຄະດີ ຢາກເວົ້າສິ່ງໃດກໍເວົ້າສິ່ງນັ້ນ, ຝ່າຍກົງກັນຂ້າມຈະບໍ່ໄດ້ຍິນສຽງນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດກ່າວຄຳໂຕ້ຕອບໄດ້. ຄຳວ່າ Ādāsapañha (ການຖາມແວ່ນ) ໄດ້ແກ່ ການເຊີນເທວະດາມາປະທັບໃນແວ່ນແລ້ວຖາມບັນຫາ. ຄຳວ່າ Kumārikapañha (ການຖາມເດັກຍິງ) ໄດ້ແກ່ ການເຊີນເທວະດາມາປະທັບໃນຮ່າງກາຍຂອງເດັກຍິງແລ້ວຖາມບັນຫາ. ຄຳວ່າ Devapañha (ການຖາມເທວະດາ) ໄດ້ແກ່ ການເຊີນເທວະດາມາປະທັບໃນຮ່າງກາຍຂອງຍິງຮັບໃຊ້ (ຫຼື ຄົນຊົງ) ແລ້ວຖາມບັນຫາ. ຄຳວ່າ Ādiccupaṭṭhāna (ການບຳເລີພະອາທິດ) ໄດ້ແກ່ ການບູຊາພະອາທິດເພື່ອການລ້ຽງຊີບ. ຄຳວ່າ Mahatupaṭṭhānanti (ການບຳເລີພະພົມ) ໄດ້ແກ່ ການບູຊາທ້າວມະຫາພົມເພື່ອການລ້ຽງຊີບ ເຊັ່ນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ Abbhujjalana (ການພົ່ນໄຟ) ໄດ້ແກ່ ການພົ່ນແປວໄຟອອກຈາກປາກດ້ວຍມົນ. ຄຳວ່າ Sirivhāyana (ການຮ້ອງເອີ້ນພະສີ) ໄດ້ແກ່ ການຮ້ອງເອີ້ນສິຣິ (ສີ) ດ້ວຍຫົວ ວ່າ 'ຂໍສິຣິຈົ່ງມາ, ຈົ່ງສະຖິດຢູ່ທີ່ຫົວຂອງຂ້າພະເຈົ້າເຖີດ' ດັ່ງນີ້.

๒๗. สนฺติกมฺมนฺติ เทวฏฺฐานํ คนฺตฺวา สเจ เม อิทํ นาม สมิชฺฌิสฺสติ, ตุมฺหากํ อิมินา จ อิมินา จ อุปหารํ กริสฺสามีติ สมิทฺธิกาเล กตฺตพฺพํ สนฺติปฏิสฺสวกมฺมํ. ตสฺมึ ปน สมิทฺเธ ตสฺส กรณํ ปณิธิกมฺมํ นาม. ภูริกมฺมนฺติ ภูริฆเร วสิตฺวา คหิตมนฺตสฺส ปโยคกรณํ. วสฺสกมฺมํ โวสฺสกมฺมนฺติ เอตฺถ วสฺโสติ ปุริโส, โวสฺโสติ ปณฺฑโก. อิติ โวสฺสสฺส [Pg.92] วสฺสกรณํ วสฺสกมฺมํ, วสฺสสฺส โวสฺสกรณํ โวสฺสกมฺมํ. ตํ ปน กโรนฺโต อจฺฉนฺทิกภาวมตฺตํ ปาเปติ, น ลิงฺคํ อนฺตรธาเปตุํ สกฺโกติ. วตฺถุกมฺมนฺติ อกตวตฺถุสฺมึ เคหปติฏฺฐาปนํ. วตฺถุปริกมฺมนฺติ ‘‘อิทญฺจิทญฺจาหรถา’’ติ วตฺวา วตฺถุพลิกมฺมกรณํ. อาจมนนฺติ อุทเกน มุขสุทฺธิกรณํ. นฺหาปนนฺติ อญฺเญสํ นฺหาปนํ. ชุหนนฺติ เตสํ อตฺถาย อคฺคิชุหนํ. วมนนฺติ โยคํ ทตฺวา วมนกรณํ. วิเรจเนปิ เอเสว นโย. อุทฺธํวิเรจนนฺติ อุทฺธํ โทสานํ นีหรณํ. อโธวิเรจนนฺติ อโธ โทสานํ นีหรณํ. สีสวิเรจนนฺติ สิโรวิเรจนํ. กณฺณเตลนฺติ กณฺณานํ พนฺธนตฺถํ วา วณหรณตฺถํ วา เภสชฺชเตลปจนํ. เนตฺตตปฺปนนฺติ อกฺขิตปฺปนเตลํ. นตฺถุกมฺมนฺติ เตเลน โยเชตฺวา นตฺถุกรณํ. อญฺชนนฺติ ทฺเว วา ตีณิ วา ปฏลานิ นีหรณสมตฺถํ ขารญฺชนํ. ปจฺจญฺชนนฺติ นิพฺพาปนียํ สีตลเภสชฺชญฺชนํ. สาลากิยนฺติ สลากเวชฺชกมฺมํ. สลฺลกตฺติยนฺติ สลฺลกตฺตเวชฺชกมฺมํ. ทารกติกิจฺฉา วุจฺจติ โกมารภจฺจเวชฺชกมฺมํ. มูลเภสชฺชานํ อนุปฺปาทนนฺติ อิมินา กายติกิจฺฉนํ ทสฺเสติ. โอสธีนํ ปฏิโมกฺโขติ ขาราทีนิ ทตฺวา ตทนุรูเป วเณ คเต เตสํ อปนยนํ.

໒໗. ຄຳວ່າ Santikamma (ການບົນບານ) ໄດ້ແກ່ ການຮັບປາກວ່າຈະບູຊາ ເຊິ່ງຄວນເຮັດໃນເວລາທີ່ສຳເລັດຜົນ ໂດຍການໄປທີ່ສານເທວະດາແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ຖ້າສິ່ງນີ້ຂອງຂ້າພະເຈົ້າສຳເລັດ, ຂ້າພະເຈົ້າຈະຖວາຍເຄື່ອງບູຊານີ້ໆ ແກ່ທ່ານ'. ສ່ວນການເຮັດຕາມທີ່ບົນບານໄວ້ເມື່ອສຳເລັດຜົນນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ Paṇidhikamma (ການແກ້ບົນ). ຄຳວ່າ Bhūrikamma (Sub-terranean ritual) ໄດ້ແກ່ ການເຮັດພິທີກຳຂອງຜູ້ຮຽນມົນ ໂດຍອາໄສຢູ່ໃນເຮືອນດິນ. ໃນຄຳວ່າ Vassakamma vossakamma ນີ້, ຄຳວ່າ Vassa ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຊາຍ, ຄຳວ່າ Voss ໝາຍເຖິງ ກະເທີຍ (ບັນເດາະ). ດັ່ງນັ້ນ, ການເຮັດໃຫ້ກະເທີຍກາຍເປັນຜູ້ຊາຍ ເອີ້ນວ່າ Vassakamma, ການເຮັດໃຫ້ຜູ້ຊາຍກາຍເປັນກະເທີຍ ເອີ້ນວ່າ Vossakamma. ແຕ່ຜູ້ເຮັດພິທີນັ້ນ ເຮັດໄດ້ພຽງແຕ່ເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີຄວາມກຳໜັດໃນຍິງເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ເພດຫາຍໄປໄດ້. ຄຳວ່າ Vatthukamma (ການປຸກເຮືອນ) ໄດ້ແກ່ ການປຸກເຮືອນໃນທີ່ດິນທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍປຸກເຮືອນມາກ່ອນ. ຄຳວ່າ Vatthuparikamma (ການກຽມພື້ນທີ່) ໄດ້ແກ່ ການເຮັດພິທີບູຊາເຈົ້າທີ່ໃນທີ່ດິນ ໂດຍກ່າວວ່າ 'ຈົ່ງນຳສິ່ງນີ້ໆ ມາຖວາຍ'. ຄຳວ່າ Ācamana (ການບ້ວນປາກ) ໄດ້ແກ່ ການເຮັດໃຫ້ປາກສະອາດດ້ວຍນ້ຳ. ຄຳວ່າ Nhāpana (ການອາບນ້ຳ) ໄດ້ແກ່ ການອາບນ້ຳໃຫ້ຄົນອື່ນ. ຄຳວ່າ Juhana (ການບູຊາໄຟ) ໄດ້ແກ່ ການບູຊາໄຟເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຄົນອື່ນ. ຄຳວ່າ Vamana (ການເຮັດໃຫ້ຮາກ) ໄດ້ແກ່ ການໃຫ້ຢາເພື່ອໃຫ້ຮາກອອກ. ໃນການລະບາຍທ້ອງ (Virecana) ກໍມີນັຍດຽວກັນນີ້. ຄຳວ່າ Uddhaṃvirecana (ການຍາລະບາຍຂ້າງເທິງ) ໄດ້ແກ່ ການນຳເອົາໂທສະ (ສະເລດ ແລະ ນ້ຳບີ) ອອກທາງເທິງ. ຄຳວ່າ Adhovirecana (ການຍາລະບາຍຂ้างລຸ່ມ) ໄດ້ແກ່ ການນຳເອົາໂທສະ (ອຸດຈາລະ) ອອກທາງລຸ່ມ. ຄຳວ່າ Sīsavirecana (ການຢອດດັງ) ໄດ້ແກ່ ການຢອດຢາທາງຫົວ. ຄຳວ່າ Kaṇṇatela (ນ້ຳມັນຢອດຫູ) ໄດ້ແກ່ ການຫຸງນ້ຳມັນຢາເພື່ອຜູກຫູ (ທີ່ຂາດ) ຫຼື ເພື່ອຮັກສາແຜໃນຫູ. ຄຳວ່າ Nettatappana (ການຢອດຕາ) ໄດ້ແກ່ ນ້ຳມັນຢອດຕາເພື່ອດັບຄວາມຮ້ອນ. ຄຳວ່າ Natthukamma (ການຢອດດັງ) ໄດ້ແກ່ ການຢອດຢາທາງດັງດ້ວຍນ້ຳມັນຢາ. ຄຳວ່າ Añjana (ຢາທາຕາ) ໄດ້ແກ່ ຢາຢອດຕາທີ່ມີລົດເຄັມ ເຊິ່ງສາມາດລອກຕໍ້ຕາ 2 ຫຼື 3 ຊັ້ນອອກໄດ້. ຄຳວ່າ Paccañjana (ຢາຢອດຕາເຢັນ) ໄດ້ແກ່ ຢາຢອດຕາທີ່ມີລົດເຢັນເພື່ອດັບຄວາມຮ້ອນ. ຄຳວ່າ Sālākiya (ວິຊາແທງຕໍ້) ໄດ້ແກ່ ວິຊາໝໍແທງຕໍ້ຕາ. ຄຳວ່າ Sallakattiya (ວິຊາຜ່າຕັດ) ໄດ້ແກ່ ວິຊາໝໍຜ່າຕັດຖອນລູກສອນ. ວິຊາຮັກສາເດັກ ເອີ້ນວ່າ Dārakatikicchā ຫຼື Komārabhaccavejjakamma. ຄຳວ່າ Mūlabhesajjānaṃ anuppādananti (ການໃຫ້ຢາສະໝຸນໄພທີ່ເປັນຮາກໄມ້) ນີ້ ສະແດງເຖິງການເປັນໝໍຮັກສາໂລກທາງກາຍ. ຄຳວ່າ Osadhīnaṃ paṭimokkha (ການຖອນຢາ) ໄດ້ແກ່ ການນຳເອົາຢາສະໝຸນໄພເຫຼົ່ານັ້ນອອກ ເມື່ອໃຫ້ຢາສະໝານແຜແລ້ວແຜຫາຍດີ.

เอตฺตาวตา มหาสีลํ นิฏฺฐิตํ โหติ.

ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ມະຫາສີລ ຈຶ່ງເປັນອັນຈົບລົງ.

ปุพฺพนฺตกปฺปิกสสฺสตวาทวณฺณนา

ການພັນລະນາວ່າດ້ວຍປຸບພັນຕະກັບປິກະສັດສະຕະວາດ

๒๘. เอวํ พฺรหฺมทตฺเตน วุตฺตวณฺณสฺส อนุสนฺธิวเสน ติวิธํ สีลํ วิตฺถาเรตฺวา อิทานิ ภิกฺขุสงฺเฆน วุตฺตวณฺณสฺส อนุสนฺธิวเสน – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อญฺเญว ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา’’ติอาทินา นเยน สุญฺญตาปกาสนํ อารภิ. ตตฺถ ธมฺมาติ คุเณ, เทสนายํ, ปริยตฺติยํ, นิสฺสตฺเตติ เอวมาทีสุ ธมฺมสทฺโท วตฺตติ.

໒໘. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງສີລ 3 ປະການໂດຍລະອຽດ ດ້ວຍການເຊື່ອມໂຍງກັບຄຸນທີ່ພົມມະທັດຕະມານົບກ່າວໄວ້ ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ແລ້ວ, ໃນບັດນີ້ ໂດຍການເຊື່ອມໂຍງກັບຄຸນທີ່ພິກຂຸສົງກ່າວໄວ້, ຈຶ່ງຊົງເລີ່ມສະແດງຄວາມເປັນສູນຍະຕາ ດ້ວຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຍັງມີທຳອື່ນໆ ອີກ ທີ່ເລິກເຊິ່ງ ເຫັນໄດ້ຍາກ'. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ Dhammā (ທຳ) ນີ້, ສັບວ່າ ທຳ (Dhamma-sadda) ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ຄຸນ, ເທດສະໜາ, ປະຣິຍັດ, ແລະ ຄວາມບໍ່ມີສັດຕະວະ ເປັນຕົ້ນ.

‘‘น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ, อุโภ สมวิปากิโน;

อธมฺโม นิรยํ เนติ, ธมฺโม ปาเปติ สุคฺคติ’’นฺติ. (เถรคา. ๓๐๔);

'ທຳ ແລະ ອະທຳ ທັງສອງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີວິບາກ (ຜົນ) ສະເໝີກັນ; ອະທຳຍ່ອມນຳໄປສູ່ນະລົກ, ສ່ວນທຳຍ່ອມນຳໄປສູ່ສຸຄະຕິ' ດັ່ງນີ້.

อาทีสุ หิ คุเณ ธมฺมสทฺโท. ‘‘ธมฺมํ, โว ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๔๒๐) เทสนายํ. ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ปริยาปุณาติ สุตฺตํ[Pg.93], เคยฺย’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๗๓) ปริยตฺติยํ. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ, ขนฺธา โหนฺตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๑) นิสฺสตฺเต. อิธ ปน คุเณ วตฺตติ. ตสฺมา อตฺถิ, ภิกฺขเว, อญฺเญว ตถาคตสฺส คุณาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ຈິງຢູ່, ສັບວ່າ ທຳ ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ຄຸນ ໃນພະບານີເປັນຕົ້ນວ່າ 'Na hi dhammo...' (ທຳ ແລະ ອະທຳ...). ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ເທດສະໜາ ໃນພະບານີເປັນຕົ້ນວ່າ 'Dhammaṃ, vo bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇaṃ' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ເຮົາຈັກສະແດງທຳອັນງາມໃນເບື້ອງຕົ້ນແກ່ພວກເຈົ້າ). ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ປະຣິຍັດ ໃນພະບານີເປັນຕົ້ນວ່າ 'Idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ, geyyaṃ' (ພິກຂຸໃນພະທຳມະວິນັຍນີ້ ຍ່ອມຮຽນທຳ ຄື ສູດ, ເຄຍະ). ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ຄວາມບໍ່ມີສັດຕະວະ ໃນພະບານີເປັນຕົ້ນວ່າ 'Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā honti' (ກໍໃນສະໄໝນັ້ນ ທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມມີ, ຂັນທັງຫຼາຍຍ່ອມມີ). ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ (ໃນພະສູດນີ້) ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ຄຸນ. ເພາະສະນັ້ນ, ຄວນເຫັນເນື້ອຄວາມໃນທີ່ນີ້ວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຍັງມີຄຸນອື່ນໆ ອີກ ຂອງພະຕຖາຄົດ' ດັ່ງນີ້.

คมฺภีราติ มหาสมุทฺโท วิย มกสตุณฺฑสูจิยา อญฺญตฺร ตถาคตา อญฺเญสํ ญาเณน อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐา, คมฺภีรตฺตาเยว ทุทฺทสา. ทุทฺทสตฺตาเยว ทุรนุโพธา. นิพฺพุตสพฺพปริฬาหตฺตา สนฺตา, สนฺตารมฺมเณสุ ปวตฺตนโตปิ สนฺตา. อติตฺติกรณฏฺเฐน ปณีตา, สาทุรสโภชนํ วิย. อุตฺตมญาณวิสยตฺตา น ตกฺเกน อวจริตพฺพาติ อตกฺกาวจรา. นิปุณาติ สณฺหสุขุมสภาวตฺตา. พาลานํ อวิสยตฺตา, ปณฺฑิเตหิเยว เวทิตพฺพาติ ปณฺฑิตเวทนียา.

ຄຳວ່າ Gambhīrā (ເລິກເຊິ່ງ) ໝາຍຄວາມວ່າ ເໝືອນດັ່ງມະຫາສະໝຸດ ທີ່ບໍ່ອາດຢັ່ງເຖິງພື້ນໄດ້ດ້ວຍປາຍເຂັມຄືປາກຍຸງ, ຄືກັນນັ້ນ ປັນຍາຂອງບຸກຄົນອື່ນ ນອກຈາກພະຕຖາຄົດ ຍ່ອມບໍ່ອາດຢັ່ງເຖິງໄດ້; ເພາະຄວາມເລິກເຊິ່ງນັ້ນເອງ ຈຶ່ງ Duddasā (ເຫັນໄດ້ຍາກ) ດ້ວຍປັນຍາຂອງບຸກຄົນອື່ນ; ເພາະຄວາມເຫັນໄດ້ຍາກນັ້ນເອງ ຈຶ່ງ Duranubodhā (ຮູ້ຕາມໄດ້ຍາກ) ດ້ວຍປັນຍາຂອງບຸກຄົນອື່ນ. ຄຳວ່າ Santā (ສະຫງົບ) ໝາຍຄວາມວ່າ ສະຫງົບ ເພາະດັບຄວາມຮ້ອນຮົນທັງປວງໄດ້ແລ້ວ, ແລະ ສະຫງົບ ເພາະເປັນໄປໃນອາລົມທີ່ສະຫງົບ. ຄຳວ່າ Paṇītā (ປະນີດ) ໝາຍຄວາມວ່າ ປະນີດ ເພາະບໍ່ເຮັດໃຫ້ອີ່ມ ເໝືອນດັ່ງອາຫານທີ່ມີລົດຊາດດີ. ຄຳວ່າ Atakkāvacarā (ບໍ່ແມ່ນວິໄສແຫ່ງຄວາມຄິດຄາດຄະເນ) ໝາຍຄວາມວ່າ ບໍ່ອາດຢັ່ງເຖິງໄດ້ດ້ວຍຄວາມຄິດຄາດຄະເນ ເພາະເປັນວິໄສແຫ່ງພະປັນຍາອັນຍອດຢ້ຽມ. ຄຳວ່າ Nipuṇā (ລະອຽດອ່ອນ) ໝາຍຄວາມວ່າ ລະອຽດອ່ອນ ເພາະມີສະພາວະອັນລະອຽດອ່ອນ ແລະ ສຸຂຸມ. ຄຳວ່າ Paṇḍitavedanīyā (ອັນບັນດິດພຶງຮູ້ໄດ້) ໝາຍຄວາມວ່າ ເພາະບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງຄົນພານ, ແຕ່ບັນດິດເທົ່ານັ້ນພຶງຮູ້ໄດ້.

เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทตีติ เย ธมฺเม ตถาคโต อนญฺญเนยฺโย หุตฺวา สยเมว อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปเวเทติ, ทีเปติ, กเถติ, ปกาเสตีติ อตฺโถ. เยหีติ เยหิ คุณธมฺเมหิ. ยถาภุจฺจนฺติ ยถาภูตํ. วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุนฺติ ตถาคตสฺส วณฺณํ วตฺตุกามา สมฺมา วเทยฺยุํ, อหาเปตฺวา วตฺตุํ สกฺกุเณยฺยุนฺติ อตฺโถ. กตเม จ ปน เต ธมฺมา ภควตา เอวํ โถมิตาติ? สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ยทิ เอวํ, กสฺมา พหุวจนนิทฺเทโส กโตติ? ปุถุจิตฺตสมาโยคโต เจว, ปุถุอารมฺมณโต จ. ตญฺหิ จตูสุ ญาณสมฺปยุตฺตมหากิริยจิตฺเตสุ ลพฺภติ, น จสฺส โกจิ ธมฺโม อารมฺมณํ นาม น โหติ. ยถาห – ‘‘อตีตํ สพฺพํ ชานาตีติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ตตฺถ อาวรณํ นตฺถีติ อนาวรณญาณ’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๐). อิติ ปุถุจิตฺตสมาโยคโต ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติวเสน ปุถุอารมฺมณโต จ พหุวจนนิทฺเทโส กโตติ.

ຄຳວ່າ Ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti (ທຳເຫຼົ່າໃດ ທີ່ພະຕຖາຄົດຊົງຮູ້ຍິ່ງດ້ວຍພະອົງເອງແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງແລ້ວ ຊົງສະແດງ) ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ທຳເຫຼົ່າໃດ ທີ່ພະຕຖາຄົດບໍ່ຕ້ອງເຊື່ອຜູ້ອື່ນ ແຕ່ຊົງເຮັດໃຫ້ແຈ້ງດ້ວຍພະອົງເອງ ດ້ວຍພະປັນຍາອັນຍອດຢ້ຽມ ແລ້ວຊົງສະແດງ, ຊົງຊີ້ແຈງ, ຊົງກ່າວ, ຊົງປະກາດ. ຄຳວ່າ Yehīti ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍທຳຄືພະຄຸນເຫຼົ່າໃດ. ຄຳວ່າ Yathābhuccanti ໝາຍເຖິງ ຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ຄຳວ່າ Vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ ໝາຍຄວາມວ່າ ຜູ້ທີ່ປາດຖະໜາຈະກ່າວຊົມເຊີຍພະຄຸນຂອງພະຕຖາຄົດ ພຶງກ່າວຊົມເຊີຍໄດ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ, ຄື ສາມາດກ່າວໄດ້ໂດຍບໍ່ໃຫ້ຕົກຫຼົ່ນ. ກໍທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສັນລະເສີນແລ້ວຢ່າງນີ້ ແມ່ນຫຍັງ? ຄຳຕອບຄື: ສັບພັນຍຸຕັນຍານ. ຖ້າເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ເປັນຫຍັງຈຶ່ງຊົງສະແດງດ້ວຍພະຫູພົດ? ຄຳຕອບຄື: ເພາະປະກອບກັບຈິດຫຼາຍດວງ ແລະ ເພາະມີອາລົມຫຼາຍ. ຈິງຢູ່, ສັບພັນຍຸຕັນຍານນັ້ນ ຍ່ອມໄດ້ໃນມະຫາກิຣິຍາຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍປັນຍາ 4 ດວງ, ແລະ ບໍ່ມີທຳໃດໆ ເລີຍ ທີ່ຈະບໍ່ເປັນອາລົມຂອງສັບພັນຍຸຕັນຍານນັ້ນ. ດັ່ງທີ່ພະທຳມະເສນາບໍດີ (ພະສາຣີບຸດ) ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຊົງຮູ້ທຸກສິ່ງໃນອະດີດ ເອີ້ນວ່າ ສັບພັນຍຸຕັນຍານ, ຄວາມບໍ່ມີເຄື່ອງກັ້ນໃນຍານນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ ອະນາວະຣະນະຍານ' ເປັນຕົ້ນ. ດັ່ງນັ້ນ, ເພາະປະກອບກັບຈິດຫຼາຍດວງ ໂດຍການເກີດຂຶ້ນຊ້ຳໆ ແລະ ເພາະມີອາລົມຫຼາຍ, ຈຶ່ງຊົງສະແດງດ້ວຍພະຫູພົດ.

‘‘อญฺเญวา’’ติ อิทํ ปเนตฺถ ววตฺถาปนวจนํ, ‘‘อญฺเญว, น ปาณาติปาตา เวรมณิอาทโย. คมฺภีราว น อุตฺตานา’’ติ เอวํ สพฺพปเทหิ โยเชตพฺพํ. สาวกปารมีญาณญฺหิ คมฺภีรํ, ปจฺเจกโพธิญาณํ ปน ตโต คมฺภีรตรนฺติ ตตฺถ ววตฺถานํ นตฺถิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ ตโตปิ คมฺภีรตรนฺติ ตตฺถาปิ ววตฺถานํ นตฺถิ, อิโต ปนญฺญํ คมฺภีรตรํ นตฺถิ; ตสฺมา คมฺภีรา วาติ ววตฺถานํ ลพฺภติ. ตถา ทุทฺทสาว ทุรนุโพธา วาติ สพฺพํ เวทิตพฺพํ.

ໃນຄຳວ່າ 'Aññevā' ນີ້, ເປັນຄຳກຳນົດຂອບເຂດ, ຄວນປະກອບກັບທຸກໆ ບົດ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ທຳອື່ນໆ ເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນສີລມີການເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ, ເລິກເຊິ່ງເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຕື້ນ'. ຈິງຢູ່, ສາວະກະປາຣະມີຍານນັ້ນ ເລິກເຊິ່ງ, ແຕ່ປັດເຈກະໂພທິຍານ ເລິກເຊິ່ງກວ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນສາວະກະປາຣະມີຍານນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີການກຳນົດຂອບເຂດ; ແລະ ສັບພັນຍຸຕັນຍານ ກໍເລິກເຊິ່ງກວ່າປັດເຈກະໂພທິຍານນັ້ນອີກ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນປັດເຈກະໂພທິຍານ ກໍບໍ່ມີການກຳນົດຂອບເຂດ; ແຕ່ຍານອື່ນທີ່ເລິກເຊິ່ງກວ່າສັບພັນຍຸຕັນຍານນີ້ ບໍ່ມີອີກແລ້ວ. ເພາະສະນັ້ນ, ຈຶ່ງໄດ້ການກຳນົດຂອບເຂດວ່າ 'ເລິກເຊິ່ງເທົ່ານັ້ນ'. ໃນຄຳວ່າ 'ເຫັນໄດ້ຍາກເທົ່ານັ້ນ' ແລະ 'ຮູ້ຕາມໄດ້ຍາກເທົ່ານັ້ນ' ກໍພຶງຊາບໂດຍນັຍດຽວກັນນີ້ທັງໝົດ.

กตเม [Pg.94] จ เต ภิกฺขเวติ อยํ ปน เตสํ ธมฺมานํ กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉา. สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณาติอาทิ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ. กสฺมา ปเนตํ เอวํ อารทฺธนฺติ เจ? พุทฺธานญฺหิ จตฺตาริ ฐานานิ ปตฺวา คชฺชิตํ มหนฺตํ โหติ, ญาณํ อนุปวิสติ, พุทฺธญาณสฺส มหนฺตภาโว ปญฺญายติ, เทสนา คมฺภีรา โหติ, ติลกฺขณาหตา, สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตา. กตมานิ จตฺตาริ? วินยปญฺญตฺตึ, ภูมนฺตรํ, ปจฺจยาการํ, สมยนฺตรนฺติ. ตสฺมา – ‘‘อิทํ ลหุกํ, อิทํ ครุกํ, อิทํ สเตกิจฺฉํ, อิทํ อเตกิจฺฉํ, อยํ อาปตฺติ, อยํ อนาปตฺติ, อยํ เฉชฺชคามินี, อยํ วุฏฺฐานคามินี, อยํ เทสนาคามินี, อยํ โลกวชฺชา, อยํ ปณฺณตฺติวชฺชา, อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ อิทํ ปญฺญเปตพฺพ’’นฺติ ยํ เอวํ โอติณฺเณ วตฺถุสฺมึ สิกฺขาปทปญฺญาปนํ นาม, ตตฺถ อญฺเญสํ ถาโม วา พลํ วา นตฺถิ; อวิสโย เอส อญฺเญสํ, ตถาคตสฺเสว วิสโย. อิติ วินยปญฺญตฺตึ ปตฺวา พุทฺธานํ คชฺชิตํ มหนฺตํ โหติ, ญาณํ อนุปวิสติ…เป… สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ.

ຄຳຖາມວ່າ 'Katame ca te bhikkhave' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນແມ່ນຫຍັງ?) ນີ້ ເປັນຄຳຖາມທີ່ເກີດຈາກຄວາມປາດຖະໜາຈະສະແດງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ. ສ່ວນຄຳວ່າ 'Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ມີສະມະນະພາມບາງພວກ...) ເປັນຕົ້ນ ເປັນຄຳວິສັດຊະນາແກ້ຄຳຖາມ. ຖ້າຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງຊົງເລີ່ມສະແດງຢ່າງນີ້? ຄຳຕອບຄື: ເພາະວ່າ ເມື່ອພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍສະເດັດເຖິງສະຖານະ 4 ປະການ, ການບັນລືສີຫະນາດ (ພະທຳມະເທດສະໜາ) ຍ່ອມຍິ່ງໃຫຍ່, ພະປັນຍາຍານຍ່ອມຢັ່ງລົງເລິກ, ຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງພະພຸດທະຍານຍ່ອມປະກົດ, ພະເທດສະໜາຍ່ອມເລິກເຊິ່ງ, ຖືກປະທັບຕາດ້ວຍໄຕລັກ, ແລະ ປະກອບດ້ວຍສູນຍະຕາ. ສະຖານະ 4 ປະການນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ຄື: ວິນັຍບັນຍັດ (Vinayapaññatti), ພູມິພິເສດ (Bhūmantara), ປັດຈະຍາການ (Paccayākāra), ແລະ ລັດທິອື່ນ (Samayantara). ເພາະສະນັ້ນ, ການບັນຍັດສິກຂາບົດໃນເມື່ອມີເລື່ອງເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ນີ້ເປັນອາບັດເບົາ, ນີ້ເປັນອາບັດໜັກ, ນີ້ເປັນອາບັດທີ່ຍັງແກ້ໄຂໄດ້, ນີ້ເປັນອາບັດທີ່ແກ້ໄຂບໍ່ໄດ້, ນີ້ເປັນອາບັດ, ນີ້ບໍ່ແມ່ນອາບັດ, ນີ້ເປັນອາບັດທີ່ເຮັດໃຫ້ຂາດຈາກຄວາມເປັນພິກຂຸ, ນີ້ເປັນອາບັດທີ່ຕ້ອງອອກດ້ວຍການຢູ່ປະຣິວາດ, ນີ້ເປັນອາບັດທີ່ຕ້ອງອອກດ້ວຍການສະແດງອາບັດ, ນີ້ເປັນໂລກະວັດຊະ, ນີ້ເປັນປັນນັດຕິວັດຊະ, ຄວນບັນຍັດສິກຂາບົດນີ້ໃນເລື່ອງນີ້', ໃນການບັນຍັດສິກຂາບົດນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີກຳລັງປັນຍາ ຫຼື ກຳລັງກາຍຂອງບຸກຄົນອື່ນເລີຍ; ເລື່ອງນີ້ບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງຄົນອື່ນ, ແຕ່ເປັນວິໄສຂອງພະຕຖາຄົດເທົ່ານັ້ນ. ດັ່ງນັ້ນ, ເມື່ອສະເດັດເຖິງວິນັຍບັນຍັດ, ການບັນລືສີຫະນາດຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍຍ່ອມຍິ່ງໃຫຍ່, ພະປັນຍາຍານย່ອມຢັ່ງລົງເລິກ... ໄປຍານໃຫຍ່... ປະກອບດ້ວຍສູນຍະຕາ.

ตถา อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐานา นาม…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค นาม, ปญฺจ ขนฺธา นาม, ทฺวาทส อายตนานิ นาม, อฏฺฐารส ธาตุโย นาม, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ นาม, พาวีสตินฺทฺริยานิ นาม, นว เหตู นาม, จตฺตาโร อาหารา นาม, สตฺต ผสฺสา นาม, สตฺต เวทนา นาม, สตฺต สญฺญา นาม, สตฺต เจตนา นาม, สตฺต จิตฺตานิ นาม. เอเตสุ เอตฺตกา กามาวจรา ธมฺมา นาม, เอตฺตกา รูปาวจรอรูปาวจรปริยาปนฺนา ธมฺมา นาม, เอตฺตกา โลกิยา ธมฺมา นาม, เอตฺตกา โลกุตฺตรา ธมฺมา นามาติ จตุวีสติสมนฺตปฏฺฐานํ อนนฺตนยํ อภิธมฺมปิฏกํ วิภชิตฺวา กเถตุํ อญฺเญสํ ถาโม วา พลํ วา นตฺถิ, อวิสโย เอส อญฺเญสํ, ตถาคตสฺเสว วิสโย. อิติ ภูมนฺตรปริจฺเฉทํ ปตฺวา พุทฺธานํ คชฺชิตํ มหนฺตํ โหติ, ญาณํ อนุปวิสติ…เป… สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ.

ເຊັ່ນດຽວກັນ, ໃນການຈຳແນກສະແດງພະອະພິທຳມະປິຕະກະ ອັນມີນັຍຫາທີ່ສຸດບໍ່ໄດ້ ດ້ວຍສະມັນຕະປັດຖານ 24 ປະການ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຫຼົ່ານີ້ຊື່ວ່າ ສະຕິປັດຖານ 4... ໄປຍານ... ມັກມີອົງ 8 ອັນປະເສີດ, ຂັນ 5, ອາຍະຕະນະ 12, ທາດ 18, ອະລິຍະສັດ 4, ອິນຊີ 22, ເຫດ 9, ອາຫານ 4, ຜັດສະ 7, ເວດທະນາ 7, ສັນຍາ 7, ເຈດຕະນາ 7, ຈິດ 7. ໃນທຳເຫຼົ່ານີ້, ທຳມີປະມານເທົ່ານີ້ ຊື່ວ່າ ກາມາວະຈະຣະທຳ, ທຳມີປະມານເທົ່ານີ້ ຊື່ວ່າ ຮູບາວະຈະຣະທຳ, ອະຮູບາວະຈະຣະທຳ, ແລະ ປະຣິຍາປັນນະທຳ, ທຳມີປະມານເທົ່ານີ້ ຊື່ວ່າ ລົກີທຳ, ທຳມີປະມານເທົ່ານີ້ ຊື່ວ່າ ລົກຸດຕະຣະທຳ', ໃນການຈຳແນກສະແດງນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີກຳລັງປັນຍາ ຫຼື ກຳລັງກາຍຂອງບຸກຄົນອື່ນເລີຍ; ເລື່ອງນີ້ບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງຄົນອື່ນ, ແຕ່ເປັນວິໄສຂອງພະຕຖາຄົດເທົ່ານັ້ນ. ດັ່ງນັ້ນ, ເມື່ອສະເດັດເຖິງການກຳນົດພູມິພິເສດ (Bhūmantara), ການບັນລືສີຫະນາດຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍຍ່ອມຍິ່ງໃຫຍ່, ພະປັນຍາຍານຍ່ອມຢັ່ງລົງເລິກ... ໄປຍານໃຫຍ່... ປະກອບດ້ວຍສູນຍະຕາ.

ตถา อยํ อวิชฺชา สงฺขารานํ นวหากาเรหิ ปจฺจโย โหติ, อุปฺปาโท หุตฺวา ปจฺจโย โหติ, ปวตฺตํ หุตฺวา, นิมิตฺตํ, อายูหนํ, สํโยโค, ปลิโพโธ, สมุทโย, เหตุ, ปจฺจโย หุตฺวา ปจฺจโย โหติ, ตถา สงฺขาราทโย วิญฺญาณาทีนํ. ยถาห – ‘‘กถํ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณํ? อวิชฺชา สงฺขารานํ อุปฺปาทฏฺฐิติ จ ปวตฺตฏฺฐิติ จ, นิมิตฺตฏฺฐิติ [Pg.95] จ, อายูหนฏฺฐิติ จ, สํโยคฏฺฐิติ จ, ปลิโพธฏฺฐิติ จ, สมุทยฏฺฐิติ จ, เหตุฏฺฐิติ จ, ปจฺจยฏฺฐิติ จ, อิเมหิ นวหากาเรหิ อวิชฺชา ปจฺจโย, สงฺขารา ปจฺจยสมุปฺปนฺนา, อุโภเปเต ธมฺมา ปจฺจยสมุปฺปนฺนาติ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณํ. อตีตมฺปิ อทฺธานํ, อนาคตมฺปิ อทฺธานํ อวิชฺชา สงฺขารานํ อุปฺปาทฏฺฐิติ จ…เป… ชาติ ชรามรณสฺส อุปฺปาทฏฺฐิติ จ…เป… ปจฺจยฏฺฐิติ จ, อิเมหิ นวหากาเรหิ ชาติ ปจฺจโย, ชรามรณํ ปจฺจยสมุปฺปนฺนํ, อุโภเปเต ธมฺมา ปจฺจยสมุปฺปนฺนาติ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๔๕). เอวมิมํ ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส ตถา ตถา ปจฺจยภาเวน ปวตฺตํ ติวฏฺฏํ ติยทฺธํ ติสนฺธึ จตุสงฺเขปํ วีสตาการํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ วิภชิตฺวา กเถตุํ อญฺเญสํ ถาโม วา พลํ วา นตฺถิ, อวิสโย เอส อญฺเญสํ, ตถาคตสฺเสว วิสโย, อิติ ปจฺจยาการํ ปตฺวา พุทฺธานํ คชฺชิตํ มหนฺตํ โหติ, ญาณํ อนุปวิสติ…เป… สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ອະວິຊຊານີ້ ເປັນປັດໄຈແກ່ສັງຂານທັງຫຼາຍ ດ້ວຍອາການ 9 ປະການ ຄື: ເປັນແດນເກີດ (ອຸບພາດ) ແລ້ວເປັນປັດໄຈ, ເປັນຄວາມເປັນໄປ (ປະວັດ) ແລ້ວເປັນປັດໄຈ, ເປັນນິມິດ, ເປັນການປະມວນມາ (ອາຍູຫະນະ), ເປັນການປະກອບ (ສັງໂຍກ), ເປັນເຄື່ອງຜູກພັນ (ປະລິໂພດ), ເປັນແດນເກີດຮ່ວມ (ສະມຸໄທ), ເປັນເຫດ (ຊະນົກເຫດ), ເປັນປັດໄຈ (ອຸປະຖຳ) ແລ້ວເປັນປັດໄຈ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ສັງຂານເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນປັດໄຈແກ່ວິນຍານເປັນຕົ້ນ. ດັ່ງທີ່ພຣະທຳມະເສນາບໍດີກ່າວໄວ້ວ່າ: 'ປັນຍາໃນການກຳນົດປັດໄຈ ເປັນທັມມັດຖິຕິຍານ ຢ່າງໃດ? ອະວິຊຊາ ເປັນອຸບພາດັດຖິຕິ (ຄວາມຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງແດນເກີດ) ແລະ ເປັນປະວັດຕັດຖິຕິ (ຄວາມຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງຄວາມເປັນໄປ), ເປັນນິມິດຕັດຖິຕິ, ເປັນອາຍູຫະນັດຖິຕິ, ເປັນສັງໂຍຄັດຖິຕິ, ເປັນປະລິໂພທັດຖິຕິ, ເປັນສະມຸທະຍັດຖິຕິ, ເປັນເຫຕຸດຖິຕິ, ເປັນປັດຈະຍັດຖິຕິ ແກ່ສັງຂານທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍອາການ 9 ປະການນີ້ ອະວິຊຊາເປັນປັດໄຈ, ສັງຂານເປັນທຳທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈ, ທຳທັງສອງນີ້ກໍເປັນທຳທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈ. ນີ້ຄືປັນຍາໃນການກຳນົດປັດໄຈ ເປັນທັມມັດຖິຕິຍານ. ເຖິງໃນກາລອະດີດ, ເຖິງໃນກາລອະນາຄົດ ອະວິຊຊາກໍເປັນອຸບພາດັດຖິຕິ... ຯລຯ ແກ່ສັງຂານທັງຫຼາຍ; ຊາດ ກໍເປັນອຸບພາດັດຖິຕິ... ຯລຯ ເປັນປັດຈະຍັດຖິຕິ ແກ່ຊະລາມໍຣະນະ. ດ້ວຍອາການ 9 ປະການນີ້ ຊາດເປັນປັດໄຈ, ຊະລາມໍຣະນະເປັນທຳທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈ, ທຳທັງສອງນີ້ກໍເປັນທຳທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈ. ນີ້ຄືປັນຍາໃນການກຳນົດປັດໄຈ ເປັນທັມມັດຖິຕິຍານ' (ປະຕິ. ມະ. 1.45). ການທີ່ຈະຈຳແນກສະແດງປະຕິຈຈະສະມຸບປາດນີ້ ທີ່ມີວັດຕະ 3, ອັດທາ 3, ສົນທິ 3, ສັງເຂບ 4, ອາການ 20 ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ທຳນັ້ນໆ ດ້ວຍປະການນັ້ນໆ, ກຳລັງ ຫຼື ຄວາມພຽນຂອງບຸກຄົນອື່ນຍ່ອມບໍ່ມີ. ນີ້ບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງຄົນອື່ນ, ແຕ່ເປັນວິໄສຂອງພຣະຕຖາຄົດເທົ່ານັ້ນ. ດັ່ງນັ້ນ, ເມື່ອເຂົ້າເຖິງປັດຈະຍາການແລ້ວ, ພຣະສຸຣະສຽງບັນລືສີຫະນາດຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍຍ່ອມຍິ່ງໃຫຍ່, ຍານຍ່ອມຢັ່ງຮູ້... ເປັນທຳທີ່ປະກອບດ້ວຍສຸຍຍະຕາ.

ตถา จตฺตาโร ชนา สสฺสตวาทา นาม, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสตวาทา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา, โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา นาม. เต อิทํ นิสฺสาย อิทํ คณฺหนฺตีติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ ภินฺทิตฺวา นิชฺชฏํ นิคฺคุมฺพํ กตฺวา กเถตุํ อญฺเญสํ ถาโม วา พลํ วา นตฺถิ, อวิสโย เอส อญฺเญสํ, ตถาคตสฺเสว วิสโย. อิติ สมยนฺตรํ ปตฺวา พุทฺธานํ คชฺชิตํ มหนฺตํ โหติ, ญาณํ อนุปวิสติ, พุทฺธญาณสฺส มหนฺตตา ปญฺญายติ, เทสนา คมฺภีรา โหติ, ติลกฺขณาหตา, สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตาติ.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຊົນ 4 ພວກ ຊື່ວ່າ ສັດສະຕະວາທີ, ຊົນ 4 ພວກ ຊື່ວ່າ ເອກັດຈະສັດສະຕະວາທີ, ຊົນ 4 ພວກ ຊື່ວ່າ ອັນຕານັນຕິກະ, ຊົນ 4 ພວກ ຊື່ວ່າ ອะມະຣາວິກເຂປິກະ, ຊົນ 2 ພວກ ຊື່ວ່າ ອະທິດຈະສະມຸບປັນນິກະ, ຊົນ 16 ພວກ ຊື່ວ່າ ສັນຍີວາທີ, ຊົນ 8 ພວກ ຊື່ວ່າ ອະສັນຍີວາທີ, ຊົນ 8 ພວກ ຊື່ວ່າ ເນວະສັນຍີນາສັນຍີວາທີ, ຊົນ 7 ພວກ ຊື່ວ່າ ອຸດເຊທະວາທີ, ແລະ ຊົນ 5 ພວກ ຊື່ວ່າ ທິດຖະທັມມະນິບພານະວາທີ. ຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ ອາໄສປະຕິຈຈະສະມຸບປາດນີ້ ຈຶ່ງຍຶດຖືມິດສາທິດຖິນີ້. ການທີ່ຈະຈຳແນກທຳລາຍທິດຖິ 62 ປະການນີ້ ເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີຄວາມຮົກຊັດເໝືອນກໍໄຜ່ ເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີຄວາມຮົກຊັດເໝືອນປ່າຊັດ ແລ້ວສະແດງນັ້ນ, ກຳລັງ ຫຼື ຄວາມພຽນຂອງບຸກຄົນອື່ນຍ່ອມບໍ່ມີ. ນີ້ບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງຄົນອື່ນ, ແຕ່ເປັນວິໄສຂອງພຣະຕຖາຄົດເທົ່ານັ້ນ. ດັ່ງນັ້ນ, ເມື່ອເຂົ້າເຖິງລັດທິອື່ນແລ້ວ, ພຣະສຸຣະສຽງບັນລືສີຫະນາດຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍຍ່ອມຍິ່ງໃຫຍ່, ຍານຍ່ອມຢັ່ງຮູ້, ຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງພຣະພຸດທະຍານຍ່ອມປາກົດ, ພຣະທຳມະເທດສະນາຍ່ອມເລິກເຊິ່ງ, ຖືກປະທັບຕາດ້ວຍໄຕລັກ, ແລະ ປະກອບດ້ວຍສຸຍຍະຕາ.

อิมสฺมึ ปน ฐาเน สมยนฺตรํ ลพฺภติ, ตสฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส มหนฺตภาวทสฺสนตฺถํ เทสนาย จ สุญฺญตาปกาสนวิภาวนตฺถํ สมยนฺตรํ อนุปวิสนฺโต ธมฺมราชา – ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา’’ติ เอวํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ อารภิ.

ກໍໃນທີ່ນີ້ ຍ່ອມໄດ້ລັດທິອື່ນ (ມິດສາທິດຖິຕ່າງໆ), ເພາະເຫດນັ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງພຣະສັບພັນຍຸຕະຍານ ແລະ ເພື່ອສະແດງຄວາມແຈ່ມແຈ້ງແຫ່ງການປະກາດສຸຍຍະຕາໃນພຣະເທດສະນາ, ພຣະທຳມະຣາຊາ ຜູ້ຢັ່ງເຂົ້າສູ່ລັດທິອື່ນດ້ວຍພຣະຊານ ຈຶ່ງຊົງປາຣົບຄຳວິສັດຊະນາບັນຫາວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ມີສະມະນະພຣາມບາງພວກ...' ດັ່ງນີ້.

๒๙. ตตฺถ สนฺตีติ อตฺถิ สํวิชฺชนฺติ อุปลพฺภนฺติ. ภิกฺขเวติ อาลปนวจนํ. เอเกติ เอกจฺเจ. สมณพฺราหฺมณาติ ปพฺพชฺชูปคตภาเวน สมณา, ชาติยา พฺราหฺมณา. โลเกน วา สมณาติ จ พฺราหฺมณาติ จ เอวํ สมฺมตา. ปุพฺพนฺตํ กปฺเปตฺวา วิกปฺเปตฺวา คณฺหนฺตีติ ปุพฺพนฺตกปฺปิกา. ปุพฺพนฺตกปฺโป วา [Pg.96] เอเตสํ อตฺถีติ ปุพฺพนฺตกปฺปิกา. ตตฺถ อนฺโตติ อยํ สทฺโท อนฺตอพฺภนฺตรมริยาทลามกปรภาคโกฏฺฐาเสสุ ทิสฺสติ. ‘‘อนฺตปูโร อุทรปูโร’’ติอาทีสุ หิ อนฺเต อนฺตสทฺโท. ‘‘จรนฺติ โลเก ปริวารฉนฺนา อนฺโต อสุทฺธา พหิ โสภมานา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๒๒) อพฺภนฺตเร. ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ (จูฬว. ๒๗๘). ‘‘สา หริตนฺตํ วา ปนฺถนฺตํ วา เสลนฺตํ วา อุทกนฺตํ วา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๔) มริยาทายํ. ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกานํ ยทิทํ ปิณฺโฑลฺย’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๘๐) ลามเก. ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๕๑) ปรภาเค. สพฺพปจฺจยสงฺขโย หิ ทุกฺขสฺส ปรภาโค โกฏีติ วุจฺจติ. ‘‘สกฺกาโย โข, อาวุโส, เอโก อนฺโต’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๖.๖๑) โกฏฺฐาเส. สฺวายํ อิธาปิ โกฏฺฐาเส วตฺตติ.

໒໙. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ສັນຕິ' ໄດ້ແກ່ ມີຢູ່, ປາກົດຢູ່, ຫາໄດ້ຢູ່. ຄຳວ່າ 'ພິກຂະເວ' ເປັນຄຳຮ້ອງເອີ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເອເກ' ໄດ້ແກ່ ບາງພວກ. ຄຳວ່າ 'ສະມະນະພຣາມ' ໄດ້ແກ່ ເປັນສະມະນະ ເພາະເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນບັນພະຊິດ, ເປັນພຣາມໂດຍກຳເນີດ; ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄື ຜູ້ທີ່ຊາວໂລກສົມມຸດວ່າ ເປັນສະມະນະ ແລະ ເປັນພຣາມ. ຜູ້ດຳຣິ ແລະ ປຸງແຕ່ງເຖິງສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ (ອະດີດ) ແລ້ວຍຶດຖືໄວ້ ຊື່ວ່າ 'ປຸບພັນຕະກັປປິກະ'; ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຜູ້ທີ່ມີຄວາມດຳຣິເຖິງສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ປຸບພັນຕະກັປປິກະ'. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ອັນຕະ' ນີ້ ປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ ໄສ້, ພາຍໃນ, ຂອບເຂດ, ເລວຊາມ, ສ່ວນເບື້ອງປາຍ, ແລະ ພາກສ່ວນ. ດ້ວຍວ່າ ໃນຄຳວ່າ 'ອັນຕະປູໂຣ ອຸທະຣະປູໂຣ' (ເຕັມไปด้วยໄສ້ ເຕັມไปด้วยທ້ອງ) ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ 'ອັນຕະ' ໝາຍເຖິງ ໄສ້. ໃນຄຳວ່າ 'ທ່ຽວໄປໃນໂລກ ແວດລ້ອມດ້ວຍບໍລິວານ ພາຍໃນບໍ່ສະອາດ ພາຍນອກງົດງາມ' ເປັນຕົ້ນ, ໝາຍເຖິງ ພາຍໃນ. ໃນຄຳວ່າ 'ທີ່ສຸດແຫ່ງປະຄົດເອວ ຍ່ອມຊຳລຸດ' ແລະ 'ໄຟນັ້ນມາເຖິງປາຍຫຍ້າ, ປາຍທາງ, ປາຍຫີນ ຫຼື ປາຍນ້ຳ' ເປັນຕົ້ນ, ໝາຍເຖິງ ຂອບເຂດ. ໃນຄຳວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ການຂໍທານນີ້ ເປັນສິ່ງເລວຊາມທີ່ສຸດໃນບັນດາການລ້ຽງຊີບ' ເປັນຕົ້ນ, ໝາຍເຖິງ ເລວຊາມ. ໃນຄຳວ່າ 'ນີ້ຄືທີ່ສຸດແຫ່ງທຸກ' ເປັນຕົ້ນ, ໝາຍເຖິງ ສ່ວນເບື້ອງປາຍ (ເພາະວ່າ ຄວາມດັບໄປແຫ່ງປັດໄຈທັງປວງ ຄື ພຣະນິບພານ ເປັນສ່ວນເບື້ອງປາຍ ຫຼື ທີ່ສຸດແຫ່ງທຸກ). ໃນຄຳວ່າ 'ອາວຸໂສ, ສັກກາຍະ ເປັນສ່ວນໜຶ່ງ' ເປັນຕົ້ນ, ໝາຍເຖິງ ພາກສ່ວນ. ຄຳວ່າ 'ອັນຕະ' ນັ້ນ ເຖິງໃນທີ່ນີ້ ກໍໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ພາກສ່ວນ ເຊັ່ນກັນ.

กปฺปสทฺโทปิ – ‘‘ติฏฺฐตุ, ภนฺเต ภควา กปฺปํ’’ (ที. นิ. ๒.๑๖๗), ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุํ’’ (อ. นิ. ๘.๘๐), ‘‘กปฺปกเตน อกปฺปกตํ สํสิพฺพิตํ โหตี’’ติ, (ปาจิ. ๓๗๑) เอวํ อายุกปฺปเลสกปฺปวินยกปฺปาทีสุ สมฺพหุเลสุ อตฺเถสุ วตฺตติ. อิธ ตณฺหาทิฏฺฐีสุ วตฺตตีติ เวทิตพฺโพ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘กปฺปาติ ทฺเว กปฺปา, ตณฺหากปฺโป จ ทิฏฺฐิกปฺโป จา’’ติ (มหานิ. ๒๘). ตสฺมา ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อตีตํ ขนฺธโกฏฺฐาสํ กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา ฐิตาติ ปุพฺพนฺตกปฺปิกาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตสํ เอวํ ปุพฺพนฺตํ กปฺเปตฺวา ฐิตานํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนวเสน ปุพฺพนฺตเมว อนุคตา ทิฏฺฐีติ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน. เต เอวํทิฏฺฐิโน ตํ ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อาคมฺม ปฏิจฺจ อญฺญมฺปิ ชนํ ทิฏฺฐิคติกํ กโรนฺตา อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ.

ເຖິງຄຳວ່າ 'ກັປປະ' ກໍດີ ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍຫຼາຍຢ່າງ ເຊັ່ນ ອາຍຸກັບ ໃນຄຳວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຂໍພຣະອົງຈົ່ງດຳຣົງຢູ່ຕະຫຼອດກັປເຖີດ', ເລສະກັບ (ເຫດຜົນເລັກນ້ອຍ) ໃນຄຳວ່າ 'ມີເຫດຜົນທີ່ຈະນອນ', ແລະ ວິນະຍະກັບ (ການເຮັດພິນທຸ) ໃນຄຳວ່າ 'ຈີວອນທີ່ເຮັດພິນທຸແລ້ວ ຫຍິບຕິດກັບຈີວອນທີ່ບໍ່ໄດ້ເຮັດພິນທຸ' ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ຕັນຫາ ແລະ ທິດຖິ. ດັ່ງທີ່ພຣະທຳມະເສນາບໍດີກ່າວໄວ້ວ່າ: 'ຄຳວ່າ ກັບ ໄດ້ແກ່ ກັບ 2 ປະການ ຄື ຕັນຫາກັບ ແລະ ທິດຖິກັບ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນທີ່ນີ້ວ່າ ຜູ້ດຳຣິ ແລະ ປຸງແຕ່ງສ່ວນແຫ່ງຂັນໃນອະດີດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາແລະທິດຖິ ແລ້ວຕັ້ງຢູ່ ຊື່ວ່າ 'ປຸບພັນຕະກັປປິກະ'. ພວກເຂົາຜູ້ດຳຣິເຖິງສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນແລ້ວຕັ້ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນ ມີທິດຖິທີ່ຄ້ອຍຕາມສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນນັ້ນເອງ ໂດຍອຳນາດການເກີດຂຶ້ນຊ້ຳໆ ຊື່ວ່າ 'ປຸບພັນຕານຸທິດຖິ'. ພວກເຂົາຜູ້ມີທິດຖິຢ່າງນັ້ນ ປາຣົບ, ອາໄສ, ຍຶດໝັ້ນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນນັ້ນ ເຮັດໃຫ້ຊົນອື່ນເປັນຜູ້ມີມິດສາທິດຖິໄປນຳ ຈຶ່ງກ່າວຄຳສະແດງຄວາມຍຶດໝັ້ນ (ອະທິມຸດຕິປະທະ) ຕ່າງໆ ດ້ວຍເຫດ 18 ປະການ.

ตตฺถ อเนกวิหิตานีติ อเนกวิธานิ. อธิมุตฺติปทานีติ อธิวจนปทานิ. อถ วา ภูตํ อตฺถํ อภิภวิตฺวา ยถาสภาวโต อคฺคเหตฺวา ปวตฺตนโต อธิมุตฺติโยติ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ. อธิมุตฺตีนํ ปทานิ อธิมุตฺติปทานิ, ทิฏฺฐิทีปกานิ วจนานีติ อตฺโถ. อฏฺฐารสหิ วตฺถูหีติ อฏฺฐารสหิ การเณหิ.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ອະເນກະວິຫິຕານິ' ໄດ້ແກ່ ຫຼາຍປະການ. ຄຳວ່າ 'ອະທິມຸດຕິປະທານິ' ໄດ້ແກ່ ບົດແຫ່ງຊື່ (ອະທິວະຈະນະປະທະ). ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທິດຖິທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ 'ອະທິມຸດຕິ' ເພາະຄອບງຳເນື້ອຄວາມທີ່ແທ້ຈິງ ແລ້ວເກີດຂຶ້ນ ໂດຍບໍ່ຖືເອົາຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ບົດແຫ່ງອະທິມຸດຕິ (ທິດຖິ) ເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອະທິມຸດຕິປະທະ' ໝາຍເຖິງ ຖ້ອຍຄຳທີ່ສະແດງເຖິງມິດສາທິດຖິ. ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍວັດຖຸ 18' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເຫດ 18 ປະການ.

๓๐. อิทานิ [Pg.97] เยหิ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ อภิวทนฺติ, เตสํ กเถตุกมฺยตาย ปุจฺฉาย ‘‘เต จ โข โภนฺโต’’ติอาทินา นเยน ปุจฺฉิตฺวา ตานิ วตฺถูนิ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, ทิฏฺฐิคตสฺเสตํ อธิวจนํ. สสฺสโต วาโท เอเตสนฺติ สสฺสตวาทา, สสฺสตทิฏฺฐิโนติ อตฺโถ. เอเตเนว นเยน อิโต ปเรสมฺปิ เอวรูปานํ ปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจาติ รูปาทีสุ อญฺญตรํ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คเหตฺวา ตํ สสฺสตํ อมรํ นิจฺจํ ธุวํ ปญฺญเปนฺติ. ยถาห – ‘‘รูปํ อตฺตา เจว โลโก จ สสฺสโต จาติ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ตถา เวทนํ, สญฺญํ, สงฺขาเร, วิญฺญาณํ อตฺตา เจว โลโก จ สสฺสโต จาติ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺตี’’ติ.

໓໐. ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງມີພຣະປະສົງຈະສະແດງເຫດ 18 ປະການ ທີ່ພວກເຂົາໃຊ້ກ່າວຢືນຢັນ ຈຶ່ງຊົງຖາມດ້ວຍວິທີມີຄຳວ່າ 'ກໍທ່ານຜູ້ຈະເລີນເຫຼົ່ານັ້ນ...' ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຊົງຈຳແນກສະແດງເຫດເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍຕັດຄຳວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ມີ...' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ວາທະ' ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ພວກເຂົາໃຊ້ກ່າວ (ຍຶດຖື) ນີ້ເປັນຊື່ຂອງມິດສາທິດຖິ. ພວກທີ່ມີວາທະວ່າທ່ຽງ ຊື່ວ່າ 'ສັດສະຕະວາທີ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີສັດສະຕະທິດຖິ. ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ໂດຍວິທີນີ້ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດທີ່ມີລັກສະນະດຽວກັນນີ້ ຕໍ່ຈາກນີ້ໄປ. ຄຳວ່າ 'ອັດຕະແລະໂລກທ່ຽງ' ໄດ້ແກ່ ການຍຶດຖືຂັນໃດຂັນໜຶ່ງມີຮູບເປັນຕົ້ນວ່າ ເປັນອັດຕະ ແລະ ເປັນໂລກ ແລ້ວບັນຍັດວ່າ ອັດຕະແລະໂລກນັ້ນທ່ຽງ, ບໍ່ຕາຍ, ໝັ້ນຄົງ, ຍືນຍົງ. ດັ່ງທີ່ພຣະທຳມະເສນາບໍດີກ່າວໄວ້ວ່າ: 'ພວກເຂົາບັນຍັດອັດຕະແລະໂລກວ່າ ຮູບເປັນອັດຕະ ແລະ ໂລກກໍທ່ຽງ, ໃນທຳນອງດຽວກັນ ພວກເຂົາກໍບັນຍັດເວທະນາ, ສັນຍາ, ສັງຂານ, ວິນຍານ ວ່າເປັນອັດຕະ ແລະ ໂລກກໍທ່ຽງ'.

๓๑. อาตปฺปมนฺวายาติอาทีสุ วีริยํ กิเลสานํ อาตาปนภาเวน อาตปฺปนฺติ วุตฺตํ. ตเทว ปทหนวเสน ปธานํ. ปุนปฺปุนํ ยุตฺตวเสน อนุโยโคติ. เอวํ ติปฺปเภทํ วีริยํ อนฺวาย อาคมฺม ปฏิจฺจาติ อตฺโถ. อปฺปมาโท วุจฺจติ สติยา อวิปฺปวาโส. สมฺมา มนสิกาโรติ อุปายมนสิกาโร, ปถมนสิกาโร, อตฺถโต ญาณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺมิญฺหิ มนสิกาเร ฐิตสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ ญาณํ อิชฺฌติ, อยํ อิมสฺมึ ฐาเน มนสิกาโรติ อธิปฺเปโต. ตสฺมา วีริยญฺจ สติญฺจ ญาณญฺจ อาคมฺมาติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. ตถารูปนฺติ ตถาชาติกํ. เจโตสมาธินฺติ จิตฺตสมาธึ. ผุสตีติ วินฺทติ ปฏิลภติ. ยถา สมาหิเต จิตฺเตติ เยน สมาธินา สมฺมา อาหิเต สุฏฺฐุ ฐปิเต จิตฺตมฺหิ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสนฺติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต.

໓໑. ໃນຄຳວ່າ 'ອາຕັບປະມັນວາຍະ' ເປັນຕົ້ນ, ຄວາມພຽນ ຊື່ວ່າ 'ອາຕັບປະ' ເພາະເຮັດໃຫ້ກิເລດຮ້ອນຮົນ. ຄວາມພຽນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ 'ປະທານະ' ເພາະຄວາມພະຍາຍາມ. ຊື່ວ່າ 'ອະນຸໂຍຄະ' ເພາະປະກອບເນືອງໆ. ດັ່ງນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ອັນວາຍະ' ຈຶ່ງໝາຍເຖິງ ອາໄສ, ຍຶດໜັ້ນຄວາມພຽນທີ່ມີ 3 ປະການນີ້. ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄວາມບໍ່ປະໝາດ ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ປາສະຈາກສະຕິ. ຄຳວ່າ 'ສັມມາມະນະສິການ' ໄດ້ແກ່ ອຸປາຍະມະນະສິການ (ການມົນສิການໂດຍອຸບາຍ), ປະຖະມະນະສິການ (ການມົນສິການຖືກທາງ), ໂດຍສະພາວະທຳ ໄດ້ແກ່ ປັນຍາຍານ. ດ້ວຍວ່າ ມົນສິການໃດ ທີ່ເມື່ອໂຍຄີຕັ້ງຢູ່ແລ້ວ ປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານຍ່ອມສຳເລັດ, ມົນສິການນັ້ນເອງ ທີ່ປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ອາໄສຄວາມພຽນ, ສະຕິ ແລະ ຍານ' ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນທີ່ນີ້. ຄຳວ່າ 'ຕະຖາຣູປັງ' ໄດ້ແກ່ ມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເຈໂຕສະມາທິງ' ໄດ້ແກ່ ສະມາທິແຫ່ງຈິດ (ຈະຕຸດຖະຊານສະມາທິ). ຄຳວ່າ 'ຜຸສະຕິ' ໄດ້ແກ່ ບັນລຸ, ໄດ້ຮັບ. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອຈິດສະມາທິຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວ' ໄດ້ແກ່ ເມື່ອຈິດຖືກຕັ້ງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ດ້ວຍສະມາທິໃດ. ສ່ວນເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ 'ອະເນກະວິຫິຕັງ ປຸບເພນິວາສັງ' ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນວິສຸດທິມັກ.

โส เอวมาหาติ โส เอวํ ฌานานุภาวสมฺปนฺโน หุตฺวา ทิฏฺฐิคติโก เอวํ วทติ. วญฺโฌติ วญฺฌปสุวญฺฌตาลาทโย วิย อผโล กสฺสจิ อชนโกติ. เอเตน ‘‘อตฺตา’’ติ จ ‘‘โลโก’’ติ จ คหิตานํ ฌานาทีนํ รูปาทิชนกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ปพฺพตกูฏํ วิย ฐิโตติ กูฏฏฺโฐ. เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโตติ เอสิกฏฺฐายี วิย หุตฺวา ฐิโตติ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต. ยถา สุนิขาโต เอสิกตฺถมฺโภ นิจฺจโล ติฏฺฐติ, เอวํ ฐิโตติ อตฺโถ. อุภเยนปิ โลกสฺส วินาสาภาวํ ทีเปติ. เกจิ ปน อีสิกฏฺฐายิฏฺฐิโตติ ปาฬึ วตฺวา มุญฺเช อีสิกา วิย ฐิโตติ วทนฺติ[Pg.98]. ตตฺรายมธิปฺปาโย – ยทิทํ ชายตีติ วุจฺจติ, ตํ มุญฺชโต อีสิกา วิย วิชฺชมานเมว นิกฺขมติ. ยสฺมา จ อีสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต, ตสฺมา เตว สตฺตา สนฺธาวนฺติ, อิโต อญฺญตฺถ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ 'ຜູ້ນັ້ນກ່າວຢ່າງນີ້' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ນັ້ນເປັນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງຊານ ແລະ ເປັນຜູ້ມີມິດສາທິດຖິ ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ໝັນ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີຜົນ ເໝືອນສັດທີ່ເປັນໝັນ ຫຼື ຕົ້ນຕານທີ່ເປັນໝັນ ເພາະບໍ່ເຮັດໃຫ້ສິ່ງໃດເກີດຂຶ້ນ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມປະຕິເສດຄວາມເປັນແດນເກີດແຫ່ງຮູບເປັນຕົ້ນ ຂອງຊານເປັນຕົ້ນ ທີ່ພວກເຂົາຍຶດຖືວ່າ ເປັນອັດຕະ ແລະ ເປັນໂລກ. ຕັ້ງຢູ່ເໝືອນຍອດພູເຂົາ ຊື່ວ່າ 'ກູດັດຖະ'. ຕັ້ງຢູ່ເໝືອນເສົາລະນຽດ ຊື່ວ່າ 'ເອສິກັດຖາຍິຕຖິຕະ'. ອະທິບາຍວ່າ ຕັ້ງຢູ່ຢ່າງໝັ້ນຄົງ ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ເໝືອນເສົາລະນຽດທີ່ຝັງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ. ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ດ້ວຍຄຳທັງສອງນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີຄວາມຈິບຫາຍແຫ່ງໂລກ (ອັດຕະ). ແຕ່ອາຈານບາງພວກ ສູດບົດບາລີວ່າ 'ອີສິກັດຖາຍິຕຖິຕະ' ແລ້ວກ່າວວ່າ ຕັ້ງຢູ່ເໝືອນໄສ້ຫຍ້າປ້ອງ (ອີສິກາ) ໃນກໍຫຍ້າປ້ອງ (ມຸນຊະ). ໃນຄຳນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ: ສິ່ງໃດທີ່ເອີ້ນວ່າ ເກີດຂຶ້ນ, ສິ່ງນັ້ນຍ່ອມປາກົດອອກມາທັງທີ່ມີຢູ່ແລ້ວ ເໝືອນໄສ້ຫຍ້າປ້ອງທີ່ຖອດອອກມາຈາກກໍຫຍ້າປ້ອງ. ແລະ ເພາະຕັ້ງຢູ່ເໝືອນໄສ້ຫຍ້າປ້ອງ ເພາະເຫດນັ້ນ ສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ຈຶ່ງທ່ອງທ່ຽວໄປ ຍ້າຍຈາກພົບນີ້ໄປສູ່ພົບອື່ນ. ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ.

สํสรนฺตีติ อปราปรํ สญฺจรนฺติ. จวนฺตีติ เอวํ สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ. ตถา อุปปชฺชนฺตีติ. อฏฺฐกถายํ ปน ปุพฺเพ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ วตฺวา อิทานิ เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺตีติอาทินา วจเนน อยํ ทิฏฺฐิคติโก อตฺตนาเยว อตฺตโน วาทํ ภินฺทติ, ทิฏฺฐิคติกสฺส ทสฺสนํ นาม น นิพทฺธํ, ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุ วิย จญฺจลํ, อุมฺมตฺตกปจฺฉิยํ ปูวขณฺฑคูถโคมยาทีนิ วิย เจตฺถ สุนฺทรมฺปิ อสุนฺทรมฺปิ โหติ เยวาติ วุตฺตํ. อตฺถิตฺเวว สสฺสติสมนฺติ เอตฺถ สสฺสตีติ นิจฺจํ วิชฺชมานตาย มหาปถวึว มญฺญติ, ตถา สิเนรุปพฺพตจนฺทิมสูริเย. ตโต เตหิ สมํ อตฺตานํ มญฺญมานา อตฺถิ ตฺเวว สสฺสติสมนฺติ วทนฺติ.

ຄຳວ່າ 'ສັງສະຣັນຕິ' ໄດ້ແກ່ ທ່ອງທ່ຽວໄປມາຈາກພົບໜຶ່ງໄປສູ່ອີກພົບໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ຈະວັນຕິ' ໄດ້ແກ່ ເຖິງຄວາມນັບວ່າ ເຄື່ອນໄປຢ່າງນີ້. ໃນທຳນອງດຽວກັນ ຄຳວ່າ 'ອຸປະປັດຊັນຕິ' ກໍໄດ້ແກ່ ເຖິງຄວາມນັບວ່າ ເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາກ່າວວ່າ: ໃນຕອນຕົ້ນ ຜູ້ນັ້ນກ່າວວ່າ 'ອັດຕະແລະໂລກທ່ຽງ' ແຕ່ບັດນີ້ ກັບກ່າວວ່າ 'ສັດເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມທ່ອງທ່ຽວໄປ' ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄຳເວົ້າເຫຼົ່ານີ້ ຜູ້ມີມິດສາທິດຖິຜູ້ນີ້ ຍ່ອມທຳລາຍວາທະຂອງຕົນເອງ. ຄວາມເຫັນຂອງຜູ້ມີມິດສາທິດຖິ ບໍ່ມີຄວາມແນ່ນອນ ຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວ ເໝືອນຫຼັກໄມ້ທີ່ປັກໄວ້ໃນກອງແກບ. ແລະ ໃນມິດສາທິດຖິນີ້ ຍ່ອມມີທັງສິ່ງທີ່ດີແລະບໍ່ດີ ປົນເປກັນ ເໝືອນເຂົ້າໜົມ, ອຸດຈາຣະ, ຂີ້ງົວ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຢູ່ໃນກະບຸງຂອງຄົນບ້າ. ໃນຄຳວ່າ 'ມີຢູ່ຢ່າງແນ່ນອນ ເໝືອນສິ່ງທີ່ທ່ຽງ' ນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ສິ່ງທີ່ທ່ຽງ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ນັ້ນສຳຄັນໝາຍອັດຕະວ່າ ເປັນສິ່ງທີ່ມີຢູ່ຕະຫຼອດໄປ ເໝືອນແຜ່ນດິນໃຫຍ່, ເໝືອນພູເຂົາສิເນຣຸ, ພຣະຈັນ ແລະ ພຣະອາທິດ. ຈາກນັ້ນ ເມື່ອສຳຄັນໝາຍອັດຕະວ່າ ສະເໝີດ້ວຍສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີຢູ່ຢ່າງແນ່ນອນ ເໝືອນສິ່ງທີ່ທ່ຽງ'.

อิทานิ สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติอาทิกาย ปฏิญฺญาย สาธนตฺถํ เหตุํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวายา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิมินามหํ เอตํ ชานามีติ อิมินา วิเสสาธิคเมน อหํ เอตํ ปจฺจกฺขโต ชานามิ, น เกวลํ สทฺธามตฺตเกเนว วทามีติ ทสฺเสติ, มกาโร ปเนตฺถ ปทสนฺธิกรณตฺถํ วุตฺโต. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานนฺติ จตูหิ วตฺถูหีติ วตฺถุสทฺเทน วุตฺเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ อิทํ ปฐมํ ฐานํ, อิทํ ชาติสตสหสฺสมตฺตานุสฺสรณํ ปฐมํ การณนฺติ อตฺโถ.

ບັດນີ້ ເພື່ອພິສູດຄຳປະຕິຍານທີ່ຂຶ້ນຕົ້ນວ່າ 'ອັດຕາແລະໂລກທ່ຽງ' ເປັນຕົ້ນ ເມື່ອຈະສະແດງເຫດ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ເພາະເຫດໃດ? ດ້ວຍວ່າ ເຮົາອາໄສຄວາມພຽນ...' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'imināmahaṃ etaṃ jānāmi' (ດ້ວຍເຫດນີ້ ເຮົາຈຶ່ງຮູ້ສິ່ງນີ້) ສະແດງວ່າ ດ້ວຍການບັນລຸຄຸນວິເສດນີ້ (ຄື ປຸພເພນິວາສານຸສສະຕິຍານ) ເຮົາຈຶ່ງຮູ້ສິ່ງນີ້ໂດຍປະຈັກຕາ ບໍ່ແມ່ນກ່າວພຽງແຕ່ດ້ວຍຄວາມເຊື່ອເທົ່ານັ້ນ; ສ່ວນອັກສອນ 'ມ' ໃນບົດນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ເພື່ອເຊື່ອມບົດ (ສົນທິ). ບົດວ່າ 'Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ' (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ນີ້ຄືຖານະທີໜຶ່ງ) ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນຖານະ 4 ປະການ ທີ່ຊົງກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ວັດຖຸ' ວ່າ 'ດ້ວຍວັດຖຸ 4 ປະການ' ນີ້ຄືຖານະທີໜຶ່ງ, ນີ້ຄືເຫດຜົນປະການທຳອິດ ຄືການລະນຶກຊາດໄດ້ປະມານແສນຊາດ.

๓๒-๓๓. อุปริ วารทฺวเยปิ เอเสว นโย. เกวลญฺหิ อยํ วาโร อเนกชาติสตสหสฺสานุสฺสรณวเสน วุตฺโต. อิตเร ทสจตฺตาลีสสํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺปานุสฺสรณวเสน. มนฺทปญฺโญ หิ ติตฺถิโย อเนกชาติสตสหสฺสมตฺตํ อนุสฺสรติ, มชฺฌิมปญฺโญ ทสสํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺปานิ, ติกฺขปญฺโญ จตฺตาลีสํ, น ตโต อุทฺธํ.

໓໒-໓໓. ໃນວາລະທັງສອງຂ້າງເທິງ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ດ້ວຍວ່າ ວາລະທຳອິດນີ້ ຊົງກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການລະນຶກຊາດໄດ້ຫຼາຍແສນຊາດເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນວາລະທີ່ເຫຼືອ (ວາລະທີສອງແລະທີສາມ) ຊົງg່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການລະນຶກເຖິງສັງວັດຕະກັບແລະວິວັດຕະກັບ 10 ກັບ ແລະ 40 ກັບ. ດ້ວຍວ່າ ອັນຍະເດຍລະຖີຜູ້ມີປັນຍາອ່ອນ ຍ່ອມລະນຶກໄດ້ພຽງແຕ່ຫຼາຍແສນຊາດ, ຜູ້ມີປັນຍາປານກາງ ຍ່ອມລະນຶກໄດ້ 10 ສັງວັດຕະກັບແລະວິວັດຕະກັບ, ຜູ້ມີປັນຍາແກ່ກ້າ ຍ່ອມລະນຶກໄດ້ 40 ກັບ, ບໍ່ສາມາດລະນຶກໄດ້ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ.

๓๔. จตุตฺถวาเร ตกฺกยตีติ ตกฺกี, ตกฺโก วา อสฺส อตฺถีติ ตกฺกี. ตกฺเกตฺวา วิตกฺเกตฺวา ทิฏฺฐิคาหิโน เอตํ อธิวจนํ. วีมํสาย สมนฺนาคโตติ วีมํสี. วีมํสา นาม ตุลนา รุจฺจนา ขมนา. ยถา หิ ปุริโส ยฏฺฐิยา อุทกํ วีมํสิตฺวา โอตรติ, เอวเมว โย ตุลยิตฺวา รุจฺจิตฺวา [Pg.99] ขมาเปตฺวา ทิฏฺฐึ คณฺหาติ, โส ‘‘วีมํสี’’ติ เวทิตพฺโพ. ตกฺกปริยาหตนฺติ ตกฺเกน ปริยาหตํ, เตน เตน ปริยาเยน ตกฺเกตฺวาติ อตฺโถ. วีมํสานุจริตนฺติ ตาย วุตฺตปฺปการาย วีมํสาย อนุจริตํ. สยํปฏิภานนฺติ อตฺตโน ปฏิภานมตฺตสญฺชาตํ. เอวมาหาติ สสฺสตทิฏฺฐึ คเหตฺวา เอวํ วทติ.

໓໔. ໃນວາລະທີສີ່ ບຸກຄົນໃດຍ່ອມຕຶກຕອງ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'ນັກເດົາ' (takkī), ຫຼື ຄວາມຕຶກຕອງຂອງບຸກຄົນນັ້ນມີຢູ່ ເພາະເຫດນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ນັກເດົາ'. ຄຳວ່ານັກເດົານີ້ ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງຜູ້ຍຶດຖືມິດສາທິດຖິ ໂດຍການຕຶກຕອງແລະດຳຣິ. ບຸກຄົນໃດປະກອບດ້ວຍການໄຕ່ຕອງ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'ນັກວິໄຈ' (vīmaṃsī). ການໄຕ່ຕອງນັ້ນ ໄດ້ແກ່ ການປຽບທຽບ, ຄວາມພໍໃຈ, ແລະຄວາມຊອບໃຈ. ປຽບເໝືອນບຸກຄົນໃຊ້ໄມ້ຢັ່ງເບິ່ງນ້ຳແລ້ວຈຶ່ງລົງໄປ ສັນໃດ, ສັນນັ້ນຄືກັນ ບຸກຄົນໃດປຽບທຽບແລ້ວ ພໍໃຈແລ້ວ ຊອບໃຈແລ້ວ ຈຶ່ງຍຶດຖືທິດຖິ ບຸກຄົນນັ້ນພຶງຊາບວ່າ 'ນັກວິໄຈ'. ບົດວ່າ 'takkapariyāhataṃ' ຄື ຖືກຕີລວດລາຍດ້ວຍຄວາມຕຶກຕອງ ມີອະທິບາຍວ່າ ຕຶກຕອງດ້ວຍເຫດຜົນນັ້ນໆ. ບົດວ່າ 'vīmaṃsānucaritaṃ' ຄື ຖືກໄຕ່ຕອງດ້ວຍການໄຕ່ຕອງມີປະການດັ່ງກ່າວແລ້ວນັ້ນ. ບົດວ່າ 'sayaṃpaṭibhānaṃ' ຄື ເກີດຂຶ້ນພຽງແຕ່ຄວາມປະຕິພານຂອງຕົນເອງ. ບົດວ່າ 'evamāha' ຄື ຍຶດຖືສັດສະຕະທິດຖິແລ້ວກ່າວຢ່າງນີ້.

ตตฺถ จตุพฺพิโธ ตกฺกี – อนุสฺสุติโก, ชาติสฺสโร, ลาภี, สุทฺธตกฺกิโกติ. ตตฺถ โย ‘‘เวสฺสนฺตโร นาม ราชา อโหสี’’ติอาทีนิ สุตฺวา ‘‘เตน หิ ยทิ เวสฺสนฺตโรว ภควา, สสฺสโต อตฺตา’’ติ ตกฺกยนฺโต ทิฏฺฐึ คณฺหาติ, อยํ อนุสฺสุติโก นาม. ทฺเว ติสฺโส ชาติโย สริตฺวา – ‘‘อหเมว ปุพฺเพ อสุกสฺมึ นาม อโหสึ, ตสฺมา สสฺสโต อตฺตา’’ติ ตกฺกยนฺโต ชาติสฺสรตกฺกิโก นาม. โย ปน ลาภิตาย ‘‘ยถา เม อิทานิ อตฺตา สุขี โหติ, อตีเตปิ เอวํ อโหสิ, อนาคเตปิ ภวิสฺสตี’’ติ ตกฺกยิตฺวา ทิฏฺฐึ คณฺหาติ, อยํ ลาภีตกฺกิโก นาม. ‘‘เอวํ สติ อิทํ โหตี’’ติ ตกฺกมตฺเตเนว คณฺหนฺโต ปน สุทฺธตกฺกิโก นาม.

ໃນບັນດານັກເດົາເຫຼົ່ານັ້ນ ນັກເດົາມີ 4 ປະເພດ ຄື: ນັກເດົາໂດຍການຟັງຕາມໆກັນມາ, ນັກເດົາbyການລະນຶກຊາດໄດ້, ນັກເດົາໂດຍການໄດ້ລາບ, ແລະນັກເດົາລ້ວນໆ. ໃນ 4 ປະເພດນັ້ນ ບຸກຄົນໃດໄດ້ຍິນຄຳເລົ່າລືເປັນຕົ້ນວ່າ 'ມີພະຍາອົງໜຶ່ງຊື່ວ່າ ເວສສັນຕະຣະ' ແລ້ວຕຶກຕອງວ່າ 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ຖ້າພະຜູ້ມີພະພາກຄືພະຍາເວສສັນຕະຣະນັ້ນເອງ ອັດຕາກໍທ່ຽງ' ແລ້ວຍຶດຖືທິດຖິ ບຸກຄົນນນີ້ຊື່ວ່າ 'ນັກເດົາໂດຍການຟັງຕາມໆກັນມາ'. ບຸກຄົນໃດລະນຶກຊາດໄດ້ 2 ຫຼື 3 ຊາດ ແລ້ວຕຶກຕອງວ່າ 'ໃນຊາດກ່ອນ ເຮົາເອງໄດ້ເປັນຜູ້ມີຊື່ຢ່າງນັ້ນໃນພົບນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ອັດຕາຈຶ່ງທ່ຽງ' ບຸກຄົນນີ້ຊື່ວ່າ 'ນັກເດົາໂດຍການລະນຶກຊາດໄດ້'. ສ່ວນບຸກຄົນໃດ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ໄດ້ (ຄວາມສຸກ) ຈຶ່ງຕຶກຕອງວ່າ 'ອັດຕາຂອງເຮົາໃນບັດນີ້ມີຄວາມສຸກສັນໃດ ໃນອະດີດກໍໄດ້ມີຄວາມສຸກສັນນັ້ນ ໃນອະນາຄົດກໍຈັກມີຄວາມສຸກສັນນັ້ນ' ແລ້ວຍຶດຖືທິດຖິ ບຸກຄົນນີ້ຊື່ວ່າ 'ນັກເດົາໂດຍການໄດ້ລາບ'. ສ່ວນບຸກຄົນໃດ ຍຶດຖືທິດຖິດ້ວຍພຽງແຕ່ການຕຶກຕອງວ່າ 'ເມື່ອສິ່ງນີ້ມີ ສິ່ງນີ້ຈຶ່ງມີ' ບຸກຄົນນີ້ຊື່ວ່າ 'ນັກເດົາລ້ວນໆ'.

๓๕. เอเตสํ วา อญฺญตเรนาติ เอเตสํเยว จตุนฺนํ วตฺถูนํ อญฺญตเรน เอเกน วา ทฺวีหิ วา ตีหิ วา. นตฺถิ อิโต พหิทฺธาติ อิเมหิ ปน วตฺถูหิ พหิ อญฺญํ เอกํ การณมฺปิ สสฺสตปญฺญตฺติยา นตฺถีติ อปฺปฏิวตฺติยํ สีหนาทํ นทติ.

໓໕. ບົດວ່າ 'etesaṃ vā aññatarena' (ຫຼື ດ້ວຍເຫດໃດເຫດໜຶ່ງໃນເຫດເຫຼົ່ານີ້) ຄື ດ້ວຍເຫດໃດເຫດໜຶ່ງໃນບັນດາວັດຖຸ (ເຫດຜົນ) ທັງ 4 ປະການນີ້ເອງ ຈະເປັນເຫດໜຶ່ງກໍຕາມ ສອງກໍຕາມ ສາມກໍຕາມ. ບົດວ່າ 'natthi ito bahiddhā' (ນອກຈາກນີ້ບໍ່ມີອີກ) ຄື ພາຍນອກຈາກວັດຖຸເຫຼົ່ານີ້ ເຫດຜົນອື່ນແມ່ນແຕ່ປະການດຽວ ເພື່ອຈະບັນຍັດວ່າທ່ຽງ ກໍບໍ່ມີອີກ ພະອົງຊົງບັນລືສີຫະນາດອັນໃຜໆບໍ່ສາມາດຄັດຄ້ານໄດ້ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

๓๖. ตยิทํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปชานาตีติ ภิกฺขเว, ตํ อิทํ จตุพฺพิธมฺปิ ทิฏฺฐิคตํ ตถาคโต นานปฺปการโต ชานาติ. ตโต ตํ ปชานนาการํ ทสฺเสนฺโต อิเม ทิฏฺฐิฏฺฐานาติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐิโยว ทิฏฺฐิฏฺฐานา นาม. อปิ จ ทิฏฺฐีนํ การณมฺปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานเมว. ยถาห ‘‘กตมานิ อฏฺฐ ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ? ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, อวิชฺชาปิ, ผสฺโสปิ, สญฺญาปิ, วิตกฺโกปิ, อโยนิโสมนสิกาโรปิ, ปาปมิตฺโตปิ, ปรโตโฆโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐาน’’นฺติ. ‘‘ขนฺธา เหตุ, ขนฺธา ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐน, เอวํ ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. อวิชฺชา เหตุ…เป… ปาปมิตฺโต เหตุ. ปรโตโฆโส เหตุ, ปรโตโฆโส ปจฺจโย ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐน, เอวํ ปรโตโฆโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐาน’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔). เอวํคหิตาติ ทิฏฺฐิสงฺขาตา ตาว [Pg.100] ทิฏฺฐิฏฺฐานา – ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ เอวํคหิตา อาทินฺนา, ปวตฺติตาติ อตฺโถ. เอวํปรามฏฺฐาติ นิราสงฺกจิตฺตตาย ปุนปฺปุนํ อามฏฺฐา ปรามฏฺฐา, ‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’นฺติ ปรินิฏฺฐาปิตา. การณสงฺขาตา ปน ทิฏฺฐิฏฺฐานา ยถา คยฺหมานา ทิฏฺฐิโย สมุฏฺฐาเปนฺติ, เอวํ อารมฺมณวเสน จ ปวตฺตนวเสน จ อาเสวนวเสน จ คหิตา. อนาทีนวทสฺสิตาย ปุนปฺปุนํ คหณวเสน ปรามฏฺฐา. เอวํคติกาติ เอวํ นิรยติรจฺฉานเปตฺติวิสยคติกานํ อญฺญตรคติกา. เอวํ อภิสมฺปรายาติ อิทํ ปุริมปทสฺเสว เววจนํ, เอวํวิธปรโลกาติ วุตฺตํ โหติ.

໓໖. ບົດວ່າ 'tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti' (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຕຖາຄົດຍ່ອມຮູ້ສິ່ງນັ້ນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຕຖາຄົດຍ່ອມຮູ້ມິດສາທິດຖິທັງ 4 ປະການນັ້ນ ໂດຍປະການຕ່າງໆ. ຈາກນັ້ນ ເມື່ອຈະສະແດງອາການທີ່ຊົງຮູ້ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳວ່າ 'ime diṭṭhiṭṭhānā' (ຖານະທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທິດຖິເຫຼົ່ານີ້) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທິດຖິນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ຖານະທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທິດຖິ. ອີກປະການໜຶ່ງ ເຖິງແມ່ນເຫດແຫ່ງທິດຖິທັງຫຼາຍ ກໍຊື່ວ່າ ຖານະທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທິດຖິເຊັ່ນດຽວກັນ ດັ່ງທີ່ພະສາຣີບຸດກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຖານະທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທິດຖິ 8 ປະການ ຄືຫຍັງແດ່? ຄື ຂັນກໍເປັນຖານະທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທິດຖິ, ອະວິຊາກໍເປັນ..., ຜັດສະກໍເປັນ..., ສັນຍາກໍເປັນ..., ວິຕົກກໍເປັນ..., ອະໂຍນິໂສມະນະສິການກໍເປັນ..., ປາປະມິດກໍເປັນ..., ປະຣະໂຕໂຄສາກໍເປັນຖານະທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທິດຖິ' ແລະວ່າ 'ຂັນເປັນເຫດ ຂັນເປັນປັດໄຈ ແຫ່ງຖານະທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທິດຖິ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນເພາະອາໄສກັນ ຢ່າງນີ້ ຂັນກໍເປັນຖານະທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທິດຖິ. ອະວິຊາເປັນເຫດ... ປາປະມິດເປັນເຫດ. ປະຣະໂຕໂຄສະເປັນເຫດ ປະຣະໂຕໂຄສະເປັນປັດໄຈ ແຫ່ງຖານະທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທິດຖິ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນເພາະອາໄສກັນ ຢ່າງນີ້ ປະຣະໂຕໂຄສາກໍເປັນຖານະທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທິດຖິ'. ບົດວ່າ 'evaṃgahitā' (ຖືກຍຶດຖືຢ່າງນີ້) ມີອະທິບາຍວ່າ ຖານະທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທິດຖິທີ່ກ່າວຄືທິດຖິ ກ່ອນອື່ນໝົດ ຖືກຍຶດຖື ຖືກຖືເອົາ ໃຫ້ເປັນໄປແລ້ວ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ອັດຕາແລະໂລກທ່ຽງ'. ບົດວ່າ 'evaṃparāmaṭṭhā' (ຖືກລູບຄຳຢ່າງນີ້) ຄື ຖືກຈັບຕ້ອງ ຖືກລູບຄຳຢູ່ສະເໝີ ດ້ວຍຈິດທີ່ປາສະຈາກຄວາມລະແວງສົງໄສ ແລ້ວຕັດສິນຢ່າງເດັດຂາດວ່າ 'ສິ່ງນີ້ເທົ່ານັ້ນຈິງ ສິ່ງອື່ນເປົ່າປະໂຫຍດ'. ສ່ວນຖານະທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທິດຖິທີ່ກ່າວຄືເຫດ ເມື່ອຖືກຍຶດຖືໂດຍປະການໃດ ຍ່ອມຍັງທິດຖິທັງຫຼາຍໃຫ້ຕັ້ງຂຶ້ນ ຍ່ອມຖືກຍຶດຖືໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມກໍດີ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເປັນໄປກໍດີ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເສບຊ້ຳກໍດີ ໂດຍປະການນັ້ນ, ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ເຫັນໂທດ ຈຶ່ງຖືກລູບຄຳໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຍຶດຖືຢູ່ສະເໝີ. ບົດວ່າ 'evaṃgatikā' (ມີຄະຕິຢ່າງນີ້) ຄື ມີຄະຕິຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນບັນດາຄະຕິຂອງສັດທີ່ເກີດໃນນະຣົກ, ກຳເນີດເດຍລະສານ, ແລະເປດວິໄສ ຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ 'evaṃ abhisamparāyā' (ມີພົບໜ້າຢ່າງນີ້) ນີ້ເປັນຄຳໄວພົດຂອງບົດກ່ອນນັ້ນເອງ ມີຄຳອະທິບາຍວ່າ ມີໂລກໜ້າເປັນຢ່າງນັ້ນ.

ตญฺจ ตถาคโต ปชานาตีติ น เกวลญฺจ ตถาคโต สการณํ สคติกํ ทิฏฺฐิคตเมว ปชานาติ, อถ โข ตญฺจ สพฺพํ ปชานาติ, ตโต จ อุตฺตริตรํ สีลญฺเจว สมาธิญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ ปชานาติ. ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสตีติ ตญฺจ เอวํวิธํ อนุตฺตรํ วิเสสํ ปชานนฺโตปิ อหํ ปชานามีติ ตณฺหาทิฏฺฐิมานปรามาสวเสน ตญฺจ น ปรามสติ. อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตาติ เอวํ อปรามสโต จสฺส อปรามาสปจฺจยา สยเมว อตฺตนาเยว เตสํ ปรามาสกิเลสานํ นิพฺพุติ วิทิตา. ปากฏํ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส นิพฺพานนฺติ ทสฺเสติ.

ບົດວ່າ 'tañca tathāgato pajānāti' (ແລະຕຖາຄົດຍ່ອມຮູ້ສິ່ງນັ້ນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຕຖາຄົດຍ່ອມຮູ້ມິດສາທິດຖິອັນເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍເຫດແລະຄະຕິເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ທີ່ແທ້ແລ້ວ ຕຖາຄົດຍ່ອມຮູ້ສິ່ງນັ້ນທັງໝົດ, ແລະຍັງຮູ້ສິ່ງທີ່ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ ຄື ສີລ, ສະມາທິ, ແລະສັບພັນຍຸຕາຍານ ອີກດ້ວຍ. ບົດວ່າ 'tañca pajānanaṃ na parāmasati' (ແລະເມື່ອຮູ້ສິ່ງນັ້ນ ກໍບໍ່ລູບຄຳ) ຄື ເຖິງແມ່ນຈະຮູ້ຄຸນວິເສດອັນຍອດຢ້ຽມມີປະການດັ່ງກ່າວນີ້ ກໍບໍ່ລູບຄຳດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການລູບຄຳດ້ວຍຕັນຫາ, ທິດຖິ, ແລະມານະ ວ່າ 'ເຮົາຮູ້'. ບົດວ່າ 'aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā' (ແລະເມື່ອຕຖາຄົດບໍ່ລູບຄຳ ຄວາມດັບສະໜິດກໍເປັນສິ່ງທີ່ຕຖາຄົດຮູ້ໄດ້ສະເພາະຕົນເອງ) ຄື ເມື່ອບໍ່ລູບຄຳຢ່າງນີ້ ເພາະປັດໄຈຄືການບໍ່ລູບຄຳນັ້ນ ຄວາມດັບສະໜິດແຫ່ງກິເລດເຄື່ອງລູບຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຕຖາຄົດຈຶ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຕົນເອງ; ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ນິພພານຂອງຕຖາຄົດເປັນສິ່ງທີ່ປາກົດແຈ້ງແລ້ວ'.

อิทานิ ยถาปฏิปนฺเนน ตถาคเตน สา นิพฺพุติ อธิคตา, ตํ ปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ยาสุ เวทนาสุ รตฺตา ติตฺถิยา ‘‘อิธ สุขิโน ภวิสฺสาม, เอตฺถ สุขิโน ภวิสฺสามา’’ติ ทิฏฺฐิคหนํ ปวิสนฺติ, ตาสํเยว เวทนานํ วเสน กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขนฺโต เวทนานํ สมุทยญฺจาติอาทิมาห. ตตฺถ ยถาภูตํ วิทิตฺวาติ ‘‘อวิชฺชาสมุทยา เวทนาสมุทโยติ ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ, ตณฺหาสมุทยา เวทนาสมุทโยติ ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ, กมฺมสมุทยา เวทนาสมุทโยติ ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ, ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโยติ ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐). นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสตี’’ติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ลกฺขณานํ วเสน เวทนานํ สมุทยํ ยถาภูตํ วิทิตฺวา; ‘‘อวิชฺชานิโรธา เวทนานิโรโธติ ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ, ตณฺหานิโรธา เวทนานิโรโธติ ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ[Pg.101], กมฺมนิโรธา เวทนานิโรโธติ ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ, ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธติ ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ. วิปริณามลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ลกฺขณานํ วเสน เวทนานํ อตฺถงฺคมํ ยถาภูตํ วิทิตฺวา, ‘‘ยํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ เวทนาย อสฺสาโท’’ติ (สํ. นิ. ๓.๒๖) เอวํ อสฺสาทญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา, ‘‘ยํ เวทนา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ เวทนาย อาทีนโว’’ติ เอวํ อาทีนวญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา, ‘‘โย เวทนาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ เวทนาย นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา วิคตฉนฺทราคตาย อนุปาทาโน อนุปาทาวิมุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต; ยสฺมึ อุปาทาเน สติ กิญฺจิ อุปาทิเยยฺย, อุปาทินฺนตฺตา จ ขนฺโธ ภเวยฺย, ตสฺส อภาวา กิญฺจิ ธมฺมํ อนุปาทิยิตฺวาว วิมุตฺโต ภิกฺขเว ตถาคโตติ.

ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ຕຖາຄົດໄດ້ບັນລຸຄວາມດັບສະໜິດນັ້ນ ພວກອັນຍະເດຍລະຖີຜູ້ກຳໜັດຍິນດີໃນເວທະນາເຫຼົ່າໃດ ຍ່ອມເຂົ້າສູ່ປ່າຊົກຄືທິດຖິ ວ່າ 'ເຮົາຈັກມີຄວາມສຸກໃນພົບນີ້ ເຮົາຈັກມີຄວາມສຸກໃນທິດຖິນີ້' ເມື່ອຈະຊົງບອກກຳມະຖານໂດຍອຳນາດແຫ່ງເວທະນາເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳວ່າ 'vedanānaṃ samudayañca' (ແລະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງເວທະນາທັງຫຼາຍ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'yathābhūtaṃ viditvā' (ຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງແລ້ວ) ຄື: ຮູ້ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງເວທະນາທັງຫຼາຍຕາມຄວາມເປັນຈິງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງລັກສະນະທັງ 5 ປະການນີ້ວ່າ 'ເພາະອະວິຊາເກີດ ເວທະນາຈຶ່ງເກີດ, ເພາະຕັນຫາເກີດ ເວທະນາຈຶ່ງເກີດ, ເພາະກຳເກີດ ເວທະນາຈຶ່ງເກີດ, ເພາະຜັດສະເກີດ ເວທະນາຈຶ່ງເກີດ, ແລະເຖິງແມ່ນເມື່ອເຫັນລັກສະນະແຫ່ງການບັງເກີດຂຶ້ນ ກໍຊື່ວ່າ ຍ່ອມເຫັນຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງເວທະນາຂັນ' ແລ້ວ; ຮູ້ຄວາມດັບໄປແຫ່ງເວທະນາທັງຫຼາຍຕາມຄວາມເປັນຈິງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງລັກສະນະທັງ 5 ປະການນີ້ວ່າ 'ເພາະອະວິຊາດັບ ເວທະນາຈຶ່ງດັບ, ເພາະຕັນຫາດັບ ເວທະນາຈຶ່ງດັບ, ເພາະກຳດັບ ເວທະນາຈຶ່ງດັບ, ເພາະຜັດສະດັບ ເວທະນາຈຶ່ງດັບ, ແລະເຖິງແມ່ນເມື່ອເຫັນລັກສະນະແຫ່ງຄວາມແປປວນ ກໍຊື່ວ່າ ຍ່ອມເຫັນຄວາມດັບໄປແຫ່ງເວທະນາຂັນ' ແລ້ວ; ຮູ້ຄຸນແຫ່ງເວທະນາຕາມຄວາມເປັນຈິງ ວ່າ 'ສຸກແລະໂສມະນັດໃດ ເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສເວທະນາ ນີ້ຄືຄຸນແຫ່ງເວທະນາ' ຢ່າງນີ້ແລ້ວ; ຮູ້ໂທດແຫ່ງເວທະນາຕາມຄວາມເປັນຈິງ ວ່າ 'ການທີ່ເວທະນາບໍ່ທ່ຽງ ເປັນທຸກ ມີຄວາມແປປວນເປັນທຳມະດา ນີ້ຄືໂທດແຫ່ງເວທະນາ' ຢ່າງນີ້ແລ້ວ; ຮູ້ອຸບາຍເຄື່ອງສະຫຼັດອອກແຫ່ງເວທະນາຕາມຄວາມເປັນຈິງ ວ່າ 'ການກຳຈັດຄວາມກຳໜັດດ້ວຍຄວາມພໍໃຈ ການລະຄວາມກຳໜັດດ້ວຍຄວາມພໍໃຈໃນເວທະນາ ນີ້ຄືອຸບາຍເຄື່ອງສະຫຼັດອອກແຫ່ງເວທະນາ' ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຕຖາຄົດເປັນຜູ້ປາສະຈາກຄວາມກຳໜັດດ້ວຍຄວາມພໍໃຈແລ້ວ ບໍ່ມີອຸປະທານ ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວເພາະບໍ່ຍຶດໝັ້ນ; ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເມື່ອອຸປະທານໃດມີຢູ່ ຕຖາຄົດພຶງຍຶດໝັ້ນສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງ ແລະເພາະຄວາມຍຶດໝັ້ນນັ້ນ ຂັນກໍພຶງມີ, ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງອຸປະທານແລະຂັນນັ້ນ ຕຖາຄົດຈຶ່ງຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ ໂດຍບໍ່ຍຶດໝັ້ນທຳມະໃດໆເລີຍ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

๓๗. อิเม โข เต, ภิกฺขเวติ เย เต อหํ – ‘‘กตเม, จ เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา’’ติ อปุจฺฉึ, ‘‘อิเม โข เต, ภิกฺขเว, ตญฺจ ตถาคโต ปชานาติ ตโต จ อุตฺตริตรํ ปชานาตี’’ติ เอวํ นิทฺทิฏฺฐา สพฺพญฺญุตญฺญาณธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา…เป… ปณฺฑิตเวทนียาติ เวทิตพฺพา. เยหิ ตถาคตสฺส เนว ปุถุชฺชโน, น โสตาปนฺนาทีสุ อญฺญตโร วณฺณํ ยถาภูตํ วตฺตุํ สกฺโกติ, อถ โข ตถาคโตว ยถาภูตํ วณฺณํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺยาติ เอวํ ปุจฺฉมาเนนาปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว ปุฏฺฐํ, นิยฺยาเตนฺเตนาปิ ตเทว นิยฺยาติตํ, อนฺตรา ปน ทิฏฺฐิโย วิภตฺตาติ.

໓໗. ບົດວ່າ 'Ime kho te, bhikkhave' (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຫຼົ່ານີ້ແລ) ຄື ທຳມະເຫຼົ່າໃດທີ່ເຮົາໄດ້ຖາມແລ້ວວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນທີ່ເລິກເຊິ່ງ... ຄືຫຍັງແດ່?' ພະສັບພັນຍຸຕາຍານທຳມະເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຫຼົ່ານີ້ແລ ທີ່ຕຖາຄົດຍ່ອມຮູ້ ແລະຍັງຮູ້ສິ່ງທີ່ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ' ພຶງຊາບວ່າ ເປັນທຳມະອັນເລິກເຊິ່ງ ເຫັນໄດ້ຍາກ... ອັນບັນດິດພຶງຮູ້ແຈ້ງ. ດ້ວຍຄຸນທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ວ່າຈະເປັນປຸຖຸຊົນ ຫຼື ພະອະລິຍະບຸກຄົນມີພະໂສດາບັນເປັນຕົ້ນ ອົງໃດອົງໜຶ່ງ ກໍບໍ່ສາມາດກ່າວຊົມເຊີຍຄຸນຂອງຕຖາຄົດຕາມຄວາມເປັນຈິງໄດ້, ແຕ່ທີ່ແທ້ແລ້ວ ພະຕຖາຄົດເທົ່ານັ້ນ ເມື່ອຈະກ່າວຊົມເຊີຍຄຸນຕາມຄວາມເປັນຈິງ ພຶງກ່າວໄດ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ; ຢ່າງນີ້ ເຖິງແມ່ນເມື່ອຊົງຖາມ ກໍຊື່ວ່າຊົງຖາມເຖິງພະສັບພັນຍຸຕາຍານນັ້ນເອງ, ເຖິງແມ່ນເມື່ອຊົງມອບໃຫ້ (ສະຫຼຸບ) ກໍຊື່ວ່າມອບໃຫ້ພະສັບພັນຍຸຕາຍານນັ້ນເອງ, ແຕ່ໃນລະຫວ່າງນັ້ນ ຊົງຈຳແນກທິດຖິທັງຫຼາຍໄວ້ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

ปฐมภาณวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາປະຖົມມະພາລະວານ ຈົບແລ້ວ.

เอกจฺจสสฺสตวาทวณฺณนา

ການພັນລະນາເອກັດຈະສັດສະຕະວາດ

๓๘. เอกจฺจสสฺสติกาติ เอกจฺจสสฺสตวาทา. เต ทุวิธา โหนฺติ – สตฺเตกจฺจสสฺสติกา, สงฺขาเรกจฺจสสฺสติกาติ. ทุวิธาปิ อิธ คหิตาเยว.

໓໘. ບົດວ່າ 'ekaccasassatikā' ຄື ພວກທີ່ມີວາດະວ່າບາງສິ່ງທ່ຽງ. ພວກເຂົາມີ 2 ປະເພດ ຄື: ພວກທີ່ມີວາດະວ່າສັດບາງພວກທ່ຽງ ແລະພວກທີ່ມີວາດະວ່າສັງຂານບາງຢ່າງທ່ຽງ. ທັງສອງປະເພດນີ້ ຖືກຖືເອົາໃນບົດນີ້ແລ້ວທັງນັ້ນ.

๓๙. ยนฺติ นิปาตมตฺตํ. กทาจีติ กิสฺมิญฺจิ กาเล. กรหจีติ ตสฺเสว เววจนํ. ทีฆสฺส อทฺธุโนติ ทีฆสฺส กาลสฺส. อจฺจเยนาติ อติกฺกเมน[Pg.102]. สํวฏฺฏตีติ วินสฺสติ. เยภุยฺเยนาติ เย อุปริพฺรหฺมโลเกสุ วา อรูเปสุ วา นิพฺพตฺตนฺติ, ตทวเสเส สนฺธาย วุตฺตํ. ฌานมเนน นิพฺพตฺตตฺตา มโนมยา. ปีติ เตสํ ภกฺโข อาหาโรติ ปีติภกฺขา. อตฺตโนว เตสํ ปภาติ สยํปภา. อนฺตลิกฺเข จรนฺตีติ อนฺตลิกฺขจรา. สุเภสุ อุยฺยานวิมานกปฺปรุกฺขาทีสุ ติฏฺฐนฺตีติ, สุภฏฺฐายิโน สุภา วา มโนรมฺมวตฺถาภรณา หุตฺวา ติฏฺฐนฺตีติ สุภฏฺฐายิโน. จิรํ ทีฆมทฺธานนฺติ อุกฺกํเสน อฏฺฐ กปฺเป.

໓໙. ຄຳວ່າ Yanti ເປັນພຽງນິບາດ. ຄຳວ່າ Kadāci ໄດ້ແກ່ ໃນການບາງຄັ້ງ. ຄຳວ່າ Karahaci ເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ Kadāci ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Dīghassa addhuno ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງການອັນຍາວນານ. ຄຳວ່າ Accayena ໄດ້ແກ່ ໂດຍການລ່ວງໄປ. ຄຳວ່າ Saṃvaṭṭati ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມພິນາດ. ຄຳວ່າ Yebhuyyena (ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ) ຊົງກ່າວໝາຍເຖິງພວກສັດທີ່ເຫຼືອຈາກພວກສັດທີ່ບັງເກີດໃນພົມມະໂລກຊັ້ນສູງ ຫຼື ໃນອະຮູບະພູມ. ທີ່ຊື່ວ່າ Manomayā (ມີກາຍສຳເລັດດ້ວຍໃຈ) ເພາະບັງເກີດດ້ວຍຈິດທີ່ເປັນຊານ. ທີ່ຊື່ວ່າ Pītibhakkhā (ມີປີຕິເປັນພັກສາ) ເພາະມີປີຕິເປັນອາຫານຂອງພວກເຂົາ. ທີ່ຊື່ວ່າ Sayaṃpabhā (ມີລັດສະໝີສະຫວ່າງສະໄຫວດ້ວຍຕົນເອງ) ເພາະມີແສງສະຫວ່າງອອກຈາກຕົນເອງ. ທີ່ຊື່ວ່າ Antalikkhacarā (ທ່ຽວໄປໃນອາກາດ) ເພາະທ່ຽວໄປໃນເວຫາ. ທີ່ຊື່ວ່າ Subhaṭṭhāyino (ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມງາມ) ເພາະຕັ້ງຢູ່ໃນສະຖານທີ່ອັນງົດງາມ ມີສວນ, ວິມານ ແລະ ຕົ້ນກັລປະພຶກ ເປັນຕົ້ນ ຫຼື ທີ່ຊື່ວ່າ Subhaṭṭhāyino ເພາະເປັນຜູ້ມີຄວາມງາມ ປະດັບປະດາດ້ວຍເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມ ແລະ ເຄື່ອງອະລັງການອັນເປັນທີ່ພໍໃຈ ແລ້ວຕັ້ງຢູ່. ຄຳວ່າ Ciraṃ dīghamaddhānaṃ ໄດ້ແກ່ ໂດຍຢ່າງຍິ່ງ ຕະຫຼອດ 8 ມະຫາກັບ.

๔๐. วิวฏฺฏตีติ สณฺฐาติ. สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานนฺติ ปกติยา นิพฺพตฺตสตฺตานํ นตฺถิตาย สุญฺญํ, พฺรหฺมกายิกภูมิ นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. ตสฺส กตฺตา วา กาเรตา วา นตฺถิ, วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน ปน กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานา รตนภูมิ นิพฺพตฺตติ. ปกตินิพฺพตฺติฏฺฐาเนสุเยว เจตฺถ อุยฺยานกปฺปรุกฺขาทโย นิพฺพตฺตนฺติ. อถ สตฺตานํ ปกติยา วสิตฏฺฐาเน นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ, เต ปฐมชฺฌานํ ภาเวตฺวา ตโต โอตรนฺติ, ตสฺมา อถ โข อญฺญตโร สตฺโตติอาทิมาห. อายุกฺขยา วา ปุญฺญกฺขยา วาติ เย อุฬารํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ อปฺปายุเก เทวโลเก นิพฺพตฺตนฺติ, เต อตฺตโน ปุญฺญพเลน ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ, ตสฺส ปน เทวโลกสฺส อายุปฺปมาเณเนว จวนฺตีติ อายุกฺขยา จวนฺตีติ วุจฺจนฺติ. เย ปน ปริตฺตํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา ทีฆายุกเทวโลเก นิพฺพตฺตนฺติ, เต ยาวตายุกํ ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ, อนฺตราว จวนฺตีติ ปุญฺญกฺขยา จวนฺตีติ วุจฺจนฺติ. ทีฆมทฺธานํ ติฏฺฐตีติ กปฺปํ วา อุปฑฺฒกปฺปํ วา.

໔໐. ຄຳວ່າ Vivaṭṭati ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍດີ. ຄຳວ່າ Suññaṃ brahmavimānaṃ ໄດ້ແກ່ ວິມານພົມທີ່ວ່າງເປົ່າ ເພາະຍັງບໍ່ມີສັດທີ່ບັງເກີດຕາມປົກກະຕິ, ອະທິບາຍວ່າ ພົມມະກາຍິກະພູມຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນ. ຜູ້ສ້າງ ຫຼື ຜູ້ສັ່ງໃຫ້ສ້າງວິມານພົມນັ້ນບໍ່ມີ, ແຕ່ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນວິສຸດທິມັກ ແຜ່ນດິນລັດຕະນະຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນ ເພາະມີກຳເປັນປັດໄຈ ແລະ ມີອຸຕຸເປັນສະມຸດຖານ. ແລະໃນພູມພົມນັ້ນ ພວກສວນ ແລະ ຕົ້ນກັລປະພຶກ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນໃນສະຖານທີ່ອັນເປັນທີ່ບັງເກີດຕາມປົກກະຕິນັ້ນເອງ. ລຳດັບນັ້ນ ຄວາມຍິນດີພໍໃຈຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນໃນສະຖານທີ່ທີ່ພວກສັດເຄີຍຢູ່ອາໄສຕາມປົກກະຕິ, ພວກເຂົາຈະເລີນປະຖົມມະຊານແລ້ວຈຶ່ງເຄື່ອນຈາກພູມນັ້ນລົງມາ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ Atha kho aññataro satto. ຄຳວ່າ Āyukkhayā vā puññakkhayā vā ໄດ້ແກ່ ພວກສັດທີ່ເຮັດມະຫາກຸສົນກຳ ແລ້ວໄປບັງເກີດໃນເທວະໂລກທີ່ມີອາຍຸສັ້ນໃນທີ່ໃດທີ່ໜຶ່ງ ພວກເຂົາບໍ່ສາມາດດຳລົງຢູ່ໄດ້ດ້ວຍກຳລັງບຸນຂອງຕົນ ແຕ່ຍ່ອມຈຸຕິໄປຕາມກຳນົດອາຍຸຂອງເທວະໂລກນັ້ນເອງ ຢ່າງນີ້ຊື່ວ່າ ຈຸຕິເພາະສິ້ນອາຍຸ. ສ່ວນພວກສັດທີ່ເຮັດກຸສົນກຳພຽງເລັກນ້ອຍ ແລ້ວໄປບັງເກີດໃນເທວະໂລກທີ່ມີອາຍຸຍືນ ພວກເຂົາບໍ່ສາມາດດຳລົງຢູ່ໄດ້ຕະຫຼອດອາຍຸຂັຍ ຍ່ອມຈຸຕິໄປໃນລະຫວ່າງ ຢ່າງນີ້ຊື່ວ່າ ຈຸຕິເພາະສິ້ນບຸນ. ຄຳວ່າ Dīghamaddhānaṃ tiṭṭhati ໄດ້ແກ່ ດຳລົງຢູ່ຕະຫຼອດກັບໜຶ່ງ ຫຼື ເຄິ່ງກັບ.

๔๑. อนภิรตีติ อปรสฺสาปิ สตฺตสฺส อาคมนปตฺถนา. ยา ปน ปฏิฆสมฺปยุตฺตา อุกฺกณฺฐิตา, สา พฺรหฺมโลเก นตฺถิ. ปริตสฺสนาติ อุพฺพิชฺชนา ผนฺทนา, สา ปเนสา ตาสตสฺสนา, ตณฺหาตสฺสนา, ทิฏฺฐิตสฺสนา, ญาณตสฺสนาติ จตุพฺพิธา โหติ. ตตฺถ ‘‘ชาตึ ปฏิจฺจ ภยํ ภยานกํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํโส เจตโส อุตฺราโส. ชรํ… พฺยาธึ… มรณํ ปฏิจฺจ…เป… อุตฺราโส’’ติ (วิภ. ๙๒๑) อยํ ตาสตสฺสนา นาม. ‘‘อโห วต อญฺเญปิ สตฺตา อิตฺถตฺตํ อาคจฺเฉยฺยุ’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๓๘) อยํ ตณฺหาตสฺสนา นาม. ‘‘ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมวา’’ติ อยํ ทิฏฺฐิตสฺสนา นาม. ‘‘เตปิ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ [Pg.103] สุตฺวา เยภุยฺเยน ภยํ สํเวคํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๓) อยํ ญาณตสฺสนา นาม. อิธ ปน ตณฺหาตสฺสนาปิ ทิฏฺฐิตสฺสนาปิ วฏฺฏติ. พฺรหฺมวิมานนฺติ อิธ ปน ปฐมาภินิพฺพตฺตสฺส อตฺถิตาย สุญฺญนฺติ น วุตฺตํ. อุปปชฺชนฺตีติ อุปปตฺติวเสน อุปคจฺฉนฺติ. สหพฺยตนฺติ สหภาวํ.

໔໑. ຄຳວ່າ Anabhirati ໄດ້ແກ່ ຄວາມປາດຖະໜາຢາກໃຫ້ສັດອື່ນມາຮ່ວມຢູ່ດ້ວຍ. ສ່ວນຄວາມກະວົນກະວາຍໃຈທີ່ປະກອບດ້ວຍໂທສະນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີໃນພົມມະໂລກ. ຄຳວ່າ Paritassanā ໄດ້ແກ່ ຄວາມສະດຸ້ງ ແລະ ຄວາມຫວັ່ນໄຫວ, ຄວາມສະດຸ້ງຫວັ່ນໄຫວ (ປະຣິຕັສສະນາ) ນັ້ນມີ 4 ປະການ ຄື: ຕາສະຕັສສະນາ (ความສະດຸ້ງເພາະຄວາມຢ້ານ), ຕັນຫາຕັສສະນາ (ຄວາມກະວົນກະວາຍເພາະຕັນຫາ), ທິຕຖິຕັສສະນາ (ຄວາມຫວັ່ນໄຫວເພາະທິຖິ) ແລະ ຍານະຕັສສະນາ (ຄວາມສະດຸ້ງເພາະພະຍານ). ໃນ 4 ປະການນັ້ນ, ຄວາມສະດຸ້ງຫວັ່ນໄຫວທີ່ວ່າ 'ເພາະອາໄສຊາດ ຄວາມຢ້ານ ຄວາມຫວາດກົວ ຄວາມຂົນລຸກຂົນຊັນ ຄວາມສະດຸ້ງແຫ່ງຈິດຍ່ອມມີ, ເພາະອາໄສຊະລາ ພະຍາດ ມໍລະນະ... ຄວາມສະດຸ້ງຍ່ອມມີ' ນີ້ຊື່ວ່າ ຕາສະຕັສສະນາ. ຄວາມກະວົນກະວາຍທີ່ວ່າ 'ໂອ້ໜໍ! ຂໍໃຫ້ສັດອື່ນໆ ມາສູ່ຄວາມເປັນຢ່າງນີ້ແດ່ທອດ' ນີ້ຊື່ວ່າ ຕັນຫາຕັສສະນາ. ຄວາມຫວັ່ນໄຫວທີ່ວ່າ 'ຄວາມດິ້ນຮົນເພາະຄວາມສະດຸ້ງຫວັ່ນໄຫວເທົ່ານັ້ນ' ນີ້ຊື່ວ່າ ທິຕຖິຕັສສະນາ. ຄວາມສະດຸ້ງທີ່ວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອໄດ້ຟັງພຣະທັມມະເທດສະໜາຂອງພຣະຕຖາຄົດແລ້ວ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍຍ່ອມເຖິງຄວາມຢ້ານ ຄວາມສັງເວດ ແລະ ຄວາມສະດຸ້ງກົວ' ນີ້ຊື່ວ່າ ຍານະຕັສສະນາ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ (ໃນບົດວ່າ ອະນະພິຣະຕິ ແລະ ປະຣິຕັສສະນາ ນີ້) ຄວນໄດ້ທັງຕັນຫາຕັສສະນາ ແລະ ທິຕຖິຕັສສະນາ. ຄຳວ່າ Brahmavimānaṃ ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ ວ່າງເປົ່າ (Suññaṃ) ເພາະມີສັດຜູ້ບັງເກີດກ່ອນອາໄສຢູ່ແລ້ວ. ຄຳວ່າ Upapajjanti ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບັງເກີດ. ຄຳວ່າ Sahabyataṃ ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນພວກດຽວກັນ.

๔๒. อภิภูติ อภิภวิตฺวา ฐิโต เชฏฺฐโกหมสฺมีติ. อนภิภูโตติ อญฺเญหิ อนภิภูโต. อญฺญทตฺถูติ เอกํสวจเน นิปาโต. ทสฺสนวเสน ทโส, สพฺพํ ปสฺสามีติ อตฺโถ. วสวตฺตีติ สพฺพํ ชนํ วเส วตฺเตมิ. อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตาติ อหํ โลเก อิสฺสโร, อหํ โลกสฺส กตฺตา จ นิมฺมาตา จ, ปถวี – หิมวนฺต-สิเนรุ-จกฺกวาฬ-มหาสมุทฺท-จนฺทิม-สูริยา มยา นิมฺมิตาติ. เสฏฺโฐ สชิตาติ อหํ โลกสฺส อุตฺตโม จ สชิตา จ, ‘‘ตฺวํ ขตฺติโย นาม โหหิ, ตฺวํ พฺราหฺมโณ, เวสฺโส, สุทฺโท, คหฏฺโฐ, ปพฺพชิโต นาม. อนฺตมโส ตฺวํ โอฏฺโฐ โหหิ, โคโณ โหหี’’ติ ‘‘เอวํ สตฺตานํ สํวิสเชตา อห’’นฺติ มญฺญติ. วสี ปิตา ภูตภพฺยานนฺติ (ที. นิ. ๑.๑๗) อหมสฺมิ จิณฺณวสิตาย วสี, อหํ ปิตา ภูตานญฺจ ภพฺยานญฺจาติ มญฺญติ. ตตฺถ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา อนฺโตอณฺฑโกเส เจว อนฺโตวตฺถิมฺหิ จ ภพฺยา นาม, พหิ นิกฺขนฺตกาลโต ปฏฺฐาย ภูตา นาม. สํเสทชา ปฐมจิตฺตกฺขเณ ภพฺยา, ทุติยโต ปฏฺฐาย ภูตา. โอปปาติกา ปฐมอิริยาปเถ ภพฺยา, ทุติยโต ปฏฺฐาย ภูตาติ เวทิตพฺพา. เต สพฺเพปิ มยฺหํ ปุตฺตาติ สญฺญาย ‘‘อหํ ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติ มญฺญติ.

໔໒. ຄຳວ່າ Abhibhū ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ຄອບງຳສັດທັງຫຼາຍແລ້ວຕັ້ງຢູ່ ແລະ ສຳຄັນຕົນວ່າ ເຮົາເປັນຜູ້ໃຫຍ່ທີ່ສຸດ. ຄຳວ່າ Anabhibhūto ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ຜູ້ອື່ນຄອບງຳບໍ່ໄດ້. ຄຳວ່າ Aññadatthu ເປັນນິບາດໃຊ້ໃນອັດແນ່ນອນ. ທີ່ຊື່ວ່າ Daso (ຜູ້ເຫັນ) ເພາະເຫັນທຸກສິ່ງ, ອະທິບາຍວ່າ ເຮົາເຫັນທັງປວງ. ຄຳວ່າ Vasavattī ໄດ້ແກ່ ເຮົາເຮັດໃຫ້ສັດທັງປວງເປັນໄປໃນອຳນາດຂອງເຮົາ. ຄຳວ່າ Issaro kattā nimmātā ໄດ້ແກ່ ເຮົາເປັນໃຫຍ່ໃນໂລກ ເຮົາເປັນຜູ້ສ້າງ ແລະ ຜູ້ບັນດານໂລກ ແຜ່ນດິນ ປ່າຫິມະພານ ເຂົາສິເນຣຸ ຈັກກະວານ ມະຫາສະໝຸດ ດວງຈັນ ແລະ ດວງອາທິດ ແມ່ນເຮົາສ້າງຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ Seṭṭho sajitā ໄດ້ແກ່ ເຮົາເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດ ແລະ ເປັນຜູ້ຈັດແຈງໂລກ, ສຳຄັນຕົນວ່າ 'ເຈົ້າຈົ່ງເປັນກະສັດ, ເຈົ້າຈົ່ງເປັນພຣາມ, ແພດ, ສູດ, ຄະລຶຫັດ, ບັນພະຊິດ. ໂດຍທີ່ສຸດ ເຈົ້າຈົ່ງເປັນອູດ, ເຈົ້າຈົ່ງເປັນງົວ' ຢ່າງນີ້ ເຮົາເປັນຜູ້ຈຳແນກແຈກແຈງພວກສັດ. ຄຳວ່າ Vasī pitā bhūtabhabyānaṃ ໄດ້ແກ່ ເຮົາເປັນຜູ້ມີອຳນາດເພາະຝຶກຝົນຄວາມເປັນວະສີມາແລ້ວ, ເຮົາເປັນບິດาຂອງສັດທັງຫຼາຍທີ່ເກີດແລ້ວ ແລະ ກຳລັງຈະເກີດ. ໃນສັດເຫຼົ່ານັ້ນ ພວກສັດທີ່ເກີດໃນໄຂ່ (ອັນທະຊະ) ແລະ ເກີດໃນມົດລູກ (ຊະລາພຸຊະ) ເມື່ອຍັງຢູ່ໃນເປືອກໄຂ່ ແລະ ໃນມົດລູກ ຊື່ວ່າ ພັບພະ (ຜູ້ກຳລັງຈະເກີດ), ນັບແຕ່ເວລາທີ່ອອກມາຂ້າງນອກ ຊື່ວ່າ ພູຕະ (ຜູ້ເກີດແລ້ວ). ພວກສັດທີ່ເກີດໃນເຖົ່າໄຄ (ສັງເສທະຊະ) ໃນຂະນະຈິດທຳອິດ ຊື່ວ່າ ພັບພະ, ນັບແຕ່ຂະນະຈິດທີສອງເປັນຕົ້ນໄປ ຊື່ວ່າ ພູຕະ. ພວກສັດທີ່ເກີດຜຸດຂຶ້ນ (ໂອປະປາຕິກະ) ໃນອິຣິຍາບົດທຳອິດ ຊື່ວ່າ ພັບພະ, ນັບແຕ່ອິຣິຍາບົດທີສອງເປັນຕົ້ນໄປ ຊື່ວ່າ ພູຕະ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ເພາະມີຄວາມກຳນົດໝາຍວ່າ 'ສັດທັງປວງເຫຼົ່ານີ້ເປັນບຸດຂອງເຮົາ' ຈຶ່ງສຳຄັນຕົນວ່າ 'ເຮົາເປັນບິດາຂອງສັດທັງຫຼາຍທີ່ເກີດແລ້ວ ແລະ ກຳລັງຈະເກີດ'.

อิทานิ การณโต สาเธตุกาโม – ‘‘มยา อิเม สตฺตา นิมฺมิตา’’ติ ปฏิญฺญํ กตฺวา ‘‘ตํ กิสฺส เหตู’’ติอาทิมาห. อิตฺถตฺตนฺติ อิตฺถภาวํ, พฺรหฺมภาวนฺติ อตฺโถ. อิมินา มยนฺติ อตฺตโน กมฺมวเสน จุตาปิ อุปปนฺนาปิ จ เกวลํ มญฺญนามตฺเตเนว ‘‘อิมินา มยํ นิมฺมิตา’’ติ มญฺญมานา วงฺกจฺฉิทฺเท วงฺกอาณี วิย โอนมิตฺวา ตสฺเสว ปาทมูลํ คจฺฉนฺตีติ.

ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເມື່ອຊົງປາດຖະໜາຈະຊີ້ແຈງດ້ວຍເຫດຜົນ ຈຶ່ງຊົງຕັ້ງປະຕິຍານວ່າ 'ສັດເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນເຮົາສ້າງຂຶ້ນ' ແລ້ວຊົງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ Taṃ kissa hetu. ຄຳວ່າ Itthattaṃ ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຢ່າງນີ້, ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເປັນພົມ. ຄຳວ່າ Iminā mayaṃ ໄດ້ແກ່ ພວກສັດເຖິງວ່າຈະຈຸຕິ ແລະ ບັງເກີດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳຂອງຕົນເອງ ແຕ່ດ້ວຍຄວາມສຳຄັນຜິດພຽງຢ່າງດຽວວ່າ 'ພວກຂ້າພະເຈົ້າຖືກພົມຜູ້ນີ້ສ້າງຂຶ້ນ' ຈຶ່ງນ້ອມຕົວລົງ ເໝືອນດັ່ງລິ່ມຄົດໃນຮູຄົດ ແລ້ວເຂົ້າໄປສູ່ໃກ້ບາດມູນຂອງທ້າວມະຫາພົມນັ້ນເອງ.

๔๓. วณฺณวนฺตตโร จาติ วณฺณวนฺตตโร, อภิรูโป ปาสาทิโกติ อตฺโถ. มเหสกฺขตโรติ อิสฺสริยปริวารวเสน มหายสตโร.

໔໓. ຄຳວ່າ Vaṇṇavantataro ca ໄດ້ແກ່ ມີວັນນະງົດງາມກວ່າ, ມີຮູບງາມ ແລະ ໜ້າເຫຼື້ອມໃສ. ຄຳວ່າ Mahesakkhataro ໄດ້ແກ່ ມີຍົດໃຫຍ່ກວ່າ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່ ແລະ ບໍລິວານ.

๔๔. ฐานํ [Pg.104] โข ปเนตนฺติ การณํ โข ปเนตํ. โส ตโต จวิตฺวา อญฺญตฺร น คจฺฉติ, อิเธว อาคจฺฉติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อคารสฺมาติ เคหา. อนคาริยนฺติ ปพฺพชฺชํ. ปพฺพชฺชา หิ ยสฺมา อคารสฺส หิ ตํ กสิโครกฺขาทิกมฺมํ ตตฺถ นตฺถิ, ตสฺมา อนคาริยนฺติ วุจฺจติ. ปพฺพชตีติ อุปคจฺฉติ. ตโต ปรํ นานุสฺสรตีติ ตโต ปุพฺเพนิวาสา ปรํ น สรติ, สริตุํ อสกฺโกนฺโต ตตฺถ ฐตฺวา ทิฏฺฐึ คณฺหาติ.

໔໔. ຄຳວ່າ Ṭhānaṃ kho panetaṃ ໄດ້ແກ່ ນີ້ເປັນເຫດຜົນ. ພົມຜູ້ນັ້ນຈຸຕິຈາກພົມມະໂລກນັ້ນແລ້ວ ບໍ່ໄປທີ່ອື່ນ ຍ່ອມມາສູ່ມະນຸດສະໂລກນີ້ເອງ, ຊົງກ່າວຄຳນີ້ໝາຍເຖິງພົມຜู້ນັ້ນ. ຄຳວ່າ Agārasmā ໄດ້ແກ່ ຈາກເຮືອນ. ຄຳວ່າ Anagāriyaṃ ໄດ້ແກ່ ບັນພະຊາ. ເພາະວ່າ ໃນການບັນພະຊານັ້ນ ບໍ່ມີການງານຂອງຄະລຶຫັດ ເຊັ່ນ ການເຮັດນາ ແລະ ການລ້ຽງສັດ ເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະນະຄາຣິຍະ (ຄວາມບໍ່ມີເຮືອນ). ຄຳວ່າ Pabbajati ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງ. ຄຳວ່າ Tato paraṃ nānussarati ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມບໍ່ລະນຶກເຖິງຊາດກ່ອນທີ່ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ, ເມື່ອບໍ່ສາມາດລະນຶກໄດ້ ຈຶ່ງຢຸດຢູ່ພຽງນັ້ນ ແລ້ວຖືເອົາທິຖິ.

นิจฺโจติอาทีสุ ตสฺส อุปปตฺตึ อปสฺสนฺโต นิจฺโจติ วทติ, มรณํ อปสฺสนฺโต ธุโวติ, สทาภาวโต สสฺสโตติ, ชราวเสนาปิ วิปริณามสฺส อภาวโต อวิปริณามธมฺโมติ. เสสเมตฺถ ปฐมวาเร อุตฺตานเมวาติ.

ໃນບົດວ່າ Nicco ເປັນຕົ້ນ ເພາະບໍ່ເຫັນການບັງເກີດຂອງທ້າວມະຫາພົມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທ່ຽງ' (Nicco), ເພາະບໍ່ເຫັນຄວາມຕາຍຂອງທ້າວມະຫາພົມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍັ່ງຍືນ' (Dhuvo), ເພາະມີຢູ່ຕະຫຼອດການ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຕະຫຼອດໄປ' (Sassato), ເພາະບໍ່ມີຄວາມແແປປວນ ເຖິງແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຊະລາ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີສະພາວະບໍ່ແປປວນ' (Avipariṇāmadhammo). ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນວາລະທຳອິດນີ້ ຈະແຈ້ງດີແລ້ວ.

๔๕-๔๖. ทุติยวาเร ขิฑฺฑาย ปทุสฺสนฺติ วินสฺสนฺตีติ ขิฑฺฑาปโทสิกา, ปทูสิกาติปิ ปาฬึ ลิขนฺติ, สา อฏฺฐกถายํ นตฺถิ. อติเวลนฺติ อติกาลํ, อติจิรนฺติ อตฺโถ. หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนาติ หสฺสรติ ธมฺมญฺเจว ขิฑฺฑารติธมฺมญฺจ สมาปนฺนา อนุยุตฺตา, เกฬิหสฺสสุขญฺเจว กายิกวาจสิกกีฬาสุขญฺจ อนุยุตฺตา, วุตฺตปฺปการรติธมฺมสมงฺคิโน หุตฺวา วิหรนฺตีติ อตฺโถ.

໔໕-໔໖. In ວາລະທີສອງ ພວກເທວະດາທີ່ເສື່ອມເພາະການຫຼິ້ນສະໜຸກສະໜານ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຂິທທາປະໂທສິກະ. ບາງແຫ່ງຂຽນພຣະບາລີວ່າ Padūsikā ແຕ່ບົດນັ້ນບໍ່ມີໃນອັດຖະກະຖາ. ຄຳວ່າ Ativelaṃ ໄດ້ແກ່ ເກີນເວລາ, ອະທິບາຍວ່າ ຍາວນານເກີນໄປ. ຄຳວ່າ Hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ເຂົ້າເຖິງ ແລະ ຂະຫຍັນໝັ່ນພຽນໃນການຫຼິ້ນສະໜຸກສະໜານ ແລະ ຄວາມເພີດເພີນໃນການຫົວເລາະ, ຂະຫຍັນໝັ່ນພຽນໃນຄວາມສຸກທີ່ເກີດຈາກການຫຼິ້ນຫົວ ແລະ ຄວາມສຸກທີ່ເກີດຈາກການຫຼິ້ນທາງກາຍ ແລະ ທາງວາຈາ, ອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ເພີດເພີນດ້ວຍຄວາມຍິນດີຕາມປະການທີ່ກ່າວມາແລ້ວຢູ່ອາໄສ.

สติ สมฺมุสฺสตีติ ขาทนียโภชนีเยสุ สติ สมฺมุสฺสติ. เต กิร ปุญฺญวิเสสาธิคเตน มหนฺเตน อตฺตโน สิริวิภเวน นกฺขตฺตํ กีฬนฺตา ตาย สมฺปตฺติมหนฺตตาย – ‘‘อาหารํ ปริภุญฺชิมฺห, น ปริภุญฺชิมฺหา’’ติปิ น ชานนฺติ. อถ เอกาหาราติกฺกมนโต ปฏฺฐาย นิรนฺตรํ ขาทนฺตาปิ ปิวนฺตาปิ จวนฺติเยว, น ติฏฺฐนฺติ. กสฺมา? กมฺมชเตชสฺส พลวตาย, กรชกายสฺส มนฺทตาย, มนุสฺสานญฺหิ กมฺมชเตโช มนฺโท, กรชกาโย พลวา. เตสํ เตชสฺส มนฺทตาย กรชกายสฺส พลวตาย สตฺตาหมฺปิ อติกฺกมิตฺวา อุณฺโหทกอจฺฉยาคุอาทีหิ สกฺกา วตฺถุํ อุปตฺถมฺเภตุํ. เทวานํ ปน เตโช พลวา โหติ, กรชํ มนฺทํ. เต เอกํ อาหารเวลํ อติกฺกมิตฺวาว สณฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. ยถา นาม คิมฺหานํ มชฺฌนฺหิเก ตตฺตปาสาเณ ฐปิตํ ปทุมํ วา อุปฺปลํ วา สายนฺหสมเย ฆฏสเตนาปิ สิญฺจิยมานํ ปากติกํ น โหติ, วินสฺสติเยว. เอวเมว ปจฺฉา นิรนฺตรํ ขาทนฺตาปิ ปิวนฺตาปิ จวนฺติเยว, น [Pg.105] ติฏฺฐนฺติ. เตนาห ‘‘สติยา สมฺโมสา เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺตี’’ติ. กตเม ปน เต เทวาติ? อิเม เทวาติ อฏฺฐกถายํ วิจารณา นตฺถิ, ‘‘เทวานํ กมฺมชเตโช พลวา โหติ, กรชํ มนฺท’’นฺติ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา ปน เย เกจิ กพฬีการาหารูปชีวิโน เทวา เอวํ กโรนฺติ, เตเยว จวนฺตีติ เวทิตพฺพา. เกจิ ปนาหุ – ‘‘นิมฺมานรติปรนิมฺมิตวสวตฺติโน เต เทวา’’ติ. ขิฑฺฑาปทุสฺสนมตฺเตเนว เหเต ขิฑฺฑาปโทสิกาติ วุตฺตา. เสสเมตฺถ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

ຄຳວ່າ Sati sammussati ໄດ້ແກ່ ຄວາມລະນຶກໄດ້ໃນຂອງຂ້ຽວຂອງກິນຍ່ອມຫຼົງລືມໄປ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອຫຼິ້ນມະຫໍຣະສົບດ້ວຍສິຣິສົມບັດອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງຕົນ ທີ່ໄດ້ມາດ້ວຍຜົນບຸນພิເສດ ເພາະຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງສົມບັດນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຮູ້ຕົວເລີຍວ່າ 'ພວກເຮົາໄດ້ກິນອາຫານແລ້ວ ຫຼື ຍັງບໍ່ໄດ້ກິນອາຫານ'. ລຳດັບນັ້ນ ນັບແຕ່ເວລາທີ່ກາຍກຳນົດອາຫານໄປພຽງຄາບດຽວ ເຖິງວ່າພວກເຂົາຈະກິນຈະດື່ມຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງໃນພາຍຫຼັງ ກໍຍ່ອມຈຸຕິຢ່າງແນ່ນອນ ບໍ່ສາມາດດຳລົງຢູ່ໄດ້. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະໄຟທາດທີ່ເກີດຈາກກຳ (ກັມມະຊະເຕໂຊ) ມີກຳລັງແຮງ ແລະ ເພາະຮ່າງກາຍ (ກະຣະຊະກາຍ) ມີຄວາມອ່ອນແອ. ເພາະວ່າ ໃນພວກມະນຸດ ໄຟທາດທີ່ເກີດຈາກກຳມີກຳລັງອ່ອນ ແຕ່ຮ່າງກາຍມີກຳລັງແຂງແຮງ, ເພາະໄຟທາດຂອງພວກມະນຸດມີກຳລັງອ່ອນ ແລະ ຮ່າງກາຍມີກຳລັງແຂງແຮງ ເຖິງແມ່ນຈະລ່ວງເລີຍໄປເຖິງ 7 ວັນ ກໍຍັງສາມາດຄ້ຳຊູຮ່າງກາຍໄວ້ໄດ້ດ້ວຍນ້ຳຮ້ອນ ຫຼື ນ້ຳຢາຄູໃສ ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນໃນພວກເທວະດາ ໄຟທາດມີກຳລັງແຮງ ແຕ່ຮ່າງກາຍມີຄວາມອ່ອນແອ, ພວກເຂົາພຽງແຕ່ກາຍເວລາອາຫານໄປຄາບດຽວ ກໍບໍ່ສາມາດດຳລົງຢູ່ໄດ້. ປຽບເໝືອນດອກບົວ ຫຼື ດອກອຸບົນ ທີ່ວາງໄວ້ເທິງແຜ່ນຫີນອັນຮ້ອນຈັດໃນເວລາທ່ຽງວັນຂອງລະດູຮ້ອນ ເຖິງແມ່ນວ່າໃນເວລາແລງຈະຫົດສົງດ້ວຍນ້ຳຮ້ອຍໝໍ້ ກໍບໍ່ສາມາດກັບຄືນສູ່ສະພາບເດີມໄດ້ ຍ່ອມຫ່ຽວແຫ້ງຫາຍໄປຢ່າງແນ່ນອນ. ເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນເອງ ໃນພາຍຫຼັງ ເຖິງວ່າພວກເຂົາຈະກິນຈະດື່ມຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ ກໍຍ່ອມຈຸຕິຢ່າງແນ່ນອນ ບໍ່ສາມາດດຳລົງຢູ່ໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ 'satiyā sammosā te devā tamhā kāyā cavanti' (ເພາະຄວາມຫຼົງລືມສະຕິ ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມຈຸຕິຈາກກາຍນັ້ນ). ກໍເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນແມ່ນພວກໃດ? ຄວາມວິນິດໄສວ່າ 'ແມ່ນເທວະດາພວກນີ້' ບໍ່ມີໃນອັດຖະກະຖາ, ແຕ່ເພາະຊົງກ່າວໄວ້ໂດຍທົ່ວໄປວ່າ 'ໄຟທາດຂອງເທວະດາມີກຳລັງແຮງ ຮ່າງກາຍມີຄວາມອ່ອນແອ' ຈຶ່ງພຶງຊາບວ່າ ເທວະດາພວກໃດກໍຕາມທີ່ດຳລົງຊີວິດຢູ່ດ້ວຍກວະລິງກາຣາຫານ ຫາກເຮັດຢ່າງນີ້ ກໍຍ່ອມຈຸຕິທັງນັ້ນ. ແຕ່ບາງອາຈານກ່າວວ່າ 'ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນແມ່ນພວກນິມມານະຣະດີ ແລະ ປາຣະນິມມິຕະວະສະວັດດີ'. ທີ່ຊື່ວ່າ ຂິທທາປະໂທສິກະ ເພາະຄວາມເສື່ອມເພາະການຫຼິ້ນສະໜຸກສະໜານເທົ່ານັ້ນ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ.

๔๗-๔๘. ตติยวาเร มเนน ปทุสฺสนฺติ วินสฺสนฺตีติ มโนปโทสิกา, เอเต จาตุมหาราชิกา. เตสุ กิร เอโก เทวปุตฺโต – นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามีติ สปริวาโร รเถน วีถึ ปฏิปชฺชติ, อถญฺโญ นิกฺขมนฺโต ตํ ปุรโต คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา – ‘โภ อยํ กปโณ’, อทิฏฺฐปุพฺพํ วิย เอตํ ทิสฺวา – ‘‘ปีติยา อุทฺธุมาโต วิย ภิชฺชมาโน วิย จ คจฺฉตี’’ติ กุชฺฌติ. ปุรโต คจฺฉนฺโตปิ นิวตฺติตฺวา ตํ กุทฺธํ ทิสฺวา – กุทฺธา นาม สุวิทิตา โหนฺตีติ กุทฺธภาวมสฺส ญตฺวา – ‘‘ตฺวํ กุทฺโธ, มยฺหํ กึ กริสฺสสิ, อยํ สมฺปตฺติ มยา ทานสีลาทีนํ วเสน ลทฺธา, น ตุยฺหํ วเสนา’’ติ ปฏิกุชฺฌติ. เอกสฺมิญฺหิ กุทฺเธ อิตโร อกุทฺโธ รกฺขติ, อุโภสุ ปน กุทฺเธสุ เอกสฺส โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหติ. ตสฺสปิ โกโธ อิตรสฺส ปจฺจโย โหตีติ อุโภ กนฺทนฺตานํเยว โอโรธานํ จวนฺติ. อยเมตฺถ ธมฺมตา. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

໔໗-໔໘. In ວາລະທີສາມ ພວກເທວະດາທີ່ເສື່ອມທາງໃຈ (ດ້ວຍຄວາມໂກດ) ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມະໂນປະໂທສິກະ, ເທວະດາເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນພວກຊັ້ນຈາຕຸມະຫາຣາຊິກา. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ມີເທວະບຸດຕົນໜຶ່ງ ຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະຫຼິ້ນມະຫໍຣะສົບ' ຈຶ່ງຂຶ້ນລົດມ້າໄປຕາມຖະໜົນພ້ອມດ້ວຍບໍລິວານ, ລຳດັບນັ້ນ ເທວະບຸດອີກຕົນໜຶ່ງເມື່ອອອກມາ ເຫັນເທວະບຸດຕົນທຳອິດນັ້ນໄປຂ້າງໜ້າ ຈຶ່ງໂກດແລ້ວກ່າວວ່າ 'ປັດໂທ້! ເທວະດາຜູ້ຍາກຈົນຜູ້ນີ້ ເຫັນສົມບັດນີ້ແລ້ວ ເຮັດຄືກັບບໍ່ເຄີຍເຫັນມາກ່ອນ ຍ່າງໄປຄືກັບຕົວພອງດ້ວຍຄວາມຍິນດີ ແລະ ຄືກັບຈະແຕກສະຫຼາຍດ້ວຍຄວາມຍິນດີ'. ເຖິງແມ່ນເທວະບຸດຜູ້ໄປခ້າງໜ້າ ກໍຫຼຽວຫຼັງກັບມາ ເຫັນເທວະບຸດຕົນນັ້ນໂກດຢູ່—ເພາະຂຶ້ນຊື່ວ່າຄົນໂກດຍ່ອມຮູ້ໄດ້ງ່າຍ—ເມື່ອຮູ້ຄວາມໂກດຂອງເທວະບຸດຕົນນັ້ນ ຈຶ່ງໂກດຕອບວ່າ 'ເຈົ້າໂກດແລ້ວ ຈະເຮັດຫຍັງເຮົາໄດ້ ສົມບັດນີ້ເຮົາໄດ້ມາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທານ ແລະ ສີລ ເປັນຕົ້ນ ບໍ່ແມ່ນໄດ້ມາດ້ວຍອຳນາດຂອງເຈົ້າ'. ເພາະວ່າ ເມື່ອເທວະບຸດຕົນໜຶ່ງໂກດ ແຕ່ອີກຕົນໜຶ່ງບໍ່ໂກດ ຍ່ອມຊ່ວຍຮັກສາໄວ້ໄດ້, ແຕ່ເມື່ອໂກດທັງສອງຕົນ ຄວາມໂກດຂອງຕົນໜຶ່ງຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ອີກຕົນໜຶ່ງ ແລະ ຄວາມໂກດຂອງອີກຕົນໜຶ່ງກໍເປັນປັດໄຈແກ່ຕົນທຳອິດ ເທວະບຸດທັງສອງຈຶ່ງຈຸຕິໄປໃນຂະນະທີ່ພວກນາງສະໜົມກຳລັງຮ້ອງໄຫ້ຢູ່ເລີຍ. ນີ້ເປັນທັມມະດາໃນເລື່ອງນີ້. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ.

๔๙-๕๒. ตกฺกีวาเท อยํ จกฺขาทีนํ เภทํ ปสฺสติ, จิตฺตํ ปน ยสฺมา ปุริมํ ปุริมํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส ปจฺจยํ ทตฺวาว นิรุชฺฌติ, ตสฺมา จกฺขาทีนํ เภทโต พลวตรมฺปิ จิตฺตสฺส เภทํ น ปสฺสติ. โส ตํ อปสฺสนฺโต ยถา นาม สกุโณ เอกํ รุกฺขํ ชหิตฺวา อญฺญสฺมึ นิลียติ, เอวเมว อิมสฺมึ อตฺตภาเว ภินฺเน จิตฺตํ อญฺญตฺร คจฺฉตีติ คเหตฺวา เอวมาห. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

໔໙-໕໒. ໃນຕັກກີວາລະ (ວາລະຂອງນັກຕັກກະ) ນີ້, ບຸກຄົນຜູ້ເປັນນັກຕັກກະນີ້ ຍ່ອມເຫັນຄວາມແຕກທຳລາຍແຫ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ສ່ວນວ່າຈິດ ເພາະເຫດທີ່ຈິດດວງກ່ອນໆ ໃຫ້ປັດໄຈແກ່ຈິດດວງຫຼັງໆ ແລ້ວຈຶ່ງດັບໄປ, ດັ່ງນັ້ນ ເຂົາຈຶ່ງບໍ່ເຫັນຄວາມແຕກທຳລາຍແຫ່ງຈິດ ເຊິ່ງເປັນສິ່ງທີ່ມີກຳລັງ (ເກີດດັບໄວ) ຍິ່ງກວ່າຄວາມແຕກທຳລາຍແຫ່ງຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ. ເຂົາເມື່ອບໍ່ເຫັນຄວາມແຕກທຳລາຍແຫ່ງຈິດນັ້ນ, ຈຶ່ງຍຶດຖືແລ້ວກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ "ປຽບເໝືອນນົກລະຖິ້ມຕົ້ນໄມ້ຕົ້ນໜຶ່ງ ແລ້ວບິນໄປຈັບຢູ່ທີ່ຕົ້ນໄມ້ອື່ນ ສັນໃດ, ເມື່ອອັດຕະພາບນີ້ແຕກທຳລາຍໄປແລ້ວ ຈິດຍ່ອມໄປສູ່ອັດຕະພາບອື່ນ ກໍສັນນັ້ນ". ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນວາລະນີ້ ເພິ່ງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ້ວ.

อนฺตานนฺตวาทวณฺณนา

ອະທິບາຍອັນຕານັນຕະວາດ (ຄວາມເຫັນວ່າໂລກມີທີ່ສິ້ນສຸດແລະບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ)

๕๓. อนฺตานนฺติกาติ อนฺตานนฺตวาทา, อนฺตํ วา อนนฺตํ วา อนฺตานนฺตํ วา เนวนฺตานานนฺตํ วา อารพฺภ ปวตฺตวาทาติ อตฺโถ.

໕໓. ຄຳວ່າ "ອັນຕານັນຕິກາ" ໄດ້ແກ່ ພວກທີ່ມີວາດະ (ຄວາມເຫັນ) ວ່າໂລກມີທີ່ສິ້ນສຸດແລະບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ, ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ມີວາດະທີ່ເປັນໄປໂດຍປາລົບ (ອາໄສ) ຄວາມມີທີ່ສິ້ນສຸດກໍດີ, ຄວາມບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດກໍດີ, ຄວາມມີທີ່ສິ້ນສຸດແລະບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດກໍດີ, ຄວາມມີທີ່ສິ້ນສຸດກໍບໍ່ແມ່ນ ຄວາມບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດກໍບໍ່ແມ່ນກໍດີ.

๕๔-๖๐. อนฺตสญฺญี [Pg.106] โลกสฺมึ วิหรตีติ ปฏิภาคนิมิตฺตํ จกฺกวาฬปริยนฺตํ อวฑฺเฒตฺวา ตํ – ‘‘โลโก’’ติ คเหตฺวา อนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรติ, จกฺกวาฬปริยนฺตํ กตฺวา วฑฺฒิตกสิโณ ปน อนนฺตสญฺญี โหติ, อุทฺธมโธ อวฑฺเฒตฺวา ปน ติริยํ วฑฺเฒตฺวา อุทฺธมโธ อนฺตสญฺญี, ติริยํ อนนฺตสญฺญี. ตกฺกีวาโท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิเม จตฺตาโรปิ อตฺตนา ทิฏฺฐปุพฺพานุสาเรเนว ทิฏฺฐิยา คหิตตฺตา ปุพฺพนฺตกปฺปิเกสุ ปวิฏฺฐา.

໕໔-໖໐. ຄຳວ່າ "ມີສັນຍາວ່າໂລກມີທີ່ສິ້ນສຸດ ອາໄສຢູ່ໃນໂລກ" (ອັນຕະສັນຍີ ໂລກັສມິງ ວິຫະຣະຕິ) ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນບໍ່ໄດ້ແຜ່ຂະຫຍາຍປະຕິພາກນິມິດໄປຈົນສຸດຂອບຈັກກະວານ, ແລ້ວຍຶດຖືເອົາປະຕິພາກນິມິດນັ້ນວ່າ "ໂລກ", ຈຶ່ງເປັນຜູ້ມີສັນຍາວ່າໂລກມີທີ່ສິ້ນສຸດ ອາໄສຢູ່ໃນໂລກ (ຄືປະຕິພາກນິມິດນັ້ນ). ສ່ວນບຸກຄົນຜູ້ແຜ່ຂະຫຍາຍກະສິນໄປຈົນສຸດຂອບຈັກກະວານ ຍ່ອມເປັນຜູ້ມີສັນຍາວ່າໂລກບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ. ສ່ວນບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ແຜ່ຂະຫຍາຍກະສິນໄປໃນເບື້ອງເທິງແລະເບື້ອງລຸ່ມ ແຕ່ແຜ່ຂະຫຍາຍໄປໃນແນວຂວາງ (ຮອບໆ) ຍ່ອມເປັນຜູ້ມີສັນຍາວ່າໂລກມີທີ່ສິ້ນສຸດໃນເບື້ອງເທິງແລະເບື້ອງລຸ່ມ ແລະມີສັນຍາວ່າໂລກບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດໃນແນວຂວາງ. ສ່ວນຕັກກີວາດະ (ວາດະຂອງນັກຕັກກະ) ເພິ່ງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ້ວ. ເຖິງແມ່ນວ່າບຸກຄົນທັງ 4 ນີ້ ກໍຈັດເຂົ້າໃນພວກປຸບພັນຕະกັບປິກະ (ຜູ້ກຳນົດຂັນສ່ວນອະດີດ) ເພາະຄວາມທີ່ຕົນຍຶດຖືທິດຖິ (ຄວາມເຫັນຜິດ) ຕາມແນວທາງແຫ່ງອາລົມທີ່ຕົນເຄີຍເຫັນມາແລ້ວເທົ່ານັ້ນ.

อมราวิกฺเขปวาทวณฺณนา

ອະທິບາຍອະມະລາວິກເຂປະວາດ (ຄວາມເຫັນຫຼົບຫຼີກບໍ່ແນ່ນອນຄືປາໄຫຼ)

๖๑. น มรตีติ อมรา. กา สา? เอวนฺติปิ เม โนติอาทินา นเยน ปริยนฺตรหิตา ทิฏฺฐิคติกสฺส ทิฏฺฐิ เจว วาจา จ. วิวิโธ เขโปติ วิกฺเขโป, อมราย ทิฏฺฐิยา วาจาย จ วิกฺเขโปติ อมราวิกฺเขโป, โส เอเตสํ อตฺถีติ อมราวิกฺเขปิกา, อปโร นโย – อมรา นาม เอกา มจฺฉชาติ, สา อุมฺมุชฺชนนิมุชฺชนาทิวเสน อุทเก สนฺธาวมานา คเหตุํ น สกฺกาติ, เอวเมว อยมฺปิ วาโท อิโตจิโต จ สนฺธาวติ, คาหํ น อุปคจฺฉตีติ อมราวิกฺเขโปติ วุจฺจติ. โส เอเตสํ อตฺถีติ อมราวิกฺเขปิกา.

໖໑. ຄຳວ່າ "ອະມະລາ" ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ບໍ່ຕາຍ (ບໍ່ສິ້ນສຸດ, ບໍ່ຂາດສູນ). ສິ່ງນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ຄື ທິດຖິ (ຄວາມເຫັນ) ແລະວາຈາອັນຫາທີ່ສິ້ນສຸດບໍ່ໄດ້ ຂອງຜູ້ມີທິດຖິຜິດ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ "ຄວາມເຫັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ". ຄຳວ່າ "ວິກເຂປະ" ໄດ້ແກ່ ການຊັດສ່າຍໄປຕ່າງໆ ຫຼືການຫຼົບຫຼີກ. ການຫຼົບຫຼີກດ້ວຍທິດຖິແລະວາຈາອັນບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ອະມະລາວິກເຂປະ" (ການຫຼົບຫຼີກຄືປາໄຫຼ), ພວກມິດສາທິດຖິເຫຼົ່ານັ້ນມີອະມະລາວິກເຂປະນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະມະລາວິກເຂປິກະ". ອີກນັຍໜຶ່ງ, ປາຊะນິດໜຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະມະລາ" (ປາໄຫຼ) ປານັ້ນເມື່ອລອຍໄປມາໃນນ້ຳ ດ້ວຍການຜຸດໆ ໂຜ່ໆ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີໃຜສາມາດຈັບໄດ້ ສັນໃດ, ວາດະ (ລັດທິ) ນີ້ກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມແລ່ນໄປທາງນີ້ທາງນັ້ນ ບໍ່ຍອມໃຫ້ໃຜຈັບໄດ້ (ບໍ່ຍອມຮັບເອົາຂໍ້ສະຫຼຸບໃດໆ) ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະມະລາວິກເຂປະ". ພວກມິດສາທິດຖິເຫຼົ່ານັ້ນມີອະມະລາວິກເຂປະນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະມະລາວິກເຂປິກະ".

๖๒. ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาตีติ ทส กุสลกมฺมปเถ ยถาภูตํ นปฺปชานาตีติ อตฺโถ. อกุสเลปิ ทส อกุสลกมฺมปถาว อธิปฺเปตา. โส มมสฺส วิฆาโตติ ‘‘มุสา มยา ภณิต’’นฺติ วิปฺปฏิสารุปฺปตฺติยา มม วิฆาโต อสฺส, ทุกฺขํ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. โส มมสฺส อนฺตราโยติ โส มม สคฺคสฺส เจว มคฺคสฺส จ อนฺตราโย อสฺส. มุสาวาทภยา มุสาวาทปริเชคุจฺฉาติ มุสาวาเท โอตฺตปฺเปน เจว หิริยา จ. วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชตีติ วาจาย วิกฺเขปํ อาปชฺชติ. กีทิสํ? อมราวิกฺเขปํ, อปริยนฺตวิกฺเขปนฺติ อตฺโถ.

໖໒. ຄຳວ່າ "ບໍ່ຮູ້ຊັດຕາມຄວາມເປັນຈິງວ່າ ນີ້ເປັນກຸສົນ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຮູ້ຊັດຕາມຄວາມເປັນຈິງເຊິ່ງກຸສົນກຳມະບົດ 10 ປະການ. ແມ່ນແຕ່ໃນຝ່າຍອະກຸສົນ ກໍໝາຍເອົາອະກຸສົນກຳມະບົດ 10 ປະການເຊັ່ນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ "ຄວາມເດືອດຮ້ອນນັ້ນຈະມີແກ່ເຮົາ" (ໂສ ມະມັສສະ ວິຄາໂຕ) ມີອະທິບາຍວ່າ "ເຮົາໄດ້ເວົ້າຕົວະໄປແລ້ວ", ເພາະຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈ (ວິປະຕິສານ) ທີ່ເກີດຂຶ້ນນັ້ນ ຈະເປັນຄວາມລຳບາກ ແລະເປັນທຸກແກ່ເຮົາ. ຄຳວ່າ "ຄວາມເດືອດຮ້ອນນັ້ນຈະເປັນອັນຕະລາຍແກ່ເຮົາ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມລຳບາກນັ້ນຈະເປັນອັນຕະລາຍແກ່ສະຫວັນແລະມັກຄະ (ທາງສູ່ພະນິພານ) ຂອງເຮົາ. ຄຳວ່າ "ເພາະຢ້ານຕໍ່ການເວົ້າຕົວະ ເພາະກຽດຊັງການເວົ້າຕົວະ" ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມສະດຸ້ງຢ້ານ (ໂອດຕັບປະ) ແລະຄວາມລະອາຍ (ຫິຣິ) ໃນການເວົ້າຕົວະ. ຄຳວ່າ "ເຖິງຄວາມຊັດສ່າຍແຫ່ງວາຈາ" (ວາຈາວິກເຂປັງ ອາປັດຊະຕິ) ໄດ້ແກ່ ເຖິງຄວາມຫຼົບຫຼີກດ້ວຍວາຈາ. ຫຼົບຫຼີກແນວໃດ? ມີອະທິບາຍວ່າ ຫຼົບຫຼີກຄືປາໄຫຼ, ຫຼົບຫຼີກຢ່າງຫາທີ່ສິ້ນສຸດບໍ່ໄດ້.

เอวนฺติปิ เม โนติอาทีสุ เอวนฺติปิ เม โนติ อนิยมิตวิกฺเขโป. ตถาติปิ เม โนติ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ วุตฺตํ สสฺสตวาทํ ปฏิกฺขิปติ. อญฺญถาติปิ เม โนติ สสฺสตโต อญฺญถา วุตฺตํ เอกจฺจสสฺสตํ ปฏิกฺขิปติ. โนติปิ เม โนติ – ‘‘น [Pg.107] โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วุตฺตํ อุจฺเฉทํ ปฏิกฺขิปติ. โน โนติปิ เม โนติ ‘‘เนว โหติ น น โหตี’’ติ วุตฺตํ ตกฺกีวาทํ ปฏิกฺขิปติ. สยํ ปน ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ วา ‘‘อกุสล’’นฺติ วา ปุฏฺโฐ น กิญฺจิ พฺยากโรติ. ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ปุฏฺโฐ ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติ วทติ. ตโต ‘‘กึ อกุสล’’นฺติ วุตฺเต ‘‘ตถาติปิ เม โน’’ติ วทติ. ‘‘กึ อุภยโต อญฺญถา’’ติ วุตฺเต ‘‘อญฺญถาติปิ เม โน’’ติ วทติ. ตโต ‘‘ติวิเธนาปิ น โหติ, กึ เต ลทฺธี’’ติ วุตฺเต ‘‘โนติปิ เม โน’’ติ วทติ. ตโต ‘‘กึ โน โนติ เต ลทฺธี’’ติ วุตฺเต ‘‘โน โนติปิ เม โน’’ติ เอวํ วิกฺเขปเมว อาปชฺชติ, เอกสฺมิมฺปิ ปกฺเข น ติฏฺฐติ.

ໃນບົດວ່າ "ເອວັນຕິປິ ເມ ໂນ" ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ "ເອວັນຕິປິ ເມ ໂນ" (ຄວາມເຫັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ) ເປັນການຫຼົບຫຼີກແບບບໍ່ກຳນົດແນ່ນອນ. ຄຳວ່າ "ຕະຖາຕິປິ ເມ ໂນ" (ຄວາມເຫັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍບໍ່ແມ່ນຢ່າງນີ້) ຍ່ອມປະຕິເສດສັດສະຕະວາດະ (ຄວາມເຫັນວ່າທ່ຽງ) ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ອັດຕາແລະໂລກທ່ຽງ". ຄຳວ່າ "ອັນຍະຖາຕິປິ ເມ ໂນ" (ຄວາມເຫັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນ) ຍ່ອມປະຕິເສດເອກັດຈະສັດສະຕະວາດະ (ຄວາມເຫັນວ່າທ່ຽງເປັນບາງສ່ວນ) ທີ່ກ່າວໄວ້ເປັນຢ່າງອື່ນຈາກສັດສະຕະວາດະ. ຄຳວ່າ "ໂນຕິປິ ເມ ໂນ" (ຄວາມເຫັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍບໍ່ແມ່ນວ່າບໍ່ແມ່ນ) ຍ່ອມປະຕິເສດອຸດເສທະວາດະ (ຄວາມເຫັນວ່າຂາດສູນ) ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ຕະຖາຄົດພາຍຫຼັງຕາຍໄປແລ້ວບໍ່ມີຢູ່". ຄຳວ່າ "ໂນ ໂນຕິປິ ເມ ໂນ" (ຄວາມເຫັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າกໍບໍ່ແມ່ນວ່າ ບໍ່ແມ່ນທັງບໍ່ແມ່ນບໍ່ມີຢູ່) ຍ່ອມປະຕິເສດຕັກກີວາດະ (ວາດະຂອງນັກຕັກກະ) ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ຕະຖາຄົດພາຍຫຼັງຕາຍໄປແລ້ວ ຈະວ່າ ມີຢູ່ກໍບໍ່ແມ່ນ ບໍ່ມີຢູ່ກໍບໍ່ແມ່ນ". ແຕ່ສ່ວນຕົນເອງ ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ "ນີ້ເປັນກຸສົນບໍ?" ຫຼື "ເປັນອະກຸສົນບໍ?" ກໍບໍ່ຍອມພະຍາກອນ (ຕອບ) ຫຍັງເລີຍ. ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ "ນີ້ເປັນກຸສົນບໍ?" ກໍຕອບວ່າ "ຄວາມເຫັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ". ຈາກນັ້ນ ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ "ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ເປັນອະກຸສົນບໍ?" ກໍຕອບວ່າ "ຄວາມເຫັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍບໍ່ແມ່ນຢ່າງນີ້". ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ "ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ເປັນຢ່າງອື່ນນອກຈາກທັງສອງຢ່າງນັ້ນບໍ?" ກໍຕອບວ່າ "ຄວາມເຫັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນ". ຈາກນັ້ນ ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ "ໂດຍປະການທັງ 3 ກໍບໍ່ແມ່ນ, ຄວາມເຫັນຂອງທ່ານແມ່ນຫຍັງ?" ກໍຕອບວ່າ "ຄວາມເຫັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍບໍ່ແມ່ນວ່າບໍ່ແມ່ນ". ຈາກນັ້ນ ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ "ຄວາມເຫັນຂອງທ່ານແມ່ນ 'ບໍ່ແມ່ນ ບໍ່ແມ່ນ' ບໍ?" ກໍຕອບວ່າ "ຄວາມເຫັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍບໍ່ແມ່ນວ່າ ບໍ່ແມ່ນທັງບໍ່ແມ່ນ". ເຂົາຍ່ອມເຖິງຄວາມຫຼົບຫຼີກໄປມາແຕ່ຢ່າງດຽວດ້ວຍປະການສະນີ, ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ໃນຝ່າຍໃດຝ່າຍໜຶ່ງເລີຍ.

๖๓. ฉนฺโท วา ราโค วาติ อชานนฺโตปิ สหสา กุสลเมว ‘‘กุสล’’นฺติ วตฺวา อกุสลเมว ‘‘อกุสล’’นฺติ วตฺวา มยา อสุกสฺส นาม เอวํ พฺยากตํ, กึ ตํ สุพฺยากตนฺติ อญฺเญ ปณฺฑิเต ปุจฺฉิตฺวา เตหิ – ‘‘สุพฺยากตํ, ภทฺรมุข, กุสลเมว ตยา กุสลํ, อกุสลเมว อกุสลนฺติ พฺยากต’’นฺติ วุตฺเต นตฺถิ มยา สทิโส ปณฺฑิโตติ เอวํ เม ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา อสฺสาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ฉนฺโท ทุพฺพลราโค, ราโค พลวราโค. โทโส วา ปฏิโฆ วาติ กุสลํ ปน ‘‘อกุสล’’นฺติ, อกุสลํ วา ‘‘กุสล’’นฺติ วตฺวา อญฺเญ ปณฺฑิเต ปุจฺฉิตฺวา เตหิ – ‘‘ทุพฺยากตํ ตยา’’ติ วุตฺเต เอตฺตกมฺปิ นาม น ชานามีติ ตตฺถ เม อสฺส โทโส วา ปฏิโฆ วาติ อตฺโถ. อิธาปิ โทโส ทุพฺพลโกโธ, ปฏิโฆ พลวโกโธ.

໖໓. ຄຳວ່າ "ຄວາມພໍໃຈ (ສັນທະ) ຫຼືຄວາມກຳໜັດ (ຣາຄະ)" ມີອະທິບາຍວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຕົນເອງຈະບໍ່ຮູ້ ແຕ່ກໍຮີບດ່ວນພະຍາກອນ (ຕອບ) ເອົາກຸສົນວ່າເປັນກຸສົນ ຫຼືເອົາອະກຸສົນວ່າເປັນອະກຸສົນ, ແລ້ວໄປຖາມບັນດິດຄົນອື່ນໆ ວ່າ "ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຕອບແກ່ຜູ້ນັ້ນຊື່ນີ້ຢ່າງນີ້, ຄຳຕອບນັ້ນເປັນຄຳຕອບທີ່ດີແລ້ວບໍ?". ເມື່ອບັນດິດເຫຼົ່ານັ້ນກ່າວວ່າ "ທ່ານຜູ້ມີໜ້າອັນຈະເລີນ, ທ່ານຕອບດີແລ້ວ, ທ່ານຕອບກຸສົນວ່າເປັນກຸສົນແທ້, ຕອບອະກຸສົນວ່າເປັນອະກຸສົນແທ້", ເຂົາກໍເກີດຄວາມຄິດວ່າ "ບໍ່ມີບັນດິດຄົນໃດສະເໝີດ້ວຍເຮົາເລີຍ", ຄວາມພໍໃຈ ຫຼືຄວາມກຳໜັດຍ່ອມເກີດມີແກ່ເຮົາໃນຄຳຕອບນັ້ນ ດ້ວຍປະການສະນີ. ໃນສອງຢ່າງນີ້, "ສັນທະ" ຄືຄວາມກຳໜັດທີ່ມີກຳລັງອ່ອນ, "ຣາຄະ" ຄືຄວາມກຳໜັດທີ່ມີກຳລັງແຮງ. ຄຳວ່າ "ຄວາມໂທດສະ (ໂທສະ) ຫຼືຄວາມຂັດເຄືອງ (ປະຕິຄະ)" ມີອະທິບາຍວ່າ ແຕ່ຖ້າເຂົາຕອບກຸສົນວ່າເປັນອະກຸສົນ ຫຼືຕອບອະກຸສົນວ່າເປັນກຸສົນ, ແລ້ວໄປຖາມບັນດິດຄົນອື່ນໆ, ເມື່ອບັນດິດເຫຼົ່ານັ້ນກ່າວວ່າ "ທ່ານຕອບບໍ່ດີເລີຍ", ເຂົາກໍເກີດຄວາມຄິດວ່າ "ແມ່ນແຕ່ພຽງເທົ່ານີ້ເຮົາກໍຍັງບໍ່ຮູ້", ຄວາມໂທດສະ ຫຼືຄວາມຂັດເຄືອງຍ່ອມເກີດມີແກ່ເຮົາໃນຄວາມຜິດພາດນັ້ນ ດ້ວຍປະການສະນີ. ໃນສອງຢ່າງນີ້, "ໂທສະ" ຄືຄວາມໂກດທີ່ມີກຳລັງອ່ອນ, "ປະຕິຄະ" ຄືຄວາມໂກດທີ່ມີກຳລັງແຮງ.

ตํ มมสฺส อุปาทานํ, โส มมสฺส วิฆาโตติ ตํ ฉนฺทราคทฺวยํ มม อุปาทานํ อสฺส, โทสปฏิฆทฺวยํ วิฆาโต. อุภยมฺปิ วา ทฬฺหคฺคหณวเสน อุปาทานํ, วิหนนวเสน วิฆาโต. ราโค หิ อมุญฺจิตุกามตาย อารมฺมณํ คณฺหาติ ชลูกา วิย. โทโส วินาเสตุกามตาย อาสีวิโส วิย. อุโภปิ เจเต สนฺตาปกฏฺเฐน วิหนนฺติ เยวาติ ‘‘อุปาทาน’’นฺติ จ ‘‘วิฆาโต’’ติ จ วุตฺตา. เสสํ ปฐมวารสทิสเมว.

ຄຳວ່າ "ຄວາມຍຶດໝັ້ນນັ້ນຈະມີແກ່ເຮົາ, ຄວາມເດືອດຮ້ອນນັ້ນຈະມີແກ่ເຮົາ" (ຕັງ ມະມັສສະ ອຸປາດານັງ, ໂສ ມະມັສສະ ວິຄາໂຕ) ໄດ້ແກ່ ທຳມະຄູ່ແຫ່ງສັນທະແລະຣາຄະນັ້ນ ຈະເປັນອຸປາດານ (ຄວາມຍຶດໝັ້ນ) ຂອງເຮົາ, ສ່ວນທຳມະຄູ່ແຫ່ງໂທສະແລະປະຕິຄະ ຈະເປັນຄວາມເດືອດຮ້ອນ (ວິຄາດ) ຂອງເຮົາ. ອີກນັຍໜຶ່ງ, ທຳມະທັງສອງຄູ່ນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ອຸປາດານ" ເພາະອັດຖະວ່າເປັນການຍຶດຖືໄວ້ຢ່າງໝັ້ນຄົງ, ແລະຊື່ວ່າ "ວິຄາດ" ເພາະອັດຖະວ່າເປັນການບຽດບຽນ (ທຳລາຍ). ດ້ວຍວ່າ ຣາຄະຍ່ອມຍຶດໜ່ວງເອົາອາລົມໄວ້ຢ່າງແໜ້ນໜາ ປຽບເໝືອນປິ້ງ ເພາະຄວາມທີ່ມັນບໍ່ຢາກປ່ອຍວາງ, ສ່ວນໂທສະຍ່ອມຍຶດໜ່ວງເອົາອາລົມໄວ້ ປຽບເໝືອນງູພິດ ເພາະຄວາມທີ່ມັນຢາກທຳລາຍ. ແລະເພາະທຳມະທັງສອງຢ່າງນີ້ ຍ່ອມບຽດບຽນ (ເຜົາຜານ) ດ້ວຍອັດຖະວ່າເຮັດໃຫ້ຮ້ອນຮົນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຮຽກວ່າ "ອຸປາດານ" ແລະ "ວິຄາດ". ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອ ກໍເໝືອນກັບວາລະທຳອິດນັ້ນແລ້ວ.

๖๔. ปณฺฑิตาติ [Pg.108] ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา. นิปุณาติ สณฺหสุขุมพุทฺธิโน สุขุมอตฺถนฺตรํ ปฏิวิชฺฌนสมตฺถา. กตปรปฺปวาทาติ วิญฺญาตปรปฺปวาทา เจว ปเรหิ สทฺธึ กตวาทปริจยา จ. วาลเวธิรูปาติ วาลเวธิธนุคฺคหสทิสา. เต ภินฺทนฺตา มญฺเญติ วาลเวธิ วิย วาลํ สุขุมานิปิ ปเรสํ ทิฏฺฐิคตานิ อตฺตโน ปญฺญาคเตน ภินฺทนฺตา วิย จรนฺตีติ อตฺโถ. เต มํ ตตฺถาติ เต สมณพฺราหฺมณา มํ เตสุ กุสลากุสเลสุ. สมนุยุญฺเชยฺยุนฺติ ‘‘กึ กุสลํ, กึ อกุสลนฺติ อตฺตโน ลทฺธึ วทา’’ติ ลทฺธึ ปุจฺเฉยฺยุํ. สมนุคาเหยฺยุนฺติ ‘‘อิทํ นามา’’ติ วุตฺเต ‘‘เกน การเณน เอตมตฺถํ คาเหยฺยุ’’นฺติ การณํ ปุจฺเฉยฺยุํ. สมนุภาเสยฺยุนฺติ ‘‘อิมินา นาม การเณนา’’ติ วุตฺเต การเณ โทสํ ทสฺเสตฺวา ‘‘น ตฺวํ อิทํ ชานาสิ, อิทํ ปน คณฺห, อิทํ วิสฺสชฺเชหี’’ติ เอวํ สมนุยุญฺเชยฺยุํ. น สมฺปาเยยฺยนฺติ น สมฺปาเทยฺยํ, สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ น สกฺกุเณยฺยนฺติ อตฺโถ. โส มมสฺส วิฆาโตติ ยํ ตํ ปุนปฺปุนํ วตฺวาปิ อสมฺปายนํ นาม, โส มม วิฆาโต อสฺส, โอฏฺฐตาลุชิวฺหาคลโสสนทุกฺขเมว อสฺสาติ อตฺโถ. เสสเมตฺถาปิ ปฐมวารสทิสเมว.

໖໔. ຄຳວ່າ "ບັນດິດ" (ປັນທິຕາ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມເປັນບັນດິດ (ປັນຍາ). ຄຳວ່າ "ຜູ້ມີປັນຍາລະອຽດ" (ນິປຸນາ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປັນຍາອັນລະອຽດອ່ອນ ສາມາດແທງຕະຫຼອດເນື້ອຄວາມອັນລະອຽດຕ່າງໆ ໄດ້. ຄຳວ່າ "ຜູ້ເຄີຍໂຕ້ຕອບວາດະຂອງຜູ້ນັ້ນ" (ກະຕະປະຣັບປະວາດາ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຮູ້ທັງວາດະຂອງຄົນອື່ນ ແລະເຄີຍຝຶກຝົນການໂຕ້ວາທີກັບຄົນອື່ນມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ປຽບເໝືອນນັກຍິງທະນູຜູ້ຍິງຜ່າເສັ້ນຜົມ" (ວາລະເວທິຣູປາ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປຽບເໝືອນນັກຍິງທະນູຜູ້ສາມາດຍິງຜ່າປາຍເສັ້ນຜົມໄດ້. ຄຳວ່າ "ພວກເຂົາຄ້າຍຄືຈະທຳລາຍ..." (ເຕ ພິນທັນຕາ ມັນເຍ) ມີອະທິບາຍວ່າ ປຽບເໝືອນນັກຍິງທະນູຜູ້ຍິງຜ່າເສັ້ນຜົມ ສັນໃດ, ພວກເຂົາກໍທ່ຽວໄປຄ້າຍຄືຈະທຳລາຍທິດຖິອັນລະອຽດຂອງຄົນອື່ນ ດ້ວຍປັນຍາອັນຄົມກ້າຂອງຕົນ ກໍສັນນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ພວກເຂົາຈະຊັກໄຊ້ເຮົາໃນເລື່ອງນັ້ນ" (ເຕ ມັງ ຕັດຖະ) ໄດ້ແກ່ ພວກສະມະນະແລະພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນ ຈະຊັກໄຊ້ເຮົາໃນເລື່ອງກຸສົນແລະອະກຸສົນເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຈະຊັກໄຊ້" (ສະມະນຸຍຸນເຊີຍຍຸງ) ໄດ້ແກ່ ຈະຖາມເຖິງຄວາມເຫັນວ່າ "ອັນໃດເປັນກຸສົນ, ອັນໃດເປັນອະກຸສົນ, ຈົ່ງກ່າວຄວາມເຫັນຂອງຕົນມາເບິ່ງ". ຄຳວ່າ "ຈະໄລ່ລຽງ" (ສະມະນຸກຄາເຫີຍຍຸງ) ໄດ້ແກ່ ເມື່ອເຮົາຕອບວ່າ "ສິ່ງນີ້ຊື່ນີ້", ພວກເຂົາກໍຈະຖາມຫາເຫດຜົນວ່າ "ທ່ານຍຶດຖືເນື້ອຄວາມນີ້ດ້ວຍເຫດຜົນອັນໃດ". ຄຳວ່າ "ຈະຊັກໄຊ້ໄລ່ລຽງ" (ສະມະນຸພາເສີຍຍຸງ) ໄດ້ແກ່ ເມື່ອເຮົາຕອບວ່າ "ດ້ວຍເຫດຜົນຊື່ນີ້", ພວກເຂົາກໍຈະສະແດງໂທດ (ຂໍ້ຜິດພາດ) ໃນເຫດຜົນນັ້ນ ແລ້ວຊັກຊວນວ່າ "ທ່ານບໍ່ຮູ້ເນື້ອຄວາມນີ້ດອກ, ຈົ່ງຍຶດຖືເນື້ອຄວາມນີ້ ແລະຈົ່ງລະຖິ້ມເນື້ອຄວາມນັ້ນເສຍ". ຄຳວ່າ "ເຮົາບໍ່ອາດຈະຕອບໄດ້" (ນະ ສັມປາເຍຍຍັງ) ມີອະທິບາຍວ່າ ເຮົາບໍ່ອາດຈະເຮັດໃຫ້ສຳເລັດໄດ້ ຄືບໍ່ສາມາດຕອບໃຫ້ສຳເລັດໄດ້. ຄຳວ່າ "ຄວາມບໍ່ອາດຕອບໄດ້ນັ້ນຈະເປັນຄວາມເດືອດຮ້ອນແກ່ເຮົາ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ອາດຕອບໄດ້ນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເວົ້າຊ້ຳແລ້ວຊ້ຳອີກ ກໍຈະເປັນຄວາມລຳບາກແກ່ເຮົາ, ຄືຈະເປັນແຕ່ຄວາມທຸກທໍລະມານຈາກການແຫ້ງຜາກແຫ່ງຮີມສົບ, ເພດານ, ລີ້ນ ແລະລຳຄໍ ເທົ່ານັ້ນ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນວາລະນີ້ ກໍເໝືອນກັບວາລະທຳອິດນັ້ນແລ້ວ.

๖๕-๖๖. มนฺโทติ มนฺทปญฺโญ อปญฺญสฺเสเวตํ นามํ. โมมูโหติ อติสมฺมูฬฺโห. โหติ ตถาคโตติอาทีสุ สตฺโต ‘‘ตถาคโต’’ติ อธิปฺเปโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อิเมปิ จตฺตาโร ปุพฺเพ ปวตฺตธมฺมานุสาเรเนว ทิฏฺฐิยา คหิตตฺตา ปุพฺพนฺตกปฺปิเกสุ ปวิฏฺฐา.

໖໕-໖໖. ຄຳວ່າ "ຄົນເຂົາ" (ມັນໂທ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປັນຍາອ່ອນ, ຄຳນີ້ເປັນຊື່ຂອງຄົນຜູ້ບໍ່ມີປັນຍາ. ຄຳວ່າ "ຄົນຫຼົງງົມງາຍ" (ໂມມູໂຫ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຫຼົງງົມງາຍຢ່າງຍິ່ງ. ໃນບົດວ່າ "ຕະຖາຄົດມີຢູ່" ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ "ຕະຖາຄົດ" ໝາຍເອົາສັດ (ສັດຕະວະ). ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນວາລະນີ້ ຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ຢູ່ແລ້ວ. ເຖິງແມ່ນວ່າບຸກຄົນທັງ 4 ນີ້ ກໍຈັດເຂົ້າໃນພວກປຸບphantomຕະກັບປິກະ (ຜູ້ກຳນົດຂັນສ່ວນອະດີດ) ເພາະຄວາມທີ່ຕົນຍຶດຖືທິດຖິຕາມແນວທາງແຫ່ງທຳອັນເຄີຍເປັນໄປແລ້ວໃນກ່ອນເທົ່ານັ້ນ.

อธิจฺจสมุปฺปนฺนวาทวณฺณนา

ອະທິບາຍອະທິດຈະສະມຸບປັນນະວາດ (ຄວາມເຫັນວ່າສິ່ງທັງຫຼາຍເກີດຂຶ້ນເອງໂດຍບໍ່ມີເຫດປັດໄຈ)

๖๗. ‘‘อธิจฺจสมุปฺปนฺโน อตฺตา จ โลโก จา’’ติ ทสฺสนํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ. ตํ เอเตสํ อตฺถีติ อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา. อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ อการณสมุปฺปนฺนํ.

໖໗. ຄວາມເຫັນວ່າ "ອັດຕາແລະໂລກເກີດຂຶ້ນເອງໂດຍບໍ່ມີເຫດປັດໄຈ" ຊື່ວ່າ "ອະທິດຈະສະມຸບປັນນະ". ພວກມິດສາທິດຖິເຫຼົ່ານັ້ນມີຄວາມເຫັນນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະທິດຈະສະມຸບປັນນິກະ". ຄຳວ່າ "ອະທິດຈະສະມຸບປັນນະ" ໄດ້ແກ່ ການເກີດຂຶ້ນໂດຍບໍ່ມີເຫດປັດໄຈ.

๖๘-๗๓. อสญฺญสตฺตาติ เทสนาสีสเมตํ, อจิตฺตุปฺปาทา รูปมตฺตกอตฺตภาวาติ อตฺโถ. เตสํ เอวํ อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา – เอกจฺโจ หิ ติตฺถายตเน ปพฺพชิตฺวา วาโยกสิเณ ปริกมฺมํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานา วุฏฺฐาย – ‘‘จิตฺเต โทสํ ปสฺสติ, จิตฺเต สติ หตฺถจฺเฉทาทิทุกฺขญฺเจว [Pg.109] สพฺพภยานิ จ โหนฺติ, อลํ อิมินา จิตฺเตน, อจิตฺตกภาโวว สนฺโต’’ติ, เอวํ จิตฺเต โทสํ ปสฺสิตฺวา อปริหีนชฺฌาโน กาลํ กตฺวา อสญฺญสตฺเตสุ นิพฺพตฺตติ, จิตฺตมสฺส จุติจิตฺตนิโรเธน อิเธว นิวตฺตติ, รูปกฺขนฺธมตฺตเมว ตตฺถ ปาตุภวติ. เต ตตฺถ ยถา นาม ชิยาเวคกฺขิตฺโต สโร ยตฺตโก ชิยาเวโค, ตตฺตกเมว อากาเส คจฺฉติ. เอวเมว ฌานเวคกฺขิตฺตา อุปปชฺชิตฺวา ยตฺตโก ฌานเวโค, ตตฺตกเมว กาลํ ติฏฺฐนฺติ, ฌานเวเค ปน ปริหีเน ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ อนฺตรธายติ, อิธ ปน ปฏิสนฺธิสญฺญา อุปฺปชฺชติ. ยสฺมา ปน ตาย อิธ อุปฺปนฺนสญฺญาย เตสํ ตตฺถ จุติ ปญฺญายติ, ตสฺมา ‘‘สญฺญุปฺปาทา จ ปน เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺตี’’ติ วุตฺตํ. สนฺตตายาติ สนฺตภาวาย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ตกฺกีวาโทปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ.

໖໘-໗໓. ຄຳວ່າ "ອະສັນຍີສັດ" (ອະສັນຍະສັດຕາ) ນີ້ ເປັນຫົວຂໍ້ແຫ່ງເທດສະໜາ, ມີອະທິບາຍວ່າ ໄດ້ແກ່ ສັດທັງຫຼາຍຜູ້ບໍ່ມີຈິດເກີດຂຶ້ນ ມີແຕ່ອັດຕະພາບທີ່ມີພຽງຮູບເທົ່ານັ້ນ. ການເກີດຂຶ້ນຂອງອະສັນຍີສັດເຫຼົ່ານັ້ນ ເພິ່ງຊາບດັ່ງນີ້: ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນບາງຄົນບວດໃນລັດທິເດຍລະຖີ ແລ້ວເຮັດບໍລິກຳໃນວາໂຍກະສິນ (ກະສິນລົມ) ຍັງຈະຕຸດຖະຊານ (ຊານທີ 4) ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ເມື່ອອອກຈາກຊານແລ້ວ ຍ່ອມເຫັນໂທດໃນຈິດວ່າ "ເມື່ອມີຈິດຢູ່ ຄວາມທຸກມີການຖືກຕັດມືເປັນຕົ້ນ ແລະໄພທັງປວງຍ່ອມມີໄດ້, ພໍກັນທີກັບຈິດນີ້, ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີຈິດນັ້ນແຫຼະເປັນສິ່ງສະຫງົບ", ເມື່ອເຫັນໂທດໃນຈິດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ເປັນຜູ້ມີຊານບໍ່ເສື່ອມ ເມື່ອເຮັດກາລະ (ຕາຍ) ຍ່ອມໄປເກີດໃນໝູ່ອະສັນຍີສັດ, ຈິດຂອງເຂົາຍ່ອມດັບໄປໃນໂລກນີ້ (ປັນຈະໂວກາຣະພູມ) ດ້ວຍການດັບແຫ່ງຈຸຕິຈິດ, ມີພຽງແຕ່ຮູບຂັນເທົ່ານັ້ນປາກົດຂຶ້ນໃນພູມນັ້ນ. ພວກເຂົາໃນພູມນັ້ນ ປຽບເໝືອນລູກທະນູທີ່ຍິງໄປດ້ວຍແຮງແຫ່ງສາຍທະນູ ຍ່ອມແລ່ນໄປໃນອາກາດໄດ້ຕະຫຼອດເວລາພຽງເທົ່າທີ່ແຮງແຫ່ງສາຍທະນູຍັງມີຢູ່ ສັນໃດ, ພວກອະສັນຍີສັດກໍສັນນັ້ນ ເປັນຜູ້ຖືກຊັດໄປດ້ວຍແຮງແຫ່ງຊານ ເມື່ອເກີດແລ້ວ ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ຕະຫຼອດເວລາພຽງເທົ່າທີ່ແຮງແຫ່ງຊານຍັງມີຢູ່, ແຕ່ເມື່ອແຮງແຫ່ງຊານເສື່ອມສິ້ນໄປ ຮູບຂັນໃນພູມນັ້ນຍ່ອມອັນຕະຣະທານ (ດັບ) ໄປ, ແລ້ວປະຕິສົນທິສັນຍາຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນກາມະພູມນີ້. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ຄວາມຈຸຕິ (ຕາຍ) ຂອງພວກເຂົາໃນພູມນັ້ນ ຍ່ອມປາກົດໄດ້ດ້ວຍສັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນກາມະພູມນີ້, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ "ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສັນຍາ, ເທວະດาເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຈຸຕິຈາກກາຍນັ້ນ". ຄຳວ່າ "ສັນຕະຕາຍະ" ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຄວາມມີຢູ່ (ປາກົດຢູ່). ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນວາລະນີ້ ຕື້ນຢູ່ແລ້ວ. ແມ່ນແຕ່ຕັກກີວາດະ ກໍເພິ່ງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ້ວ.

อปรนฺตกปฺปิกวณฺณนา

ອະທິບາຍອະປະຣັນຕະກັບປິກະ (ພວກກຳນົດຂັນສ່ວນອະນາຄົດ)

๗๔. เอวํ อฏฺฐารส ปุพฺพนฺตกปฺปิเก ทสฺเสตฺวา อิทานิ จตุจตฺตารีสํ อปรนฺตกปฺปิเก ทสฺเสตุํ – ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อนาคตโกฏฺฐาสสงฺขาตํ อปรนฺตํ กปฺเปตฺวา คณฺหนฺตีติ อปรนฺตกปฺปิกา, อปรนฺตกปฺโป วา เอเตสํ อตฺถีติ อปรนฺตกปฺปิกา. เอวํ เสสมฺปิ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการนเยเนว เวทิตพฺพํ.

໗໔. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຄັ້ນຊົງສະແດງພວກປຸບພັນຕະກັບປິກະ 18 ພວກ ຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເພື່ອຈະຊົງສະແດງພວກອະປະຣັນຕະກັບປິກະ 44 ພວກ ຈຶ່ງຕັດພຣະດຳຣັດມີຄຳວ່າ "ສັນຕິ, ພິກຂະເວ" ເປັນຕົ້ນ. ໃນພຣະດຳຣັດນັ້ນ, ບຸກຄົນທັງຫຼາຍຜູ້ກຳນົດຄາດຄະເນເອົາສ່ວນອະນາຄົດ ເຊິ່ງຮຽກວ່າ "ອະປະຣັນຕະ" ແລ້ວຍຶດຖືໄວ້ ຊື່ວ່າ "ອະປະຣັນຕະກັບປິກະ", ຫຼືວ່າ ພວກເຂົາມີການກຳນົດຄາດຄະເນສ່ວນອະນາຄົດ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະປະຣັນຕະກັບປິກະ". ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອ ກໍເພິ່ງຊາບໂດຍນັຍມີປະການຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວໃນປຸບພັນຕະກັບປິກະນັ້ນແລ້ວ.

สญฺญีวาทวณฺณนา

ອະທິບາຍສັນຍີວາດ (ຄວາມເຫັນວ່າອັດຕາຫຼັງຈາກຕາຍແລ້ວມີສັນຍາ)

๗๕. อุทฺธมาฆาตนิกาติ อาฆาตนํ วุจฺจติ มรณํ, อุทฺธมาฆาตนา อตฺตานํ วทนฺตีติ อุทฺธมาฆาตนิกา. สญฺญีติ ปวตฺโต วาโท, สญฺญีวาโท, โส เอเตสํ อตฺถีติ สญฺญีวาทา.

໗໕. ຄຳວ່າ "ອຸດທະມາຄາຕະນິກາ" ໄດ້ແກ່ ຄຳວ່າ "ອາຄາຕະນະ" ຕັດຮຽກວ່າ ຄວາມຕາຍ, ບຸກຄົນທັງຫຼາຍຜູ້ກ່າວເຖິງອັດຕາໃນເບື້ອງເທິງ (ພາຍຫຼັງ) ແຕ່ຄວາມຕາຍ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອຸດທະມາຄາຕະນິກາ". ວາດະ (ຄວາມເຫັນ) ທີ່ເປັນໄປວ່າ "ມີສັນຍາ" ຊື່ວ່າ "ສັນຍີວາດ", ພວກມິດສາທິດຖິເຫຼົ່ານັ້ນມີສັນຍີວາດນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ສັນຍີວາດາ" (ພວກສັນຍີວາດ).

๗๖-๗๗. รูปี อตฺตาติอาทีสุ กสิณรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ ตตฺถ ปวตฺตสญฺญญฺจสฺส ‘‘สญฺญา’’ติ คเหตฺวา วา อาชีวกาทโย วิย ตกฺกมตฺเตเนว วา ‘‘รูปี อตฺตา โหติ, อโรโค ปรํ มรณา สญฺญี’’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. ตตฺถ อโรโคติ นิจฺโจ. อรูปสมาปตฺตินิมิตฺตํ ปน ‘‘อตฺตา’’ติ สมาปตฺติสญฺญญฺจสฺส ‘‘สญฺญา’’ติ คเหตฺวา วา นิคณฺฐาทโย วิย ตกฺกมตฺเตเนว วา ‘‘อรูปี อตฺตา โหติ, อโรโค ปรํ มรณา สญฺญี’’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. ตติยา ปน มิสฺสกคาหวเสน ปวตฺตา ทิฏฺฐิ. จตุตฺถา ตกฺกคาเหเนว. ทุติยจตุกฺกํ [Pg.110] อนฺตานนฺติกวาเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตติยจตุกฺเก สมาปนฺนกวเสน เอกตฺตสญฺญี, อสมาปนฺนกวเสน นานตฺตสญฺญี, ปริตฺตกสิณวเสน ปริตฺตสญฺญี, วิปุลกสิณวเสน อปฺปมาณสญฺญีติ เวทิตพฺพา. จตุตฺถจตุกฺเก ปน ทิพฺเพน จกฺขุนา ติกจตุกฺกชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺวา ‘‘เอกนฺตสุขี’’ติ คณฺหาติ. นิรเย นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺวา ‘‘เอกนฺตทุกฺขี’’ติ. มนุสฺเสสุ นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺวา ‘‘สุขทุกฺขี’’ติ. เวหปฺผลเทเวสุ นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺวา ‘‘อทุกฺขมสุขี’’ติ คณฺหาติ. วิเสสโต หิ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณลาภิโน ปุพฺพนฺตกปฺปิกา โหนฺติ, ทิพฺพจกฺขุกา อปรนฺตกปฺปิกาติ.

໗໖-໗໗. ໃນຄຳວ່າ "ຣູປີ ອັຕຕາ" (ອັດຕາທີ່ມີຮູບ) ເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ພວກອາຊີວົກເປັນຕົ້ນ ຖືເອົາກະສິນຮູບວ່າເປັນ "ອັດຕາ" ແລະຖືເອົາສັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນກະສິນຮູບນັ້ນວ່າເປັນ "ສັນຍາ" ຂອງອັດຕານັ້ນ ຫຼືວ່າດ້ວຍການຄາດຄະເນພຽງຢ່າງດຽວ ແລ້ວບັນຍັດອັດຕານັ້ນວ່າ "ອັດຕາທີ່ມີຮູບ ຫຼັງຈາກຕາຍໄປແລ້ວ ບໍ່ມີໂລກ (ທ່ຽງແທ້) ມີສັນຍາ". ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ "ອະໂຣໂຄ" (ບໍ່ມີໂລກ) ໄດ້ແກ່ ທ່ຽງແທ້. ສ່ວນພວກນິຄັນຖະເປັນຕົ້ນ ຖືເອົາອາຣົມແຫ່ງອະຣູປະສະມາບັດວ່າເປັນ "ອັດຕາ" ແລະຖືເອົາສັນຍາໃນສະມາບັດນັ້ນວ່າເປັນ "ສັນຍາ" ຂອງອັດຕານັ້ນ ຫຼືວ່າດ້ວຍການຄາດຄະເນພຽງຢ່າງດຽວ ແລ້ວບັນຍັດອັດຕານັ້ນວ່າ "ອັດຕາທີ່ບໍ່ມີຮູບ ຫຼັງຈາກຕາຍໄປແລ້ວ ບໍ່ມີໂລກ ມີສັນຍາ". ສ່ວນທິດຖິທີສາມ ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດການຖືເອົາແບບປະສົມກັນ. ທິດຖິທີສີ່ ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍການຄາດຄະເນເທົ່ານັ້ນ. ໝວດສີ່ທີສອງ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນອັນຕານັນຕິກະວາດ. ໃນໝວດສີ່ທີສາມ ພຶງຊາບວ່າ: ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜູ້ເຂົ້າສະມາບັດ ຊື່ວ່າ "ມີສັນຍາດຽວ" (ເອກັດຕະສັນຍີ), ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜູ້ບໍ່ໄດ້ເຂົ້າສະມາບັດ ຊື່ວ່າ "ມີສັນຍາຕ່າງໆ" (ນານັດຕະສັນຍີ), ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກະສິນເລັກນ້ອຍ ຊື່ວ່າ "ມີສັນຍາເລັກນ້ອຍ" (ປະຣິດຕະສັນຍີ), ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກະສິນທີ່ກວ້າງຂວາງ ຊື່ວ່າ "ມີສັນຍາຫາປະມານບໍ່ໄດ້" (ອັບປະມານະສັນຍີ). ສ່ວນໃນໝວດສີ່ທີສີ່ ດ້ວຍທິບພະຈັກຂຸ ເຫັນສັດທີ່ເກີດໃນພູມແຫ່ງຕະຕິຍະຊານແລະຈະຕຸຖະຊານ ແລ້ວຖືເອົາວ່າ "ອັດຕາມີສຸກໂດຍສ່ວນດຽວ". ເຫັນສັດທີ່ເກີດໃນນະຣົກ ແລ້ວຖືເອົາວ່າ "ອັດຕາມີທຸກໂດຍສ່ວນດຽວ". ເຫັນສັດທີ່ເກີດໃນໝູ່ມະນຸດ ແລ້ວຖືເອົາວ່າ "ອັດຕາມີທັງສຸກແລະທຸກ". ເຫັນສັດທີ່ເກີດໃນເວຫັບຜະລະພົມ ແລ້ວຖືເອົາວ່າ "ອັດຕາມີທຸກກໍບໍ່ແມ່ນສຸກກໍບໍ່ແມ່ນ" (ອະທຸກຂະມະສຸຂີ). ໂດຍສະເພາະແລ້ວ ພວກເດຍຣະຖີທີ່ໄດ້ປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານ ຍ່ອມເປັນປຸບພັນຕະກັບປິກະ, ສ່ວນພວກທີ່ມີທິບພະຈັກຂຸ ຍ່ອມເປັນອະປະຣັນຕະກັບປິກະ.

อสญฺญีวาทวณฺณนา

ການອະທິບາຍອະສັນຍີວາດ

๗๘-๘๓. อสญฺญีวาโท สญฺญีวาเท อาทิมฺหิ วุตฺตานํ ทฺวินฺนํ จตุกฺกานํ วเสน เวทิตพฺโพ. ตถา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาโท. เกวลญฺหิ ตตฺถ ‘‘สญฺญี อตฺตา’’ติ คณฺหนฺตานํ ตา ทิฏฺฐิโย, อิธ ‘‘อสญฺญี’’ติ จ ‘‘เนวสญฺญีนาสญฺญี’’ติ จ. ตตฺถ น เอกนฺเตน การณํ ปริเยสิตพฺพํ. ทิฏฺฐิคติกสฺส หิ คาโห อุมฺมตฺตกปจฺฉิสทิโสติ วุตฺตเมตํ.

໗໘-໘໓. ອະສັນຍີວາດ ພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໝວດສີ່ສອງໝວດທຳອິດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນສັນຍີວາດ. ເນວະສັນຍີນາສັນຍີວາດ ກໍພຶງຊາບຢ່າງນັ້ນຄືກັນ. ເພາະວ່າ ໃນສັນຍີວາດນັ້ນ ເປັນທິດຖິຂອງພວກທີ່ຖືເອົາວ່າ "ອັດຕາມີສັນຍາ" ເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນໃນອະສັນຍີວາດແລະເນວະສັນຍີນາສັນຍີວາດນີ້ ຖືເອົາວ່າ "ອັດຕາບໍ່ມີສັນຍາ" ແລະ "ອັດຕາມີສັນຍາກໍບໍ່ແມ່ນ ບໍ່ມີສັນຍາກໍບໍ່ແມ່ນ". ໃນລັດທິເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງສະແຫວງຫາເຫດຜົນໂດຍສ່ວນດຽວເລີຍ. ເພາະວ່າ ການຖືເອົາຂອງຜູ້ມີທິດຖິ ຍ່ອມປຽບເໝືອນກະບຸງຂອງຄົນບ້າ, ຄຳນີ້ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວ.

อุจฺเฉทวาทวณฺณนา

ການອະທິບາຍອຸດເຊທະວາດ

๘๔. อุจฺเฉทวาเท สโตติ วิชฺชมานสฺส. อุจฺเฉทนฺติ อุปจฺเฉทํ. วินาสนฺติ อทสฺสนํ. วิภวนฺติ ภาววิคมํ. สพฺพาเนตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. ตตฺถ ทฺเว ชนา อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหนฺติ, ลาภี จ อลาภี จ. ลาภี อรหโต ทิพฺเพน จกฺขุนา จุตึ ทิสฺวา อุปปตฺตึ อปสฺสนฺโต, โย วา จุติมตฺตเมว ทฏฺฐุํ สกฺโกติ, น อุปปาตํ; โส อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ. อลาภี จ ‘‘โก ปรโลกํ น ชานาตี’’ติ กามสุขคิทฺธตาย วา. ‘‘ยถา รุกฺขโต ปณฺณานิ ปติตานิ น ปุน วิรุหนฺติ, เอวเมว สตฺตา’’ติอาทินา ตกฺเกน วา อุจฺเฉทํ คณฺหาติ. อิธ ปน ตณฺหาทิฏฺฐีนํ วเสน ตถา จ อญฺญถา จ วิกปฺเปตฺวาว อิมา สตฺต ทิฏฺฐิโย อุปฺปนฺนาติ เวทิตพฺพา.

໘໔. ໃນອຸດເຊທະວາດນັ້ນ, ຄຳວ່າ "ສະໂຕ" ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ມີຢູ່. ຄຳວ່າ "ອຸດເຊທັງ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມຂາດສູນ. ຄຳວ່າ "ວິນາສັງ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ປາກົດ. ຄຳວ່າ "ວິພະວັງ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມປາສະຈາກສະພາວະເດີມ. ຄຳທັງໝົດເຫຼົ່ານີ້ ລ້ວນແຕ່ເປັນໄວພົດຂອງກັນແລະກັນ. ໃນອຸດເຊທະວາດນັ້ນ ບຸກຄົນສອງປະເພດຍ່ອມຖືເອົາອຸດເຊທະທິດຖິ ຄື ຜູ້ໄດ້ (ທິບພະຈັກຂຸ) ແລະຜູ້ບໍ່ໄດ້. ຜູ້ໄດ້ທິບພະຈັກຂຸ ເມື່ອລະນຶກໄປ ເຫັນແຕ່ຈຸຕິດ້ວຍທິບພະຈັກຂຸ ແຕ່ບໍ່ເຫັນປະຕິສົນທິ, ຫຼືບຸກຄົນໃດສາມາດເຫັນໄດ້ພຽງແຕ່ຈຸຕິເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ສາມາດເຫັນການເກີດໃໝ່ໄດ້, ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມຖືເອົາອຸດເຊທະທິດຖິ. ສ່ວນຜູ້ບໍ່ໄດ້ທິບພະຈັກຂຸ ຍ່ອມຖືເອົາອຸດເຊທະທິດຖິ ເພາະຄວາມມົວເມົາໃນກາມະສຸກ ໂດຍຄິດວ່າ "ໃຜຈະໄປຮູ້ຈັກປໍລະໂລກໄດ້" ຫຼືດ້ວຍການຄາດຄະເນເປັນຕົ້ນວ່າ "ໃບໄມ້ທີ່ຫຼົ່ນຈາກຕົ້ນແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ປົ່ງຂຶ້ນມາອີກສັນໃດ, ສັດທັງຫຼາຍກໍສັນນັ້ນ". ແຕ່ໃນອຸດເຊທະວາດນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ທິດຖິທັງ 7 ປະການນີ້ ເກີດຂຶ້ນແລ້ວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາແລະທິດຖິ ໂດຍການດຳຣິໄປຕ່າງໆ ນາໆ ຢ່າງນີ້ແລະຢ່າງອື່ນ.

๘๕. ตตฺถ รูปีติ รูปวา. จาตุมหาภูติโกติ จตุมหาภูตมโย. มาตาปิตูนํ เอตนฺติ มาตาเปตฺติกํ. กึ ตํ? สุกฺกโสณิตํ. มาตาเปตฺติเก [Pg.111] สมฺภูโต ชาโตติ มาตาเปตฺติกสมฺภโว. อิติ รูปกายสีเสน มนุสฺสตฺตภาวํ ‘‘อตฺตา’’ติ วทติ. อิตฺเถเกติ อิตฺถํ เอเก เอวเมเกติ อตฺโถ.

໘໕. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "ຣູປີ" ໄດ້ແກ່ ມີຮູບ. ຄຳວ່າ "ຈາຕຸມະຫາພູຕິໂກ" ໄດ້ແກ່ ສຳເລັດມາຈາກມະຫາພູຕະຮູບ 4. ຄຳວ່າ "ມາຕາເປດຕິກັງ" ໄດ້ແກ່ ເປັນຂອງບິດາມານດາ. ສິ່ງນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ຄື ນ້ຳອະສຸຈິແລະເລືອດ. ຄຳວ່າ "ມາຕາເປດຕິກະສັມພະໂວ" ໄດ້ແກ່ ເກີດຂຶ້ນແລ້ວຈາກສິ່ງທີ່ເປັນຂອງບິດາມານດາ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງເອີ້ນອັດຕະພາບຂອງມະນຸດ ໂດຍມີຮູບກາຍເປັນປະທານວ່າ "ອັດຕາ". ຄຳວ່າ "ອິດເທເກ" ໄດ້ແກ່ ບາງພວກກ່າວຢ່າງນີ້, ອະທິບາຍວ່າ ບາງພວກກ່າວຢ່າງນີ້.

๘๖. ทุติโย ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ทิพฺพตฺตภาวํ วทติ. ทิพฺโพติ เทวโลเก สมฺภูโต. กามาวจโรติ ฉ กามาวจรเทวปริยาปนฺโน. กพฬีการํ อาหารํ ภกฺขตีติ กพฬีการาหารภกฺโข.

໘໖. ອາຈານເດຍຣະຖີຄົນທີສອງ ປະຕິເສດວາດະນັ້ນ ແລ້ວກ່າວເຖິງອັດຕະພາບອັນເປັນທິບ. ຄຳວ່າ "ທິບໂປ" ໄດ້ແກ່ ເກີດໃນເທວະໂລກ. ຄຳວ່າ "ກາມາວະຈະໂຣ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເນື່ອງໃນເທວະດາຊັ້ນກາມາວະຈອນ 6 ຊັ້ນ. ຄຳວ່າ "ກາພະລີກາຣາຫາຣະພັກໂຂ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍລິໂພກອາຫານຄືຄຳເຂົ້າ.

๘๗. มโนมโยติ ฌานมเนน นิพฺพตฺโต. สพฺพงฺคปจฺจงฺคีติ สพฺพงฺคปจฺจงฺคยุตฺโต. อหีนินฺทฺริโยติ ปริปุณฺณินฺทฺริโย. ยานิ พฺรหฺมโลเก อตฺถิ, เตสํ วเสน อิตเรสญฺจ สณฺฐานวเสเนตํ วุตฺตํ.

໘໗. ຄຳວ່າ "ມະໂນມະໂຍ" ໄດ້ແກ່ ເກີດຂຶ້ນຈາກຊານະຈິດ. ຄຳວ່າ "ສັບພັງຄະປັດຈັງຄີ" ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍອະໄວຍະວະໃຫຍ່ນ້ອຍຄົບຖ້ວນ. ຄຳວ່າ "ອະຮີນິນທຣິໂຍ" ໄດ້ແກ່ ມີອິນຊີບໍລິບູນ. ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອິນຊີທີ່ມີຢູ່ໃນພົມມະໂລກ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັນຖານຂອງອິນຊີທີ່ເຫຼືອ.

๘๘-๙๒. สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมาติอาทีนํ อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต. อากาสานญฺจายตนูปโคติอาทีสุ ปน อากาสานญฺจายตนภวํ อุปคโตติ, เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໘໘-໙໒. ເນື້ອຄວາມຂອງຄຳວ່າ "ສັບພະໂສ ຣູປະສັນຍານັງ ສະມະຕິກກະມາ" ເປັນຕົ້ນ ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນວິສຸດທິມັກ. ສ່ວນໃນຄຳວ່າ "ອາກາສານັນຈາຍະຕະນູປະໂກ" ເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້ວ່າ ເປັນຜູ້ເຂົ້າເຖິງອາກາສານັນຈາຍະຕະນະພົບ. ຄຳທີ່ເຫຼືອໃນບົດນີ້ ຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ.

ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทวณฺณนา

ການອະທິບາຍທິດຖະທັມມະນິບພານະວາດ

๙๓. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาเท ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺขธมฺโม วุจฺจติ, ตตฺถ ตตฺถ ปฏิลทฺธตฺตภาวสฺเสตํ อธิวจนํ. ทิฏฺฐธมฺเม นิพฺพานํ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ, อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ทุกฺขวูปสมนนฺติ อตฺโถ. ตํ วทนฺตีติ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา. ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานนฺติ ปรมํ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ อุตฺตมนฺติ อตฺโถ.

໙໓. ໃນທິດຖະທັມມະນິບພານະວາດນັ້ນ, ຄຳວ່າ "ທິດຖະທັມໂມ" ໄດ້ແກ່ ອັດຕະພາບປັດຈຸບັນທີ່ປາກົດແກ່ຕາ, ຄຳນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງອັດຕະພາບທີ່ໄດ້ຮັບໃນພົບນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ "ທິດຖະທັມມະນິບພານັງ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມດັບທຸກໃນອັດຕະພາບປັດຈຸບັນນີ້ເອງ, ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງທຸກໃນອັດຕະພາບນີ້ເອງ. ພວກທີ່ກ່າວຢ່າງນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ທິດຖະທັມມະນິບພານະວາດ". ຄຳວ່າ "ປະຣະມະທິດຖະທັມມະນິບພານັງ" ໄດ້ແກ່ ທິດຖະທັມມະນິບພານອັນຍອດຢ້ຽມ, ອະທິບາຍວ່າ ທິດຖະທັມມະນິບພານອັນປະເສີດ.

๙๔. ปญฺจหิ กามคุเณหีติ มนาปิยรูปาทีหิ ปญฺจหิ กามโกฏฺฐาเสหิ พนฺธเนหิ วา. สมปฺปิโตติ สุฏฺฐุ อปฺปิโต อลฺลีโน หุตฺวา. สมงฺคีภูโตติ สมนฺนาคโต. ปริจาเรตีติ เตสุ กามคุเณสุ ยถาสุขํ อินฺทฺริยานิ จาเรติ สญฺจาเรติ อิโตจิโต จ อุปเนติ. อถ วา ลฬติ รมติ กีฬติ. เอตฺถ จ ทุวิธา กามคุณา – มานุสกา เจว ทิพฺพา จ. มานุสกา มนฺธาตุกามคุณสทิสา ทฏฺฐพฺพา, ทิพฺพา ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทวราชสฺส กามคุณสทิสาติ. เอวรูเป กาเม อุปคตานญฺหิ เต ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานสมฺปตฺตึ ปญฺญเปนฺติ.

໙໔. ຄຳວ່າ "ປັນຈະຫິ ກາມະຄຸເນຫິ" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກອງກາມ ຫຼືເຄື່ອງຜູກຄືກາມ 5 ປະການ ມີຮູບທີ່ໜ້າພໍໃຈເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ສະມັບປິໂຕ" ໄດ້ແກ່ ເຂົ້າເຖິງຢ່າງດີ ຄື ແນບສະໜິດແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ສະມັງຄີພູໂຕ" ໄດ້ແກ່ ພ້ອມພຣັ່ງ. ຄຳວ່າ "ປະຣິຈາເຣຕິ" ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມໃຫ້ອິນຊີທັງຫຼາຍທ່ຽວໄປ ໝູນວຽນໄປ ແລະນຳໄປໃນກາມະຄຸນເຫຼົ່ານັ້ນຕາມຄວາມສະບາຍ ບໍ່ວ່າຈະເປັນທາງນີ້ຫຼືທາງນັ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຍ່ອມສະໜຸກສະໜານ ເພີດເພີນ ຫຼິ້ນສະໜຸກ. ແລະໃນກາມະຄຸນນີ້ ມີ 2 ປະການ ຄື ກາມະຄຸນຂອງມະນຸດ ແລະກາມະຄຸນອັນເປັນທິບ. ກາມະຄຸນຂອງມະນຸດ ພຶງເຫັນວ່າ ເໝືອນກັບກາມະຄຸນຂອງພະຍາມັນທາຕຸ, ສ່ວນກາມະຄຸນອັນເປັນທິບ ພຶງເຫັນວ່າ ເໝືອນກັບກາມະຄຸນຂອງທ້າວປານິມມິຕະວະສະວັດຕີເທວະລາດ. ເພາະວ່າ ພວກເດຍຣະຖີເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມບັນຍັດຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງທິດຖະທັມມະນິບພານ ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ເຂົ້າເຖິງກາມະຄຸນມີສະພາບຢ່າງນີ້.

๙๕. ทุติยวาเร [Pg.112] หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา ปฏิปีฬนฏฺเฐน ทุกฺขา, ปกติชหนฏฺเฐน วิปริณามธมฺมาติ เวทิตพฺพา. เตสํ วิปริณามญฺญถาภาวาติ เตสํ กามานํ วิปริณามสงฺขาตา อญฺญถาภาวา, ยมฺปิ เม อโหสิ, ตมฺปิ เม นตฺถีติ วุตฺตนเยน อุปฺปชฺชนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา. ตตฺถ อนฺโตนิชฺฌายนลกฺขโณ โสโก, ตนฺนิสฺสิตลาลปฺปนลกฺขโณ ปริเทโว, กายปฺปฏิปีฬนลกฺขณํ ทุกฺขํ, มโนวิฆาตลกฺขณํ โทมนสฺสํ, วิสาทลกฺขโณ อุปายาโส, วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทีนมตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต.

໙໕. ໃນວາລະທີສອງ ພຶງຊາບວ່າ ຊື່ວ່າ "ອະນິດຈະ" ເພາະມີແລ້ວກໍກັບບໍ່ມີ, ຊື່ວ່າ "ທຸກຂະ" ເພາະບີບຄັ້ນ, ຊື່ວ່າ "ວິປະຣິມານະທັມມາ" ເພາະລະເສຍຊຶ່ງສະພາວະເດີມ. ຄຳວ່າ "ເຕສັງ ວິປະຣິມານັນຍະຖາພາວາ" ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມແປປວນ ຄື ຄວາມປ່ຽນແປງໄປເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງກາມທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ, ໂສກ, ປະຣິເທວະ, ທຸກ, ໂທມະນັດ ແລະອຸປາຍາດ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວວ່າ "ສິ່ງໃດທີ່ເຄີຍມີແກ່ເຮົາ, ສິ່ງນັ້ນກໍບໍ່ມີແກ່ເຮົາໃນບັດນີ້". ໃນບັນດາທຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ໂສກະ ມີຄວາມເຜົາໄໝ້ພາຍໃນເປັນລັກສະນະ, ປະຣິເທວະ ມີຄວາມຈົ່ມເພີ້ຮຳໄຮທີ່ອາໄສໂສກະນັ້ນເປັນລັກສະນະ, ทຸກຂະ ມີຄວາມບີບຄັ້ນທາງກາຍເປັນລັກສະນະ, ໂທມະນັດສະ ມີຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈເປັນລັກສະນະ, ອຸປາຍາສະ ມີຄວາມທໍ້ແທ້ໃຈເປັນລັກສະນະ. ສ່ວນເນື້ອຄວາມຂອງຄຳວ່າ "ວິວິດເຈວະ ກາເມຫິ" ເປັນຕົ້ນ ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນວິສຸດທິມັກ.

๙๖. วิตกฺกิตนฺติ อภินิโรปนวเสน ปวตฺโต วิตกฺโก. วิจาริตนฺติ อนุมชฺชนวเสน ปวตฺโต วิจาโร. เอเตเนตนฺติ เอเตน วิตกฺกิเตน จ วิจาริเตน จ เอตํ ปฐมชฺฌานํ โอฬาริกํ สกณฺฑกํ วิย ขายติ.

໙໖. ຄຳວ່າ "ວິຕັກກິຕັງ" ໄດ້ແກ່ ວິຕົກທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຍົກຈິດຂຶ້ນສູ່ອາຣົມ. ຄຳວ່າ "ວິຈາຣິຕັງ" ໄດ້ແກ່ ວິຈານທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຄົ້າຄຶງອາຣົມ. ຄຳວ່າ "ເອເຕເນຕັງ" ໄດ້ແກ່ ເພາະວິຕົກແລະວິຈານນັ້ນ ປະຖົມມະຊານນີ້ຈຶ່ງປາກົດເໝືອນເປັນຂອງຫຍາບ ແລະເໝືອນມີໜາມ.

๙๗-๙๘. ปีติคตนฺติ ปีติเยว. เจตโส อุปฺปิลาวิตตฺตนฺติ จิตฺตสฺส อุปฺปิลภาวกรณํ. เจตโส อาโภโคติ ฌานา วุฏฺฐาย ตสฺมึ สุเข ปุนปฺปุนํ จิตฺตสฺส อาโภโค มนสิกาโร สมนฺนาหาโรติ. เสสเมตฺถ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาเท อุตฺตานเมว.

໙໗-໙໘. ຄຳວ່າ "ປີຕິຄະຕັງ" ໄດ້ແກ່ ປີຕິນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ເຈຕະໂສ ອຸບປິລາວິຕັດຕັງ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຮັດໃຫ້ຈິດຟູຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "ເຈຕະໂສ ອາໂພໂຄ" ໄດ້ແກ່ ການທີ່ບຸກຄົນອອກຈາກຊານແລ້ວ ນຳຈິດໄປ, ໃສ່ໃຈ, ຄຳນຶງເຖິງສຸກນັ້ນເນືອງໆ. ຄຳທີ່ເຫຼືອໃນທິດຖະທັມມະນິບພານະວາດນີ້ ຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ.

เอตฺตาวตา สพฺพาปิ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย กถิตา โหนฺติ. ยาสํ สตฺเตว อุจฺเฉททิฏฺฐิโย, เสสา สสฺสตทิฏฺฐิโย.

ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ທິດຖິທັງ 62 ປະການທັງໝົດ ຈຶ່ງເປັນອັນພຣະອົງຊົງສະແດງແລ້ວ. ໃນບັນດາທິດຖິເຫຼົ່ານັ້ນ, ທິດຖິ 7 ປະການເທົ່ານັ້ນເປັນອຸດເຊທະທິດຖິ, ສ່ວນທີ່ເຫຼືອເປັນສັສສະຕະທິດຖິ.

๑๐๐-๑๐๔. อิทานิ – ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว’’ติ อิมินา วาเรน สพฺเพปิ เต อปรนฺตกปฺปิเก เอกชฺฌํ นิยฺยาเตตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ วิสฺสชฺเชติ. ปุน – ‘‘อิเมหิ, โข เต ภิกฺขเว’’ติอาทินา วาเรน สพฺเพปิ เต ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิเก เอกชฺฌํ นิยฺยาเตตฺวา ตเทว ญาณํ วิสฺสชฺเชติ. อิติ ‘‘กตเม จ เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา’’ติอาทิมฺหิ ปุจฺฉมาโนปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชมาโนปิ สตฺตานํ อชฺฌาสยํ ตุลาย ตุลยนฺโต วิย สิเนรุปาทโต วาลุกํ อุทฺธรนฺโต วิย ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ อุทฺธริตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว วิสฺสชฺเชติ. เอวมยํ ยถานุสนฺธิวเสน เทสนา อาคตา.

໑໐໐-໑໐໔. ໃນບັດນີ້, ດ້ວຍວາລະວ່າ "ອิເມຫິ ໂຂ ເຕ, ພິກຂະເວ" ນີ້ ພຣະອົງຊົງຮວບຮວມເອົາພວກອະປະຣັນຕະກັບປິກະທັງໝົດເຂົ້າໄວ້ນຳກັນ ແລ້ວຊົງສະແດງສັບພັນຍູຕາຍານ. ອີກເທື່ອໜຶ່ງ, ດ້ວຍວາລະວ່າ "ອິເມຫິ ໂຂ ເຕ, ພິກຂະເວ" ເປັນຕົ້ນ ພຣະອົງຊົງຮວບຮວມເອົາພວກປຸບພັນຕາປະຣັນຕະກັບປິກະທັງໝົດເຂົ້າໄວ້ນຳກັນ ແລ້ວຊົງສະແດງຍານນັ້ນເອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຊົງຖາມໃນຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "ກະຕະເມ ຈະ ເຕ, ພິກຂະເວ, ທັມມາ" ເປັນຕົ້ນ ກໍຊົງຖາມເຖິງສັບພັນຍູຕາຍານນັ້ນເອງ, ແລະເຖິງແມ່ນວ່າຈະຊົງສະແດງແກ້ ກໍຊົງສະແດງສັບພັນຍູຕາຍານນັ້ນເອງ, ປຽບເໝືອນຊົງຊັ່ງອັດທະຍາໄສຂອງສັດທັງຫຼາຍດ້ວຍຕາຊັ່ງ, ປຽບເໝືອນຊົງຂຸດເອົາຊາຍອອກຈາກເຊີງເຂົາສິເນຣຸ, ຊົງຖອນເອົາທິດຖິຄະຕິ 62 ປະການອອກມາ ແລ້ວຊົງສະແດງສັບພັນຍູຕາຍານນັ້ນເອງ. ພຣະທັມມະເທດສະນານີ້ ຈຶ່ງດຳເນີນມາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຍະຖານຸສັນທິຢ່າງນີ້.

ตโย หิ สุตฺตสฺส อนุสนฺธี – ปุจฺฉานุสนฺธิ, อชฺฌาสยานุสนฺธิ, ยถานุสนฺธีติ. ตตฺถ ‘‘เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – กึ นุ [Pg.113] โข, ภนฺเต, โอริมํ ตีรํ, กึ ปาริมํ ตีรํ, โก มชฺเฌ สํสีโท, โก ถเล อุสฺสาโท, โก มนุสฺสคฺคาโห, โก อมนุสฺสคฺคาโห, โก อาวฏฺฏคฺคาโห, โก อนฺโตปูติภาโว’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑) เอวํ ปุจฺฉนฺตานํ ภควตา วิสฺสชฺชิตสุตฺตวเสน ปุจฺฉานุสนฺธิ เวทิตพฺโพ.

ເພາະວ່າ ອະນຸສັນທິແຫ່ງພຣະສູດມີ 3 ປະການ ຄື ປຸດສາອະນຸສັນທິ, ອັດທະຍາໄສຍະນຸສັນທິ ແລະຍະຖານຸສັນທິ. ໃນອະນຸສັນທິ 3 ປະການນັ້ນ, ປຸດສາອະນຸສັນທິ ພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະສູດທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງແກ້ແກ່ພວກທີ່ຖາມຢ່າງນີ້ວ່າ: "ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງໄດ້ຂາບທູນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກດັ່ງນີ້ວ່າ: ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ຝັ່ງນີ້ແມ່ນຫຍັງ, ຝັ່ງນັ້ນແມ່ນຫຍັງ, ຄວາມຈົມລົງໃນທ່າມກາງແມ່ນຫຍັງ, ຄວາມເກີຍຂຶ້ນເທິງບົກແມ່ນຫຍັງ, ການຖືກມະນຸດຈັບໄວ້ແມ່ນຫຍັງ, ການຖືກອະມະນຸດຈັບໄວ້ແມ່ນຫຍັງ, ການຖືກນ້ຳວົນດູດໄວ້ແມ່ນຫຍັງ, ຄວາມເນົ່າໃນພາຍໃນແມ່ນຫຍັງ".

อถ โข อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘‘อิติ กิร โภ รูปํ อนตฺตา…, เวทนา…, สญฺญา…, สงฺขารา …, วิญฺญาณํ อนตฺตา, อนตฺตกตานิ กิร กมฺมานิ กมตฺตานํ ผุสิสฺสนฺตี’’ติ. อถ โข ภควา ตสฺส ภิกฺขุโน เจตสา เจโต ปริวิตกฺกมญฺญาย ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ, ยํ อิเธกจฺโจ โมฆปุริโส อวิทฺวา อวิชฺชาคโต ตณฺหาธิปเตยฺเยน เจตสา สตฺถุสาสนํ อติธาวิตพฺพํ มญฺเญยฺย – ‘‘อิติ กิร โภ รูปํ อนตฺตา…เป… ผุสิสฺสนฺตี’’ติ. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๐). เอวํ ปเรสํ อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ภควตา วุตฺตสุตฺตวเสน อชฺฌาสยานุสนฺธิ เวทิตพฺโพ.

ຄັ້ງນັ້ນ, ຄວາມດຳຣິທາງໃຈເກີດຂຶ້ນແກ່ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງຢ່າງນີ້ວ່າ: "ໄດ້ຍິນວ່າ ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ, ຮູບເປັນອະນັດຕາ..., ເວດທະນາ..., ສັນຍາ..., ສັງຂານ..., ວິນຍານເປັນອະນັດຕາ, ກັມທີ່ອະນັດຕາເຮັດໄວ້ ຈະມາຖືກຕ້ອງອັດຕາໃດ". ຄັ້ງນັ້ນ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງຊາບຄວາມດຳຣິທາງໃຈຂອງພິກຂຸນັ້ນດ້ວຍພຣະຫະຣຶໄທ ແລ້ວຕັດຮຽກພິກຂຸທັງຫຼາຍມາວ່າ: "ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ເປັນໄປໄດ້ທີ່ບຸລຸດຜູ້ເປົ່າປ່ຽວ ບາງຄົນໃນທຳມະວິນັຍນີ້ ຜູ້ບໍ່ມີປັນຍາ ຕົກຢູ່ໃນອະວິຊາ ມີໃຈຖືກຕັນຫາຄອບງຳ ຈະພຶງຄິດແ່ນເລີຍຄຳສອນຂອງພຣະສາດສະດາໄປວ່າ: ໄດ້ຍິນວ່າ ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ, ຮູບເປັນອະນັດຕາ...ຯລຯ... ຈະມາຖືກຕ້ອງອັດຕາໃດ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ພວກທ່ານຈະຄິດແນວໃດ, ຮູບທ່ຽງຫຼືບໍ່ທ່ຽງ". ອັດທະຍາໄສຍະນຸສັນທິ ພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະສູດທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງ ຫຼັງຈາກຊົງຊາບອັດທະຍາໄສຂອງຄົນອື່ນຢ່າງນີ້.

เยน ปน ธมฺเมน อาทิมฺหิ เทสนา อุฏฺฐิตา, ตสฺส ธมฺมสฺส อนุรูปธมฺมวเสน วา ปฏิปกฺขวเสน วา เยสุ สุตฺเตสุ อุปริ เทสนา อาคจฺฉติ, เตสํ วเสน ยถานุสนฺธิ เวทิตพฺโพ. เสยฺยถิทํ, อากงฺเขยฺยสุตฺเต เหฏฺฐา สีเลน เทสนา อุฏฺฐิตา, อุปริ ฉ อภิญฺญา อาคตา. วตฺถสุตฺเต เหฏฺฐา กิเลเสน เทสนา อุฏฺฐิตา, อุปริ พฺรหฺมวิหารา อาคตา. โกสมฺพกสุตฺเต เหฏฺฐา ภณฺฑเนน อุฏฺฐิตา, อุปริ สารณียธมฺมา อาคตา. กกจูปเม เหฏฺฐา อกฺขนฺติยา อุฏฺฐิตา, อุปริ กกจูปมา อาคตา. อิมสฺมิมฺปิ พฺรหฺมชาเล เหฏฺฐา ทิฏฺฐิวเสน เทสนา อุฏฺฐิตา, อุปริ สุญฺญตาปกาสนํ อาคตํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอวมยํ ยถานุสนฺธิวเสน เทสนา อาคตา’’ติ.

ສ່ວນພຣະທັມມະເທດສະນາເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍທັມໃດ, ໃນພຣະສູດໃດ ພຣະທັມມະເທດສະນາເບື້ອງເທິງດຳເນີນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທັມທີ່ສົມຄວນກັນ ຫຼືດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທັມທີ່ເປັນປະຕິປັກແກ່ທັມນັ້ນ, ຍະຖານຸສັນທິ ພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣးສູດເຫຼົ່ານັ້ນ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ໃນອາກັງເຂີຍຍະສູດ ພຣະທັມມະເທດສະນາເບື້ອງລຸ່ມເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍສີລ, ເບື້ອງເທິງມາເຖິງອະພິນຍາ 6. ໃນວັດຖະສູດ ເບື້ອງລຸ່ມເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍກິເລດ, ເບື້ອງເທິງມາເຖິງພົມມະວິຫານ. ໃນໂກສັມພິກະສູດ ເບື້ອງລຸ່ມເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍການທະເລາະວິວາດ, ເບື້ອງເທິງມາເຖິງສາຣານີຍະທັມ. ໃນກະກະຈູປະມະສູດ ເບື້ອງລຸ່ມເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍຄວາມບໍ່ອົດທົນ, ເບື້ອງເທິງມາເຖິງອຸປະມາດ້ວຍເລື່ອຍ. ເຖິງແມ່ນໃນພຣະພົມມະຊານສູດນີ້ ເບື້ອງລຸ່ມເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທິດຖິ, ເບື້ອງເທິງມາເຖິງການສະແດງຄວາມວ່າງເປົ່າ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ: "ພຣະທັມມະເທດສະນານີ້ ຈຶ່ງດຳເນີນມາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຍະຖານຸສັນທິຢ່າງນີ້".

ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตวารวณฺณนา

ການອະທິບາຍປະຣິຕັດສິຕະວິບຜັນທິຕະວາລະ

๑๐๕-๑๑๗. อิทานิ มริยาทวิภาคทสฺสนตฺถํ – ‘‘ตตฺร ภิกฺขเว’’ติอาทิกา เทสนา อารทฺธา. ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมวาติ เยน ทิฏฺฐิอสฺสาเทน [Pg.114] ทิฏฺฐิสุเขน ทิฏฺฐิเวทยิเตน เต โสมนสฺสชาตา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวนฺตานํ สมณพฺราหฺมณานํ ยถาภูตํ ธมฺมานํ สภาวํ อชานนฺตานํ อปสฺสนฺตานํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ เกวลํ ตณฺหาคตานํเยว ตํ เวทยิตํ, ตญฺจ โข ปเนตํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. ทิฏฺฐิสงฺขาเตน เจว ตณฺหาสงฺขาเตน จ ปริตสฺสิเตน วิปฺผนฺทิตเมว จลิตเมว กมฺปิตเมว ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุสทิสํ, น โสตาปนฺนสฺส ทสฺสนมิว นิจฺจลนฺติ ทสฺเสติ. เอส นโย เอกจฺจสสฺสตวาทาทีสุปิ.

໑໐໕-໑໑໗. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງການກຳນົດຂອບເຂດທີ່ບໍ່ປົນເປກັນລະຫວ່າງມິດສາຍານກັບສັມມາຍານ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງປາຣົບພຣະທັມມະເທສນາ ທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “ຕັຕຣະ ພິກຂະເວ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຕະທະປິ ເຕສັງ ພະວະຕັງ...” ນີ້ ຊົງສະແດງວ່າ ເວທະນາໃດທີ່ເກີດຈາກຄວາມຍິນດີໃນທິດຖິ ຄວາມສຸກໃນທິດຖິ ແລະເວທະນາໃນທິດຖິ ທີ່ເຮັດໃຫ້ສະມະນະພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນເກີດຄວາມໂສມະນັດ ແລ້ວບັນຍັດອັດຕາແລະໂລກວ່າທ່ຽງແທ້ ດ້ວຍເຫດ 4 ປະການ, ເວທະນາຂອງສະມະນະພຣາມຜູ້ຈະເລີນເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ບໍ່ຮູ້ ບໍ່ເຫັນສະພາວະທັມຕາມຄວາມເປັນຈິງ ກໍເປັນພຽງເວທະນາທີ່ຖືກຕັນຫາຄອບງຳເທົ່ານັ້ນ. ເວທະນານັ້ນຍ່ອມເປັນພຽງຄວາມດິ້ນຮົນກວົນກະວາຍ ຫວັ່ນໄຫວ ບໍ່ຄົງທີ່ ປຽບເໝືອນຫຼັກໄມ້ທີ່ປັກໄວ້ໃນກອງແກບ ບໍ່ມີຄວາມສະຫງົບນິ້ງຄືກັບຍານທັສສະນະຂອງພຣະໂສດາບັນ. ວິທີການນີ້ ກໍມີໃນລັດທິເອກັຈຈະສັສສະຕະວາດເປັນຕົ້ນເຊັ່ນດຽວກັນ.

ผสฺสปจฺจยวารวณฺณนา

ການພັນລະນາວາຣະຜັດສະເປັນປັດໄຈ

๑๑๘-๑๓๐. ปุน – ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา’’ติอาทิ ปรมฺปรปจฺจยทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. ตตฺถ ตทปิ ผสฺสปจฺจยาติ เยน ทิฏฺฐิอสฺสาเทน ทิฏฺฐิสุเขน ทิฏฺฐิเวทยิเตน เต โสมนสฺสชาตา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ตณฺหาทิฏฺฐิปริผนฺทิตํ เวทยิตํ ผสฺสปจฺจยาติ ทสฺเสติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

໑໑໘-໑໓໐. ອີກປະການໜຶ່ງ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປາຣົບຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “ຕັຕຣະ ພິກຂະເວ ເຢ ເຕ ສະມະນະພຣາມະນາ ສັສສະຕະວາດາ” ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງປັດໄຈທີ່ເນື່ອງກັນໄປຕາມລຳດັບ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ຕະທະປິ ຜັສສະປັຈຈະຍາ” ຊົງສະແດງວ່າ ເວທະນາໃດທີ່ເກີດຈາກຄວາມຍິນດີໃນທິດຖິ ຄວາມສຸກໃນທິດຖິ ແລະເວທະນາໃນທິດຖິ ທີ່ເຮັດໃຫ້ສະມະນະພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນເກີດຄວາມໂສມະນັດ ແລ້ວບັນຍັດອັດຕາແລະໂລກວ່າທ່ຽງແທ້ ດ້ວຍເຫດ 4 ປະການ, ເວທະນາທີ່ຫວັ່ນໄຫວດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິນັ້ນ ກໍເກີດຂຶ້ນເພາະມີຜັດສະເປັນປັດໄຈ. ວິທີການນີ້ມີໃນລັດທິທັງປວງ.

๑๓๑-๑๔๓. อิทานิ ตสฺส ปจฺจยสฺส ทิฏฺฐิเวทยิเต พลวภาวทสฺสนตฺถํ ปุน – ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เต วต อญฺญตฺร ผสฺสาติ เต วต สมณพฺราหฺมณา ตํ เวทยิตํ วินา ผสฺเสน ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ การณเมตํ นตฺถีติ. ยถา หิ ปตโต เคหสฺส อุปตฺถมฺภนตฺถาย ถูณา นาม พลวปจฺจโย โหติ, น ตํ ถูณาย อนุปตฺถมฺภิตํ ฐาตุํ สกฺโกติ, เอวเมว ผสฺโสปิ เวทนาย พลวปจฺจโย, ตํ วินา อิทํ ทิฏฺฐิเวทยิตํ นตฺถีติ ทสฺเสติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

໑໓໑-໑໔໓. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຄວາມມີກຳລັງຫຼາຍຂອງຜັດສະປັດໄຈນັ້ນໃນເວທະນາທີ່ເກີດຈາກທິດຖິ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “ຕັຕຣະ ພິກຂະເວ ເຢ ເຕ ສະມະນະພຣາມະນາ ສັສສະຕະວາດາ” ເປັນຕົ້ນອີກ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ເຕ ວະຕະ ອັນຍັຕຣະ ຜັສສາ” ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນໄປບໍ່ໄດ້ເລີຍທີ່ສະມະນະພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນຈະສະເຫວີຍເວທະນັ້ນໂດຍປາສະຈາກຜັດສະ. ປຽບເໝືອນເສົາເຮືອນຍ່ອມເປັນປັດໄຈອັນມີກຳລັງເພື່ອຄ້ຳຊູເຮືອນທີ່ກຳລັງຈະພັງລົງ, ເມື່ອບໍ່ມີເສົາຄ້ຳຊູໄວ້ ເຮືອນນັ້ນກໍບໍ່ສາມາດຕັ້ງຢູ່ໄດ້, ເຊັ່ນດຽວກັນ ຜັດສະກໍເປັນປັດໄຈອັນມີກຳລັງແກ່ເວທະນາ, ຊົງສະແດງວ່າ ຫາກປາສະຈາກຜັດສະນັ້ນແລ້ວ ເວທະນາທີ່ເກີດຈາກທິດຖິນີ້ຍ່ອມມີບໍ່ໄດ້. ວິທີການນີ້ມີໃນລັດທິທັງປວງ.

ทิฏฺฐิคติกาธิฏฺฐานวฏฺฏกถาวณฺณนา

ການພັນລະນາວັດຕະກະຖາອັນເປັນທີ່ຕັ້ງຂອງທິດຖິຄະຕິກະບຸກຄົນ

๑๔๔. อิทานิ ตตฺร ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกาติอาทินา นเยน สพฺพทิฏฺฐิเวทยิตานิ สมฺปิณฺเฑติ. กสฺมา? อุปริ ผสฺเส ปกฺขิปนตฺถาย. กถํ? สพฺเพ เต ฉหิ ผสฺสายตเนหิ ผุสฺส ผุสฺส ปฏิสํเวเทนฺตีติ. ตตฺถ ฉ ผสฺสายตนานิ นาม – จกฺขุผสฺสายตนํ, โสตผสฺสายตนํ, ฆานผสฺสายตนํ, ชิวฺหาผสฺสายตนํ, กายผสฺสายตนํ, มโนผสฺสายตนนฺติ อิมานิ ฉ. สญฺชาติ-สโมสรณ-การณ-ปณฺณตฺติมตฺตตฺเถสุ หิ อยํ [Pg.115] อายตนสทฺโท ปวตฺตติ. ตตฺถ – ‘‘กมฺโพโช อสฺสานํ อายตนํ, คุนฺนํ ทกฺขิณาปโถ’’ติ สญฺชาติยํ ปวตฺตติ, สญฺชาติฏฺฐาเนติ อตฺโถ. ‘‘มโนรเม อายตเน, เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา’’ติ (อ. นิ. ๕.๓๘) สโมสรเณ. ‘‘สติ สติอายตเน’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๒) การเณ. ‘‘อรญฺญายตเน ปณฺณกุฏีสุ สมฺมนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๕๕) ปณฺณตฺติมตฺเต. สฺวายมิธ สญฺชาติอาทิอตฺถตฺตเยปิ ยุชฺชติ. จกฺขาทีสุ หิ ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมา สญฺชายนฺติ สโมสรนฺติ, ตานิ จ เตสํ การณนฺติ อายตนานิ. อิธ ปน ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติ (สํ. นิ. ๒.๔๓) อิมินา นเยน ผสฺสสีเสเนว เทสนํ อาโรเปตฺวา ผสฺสํ อาทึ กตฺวา ปจฺจยปรมฺปรํ ทสฺเสตุํ ผสฺสายตนาทีนิ วุตฺตานิ.

໑໔໔. ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງລວມເວທະນາທີ່ເກີດຈາກທິດຖິທັງປວງເຂົ້າກັນ ດ້ວຍຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “ຕັຕຣະ ພິກຂະເວ ເຢ ເຕ ສະມະນະພຣາມະນາ ສັສສະຕະວາດາ...” ແລະ “ເຢປິ ເຕ ສະມະນະພຣາມະນາ ເອກັຈຈະສັສສະຕິກາ...” ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງຊົງລວມໄວ້? ກໍເພື່ອຈະຊົງນຳໄປສົມທົບເຂົ້າໃນຜັດສະໃນພາຍຫຼັງ. ຊົງນຳໄປສົມທົບແນວໃດ? ຄືຊົງສະແດງວ່າ “ສະມະນະພຣາມທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມສະເຫວີຍເວທະນາດ້ວຍການຖືກຕ້ອງແລ້ວຖືກຕ້ອງອີກ ຜ່ານທາງຜັດສາຍະຕະນະທັງ 6”. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຜັດສາຍະຕະນະ 6 ປະການ ຄື: ຈັກຂຸຜັດສາຍະຕະນະ, ໂສຕະຜັດສາຍະຕະນະ, ຄານະຜັດສາຍະຕະນະ, ຊິວຫາຜັດສາຍະຕະນະ, ກາຍະຜັດສາຍະຕະນະ ແລະ ມະໂນຜັດສາຍະຕະນະ ເຫຼົ່ານີ້ຄືອາຍະຕະນະ 6. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ “ອາຍະຕະນະ” ນີ້ ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ເປັນທີ່ເກີດ, ເປັນທີ່ປະຊຸມ, ເປັນເຫດ ແລະ ເປັນພຽງບັນຍັດ. ໃນຄວາມໝາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ “ທີ່ເກີດ” ເຊັ່ນໃນປະໂຫຍກວ່າ “ແຄວ້ນກຳໂພຊະ ເປັນອາຍະຕະນະ (ທີ່ເກີດ) ຂອງມ້າ, ດິນແດນທັກຂິນາບົດ ເປັນອາຍະຕະນະຂອງງົວ” ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນສະຖານທີ່ເກີດ. ທີ່ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ “ທີ່ປະຊຸມ” ເຊັ່ນໃນປະໂຫຍກວ່າ “ຝູງນົກຍ່ອມອາໄສຕົ້ນໄມ້ໃຫຍ່ອັນເປັນອາຍະຕະນະ (ທີ່ປະຊຸມ) ອັນເປັນທີ່ຮື່ນຣົມ”. ທີ່ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ “ເຫດ” ເຊັ່ນໃນປະໂຫຍກວ່າ “ເມື່ອອາຍະຕະນະ (ເຫດ) ມີຢູ່”. ທີ່ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ “ເປັນພຽງບັນຍັດ” ເຊັ່ນໃນປະໂຫຍກວ່າ “ຍ່ອມຢູ່ສະຫງົບໃນກຸຕິໃບໄມ້ໃນອາຍະຕະນະປ່າ (ປ່າອັນເປັນພຽງຊື່ບັນຍັດ)”. ຄຳວ່າອາຍະຕະນະໃນທີ່ນີ້ ຍ່ອມຄວນແກ່ຄວາມໝາຍທັງ 3 ປະການ ມີທີ່ເກີດເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ທັມທັງຫຼາຍມີຜັດສະເປັນທີ 5 ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ແລະ ປະຊຸມກັນໃນຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ, ແລະ ຈັກຂຸເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນກໍເປັນເຫດແກ່ທັມເຫຼົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອາຍະຕະນະ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຍົກຜັດສະຂຶ້ນເປັນປະທານ ຕາມແນວທາງທີ່ວ່າ “ເພາະອາໄສຈັກຂຸແລະຮູບ ຈັກຂຸວິນຍານຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ, ຄວາມປະຈວບກັນຂອງທັມທັງ 3 ປະການຄືຜັດສະ” ເພື່ອຊົງສະແດງປັດໄຈທີ່ເນື່ອງກັນໄປຕາມລຳດັບ ໂດຍມີຜັດສະເປັນເລີ່ມຕົ້ນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວເຖິງຜັດສາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ.

ผุสฺส ผุสฺส ปฏิสํเวเทนฺตีติ ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา ปฏิสํเวเทนฺติ. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ อายตนานํ ผุสนกิจฺจํ วิย วุตฺตํ, ตถาปิ น เตสํ ผุสนกิจฺจตา เวทิตพฺพา. น หิ อายตนานิ ผุสนฺติ, ผสฺโสว ตํ ตํ อารมฺมณํ ผุสติ, อายตนานิ ปน ผสฺเส อุปนิกฺขิปิตฺวา ทสฺสิตานิ; ตสฺมา สพฺเพ เต ฉ ผสฺสายตนสมฺภเวน ผสฺเสน รูปาทีนิ อารมฺมณานิ ผุสิตฺวา ตํ ทิฏฺฐิเวทนํ ปฏิสํเวทยนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ “ຜຸສສະ ຜຸສສະ ປະຕິສັງເວເທນຕິ” ມີອະທິບາຍວ່າ ຖືກຕ້ອງແລ້ວຖືກຕ້ອງອີກ ຈຶ່ງສະເຫວີຍເວທະນາ. ໃນຄຳນີ້ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວເໝືອນກັບວ່າເປັນກິດການຖືກຕ້ອງຂອງອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍ, ແຕ່ກໍບໍ່ຄວນເຫັນວ່າເປັນກິດການຖືກຕ້ອງຂອງອາຍະຕະນະເຫຼົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ຖືກຕ້ອງອາຣົມ, ມີແຕ່ຜັດສະເທົ່ານັ້ນທີ່ຖືກຕ້ອງອາຣົມນັ້ນໆ, ແຕ່ຊົງສະແດງອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍໂດຍນຳໄປສົມທົບໄວ້ໃນຜັດສະ; ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນຊາບເນື້ອຄວາມໃນທີ່ນີ້ວ່າ ສະມະນະພຣາມທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນ ຖືກຕ້ອງອາຣົມມີຮູບເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຜັດສະທີ່ເກີດຈາກຜັດສາຍະຕະນະທັງ 6 ແລ້ວ ຈຶ່ງສະເຫວີຍເວທະນາທີ່ເກີດຈາກທິດຖິນັ້ນ.

เตสํ เวทนาปจฺจยา ตณฺหาติอาทีสุ เวทนาติ ฉ ผสฺสายตนสมฺภวา เวทนา. สา รูปตณฺหาทิเภทาย ตณฺหาย อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจโย โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เตสํ เวทนาปจฺจยา ตณฺหา’’ติ. สา ปน จตุพฺพิธสฺส อุปาทานสฺส อุปนิสฺสยโกฏิยา เจว สหชาตโกฏิยา จ ปจฺจโย โหติ. ตถา อุปาทานํ ภวสฺส. ภโว ชาติยา อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจโย โหติ.

ໃນຄຳວ່າ “ເຕສັງ ເවທະນາປັຈຈະຍາ ຕັນຫາ” ເປັນຕົ້ນ ຄຳວ່າ “ເວທະນາ” ໄດ້ແກ່ ເວທະນາທີ່ເກີດຈາກຜັດສາຍະຕະນະທັງ 6. ເວທະນານັ້ນຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ຕັນຫາ ມີຮູບຕັນຫາເປັນຕົ້ນ ໂດຍສ່ວນແຫ່ງອຸປະນິດສັຍປັດໄຈ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ “ເພາະເວທະນາຂອງພວກເຂົາເປັນປັດໄຈ ຈຶ່ງມີຕັນຫາ”. ສ່ວນເວທະນານັ້ນ ຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ອຸປາດານ 4 ປະການ ໂດຍສ່ວນແຫ່ງອຸປະນິດສັຍປັດໄຈ ແລະ ສະຫະຊາດະປັດໄຈ. ອຸປາດານກໍເປັນປັດໄຈແກ່ພົບ, ແລະ ພົບກໍເປັນປັດໄຈແກ່ຊາດ ໂດຍສ່ວນແຫ່ງອຸປະນິດສັຍປັດໄຈ ເຊັ່ນດຽວກັນ.

ชาตีติ ปเนตฺถ สวิการา ปญฺจกฺขนฺธา ทฏฺฐพฺพา, ชาติ ชรามรณสฺส เจว โสกาทีนญฺจ อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจโย โหติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา. อิธ ปนสฺส ปโยชนมตฺตเมว เวทิตพฺพํ. ภควา หิ วฏฺฏกถํ กเถนฺโต – ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย, ‘อิโต ปุพฺเพ อวิชฺชา นาโหสิ, อถ ปจฺฉา สมภวี’ติ เอวญฺเจตํ, ภิกฺขเว, วุจฺจติ, อถ จ ปน ปญฺญายติ ‘‘อิทปฺปจฺจยา อวิชฺชา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๖๑) เอวํ อวิชฺชาสีเสน วา, ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ [Pg.116] น ปญฺญายติ ภวตณฺหาย…เป… ‘‘อิทปฺปจฺจยา ภวตณฺหา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๖๒) เอวํ ตณฺหาสีเสน วา, ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ ภวทิฏฺฐิยา…เป… ‘‘อิทปฺปจฺจยา ภวทิฏฺฐี’’ติ เอวํ ทิฏฺฐิสีเสน วา กเถสิ’’. อิธ ปน ทิฏฺฐิสีเสน กเถนฺโต เวทนาราเคน อุปฺปชฺชมานา ทิฏฺฐิโย กเถตฺวา เวทนามูลกํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ กเถสิ. เตน อิทํ ทสฺเสติ – ‘‘เอวเมเต ทิฏฺฐิคติกา, อิทํ ทสฺสนํ คเหตฺวา ตีสุ ภเวสุ จตูสุ โยนีสุ ปญฺจสุ คตีสุ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ นวสุ สตฺตาวาเสสุ อิโต เอตฺถ เอตฺโต อิธาติ สนฺธาวนฺตา สํสรนฺตา ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิย, ถมฺเภ อุปนิพทฺธกุกฺกุโร วิย, วาเตน วิปฺปนฺนฏฺฐนาวา วิย จ วฏฺฏทุกฺขเมว อนุปริวตฺตนฺติ, วฏฺฏทุกฺขโต สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกนฺตี’’ติ.

ໃນຄຳວ່າ “ຊາດ” ນີ້ ຄວນເຫັນວ່າໄດ້ແກ່ປັນຈະຂັນ (ຂັນ 5) ທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບຄວາມປ່ຽນແປງ, ຊາດຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ຊະລາມໍຣະນະ ແລະ ຄວາມໂສກເສົ້າເປັນຕົ້ນ ໂດຍສ່ວນແຫ່ງອຸປະນິດສັຍປັດໄຈ. ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍۆ້ໃນທີ່ນີ້, ສ່ວນອະທິບາຍໂດຍລະອຽດກ່ຽວກັບປະຕິຈຈະສະມຸບປາດ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຄວນຊາບພຽງແຕ່ປະໂຫຍດທີ່ກ່ຽວຂ້ອງເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງສະແດງວັດຕະກະຖາ ຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ “ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ທີ່ສຸດໃນເບື້ອງຕົ້ນຂອງອະວິດຊາຍ່ອມບໍ່ປາກົດ ວ່າ ‘ກ່ອນໜ້ານີ້ອະວິດຊາບໍ່ມີ, ພາຍຫຼັງຈຶ່ງເກີດມີຂຶ້ນ’, ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຄຳກ່າວຢ່າງນີ້ຍ່ອມມີຢູ່, ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ທີ່ສຸດໃນເບື້ອງຕົ້ນກໍຍ່ອມປາກົດວ່າ ‘ເພາະສິ່ງນີ້ເປັນປັດໄຈ ອະວິດຊາຈຶ່ງມີ’” ດັ່ງນີ້ ຊົງຍົກອະວິດຊາຂຶ້ນເປັນປະທານກໍມີ, ຊົງຍົກພະວະຕັນຫາຂຶ້ນເປັນປະທານກໍມີ ວ່າ “ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ທີ່ສຸດໃນເບື້ອງຕົ້ນຂອງພະວະຕັນຫາຍ່ອມບໍ່ປາກົດ... ເພາະສິ່ງນີ້ເປັນປັດໄຈ ພະວະຕັນຫາຈຶ່ງມີ”, ຊົງຍົກພະວະທິດຖິຂຶ້ນເປັນປະທານກໍມີ ວ່າ “ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ທີ່ສຸດໃນເບື້ອງຕົ້ນຂອງພະວະທິດຖິຍ່ອມບໍ່ປາກົດ... ເພາະສິ່ງນີ້ເປັນປັດໄຈ ພະວະທິດຖິຈຶ່ງມີ”. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ເມື່ອຊົງສະແດງໂດຍຍົກທິດຖິຂຶ້ນເປັນປະທານ ຊົງກ່າວເຖິງທິດຖິທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະຄວາມກຳໜັດໃນເວທະນາແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງສະແດງປະຕິຈຈະສະມຸບປາດທີ່ມີເວທະນາເປັນມູນເຫດ. ດ້ວຍການສະແດງນັ້ນ ພຣະອົງຊົງເຮັດໃຫ້ປາກົດວ່າ “ພວກທິດຖິຄະຕິກະບຸກຄົນເຫຼົ່ານີ້ ເມື່ອຍຶດຖືຄວາມເຫັນນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມທ່ອງທ່ຽວວຽນວ່າຍໄປມາໃນພົບ 3, ໂຢນິ 4, ຄະຕິ 5, ວິນຍານັດຖິຕິ 7, ສັດຕາວາດ 9 ຈາກພົບນີ້ສູ່ພົບນັ້ນ ຈາກພົບນັ້ນສູ່ພົບນີ້ ປຽບເໝືອນງົວທີ່ຖືກທຽມໄວ້ກັບເຄື່ອງບົດນ້ຳມັນ, ປຽບເໝືອນໝາທີ່ຖືກມັດໄວ້ກັບເສົາ, ແລະ ປຽບເໝືອນເຮືອທີ່ຫຼົງທາງເພາະແຮງລົມ ຍ່ອມວຽນວ່າຍຢູ່ໃນວັດຕະທຸກເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ສາມາດຈະເງີຍຫົວຂຶ້ນພົ້ນຈາກວັດຕະທຸກໄດ້ເລີຍ”.

วิวฏฺฏกถาทิวณฺณนา

การພັນລະນາວິວັດຕະກະຖາເປັນຕົ້ນ

๑๔๕. เอวํ ทิฏฺฐิคติกาธิฏฺฐานํ วฏฺฏํ กเถตฺวา อิทานิ ยุตฺตโยคภิกฺขุอธิฏฺฐานํ กตฺวา วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต – ‘‘ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขู’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยโตติ ยทา. ฉนฺนํ ผสฺสายตนานนฺติ เยหิ ฉหิ ผสฺสายตเนหิ ผุสิตฺวา ปฏิสํเวทยมานานํ ทิฏฺฐิคติกานํ วฏฺฏํ วตฺตติ, เตสํเยว ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ. สมุทยนฺติอาทีสุ อวิชฺชาสมุทยา จกฺขุสมุทโยติอาทินา เวทนากมฺมฏฺฐาเน วุตฺตนเยน ผสฺสายตนานํ สมุทยาทโย เวทิตพฺพา. ยถา ปน ตตฺถ ‘‘ผสฺสสมุทยา ผสฺสนิโรธา’’ติ วุตฺตํ, เอวมิธ, ตํ จกฺขาทีสุ – ‘‘อาหารสมุทยา อาหารนิโรธา’’ติ เวทิตพฺพํ. มนายตเน ‘‘นามรูปสมุทยา นามรูปนิโรธา’’ติ.

໑໔໕. ເມື່ອຊົງສະແດງວັດຕະອັນເປັນທີ່ຕັ້ງຂອງພວກທິດຖິຄະຕິກະບຸກຄົນຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເພື່ອຊົງສະແດງວິວັດຕະ ໂດຍຊົງຕັ້ງໄວ້ເຊິ່ງພິເສດແຫ່ງພິກຂຸຜູ້ປະກອບຄວາມພຽນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “ຍະໂຕ ໂຂ, ພິກຂະເວ, ພິກຂຸ...” ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ຍະໂຕ” ໄດ້ແກ່ ໃນກາລະໃດ. ຄຳວ່າ “ຊັນນັງ ຜັສສາຍະຕະນານັງ” ໄດ້ແກ່ ຜັດສາຍະຕະນະທັງ 6 ນັ້ນເອງ ທີ່ພວກທິດຖິຄະຕິກະບຸກຄົນຖືກຕ້ອງແລ້ວສະເຫວີຍເວທະນາ ເຮັດໃຫ້ວັດຕະດຳເນີນໄປ. ໃນຄຳວ່າ “ສະມຸທະຍັງ” ເປັນຕົ້ນ ຄວນຊາບຄວາມເກີດຂຶ້ນ ເປັນຕົ້ນຂອງຜັດສາຍະຕະນະທັງຫຼາຍ ຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນເວທະນາກັມມັດຖານ ວ່າ “ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະວິດຊາ ຈຶ່ງມີຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈັກຂຸ” ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຄວນຊາບຄວາມເກີດຂຶ້ນແລະຄວາມດັບແຫ່ງຜັດສາຍະຕະນະເຫຼົ່ານັ້ນ ໃນຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ ໂດຍແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນັ້ນວ່າ “ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຜັດສະ ຈຶ່ງມີຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຜັດສະ, ເພາະຄວາມດັບແຫ່ງຜັດສະ ຈຶ່ງມີຄວາມດັບແຫ່ງຜັດສະ” ວ່າ “ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອາຫານ ຈຶ່ງມີຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອາຫານ, ເພາະຄວາມດັບແຫ່ງອາຫານ ຈຶ່ງມີຄວາມດັບແຫ່ງອາຫານ”. ສ່ວນໃນມະນາຍະຕະນະ ຄວນຊາບວ່າ “ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງນາມຮູບ ຈຶ່ງມີຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງນາມຮູບ, ເພາະຄວາມດັບແຫ່ງນາມຮູບ ຈຶ່ງມີຄວາມດັບແຫ່ງນາມຮູບ”.

อุตฺตริตรํ ปชานาตีติ ทิฏฺฐิคติโก ทิฏฺฐิเมว ชานาติ. อยํ ปน ทิฏฺฐิญฺจ ทิฏฺฐิโต จ อุตฺตริตรํ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ยาว อรหตฺตา ชานาติ. โก เอวํ ชานาตีติ? ขีณาสโว ชานาติ, อนาคามี, สกทาคามี, โสตาปนฺโน, พหุสฺสุโต, คนฺถธโร ภิกฺขุ ชานาติ, อารทฺธวิปสฺสโก ชานาติ. เทสนา ปน อรหตฺตนิกูเฏเนว นิฏฺฐาปิตาติ.

ຄຳວ່າ “ອຸຕຕະຣິຕະຣັງ ປະຊານາຕິ” ມີອະທິບາຍວ່າ ພວກທິດຖິຄະຕິກະບຸກຄົນຍ່ອມຮູ້ພຽງແຕ່ທິດຖິເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນພິກຂຸນີ້ ຍ່ອມຮູ້ທັງທິດຖິ ແລະ ສິ່ງທີ່ຍິ່ງໄປກວ່າທິດຖິ ຄື ສີລ ສະມາທິ ປັນຍາ ແລະ ວິມຸດຕິ ຈົນເຖິງພຣະອະຣະຫັດຕະຜົນ. ຖ້າຖາມວ່າ “ໃຜຍ່ອມຮູ້ຢ່າງນີ້?” ຕອບວ່າ ພຣະຂີນາສົບຍ່ອມຮູ້, ພຣະອະນາຄາມີ, ພຣະສະກະທາຄາມີ, ພຣະໂສດາບັນ, ພິກຂຸຜູ້ເປັນພະຫູສູດ ຜູ້ຊົງຈຳພຣະໄຕປິດົກຍ່ອມຮູ້, ແລະ ພິກຂຸຜູ້ປາຣົບວິປັດສະນາຍ່ອມຮູ້. ແຕ່ພຣະທັມມະເທສນານີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຈົບລົງດ້ວຍຍອດຄືພຣະອະຣະຫັດຕະຜົນເທົ່ານັ້ນ.

๑๔๖. เอวํ [Pg.117] วิวฏฺฏํ กเถตฺวา อิทานิ ‘‘เทสนาชาลวิมุตฺโต ทิฏฺฐิคติโก นาม นตฺถี’’ติ ทสฺสนตฺถํ ปุน – ‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว’’ติ อารภิ. ตตฺถ อนฺโตชาลีกตาติ อิมสฺส มยฺหํ เทสนาชาลสฺส อนฺโตเยว กตา. เอตฺถ สิตา วาติ เอตสฺมึ มม เทสนาชาเล สิตา นิสฺสิตา อวสิตาว. อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺตีติ กึ วุตฺตํ โหติ? เต อโธ โอสีทนฺตาปิ อุทฺธํ อุคฺคจฺฉนฺตาปิ มม เทสนาชาเล สิตาว หุตฺวา โอสีทนฺติ จ อุคฺคจฺฉนฺติ จ. เอตฺถ ปริยาปนฺนาติ เอตฺถ มยฺหํ เทสนาชาเล ปริยาปนฺนา, เอเตน อาพทฺธา อนฺโตชาลีกตา จ หุตฺวา อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺติ, น เหตฺถ อสงฺคหิโต ทิฏฺฐิคติโก นาม อตฺถีติ.

໑໔໖. ເມື່ອຊົງສະແດງວິວັດຕະຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ “ພວກທິດຖິຄະຕິກະບຸກຄົນທີ່ຈະຫຼຸດພົ້ນໄປຈາກຂ່າຍແຫ່ງພຣະທັມມະເທສນານັ້ນບໍ່ມີເລີຍ” ຈຶ່ງຊົງປາຣົບຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “'ເຢ ຫິ ເກຈິ, ພິກຂະເວ...'” ອີກ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ອັນໂຕຊາລີກະຕາ” ໄດ້ແກ່ ຖືກເຮັດໃຫ້ຢູ່ພາຍໃນຂ່າຍແຫ່ງພຣະທັມມະເທສນາຂອງເຮົານີ້ເອງ. ຄຳວ່າ “ເອັຕຖະ ສິຕາ ວາ” ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ອາໄສ ພັກພິງ ແລະ ຕິດຢູ່ໃນຂ່າຍແຫ່ງພຣະທັມມະເທສນາຂອງເຮົານີ້ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ “ອຸມມຸດຊະມານາ ອຸມມຸດຊັນຕິ” ມີອະທິບາຍວ່າແນວໃດ? ຄື ພວກເຂົາເຖິງຈະຈົມລົງໄປໃນເບື້ອງລຸ່ມ ຫຼື ຈະໂຜ່ຂຶ້ນມາໃນເບື້ອງເທິງ ກໍຍັງຄົງອາໄສຢູ່ໃນຂ່າຍແຫ່ງພຣະທັມມະເທສນາຂອງເຮົາເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວຈົມລົງແລະໂຜ່ຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ “ເອັຕຖະ ປະຣິຍາປັນນາ” ໄດ້ແກ່ ນັບເນື່ອງຢູ່ໃນຂ່າຍແຫ່ງພຣະທັມມະເທສນາຂອງເຮົານີ້, ຖືກຜູກມັດແລະຖືກເຮັດໃຫ້ຢູ່ພາຍໃນຂ່າຍນີ້ເອງ ເມື່ອໂຜ່ຂຶ້ນກໍໂຜ່ຂຶ້ນໃນຂ່າຍນີ້, ເພາະວ່າ ພວກທິດຖິຄະຕິກະບຸກຄົນທີ່ບໍ່ຖືກຮວບຮວມໄວ້ໃນຂ່າຍແຫ່ງພຣະທັມມະເທສນານີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ.

สุขุมจฺฉิเกนาติ สณฺหอจฺฉิเกน สุขุมจฺฉิทฺเทนาติ อตฺโถ. เกวฏฺโฏ วิย หิ ภควา, ชาลํ วิย เทสนา, ปริตฺตอุทกํ วิย ทสสหสฺสิโลกธาตุ, โอฬาริกา ปาณา วิย ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคติกา. ตสฺส ตีเร ฐตฺวา โอโลเกนฺตสฺส โอฬาริกานํ ปาณานํ อนฺโตชาลีกตภาวทสฺสนํ วิย ภควโต สพฺพทิฏฺฐิคตานํ เทสนาชาลสฺส อนฺโตกตภาวทสฺสนนฺติ เอวเมตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ.

ຄຳວ່າ “ສຸຂຸມັດສິເກນະ” ມີອະທິບາຍວ່າ ມີຕາຂ່າຍອັນລະອຽດ ຄືມີຊ່ອງນ້ອຍໆອັນລະອຽດ. ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າປຽບເໝືອນນາຍພານປາ, ພຣະທັມມະເທສນາປຽບເໝືອນແຫ, ແສນໂກດໂລກະທາດປຽບເໝືອນນ້ຳນ້ອຍ, ພວກທິດຖິຄະຕິກະບຸກຄົນ 62 ປຽບເໝືອນປາໃຫຍ່. ການທີ່ນາຍພານປາຢືນຢູ່ເທິງຝັ່ງແລ້ວແນມເບິ່ງ ຍ່ອມເຫັນປາໃຫຍ່ທັງຫຼາຍຕິດຢູ່ພາຍໃນແຫ ເຊັ່ນດຽວກັນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຊົງເຫັນພວກທິດຖິຄະຕິກະບຸກຄົນທັງປວງ ຖືກຮວບຮວມໄວ້ພາຍໃນຂ່າຍແຫ່ງພຣະທັມມະເທສນາ, ຄວນຊາບການປຽບທຽບອຸປະມານີ້ໃນທີ່ນີ້ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້.

๑๔๗. เอวํ อิมาหิ ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐีหิ สพฺพทิฏฺฐีนํ สงฺคหิตตฺตา สพฺเพสํ ทิฏฺฐิคติกานํ เอตสฺมึ เทสนาชาเล ปริยาปนฺนภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺตโน กตฺถจิ อปริยาปนฺนภาวํ ทสฺเสนฺโต – ‘‘อุจฺฉินฺนภวเนตฺติโก, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส กาโย’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นยนฺติ เอตายาติ เนตฺติ. นยนฺตีติ คีวาย พนฺธิตฺวา อากฑฺฒนฺติ, รชฺชุยา เอตํ นามํ. อิธ ปน เนตฺติสทิสตาย ภวตณฺหา เนตฺตีติ อธิปฺเปตา. สา หิ มหาชนํ คีวาย พนฺธิตฺวา ตํ ตํ ภวํ เนติ อุปเนตีติ ภวเนตฺติ. อรหตฺตมคฺคสตฺเถน อุจฺฉินฺนา ภวเนตฺติ อสฺสาติ อุจฺฉินฺนภวเนตฺติโก.

໑໔໗. ດ້ວຍການສະແດງຄວາມທີ່ມິດສາທິຖິທັງປວງ ຖືກສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍທິຖິ ໖໒ ປະການນີ້ ແລະສະແດງຄວາມທີ່ຜູ້ມີທິຖິທັງປວງ ຕົກຢູ່ໃນຂ່າຍແຫ່ງພຣະທັມມະເທສນານີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມທີ່ພຣະອົງເອງ ບໍ່ຕົກຢູ່ໃນພົບໃດໆ ເລີຍ ຈຶ່ງໄດ້ຕຣັດພຣະດຳຣັດມີຄຳວ່າ “ອຸຈສິນນະພະວະເນດຕິໂກ, ພິກຂะເວ, ຕະຖາຄະຕັດສະ ກາໂຍ” (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ກາຍຂອງພຣະຕຖາຄົດ ມີເຊືອກນຳໄປສູ່ພົບອັນຕັດຂາດແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ເນດຕິ” (ເຊືອກນຳໄປ) ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງມືທີ່ເຂົານຳໄປດ້ວຍສິ່ງນີ້. ຄຳວ່າ “ນຳໄປ” ຄື ຜູກຄໍແລ້ວແກ່ດຶງໄປ, ນີ້ເປັນຊື່ຂອງເຊືອກ. ແຕ່ໃນພຣະສູດນີ້ ພົບຕັນຫາ ຊົງປະສົງເອົາວ່າ “ເນດຕິ” ເພາະມີຄວາມສະເໝີດ້ວຍເຊືອກ. ດ້ວຍວ່າ ຕັນຫານັ້ນ ຜູກຄໍມະຫາຊົນແລ້ວ ຍ່ອມນຳໄປ ແລະນຳເຂົ້າໄປສູ່ພົບນັ້ນໆ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ພະວະເນດຕິ” (ເຊືອກນຳໄປສູ່ພົບ). ພະວະເນດຕິ ຄື ຕັນຫາອັນນຳໄປສູ່ພົບນັ້ນໆ ອັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຕັດຂາດແລ້ວ ດ້ວຍພຣະຂັນຄືອະຣະຫັດຕະມັກ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ອຸຈສິນນະພະວະເນດຕິໂກ” (ຜູ້ມີເຊືອກນຳໄປສູ່ພົບອັນຕັດຂາດແລ້ວ).

กายสฺส เภทา อุทฺธนฺติ กายสฺส เภทโต อุทฺธํ. ชีวิตปริยาทานาติ ชีวิตสฺส สพฺพโส ปริยาทินฺนตฺตา ปริกฺขีณตฺตา, ปุน อปฺปฏิสนฺธิกภาวาติ อตฺโถ. น ตํ ทกฺขนฺตีติ ตํ ตถาคตํ. เทวา วา มนุสฺสา วา น ทกฺขิสฺสนฺติ, อปณฺณตฺติกภาวํ คมิสฺสตีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ “ກາຍັດສະ ເພທາ ອຸດທັງ” (ເບື້ອງໜ້າແຕ່ກາຍແຕກ) ຄື ພາຍຫຼັງແຕ່ການແຕກທຳລາຍແຫ່ງກາຍ. ຄຳວ່າ “ຊີວິຕະປະຣິຍາດານາ” (ເພາະສິ້ນສຸດແຫ່ງຊີວິດ) ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະຊີວິຕິນຊີສິ້ນໄປໂດຍປະການທັງປວງ ຄືດັບສູນໄປ, ເພາະຄວາມບໍ່ມີການປະຕິສົນທິອີກຕໍ່ໄປ. ຄຳວ່າ “ນະ ຕັງ ທັກຂັນຕິ” (ຍ່ອມບໍ່ເຫັນພຣະອົງ) ມີອະທິບາຍວ່າ ເທວະດາ ຫຼືມະນຸດທັງຫຼາຍ ຈະບໍ່ໄດ້ເຫັນພຣະຕຖາຄົດນັ້ນອີກ, ພຣະອົງຈະເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ທີ່ບໍ່ມີບັນຍັດ (ບໍ່ມີຊື່ໃຫ້ຮຽກຫາອີກຕໍ່ໄປ).

เสยฺยถาปิ[Pg.118], ภิกฺขเวติ, อุปมายํ ปน อิทํ สํสนฺทนํ. อมฺพรุกฺโข วิย หิ ตถาคตสฺส กาโย, รุกฺเข ชาตมหาวณฺโฏ วิย ตํ นิสฺสาย ปุพฺเพ ปวตฺตตณฺหา. ตสฺมึ วณฺเฏ อุปนิพทฺธา ปญฺจปกฺกทฺวาทสปกฺกอฏฺฐารสปกฺกปริมาณา อมฺพปิณฺฑี วิย ตณฺหาย สติ ตณฺหูปนิพนฺธนา หุตฺวา อายตึ นิพฺพตฺตนกา ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย. ยถา ปน ตสฺมึ วณฺเฏ ฉินฺเน สพฺพานิ ตานิ อมฺพานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ, ตํเยว วณฺฏํ อนุคตานิ, วณฺฏจฺเฉทา ฉินฺนานิ เยวาติ อตฺโถ; เอวเมว เย ภวเนตฺติวณฺฏสฺส อนุปจฺฉินฺนตฺตา อายตึ อุปฺปชฺเชยฺยุํ ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารสธาตุโย, สพฺเพ เต ธมฺมา ตทนฺวยา โหนฺติ ภวเนตฺตึ อนุคตา, ตาย ฉินฺนาย ฉินฺนา เยวาติ อตฺโถ.

ໃນອຸປະມານັ້ນ ມີຄຳວ່າ “ເສຍຍະຖາປິ, ພິກຂະເວ” ເປັນຕົ້ນ, ນີ້ຄືການປຽບທຽບກັນ. ດ້ວຍວ່າ ກາຍຂອງພຣະຕຖາຄົດ ປຽບເໝືອນຕົ້ນມ່ວງ, ຕັນຫາທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນກ່ອນໂດຍອາໄສກາຍນັ້ນ ປຽບເໝືອນຂົ້ວໃຫຍ່ທີ່ເກີດຢູ່ທີ່ຕົ້ນມ່ວງ. ເມື່ອຕັນຫາຍັງມີຢູ່, ຂັນ ໕, ອາຍະຕະນະ ໑໒, ທາດ ໑໘ ອັນຈະບັງເກີດຂຶ້ນໃນອະນາຄົດ ເພາະຖືກຜູກມັດໄວ້ດ້ວຍຕັນຫາ ປຽບເໝືອນພວງໝາກມ່ວງມີປະມານ ໕ ໝ່ວຍ, ໑໒ ໝ່ວຍ ຫຼື ໑໘ ໝ່ວຍ ທີ່ຕິດຢູ່ກັບຂົ້ວນັ້ນ. ແຕ່ເມື່ອຂົ້ວນັ້ນຂາດແລ້ວ ໝາກມ່ວງທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຕົກໄປຕາມຂົ້ວນັ້ນ ຄືເປັນອັນຂາດໄປເພາະຂົ້ວຂາດ ສັນໃດ; ສັນນັ້ນຄືກັນ, ທັມທັງຫຼາຍ ຄື ຂັນ ໕, ອາຍະຕະນະ ໑໒, ທາດ ໑໘ ອັນຈະເກີດຂຶ້ນໃນອະນາຄົດ ເພາະຂົ້ວຄືພະວະເນດຕິຍັງບໍ່ທັນຂາດ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມພະວະເນດຕິນັ້ນ, ເມື່ອພະວະເນດຕິນັ້ນຂາດແລ້ວ ທັມທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນກໍເປັນອັນຂາດໄປດ້ວຍ ເຊັ່ນດຽວກັນ.

ยถา ปน ตสฺมิมฺปิ รุกฺเข มณฺฑูกกณฺฏกวิสสมฺผสฺสํ อาคมฺม อนุปุพฺเพน สุสฺสิตฺวา มเต – ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน เอวรูโป นาม รุกฺโข อโหสี’’ติ โวหารมตฺตเมว โหติ, น ตํ รุกฺขํ โกจิ ปสฺสติ, เอวํ อริยมคฺคสมฺผสฺสํ อาคมฺม ตณฺหาสิเนหสฺส ปริยาทินฺนตฺตา อนุปุพฺเพน สุสฺสิตฺวา วิย ภินฺเน อิมสฺมึ กาเย, กายสฺส เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา น ตํ ทกฺขนฺติ, ตถาคตมฺปิ เทวมนุสฺสา น ทกฺขิสฺสนฺติ, เอวรูปสฺส นาม กิร สตฺถุโน อิทํ สาสนนฺติ โวหารมตฺตเมว ภวิสฺสตีติ อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุํ ปาเปตฺวา เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

ອີກປະການໜຶ່ງ ເມື່ອຕົ້ນມ່ວງນັ້ນຖືກພິດຈາກໜາມກົບແລ້ວ ຍ່ອມຫ່ຽວແຫ້ງໄປຕາມລຳດັບ ແລະຕາຍໄປ, ກໍຈະມີພຽງແຕ່ຄຳເວົ້າເອີ້ນກັນວ່າ “ໃນບ່ອນນີ້ ເຄີຍມີຕົ້ນມ່ວງຊື່ນີ້ຢູ່” ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີໃຜຈະໄດ້ເຫັນຕົ້ນມ່ວງນັ້ນອີກ ສັນໃດ; ສັນນັ້ນຄືກັນ, ເມື່ອໄດ້ຮັບຜັດສະແຫ່ງອະຣິຍະມັກແລ້ວ ຍາງຄືຕັນຫາກໍໝົດສິ້ນໄປ ປຽບເໝືອນຕົ້ນໄມ້ທີ່ຫ່ຽວແຫ້ງໄປຕາມລຳດັບ, ເມື່ອກາຍນີ້ແຕກທຳລາຍແຫ່ງກາຍ ເພາະຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງຊີວິດ ເທວະດາແລະມະນຸດທັງຫຼາຍກໍຈະບໍ່ໄດ້ເຫັນພຣະຕຖາຄົດນັ້ນອີກ, ຈະມີພຽງແຕ່ຄຳເວົ້າເອີ້ນກັນວ່າ “ໄດ້ຍິນວ່າ ນີ້ເປັນພຣະສາສນາຂອງພຣးສາດສະດາຜູ້ມີພຣະຊົນມາຍຸເຊັ່ນນີ້” ເທົ່ານັ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງນຳພຣະທັມມະເທສນານີ້ ໃຫ້ເຖິງພຣະອະນຸປາທິເສສນິບພານທາດ ແລ້ວຈຶ່ງຊົງຈົບພຣະເທສນາລົງ.

๑๔๘. เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อานนฺโทติ เอวํ ภควตา อิมสฺมึ สุตฺเต วุตฺเต เถโร อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพํ สุตฺตํ สมนฺนาหริตฺวา เอวํ พุทฺธพลํ ทีเปตฺวา กถิตสุตฺตสฺส น ภควตา นามํ คหิตํ, หนฺทสฺส นามํ คณฺหาเปสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ.

໑໔໘. ຄຳວ່າ “ເອວັງ ວຸດເຕ ອາຍັດສະມາ ອານັນໂທ” (ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພຣະອານົນ...) ຄື ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງພຣະສູດນີ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພຣະເຖຣະໄດ້ນຶກທົບທວນເຖິງພຣະສູດທັງໝົດຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນມາ ແລ້ວຄິດວ່າ “ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງພຣະພຸດທະພະລັງຢ່າງນີ້ແລ້ວ ແຕ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຊົງຕັ້ງຊື່ໃຫ້ແກ່ພຣະສູດທີ່ຊົງສະແດງນີ້ເລີຍ, ເອົາເຖີດ ເຮົາຈະທູນໃຫ້ພຣະອົງຊົງຕັ້ງຊື່ໃຫ້ແກ່ພຣະສູດນີ້” ຈຶ່ງໄດ້ກາບທູນຄຳນີ້ແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ.

ตสฺมาติห ตฺวนฺติอาทีสุ อยมตฺถโยชนา – อานนฺท, ยสฺมา อิมสฺมึ ธมฺมปริยาเย อิธตฺโถปิ ปรตฺโถปิ วิภตฺโต, ตสฺมาติห ตฺวํ อิมํ ธมฺมปริยายํ ‘‘อตฺถชาล’’นฺติปิ นํ ธาเรหิ; ยสฺมา ปเนตฺถ พหู ตนฺติธมฺมา กถิตา, ตสฺมา ‘‘ธมฺมชาล’’นฺติปิ นํ ธาเรหิ; ยสฺมา จ เอตฺถ เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ วิภตฺตํ, ตสฺมา ‘‘พฺรหฺมชาล’’นฺติปิ นํ ธาเรหิ; ยสฺมา เอตฺถ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย วิภตฺตา, ตสฺมา ‘‘ทิฏฺฐิชาล’’นฺติปิ นํ ธาเรหิ; ยสฺมา ปน อิมํ ธมฺมปริยายํ สุตฺวา เทวปุตฺตมารมฺปิ ขนฺธมารมฺปิ มจฺจุมารมฺปิ กิเลสมารมฺปิ [Pg.119] สกฺกา มทฺทิตุํ, ตสฺมา ‘‘อนุตฺตโร สงฺคามวิชโยติปิ นํ ธาเรหี’’ติ.

ໃນຄຳວ່າ “ຕັສມາຕິຫະ ຕວັງ” ເປັນຕົ້ນ ມີການເຊື່ອມໂຍງເນື້ອຄວາມດັ່ງນີ້: ອານົນ, ເພາະເຫດທີ່ໃນພຣະທັມມະເທສນານີ້ ພຣະອົງຊົງຈຳແນກປະໂຫຍດໃນພົບນີ້ ແລະປະໂຫຍດໃນພົບໜ້າໄວ້ໂດຍລະອຽດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເທີງຈົ່ງຊົງຈຳພຣະທັມມະເທສນານີ້ວ່າ “ອັດຖະຊາລະ” (ຂ່າຍແຫ່ງປະໂຫຍດ) ແດ່ເຖີດ; ເພາະເຫດທີ່ໃນພຣະທັມມະເທສນານີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງພຣະທັມອັນເປັນແບບແຜນໄວ້ເປັນອັນຫຼາຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈົ່ງຊົງຈຳໄວ້ວ່າ “ທັມມະຊາລະ” (ຂ່າຍແຫ່ງພຣະທັມ) ແດ່ເຖີດ; ເພາະເຫດທີ່ໃນພຣະທັມມະເທສນານີ້ ພຣະອົງຊົງຈຳແນກພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານອັນປະເສີດໂດຍຄວາມເປັນທັມອັນປະເສີດສຸດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈົ່ງຊົງຈຳໄວ້ວ່າ “ພຣົຫມະຊາລະ” (ຂ່າຍອັນປະເສີດ ຫຼື ຂ່າຍແຫ່ງພຣະພົມ) ແດ່ເຖີດ; ເພາະເຫດທີ່ໃນພຣະທັມມະເທສນານີ້ ພຣະອົງຊົງຈຳແນກທິຖິ ໖໒ ປະການໄວ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈົ່ງຊົງຈຳໄວ້ວ່າ “ທິຖິຊາລະ” (ຂ່າຍແຫ່ງທິຖິ) ແດ່ເຖີດ; ແລະເພາະເຫດທີ່ເມື່ອໄດ້ຟັງພຣະທັມມະເທສນານີ້ແລ້ວ ຍ່ອມສາມາດຜາບແພ້ເທວະປຸດຕາມານ, ຂັນທະມານ, ມັດຈຸມານ, ກິເລສາມານ ແລະອະພິສັງຂາຣະມານໄດ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈົ່ງຊົງຈຳພຣະທັມມະເທສນານີ້ໄວ້ວ່າ “ອະນຸດຕະໂຣ ສັງຄາມະວິຊະໂຍ” (ໄຊຊະນະສົງຄາມອັນຍອດຢ້ຽມ) ແດ່ເຖີດ.

อิทมโวจ ภควาติ อิทํ นิทานาวสานโต ปภุติ ยาว ‘‘อนุตฺตโร สงฺคามวิชโยติปิ นํ ธาเรหี’’ติ สกลํ สุตฺตนฺตํ ภควา ปเรสํ ปญฺญาย อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐํ ปรมคมฺภีรํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปกาเสนฺโต สูริโย วิย อนฺธการํ ทิฏฺฐิคตมหนฺธการํ วิธมนฺโต อโวจ.

ຄຳວ່າ “ອິດະມະໂວຈະ ພະຄະວາ” (ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕຣັດພຣະດຳຣັດນີ້ແລ້ວ) ຄື ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານອັນເລິກເຊິ່ງຢ່າງຍິ່ງ ອັນເປັນທີ່ຕັ້ງທີ່ປັດຍາຂອງຄົນອື່ນບໍ່ສາມາດຢັ່ງເຖິງໄດ້ ຕັ້ງແຕ່ຕອນທ້າຍຂອງນິທານ (ຄຳເລີ່ມຕົ້ນ) ຈົນເຖິງຄຳວ່າ “ອະນຸດຕະໂຣ ສັງຄາມະວິຊະໂຍຕິ ນັງ ທາເຣຫິ” ຕະຫຼອດໝົດທັງພຣະສູດ, ຊົງກຳຈັດມິດສາທິຖິອັນເປັນຄວາມມືດມົນອັນໃຫຍ່ຫຼວງ ປຽບເໝືອນພຣະອາທິດຊົງກຳຈັດຄວາມມືດ ໃຫ້ໝົດສິ້ນໄປ.

๑๔๙. อตฺตมนา เต ภิกฺขูติ เต ภิกฺขู อตฺตมนา สกมนา, พุทฺธคตาย ปีติยา อุทคฺคจิตฺตา หุตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ภควโต ภาสิตนฺติ เอวํ วิจิตฺรนยเทสนาวิลาสยุตฺตํ อิทํ สุตฺตํ กรวีกรุตมญฺชุนา กณฺณสุเขน ปณฺฑิตชนหทยานํ อมตาภิเสกสทิเสน พฺรหฺมสฺสเรน ภาสมานสฺส ภควโต วจนํ. อภินนฺทุนฺติ อนุโมทึสุ เจว สมฺปฏิจฺฉึสุ จ. อยญฺหิ อภินนฺทสทฺโท – ‘‘อภินนฺทติ อภิวทตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕) ตณฺหายมฺปิ อาคโต. ‘‘อนฺนเมวาภินนฺทนฺติ, อุภเย เทวมานุสา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๔๓) อุปคมเนปิ.

໑໔໙. ຄຳວ່າ “ອັດຕະມະນາ ເຕ ພິກຂູ” (ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນມີໃຈຍິນດີ) ຄື ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນມີໃຈຍິນດີ ມີໃຈຂອງຕົນເອງ, ມີຈິດຟູຂຶ້ນດ້ວຍຄວາມປີຕິອັນມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນອາຣົມ. ຄຳວ່າ “ພະຄະວະໂຕ ພາສິຕັງ” (ເຊີງພຣະດຳຣັດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ) ຄື ພຣະສູດນີ້ອັນປະກອບດ້ວຍຄວາມງົດງາມແຫ່ງເທສນາແລະໄນຍະອັນວິຈິດ, ເປັນພຣະດຳຣັດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຊົງສະແດງດ້ວຍພຣະສຸຣະສຽງດັງພົມມະສຽງ ອັນໄພເລາະດັ່ງສຽງຮ້ອງແຫ່ງນົກກາຣະເວກ, ເປັນທີ່ສະບາຍຫູ, ປຽບເໝືອນການຫົດສົງດ້ວຍນ້ຳອຳມະລິດແກ່ຫົວໃຈຂອງບັນດາບັນດິດທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ “ອະພິນັນທຸງ” (ຊົງຊື່ນຊົມຍິນດີ) ຄື ທັງອະນຸໂມທະນາ ແລະທັງນ້ອມຮັບເອົາໄວ້. ດ້ວຍວ່າ ຄຳວ່າ “ອະພິນັນທະ” ນີ້ ປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ “ຕັນຫາ” ໃນປະໂຫຍກເປັນຕົ້ນວ່າ “ອະພິນັນທະຕິ ອະພິວະທະຕິ” (ຍ່ອມເພີດເພີນ ຍ່ອມກ່າວສັນເສີນ). ແລະປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ “ການເຂົ້າໄປຫາ” ໃນປະໂຫຍກເປັນຕົ້ນວ່າ “ອັນນະເມວາພິນັນທັນຕິ, ອຸພະເຍ ເທວະມານຸສາ” (ທັງເທວະດາແລະມະນຸດ ຍ່ອມເຂົ້າໄປຫາອາຫານນັ້ນແລ).

‘‘จิรปฺปวาสึ ปุริสํ, ทูรโต โสตฺถิมาคตํ;

ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ, อภินนฺทนฺติ อาคต’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๑๙);

“ຍາດມິດ ແລະສະຫາຍຜູ້ມີໃຈດີ ຍ່ອມຊື່ນຊົມຍິນດີຕ້ອນຮັບບຸກຄົນຜູ້ໄປຢູ່ຕ່າງຖິ່ນເປັນເວລາດົນນານ ຜູ້ກັບມາແຕ່ທາງໄກໂດຍສະຫວັດດີພາບ” ດັ່ງນີ້.

อาทีสุ สมฺปฏิจฺฉเนปิ. ‘‘อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๕) อนุโมทเนปิ. สฺวายมิธ อนุโมทนสมฺปฏิจฺฉเนสุ ยุชฺชติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อภินนฺทุนฺติ อนุโมทึสุ เจว สมฺปฏิจฺฉึสุ จา’’ติ.

ໃນປະໂຫຍກເຫຼົ່ານີ້ເປັນຕົ້ນ ປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ “ການນ້ອມຮັບ”. ໃນປະໂຫຍກເປັນຕົ້ນວ່າ “ອະພິນັນທິຕວາ ອະນຸໂມທິຕວາ” (ຊື່ນຊົມແລ້ວ ອະນຸໂມທະນາແລ້ວ) ປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ “ການອະນຸໂມທະນາ”. ຄຳວ່າ “ອະພິນັນທະ” ນັ້ນ ໃນພຣະສູດນີ້ ຄວນໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ “ການອະນຸໂມທະນາ ແລະການນ້ອມຮັບ”. ເພາະເຫດນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ອະພິນັນທຸງ ຄື ທັງອະນຸໂມທະນາ ແລະທັງນ້ອມຮັບເອົາໄວ້”.

สุภาสิตํ สุลปิตํ, ‘‘สาธุ สาธู’’ติ ตาทิโน;

อนุโมทมานา สิรสา, สมฺปฏิจฺฉึสุ ภิกฺขโวติ.

“ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເມື່ອອະນຸໂມທະນາພຣະທັມມະເທສນາ ອັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຜູ້ຄົງທີ່ ຊົງກ່າວດີແລ້ວ ຊົງສະແດງດີແລ້ວ ວ່າ ‘ສາທຸ ສາທຸ’ ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ນ້ອມຮັບເອົາໄວ້ດ້ວຍສຽນເກົ້າ”.

อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมินฺติ อิมสฺมึ นิคฺคาถกสุตฺเต. นิคฺคาถกตฺตา หิ อิทํ เวยฺยากรณนฺติ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ “ອິມັສມິງ ຈະ ປະນະ ເວຍຍາກະຣະນັສມິງ” (ກໍເມື່ອພະຍາກອນນີ້...) ຄື ໃນພຣະສູດທີ່ບໍ່ມີຄາຖາ (ຄຳກອນ) ນີ້. ດ້ວຍວ່າ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ມີຄາຖາ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານທັງຫຼາຍຈຶ່ງຮຽກພຣະສູດນີ້ວ່າ “ເວຍຍາກະຣະນະ” (ພະຍາກອນ).

ทสสหสฺสี โลกธาตูติ ทสสหสฺสจกฺกวาฬปริมาณา โลกธาตุ. อกมฺปิตฺถาติ น สุตฺตปริโยสาเนเยว อกมฺปิตฺถาติ เวทิตพฺพา. ภญฺญมาเนติ หิ วุตฺตํ. ตสฺมา ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคเตสุ วินิเวเฐตฺวา เทสิยมาเนสุ [Pg.120] ตสฺส ตสฺส ทิฏฺฐิคตสฺส ปริโยสาเน ปริโยสาเนติ ทฺวาสฏฺฐิยา ฐาเนสุ อกมฺปิตฺถาติ เวทิตพฺพา.

ຄຳວ່າ “ທະສະສະຫັດສີ ໂລກະທາຕຸ” (ໝື່ນໂລກທາດ) ຄື ໂລກທາດທີ່ມີປະມານໝື່ນຈັກກະວານ. ຄຳວ່າ “ອະກັມປິດຖະ” (ຫວັ່ນໄຫວແລ້ວ) ບໍ່ຄວນຊາບວ່າ ຫວັ່ນໄຫວສະເພາະໃນຕອນຈົບພຣະສູດເທົ່ານັ້ນ. ເພາະພຣະສັງຄີຕິກາຈານກ່າວໄວ້ວ່າ “ພັນຍະມາເນ” (ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວຢູ່). ເພາະເຫດນັ້ນ ເມື່ອພຣະອົງຊົງຄາຍມິດສາທິຖິ ໖໒ ປະການແລ້ວຊົງສະແດງຢູ່, ໃນຕອນຈົບແຫ່ງມິດສາທິຖິແຕ່ລະປະການໆ ຈຶ່ງຄວນຊາບວ່າ ແຜ່ນດິນໄດ້ຫວັ່ນໄຫວໃນສະຖານທີ່ ໖໒ ແຫ່ງ.

ตตฺถ อฏฺฐหิ การเณหิ ปถวีกมฺโป เวทิตพฺโพ – ธาตุกฺโขเภน, อิทฺธิมโต อานุภาเวน, โพธิสตฺตสฺส คพฺโภกฺกนฺติยา, มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเนน, สมฺโพธิปฺปตฺติยา, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเนน, อายุสงฺขาโรสฺสชฺชเนน, ปรินิพฺพาเนนาติ. เตสํ วินิจฺฉยํ – ‘‘อฏฺฐ โข อิเม, อานนฺท, เหตู อฏฺฐ ปจฺจยา มหโต ภูมิจาลสฺส ปาตุภาวายา’’ติ เอวํ มหาปรินิพฺพาเน อาคตาย ตนฺติยา วณฺณนากาเล วกฺขาม. อยํ ปน มหาปถวี อปเรสุปิ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อกมฺปิตฺถ – มหาภินิกฺขมเน, โพธิมณฺฑูปสงฺกมเน, ปํสุกูลคฺคหเณ, ปํสุกูลโธวเน, กาฬการามสุตฺเต, โคตมกสุตฺเต, เวสฺสนฺตรชาตเก, อิมสฺมึ พฺรหฺมชาเลติ. ตตฺถ มหาภินิกฺขมนโพธิมณฺฑูปสงฺกมเนสุ วีริยพเลน อกมฺปิตฺถ. ปํสุกูลคฺคหเณ ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเร จตฺตาโร มหาทีเป ปหาย ปพฺพชิตฺวา สุสานํ คนฺตฺวา ปํสุกูลํ คณฺหนฺเตน ทุกฺกรํ ภควตา กตนฺติ อจฺฉริยเวคาภิหตา อกมฺปิตฺถ. ปํสุกูลโธวนเวสฺสนฺตรชาตเกสุ อกาลกมฺปเนน อกมฺปิตฺถ. กาฬการามโคตมกสุตฺเตสุ – ‘‘อหํ สกฺขี ภควา’’ติ สกฺขิภาเวน อกมฺปิตฺถ. อิมสฺมึ ปน พฺรหฺมชาเล ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคเตสุ วิชเฏตฺวา นิคฺคุมฺพํ กตฺวา เทสิยมาเนสุ สาธุการทานวเสน อกมฺปิตฺถาติ เวทิตพฺพา.

ໃນເລື່ອງແຜ່ນດິນໄຫວຮ້າຍແຮງນັ້ນ ຄວນຊາບວ່າ ແຜ່ນດິນໄຫວດ້ວຍເຫດ ໘ ປະການ ຄື: ເພາະທາດກຳເລີບ, ເພາະອານຸພາບຂອງຜູ້ມີລິດ, ເພາະພຣະໂພທິສັດສະເດັດລົງສູ່ພຣະຄັນ, ເພາະພຣະໂພທິສັດປະສູດຈາກພຣະຄັນ, ເພາະພຣະຕຖາຄົດຕຣັດຮູ້ພຣະອະນຸດຕະຣະສັມມາສັມໂພທິຍານ, ເພາະພຣະຕຖາຄົດຊົງຍັງພຣະທັມມະຈັກໃຫ້ເປັນໄປ, ເພາະພຣະຕຖາຄົດຊົງປົງອາຍຸສັງຂານ, ເພາະພຣະຕຖາຄົດສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິບພານ. ວິນິດໄສແຫ່ງເຫດ ໘ ປະການນັ້ນ ເຮົາຈະກ່າວໃນເວລາອະທິບາຍພຣະບາລີທີ່ມາໃນມະຫາປະຣິນິບພານສູດວ່າ “ອັດຖະ ໂຂ ອິເມ, ອານັນທະ, ເຫຕູ ອັດຖະ ປັດຈະຍາ ມະຫະໂຕ ພູມິຈາລັດສະ ປາຕຸພາວາຍະ” (ດູກ່ອນອານົນ, ເຫດ ໘ ປະການ ປັດໄຈ ໘ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມມີເພື່ອຄວາມປາກົດແຫ່ງແຜ່ນດິນໄຫວໃຫຍ່) ດັ່ງນີ້. ແຕ່ມະຫາປະຖະພີນີ້ ຍັງໄດ້ຫວັ່ນໄຫວໃນສະຖານທີ່ອື່ນອີກ ໘ ແຫ່ງ ຄື: ໃນຄາວມະຫາພິນິດສະກົມ (ສະເດັດອອກບວດ), ໃນຄາວສະເດັດເຂົ້າສູ່ໂພທິມົນທົນ, 在ຄາວຊົງຖືເອົາຜ້າບັງສະກຸນ, ໃນຄາວຊົງຊັກຜ້າບັງສະກຸນ, ໃນຄາວສະແດງກາລະກາຣາມະສູດ, ໃນຄາວສະແດງໂຄຕະມະກະສູດ, ໃນຄາວພຣະເວດສັນດອນຊາດົກ, ແລະໃນຄາວສະແດງພຣະພົມມະຊານີ້. ໃນສະຖານທີ່ເຫຼົ່ານັ້ນ, ໃນຄາວມະຫາພິນິດສະກົມ ແລະຄາວສະເດັດເຂົ້າສູ່ໂພທິມົນທົນ ແຜ່ນດິນຫວັ່ນໄຫວດ້ວຍແຮງແຫ່ງພຣະວິຣິຍະພະລັງ. ໃນຄາວຊົງຖືເອົາຜ້າບັງສະກຸນ ແຜ່ນດິນຫວັ່ນໄຫວເພາະຖືກກະທົບດ້ວຍຄວາມອັດສະຈັນອັນແຮງກ້າວ່າ “ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຊົງສະລະມະຫາທະວີບທັງ ໔ ອັນມີທະວີບນ້ອຍ ໒,໐໐໐ ເປັນບໍລິວານ ແລ້ວຊົງຜະໜວດ ສະເດັດໄປສູ່ປ່າຊ້າ ຊົງຖືເອົາຜ້າບັງສະກຸນ ໄດ້ຊົງກະທຳກິດອັນເຮັດໄດ້ຍາກຍິ່ງແລ້ວ”. ໃນຄາວຊົງຊັກຜ້າບັງສະກຸນ ແລະໃນຄາວພຣະເວດສັນດອນຊາດົກ ແຜ່ນດິນຫວັ່ນໄຫວດ້ວຍການຫວັ່ນໄຫວຜິດລະດູ (ບໍ່ແມ່ນເວລາຫວັ່ນໄຫວຕາມປົກກະຕິ). ໃນຄາວກາລະກາຣາມະສູດ ແລະໂຄຕະມະກະສູດ ແຜ່ນດິນຫວັ່ນໄຫວໂດຍຄວາມເປັນພະຍານ ປຽບເໝືອນກາບທູນວ່າ “ຂ້າພະເຈົ້າເປັນພະຍານ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ”. ແຕ່ໃນພຣະພົມມະຊານີ້ ເມື່ອພຣະອົງຊົງຄາຍມິດສາທິຖິ ໖໒ ປະການ ໃຫ້ປາສະຈາກຄວາມຮົກຮຸງຮັງແລ້ວຊົງສະແດງຢູ່, ຄວນຊາບວ່າ ແຜ່ນດິນຫວັ່ນໄຫວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການໃຫ້ສາທຸການ.

น เกวลญฺจ เอเตสุ ฐาเนสุเยว ปถวี อกมฺปิตฺถ, อถ โข ตีสุ สงฺคเหสุปิ มหามหินฺทตฺเถรสฺส อิมํ ทีปํ อาคนฺตฺวา โชติวเน นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทสิตทิวเสปิ อกมฺปิตฺถ. กลฺยาณิยวิหาเร จ ปิณฺฑปาติยตฺเถรสฺส เจติยงฺคณํ สมฺมชฺชิตฺวา ตตฺเถว นิสีทิตฺวา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ คเหตฺวา อิมํ สุตฺตนฺตํ อารทฺธสฺส สุตฺตปริโยสาเน อุทกปริยนฺตํ กตฺวา อกมฺปิตฺถ. โลหปาสาทสฺส ปาจีนอมฺพลฏฺฐิกฏฺฐานํ นาม อโหสิ. ตตฺถ นิสีทิตฺวา ทีฆภาณกตฺเถรา พฺรหฺมชาลสุตฺตํ อารภึสุ, เตสํ สชฺฌายปริโยสาเนปิ อุทกปริยนฺตเมว กตฺวา ปถวี อกมฺปิตฺถาติ.

ບໍ່ແມ່ນແຕ່ໃນສະຖານທີ່ເຫຼົ່ານີ້ເທົ່ານັ້ນ ແຜ່ນດິນຈຶ່ງຫວັ່ນໄຫວ, ແຕ່ໃນຄາວສັງຄາຍະນາທັງ ໓ ຄັ້ງກໍດີ, ໃນວັນທີ່ພຣະມະຫາມະຫິນທະເຖຣະ ສະເດັດມາຍັງເກາະນີ້ (ສີລັງກາ) ແລ້ວນັ່ງສະແດງທັມຢູ່ທີ່ປ່າໂຊຕິວັນກໍດີ ແຜ່ນດິນກໍໄດ້ຫວັ່ນໄຫວແລ້ວ. ແລະໃນກັນຍານິຍະວິຫານ ເມື່ອພຣະປິນທະປາຕິຍະເຖຣະ ປັດກວາດລານເຈດີແລ້ວ ນັ່ງຢູ່ທີ່ລານເຈດີນັ້ນເອງ ຈະເລີນປີຕິມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນອາຣົມ ແລ້ວເລີ່ມສະແດງພຣະສູດນີ້, ໃນຕອນຈົບພຣະສູດ ແຜ່ນດິນກໍໄດ້ຫວັ່ນໄຫວຈົນເຖິງຂອບເຂດແຫ່ງນ້ຳ (ຮອງຮັບແຜ່ນດິນ). ໃນທິດບູຮະພາແຫ່ງໂລຫະປະສາດ ມີສະຖານທີ່ຊື່ວ່າ ປາຈີນອຳພະລັດຖິກະ. ພຣະເຖຣະທັງຫຼາຍຜູ້ຊົງຈຳທີຄະນິກາຍ ນັ່ງຢູ່ທີ່ນັ້ນແລ້ວໄດ້ເລີ່ມສາທະຍາຍພຣະພົມມະຊາສູດ, ໃນຕອນຈົບການສາທະຍາຍຂອງພຣະເຖຣະເຫຼົ່ານັ້ນ ແຜ່ນດິນກໍໄດ້ຫວັ່ນໄຫວຈົນເຖິງຂອບເຂດແຫ່ງນ້ຳ ເຊັ່ນດຽວກັນ.

เอวํ [Pg.121] ยสฺสานุภาเวน, อกมฺปิตฺถ อเนกโส;

เมทนี สุตฺตเสฏฺฐสฺส, เทสิตสฺส สยมฺภุนา.

ແຜ່ນດິນໃຫຍ່ນີ້ ໄດ້ຫວັ່ນໄຫວຫຼາຍເທື່ອ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງພຣະສູດອັນປະເສີດສຸດນີ້ ອັນພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ຜູ້ຊົງຕຣັດຮູ້ໄດ້ດ້ວຍພຣະອົງເອງ ຊົງສະແດງແລ້ວ ຢ່າງນີ້.

พฺรหฺมชาลสฺส ตสฺสีธ, ธมฺมํ อตฺถญฺจ ปณฺฑิตา;

สกฺกจฺจํ อุคฺคเหตฺวาน, ปฏิปชฺชนฺตุ โยนิโสติ.

ຂໍບັນດິດທັງຫຼາຍ ຈົ່ງຮຽນເອົາທັງພຣະບາລີ ແລະອັດຖະກະຖາ ແຫ່ງພຣະພົມມະຊານັ້ນ ໃນພຣະສາສນານີ້ ໂດຍເຄົາລົບ ແລ້ວຈົ່ງປະຕິບັດໂດຍແຍບຄາຍ ເຖີດ.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ໃນອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ ຊື່ສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ

พฺรหฺมชาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍພຣະພົມມະຊາສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. สามญฺญผลสุตฺตวณฺณนา

໒. ການອະທິບາຍພຣະສາມັນຍະຜົນສູດ

ราชามจฺจกถาวณฺณนา

ການອະທິບາຍຣາຊາມັດຈະກະຖາ (ຖ້ອຍຄຳຂອງອຳມາດຫຼວງ)

๑๕๐. เอวํ [Pg.122] เม สุตํ…เป… ราชคเหติ สามญฺญผลสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา – ราชคเหติ เอวํนามเก นคเร. ตญฺหิ มนฺธาตุมหาโควินฺทาทีหิ ปริคฺคหิตตฺตา ราชคหนฺติ วุจฺจติ. อญฺเญปิ เอตฺถ ปกาเร วณฺณยนฺติ, กึ เตหิ? นามมตฺตเมตํ ตสฺส นครสฺส. ตํ ปเนตํ พุทฺธกาเล จ จกฺกวตฺติกาเล จ นครํ โหติ, เสสกาเล สุญฺญํ โหติ ยกฺขปริคฺคหิตํ, เตสํ วสนวนํ หุตฺวา ติฏฺฐติ. วิหรตีติ อวิเสเสน อิริยาปถทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรสุ อญฺญตรวิหารสมงฺคิปริทีปนเมตํ. อิธ ปน ฐานคมนนิสชฺชสยนปฺปเภเทสุ อิริยาปเถสุ อญฺญตรอิริยาปถสมาโยคปริทีปนํ. เตน ฐิโตปิ คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ สยาโนปิ ภควา วิหรติ เจว เวทิตพฺโพ. โส หิ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อญฺเญน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรติ ปวตฺเตติ, ตสฺมา วิหรตีติ วุจฺจติ.

໑໕໐. ພຣະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ... ເປ... ຣາຊຄເຫ' ນີ້ ຄື ສາມັນຍະຜົນສູດ. ໃນສາມັນຍະຜົນສູດນັ້ນ ມີການອະທິບາຍບົດທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍອະທິບາຍມາກ່ອນ (ຫຼື ການອະທິບາຍຕາມລຳດັບບົດ) ດັ່ງນີ້: ບົດວ່າ 'ຣາຊຄເຫ' ໝາຍເຖິງ ໃນເມືອງທີ່ມີຊື່ຢ່າງນັ້ນ. ເພາະວ່າເມືອງນັ້ນ ຖືກຄອບຄອງໂດຍພຣະເຈົ້າມັນທາຕຸ ແລະ ມະຫາໂຄວິນທະພຣາມ ເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ຣາຊະຄຶ'. ບາງທ່ານກໍອະທິບາຍເຖິງເມືອງນີ້ໂດຍປະການອື່ນ, ແຕ່ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍຄຳອະທິບາຍເຫຼົ່ານັ້ນ? ຄຳວ່ານັ້ນເປັນພຽງຊື່ຂອງເມືອງນັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ກໍເມືອງນັ້ນ ຍ່ອມເປັນເມືອງໃຫຍ່ໃນສະໄໝຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ແລະ ໃນສະໄໝຂອງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ, ແຕ່ໃນສະໄໝທີ່ເຫຼືອ ຍ່ອມເປັນເມືອງຮ້າງ ທີ່ຖືກພວກຍັກຄອບຄອງ ແລະ ກາຍເປັນປ່າທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພວກຍັກເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'ວິຫະຣະຕິ' (ຍ່ອມຢູ່) ນີ້ ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວ ເປັນການສະແດງເຖິງການປະກອບດ້ວຍວິຫານທຳຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ໃນບັນດາອິຣິຍາບົດວິຫານ, ທิບພະຍະວິຫານ, ພຣົໝະວິຫານ ແລະ ອະຣິຍະວິຫານ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ເປັນການສະແດງເຖິງການປະກອບດ້ວຍອິຣິຍາບົດຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ໃນບັນດາອິຣິຍາບົດທັງຫຼາຍ ມີການຢືນ, ການເດີນ, ການນັ່ງ ແລະ ການນອນ ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວນຊາບວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເຖິງແມ່ນຈະຢືນຢູ່, ສະເດັດໄປຢູ່, ປະທັບນັ່ງຢູ່ ຫຼື ບັນທົມຢູ່ ກໍຊື່ວ່າ 'ຍ່ອມຢູ່' (ວິຫະຣະຕິ) ຄືກັນ. ເພາະວ່າ ພຣະອົງຍ່ອມບັນເທົາຄວາມບີບຄັ້ນຂອງອິຣິຍາບົດໜຶ່ງ ດ້ວຍອິຣິຍາບົດອື່ນ ແລ້ວຊົງນຳໄປ ແລະ ໃຫ້ເປັນໄປເຊິ່ງອັດຕະພາບທີ່ບໍ່ໃຫ້ຊຸດໂຊມ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັສວ່າ 'ວິຫະຣະຕິ'.

ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเนติ อิทมสฺส ยํ โคจรคามํ อุปนิสฺสาย วิหรติ, ตสฺส สมีปนิวาสนฏฺฐานปริทีปนํ. ตสฺมา – ราชคเห วิหรติ ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเนติ ราชคหสมีเป ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเน วิหรตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สมีปตฺเถ เหตํ ภุมฺมวจนํ. ตตฺถ ชีวตีติ ชีวโก, กุมาเรน ภโตติ โกมารภจฺโจ. ยถาห – ‘‘กึ ภเณ, เอตํ กาเกหิ สมฺปริกิณฺณนฺติ? ทารโก เทวาติ. ชีวติ ภเณติ? ชีวติ, เทวาติ. เตน หิ, ภเณ ตํ ทารกํ อมฺหากํ อนฺเตปุรํ เนตฺวา ธาตีนํ เทถ โปเสตุนฺติ. ตสฺส ชีวตีติ ชีวโกติ นามํ อกํสุ. กุมาเรน โปสาปิโตติ โกมารภจฺโจติ นามํ อกํสู’’ติ (มหาว. ๓๒๘) อยํ ปเนตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาเรน ปน ชีวกวตฺถุขนฺธเก อาคตเมว. วินิจฺฉยกถาปิสฺส สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถายํ วุตฺตา.

ບົດວ່າ 'ຊີວະກັສສະ ໂກມາຣະພັດຈັສສະ ອັມພະວະເນ' ນີ້ ເປັນການສະແດງເຖິງສະຖານທີ່ປະທັບອາໄສໃນທີ່ໃກ້ຄຽງກັບໂຄຈອນຄາມ (ໝູ່ບ້ານທີ່ບິນທະບາດ) ທີ່ພຣະອົງຊົງອາໄສຢູ່. ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນຄຳວ່າ 'ຣາຊະຄະເຫ ວິຫະຣະຕິ ຊີວະກັສສະ ໂກມາຣະພັດຈັສສະ ອັມພະວະເນ' ນີ້ ຄວນຊາບເນື້ອຄວາມວ່າ 'ຊົງປະທັບຢູ່ ໃນສວນມ່ວງຂອງໝໍຊີວົກໂກມາຣະພັດ ໃກ້ກັບເມືອງຣາຊະຄຶ'. ເພາະວ່າ ວິບັດສະຕັມມີ (ພູມມະວະຈະນະ) ນີ້ ໃຊ້ໃນອັດຖະໃກ້ຄຽງ (ສະມີປັດຖະ). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'ຊີວົກ' ເພາະມີຊີວິດຢູ່ (ຊີວະຕິ), ຄຳວ່າ 'ໂກມາຣະພັດ' ເພາະເປັນຜູ້ທີ່ພຣະຣາຊະກຸມານ (ເຈົ້າຊາຍອະໄພ) ຊົງລ້ຽງດູ (ກຸມາເຣນະ ພະໂຕ). ດັ່ງທີ່ພຣະອຸບາລີເຖຣະ (ຫຼື ພຣະສັງຄີຕິກາຈານ) ກ່າວໄວ້ວ່າ: 'ພວກເຈົ້າເອີຍ, ສິ່ງນັ້ນທີ່ຝູງກາຫຸ້ມລ້ອມຢູ່ນັ້ນແມ່ນຫຍັງ?' 'ເປັນເດັກນ້ອຍ ຂໍເດຊະ.' 'ມັນຍັງມີຊີວິດຢູ່ບໍ ພວກເຈົ້າ?' 'ຍັງມີຊີວິດຢູ່ ຂໍເດຊະ.' 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ພວກເຈົ້າຈົ່ງນຳເດັກນ້ອຍນັ້ນໄປຍັງວັງໃນຂອງພວກເຮົາ ແລ້ວມອບໃຫ້ແກ່ແມ່ລ້ຽງທັງຫຼາຍເພື່ອລ້ຽງດູເຖີ້ນ.' ເພາະຄຳຖາມ ຫຼື ຄຳຕອບວ່າ 'ຍັງມີຊີວິດຢູ່' (ຊີວະຕິ) ນັ້ນ, ເຂົາເຈົ້າຈຶ່ງຕັ້ງຊື່ໃຫ້
ເດັກນ້ອຍນັ້ນວ່າ 'ຊີວົກ'. ເພາະເປັນຜູ້ທີ່ພຣະຣາຊະກຸມານຊົງໂປດໃຫ້ລ້ຽງດູ, ເຂົາເຈົ້າຈຶ່ງຕັ້ງຊື່ວ່າ 'ໂກມາຣະພັດ'. ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນທີ່ນີ້. ສ່ວນເນື້ອຄວາມໂດຍລະອຽດ ປາກົດຢູ່ໃນຊີວະກະວັດຖຸ ໃນຈີວະຣັກຂັນທະກະ (ແຫ່ງມະຫາວັກ). ແລະ ຄຳວິນິດໄສໃນເລື່ອງນີ້ ຂ້າພະເຈົ້າກໍໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳອະທິບາຍພຣະວິນັຍ ຊື່ວ່າ ສະມັນຕະປາສາດິກา.

อยํ [Pg.123] ปน ชีวโก เอกสฺมึ สมเย ภควโต โทสาภิสนฺนํ กายํ วิเรเจตฺวา สิเวยฺยกํ ทุสฺสยุคํ ทตฺวา วตฺถานุโมทนาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย จินฺเตสิ – ‘‘มยา ทิวสสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ พุทฺธุปฏฺฐานํ คนฺตพฺพํ, อิทญฺจ เวฬุวนํ อติทูเร, มยฺหํ ปน อมฺพวนํ อุยฺยานํ อาสนฺนตรํ, ยํนูนาหํ เอตฺถ ภควโต วิหารํ กาเรยฺย’’นฺติ. โส ตสฺมึ อมฺพวเน รตฺติฏฺฐานทิวาฐานเลณกุฏิมณฺฑปาทีนิ สมฺปาเทตฺวา ภควโต อนุจฺฉวิกํ คนฺธกุฏึ การาเปตฺวา อมฺพวนํ อฏฺฐารสหตฺถุพฺเพเธน ตมฺพปฏฺฏวณฺเณน ปากาเรน ปริกฺขิปาเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ สจีวรภตฺเตน สนฺตปฺเปตฺวา ทกฺขิโณทกํ ปาเตตฺวา วิหารํ นิยฺยาเตสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเน’’ติ.

ກໍໝໍຊີວົກນີ້ ໃນສະໄໝໜຶ່ງ ໄດ້ຖວາຍຢາລະບາຍເພື່ອຊຳຣະພຣະວໍຣະກາຍຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ທີ່ມີພຣະໂລຫິດ ແລະ ນ້ຳດີເປັນຕົ້ນກຳເລີບ ໃຫ້ປາສະຈາກໂຣກໄພ, ແລ້ວໄດ້ຖວາຍຜ້າເນື້ອດີທີ່ເຮັດໃນແຄວ້ນສີພີຄູ່ໜຶ່ງ. 在ເວລາຈົບການອະນຸໂມທະນາທຳແຫ່ງການຖວາຍຜ້າ, ເຂົາໄດ້ຕັ້ງຢູ່ໃນໂສດາປັດຕິຜົນ ແລ້ວຄິດວ່າ: 'ເຮົາຄວນໄປບຳຣຸງພຣະພຸດທະເຈົ້າວັນລະສອງສາມເທື່ອ, ແຕ່ພຣະວິຫານເວລຸວັນນີ້ໄກໂພດ, ສ່ວນສວນມ່ວງອຸທະຍານຂອງເຮົານີ້ແມ່ນໃກ້ກວ່າ. ຈະດີແທ້ໜໍ ຫາກເຮົາຈະສ້າງພຣະວິຫານຖວາຍແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໃນສວນມ່ວງນີ້.' ເຂົາຈຶ່ງໄດ້ຈັດສ້າງສະຖານທີ່ພັກກາງຄືນ, ສະຖານທີ່ພັກกາງເວັນ, ຖ້ຳ, ກຸຕິ ແລະ ສາລາ ເປັນຕົ້ນ ໃນສວນມ່ວງນັ້ນ, ແລະ ໄດ້ສ້າງພຣະຄັນທະກຸຕິທີ່ຄູ່ຄວນຖວາຍແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ໃຫ້ສ້າງກຳແພງອ້ອມຮອບສວນມ່ວງສູງ ໑໘ ສອກ ທີ່ມີສີຄືກັບແຜ່ນທອງແດງ, ແລ້ວໄດ້ຖວາຍພັດຕາຫານພ້ອມທັງຈີວອນແກ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າ ແລະ ພຣະພິກຂຸສົງ ມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນປະທານ ໃຫ້ອີ່ມໜຳສຳຣານ, ຫຼັ່ງນ້ຳທັກສິໂນທົກ ແລ້ວມອບຖວາຍພຣະວິຫານ. ໝາຍເຖິງພຣະວິຫານນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນສວນມ່ວງຂອງໝໍຊີວົກໂກມາຣະພັດ'.

อฑฺฒเตฬเสหิ ภิกฺขุสเตหีติ อฑฺฒสเตน อูเนหิ เตรสหิ ภิกฺขุสเตหิ. ราชาติอาทีสุ ราชติ อตฺตโน อิสฺสริยสมฺปตฺติยา จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ มหาชนํ รญฺเชติ วฑฺเฒตีติ ราชา. มคธานํ อิสฺสโรติ มาคโธ. อชาโตเยว รญฺโญ สตฺตุ ภวิสฺสตีติ เนมิตฺตเกหิ นิทฺทิฏฺโฐติ อชาตสตฺตุ.

ບົດວ່າ 'ອັດທະເຕລະເສຫι ພິກຂຸສະເຕຫິ' ໝາຍເຖິງ ພຣະພິກຂຸ ໑໓ ຮ້ອຍ ທີ່ຫຼຸດລົງເຄິ່ງຮ້ອຍ (ຄື ໑,໒໕໐ ຮູບ). ໃນບົດທັງຫຼາຍມີບົດວ່າ 'ຣາຊາ' ເປັນຕົ້ນ, ຜູ້ໃດຍ່ອມຮຸ່ງເຮືອງງົດງາມດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່ຂອງຕົນ, ຫຼື ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ມະຫາຊົນຍິນດີ ແລະ ຈະເຣີນຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍສັງຄະຫະວັດຖຸ ໔ ປະການ, ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ 'ຣາຊາ' (ພຣະຣາຊາ). ຜູ້ເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງຊາວມະຄົດ ຊື່ວ່າ 'ມາຄະທະ'. ຜູ້ທີ່ພວກໂຫຣາຈານ (ຜູ້ທຳນາຍນິມິດ) ໄດ້ທຳນາຍໄວ້ຕັ້ງແຕ່ຍັງບໍ່ທັນເກີດວ່າ 'ຜູ້ນີ້ ເຖິງແມ່ນຍັງບໍ່ທັນເກີດ ກໍຈະເປັນສັດຕູຂອງພຣະຣາຊາ', ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອະຊາດຕະສັດຕູ'.

ตสฺมึ กิร กุจฺฉิคเต เทวิยา เอวรูโป โทหโฬ อุปฺปชฺชิ – ‘‘อโห วตาหํ รญฺโญ ทกฺขิณพาหุโลหิตํ ปิเวยฺย’’นฺติ, สา ‘‘ภาริเย ฐาเน โทหโฬ อุปฺปนฺโน, น สกฺกา กสฺสจิ อาโรเจตุ’’นฺติ ตํ กเถตุํ อสกฺโกนฺตี กิสา ทุพฺพณฺณา อโหสิ. ตํ ราชา ปุจฺฉิ – ‘‘ภทฺเท, ตุยฺหํ อตฺตภาโว น ปกติวณฺโณ, กึ การณ’’นฺติ? ‘‘มา ปุจฺฉ, มหาราชาติ’’. ‘‘ภทฺเท, ตฺวํ อตฺตโน อชฺฌาสยํ มยฺหํ อกเถนฺตี กสฺส กเถสฺสสี’’ติ ตถา ตถา นิพนฺธิตฺวา กถาเปสิ. สุตฺวา จ – ‘‘พาเล, กึ เอตฺถ ตุยฺหํ ภาริยสญฺญา อโหสี’’ติ เวชฺชํ ปกฺโกสาเปตฺวา สุวณฺณสตฺถเกน พาหุํ ผาลาเปตฺวา สุวณฺณสรเกน โลหิตํ คเหตฺวา อุทเกน สมฺภินฺทิตฺวา ปาเยสิ. เนมิตฺตกา ตํ สุตฺวา – ‘‘เอส คพฺโภ รญฺโญ สตฺตุ ภวิสฺสติ, อิมินา ราชา หญฺญิสฺสตี’’ติ พฺยากรึสุ. เทวี สุตฺวา – ‘‘มยฺหํ กิร กุจฺฉิโต นิกฺขนฺโต ราชานํ มาเรสฺสตี’’ติ คพฺภํ ปาเตตุกามา อุยฺยานํ คนฺตฺวา กุจฺฉึ มทฺทาเปสิ, คพฺโภ น ปตติ. สา ปุนปฺปุนํ คนฺตฺวา ตเถว กาเรสิ. ราชา กิมตฺถํ อยํ [Pg.124] อภิณฺหํ อุยฺยานํ คจฺฉตีติ ปริวีมํสนฺโต ตํ การณํ สุตฺวา – ‘‘ภทฺเท, ตว กุจฺฉิยํ ปุตฺโตติ วา ธีตาติ วา น ปญฺญายติ, อตฺตโน นิพฺพตฺตทารกํ เอวมกาสีติ มหา อคุณราสิปิ โน ชมฺพุทีปตเล อาวิภวิสฺสติ, มา ตฺวํ เอวํ กโรหี’’ติ นิวาเรตฺวา อารกฺขํ อทาสิ. สา คพฺภวุฏฺฐานกาเล ‘‘มาเรสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ตทาปิ อารกฺขมนุสฺสา ทารกํ อปนยึสุ. อถาปเรน สมเยน วุฑฺฒิปฺปตฺตํ กุมารํ เทวิยา ทสฺเสสุํ. สา ตํ ทิสฺวาว ปุตฺตสิเนหํ อุปฺปาเทสิ, เตน นํ มาเรตุํ นาสกฺขิ. ราชาปิ อนุกฺกเมน ปุตฺตสฺส โอปรชฺชมทาสิ.

ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອພຣະຣາຊະກຸມານນັ້ນຊົງສະຖິດຢູ່ໃນພຣະຄັນ, ພຣະມະເຫສີໄດ້ເກີດຄວາມແພ້ທ້ອງ (ໂດຫະລະ) ຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ໂອ້ໜໍ, ຫາກເຮົາໄດ້ດື່ມພຣະໂລຫິດຈາກພຣະພາຫາ (ແຂນ) ເບື້ອງຂວາຂອງພຣະຣາຊາ ກໍຄົງຈະດີແທ້.' ພຣະນາງຄິດວ່າ 'ຄວາມແພ້ທ້ອງເກີດຂຶ້ນໃນເລື່ອງທີ່ຮ້າຍແຮງ, ບໍ່ອາດຈະບອກແກ່ໃຜໄດ້.' ເມື່ອບໍ່ອາດຈະບອກເລື່ອງນັ້ນແກ່ໃຜໄດ້ ພຣະນາງຈຶ່ງຈ່ອຍຜອມ ແລະ ມີຜິວພັນໝອງຄ້ຳ. ພຣະຣາຊາຈຶ່ງຕຣັສຖາມພຣະນາງວ່າ: 'ນ້ອງຍິງ, ຮ່າງກາຍຂອງເຈົ້າບໍ່ມີຜິວພັນຄືເກົ່າ, ມີເຫດຜົນຫຍັງບໍ?' 'ຂໍເດຊະ ມະຫາຣາຊາ ໂປດຢ່າຖາມເລີຍ.' ພຣະຣາຊາຕຣັສວ່າ: 'ນ້ອງຍິງ, ຫາກເຈົ້າບໍ່ບອກຄວາມປາຖະໜາຂອງເຈົ້າແກ່ເຮົາ ແລ້ວເຈົ້າຈະບອກແກ່ໃຜ?' ພຣະອົງຊົງຊັກໄຊ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ ຈົນພຣະນາງຍອມບອກ. ເມື່ອຊົງສະດັບແລ້ວ ກໍຕຣັສວ່າ: 'ຍິງໂງ່ເອີຍ, ເປັນຫຍັງເຈົ້າຈຶ່ງຄິດວ່າເລື່ອງນີ້ເປັນເລື່ອງຮ້າຍແຮງ?' ແລ້ວຊົງໂປດໃຫ້ເອີ້ນແພດຫຼວງມາ, ໃຫ້ໃຊ້ມີດຜ່າຕັດຄຳຜ່າພຣະພາຫາ, ເອົາພຣະໂລຫິດໃສ່ໃນຂັນຄຳ ປະສົມກັບນ້ຳ ແລ້ວໃຫ້ພຣະນາງດື່ມ. ພວກໂຫຣາຈານໄດ້ຍິນເລື່ອງນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງທຳນາຍວ່າ: 'ເດັກໃນຄັນນີ້ ຈະເປັນສັດຕູຂອງພຣະຣາຊາ, ພຣະຣາຊາຈະຖືກເດັກຜູ້ນີ້ຂ້າ.' ພຣະມະເຫສີໄດ້ຍິນວ່າ 'ເດັກທີ່ເກີດຈາກທ້ອງຂອງເຮົາ ຈະຂ້າພຣະຣາຊາ' ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງປະສົງຈະເຮັດແທ້ງ, ໄດ້ສະເດັດໄປຍັງອຸທະຍານ ແລ້ວໃຫ້ບີບຄັ້ນພຣະຄັນ, ແຕ່ເດັກກໍບໍ່ຫຼຸດອອກ. ພຣະນາງສະເດັດໄປເຮັດຢ່າງນັ້ນເທື່ອແລ້ວເທື່ອເລົ່າ. ພຣະຣາຊາຊົງສົງໄສວ່າ 'ເປັນຫຍັງພຣະນາງຈຶ່ງສະເດັດໄປອຸທະຍານດຸໆ' ເມື່ອຊົງສືບສວນຈົນຮູ້ເຫດຜົນນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຕຣັສວ່າ: 'ນ້ອງຍິງ, ໃນທ້ອງຂອງເຈົ້າ ຍັງບໍ່ທັນປາກົດວ່າເປັນລູກຊາຍ ຫຼື ລູກສາວເລີຍ, ການທີ່ເຈົ້າເຮັດຢ່າງນີ້ກັບລູກທີ່ເກີດໃນທ້ອງຂອງຕົນ, ຄວາມເສື່ອມເສຍອັນໃຫຍ່ຫຼວງກໍຈະປາກົດແກ່ພວກເຮົາໃນແຜ່ນດິນຊົມພູທະວີບ, ເຈົ້າຢ່າເຮັດຢ່າງນີ້ເລີຍ.' ແລ້ວຊົງຫ້າມພຣະນາງ ແລະ ຈັດເວນຍາມຮັກສາຢ່າງແໜ້ນໜາ. ໃນເວລາປະສູດ ພຣະນາງຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະຂ້າເດັກນີ້'. ໃນເວລານັ້ນ ພວກຄົນຍາມກໍໄດ້ນຳເດັກນ້ອຍນັ້ນອອກໄປເສຍ. ຕໍ່ມາໃນພາຍຫຼັງ ເມື່ອພຣະຣາຊະກຸມານຈະເຣີນໄວໃຫຍ່ຂຶ້ນແລ້ວ ເຂົາເຈົ້າຈຶ່ງນຳມາຖວາຍໃຫ້ພຣະມະເຫສີເບິ່ງ. ພຣະນາງພໍແຕ່ໄດ້ເຫັນ ກໍເກີດຄວາມຮັກໃນລູກຂຶ້ນມາທັນທີ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ອາດຂ້າພຣະຣາຊະກຸມານນັ້ນໄດ້. ພຣະຣາຊາກໍຊົງແຕ່ງຕັ້ງພຣະຣາຊະໂອຣົດໃຫ້ເປັນອຸປະຣາດຕາມລຳດັບ.

อเถกสฺมึ สมเย เทวทตฺโต รโหคโต จินฺเตสิ – ‘‘สาริปุตฺตสฺส ปริสา มหาโมคฺคลฺลานสฺส ปริสา มหากสฺสปสฺส ปริสาติ, เอวมิเม วิสุํ วิสุํ ธุรา, อหมฺปิ เอกํ ธุรํ นีหรามี’’ติ. โส ‘‘น สกฺกา วินา ลาเภน ปริสํ อุปฺปาเทตุํ, หนฺทาหํ ลาภํ นิพฺพตฺเตมี’’ติ จินฺเตตฺวา ขนฺธเก อาคตนเยน อชาตสตฺตุํ กุมารํ อิทฺธิปาฏิหาริเยน ปสาเทตฺวา สายํ ปาตํ ปญฺจหิ รถสเตหิ อุปฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺตํ อติวิสฺสตฺถํ ญตฺวา เอกทิวสํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘‘ปุพฺเพ โข, กุมาร, มนุสฺสา ทีฆายุกา, เอตรหิ อปฺปายุกา, เตน หิ ตฺวํ กุมาร, ปิตรํ หนฺตฺวา ราชา โหหิ, อหํ ภควนฺตํ หนฺตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสามี’’ติ กุมารํ ปิตุวเธ อุยฺโยเชติ.

ຕໍ່ມາໃນສະໄໝໜຶ່ງ ພຣະເທວະທັດໄປສູ່ທີ່ສະຫງັດແລ້ວຄິດວ່າ: 'ບໍລິວານຂອງພຣະສາຣີບຸດກໍຫຼາຍ, ບໍລິວານຂອງພຣະມະຫາມອກຄັលລານະກໍຫຼາຍ, ບໍລິວານຂອງພຣະມະຫາກັດສະປະກໍຫຼາຍ. ພວກເພິ່ນຕ່າງກໍເປັນຫົວໜ້າກຸ່ມແຕ່ລະກຸ່ມຢ່າງນີ້, ເຮົາເອງກໍຄວນຈະນຳພາຈັກກຸ່ມໜຶ່ງຄືກັນ.' ພຣະເທວະທັດຄິດວ່າ 'ການຈະສ້າງບໍລິວານໂດຍປາສະຈາກລາບສັກກາຣະນັ້ນ ບໍ່ອາດເຮັດໄດ້, ເອົາເຖີ້ນ, ເຮົາຈະເຮັດໃຫ້ລາບສັກກາຣະເກີດຂຶ້ນ.' ເມື່ອຄິດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ເຮັດໃຫ້ອະຊາດຕະສັດຕູຣາຊະກຸມານເຫຼື້ອມໃສດ້ວຍອິດທິປາຕິຫານ ຕາມແນວທາງທີ່ມາໃນຂັນທະກະ. ເມື່ອຮູ້ວ່າພຣະຣາຊະກຸມານມີຄວາມຄຸ້ນເຄີຍ ແລະ ເຫຼື້ອມໃສຢ່າງຍິ່ງ, ໄດ້ສະເດັດມາບຳຣຸງທັງເຊົ້າທັງແລງດ້ວຍລົດມ້າ ໕໘໐ ຄັນ, ມື້ໜຶ່ງຈຶ່ງໄດ້ເຂົ້າໄປຫາແລ້ວກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ພຣະກຸມານເອີຍ, ໃນສະໄໝກ່ອນ ມະນຸດທັງຫຼາຍມີອາຍຸຍືນ, ແຕ່ໃນສະໄໝນີ້ ມະນຸດມີອາຍຸສັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະກຸມານເອີຍ, ທ່ານຈົ່ງຂ້າພຣະຣາຊະບິດາ ແລ້ວຂຶ້ນເປັນພຣະຣາຊາເຖີ້ນ, ສ່ວນເຮົາຈະຂ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລ້ວເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າເອງ.' ພຣະເທວະທັດໄດ້ຍຸຍົງພຣະຣາຊະກຸມານໃນການຂ້າພຣະຣາຊະບິດາຢ່າງນີ້.

โส – ‘‘อยฺโย เทวทตฺโต มหานุภาโว, เอตสฺส อวิทิตํ นาม นตฺถี’’ติ อูรุยา โปตฺถนิยํ พนฺธิตฺวา ทิวา ทิวสฺส ภีโต อุพฺพิคฺโค อุสฺสงฺกี อุตฺรสฺโต อนฺเตปุรํ ปวิสิตฺวา วุตฺตปฺปการํ วิปฺปการํ อกาสิ. อถ นํ อมจฺจา คเหตฺวา อนุยุญฺชิตฺวา – ‘‘กุมาโร จ หนฺตพฺโพ, เทวทตฺโต จ, สพฺเพ จ ภิกฺขู หนฺตพฺพา’’ติ สมฺมนฺตยิตฺวา รญฺโญ อาณาวเสน กริสฺสามาติ รญฺโญ อาโรเจสุํ.

ພຣະຣາຊະກຸມານນັ້ນຄິດວ່າ 'ພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າເທວະທັດມີອານຸພາບຫຼາຍ, ສິ່ງທີ່ເພິ່ນບໍ່ຮູ້ນັ້ນບໍ່ມີເລີຍ.' ຈຶ່ງໄດ້ມັດມີດສັ້ນໄວ້ທີ່ຂາອ່ອນ, ແລ້ວເຂົ້າໄປໃນວັງໃນຕອນກາງເວັນແທ້ໆ ດ້ວຍຄວາມຢ້ານກົວ, ສະດຸ້ງຕົກໃຈ, ລະແວງສົງໄສ ແລະ ຫວາດຫວັ່ນ, ແລ້ວໄດ້ກະທຳການອັນຜິດແປກໄປຕາມວິທີທີ່ກ່າວມາ. ຄັ້ງນັ້ນ ພວກອຳມາດໄດ້ຈັບພຣະຣາຊະກຸມານນັ້ນໄວ້ ແລ້ວສອບສວນ, ແລ້ວປຶກສາກັນວ່າ: 'ຄວນຂ້າພຣະຣາຊະກຸມານເສຍ, ຄວນຂ້າພຣະເທວະທັດເສຍ, ແລະ ຄວນຂ້າພຣະພິກຂຸທັງໝົດເສຍ.' ເມື່ອຕົກລົງກັນແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ພວກເຮົາຈະເຮັດຕາມພຣະບໍຣົມຣາຊະໂອງການຂອງພຣະຣາຊາ' ແລ້ວໄດ້ກາບທູນໃຫ້ພຣະຣາຊາຊົງຊາບ.

ราชา เย อมจฺจา มาเรตุกามา อเหสุํ, เตสํ ฐานนฺตรานิ อจฺฉินฺทิตฺวา, เย น มาเรตุกามา, เต อุจฺเจสุ ฐาเนสุ ฐเปตฺวา กุมารํ ปุจฺฉิ – ‘‘กิสฺส ปน ตฺวํ, กุมาร, มํ มาเรตุกาโมสี’’ติ? ‘‘รชฺเชนมฺหิ, เทว, อตฺถิโก’’ติ. ราชา ตสฺส รชฺชํ อทาสิ.

ພຣະຣາຊາຊົງຖອດຖອນຍົດຖາບັນດາສັກຂອງພວກອຳມາດທີ່ປາຖະໜາຈະຂ້າ (ພຣະຣາຊະໂອຣົດ ແລະ ພຣະພິກຂຸສົງ), ສ່ວນພວກອຳມາດທີ່ບໍ່ປາຖະໜາຈະຂ້ານັ້ນ ຊົງແຕ່ງຕັ້ງໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງທີ່ສູງຂຶ້ນ, ແລ້ວຕຣັສຖາມພຣະຣາຊະກຸມານວ່າ: 'ພຣະກຸມານ, ເປັນຫຍັງເຈົ້າຈຶ່ງປາຖະໜາຈະຂ້າເຮົາ?' 'ຂໍເດຊະ ຂ້າພຣະອົງປາຖະໜາໃນຣາຊະສົມບັດ.' ພຣະຣາຊາຈຶ່ງຊົງມອບຣາຊະສົມບັດໃຫ້ແກ່ພຣະຣາຊະກຸມານນັ້ນ.

โส [Pg.125] มยฺหํ มโนรโถ นิปฺผนฺโนติ เทวทตฺตสฺส อาโรเจสิ. ตโต นํ โส อาห – ‘‘ตฺวํ สิงฺคาลํ อนฺโตกตฺวา เภริปริโยนทฺธปุริโส วิย สุกิจฺจการิมฺหีติ มญฺญสิ, กติปาเหเนว เต ปิตา ตยา กตํ อวมานํ จินฺเตตฺวา สยเมว ราชา ภวิสฺสตี’’ติ. อถ, ภนฺเต, กึ กโรมีติ? มูลฆจฺจํ ฆาเตหีติ. นนุ, ภนฺเต, มยฺหํ ปิตา น สตฺถวชฺโฌติ? อาหารุปจฺเฉเทน นํ มาเรหีติ. โส ปิตรํ ตาปนเคเห ปกฺขิปาเปสิ, ตาปนเคหํ นาม กมฺมกรณตฺถาย กตํ ธูมฆรํ. ‘‘มม มาตรํ ฐเปตฺวา อญฺญสฺส ทฏฺฐุํ มา เทถา’’ติ อาห. เทวี สุวณฺณสรเก ภตฺตํ ปกฺขิปิตฺวา อุจฺฉงฺเคนาทาย ปวิสติ. ราชา ตํ ภุญฺชิตฺวา ยาเปติ. โส – ‘‘มยฺหํ ปิตา กถํ ยาเปตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา – ‘‘มยฺหํ มาตุ อุจฺฉงฺคํ กตฺวา ปวิสิตุํ มา เทถา’’ติ อาห. ตโต ปฏฺฐาย เทวี โมฬิยํ ปกฺขิปิตฺวา ปวิสติ. ตมฺปิ สุตฺวา ‘‘โมฬึ พนฺธิตฺวา ปวิสิตุํ มา เทถา’’ติ. ตโต สุวณฺณปาทุกาสุ ภตฺตํ ฐเปตฺวา ปิทหิตฺวา ปาทุกา อารุยฺห ปวิสติ. ราชา เตน ยาเปติ. ปุน ‘‘กถํ ยาเปตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘ปาทุกา อารุยฺห ปวิสิตุมฺปิ มา เทถา’’ติ อาห. ตโต ปฏฺฐาย เทวี คนฺโธทเกน นฺหายิตฺวา สรีรํ จตุมธุเรน มกฺเขตฺวา ปารุปิตฺวา ปวิสติ. ราชา ตสฺสา สรีรํ เลหิตฺวา ยาเปติ. ปุน ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มยฺหํ มาตุ ปเวสนํ นิวาเรถา’’ติ อาห. เทวี ทฺวารมูเล ฐตฺวา ‘‘สามิ, พิมฺพิสาร, เอตํ ทหรกาเล มาเรตุํ น อทาสิ, อตฺตโน สตฺตุํ อตฺตนาว โปเสสิ, อิทํ ปน ทานิ เต ปจฺฉิมทสฺสนํ, นาหํ อิโต ปฏฺฐาย ตุมฺเห ปสฺสิตุํ ลภามิ, สเจ มยฺหํ โทโส อตฺถิ, ขมถ เทวา’’ติ โรทิตฺวา กนฺทิตฺวา นิวตฺติ.

ພຣະຣາຊະກຸມານນັ້ນໄດ້ກາບທູນແກ່ພຣະເທວະທັດວ່າ: 'ຄວາມປາຖະໜາຂອງຂ້າພະເຈົ້າສຳເລັດແລ້ວ.' ລຳດັບນັ້ນ ພຣະເທວະທັດຈຶ່ງກ່າວແກ່ພຣະອົງວ່າ: 'ທ່ານຄິດວ່າຕົນເອງໄດ້ເຮັດວຽກງານສຳເລັດດີແລ້ວ ປຽບເໝືອນຄົນທີ່ຫຸ້ມໜ້າກອງໂດຍເອົາໝາຈອກໄວ້ທາງໃນຢ່າງນັ້ນບໍ? ພຽງແຕ່ບໍ່ເທົ່າໃດວັນ ພຣະຣາຊະບິດາຂອງທ່ານ ເມື່ອຄິດເຖິງຄວາມອັບປະຍົດທີ່ທ່ານໄດ້ເຮັດໄວ້ ກໍຈະກັບມາເປັນພຣະຣາຊາເອງ.' 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເຣີນ ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຄວນເຮັດແນວໃດ?' 'ຈົ່ງຂ້າໂດຍການຕັດຮາກ (ຂ້າໃຫ້ຕາຍສະໜິດ).' 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເຣີນ ພຣະຣາຊະບິດາຂອງຂ້າພະເຈົ້າ ບໍ່ແມ່ນຜູ້ທີ່ຄວນຂ້າດ້ວຍສັດຕຣາ (ອາວຸດ) ບໍ່ແມ່ນບໍ?' 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ຈົ່ງຂ້າພຣະອົງດ້ວຍການຕັດອາຫານ.' ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງໂປດໃຫ້ຄຸມຂັງພຣະຣາຊະບິດາໄວ້ໃນເຮືອນອົບຮ້ອນ (ຕາປະນະເຄຫະ), ເຊິ່ງເຮືອນອົບຮ້ອນນັ້ນ ຄືເຮືອນລົມຄວັນທີ່ສ້າງຂຶ້ນເພື່ອການທໍລະມານ. ແລ້ວຕຣັສວ່າ: 'ຍົກເວັ້ນພຣະມານດາຂອງເຮົາແລ້ວ ຢ່າໃຫ້ຄົນອື່ນເຂົ້າຢ້ຽມຢາມເລີຍ.' ພຣະມະເຫສີໄດ້ໃສ່ພັດຕາຫານໄວ້ໃນຂັນຄຳ ແລ້ວຊ່ອນໄວ້ໃນຊາຍພົກ ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າໄປ. ພຣະຣາຊາຊົງສະເຫວີຍພັດຕາຫານນັ້ນແລ້ວຊົງດຳຣົງພຣະຊົນຢູ່ໄດ້. ພຣະຣາຊະໂອຣົດຊົງຖາມວ່າ: 'ພຣະຣາຊະບິດາຂອງເຮົາດຳຣົງພຣະຊົນຢູ່ໄດ້ແນວໃດ?' ເມື່ອຊົງຊາບເລື່ອງນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຕຣັສວ່າ: 'ຢ່າໃຫ້ພຣະມານດາຂອງເຮົາຊ່ອນສິ່ງໃດໄວ້ໃນຊາຍພົກແລ້ວເຂົ້າໄປເລີຍ.' ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ພຣະມະເຫສີຈຶ່ງໃສ່ພັດຕາຫານໄວ້ໃນມວຍຜົມແລ້ວສະເດັດເຂົ້າໄປ. ເມື່ອຊົງຊາບເລື່ອງນັ້ນອີກ ກໍຕຣັສວ່າ: 'ຢ່າໃຫ້ພຣະມານດາເກົ້າມວຍຜົມແລ້ວເຂົ້າໄປເລີຍ.' ຕໍ່ມາ ພຣະນາງຈຶ່ງໃສ່ພັດຕາຫານໄວ້ໃນສະຫຼອງພຣະບາດຄຳ (ເກີບຄຳ) ແລ້ວປິດໄວ້, ຊົງສະຫຼອງພຣະບາດນັ້ນແລ້ວສະເດັດເຂົ້າໄປ. ພຣະຣາຊາຊົງດຳຣົງພຣະຊົນຢູ່ໄດ້ດ້ວຍພັດຕາຫານນັ້ນ. ເມື່ອຊົງຖາມອີກວ່າ 'ດຳຣົງພຣະຊົນຢູ່ໄດ້ແນວໃດ?' ແລະ ຊົງຊາບເລື່ອງນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຕຣັສວ່າ: 'ຢ່າໃຫ້ພຣະມານດາຊົງສະຫຼອງພຣະບາດເຂົ້າໄປເລີຍ.' ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ພຣະມະເຫສີຈຶ່ງສົງນ້ຳຫອມ ແລ້ວທາພຣະວໍຣະກາຍດ້ວຍຂອງຫວານ ໔ ປະການ (ຈະຕຸມະທຸຣະ), ຊົງຫົ່ມຜ້າແລ້ວສະເດັດເຂົ້າໄປ. ພຣະຣາຊາຊົງເລຍພຣະວໍຣະກາຍຂອງພຣະນາງແລ້ວຊົງດຳຣົງພຣະຊົນຢູ່ໄດ້. ເມື່ອຊົງຖາມອີກ ແລະ ຊົງຊາບເລື່ອງນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຕຣັສວ່າ: 'ຕັ້ງແຕ່ນີ້ໄປ ຈົ່ງຫ້າມການເຂົ້າໄປຂອງພຣະມານດາຂອງເຮົາ.' ພຣະມະເຫສີຊົງຢືນຢູ່ທີ່ໃກ້ປະຕູຄຸກ ແລ້ວກ່າວວ່າ: 'ຂ້າແດ່ພຣະສາມີພິມພິສານ, ໃນເວລາທີ່ລູກຜູ້ນີ້ຍັງເປັນເດັກນ້ອຍ ພຣະອົງກໍບໍ່ຊົງໂປດໃຫ້ຂ້າ, ຊົງລ້ຽງດູສັດຕູຂອງຕົນເອງດ້ວຍພຣະອົງເອງ. ການເຫັນກັນໃນເທື່ອນີ້ ຄົງເປັນການເຫັນກັນຄັ້ງສຸດທ້າຍແລ້ວ, ຕັ້ງແຕ່ນີ້ໄປ ໝ່ອມສັນຈະບໍ່ໄດ້ເຫັນພຣະອົງອີກ, ຫາກໝ່ອມສັນມີໂທດປະການໃດ ໂປດອົດໂທດໃຫ້ແກ່ໝ່ອມສັນດ້ວຍເຖີ້ນ ພຣະອົງຜູ້ເປັນເຈົ້າ.' ພຣະນາງຊົງກັນແສງຮ້ອງໄຫ້ຢ່າງໜັກແລ້ວສະເດັດກັບຄືນໄປ.

ตโต ปฏฺฐาย รญฺโญ อาหาโร นตฺถิ. ราชา มคฺคผลสุเขน จงฺกเมน ยาเปติ. อติวิย อสฺส อตฺตภาโว วิโรจติ. โส – ‘‘กถํ, เม ภเณ, ปิตา ยาเปตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘จงฺกเมน, เทว, ยาเปติ; อติวิย จสฺส อตฺตภาโว วิโรจตี’’ติ สุตฺวา ‘จงฺกมํ ทานิสฺส หาเรสฺสามี’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘มยฺหํ ปิตุ ปาเท ขุเรน ผาเลตฺวา โลณเตเลน มกฺเขตฺวา ขทิรงฺคาเรหิ วีตจฺจิเตหิ ปจถา’’ติ นฺหาปิเต เปเสสิ. ราชา เต ทิสฺวา – ‘‘นูน มยฺหํ ปุตฺโต เกนจิ สญฺญตฺโต ภวิสฺสติ, อิเม มม มสฺสุกรณตฺถายาคตา’’ติ [Pg.126] จินฺเตสิ. เต คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐํสุ. ‘กสฺมา อาคตตฺถา’ติ จ ปุฏฺฐา ตํ สาสนํ อาโรเจสุํ. ‘‘ตุมฺหากํ รญฺโญ มนํ กโรถา’’ติ จ วุตฺตา ‘นิสีท, เทวา’ติ วตฺวา จ ราชานํ วนฺทิตฺวา – ‘‘เทว, มยํ รญฺโญ อาณํ กโรม, มา อมฺหากํ กุชฺฌิตฺถ, นยิทํ ตุมฺหาทิสานํ ธมฺมราชูนํ อนุจฺฉวิก’’นฺติ วตฺวา วามหตฺเถน โคปฺผเก คเหตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน ขุรํ คเหตฺวา ปาทตลานิ ผาเลตฺวา โลณเตเลน มกฺเขตฺวา ขทิรงฺคาเรหิ วีตจฺจิเตหิ ปจึสุ. ราชา กิร ปุพฺเพ เจติยงฺคเณ สอุปาหโน อคมาสิ, นิสชฺชนตฺถาย ปญฺญตฺตกฏสารกญฺจ อโธเตหิ ปาเทหิ อกฺกมิ, ตสฺสายํ นิสฺสนฺโทติ วทนฺติ. รญฺโญ พลวเวทนา อุปฺปนฺนา. โส – ‘‘อโห พุทฺโธ, อโห ธมฺโม, อโห สงฺโฆ’’ติ อนุสฺสรนฺโตเยว เจติยงฺคเณ ขิตฺตมาลา วิย มิลายิตฺวา จาตุมหาราชิกเทวโลเก เวสฺสวณสฺส ปริจารโก ชนวสโภ นาม ยกฺโข หุตฺวา นิพฺพตฺติ.

ນັບແຕ່ເວລາວັນນັ້ນເປັນຕົ້ນມາ ອາຫານຂອງພະລາຊາກໍບໍ່ມີອີກເລີຍ. ພະລາຊາຊົງຍັງພະຊົນຊີບໃຫ້ເປັນໄປດ້ວຍຄວາມສຸກໃນມັກແລະຜົນ ແລະດ້ວຍການສະເດັດຈົງກົມ. ພະວໍລະກາຍຂອງພະອົງຮຸ່ງເຮືອງງົດງາມຢ່າງຍິ່ງ. ພະເຈົ້າອະຊາດສັດຕູນັ້ນ ຊົງຖາມວ່າ 'ພວກພະນັກງານເອີຍ, ພະບິດາຂອງເຮົາຊົງຍັງພະຊົນຊີບໃຫ້ເປັນໄປຢ່າງໃດ?' ເມື່ອໄດ້ສະດັບຄຳຕອບວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ເປັນສົມມຸດຕິເທບ, ພະບິດາຊົງຍັງພະຊົນຊີບໃຫ້ເປັນໄປດ້ວຍການສະເດັດຈົງກົມ, ແລະພະວໍລະກາຍຂອງພະອົງgໍຮຸ່ງເຮືອງງົດງາມຢ່າງຍິ່ງ' ຈຶ່ງຊົງດຳລິວ່າ 'ບັດນີ້ ເຮົາຈະທຳລາຍການສະເດັດຈົງກົມຂອງພະບິດານັ້ນເສຍ' ແລ້ວຊົງສົ່ງພວກຊ່າງກັນລະບົກໄປດ້ວຍຄຳສັ່ງວ່າ 'ພວກເຈົ້າຈົ່ງເອົາມີດແຖຜ່າພື້ນພະບາດຂອງພະບິດາຂອງເຮົາ, ແລ້ວທາດ້ວຍນ້ຳມັນປະສົມເກືອ, ແລ້ວຍ່າງດ້ວຍຖ່ານໄມ້ຕະຄ້ຽນທີ່ປາສະຈາກແປວໄຟ'. ພະລາຊາທອດພະເນດເຫັນພວກຊ່າງກັນລະບົກເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ ຊົງດຳລິວ່າ 'ລູກຊາຍຂອງເຮົາຄົງຈະໄດ້ຮັບຄຳແນະນຳຈາກໃຜຜູ້ໜຶ່ງເປັນແນ່, ພວກຊ່າງກັນລະບົກເຫຼົ່ານີ້ຄົງຈະມາເພື່ອຕົກແຕ່ງໜວດໃຫ້ເຮົາ'. ພວກຊ່າງກັນລະບົກເຫຼົ່ານັ້ນເຂົ້າໄປເຝົ້າ ຖວາຍບັງຄົມແລ້ວຢືນຢູ່. ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ 'ພວກເຈົ້າມາດ້ວຍເຫດໃດ?' ຈຶ່ງກາບທູນເນື້ອຄວາມນັ້ນໃຫ້ຊົງຊາບ. ເມື່ອພະລາຊາຊົງກ່າວວ່າ 'ພວກເຈົ້າຈົ່ງເຮັດຕາມພະລາຊາປະສົງຂອງພະລາຊາຂອງພວກເຈົ້າເຖີດ', ພວກຊ່າງກັນລະບົກຈຶ່ງກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ເປັນສົມມຸດຕິເທບ, ຂໍອັນເຊີນພະອົງປະທັບນັ່ງເຖີດ' ແລ້ວຖວາຍບັງຄົມພະລາຊາ ກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ເປັນສົມມຸດຕິເທບ, ພວກຂ້ານ້ອຍເຮັດຕາມພະລາຊະອາຍາ, ຂໍພະອົງຢ่าຊົງພິໂລດແກ່ພວກຂ້ານ້ອຍເລີຍ, ການກະທຳນີ້ບໍ່ສົມຄວນແກ່ພະທຳມະລາຊາເຊັ່ນພະອົງເລີຍ' ແລ້ວເອົາມືຊ້າຍຈັບຂໍ້ພະບາດ, ເອົາມືຂວາຈັບມີດແຖຜ່າພື້ນພະບາດທັງສອງ, ທາດ້ວຍນ້ຳມັນປະສົມເກືອ, ແລ້ວຍ່າງດ້ວຍຖ່ານໄມ້ຕະຄ້ຽນທີ່ປາສະຈາກແປວໄຟ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນຊາດກ່ອນ ພະລາຊາຊົງສະເດັດເຂົ້າໄປໃນລານພະເຈດີທັງທີ່ຍັງຊົງສະຫຼອງພະບາດຢູ່, ແລະຊົງຢຽບສາດທີ່ປູໄວ້ເພື່ອເປັນທີ່ນັ່ງຂອງພະສົງດ້ວຍພະບາດທີ່ບໍ່ໄດ້ລ້າງ, ພວກອາຈານກ່າວວ່າ ນີ້ເປັນຜົນແຫ່ງກຳນັ້ນ. ທຸກຂະເວທະນາຢ່າງແຮງກ້າໄດ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ພະລາຊາ. ພະອົງຊົງລະນຶກເຖິງແຕ່ພະຄຸນວ່າ 'ໂອ້ ພະພຸດທະເຈົ້າ, ໂອ້ ພະທຳ, ໂອ້ ພະສົງ' ເທົ່ານັ້ນ, ແລ້ວຊົງຫ່ຽວແຫ້ງໄປເໝືອນດອກໄມ້ທີ່ຖືກຖິ້ມໄວ້ເທິງລານພະເຈດີ, ໄດ້ສະຫວັນຄົດໄປບັງເກີດເປັນຍັກຊື່ວ່າ 'ຊະນະວະສະພະ' ຜູ້ເປັນຄົນຮັບໃຊ້ຂອງທ້າວເວດສຸວັນ ໃນສະຫວັນຊັ້ນຈາຕຸມະຫາຣາຊິກາ.

ตํ ทิวสเมว อชาตสตฺตุสฺส ปุตฺโต ชาโต, ปุตฺตสฺส ชาตภาวญฺจ ปิตุมตภาวญฺจ นิเวเทตุํ ทฺเว เลขา เอกกฺขเณเยว อาคตา. อมจฺจา – ‘‘ปฐมํ ปุตฺตสฺส ชาตภาวํ อาโรเจสฺสามา’’ติ ตํ เลขํ รญฺโญ หตฺเถ ฐเปสุํ. รญฺโญ ตงฺขเณเยว ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิตฺวา สกลสรีรํ โขเภตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ ปิตุคุณมญฺญาสิ – ‘‘มยิ ชาเตปิ มยฺหํ ปิตุ เอวเมว สิเนโห อุปฺปนฺโน’’ติ. โส – ‘‘คจฺฉถ, ภเณ, มยฺหํ ปิตรํ วิสฺสชฺเชถา’’ติ อาห. ‘‘กึ วิสฺสชฺชาเปถ, เทวา’’ติ อิตรํ เลขํ หตฺเถ ฐปยึสุ.

ໃນວັນນັ້ນເອງ ພະລາຊະໂອລົດຂອງພະເຈົ້າອະຊາດສັດຕູກໍປະສູດ, ແລະມີໜັງສືສອງສະບັບມາຮອດໃນຂະນະດຽວກັນ ເພື່ອກາບທູນໃຫ້ຊົງຊາບເຖິງການປະສູດຂອງພະລາຊະໂອລົດ ແລະການສະຫວັນຄົດຂອງພະບິດາ. ພວກອຳມາດປຶກສາກັນວ່າ 'ພວກ ເຮົາຈະກາບທູນເລື່ອງການປະສູດຂອງພະລາຊະໂອລົດກ່ອນ' ແລ້ວຈຶ່ງນ້ອມຖວາຍໜັງສືສະບັບນັ້ນໄວ້ໃນພະຫັດຂອງພະລາຊາ. ໃນຂະນະນັ້ນເອງ ຄວາມຮັກໃນພະລາຊະໂອລົດກໍເກີດຂຶ້ນແກ່ພະລາຊາ, ແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວພະວໍລະກາຍ, ກະທົບເຖິງເຍື່ອໃນກະດູກແລ້ວຕັ້ງຢູ່. ໃນຂະນະນັ້ນ ພະອົງຊົງຊາບເຖິງພະຄຸນຂອງພະບິດາວ່າ 'ເມື່ອເຮົາເກີດມາ ຄວາມຮັກຂອງພະບິດາກໍຄົງຈະເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້ເໝືອນກັນ'. ພະອົງຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ 'ພວກພະນັກງານເອີຍ, ພວກເຈົ້າຈົ່ງໄປປ່ອຍພະບິດາຂອງເຮົາເຖີດ'. ພວກອຳມາດກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ເປັນສົມມຸດຕິເທບ, ຈະໃຫ້ປ່ອຍດ້ວຍເຫດໃດ?' ແລ້ວຈຶ່ງນ້ອມຖວາຍໜັງສືອີກສະບັບໜຶ່ງໄວ້ໃນພະຫັດ.

โส ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา โรทมาโน มาตุสมีปํ คนฺตฺวา – ‘‘อโหสิ นุ, โข, อมฺม, มยฺหํ ปิตุ มยิ ชาเต สิเนโห’’ติ? สา อาห – ‘‘พาลปุตฺต, กึ วเทสิ, ตว ทหรกาเล องฺคุลิยา ปีฬกา อุฏฺฐหิ. อถ ตํ โรทมานํ สญฺญาเปตุํ อสกฺโกนฺตา ตํ คเหตฺวา วินิจฺฉยฏฺฐาเน นิสินฺนสฺส ตว ปิตุ สนฺติกํ อคมํสุ. ปิตา เต องฺคุลึ มุเข ฐเปสิ. ปีฬกา มุเขเยว ภิชฺชิ. อถ โข ปิตา ตว สิเนเหน ตํ โลหิตมิสฺสกํ ปุพฺพํ อนิฏฺฐุภิตฺวาว อชฺโฌหริ. เอวรูโป เต ปิตุ สิเนโห’’ติ. โส โรทิตฺวา ปริเทวิตฺวา ปิตุ สรีรกิจฺจํ อกาสิ.

ພະອົງຊົງສະດັບຂ່າວນັ້ນແລ້ວ ຊົງກັນແສງ ເສດັດໄປຫາພະມານດາ ແລ້ວທູນຖາມວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພະມານດາ, ເມື່ອລູກເກີດມາ ພະບິດາມີຄວາມຮັກໃນຕົວລູກແທ້ຫຼືບໍ່?' ພະມານດາກ່າວວ່າ 'ລູກຜູ້ໂງ່ເຂົາເອີຍ, ເຈົ້າເວົ້າຫຍັງຢ່າງນັ້ນ, ໃນເວລາທີ່ເຈົ້າຍັງເດັກນ້ອຍຢູ່ ມີຕຸ່ມຝີຂຶ້ນທີ່ນິ້ວມືຂອງເຈົ້າ. ຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອພວກຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ເຈົ້າຢຸດຮ້ອງໄຫ້ໄດ້ ຈຶ່ງອຸ້ມເຈົ້າໄປຫາພະບິດາຂອງເຈົ້າ ຜູ້ປະທັບນັ່ງຢູ່ໃນໂຮງສານ. ພະບິດາຂອງເຈົ້າຊົງອົມນິ້ວມືຂອງເຈົ້າໄວ້ໃນພະໂອດ. ຕຸ່ມຝີນັ້ນໄດ້ແຕກອອກໃນພະໂອດນັ້ນເອງ. ຄັ້ງນັ້ນ ພະບິດາຂອງເຈົ້າເພາະຄວາມຮັກໃນຕົວເຈົ້າ ຈຶ່ງບໍ່ຊົງຖົ່ມນ້ຳໜອງທີ່ປະສົມເລືອດນັ້ນຖິ້ມ ແຕ່ຊົງກືນມັນລົງໄປ. ຄວາມຮັກຂອງພະບິດາຂອງເຈົ້າມີສະພາບເຖິງປານນີ້'. ພະອົງຊົງກັນແສງຮ່ຳໄຮ ແລ້ວຊົງຈັດການຖວາຍພະເພີງພະສົບຂອງພະບິດາ.

เทวทตฺโตปิ [Pg.127] อชาตสตฺตุํ อุปสงฺกมิตฺวา – ‘‘ปุริเส, มหาราช, อาณาเปหิ, เย สมณํ โคตมํ ชีวิตา โวโรเปสฺสนฺตี’’ติ วตฺวา เตน ทินฺเน ปุริเส เปเสตฺวา สยํ คิชฺฌกูฏํ อารุยฺห ยนฺเตน สิลํ ปวิชฺฌิตฺวา นาฬาคิริหตฺถึ มุญฺจาเปตฺวาปิ เกนจิ อุปาเยน ภควนฺตํ มาเรตุํ อสกฺโกนฺโต ปริหีนลาภสกฺกาโร ปญฺจ วตฺถูนิ ยาจิตฺวา ตานิ อลภมาโน เตหิ ชนํ สญฺญาเปสฺสามีติ สงฺฆเภทํ กตฺวา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนสุ ปริสํ อาทาย ปกฺกนฺเตสุ อุณฺหโลหิตํ มุเขน ฉฑฺเฑตฺวา นวมาเส คิลานมญฺเจ นิปชฺชิตฺวา วิปฺปฏิสารชาโต – ‘‘กุหึ เอตรหิ สตฺถา วสตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เชตวเน’’ติ วุตฺเต มญฺจเกน มํ อาหริตฺวา สตฺถารํ ทสฺเสถาติ วตฺวา อาหริยมาโน ภควโต ทสฺสนารหสฺส กมฺมสฺส อกตตฺตา เชตวเน โปกฺขรณีสมีเปเยว ทฺเวธา ภินฺนํ ปถวึ ปวิสิตฺวา มหานิรเย ปติฏฺฐิโตติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารกถานโย ขนฺธเก อาคโต. อาคตตฺตา ปน สพฺพํ น วุตฺตนฺติ. เอวํ อชาโตเยว รญฺโญ สตฺตุ ภวิสฺสตีติ เนมิตฺตเกหิ นิทฺทิฏฺโฐติ อชาตสตฺตุ.

ຝ່າຍພະເທວະທັດກໍເຂົ້າໄປຫາພະເຈົ້າອະຊາດສັດຕູ ແລ້ວກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາລາຊາ, ຂໍພະອົງຈົ່ງສັ່ງພວກບຸລຸດ ຜູ້ທີ່ຈະປົງພະຊົນພະສະມະນະໂຄດົມເສຍ' ເມື່ອໄດ້ຮັບພວກບຸລຸດທີ່ພະລາຊາຊົງມອບໃຫ້ແລ້ວ ກໍສົ່ງໄປ, ສ່ວນຕົນເອງຂຶ້ນໄປເທິງພູຄິດຊະກູດ ແລ້ວກິ້ງກ້ອນຫີນລົງມາດ້ວຍເຄື່ອງຍົນ, ແລະແມ່ນແຕ່ປ່ອຍຊ້າງນາລາຄີລີ ເພື່ອຈະຂ້າພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າດ້ວຍອຸບາຍຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ແຕ່ກໍບໍ່ສາມາດເຮັດໄດ້, ຈຶ່ງກາຍເປັນຜູ້ເສື່ອມຈາກລາບແລະສັກກາລະ, ແລ້ວທູນຂໍວັດຖຸ ໕ ປະການ, ເມື່ອບໍ່ໄດ້ວັດຖຸເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະຊັກຊວນມະຫາຊົນດ້ວຍວັດຖຸເຫຼົ່ານີ້' ຈຶ່ງເຮັດສັງຄະເພດ, ເມື່ອພະສາລີບຸດແລະພະໂມກຄັນລານະພາບໍລິສັດຫຼີກໄປແລ້ວ, ພະເທວະທັດກໍຮາກເປັນເລືອດອຸ່ນໆ ອອກທາງປາກ, ນອນປ່ວຍຢູ່ເທິງຕຽງຄົນໄຂ້ຕະຫຼອດ ໙ ເດືອນ, ເກີດຄວາມຮ້ອນໃຈ (ວິປະຕິສານ) ຈຶ່ງຖາມວ່າ 'ບັດນີ້ ພະສາສະດາປະທັບຢູ່ໃສ?' ເມື່ອໄດ້ຮັບຄຳຕອບວ່າ 'ປະທັບຢູ່ທີ່ວັດເຊຕະວັນ' ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພວກເຈົ້າຈົ່ງຫາມເຮົາໄປດ້ວຍຕຽງນ້ອຍ ແລ້ວສະແດງພະສາສະດາແກ່ເຮົາເຖີດ' ແຕ່ໃນຂະນະທີ່ກຳລັງຖືກຫາມໄປນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ຕົນບໍ່ໄດ້ເຮັດກຳທີ່ສົມຄວນຈະໄດ້εຝົ້າພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ, ຈຶ່ງຖືກແຜ່ນດິນແຍກອອກເປັນສອງສ່ຽນສູບລົງໄປ ທີ່ໃກ້ສະນ້ຳຂ້າງວັດເຊຕະວັນນັ້ນເອງ ແລ້ວໄປບັງເກີດໃນມະຫານະລົກ. ນີ້ເປັນເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນອັດຖະກະຖານີ້. ສ່ວນເລື່ອງລາວໂດຍລະອຽດມີມາໃນຂັນທົກ. ແຕ່ເພາະມີມາໂດຍລະອຽດໃນຂັນທົກນັ້ນແລ້ວ ເຮົາຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ທັງໝົດ. ດ້ວຍເຫດທີ່ພວກໂຫຣາຈານໄດ້ທຳນາຍໄວ້ວ່າ 'ຕັ້ງແຕ່ຍັງບໍ່ທັນປະສູດ ກໍຈະເປັນສັດຕູຂອງພະລາຊາ' ດັ່ງນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຊົງມີພະນາມວ່າ ອະຊາດສັດຕູ.

เวเทหิปุตฺโตติ อยํ โกสลรญฺโญ ธีตาย ปุตฺโต, น วิเทหรญฺโญ. เวเทหีติ ปน ปณฺฑิตาธิวจนเมตํ. ยถาห – ‘‘เวเทหิกา คหปตานี (ม. นิ. ๑.๒๒๖), อยฺโย อานนฺโท เวเทหมุนี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔). ตตฺรายํ วจนตฺโถ – วิทนฺติ เอเตนาติ เวโท, ญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. เวเทน อีหติ ฆฏติ วายมตีติ เวเทหี. เวเทหิยา ปุตฺโต เวเทหิปุตฺโต.

ຄຳວ່າ 'ເວເທຫີບຸດ' ນັ້ນ ຄື ພະລາຊະໂອລົດຂອງພະລາຊະທິດາຂອງພະເຈົ້າໂກສົນ, ບໍ່ແມ່ນຂອງພະເຈົ້າວິເທຫະ. ແຕ່ຄຳວ່າ 'ເວເທຫີ' ນີ້ ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງສະຕີຜູ້ມີປັນຍາ. ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ 'ນາງເວເທຫິກາຄະຫະປານີ' ແລະ 'ພະອານົນຜູ້ເປັນເວເທຫະມຸນີ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ມີວິເຄາະດັ່ງນີ້: ຊົນທັງຫຼາຍຍ່ອມຮູ້ດ້ວຍສິ່ງນີ້ ເຫດນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ 'ເວທະ' (ຄວາມຮູ້), ຄຳວ່າ ເວທະ ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງປັນຍາ. ສະຕີໃດຍ່ອມຂົນຂວາຍ ພະຍາຍາມ ດ້ວຍປັນຍາ ເຫດນັ້ນ ສະຕີຊື່ວ່າ 'ເວເທຫີ'. ບຸດຂອງນາງເວເທຫີ ຊື່ວ່າ 'ເວເທຫີບຸດ'.

ตทหูติ ตสฺมึ อหุ, ตสฺมึ ทิวเสติ อตฺโถ. อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ, อุปวสนฺตีติ สีเลน วา อนสเนน วา อุเปตา หุตฺวา วสนฺตีติ อตฺโถ. อยํ ปเนตฺถ อตฺถุทฺธาโร – ‘‘อายามาวุโส, กปฺปิน, อุโปสถํ คมิสฺสามา’’ติอาทีสุ ปาติโมกฺขุทฺเทโส อุโปสโถ. ‘‘เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข, วิสาเข, อุโปสโถ อุปวุตฺโถ’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๔๓) สีลํ. ‘‘สุทฺธสฺส เว สทา ผคฺคุ, สุทฺธสฺสุโปสโถ สทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๗๙) อุปวาโส. ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๔๖) ปญฺญตฺติ[Pg.128]. ‘‘น, ภิกฺขเว, ตทหุโปสเถ สภิกฺขุกา อาวาสา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๘๑) อุปวสิตพฺพทิวโส. อิธาปิ โสเยว อธิปฺเปโต. โส ปเนส อฏฺฐมี จาตุทฺทสี ปนฺนรสีเภเทน ติวิโธ. ตสฺมา เสสทฺวยนิวารณตฺถํ ปนฺนรเสติ วุตฺตํ. เตเนว วุตฺตํ – ‘‘อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ’’ติ.

ຄຳວ່າ 'ຕະທະຫູ' ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນວັນນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອຸໂປສະຖະ' (ອຸໂບສົດ) ໄດ້ແກ່ ວັນທີ່ຊົນທັງຫຼາຍຍ່ອມເຂົ້າໄປຢູ່ອາໄສ, ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເຂົ້າໄປຢູ່ອາໄສ' ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນຜູ້ເພີບພ້ອມດ້ວຍສິນ ຫຼືດ້ວຍການອົດອາຫານ ແລ້ວຢູ່ອາໄສ. ການສະແດງຄວາມໝາຍໃນຄຳວ່າ ອຸໂປສະຖະ ນີ້ ມີດັ່ງນີ້: ໃນພະບາລີວ່າ 'ອາວຸໂສກັບປິນະ, ມາເຖີດ ພວກ ເຮົາຈະໄປສູ່ອຸໂບສົດ' ເປັນຕົ້ນ ຄຳວ່າ ອຸໂປສະຖະ ໝາຍເຖິງ ການສະແດງພະປາຕິໂມກ. ໃນພະບາລີວ່າ 'ຂ້າແຕ່ທ່ານວິສາຂາ, ອຸໂບສົດອັນປະກອບດ້ວຍອົງ ໘ ປະການ ທີ່ບຸກຄົນຮັກສາແລ້ວຢ່າງນີ້' ເປັນຕົ້ນ ຄຳວ່າ ອຸໂປສະຖະ ໝາຍເຖິງ ສິນ. ໃນພະບາລີວ່າ 'ວັນຜັກຄຸນີຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ສະອາດຕະຫຼອດເວລາ, ອຸໂບສົດກໍຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ສະອາດຕະຫຼອດເວລາ' ເປັນຕົ້ນ ຄຳວ່າ ອຸໂປສະຖະ ໝາຍເຖິງ ການຖືອຸໂບສົດ. ໃນພະບາລີວ່າ 'ພະຍາຊ້າງຊື່ອຸໂປສະຖະ' ເປັນຕົ້ນ ຄຳວ່າ ອຸໂປສະຖະ ໝາຍເຖິງ ບັນຍັດ. ໃນພະບາລີວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ໃນວັນອຸໂບສົດນັ້ນ ພິກຂຸບໍ່ຄວນຫຼີກໄປຈາກອາວາດທີ່ມີພິກຂຸຢູ່' ເປັນຕົ້ນ ຄຳວ່າ ອຸໂປສະຖະ ໝາຍເຖິງ ວັນທີ່ຄວນຮັກສາອຸໂບສົດ. ໃນທີ່ນີ້ກໍໝາຍເຖິງ ວັນທີ່ຄວນຮັກສາອຸໂບສົດນັ້ນເອງ. ວັນອຸໂບສົດນັ້ນມີ ໓ ປະການ ຄື ວັນ ໘ ຄ່ຳ, ວັນ ໑໔ ຄ່ຳ, ແລະວັນ ໑໕ ຄ່ຳ. ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອຫ້າມວັນອຸໂບສົດ ໘ ຄ່ຳ ແລະ ໑໔ ຄ່ຳ ທີ່ເຫຼືອ ຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ 'ປັນນະຣະເສ' (ວັນ ໑໕ ຄ່ຳ). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊົນທັງຫຼາຍຍ່ອມເຂົ້າໄປຢູ່ອາໄສໃນວັນນີ້ ເຫດນັ້ນ ວັນນີ້ຊື່ວ່າ ອຸໂປສະຖະ'.

โกมุทิยาติ กุมุทวติยา. ตทา กิร กุมุทานิ สุปุปฺผิตานิ โหนฺติ, ตานิ เอตฺถ สนฺตีติ โกมุที. จาตุมาสินิยาติ จาตุมาสิยา, สา หิ จตุนฺนํ มาสานํ ปริโยสานภูตาติ จาตุมาสี. อิธ ปน จาตุมาสินีติ วุจฺจติ. มาสปุณฺณตาย อุตุปุณฺณตาย สํวจฺฉรปุณฺณตาย ปุณฺณา สมฺปุณฺณาติ ปุณฺณา. มา อิติ จนฺโท วุจฺจติ, โส เอตฺถ ปุณฺโณติ ปุณฺณมา. เอวํ ปุณฺณาย ปุณฺณมายาติ อิมสฺมึ ปททฺวเย จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ 'ໂກມຸທິຍາ' ໝາຍເຖິງ ຄືນທີ່ມີດອກບົວຂາວ (ກຸມຸດ). ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ດອກບົວຂາວທັງຫຼາຍຍ່ອມເບັ່ງບານເຕັມທີ່, ດອກບົວຂາວເຫຼົ່ານັ້ນມີຢູ່ໃນຄືນນີ້ ເຫດນັ້ນ ຄືນນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ '...ໂກມຸທີ'. ຄຳວ່າ 'ຈາຕຸມາສິນິຍາ' ໝາຍເຖິງ ຄືນເປັນທີ່ຄົບ ໔ ເດືອນ, ເພາະວ່າຄືນນັ້ນເປັນວັນສຸດທ້າຍແຫ່ງ ໔ ເດືອນ ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຈາຕຸມາສີ'. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ເອີ້ນວ່າ 'ຈາຕຸມາສິນີ'. ຄຳວ່າ 'ປຸນນາ' ໝາຍເຖິງ ເຕັມບໍລິບູນ ດ້ວຍຄວາມເຕັມແຫ່ງເດືອນ, ດ້ວຍຄວາມເຕັມແຫ່ງລະດູ, ແລະດ້ວຍຄວາມເຕັມແຫ່ງປີ. ພະຈັນເພິ່ນເອີ້ນວ່າ 'ມາ', ພະຈັນນັ້ນເຕັມບໍລິບູນໃນຄືນນີ້ ເຫດນັ້ນ ຄືນນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ປຸນນະມາ' (ຄືນພະຈັນເພັງ). ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນສອງບົດນີ້ ຄື 'ປຸນນາຍະ ປຸນນະມາຍະ' ດ້ວຍປະການສະນີ້.

ราชามจฺจปริวุโตติ เอวรูปาย รชตฆฏวินิคฺคตาหิ ขีรธาราหิ โธวิยมานทิสาภาคาย วิย, รชตวิมานวิจฺจุเตหิ มุตฺตาวฬิสุมนกุสุมทามเสตทุกูลกุมุทวิสเรหิ สมฺปริกิณฺณาย วิย จ, จตุรุปกฺกิเลสวิมุตฺตปุณฺณจนฺทปฺปภาสมุทโยภาสิตาย รตฺติยา ราชามจฺเจหิ ปริวุโตติ อตฺโถ. อุปริปาสาทวรคโตติ ปาสาทวรสฺส อุปริคโต. มหารเห สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเต กญฺจนาสเน นิสินฺโน โหติ. กสฺมา นิสินฺโน? นิทฺทาวิโนทนตฺถํ. อยญฺหิ ราชา ปิตริ อุปกฺกนฺตทิวสโต ปฏฺฐาย – ‘‘นิทฺทํ โอกฺกมิสฺสามี’’ติ นิมีลิตมตฺเตสุเยว อกฺขีสุ สตฺติสตอพฺภาหโต วิย กนฺทมาโนเยว ปพุชฺฌิ. กิเมตนฺติ จ วุตฺเต, น กิญฺจีติ วทติ. เตนสฺส อมนาปา นิทฺทา, อิติ นิทฺทาวิโนทนตฺถํ นิสินฺโน. อปิ จ ตสฺมึ ทิวเส นกฺขตฺตํ สงฺฆุฏฺฐํ โหติ. สพฺพํ นครํ สิตฺตสมฺมฏฺฐํ วิปฺปกิณฺณวาลุกํ ปญฺจวณฺณกุสุมลาชปุณฺณฆฏปฏิมณฺฑิตฆรทฺวารํ สมุสฺสิตธชปฏากวิจิตฺรสมุชฺชลิตทีปมาลาลงฺกตสพฺพทิสาภาคํ วีถิสภาเคน รจฺฉาสภาเคน นกฺขตฺตกีฬํ อนุภวมาเนน มหาชเนน สมากิณฺณํ โหติ. อิติ นกฺขตฺตทิวสตายปิ นิสินฺโนติ วทนฺติ. เอวํ ปน วตฺวาปิ – ‘‘ราชกุลสฺส นาม สทาปิ นกฺขตฺตเมว, นิทฺทาวิโนทนตฺถํเยว ปเนส นิสินฺโน’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตํ.

ຄຳວ່າ 'ຣາຊາມັດຈະປະຣິວຸໂຕ' ມີອະທິບາຍວ່າ ແວດລ້ອມດ້ວຍພວກລາຊະອຳມາດ ໃນຄືນທີ່ມີລັກສະນະປະດັບປະດາເໝືອນຖືກຊະລ້າງທົ່ວທຸກທິດດ້ວຍສາຍນ້ຳນົມທີ່ໄຫຼອອກຈາກໝໍ້ເງິນ, ແລະເໝືອນຖືກຮ່າຍຮົດໄປທົ່ວດ້ວຍພວງໄຂ່ມຸກ, ພວງດອກມະລິ, ຜ້າເນື້ອດີສີຂາວ ແລະດອກບົວຂາວ ທີ່ຫຼຸດລ່ວງລົງມາຈາກວິມານເງິນ, ແລະຮຸ່ງເຮືອງງົດງາມດ້ວຍແແສງສະຫວ່າງແຫ່ງພະຈັນເພັງທີ່ປາສະຈາກອຸປະກິເລດ ໔ ປະການ. ຄຳວ່າ 'ອຸປະຣິປາສາດະວະຣະຄະໂຕ' ໝາຍເຖິງ ຂຶ້ນໄປສູ່ຜາສາດອັນປະເສີດ. ພະອົງປະທັບນັ່ງຢູ່ເທິງລາດຊະບັນລັງຄຳ ພາຍໃຕ້ສະເຫວດຕະສັດອັນສູງສົ່ງ ທີ່ສົມຄວນແກ່ຜູ້ມີບຸນໜັກສັກໃຫຍ່. ເປັນຫຍັງຈຶ່ງປະທັບນັ່ງ? ເພື່ອບັນເທົາຄວາມງ້ວງນອນ. ເພາະວ່າ ພະລາຊາອົງນີ້ ນັບຕັ້ງແຕ່ວັນທີ່ຊົງທຳຮ້າຍພະບິດາເປັນຕົ້ນມາ ພໍຫຼັບພະເນດລົງດ້ວຍຕັ້ງພະໄທວ່າ 'ເຮົາຈະນອນຫຼັບ' ກໍຊົງສະດຸ້ງຕື່ນຂຶ້ນມາຮ້ອງຄວນຄາງເໝືອນຖືກແທງດ້ວຍຫອກຮ້ອຍຫຼົ່ມ. ເມື່ອມີຜູ້ທູນຖາມວ່າ 'ນີ້ແມ່ນຫຍັງ?' ກໍບໍ່ຊົງກ່າວສິ່ງໃດເລີຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ການນອນຫຼັບຈຶ່ງບໍ່ເປັນທີ່ພໍພະໄທແກ່ພະອົງ, ພະອົງຈຶ່ງປະທັບນັ່ງເພື່ອບັນເທົາຄວາມງ້ວງນອນ. ອີກປະການໜຶ່ງ ໃນວັນນັ້ນ ມີການປ່າວປະກາດງານນັກຂັດຕະເລີກ. ທົ່ວທັງພະລາຊະທານີຖືກປັດກວາດຮ່າຍຮົດນ້ຳ, ໂຮຍຊາຍຂາວ, ປະດັບປະດາປະຕູເຮືອນດ້ວຍດອກໄມ້ ໕ ສີ, ເຂົ້າຕອກ ແລະໝໍ້ນ້ຳທີ່ເຕັມບໍລິບູນ, ທຸກທິດທາງຖືກຕົກແຕ່ງດ້ວຍທຸງທິວອັນສູງສົ່ງ ແລະຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍປະທີບໂຄມໄຟອັນງົດງາມ, ຄັບຄັ່ງໄປດ້ວຍມະຫາຊົນຜູ້ກຳລັງສະເຫຼີມສະຫຼອງງານນັກຂັດຕະເລີກຕາມຖະໜົນຫົນທາງ ແລະຮ່ອມທາງຕ່າງໆ. ພວກອາຈານກ່າວວ່າ ພະອົງປະທັບນັ່ງເພາະເປັນວັນນັກຂັດຕະເລີກນັ້ນເອງ. ເຖິງແມ່ນຈະກ່າວຢ່າງນັ້ນກໍຕາມ ແຕ່ກໍມີຂໍ້ສະຫຼຸບວ່າ 'ຂຶ້ນຊື່ວ່າລາຊະຕະກູນ ຍ່ອມມີງານນັກຂັດຕະເລີກຢູ່ສະເໝີ, ແຕ່ທີ່ພະລາຊາປະທັບນັ່ງນີ້ ກໍເພື່ອບັນເທົາຄວາມງ້ວງນອນເທົ່ານັ້ນ'.

อุทานํ [Pg.129] อุทาเนสีติ อุทาหารํ อุทาหริ, ยถา หิ ยํ เตลํ มานํ คเหตุํ น สกฺโกติ, วิสฺสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ อวเสโกติ วุจฺจติ. ยญฺจ ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ, ตํ โอโฆติ วุจฺจติ; เอวเมว ยํ ปีติวจนํ หทยํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อธิกํ หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา พหินิกฺขมติ, ตํ อุทานนฺติ วุจฺจติ. เอวรูปํ ปีติมยํ วจนํ นิจฺฉาเรสีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ 'ອຸທານັງ ອຸທາເນສິ' ໝາຍເຖິງ ຊົງເປັ່ງວາຈາອັນເກີດຈາກຄວາມປິຕິຍິນດີ. ປຽບເໝືອນນ້ຳມັນທີ່ເຄື່ອງຕວງບໍ່ສາມາດຮອງຮັບໄວ້ໄດ້ ຍ່ອມລົ້ນໄຫຼອອກໄປ ເພິ່ນເອີ້ນນ້ຳມັນນັ້ນວ່າ 'ອະວາເສກະ' (ນ້ຳມັນລົ້ນ). ແລະປຽບເໝືອນນ້ຳທີ່ສະນ້ຳບໍ່ສາມາດຮອງຮັບໄວ້ໄດ້ ຍ່ອມທ້ວມລົ້ນອອກໄປ ເພິ່ນເອີ້ນນ້ຳນັ້ນວ່າ 'ໂອຄະ' (ຫ້ວຍນ້ຳຫຼາກ). ເໝືອນກັນນັ້ນເອງ ວາຈາອັນເກີດຈາກຄວາມປິຕິໃດທີ່ຫົວໃຈບໍ່ສາມາດຮອງຮັບໄວ້ໄດ້ ຍ່ອມມີປະລິມານຫຼາຍ ຈົນບໍ່ສາມາດຕັ້ງຢູ່ພາຍໃນໄດ້ ແລ້ວຫຼັ່ງໄຫຼອອກມາພາຍນອກ ວາຈານັ້ນເພິ່ນເອີ້ນວ່າ 'ອຸທານ'. ພະອົງຊົງເປັ່ງວາຈາອັນປະກອບດ້ວຍຄວາມປິຕິມີສະພາບປານນີ້ ອອກມາ.

โทสินาติ โทสาปคตา, อพฺภา, มหิกา, ธูโม, รโช, ราหูติ อิเมหิ ปญฺจหิ อุปกฺกิเลเสหิ วิรหิตาติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา รมณียาติอาทีนิ ปญฺจ โถมนวจนานิ. สา หิ มหาชนสฺส มนํ รมยตีติ รมณียา. วุตฺตโทสวิมุตฺตาย จนฺทปฺปภาย โอภาสิตตฺตา อติวิย สุรูปาติ อภิรูปา. ทสฺสิตุํ ยุตฺตาติ ทสฺสนียา. จิตฺตํ ปสาเทตีติ ปาสาทิกา. ทิวสมาสาทีนํ ลกฺขณํ ภวิตุํ ยุตฺตาติ ลกฺขญฺญา.

ຄຳວ່າ 'ໂດສິນາ' ໝາຍເຖິງ ຄືນທີ່ປາສະຈາກໂທດ (ມົນທິນ) ຄື ປາສະຈາກອຸປະກິເລດ ໕ ປະການ ໄດ້ແກ່ ໝອກ, ເມກ, ຄວັນ, ທຸລີ (ຝຸ່ນ) ແລະລາຫູ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳມີຄຳວ່າ 'ຣະມະນີຍາ' ເປັນຕົ້ນ ທັງ ໕ ຄຳນີ້ ຈຶ່ງເປັນຄຳສັນເສີນ. ເພາະວ່າ ຄືນນັ້ນຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຈິດໃຈຂອງມະຫາຊົນຍິນດີ ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຣະມະນີຍາ' (ໜ້າຍິນດີ). ເພາະຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍແສງສະຫວ່າງແຫ່ງພະຈັນທີ່ພົ້ນຈາກມົນທິນດັ່ງກ່າວແລ້ວ ຈຶ່ງມີລັກສະນະງົດງາມຢ່າງຍິ່ງ ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອະພິຣູປາ' (ງົດງາມຍິ່ງ). ເພາະຄວນແກ່ການຢ້ຽມຊົມ ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ທັດສະນີຍາ' (ໜ້າຊົມ). ເພາະເຮັດໃຫ້ຈິດໃຈເຫຼື້ອມໃສ ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ປາສາດິກາ' (ໜ້າເຫຼື້ອມໃສ). ເພາະຄວນເປັນເຄື່ອງກຳນົດໝາຍວັນແລະເດືອນເປັນຕົ້ນ ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ລັກຂັນຍາ' (ມີລັກສະນະອັນດີ).

กํ นุ ขฺวชฺชาติ กํ นุ โข อชฺช. สมณํ วา พฺราหฺมณํ วาติ สมิตปาปตาย สมณํ. พาหิตปาปตาย พฺราหฺมณํ. ยํ โน ปยิรุปาสโตติ วจนพฺยตฺตโย เอส, ยํ อมฺหากํ ปญฺหปุจฺฉนวเสน ปยิรุปาสนฺตานํ มธุรํ ธมฺมํ สุตฺวา จิตฺตํ ปสีเทยฺยาติ อตฺโถ. อิติ ราชา อิมินา สพฺเพนปิ วจเนน โอภาสนิมิตฺตกมฺมํ อกาสิ. กสฺส อกาสีติ? ชีวกสฺส. กิมตฺถํ? ภควโต ทสฺสนตฺถํ. กึ ภควนฺตํ สยํ ทสฺสนาย อุปคนฺตุํ น สกฺโกตีติ? อาม, น สกฺโกติ. กสฺมา? มหาปราธตาย.

ຄຳວ່າ 'ກັງ ນຸ ຂວັດຊະ' ໝາຍເຖິງ ໃນວັນນີ້ ໃຜໜໍ. ຄຳວ່າ 'ສະມະນັງ ວາ ພຣາມະນັງ ວາ' ໝາຍເຖິງ ພະສະມະນະ ເພາະເປັນຜູ້ມີບາບອັນສະຫງົບແລ້ວ, ຫຼືພະພຣາມ ເພາະເປັນຜູ້ມີບາບອັນລອຍເສຍແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ຍັງ ໂນ ປະຍິຣຸປາສະໂຕ' ນີ້ ເປັນການສະຫຼັບພະຍັນຊະນະ (ວັດຈະນະວະຍັດຕະຍະ), ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອພວກ ເຮົາເຂົ້າໄປນັ່ງໃກ້ (ເຂົ້າເຝົ້າ) ເພື່ອທູນຖາມບັນຫາ ໄດ້ຟັງພະທຳອັນໄພເລາະແລ້ວ ຈິດໃຈຈະພຶງເຫຼື້ອມໃສ. ດ້ວຍປະການສະນີ ພະລາຊາຊົງທຳການສະແດງນິມິດອັນເປັນການເປີດທາງດ້ວຍວາຈາທັງໝົດນີ້. ຊົງທຳເພື່ອໃຜ? ເພື່ອໝໍຊີວົກ. ເພື່ອປະໂຫຍດຫຍັງ? ເພື່ອຈະໄດ້ເຝົ້າພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ. ພະອົງບໍ່ສາມາດສະເດັດໄປເຝົ້າພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າດ້ວຍພະອົງເອງໄດ້ຫຼື? ແມ່ນແລ້ວ, ບໍ່ສາມາດໄປໄດ້. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄວາມທີ່ພະອົງມີໂທດຜິດອັນໃຫຍ່ຫຼວງ.

เตน หิ ภควโต อุปฏฺฐาโก อริยสาวโก อตฺตโน ปิตา มาริโต, เทวทตฺโต จ ตเมว นิสฺสาย ภควโต พหุํ อนตฺถมกาสิ, อิติ มหาปราโธ เอส, ตาย มหาปราธตาย สยํ คนฺตุํ น สกฺโกติ. ชีวโก ปน ภควโต อุปฏฺฐาโก, ตสฺส ปิฏฺฐิฉายาย ภควนฺตํ ปสฺสิสฺสามีติ โอภาสนิมิตฺตกมฺมํ อกาสิ. กึ ชีวโก ปน – ‘‘มยฺหํ อิทํ โอภาสนิมิตฺตกมฺม’’นฺติ ชานาตีติ? อาม ชานาติ. อถ กสฺมา ตุณฺหี อโหสีติ? วิกฺเขปปจฺเฉทนตฺถํ.

ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຣາຊານັ້ນ ຜູ້ເປັນອະຣິຍະສາວົກອຸປະຖາກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແຕ່ໄດ້ປົງພຣະຊົນພຣະບິດາຂອງຕົນ, ອີກທັງພຣະເທວະທັດກໍອາໄສພຣະຣາຊານັ້ນເອງ ໄດ້ກະທຳຄວາມເສຍຫາຍອັນໃຫຍ່ຫຼວງແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ພຣະຣາຊານີ້ຈຶ່ງມີໂທດອັນໃຫຍ່ຫຼວງ, ເພາະຄວາມມີໂທດອັນໃຫຍ່ຫຼວງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງບໍ່ສາມາດສະເດັດໄປດ້ວຍພຣະອົງເອງໄດ້. ສ່ວນໝໍຊີວົກເປັນອຸປະຖາກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ພຣະຣາຊາຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຮົາຈັກອາໄສເງົາຫຼັງຂອງໝໍຊີວົກນັ້ນ ເພື່ອເຂົ້າເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ກະທຳໂອphaສນິມິດກຳ. ຖາມວ່າ: ກໍໝໍຊີວົກຮູ້ຫຼືບໍ່ວ່າ 'ນີ້ເປັນໂອພາສນິມິດກຳເພື່ອເຮົາ'? ຕອບວ່າ: ເອີ, ຮູ້ຢູ່. ຖາມວ່າ: ເມື່ອຮູ້ຢູ່ ຍ້ອນຫຍັງຈຶ່ງນິ້ງເສີຍຢູ່? ຕອບວ່າ: ເພື່ອຕັດຄວາມລັງເລ.

ตสฺสญฺหิ ปริสติ ฉนฺนํ สตฺถารานํ อุปฏฺฐากา พหู สนฺนิปติตา, เต อสิกฺขิตานํ ปยิรุปาสเนน สยมฺปิ อสิกฺขิตาว. เต มยิ ภควโต คุณกถํ [Pg.130] อารทฺเธ อนฺตรนฺตรา อุฏฺฐายุฏฺฐาย อตฺตโน สตฺถารานํ คุณํ กเถสฺสนฺติ, เอวํ เม สตฺถุ คุณกถา ปริโยสานํ น คมิสฺสติ. ราชา ปน อิเมสํ กุลูปเก อุปสงฺกมิตฺวา คหิตาสารตาย เตสํ คุณกถาย อนตฺตมโน หุตฺวา มํ ปฏิปุจฺฉิสฺสติ, อถาหํ นิพฺพิกฺเขปํ สตฺถุ คุณํ กเถตฺวา ราชานํ สตฺถุ สนฺติกํ คเหตฺวา คมิสฺสามีติ ชานนฺโตว วิกฺเขปปจฺเฉทนตฺถํ ตุณฺหี อโหสีติ.

ເພາະວ່າ ໃນບໍລິສັດນັ້ນ ມີພວກອາມາດຫຼາຍຄົນຜູ້ເປັນອຸປະຖາກຂອງຄູທັງຫົກມາປະຊຸມກັນ, ພວກອາມາດເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະການເຂົ້າໄປຄົບຫາຄູຜູ້ບໍ່ມີສິກຂາ ຕົນເອງກໍເລີຍເປັນຜູ້ບໍ່ມີສິກຂາຄືກັນ. ພວກອາມາດເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອເຮົາເລີ່ມກ່າວຄຸນນະກຖາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ກໍຈັກລຸກຂຶ້ນໃນລະຫວ່າງໆ ແລ້ວກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງຄູຂອງຕົນ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ຄຸນນະກຖາແຫ່ງພຣະສາດສະດາຂອງເຮົາກໍຈັກບໍ່ເຖິງທີ່ສຸດ. ແຕ່ພຣະຣາຊາ ເມື່ອສະເດັດເຂົ້າໄປຫາຄູຜູ້ເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງອາມາດເຫຼົ່ານີ້ແລ້ວ ເພາະຄວາມທີ່ຊົງຖືເອົາສິ່ງທີ່ບໍ່ມີສາຣະ ຈຶ່ງບໍ່ຊົງພໍພຣະໄທດ້ວຍຄຳກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງຄູເຫຼົ່ານັ້ນ ແລ້ວຈັກຊົງຖາມເຮົາຄືນ, ໃນເວລານັ້ນ ເຮົາຈັກກ່າວຄຸນຂອງພຣະສາດສະດາໂດຍບໍ່ມີການຫຼີກລ່ຽງ ແລ້ວນຳພາພຣະຣາຊາໄປສູ່ສຳນັກຂອງພຣະສາດສະດາ ດັ່ງນີ້, ໝໍຊີວົກຮູ້ຢູ່ຢ່າງນີ້ເອງ ຈຶ່ງນິ້ງເສີຍຢູ່ ເພື່ອຕັດຄວາມລັງເລ.

เตปิ อมจฺจา เอวํ จินฺเตสุํ – ‘‘อชฺช ราชา ปญฺจหิ ปเทหิ รตฺตึ โถเมติ, อทฺธา กิญฺจิ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ธมฺมํ โสตุกาโม, ยสฺส เจส ธมฺมํ สุตฺวา ปสีทิสฺสติ, ตสฺส จ มหนฺตํ สกฺการํ กริสฺสติ, ยสฺส ปน กุลูปโก สมโณ ราชกุลูปโก โหติ, ภทฺทํ ตสฺสา’’ติ.

ພວກອາມາດເຫຼົ່ານັ້ນກໍຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ໃນວັນນີ້ ພຣະຣາຊາຊົງຊົມເຊີຍຣາຕີດ້ວຍບົດຫ້າບົດ, ແນ່ນອນແທ້ໆ ພຣະອົງຄົງມີພຣະປະສົງຈັກສະເດັດເຂົ້າໄປຫາສະມະນະຫຼືພຣາມບາງຮູບ ແລ້ວຊົງຖາມບັນຫາ ເພື່ອຟັງທັມ, ແລະພຣະຣາຊານີ້ ຊົງຟັງທັມຂອງຄູຄົນໃດແລ້ວຈັກຊົງເລື່ອມໃສ ກໍຈັກກະທຳສັກກາຣະອັນຍິ່ງໃຫຍ່ແກ່ຄູຄົນນັ້ນ, ກໍສະມະນະຜູ້ເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງອາມາດຄົນໃດ ໄດ້ກາຍເປັນຄູຂອງພຣະຣາຊາ, ຄວາມດີງາມກໍຈັກມີແກ່ອາມາດຄົນນັ້ນ' ດັ່ງນີ້.

๑๕๑-๑๕๒. เต เอวํ จินฺเตตฺวา – ‘‘อหํ อตฺตโน กุลูปกสมณสฺส วณฺณํ วตฺวา ราชานํ คเหตฺวา คมิสฺสามิ, อหํ คมิสฺสามี’’ติ อตฺตโน อตฺตโน กุลูปกานํ วณฺณํ กเถตุํ อารทฺธา. เตนาห – ‘‘เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ราชามจฺโจ’’ติอาทิ. ตตฺถ ปูรโณติ ตสฺส สตฺถุปฏิญฺญสฺส นามํ. กสฺสโปติ โคตฺตํ. โส กิร อญฺญตรสฺส กุลสฺส เอกูนทาสสตํ ปูรยมาโน ชาโต, เตนสฺส ปูรโณติ นามํ อกํสุ. มงฺคลทาสตฺตา จสฺส ‘‘ทุกฺกฏ’’นฺติ วตฺตา นตฺถิ, อกตํ วา น กตนฺติ. โส ‘‘กิมหํ เอตฺถ วสามี’’ติ ปลายิ. อถสฺส โจรา วตฺถานิ อจฺฉินฺทึสุ, โส ปณฺเณน วา ติเณน วา ปฏิจฺฉาเทตุมฺปิ อชานนฺโต ชาตรูเปเนว เอกํ คามํ ปาวิสิ. มนุสฺสา ตํ ทิสฺวา ‘‘อยํ สมโณ อรหา อปฺปิจฺโฉ, นตฺถิ อิมินา สทิโส’’ติ ปูวภตฺตาทีนิ คเหตฺวา อุปสงฺกมนฺติ. โส – ‘‘มยฺหํ สาฏกํ อนิวตฺถภาเวน อิทํ อุปฺปนฺน’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย สาฏกํ ลภิตฺวาปิ น นิวาเสสิ, ตเทว ปพฺพชฺชํ อคฺคเหสิ, ตสฺส สนฺติเก อญฺเญปิ อญฺเญปีติ ปญฺจสตมนุสฺสา ปพฺพชึสุ. ตํ สนฺธายาห – ‘‘ปูรโณ กสฺสโป’’ติ.

໑໕໑-໑໕໒. ພວກອາມາດເຫຼົ່ານັ້ນຄິດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຄິດວ່າ 'ເຮົາຈັກກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງສະມະນະຜູ້ເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງຕົນ ແລ້ວນຳພາພຣະຣາຊາໄປ, ເຮົາຈັກນຳພາໄປ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ເລີ່ມກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງຄູຜູ້ເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງຕົນໆ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເມື່ອພຣະຣາຊາຕຣັສຢ່າງນີ້ແລ້ວ ອາມາດຄົນໜຶ່ງ...' ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'ປູຣະໂນ' ເປັນຊື່ຂອງຄູຜູ້ປະຕິຍານຕົນວ່າເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'ກັສສະໂປ' ເປັນໂຄດ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເຂົາເກີດມາເພື່ອເຮັດໃຫ້ຄົບຈຳນວນຄົນຮັບໃຊ້ໜຶ່ງຮ້ອຍຄົນ ທີ່ຂາດໄປຄົນໜຶ່ງ ຂອງຕະກູນໜຶ່ງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເຂົາເຈົ້າຈຶ່ງຕັ້ງຊື່ໃຫ້ເຂົາວ່າ 'ປູຣະນະ'. ແລະເພาະຄວາມທີ່ເຂົາເປັນທາດມຸງຄຸນ ຈຶ່ງບໍ່ມີໃຜຕຳນິວ່າ 'ເຈົ້າເຮັດບໍ່ດີ' ຫຼື ຕຳນິສິ່ງທີ່ເຂົາບໍ່ໄດ້ເຮັດວ່າ 'ເຈົ້າບໍ່ໄດ້ເຮັດ'. ເຂົາຄິດວ່າ 'ເຮົາຈັກຢູ່ບ່ອນນີ້ເຮັດຫຍັງ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງໜີໄປ. ຄັ້ງນັ້ນ ພວກໂຈນໄດ້ແຍ່ງຊີງເອົາເສື້ອຜ້າຂອງເຂົາໄປ, ເຂົາແມ່ນແຕ່ການປົກປິດຮ່າງກາຍດ້ວຍໃບໄມ້ຫຼືຫຍ້າກໍບໍ່ຮູ້ ຈຶ່ງໄດ້ເຂົ້າໄປສູ່ໝູ່ບ້ານໜຶ່ງໃນສະພາບເປືອຍກາຍຄືກັບຕອນເກີດ. ພວກມະນຸດເຫັນເຂົາແລ້ວ ຄິດວ່າ 'ສະມະນະຮູບນີ້ ເປັນພຣະອໍຣະຫັນ ຜູ້ມັກນ້ອຍ, ບໍ່ມີໃຜສະເໝີເໝືອນທ່ານເລີຍ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງຖືເອົາເຂົ້າໜົມແລະອາຫານເປັນຕົ້ນ ເຂົ້າໄປຫາ. ເຂົາຄິດວ່າ 'ເພາະຄວາມທີ່ເຮົາບໍ່ນຸ່ງຫົ່ມຜ້າ ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນແກ່ເຮົາ' ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ແມ່ນແຕ່ໄດ້ຮັບຜ້ານຸ່ງ ກໍບໍ່ຍອມນຸ່ງຫົ່ມ, ໄດ້ຖືເອົາການເປືອຍກາຍນັ້ນເອງເປັນການບວດ, ໃນສຳນັກຂອງເຂົາ ມີຄົນອື່ນໆ ບວດຕາມເຖິງຫ້າຮ້ອຍຄົນ. ພຣະສັງຄີຕິກາຈານໝາຍເຖິງຄູຜູ້ນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປູຣະໂນ ກັສສະໂປ' ດັ່ງນີ້.

ปพฺพชิตสมูหสงฺขาโต สงฺโฆ อสฺส อตฺถีติ สงฺฆี. สฺเวว คโณ อสฺส อตฺถีติ คณี. อาจารสิกฺขาปนวเสน ตสฺส คณสฺส อาจริโยติ คณาจริโย. ญาโตติ ปญฺญาโต ปากโฏ. ‘‘อปฺปิจฺโฉ [Pg.131] สนฺตุฏฺโฐ. อปฺปิจฺฉตาย วตฺถมฺปิ น นิวาเสตี’’ติ เอวํ สมุคฺคโต ยโส อสฺส อตฺถีติ ยสสฺสี. ติตฺถกโรติ ลทฺธิกโร. สาธุสมฺมโตติ อยํ สาธุ, สุนฺทโร, สปฺปุริโสติ เอวํ สมฺมโต. พหุชนสฺสาติ อสฺสุตวโต อนฺธพาลปุถุชฺชนสฺส. ปพฺพชิตโต ปฏฺฐาย อติกฺกนฺตา พหู รตฺติโย ชานาตีติ รตฺตญฺญู. จิรํ ปพฺพชิตสฺส อสฺสาติ จิรปพฺพชิโต, อจิรปพฺพชิตสฺส หิ กถา โอกปฺปนียา น โหติ, เตนาห ‘‘จิรปพฺพชิโต’’ติ. อทฺธคโตติ อทฺธานํ คโต, ทฺเว ตโย ราชปริวฏฺเฏ อตีโตติ อธิปฺปาโย. วโยอนุปฺปตฺโตติ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺโต. อิทํ อุภยมฺปิ – ‘‘ทหรสฺส กถา โอกปฺปนียา น โหตี’’ติ เอตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

ຜູ້ມີໝູ່ຄະນະທີ່ເອີ້ນວ່າ ໝູ່ບັນພະຊິດ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ສັງຄີ' (ຜູ້ມີໝູ່). ໝູ່ບັນພະຊິດນັ້ນເອງ ເປັນຄະນະຂອງເຂົາ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຄະນີ' (ຜູ້ມີຄະນະ). ເປັນອາຈານຂອງຄະນະນັ້ນ ໂດຍການສັ່ງສອນຄວາມປະພຶດ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຄະນາຈານ'. ບົດວ່າ 'ຍາໂຕ' ຄື ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກ ປາກົດໂດ່ງດັງ. ຜູ້ມີຊື່ສຽງອັນຟຸ້ງຂຶ້ນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເປັນຜູ້ມັກນ້ອຍ ສັນໂດດ, ເພາະຄວາມມັກນ້ອຍ ແມ່ນແຕ່ຜ້າກໍບໍ່ນຸ່ງຫົ່ມ' ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຍະສັສສີ' (ຜູ້ມີຍົດ). ບົດວ່າ 'ຕິດຖະກະໂຣ' ຄື ຜູ້ສ້າງລັດທິ. ບົດວ່າ 'ສາທຸສັມມະໂຕ' ຄື ເປັນທີ່ຍອມຮັບຢ່າງນີ້ວ່າ 'ທ່ານຜູ້ນີ້ດີ, ງາມ, ເປັນສັດບຸຣຸດ'. ບົດວ່າ 'ພະຫຸຊະນັດສະ' ຄື ແກ່ປຸຖຸຊົນຜູ້ໂງ່ເຂົາເບົາປັນຍາ ຜູ້ບໍ່ໄດ້ສະດັບທັມ. ຜູ້ຮູ້ຣາຕີອັນຜ່ານໄປຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ ນັບແຕ່ບວດມາ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຣັດຕັນຍູ'. ຄວາມເປັນຜູ້ບວດມາດົນນານມີແກ່ເຂົາ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຈິຣະປັບພະຊິໂຕ', ເພາະວ່າ ຖ້ອຍຄຳຂອງຜູ້ບວດໃໝ່ຍ່ອມບໍ່ເປັນທີ່ໜ້າເຊື່ອຖື, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຈິຣະປັບພະຊິໂຕ'. ບົດວ່າ 'ອັດທະຄະໂຕ' ຄື ຜູ້ເດີນທາງໄປສູ່ຫົນທາງອັນຍາວໄກ, ອະທິບາຍວ່າ ຜ່ານແຜ່ນດິນຂອງພຣະຣາຊາມາແລ້ວສອງສາມຣັຊການ. ບົດວ່າ 'ວະໂຍອະນຸບປັດໂຕ' ຄື ຜູ້ເຖິງແລ້ວເຊິ່ງປັດສິມມະໄວ. ທັງສອງບົດນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງຄຳນີ້ວ່າ 'ຖ້ອຍຄຳຂອງຄົນໜຸ່ມນ້ອຍ ຍ່ອມບໍ່ເປັນທີ່ໜ້າເຊື່ອຖື'.

ตุณฺหี อโหสีติ สุวณฺณวณฺณํ มธุรรสํ อมฺพปกฺกํ ขาทิตุกาโม ปุริโส อาหริตฺวา หตฺเถ ฐปิตํ กาชรปกฺกํ ทิสฺวา วิย ฌานาภิญฺญาทิคุณยุตฺตํ ติลกฺขณพฺภาหตํ มธุรํ ธมฺมกถํ โสตุกาโม ปุพฺเพ ปูรณสฺส ทสฺสเนนาปิ อนตฺตมโน อิทานิ คุณกถาย สุฏฺฐุตรํ อนตฺตมโน หุตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. อนตฺตมโน สมาโนปิ ปน ‘‘สจาหํ เอตํ ตชฺเชตฺวา คีวายํ คเหตฺวา นีหราเปสฺสามิ, ‘โย โย กเถสิ, ตํ ตํ ราชา เอวํ กโรตี’ติ ภีโต อญฺโญปิ โกจิ กิญฺจิ น กเถสฺสตี’’ติ อมนาปมฺปิ ตํ กถํ อธิวาเสตฺวา ตุณฺหี เอว อโหสิ. อถญฺโญ – ‘‘อหํ อตฺตโน กุลูปกสฺส วณฺณํ กเถสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา วตฺตุํ อารภิ. เตน วุตฺตํ – อญฺญตโรปิ โขติอาทิ. ตํ สพฺพํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

ບົດວ່າ 'ຕຸນຫີ ອະໂຫສิ' ປຽບເໝືອນບຸຣຸດຜູ້ຢາກກິນໝາກມ່ວງສຸກທີ່ມີສີເຫຼືອງດັ່ງທອງ ມີລົດຫວານ ແຕ່ເມື່ອເຫັນໝາກຕະປິງສຸກທີ່ວາງໄວ້ໃນມື ກໍຍ່ອມບໍ່ພໍໃຈ, ສັນໃດ; ພຣະຣາຊາຜູ້ມີພຣະປະສົງຈັກຟັງພຣະທັມມະເທດສະໜາອັນມີລົດຫວານ ທີ່ປະກອບດ້ວຍຄຸນມີຊານແລະອະພິນຍາເປັນຕົ້ນ ອັນສະແດງເຖິງໄຕລັກ, ແຕ່ກ່ອນນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ການເຫັນປູຣະນະ ກໍບໍ່ພໍພຣະໄທຢູ່ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເພາະໄດ້ຟັງຄຳກ່າວສັນເສີນຄຸນ ຈຶ່ງຊົງບໍ່ພໍພຣະໄທຍິ່ງໆ ຂຶ້ນ ແລ້ວນິ້ງເສີຍຢູ່, ສັນນັ້ນ. ແຕ່ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ພໍພຣະໄທ, ພຣະຣາຊາກໍຊົງດຳຣິວ່າ 'ຫາກເຮົາຂົ່ມຂູ່ອາມາດຜູ້ນີ້ ແລ້ວຈັບຄໍໄລ່ອອກໄປ, ອາມາດຄົນອື່ນໆ ກໍຈັກຢ້ານວ່າ "ອາມາດຄົນໃດກ່າວ ພຣະຣາຊາກໍຈັກກະທຳຢ່າງນັ້ນແກ່ອາມາດຄົນນັ້ນ" ແລ້ວຈັກບໍ່ມີໃຜກ່າວຫຍັງອີກ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງຊົງອົດກັ້ນຖ້ອຍຄຳອັນບໍ່ເປັນທີ່ພໍພຣະໄທນັ້ນ ແລ້ວນິ້ງເສີຍຢູ່ເອງ. ຄັ້ງນັ້ນ ອາມາດຄົນອື່ນຄິດວ່າ 'ເຮົາຈັກກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງຄູຜູ້ເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງຕົນ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ເລີ່ມກ່າວ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອັນຍະຕະໂຣປິ ໂຂ' ເປັນຕົ້ນ. ເນື້ອຄວາມທັງໝົດນັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ.

เอตฺถ ปน มกฺขลีติ ตสฺส นามํ. โคสาลาย ชาตตฺตา โคสาโลติ ทุติยํ นามํ. ตํ กิร สกทฺทมาย ภูมิยา เตลฆฏํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตํ – ‘‘ตาต, มา ขลี’’ติ สามิโก อาห. โส ปมาเทน ขลิตฺวา ปติตฺวา สามิกสฺส ภเยน ปลายิตุํ อารทฺโธ. สามิโก อุปธาวิตฺวา ทุสฺสกณฺเณ อคฺคเหสิ. โส สาฏกํ ฉฑฺเฑตฺวา อเจลโก หุตฺวา ปลายิ. เสสํ ปูรณสทิสเมว.

ໃນບົດເຫຼົ່ານີ້ ບົດວ່າ 'ມັກຂະລີ' ເປັນຊື່ຂອງເຂົາ. ເພາະຄວາມທີ່ເກີດໃນໂຮງງົວ ຈຶ່ງມີຊື່ທີສອງວ່າ 'ໂກສາໂລ'. ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອເຂົາຖືໝໍ້ນ້ຳມັນເດີນໄປໃນພື້ນດິນທີ່ມີຕົມ, ນາຍຈຶ່ງເວົ້າວ່າ 'ແນ່ພໍ່, ຢ່າສະດຸດເດີ້'. ເຂົາປະໝາດຈຶ່ງສະດຸດລົ້ມລົງ ແລ້ວເລີ່ມແລ່ນໜີເພາະຢ້ານນາຍ. ນາຍແລ່ນຕາມໄປທັນ ແລ້ວຈັບຊາຍຜ້າໄວ້. ເຂົາສະຫຼັດຜ້ານຸ່ງຖິ້ມ ແລ້ວເປືອຍກາຍແລ່ນໜີໄປ. ເລື່ອງທີ່ເຫຼືອກໍເໝືອນກັບເລື່ອງຂອງປູຣະນະນັ້ນເອງ.

๑๕๓. อชิโตติ ตสฺส นามํ. เกสกมฺพลํ ธาเรตีติ เกสกมฺพโล. อิติ นามทฺวยํ สํสนฺทิตฺวา อชิโต เกสกมฺพโลติ วุจฺจติ[Pg.132]. ตตฺถ เกสกมฺพโล นาม มนุสฺสเกเสหิ กตกมฺพโล. ตโต ปฏิกิฏฺฐตรํ วตฺถํ นาม นตฺถิ. ยถาห – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ, เกสกมฺพโล เตสํ ปฏิกิฏฺโฐ อกฺขายติ. เกสกมฺพโล, ภิกฺขเว, สีเต สีโต, อุณฺเห อุณฺโห, ทุพฺพณฺโณ ทุคฺคนฺโธ ทุกฺขสมฺผสฺโส’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๓๘).

໑໕໓. ບົດວ່າ 'ອະຊິໂຕ' ເປັນຊື່ຂອງເຂົາ. ຜູ້ຊົງຜ້າກັມພົນທີ່ເຮັດດ້ວຍຜົມຄົນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ເກສະກັມພະໂລ'. ເມື່ອຮວມຊື່ທັງສອງນີ້ເຂົ້າກັນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ອະຊິໂຕ ເກສະກັມພະໂລ'. ໃນບົດນັ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ 'ເກສະກັມພົນ' ຄື ຜ້າກັມພົນທີ່ເຮັດດ້ວຍຜົມຂອງມະນຸດ. ຜ້າທີ່ເລວຮ້າຍກວ່າຜ້າກັມພົນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັສໄວ້ວ່າ: 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນຜ້າທີ່ທໍດ້ວຍດ່າຍຊະນິດໃດຊະນິດໜຶ່ງທີ່ມີຢູ່, ຜ້າເກສະກັມພົນ ຍ່ອມປາກົດວ່າເປັນຜ້າທີ່ເລວຮ້າຍທີ່ສຸດໃນບັນດາຜ້າເຫຼົ່ານັ້ນ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຜ້າເກສະກັມພົນນີ້ ຍ່ອມໜາວໃນເວລາໜາວ, ຮ້ອນໃນເວລາຮ້ອນ, ມີສີບໍ່ດີ, ມີກິ່ນເໝັນ, ແລະມີສຳຜັດທີ່ຫຍາບຄາຍ' ດັ່ງນີ້.

๑๕๔. ปกุโธติ ตสฺส นามํ. กจฺจายโนติ โคตฺตํ. อิติ นามโคตฺตํ สํสนฺทิตฺวา ปกุโธ กจฺจายโนติ วุจฺจติ. สีตุทกปฏิกฺขิตฺตโก เอส, วจฺจํ กตฺวาปิ อุทกกิจฺจํ น กโรติ, อุณฺโหทกํ วา กญฺชิยํ วา ลภิตฺวา กโรติ, นทึ วา มคฺโคทกํ วา อติกฺกมฺม – ‘‘สีลํ เม ภินฺน’’นฺติ วาลิกถูปํ กตฺวา สีลํ อธิฏฺฐาย คจฺฉติ. เอวรูโป นิสฺสิรีกลทฺธิโก เอส.

໑໕໔. ບົດວ່າ 'ປະຄຸໂທ' ເປັນຊື່ຂອງເຂົາ. ບົດວ່າ 'ກັດຈາຍະໂນ' ເປັນໂຄດ. ເມື່ອຮວມຊື່ແລະໂຄດເຂົ້າກັນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ປະຄຸໂທ ກັດຈາຍະໂນ'. ເຂົາເປັນຜູ້ງົດເວັ້ນນ້ຳເຢັນ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຖ່າຍອຸຈຈະຣະແລ້ວ ກໍບໍ່ກະທຳອຸທະກະກິດ, ເມື່ອໄດ້ນ້ຳຮ້ອນຫຼືນ້ຳເຂົ້າຢາ ຈຶ່ງກະທຳອຸທະກະກິດ, ເມື່ອຂ້າມແມ່ນ້ຳຫຼືນ້ຳໃນຫົນທາງ ກໍຄິດວ່າ 'ສີລຂອງເຮົາຂາດແລ້ວ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງກໍ່ເຈດີຊາຍ ແລ້ວສະມາດານສີລ ຈຶ່ງເດີນທາງຕໍ່ໄປ. ເຂົາເປັນຜູ້ມີລັດທິອັນບໍ່ມີສີຣິເຊັ່ນນີ້.

๑๕๕. สญฺจโยติ ตสฺส นามํ. เพลฏฺฐสฺส ปุตฺโตติ เพลฏฺฐปุตฺโต.

໑໕໕. ບົດວ່າ 'ສັນຊະໂຍ' ເປັນຊື່ຂອງເຂົາ. ເປັນບຸດຂອງເວລັດຖະ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ເວລັດຖະປຸດໂຕ'.

๑๕๖. อมฺหากํ คณฺฐนกิเลโส ปลิพนฺธนกิเลโส นตฺถิ, กิเลสคณฺฐรหิตา มยนฺติ เอวํวาทิตาย ลทฺธนามวเสน นิคณฺโฐ. นาฏสฺส ปุตฺโต นาฏปุตฺโต.

໑໕໖. ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີວາທະກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ກິເລດເຄື່ອງຜູກມັດແລະກິເລດເຄື່ອງກີດຂວາງຂອງພວກເຮົາ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ພວກເຮົາເປັນຜູ້ປາສະຈາກເຄື່ອງຜູກມັດຄືກິເລດ' ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ຕາມການຕັ້ງຊື່ວ່າ 'ນິຄັນຖະ'. ເປັນບຸດຂອງນາດະ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ນາດະປຸດໂຕ'.

โกมารภจฺจชีวกกถาวณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍເລື່ອງໝໍຊີວົກໂກມາຣະພັດ

๑๕๗. อถ โข ราชาติ ราชา กิร เตสํ วจนํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ยสฺส ยสฺส วจนํ น โสตุกาโม, โส โส เอว กเถสิ. ยสฺส ปนมฺหิ วจนํ โสตุกาโม, เอส นาควสํ ปิวิตฺวา ฐิโต สุปณฺโณ วิย ตุณฺหีภูโต, อนตฺโถ วต เม’’ติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ชีวโก อุปสนฺตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต อุปฏฺฐาโก, สยมฺปิ อุปสนฺโต, ตสฺมา วตฺตสมฺปนฺโน ภิกฺขุ วิย ตุณฺหีภูโตว นิสินฺโน, น เอส มยิ อกเถนฺเต กเถสฺสติ, หตฺถิมฺหิ โข ปน มทฺทนฺเต หตฺถิสฺเสว ปาโท คเหตพฺโพ’’ติ เตน สทฺธึ สยํ มนฺเตตุมารทฺโธ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข ราชา’’ติ. ตตฺถ กึ ตุณฺหีติ เกน การเณน ตุณฺหี. อิเมสํ อมจฺจานํ อตฺตโน อตฺตโน กุลูปกสมณสฺส วณฺณํ กเถนฺตานํ มุขํ นปฺปโหติ[Pg.133]. กึ ยถา เอเตสํ, เอวํ ตว กุลูปกสมโณ นตฺถิ, กึ ตฺวํ ทลิทฺโท, น เต มม ปิตรา อิสฺสริยํ ทินฺนํ, อุทาหุ อสฺสทฺโธติ ปุจฺฉติ.

໑໕໗. ບົດວ່າ 'ອະຖະ ໂຂ ຣาຊາ' ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຣາຊາຊົງຟັງຖ້ອຍຄຳຂອງອາມາດເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ ຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຮົາບໍ່ມີຄວາມປະສົງຈັກຟັງຖ້ອຍຄຳຂອງອາມາດຄົນໃດ, ອາມາດຄົນນັ້ນໆ ກໍກ່າວແຕ່ຖ້ອຍຄຳນັ້ນ. ສ່ວນຜູ້ໃດທີ່ເຮົາມີຄວາມປະສົງຈັກຟັງຖ້ອຍຄຳຂອງເຂົາ, ຜູ້ນັ້ນກໍນິ້ງເສີຍຢູ່ ປຽບເໝືອນພະຍາຄຣຸດທີ່ດື່ມນ້ຳມັນພະຍານາກແລ້ວຢືນນິ້ງຢູ່, ໂອ້! ຄວາມເສຍປະໂຫຍດມີແກ່ເຮົາແທ້ໆ' ດັ່ງນີ້. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຣາຊາຊົງມີພຣະດຳຣິຢ່າງນີ້ວ່າ 'ໝໍຊີວົກເປັນອຸປະຖາກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກພຸດທະເຈົ້າຜູ້ສະຫງົບລະງັບແລ້ວ, ຕົນເອງກໍເປັນຜູ້ສະຫງົບລະງັບຄືກັນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເຂົາຈຶ່ງນັ່ງນິ້ງເສີຍຢູ່ ປຽບເໝືອນພິກຂຸຜູ້ສົມບູນດ້ວຍວັດປະຕິບັດ, ຫາກເຮົາບໍ່ເລີ່ມເວົ້າກ່ອນ ເຂົາກໍຈັກບໍ່ເວົ້າ, ກໍເມື່ອຊ້າງຢຽບຢູ່ນັ້ນ ພຶງຈັບເອົາຕີນຂອງຊ້າງນັ້ນເອງ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ເລີ່ມປຶກສາຫາລືກັບໝໍຊີວົກນັ້ນດ້ວຍພຣະອົງເອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອະຖະ ໂຂ ຣາຊາ' ດັ່ງນີ້. ໃນບົດນັ້ນ ບົດວ່າ 'ກິມ ຕຸນຫີ' ຄື ຍ້ອນເຫດໃດຈຶ່ງນິ້ງເສີຍຢູ່. ປາກຂອງພວກອາມາດເຫຼົ່ານີ້ ຜູ້ກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງສະມະນະຜູ້ເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງຕົນໆ ຍ່ອມບໍ່ພໍ. ພຣະຣາຊາຊົງຖາມວ່າ 'ສະມະນະຜູ້ເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງເຈົ້າ ບໍ່ມີເໝືອນຢ່າງພວກອາມາດເຫຼົ່ານີ້ຫຼື? ເຈົ້າເປັນຄົນຍາກຈົນຫຼື? ບິດາຂອງເຮົາບໍ່ໄດ້ມອບຄວາມເປັນໃຫຍ່ໃຫ້ແກ່ເຈົ້າຫຼື? ຫຼືວ່າເຈົ້າເປັນຜູ້ບໍ່ມີສັດທາ?' ດັ່ງນີ້.

ตโต ชีวกสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ ราชา มํ กุลูปกสมณสฺส คุณํ กถาเปติ, น ทานิ เม ตุณฺหีภาวสฺส กาโล, ยถา โข ปนิเม ราชานํ วนฺทิตฺวา นิสินฺนาว อตฺตโน กุลูปกสมณานํ คุณํ กถยึสุ, น มยฺหํ เอวํ สตฺถุคุเณ กเถตุํ ยุตฺต’’นฺติ อุฏฺฐายาสนา ภควโต วิหาราภิมุโข ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคเหตฺวา – ‘‘มหาราช, มา มํ เอวํ จินฺตยิตฺถ, ‘อยํ ยํ วา ตํ วา สมณํ อุปสงฺกมตี’ติ, มม สตฺถุโน หิ มาตุกุจฺฉิโอกฺกมเน, มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเน, มหาภินิกฺขมเน, สมฺโพธิยํ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน จ, ทสสหสฺสิโลกธาตุ กมฺปิตฺถ, เอวํ ยมกปาฏิหาริยํ อกาสิ, เอวํ เทโวโรหณํ, อหํ สตฺถุโน คุเณ กถยิสฺสามิ, เอกคฺคจิตฺโต สุณ, มหาราชา’’ติ วตฺวา – ‘‘อยํ เทว, ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตํ โข ปน ภควนฺตนฺติ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ, ตสฺส โข ปน ภควโตติ อตฺโถ. กลฺยาโณติ กลฺยาณคุณสมนฺนาคโต, เสฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเยว. ถุติโฆโส วา. อพฺภุคฺคโตติ สเทวกํ โลกํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อุคฺคโต. กินฺติ? ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… ภควา’’ติ.

ຈາກນັ້ນ ໝໍຊີວົກຈຶ່ງມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພຣະຣາຊານີ້ ຊົງປາຖະໜາໃຫ້ເຮົາກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງສະມະນະຜູ້ເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງຕົນ, ບັດນີ້ ບໍ່ແມ່ນເວລາທີ່ເຮົາຈັກນິ້ງເສີຍຢູ່ແລ້ວ, ແຕ່ພວກອາມາດເຫຼົ່ານີ້ ພຽງແຕ່ຖວາຍບັງຄົມພຣະຣາຊາແລ້ວນັ່ງຢູ່ ກໍກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງຄູຜູ້ເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງຕົນ, ການທີ່ເຮົາຈັກກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງພຣະສາດສະດາຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງລຸກຂຶ້ນຈາກອາສະນະ ປິ່ນໜ້າໄປທາງພຣະວິຫານຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລ້ວຖວາຍບັງຄົມດ້ວຍເບນຈະປະດິດສະຖານ, ປະນົມມືອັນຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍການປະຊຸມກັນແຫ່ງເລັບມືທັງສິບໄວ້ເໜືອຫົວ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ ຂໍພຣະອົງຢ່າຊົງດຳຣິແກ່ຂ້າພະອົງຢ່າງນີ້ວ່າ "ໝໍຊີວົກນີ້ ເຂົ້າໄປຫາສະມະນະຮູບໃດຮູບໜຶ່ງ" ດັ່ງນີ້ເລີຍ, ເພາະວ່າ ໃນເວລາທີ່ພຣະສາດສະດາຂອງຂ້າພະອົງ ສະເດັດລົງສູ່ພຣະຄັນຂອງພຣະມານດາ, ໃນເວລາປະສູດຈາກພຣະຄັນຂອງພຣະມານດາ, ໃນເວລາສະເດັດອອກມະຫາພິເນດສະກົມ, ໃນເວລາຕຣັສຮູ້, ແລະໃນເວລາສະແດງທັມມະຈັກກັປປະວັດຕະນະສູດ, ໝື່ນໂລກທາດກໍໄດ້ຫວັ່ນໄຫວສັ່ນສະເທືອນ, ພຣະອົງໄດ້ຊົງກະທຳຍົມມະກະປະຕິຫານຢ່າງນີ້, ໄດ້ສະເດັດລົງຈາກເທວະໂລກຢ່າງນີ້, ຂ້າພະອົງຈັກກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງພຣະສາດສະດາ, ຂໍມະຫາຣາດຈົ່ງມີພຣະໄທຕັ້ງໝັ້ນຟັງເຖີດ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ສົມມຸດຕິເທບ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານີ້ ເປັນພຣະອໍຣະຫັນ ຕຣັສຮູ້ຊອບໄດ້ໂດຍພຣະອົງເອງ...' ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'ຕັງ ໂຂ ປະນະ ພະຄະວັນຕັງ' ເປັນອຸປະໂຍຄະວະຈະນະ (ທຸຕິຍາວິພັດ) ໃນອັດອິດຖັມພູຕາຂະຍານະ, ມີອັດວ່າ 'ຕັສສະ ໂຂ ປະນະ ພະຄະວະໂຕ'. ບົດວ່າ 'ກັນລະຍາໂນ' ຄື ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄຸນອັນງາມ, ອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ປະເສີດສຸດ. ບົດວ່າ 'ກິດຕິສັດໂທ' ຄື ກິດຕິຄຸນນັ້ນເອງ, ຫຼືວ່າ ສຽງສັນເສີນ. ບົດວ່າ 'ອັບພຸດຄະໂຕ' ຄື ແຜ່ຄຸມໄປທົ່ວໂລກພ້ອມທັງເທວະໂລກ ແລ້ວຟຸ້ງຂຶ້ນໄປ. ຟຸ້ງຂຶ້ນໄປຢ່າງໃດ? ຄື ຟຸ້ງຂຶ້ນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ 'ອິຕິປິ ໂສ ພະຄະວາ ອະຣະຫັງ ສັມມາສັມພຸດໂທ...ເປ... ພະຄະວາ' ດັ່ງນີ້.

ตตฺรายํ ปทสมฺพนฺโธ – โส ภควา อิติปิ อรหํ อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… อิติปิ ภควาติ. อิมินา จ อิมินา จ การเณนาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อารกตฺตา อรีนํ, อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวาติ, อิเมหิ ตาว การเณหิ โส ภควา อรหนฺติ เวทิตพฺโพติอาทินา นเยน มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา สพฺพาเนว เจตานิ ปทานิ วิสุทฺธิมคฺเค พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานีติ ตโต เนสํ วิตฺถาโร คเหตพฺโพ.

ໃນພຣະບາລີ (ມີຄຳວ່າ ອິຕິປິ ໂສ ພະຄະວາ ເປັນຕົ້ນ) ນັ້ນ, ນີ້ຄືການເຊື່ອມໂຍງບົດ ຄື: ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນ ເປັນພຣະອໍຣະຫັນ ເພາະເຫດນີ້ໆ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນ ເປັນພຣະສັມມາສັມພຸດທະ ເພາະເຫດນີ້ໆ... ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນ ເປັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ເພາະເຫດນີ້ໆ. ຄຳວ່າ 'ອິຕິປິ' ນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຫດນີ້ ແລະ ເຫດນີ້. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນ ຄວນຊົງຊາບວ່າ ເປັນພຣະອໍຣະຫັນ ເພາະເຫດເຫຼົ່ານີ້ກ່ອນ ຄື: ເພາະຄວາມທີ່ຊົງຫ່າງໄກຈາກກິເລດ, ເພາະຄວາມທີ່ຊົງກຳຈັດສັດຕູ (ຄືກິເລດ), ເພາະຄວາມທີ່ຊົງຫັກກຳແຫ່ງສັງສາຣະຈັກ, ເພາະຄວາມທີ່ຊົງຄວນຮັບປັດໄຈມີຈີວອນເປັນຕົ້ນ, ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ມີທີ່ລັບໃນການເຮັດບາບ. ພຣະອາຈານຕັ້ງຫົວຂໍ້ (ມາຕິກາ) ໄວ້ດ້ວຍນັຍມີອາທິຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບົດທັງໝົດເຫຼົ່ານີ້ ໄດ້ຮັບການອະທິບາຍໂດຍລະອຽດໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ ໃນພຸດທານຸດສະຕິນິເທດ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວນຖືເອົາເນື້ອຄວາມໂດຍລະອຽດຈາກຄຳພີວິສຸດທິມັກນັ້ນເຖີດ.

ชีวโก ปน เอกเมกสฺส ปทสฺส อตฺถํ นิฏฺฐาเปตฺวา – ‘‘เอวํ, มหาราช, อรหํ มยฺหํ สตฺถา, เอวํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… เอวํ ภควา’’ติ วตฺวา – ‘‘ตํ, เทโว, ภควนฺตํ ปยิรุปาสตุ, อปฺเปว นาม เทวสฺส ตํ ภควนฺตํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ อาห. เอตฺถ จ ตํ เทโว ปยิรุปาสตูติ วทนฺโต ‘‘มหาราช, ตุมฺหาทิสานญฺหิ สเตนปิ สหสฺเสนปิ สตสหสฺเสนปิ ปุฏฺฐสฺส [Pg.134] มยฺหํ สตฺถุโน สพฺเพสํ จิตฺตํ คเหตฺวา กเถตุํ ถาโม จ พลญฺจ อตฺถิ, วิสฺสตฺโถ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺเฉยฺยาสิ มหาราชา’’ติ อาห.

ສ່ວນໝໍຊີວົກ ສະແດງເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດພຸດທະຄຸນແຕ່ລະບົດໃຫ້ຈົບແລ້ວ ຈຶ່ງກາບທູນວ່າ: 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ, ພຣະສາດສະດາຂອງຂ້າພະອົງ ເປັນພຣະອໍຣະຫັນ ເພາະເຫດຢ່າງນີ້, ເປັນພຣະສັມມາສັມພຸດທະ ເພາະເຫດຢ່າງນີ້... ເປັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ເພາະເຫດຢ່າງນີ້. ຂໍພຣະອົງຈົ່ງສະເດັດໄປເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນເຖີດ, ເມື່ອພຣະອົງສະເດັດໄປເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນ ບາງທີຈິດໃຈຂອງພຣະອົງຈະເfull້ອມໃສ.' ແລະໃນຄຳກາບທູນນັ້ນ ທີ່ກາບທູນວ່າ 'ຂໍພຣະອົງຈົ່ງສະເດັດໄປເຝົ້າເຖີດ' ນັ້ນ ໝໍຊີວົກກາບທູນວ່າ: 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ, ເພາະວ່າ ພຣະສາດສະດາຂອງຂ້າພະອົງ ເຖິງແມ່ນຈະຖືກຖາມໂດຍບຸກຄົນຜູ້ເຊັ່ນພຣະອົງ ເປັນຮ້ອຍ ເປັນພັນ ຫຼື ເປັນແສນກໍຕາມ ກໍຊົງມີກຳລັງ ແລະ ພຣະປັນຍາສາມາດທີ່ຈະກຳນົດຈິດໃຈຂອງຄົນທັງປວງແລ້ວຕອບໄດ້, ຂໍມະຫາຣາດຈົ່ງສະເດັດເຂົ້າໄປຫາຢ່າງແກ້ວຫານ (ປາສະຈາກຄວາມຢ້ານກົວ) ແລ້ວທູນຖາມເຖີດ.'

รญฺโญปิ ภควโต คุณกถํ สุณนฺตสฺส สกลสรีรํ ปญฺจวณฺณาย ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏํ อโหสิ. โส ตงฺขณญฺเญว คนฺตุกาโม หุตฺวา – ‘‘อิมาย โข ปน เวลาย มยฺหํ ทสพลสฺส สนฺติกํ คจฺฉโต น อญฺโญ โกจิ ขิปฺปํ ยานานิ โยเชตุํ สกฺขิสฺสติ อญฺญตฺร ชีวกา’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘เตน หิ, สมฺม ชีวก, หตฺถิยานานิ กปฺปาเปหี’’ติ อาห.

ເມື່ອພຣະຣາຊາຊົງສະດັບພຣະຄຸນນະກຖາ (ຄຳພັນລະນາພຸດທະຄຸນ) ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ພຣະວໍຣະກາຍທັງໝົດກໍຖືກປີຕິ ໕ ປະການ ແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວທັງສັບພາງກາຍໂດຍບໍ່ມີລະຫວ່າງ. ພຣະຣາຊານັ້ນຊົງມີພຣະຣາຊະປະສົງຈະສະເດັດໄປໃນຂະນະນັ້ນເອງ ແຕ່ຊົງດຳຣິວ່າ: 'ໃນເວລາຢ່າງນີ້ ເມື່ອເຮົາຈະໄປສູ່ສຳນັກຂອງພຣະທົດສະພົນ, ຄົນອື່ນໃດນອກຈາກໝໍຊີວົກ ຈະບໍ່ສາມາດຈັດຕຽມຍານພາຫະນະໄດ້ຢ່າງຮີບດ່ວນ', ຈຶ່ງຕັດວ່າ: 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ, ຊີວົກສະຫາຍຮັກ, ເຈົ້າຈົ່ງຈັດຕຽມຊ້າງຊົງ (ຫັດຖີຍານ) ເຖີດ.'

๑๕๘. ตตฺถ เตน หีติ อุยฺโยชนตฺเถ นิปาโต. คจฺฉ, สมฺม ชีวกาติ วุตฺตํ โหติ. หตฺถิยานานีติ อเนเกสุ อสฺสรถาทีสุ ยาเนสุ วิชฺชมาเนสุปิ หตฺถิยานํ อุตฺตมํ; อุตฺตมสฺส สนฺติกํ อุตฺตมยาเนเนว คนฺตพฺพนฺติ จ, อสฺสยานรถยานานิ สสทฺทานิ, ทูรโตว เตสํ สทฺโท สุยฺยติ, หตฺถิยานสฺส ปทานุปทํ คจฺฉนฺตาปิ สทฺทํ น สุณนฺติ. นิพฺพุตสฺส ปน โข ภควโต สนฺติเก นิพฺพุเตเหว ยาเนหิ คนฺตพฺพนฺติ จ จินฺตยิตฺวา หตฺถิยานานีติ อาห.

໑໕໘. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ເຕນະ ຫິ' ເປັນນິບາດໃນອັດຊັກຊວນ. ມີອະທິບາຍວ່າ 'ຈົ່ງໄປເຖີດ, ຊີວົກສະຫາຍຮັກ'. ທີ່ຕັດວ່າ 'ຫັດຖີຍານ' (ຊ້າງຊົງ) ນັ້ນ ເພາະຊົງດຳຣິວ່າ: 'ເຖິງແມ່ນຈະມີຍານພາຫະນະຫຼາຍຢ່າງ ເຊັ່ນ ມ້າ ແລະ ລົດມ້າ ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ຊ້າງຊົງກໍເປັນຍານທີ່ປະເສີດສຸດ; ການໄປສູ່ສຳນັກຂອງຜູ້ປະເສີດສຸດ ກໍຄວນໄປດ້ວຍຍານທີ່ປະເສີດສຸດເທົ່ານັ້ນ' ແລະ ຊົງດຳຣິວ່າ: 'ຍານມ້າ ແລະ ຍານລົດມ້ານັ້ນມີສຽງດັງ, ໄດ້ຍິນສຽງຂອງມັນແຕ່ໄກ, ສ່ວນຊ້າງຊົງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນຜູ້ທີ່ເດີນຕາມຫຼັງຮອຍຕີນຊ້າງໄປ ກໍບໍ່ໄດ້ຍິນສຽງ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ການໄປສູ່ສຳນັກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຜູ້ຊົງສະຫງົບກິເລດແລ້ວ ກໍຄວນໄປດ້ວຍຍານພາຫະນະທີ່ສະຫງົບງຽບ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຫັດຖີຍານ'.

ปญฺจมตฺตานิ หตฺถินิกาสตานีติ ปญฺจ กเรณุสตานิ. กปฺปาเปตฺวาติ อาโรหณสชฺชานิ กาเรตฺวา. อาโรหณียนฺติ อาโรหณโยคฺคํ, โอปคุยฺหนฺติ อตฺโถ. กึ ปเนส รญฺญา วุตฺตํ อกาสิ อวุตฺตนฺติ? อวุตฺตํ. กสฺมา? ปณฺฑิตตาย. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ราชา อิมาย เวลาย คจฺฉามีติ วทติ, ราชาโน จ นาม พหุปจฺจตฺถิกา. สเจ อนฺตรามคฺเค โกจิ อนฺตราโย โหติ, มมฺปิ ครหิสฺสนฺติ – ‘‘ชีวโก ราชา เม กถํ คณฺหาตีติ อกาเลปิ ราชานํ คเหตฺวา นิกฺขมตี’’ติ. ภควนฺตมฺปิ ครหิสฺสนฺติ ‘‘สมโณ โคตโม, ‘มยฺหํ กถา วตฺตตี’ติ กาลํ อสลฺลกฺเขตฺวาว ธมฺมํ กเถตี’’ติ. ตสฺมา ยถา เนว มยฺหํ, น ภควโต, ครหา อุปฺปชฺชติ; รญฺโญ จ รกฺขา สุสํวิหิตา โหติ, ตถา กริสฺสามี’’ติ.

ບົດວ່າ 'ປັນຈະມັດຕານิ ຫັດຖິນິກາສະຕານິ' ຄື ຊ້າງພັງ ໕ ຮ້ອຍເຊືອກ. ບົດວ່າ 'ກັປປາເປດວາ' ຄື ໃຫ້ຈັດຕຽມເຄື່ອງຂີ່ (ເຄື່ອງອານຊ້າງ). ບົດວ່າ 'ອາໂຣຫະນີຍັງ' ຄື ຊ້າງຊົງທີ່ຄວນແກ່ການຂີ່, ມີອະທິບາຍວ່າ ຊ້າງຊົງທີ່ສາມາດນຳສະເດັດໄປໄດ້ (ຫຼື ຊ້າງຊົງທີ່ປົກປ້ອງພຣະຣາຊາໄດ້). ຖ້າຖາມວ່າ 'ໝໍຊີວົກນີ້ໄດ້ເຮັດຕາມທີ່ພຣະຣາຊາຕັດ ຫຼື ເຮັດສິ່ງທີ່ພຣະຣາຊາບໍ່ໄດ້ຕັດ?' ຕອບວ່າ 'ເຮັດສິ່ງທີ່ພຣະຣາຊາບໍ່ໄດ້ຕັດ'. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີປັນຍາ (ສະຫຼາດສ່ອງໃສ). ໄດ້ຍິນວ່າ ໝໍຊີວົກນັ້ນມີຄວາມດຳຣິຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ພຣະຣາຊາຕັດວ່າ ເຮົາຈະໄປໃນເວລານີ້, ແຕ່ຂຶ້ນຊື່ວ່າພຣະຣາຊາທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີສັດຕູຫຼາຍ. ຫາກມີອັນຕະລາຍໃດໆ ເກີດຂຶ້ນໃນລະຫວ່າງທາງ, ເຂົາກໍຈະຕິຕຽນເຮົາວ່າ ໝໍຊີວົກຄິດວ່າ ພຣະຣາຊາເຊື່ອຟັງຄຳເວົ້າຂອງຕົນ ຈຶ່ງພາພຣະຣາຊາອອກໄປໃນເວລາທີ່ບໍ່ຄວນ. ແລະ ເຂົາກໍຈະຕິຕຽນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າອີກວ່າ ພຣະສະມະນະໂຄດົມ ຄິດວ່າ ທັມມະເທດສະນາຂອງເຮົາກຳລັງດຳເນີນໄປ ຈຶ່ງສະແດງທັມໂດຍບໍ່ກຳນົດເວລາ. ເພາະສະນັ້ນ, ເຮົາຈະເຮັດໂດຍວິທີທີ່ບໍ່ໃຫ້ມີຄຳຕິຕຽນແກ່ເຮົາ ແລະ ແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ທັງການຮັກສາຄວາມປອດໄພຂອງພຣະຣາຊາກໍຈະໄດ້ຮັບການຈັດຕຽມໄວ້ເປັນຢ່າງດີ.'

ตโต อิตฺถิโย นิสฺสาย ปุริสานํ ภยํ นาม นตฺถิ, ‘สุขํ อิตฺถิปริวุโต คมิสฺสามี’ติ ปญฺจ หตฺถินิกาสตานิ กปฺปาเปตฺวา ปญฺจ อิตฺถิสตานิ ปุริสเวสํ คาหาเปตฺวา – ‘‘อสิโตมรหตฺถา ราชานํ ปริวาเรยฺยาถา’’ติ วตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘อิมสฺส รญฺโญ อิมสฺมึ อตฺตภาเว มคฺคผลานํ [Pg.135] อุปนิสฺสโย นตฺถิ, พุทฺธา จ นาม อุปนิสฺสยํ ทิสฺวาว ธมฺมํ กเถนฺติ. หนฺทาหํ, มหาชนํ สนฺนิปาตาเปมิ, เอวญฺหิ สติ สตฺถา กสฺสจิเทว อุปนิสฺสเยน ธมฺมํ เทเสสฺสติ, สา มหาชนสฺส อุปการาย ภวิสฺสตี’’ติ. โส ตตฺถ ตตฺถ สาสนํ เปเสสิ, เภรึ จราเปสิ – ‘‘อชฺช ราชา ภควโต สนฺติกํ คจฺฉติ, สพฺเพ อตฺตโน วิภวานุรูเปน รญฺโญ อารกฺขํ คณฺหนฺตู’’ติ.

ຕໍ່ຈາກນັ້ນ, ໝໍຊີວົກດຳຣິວ່າ: 'ຂຶ້ນຊື່ວ່າຄວາມຢ້ານກົວຂອງພວກຜູ້ຊາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີເພາະອາໄສພວກແມ່ຍິງ, ເຮົາຈະໃຫ້ພຣະຣາຊາສະເດັດໄປຢ່າງສະບາຍ ໂດຍມີພວກແມ່ຍິງແວດລ້ອມ', ຈຶ່ງໃຫ້ຈັດຕຽມຊ້າງພັງ ໕ ຮ້ອຍເຊືອກ, ໃຫ້ພວກແມ່ຍິງ ໕ ຮ້ອຍຄົນແຕ່ງກາຍເປັນຊາຍ ແລ້ວສັ່ງວ່າ: 'ພວກເຈົ້າຈົ່ງຖືດາບ ແລະ ຫອກ ແວດລ້ອມພຣະຣາຊາໄວ້'. ແລ້ວຄິດອີກວ່າ: 'ພຣະຣາຊາອົງນີ້ ບໍ່ມີອຸປະນິສັຍແຫ່ງມັກແລະຜົນໃນອັດຕະພາບນີ້, ແລະ ຂຶ້ນຊື່ວ່າພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຊົງສະແດງທັມເມື່ອຊົງເຫັນອຸປະນິສັຍເທົ່ານັ້ນ. ເອົາເຖີດ, ເຮົາຈະປະຊຸມມະຫາຊົນ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ພຣະສາດສະດາຈະຊົງສະແດງທັມເພາະອາໄສອຸປະນິສັຍຂອງໃຜຄົນໜຶ່ງ (ໃນທີ່ປະຊຸມນັ້ນ), ພຣະທັມມະເທດສະນານັ້ນກໍຈະເປັນປະໂຫຍດແກ່ມະຫາຊົນ.' ໝໍຊີວົກນັ້ນຈຶ່ງສົ່ງຂ່າວສານ ແລະ ຕີກອງຮ້ອງປ່າວໄປໃນທີ່ນັ້ນໆວ່າ: 'ວັນນີ້ ພຣະຣາຊາຈະສະເດັດໄປສູ່ສຳນັກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ຂໍທຸກຄົນຈົ່ງຊ່ວຍກັນຮັກສາຄວາມປອດໄພໃຫ້ແກ່ພຣະຣາຊາ ຕາມສົມຄວນແກ່ຖານະຂອງຕົນເຖີດ.'

ตโต มหาชโน จินฺเตสิ – ‘‘ราชา กิร สตฺถุทสฺสนตฺถํ คจฺฉติ, กีทิสี วต โภ ธมฺมเทสนา ภวิสฺสติ, กึ โน นกฺขตฺตกีฬาย, ตตฺเถว คมิสฺสามา’’ติ. สพฺเพ คนฺธมาลาทีนิ คเหตฺวา รญฺโญ อาคมนํ อากงฺขมานา มคฺเค อฏฺฐํสุ. ชีวโกปิ รญฺโญ ปฏิเวเทสิ – ‘‘กปฺปิตานิ โข เต, เทว, หตฺถิยานานิ, ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญสี’’ติ. ตตฺถ ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญสีติ อุปจารวจนเมตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ยํ ตยา อาณตฺตํ, ตํ มยา กตํ, อิทานิ ตฺวํ ยสฺส คมนสฺส วา อคมนสฺส วา กาลํ มญฺญสิ, ตเทว อตฺตโน รุจิยา กโรหี’’ติ.

ເພາະເຫດນັ້ນ ມະຫາຊົນຈຶ່ງຄິດວ່າ: 'ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຣາຊາຈະສະເດັດໄປເພື່ອເຝົ້າພຣະສາດສະດາ, ທ່ານເອີຍ, ພຣະທັມມະເທດສະນາຈະເປັນຢ່າງໃດໜໍ? ປະໂຫຍດອັນໃດດ້ວຍການຫຼິ້ນມະໂຫຣະສົບຂອງພວກ ເຮົາ, ພວກ ເຮົາຈະໄປໃນທີ່ນັ້ນເອງ.' ທຸກຄົນຕ່າງຖືເອົາເຄື່ອງຫອມ ແລະ ດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ ຢືນລໍຖ້າການສະເດັດມາຂອງພຣະຣາຊາຢູ່ຕາມຫົນທາງ. ສ່ວນໝໍຊີວົກກໍກາບທູນພຣະຣາຊາວ່າ: 'ຂ້າແຕ່ພຣະອົງ, ຊ້າງຊົງທັງຫຼາຍຈັດຕຽມໄວ້ແລ້ວ, ຂໍພຣະອົງຊົງກຳນົດເວລາ (ສະເດັດ) ໃນບັດນີ້ເຖີດ.' ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ຍັດສະ ດານິ ກາລັງ ມັນຍະສິ' ນີ້ ເປັນພຽງຄຳກາບທູນຕາມທຳນຽມ (ອຸປະຈາຣະວະຈະນະ). ມີອະທິບາຍວ່າ: 'ສິ່ງໃດທີ່ພຣະອົງຊົງສັ່ງໄວ້, ຂ້າພະອົງໄດ້ເຮັດແລ້ວ, 在ບັດນີ້ ພຣະອົງຊົງຊາບເວລາແຫ່ງການສະເດັດໄປ ຫຼື ບໍ່ສະເດັດໄປໃດ, ຂໍຈົ່ງຊົງເຮັດສິ່ງນັ້ນຕາມພຣະຣາຊະປະສົງຂອງພຣະອົງເຖີດ.'

๑๕๙. ปจฺเจกา อิตฺถิโยติ ปาฏิเยกฺกา อิตฺถิโย, เอเกกิสฺสา หตฺถินิยา เอเกกํ อิตฺถินฺติ วุตฺตํ โหติ. อุกฺกาสุ ธาริยมานาสูติ ทณฺฑทีปิกาสุ ธาริยมานาสุ. มหจฺจ ราชานุภาเวนาติ มหตา ราชานุภาเวน. มหจฺจาติปิ ปาฬิ, มหติยาติ อตฺโถ, ลิงฺควิปริยาโย เอส. ราชานุภาโว วุจฺจติ ราชิทฺธิ. กา ปนสฺส ราชิทฺธิ? ติโยชนสตานํ ทฺวินฺนํ มหารฏฺฐานํ อิสฺสริยสิรี. ตสฺส หิ อสุกทิวสํ ราชา ตถาคตํ อุปสงฺกมิสฺสตีติ ปฐมตรํ สํวิทหเน อสติปิ ตงฺขณญฺเญว ปญฺจ อิตฺถิสตานิ ปุริสเวสํ คเหตฺวา ปฏิมุกฺกเวฐนานิ อํเส อาสตฺตขคฺคานิ มณิทณฺฑโตมเร คเหตฺวา นิกฺขมึสุ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ปจฺเจกา อิตฺถิโย อาโรเปตฺวา’’ติ.

໑໕໙. ບົດວ່າ 'ປັດເຈກາ ອິດຖິໂຍ' ຄື ພວກແມ່ຍິງແຍກກັນເປັນຄົນໆ, ມີອະທິບາຍວ່າ ແມ່ຍິງຄົນໜຶ່ງຕໍ່ຊ້າງພັງເຊືອກໜຶ່ງ. ບົດວ່າ 'ອຸກກາສຸ ທາຣิຍະມານາສຸ' ຄື ເມື່ອຄົບໄຟ (ໄຕ້ໄຟມີດອກ) ຖືກຖືຢູ່. ບົດວ່າ 'ມະຫັດຈະ ຣາຊານຸພາເວນະ' ຄື ດ້ວຍພຣະຣາຊານຸພາບອັນຍິ່ງໃຫຍ່. ບົດວ່າ 'ມະຫັດຈາ' ກໍມີໃນພຣະບາລີ, ມີອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍອານຸພາບອັນຍິ່ງໃຫຍ່ (ມະຫະຕິຍາ), ນີ້ເປັນການສະຫຼັບລິງ (ລິງຄະວິປະຣິຍາຍະ). ພຣະຣາຊານຸພາບນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ ຣາຊິດທິ (ຄວາມສຳເລັດອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງພຣະຣາຊາ). ກໍຣາຊິດທິຂອງພຣະຣາຊານັ້ນຄືແנວໃດ? ຄື ຄວາມເປັນໃຫຍ່ ແລະ ສະຫງ່າຣາສີໃນມະຫາຣັດທັງສອງ (ອັງຄະຣັດ ແລະ ມະຄະທະຣັດ) ເຊິ່ງມີອານາເຂດ ໓ ຮ້ອຍໂຍດ. ດ້ວຍວ່າ ເຖິງແມ່ນຈະບໍ່ມີການຈັດຕຽມໄວ້ກ່ອນວ່າ 'ໃນວັນນັ້ນ ພຣະຣາຊາຈະສະເດັດໄປເຝົ້າພຣະຕຖາຄົດ', ແຕ່ໃນຂະນະນັ້ນເອງ ພວກແມ່ຍິງ ໕ ຮ້ອຍຄົນກໍແຕ່ງກາຍເປັນຊາຍ, ໂພກຜ້າ, ສະພາຍດາບໄວ້ທີ່ບ່າ, ຖືຫອກດ່ຽມປະດັບແກ້ວມະນີ ແລ້ວອອກໄປ. ໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ 'ໃຫ້ພວກແມ່ຍິງຂຶ້ນຂີ່ຊ້າງແຍກກັນເປັນຄົນໆ'.

อปราปิ โสฬสสหสฺสขตฺติยนาฏกิตฺถิโย ราชานํ ปริวาเรสุํ. ตาสํ ปริยนฺเต ขุชฺชวามนกกิราตาทโย. ตาสํ ปริยนฺเต อนฺเตปุรปาลกา วิสฺสาสิกปุริสา. เตสํ ปริยนฺเต วิจิตฺรเวสวิลาสิโน สฏฺฐิสหสฺสมตฺตา มหามตฺตา. เตสํ ปริยนฺเต วิวิธาลงฺการปฏิมณฺฑิตา นานปฺปการอาวุธหตฺถา [Pg.136] วิชฺชาธรตรุณา วิย นวุติสหสฺสมตฺตา รฏฺฐิยปุตฺตา. เตสํ ปริยนฺเต สตคฺฆนิกานิ นิวาเสตฺวา ปญฺจสตคฺฆนิกานิ เอกํสํ กตฺวา สุนฺหาตา สุวิลิตฺตา กญฺจนมาลาทินานาภรณโสภิตา ทสสหสฺสมตฺตา พฺราหฺมณา ทกฺขิณหตฺถํ อุสฺสาเปตฺวา ชยสทฺทํ โฆสนฺตา คจฺฉนฺติ. เตสํ ปริยนฺเต ปญฺจงฺคิกานิ ตูริยานิ. เตสํ ปริยนฺเต ธนุปนฺติปริกฺเขโป. ตสฺส ปริยนฺเต หตฺถิฆฏา. หตฺถีนํ ปริยนฺเต คีวาย คีวํ ปหรมานา อสฺสปนฺติ. อสฺสปริยนฺเต อญฺญมญฺญํ สงฺฆฏฺฏนรถา. รถปริยนฺเต พาหาย พาหํ ปหรยมานา โยธา. เตสํ ปริยนฺเต อตฺตโน อตฺตโน อนุรูปาย อาภรณสมฺปตฺติยา วิโรจมานา อฏฺฐารส เสนิโย. อิติ ยถา ปริยนฺเต ฐตฺวา ขิตฺโต สโร ราชานํ น ปาปุณาติ, เอวํ ชีวโก โกมารภจฺโจ รญฺโญ ปริสํ สํวิทหิตฺวา อตฺตนา รญฺโญ อวิทูเรเนว คจฺฉติ – ‘‘สเจ โกจิ อุปทฺทโว โหติ, ปฐมตร รญฺโญ ชีวิตทานํ ทสฺสามี’’ติ. อุกฺกานํ ปน เอตฺตกานิ สตานิ วา สหสฺสานิ วาติ ปริจฺเฉโท นตฺถีติ เอวรูปึ ราชิทฺธึ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘มหจฺจราชานุภาเวน เยน ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวนํ, เตน ปายาสี’’ติ.

ພວກນາງຟ້ອນ (ນັກສະແດງ) ຜູ້ເປັນຂັດຕິຍະກັນຍາ ອີກ ໑໖,໐໐໐ ນາງ ກໍແວດລ້ອມພຣະຣາຊາ. ຖັດຈາກພວກນາງຟ້ອນເຫຼົ່ານັ້ນອອກໄປ ຄື ພວກຄົນຄ່ອມ, ຄົນເຕັ້ຍ, ຄົນປ່າ (ກິຣາຕະ) ເປັນຕົ້ນ. ຖັດຈາກພວກເຂົາອອກໄປ ຄື ພວກຄົນເຝົ້າພຣະຣາຊະວັງ ຜູ້ເປັນທີ່ໄວ້ວາງພຣະຣາຊະຫະລຶໄທ. ຖັດຈາກພວກເຂົາອອກໄປ ຄື ພວກອຳມາດໃຫຍ່ ປະມານ ໖໐,໐໐໐ ຄົນ ຜູ້ແຕ່ງກາຍຢ່າງງົດງາມວິຈິດ. ຖັດຈາກພວກອຳມາດໃຫຍ່ອອກໄປ ຄື ພວກຣັດຖິຍະບຸດ (ລູກຫຼານຊາວເມືອງ) ປະມານ ໙໐,໐໐໐ ຄົນ ຜູ້ປະດັບປະດາດ້ວຍເຄື່ອງອະລັງການຕ່າງໆ ຖືອາວຸດຫຼາກຫຼາຍຊະນິດ ປານດັ່ງພວກວິຊາທອນໜຸ່ມ. ຖັດຈາກພວກເຂົາອອກໄປ ຄື ພວກພຣາມ ປະມານ ໑໐,໐໐໐ ຄົນ ຜູ້ຊົງນຸ່ງຫົ່ມຜ້າລາຄາຮ້ອຍກາສາປະນະ, ຫົ່ມສະໄບຜ້າລາຄາຫ້າຮ້ອຍກາສາປະນະ, ອາບນ້ຳ ແລະ ທາເຄື່ອງຫອມເປັນຢ່າງດີ, ງົດງາມດ້ວຍເຄື່ອງປະດັບຕ່າງໆ ມີມາໄລທອງເປັນຕົ້ນ, ຕ່າງຍົກມືຂວາຂຶ້ນ ແລ້ວເປັ່ງສຽງໄຊໂຍ (ຊະຍະສັບ) ເດີນຕາມໄປ. ຖັດຈາກພວກພຣາມອອກໄປ ຄື ພວກປະໂຄມດົນຕີມີອົງ ໕. ຖັດຈາກພວກເຂົາອອກໄປ ຄື ກອງທະຫານທະນູແວດລ້ອມເປັນແຖວ. ຖັດຈາກກອງທະຫານທະນູອອກໄປ ຄື ກອງທັບຊ້າງ. ຖັດຈາກກອງທັບຊ້າງອອກໄປ ຄື ກອງທັບມ้า ທີ່ເດີນບຽດສຽດກັນຈົນຄໍຊົນຄໍ. ຖັດຈາກກອງທັບມ้าອອກໄປ ຄື ກອງທັບລົດ ທີ່ແລ່ນບຽດສຽດກັນ. ຖັດຈາກກອງທັບລົດອອກໄປ ຄື ກອງທະຫານຮາບ ທີ່ເດີນບຽດສຽດກັນຈົນບ່າຊົນບ່າ. ຖັດຈາກກອງທະຫານຮາບອອກໄປ ຄື ພວກພໍ່ຄ້າ ແລະ ຊ່າງຝີມື ໑໘ ກຸ່ມ ຜູ້ຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍເຄື່ອງປະດັບອັນສົມຄວນແກ່ຖານະຂອງຕົນ. ໝໍຊີວົກໂກມາຣະພັດ ຈັດແຈງບໍລິວານຂອງພຣະຣາຊາຢ່າງນີ້ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ລູກທະນູທີ່ຍິງມາຈາກພາຍນອກ ສາມາດເຂົ້າໄປເຖິງພຣະຣາຊາໄດ້, ສ່ວນຕົນເອງກໍເດີນໄປໃນທີ່ບໍ່ໄກຈາກພຣະຣາຊາ ດ້ວຍຄິດວ່າ: 'ຫາກມີອັນຕະລາຍໃດໆ ເກີດຂຶ້ນ, ເຮົາຈະສະຫຼະຊີວິດເພື່ອປົກປ້ອງພຣະຣາຊາກ່ອນ.' ສ່ວນຄົບໄຟທັງຫຼາຍນັ້ນ ບໍ່ມີການກຳນົດນັບວ່າເປັນຮ້ອຍ ຫຼື ເປັນພັນ, ໝາຍເຖິງຣາຊິດທິ (ຄວາມສຳເລັດອັນຍິ່ງໃຫຍ່) ຢ່າງນີ້ ທີ່ພຣະອານົນເຖຣະກ່າວໄວ້ວ່າ: 'ດ້ວຍພຣະຣາຊານຸພາບອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ສະເດັດໄປສູ່ສວນມ່ວງຂອງໝໍຊີວົກໂກມາຣະພັດ.'

อหุเทว ภยนฺติ เอตฺถ จิตฺตุตฺราสภยํ, ญาณภยํ, อารมฺมณภยํ, โอตฺตปฺปภยนฺติ จตุพฺพิธํ ภยํ, ตตฺถ ‘‘ชาตึ ปฏิจฺจ ภยํ ภยานก’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตํ จิตฺตุตฺราสภยํ นาม. ‘‘เตปิ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เยภุยฺเยน ภยํ สํเวคํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๘) เอวมาคตํ ญาณภยํ นาม. ‘‘เอตํ นูน ตํ ภยเภรวํ อาคจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๙) เอตฺถ วุตฺตํ อารมฺมณภยํ นาม.

ໃນບົດວ່າ 'ອະຫຸເທວະ ພະຍັງ' ນີ້, ຄວາມຢ້ານ (ໄພ) ມີ ໔ ປະການ ຄື: ຈິດຕຸຕຣາສະພະຍະ (ຄວາມຢ້ານກົວທາງຈິດ), ຍານະພະຍະ (ຄວາມຢ້ານດ້ວຍປັນຍາ), ອາຣັມມະນະພະຍະ (ຄວາມຢ້ານເພາະອາຣົມ), ແລະ ໂອດຕັບປະພະຍະ (ຄວາມຢ້ານເພາະຄວາມສະດຸ້ງກົວຕໍ່ບາບ). ໃນຄວາມຢ້ານ ໔ ປະການນັ້ນ, ຄວາມຢ້ານທີ່ຕັດໄວ້ໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ 'ຄວາມຢ້ານອັນເປັນຕາສະດຸ້ງກົວ ເພາະອາໄສຊາດ (ການເກີດ)' ນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ ຈິດຕຸຕຣາສະພະຍະ. ຄວາມຢ້ານທີ່ມາຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຖິງແມ່ນເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ເມື່ອໄດ້ຟັງທັມມະເທດສະນາຂອງພຣະຕຖາຄົດ ກໍຍ່ອມເຖິງຄວາມຢ້ານ ຄວາມສັງເວດ ແລະ ຄວາມສະດຸ້ງກົວໂດຍສ່ວນຫຼາຍ' ນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ ຍານະພະຍະ. ຄວາມຢ້ານທີ່ຕັດໄວ້ໃນບົດນີ້ວ່າ 'ໄພ ແລະ ຄວາມສະດຸ້ງກົວນັ້ນ ຍ່ອຍມາເຖິງແນ່ນອນ' ນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ ອາຣັມມະນະພະຍະ.

‘‘ภีรุํ ปสํสนฺติ, น หิ ตตฺถ สูรํ;

ภยา หิ สนฺโต, น กโรนฺติ ปาป’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๓๓);

'ສັດຕະບຸຣຸດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມສັນເສີນຜູ້ຢ້ານກົວ (ຕໍ່ບາບ), ບໍ່ໄດ້ສັນເສີນຜູ້ກ້າຫານ (ໃນການເຮັດບາບ) ໃນໂລກນີ້; ເພາະວ່າ ສັດຕະບຸຣຸດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດບາບ ເພາະຄວາມຢ້ານກົວ (ຕໍ່ບາບ).'

อิทํ โอตฺตปฺปภยํ นาม. เตสุ อิธ จิตฺตุตฺราสภยํ, อหุ อโหสีติ อตฺโถ. ฉมฺภิตตฺตนฺติ ฉมฺภิตสฺส ภาโว. สกลสรีรจลนนฺติ อตฺโถ. โลมหํโสติ โลมหํสนํ, อุทฺธํ ฐิตโลมตาติ อตฺโถ. โส ปนายํ โลมหํโส ธมฺมสฺสวนาทีสุ ปีติอุปฺปตฺติกาเล ปีติยาปิ โหติ[Pg.137]. ภีรุกชาติกานํ สมฺปหารปิสาจาทิทสฺสเนสุ ภเยนาปิ. อิธ ภยโลมหํโสติ เวทิตพฺโพ.

ນີ້ເອີ້ນວ່າ ໂອດຕັບປະພະຍະ. ໃນຄວາມຢ້ານເຫຼົ່ານັ້ນ, ໃນບົດນີ້ ໝາຍເຖິງ ຈິດຕຸຕຣາສະພະຍະ, ບົດວ່າ 'ອະຫຸ' ມີອະທິບາຍວ່າ ໄດ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ບົດວ່າ 'ສັມພິຕັດຕັງ' ຄື ຄວາມເປັນຜູ້ສະດຸ້ງກົວ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມສັ່ນສະທ້ານໄປທົ່ວທັງຄີງ. ບົດວ່າ 'ໂລມະຫັງໂສ' ຄື ຄວາມຂົນລຸກຂົນຊັນ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມທີ່ຂົນຕັ້ງຊັນຂຶ້ນເທິງ. ກໍຄວາມຂົນລຸກຂົນຊັນນັ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໄດ້ເພາະປີຕິ ໃນເວລາຟັງທັມເປັນຕົ້ນ, ແລະ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໄດ້ເພາະຄວາມຢ້ານກົວ ໃນເວລາທີ່ຄົນຂີ້ຢ້ານເຫັນການຕໍ່ສູ້ ຫຼື ເຫັນຜີປີສາດເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຄວນຊາບວ່າ ເປັນຄວາມຂົນລຸກຂົນຊັນເພາະຄວາມຢ້ານກົວ.

กสฺมา ปเนส ภีโตติ? อนฺธกาเรนาติ เอเก วทนฺติ. ราชคเห กิร ทฺวตฺตึส มหาทฺวารานิ, จตุสฏฺฐิ ขุทฺทกทฺวารานิ. ชีวกสฺส อมฺพวนํ ปาการสฺส จ คิชฺฌกูฏสฺส จ อนฺตรา โหติ. โส ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา ปพฺพตจฺฉายาย ปาวิสิ, ตตฺถ ปพฺพตกูเฏน จนฺโท ฉาทิโต, ปพฺพตจฺฉายาย จ รุกฺขจฺฉายาย จ อนฺธการํ อโหสีติ, ตมฺปิ อการณํ. ตทา หิ อุกฺกานํ สตสหสฺสานมฺปิ ปริจฺเฉโท นตฺถิ.

ກໍເພາະເຫດໃດ ພຣະຣາຊານີ້ຈຶ່ງຊົງຢ້ານກົວ? ພຣະອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ: 'ເພາະຄວາມມືດ'. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເມືອງຣາຊະຄຶ ມີປະຕູໃຫຍ່ ໓໒ ປະຕູ, ປະຕູນ້ອຍ ໖໔ ປະຕູ. ສວນມ່ວງຂອງໝໍຊີວົກ ຕັ້ງຢູ່ລະຫວ່າງກຳແພງເມືອງກັບພູຄິດຊະກູດ. ພຣະຣາຊານັ້ນສະເດັດອອກທາງປະຕູທິດຕາເວັນອອກ ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າສູ່ຮົ່ມພູ, ໃນທີ່ນັ້ນ ຍອດພູໄດ້ບັງແສງຈັນໄວ້, ແລະ ເພາະຮົ່ມພູ ແລະ ຮົ່ມໄມ້ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມມືດ. ແຕ່ຄຳເວົ້ານັ້ນກໍບໍ່ມີເຫດຜົນ. ເພາະວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ບໍ່ມີການກຳນົດນັບຄົບໄຟ ເຖິງແມ່ນເປັນແສນດວງ.

อยํ ปน อปฺปสทฺทตํ นิสฺสาย ชีวเก อาสงฺกาย ภีโต. ชีวโก กิรสฺส อุปริปาสาเทเยว อาโรเจสิ – ‘‘มหาราช อปฺปสทฺทกาโม ภควา, อปฺปสทฺเทเนว อุปสงฺกมิตพฺโพ’’ติ. ตสฺมา ราชา ตูริยสทฺทํ นิวาเรสิ. ตูริยานิ เกวลํ คหิตมตฺตาเนว โหนฺติ, วาจมฺปิ อุจฺจํ อนิจฺฉารยมานา อจฺฉราสญฺญาย คจฺฉนฺติ. อมฺพวเนปิ กสฺสจิ ขิปิตสทฺโทปิ น สุยฺยติ. ราชาโน จ นาม สทฺทาภิรตา โหนฺติ. โส ตํ อปฺปสทฺทตํ นิสฺสาย อุกฺกณฺฐิโต ชีวเกปิ อาสงฺกํ อุปฺปาเทสิ. ‘‘อยํ ชีวโก มยฺหํ อมฺพวเน อฑฺฒเตฬสานิ ภิกฺขุสตานี’’ติ อาห. เอตฺถ จ ขิปิตสทฺทมตฺตมฺปิ น สุยฺยติ, อภูตํ มญฺเญ, เอส วญฺเจตฺวา มํ นครโต นีหริตฺวา ปุรโต พลกายํ อุปฏฺฐเปตฺวา มํ คณฺหิตฺวา อตฺตนา ฉตฺตํ อุสฺสาเปตุกาโม. อยญฺหิ ปญฺจนฺนํ หตฺถีนํ พลํ ธาเรติ. มม จ อวิทูเรเนว คจฺฉติ, สนฺติเก จ เม อาวุธหตฺโถ เอกปุริโสปิ นตฺถิ. อโห วต เม อนตฺโถ’’ติ. เอวํ ภายิตฺวา จ ปน อภีโต วิย สนฺธาเรตุมฺปิ นาสกฺขิ. อตฺตโน ภีตภาวํ ตสฺส อาวิ อกาสิ. เตน วุตฺตํ. ‘‘อถ โข ราชา…เป… น นิคฺโฆโส’’ติ. ตตฺถ สมฺมาติ วยสฺสาภิลาโป เอส, กจฺจิ มํ วยสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. น ปลมฺเภสีติ ยํ นตฺถิ ตํ อตฺถีติ วตฺวา กจฺจิ มํ น วิปฺปลมฺภยสิ. นิคฺโฆโสติ กถาสลฺลาปนิคฺโฆโส.

ແຕ່ພະຣາຊານີ້ (ພະເຈົ້າອະຊາດສັດຕູ) ຊົງອາໄສຄວາມງຽບສະຫງັດນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງລະແວງສົງໄສໃນໝໍຊີວົກ ແລະຊົງຢ້ານກົວ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໝໍຊີວົກໄດ້ກາບທູນພະອົງຕັ້ງແຕ່ຢູ່ເທິງຜາສາດວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງພໍພະໄທໃນຄວາມງຽບສະຫງັດ ຄວນເຂົ້າໄປເຝົ້າດ້ວຍສຽງເບົາເທົ່ານັ້ນ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຣາຊາຈຶ່ງຊົງຫ້າມສຽງດົນຕີ. ເຄື່ອງດົນຕີທັງຫຼາຍເປັນພຽງແຕ່ຖືກຖືໄວ້ເທົ່ານັ້ນ (ບໍ່ມີການເສບດົນຕີ), ແມ່ນແຕ່ສຽງເວົ້າກໍບໍ່ອອກສຽງດັງ ພວກເຂົາເດີນທາງໄປດ້ວຍການໃຫ້ສັນຍານດ້ວຍການດີດນິ້ວມື. ແມ່ນແຕ່ໃນສວນມ່ວງ ສຽງຈາມຂອງໃຜຜູ້ໜຶ່ງກໍບໍ່ໄດ້ຍິນ. ແລະທຳມະດາວ່າ ພະຣາຊາທັງຫຼາຍຍ່ອມຊົງຍິນດີໃນສຽງດັງ. ພະຣາຊານັ້ນຊົງອາໄສຄວາມງຽບສະຫງັດນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງເບື່ອໜ່າຍ (ກະວົນກະວາຍ) ແລະຊົງເກີດຄວາມລະແວງສົງໄສໃນໝໍຊີວົກ. ໝໍຊີວົກນີ້ໄດ້ກ່າວວ່າ 'ໃນສວນມ່ວງຂອງຂ້າພະເຈົ້າມີພະພິກຂຸສົງພັນສອງຮ້ອຍຫ້າສິບຮູບ'. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ແມ່ນແຕ່ສຽງຈາມກໍບໍ່ໄດ້ຍິນ, ເຫັນຈະເປັນເລື່ອງບໍ່ຈິງ, ໝໍຊີວົກນີ້ຄົງຈະຫຼອກລວງເຮົາ ນຳເຮົາອອກມາຈາກພະນະຄອນ ແລ້ວຕັ້ງກອງກຳលັງທະຫານໄວ້ທາງໜ້າ ເພື່ອຈັບເຮົາ ແລ້ວຕົນເອງປາດຖະໜາຈະຍົກສະເຫວດຕະສັດຂຶ້ນຄອງຣາດເອງ. ເພາະວ່າ ໝໍຊີວົກນີ້ມີກຳລັງເທົ່າກັບຊ້າງຫ້າເຊືອກ. ແລະຍັງເດີນໄປໃນທີ່ບໍ່ໄກຈາກເຮົາ, ສ່ວນຜູ້ຊາຍທີ່ຖືອາວຸດຢູ່ໃກ້ເຮົາແມ່ນແຕ່ຄົນດຽວກໍບໍ່ມີ. ໂອ້ ຄວາມຈิບຫາຍຄົງຈະມີແກ່ເຮົາເປັນແນ່. ເມື່ອຊົງຢ້ານກົວຢ່າງນີ້ແລ້ວ ກໍບໍ່ສາມາດຈະຊົງຂົ່ມພະໄທເຮັດຄືກັບວ່າບໍ່ຢ້ານກົວໄດ້, ຈຶ່ງຊົງສະແດງຄວາມຢ້ານກົວຂອງພະອົງໃຫ້ໝໍຊີວົກນັ້ນເຫັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ (ພະອານົນເຖຣະ) ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອະຖະ ໂຂ ຣาຊາ...ເປ... ນະ ນິກໂຄໂສ' (ຄັ້ງນັ້ນ ພະຣາຊາ... ບໍ່ມີສຽງອຶກກະທຶກ). ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'ສັມມະ' ເປັນຄຳຮ້ອງເອີ້ນຜູ້ທີ່ມີໄວສະເໝີກັນ ຫຼືຮ້ອງເອີ້ນສະຫາຍ, ມີອະທິບາຍວ່າ 'ແນ່ສະຫາຍ ເຮົາ...'. ບົດວ່າ 'ນະ ປະລັມເພສິ' ມີອະທິບາຍວ່າ 'ທ່ານບໍ່ໄດ້ຫຼອກລວງເຮົາ ໂດຍກ່າວວ່າ ມີພະສົງພັນສອງຮ້ອຍຫ້າສິບຮູບ ທັງໆທີ່ບໍ່ມີຢູ່ຈິງບໍ?'. ບົດວ່າ 'ນິກໂຄໂສ' ໄດ້ແກ່ ສຽງດັງແຫ່ງການເຈລະຈາປາໄສ.

มา ภายิ, มหาราชาติ ชีวโก – ‘‘อยํ ราชา มํ น ชานาติ ‘นายํ ปรํ ชีวิตา โวโรเปตี’ติ; สเจ โข ปน นํ น อสฺสาเสสฺสามิ, วินสฺเสยฺยา’’ติ [Pg.138] จินฺตยิตฺวา ทฬฺหํ กตฺวา สมสฺสาเสนฺโต ‘‘มา ภายิ มหาราชา’’ติ วตฺวา ‘‘น ตํ เทวา’’ติอาทิมาห. อภิกฺกมาติ อภิมุโข กม คจฺฉ, ปวิสาติ อตฺโถ. สกึ วุตฺเต ปน ทฬฺหํ น โหตีติ ตรมาโนว ทฺวิกฺขตฺตุํ อาห. เอเต มณฺฑลมาเฬ ทีปา ฌายนฺตีติ มหาราช, โจรพลํ นาม น ทีเป ชาเลตฺวา ติฏฺฐติ, เอเต จ มณฺฑลมาเฬ ทีปา ชลนฺติ. เอตาย ทีปสญฺญาย ยาหิ มหาราชาติ วทติ.

ບົດວ່າ 'ມາ ພາຍິ, ມະຫາຣາຊາ' (ຢ່າຢ້ານເລີຍ ມະຫາຣາດ) ຄວາມວ່າ ໝໍຊີວົກຄິດວ່າ 'ພະຣາຊານີ້ບໍ່ຊົງຊາບວ່າ ເຮົາ (ເປັນພະໂສດາບັນແລ້ວ) ຍ່ອມບໍ່ປົງຊີວິດສັດອື່ນ, ແຕ່ຖ້າເຮົາບໍ່ປອບໂຍນພະອົງໃຫ້ຊົງເບົາພະໄທ ພະອົງກໍຈະຈິບຫາຍ' ຈຶ່ງເຮັດໃຈໃຫ້ເຂັ້ມແຂງ ແລ້ວປອບໂຍນວ່າ 'ຢ່າຢ້ານເລີຍ ມະຫາຣາດ' ແລ້ວກາບທູນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ສົມມຸດຕິເທບ ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນດອກ'. ບົດວ່າ 'ອະພິກກະມາ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຈົ່ງກ້າວໄປຂ້າງໜ້າ, ຈົ່ງເດີນໄປ, ຈົ່ງເຂົ້າໄປ. ແຕ່ເມື່ອກ່າວພຽງຄັ້ງດຽວ ຄວາມໝັ້ນໃຈຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະສະນັ້ນ ໝໍຊີວົກຈຶ່ງກ່າວສອງຄັ້ງດ້ວຍຄວາມຮີບຮ້ອນ. ບົດວ່າ 'ເອເຕ ມານດາລາມາເລ ທີປາ ຊາຍັນຕິ' (ປະທີບເຫຼົ່ານັ້ນກຳລັງຮຸ່ງເຮືອງຢູ່ໃນໂຮງກົມ) ຄວາມວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ ທຳມະດາວ່າກອງໂຈນຍ່ອມບໍ່ຈຸດປະທີບໄວ້ແລ້ວຢືນຢູ່, ແລະປະທີບເຫຼົ່ານີ້ກໍກຳລັງຮຸ່ງເຮືອງຢູ່ໃນໂຮງກົມ, ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ ຈົ່ງສະເດັດໄປດ້ວຍໝາຍກຳນົດແຫ່ງແສງປະທີບນີ້ເຖີດ' ໝໍຊີວົກກາບທູນຢ່າງນີ້.

สามญฺญผลปุจฺฉาวณฺณนา

ການພັນລະນາຄຳຖາມເລື່ອງສາມັນຍະຜົນ

๑๖๐. นาคสฺส ภูมีติ ยตฺถ สกฺกา หตฺถึ อภิรูฬฺเหน คนฺตุํ, อยํ นาคสฺส ภูมิ นาม. นาคา ปจฺโจโรหิตฺวาติ วิหารสฺส พหิทฺวารโกฏฺฐเก หตฺถิโต โอโรหิตฺวา. ภูมิยํ ปติฏฺฐิตสมกาลเมว ปน ภควโต เตโช รญฺโญ สรีรํ ผริ. อถสฺส ตาวเทว สกลสรีรโต เสทา มุจฺจึสุ, สาฏกา ปีเฬตฺวา อปเนตพฺพา วิย อเหสุํ. อตฺตโน อปราธํ สริตฺวา มหาภยํ อุปฺปชฺชิ. โส อุชุกํ ภควโต สนฺติกํ คนฺตุํ อสกฺโกนฺโต ชีวกํ หตฺเถ คเหตฺวา อารามจาริกํ จรมาโน วิย ‘‘อิทํ เต สมฺม ชีวก สุฏฺฐุ การิตํ อิทํ สุฏฺฐุ การิต’’นฺติ วิหารสฺส วณฺณํ ภณมาโน อนุกฺกเมน เยน มณฺฑลมาฬสฺส ทฺวารํ เตนุปสงฺกมิ, สมฺปตฺโตติ อตฺโถ.

໑໖໐. ບົດວ່າ 'ນາກັສສະ ພູມິ' ໄດ້ແກ່ ພື້ນທີ່ທີ່ບຸກຄົນຜູ້ຂີ່ຊ້າງສາມາດໄປໄດ້ ນີ້ຊື່ວ່າ ພື້ນທີ່ຂອງຊ້າງ. ບົດວ່າ 'ນາກາ ປັດໂຈໂຣຫິຕວา' ຄວາມວ່າ ສະເດັດລົງຈາກຊ້າງທີ່ຊຸ້ມປະຕູພາຍນອກພະວິຫານ. ແຕ່ໃນຂະນະດຽວກັນກັບທີ່ພະບາດຢຽບເຖິງພື້ນດິນນັ້ນເອງ ພະເດຊານຸພາບຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວພະວໍລະກາຍຂອງພະຣາຊາ. ລຳດັບນັ້ນ ໃນຂະນະນັ້ນເອງ ເຫື່ອທັງຫຼາຍກໍໄຫຼອອກຈາກພະວໍລະກາຍທັງສິ້ນຂອງພະອົງ, ຈົນເຮັດໃຫ້ສະຫຼອງພະອົງປຽກຊຸ່ມຄືກັບວ່າຈະຕ້ອງບິດອອກ. ເມື່ອຊົງລະນຶກເຖິງຄວາມຜິດຂອງພະອົງເອງ ກໍຊົງເກີດຄວາມຢ້ານກົວຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ. ພະອົງບໍ່ສາມາດຈະສະເດັດເຂົ້າໄປເຝົ້າພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າໂດຍກົງໄດ້ ຈຶ່ງຊົງຈັບພະຫັດຂອງໝໍຊີວົກໄວ້ ເຮັດຄືກັບວ່າກຳລັງສະເດັດປະພາດອຸທິຍານ ແລ້ວຊົງກ່າວຊົມເຊີຍພະວິຫານວ່າ 'ແນ່ສະຫາຍຊີວົກ ວິຫານນີ້ທ່ານສ້າງໄດ້ດີແທ້ໆ ວິຫານນີ້ສ້າງໄດ້ດີແທ້ໆ' ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າໄປໃກ້ທາງປະຕູໂຮງກົມໂດຍລຳດັບ, ຄຳວ່າ 'ສັມປັດໂຕ' (ເຖິງແລ້ວ) ເປັນອະທິບາຍໃນບົດນັ້ນ.

กหํ ปน สมฺมาติ กสฺมา ปุจฺฉีติ. เอเก ตาว ‘‘อชานนฺโต’’ติ วทนฺติ. อิมินา กิร ทหรกาเล ปิตรา สทฺธึ อาคมฺม ภควา ทิฏฺฐปุพฺโพ, ปจฺฉา ปน ปาปมิตฺตสํสคฺเคน ปิตุฆาตํ กตฺวา อภิมาเร เปเสตฺวา ธนปาลํ มุญฺจาเปตฺวา มหาปราโธ หุตฺวา ภควโต สมฺมุขีภาวํ น อุปคตปุพฺโพติ อสญฺชานนฺโต ปุจฺฉตีติ. ตํ อการณํ, ภควา หิ อากิณฺณวรลกฺขโณ อนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิโต ฉพฺพณฺณาหิ รสฺมีหิ สกลํ อารามํ โอภาเสตฺวา ตาราคณปริวุโต วิย ปุณฺณจนฺโท ภิกฺขุคณปริวุโต มณฺฑลมาฬมชฺเฌ นิสินฺโน, ตํ โก น ชาเนยฺย. อยํ ปน อตฺตโน อิสฺสริยลีลาย ปุจฺฉติ. ปกติ เหสา ราชกุลานํ, ยํ ชานนฺตาปิ อชานนฺตา วิย ปุจฺฉนฺติ. ชีวโก ปน ตํ สุตฺวา – ‘อยํ ราชา ปถวิยํ ฐตฺวา กุหึ ปถวีติ, นภํ อุลฺโลเกตฺวา กุหึ จนฺทิมสูริยาติ, สิเนรุมูเล ฐตฺวา [Pg.139] กุหึ สิเนรูติ วทมาโน วิย ทสพลสฺส ปุรโต ฐตฺวา กุหึ ภควา’ติ ปุจฺฉติ. ‘‘หนฺทสฺส ภควนฺตํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา ‘‘เอโส มหาราชา’’ติอาทิมาห. ปุรกฺขโตติ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนสฺส ปุรโต นิสินฺโน.

ບົດວ່າ 'ກະຫັງ ປະນະ ສັມມະ' (ແນ່ສະຫາຍ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າປະທັບຢູ່ໃສ) ຖາມວ່າ ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງຊົງຖາມຢ່າງນີ້? ກ່ອນອື່ນ ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ 'ເພາະບໍ່ຊົງຊາບ'. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະຣາຊານີ້ໃນເວລາທີ່ຍັງຊົງພະເຍົາ ເຄີຍສະເດັດມາເຝົ້າພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າພ້ອມກັບພະຣາຊະບິດາ, ແຕ່ພາຍຫຼັງ ເພາະຊົງຄົບຫາຄົນຊົ່ວເປັນມິດ ຈຶ່ງຊົງປົງພະຊົນພະຣາຊະບິດາ, ຊົງສົ່ງນາຍຂະມັງທະນູໄປ, ຊົງປ່ອຍຊ້າງທະນະປາລະ, ຈຶ່ງຊົງມີຄວາມຜິດອັນໃຫຍ່ຫຼວງ ແລະບໍ່ເຄີຍສະເດັດເຂົ້າໄປເຝົ້າຕໍ່ໜ້າພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າອີກເລີຍ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງຖາມເພາະບໍ່ຊົງຈຳໄດ້. ເຫດຜົນນັ້ນບໍ່ສົມຄວນ, ເພາະວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະຫງ່າງາມດ້ວຍມະຫາປຸຣິສະລັກສະນະ 32 ປະການ ແລະອະນຸພະຍັນຊະນະ 80 ປະການ, ຊົງເປັ່ງພະຣັດສະໝີ 6 ປະການ ເຮັດໃຫ້ທົ່ວອາຣາມສະຫວ່າງສະໄຫວ, ປະທັບນັ່ງຢູ່ທ່າມກາງພະພິກຂຸສົງແວດລ້ອມ ຄືກັບພະຈັນເພັງທີ່ແວດລ້ອມດ້ວຍໝູ່ດາວ ຢູ່ເຄິ່ງກາງໂຮງກົມ, ໃຜເລີຍຈະບໍ່ຮູ້ຈັກພະອົງ. ແຕ່ພະຣາຊານີ້ຊົງຖາມດ້ວຍທ່າທາງແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່ຂອງພະອົງເອງ. ເພາະນີ້ເປັນທຳມະດາຂອງຣາຊະຕະກູນທັງຫຼາຍ ທີ່ແມ່ນວ່າຈະຊົງຊາບຢູ່ແລ້ວ ກໍຍ່ອມຊົງຖາມຄືກັບວ່າບໍ່ຊົງຊາບ. ສ່ວນໝໍຊີວົກໄດ້ຍິນຄຳຖາມນັ້ນແລ້ວ ຄິດວ່າ 'ພະຣາຊານີ້ຢືນຢູ່ເທິງແຜ່ນດິນແລ້ວຖາມວ່າ ແຜ່ນດິນຢູ່ໃສ, ແຫງນເບິ່ງທ້ອງຟ້າແລ້ວຖາມວ່າ ພະຈັນແລະພະອາທິດຢູ່ໃສ, ຢືນຢູ່ເຊີງເຂົາສิເນຣຸແລ້ວຖາມວ່າ ເຂົາສິເນຣຸຢູ່ໃສ, ຢືນຢູ່ຕໍ່ໜ້າພະທົດສະພົນແລ້ວຖາມວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າປະທັບຢູ່ໃສ'. ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ເອົາເຖີດ ເຮົາຈະສະແດງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າແກ່ພະອົງ' ແລ້ວປະນົມມືໄປທາງທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າປະທັບຢູ່ ແລ້ວກາບທູນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ນັ້ນແຫຼະ ມະຫາຣາດ'. ບົດວ່າ 'ປຸຣັກຂະໂຕ' ຄວາມວ່າ ປະທັບນັ່ງຢູ່ທາງໜ້າຂອງພະພິກຂຸສົງທີ່ນັ່ງແວດລ້ອມຢູ່.

๑๖๑. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ยตฺถ ภควา ตตฺถ คโต, ภควโต สนฺติกํ อุปคโตติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ อฏฺฐาสีติ ภควนฺตํ วา ภิกฺขุสํฆํ วา อสงฺฆฏฺฏยมาโน อตฺตโน ฐาตุํ อนุจฺฉวิเก เอกสฺมึ ปเทเส ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอโกว อฏฺฐาสิ. ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยโต ยโต อนุวิโลเกติ, ตโต ตโต ตุณฺหีภูตเมวาติ อตฺโถ. ตตฺถ หิ เอกภิกฺขุสฺสปิ หตฺถกุกฺกุจฺจํ วา ปาทกุกฺกุจฺจํ วา ขิปิตสทฺโท วา นตฺถิ, สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตํ นาฏกปริวารํ ภควโต อภิมุเข ฐิตํ ราชานํ วา ราชปริสํ วา เอกภิกฺขุปิ น โอโลเกสิ. สพฺเพ ภควนฺตํเยว โอโลกยมานา นิสีทึสุ.

໑໖໑. ບົດວ່າ 'ເຍນະ ພະຄະວາ ເຕນຸປະສັງກະມິ' ມີອະທິບາຍວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າປະທັບຢູ່ບ່ອນໃດ ກໍສະເດັດໄປບ່ອນນັ້ນ, ຄືສະເດັດເຂົ້າໄປໃກ້ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ. ບົດວ່າ 'ເອກະມັນຕັງ ອັດຖາສິ' ຄວາມວ່າ ຊົງຖວາຍອະພິວາດພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າແລ້ວ ຢືນຢູ່ແຕ່ພະອົງດຽວໃນທີ່ອັນສົມຄວນແກ່ການຢືນຂອງພະອົງ ໂດຍບໍ່ໃຫ້ກະທົບກະທັ່ງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຫຼືພະພິກຂຸສົງ. ບົດວ່າ 'ຕຸນຫີພູຕັງ ຕຸນຫີພູຕັງ' ມີອະທິບາຍວ່າ ພະອົງຊົງແລເບິ່ງໄປທາງໃດໆ ກໍເຫັນແຕ່ຄວາມງຽບສະຫງັດໃນທາງນັ້ນໆ ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ໃນທີ່ນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ພະພິກຂຸຮູບດຽວກໍບໍ່ມີການຂະຫຍັບມື ຂະຫຍັບຕີນ ຫຼືມີສຽງຈາມເລີຍ, ແລະບໍ່ມີພະພິກຂຸແມ່ນແຕ່ຮູບດຽວທີ່ຈະແລເບິ່ງພະຣາຊາ ຫຼືຣາຊະບໍລິພານ ຜູ້ແວດລ້ອມດ້ວຍນາງຟ້ອນ ແລະປະດັບປະດາດ້ວຍເຄື່ອງອະລັງການທັງປວງ ທີ່ຢືນຢູ່ຕໍ່ໜ້າພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າເລີຍ. ພະພິກຂຸທຸກຮູບຕ່າງກໍນັ່ງແລເບິ່ງສະເພາະພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ.

ราชา เตสํ อุปสเม ปสีทิตฺวา วิคตปงฺกตาย วิปฺปสนฺนรหทมิว อุปสนฺตินฺทฺริยํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปุนปฺปุนํ อนุวิโลเกตฺวา อุทานํ อุทาเนสิ. ตตฺถ อิมินาติ เยน กายิเกน จ วาจสิเกน จ มานสิเกน จ สีลูปสเมน ภิกฺขุสงฺโฆ อุปสนฺโต, อิมินา อุปสเมนาติ ทีเปติ. ตตฺถ ‘‘อโห วต เม ปุตฺโต ปพฺพชิตฺวา อิเม ภิกฺขู วิย อุปสนฺโต ภเวยฺยา’’ติ นยิทํ สนฺธาย เอส เอวมาห. อยํ ปน ภิกฺขุสงฺฆํ ทิสฺวา ปสนฺโน ปุตฺตํ อนุสฺสริ. ทุลฺลภญฺหิ ลทฺธา อจฺฉริยํ วา ทิสฺวา ปิยานํ ญาติมิตฺตาทีนํ อนุสฺสรณํ นาม โลกสฺส ปกติเยว. อิติ ภิกฺขุสงฺฆํ ทิสฺวา ปุตฺตํ อนุสฺสรมาโน เอส เอวมาห.

ພະຣາຊາຊົງເຫຼື້ອມໃສໃນຄວາມສະຫງົບຂອງພະພິກຂຸທັງຫຼາຍນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງແລເບິ່ງພະພິກຂຸສົງຜູ້ມີອິນຊີສະຫງົບລະງັບ ປຽບເໝືອນໜອງນ້ຳທີ່ໃສສະອາດປາສະຈາກຕົມ ຄັ້ງແລ້ວຄັ້ງເລົ່າ ແລ້ວຊົງເປັ່ງອຸທານ. ໃນອຸທານນັ້ນ ບົດວ່າ 'ອิມິນາ' ພະອົງຊົງສະແດງວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງສີລ ເຊິ່ງເປັນໄປທາງກາຍ ທາງວາຈา ແລະທາງໃຈນີ້ ທີ່ພະພິກຂຸສົງສະຫງົບລະງັບແລ້ວ'. ໃນອຸທານນັ້ນ ພະຣາຊາບໍ່ໄດ້ຊົງໝາຍເຖິງຄວາມນີ້ວ່າ 'ໂອ้ ເຮັດແນວໃດນໍ ລູກຊາຍຂອງເຮົາບວດແລ້ວ ຈະເປັນຜູ້ສະຫງົບລະງັບເໝືອນກັບພະພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້' ແລ້ວກ່າວຢ່າງນີ້. ແຕ່ພະຣາຊານີ້ ເມື່ອຊົງເຫັນພະພິກຂຸສົງແລ້ວ ຊົງເຫຼື້ອມໃສ ຈຶ່ງຊົງລະນຶກເຖິງພະຣາຊະໂອຣົດ. ເພາະວ່າ ທຳມະດາຂອງຊາວໂລກ ເມື່ອໄດ້ສິ່ງທີ່ຫາໄດ້ຍາກ ຫຼືໄດ້ເຫັນສິ່ງທີ່ໜ້າອັດສະຈັນ ຍ່ອມລະນຶກເຖິງບຸກຄົນອັນເປັນທີ່ຮັກ ມີຍາດຕິພີ່ນ້ອງ ແລະມິດສະຫາຍເປັນຕົ້ນ. ພະຣາຊານີ້ຊົງລະນຶກເຖິງພະຣາຊະໂອຣົດ ເມື່ອຊົງເຫັນພະພິກຂຸສົງຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຢ່າງນີ້.

อปิ จ ปุตฺเต อาสงฺกาย ตสฺส อุปสมํ อิจฺฉมาโน เปส เอวมาห. เอวํ กิรสฺส อโหสิ, ปุตฺโต เม ปุจฺฉิสฺสติ – ‘‘มยฺหํ ปิตา ทหโร. อยฺยโก เม กุหิ’’นฺติ. โส ‘‘ปิตรา เต ฆาติโต’’ติ สุตฺวา ‘‘อหมฺปิ ปิตรํ ฆาเตตฺวา รชฺชํ กาเรสฺสามี’’ติ มญฺญิสฺสติ. อิติ ปุตฺเต อาสงฺกาย ตสฺส อุปสมํ อิจฺฉมาโน เปส เอวมาห. กิญฺจาปิ หิ เอส เอวมาห. อถ โข นํ ปุตฺโต ฆาเตสฺสติเยว. ตสฺมิญฺหิ วํเส ปิตุวโธ ปญฺจปริวฏฺเฏ คโต. อชาตสตฺตุ พิมฺพิสารํ ฆาเตสิ, อุทโย อชาตสตฺตุํ[Pg.140]. ตสฺส ปุตฺโต มหามุณฺฑิโก นาม อุทยํ. ตสฺส ปุตฺโต อนุรุทฺโธ นาม มหามุณฺฑิกํ. ตสฺส ปุตฺโต นาคทาโส นาม อนุรุทฺธํ. นาคทาสํ ปน – ‘‘วํสจฺเฉทกราชาโน อิเม, กึ อิเมหี’’ติ รฏฺฐวาสิโน กุปิตา ฆาเตสุํ.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພະຣາຊານີ້ຊົງກ່າວຢ່າງນີ້ ເພາະຊົງລະແວງໃນພະຣາຊະໂອຣົດ ແລະຊົງປາດຖະໜาຄວາມສະຫງົບລະງັບຂອງພະຣາຊະໂອຣົດນັ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະອົງຊົງມີພະດຳຣິຢ່າງນີ້ວ່າ 'ລູກຊາຍຂອງເຮົາຈະຖາມວ່າ "ພໍ່ຂອງຂ້ອຍຍັງໜຸ່ມຢູ່, ປູ່ຂອງຂ້ອຍຢູ່ໃສ?". ເມື່ອລູກຊາຍນັ້ນໄດ້ຍິນວ່າ "ປູ່ຂອງເຈົ້າຖືກພໍ່ຂອງເຈົ້າຂ້າແລ້ວ" ກໍຈະຄິດວ່າ "ເຮົາກໍຈະຂ້າພໍ່ແລ້ວຄອງຣາດຄືກັນ"'. ພະຣາຊານີ້ຊົງgກ່າວຢ່າງນີ້ ເພາະຊົງລະແວງໃນພະຣາຊະໂອຣົດ ແລະຊົງປາດຖະໜาຄວາມສະຫງົບລະງັບຂອງພະຣາຊະໂອຣົດນັ້ນ ດ້ວຍປະການສະນີ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ພະຣາຊານີ້ຈະຊົງgກ່າວຢ່າງນີ້ກໍຕາມ, ແຕ່ພະຣາຊະໂອຣົດກໍຈະປົງພະຊົນພະອົງຢ່າງແນ່ນອນ. ເພາະວ່າ ໃນຣາຊະວົງນັ້ນ ການປົງພະຊົນພະຣາຊະບິດາໄດ້ດຳເນີນໄປເຖິງ 5 ຊົ່ວອາຍຸຄົນ. ຄື ພະເຈົ້າອະຊາດສັດຕູປົງພະຊົນພະເຈົ້າພິມພິສານ, ພະເຈົ້າອຸທະຍະພັດປົງພະຊົນພະເຈົ້າອະຊາດສັດຕູ. ພະຣາຊະໂອຣົດຂອງພະເຈົ້າອຸທະຍະພັດ ພະນາມວ່າ ມະຫາມຸນທິກະ ປົງພະຊົນພະເຈົ້າອຸທະຍະພັດ. ພະຣາຊະໂອຣົດຂອງພະເຈົ້າມະຫາມຸນທິກະ ພະນາມວ່າ ອะນຸຣຸດທະ ປົງພະຊົນພະເຈົ້າມະຫາມຸນທິກະ. ພະຣາຊະໂອຣົດຂອງພະເຈົ້າອະນຸຣຸດທະ ພະນາມວ່າ ນາກະທາສັກ ປົງພະຊົນພະເຈົ້າອະນຸຣຸດທະ. ສ່ວນພະເຈົ້ານາກະທາສັກນັ້ນ ພວກປະຊາຊົນຊາວເມືອງໂກດແຄ້ນແລ້ວຊ່ວຍກັນຂ້າເສຍ ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ພະຣາຊາເຫຼົ່ານີ້ເປັນຜູ້ທຳລາຍຣາຊະວົງ ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງກັບພະຣາຊາເຫຼົ່ານີ້'.

อคมา โข ตฺวนฺติ กสฺมา เอวมาห? ภควา กิร รญฺโญ วจีเภเท อกเตเยว จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ราชา อาคนฺตฺวา ตุณฺหี นิรโว ฐิโต, กึ นุ โข จินฺเตสี’’ติ. อถสฺส จิตฺตํ ญตฺวา – ‘‘อยํ มยา สทฺธึ สลฺลปิตุํ อสกฺโกนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ อนุวิโลเกตฺวา ปุตฺตํ อนุสฺสริ, น โข ปนายํ มยิ อนาลปนฺเต กิญฺจิ กเถตุํ สกฺขิสฺสติ, กโรมิ เตน สทฺธึ กถาสลฺลาป’’นฺติ. ตสฺมา รญฺโญ วจนานนฺตรํ ‘‘อคมา โข ตฺวํ, มหาราช, ยถาเปม’’นฺติ อาห. ตสฺสตฺโถ – มหาราช, ยถา นาม อุนฺนเม วุฏฺฐํ อุทกํ เยน นินฺนํ เตน คจฺฉติ, เอวเมว ตฺวํ ภิกฺขุสงฺฆํ อนุวิโลเกตฺวา เยน เปมํ เตน คโตติ.

ຖາມວ່າ ເພາະເຫດໃດ (ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ) ຈຶ່ງຊົງກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ອະຄະມາ ໂຂ ຕວັງ' (ມະຫາຣາດ ພະອົງສະເດັດໄປແລ້ວ)? ໄດ້ຍິນວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິຕັ້ງແຕ່ພະຣາຊາຍັງບໍ່ທັນໄດ້ອອກພະວາຈາວ່າ 'ພະຣາຊານີ້ສະເດັດມາແລ້ວຢືນງຽບຢູ່ ບໍ່ມີສຽງເລີຍ ພະອົງກຳລັງຊົງດຳຣິຫຍັງນໍ?'. ລຳດັບນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງຊາບວາລະຈິດຂອງພະຣາຊານັ້ນແລ້ວ ຊົງດຳຣິວ່າ 'ພະຣາຊານີ້ບໍ່ສາມາດຈະເຈລະຈາກັບເຮົາໄດ້ ຈຶ່ງແລເບິ່ງພະພິກຂຸສົງແລ້ວລະນຶກເຖິງພະຣາຊະໂອຣົດ, ແລະເມື່ອເຮົາບໍ່ທັກທາຍກ່ອນ ພະອົງກໍຈະບໍ່ສາມາດກ່າວຫຍັງໄດ້ເລີຍ, ເຮົາຈະສົນທະນາກັບພະອົງເຖີດ'. ເພາະສະນັ້ນ ໃນລຳດັບແຫ່ງພະວາຈາ (ອຸທານ) ຂອງພະຣາຊາ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ 'ມະຫາຣາດ ພະອົງສະເດັດໄປແລ້ວ ຕາມຄວາມຮັກ'. ອະທິບາຍວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ ປຽບເໝືອນນ້ຳຝົນທີ່ຕົກໃນທີ່ດອນ ຍ່ອມໄຫຼໄປສູ່ທີ່ລຸ່ມສັນໃດ, ພະອົງແລເບິ່ງພະພິກຂຸສົງແລ້ວ ກໍສະເດັດໄປສູ່ບ່ອນທີ່ມີຄວາມຮັກ (ຄືລະນຶກເຖິງລູກຊາຍ) ສັນນັ້ນ'.

อถ รญฺโญ เอตทโหสิ – ‘‘อโห อจฺฉริยา พุทฺธคุณา, มยา สทิโส ภควโต อปราธการโก นาม นตฺถิ, มยา หิสฺส อคฺคุปฏฺฐาโก ฆาติโต, เทวทตฺตสฺส จ กถํ คเหตฺวา อภิมารา เปสิตา, นาฬาคิริ มุตฺโต, มํ นิสฺสาย เทวทตฺเตน สิลา ปวิทฺธา, เอวํ มหาปราธํ นาม มํ อาลปโต ทสพลสฺส มุขํ นปฺปโหติ; อโห ภควา ปญฺจหากาเรหิ ตาทิลกฺขเณ สุปฺปติฏฺฐิโต. เอวรูปํ นาม สตฺถารํ ปหาย พหิทฺธา น ปริเยสิสฺสามา’’ติ โส โสมนสฺสชาโต ภควนฺตํ อาลปนฺโต ‘‘ปิโย เม, ภนฺเต’’ติอาทิมาห.

ລຳດັບນັ້ນ ພະຣາຊາຊົງມີພະດຳຣິຢ່າງນີ້ວ່າ 'ໂອ້ ພະພຸດທະຄຸນໜ້າອັດສະຈັນແທ້ໆ, ບຸກຄົນຜູ້ເຮັດຄວາມຜິດຕໍ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າສະເໝີດ້ວຍເຮົາບໍ່ມີເລີຍ, ເພາະເຮົາໄດ້ປົງພະຊົນພະຣາຊະບິດາຜູ້ເປັນອຸປະຖາກຢ່າງຍອດຢ້ຽມຂອງພະອົງ, ແລະຍັງເຊື່ອຄຳຂອງພະເທວະທັດ ສົ່ງນາຍຂะມັງທະນູໄປ, ປ່ອຍຊ້າງນາລາຄີຣີ, ແລະເພາະອາໄສເຮົາ ພະເທວະທັດຈຶ່ງໄດ້ກິ້ງກ້ອນຫີນ (ເພື່ອປົງພະຊົນ), ພະພັກ (ຫຼື ພະໂອດ) ຂອງພະທົດສະພົນຜູ້ຊົງທັກທາຍເຮົາຜູ້ມີຄວາມຜິດອັນໃຫຍ່ຫຼວງປານນີ້ ກໍບໍ່ໄດ້ສະແດງຄວາມຜິດປົກກະຕິເລີຍ; ໂອ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ດີແລ້ວໃນຕາທິລັກສະນະດ້ວຍເຫດ 5 ປະການ. ເຮົາຈະບໍ່ລະຖິ້ມພະສາດສະດາຜູ້ມີສະພາບປານນີ້ ແລ້ວໄປສະແຫວງຫາຄູອາຈານພາຍນອກເລີຍ'. ພະອົງຊົງເກີດຄວາມໂສມະນັດຍິນດີ ຈຶ່ງກາບທູນພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ໂດຍເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ພະຣາຊະໂອຣົດ... ເປັນທີ່ຮັກຂອງຂ້າພະເຈົ້າ'.

๑๖๒. ภิกฺขุสงฺฆสฺส อญฺชลึ ปณาเมตฺวาติ เอวํ กิรสฺส อโหสิ ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อิโตจิโต จ คนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทนฺเตน จ ภควา ปิฏฺฐิโต กาตพฺโพ โหติ, ครุกาโรปิ เจส น โหติ. ราชานํ วนฺทิตฺวา อุปราชานํ วนฺทนฺเตนปิ หิ รญฺโญ อคารโว กโต โหติ. ตสฺมา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ฐิตฏฺฐาเนเยว ภิกฺขุสงฺฆสฺส อญฺชลึ ปณาเมตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. กญฺจิเทว เทสนฺติ กญฺจิ โอกาสํ.

໑໖໒. ບົດວ່າ 'ພິກຂຸສັງຄັດສະ ອັນຊະລິງ ປະນາມເມຕະວາ' ຄວາມວ່າ ໄດ້ຍິນວ່າ ພະອົງຊົງມີພະດຳຣິຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຖ້າເຮົາຖວາຍອະພິວາດພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າແລ້ວ ເດີນໄປທາງນັ້ນທາງນີ້ເພື່ອຖວາຍອະພິວາດພະພິກຂຸສົງ ກໍຈະເປັນການຫັນຫຼັງໃຫ້ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ, ແລະການເຮັດແນວນັ້ນກໍບໍ່ແມ່ນການສະແດງຄວາມເຄົາລົບຢ່າງສູງ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ຖວາຍອະພິວາດພະຣາຊາແລ້ວ ໄປຖວາຍອະພິວາດພະອຸປະຣາດ ກໍຊື່ວ່າເຮັດການບໍ່ເຄົາລົບຕໍ່ພະຣາຊາສັນນັ້ນ'. ເພາະສະນັ້ນ ພະອົງຊົງຖວາຍອະພິວາດພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າແລ້ວ ປະນົມມືນ້ອມໄຫວ້ພະພິກຂຸສົງຢູ່ບ່ອນທີ່ຢືນນັ້ນເອງ ແລ້ວນັ່ງລົງໃນທີ່ອັນສົມຄວນ. ບົດວ່າ 'ກັນຈິເທວະ ເທສັງ' ໄດ້ແກ່ ໂອກາດ ບາງແຫ່ງ.

อถสฺส [Pg.141] ภควา ปญฺหปุจฺฉเน อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อาห – ‘‘ปุจฺฉ, มหาราช, ยทากงฺขสี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘ปุจฺฉ ยทิ อากงฺขสิ, น เม ปญฺหวิสฺสชฺชเน ภาโร อตฺถิ’’. อถ วา ‘‘ปุจฺฉ, ยํ อากงฺขสิ, สพฺพํ เต วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ, อสาธารณํ ปจฺเจกพุทฺธอคฺคสาวกมหาสาวเกหิ. เต หิ ยทากงฺขสีติ น วทนฺติ, สุตฺวา เวทิสฺสามาติ วทนฺติ. พุทฺธา ปน – ‘‘ปุจฺฉ, อาวุโส, ยทากงฺขสี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓๗), วา ‘‘ปุจฺฉ, มหาราช, ยทากงฺขสี’’ติ วา,

ລຳດັບນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສ້າງຄວາມອຸດສາຫະໃນການທູນຖາມປັນຫາແກ່ພະຣາຊານັ້ນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ 'ມະຫາຣາດ ຈົ່ງຖາມປັນຫາຕາມທີ່ພະອົງປາດຖະໜາເຖີດ'. ອະທิບາຍວ່າ 'ຈົ່ງຖາມເຖີດ ຖ້າພະອົງປາດຖະໜາ, ເຮົາບໍ່ມີຄວາມໜັກໃຈໃນການແກ້ປັນຫານັ້ນເລີຍ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພະອົງຊົງປະວໍຣະນາຢ່າງພະສັບພັນຍູວ່າ 'ຈົ່ງຖາມປັນຫາທີ່ພະອົງປາດຖະໜາເຖີດ ເຮົາຈະແກ້ປັນຫາທັງປວງແກ່ພະອົງ' ເຊິ່ງເປັນການປະວໍຣະນາທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ພະປັດເຈກກະພຸດ, ພະອັກຄະສາວົກ ແລະມະຫາສາວົກທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ພະປັດເຈກກະພຸດ ແລະພະສາວົກເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ກ່າວວ່າ 'ຈົ່ງຖາມຕາມທີ່ປາດຖະໜາເຖີດ', ແຕ່ຍ່ອມກ່າວວ່າ 'ຟັງແລ້ວຈຶ່ງຈະຮູ້'. ສ່ວນພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຊົງກ່າວວ່າ 'ແນ່ອາວຸໂສ ຈົ່ງຖາມຕາມທີ່ທ່ານປາດຖະໜາເຖີດ' ຫຼື 'ມະຫາຣາດ ຈົ່ງຖາມຕາມທີ່ພະອົງປາດຖະໜາເຖີດ'.

‘‘ปุจฺฉ, วาสว, มํ ปญฺหํ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสิ;

ตสฺส ตสฺเสว ปญฺหสฺส, อหํ อนฺตํ กโรมิ เต’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๕๖) วา;

“ດູກ່ອນທ້າວວາສະວະ ທ່ານຈົ່ງຖາມບັນຫາໃດໆ ທີ່ທ່ານປາຖະໜາໃນໃຈກັບເຮົາເຖີດ ເຮົາຈະເຮັດທີ່ສຸດແຫ່ງບັນຫານັ້ນໆ ໃຫ້ແກ່ທ່ານ” ດັ່ງນີ້ ຫຼືວ່າ

เตน หิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, สเก อาสเน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉ, ยทากงฺขสีติ วา,

“ດູກ່ອນພິກຂຸ ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ທ່ານຈົ່ງນັ່ງເທິງອາສະນະຂອງຕົນ ແລ້ວຖາມບັນຫາຕາມທີ່ທ່ານປາຖະໜາເຖີດ” ດັ່ງນີ້ ຫຼືວ່າ

‘‘พาวริสฺส จ ตุยฺหํ วา, สพฺเพสํ สพฺพสํสยํ;

กตาวกาสา ปุจฺฉวฺโห, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉถา’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๓๖) วา;

“ພວກທ່ານທັງຫຼາຍ ຜູ້ທີ່ເຮົາໄດ້ເປີດໂອກາດໃຫ້ແລ້ວ ຈົ່ງຖາມຄວາມສົງໄສທັງປວງຂອງພາມພຣາວະລີ ແລະຂອງພວກທ່ານເອງ ຕາມແຕ່ທີ່ພວກທ່ານປາຖະໜາໃນໃຈເຖີດ” ດັ່ງນີ້ ຫຼືວ່າ

‘‘ปุจฺฉ มํ, สภิย, ปญฺหํ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสิ;

ตสฺส ตสฺเสว ปญฺหสฺส, อหํ อนฺตํ กโรมิ เต’’ติ. (สุ. นิ. ๕๑๗) วา;

“ດູກ່ອນສະພິຍະ ທ່ານຈົ່ງຖາມບັນຫາໃດໆ ທີ່ທ່ານປາຖະໜາໃນໃຈກັບເຮົາເຖີດ ເຮົາຈະເຮັດທີ່ສຸດແຫ່ງບັນຫານັ້ນໆ ໃຫ້ແກ່ທ່ານ” ດັ່ງນີ້ ຫຼືວ່າ

เตสํ เตสํ ยกฺขนรินฺทเทวสมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกานํ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรนฺติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ ภควา พุทฺธภูมึ ปตฺวา เอตํ ปวารณํ ปวาเรยฺย. โย โพธิสตฺตภูมิยํ ปเทสญาเณ ฐิโต –

ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຊົງປະວາຣະນາດ້ວຍສັບພັນຍູປະວາຣະນາ ແກ່ຍັກ, ພຣະຣາຊา, ເທວະດາ, ສະມະນະ, ພາມ ແລະປະຣິພາຊົກ ນັ້ນໆ. ການທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງບັນລຸເຖິງພຸດທະພູມ (ພຣะສັບພັນຍຸຕັນຍານ) ແລ້ວ ຊົງປະວາຣະນາດ້ວຍສັບພັນຍູປະວາຣະນານີ້ ບໍ່ແມ່ນເລື່ອງໜ້າອັດສະຈັນເລີຍ. ແຕ່ພຣະອົງໃດ ເມື່ອຍັງດຳຣົງຢູ່ໃນໂພທິສັດຕະພູມ ແລະຕັ້ງຢູ່ໃນປະເທສັນຍານ (ຍານບາງສ່ວນ) –

‘‘โกณฺฑญฺญ, ปญฺหานิ วิยากโรหิ;

ยาจนฺติ ตํ อิสโย สาธุรูปา.โกณฺฑญฺญ, เอโส มนุเชสุ ธมฺโม;

ยํ วุทฺธมาคจฺฉติ เอส ภาโร’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๐);

“ຂ້າແຕ່ທ່ານໂກນທັນຍະ ຂໍທ່ານຈົ່ງແກ້ໄຂບັນຫາທັງຫຼາຍເຖີດ ເພາະເຫຼົ່າຣືສີຜູ້ມີສິນອັນດີງາມ ຍ່ອມອ້ອນວອນທ່ານ. ຂ້າແຕ່ທ່ານໂກນທັນຍະ ນີ້ເປັນທຳມະດາໃນໝູ່ມະນຸດ ທີ່ພາຣະໜ້າທີ່ນີ້ ຍ່ອມຕົກແກ່ຜູ້ໃຫຍ່ (ຜູ້ມີປັນຍາແກ່ກ້າ)” ດັ່ງນີ້.

เอวํ สกฺกาทีนํ อตฺถาย อิสีหิ ยาจิโต –

ພຣະອົງຜູ້ອັນເຫຼົ່າຣືສີອ້ອນວອນແລ້ວ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ທ້າວສັກກະເປັນຕົ້ນ ຢ່າງນີ້ –

‘‘กตาวกาสา ปุจฺฉนฺตุ โภนฺโต,ยํ กิญฺจิ ปญฺหํ มนสาภิปตฺถิตํ;

อหญฺหิ ตํ ตํ โว วิยากริสฺสํ,ญตฺวา สยํ โลกมิมํ ปรญฺจา’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๑);

“ທ່ານທັງຫຼາຍ ຜູ້ທີ່ເຮົາໄດ້ເປີດໂອກາດໃຫ້ແລ້ວ ຈົ່ງຖາມບັນຫາໃດໆ ທີ່ປາຖະໜາໃນໃຈເຖີດ ເພາະເຮົາຮູ້ແຈ້ງໂລກນີ້ ແລະໂລກໜ້າດ້ວຍຕົນເອງແລ້ວ ຈະແກ້ໄຂບັນຫານັ້ນໆ ໃຫ້ແກ່ພວກທ່ານ” ດັ່ງນີ້.

เอวํ [Pg.142] สรภงฺคกาเล. สมฺภวชาตเก จ สกลชมฺพุทีปํ ติกฺขตฺตุํ วิจริตฺวา ปญฺหานํ อนฺตกรํ อทิสฺวา สุจิรเตน พฺราหฺมเณน, ปญฺหํ ปุฏฺฐุํ โอกาเส การิเต ชาติยา สตฺตวสฺสิโก รถิกาย ปํสุํ กีฬนฺโต ปลฺลงฺกมาภุชิตฺวา อนฺตรวีถิยํ นิสินฺโนว –

ຢ່າງນີ້ ໃນສະໄໝທີ່ເປັນພຣະດາບົດຊື່ວ່າ ສາຣະພັງຄະ. ແລະໃນສັມພະວະຊາດົກ ພຣະໂພທິສັດທ່ຽວໄປທົ່ວຊົມພູທະວີບທັງໝົດເຖິງສາມເທື່ອ ເມື່ອບໍ່ພົບຜູ້ທີ່ຈະແກ້ໄຂບັນຫາໄດ້ ແລະເມື່ອພາມຊື່ວ່າ ສຸຈິຣະຕະ ໄດ້ຂໍໂອກາດເພື່ອຈະຖາມບັນຫາ ພຣະສັມພະວະກຸມານ ຜູ້ມີອາຍຸພຽງ 7 ປີແຕ່ກຳເນີດ ເຊິ່ງກຳລັງຫຼິ້ນຝຸ່ນຢູ່ເທິງຫົນທາງລົດມ້າ ກໍໄດ້ນັ່ງຂັດສະໝາດຢູ່ທ່າມກາງຖະໜົນນັ້ນເອງ ແລ້ວ –

‘‘ตคฺฆ เต อหมกฺขิสฺสํ, ยถาปิ กุสโล ตถา;

ราชา จ โข ตํ ชานาติ, ยทิ กาหติ วา น วา’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๑๗๒);

“ເຮົາຈະບອກແກ່ທ່ານຢ່າງແນ່ນອນ ເໝືອນດັ່ງຜູ້ສະຫຼາດບອກ ແຕ່ພຣະຣາຊາຊົງຊາບເລື່ອງນັ້ນແລ້ວ ຈະຊົງເຮັດ ຫຼືບໍ່ຊົງເຮັດກໍຕາມ” ດັ່ງນີ້.

สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ.

ຊົງປະວາຣະນາດ້ວຍສັບພັນຍູປະວາຣະນາ.

๑๖๓. เอวํ ภควตา สพฺพญฺญุปวารณาย ปวาริตาย อตฺตมโน ราชา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต – ‘‘ยถา นุ โข อิมานิ, ภนฺเต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สิปฺปเมว สิปฺปายตนํ. ปุถุสิปฺปายตนานีติ พหูนิ สิปฺปานิ. เสยฺยถิทนฺติ กตเม ปน เต. หตฺถาโรหาติอาทีหิ เย ตํ ตํ สิปฺปํ นิสฺสาย ชีวนฺติ, เต ทสฺเสติ. อยญฺหิ อสฺสาธิปฺปาโย – ‘‘ยถา อิเมสํ สิปฺปูปชีวีนํ ตํ ตํ สิปฺปํ นิสฺสาย สนฺทิฏฺฐิกํ สิปฺปผลํ ปญฺญายติ. สกฺกา นุ โข เอวํ สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญาเปตุ’’นฺติ. ตสฺมา สิปฺปายตนานิ อาหริตฺวา สิปฺปูปชีวิโน ทสฺเสติ.

໑໖໓. ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປະວາຣະນາດ້ວຍສັບພັນຍູປະວາຣະນາຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພຣະຣາຊາຊົງມີພຣະໄທຍິນດີ ເມື່ອຈະທູນຖາມບັນຫາ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ຍະຖາ ນຸ ໂຂ ອິມານິ, ພັນເຕ” (ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ເໝືອນດັ່ງສິລະປະເຫຼົ່ານີ້) ດັ່ງນີ້. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ສิບປະ” (ສິລະປະ) ນັ້ນເອງ ຄື “ສິບປາຍະຕະນະ” (ບໍ່ເກີດແຫ່ງສິລະປະ). ຄຳວ່າ “ປຸຖຸສິບປາຍະຕະນານິ” ໄດ້ແກ່ ສິລະປະທັງຫຼາຍເປັນອັນມາກ. ຄຳວ່າ “ເສຍຍະຖີທັງ” ໄດ້ແກ່ ສິລະປະເຫຼົ່ານັ້ນຄືຫຍັງແດ່. ພຣະຣາຊາຊົງສະແດງເຖິງບຸກຄົນທັງຫຼາຍ ຜູ້ອາໄສສິລະປະນັ້ນໆ ລ້ຽງຊີບ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ຫັດຖາໂຣຫາ” (ນາຍຄວານຊ້າງ). ດ້ວຍວ່າ ພຣະຣາຊາຊົງມີພຣະຣາຊາທິບາຍຢ່າງນີ້ວ່າ “ຜົນແຫ່ງສິລະປະອັນເຫັນປະຈັກຕາ ຍ່ອມປາກົດແກ່ຜູ້ລ້ຽງຊີບດ້ວຍສິລະປະເຫຼົ່ານີ້ ເພາະອາໄສສິລະປະນັ້ນໆ ຢ່າງໃດ, ຈະສາມາດສະແດງຜົນແຫ່ງຄວາມເປັນສະມະນະອັນເຫັນປະຈັກຕາຢ່າງນັ້ນ ໄດ້ຫຼືບໍ່ໜໍ”. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຣາຊາຈຶ່ງຊົງຍົກເອົາສິລະປະທັງຫຼາຍຂຶ້ນມາສະແດງ ເພື່ອສະແດງເຖິງຜູ້ລ້ຽງຊີບດ້ວຍສິລະປະເຫຼົ່ານັ້ນ.

ตตฺถ หตฺถาโรหาติ สพฺเพปิ หตฺถาจริยหตฺถิเวชฺชหตฺถิเมณฺฑาทโย ทสฺเสติ. อสฺสาโรหาติ สพฺเพปิ อสฺสาจริยอสฺสเวชฺชอสฺสเมณฺฑาทโย. รถิกาติ สพฺเพปิ รถาจริยรถโยธรถรกฺขาทโย. ธนุคฺคหาติ ธนุอาจริยา อิสฺสาสา. เจลกาติ เย ยุทฺเธ ชยธชํ คเหตฺวา ปุรโต คจฺฉนฺติ. จลกาติ อิธ รญฺโญ ฐานํ โหตุ, อิธ อสุกมหามตฺตสฺสาติ เอวํ เสนาพฺยูหการกา. ปิณฺฑทายกาติ สาหสิกมหาโยธา. เต กิร ปรเสนํ ปวิสิตฺวา ปรสีสํ ปิณฺฑมิว เฉตฺวา เฉตฺวา ทยนฺติ, อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา นิคฺคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. เย วา สงฺคามมชฺเฌ โยธานํ ภตฺตปาตึ คเหตฺวา ปริวิสนฺติ, เตสมฺเปตํ นามํ. อุคฺคา ราชปุตฺตาติ อุคฺคตุคฺคตา สงฺคามาวจรา ราชปุตฺตา. ปกฺขนฺทิโนติ เย ‘‘กสฺส สีสํ วา อาวุธํ วา อาหรามา’’ติ [Pg.143] ‘‘วตฺวา อสุกสฺสา’’ติ วุตฺตา สงฺคามํ ปกฺขนฺทิตฺวา ตเทว อาหรนฺติ, อิเม ปกฺขนฺทนฺตีติ ปกฺขนฺทิโน. มหานาคาติ มหานาคา วิย มหานาคา, หตฺถิอาทีสุปิ อภิมุขํ อาคจฺฉนฺเตสุ อนิวตฺติตโยธานเมตํ อธิวจนํ. สูราติ เอกนฺตสูรา, เย สชาลิกาปิ สจมฺมิกาปิ สมุทฺทํ ตริตุํ สกฺโกนฺติ. จมฺมโยธิโนติ เย จมฺมกญฺจุกํ วา ปวิสิตฺวา สรปริตฺตาณจมฺมํ วา คเหตฺวา ยุชฺฌนฺติ. ทาสิกปุตฺตาติ พลวสิเนหา ฆรทาสโยธา. อาฬาริกาติ ปูวิกา. กปฺปกาติ นฺหาปิกา. นฺหาปกาติ เย นฺหาเปนฺติ. สูทาติ ภตฺตการกา. มาลาการาทโย ปากฏาเยว. คณกาติ อจฺฉิทฺทกปาฐกา. มุทฺทิกาติ หตฺถมุทฺทาย คณนํ นิสฺสาย ชีวิโน. ยานิ วา ปนญฺญานิปีติ อยการทนฺตการจิตฺตการาทีนิ. เอวํคตานีติ เอวํ ปวตฺตานิ. เต ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ เต หตฺถาโรหาทโย ตานิ ปุถุสิปฺปายตนานิ ทสฺเสตฺวา ราชกุลโต มหาสมฺปตฺตึ ลภมานา สนฺทิฏฺฐิกเมว สิปฺปผลํ อุปชีวนฺติ. สุเขนฺตีติ สุขิตํ กโรนฺติ. ปีเณนฺตีติ ปีณิตํ ถามพลูเปตํ กโรนฺติ. อุทฺธคฺคิกาทีสุ อุปริ ผลนิพฺพตฺตนโต อุทฺธํ อคฺคมสฺสา อตฺถีติ อุทฺธคฺคิกา. สคฺคํ อรหตีติ โสวคฺคิกา. สุโข วิปาโก อสฺสาติ สุขวิปากา. สุฏฺฐุ อคฺเค รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพอายุวณฺณสุขยสอาธิปเตยฺยสงฺขาเต ทส ธมฺเม สํวตฺเตติ นิพฺพตฺเตตีติ สคฺคสํวตฺตนิกา. ตํ เอวรูปํ ทกฺขิณํ ทานํ ปติฏฺฐเปนฺตีติ อตฺโถ. สามญฺญผลนฺติ เอตฺถ ปรมตฺถโต มคฺโค สามญฺญํ. อริยผลํ สามญฺญผลํ. ยถาห – ‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สามญฺญํ? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สามญฺญํ. กตมานิ จ, ภิกฺขเว, สามญฺญผลานิ? โสตาปตฺติผลํ…เป… อรหตฺตผล’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๓๕). ตํ เอส ราชา น ชานาติ. อุปริ อาคตํ ปน ทาสกสฺสโกปมํ สนฺธาย ปุจฺฉติ.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ຫັດຖາໂຣຫາ” ຊົງສະແດງເຖິງນາຍຄວານຊ້າງ, ໝໍຊ້າງ ແລະຄົນລ້ຽງຊ້າງທັງປວງ. ຄຳວ່າ “ອັສສາໂຣຫາ” ຊົງສະແດງເຖິງນາຍມ້າ, ໝໍມ້າ ແລະຄົນລ້ຽງມ້າທັງປວງ. ຄຳວ່າ “ຣະຖິກາ” ຊົງສະແດງເຖິງນາຍຣົດ, ຄົນຂີ່ຣົດມ້າ ແລະຄົນຮັກສາຣົດມ້າທັງປວງ. ຄຳວ່າ “ທະນຸກຄະຫາ” ໄດ້ແກ່ ຄູສອນທະນູ ແລະນາຍທະນູທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ “ເຈລະກາ” ໄດ້ແກ່ ທະຫານກ້າຜູ້ຖືທຸງໄຊນຳໜ້າກອງທັບໃນສະໜາມຮົບ. ຄຳວ່າ “ຈະລະກາ” ໃນທີ່ນີ້ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຈັດຂะບວນທັບ ໂດຍກຳນົດວ່າ “ຂໍໃຫ້ບ່ອນນີ້ເປັນທີ່ປະທັບຂອງພຣະຣາຊາ, ບ່ອນນີ້ເປັນທີ່ຢູ່ຂອງມະຫາອຳມາດຊື່ໂນ້ນ”. ຄຳວ່າ “ປິນດະດາຍະກາ” ໄດ້ແກ່ ທະຫານກ້າຜູ້ບຸກທະລວງ ໄດ້ຍິນວ່າ ທະຫານກ້າເຫຼົ່ານັ້ນເຂົ້າໄປໃນກອງທັບຂ້າສຶກ ແລ້ວຕັດຫົວຂ້າສຶກເໝືອນຕັດກ້ອນເນື້ອ ແລ້ວໂດດໜີອອກມາ ນີ້ຄືຄວາມໝາຍ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳນີ້ເປັນຊື່ຂອງທະຫານຜູ້ຖືຖາດເຂົ້າໄປລ້ຽງດູພວກທະຫານໃນທ່າມກາງສະໜາມຮົບ. ຄຳວ່າ “ອຸກຄາ ຣາຊະປຸດຕາ” ໄດ້ແກ່ ພຣະຣາຊະບຸດຜູ້ມີຊື່ສຽງໂດ່ງດັງ ຜູ້ທ່ຽວໄປໃນສະໜາມຮົບ. ຄຳວ່າ “ປັກຂັນທິໂນ” ໄດ້ແກ່ ທະຫານກ້າຜູ້ທີ່ເມື່ອໄດ້ຮັບຄຳສັ່ງວ່າ “ຈົ່ງໄປນຳເອົາຫົວ ຫຼືອາວຸດຂອງຜູ້ນັ້ນມາ” ກໍບຸກເຂົ້າໄປໃນສະໜາມຮົບແລ້ວນຳເອົາສິ່ງນັ້ນມາໄດ້ ທະຫານເຫຼົ່ານີ້ຊື່ວ່າ ປັກຂັນທິໂນ ເພາະບຸກເຂົ້າໄປ. ຄຳວ່າ “ມະຫານาຄາ” ໄດ້ແກ່ ທະຫານຜູ້ອົງອາດດັ່ງຊ້າງສານ ເປັນຊື່ຂອງທະຫານຜູ້ບໍ່ຖອຍຫຼັງ ເຖິງແມ່ນວ່າຊ້າງສານເປັນຕົ້ນຈະດາໜ້າເຂົ້າມາ. ຄຳວ່າ “ສູຣາ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ກ້າຫານຢ່າງຍິ່ງ ຜູ້ສາມາດລອຍຂ້າມມະຫາສະໝຸດໄດ້ທັງທີ່ສວມເກາະແລະຖືໂລ້ໜັງ. ຄຳວ່າ “ຈັມມະໂຍທິໂນ” ໄດ້ແກ່ ທະຫານຜູ້ສວມເກາະໜັງ ຫຼືຖືໂລ້ປ້ອງກັນລູກທະນູແລ້ວເຂົ້າຮົບ. ຄຳວ່າ “ທາສິກະປຸດຕາ” ໄດ້ແກ່ ທະຫານຜູ້ເປັນລູກທາດໃນເຮືອນ ຜູ້ມີຄວາມຮັກແລະຈົງຮັກພັກດີຕໍ່ເຈົ້ານາຍຢ່າງແຮງກ້າ. ຄຳວ່າ “ອາຣາຣິກາ” ໄດ້ແກ່ ຄົນເຮັດເຂົ້າໜົມ (ຫຼືຄົນຄົວ). ຄຳວ່າ “ກັບປະການ” ໄດ້ແກ່ ຊ່າງຕັດຜົມ. ຄຳວ່າ “ໜາປະການ” ໄດ້ແກ່ ຄົນອາບນ້ຳໃຫ້. ຄຳວ່າ “ສູທາ” ໄດ້ແກ່ ຄົນແຕ່ງກິນ (ຫຼືຄົນເຮັດກັບເຂົ້າ). ສ່ວນຊ່າງຮ້ອຍດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ ປາກົດຊັດເຈນຢູ່ແລ້ວ. ຄຳວ່າ “ຄະນະກາ” ໄດ້ແກ່ ນັກຄຳນວນຜູ້ຮຽນຈົບຄຳພີຄະນິດສາດບໍ່ມີຂາດສາຍ. ຄຳວ່າ “ມຸດທິກາ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ລ້ຽງຊີບດ້ວຍການນັບນິ້ວມື. ຄຳວ່າ “ຍານິ ວາ ປະນັນຍານິປິ” ໄດ້ແກ່ ຊ່າງເຫຼັກ, ຊ່າງງາຊ້າງ, ຊ່າງແຕ້ມ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ເອວັງຄະຕານິ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ດຳເນີນໄປຢ່າງນີ້ (ຫຼືມີລັກສະນະຢ່າງນີ້). ຄຳວ່າ “ເຕ ທິຕເຖວະ ທັມເມ” ໄດ້ແກ່ ພວກນາຍຄວານຊ້າງເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ສະແດງສິລະປະອັນເປັນອັນມາກເຫຼົ່ານັ້ນ ແລ້ວໄດ້ຮັບສົມບັດອັນໃຫຍ່ຫຼວງຈາກຣາຊະຕະກູນ ຍ່ອມລ້ຽງຊີບດ້ວຍຜົນແຫ່ງສິລະປະອັນເຫັນປະຈັກຕານັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “ສຸເຂນຕິ” ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ມີຄວາມສຸກ. ຄຳວ່າ “ປີເນນຕິ” ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ອີ່ມເອີບມີກຳລັງວັງຊາ. ໃນຄຳວ່າ “ອຸດທັກຄິກາ” ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ຊື່ວ່າ “ອຸດທັກຄິກາ” ເພາະມີຜົນເລີດໃນພາຍໜ້າ ເພາະໃຫ້ຜົນເກີດຂຶ້ນໃນສະຫວັນເບື້ອງເທິງ. ຊື່ວ່າ “ໂສවັກຄິກາ” ເພາະຄວນແກ່ສະຫວັນ. ຊື່ວ່າ “ສຸຂະວິປາກາ” ເພາະມີວິບາກເປັນສຸກ. ຊື່ວ່າ “ສັກຄະສັງວັດຕະນິກາ” ເພາະເປັນໄປເພື່ອສະຫວັນ ຄືເຮັດໃຫ້ເກີດທຳ 10 ປະການ ມີຮູບ, ສຽງ, ກິ່ນ, ລົດ, ໂຜດຖັບພະ, ອາຍຸ, ວັນນະ, ສຸຂະ, ຍົດ ແລະອະທິປະໄຕ ອັນເລີດ. ຄຳວ່າ “ປະຕິຖາເປນຕິ” ໝາຍຄວາມວ່າ ຍ່ອມປະດິດສະຖານທັກຂິຍະທານມີສະພາບຢ່າງນີ້. ໃນຄຳວ່າ “ສາມັນຍະຜະລັງ” ນີ້ ໂດຍປຣະມັດຖະແລ້ວ ມັກ 4 ຊື່ວ່າ “ສາມັນຍະ”, ອະລິຍະຜົນ 4 ຊື່ວ່າ “ສາມັນຍະຜົນ” ດັ່ງທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ “ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຄວາມເປັນສະມະນະຄືຫຍັງ? ຄື ອະລິຍະອັດຖັງຄິກະມັກນີ້ເອງ ໄດ້ແກ່ ສັມມາທິຕຖິ...ເປ... ສັມມາສະມາທິ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ນີ້ຮຽກວ່າ ຄວາມເປັນສະມະນະ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຜົນແຫ່ງຄວາມເປັນສະມະນະຄືຫຍັງ? ຄື ໂສຕາປັດຕິຜົນ...ເเป... ອະຣະຫັດຕະຜົນ”. ພຣະຣາຊາອົງນີ້ບໍ່ຊົງຊາບຜົນນັ້ນ ແຕ່ຊົງຖາມໂດຍໝາຍເຖິງອຸປະມາເລື່ອງທາດແລະຊາວນາທີ່ຈະກ່າວເຖິງຂ້າງໜ້າ.

อถ ภควา ปญฺหํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว จินฺเตสิ – ‘‘อิเม พหู อญฺญติตฺถิยสาวกา ราชามจฺจา อิธาคตา, เต กณฺหปกฺขญฺจ สุกฺกปกฺขญฺจ ทีเปตฺวา กถียมาเน อมฺหากํ ราชา มหนฺเตน อุสฺสาเหน อิธาคโต, ตสฺสาคตกาลโต ปฏฺฐาย สมโณ โคตโม สมณโกลาหลํ สมณภณฺฑนเมว [Pg.144] กเถตีติ อุชฺฌายิสฺสนฺติ, น สกฺกจฺจํ ธมฺมํ โสสฺสนฺติ, รญฺญา ปน กถียมาเน อุชฺฌายิตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ, ราชานเมว อนุวตฺติสฺสนฺติ. อิสฺสรานุวตฺตโก หิ โลโก. ‘หนฺทาหํ รญฺโญว ภารํ กโรมี’ติ รญฺโญ ภารํ กโรนฺโต ‘‘อภิชานาสิ โน ตฺว’’นฺติอาทิมาห.

ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຍັງບໍ່ທັນຊົງແກ້ໄຂບັນຫາ ແຕ່ຊົງດຳຣິວ່າ “ອຳມາດຂອງພຣະຣາຊາເຫຼົ່ານີ້ເປັນອັນມາກ ຜູ້ເປັນສາວົກຂອງອັນຍະເດຍຣະຖີ ໄດ້ມາໃນທີ່ນີ້ແລ້ວ, ເມື່ອເຮົາສະແດງທັມໂດຍຊີ້ໃຫ້ເຫັນທັງຝ່າຍດຳແລະຝ່າຍຂາວ ພວກເຂົາກໍຈະຕິຕຽນວ່າ ‘ພຣະຣາຊາຂອງພວກເຮົາຊົງອຸດສາຫະສະເດັດມາໃນທີ່ນີ້ດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມຢ່າງຍິ່ງ ແຕ່ຕັ້ງແຕ່ສະເດັດມາເຖິງ ພຣະສະມະນະໂຄດົມກໍກ່າວແຕ່ເລື່ອງອື້ງອົນຂອງສະມະນະ ແລະເລື່ອງການທະເລາະວິວາດຂອງສະມະນະເທົ່ານັ້ນ’ ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈະບໍ່ຕັ້ງໃຈຟັງທັມໂດຍເຄົາຣົບ, ແຕ່ຖ້າໃຫ້ພຣະຣາຊາເປັນຜູ້ກ່າວແກ້ເອງ ພວກເຂົາກໍຈະບໍ່ສາມາດຕິຕຽນໄດ້ ແລະຈະຄ້ອຍຕາມພຣະຣາຊານັ້ນເອງ ເພາະວ່າຊາວໂລກຍ່ອມປະພຶດຄ້ອຍຕາມຜູ້ເປັນໃຫຍ່. ເອົາເຖີດ ເຮົາຈະມອບພາຣะໜ້າທີ່ນີ້ໃຫ້ແກ່ພຣະຣາຊາເອງ” ເມື່ອຊົງມອບພາຣະໃຫ້ແກ່ພຣະຣາຊາ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ອະພິຊານາສິ ໂນ ຕວັງ” (ທ່ານຍັງຈຳໄດ້ຢູ່ຫຼືບໍ່) ດັ່ງນີ້.

๑๖๔. ตตฺถ อภิชานาสิ โน ตฺวนฺติ อภิชานาสิ นุ ตฺวํ. อยญฺจ โน-สทฺโท ปรโต ปุจฺฉิตาติ ปเทน โยเชตพฺโพ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – ‘‘มหาราช, ตฺวํ อิมํ ปญฺหํ อญฺเญ สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉิตา นุ, อภิชานาสิ จ นํ ปุฏฺฐภาวํ, น เต สมฺมุฏฺฐ’’นฺติ. สเจ เต อครูติ สเจ ตุยฺหํ ยถา เต พฺยากรึสุ, ตถา อิธ ภาสิตุํ ภาริยํ น โหติ, ยทิ น โกจิ อผาสุกภาโว อตฺถิ, ภาสสฺสูติ อตฺโถ. น โข เม ภนฺเตติ กึ สนฺธายาห? ปณฺฑิตปติรูปกานญฺหิ สนฺติเก กเถตุํ ทุกฺขํ โหติ, เต ปเท ปเท อกฺขเร อกฺขเร โทสเมว วทนฺติ. เอกนฺตปณฺฑิตา ปน กถํ สุตฺวา สุกถิตํ ปสํสนฺติ, ทุกฺกถิเตสุ ปาฬิปทอตฺถพฺยญฺชเนสุ ยํ ยํ วิรุชฺฌติ, ตํ ตํ อุชุกํ กตฺวา เทนฺติ. ภควตา จ สทิโส เอกนฺตปณฺฑิโต นาม นตฺถิ. เตนาห – ‘‘น โข เม, ภนฺเต, ครุ; ยตฺถสฺส ภควา นิสินฺโน ภควนฺตรูโป วา’’ติ.

໑໖໔. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ອະພິຊານາສິ ໂນ ຕວັງ” ໄດ້ແກ່ ອະພິຊານາສິ ນຸ ຕວັງ. ແລະຄຳວ່າ “ໂນ” ນີ້ ຄວນປະກອບເຂົ້າກັບຄຳວ່າ “ປຸດສິຕາ” ທີ່ຢູ່ຂ້າງຫຼັງ. ອະທິບາຍວ່າ “ມະຫາຣາຊາ ທ່ານເຄີຍຖາມບັນຫານີ້ກັບສະມະນະແລະພາມເຫຼົ່າອື່ນມາແລ້ວຫຼືບໍ່, ແລະທ່ານຍັງຈຳເລື່ອງທີ່ເຄີຍຖາມນັ້ນໄດ້ຢູ່ຫຼືບໍ່, ທ່ານບໍ່ໄດ້ຫຼົງລືມໄປແມ່ນບໍ່”. ຄຳວ່າ “ສະເຈ ເຕ ອະຄະຣູ” ໝາຍຄວາມວ່າ ຖ້າຫາກວ່າພວກສະມະນະແລະພາມເຫຼົ່ານັ້ນແກ້ໄຂແກ່ທ່ານຢ່າງໃດ, ການທີ່ທ່ານຈະກ່າວເລື່ອງນັ້ນໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ເປັນພາຣະໜັກແກ່ທ່ານ, ຖ້າບໍ່ມີຄວາມບໍ່ສະດວກໃດໆ ກໍຂໍຈົ່ງກ່າວເຖີດ. ພຣະຣາຊາທູນຄຳວ່າ “ນະ ໂຂ ເມ ພັນເຕ” (ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ບໍ່ເປັນພາຣະໜັກແກ່ຂ້າພະເຈົ້າເລີຍ) ໂດຍໝາຍເຖິງຫຍັງ? ດ້ວຍວ່າ ການເວົ້າຕໍ່ໜ້າຄົນທີ່ແກ້ງເຮັດເປັນບັນດິດ (ບັນດິດປອມ) ຍ່ອມເປັນເລື່ອງຍາກ ເພາະພວກເຂົາຍ່ອມຄອຍຈັບຜິດທຸກຖ້ອຍຄຳທຸກຕົວອັກສອນ, ແຕ່ສ່ວນບັນດິດທີ່ແທ້ຈິງ ເມື່ອໄດ້ຟັງຖ້ອຍຄຳແລ້ວ ຍ່ອມສັນເສີນຄຳທີ່ກ່າວດີແລ້ວ, ແລະໃນຄຳທີ່ກ່າວບໍ່ດີ ບໍ່ວ່າຈະເປັນບົດບາລີ, ອັດຖະ ຫຼືພະຍັນຊະນະ ທີ່ຂັດຂ້ອງຢ່າງໃດ ພວກເພິ່ນກໍຍ່ອມຊ່ວຍແກ້ໄຂໃຫ້ຖືກຕ້ອງຕົງປະເດັນ. ແລະບັນດິດທີ່ແທ້ຈິງຜູ້ສະເໝີດ້ວຍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຣາຊາຈຶ່ງທູນວ່າ “ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ບໍ່ເປັນພາຣະໜັກແກ່ຂ້າພະເຈົ້າເລີຍ ໃນທີ່ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຫຼືຜູ້ມີສະພາບເໝືອນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າປະທັບນັ່ງຢູ່”.

ปูรณกสฺสปวาทวณฺณนา

ອັຕຖະກະຖາອະທິບາຍວາດະຂອງປູຣະນະກັສສະປະ

๑๖๕. เอกมิทาหนฺติ เอกํ อิธ อหํ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวาติ สมฺโมทชนกํ สริตพฺพยุตฺตกํ กถํ ปริโยสาเปตฺวา.

໑໖໕. ຄຳວ່າ “ເອກະມິທາຫັງ” ໄດ້ແກ່ ເອກັງ ອິທະ ອະຫັງ (ສະໄໝໜຶ່ງ ຂ້າພະເຈົ້າໃນທີ່ນີ້). ຄຳວ່າ “ສັມໂມທະນີຍັງ ຄະຖັງ ສາຣະນີຍັງ ວີຕິສາເຣດວາ” ໝາຍເຖິງ ຍັງການສົນທະນາອັນເປັນທີ່ບັນເທີງແລະຄວນລະນຶກເຖິງໃຫ້ຈົບລົງແລ້ວ.

๑๖๖. ‘‘กโรโต โข, มหาราช, การยโต’’ติอาทีสุ กโรโตติ สหตฺถา กโรนฺตสฺส. การยโตติ อาณตฺติยา กาเรนฺตสฺส. ฉินฺทโตติ ปเรสํ หตฺถาทีนิ ฉินฺทนฺตสฺส. ปจโตติ ปเร ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺส. โสจยโตติ ปรสฺส ภณฺฑหรณาทีหิ โสจยโต. โสจาปยโตติ โสกํ สยํ กโรนฺตสฺสปิ ปเรหิ การาเปนฺตสฺสปิ[Pg.145]. กิลมโตติ อาหารุปจฺเฉทพนฺธนาคารปฺปเวสนาทีหิ สยํ กิลมนฺตสฺสปิ ปเรหิ กิลมาเปนฺตสฺสปิ. ผนฺทโต ผนฺทาปยโตติ ปรํ ผนฺทนฺตํ ผนฺทนกาเล สยมฺปิ ผนฺทโต ปรมฺปิ ผนฺทาปยโต. ปาณมติปาตาปยโตติ ปาณํ หนนฺตสฺสปิ หนาเปนฺตสฺสปิ. เอวํ สพฺพตฺถ กรณการณวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

໑໖໖. ໃນຄຳວ່າ “ກະໂຣໂຕ ໂຂ, ມະຫາຣາຊາ, ກາຣະຍະໂຕ” ເປັນຕົ້ນ ຄຳວ່າ “ກະໂຣໂຕ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດດ້ວຍມືຂອງຕົນເອງ. ຄຳວ່າ “ກາຣະຍະໂຕ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດ. ຄຳວ່າ “ສິນທະໂຕ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຕັດມືເປັນຕົ້ນຂອງຄົນອື່ນ. ຄຳວ່າ “ປະຈະໂຕ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບຽດບຽນຄົນອື່ນດ້ວຍທ່ອນໄມ້. ຄຳວ່າ “ໂសຈະຍະໂຕ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ຄົນອື່ນເສົ້າໂສກເອງ ດ້ວຍການລັກຊັບເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ໂសຈາປະຍະໂຕ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດໃຫ້ເສົ້າໂສກ. ຄຳວ່າ “ກิລະມະໂຕ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ລຳບາກເອງ ດ້ວຍການອົດອາຫານ ຫຼືການຂັງຄຸກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ກິລະມາປະຍະໂຕ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດໃຫ້ລຳບາກ. ຄຳວ່າ “ຜັນທະໂຕ ຜັນທາປະຍະໂຕ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ດິ້ນຮົນເອງໃນເວລາທີ່ຄົນອື່ນດິ້ນຮົນ ຫຼືໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດໃຫ້ດິ້ນຮົນ. ຄຳວ່າ “ປານະມະຕິປາຕາປະຍະໂຕ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຂ້າສັດເອງ ຫຼືໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນຂ້າ. ຄວນຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດເອງ (ກະຣະນະ) ແລະການໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດ (ກາຣະນະ) ໃນທຸກບົດຢ່າງນີ້.

สนฺธินฺติ ฆรสนฺธึ. นิลฺโลปนฺติ มหาวิโลปํ. เอกาคาริกนฺติ เอกเมว ฆรํ ปริวาเรตฺวา วิลุปฺปนํ. ปริปนฺเถติ อาคตาคตานํ อจฺฉินฺทนตฺถํ มคฺเค ติฏฺฐโต. กโรโต น กรียติ ปาปนฺติ ยํ กิญฺจิ ปาปํ กโรมีติ สญฺญาย กโรโตปิ ปาปํ น กรียติ, นตฺถิ ปาปํ. สตฺตา ปน ปาปํ กโรมาติ เอวํสญฺญิโน โหนฺตีติ ทีเปติ. ขุรปริยนฺเตนาติ ขุรเนมินา, ขุรธารสทิสปริยนฺเตน วา. เอกํ มํสขลนฺติ เอกํ มํสราสึ. ปุญฺชนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ตโตนิทานนฺติ เอกมํสขลกรณนิทานํ.

ຄຳວ່າ “ສັນທິງ” ໄດ້ແກ່ ການເຈາະຝາເຮືອນ. ຄຳວ່າ “ນິລໂລປັງ” ໄດ້ແກ່ ການປຸ້ນສະດົມຄັ້ງໃຫຍ່. ຄຳວ່າ “ເອກາກາຣິກັງ” ໄດ້ແກ່ ການປິດລ້ອມເຮືອນຫຼັງດຽວແລ້ວປຸ້ນ. ຄຳວ່າ “ປະຣິປັນເທ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຢືນດັກປຸ້ນຜູ້ຜ່ານໄປມາຢູ່ເທິງຫົນທາງ. ຄຳວ່າ “ກະໂຣໂຕ ນະ ກະຣີຍະຕິ ປາປັງ” ຊົງສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເຮັດດ້ວຍຄວາມສຳຄັນວ່າ “ເຮົາກຳလັງເຮັດບາບ” ກໍບໍ່ຊື່ວ່າເຮັດບາບ, ບາບຍ່ອມບໍ່ມີ, ແຕ່ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມມີຄວາມສຳຄັນຜິດໄປເອງວ່າ “ພວກເຮົາກຳလັງເຮັດບາບ”. ຄຳວ່າ “ຂຸຣະປະຣິຍັນເຕນະ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກົງຈັກອັນມີຄົມເໝືອນມີດແຖ ຫຼືມີຂອບຄົມເໝືອນມີດແຖ. ຄຳວ່າ “ເອກັງ ມັງສະຂະລັງ” ໄດ້ແກ່ ໃຫ້ເປັນກອງເນື້ອກອງດຽວ. ຄຳວ່າ “ປຸນຈັງ” ເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ “ຂະລະ” ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “ຕະໂຕນιທານັງ” ໄດ້ແກ່ ມີການເຮັດໃຫ້ເປັນກອງເນື້ອກອງດຽວນັ້ນເປັນເຫດ.

ทกฺขิณนฺติ ทกฺขิณตีเร มนุสฺสา กกฺขฬา ทารุณา, เต สนฺธาย ‘‘หนนฺโต’’ติอาทิมาห. อุตฺตรตีเร สตฺตา สทฺธา โหนฺติ ปสนฺนา พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา, เต สนฺธาย ททนฺโตติอาทิมาห. ตตฺถ ยชนฺโตติ มหายาคํ กโรนฺโต. ทเมนาติ อินฺทฺริยทเมน อุโปสถกมฺเมน วา. สํยเมนาติ สีลสํยเมน. สจฺจวชฺเชนาติ สจฺจวจเนน. อาคโมติ อาคมนํ, ปวตฺตีติ อตฺโถ. สพฺพถาปิ ปาปปุญฺญานํ กิริยเมว ปฏิกฺขิปติ.

ຄຳວ່າ "ທກ຺ຂິຓໍ" (ຝັ່ງໃຕ້) ໝາຍເຖິງ ມະນຸດທັງຫຼາຍຢູ່ຝັ່ງທາງໃຕ້ຂອງແມ່ນ້ຳຄົງຄາ ເປັນຜູ້ຫຍາບຊ້າ ແລະໂຫດຮ້າຍ, ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງມະນຸດເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "ຫນນ຺ໂຕ" (ຜູ້ຂ້າຢູ່) ເປັນຕົ້ນ. ຢູ່ຝັ່ງທາງເໜືອ ມະນຸດທັງຫຼາຍເປັນຜູ້ມີສັດທາ ເຫຼື້ອມໃສ ເປັນພຸດທະມາມะກະ ທັມມະມາມະກະ ສັງຄະມາມະກະ, ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງມະນຸດເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "ທທນ຺ໂຕ" (ຜູ້ໃຫ້ຢູ່) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "ຍຊນ຺ໂຕ" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບູຊາຢັນໃຫຍ່ (ເຮັດມະຫາຢາກ). ຄຳວ່າ "ທເມນ" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍການຂົ່ມອິນຊີ ຫຼືດ້ວຍການຮັກສາອຸໂປສົດ. ຄຳວ່າ "ສໍຍເມນ" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍການສຳລວມໃນສີລ. ຄຳວ່າ "ສຈ຺ຈວຊ຺ເຊນ" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍຄຳສັດຈິງ. ຄຳວ່າ "ອາຄໂມ" ໝາຍເຖິງ ການມາ ຫຼືການເປັນໄປ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ໂດຍປະການທັງປວງ ຍ່ອມປະຕິເສດພຽງແຕ່ການກະທຳບາບແລະບຸນ.

อมฺพํ ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากโรติ นาม, โย กีทิโส อมฺโพ กีทิสานิ วา อมฺพสฺส ขนฺธปณฺณปุปฺผผลานีติ วุตฺเต เอทิโส ลพุโช เอทิสานิ วา ลพุชสฺส ขนฺธปณฺณปุปฺผผลานีติ พฺยากโรติ. วิชิเตติ อาณาปวตฺติเทเส. อปสาเทตพฺพนฺติ วิเหเฐตพฺพํ. อนภินนฺทิตฺวาติ ‘‘สาธุ สาธู’’ติ เอวํ ปสํสํ อกตฺวา. อปฺปฏิกฺโกสิตฺวาติ พาลทุพฺภาสิตํ ตยา ภาสิตนฺติ เอวํ อปฺปฏิพาหิตฺวา. อนุคฺคณฺหนฺโตติ สารโต อคฺคณฺหนฺโต. อนิกฺกุชฺชนฺโตติ สารวเสเนว อิทํ นิสฺสรณํ, อยํ ปรมตฺโถติ หทเย อฏฺฐเปนฺโต. พฺยญฺชนํ ปน เตน อุคฺคหิตญฺเจว นิกฺกุชฺชิตญฺจ.

ຄຳວ່າ "ຖາມເຖິງໝາກມ່ວງ ແຕ່ຕອບເຖິງໝາກຫາຕ" ໝາຍເຖິງ ບຸກຄົນໃດໜຶ່ງ ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ "ຕົ້ນມ່ວງເປັນແນວໃດ? ຫຼືວ່າ ລຳຕົ້ນ, ໃບ, ດອກ, ແລະໝາກຂອງຕົ້ນມ່ວງເປັນແນວໃດ?" ເມື່ອຖືກຖາມແນວນັ້ນ ກໍກັບຕອບວ່າ "ຕົ້ນຫາຕເປັນແນວນີ້ ຫຼືວ່າ ລຳຕົ້ນ, ໃບ, ດອກ, ແລະໝາກຂອງຕົ້ນຫາຕເປັນແນວນີ້". ຄຳວ່າ "ວິຊິເຕ" ໝາຍເຖິງ ໃນດິນແດນທີ່ພຣະຣາຊອຳນາດແຜ່ໄປເຖິງ. ຄຳວ່າ "ອປສາເທຕພ຺ພໍ" ໝາຍເຖິງ ຄວນເບີດເສີຍ (ຫຼືຄວນຮຸກຮານ/ຂົ່ມຂູ່). ຄຳວ່າ "ອນຠິນນ຺ທิຕ຺ວາ" ໝາຍເຖິງ ໂດຍບໍ່ຊົມເຊີຍ ຄື ບໍ່ໄດ້ທຳການສັນເສີນວ່າ "ສາທຸ ສາທຸ". ຄຳວ່າ "ອປ຺ປຏິກ຺ໂກສິຕ຺ວາ" ໝາຍເຖິງ ໂດຍບໍ່ຄັດຄ້ານ ຄື ບໍ່ໄດ້ຫ້າມປາມວ່າ "ເຈົ້າຄົນໂງ່ ເຈົ້າເວົ້າບໍ່ດີແລ້ວ". ຄຳວ່າ "ອນຸກ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນສາລະ. ຄຳວ່າ "ອນິກ຺ກຸຊ຺ຊນ຺ໂຕ" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ໄດ້ຕັ້ງໄວ້ໃນໃຈວ່າ "ນີ້ຄືທາງອອກ, ນີ້ຄືປະຣະມັດຖະ" ໂດຍຄວາມເປັນສາລະນັ້ນເອງ. ແຕ່ສ່ວນພະຍັນຊະນະນັ້ນ ພຣະຣາຊາພະອົງນັ້ນຊົງກຳນົດຈົດຈຳໄວ້ ແລະຊົງຕັ້ງໄວ້ໃນພຣະໄທແລ້ວ.

มกฺขลิโคสาลวาทวณฺณนา

ການອະທິບາຍລັດທິຂອງມັກຂະລິໂຄສາລະ

๑๖๗-๑๖๙. มกฺขลิวาเท [Pg.146] ปจฺจโยติ เหตุเววจนเมว, อุภเยนาปิ วิชฺชมานเมว กายทุจฺจริตาทีนํ สํกิเลสปจฺจยํ, กายสุจริตาทีนญฺจ วิสุทฺธิปจฺจยํ ปฏิกฺขิปติ. อตฺตกาเรติ อตฺตกาโร. เยน อตฺตนา กตกมฺเมน อิเม สตฺตา เทวตฺตมฺปิ มารตฺตมฺปิ พฺรหฺมตฺตมฺปิ สาวกโพธิมฺปิ ปจฺเจกโพธิมฺปิ สพฺพญฺญุตมฺปิ ปาปุณนฺติ, ตมฺปิ ปฏิกฺขิปติ. ทุติยปเทน ยํ ปรการํ ปรสฺส โอวาทานุสาสนึ นิสฺสาย ฐเปตฺวา มหาสตฺตํ อวเสโส ชโน มนุสฺสโสภคฺยตํ อาทึ กตฺวา ยาว อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตํ ปรการํ ปฏิกฺขิปติ. เอวมยํ พาโล ชินจกฺเก ปหารํ เทติ นาม. นตฺถิ ปุริสกาเรติ เยน ปุริสกาเรน สตฺตา วุตฺตปฺปการา สมฺปตฺติโย ปาปุณนฺติ, ตมฺปิ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ พลนฺติ ยมฺหิ อตฺตโน พเล ปติฏฺฐิตา สตฺตา วีริยํ กตฺวา ตา สมฺปตฺติโย ปาปุณนฺติ, ตํ พลํ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ วีริยนฺติอาทีนิ สพฺพานิ ปุริสการเววจนาเนว. ‘‘อิทํ โน วีริเยน อิทํ ปุริสถาเมน, อิทํ ปุริสปรกฺกเมน ปวตฺต’’นฺติ เอวํ ปวตฺตวจนปฏิกฺเขปกรณวเสน ปเนตานิ วิสุํ อาทิยนฺติ.

໑໖໗-໑໖໙. ໃນລັດທິຂອງມັກຂະລິ, ຄຳວ່າ "ປັດໄຈ" (ປຈ຺ຈໂຍ) ເປັນພຽງໄວພົດຂອງຄຳວ່າ "ເຫດ" (ເຫຕຸ) ເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍຄຳທັງສອງນັ້ນ ຍ່ອມປະຕິເສດປັດໄຈແຫ່ງຄວາມເສົ້າໝອງ ມີກາຍທຸຈະຣິດເປັນຕົ້ນ ແລະປັດໄຈແຫ່ງຄວາມບໍລິສຸດ ມີກາຍສຸຈະຣິດເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີຢູ່ແທ້ໆ. ຄຳວ່າ "ອັດຕະກາຣะ" (ອຕ຺ຕກາໂຣ) ໝາຍເຖິງ ການກະທຳດ້ວຍຕົນເອງ. ປະຕິເສດກັມທີ່ຕົນເອງເຮັດ ເຊິ່ງເປັນເຫດໃຫ້ສັດທັງຫຼາຍບັນລຸເຖິງຄວາມເປັນເທວະດา ຄວາມເປັນມານ ຄວາມເປັນພຣົມ ຕະຫຼອດເຖິງສາວົກໂພທິ ປັດເຈກໂພທິ ແລະສັບພັນຍຸຕາໂພທິ. ດ້ວຍບົດທີສອງ, ຍ່ອມປະຕິເສດການກະທຳຂອງຜູ້ນຶ່ນ ເຊິ່ງອາໄສໂອວາດແລະຄຳສັ່ງສອນຂອງຜู້ນຶ່ນ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ປະຊາຊົນທີ່ເຫຼືອ (ຍົກເວັ້ນພຣະມະຫາສັດ) ບັນລຸເຖິງຄວາມຮຸ່ງເຮືອງຂອງມະນຸດ ເປັນຕົ້ນ ຈົນເຖິງພຣະອໍຣะຫັນ, ຍ່ອມປະຕິເສດການກະທຳຂອງຜູ້ນຶ່ນນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນີ້, ຄົນໂງ່ນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າທຳລາຍກົງຈັກຂອງພຣະຊິນະເຈົ້າ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ມີຄວາມພະຍາຍາມຂອງມະນຸດ" (ນຕ຺ຖิ ປຸຣິສກາໂຣ) ຍ່ອມປະຕິເສດຄວາມພະຍາຍາມຂອງມະນຸດ ເຊິ່ງເປັນເຫດໃຫ້ສັດທັງຫຼາຍບັນລຸສົມບັດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ມີກຳລັງ" (ນຕ຺ຖິ ພລໍ) ຍ່ອມປະຕິເສດກຳລັງນັ້ນ ເຊິ່ງສັດທັງຫຼາຍອາໄສກຳລັງຂອງຕົນເອງແລ້ວ ມີຄວາມພາກພຽນ ຈົນບັນລຸສົມບັດເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ "ບໍ່ມີຄວາມພຽນ" (ນຕ຺ຖິ ວີຣິຍໍ) ເປັນຕົ້ນ ທັງໝົດເປັນພຽງໄວພົດຂອງຄຳວ່າ "ຄວາມພະຍາຍາມຂອງມະນຸດ" ເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ບົດເຫຼົ່ານີ້ ຖືກນຳມາໃຊ້ແຍກກັນ ໂດຍອາໄສການປະຕິເສດຄຳເວົ້າຂອງຜູ້ນຶ່ນ ທີ່ເວົ້າວ່າ: "ສິ່ງນີ້ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍຄວາມພຽນຂອງພວກເຮົາ, ສິ່ງນີ້ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍກຳລັງຂອງມະນຸດ, ສິ່ງນີ້ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍຄວາມບາກບັ່ນຂອງມະນຸດ".

สพฺเพ สตฺตาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภาทโย อนวเสเส ปริคฺคณฺหาติ. สพฺเพ ปาณาติ เอกินฺทฺริโย ปาโณ, ทฺวินฺทฺริโย ปาโณติอาทิวเสน วทติ. สพฺเพ ภูตาติ อณฺฑโกสวตฺถิโกเสสุ ภูเต สนฺธาย วทติ. สพฺเพ ชีวาติ สาลิยวโคธุมาทโย สนฺธาย วทติ. เตสุ หิ โส วิรูหนภาเวน ชีวสญฺญี. อวสา อพลา อวีริยาติ เตสํ อตฺตโน วโส วา พลํ วา วีริยํ วา นตฺถิ. นิยติสงฺคติภาวปริณตาติ เอตฺถ นิยตีติ นิยตา. สงฺคตีติ ฉนฺนํ อภิชาตีนํ ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ภาโวติ สภาโวเยว. เอวํ นิยติยา จ สงฺคติยา จ ภาเวน จ ปริณตา นานปฺปการตํ ปตฺตา. เยน หิ ยถา ภวิตพฺพํ, โส ตเถว ภวติ. เยน น ภวิตพฺพํ, โส น ภวตีติ ทสฺเสติ. ฉสฺเววาภิชาตีสูติ ฉสุ เอว อภิชาตีสุ ฐตฺวา สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺติ. อญฺญา สุขทุกฺขภูมิ นตฺถีติ ทสฺเสติ.

ຄຳວ່າ "ສັດທັງປວງ" (ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ) ໝາຍເຖິງ ສັດທັງຫຼາຍມີ ອູດ, ງົວ, ລາ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍບໍ່ມີເຫຼືອ. ຄຳວ່າ "ປານະທັງປວງ" (ສພ຺ເພ ປາຓາ) ໝາຍເຖິງ ສັດທີ່ມີອິນຊີດຽວ, ສັດທີ່ມີສອງອິນຊີ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ພູຕະທັງປວງ" (ສພ຺ເພ ຠູຕາ) ໝາຍເຖິງ ສັດທີ່ເກີດໃນຟອງໄຂ່ ແລະເກີດໃນມົດລູກ. ຄຳວ່າ "ຊີວະທັງປວງ" (ສພ຺ເພ ຊີວາ) ໝາຍເຖິງ ເຂົ້າສາລີ, ເຂົ້າບາເລ, ເຂົ້າສາລີປ່າ ເປັນຕົ້ນ; ເພາະວ່າໃນພືດເຫຼົ່ານັ້ນ ມັກຂະລິມີຄວາມສຳຄັນໝາຍວ່າເປັນສິ່ງມີຊີວິດ ເພາະມັນມີຄວາມຈະເລີນເຕີບໂຕໄດ້. ຄຳວ່າ "ບໍ່ມີອຳນາດ ບໍ່ມີກຳລັງ ບໍ່ມີຄວາມພຽນ" (ອວສາ ອພລາ ອວີຣິຍາ) ໝາຍເຖິງ ສັດເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ມີອຳນາດ, ກຳລັງ ຫຼືຄວາມພຽນຂອງຕົນເອງເລີຍ. ໃນຄຳວ່າ "ນິຍຕິສງ຺ຄຕິຠາວປຣິຓຕາ" ນີ້, ຄຳວ່າ "ນິຍະຕິ" ໝາຍເຖິງ ຄວາມແນ່ນອນ. ຄຳວ່າ "ສັງຄະຕິ" ໝາຍເຖິງ ການໄປເກີດໃນອະພິຊາດ 6 ປະການນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ "ພາວະ" ໝາຍເຖິງ ສະພາວະທັມມະດານັ້ນເອງ. ດ້ວຍເຫດນີ້, ສັດທັງຫຼາຍຈຶ່ງຖືກປ່ຽນແປງໄປ ໂດຍຄວາມແນ່ນອນ, ໂດຍການເກີດຮ່ວມກັນ ແລະໂດຍສະພາວະທັມມະດາ ຈົນເຖິງຄວາມເປັນຕ່າງໆ ນາໆ. ພຣະອົງຊົງສະແດງເນື້ອຄວາມວ່າ: ບຸກຄົນໃດຄວນເປັນແນວໃດ ໂດຍປະການໃດ, ບຸກຄົນນັ້ນກໍຍ່ອມເປັນແນວນັ້ນ ໂດຍປະການນັ້ນ; ບຸກຄົນໃດບໍ່ຄວນເປັນແນວໃດ, ບຸກຄົນນັ້ນກໍຍ່ອມບໍ່ເປັນແນວນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ໃນອະພິຊາດທັງ 6 ເທົ່ານັ້ນ" (ສສ຺ເວວາຠิຊາຕີສຸ) ໝາຍເຖິງ ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມສະເຫວີຍສຸກແລະທຸກໃນອະພິຊາດທັງ 6 ເທົ່ານັ້ນ. ຊົງສະແດງວ່າ ບໍ່ມີພູມິອື່ນໃດອີກທີ່ຈະສະເຫວີຍສຸກແລະທຸກ.

โยนิปมุขสตสหสฺสานีติ ปมุขโยนีนํ อุตฺตมโยนีนํ จุทฺทสสตสหสฺสานิ อญฺญานิ จ สฏฺฐิสตานิ อญฺญานิ จ ฉสตานิ. ปญฺจ จ กมฺมุโน [Pg.147] สตานีติ ปญฺจกมฺมสตานิ จ. เกวลํ ตกฺกมตฺตเกน นิรตฺถกํ ทิฏฺฐึ ทีเปติ. ปญฺจ จ กมฺมานิ ตีณิ จ กมฺมานีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เกจิ ปนาหุ – ‘‘ปญฺจ จ กมฺมานีติ ปญฺจินฺทฺริยวเสน ภณติ. ตีณีติ กายกมฺมาทิวเสนา’’ติ. กมฺเม จ อุปฑฺฒกมฺเม จาติ เอตฺถ ปนสฺส กายกมฺมญฺจ วจีกมฺมญฺจ กมฺมนฺติ ลทฺธิ, มโนกมฺมํ อุปฑฺฒกมฺมนฺติ. ทฺวฏฺฐิปฏิปทาติ ทฺวาสฏฺฐิ ปฏิปทาติ วทติ. ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปาติ เอกสฺมึ กปฺเป จตุสฏฺฐิ อนฺตรกปฺปา นาม โหนฺติ. อยํ ปน อญฺเญ ทฺเว อชานนฺโต เอวมาห.

ຄຳວ່າ "ກຳເນີດທີ່ເປັນປະທານແສນກຳເນີດ" (ໂຍນິປມຸຂສຕສຫສ຺ສານິ) ໝາຍເຖິງ ກຳເນີດທີ່ເປັນປະທານ ຫຼືກຳເນີດອັນປະເສີດ ມີຈຳນວນ 14 ແສນ (1,400,000), ອີກ 60 ຮ້ອຍ (6,000) ແລະອີກ 6 ຮ້ອຍ (600). ຄຳວ່າ "ກັມ 5 ຮ້ອຍ" (ປ຺ຓ຺ຈ ຈ ກມ຺ມຸໂນ ສຕານິ) ໝາຍເຖິງ ກັມ 5 ຮ້ອຍປະການ. ເຂົາສະແດງມິດສາທິດຖິທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດ ດ້ວຍການຄາດຄະເນເອົາເອງລ້ວນໆ. ໃນບົດວ່າ "ກັມ 5 ປະການ ແລະກັມ 3 ປະການ" ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍດຽວກັນນີ້. ແຕ່ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ: "ຄຳວ່າ 'ກັມ 5 ປະການ' ເຂົາກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງອິນຊີ 5, ຄຳວ່າ 'ກັມ 3 ປະການ' ເຂົາກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງກາຍະກັມເປັນຕົ້ນ". ໃນຄຳວ່າ "ໃນກັມແລະເຄິ່ງກັມ" ນີ້, ລັດທິຂອງເຂົາມີວ່າ: ກາຍະກັມແລະວະຈີກັມ ເປັນ "ກັມ", ສ່ວນມະໂນກັມ ເປັນ "ເຄິ່ງກັມ" (ອຸປັດທະກັມ). ຄຳວ່າ "ທວັດຖິປະຕິປະທາ" (ທ຺ວຏ຺ຎ຺ຎ຺ຘິປຏິປທາ) ເຂົາກ່າວໝາຍເຖິງ ຂໍ້ປະຕິບັດ 62 ປະການ. ຄຳວ່າ "ທວັດຖັນຕະຣະກັບ" (ທ຺ວຏ຺ຎ຺ຎ຺ຘນ຺ຕຣກປ຺ປາ) ໝາຍເຖິງ ໃນໜຶ່ງມະຫາກັບ ຍ່ອມມີອັນຕະຣະກັບ 64 ກັບ; ແຕ່ມັກຂະລິນີ້ ບໍ່ຮູ້ຈັກອີກ 2 ກັບ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ.

ฉฬาภิชาติโยติ กณฺหาภิชาติ, นีลาภิชาติ, โลหิตาภิชาติ, หลิทฺทาภิชาติ, สุกฺกาภิชาติ, ปรมสุกฺกาภิชาตีติ อิมา ฉ อภิชาติโย วทติ. ตตฺถ โอรพฺภิกา, สากุณิกา, มาควิกา, สูกริกา, ลุทฺทา, มจฺฉฆาตกา โจรา, โจรฆาตกา, พนฺธนาคาริกา, เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ กุรูรกมฺมนฺตา, อยํ กณฺหาภิชาตีติ (อ. นิ. ๖.๕๗) วทติ. ภิกฺขู นีลาภิชาตีติ วทติ, เต กิร จตูสุ ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ. ‘‘ภิกฺขู กณฺฏกวุตฺติกา’’ติ (อ. นิ. ๖.๕๗) อยญฺหิสฺส ปาฬิเยว. อถ วา กณฺฏกวุตฺติกา เอว นาม เอเก ปพฺพชิตาติ วทติ. โลหิตาภิชาติ นาม นิคณฺฐา เอกสาฏกาติ วทติ. อิเม กิร ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปณฺฑรตรา. คิหี โอทาตวสนา อเจลกสาวกา หลิทฺทาภิชาตีติ วทติ. เอวํ อตฺตโน ปจฺจยทายเก นิคณฺเฐหิปิ เชฏฺฐกตเร กโรติ. อาชีวกา อาชีวกินิโย สุกฺกาภิชาตีติ วทติ. เต กิร ปุริเมหิ จตูหิ ปณฺฑรตรา. นนฺโท, วจฺโฉ, กิโส, สงฺกิจฺโฉ, มกฺขลิโคสาโล, ปรมสุกฺกาภิชาตีติ (อ. นิ. ๖.๕๗) วทติ. เต กิร สพฺเพหิ ปณฺฑรตรา.

ຄຳວ່າ "ອະພິຊາດ 6 ປະການ" (ຊຬາຠິຊາຕິໂຍ) ໝາຍເຖິງ ອະພິຊາດ 6 ປະການນີ້ ຄື: ກັນຫາພິຊາດ (ຊາດດຳ), ນີລາພິຊາດ (ຊາດຂຽວ/ໝົ່ນ), ໂລຫິຕາພິຊາດ (ຊາດແດງ), ຫະລິດທາພິຊາດ (ຊາດເຫຼືອງ), ສຸກກາພິຊາດ (ຊາດຂາວ), ແລະປະຣະມະສຸກກາພິຊາດ (ຊາດຂາວຢ່າງຍິ່ງ). ໃນອະພິຊາດເຫຼົ່ານັ້ນ, ເຂົາກ່າວວ່າ ພວກຂ້າແກະ, ພວກຂ້ານົກ, ພວກນາຍພານເນື້ອ, ພວກຂ້າໝູ, ພວກນາຍພານ, ພວກຂ້າປา, ພວກໂຈນ, ພວກເພັດຊະຄາດ, ພວກຄຸມຂັງ ຫຼືຄົນອື່ນໆ ທີ່ມີການງານອັນໂຫດຮ້າຍ, ຄົນເຫຼົ່ານີ້ຈັດເປັນ "ກັນຫາພິຊາດ". ເຂົາກ່າວວ່າ ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເປັນ "ນີລາພິຊາດ"; ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ໃສ່ໜາມ (ຄືກິເລດ) ລົງໃນປັດໄຈ 4 ແລ້ວຂົບສັນ. ຄຳວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍເປັນຜູ້ມີຄວາມເປັນຢູ່ຢ່າງໜາມ" (ຠິກ຺ຂູ ກຓ຺ຏກວຸຕ຺ຕິກາ) ນີ້ ເປັນພຣະບາລີຂອງມັກຂະລິນັ້ນເອງ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ເຂົາກ່າວວ່າ ບັນພະຊິດບາງພວກ ທີ່ຊື່ວ່າ "ກັນຕະກະວຸດຕິກະ" ນັ້ນ ເປັນນີລາພິຊາດ. ເຂົາກ່າວວ່າ ພວກນິຄົນທ໌ຜູ້ມີຜ້າຜືນດຽວ ເປັນ "ໂລຫິຕາພิຊາດ"; ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກນີ້ເປັນຜູ້ຂາວສະອາດກວ່າພວກອະພິຊາດສອງປະການທຳອິດ. ເຂົາກ່າວວ່າ ຄະລືຫັດຜู້ນຸ່ງຫົ່ມຜ້າຂາວ ເຊິ່ງເປັນສາວົກຂອງອະເຈລົກ ເປັນ "ຫະລິດທາພິຊາດ"; ດ້ວຍວິທີນີ້ ເຂົາຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ທາຍົກຜູ້ຖວາຍປັດໄຈຂອງຕົນ ເປັນຜູ້ປະເສີດກວ່າພວກນິຄົນທ໌ເສຍອີກ. ເຂົາກ່າວວ່າ ພວກອາຊີວົກຊາຍແລະອາຊີວົກຍິງ ເປັນ "ສຸກກາພິຊາດ"; ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກນີ້ເປັນຜູ້ຂາວສະອາດກວ່າພວກອະພິຊາດສີ່ປະການທຳອິດ. ເຂົາກ່າວວ່າ ນັນທະ, ວັດສະ, ກິສະ, ສັງກິດຈະ, ແລະມັກຂະລິໂຄສາລະ ເປັນ "ປະຣະມະສຸກກາພິຊາດ"; ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກນີ້ເປັນຜູ້ຂາວສະອາດກວ່າຄົນທັງປວງ.

อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ มนฺทภูมิ, ขิฑฺฑาภูมิ, ปทวีมํสภูมิ, อุชุคตภูมิ, เสกฺขภูมิ, สมณภูมิ, ชินภูมิ, ปนฺนภูมีติ อิมา อฏฺฐ ปุริสภูมิโยติ วทติ. ตตฺถ ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย สตฺตทิวเส สมฺพาธฏฺฐานโต นิกฺขนฺตตฺตา สตฺตา มนฺทา โหนฺติ โมมูหา, อยํ มนฺทภูมีติ วทติ. เย ปน ทุคฺคติโต อาคตา โหนฺติ, เต อภิณฺหํ โรทนฺติ เจว วิรวนฺติ จ, สุคติโต อาคตา ตํ อนุสฺสริตฺวา หสนฺติ, อยํ ขิฑฺฑาภูมิ นาม. มาตาปิตูนํ หตฺถํ วา ปาทํ วา มญฺจํ วา ปีฐํ วา คเหตฺวา ภูมิยํ ปทนิกฺขิปนํ ปทวีมํสภูมิ นาม. ปทสา คนฺตุํ สมตฺถกาเล อุชุคตภูมิ นาม. สิปฺปานิ สิกฺขิตกาเล [Pg.148] เสกฺขภูมิ นาม. ฆรา นิกฺขมฺม ปพฺพชิตกาเล สมณภูมิ นาม. อาจริยํ เสวิตฺวา ชานนกาเล ชินภูมิ นาม. ภิกฺขุ จ ปนฺนโก ชิโน น กิญฺจิ อาหาติ เอวํ อลาภึ สมณํ ปนฺนภูมีติ วทติ.

ຄຳວ່າ "ພູມິຂອງບຸຣຸດ 8 ປະການ" (ອຏ຺ຎ຺ຎ຺ຘ ປຸຣິສຠູມິໂຍ) ໝາຍເຖິງ ພູມິຂອງບຸຣຸດ 8 ປະການນີ້ ຄື: ມັນທະພູມິ, ຂິດທາພູມິ, ປະທະວີມັງສະພູມິ, ອຸຊຸຄະຕະພູມິ, ເສກຂະພູມິ, ສະມະນະພູມິ, ຊິນະພູມິ, ແລະປັນນະພູມິ. ໃນພູມіເຫຼົ່ານັ້ນ, ນັບແຕ່ມື້ເກີດເປັນຕົ້ນໄປເປັນເວລາ 7 ມື້ ເພາະອອກມາຈາກສະຖານທີ່ຄັບແຄບ ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມອ່ອນແອ ແລະຫຼົງໄຫຼຢ່າງຍິ່ງ, ເຂົາເອີ້ນໄລຍະນີ້ວ່າ "ມັນທະພູມິ". ສ່ວນສັດທັງຫຼາຍທີ່ມາຈາກທຸຄະຕິ ຍ່ອມຮ້ອງໄຫ້ແລະຮ້ອງຄວນຄາງຢູ່ເລື້ອຍໆ, ສ່ວນສັດທີ່ມາຈາກສຸຄະຕິ ຍ່ອມລະນຶກເຖິງສຸຄະຕິນັ້ນແລ້ວຫົວເລາະ, ນີ້ຊື່ວ່າ "ຂິດທາພູມິ". ການຈັບມື ຫຼືຕີນຂອງພໍ່ແມ່ ຫຼືຈັບຕຽງ ຫຼືຕັ່ງ ແລ້ວຢຽບຕີນລົງເທິງພື້ນດິນ ຊື່ວ່າ "ປະທະວີມັງສະພູມິ". ໃນເວລາທີ່ສາມາດຍ່າງໄປດ້ວຍຕີນໄດ້ ຊື່ວ່າ "ອຸຊຸຄະຕະພູມິ". ໃນເວລາທີ່ສຶກສາສິລະປະວິຊາ ຊື່ວ່າ "ເສກຂະພູມິ". ໃນເວລາທີ່ອອກຈາກເຮືອນບວດ ຊື່ວ່າ "ສະມະນະພູມິ". ໃນເວລາທີ່ຄົບຫາອາຈານແລ້ວມີຄວາມຮູ້ ຊື່ວ່າ "ຊິນະພູມິ". ພຣະພິກຂຸຜູ້ແກ່ຊະລາ (ປັນນະກະ) ຜູ້ຊະນະແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ກ່າວຫຍັງເລີຍ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ເຂົາຈຶ່ງເອີ້ນສະມະນະຜູ້ບໍ່ໄດ້ລາບວ່າ "ປັນນະພູມິ".

เอกูนปญฺญาส อาชีวกสเตติ เอกูนปญฺญาสอาชีวกวุตฺติสตานิ. ปริพฺพาชกสเตติ ปริพฺพาชกปพฺพชฺชาสตานิ. นาคาวาสสเตติ นาคมณฺฑลสตานิ. วีเส อินฺทฺริยสเตติ วีสตินฺทฺริยสตานิ. ตึเส นิรยสเตติ ตึส นิรยสตานิ. รโชธาตุโยติ รชโอกิรณฏฺฐานานิ, หตฺถปิฏฺฐิปาทปิฏฺฐาทีนิ สนฺธาย วทติ. สตฺต สญฺญีคพฺภาติ โอฏฺฐโคณคทฺรภอชปสุมิคมหึเส สนฺธาย วทติ. สตฺต อสญฺญีคพฺภาติ สาลิวีหิยวโคธูมกงฺคุวรกกุทฺรูสเก สนฺธาย วทติ. นิคณฺฐิคพฺภาติ คณฺฐิมฺหิ ชาตคพฺภา, อุจฺฉุเวฬุนฬาทโย สนฺธาย วทติ. สตฺต เทวาติ พหู เทวา. โส ปน สตฺตาติ วทติ. มนุสฺสาปิ อนนฺตา, โส สตฺตาติ วทติ. สตฺต ปิสาจาติ ปิสาจา มหนฺตมหนฺตา สตฺตาติ วทติ. สราติ มหาสรา, กณฺณมุณฺฑรถการอโนตตฺตสีหปฺปปาตฉทฺทนฺตมนฺทากินีกุณาลทเห คเหตฺวา วทติ.

ຄຳວ່າ "ອາຊີວະ 49 ຮ້ອຍ" (ເອກູນປຎ຺ຎາສ ອາຊີວສເຕ) ໝາຍເຖິງ ວິທີການລ້ຽງຊີບຂອງອາຊີວົກ 49 ຮ້ອຍ (4,900 ວິທີ). ຄຳວ່າ "ປະຣິພາຊົກຮ້ອຍ" (ປະຣິພ຺ພາຊກສເຕ) ໝາຍເຖິງ ການບວດເປັນປະຣິພາຊົກ 49 ຮ້ອຍ (4,900 ປະເພດ). ຄຳວ່າ "ທີ່ຢູ່ຂອງນາກຮ້ອຍ" (ນາກາວາສສເຕ) ໝາຍເຖິງ ມົນທົນຂອງນາກ 49 ຮ້ອຍ (4,900 ແຫ່ງ). ຄຳວ່າ "ອິນຊີ 20 ຮ້ອຍ" (ວີເສ ອິນ຺ທ຺ຣิຍສເຕ) ໝາຍເຖິງ ອິນຊີ 20 ຮ້ອຍ (2,000 ປະການ). ຄຳວ່າ "ນະຣົກ 30 ຮ້ອຍ" (ຕິໍເສ ນิຣຍສເຕ) ໝາຍເຖິງ ນະຣົກ 30 ຮ້ອຍ (3,000 ຂຸມ). ຄຳວ່າ "ຣະໂຊທາຕຸ" (ຣໂຊຘາຕຸໂຍ) ເຂົາກ່າວໝາຍເຖິງ ສະຖານທີ່ໆ ຝຸ່ນລະອອງຕົກໃສ່ ເຊັ່ນ ຫຼັງມື, ຫຼັງຕີນ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ກຳເນີດທີ່ມີສັນຍາ 7" (ສຕ຺ຕ ສຎ຺ຎີຄພ຺ຠາ) ເຂົາກ່າວໝາຍເຖິງ ອູດ, ງົວ, ລາ, ແກະ, ແພະ, ກວາງ, ຄວາຍ. ຄຳວ່າ "ກຳເນີດທີ່ບໍ່ມີສັນຍາ 7" (ສຕ຺ຕ ອສຎ຺ຎີຄພ຺ຠາ) ເຂົາກ່າວໝາຍເຖິງ ເຂົ້າສາລີ, ເຂົ້າເປືອກ, ເຂົ້າບາເລ, ເຂົ້າສາລີປ່າ, ເຂົ້າຟ່າງ, ເຂົ້າວາຣະກະ, ເຂົ້າກຸດຣູສະກະ. ຄຳວ່າ "ກຳເນີດມີຂໍ້" (ນິກຓ຺ຏີຄພ຺ຠາ) ເຂົາກ່າວໝາຍເຖິງ ພືດທີ່ເກີດຈາກຂໍ້ ເຊັ່ນ ອ້ອຍ, ໄມ້ໄຜ່, ໄມ້ອໍ້ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ເທວະດາ 7" (ສຕ຺ຕ ເທວາ) ຄວາມຈິງເທວະດາມີຫຼາຍ ແຕ່ເຂົາກ່າວວ່າ ມີ 7. ມະນຸດກໍມີບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ ແຕ່ເຂົາກ່າວວ່າ ມີ 7. ຄຳວ່າ "ປີສາດ 7" (ສຕ຺ຕ ປິສາຈາ) ຄວາມຈິງປີສາດມີຫຼວງຫຼາຍ ແຕ່ເຂົາກ່າວວ່າ ມີ 7. ຄຳວ່າ "ສະ 7" (ສຣາ) ໝາຍເຖິງ ສະໃຫຍ່ 7 ແຫ່ງ ຄື: ສະກັນນະມຸນທະ, ສະຣະຖະກາຣະ, ສະອະໂნດາດ, ສະສີຫະປະປາຕະ, ສະສັດທັນ, ສະມັນທາກິນີ, ແລະສະກຸນາລະ.

ปวุฏาติ คณฺฐิกา. ปปาตาติ มหาปปาตา. ปปาตสตานีติ ขุทฺทกปปาตสตานิ. สุปินาติ มหาสุปินา. สุปินสตานีติ ขุทฺทกสุปินสตานิ. มหากปฺปิโนติ มหากปฺปานํ. ตตฺถ เอกมฺหา มหาสรา วสฺสสเต วสฺสสเต กุสคฺเคน เอกํ อุทกพินฺทุํ นีหริตฺวา สตฺตกฺขตฺตุํ ตมฺหิ สเร นิรุทเก กเต เอโก มหากปฺโปติ วทติ. เอวรูปานํ มหากปฺปานํ จตุราสีติสตสหสฺสานิ เขเปตฺวา พาเล จ ปณฺฑิเต จ ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรนฺตีติ อยมสฺส ลทฺธิ. ปณฺฑิโตปิ กิร อนฺตรา วิสุชฺฌิตุํ น สกฺโกติ. พาโลปิ ตโต อุทฺธํ น คจฺฉติ.

ຄຳວ່າ "ປະວຸຕະ" (ปວຸຏາ) ໝາຍເຖິງ ປຸ່ມປົມ/ຂໍ້. ຄຳວ່າ "ປະປະຕະ" (ປປາຕາ) ໝາຍເຖິງ ເຫວໃຫຍ່. ຄຳວ່າ "ປະປະຕະຮ້ອຍ" (ປປາຕສຕານິ) ໝາຍເຖິງ ເຫວຂະໜາດນ້ອຍ 7 ຮ້ອຍແຫ່ງ. ຄຳວ່າ "ສຸປິນະ" (ສຸປິນາ) ໝາຍເຖິງ ຝັນໃຫຍ່. ຄຳວ່າ "ສຸປິນະຮ້ອຍ" (ສຸປິນສຕານິ) ໝາຍເຖິງ ຝັນຂະໜາດນ້ອຍ 7 ຮ້ອຍຢ່າງ. ຄຳວ່າ "ມະຫາກັບປິໂນ" (ມຫາກປ຺ປິໂນ) ໝາຍເຖິງ ຂອງມະຫາກັບທັງຫຼາຍ. ໃນຄຳນັ້ນ, ເຂົາກ່າວວ່າ: ທຸກໆ 100 ປີ ໃຊ້ປາຍຫຍ້າຄາແຕະເອົານ້ຳ 1 ຢົດ ອອກຈາກສະໃຫຍ່ແຫ່ງໜຶ່ງ, ເມື່ອເຮັດໃຫ້ນ້ຳໃນສະນັ້ນແຫ້ງໝົດໄປເຖິງ 7 ເທື່ອ ໄລຍະເວລານັ້ນຊື່ວ່າ "1 ມະຫາກັບ". ນີ້ຄືລັດທິຂອງເຂົາ ທີ່ວ່າ: ທັງຄົນໂງ່ແລະຄົນສະຫຼາດ ຕ້ອງທ່ອງທ່ຽວໄປຕະຫຼອດມະຫາກັບມີປະມານເທົ່ານັ້ນເຖິງ 84 ແສນ (8,400,000) ມະຫາກັບ ຈຶ່ງຈະເຮັດໃຫ້ສິ້ນສຸດທຸກໄດ້. ໄດ້ຍິນວ່າ ແມ່ນແຕ່ຄົນສະຫຼາດກໍບໍ່ສາມາດບໍລິສຸດໄດ້ໃນລະຫວ່າງນັ້ນ, ແລະແມ່ນແຕ່ຄົນໂງ່ກໍບໍ່ກ້າວລ່ວງໄປຍິ່ງກວ່ານັ້ນ.

สีเลนาติ อเจลกสีเลน วา อญฺเญน วา เยน เกนจิ. วเตนาติ ตาทิเสเนว วเตน. ตเปนาติ ตโปกมฺเมน. อปริปกฺกํ ปริปาเจติ นาม, โย ‘‘อหํ ปณฺฑิโต’’ติ อนฺตรา วิสุชฺฌติ. ปริปกฺกํ ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตึ กโรติ นาม โย ‘‘อหํ พาโล’’ติ วุตฺตปริมาณํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา ยาติ. เหวํ นตฺถีติ เอวํ นตฺถิ. ตญฺหิ อุภยมฺปิ น สกฺกา [Pg.149] กาตุนฺติ ทีเปติ. โทณมิเตติ โทเณน มิตํ วิย. สุขทุกฺเขติ สุขทุกฺขํ. ปริยนฺตกเตติ วุตฺตปริมาเณน กาเลน กตปริยนฺเต. นตฺถิ หายนวฑฺฒเนติ นตฺถิ หายนวฑฺฒนานิ. น สํสาโร ปณฺฑิตสฺส หายติ, น พาลสฺส วฑฺฒตีติ อตฺโถ. อุกฺกํสาวกํเสติ อุกฺกํสาวกํสา. หายนวฑฺฒนานเมตํ อธิวจนํ.

ຄຳວ່າ "ດ້ວຍສີລ" (ສີເລນ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍສີລຂອງອະເຈລົກ ຫຼືດ້ວຍສີລຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງອື່ນໆ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍພຣົດ" (ວເຕນ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍພຣົດເຊັ່ນນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍຕົບະ" (ຕເປນ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍການບຳເພັນຕົບະ. ບຸກຄົນໃດຄິດວ່າ "ເຮົາເປັນຄົນສະຫຼາດ" ແລ້ວພະຍາຍາມບໍລິສຸດໃນລະຫວ່າງນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ເຮັດກັມທີ່ຍັງບໍ່ແກ່ກ້າໃຫ້ແກ່ກ້າ". ບຸກຄົນໃດຄິດວ່າ "ເຮົາເປັນຄົນໂງ່" ແລ້ວທ່ອງທ່ຽວໄປລ່ວງກຳນົດເວລາທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ເຮັດກັມທີ່ແກ່ກ້າແລ້ວໃຫ້ສິ້ນສຸດໄປ ດ້ວຍການສະເຫວີຍຜົນກັມນັ້ນເລື້ອຍໆ". ຄຳວ່າ "ບໍ່ມີຢ່າງນັ້ນເລີຍ" (ເຫວໍ ນຕ຺ຖິ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ມີການກະທຳຢ່າງນັ້ນ. ຊົງສະແດງວ່າ ເພາະບໍ່ສາມາດເຮັດການກະທຳທັງສອງຢ່າງນັ້ນໄດ້ເລີຍ. ຄຳວ່າ "ຕວງໄວ້ດ້ວຍທະນານ" (ໂດຓມิເຕ) ໝາຍເຖິງ ເໝືອນດັ່ງຖືກແທກໄວ້ດ້ວຍທະນານ. ຄຳວ່າ "ສຸກແລະທຸກ" (ສຸຂທຸກ຺ເຂ) ໝາຍເຖິງ ຄວາມສຸກແລະຄວາມທຸກ. ຄຳວ່າ "ກຳນົດຂອບເຂດໄວ້ແລ້ວ" (ປຣິຍນ຺ຕກເຕ) ໝາຍເຖິງ ຖືກກຳນົດຂອບເຂດໄວ້ແລ້ວ ດ້ວຍກຳນົດເວລາທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ມີການຫຼຸດລົງແລະເພີ່ມຂຶ້ນ" (ນຕ຺ຖິ ຮາຍນວຑ຺ຎ຺ຎ຺ຘເນ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ມີການຫຼຸດລົງແລະການເພີ່ມຂຶ້ນ. ເນື້ອຄວາມມີວ່າ: ສັງສາຣະວັດ ຍ່ອມບໍ່ຫຼຸດລົງສຳລັບຄົນສະຫຼາດ ແລະຍ່ອມບໍ່ເພີ່ມຂຶ້ນສຳລັບຄົນໂງ่. ຄຳວ່າ "ອຸກກັງສາວະກັງສະ" (ອຸກ຺ກໍສາວກໍເສ) ໝາຍເຖິງ ຄວາມຍິ່ງແລະຄວາມຢ່ອນ. ນີ້ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳວ່າ "ການຫຼຸດລົງແລະການເພີ່ມຂຶ້ນ" ນັ້ນເອງ.

อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต ‘‘เสยฺยถาปิ นามา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สุตฺตคุเฬติ เวเฐตฺวา กตสุตฺตคุเฬ. นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลตีติ ปพฺพเต วา รุกฺขคฺเค วา ฐตฺวา ขิตฺตํ สุตฺตปฺปมาเณน นิพฺเพฐิยมานเมว คจฺฉติ, สุตฺเต ขีเณ ตตฺเถว ติฏฺฐติ, น คจฺฉติ. เอวเมว วุตฺตกาลโต อุทฺธํ น คจฺฉตีติ ทสฺเสติ.

ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໃຫ້ສຳເລັດດ້ວຍອຸປະມາ ຈຶ່ງຕັດຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “seyyathāpi nāmā” (ປຽບເໝືອນ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “suttaguḷe” ໄດ້ແກ່ ກ້ອນດ້າຍທີ່ພັນໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ “nibbeṭhiyamānameva paletī” ໄດ້ແກ່ ກ້ອນດ້າຍທີ່ບຸກຄົນຢືນຢູ່ເທິງພູເຂົາ ຫຼື ເທິງຍອດໄມ້ ແລ້ວໂຍນລົງໄປ ຍ່ອມກິ້ງໄປຕະຫຼອດຄວາມຍາວຂອງດ້າຍທີ່ຄາຍອອກເທົ່ານັ້ນ, ເມື່ອດ້າຍໝົດແລ້ວ ກໍຢຸດຢູ່ ນະ ທີ່ນັ້ນເອງ ບໍ່ກິ້ງຕໍ່ໄປອີກ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ ພຣະອົງຊົງສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ສັດທັງຫຼາຍຈະບໍ່ເລີຍພົ້ນໄປກວ່າກຳນົດເວລາ (ແປດລ້ານສີ່ແສນມະຫາກັບ) ທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນເລີຍ.

อชิตเกสกมฺพลวาทวณฺณนา

ອະທິບາຍວາທະຂອງອະຊິຕະ ເກສາກຳພົນ

๑๗๐-๑๗๒. อชิตวาเท นตฺถิ ทินฺนนฺติ ทินฺนผลาภาวํ สนฺธาย วทติ. ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหายาโค. หุตนฺติ ปเหณกสกฺกาโร อธิปฺเปโต. ตมฺปิ อุภยํ ผลาภาวเมว สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. สุกตทุกฺกฏานนฺติ สุกตทุกฺกฏานํ, กุสลากุสลานนฺติ อตฺโถ. ผลํ วิปาโกติ ยํ ผลนฺติ วา วิปาโกติ วา วุจฺจติ, ตํ นตฺถีติ วทติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถิ, นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธ โลเก ฐิตสฺสาปิ ปโร โลโก นตฺถิ, สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตาติ เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลาภาววเสน วทติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ จวิตฺวา อุปปชฺชนกา สตฺตา นาม นตฺถีติ วทติ.

໑໗໐-໑໗໒. ໃນວາທະຂອງອະຊິຕະນັ້ນ ຄຳວ່າ “natthi dinnaṃ” (ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວ ບໍ່ມີຜົນ) ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ມີຜົນແຫ່ງທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວ. ບູຊາໃຫຍ່ ເອີ້ນວ່າ “yiṭṭhaṃ”. ການຕ້ອນຮັບແຂກ (ຫຼື ການເຊັ່ນຊວງ) ໝາຍເຖິງ “hutaṃ”. ທ່ານປະຕິເສດທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ມີຜົນຂອງມັນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “sukatadukkaṭānaṃ” ມີອະທິບາຍວ່າ ກັມດີແລະກັມຊົ່ວ ອັນໄດ້ແກ່ ກຸສົນແລະອະກຸສົນ. ຄຳວ່າ “phalaṃ vipāko” ໄດ້ແກ່ ສິ່ງໃດທີ່ເອີ້ນວ່າ ຜົນ ຫຼື ວິບາກ, ທ່ານກ່າວວ່າ ສິ່ງນັ້ນບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ “natthi ayaṃ loko” ໝາຍຄວາມວ່າ ສຳລັບຜູ້ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນປໍລະໂລກ (ໂລກໜ້າ) ໂລກນີ້ຍ່ອມບໍ່ມີ; ຄຳວ່າ “natthi paro loko” ໝາຍຄວາມວ່າ ສຳລັບຜູ້ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນໂລກນີ້ ໂລກໜ້າກໍບໍ່ມີ, ທ່ານສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຂາດສູນໄປໃນໂລກນັ້ນໆ ເອງ. ຄຳວ່າ “natthi mātā natthi pitā” ທ່ານກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ມີຜົນແຫ່ງການປະຕິບັດດີ ຫຼື ປະຕິບັດຜິດໃນມານດາແລະບິດາເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ “natthi sattā opapātikā” ທ່ານກ່າວວ່າ ສັດທັງຫຼາຍທີ່ຈຸຕິແລ້ວເກີດຂຶ້ນທັນທີ (ໂອປະປາຕິກະ) ນັ້ນ ບໍ່ມີ.

จาตุมหาภูติโกติ จตุมหาภูตมโย. ปถวี ปถวิกายนฺติ อชฺฌตฺติกปถวีธาตุ พาหิรปถวีธาตุํ. อนุเปตีติ อนุยายติ. อนุปคจฺฉตีติ ตสฺเสว เววจนํ. อนุคจฺฉตีติปิ อตฺโถ. อุภเยนาปิ อุเปติ, อุปคจฺฉตีติ ทสฺเสติ. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย. อินฺทฺริยานีติ มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ อากาสํ ปกฺขนฺทนฺติ. อาสนฺทิปญฺจมาติ นิปนฺนมญฺเจน ปญฺจมา, มญฺโจ เจว จตฺตาโร มญฺจปาเท คเหตฺวา ฐิตา จตฺตาโร ปุริสา จาติ อตฺโถ. ยาวาฬาหนาติ ยาว สุสานา. ปทานีติ ‘อยํ เอวํ สีลวา [Pg.150] อโหสิ, เอวํ ทุสฺสีโล’ติอาทินา นเยน ปวตฺตานิ คุณาคุณปทานิ, สรีรเมว วา เอตฺถ ปทานีติ อธิปฺเปตํ. กาโปตกานีติ กโปตวณฺณานิ, ปาราวตปกฺขวณฺณานีติ อตฺโถ. ภสฺสนฺตาติ ภสฺมนฺตา, อยเมว วา ปาฬิ. อาหุติโยติ ยํ ปเหณกสกฺการาทิเภทํ ทินฺนทานํ, สพฺพํ ตํ ฉาริกาวสานเมว โหติ, น ตโต ปรํ ผลทายกํ หุตฺวา คจฺฉตีติ อตฺโถ. ทตฺตุปญฺญตฺตนฺติ ทตฺตูหิ พาลมนุสฺเสหิ ปญฺญตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘พาเลหิ อพุทฺธีหิ ปญฺญตฺตมิทํ ทานํ, น ปณฺฑิเตหิ. พาลา เทนฺติ, ปณฺฑิตา คณฺหนฺตี’ติ ทสฺเสติ.

ຄຳວ່າ “cātumahābhūtiko” ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍມະຫາພູຕະຮູບ ໔. ຄຳວ່າ “pathavī pathavikāyaṃ” ໄດ້ແກ່ ປະຖະວີທາດພາຍໃນ ເຂົ້າເຖິງປະຖະວີທາດພາຍນອກ. ຄຳວ່າ “anupeti” ແປວ່າ ຍ່ອມໄປຕາມ. ຄຳວ່າ “anupagacchati” ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນເອງ, ແລະມີຄວາມໝາຍວ່າ ຍ່ອມໄປຕາມ ເຊັ່ນກັນ. ດ້ວຍຄຳທັງສອງນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມໝາຍວ່າ ເຂົ້າເຖິງ ຫຼື ເຂົ້າໄປຫາ. ໃນທາດທັງຫຼາຍມີອາໂປທາດເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ “indriyāni” ໄດ້ແກ່ ອິນຊີທັງຫຼາຍມີມະນະ (ໃຈ) ເປັນທີ ໖ ຍ່ອມເລື່ອນລອຍໄປສູ່ອາກາດ. ຄຳວ່າ “āsandipañcamā” ມີອະທິບາຍວ່າ ມີຕັ່ງນອນ (ຕຽງ) ທີ່ຄົນນອນເປັນທີ ໕, ຄື ຕຽງ ແລະ ຄົນ ໔ ຄົນ ທີ່ຫາມຂາຕຽງທັງ ໔ ໄປ. ຄຳວ່າ “yāvāḷāhanā” ໄດ້ແກ່ ຕະຫຼອດເຖິງປ່າຊ້າ. ຄຳວ່າ “padāni” ໄດ້ແກ່ ຖ້ອຍຄຳສັນເສີນຄຸນແລະໂທດ ທີ່ເປັນໄປໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ ‘ຜູ້ນີ້ເປັນຜູ້ມີສີລຢ່າງນີ້, ຜູ້ນີ້ເປັນຜູ້ທຸສີລຢ່າງນີ້’, ຫຼື ອີກນັຍໜຶ່ງ ໃນຄຳນີ້ ໝາຍເຖິງຮ່າງກາຍນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “kāpotakāni” ມີອະທິບາຍວ່າ ມີສີຄືນົກກາງແກ, ຄືມີສີຄືຂົນນົກກາງແກ. ຄຳວ່າ “bhassantā” ໄດ້ແກ່ ມີຂີ້ເຖົ່າເປັນທີ່ສຸດ, ຫຼື ບົດບາລີກໍເປັນ “bhasmantā” ນີ້ເອງ. ຄຳວ່າ “āhutiyoti” ໄດ້ແກ່ ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວ ມີການຕ້ອນຮັບແຂກເປັນຕົ້ນ, ທານທັງໝົດນັ້ນ ຍ່ອມມີຂີ້ເຖົ່າເປັນທີ່ສຸດເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະໃຫ້ຜົນຕໍ່ໄປອີກ. ຄຳວ່າ “dattupaññattaṃ” ໄດ້ແກ່ ອັນຄົນໂງ່ເຂົາບັນຍັດໄວ້. ອະທິບາຍວ່າ ‘ທານນີ້ອັນຄົນໂງ່ ຜູ້ບໍ່ມີປັນຍາບັນຍັດໄວ້, ບໍ່ແມ່ນບັນຍັດໂດຍບັນດິດ. ຄົນໂງ່ຍ່ອມໃຫ້, ບັນດິດຍ່ອມຮັບ’ ດັ່ງນີ້.

ตตฺถ ปูรโณ ‘‘กโรโต น กรียติ ปาป’’นฺติ วทนฺโต กมฺมํ ปฏิพาหติ. อชิโต ‘‘กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชตี’’ติ วทนฺโต วิปากํ ปฏิพาหติ. มกฺขลิ ‘‘นตฺถิ เหตู’’ติ วทนฺโต อุภยํ ปฏิพาหติ. ตตฺถ กมฺมํ ปฏิพาหนฺเตนาปิ วิปาโก ปฏิพาหิโต โหติ, วิปากํ ปฏิพาหนฺเตนาปิ กมฺมํ ปฏิพาหิตํ โหติ. อิติ สพฺเพเปเต อตฺถโต อุภยปฺปฏิพาหกา อเหตุกวาทา เจว อกิริยวาทา จ นตฺถิกวาทา จ โหนฺติ.

ໃນບັນດາຄູທັງສາມນັ້ນ ປູຣະນະ ກ່າວວ່າ “ເມື່ອເຮັດຢູ່ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າເຮັດບາບ” ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ ປະຕິເສດກັມ. ອະຊິຕະ ກ່າວວ່າ “ເມື່ອຮ່າງກາຍແຕກທຳລາຍ ຍ່ອມຂາດສູນ” ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ ປະຕິເສດວິບາກ. ມັກຂະລິ ກ່າວວ່າ “ເຫດບໍ່ມີ” ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ ປະຕິເສດທັງສອງຢ່າງ. ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະປະຕິເສດກັມ ກໍຊື່ວ່າປະຕິເສດວິບາກໄປນຳ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະປະຕິເສດວິບາກ ກໍຊື່ວ່າປະຕິເສດກັມໄປນຳ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄູທັງສາມນີ້ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ຈຶ່ງເປັນຜູ້ປະຕິເສດທັງສອງຢ່າງ, ເປັນທັງອະເຫຕຸກວາທະ (ວາທະວ່າບໍ່ມີເຫດ), ອະກິຣິຍະວາທະ (ວາທະວ່າບໍ່ເປັນອັນເຮັດ) ແລະ ນັດຖິກະວາທະ (ວາທະວ່າບໍ່ມີຫຍັງ).

เย วา ปน เตสํ ลทฺธึ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐาเน ทิวาฐาเน นิสินฺนา สชฺฌายนฺติ วีมํสนฺติ, เตสํ ‘‘กโรโต น กรียติ ปาปํ, นตฺถิ เหตุ, นตฺถิ ปจฺจโย, มโต อุจฺฉิชฺชตี’’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ, ปฐมชวเน สเตกิจฺฉา โหนฺติ, ตถา ทุติยาทีสุ, สตฺตเม พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺฉา อนิวตฺติโน อริฏฺฐกณฺฏกสทิสา. ตตฺถ โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ, โกจิ ทฺเว, โกจิ ตีณิปิ, เอกสฺมึ โอกฺกนฺเตปิ, ทฺวีสุ ตีสุ โอกฺกนฺเตสุปิ, นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหติ; ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจว โมกฺขมคฺคาวรณญฺจ, อภพฺโพ ตสฺสตฺตภาวสฺส อนนฺตรํ สคฺคมฺปิ คนฺตุํ, ปเคว โมกฺขํ. วฏฺฏขาณุ นาเมส สตฺโต ปถวิโคปโก, เยภุยฺเยน เอวรูปสฺส ภวโต วุฏฺฐานํ นตฺถิ.

ສ່ວນຊົນເຫຼົ່າໃດ ຖືເອົາທິດສະດີຂອງຄູເຫຼົ່ານັ້ນ ແລ້ວນັ່ງສາທະຍາຍແລະພິຈາລະນາໃນທີ່ພັກກາງຄືນຫຼືທີ່ພັກກາງເວັນ, ມິດສາສະຕິຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນ, ຈິດຍ່ອມມີອາຣົມດຽວໃນອາຣົມນັ້ນວ່າ “ເມື່ອເຮັດຢູ່ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າເຮັດບາບ, ເຫດບໍ່ມີ, ປັດໄຈບໍ່ມີ, ຕາຍແລ້ວຂາດສູນ”, ຊວນຈິດທັງຫຼາຍຍ່ອມແລ່ນໄປ, ໃນຊວນຈິດທີ ໑ ຍັງພໍແກ້ໄຂໄດ້, ໃນຊວນຈິດທີ ໖ ກໍເຊັ່ນດຽວກັນ, ແຕ່ໃນຊວນຈິດທີ ໗ ເຖິງແມ່ນພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍກໍບໍ່ສາມາດແກ້ໄຂໄດ້, ບໍ່ອາດກັບໃຈໄດ້, ເປັນເໝືອນພຣະອະລິດຖະແລະກັນຕະກະສາມະເນນ. ໃນບັນດາຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ ບາງຄົນຢຶດໝັ້ນໃນທິດສະດີດຽວ, ບາງຄົນຢຶດໝັ້ນສອງທິດສະດີ, ບາງຄົນຢຶດໝັ້ນທັງສາມທິດສະດີ, ເຖິງແມ່ນຢຶດໝັ້ນພຽງທິດສະດີດຽວ, ຫຼືສອງ, ຫຼືສາມ ກໍຊື່ວ່າເປັນນິຍະຕະມິດສາທິດຖິ (ຜູ້ມີຄວາມເຫັນຜິດທີ່ແນ່ນອນ) ຄືກັນ; ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າປິດທາງໄປສູ່ສະຫວັນແລະປິດທາງໄປສູ່ພຣະນິພານ, ບໍ່ສາມາດຈະໄປສູ່ສະຫວັນໄດ້ໃນອັດຕະພາບຖັດໄປ, ຈະກ່າວໄປໄຍເຖິງພຣະນິພານ. ສັດຜູ້ນີ້ຊື່ວ່າເປັນ ‘ຕໍແຫ່ງວັດຕະ’ (ວັດຕະຂານຸ) ຜູ້ເຝົ້າແຜ່ນດິນ, ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວ ສັດທີ່ມີສະພາບຢ່າງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີການອອກໄປຈາກພົບໄດ້ເລີຍ.

‘‘ตสฺมา อกลฺยาณชนํ, อาสีวิสมิโวรคํ;

อารกา ปริวชฺเชยฺย, ภูติกาโม วิจกฺขโณ’’ติ.

“ເພາະເຫດນັ້ນ ບັນດິດຜູ້ຫວັງຄວາມຈະເລີນ ພຶງຫຼີກເວັ້ນຄົນຊົ່ວ ໃຫ້ຫ່າງໄກ ເໝືອນຫຼີກເວັ້ນງູພິດຮ້າຍ ດັ່ງນີ້”

ปกุธกจฺจายนวาทวณฺณนา

ອະທິບາຍວາທະຂອງປະກຸທະ ກައްຈາຍະນະ

๑๗๓-๑๗๕. ปกุธวาเท [Pg.151] อกฏาติ อกตา. อกฏวิธาติ อกตวิธานา. เอวํ กโรหีติ เกนจิ การาปิตาปิ น โหนฺตีติ อตฺโถ. อนิมฺมิตาติ อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตา. อนิมฺมาตาติ อนิมฺมาปิตา, เกจิ อนิมฺมาเปตพฺพาติ ปทํ วทนฺติ, ตํ เนว ปาฬิยํ, น อฏฺฐกถายํ ทิสฺสติ. วญฺฌาทิปทตฺตยํ วุตฺตตฺถเมว. น อิญฺชนฺตีติ เอสิกตฺถมฺโภ วิย ฐิตตฺตา น จลนฺติ. น วิปริณมนฺตีติ ปกตึ น ชหนฺติ. น อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตีติ น อญฺญมญฺญํ อุปหนนฺติ. นาลนฺติ น สมตฺถา. ปถวิกาโยติอาทีสุ ปถวีเยว ปถวิกาโย, ปถวิสมูโห วา. ตตฺถาติ เตสุ ชีวสตฺตเมสุ กาเยสุ. สตฺตนฺนํ ตฺเวว กายานนฺติ ยถา มุคฺคราสิอาทีสุ ปหตํ สตฺถํ มุคฺคาทีนํ อนฺตเรน ปวิสติ, เอวํ สตฺตนฺนํ กายานํ อนฺตเรน ฉิทฺเทน วิวเรน สตฺถํ ปวิสติ. ตตฺถ อหํ อิมํ ชีวิตา โวโรเปมีติ เกวลํ สญฺญามตฺตเมว โหตีติ ทสฺเสติ.

໑໗໓-໑໗໕. ໃນວາທະຂອງປະກຸທະນັ້ນ ຄຳວ່າ “akaṭā” ໄດ້ແກ່ ບໍ່ໄດ້ຖືກເຮັດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ “akaṭavidhā” ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີການຈັດແຈງເຮັດຂຶ້ນ. ມີອະທິບາຍວ່າ ເຖິງແມ່ນຈະມີໃຜສັ່ງວ່າ ‘ຈົ່ງເຮັດຢ່າງນີ້’ ກໍບໍ່ມີການເຮັດຂຶ້ນເລີຍ. ຄຳວ່າ “animmitā” ໄດ້ແກ່ ເຖິງແມ່ນດ້ວຍລິດກໍບໍ່ໄດ້ເນລະມິດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ “animmātā” ໄດ້ແກ່ ບໍ່ໄດ້ຖືກສັ່ງໃຫ້ເນລະມິດຂຶ້ນ, ອາຈານບາງທ່ານກ່າວບົດວ່າ “animmāpetabbā”, ແຕ່ບົດນັ້ນບໍ່ປາກົດໃນພຣະບາລີ ແລະ ບໍ່ປາກົດໃນອັດຖະກະຖາເລີຍ. ໝວດສາມບົດມີບົດວ່າ “vañjhā” (ເປັນໝັນ) ເປັນຕົ້ນ ມີເນື້ອຄວາມດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “na iñjanti” ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ເພາະຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ເໝືອນເສົາຂຶ້ນຂັ້ນໄດ (ເສົາປະຕູ). ຄຳວ່າ “na vipariṇamanti” ໄດ້ແກ່ ບໍ່ລະຖິ້ມສະພາວະເດີມຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ “na aññamaññaṃ byābādhenti” ໄດ້ແກ່ ບໍ່ບີດບຽນກັນແລະກັນ. ຄຳວ່າ “nālaṃ” ໄດ້ແກ່ ບໍ່ສາມາດ. ໃນຄຳວ່າ “pathavikāyo” ເປັນຕົ້ນ ປະຖະວີທາດນັ້ນເອງຊື່ວ່າ ປະຖະວີກາຍ, ຫຼືວ່າ ໝວດປະຖະວີທາດ ຊື່ວ່າ ປະຖະວີກາຍ. ຄຳວ່າ “tattha” ໄດ້ແກ່ ໃນກາຍທັງ ໗ ຢ່າງ ທີ່ມີຊີວະເປັນທີ ໗ ນັ້ນ. ຄຳວ່າ “sattannaṃ tveva kāyānaṃ” ມີອະທິບາຍວ່າ ປຽບເໝືອນສັດຕຣາ (ມີດ) ທີ່ຟັນລົງໄປໃນກອງຖົ່ວຂຽວເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເຂົ້າໄປໃນລະຫວ່າງເມັດຖົ່ວຂຽວເຫຼົ່ານັ້ນ, ໃນທຳນອງດຽວກັນ ສັດຕຣາຍ່ອມເຂົ້າໄປໃນລະຫວ່າງກາຍທັງ ໗ ໂດຍຊ່ອງຫວ່າງ ຫຼື ໂພງ. ທ່ານສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ໃນການຟັນນັ້ນ ຄວາມຄິດທີ່ວ່າ ‘ເຮົາປິດຊີວິດຂອງຜູ້ນີ້’ ເປັນພຽງແຕ່ຄວາມສຳຄັນໝາຍ (ຄວາມຄິດໄປເອງ) ເທົ່ານັ້ນ.

นิคณฺฐนาฏปุตฺตวาทวณฺณนา

ອະທິບາຍວາທະຂອງນິຄັນຖະ ນາຖະບຸດ

๑๗๖-๑๗๘. นาฏปุตฺตวาเท จาตุยามสํวรสํวุโตติ จตุโกฏฺฐาเสน สํวเรน สํวุโต. สพฺพวาริวาริโต จาติ วาริตสพฺพอุทโก ปฏิกฺขิตฺตสพฺพสีโตทโกติ อตฺโถ. โส กิร สีโตทเก สตฺตสญฺญี โหติ, ตสฺมา น ตํ วฬญฺเชติ. สพฺพวาริยุตฺโตติ สพฺเพน ปาปวารเณน ยุตฺโต. สพฺพวาริธุโตติ สพฺเพน ปาปวารเณน ธุตปาโป. สพฺพวาริผุโฏติ สพฺเพน ปาปวารเณน ผุฏฺโฐ. คตตฺโตติ โกฏิปฺปตฺตจิตฺโต. ยตตฺโตติ สํยตจิตฺโต. ฐิตตฺโตติ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺโต. เอตสฺส วาเท กิญฺจิ สาสนานุโลมมฺปิ อตฺถิ, อสุทฺธลทฺธิตาย ปน สพฺพา ทิฏฺฐิเยว ชาตา.

໑໗໖-໑໗໘. In vātha of Nāṭaputta, the word “cātuyāmasaṃvarasaṃvuto” means one who is restrained by the fourfold restraint. The phrase “sabbavārivārito ca” means he has forbidden all cold water, i.e., he rejects the use of all cold water. It is said that he perceives living beings in cold water, therefore he does not use it. The word “sabbavāriyutto” means endowed with the avoidance of all evil. The word “sabbavāridhuto” means one whose evil is shaken off by the avoidance of all evil. The word “sabbavāriphuṭo” means touched by the avoidance of all evil. The word “gatatto” means one whose mind has reached the summit. The word “yatatto” means one whose mind is restrained. The word “ṭhitatto” means one whose mind is well-established. In his doctrine, although there is something that conforms to the Dispensation, yet because of his impure view, all his views have become wrong views.

สญฺจยเพลฏฺฐปุตฺตวาทวณฺณนา

ອະທິບາຍວາທະຂອງສັນໄຊ ເວລັດຖະບຸດ

๑๗๙-๑๘๑. สญฺจยวาโท อมราวิกฺเขเป วุตฺตนโย เอว.

໑໗໙-໑໘໑. ວາທະຂອງສັນໄຊ ກໍມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນອະມະລາວິກເຂປະວາທະ (ວາທະຫຼົບຫຼີກເໝືອນປາໄຫຼ) ນັ້ນເອງ.

ปฐมสนฺทิฏฺฐิกสามญฺญผลวณฺณนา

ອະທິບາຍສາມັນຍະຜົນທີ່ເຫັນປະຈັກໃນປັດຈຸບັນ ຂໍ້ທີ ໑

๑๘๒. โสหํ[Pg.152], ภนฺเตติ โส อหํ ภนฺเต, วาลุกํ ปีเฬตฺวา เตลํ อลภมาโน วิย ติตฺถิยวาเทสุ สารํ อลภนฺโต ภควนฺตํ ปุจฺฉามีติ อตฺโถ.

໑໘໒. ຄຳວ່າ “sohaṃ, bhante” ມີອະທິບາຍວ່າ ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ຂ້າພະອົງນັ້ນ ເມື່ອບໍ່ໄດ້ຮັບແກ່ນສານໃນວາທະຂອງພວກເດຍຣະຖີ ປຽບເໝືອນຄົນບີບຊາຍແລ້ວບໍ່ໄດ້ນ້ຳມັນ, ຈຶ່ງໄດ້ທູນຖາມພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ດັ່ງນີ້.

๑๘๓. ยถา เต ขเมยฺยาติ ยถา เต รุจฺเจยฺย. ทาโสติ อนฺโตชาตธนกฺกีตกรมรานีตสามํทาสพฺโยปคตานํ อญฺญตโร. กมฺมกาโรติ อนลโส กมฺมกรณสีโลเยว. ทูรโต ทิสฺวา ปฐมเมว อุฏฺฐหตีติ ปุพฺพุฏฺฐายี. เอวํ อุฏฺฐิโต สามิโน อาสนํ ปญฺญเปตฺวา ปาทโธวนาทิกตฺตพฺพกิจฺจํ กตฺวา ปจฺฉา นิปตติ นิสีทตีติ ปจฺฉานิปาตี. สามิกมฺหิ วา สยนโต อวุฏฺฐิเต ปุพฺเพเยว วุฏฺฐาตีติ ปุพฺพุฏฺฐายี. ปจฺจูสกาลโต ปฏฺฐาย ยาว สามิโน รตฺตึ นิทฺโทกฺกมนํ, ตาว สพฺพกิจฺจานิ กตฺวา ปจฺฉา นิปตติ, เสยฺยํ กปฺเปตีติ ปจฺฉานิปาตี. กึ กโรมิ, กึ กโรมีติ เอวํ กึการเมว ปฏิสุณนฺโต วิจรตีติ กึ การปฏิสฺสาวี. มนาปเมว กิริยํ กโรตีติ มนาปจารี. ปิยเมว วทตีติ ปิยวาที. สามิโน ตุฏฺฐปหฏฺฐํ มุขํ อุลฺโลกยมาโน วิจรตีติ มุขุลฺโลกโก.

໑໘໓. ຄຳວ່າ “yathā te khameyya” ໄດ້ແກ່ ຕາມທີ່ທ່ານພໍໃຈ. ຄຳວ່າ “dāso” ໄດ້ແກ່ ຄົນໃດຄົນໜຶ່ງໃນບັນດາທາດ ໔ ປະເພດ ຄື ທາດທີ່ເກີດໃນເຮືອນ, ທາດທີ່ຊື້ມາດ້ວຍຊັບ, ທາດທີ່ໄດ້ມາຈາກການຮົບ (ຊະນະເສິກ), ແລະທາດທີ່ຍອມເຂົ້າເປັນທາດເອງ. ຄຳວ່າ “kammakāro” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ກຽດຄ້ານ, ມີປົກກະຕິເຮັດການງານນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “pubbuṭṭhāyī” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຫັນນາຍແຕ່ໄກແລ້ວລຸກຂຶ້ນຕ້ອນຮັບກ່ອນ. ຄຳວ່າ “pacchānipātī” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ລຸກຂຶ້ນແລ້ວຈັດແຈງອາສະນະໃຫ້ນາຍ, ເຮັດກິດທີ່ຄວນເຮັດມີການລ້າງຕີນເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຈຶ່ງນອນ ຫຼື ນັ່ງໃນພາຍຫຼັງ. ຫຼື ອີກນັຍໜຶ່ງ ຄຳວ່າ “pubbuṭṭhāyī” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ລຸກຂຶ້ນກ່ອນໃນເວລາທີ່ນາຍຍັງບໍ່ທັນລຸກຈາກບ່ອນນອນ. ຄຳວ່າ “pacchānipātī” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດກິດທັງປວງຕັ້ງແຕ່ເວລາຮຸ່ງເຊົ້າ ຈົນຮອດເວລານາຍເຂົ້ານອນໃນຕອນກາງຄືນ ແລ້ວຈຶ່ງນອນໃນພາຍຫຼັງ, ຄື ເຂົ້າສູ່ບ່ອນນອນໃນພາຍຫຼັງ. ຄຳວ່າ “kiṃ kārapaṭissāvī” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທ່ຽວຄອຍຮັບຟັງຄຳສັ່ງຢູ່ສະເໝີວ່າ ‘ຂ້າພະອົງຈະເຮັດຫຍັງ, ຂ້າພະອົງຈະເຮັດຫຍັງ’. ຄຳວ່າ “manāpacārī” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະພຶດແຕ່ສິ່ງທີ່ພໍໃຈ (ຂອງນາຍ). ຄຳວ່າ “piyavādī” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວົ້າແຕ່ຄຳທີ່ຮັກ (ຄຳຫວານ). ຄຳວ່າ “mukhullokako” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທ່ຽວຄອຍເບິ່ງໜ້າອັນເບີກບານແຈ່ມໃສຂອງນາຍ.

เทโว มญฺเญติ เทโว วิย. โส วตสฺสาหํ ปุญฺญานิ กเรยฺยนฺติ โส วต อหํ เอวรูโป อสฺสํ, ยทิ ปุญฺญานิ กเรยฺยนฺติ อตฺโถ. ‘‘โส วตสฺส’สฺส’’นฺติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ยํนูนาหนฺติ สเจ ทานํ ทสฺสามิ, ยํ ราชา เอกทิวสํ เทติ, ตโต สตภาคมฺปิ ยาวชีวํ น สกฺขิสฺสามิ ทาตุนฺติ ปพฺพชฺชายํ อุสฺสาหํ กตฺวา เอวํ จินฺตนภาวํ ทสฺเสติ.

ຄຳວ່າ “devo maññe” ໄດ້ແກ່ ປຽບເໝືອນເທວະດາ. ຄຳວ່າ “so vatassāhaṃ puññāni kareyyaṃ” ມີອະທິບາຍວ່າ ຖ້າຂ້າພະອົງເຮັດບຸນທັງຫຼາຍ, ຂ້າພະອົງກໍພຶງເປັນຜູ້ມີສະພາບຢ່າງນັ້ນເປັນແທ້ ດັ່ງນີ້. ບົດວ່າ “so vatassa'ssaṃ” ກໍມີເປັນບົດອ່ານ, ແລະມີເນື້ອຄວາມຢ່າງດຽວກັນນີ້ເອງ. ຄຳວ່າ “yaṃ nūnāhaṃ” ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມຄິດທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍມີຄວາມອຸດສາຫະໃນການບວດວ່າ ‘ຖ້າເຮົາຈະໃຫ້ທານ, ທານທີ່ພຣະຣາຊາຊົງໃຫ້ໃນວັນດຽວ ເຮົາກໍບໍ່ສາມາດຈະໃຫ້ໄດ້ຕະຫຼອດຊີວິດ ເຖິງແມ່ນພຽງສ່ວນຮ້ອຍ, ທາງທີ່ດີ ເຮົາຄວນບວດເຖີດ’.

กาเยน สํวุโตติ กาเยน ปิหิโต หุตฺวา อกุสลสฺส ปเวสนทฺวารํ ถเกตฺวาติ อตฺโถ. เอเสว นโย เสสปททฺวเยปิ. ฆาสจฺฉาทนปรมตายาติ ฆาสจฺฉาทเนน ปรมตาย อุตฺตมตาย, เอตทตฺถมฺปิ อเนสนํ ปหาย อคฺคสลฺเลเขน สนฺตุฏฺโฐติ อตฺโถ. อภิรโต ปวิเวเกติ ‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ, จิตฺตวิเวโก จ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, ปรมโวทานปฺปตฺตานํ อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ เอวํ วุตฺเต ติวิเธปิ วิเวเก รโต; คณสงฺคณิกํ [Pg.153] ปหาย กาเยน เอโก วิหรติ, จิตฺตกิเลสสงฺคณิกํ ปหาย อฏฺฐสมาปตฺติวเสน เอโก วิหรติ, ผลสมาปตฺตึ วา นิโรธสมาปตฺตึ วา ปวิสิตฺวา นิพฺพานํ ปตฺวา วิหรตีติ อตฺโถ. ยคฺเฆติ โจทนตฺเถ นิปาโต.

ຄຳວ່າ “kāyena saṃvuto” ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ປິດກັ້ນທາງກາຍ ແລ້ວປິດປະຕູທາງເຂົ້າແຫ່ງອະກຸສົນ ດັ່ງນີ້. ໃນສອງບົດທີ່ເຫຼືອ (ທາງວາຈາ ແລະ ທາງໃຈ) ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ “ghāsacchādanaparamatāya” ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມສັນໂດດດ້ວຍການຂູດເກົາກິເລດຢ່າງຍິ່ງ ໂດຍລະຖິ້ມການສະແຫວງຫາທີ່ບໍ່ສົມຄວນ ເຖິງແມ່ນເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ອາຫານແລະເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມ. ຄຳວ່າ “abhirato paviveke” ໄດ້ແກ່ ຍິນດີໃນວິເວກ ໓ ປະເພດ ດັ່ງທີ່ຕັດໄວ້ (ໃນມະຫານິເທດ) ວ່າ ‘ກາຍະວິເວກ ສຳລັບຜູ້ມີກາຍຕັ້ງຢູ່ໃນວິເວກ, ຈິດຕະວິເວກ ສຳລັບຜູ້ຍິນດີໃນເນກຂັມມະ ຜູ້ເຖິງຄວາມບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ, ແລະ ອຸປະທິວິເວກ ສຳລັບບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ມີອຸປະທິ ຜູ້ບັນລຸທັມທີ່ປາສະຈາກສັງຂານ (ພຣະນິພານ)’; ມີອະທິບາຍວ່າ ລະຖິ້ມການຄລຸກຄລີດ້ວຍໝູ່ຄະນະ ແລ້ວຢູ່ຜູ້ດຽວດ້ວຍກາຍ, ລະຖິ້ມການຄລຸກຄລີດ້ວຍກິເລດທາງຈິດ ແລ້ວຢູ່ຜູ້ດຽວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາບັດ ໘, ຫຼື ເຂົ້າສູ່ຜົນສະມາບັດ ຫຼື ນິໂຣທສະມາບັດ ແລ້ວບັນລຸພຣະນິພານຢູ່. ຄຳວ່າ “yagghe” ເປັນນິບາດໃນອັດຖະແຫ່ງການຕັກເຕືອນ (ຫຼື ເຊື້ອເຊີນ).

๑๘๔. อาสเนนปิ นิมนฺเตยฺยามาติ นิสินฺนาสนํ ปปฺโผเฏตฺวา อิธ นิสีทถาติ วเทยฺยาม. อภินิมนฺเตยฺยามปิ นนฺติ อภิหริตฺวาปิ นํ นิมนฺเตยฺยาม. ตตฺถ ทุวิโธ อภิหาโร – วาจาย เจว กาเยน จ. ตุมฺหากํ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ อมฺหากํ จีวราทีหิ วเทยฺยาถ เยนตฺโถติ วทนฺโต หิ วาจาย อภิหริตฺวา นิมนฺเตติ นาม. จีวราทิเวกลฺลํ สลฺลกฺเขตฺวา อิทํ คณฺหาถาติ ตานิ เทนฺโต ปน กาเยน อภิหริตฺวา นิมนฺเตติ นาม. ตทุภยมฺปิ สนฺธาย อภินิมนฺเตยฺยามปิ นนฺติ อาห. เอตฺถ จ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโรติ ยํ กิญฺจิ คิลานสฺส สปฺปายํ โอสธํ. วจนตฺโถ ปน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต. รกฺขาวรณคุตฺตินฺติ รกฺขาสงฺขาตญฺเจว อาวรณสงฺขาตญฺจ คุตฺตึ. สา ปเนสา น อาวุธหตฺเถ ปุริเส ฐเปนฺเตน ธมฺมิกา นาม สํวิทหิตา โหติ. ยถา ปน อเวลาย กฏฺฐหาริกปณฺณหาริกาทโย วิหารํ น ปวิสนฺติ, มิคลุทฺทกาทโย วิหารสีมาย มิเค วา มจฺเฉ วา น คณฺหนฺติ, เอวํ สํวิทหนฺเตน ธมฺมิกา นาม รกฺขา สํวิหิตา โหติ, ตํ สนฺธายาห – ‘‘ธมฺมิก’’นฺติ.

໑໘໔. ຄຳວ່າ “āsanenapi nimanteyyāma” ມີອະທິບາຍວ່າ ພວກຂ້າພະອົງພຶງປັດອາສະນະທີ່ນັ່ງ ແລ້ວກ່າວເຊື້ອເຊີນວ່າ ‘ນິມົນນັ່ງ ນະ ທີ່ນີ້’. ຄຳວ່າ “abhinimanteyyāma pi naṃ” ໄດ້ແກ່ ເຖິງແມ່ນນຳສິ່ງຂອງເຂົ້າໄປຫາ ແລ້ວນິມົນທ່ານ. ໃນຄຳນັ້ນ ການນຳເຂົ້າໄປຫາ (ອະພິຫາຣະ) ມີ ໖ ຢ່າງ ຄື ດ້ວຍວາຈາ ແລະ ດ້ວຍກາຍ. ດ້ວຍວ່າ ທາຍົກເມື່ອກ່າວວ່າ ‘ໃນເວລາທີ່ທ່ານຕ້ອງການສິ່ງໃດ ພວກຂ້າພະອົງຈະຈັດຖວາຍດ້ວຍຈີວອນເປັນຕົ້ນ, ຂໍທ່ານຈົ່ງບອກສິ່ງທີ່ຕ້ອງການນັ້ນເຖີດ’ ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ ນຳເຂົ້າໄປຫາດ້ວຍວາຈາແລ້ວນິມົນ. ສ່ວນທາຍົກເມື່ອສັງເກດເຫັນຄວາມຂາດແຄນຈີວອນເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຖວາຍສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍກ່າວວ່າ ‘ຂໍຈົ່ງຮັບສິ່ງນີ້ເຖີດ’ ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ ນຳເຂົ້າໄປຫາດ້ວຍກາຍແລ້ວນິມົນ. ພຣະຣາຊາຊົງໝາຍເຖິງການນຳເຂົ້າໄປຫາທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “abhinimanteyyāma pi naṃ” ເປັນຕົ້ນ. ແລະໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ “gilānapaccayabhesajjaparikkhāro” ໄດ້ແກ່ ຢາປິ່ນປົວພະຍາດອັນສົມຄວນແກ່ຄົນໄຂ້ທຸກຢ່າງ. ສ່ວນເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳ (ວະຈະນັດຖະ) ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນວິສຸດທິມັກ. ຄຳວ່າ “rakkhāvaraṇaguttiṃ” ໄດ້ແກ່ ການຄຸ້ມຄອງອັນໄດ້ແກ່ການຮັກສາ ແລະ ການປ້ອງກັນ. ການຮັກສາປ້ອງກັນນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະຊື່ວ່າເປັນທັມມິກະ (ອັນປະກອບດ້ວຍທັມ) ດ້ວຍການຕັ້ງຄົນຖືອາວຸດໄວ້. ແຕ່ເມື່ອໃດ ບຸກຄົນຈັດແຈງບໍ່ໃຫ້ພວກຄົນຫາຟືນແລະຄົນຫາຜັກເປັນຕົ້ນ ເຂົ້າມαໃນວິຫານໃນເວລາທີ່ບໍ່ສົມຄວນ, ແລະບໍ່ໃຫ້ພວກນາຍພານເນື້ອເປັນຕົ້ນ ຈັບເນື້ອ ຫຼື ປາ ໃນເຂດວິຫານ, ເມື່ອນັ້ນ ການຮັກສາອັນຊື່ວ່າເປັນທັມມິກະ ຍ່ອມເປັນອັນຈັດແຈງໄວ້ແລ້ວ, ພຣະຣາຊາຊົງໝາຍເຖິງການຮັກສານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “dhammikaṃ” (ອັນປະກອບດ້ວຍທັມ).

๑๘๕. ยทิ เอวํ สนฺเตติ ยทิ ตว ทาโส ตุยฺหํ สนฺติกา อภิวาทนาทีนิ ลเภยฺย. เอวํ สนฺเต. อทฺธาติ เอกํสวจนเมตํ. ปฐมนฺติ ภณนฺโต อญฺญสฺสาปิ อตฺถิตํ ทีเปติ. เตเนว จ ราชา สกฺกา ปน, ภนฺเต, อญฺญมฺปีติอาทิมาห.

໑໘໕. ຄຳວ່າ “yadi evaṃ sante” ໄດ້ແກ່ ຖ້າທາດຂອງມະຫາຣາດພຶງໄດ້ຮັບການກາບໄຫວ້ເປັນຕົ້ນຈາກສຳນັກຂອງມະຫາຣາດ. ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ “addhā” ເປັນຄຳສະແດງຄວາມແນ່ນອນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຕັດຄຳວ່າ “paṭhamaṃ” (ຂໍ້ທີ ໑) ຍ່ອມຊົງສະແດງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງສາມັນຍະຜົນຂໍ້ອື່ນອີກ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ພຣະຣາຊາຈຶ່ງໄດ້ທູນຖາມຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ ‘ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ອາດຈະສະແດງສາມັນຍະຜົນຂໍ້ອື່ນອີກໄດ້ຫຼືບໍ່’.

ทุติยสนฺทิฏฺฐิกสามญฺญผลวณฺณนา

ອະທິບາຍສາມັນຍະຜົນທີ່ເຫັນປະຈັກໃນປັດຈຸບັນ ຂໍ້ທີ ໖

๑๘๖-๑๘๘. กสตีติ กสฺสโก. เคหสฺส ปติ, เอกเคหมตฺเต เชฏฺฐโกติ คหปติโก. พลิสงฺขาตํ กรํ กโรตีติ กรการโก. ธญฺญราสึ ธนราสิญฺจ วฑฺเฒตีติ ราสิวฑฺฒโก.

໑໘໖-໑໘໘. ຄຳວ່າ “kassako” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໄຖນາ. ຄຳວ່າ “gahapatiko” ໄດ້ແກ່ ເຈົ້າຂອງເຮືອນ, ຄື ຜູ້ເປັນໃຫຍ່ໃນເຮືອນຫຼັງດຽວ. ຄຳວ່າ “karakārako” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເສຍພາສີອັນໄດ້ແກ່ສ່ວຍ. ຄຳວ່າ “rāsivaḍḍhako” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດກອງເຂົ້າແລະກອງຊັບໃຫ້ເພີ່ມພູນຂຶ້ນ.

อปฺปํ [Pg.154] วาติ ปริตฺตกํ วา อนฺตมโส ตณฺฑุลนาฬิมตฺตกมฺปิ. โภคกฺขนฺธนฺติ โภคราสึ. มหนฺตํ วาติ วิปุลํ วา. ยถา หิ มหนฺตํ ปหาย ปพฺพชิตุํ ทุกฺกรํ, เอวํ อปฺปมฺปีติ ทสฺสนตฺถํ อุภยมาห. ทาสวาเร ปน ยสฺมา ทาโส อตฺตโนปิ อนิสฺสโร, ปเคว โภคานํ. ยญฺหิ ตสฺส ธนํ, ตํ สามิกานญฺเญว โหติ, ตสฺมา โภคคฺคหณํ น กตํ. ญาติเยว ญาติปริวฏฺโฏ.

ຄຳວ່າ 'Appaṃ vā' (ໜ້ອຍໜຶ່ງ) ໄດ້ແກ່ ກອງແຫ່ງໂພຄະອັນເລັກນ້ອຍ ໂດຍທີ່ສຸດແມ່ນແຕ່ເຂົ້າສານທະນານໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'Bhogakkhandhaṃ' ໄດ້ແກ່ ກອງແຫ່ງໂພຄະ. ຄຳວ່າ 'Mahantaṃ vā' (ຫຼາຍ) ໄດ້ແກ່ ກອງແຫ່ງໂພຄະອັນກວ້າງຂວາງ ຫຼື ມາກມາຍ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດໄວ້ທັງສອງຢ່າງ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ: ການສະລະກອງໂພຄະອັນໃຫຍ່ຫຼວງແລ້ວອອກບວດ ເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກຢ່າງໃດ, ການສະລະກອງໂພຄະແມ່ນແຕ່ເລັກນ້ອຍແລ້ວອອກບວດ ກໍເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກຢ່າງນັ້ນ. ແຕ່ໃນວາລະວ່າດ້ວຍທາດ (ຂ້າຮັບໃຊ້) ນັ້ນ, ເພາະເຫດທີ່ທາດແມ່ນແຕ່ຕົນເອງກໍຍັງບໍ່ເປັນໃຫຍ່ (ບໍ່ມີອິດສະຫຼະ), ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງໂພຄະທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍວ່າ ຊັບໃດໆ ຂອງທາດນັ້ນມີຢູ່, ຊັບນັ້ນຍ່ອມເປັນຂອງນາຍເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຊົງຖືເອົາຄຳວ່າ ໂພຄະ (ໃນວາລະຂອງທາດ). ຄຳວ່າ ຍາດ ເທົ່ານັ້ນ ຄື ຍາດຕິປະຣິວັດ (ວົງຍາດ).

ปณีตตรสามญฺญผลวณฺณนา

ການອະທິບາຍຜົນແຫ່ງຄວາມເປັນສະມະນະອັນປະນີດກວ່າ (ປະນີດະຕະຣະສາມັນຍະຜະລະວັນນະນາ)

๑๘๙. สกฺกา ปน, ภนฺเต, อญฺญมฺปิ ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิธ เอวเมวาติ น วุตฺตํ. ตํ กสฺมาติ เจ, เอวเมวาติ หิ วุจฺจมาเน ปโหติ ภควา สกลมฺปิ รตฺตินฺทิวํ ตโต วา ภิยฺโยปิ เอวรูปาหิ อุปมาหิ สามญฺญผลํ ทีเปตุํ. ตตฺถ กิญฺจาปิ เอตสฺส ภควโต วจนสวเน ปริยนฺตํ นาม นตฺถิ, ตถาปิ อตฺโถ ตาทิโสเยว ภวิสฺสตีติ จินฺเตตฺวา อุปริ วิเสสํ ปุจฺฉนฺโต เอวเมวาติ อวตฺวา – ‘‘อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจา’’ติ อาห. ตตฺถ อภิกฺกนฺตตรนฺติ อภิมนาปตรํ อติเสฏฺฐตรนฺติ อตฺโถ. ปณีตตรนฺติ อุตฺตมตรํ. เตน หีติ อุยฺโยชนตฺเถ นิปาโต. สวเน อุยฺโยเชนฺโต หิ นํ เอวมาห. สุโณหีติ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ สามญฺญผลํ สุณาติ.

໑໘໙. ໃນວາລະນີ້ ທີ່ວ່າ 'Sakkā pana, bhante, aññampi diṭṭheva dhamme' (ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ຍັງມີຜົນແຫ່ງຄວາມເປັນສະມະນະຢ່າງອື່ນ ທີ່ເຫັນປະຈັກໃນປັດຈຸບັນອີກບໍ່) ດັ່ງນີ້, ພຣະຣາຊາບໍ່ໄດ້ກາບທູນວ່າ 'Evamevāti' (ຢ່າງນັ້ນນັ້ນແລ). ຖ້າຖາມວ່າ 'ເພາະເຫດໃດ ຈຶ່ງບໍ່ກາບທູນຢ່າງນັ້ນ?' ຕອບວ່າ: ເພາະເມື່ອທູນວ່າ 'ຢ່າງນັ້ນນັ້ນແລ', ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຍັງຊົງສາມາດສະແດງຜົນແຫ່ງຄວາມເປັນສະມະນະ ດ້ວຍອຸປະມາທັງຫຼາຍມີສະພາບຢ່າງນີ້ ຕະຫຼອດທັງກາງເວັນແລະກາງຄືນ ຫຼື ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ. ໃນການສະແດງນັ້ນ, ເຖິງແມ່ນວ່າການຟັງພຣະດຳຣັດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈະບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດກོຕາມ, ແຕ່ພຣະຣາຊາຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ເນື້ອຄວາມກໍຄົງຈະເປັນເຊັ່ນນັ້ນເອງ' (ຄືຄ້າຍຄືກັບວາລະຂອງທາດແລະວາລະຂອງຊາວນາ), ຈຶ່ງມີພຣະປະສົງຈະຕັກຖາມຄຸນວິເສດທີ່ຍິ່ງໆ ຂຶ້ນໄປ, ຈຶ່ງບໍ່ກາບທູນວ່າ 'ຢ່າງນັ້ນນັ້ນແລ' ແຕ່ໄດ້ກາບທູນວ່າ 'Abhikkantatarañca paṇītatarañcā' (ອັນໜ້າຊົມຊື່ນກວ່າ ແລະ ປະນີດກວ່າ). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'Abhikkantataraṃ' ໄດ້ແກ່ ອັນໜ້າຊົມຊື່ນຍິ່ງກວ່າ, ອັນປະເສີດຍິ່ງກວ່າ. ຄຳວ່າ 'Paṇītataraṃ' ໄດ້ແກ່ ອັນອຸດົມຍິ່ງກວ່າ. ຄຳວ່າ 'Tena hi' (ຖ້າຢ່າງນັ້ນ) ເປັນນິບາດທີ່ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍຊັກຊວນ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເມື່ອຊົງຊັກຊວນພຣະຣາຊາໃນການຟັງ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳນີ້. ຄຳວ່າ 'Suṇohi' (ຈົ່ງຟັງ) ຄື ຈົ່ງຟັງຜົນແຫ່ງຄວາມເປັນສະມະນະອັນໜ້າຊົມຊື່ນກວ່າ ແລະ ປະນີດກວ່າ.

สาธุกํ มนสิกโรหีติ เอตฺถ ปน สาธุกํ สาธูติ เอกตฺถเมตํ. อยญฺหิ สาธุ-สทฺโท อายาจนสมฺปฏิจฺฉนสมฺปหํสนสุนฺทร ทฬฺหีกมฺมาทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สงฺขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๙๕) หิ อายาจเน ทิสฺสติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) สมฺปฏิจฺฉเน. ‘‘สาธุ สาธุ, สาริปุตฺตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๔๙) สมฺปหํสเน.

ໃນຄຳວ່າ 'Sādhukaṃ manasikarohi' ນີ້, ຄຳວ່າ 'Sādhukaṃ' ແລະ 'Sādhū' ມີເນື້ອຄວາມດຽວກັນ. ດ້ວຍວ່າ ສັບວ່າ 'Sādhu' ນີ້ ຍ່ອມປາກົດໃນຄວາມໝາຍຕ່າງໆ ມີການອ້ອນວອນ (ຂໍຮ້ອງ), การຮັບຮອງ, ການຊົມເຊີຍ, ຄວາມດີງາມ, ແລະ ການເຮັດໃຫ້ໝັ້ນຄົງ ເປັນຕົ້ນ. ປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ ອ້ອນວອນ ເຊັ່ນໃນປະໂຫຍກວ່າ 'Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetu' (ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ຂໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງທັມແກ່ຂ້າພຣະອົງໂດຍຫຍໍ້ເຖີ້ນ). ປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ ຮັບຮອງ ເຊັ່ນໃນປະໂຫຍກວ່າ 'Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā' (ພິກຂຸນັ້ນຍິນດີອະນຸໂມທະນາພຣະພາສິດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າວ່າ ດີແລ້ວ ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ). ປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ ຊົມເຊີຍ ເຊັ່ນໃນປະໂຫຍກວ່າ 'Sādhu sādhu, sāriputta' (ດີລະ ດີລະ ສາຣີບຸດ).

‘‘สาธุ ธมฺมรุจิ ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร;

สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ, ปาปสฺสากรณํ สุข’’นฺติ. (ชา. ๒.๑๗.๑๐๑);

ແລະປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ ດີງາມ ເຊັ່ນໃນຄຳວ່າ: 'Sādhu dhammaruci rājā, sādhu paññāṇavā naro; Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukhaṃ' (ພຣະຣາຊາຜູ້ຊົງຍິນດີໃນທັມ ເປັນການດີ, ນໍຣະຊົນຜູ້ມີປັນຍາ ເປັນການດີ, ການບໍ່ປະທຸສະຮ້າຍຕໍ່ມິດ ເປັນການດີ, ການບໍ່ເຮັດບາບ ນຳມາຊຶ່ງຄວາມສຸກ).

อาทีสุ สุนฺทเร. ‘‘เตน หิ, พฺราหฺมณ, สุโณหิ สาธุกํ มนสิ กโรหี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๑๙๒) สาธุกสทฺโทเยว ทฬฺหีกมฺเม, อาณตฺติยนฺติปิ วุจฺจติ[Pg.155]. อิธาปิ อสฺส เอตฺเถว ทฬฺหีกมฺเม จ อาณตฺติยญฺจ เวทิตพฺโพ. สุนฺทเรปิ วฏฺฏติ. ทฬฺหีกมฺมตฺเถน หิ ทฬฺหมิมํ ธมฺมํ สุณาหิ, สุคฺคหิตํ คณฺหนฺโต. อาณตฺติอตฺเถน มม อาณตฺติยา สุณาหิ, สุนฺทรตฺเถน สุนฺทรมิมํ ภทฺทกํ ธมฺมํ สุณาหีติ เอวํ ทีปิตํ โหติ.

ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນໃນປະໂຫຍກມີຕົ້ນວ່າ 'Tena hi, brāhmaṇa, suṇohi sādhukaṃ manasi karohi' (ຖ້າຢ່າງນັ້ນ, ພຣາມ, ຈົ່ງຟັງ, ຈົ່ງໃສ່ໃຈໃຫ້ດີ) ສັບວ່າ 'Sādhuka' ນັ້ນເອງ ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ໝັ້ນຄົງ ແລະ ບາງເທື່ອກໍກ່າວວ່າ ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ສັ່ງການ (ບັງຄັບ). ແມ່ນແຕ່ໃນພຣະສູດນີ້ ກໍຄວນຊາບວ່າ ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ໝັ້ນຄົງ ແລະ ສັ່ງການ ນັ້ນເອງ. ທັງຍັງໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ດີງາມ ໄດ້ອີກດ້ວຍ. ດ້ວຍວ່າ ໂດຍຄວາມໝາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ໝັ້ນຄົງ ຍ່ອມສະແດງວ່າ 'ຈົ່ງຟັງທັມນີ້ໃຫ້ໝັ້ນຄົງ ໂດຍກຳນົດຈົດຈຳໄວ້ໃຫ້ດີ'. ໂດຍຄວາມໝາຍວ່າ ສັ່ງການ ຍ່ອມສະແດງວ່າ 'ຈົ່ງຟັງຕາມຄຳສັ່ງຂອງເຮົາ'. ໂດຍຄວາມໝາຍວ່າ ດີງາມ ຍ່ອມສະແດງວ່າ 'ຈົ່ງຟັງທັມອັນດີງາມອັນປະເສີດນີ້' ດັ່ງນີ້.

มนสิ กโรหีติ อาวชฺช, สมนฺนาหราติ อตฺโถ, อวิกฺขิตฺตจิตฺโต หุตฺวา นิสาเมหิ, จิตฺเต กโรหีติ อธิปฺปาโย. อปิ เจตฺถ สุโณหีติ โสตินฺทฺริยวิกฺเขปนิวารณเมตํ. สาธุกํ มนสิ กโรหีติ มนสิกาเร ทฬฺหีกมฺมนิโยชเนน มนินฺทฺริยวิกฺเขปนิวารณํ. ปุริมญฺเจตฺถ พฺยญฺชนวิปลฺลาสคฺคาหวารณํ, ปจฺฉิมํ อตฺถวิปลฺลาสคฺคาหวารณํ. ปุริเมน จ ธมฺมสฺสวเน นิโยเชติ, ปจฺฉิเมน สุตานํ ธมฺมานํ ธารณูปปริกฺขาทีสุ. ปุริเมน จ สพฺยญฺชโน อยํ ธมฺโม, ตสฺมา สวนีโยติ ทีเปติ. ปจฺฉิเมน สตฺโถ, ตสฺมา สาธุกํ มนสิ กาตพฺโพติ. สาธุกปทํ วา อุภยปเทหิ โยเชตฺวา ยสฺมา อยํ ธมฺโม ธมฺมคมฺภีโร เจว เทสนาคมฺภีโร จ, ตสฺมา สุณาหิ สาธุกํ, ยสฺมา อตฺถคมฺภีโร จ ปฏิเวธคมฺภีโร จ, ตสฺมา สาธุกํ มนสิ กโรหีติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. ภาสิสฺสามีติ สกฺกา มหาราชาติ เอวํ ปฏิญฺญาตํ สามญฺญผลเทสนํ วิตฺถารโต ภาสิสฺสามิ. ‘‘เทเสสฺสามี’’ติ หิ สงฺขิตฺตทีปนํ โหติ. ภาสิสฺสามีติ วิตฺถารทีปนํ. เตนาห วงฺคีสตฺเถโร –

ຄຳວ່າ 'Manasi karohi' (ຈົ່ງໃສ່ໃຈ) ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ຈົ່ງຄຳນຶງ, ຈົ່ງນຶກເຖິງ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຈົ່ງມີຈິດບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານແລ້ວຟັງ, ຈົ່ງເຮັດໄວ້ໃນໃຈ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ໃນຄຳເຫຼົ່ານີ້, ຄຳວ່າ 'Suṇohi' (ຈົ່ງຟັງ) ເປັນຄຳຫ້າມຄວາມຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງໂສຕິນຊີ (ຫູ). ຄຳວ່າ 'Sādhukaṃ manasi karohi' (ຈົ່ງໃສ່ໃຈໃຫ້ດີ) ເປັນຄຳຫ້າມຄວາມຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງມະນິນຊີ (ໃຈ) ດ້ວຍການຊັກຊວນໃຫ້ເຮັດການໃສ່ໃຈໃຫ້ໝັ້ນຄົງ. ແລະໃນຄຳເຫຼົ່ານີ້, ຄຳທຳອິດ (ຈົ່ງຟັງ) ເປັນການປ້ອງກັນການຖືເອົາພະຍັນຊະນະຄາດເຄື່ອນ, ຄຳຫຼັງ (ຈົ່ງໃສ່ໃຈໃຫ້ດີ) ເປັນການປ້ອງກັນການຖືເອົາເນື້ອຄວາມຄາດເຄື່ອນ. ດ້ວຍຄຳທຳອິດ ພຣະອົງຊົງຊັກຊວນໃນການຟັງທັມ, ດ້ວຍຄຳຫຼັງ ຊົງຊັກຊວນໃນການຊົງຈຳແລະການພິຈາລະນາທັມທັງຫຼາຍທີ່ໄດ້ຟັງແລ້ວ. ດ້ວຍຄຳທຳອິດ ຊົງສະແດງວ່າ 'ທັມນີ້ປະກອບດ້ວຍພະຍັນຊະນະ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນຟັງ'. ດ້ວຍຄຳຫຼັງ ຊົງສະແດງວ່າ 'ທັມນີ້ປະກອບດ້ວຍອັດຖະ (ເນື້ອຄວາມ) ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນໃສ່ໃຈໃຫ້ດີ'. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຄວນເຊື່ອມໂຍງບົດວ່າ 'Sādhukaṃ' ເຂົ້າກັບທັງສອງບົດ (ຟັງ ແລະ ໃສ່ໃຈ) ແລ້ວຊາບການເຊື່ອມໂຍງດັ່ງນີ້ວ່າ: 'ເພາະເຫດທີ່ທັມນີ້ ເປັນທັມມະຄຳພີຣະ (ເລິກເຊິ່ງໃນທັມ) ແລະ ເທສະນາຄຳພີຣະ (ເລິກເຊິ່ງໃນການສະແດງ), ເພາະສະນັ້ນ ຈົ່ງຟັງໃຫ້ດີ; ເພາະເຫດທີ່ທັມນີ້ ເປັນອັດຖະຄຳພີຣະ (ເລິກເຊິ່ງໃນເນື້ອຄວາມ) ແລະ ປະຕິເວທະຄຳພີຣະ (ເລິກເຊິ່ງໃນການຕຣັສຮູ້), ເພາະສະນັ້ນ ຈົ່ງໃສ່ໃຈໃຫ້ດີ'. ຄຳວ່າ 'Bhāsissāmi' (ເຮົາຈັກກ່າວ) ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ເຮົາຈັກສະແດງເທສະນາວ່າດ້ວຍຜົນແຫ່ງຄວາມເປັນສະມະນະ ທີ່ຊົງຮັບຄຳໄວ້ວ່າ 'Sakkā mahārāja' (ມະຫາຣາດ, ອາດສະແດງໄດ້ຢູ່) ນັ້ນ ໂດຍພິສະດານ. ດ້ວຍວ່າ ຄຳວ່າ 'Desessāmi' (ເຮົາຈັກສະແດງ) ເປັນຄຳສະແດງໂດຍຫຍໍ້, ສ່ວນຄຳວ່າ 'Bhāsissāmi' ເປັນຄຳສະແດງໂດຍພິສະດານ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະວັງຄີສະເຖຣະ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘สงฺขิตฺเตนปิ เทเสติ, วิตฺถาเรนปิ ภาสติ;

สาฬิกายิว นิคฺโฆโส, ปฏิภานํ อุทีรยี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๑๔);

'ພຣະອົງຊົງສະແດງໂດຍຫຍໍ້ກໍໄດ້, ຊົງກ່າວໂດຍພິສະດານກໍໄດ້, ພຣະສຸຣະສຽງຂອງພຣະອົງໄພເລາະດັ່ງສຽງນົກສາຣິກາ, ຊົງສະແດງປະຕິພານໃຫ້ຮຸ່ງເຮືອງ'.

เอวํ วุตฺเต อุสฺสาหชาโต หุตฺวา – ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควโต ปจฺจสฺโสสิ ภควโต วจนํ สมฺปฏิจฺฉิ, ปฏิคฺคเหสีติ วุตฺตํ โหติ.

ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ພຣະເຈົ້າອະຊາດສັດຕູ ຜູ້ຄອງແຄວ້ນມະຄົດ ຜູ້ເປັນພຣະຣາຊໂອຣົດຂອງພຣະນາງເວເທຫີ ຊົງມີພຣະໄທອຸດສາຫະ (ກະຕືລືລົ້ນ) ຈຶ່ງໄດ້ກາບທູນສະໜອງພຣະດຳຣັດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າວ່າ 'Evaṃ, bhante' (ຢ່າງນັ້ນ ພຣະພຸດທະເຈົ້າຂ້າ), ມີອະທິບາຍວ່າ ຊົງຮັບຮອງ ຊົງຮັບເອົາພຣະດຳຣັດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ.

๑๙๐. อถสฺส ภควา เอตทโวจ, เอตํ อโวจ, อิทานิ วตฺตพฺพํ ‘‘อิธ มหาราชา’’ติอาทึ สกลํ สุตฺตํ อโวจาติ อตฺโถ. ตตฺถ อิธาติ เทสาปเทเส นิปาโต, สฺวายํ กตฺถจิ โลกํ อุปาทาย วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตี’’ติ. กตฺถจิ สาสนํ ยถาห [Pg.156] – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, ปฐโม สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๑). กตฺถจิ โอกาสํ. ยถาห –

໑໙໐. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດຄຳນີ້ແກ່ພຣະຣາຊານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'Etadavoca' (ໄດ້ຕັດຄຳນີ້) ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ພຣະອົງໄດ້ຕັດພຣະສູດທັງໝົດນີ້ ມີຕົ້ນວ່າ 'Idha mahārāja' (ມະຫາຣາດ, ໃນໂລກນີ້) ອັນເປັນຄຳທີ່ຄວນຕັດໃນບັດນີ້. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ສັບວ່າ 'Idha' (ໃນໂລກນີ້/ໃນບ່ອນນີ້) ເປັນນิບາດທີ່ໃຊ້ໃນການຊີ້ບອກສະຖານທີ່, ສັບນັ້ນ ບາງເທື່ອກໍກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງໂລກ ເຊັ່ນທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ: 'Idha tathāgato loke uppajjati' (ພຣະຕຖາຄົດບັງເກີດຂຶ້ນໃນໂລກນີ້). ບາງເທື່ອກໍກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງພຣະສາສະໜາ ເຊັ່ນທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ: 'Idheva, bhikkhave, paṭhamo samaṇo, idha dutiyo samaṇo' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ສະມະນະທີໜຶ່ງມີຢູ່ໃນພຣະສາສະໜານີ້ເທົ່ານັ້ນ, ສະມະນະທີສອງກໍມີຢູ່ໃນພຣະສາສະໜານີ້). ບາງເທື່ອກໍກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງໂອກາດ (ສະຖານທີ່) ເຊັ່ນທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘อิเธว ติฏฺฐมานสฺส, เทวภูตสฺส เม สโต;

ปุนรายุ จ เม ลทฺโธ, เอวํ ชานาหิ มาริสา’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๖๙);

'ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ສະເໝີດ້ວຍພຣະອົງ, ຂໍທ່ານຈົ່ງຊາບຢ່າງນີ້ເຖີ້ນວ່າ ເມື່ອຂ້າພະເຈົ້າເປັນເທວະດາຢືນຢູ່ ນະ ທີ່ນີ້ເອງ, ข້າພະເຈົ້າກໍໄດ້ອາຍຸຄືນມາອີກ'.

กตฺถจิ ปทปูรณมตฺตเมว. ยถาห ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, ภุตฺตาวี อสฺสํ ปวาริโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐). อิธ ปน โลกํ อุปาทาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. มหาราชาติ ยถา ปฏิญฺญาตํ เทสนํ เทเสตุํ ปุน มหาราชาติ อาลปติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘มหาราช อิมสฺมึ โลเก ตถาคโต อุปฺปชฺชติ อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควา’’ติ. ตตฺถ ตถาคตสทฺโท พฺรหฺมชาเล วุตฺโต. อรหนฺติอาทโย วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตา. โลเก อุปฺปชฺชตีติ เอตฺถ ปน โลโกติ – โอกาสโลโก สตฺตโลโก สงฺขารโลโกติ ติวิโธ. อิธ ปน สตฺตโลโก อธิปฺเปโต. สตฺตโลเก อุปฺปชฺชมาโนปิ จ ตถาคโต น เทวโลเก, น พฺรหฺมโลเก, มนุสฺสโลเกว อุปฺปชฺชติ. มนุสฺสโลเกปิ น อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ, อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ. ตตฺราปิ น สพฺพฏฺฐาเนสุ, ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสาย คชงฺคลํ นาม นิคโม ตสฺสาปเรน มหาสาโล, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา โอรโต มชฺเฌ, ปุรตฺถิมทกฺขิณาย ทิสาย สลฬวตี นาม นที. ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ, ทกฺขิณาย ทิสาย เสตกณฺณิกํ นาม นิคโม, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ, ปจฺฉิมาย ทิสาย ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ, อุตฺตราย ทิสาย อุสิรทฺธโช นาม ปพฺพโต, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา โอรโต มชฺเฌ’’ติ เอวํ ปริจฺฉินฺเน อายามโต ติโยชนสเต, วิตฺถารโต อฑฺฒเตยฺยโยชนสเต, ปริกฺเขปโต นวโยชนสเต มชฺฌิมปเทเส อุปฺปชฺชติ. น เกวลญฺจ ตถาคโต, ปจฺเจกพุทฺธา, อคฺคสาวกา, อสีติมหาเถรา, พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, จกฺกวตฺตี ราชา อญฺเญ จ สารปฺปตฺตา พฺราหฺมณคหปติกา เอตฺเถวุปฺปชฺชนฺติ.

ບາງເທື່ອກໍເປັນພຽງຄຳເຕັມບົດ (ປະທະປູຣະນະ) ເທົ່ານັ້ນ ເຊັ່ນທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ: 'Idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito' (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ໃນທີ່ນີ້ ເຮົາສັນອິ່ມແລ້ວ ຫ້າມພັດແລ້ວ). ແຕ່ໃນພຣະສູດນີ້ ຄວນຊາບວ່າ ຕັດໂດຍໝາຍເຖິງໂລກ. ຄຳວ່າ 'Mahārāja' (ມະຫາຣາດ) ເປັນຄຳທີ່ຊົງຮ້ອງເອີ້ນອີກຄັ້ງ ເພື່ອຈະສະແດງເທສະນາຕາມທີ່ຊົງຮັບຄຳໄວ້. ມີອະທິບາຍດັ່ງນີ້ວ່າ: 'ມະຫາຣາດ, ພຣະຕຖາຄົດ ຜູ້ເປັນພຣະອໍຣະຫັນ... ຜູ້ຕຣັສຮູ້ຊອບດ້ວຍພຣະອົງເອງ ຜູ້ຊົງພຣະພາກ ຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນໃນໂລກນີ້'. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ສັບວ່າ 'Tathāgata' ໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ແລ້ວໃນພຣະສູດພຣົມມະຊານ. ສ່ວນສັບມີຕົ້ນວ່າ 'Arahaṃ' ໄດ້ສະແດງໂດຍພິສະດານໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ. ໃນຄຳວ່າ 'Loke uppajjati' (ບັງເກີດຂຶ້ນໃນໂລກ) ນີ້, ຄຳວ່າ ໂລກ ມີ 3 ຢ່າງ ຄື: ໂອກາດະໂລກ, ສັດຕະໂລກ, ແລະ ສັງຂາຣະໂລກ. ແຕ່ໃນພຣະສູດນີ້ ໝາຍເຖິງສັດຕະໂລກ. ແລະເຖິງແມ່ນວ່າຈະບັງເກີດຂຶ້ນໃນສັດຕະໂລກກໍຕາມ, ພຣະຕຖາຄົດກໍບໍ່ໄດ້ບັງເກີດຂຶ້ນໃນເທວະໂລກ, ບໍ່ໄດ້ບັງເກີດຂຶ້ນໃນພຣົມມະໂລກ, ແຕ່ຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນໃນມະນຸດສະໂລກເທົ່ານັ້ນ. ແມ່ນແຕ່ໃນມະນຸດສະໂລກ ກໍບໍ່ໄດ້ບັງເກີດຂຶ້ນໃນຈັກກະວານອື່ນ, ແຕ່ຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນໃນຈັກກະວານນີ້ເທົ່ານັ້ນ. ແມ່ນແຕ່ໃນຈັກກະວານນີ້ ກໍບໍ່ໄດ້ບັງເກີດຂຶ້ນໃນທຸກຫົນທຸກແຫ່ງ, ແຕ່ຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນໃນມັດຊິມະປະເທດ (ດິນແດນສ່ວນກາງ) ອັນກຳນົດໂດຍ: 'ທິດບູຣະພາ (ຕາເວັນອອກ) ມີນິຄົມຊື່ວ່າ ຄະຊັງຄະລະ ຖັດນັ້ນໄປມີຕົ້ນຮັງໃຫຍ່ ພົ້ນຈາກນັ້ນໄປເປັນປັດຈັນຕະຊົນນະບົດ (ດິນແດນຊາຍແດນ) ເຂດແດນຂ້າງໃນເປັນມັດຊິມະປະເທດ, ທິດຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ ມີແມ່ນ້ຳຊື່ວ່າ ສະລະລະວະຕີ ພົ້ນຈາກນັ້ນໄປເປັນປັດຈັນຕະຊົນນະບົດ ເຂດແດນຂ້າງໃນເປັນມັດຊິມະປະເທດ, ທິດທັກສິນ (ໃຕ້) ມີນິຄົມຊື່ວ່າ ເសຕະກັນນິກະ ພົ້ນຈາກນັ້ນໄປເປັນປັດຈັນຕະຊົນນະບົດ ເຂດແດນຂ້າງໃນເປັນມັດຊິມະປະເທດ, ທິດປັດຈິມ (ຕາເວັນຕົກ) ມີໝູ່ບ້ານພຣາມຊື່ວ່າ ຖູນະ ພົ້ນຈາກນັ້ນໄປເປັນປັດຈັນຕະຊົນນະບົດ ເຂດແດນຂ້າງໃນເປັນມັດຊິມະປະເທດ, ທິດອຸດອນ (ເໜືອ) ມີພູເຂົາຊື່ວ່າ ອຸສີຣັດທະຊະ ພົ້ນຈາກນັ້ນໄປເປັນປັດຈັນຕະຊົນນະບົດ ເຂດແດນຂ້າງໃນເປັນມັດຊິມະປະទេດ' ດັ່ງນີ້, ເຊິ່ງມີສ່ວນຍາວ 300 ໂຍດ, ສ່ວນກວ້າງ 250 ໂຍດ, ໂດຍຮອບ 900 ໂຍດ. ແລະບໍ່ແມ່ນແຕ່ພຣະຕຖາຄົດເທົ່ານັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ພຣະປັດເຈກກະພຸດ, ພຣະອັກຄະສາວົກ, ພຣະມະຫາສາວົກຜູ້ໃຫຍ່ 80 ອົງ, ພຣະພຸດທະມານດາ, ພຣະພຸດທະບິດາ, ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ, ແລະ ພຣາມມະຫາສານ ຄະຫະບໍດີມະຫາສານ ຜູ້ບັນລຸຄຸນວິເສດອື່ນໆ ກໍຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນໃນມັດຊິມະປະເທດນີ້ເທົ່ານັ້ນ.

ตตฺถ [Pg.157] ตถาคโต สุชาตาย ทินฺนมธุปายาสโภชนโต ยาว อรหตฺตมคฺโค, ตาว อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผเล อุปฺปนฺโน นาม. มหาภินิกฺขมนโต วา ยาว อรหตฺตมคฺโค. ตุสิตภวนโต วา ยาว อรหตฺตมคฺโค. ทีปงฺกรปาทมูลโต วา ยาว อรหตฺตมคฺโค, ตาว อุปฺปชฺชติ นาม, อรหตฺตผเล อุปฺปนฺโน นาม. อิธ สพฺพปฐมํ อุปฺปนฺนภาวํ สนฺธาย อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ. ตถาคโต โลเก อุปฺปนฺโน โหตีติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ພຣະຕຖາຄົດ ນັບຕັ້ງແຕ່ຊົງສະເຫວີຍຂ້າວມະທຸປາຍາດທີ່ນາງສຸຊາດາຖວາຍ ຈົນເຖິງອະຣະຫັດຕະມັກ ຊື່ວ່າກຳລັງບັງເກີດຂຶ້ນ (uppajjati), ໃນອະຣະຫັດຕະຜົນ ຊື່ວ່າບັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວ (uppanna). ຫຼື ນັບຕັ້ງແຕ່ການສະເດັດອອກມະຫາພິເນດສະກົມ ຈົນເຖິງອະຣະຫັດຕະມັກ. ຫຼື ນັບຕັ້ງແຕ່ດຸສິດພົບ ຈົນເຖິງອະຣະຫັດຕະມັກ. ຫຼື ນັບຕັ້ງແຕ່ແທບພຣະບາດຂອງພຣະທີປັງກອນພຸດທະເຈົ້າ ຈົນເຖິງອະຣະຫັດຕະມັກ ຊື່ວ່າກຳລັງບັງເກີດຂຶ້ນ, ໃນອະຣະຫັດຕະຜົນ ຊື່ວ່າບັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ໃນພຣະສູດນີ້ ຕັດຄຳວ່າ 'Uppajjati' (ຍ່ອມບັງເກີດຂຶ້ນ) ໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ບັງເກີດຂຶ້ນກ່ອນສິ່ງທັງປວງ. ເນື້ອຄວາມໃນຄຳນີ້ມີດັ່ງນີ້ວ່າ: 'ພຣະຕຖາຄົດ ບັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວໃນໂລກ'.

โส อิมํ โลกนฺติ โส ภควา อิมํ โลกํ. อิทานิ วตฺตพฺพํ นิทสฺเสติ. สเทวกนฺติ สห เทเวหิ สเทวกํ. เอวํ สห มาเรน สมารกํ, สห พฺรหฺมุนา สพฺรหฺมกํ, สห สมณพฺราหฺมเณหิ สสฺสมณพฺราหฺมณึ. ปชาตตฺตา ปชา, ตํ ปชํ. สห เทวมนุสฺเสหิ สเทวมนุสฺสํ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจ กามาวจรเทวคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. สมารก – วจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ. สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ. สสฺสมณพฺราหฺมณีวจเนน สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ, สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ. ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ. สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวอวเสสมนุสฺสคฺคหณํ. เอวเมตฺถ ตีหิ ปเทหิ โอกาสโลเกน สทฺธึ สตฺตโลโก. ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโกว คหิโตติ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ 'So imaṃ lokaṃ' (ພຣະອົງຊົງຮູ້ແຈ້ງໂລກນີ້) ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງນັ້ນ ຊົງສະແດງໂລກນີ້ອັນເປັນໂລກທີ່ຄວນກ່າວເຖິງໃນບັດນີ້. ຄຳວ່າ 'Sadevakaṃ' (ພ້ອມທັງເທວະໂລກ) ໄດ້ແກ່ ໂລກທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບເທວະດາທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'Samārakaṃ' (ພ້ອມທັງມາຣະໂລກ) ໄດ້ແກ່ ໂລກທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບມານ. ຄຳວ່າ 'Sabrahmakaṃ' (ພ້ອມທັງພຣົມມະໂລກ) ໄດ້ແກ່ ໂລກທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບພຣົມ. ຄຳວ່າ 'Sassamaṇabrāhmaṇiṃ' (ພ້ອມທັງໝູ່ສະມະນະພຣາມ) ໄດ້ແກ່ ໂລກທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບສະມະນະແລະພຣາມທັງຫຼາຍ. ຊື່ວ່າ ປະຊາ (Pajā) ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເກີດຂຶ້ນໂດຍປະການຕ່າງໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກັມແລະກິເລດ, ໄດ້ແກ່ ໝູ່ສັດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'Sadevamanussaṃ' (ພ້ອມທັງເທວະດາແລະມະນຸດ) ໄດ້ແກ່ ໂລກທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບເທວະດາແລະມະນຸດທັງຫຼາຍ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Sadevaka' ຄວນຊາບວ່າ ເປັນການຖືເອົາເທວະດາຊັ້ນກາມາພະຈອນ 5 ຊັ້ນເບື້ອງລຸ່ມ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Samāraka' ຄວນຊາບວ່າ ເປັນການຖືເອົາເທວະດາຊັ້ນກາມາພະຈອນຊັ້ນທີ 6 (ຊັ້ນປະຣະນິມມິຕະວະສະວັດຕີ). ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Sabrahmaka' ຄວນຊາບວ່າ ເປັນການຖືເອົາພຣົມຊັ້ນພຣົມມະກາຍິກາເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Sassamaṇabrāhmaṇī' ຄວນຊາບວ່າ ເປັນການຖືເອົາສະມະນະແລະພຣາມຜູ້ເປັນປໍລະປັກເປັນສັດຕູຕໍ່ພຣະສາສະໜາ ແລະ ເປັນການຖືເອົາສະມະນະຜູ້ມີບາບອັນສະຫງົບແລ້ວ ພຣາມຜູ້ມີບາບອັນລອຍເສຍແລ້ວ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Pajā' ຄວນຊາບວ່າ ເປັນການຖືເອົາສັດຕະໂລກ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Sadevamanussa' ຄວນຊາບວ່າ ເປັນການຖືເອົາສົມມຸດຕິເທບ (ພຣະຣາຊາ) ແລະ ມະນຸດທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້, ໃນບົດເຫຼົ່ານີ້ ຄວນຊາບວ່າ ດ້ວຍ 3 ບົດທຳອິດ ຊົງຖືເອົາສັດຕະໂລກພ້ອມທັງໂອກາດະໂລກ, ສ່ວນດ້ວຍ 2 ບົດຫຼັງ ຊົງຖືເອົາສັດຕະໂລກເທົ່ານັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປະຊາ.

อปโร นโย, สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรเทวโลโก คหิโต. สมารกคฺคหเณน ฉ กามาวจรเทวโลโก. สพฺรหฺมกคฺคหเณน รูปี พฺรหฺมโลโก. สสฺสมณพฺราหฺมณาทิคฺคหเณน จตุปริสวเสน สมฺมุติเทเวหิ วา สห มนุสฺสโลโก, อวเสสสพฺพสตฺตโลโก วา.

ອີກນັຍໜຶ່ງ, ດ້ວຍການຖືເອົາຄຳວ່າ 'Sadevaka' ຊົງຖືເອົາອະຣູປາວະຈອນເທວະໂລກ. ດ້ວຍການຖືເອົາຄຳວ່າ 'Samāraka' ຊົງຖືເອົາກາມາພະຈອນເທວະໂລກທັງ 6 ຊັ້ນ. ດ້ວຍການຖືເອົາຄຳວ່າ 'Sabrahmaka' ຊົງຖືເອົາຣູປີພຣົມມະໂລກ (ພຣົມມະໂລກທີ່ມີຮູບ). ດ້ວຍການຖືເອົາຄຳວ່າ 'Sassamaṇabrāhmaṇā' ເປັນຕົ້ນ ຊົງຖືເອົາມະນຸດສະໂລກພ້ອມທັງສົມມຸດຕິເທບ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງບໍລິສັດທັງ 4 ຫຼື ໝູ່ສັດຕະໂລກທີ່ເຫຼືອທັງປວງ.

อปิ เจตฺถ สเทวกวจเนน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต สพฺพสฺส โลกสฺส สจฺฉิกตภาวมาห. ตโต เยสํ อโหสิ – ‘‘มาโร มหานุภาโว ฉ กามาวจริสฺสโร วสวตฺตี, กึ โสปิ เอเตน สจฺฉิกโต’’ติ, เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต ‘‘สมารก’’นฺติ อาห. เยสํ ปน อโหสิ – ‘‘พฺรหฺมา มหานุภาโว เอกงฺคุลิยา เอกสฺมึ จกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ ผรติ, ทฺวีหิ [Pg.158] …เป… ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อาโลกํ ผรติ. อนุตฺตรญฺจ ฌานสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทติ, กึ โสปิ สจฺฉิกโต’’ติ, เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต สพฺรหฺมกนฺติ อาห. ตโต เย จินฺเตสุํ – ‘‘ปุถู สมณพฺราหฺมณา สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกา, กึ เตปิ สจฺฉิกตา’’ติ, เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชนฺติ อาห. เอวํ อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐานํ สจฺฉิกตภาวํ ปกาเสตฺวา อถ สมฺมุติเทเว อวเสสมนุสฺเส จ อุปาทาย อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน เสสสตฺตโลกสฺส สจฺฉิกตภาวํ ปกาเสนฺโต สเทวมนุสฺสนฺติ อาห. อยเมตฺถ ภาวานุกฺกโม.

ອີກປະການໜຶ່ງ, ໃນບົດເຫຼົ່ານີ້, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Sadevaka' ພຣະອົງຊົງg່າວເຖິງຄວາມທີ່ໂລກທັງປວງເປັນສິ່ງທີ່ຊົງຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ໂດຍການກຳນົດຢ່າງອຸກກິດ (ຢ່າງສູງສຸດ). ຖັດຈາກນັ້ນ, ເພື່ອບັນເທົາຄວາມສົງໄສຂອງບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມຄິດວ່າ 'ພະຍາມານມີອານຸພາບຫຼາຍ ເປັນໃຫຍ່ໃນກາມາພະຈອນ 6 ຊັ້ນ ມີອຳນາດປົກຄອງ, ພະຍາມານນັ້ນ ພຣະອົງຊົງຮູ້ແຈ້ງແລ້ວຫຼືບໍ່?', ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'Samāraka' (ພ້ອມທັງມາຣະໂລກ). ສ່ວນບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມຄິດວ່າ 'ທ້າວມະຫາພຣົມມີອານຸພາບຫຼາຍ ແຜ່ລັງສີສະຫວ່າງສະໄຫວໄປໃນໜຶ່ງພັນຈັກກະວານດ້ວຍນິ້ວມືດຽວ, ແຜ່ໄປໃນສອງພັນ... ດ້ວຍນິ້ວມືສິບນິ້ວ ແຜ່ໄປໃນໜຶ່ງໝື່ນຈັກກະວານ, ທັງຍັງສະເຫວີຍສຸກໃນຊານສະມາບັດອັນຍອດຢ້ຽມ, ທ້າວມະຫາພຣົມນັ້ນ ພຣະອົງຊົງຮູ້ແຈ້ງແລ້ວຫຼືບໍ່?', ເພື່ອບັນເທົາຄວາມສົງໄສຂອງບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'Sabrahmaka' (ພ້ອມທັງພຣົມມະໂລກ). ຖັດຈາກນັ້ນ, ບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ຄິດວ່າ 'ສະມະນະແລະພຣາມເປັນອັນມາກ ຜູ້ເປັນປໍລະປັກຕໍ່ພຣະສາສະໜາ, ພວກເຂົາເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອົງຊົງຮູ້ແຈ້ງແລ້ວຫຼືບໍ່?', ເພື່ອບັນເທົາຄວາມສົງໄສຂອງບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'Sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ' (ໝູ່ປະຊາພ້ອມທັງສະມະນະແລະພຣາມ). ເມື່ອຊົງສະແດງຄວາມທີ່ບຸກຄົນຜູ້ເລີດຍິ່ງໆ ຂຶ້ນໄປ ເປັນຜູ້ທີ່ຊົງຮູ້ແຈ້ງແລ້ວຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ຖັດຈາກນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງຖືເອົາສົມມຸດຕິເທບແລະມະນຸດທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍ ເພື່ອສະແດງຄວາມທີ່ສັດຕະໂລກທີ່ເຫຼືອ ເປັນຜູ້ທີ່ຊົງຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດຢ່າງອຸກກິດ, ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'Sadevamanussaṃ' (ພ້ອມທັງເທວະດາແລະມະນຸດ). ນີ້ຄືລຳດັບແຫ່ງສະພາວະໃນບົດເຫຼົ່ານີ້.

โปราณา ปนาหุ สเทวกนฺติ เทเวหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. สมารกนฺติ มาเรน สทฺธึ อวเสสโลกํ. สพฺรหฺมกนฺติ พฺรหฺเมหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. เอวํ สพฺเพปิ ติภวูปเค สตฺเต ตีหากาเรหิ ตีสุ ปเทสุ ปกฺขิปิตฺวา ปุน ทฺวีหิ ปเทหิ ปริยาทิยนฺโต สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสนฺติ อาห. เอวํ ปญฺจหิปิ ปเทหิ เตน เตนากาเรน เตธาตุกเมว ปริยาทินฺนนฺติ.

ສ່ວນພຣະໂບຮານາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ: ຄຳວ່າ 'Sadevakaṃ' ໄດ້ແກ່ ໂລກທີ່ເຫຼືອພ້ອມກັບເທວະດາ (ອະຣູປະພຣົມ). ຄຳວ່າ 'Samārakaṃ' ໄດ້ແກ່ ໂລກທີ່ເຫຼືອພ້ອມກັບມານ. ຄຳວ່າ 'Sabrahmakaṃ' ໄດ້ແກ່ ໂລກທີ່ເຫຼືອພ້ອມກັບພຣົມ (ຣູປະພຣົມ). ເມື່ອຊົງຈັດເອົາໝູ່ສັດທັງປວງຜູ້ເຂົ້າເຖິງພົບທັງສາມ ໄວ້ໃນ 3 ບົດນີ້ ໂດຍອາການ 3 ຢ່າງຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ເພື່ອຈະຊົງຮວບຮວມເອົາທັງໝົດອີກຄັ້ງດ້ວຍ 2 ບົດທີ່ເຫຼືອ, ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'Sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ'. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້, ດ້ວຍບົດທັງ 5 ນີ້ ໂດຍອາການນັ້ນໆ ຈຶ່ງເປັນອັນຊົງຮວບຮວມເອົາໄຕພົບ (ເຕທາຕຸກະລົກ) ໄວ້ທັງໝົດແລ້ວ.

สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทตีติ เอตฺถ ปน สยนฺติ สามํ อปรเนยฺโย หุตฺวา. อภิญฺญาติ อภิญฺญาย, อธิเกน ญาเณน ญตฺวาติ อตฺโถ. สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา, เอเตน อนุมานาทิปฏิกฺเขโป กโต โหติ. ปเวเทตีติ โพเธติ วิญฺญาเปติ ปกาเสติ.

ໃນຄຳວ່າ 'Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti' (ຊົງຮູ້ຍິ່ງດ້ວຍພຣະອົງເອງແລ້ວ ຊົງເຮັດໃຫ້ແຈ້ງແລ້ວ ຊົງປະກາດ) ນີ້, ຄຳວ່າ 'Sayaṃ' (ດ້ວຍພຣະອົງເອງ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍພຣະອົງເອງ ໂດຍບໍ່ມີຜູ້ນຳທາງ (ບໍ່ມີໃຜສັ່ງສອນ). ຄຳວ່າ 'Abhiññā' (ຮູ້ຍິ່ງ) ໄດ້ແກ່ ຮູ້ດ້ວຍປັນຍາອັນຍອດຢ້ຽມ. ຄຳວ່າ 'Sacchikatvā' (ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ປະຈັກແກ່ຕາ, ດ້ວຍຄຳນີ້ ເປັນການປະຕິເສດການຮູ້ດ້ວຍການຄາດຄະເນ (ອະນຸມານ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'Pavedeti' (ຊົງປະກາດ) ໄດ້ແກ່ ຊົງເຮັດໃຫ້ຮູ້, ຊົງຊີ້ແຈງ, ຊົງສະແດງໃຫ້ປາກົດ.

โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริโยสานกลฺยาณนฺติ โส ภควา สตฺเตสุ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ หิตฺวาปิ อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ เทเสติ. ตญฺจ โข อปฺปํ วา พหุํ วา เทเสนฺโต อาทิกลฺยาณาทิปฺปการเมว เทเสติ. อาทิมฺหิปิ, กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสติ, มชฺเฌปิ, ปริโยสาเนปิ, กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อตฺถิ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ, อตฺถิ สาสนสฺส. เทสนาย ตาว จตุปฺปทิกายปิ คาถาย ปฐมปาโท อาทิ นาม, ตโต ทฺเว มชฺฌํ นาม, อนฺเต เอโก ปริโยสานํ นาม. เอกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ อาทิ, อิทมโวจาติ ปริโยสานํ, อุภินฺนมนฺตรา [Pg.159] มชฺฌํ. อเนกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส ปฐมานุสนฺธิ อาทิ, อนฺเต อนุสนฺธิ ปริโยสานํ, มชฺเฌ เอโก วา ทฺเว วา พหู วา มชฺฌเมว.

ພະບົດວ່າ 'So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ... pariyosānakalyāṇaṃ' ຄວາມວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າພະອົງນັ້ນ ອາໄສຄວາມກະລຸນາໃນໝູ່ສັດ ເຖິງແມ່ນຈະຊົງສະລະຄວາມສຸກໃນວິເວກອັນຍອດຢ້ຽມ ກໍຍັງຊົງສະແດງທໍາ. ແລະເມື່ອຊົງສະແດງທໍານັ້ນ ຈະໜ້ອຍຫຼືຫຼາຍກໍຕາມ ກໍຊົງສະແດງໃຫ້ມີຄວາມງາມໃນເບື້ອງຕົ້ນ ເປັນຕົ້ນ ເທົ່ານັ້ນ. ອະທິບາຍວ່າ ເຖິງແມ່ນໃນເບື້ອງຕົ້ນ ກໍຊົງສະແດງໃຫ້ງາມ ໃຫ້ດີ ໃຫ້ບໍ່ມີໂທດ, ເຖິງແມ່ນໃນທ່າມກາງ ແລະໃນທີ່ສຸດ ກໍຊົງສະແດງໃຫ້ງາມ ໃຫ້ດີ ໃຫ້ບໍ່ມີໂທດ ເຊັ່ນດຽວກັນ. ໃນຄໍາເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄວາມງາມໃນເບື້ອງຕົ້ນ, ທ່າມກາງ, ແລະທີ່ສຸດ ຍ່ອມມີທັງໃນສ່ວນແຫ່ງພະເທສະໜາ ແລະ ໃນສ່ວນແຫ່ງພະສາສະໜາ. ໃນສ່ວນແຫ່ງພະເທສະໜານັ້ນ ກ່ອນອື່ນ ແມ້ແຕ່ໃນຄາຖາທີ່ມີສີ່ບາດ ບາດທໍາອິດ ຊື່ວ່າ ເບື້ອງຕົ້ນ, ສອງບາດຖັດມາ ຊື່ວ່າ ທ່າມກາງ, ບາດສຸດທ້າຍ ຊື່ວ່າ ທີ່ສຸດ. ໃນພະສູດທີ່ມີອະນຸສົນທິດຽວ, ນິທານຊື່ວ່າ ເບື້ອງຕົ້ນ, ຄໍາລົງທ້າຍວ່າ 'idamavoca' ຊື່ວ່າ ທີ່ສຸດ, ສ່ວນເນື້ອຄວາມໃນລະຫວ່າງທັງສອງນັ້ນ ຊື່ວ່າ ທ່າມກາງ. ໃນພະສູດທີ່ມີຫຼາຍອະນຸສົນທິ, ອະນຸສົນທິທໍາອິດ ຊື່ວ່າ ເບື້ອງຕົ້ນ, ອະນຸສົນທິສຸດທ້າຍ ຊື່ວ່າ ທີ່ສຸດ, ສ່ວນອະນຸສົນທິໜຶ່ງ ຫຼື ສອງ ຫຼື ຫຼາຍອະນຸສົນທິໃນລະຫວ່າງກາງ ຊື່ວ່າ ທ່າມກາງ ເທົ່ານັ້ນ.

สาสนสฺส ปน สีลสมาธิวิปสฺสนา อาทิ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ? สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙). ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ วุตฺโต ปน อริยมคฺโค มชฺฌํ นาม. ผลญฺเจว นิพฺพานญฺจ ปริโยสานํ นาม. ‘‘เอตทตฺถมิทํ, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมจริยํ, เอตํ สารํ, เอตํ ปริโยสาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๓๒๔) หิ เอตฺถ ผลํ ปริโยสานนฺติ วุตฺตํ. ‘‘นิพฺพาโนคธํ หิ, อาวุโส วิสาข, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ, นิพฺพานปรายนํ นิพฺพานปริโยสาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๖๖) เอตฺถ นิพฺพานํ ปริโยสานนฺติ วุตฺตํ. อิธ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ อธิปฺเปตํ. ภควา หิ ธมฺมํ เทเสนฺโต อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสตฺวา มชฺเฌ มคฺคํ ปริโยสาเน นิพฺพานํ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณ’’นฺติ. ตสฺมา อญฺโญปิ ธมฺมกถิโก ธมฺมํ กเถนฺโต –

ສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງພຣະສາສະໜາ ຄື ສີລ, ສະມາທິ ແລະ ວິປັດສະນາ. ດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕຣັດໄວ້ວ່າ 'ອັນໃດເປັນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງກຸສົນທັມທັງຫຼາຍ? ຄື ສີລທີ່ບໍລິສຸດດີ ແລະ ຄວາມເຫັນທີ່ກົງ.' ສ່ວນອະລິຍະມັຄທີ່ຕຣັດໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ມັດຊິມາປະຕິປະທา (ທາງສາຍກາງ) ທີ່ຕຖາຄົດໄດ້ຕຣັດຮູ້ແລ້ວ ມີຢູ່' ນີ້ຊື່ວ່າ ທ່າມກາງ. ສ່ວນມັຄຜົລ ແລະ ພຣະນິພພານ ຊື່ວ່າ ທີ່ສຸດ. ດ້ວຍວ່າ ໃນພຣະສູດນີ້ວ່າ 'ພຣາມ, ພຣົມມະຈັນນີ້ມີສິ່ງນີ້ເປັນປະໂຫຍດ ມີສິ່ງນີ້ເປັນແກ່ນສານ ມີສິ່ງນີ້ເປັນທີ່ສຸດ' ໃນທີ່ນີ້ຕຣັດເອົາຜົລວ່າເປັນທີ່ສຸດ. ໃນພຣະສູດນີ້ວ່າ 'ອາວຸໂສວິສາຂະ, ພຣົມມະຈັນນີ້ມີພຣະນິພພານເປັນທີ່ຢັ່ງລົງ... ມີພຣະນິພພານເປັນທີ່ສຸດ' ໃນທີ່ນີ້ຕຣັດເອົາພຣະນິພພານວ່າເປັນທີ່ສຸດ. ໃນທີ່ນີ້ ມຸ່ງໝາຍເອົາ ເບື້ອງຕົ້ນ, ທ່າມກາງ ແລະ ທີ່ສຸດ ແຫ່ງເທສນາ. ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງທັມ ຍ່ອມຊົງສະແດງສີລໃນເບື້ອງຕົ້ນ, ຊົງສະແດງມັຄໃນທ່າມກາງ ແລະ ຊົງສະແດງພຣະນິພພານໃນທີ່ສຸດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານທັງຫຼາຍຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພຣະອົງຊົງສະແດງທັມ ມີຄວາມງາມໃນເບື້ອງຕົ້ນ ມີຄວາມງາມໃນທ່າມກາງ ມີຄວາມງາມໃນທີ່ສຸດ'. ເພາະສະນັ້ນ ເຖິງແມ່ນພຣະທັມມະກະຖຶກທ່ານອື່ນ ເມື່ອຈະສະແດງທັມ ກໍຄວນສະແດງດັ່ງນີ້:

‘‘อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสยฺย, มชฺเฌ มคฺคํ วิภาวเย;

ปริโยสานมฺหิ นิพฺพานํ, เอสา กถิกสณฺฐิตี’’ติ.

'ຄວນສະແດງສີລໃນເບື້ອງຕົ້ນ, ຄວນເຮັດມັຄໃຫ້ແຈ່ມແຈ້ງໃນທ່າມກາງ, ແລະ ຄວນເຮັດພຣະນິພພານໃຫ້ແຈ່ມແຈ້ງໃນທີ່ສຸດ, ນີ້ຄືລະບຽບວິທີການສະແດງທັມຂອງພຣະທັມມະກະຖຶກ.'

สาตฺถํ สพฺยญฺชนนฺติ ยสฺส หิ ยาคุภตฺตอิตฺถิปุริสาทิวณฺณนานิสฺสิตา เทสนา โหติ, น โส สาตฺถํ เทเสติ. ภควา ปน ตถารูปํ เทสนํ ปหาย จตุสติปฏฺฐานาทินิสฺสิตํ เทสนํ เทเสติ. ตสฺมา สาตฺถํ เทเสตีติ วุจฺจติ. ยสฺส ปน เทสนา เอกพฺยญฺชนาทิยุตฺตา วา สพฺพนิโรฏฺฐพฺยญฺชนา วา สพฺพวิสฺสฏฺฐสพฺพนิคฺคหีตพฺยญฺชนา วา, ตสฺส ทมิฬกิราตสวราทิมิลกฺขูนํ ภาสา วิย พฺยญฺชนปาริปูริยา อภาวโต อพฺยญฺชนา นาม เทสนา โหติ. ภควา ปน –

ຄຳວ່າ 'ພ້ອມທັງອັດຖະ ພ້ອມທັງพະຍັນຊະນະ' ນັ້ນ, ດ້ວຍວ່າ ເທສນາຂອງພຣະທັມມະກະຖຶກໃດ ທີ່ອາໄສການພັນລະນາເລື່ອງຢາຄູ, ເຂົ້າ, ຜູ້ຍິງ, ຜູ້ຊາຍ ເປັນຕົ້ນ, ພຣະທັມມະກະຖຶກຜູ້ນັ້ນ ຊື່ວ່າ ບໍ່ໄດ້ສະແດງທັມທີ່ພ້ອມດ້ວຍອັດຖະ. ສ່ວນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງລະເທສນາທີ່ມີສະພາບຢ່າງນັ້ນເສຍແລ້ວ, ຊົງສະແດງເທສນາທີ່ອາໄສສະຕິປັດຖານ 4 ເປັນຕົ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຊົງສະແດງທັມພ້ອມທັງອັດຖະ'. ສ່ວນເທສນາຂອງພຣະທັມມະກະຖຶກໃດ ປະກອບດ້ວຍພະຍັນຊະນະດຽວເປັນຕົ້ນກໍດີ, ບໍ່ມີໂອດຖະຊະພະຍັນຊະນະ (ສຽງຮິມສົບ) ທັງປວງກໍດີ, ປ່ອຍພະຍັນຊະນະທັງປວງກໍດີ, ມີນິຄະຫິດພະຍັນຊະນະທັງປວງກໍດີ, ເທສນາຂອງພຣະທັມມະກະຖຶກຜູ້ນັ້ນ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ເທສນາທີ່ບໍ່ມີພະຍັນຊະນະ ເພາະຄວາມບໍ່ສົມບູນແຫ່ງພະຍັນຊະນະ ເໝືອນດັ່ງພາສາຂອງພວກມິລັກຂະ (ຄົນປ່າ) ມີພວກທະມິລ, ກິຣາດ ແລະ ສະວະຣະ ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ:

‘‘สิถิลํ ธนิตญฺจ ทีฆรสฺสํ, ครุกํ ลหุกญฺจ นิคฺคหีตํ;

สมฺพนฺธววตฺถิตํ วิมุตฺตํ, ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโท’’ติ.

'ສຽງຢ່ອນ, ສຽງເຄັ່ງ, ສຽງຍາວ, ສຽງສັ້ນ, ສຽງໜັກ, ສຽງເບົາ, ສຽງນິຄະຫິດ, ສຽງເຊື່ອມຕໍ່, ສຽງຕັດຕອນ, ສຽງປ່ອຍ, ນີ້ຄືຄວາມຕ່າງກັນ 10 ປະການ ແຫ່ງຈິດຕຸບປາດທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດອັກສອນ.'

เอวํ [Pg.160] วุตฺตํ ทสวิธํ พฺยญฺชนํ อมกฺเขตฺวา ปริปุณฺณพฺยญฺชนเมว กตฺวา ธมฺมํ เทเสติ, ตสฺมา สพฺยญฺชนํ ธมฺมํ เทเสตีติ วุจฺจติ. เกวลปริปุณฺณนฺติ เอตฺถ เกวลนฺติ สกลาธิวจนํ. ปริปุณฺณนฺติ อนูนาธิกวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ สกลปริปุณฺณเมว เทเสติ, เอกเทสนาปิ อปริปุณฺณา นตฺถีติ. อุปเนตพฺพอปเนตพฺพสฺส อภาวโต เกวลปริปุณฺณนฺติ เวทิตพฺพํ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. โย หิ อิมํ ธมฺมเทสนํ นิสฺสาย ลาภํ วา สกฺการํ วา ลภิสฺสามีติ เทเสติ, ตสฺส อปริสุทฺธา เทสนา โหติ. ภควา ปน โลกามิสนิรเปกฺโข หิตผรเณน เมตฺตาภาวนาย มุทุหทโย อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตน จิตฺเตน เทเสติ. ตสฺมา ปริสุทฺธํ ธมฺมํ เทเสตีติ วุจฺจติ.

ຊົງສະແດງທັມໂດຍບໍ່ເຮັດໃຫ້ພະຍັນຊະນະ 10 ປະການທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນເສຍໄປ ຊົງເຮັດໃຫ້ມີພະຍັນຊະນະທີ່ບໍລິບູນເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຊົງສະແດງທັມພ້ອມທັງພະຍັນຊະນະ'. ໃນຄຳວ່າ 'ບໍລິບູນສິ້ນເຊີງ' ນີ້, ຄຳວ່າ 'ເກວະລະ' ເປັນຊື່ເອີ້ນແທນທັງໝົດ. ຄຳວ່າ 'ປະຣິປຸນນະ' ເປັນຄຳສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີບົກພ່ອງ ແລະ ບໍ່ມີເກີນ. ອະທິບາຍວ່າ ຊົງສະແດງແຕ່ເທສນາທີ່ບໍລິບູນທັງໝົດເທົ່ານັ້ນ, ເທສນາບາງສ່ວນທີ່ບໍ່ບໍລິບູນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ພຶງຊາບວ່າ 'ບໍລິບູນສິ້ນເຊີງ' ເພາະບໍ່ມີອັດຖະທີ່ຄວນນຳເຂົ້າ ແລະ ບໍ່ມີອັດຖະທີ່ຄວນນຳອອກ. ຄຳວ່າ 'ບໍລິສຸດ' ຄື ບໍ່ມີອຸປະກິເລດ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະທັມມະກະຖຶກໃດ ອາໄສການສະແດງທັມນີ້ ແລ້ວຄິດວ່າ 'ເຮົາຈັກໄດ້ລາບ ຫຼື ສັກກາລະ' ແລ້ວສະແດງທັມ, ເທສນາຂອງພຣະທັມມະກະຖຶກຜູ້ນັ້ນ ຍ່ອມເປັນເທສນາທີ່ບໍ່ບໍລິສຸດ. ສ່ວນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງບໍ່ມີຄວາມອາໄລໃນອາມິດໃນໂລກ, ມີພຣະຫະລຶໄທອ່ອນໂຍນດ້ວຍເມດຕາພາວະນາທີ່ແຜ່ໄປດ້ວຍປະໂຫຍດເກື້ອກູນ, ຊົງສະແດງທັມດ້ວຍພຣະທັມມະເທສນາທີ່ມີສະພາບອຸ້ມຊູ. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຊົງສະແດງທັມອັນບໍລິສຸດ'.

พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอตฺถ ปนายํ พฺรหฺมจริย-สทฺโท ทาเน เวยฺยาวจฺเจ ปญฺจสิกฺขาปทสีเล อปฺปมญฺญาสุ เมถุนวิรติยํ สทารสนฺโตเส วีริเย อุโปสถงฺเคสุ อริยมคฺเค สาสเนติ อิเมสฺวตฺเถสุ ทิสฺสติ.

In ຄຳວ່າ 'ຊົງປະກາດພຣົມມະຈັນ' ນີ້, ຄຳວ່າ 'ພຣົມມະຈັນ' ນີ້ ປາກົດໃນອັດຖะທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ຄື: ທານ, ເວຍຍາວັດຈະ, ສີລ 5, ອັບປະມານຍາ, ຄວາມງົດເວັ້ນຈາກເມຖຸນ, ຄວາມຍິນດີໃນພັນລະຍາຂອງຕົນ, ຄວາມພຽນ, ອົງອຸໂບສົດ, ອະລິຍະມັຄ ແລະ ພຣະສາສະໜາ.

‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ,กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เต นาค, มหาวิมานํ.

'ພະຍານາກ, ວັດ (ຂໍ້ປະຕິບັດ) ຂອງທ່ານຄືແນວໃດ? ພຣົມມະຈັນຂອງທ່ານຄືແນວໃດ? ນີ້ເປັນວິບາກແຫ່ງກັມທີ່ປະພຶດດີແລ້ວອັນໃດ? ຄວາມມີລິດ, ຄວາມມີອານຸພາບ, ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍກຳລັງ ແລະ ຄວາມພຽນ, ແລະ ວິມານອັນໃຫຍ່ນີ້ ຈຶ່ງມີແກ່ທ່ານ?'

อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก,สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา;

โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ,สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ.

'ຂ້າພະເຈົ້າ ແລະ ພັນລະຍາ ເມື່ອຢູ່ໃນມະນຸດສະໂລກ, ເຮົາທັງສອງມີສັດທາ ເປັນທານະບໍດີ, ໃນການນັ້ນ ເຮືອນຂອງຂ້າພະເຈົ້າເປັນເໝືອນບ່ອນນ້ຳດື່ມ, ສະມະນະ ແລະ ພຣາມ ທັງຫຼາຍ ໄດ້ຮັບຄວາມອີ່ມໜຳສຳລານແລ້ວ.'

ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ,ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมาน’’นฺติ. (ชา. ๒.๑๗.๑๕๙๕);

'ທ່ານຜູ້ມີປັນຍາ, ນັ້ນຄືວັດຂອງຂ້າພະເຈົ້າ, ນັ້ນຄືພຣົມມະຈັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າ, ນີ້ເປັນວິບາກແຫ່ງກັມທີ່ປະພຶດດີແລ້ວນັ້ນ, ຄວາມມີລິດ, ความມີອານຸພາບ, ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍກຳລັງ ແລະ ຄວາມພຽນ, ແລະ ວິມານອັນໃຫຍ່ນີ້ ຈຶ່ງມີແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ.'

อิมสฺมิญฺหิ ปุณฺณกชาตเก ทานํ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตํ.

ດ້ວຍວ່າ ໃນປຸນນະກະຊາດົກນີ້ ຕຣັດເອົາທານວ່າເປັນພຣົມມະຈັນ.

‘‘เกน ปาณิ กามทโท, เกน ปาณิ มธุสฺสโว;

เกน เต พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติ.

'ມືຂອງທ່ານໃຫ້ສິ່ງທີ່ປາຖະໜາໄດ້ເພາະອັນໃດ? ມືຂອງທ່ານມີລົດຫວານໄຫຼອອກເພາະອັນໃດ? ບຸນຍ່ອມສຳເລັດທີ່ມືຂອງທ່ານ ເພາະພຣົມມະຈັນອັນໃດ?'

เตน [Pg.161] ปาณิ กามทโท, เตน ปาณิ มธุสฺสโว;

เตน เม พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌตี’’ติ. (เป. ว. ๒๗๕,๒๗๗);

'ມືຂອງຂ້າພະເຈົ້າໃຫ້ສິ່ງທີ່ປາຖະໜາໄດ້ເພາະເຫດນັ້ນ, ມືຂອງຂ້າພະເຈົ້າມີລົດຫວານໄຫຼອອກເພາະເຫດນັ້ນ, ບຸນຍ່ອມສຳເລັດທີ່ມືຂອງຂ້າພະເຈົ້າ ເພາະພຣົມມະຈັນນັ້ນ.'

อิมสฺมึ องฺกุรเปตวตฺถุมฺหิ เวยฺยาวจฺจํ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตํ. ‘‘เอวํ, โข ตํ ภิกฺขเว, ติตฺติริยํ นาม พฺรหฺมจริยํ อโหสี’’ติ (จูฬว. ๓๑๑) อิมสฺมึ ติตฺติรชาตเก ปญฺจสิกฺขาปทสีลํ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตํ. ‘‘ตํ โข ปน เม, ปญฺจสิข, พฺรหฺมจริยํ เนว นิพฺพิทาย น วิราคาย น นิโรธาย…เป… ยาวเทว พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๒๙) อิมสฺมึ มหาโควินฺทสุตฺเต จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตา. ‘‘ปเร อพฺรหฺมจารี ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ พฺรหฺมจารี ภวิสฺสามา’’ติ (ม. นิ. ๑.๘๓) อิมสฺมึ สลฺเลขสุตฺเต เมถุนวิรติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตา.

In ອັງກຸຣະເປຕະວັດຖຸນີ ຕຣັດເອົາເວຍຍາວັດຈະວ່າເປັນພຣົມມະຈັນ. ໃນຕິດຕິຣະຊາດົກນີ້ ຕຣັດເອົາສີລ 5 ວ່າເປັນພຣົມມະຈັນ ດັ່ງນີ້ວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ພຣົມມະຈັນຊື່ວ່າ ຕິດຕິຣິຍະ ໄດ້ມີແລ້ວຢ່າງນີ້'. ໃນມະຫາໂຄວິນທະສູດນີ້ ຕຣັດເອົາອັບປະມານຍາ 4 ວ່າເປັນພຣົມມະຈັນ ດັ່ງນີ້ວ່າ 'ປັນຈະສິຂະ, ພຣົມມະຈັນນັ້ນຂອງເຮົາ ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມເບື່ອໜ່າຍ ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມຄາຍກຳໜັດ ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມດັບ... ເປັນໄປພຽງເພື່ອເຂົ້າເຖິງພຣົມມະໂລກເທົ່ານັ້ນ'. ໃນສັນເລຂະສູດນີ້ ຕຣັດເອົາຄວາມງົດເວັ້ນຈາກເມຖຸນວ່າເປັນພຣົມມະຈັນ ດັ່ງນີ້ວ່າ 'ຄົນອື່ນຈັກເປັນຜູ້ບໍ່ປະພຶດພຣົມມະຈັນ, ສ່ວນພວກເຮົາຈັກເປັນຜູ້ປະພຶດພຣົມມະຈັນໃນທີ່ນີ້'.

‘‘มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,อมฺเห จ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตาหิ พฺรหฺมจริยํ จราม,ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มียเร’’ติ. (ชา. ๑.๔.๙๗);

'ພວກເຮົາບໍ່ລ່ວງເກີນພັນລະຍາ, ແລະ ພັນລະຍາກໍບໍ່ລ່ວງເກີນພວກເຮົາ; ພວກເຮົາປະພຶດພຣົມມະຈັນເວັ້ນຈາກພັນລະຍາເຫຼົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຄົນໜຸ່ມຂອງພວກເຮົາຈຶ່ງບໍ່ຕາຍ.'

มหาธมฺมปาลชาตเก สทารสนฺโตโส พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺโต. ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, จตุรงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมจริยํ จริตา, ตปสฺสี สุทํ โหมี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๕) โลมหํสนสุตฺเต วีริยํ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตํ.

In ມະຫາທັມມະປາລະຊາດົກ ຕຣັດເອົາຄວາມຍິນດີໃນພັນລະຍາຂອງຕົນວ່າເປັນພຣົມມະຈັນ. ໃນໂລມະຫັງສະນະສູດ ຕຣັດເອົາຄວາມພຽນວ່າເປັນພຣົມມະຈັນ ດັ່ງນີ້ວ່າ 'ສາຣີບຸດ, ເຮົາລະນຶກໄດ້ຢູ່ວ່າ ເຮົາເຄີຍປະພຶດພຣົມມະຈັນອັນປະກອບດ້ວຍອົງ 4, ເຮົາເປັນຜູ້ບຳເພັນຕະປະຢ່າງຍິ່ງ'.

‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ. (ชา. ๑.๘.๗๕);

'ຍ້ອນພຣົມມະຈັນຢ່າງຕ່ຳ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນກະສັດ; ຍ້ອນພຣົມມະຈັນຢ່າງກາງ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນເທວະດา; ຍ້ອນພຣົມມະຈັນຢ່າງສູງ ຍ່ອມບໍລິສຸດ.'

เอวํ นิมิชาตเก อตฺตทมนวเสน กโต อฏฺฐงฺคิโก อุโปสโถ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺโต. ‘‘อิทํ โข ปน เม, ปญฺจสิข, พฺรหฺมจริยํ เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย…เป… อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๒๙) มหาโควินฺทสุตฺตสฺมึเยว อริยมคฺโค พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺโต. ‘‘ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิต’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๗๔) ปาสาทิกสุตฺเต สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลสาสนํ พฺรหฺมจริยนฺติ วุตฺตํ. อิมสฺมิมฺปิ ฐาเน อิทเมว พฺรหฺมจริยนฺติ อธิปฺเปตํ. ตสฺมา พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริสุทฺธํ. เอวํ เทเสนฺโต จ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลสาสนํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ [Pg.162] เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูตํ จริยํ. พฺรหฺมภูตานํ วา พุทฺธาทีนํ จริยนฺติ วุตฺตํ โหติ.

In ນິມິຊາດົກຢ່າງນີ້ ຕຣັດເອົາອຸໂບສົດມີອົງ 8 ທີ່ເຮັດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຂົ່ມຕົນວ່າເປັນພຣົມມະຈັນ. ໃນມະຫາໂຄວິນທະສູດນັ້ນເອງ ຕຣັດເອົາອະລິຍະມັຄວ່າເປັນພຣົມມະຈັນ ດັ່ງນີ້ວ່າ 'ປັນຈະສິຂະ, ພຣົມມະຈັນນີ້ຂອງເຮົາ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມເບື່ອໜ່າຍໂດຍສ່ວນດຽວ ເພື່ອຄວາມຄາຍກຳໜັດ ເພື່ອຄວາມດັບ... ນີ້ຄືອະລິຍະອັດຖັງຄິກະມັຄນັ້ນເອງ'. ໃນປາສາດິກະສູດ ຕຣັດເອົາພຣະສາສະໜາທັງໝົດທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນສິກຂາ 3 ວ່າເປັນພຣົມມະຈັນ ດັ່ງນີ້ວ່າ 'ພຣົມມະຈັນນັ້ນນີ້ ມັ່ງຄັ່ງ ຈະເລີນ ແຜ່ຫຼາຍ ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກແກ່ຄົນເປັນອັນມາກ ກວ້າງຂວາງ ຈົນກະທັ້ງເທວະດາ ແລະ ມະນຸດທັງຫຼາຍ ປະກາດໄວ້ດີແລ້ວ'. ເຖິງແມ່ນໃນທີ່ນີ້ ກໍມຸ່ງໝາຍເອົາພຣົມມະຈັນນີ້ເອງ. ເພາະສະນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ຊົງປະກາດພຣົມມະຈັນ' ໝາຍຄວາມວ່າ ພຣະອົງຊົງສະແດງທັມມີຄວາມງາມໃນເບື້ອງຕົ້ນ... ບໍລິສຸດ. ເມື່ອຊົງສະແດງຢ່າງນີ້ ຍ່ອມຊົງປະກາດພຣົມມະຈັນ ຄືພຣະສາສະໜາທັງໝົດທີ່ສົງເຄາະໃນສິກຂາ 3, ພຶງເຫັນເນື້ອຄວາມໃນຄຳນີ້ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ພຣົມມະຈັນ' ຄື ຄວາມປະພຶດອັນປະເສີດ ໂດຍອັດຖະວ່າປະເສີດ, ຫຼື ອະທິບາຍວ່າ ເປັນຄວາມປະພຶດຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ຜູ້ເປັນພຣົມ.

๑๙๑. ตํ ธมฺมนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการสมฺปทํ ธมฺมํ. สุณาติ คหปติ วาติ กสฺมา ปฐมํ คหปตึ นิทฺทิสติ? นิหตมานตฺตา, อุสฺสนฺนตฺตา จ. เยภุยฺเยน หิ ขตฺติยกุลโต ปพฺพชิตา ชาตึ นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ. พฺราหฺมณกุลา ปพฺพชิตา มนฺเต นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ. หีนชจฺจกุลา ปพฺพชิตา อตฺตโน อตฺตโน วิชาติตาย ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. คหปติทารกา ปน กจฺเฉหิ เสทํ มุญฺจนฺเตหิ ปิฏฺฐิยา โลณํ ปุปฺผมานาย ภูมึ กสิตฺวา ตาทิสสฺส มานสฺส อภาวโต นิหตมานทปฺปา โหนฺติ. เต ปพฺพชิตฺวา มานํ วา ทปฺปํ วา อกตฺวา ยถาพลํ สกลพุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตา สกฺโกนฺติ อรหตฺเต ปติฏฺฐาตุํ. อิตเรหิ จ กุเลหิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตา นาม น พหุกา, คหปติกาว พหุกา. อิติ นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ ปฐมํ คหปตึ นิทฺทิสตีติ.

໑໙໑. ຄຳວ່າ 'ທັມນັ້ນ' ຄື ທັມອັນເຖິງພ້ອມດ້ວຍຄຸນຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ຄະຫະບໍດີ ຫຼື... ຍ່ອມຟັງ' ນັ້ນ, ເປັນຫຍັງຈຶ່ງຊົງລະບຸຄະຫະບໍດີກ່ອນ? ເພາະເປັນຜູ້ມີມານະອັນກຳຈັດແລ້ວ ແລະ ເພາະມີຈຳນວນຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ຜູ້ບວດຈາກຕະກູນກະສັດ ຍ່ອມເຮັດມານະເພาະອາໄສຊາດຕະກູນ. ຜູ້ບວດຈາກຕະກູນພຣາມ ຍ່ອມເຮັດມານະເພາະອາໄສມົນ. ຜູ້ບວດຈາກຕະກູນຕ່ຳ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດຕັ້ງຢູ່ໄດ້ ເພາະຄວາມເປັນຕະກູນທີ່ຜິດແປກຂອງຕົນໆ. ສ່ວນພວກລູກຊາຍຄະຫະບໍດີ ໄຖນາດ້ວຍຂີ້ແຮ້ທີ່ມີເຫື່ອໄຫຼອອກ ແລະ ດ້ວຍຫຼັງທີ່ມີເກືອຈັບຢູ່, ເພາະບໍ່ມີມານະຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນຜູ້ມີມານະ ແລະ ຄວາມເຍີ້ງຍໍ້ກຳຈັດແລ້ວ. ພວກເຂົາເມື່ອບວດແລ້ວ ບໍ່ເຮັດມານະ ຫຼື ຄວາມເຍີ້ງຍໍ້, ຮຽນເອົາພຣະພຸດທະພົດທັງໝົດຕາມກຳລັງ, ບຳເພັນຄວາມພຽນໃນວິປັດສະນາ ຍ່ອມສາມາດຕັ້ງຢູ່ໃນອະຣະຫັດຕະຜົລໄດ້. ແລະ ຜູ້ອອກບວດຈາກຕະກູນອື່ນໆ ຍ່ອມມີບໍ່ຫຼາຍ, ສ່ວນພວກຄະຫະບໍດີເທົ່ານັ້ນທີ່ມີຫຼາຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເພາະເປັນຜູ້ມີມານະອັນກຳຈັດແລ້ວ ແລະ ເພາະມີຈຳນວນຫຼາຍ ຈຶ່ງຊົງລະບຸຄະຫະບໍດີກ່ອນ ດັ່ງນີ້.

อญฺญตรสฺมึ วาติ อิตเรสํ วา กุลานํ อญฺญตรสฺมึ. ปจฺจาชาโตติ ปติชาโต. ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภตีติ ปริสุทฺธํ ธมฺมํ สุตฺวา ธมฺมสฺสามิมฺหิ ตถาคเต – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควา’’ติ สทฺธํ ปฏิลภติ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. สมฺพาโธ ฆราวาโสติ สเจปิ สฏฺฐิหตฺเถ ฆเร โยชนสตนฺตเรปิ วา ทฺเว ชายมฺปติกา วสนฺติ, ตถาปิ เนสํ สกิญฺจนสปลิโพธฏฺเฐน ฆราวาโส สมฺพาโธเยว. รโชปโถติ ราครชาทีนํ อุฏฺฐานฏฺฐานนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อาคมนปโถติปิ วทนฺติ. อลคฺคนฏฺเฐน อพฺโภกาโส วิยาติ อพฺโภกาโส. ปพฺพชิโต หิ กูฏาคารรตนปาสาทเทววิมานาทีสุ ปิหิตทฺวารวาตปาเนสุ ปฏิจฺฉนฺเนสุ วสนฺโตปิ เนว ลคฺคติ, น สชฺชติ, น พชฺฌติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา’’ติ. อปิ จ สมฺพาโธ ฆราวาโส กุสลกิริยาย โอกาสาภาวโต. รโชปโถ อสํวุตสงฺการฏฺฐานํ วิย รชานํ กิเลสรชานํ สนฺนิปาตฏฺฐานโต. อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา กุสลกิริยาย ยถาสุขํ โอกาสสพฺภาวโต.

ຄຳວ່າ 'ໃນຕະກູນໃດຕະກູນໜຶ່ງ' ຄື ໃນຕະກູນໃດຕະກູນໜຶ່ງໃນບັນດາຕະກູນອື່ນໆ. ຄຳວ່າ 'ເກີດແລ້ວ' ຄື ຖືປະຕິສົນທິແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມໄດ້ສັດທາໃນພຣະຕຖາຄົດ' ຄື ເມື່ອໄດ້ຟັງທັມອັນບໍລິສຸດແລ້ວ ຍ່ອມໄດ້ສັດທາໃນພຣະຕຖາຄົດຜູ້ເປັນເຈົ້າຂອງທັມ ດັ່ງນີ້ວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງນັ້ນ ເປັນພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າແທ້ໜໍ'. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມພิຈາລະນາຢ່າງນີ້' ຄື ຍ່ອມພິຈາລະນາຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ຄະລາວາດ (ການຄອງເຮືອນ) ເປັນທີ່ຄັບແຄບ' ນັ້ນ, ເຖິງແມ່ນວ່າ ສາມີພັນລະຍາສອງຄົນ ຈະອາໄສຢູ່ໃນເຮືອນກວ້າງ 60 ສອກ ຫຼື ໃນສະຖານທີ່ຫ່າງກັນ 100 ໂຍດກໍດີ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ການຄອງເຮືອນຂອງພວກເຂົາ ກໍຍັງຄັບແຄບຢູ່ດີ ເພາະອັດຖະວ່າມີຄວາມກັງວົນ ແລະ ມີເຄື່ອງກັງວົນ. ຄຳວ່າ 'ເປັນທາງມາແຫ່ງທຸລີ' ຄື ເປັນບ່ອນເກີດຂຶ້ນແຫ່ງທຸລີມີລາຄະເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນີ້ກ່າວໄວ້ໃນມະຫາອັດຖະກະຖາ. ບາງທ່ານກໍກ່າວວ່າ ເປັນທາງມາແຫ່ງທຸລີມີລາຄະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເປັນໂອກາດໂລ່ງແຈ້ງ' ຄື ເໝືອນທີ່ໂລ່ງແຈ້ງ ເພາະອັດຖະວ່າບໍ່ຕິດຂ້ອງ. ເພາະວ່າ ພຣະພິກຂຸ ເຖິງແມ່ນຈະອາໄສຢູ່ໃນກຸຕິມີຍອດ, ປາສາດແກ້ວ ຫຼື ເທວະວິມານ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ປິດປະຕູປ່ອງຢ້ຽມມິດຊິດກໍດີ, ກໍຍ່ອມບໍ່ຕິດຂ້ອງ ບໍ່ຂ້ອງຄາ ບໍ່ຜູກພັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ການບວດເປັນໂອກາດໂລ່ງແຈ້ງ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການຄອງເຮືອນເປັນທີ່ຄັບແຄບ ເພາະບໍ່ມີໂອກາດເພື່ອເຮັດກຸສົນ. ເປັນທາງມາແຫ່ງທຸລີ ເພາະເປັນບ່ອນປະຊຸມກັນແຫ່ງກິເລດທຸລີ ເໝືອນດັ່ງບ່ອນຖິ້ມຂີ້ເຫຍື້ອທີ່ບໍ່ໄດ້ປິດບັງ ຍ່ອມເປັນບ່ອນໂຮມກັນແຫ່ງຝຸ່ນລະອອງ. ການບວດເປັນໂອກາດໂລ່ງແຈ້ງ ເພາະມີໂອກາດເຮັດກຸສົນໄດ້ຕາມສະບາຍ.

นยิทํ [Pg.163] สุกรํ…เป… ปพฺพเชยฺยนฺติ เอตฺถายํ สงฺเขปกถา, ยเทตํ สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ เอกมฺปิ ทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ, จริตพฺพํ เอกทิวสมฺปิ จ กิเลสมเลน อมลีนํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ. สงฺขลิขิตนฺติ ลิขิตสงฺขสทิสํ โธตสงฺขสปฺปฏิภาคํ จริตพฺพํ. อิทํ น สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา อคารมชฺเฌ วสนฺเตน เอกนฺตปริปุณฺณํ…เป… จริตุํ, ยํนูนาหํ เกเส จ มสฺสุญฺจ โอหาเรตฺวา กสายรสปีตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา ปริทหิตฺวา อคารสฺมา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺยนฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อคารสฺส หิตํ กสิวาณิชฺชาทิกมฺมํ อคาริยนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ปพฺพชฺชาย นตฺถิ, ตสฺมา ปพฺพชฺชา อนคาริยนฺติ ญาตพฺพา, ตํ อนคาริยํ. ปพฺพเชยฺยนฺติ ปฏิปชฺเชยฺยํ.

In ຄຳວ່າ 'ການຄອງເຮືອນນີ້ບໍ່ແມ່ນເຮັດໄດ້ງ່າຍ... ພຶງບວດ' ນີ້, ມີເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ດັ່ງນີ້: ພຣົມມະຈັນຄືສິກຂາ 3 ນີ້ ຄວນປະພຶດໃຫ້ບໍລິບູນໂດຍສ່ວນດຽວ ເພາະຄວນເຮັດໃຫ້ບໍ່ຂາດເລີຍ ເຖິງແມ່ນວັນດຽວ ແລ້ວນຳໄປສູ່ຈຸຕິຈິດ, ແລະ ຄວນປະພຶດໃຫ້ບໍລິສຸດໂດຍສ່ວນດຽວ ເພາະຄວນເຮັດໃຫ້ບໍ່ມົວໝອງດ້ວຍກິເລດ ເຖິງແມ່ນວັນດຽວ ແລ້ວນຳໄປສູ່ຈຸຕິຈິດ. ຄຳວ່າ 'ຂັດສັງ' ຄື ຄວນປະພຶດໃຫ້ເໝືອນດັ່ງຫອຍສັງທີ່ຂັດແລ້ວ ຫຼື ເໝືອນດັ່ງຫອຍສັງທີ່ລ້າງສະອາດດີແລ້ວ. ພຣົມມະຈັນນີ້ ຜູ້ຄອງເຮືອນ ຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນເຮືອນ ບໍ່ແມ່ນເຮັດໄດ້ງ່າຍທີ່ຈະປະພຶດໃຫ້ບໍລິບູນໂດຍສ່ວນດຽວ... ທາງທີ່ດີ ເຮົາຄວນໂກນຜົມ ແລະ ໜວດ, ນຸ່ງຫົ່ມຜ້າກາສາວະອັນສົມຄວນແກ່ຜູ້ປະພຶດພຣົມມະຈັນ, ອອກຈາກເຮືອນ ບວດເປັນບັນພະຊິດ ບໍ່ຄອງເຮືອນເຖີດ. ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ເພາະວ່າ ກັມມີການເຮັດນາ ແລະ ການຄ້າຂາຍ ເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນປະໂຫຍດແກ່ເຮືອນ ເອີ້ນວ່າ 'ອະຄາຣິຍະ', ແລະ ກັມນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີໃນການບວດ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ການບວດຊື່ວ່າ 'ອະນະຄາຣິຍະ'. ຄຳວ່າ 'ພຶງບວດ' ຄື ພຶງປະຕິບັດ.

๑๙๒-๑๙๓. อปฺปํ วาติ สหสฺสโต เหฏฺฐา โภคกฺขนฺโธ อปฺโป นาม โหติ, สหสฺสโต ปฏฺฐาย มหา. อาพนฺธนฏฺเฐน ญาติเยว ญาติปริวฏฺโฏ. โสปิ วีสติยา เหฏฺฐา อปฺโป นาม โหติ, วีสติยา ปฏฺฐาย มหา. ปาติโมกฺขสํวรสํวุโตติ ปาติโมกฺขสํวเรน สมนฺนาคโต. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ อาจาเรน เจว โคจเรน จ สมฺปนฺโน. อณุมตฺเตสูติ อปฺปมตฺตเกสุ. วชฺเชสูติ อกุสลธมฺเมสุ. ภยทสฺสาวีติ ภยทสฺสี. สมาทายาติ สมฺมา อาทิยิตฺวา. สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ สิกฺขาปเทสุ ตํ ตํ สิกฺขาปทํ สมาทิยิตฺวา สิกฺขติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต.

໑໙໒-໑໙໓. ຄຳວ່າ "Appaṃ vā" (ນ້ອຍ) ມີອະທິບາຍວ່າ ກອງໂພຄະຊັບທີ່ຕ່ຳກວ່າໜຶ່ງພັນ ຊື່ວ່ານ້ອຍ, ຕັ້ງແຕ່ໜຶ່ງພັນຂຶ້ນໄປ ຊື່ວ່າຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "ñātiparivaṭṭo" (ວົງຄະນາຍາດ) ໄດ້ແກ່ ຍາດພີ່ນ້ອງນັ້ນເອງ ເພາະອັດຖະວ່າຜູກພັນກັນໄວ້. ແມ່ນແຕ່ວົງຄະນາຍາດນັ້ນ ຫາກຕ່ຳກວ່າຊາວຄົນ ຊື່ວ່ານ້ອຍ, ຕັ້ງແຕ່ຊາວຄົນຂຶ້ນໄປ ຊື່ວ່າຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບພ້ອມດ້ວຍປາຕິໂມກຂະສັງວອນສີລ. ຄຳວ່າ "Ācāragocarasampanno" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບພ້ອມດ້ວຍອາຈາຣະແລະໂຄຈະຣະ. ຄຳວ່າ "Aṇumattesu" ໄດ້ແກ່ ໃນໂທດທັງຫຼາຍມີປະມານນ້ອຍ. ຄຳວ່າ "Vajjesu" ໄດ້ແກ່ ໃນອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "Bhayadassāvī" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປົກກະຕິເຫັນເປັນໄພ. ຄຳວ່າ "Samādāya" ໄດ້ແກ່ ຖືເອົາໂດຍຊອບ. ຄຳວ່າ "Sikkhati sikkhāpadesu" ໄດ້ແກ່ ສະມາດານສຶກສາໃນສິກຂາບົດນັ້ນໆ ໃນສິກຂາບົດທັງຫຼາຍ. ນີ້ເປັນເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນອະທິບາຍນີ້, ສ່ວນເນື້ອຄວາມໂດຍພິສະດານ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ.

กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลน ปริสุทฺธาชีโวติ เอตฺถ อาจารโคจรคฺคหเณเนว จ กุสเล กายกมฺมวจีกมฺเม คหิเตปิ ยสฺมา อิทํ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ นาม น อากาเส วา รุกฺขคฺคาทีสุ วา อุปฺปชฺชติ, กายวจีทฺวาเรสุเยว ปน อุปฺปชฺชติ; ตสฺมา ตสฺส อุปฺปตฺติทฺวารทสฺสนตฺถํ กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลนาติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน เตน สมนฺนาคโต, ตสฺมา ปริสุทฺธาชีโว. สมณมุณฺฑิกปุตฺตสุตฺตนฺตวเสน (ม. นิ. ๒.๒๖๐) วา เอวํ วุตฺตํ. ตตฺถ หิ ‘‘กตเม จ, ถปติ, กุสลา สีลา? กุสลํ [Pg.164] กายกมฺมํ, กุสลํ วจีกมฺมํ, ปริสุทฺธํ อาชีวมฺปิ โข อหํ ถปติ สีลสฺมึ วทามี’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน เตน สมนฺนาคโต, ตสฺมา ปริสุทฺธาชีโวติ เวทิตพฺโพ.

ໃນບົດວ່າ "Kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena parisuddhājīvo" ນີ້, ເຖິງແມ່ນວ່າ ກາຍະກຳ ແລະ ວະຈີກຳ ອັນເປັນກຸສົນ ຈະຖືກຖືເອົາແລ້ວ ດ້ວຍການຖືເອົາບົດວ່າ "ອາຈາຣະໂຄຈະຣະ" ນັ້ນເອງກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ ສີລທີ່ຊື່ວ່າ ອາຊີວະປາຣิສຸດທິສີລ ນີ້ ບໍ່ໄດ້ເກີດຂຶ້ນໃນອາກາດ ຫຼື ທີ່ຍອດໄມ້ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເກີດຂຶ້ນໃນກາຍະທະວານ ແລະ ວະຈີທະວານເທົ່ານັ້ນ; ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອສະແດງທະວານທີ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອາຊີວະປາຣິສຸດທິສີລນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "Kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena" (ຜູ້ປະກອບພ້ອມດ້ວຍກາຍະກຳແລະວະຈີກຳອັນເປັນກຸສົນ). ແລະເພາະເຫດທີ່ພິກຂຸນັ້ນ ປະກອບພ້ອມດ້ວຍກາຍະກຳແລະວະຈີກຳອັນເປັນກຸສົນນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີອາຊີວະອັນບໍລິສຸດ. ຫຼືວ່າ ພຣະອົງຕັດໄວ້ຢ່າງນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງ ສະມະນະມຸນທິກະປຸດຕະສູດ. ຈິງຢູ່, ໃນສູດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດໄວ້ວ່າ "ດູກ່ອນຄະຫະບໍດີ (ນາຍຊ່າງໄມ້), ສີລທັງຫຼາຍອັນເປັນກຸສົນ ເປັນໄນແນວໃດ? ກາຍະກຳອັນເປັນກຸສົນ, ວະຈີກຳອັນເປັນກຸສົນ, ແລະແມ່ນແຕ່ອາຊີວະອັນບໍລິສຸດ ຂ້າພະເຈົ້າກໍກ່າວວ່າ ສົງເຄາະເຂົ້າໃນສີລ". ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ເພາະເຫດທີ່ພິກຂຸນັ້ນ ປະກອບພ້ອມດ້ວຍກາຍະກຳແລະວະຈີກຳອັນເປັນກຸສົນນັ້ນ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີອາຊີວະອັນບໍລິສຸດ.

สีลสมฺปนฺโนติ พฺรหฺมชาเล วุตฺเตน ติวิเธน สีเลน สมนฺนาคโต โหติ. อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโรติ มนจฺฉฏฺเฐสุ อินฺทฺริเยสุ ปิหิตทฺวาโร โหติ. สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโตติ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติอาทีสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ สติยา เจว สมฺปชญฺเญน จ สมนฺนาคโต โหติ. สนฺตุฏฺโฐติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ติวิเธน สนฺโตเสน สนฺตุฏฺโฐ โหติ.

ຄຳວ່າ "Sīlasampanno" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບພ້ອມດ້ວຍສີລ 3 ປະການ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພຣົມມະຊາລສູດ. ຄຳວ່າ "Indriyesu guttadvāro" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີທະວານອັນປິດແລ້ວ (ສັງວອນແລ້ວ) ໃນອິນຊີທັງຫຼາຍ 6 ປະການ ມີມະນິນຊີເປັນທີ 6. ຄຳວ່າ "Satisampajaññena samannāgato" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບພ້ອມດ້ວຍສະຕິ ແລະ ສັມປະຊັນຍະ ໃນສະຖານທີ່ 7 ປະການ ມີການກ້າວໄປ ແລະ ຖອຍກັບເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Santuṭṭho" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສັນໂດດດ້ວຍຄວາມສັນໂດດ 3 ປະການ ໃນປັດໄຈ 4.

จูฬสีลวณฺณนา

ການພັນລະນາຈູລະສີລ

๑๙๔-๒๑๑. เอวํ มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา อนุปุพฺเพน ภาเชนฺโต ‘‘กถญฺจ, มหาราช, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมินฺติ อิทมฺปิ อสฺส ภิกฺขุโน ปาณาติปาตา เวรมณิ สีลสฺมึ เอกํ สีลํ โหตีติ อตฺโถ. ปจฺจตฺตวจนตฺเถ วา เอตํ ภุมฺมํ. มหาอฏฺฐกถายญฺหิ อิทมฺปิ ตสฺส สมณสฺส สีลนฺติ อยเมว อตฺโถ วุตฺโต. เสสํ พฺรหฺมชาเล วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิทมสฺส โหติ สีลสฺมินฺติ อิทํ อสฺส สีลํ โหตีติ อตฺโถ.

໑໙໔-໒໑໑. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ຊົງຕັ້ງມາຕິກາໄວ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ເມື່ອຈະຊົງຈຳແນກໄປຕາມລຳດັບ ຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "kathañca, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hotī" (ດູກ່ອນມະຫາຣາດ, ພິກຂຸເປັນຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍສີລເປັນແנວໃດ?). ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ "idampissa hoti sīlasmiṃ" ມີອະທિບາຍວ່າ ແມ່ນແຕ່ການງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດນີ້ ກໍເປັນສີລປະການໜຶ່ງໃນກອງສີລຂອງພິກຂຸນັ້ນ. ຫຼືວ່າ ວິບັດສະຕັມມີ (ບົດວ່າ sīlasmiṃ) ນີ້ ໃຊ້ໃນອັດຖະແຫ່ງປະຖະມາສິບັດ. ຈິງຢູ່, ໃນມະຫາອັດຖະກະຖາ ທ່ານກ່າວອັດຖະນີ້ໄວ້ວ່າ "ແມ່ນແຕ່ສິ່ງນີ້ ກໍເປັນສີລຂອງສະມະນະນັ້ນ". ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນພຣົມມະຊາລສູດ. ບົດວ່າ "Idamassa hoti sīlasmiṃ" ມີອະທިບາຍວ່າ ສີລນີ້ຍ່ອມມີແກ່ພິກຂຸນັ້ນ.

๒๑๒. น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโตติ ยานิ อสํวรมูลกานิ ภยานิ อุปฺปชฺชนฺติ, เตสุ ยํ อิทํ ภยํ สีลสํวรโต ภเวยฺย, ตํ กุโตจิ เอกสํวรโตปิ น สมนุปสฺสติ. กสฺมา? สํวรโต อสํวรมูลกสฺส ภยสฺส อภาวา. มุทฺธาภิสิตฺโตติ ยถาวิธานวิหิเตน ขตฺติยาภิเสเกน มุทฺธนิ อวสิตฺโต. ยทิทํ ปจฺจตฺถิกโตติ ยํ กุโตจิ เอกปจฺจตฺถิกโตปิ ภยํ ภเวยฺย, ตํ น สมนุปสฺสติ. กสฺมา? ยสฺมา นิหตปจฺจามิตฺโต. อชฺฌตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺตํ, อตฺตโน สนฺตาเนติ อตฺโถ. อนวชฺชสุขนฺติ อนวชฺชํ อนินฺทิตํ กุสลํ สีลปทฏฺฐาเนหิ อวิปฺปฏิสารปาโมชฺชปีติปสฺสทฺธิธมฺเมหิ ปริคฺคหิตํ กายิกเจตสิกสุขํ ปฏิสํเวเทติ. เอวํ โข, มหาราช, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหตีติ เอวํ นิรนฺตรํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺสิเตน ติวิเธน สีเลน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน นาม โหตีติ สีลกถํ นิฏฺฐาเปสิ.

໒໑໒. ບົດວ່າ "Na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato" (ຍ່ອມບໍ່ເຫັນໄພແຕ່ທີ່ໃດໆ ເລີຍ ເພາະສີລສັງວອນນີ້) ມີອະທิບາຍວ່າ ໄພທັງຫຼາຍທີ່ມີອະສັງວອນ (ຄວາມບໍ່ສັງວອນ) ເປັນມູນເຫດ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ໃນໄພທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ໄພໃດທີ່ພຶງເກີດຂຶ້ນເພາະສີລສັງວອນ, ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມບໍ່ເຫັນໄພນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ຈາກການສັງວອນພຽງປະການດຽວ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ເມື່ອມີການສັງວອນແລ້ວ ໄພທີ່ມີອະສັງວອນເປັນມູນເຫດ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ "Muddhābhisitto" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໄດ້ຮັບການຫົດສົງ (ອະພິເສກ) ທີ່ພຣະສຽນ ດ້ວຍກະສັດອະພິເສກຕາມພิທີການທີ່ກຳນົດໄວ້. ຄຳວ່າ "Yadidaṃ paccatthikato" ໄດ້ແກ່ ໄພໃດທີ່ພຶງເກີດຂຶ້ນແຕ່ປັດຈາມິດ (ສັດຕູ) ແມ່ນແຕ່ຄົນດຽວ, ພຣະຣາຊານັ້ນຍ່ອມບໍ່ເຫັນໄພນັ້ນ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ພຣະຣາຊານັ້ນມີປັດຈາມິດອັນກຳຈັດໄດ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Ajjhattaṃ" ໄດ້ແກ່ ໃນອັດຊັດຕະຂອງຕົນ ຄື ໃນສັນດານຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ "Anavajjasukhaṃ" ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມສະເຫວີຍສຸກທາງກາຍແລະທາງໃຈ ອັນບໍ່ມີໂທດ, ອັນທ່ານຜູ້ຮູ້ບໍ່ຕິຕຽນ, ອັນເປັນກຸສົນ, ອັນແວດລ້ອມດ້ວຍທຳທັງຫຼາຍມີຄວາມບໍ່ເດືອດຮ້ອນໃຈ, ປາໂມດ, ປີຕິ ແລະ ປັດສັດທິ ເຊິ່ງມີສີລເປັນປະທັດຖານ. ບົດວ່າ "Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hoti" ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງສີລ 3 ປະການ ໂດຍພิສະດານຢ່າງບໍ່ຂາດສາຍແລ້ວ ຊົງສະຫຼຸບວ່າ ພິກຂຸຜູ້ປະກອບພ້ອມດ້ວຍສີລ 3 ປະການນີ້ ຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍສີລ, ດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງຈົບສີລກະຖາ.

อินฺทฺริยสํวรกถา

ອິນທຣີຍສັງວອນກະຖາ

๒๑๓. อินฺทฺริเยสุ [Pg.165] คุตฺตทฺวารภาชนีเย จกฺขุนา รูปนฺติ อยํ จกฺขุสทฺโท กตฺถจิ พุทฺธจกฺขุมฺหิ วตฺตติ, ยถาห – ‘‘พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกสี’’ติ (มหาว. ๙). กตฺถจิ สพฺพญฺญุตญฺญาณสงฺขาเต สมนฺตจกฺขุมฺหิ, ยถาห – ‘‘ตถูปมํ ธมฺมมยํ, สุเมธ, ปาสาทมารุยฺห สมนฺตจกฺขู’’ติ (มหาว. ๘). กตฺถจิ ธมฺมจกฺขุมฺหิ ‘‘วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาที’’ติ (มหาว. ๑๖) หิ เอตฺถ อริยมคฺคตฺตยปญฺญา. ‘‘จกฺขุํ อุทปาทิ ญาณํ อุทปาที’’ติ (มหาว. ๑๕) เอตฺถ ปุพฺเพนิวาสาทิญาณํ ปญฺญาจกฺขูติ วุจฺจติ. ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๔) อาคตฏฺฐาเนสุ ทิพฺพจกฺขุมฺหิ วตฺตติ. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จา’’ติ เอตฺถ ปสาทจกฺขุมฺหิ วตฺตติ. อิธ ปนายํ ปสาทจกฺขุโวหาเรน จกฺขุวิญฺญาเณ วตฺตติ, ตสฺมา จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวาติ อยเมตฺถตฺโถ. เสสปเทสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. อพฺยาเสกสุขนฺติ กิเลสพฺยาเสกวิรหิตตฺตา อพฺยาเสกํ อสมฺมิสฺสํ ปริสุทฺธํ อธิจิตฺตสุขํ ปฏิสํเวเทตีติ.

໒໑໓. ໃນບົດຈຳແນກອິນຊີສັງວອນ ບົດວ່າ "Cakkhunā rūpaṃ" (ເຫັນຮູບດ້ວຍຕາ) ນີ້, ຄຳວ່າ "ຈັກຂຸ" (Cakkhu) ນີ້ ໃນບາງບ່ອນ ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ພຸດທະຈັກຂຸ (ຕາຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ) ດັ່ງທີ່ພຣະສັງຄີຕິກາຈານກ່າວໄວ້ວ່າ "ຊົງກວດເບິ່ງໂລກດ້ວຍພຸດທະຈັກຂຸ". ໃນບາງບ່ອນ ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ສະມັນຕະຈັກຂຸ (ຕາອ້ອມຂ້າງ) ອັນໄດ້ແກ່ ສັບພັນຍຸຕັນຍານ ດັ່ງທີ່ທ້າວສະຫັມບໍດີພຣົມກ່າວໄວ້ວ່າ "ຂຶ້ນສູ່ປາສາດອັນສຳເລັດດ້ວຍທຳ ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ມີຕາອ້ອມຂ້າງ (ສະມັນຕະຈັກຂຸ)". ໃນບາງບ່ອນ ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ທຳມະຈັກຂຸ (ດວງຕາເຫັນທຳ) ດັ່ງໃນບົດວ່າ "ທຳມະຈັກຂຸອັນປາສະຈາກທຸລີ ປາສະຈາກມົນທິນ ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ" ເຊິ່ງໃນບົດນີ້ ໝາຍເຖິງ ປັນຍາໃນອະລິຍະມັກເບື້ອງຕ່ຳ 3. ໃນບົດວ່າ "ຈັກຂຸເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຍານເກີດຂຶ້ນແລ້ວ" ນີ້ ຍານມີປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ປັນຍາຈັກຂຸ. ໃນບ່ອນທີ່ມາວ່າ "ດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸ" ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ທິບພະຍະຈັກຂຸ. ໃນບົດວ່າ "ເພາະອາໄສຈັກຂຸແລະຮູບທັງຫຼາຍ" ນີ້ ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ປະສາດຈັກຂຸ (ຕາປະສາດ). ແຕ່ໃນບົດນີ້ ຄຳວ່າ ຈັກຂຸ ນີ້ ໂດຍໂວຫານແຫ່ງປະສາດຈັກຂຸ ຍ່ອມໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ຈັກຂຸວິນຍານ, ດັ່ງນັ້ນ ເນື້ອຄວາມໃນບົດນີ້ຈຶ່ງໄດ້ແກ່ "ເຫັນຮູບດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ". ຄຳອະທິບາຍໃດໆ ທີ່ຄວນກ່າວໃນບົດທີ່ເຫຼືອ, ຄຳອະທິບາຍທັງໝົດນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ. ຄຳວ່າ "Abyāsekasukhaṃ" (ສຸກອັນບໍ່ມີກິເລດຊຶມຊາບ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມສະເຫວີຍສຸກໃນອະທິຈິດ (ສະມາທິ) ອັນບໍລິສຸດ, ອັນບໍ່ປົນເປ, ອັນບໍ່ມີກິເລດຊຶມຊາບ ເພາະປາສະຈາກການຊຶມຊາບແຫ່ງກິເລດທັງຫຼາຍ.

สติสมฺปชญฺญกถา

ສະຕິສັມປະຊັນຍະກະຖາ

๒๑๔. สติสมฺปชญฺญภาชนียมฺหิ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติ เอตฺถ ตาว อภิกฺกนฺตํ วุจฺจติ คมนํ, ปฏิกฺกนฺตํ นิวตฺตนํ, ตทุภยมฺปิ จตูสุ อิริยาปเถสุ ลพฺภติ. คมเน ตาว ปุรโต กายํ อภิหรนฺโต อภิกฺกมติ นาม. ปฏินิวตฺตนฺโต ปฏิกฺกมติ นาม. ฐาเนปิ ฐิตโกว กายํ ปุรโต โอนาเมนฺโต อภิกฺกมติ นาม, ปจฺฉโต อปนาเมนฺโต ปฏิกฺกมติ นาม. นิสชฺชาย นิสินฺนโกว อาสนสฺส ปุริมองฺคาภิมุโข สํสรนฺโต อภิกฺกมติ นาม, ปจฺฉิมองฺคปเทสํ ปจฺจาสํสรนฺโต ปฏิกฺกมติ นาม. นิปชฺชเนปิ เอเสว นโย.

໒໑໔. ໃນບົດຈຳແນກສະຕິສັມປະຊັນຍະ ບົດວ່າ "Abhikkante paṭikkante" (ໃນການກ້າວໄປ ແລະ ຖອຍກັບ) ນີ້, ກ່ອນອື່ນ, ການກ້າວໄປ ຊື່ວ່າ ອະພິກກັນຕະ, ການຖອຍກັບ ຊື່ວ່າ ປະຕິກກັນຕະ. ການທັງສອງນັ້ນ ຍ່ອມໄດ້ໃນອິຣິຍາບົດທັງ 4. ໃນການເດີນກ່ອນ, ບຸກຄົນຜู້ນຳກາຍໄປຂ້າງໜ້າ ຊື່ວ່າ ກ້າວໄປ. ຜູ້ຖອຍກັບ ຊື່ວ່າ ຖອຍກັບ. ແມ່ນແຕ່ໃນການຢືນ, ບຸກຄົນຜູ້ຢືນຢູ່ແລ້ວນ້ອມກາຍໄປຂ้างໜ້າ ຊື່ວ່າ ກ້າວໄປ, ຜູ້ນ້ອມກາຍໄປຂ้างຫຼັງ ຊື່ວ່າ ຖອຍກັບ. ໃນການນັ່ງ, ບຸກຄົນຜູ້ນັ່ງຢູ່ແລ້ວ ເຄື່ອນກາຍໄປທາງໜ້າແຫ່ງອາສະນະ ຊື່ວ່າ ກ້າວໄປ, ຜູ້ເຄື່ອນກາຍກັບໄປທາງຫຼັງແຫ່ງອາສະນະ ຊື່ວ່າ ຖອຍກັບ. ແມ່ນແຕ່ໃນການນອນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

สมฺปชานการี โหตีติ สมฺปชญฺเญน สพฺพกิจฺจการี. สมฺปชญฺญเมว วา การี. โส หิ อภิกฺกนฺตาทีสุ สมฺปชญฺญํ กโรเตว. น กตฺถจิ สมฺปชญฺญวิรหิโต โหติ. ตตฺถ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ, สปฺปายสมฺปชญฺญํ, โคจรสมฺปชญฺญํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ จตุพฺพิธํ สมฺปชญฺญํ. ตตฺถ อภิกฺกมนจิตฺเต อุปฺปนฺเน จิตฺตวเสเนว อคนฺตฺวา – ‘‘กินฺนุ เม เอตฺถ คเตน อตฺโถ อตฺถิ นตฺถี’’ติ อตฺถานตฺถํ ปริคฺคเหตฺวา อตฺถปริคฺคณฺหนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. ตตฺถ [Pg.166] จ อตฺโถติ เจติยทสฺสนโพธิสงฺฆเถรอสุภทสฺสนาทิวเสน ธมฺมโต วุฑฺฒิ. เจติยํ วา โพธึ วา ทิสฺวาปิ หิ พุทฺธารมฺมณํ, สงฺฆทสฺสเนน สงฺฆารมฺมณํ, ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตเทว ขยวยโต สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เถเร ทิสฺวา เตสํ โอวาเท ปติฏฺฐาย, อสุภํ ทิสฺวา ตตฺถ ปฐมชฺฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ตเทว ขยวยโต สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ. ตสฺมา เอเตสํ ทสฺสนํ สาตฺถกนฺติ วุตฺตํ. เกจิ ปน อามิสโตปิ วุฑฺฒิ อตฺโถเยว, ตํ นิสฺสาย พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย ปฏิปนฺนตฺตาติ วทนฺติ.

ຄຳວ່າ "Sampajānakārī hoti" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດກິດທັງປວງດ້ວຍສັມປະຊັນຍະ. ຫຼືວ່າ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ສັມປະຊັນຍະນັ້ນເອງເກີດຂຶ້ນ. ຈິງຢູ່, ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມເຮັດສັມປະຊັນຍະໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໃນການກ້າວໄປເປັນຕົ້ນສະເໝີ. ບໍ່ເປັນຜູ້ປາສະຈາກສັມປະຊັນຍະໃນທີ່ໃດໆ ເລີຍ. ໃນສັມປະຊັນຍະນັ້ນ, ສັມປະຊັນຍະມີ 4 ປະການ ຄື: ສາດຖະກະສັມປະຊັນຍະ (ຮູ້ຈັກປະໂຫຍດ), ສັບປາຍະສັມປະຊັນຍະ (ຮູ້ຈັກສິ່ງທີ່ເໝາະສົມ), ໂຄຈະຣະສັມປະຊັນຍະ (ຮູ້ຈັກອາລົມອັນເປັນໂຄຈອນ), ແລະ ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ (ຄວາມບໍ່ຫຼົງງົມງວາຍ). ໃນສັມປະຊັນຍະ 4 ປະການນັ້ນ, ເມື່ອຈິດຄິດຈະກ້າວໄປເກີດຂຶ້ນ ບໍ່ໄປຕາມອຳນາດແຫ່ງຈິດນັ້ນທັນທີ, ແຕ່ກຳນົດປະໂຫຍດແລະບໍ່ແມ່ນປະໂຫຍດວ່າ "ເມື່ອເຮົາໄປໃນທີ່ນີ້ ຈະມີປະໂຫຍດຫຼືບໍ່?" ແລ້ວຖືເອົາສິ່ງທີ່ມີປະໂຫຍດ, ນີ້ຊື່ວ່າ ສາດຖະກະສັມປະຊັນຍະ. ແລະໃນສາດຖະກະສັມປະຊັນຍະນັ້ນ, ຄຳວ່າ "ປະໂຫຍດ" (Attha) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຈະເລີນໂດຍທຳ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຫັນພຣະເຈດີ, ການເຫັນຕົ້ນພຣະສີມະຫາໂພ, ການເຫັນພຣະສົງ, ການເຫັນພຣະເຖຣະ, ແລະ ການເຫັນອະສຸພະເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢູ່, ພິກຂຸເຫັນພຣະເຈດີ ຫຼື ຕົ້ນພຣະສີມະຫາໂພແລ້ວ ຍັງປີຕິມີພຸດທາຣົມເປັນອາລົມໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ຫຼື ເຫັນພຣະສົງແລ້ວ ຍັງປີຕິມີສັງຄາຣົມເປັນອາລົມໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ແລ້ວພິຈາລະນາປີຕິນັ້ນໂດຍຄວາມສິ້ນໄປແລະເສື່ອມໄປ ຍ່ອມບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນໄດ້. ພິກຂຸເຫັນພຣະເຖຣະທັງຫຼາຍແລ້ວ ຕັ້ງຢູ່ໃນໂອວາດຂອງພຣະເຖຣະເຫຼົ່ານັ້ນ, ຫຼື ເຫັນອະສຸພະແລ້ວ ຍັງປະຖົມມະຊານໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໃນອະສຸພະນັ້ນ, ແລ້ວພິຈາລະນາປະຖົມມະຊານນັ້ນໂດຍຄວາມສິ້ນໄປແລະເສື່ອມໄປ ຍ່ອມບັນລຸພຣະອໍຣะຫັນໄດ້. ດັ່ງນັ້ນ ການເຫັນສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງກ່າວວ່າ ມີປະໂຫຍດ. ແຕ່ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ ແມ່ນແຕ່ຄວາມຈະເລີນດ້ວຍອາມິດ ກໍເປັນປະໂຫຍດເຊັ່ນກັນ ເພາະພິກຂຸອາໄສອາມິດນັ້ນແລ້ວ ປະຕິບັດເພື່ອອະນຸເຄາະແກ່ພຣົມມະຈັນ.

ตสฺมึ ปน คมเน สปฺปายาสปฺปายํ ปริคฺคเหตฺวา สปฺปายปริคฺคณฺหนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. เสยฺยถิทํ – เจติยทสฺสนํ ตาว สาตฺถกํ, สเจ ปน เจติยสฺส มหาปูชาย ทสทฺวาทสโยชนนฺตเร ปริสา สนฺนิปตนฺติ, อตฺตโน วิภวานุรูปา อิตฺถิโยปิ ปุริสาปิ อลงฺกตปฏิยตฺตา จิตฺตกมฺมรูปกานิ วิย สญฺจรนฺติ. ตตฺร จสฺส อิฏฺเฐ อารมฺมเณ โลโภ โหติ, อนิฏฺเฐ ปฏิโฆ, อสมเปกฺขเน โมโห อุปฺปชฺชติ, กายสํสคฺคาปตฺตึ วา อาปชฺชติ. ชีวิตพฺรหฺมจริยานํ วา อนฺตราโย โหติ, เอวํ ตํ ฐานํ อสปฺปายํ โหติ. วุตฺตปฺปการอนฺตรายาภาเว สปฺปายํ. โพธิทสฺสเนปิ เอเสว นโย. สงฺฆทสฺสนมฺปิ สาตฺถํ. สเจ ปน อนฺโตคาเม มหามณฺฑปํ กาเรตฺวา สพฺพรตฺตึ ธมฺมสฺสวนํ กโรนฺเตสุ มนุสฺเสสุ วุตฺตปฺปกาเรเนว ชนสนฺนิปาโต เจว อนฺตราโย จ โหติ, เอวํ ตํ ฐานํ อสปฺปายํ โหติ. อนฺตรายาภาเว สปฺปายํ. มหาปริสปริวารานํ เถรานํ ทสฺสเนปิ เอเสว นโย.

ສ່ວນໃນການກ້າວໄປນັ້ນ, ການກຳນົດສິ່ງທີ່ເໝາະສົມ (sappāya) ແລະ ບໍ່ເໝາະສົມ (asappāya) ແລ້ວຖືເອົາສິ່ງທີ່ເໝາະສົມ ຊື່ວ່າ ສັບປາຍະສັມປະຊັນຍະ. ມີອະທິບາຍດັ່ງນີ້: ກ່ອນອື່ນ, ການເຫັນພຣະເຈດີນັ້ນ ມີປະໂຫຍດແທ້, ແຕ່ຫາກວ່າ ໃນງານບູຊາພຣະເຈດີອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ມີມະຫາຊົນມາປະຊຸມກັນໃນລະຫວ່າງສິບຫາສິບສອງໂຍດ, ທັງຍິງແລະຊາຍຜູ້ແຕ່ງກາຍປະດັບປະດາຕາມຖານະຂອງຕົນ ພາກັນທ່ຽວໄປມາ ປຽບເໝືອນຮູບແຕ້ມແລະຮູບປັ້ນອັນວິຈິດ. ໃນທີ່ນັ້ນ, ຄວາມໂລບຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ພິກຂຸນັ້ນໃນອາລົມອັນໜ້າປາດຖະໜາ, ຄວາມຂັດເຄືອງຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນອາລົມອັນບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ, ຄວາມຫຼົງຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນການເບິ່ງໂດຍບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ, ຫຼື ຍ່ອມຕ້ອງອາບັດເພາະການຖືກຕ້ອງກາຍ. ຫຼື ຍ່ອມມີອັນຕະລາຍແກ່ຊີວິດແລະພຣົມມະຈັນ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ສະຖານທີ່ນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ບໍ່ເໝາະສົມ. ເມື່ອບໍ່ມີອັນຕະລາຍຕາມປະການທີ່ກ່າວແລ້ວ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເໝາະສົມ. ແມ່ນແຕ່ໃນການເຫັນຕົ້ນພຣະສີມະຫາໂພ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ແມ່ນແຕ່ການເຫັນພຣະສົງ ກໍມີປະໂຫຍດ. ແຕ່ຫາກວ່າ ເມື່ອພວກມະນຸດປຸກມົນທົບໃຫຍ່ໄວ້ໃນບ້ານ ແລ້ວຈັດການຟັງທຳຕະຫຼອດຄືນ, ມີການປະຊຸມກັນແຫ່ງມະຫາຊົນ ແລະ ມີອັນຕະລາຍຕາມປະການທີ່ກ່າວແລ້ວເກີດຂຶ້ນ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ສະຖານທີ່ນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ບໍ່ເໝາະສົມ. ເມື່ອບໍ່ມີອັນຕະລາຍ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເໝາະສົມ. ແມ່ນແຕ່ໃນການເຫັນພຣະເຖຣະທັງຫຼາຍ ຜູ້ມີບໍລິວານເປັນມະຫາຊົນແວດລ້ອມ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

อสุภทสฺสนมฺปิ สาตฺถํ, ตทตฺถทีปนตฺถญฺจ อิทํ วตฺถุ – เอโก กิร ทหรภิกฺขุ สามเณรํ คเหตฺวา ทนฺตกฏฺฐตฺถาย คโต. สามเณโร มคฺคา โอกฺกมิตฺวา ปุรโต คจฺฉนฺโต อสุภํ ทิสฺวา ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตเทว ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต ตีณิ ผลานิ สจฺฉิกตฺวา อุปริมคฺคตฺถาย กมฺมฏฺฐานํ ปริคฺคเหตฺวา อฏฺฐาสิ. ทหโร ตํ อปสฺสนฺโต สามเณราติ ปกฺโกสิ. โส ‘มยา ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุนา สทฺธึ ทฺเว กถา นาม น กถิตปุพฺพา. อญฺญสฺมิมฺปิ ทิวเส อุปริ วิเสสํ นิพฺพตฺเตสฺสามี’ติ จินฺเตตฺวา กึ, ภนฺเตติ ปฏิวจนมทาสิ. ‘เอหี’ติ จ วุตฺเต เอกวจเนเนว อาคนฺตฺวา, ‘ภนฺเต, อิมินา ตาว มคฺเคเนว คนฺตฺวา มยา ฐิโตกาเส มุหุตฺตํ [Pg.167] ปุรตฺถาภิมุโข ฐตฺวา โอโลเกถา’ติ อาห. โส ตถา กตฺวา เตน ปตฺตวิเสสเมว ปาปุณิ. เอวํ เอกํ อสุภํ ทฺวินฺนํ ชนานํ อตฺถาย ชาตํ. เอวํ สาตฺถมฺปิ ปเนตํ ปุริสสฺส มาตุคามาสุภํ อสปฺปายํ, มาตุคามสฺส จ ปุริสาสุภํ อสปฺปายํ, สภาคเมว สปฺปายนฺติ เอวํ สปฺปายปริคฺคณฺหนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ นาม.

ແມ່ນແຕ່ການເຫັນອະສຸພະ ກໍມີປະໂຫຍດ, ແລະ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໃຫ້ຈະແຈ້ງ ຈຶ່ງມີເລື່ອງລາວດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ພິກຂຸໜຸ່ມຮູບໜຶ່ງ ພາສາມະເນນໄປເພື່ອຫາໄມ້ສີແຂ້ວ. ສາມະເນນຫຼີກອອກຈາກທາງ ແລ້ວເດີນໄປຂ້າງໜ້າ ໄດ້ເຫັນອະສຸພະ (ຊາກສົບ) ຈຶ່ງຍັງປະຖົມມະຊານໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ແລ້ວເຮັດປະຖົມມະຊານນັ້ນໃຫ້ເປັນບາດຖານ ພິຈາລະນາສັງຂານທັງຫຼາຍ ໄດ້ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງສາມັກຄະຜົນ (ພຣະອະນາຄາມີຜົນ) ແລ້ວຖືເອົາກຳມະຖານເພື່ອມັກເບື້ອງເທິງ (ອໍຣະຫັດຕະມັກ) ຢືນຢູ່. ພິກຂຸໜຸ່ມບໍ່ເຫັນສາມະເນນນັ້ນ ຈຶ່ງຮ້ອງເອີ້ນວ່າ "ສາມະເນນ!". ສາມະເນນນັ້ນຄິດວ່າ "ຕັ້ງແຕ່ມື້ທີ່ເຮົາບວດມາ ເຮົາບໍ່ເຄີຍເວົ້າຄຳສອງຄຳກັບພິກຂຸເລີຍ, ແມ່ນແຕ່ໃນມື້ອື່ນ ເຮົາກໍຈະຍັງຄຸນວິເສດເບື້ອງເທິງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ" ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຕອບວ່າ "ມີຫຍັງຫຼື ທ່ານຂ້າ?". ເມື່ອພິກຂຸໜຸ່ມກ່າວວ່າ "ຈົ່ງມາພີ້", ສາມະເນນກໍມາດ້ວຍຄຳເວົ້າພຽງຄຳດຽວ ແລ້ວຮຽນວ່າ "ທ່ານຂ້າ, ຂໍທ່ານຈົ່ງເດີນໄປຕາມທາງນີ້ກ່ອນ ແລ້ວຢືນປິ່ນໜ້າໄປທາງທິດຕາເວັນອອກຄາວໜຶ່ງ ໃນບ່ອນທີ່ຂ້ານ້ອຍຢືນຢູ່ນັ້ນ ແລ້ວຈົ່ງເບິ່ງເຖີດ". ພິກຂຸໜຸ່ມນັ້ນເຮັດຢ່າງນັ້ນແລ້ວ ກໍໄດ້ບັນລຸຄຸນວິເສດຢ່າງດຽວກັນກັບທີ່ສາມະເນນບັນລຸນັ້ນເອງ. ຢ່າງນີ້ ອະສຸພະອັນດຽວ ຍ່ອມເກີດມີເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຊົນທັງສອງ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ອະສຸພະນັ້ນຈະມີປະໂຫຍດຢ່າງນີ້ກომຕາມ, ແຕ່ອະສຸພະແຫ່ງມາຕຸຄາມ (ຜູ້ຍິງ) ຍ່ອມບໍ່ເໝາະສົມແກ່ບຸລຸດ, ແລະ ອະສຸພະແຫ່ງບຸລຸດ ຍ່ອມບໍ່ເໝາະສົມແກ່ມາຕຸຄາມ, ອະສຸພະທີ່ມີເພດສະເໝີກັນ (ເພດດຽວກັນ) ເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງເໝາະສົມ, ການກຳນົດສິ່ງທີ່ເໝາະສົມຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າ ສັບປາຍະສັມປະຊັນຍະ.

เอวํ ปริคฺคหิตสาตฺถกสปฺปายสฺส ปน อฏฺฐตึสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ อตฺตโน จิตฺตรุจิยํ กมฺมฏฺฐานสงฺขาตํ โคจรํ อุคฺคเหตฺวา ภิกฺขาจารโคจเร ตํ คเหตฺวาว คมนํ โคจรสมฺปชญฺญํ นาม. ตสฺสาวิภาวนตฺถํ อิทํ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ –

ສ່ວນພິກຂຸຜູ້ກຳນົດປະໂຫຍດ ແລະ ສິ່ງທີ່ເໝາະສົມຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ຮຽນເອົາກຳມະຖານອັນເປັນໂຄຈອນ ຕາມທີ່ຈິດຂອງຕົນພໍໃຈ ໃນກຳມະຖານ 38 ປະການ, ແລ້ວຖືເອົາກຳມະຖານນັ້ນເອງໄປໃນທີ່ທ່ຽວບິນທະບາດ, ການໄປຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າ ໂຄຈະຣະສັມປະຊັນຍະ. ເພື່ອສະແດງໂຄຈະຣະສັມປະຊັນຍະນັ້ນໃຫ້ຈະແຈ້ງ ພຶງຊາບໝວດ 4 ດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້:

อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ หรติ, น ปจฺจาหรติ; เอกจฺโจ ปจฺจาหรติ, น หรติ; เอกจฺโจ ปน เนว หรติ, น ปจฺจาหรติ; เอกจฺโจ หรติ จ, ปจฺจาหรติ จาติ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย จ อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธตฺวา ตถา รตฺติยา ปฐมยาเม, มชฺฌิมยาเม เสยฺยํ กปฺเปตฺวา ปจฺฉิมยาเมปิ นิสชฺชจงฺกเมหิ วีตินาเมตฺวา ปเคว เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวตฺตํ กตฺวา โพธิรุกฺเข อุทกํ อาสิญฺจิตฺวา, ปานียํ ปริโภชนียํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา อาจริยุปชฺฌายวตฺตาทีนิ สพฺพานิ ขนฺธกวตฺตานิ สมาทาย วตฺตติ. โส สรีรปริกมฺมํ กตฺวา เสนาสนํ ปวิสิตฺวา ทฺเว ตโย ปลฺลงฺเก อุสุมํ คาหาเปนฺโต กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตฺวา ภิกฺขาจารเวลายํ อุฏฺฐหิตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว ปตฺตจีวรมาทาย เสนาสนโต นิกฺขมิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโตว เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา, สเจ พุทฺธานุสฺสติกมฺมฏฺฐานํ โหติ, ตํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว เจติยงฺคณํ ปวิสติ. อญฺญํ เจ กมฺมฏฺฐานํ โหติ, โสปานมูเล ฐตฺวา หตฺเถน คหิตภณฺฑํ วิย ตํ ฐเปตฺวา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ คเหตฺวา เจติยงฺคณํ อารุยฺห, มหนฺตํ เจติยํ เจ, ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา จตูสุ ฐาเนสุ วนฺทิตพฺพํ. ขุทฺทกํ เจติยํ เจ, ตเถว ปทกฺขิณํ กตฺวา อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วนฺทิตพฺพํ. เจติยํ วนฺทิตฺวา โพธิยงฺคณํ ปตฺเตนาปิ พุทฺธสฺส ภควโต สมฺมุขา วิย นิปจฺจาการํ ทสฺเสตฺวา โพธิ วนฺทิตพฺพา. โส เอวํ เจติยญฺจ โพธิญฺจ วนฺทิตฺวา ปฏิสามิตฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปฏิสามิตภณฺฑกํ หตฺเถน คณฺหนฺโต วิย นิกฺขิตฺตกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา คามสมีเป กมฺมฏฺฐานสีเสเนว จีวรํ ปารุปิตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ. อถ นํ มนุสฺสา ทิสฺวา อยฺโย โน อาคโตติ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา อาสนสาลาย วา เคเห วา [Pg.168] นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ ทตฺวา ยาว ภตฺตํ น นิฏฺฐาติ, ตาว ปาเท โธวิตฺวา เตเลน มกฺเขตฺวา ปุรโต เต นิสีทิตฺวา ปญฺหํ วา ปุจฺฉนฺติ, ธมฺมํ วา โสตุกามา โหนฺติ. สเจปิ น กถาเปนฺติ, ชนสงฺคหตฺถํ ธมฺมกถา นาม กาตพฺพา เยวาติ อฏฺฐกถาจริยา วทนฺติ. ธมฺมกถา หิ กมฺมฏฺฐานวินิมุตฺตา นาม นตฺถิ, ตสฺมา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว ธมฺมกถํ กเถตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว อาหารํ ปริภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา นิวตฺติยมาเนหิปิ มนุสฺเสหิ อนุคโตว คามโต นิกฺขมิตฺวา ตตฺถ เต นิวตฺเตตฺวา มคฺคํ ปฏิปชฺชติ.

ໃນພຣະສາສນານີ້ ພິກຂຸບາງຮູບນຳກຳມະຖານໄປ (ໃນຂາໄປ) ແຕ່ບໍ່ນຳກຳມະຖານກັບມາ (ໃນຂາກັບ), ບາງຮູບນຳກຳມະຖານກັບມາ ແຕ່ບໍ່ນຳໄປ, ບາງຮູບບໍ່ນຳກຳມະຖານໄປ ແລະບໍ່ນຳກັບມາ, ບາງຮູບທັງນຳກຳມະຖານໄປ ທັງນຳກັບມາ. ໃນພິກຂຸ 4 ຈຳພວກນັ້ນ ພິກຂຸໃດຊຳຣະຈິດໃຫ້ບໍລິສຸດຈາກນີວອນທັມທັງຫຼາຍ ຜູ້ກີດກັນກຸສົນທັມ ດ້ວຍການເດີນຈົງກົມແລະການນັ່ງຕະຫຼອດກາງເວັນ, ແລະໃນປະຖົມຍາມແຫ່ງຣາຕີກໍເຊັ່ນດຽວກັນ, ໃນມັດຊິມຍາມສຳເລັດການນອນ (ພັກຜ່ອນ) ແລ້ວ, ໃນປັດສິມຍາມກໍໃຫ້ຜ່ານພົ້ນໄປດ້ວຍການນັ່ງແລະການເດີນຈົງກົມ, ແຕ່ເຊົ້າຕຣູ່ໄດ້ເຮັດວັດປະຕິບັດໃນລານເຈດີແລະລານຕົ້ນໂພ, ຫົດນ້ຳທີ່ຕົ້ນສີມະຫາໂພ, ຈັດຕັ້ງນ້ຳສັນແລະນ້ຳໃຊ້ໄວ້, ສະມາທານປະຕິບັດຂັນທະກວັດທັງປວງ ມີອາຈາຣິຍະວັດແລະອຸປັດຊາຍະວັດເປັນຕົ້ນ. ພິກຂຸຮູບນັ້ນທຳສະຣີຣະປະຣິກຳ (ຊຳຣະຮ່າງກາຍ) ແລ້ວ ເຂົ້າສູ່ເສນາສະນະ, ນັ່ງຂັດສະໝາດສອງສາມຮອບໃຫ້ຮ່າງກາຍອົບອຸ່ນ ປະກອບຄວາມພຽນໃນກຳມະຖານ, ເມື່ອເຖິງເວລາທ່ຽວບິນທະບາດກໍລຸກຂຶ້ນ, ຖືບາດແລະຈີວອນອອກຈາກເສນາສະນະ ໂດຍມີກຳມະຖານເປັນປະທານເທົ່ານັ້ນ, ມະນະສິການກຳມະຖານຢູ່ເລື່ອຍໆ ໄປສູ່ລານເຈດີ, ຫາກກຳມະຖານນັ້ນແມ່ນພຸດທານຸສສະຕິ ກໍບໍ່ລະກຳມະຖານນັ້ນ ເຂົ້າສູ່ລານເຈດີໄດ້ເລີຍ. ຫາກແມ່ນກຳມະຖານອື່ນ ໃຫ້ຢືນຢູ່ທີ່ເຊີງບັນໄດ ວາງກຳມະຖານນັ້ນໄວ້ ປຽບເໝືອນວາງສິ່ງຂອງທີ່ຖືໄວ້ໃນມື ແລ້ວຖືເອົາປີຕິມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນອາຣົມ ຂຶ້ນສູ່ລານເຈດີ, ຫາກເປັນພຣະເຈດີອົງໃຫຍ່ ໃຫ້ທຳປະທັກສິນສາມຮອບ ແລ້ວໄຫວ້ໃນສີ່ສະຖານທີ່, ຫາກເປັນພຣະເຈດີອົງນ້ອຍ ກໍທຳປະທັກສິນສາມຮອບເຊັ່ນດຽວກັນ ແລ້ວໄຫວ້ໃນແປດສະຖານທີ່. ໄຫວ້ພຣະເຈດີແລ້ວ ເຖິງຈະໄປສູ່ລານຕົ້ນໂພ ກໍຕ້ອງສະແດງຄວາມເຄົາຣົບຢ່າງນອບນ້ອມ ປຽບເໝືອນຢູ່ຕໍ່ໜ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລ້ວໄຫວ້ຕົ້ນໂພ. ພິກຂຸຮູບນັ້ນ ໄຫວ້ທັງພຣະເຈດີແລະຕົ້ນໂພຢ່າງນີ້ແລ້ວ ໄປສູ່ສະຖານທີ່ທີ່ວາງກຳມະຖານໄວ້ ຖືເອົາກຳມະຖານທີ່ວາງໄວ້ ຄືກັບຄົນຖືເອົາສິ່ງຂອງທີ່ເກັບມ້ຽນໄວ້ດ້ວຍມື, ຄຸມຈີວອນໂດຍມີກຳມະຖານເປັນປະທານຢູ່ໃກ້ບ້ານ ແລ້ວເຂົ້າສູ່ບ້ານເພື່ອບິນທະບາດ. ຄັ້ງນັ້ນ ພວກມະນຸດເຫັນພິກຂຸຮູບນັ້ນແລ້ວ ກ່າວວ່າ 'ພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າຂອງພວກເຮົາທັງຫຼາຍມາແລ້ວ' ຈຶ່ງພາກັນຕ້ອນຮັບ ຮັບບາດ ແລ້ວໃຫ້ນັ່ງໃນໂຮງສັນ ຫຼືໃນເຮືອນ ຖວາຍຍາຄູ ແລ້ວໃນລະຫວ່າງທີ່ເຂົ້າປາອາຫານຍັງບໍ່ແລ້ວ ກໍລ້າງຕີນ ທານ້ຳມັນໃຫ້ ແລ້ວນັ່ງຢູ່ຕໍ່ໜ້າ ຖາມບັນຫາ ຫຼືປາດຖະໜາຈະຟັງທັມ. ເຖິງແມ່ນວ່າພວກເຂົາຈະບໍ່ໄດ້ຂໍໃຫ້ສະແດງທັມ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານທັງຫຼາຍກໍກ່າວວ່າ 'ຄວນສະແດງທັມມະກະຖາ ເພື່ອສົງເຄາະປະຊາຊົນ'. ເພາະວ່າ ທັມມະກະຖາທີ່ປາສະຈາກກຳມະຖານນັ້ນບໍ່ມີ, ເພາະສະນັ້ນ ພິກຂຸຈຶ່ງສະແດງທັມມະກະຖາໂດຍມີກຳມະຖານເປັນປະທານເທົ່ານັ້ນ, ສັນອາຫານໂດຍມີກຳມະຖານເປັນປະທານເທົ່ານັ້ນ, ທຳອະນຸໂມທະນາແລ້ວ ອອກຈາກບ້ານໂດຍມີພວກມະນຸດຕິດຕາມໄປສົ່ງ ເມື່ອໃຫ້ພວກເຂົາກັບຄືນແລ້ວ ກໍເດີນທາງຕໍ່ໄປ.

อถ นํ ปุเรตรํ นิกฺขมิตฺวา พหิคาเม กตภตฺตกิจฺจา สามเณรทหรภิกฺขู ทิสฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปตฺตจีวรมสฺส คณฺหนฺติ. โปราณกภิกฺขู กิร อมฺหากํ อุปชฺฌาโย อาจริโยติ น มุขํ โอโลเกตฺวา วตฺตํ กโรนฺติ, สมฺปตฺตปริจฺเฉเทเนว กโรนฺติ. เต ตํ ปุจฺฉนฺติ – ‘‘ภนฺเต, เอเต มนุสฺสา ตุมฺหากํ กึ โหนฺติ, มาติปกฺขโต สมฺพนฺธา ปิติปกฺขโต’’ติ? กึ ทิสฺวา ปุจฺฉถาติ? ตุมฺเหสุ เอเตสํ เปมํ พหุมานนฺติ. อาวุโส, ยํ มาตาปิตูหิปิ ทุกฺกรํ, ตํ เอเต อมฺหากํ กโรนฺติ, ปตฺตจีวรมฺปิ โน เอเตสํ สนฺตกเมว, เอเตสํ อานุภาเวน เนว ภเย ภยํ, น ฉาตเก ฉาตกํ ชานาม. อีทิสา นาม อมฺหากํ อุปการิโน นตฺถีติ เตสํ คุเณ กเถนฺโต คจฺฉติ. อยํ วุจฺจติ หรติ น ปจฺจาหรตีติ.

ຄັ້ງນັ້ນ ພວກສາມະເນນແລະພິກຂຸໜຸ່ມ ຜູ້ສັນພັດຕະກິດແລ້ວ ອອກໄປກ່ອນ ຢູ່ນອກບ້ານ ເຫັນພິກຂຸຮູບນັ້ນແລ້ວ ກໍພາກັນຕ້ອນຮັບ ແລະຮັບບາດແລະຈີວອນຂອງພິກຂຸຮູບນັ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພິກຂຸບູຮານທັງຫຼາຍ ບໍ່ໄດ້ເບິ່ງໜ້າແລ້ວທຳວັດປະຕິບັດດ້ວຍຄິດວ່າ 'ຜູ້ນີ້ແມ່ນພຣະອຸປັດຊາ ຫຼືພຣະອາຈານຂອງພວກເຮົາ' ແຕ່ພວກເພິ່ນທຳວັດປະຕິບັດຕາມລຳດັບຂອງຜູ້ທີ່ມາເຖິງເທົ່ານັ້ນ. ພວກເພິ່ນຖາມພິກຂຸຮູບນັ້ນວ່າ 'ຂ້ານ້ອຍແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພວກມະນຸດເຫຼົ່ານັ້ນເປັນຫຍັງກັບທ່ານ ເປັນຍາດທາງຝ່າຍມານດາ ຫຼືຝ່າຍບິດາ?' ພິກຂຸຖາມວ່າ 'ພວກທ່ານເຫັນຫຍັງຈຶ່ງຖາມຢ່າງນັ້ນ?' ພວກເພິ່ນຕອບວ່າ 'ເຫັນຄວາມຮັກແລະຄວາມເຄົາຣົບຢ່າງຍິ່ງຂອງພວກເຂົາທີ່ມີຕໍ່ທ່ານ ຂ້ານ້ອຍ'. ພິກຂຸຕອບວ່າ 'ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ສິ່ງໃດທີ່ແມ່ນແຕ່ບິດາມານດາກໍເຮັດໄດ້ຍາກ ພວກມະນຸດເຫຼົ່ານີ້ກໍເຮັດສິ່ງນັ້ນໃຫ້ແກ່ພວກເຮົາ, ແມ່ນແຕ່ບາດແລະຈີວອນຂອງພວກເຮົາກໍເປັນຂອງພວກເຂົາທັງນັ້ນ, ດ້ວຍອານຸພາບຂອງພວກເຂົາ ພວກເຮົາຈຶ່ງບໍ່ຮູ້ຈັກໄພໃນຍາມມີໄພ ບໍ່ຮູ້ຈັກຄວາມອຶດຫິວໃນຍາມອຶດຫິວ'. ພິກຂຸນັ້ນກ່າວພັນລະນາຄຸນຂອງພວກເຂົາວ່າ 'ຜູ້ມີອຸປະການະຄຸນເຊັ່ນນີ້ຂອງພວກເຮົາບໍ່ມີອີກແລ້ວ' ດັ່ງນີ້ແລ້ວເດີນທາງໄປ. ພິກຂຸຮູບນີ້ ເອີ້ນວ່າ 'ຜູ້ນຳກຳມະຖານໄປ ແຕ່ບໍ່ນຳກັບມາ'.

ยสฺส ปน ปเคว วุตฺตปฺปการํ วตฺตปฏิปตฺตึ กโรนฺตสฺส กมฺมชเตโชธาตุ ปชฺชลติ, อนุปาทินฺนกํ มุญฺจิตฺวา อุปาทินฺนกํ คณฺหาติ, สรีรโต เสทา มุญฺจนฺติ, กมฺมฏฺฐานํ วีถึ นาโรหติ, โส ปเคว ปตฺตจีวรมาทาย เวคสา เจติยํ วนฺทิตฺวา โครูปานํ นิกฺขมนเวลายเมว คามํ ยาคุภิกฺขาย ปวิสิตฺวา ยาคุํ ลภิตฺวา อาสนสาลํ คนฺตฺวา ปิวติ, อถสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ อชฺโฌหรณมตฺเตเนว กมฺมชเตโชธาตุ อุปาทินฺนกํ มุญฺจิตฺวา อนุปาทินฺนกํ คณฺหาติ, ฆฏสเตน นฺหาโต วิย เตโชธาตุ ปริฬาหนิพฺพานํ ปตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสน ยาคุํ ปริภุญฺชิตฺวา ปตฺตญฺจ มุขญฺจ โธวิตฺวา อนฺตราภตฺเต กมฺมฏฺฐานํ มนสิกตฺวา อวเสสฏฺฐาเน ปิณฺฑาย จริตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสน อาหารญฺจ ปริภุญฺชิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย โปงฺขานุโปงฺขํ อุปฏฺฐหมานํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อาคจฺฉติ, อยํ วุจฺจติ ปจฺจาหรติ [Pg.169] น หรตีติ. เอทิสา จ ภิกฺขู ยาคุํ ปิวิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา พุทฺธสาสเน อรหตฺตปฺปตฺตา นาม คณนปถํ วีติวตฺตา. สีหฬทีเปเยว เตสุ เตสุ คาเมสุ อาสนสาลายํ วา น ตํ อาสนมตฺถิ, ยตฺถ ยาคุํ ปิวิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตา ภิกฺขู นตฺถีติ.

ສ່ວນພິກຂຸໃດ ເມື່ອທຳວັດປະຕິບັດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວແຕ່ເຊົ້າຕຣູ່ ໄຟທາດທີ່ເກີດຈາກກຳ (ໄຟຍ່ອຍອາຫານ) ຍ່ອມລຸກໂພງຂຶ້ນ, ລະເລີຍອາຫານທີ່ບໍ່ມີວິນຍານຄອງ (ອາຫານເກົ່າ) ແລ້ວໄປເຜົາຜານຮ່າງກາຍທີ່ມີວິນຍານຄອງ (ເລືອດເນື້ອໃນທ້ອງ), ເຫື່ອຍ່ອຍໄຫຼອອກຈາກຮ່າງກາຍ, ຈິດບໍ່ຂຶ້ນສູ່ວິຖີແຫ່ງກຳມະຖານ. ພິກຂຸຮູບນັ້ນຈຶ່ງຖືບາດແລະຈີວອນແຕ່ເຊົ້າຕຣູ່ ໄຫວ້ພຣະເຈດີຢ່າງຮີບຮ້ອນ ແລ້ວເຂົ້າສູ່ບ້ານເພື່ອບິນທະບາດຍາຄູໃນເວລາທີ່ຝູງງົວອອກຈາກຄອກ, ໄດ້ຍາຄູແລ້ວ ໄປສູ່ໂຮງສັນແລ້ວດື່ມ. ຄັ້ງນັ້ນ ພຽງແຕ່ພິກຂຸຮູບນັ້ນກືນກິນຍາຄູສອງສາມຄຳ ໄຟທາດທີ່ເກີດຈາກກຳກໍລະເລີຍຮ່າງກາຍທີ່ມີວິນຍານຄອງ ແລ້ວໄປຍ່ອຍອາຫານທີ່ບໍ່ມີວິນຍານຄອງ, ພິກຂຸຮູບນັ້ນປຽບເໝືອນຄົນທີ່ໄດ້ອາບນ້ຳເປັນຮ້ອຍໝໍ້ ໄດ້ເຖິງຄວາມດັບສະໜິດແຫ່ງຄວາມຮ້ອນຮົນຂອງເຕໂຊທາດ, ສັນຍາຄູໂດຍມີກຳມະຖານເປັນປະທານ ລ້າງບາດແລະປາກແລ້ວ ມະນະສິການກຳມະຖານໃນລະຫວ່າງສັນ (ກ່ອນສັນອາຫານຫຼັກ), ທ່ຽວບິນທະບາດໃນສະຖານທີ່ທີ່ເຫຼືອ, ສັນອາຫານໂດຍມີກຳມະຖານເປັນປະທານ, ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ກໍຖືເອົາກຳມະຖານທີ່ປາກົດຂຶ້ນຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງບໍ່ຂາດສາຍ ແລ້ວກັບມາ. ພິກຂຸຮູບນີ້ ເອີ້ນວ່າ 'ຜູ້ນຳກຳມະຖານກັບມາ ແຕ່ບໍ່ນຳໄປ'. ແລະພິກຂຸທັງຫຼາຍທີ່ມີສະພາບເຊັ່ນນີ້ ຜູ້ດື່ມຍາຄູແລ້ວ ປາຣົບວິປັດສະນາ ບັນລຸພຣະອະຣະຫັນໃນພຣະສາສນາ ມີຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍຈົນພົ້ນທາງແຫ່ງການນັບ (ນັບບໍ່ຖ້ວນ). ແມ່ນແຕ່ໃນເກາະສີຫົນ (ສີລັງກາ) ໃນໂຮງສັນແຫ່ງບ້ານນັ້ນໆ ບໍ່ມີອາສະນະໃດເລີຍ ທີ່ບໍ່ມີພິກຂຸຜູ້ດື່ມຍາຄູແລ້ວບັນລຸພຣະອະຣະຫັນ ນັ່ງຢູ່.

โย ปน ปมาทวิหารี โหติ, นิกฺขิตฺตธุโร สพฺพวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา ปญฺจวิธเจโตขีลวินิพนฺธจิตฺโต วิหรนฺโต – ‘‘กมฺมฏฺฐานํ นาม อตฺถี’’ติ สญฺญมฺปิ อกตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา อนนุโลมิเกน คิหิสํสคฺเคน สํสฏฺโฐ จริตฺวา จ ภุญฺชิตฺวา จ ตุจฺโฉ นิกฺขมติ, อยํ วุจฺจติ เนว หรติ น ปจฺจาหรตีติ.

ສ່ວນພິກຂຸໃດ ເປັນຜູ້ຢູ່ດ້ວຍຄວາມປະໝາດ, ປົງທຸຣะ (ລະທິ້ງຄວາມພຽນ), ທຳລາຍວັດປະຕິບັດທັງປວງ, ມີຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍກິເລດເຄື່ອງຕຣຶງຈິດ 5 ປະການ ແລະເຄື່ອງຜູກພັນຈິດ 5 ປະການ ຢູ່, ແມ່ນແຕ່ຄວາມກຳນົດໝາຍ (ສັນຍາ) ວ່າ 'ກຳມະຖານມີຢູ່' ກໍບໍ່ເຮັດໃນໃຈ, ເຂົ້າສູ່ບ້ານເພື່ອບິນທະບາດ, ຄລຸກຄລີກັບຄະລຶຫັດດ້ວຍການຄລຸກຄລີທີ່ບໍ່ເໝາະສົມ ທ່ຽວໄປແລະສັນອາຫານແລ້ວ ກໍກັບອອກມາຢ່າງວ່າງເປົ່າ (ປາສະຈາກກຳມະຖານ). ພິກຂຸຮູບນີ້ ເອີ້ນວ່າ 'ຜູ້ບໍ່ນຳກຳມະຖານໄປ ແລະບໍ່ນຳກັບມາ'.

โย ปนายํ – ‘‘หรติ จ ปจฺจาหรติ จา’’ติ วุตฺโต, โส คตปจฺจาคตวตฺตวเสเนว เวทิตพฺโพ. อตฺตกามา หิ กุลปุตฺตา สาสเน ปพฺพชิตฺวา ทสปิ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ จตฺตาลีสมฺปิ ปญฺญาสมฺปิ สตมฺปิ เอกโต วสนฺตา กติกวตฺตํ กตฺวา วิหรนฺติ, ‘‘อาวุโส, ตุมฺเห น อิณฏฺฏา, น ภยฏฺฏา, น ชีวิกาปกตา ปพฺพชิตา, ทุกฺขา มุจฺจิตุกามา ปเนตฺถ ปพฺพชิตา, ตสฺมา คมเน อุปฺปนฺนกิเลสํ คมเนเยว นิคฺคณฺหถ, ตถา ฐาเน, นิสชฺชาย, สยเน อุปฺปนฺนกิเลสํ สยเนว นิคฺคณฺหถา’’ติ.

ສ່ວນພິກຂຸໃດ ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ທັງນຳກຳມະຖານໄປ ທັງນຳກັບມາ' ພິກຂຸຮູບນັ້ນ ພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງ 'ຄະຕະປັດຈາຄະຕິກະວັດ' (ວັດແຫ່ງການໄປແລະການກັບ) ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ກຸນລະບຸດທັງຫຼາຍຜູ້ຮັກຕົນ (ປາດຖະໜາປະໂຫຍດແກ່ຕົນ) ບວດໃນພຣະສາສນານີ້ແລ້ວ ຢູ່ຮ່ວມກັນ 10 ຮູບແດ່, 20 ຮູບແດ່, 30 ຮູບແດ່, 40 ຮູບແດ່, 50 ຮູບແດ່, 100 ຮູບແດ່ ຍ່ອມທຳກະຕິກາສັນຍາກັນແລ້ວຢູ່ຮ່ວມກັນວ່າ: 'ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ພວກທ່ານບໍ່ແມ່ນຜູ້ຖືກໜີ້ສິນບີບຄັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຜູ້ຖືກໄພຄຸກຄາມ, ບໍ່ແມ່ນຜູ້ຂັດສົນໃນການລ້ຽງຊີບ ຈຶ່ງບວດ, ແຕ່ພວກທ່ານບວດໃນພຣະສາສນານີ້ ເພາະປາດຖະໜາຈະພົ້ນຈາກທຸກ. ເພາະສະນັ້ນ ກິເລດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນခະນະເດີນ ພວກທ່ານຈົ່ງຂົ່ມມັນເສຍໃນຂະນະເດີນນັ້ນເອງ, ເຊັ່ນດຽວກັນ ໃນຂະນະຢືນ, ຂະນະນັ່ງ, ແລະກິເລດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະນອນ ກໍຈົ່ງຂົ່ມມັນເສຍໃນຂະນະນອນນັ້ນເອງ'.

เต เอวํ กติกวตฺตํ กตฺวา ภิกฺขาจารํ คจฺฉนฺตา อฑฺฒอุสภอุสภอฑฺฒคาวุตคาวุตนฺตเรสุ ปาสาณา โหนฺติ, ตาย สญฺญาย กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตาว คจฺฉนฺติ. สเจ กสฺสจิ คมเน กิเลโส อุปฺปชฺชติ, ตตฺเถว นํ นิคฺคณฺหาติ. ตถา อสกฺโกนฺโต ติฏฺฐติ, อถสฺส ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตปิ ติฏฺฐติ. โส ‘‘อยํ ภิกฺขุ ตุยฺหํ อุปฺปนฺนวิตกฺกํ ชานาติ, อนนุจฺฉวิกํ เต เอต’’นฺติ อตฺตานํ ปฏิโจเทตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ตตฺเถว อริยภูมึ โอกฺกมติ; ตถา อสกฺโกนฺโต นิสีทติ. อถสฺส ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตปิ นิสีทตีติ โสเยว นโย. อริยภูมึ โอกฺกมิตุํ อสกฺโกนฺโตปิ ตํ กิเลสํ วิกฺขมฺเภตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโตว คจฺฉติ, น กมฺมฏฺฐานวิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรติ, อุทฺธรติ เจ, ปฏินิวตฺติตฺวา ปุริมปเทสํเยว เอติ. อาลินฺทกวาสี มหาผุสฺสเทวตฺเถโร วิย.

ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ທຳກະຕິກາຢ່າງນີ້ແລ້ວ ເມື່ອເດີນທາງໄປບິນທະບາດ ຍ່ອມມີກ້ອນຫີນ (ທີ່ໝາຍໄວ້) ໃນໄລຍະເຄິ່ງອຸສຸພະ, ໜຶ່ງອຸສຸພະ, ເຄິ່ງຄາວຸດ, ແລະໜຶ່ງຄາວຸດ, ພວກເພິ່ນກຳນົດໝາຍດ້ວຍກ້ອນຫີນນັ້ນໆ ແລ້ວມະນະສິການກຳມະຖານໄປເລື່ອຍໆ. ຫາກກິເລດເກີດຂຶ້ນແກ່ພິກຂຸຮູບໃດໃນຂະນະເດີນ ພິກຂຸຮູບນັ້ນຍ່ອມຂົ່ມກິເລດນັ້ນໃນຂະນະເດີນນັ້ນເອງ. ຫາກບໍ່ສາມາດຂົ່ມໄດ້ໃນຂະນະເດີນ ກໍຢືນຢູ່, ຄັ້ງນັ້ນ ພິກຂຸຮູບທີ່ເດີນຕາມຫຼັງມາກໍຢືນຢູ່ຄືກັນ. ພິກຂຸຮູບນັ້ນຕັກເຕືອນຕົນເອງວ່າ 'ພິກຂຸຮູບນີ້ຮູ້ຄວາມດຳຣິ (ກິເລດ) ທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ເຈົ້າແລ້ວ, ສິ່ງນີ້ບໍ່ສົມຄວນແກ່ເຈົ້າເລີຍ' ຈຶ່ງຈະເຣີນວິປັດສະນາ ແລ້ວຢັ່ງລົງສູ່ອະຣິຍະພູມ (ບັນລຸທັມ) ໃນຂະນະຢືນນັ້ນເອງ. ຫາກຍັງບໍ່ສາມາດບັນລຸໄດ້ ກໍນັ່ງລົງ, ຄັ້ງນັ້ນ ພິກຂຸຮູບທີ່ເດີນຕາມຫຼັງມາກໍນັ່ງລົງຄືກັນ, ນີ້ກໍເປັນນັຍດຽວກັນ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ສາມາດຢັ່ງລົງສູ່ອະຣິຍະພູມໄດ້ ກໍຂົ່ມກິເລດນັ້ນໄວ້ ແລ້ວມະນະສິການກຳມະຖານເດີນທາງຕໍ່ໄປ, ບໍ່ຍົກຕີນກ້າວເດີນດ້ວຍຈິດທີ່ປາສະຈາກກຳມະຖານ, ຫາກຍົກຕີນກ້າວໄປ ກໍຈະຖອຍຫຼັງກັບມາຢືນຢູ່ບ່ອນເກົ່າ, ເໝືອນດັ່ງພຣະມະຫາຜຸດສະເທວະເຖຣະ ຜູ້ຢູ່ໃນອາລິນທະກະ.

โส [Pg.170] กิร เอกูนวีสติวสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต เอว วิหาสิ, มนุสฺสาปิ อทฺทสํสุ อนฺตรามคฺเค กสนฺตา จ วปนฺตา จ มทฺทนฺตา จ กมฺมานิ จ กโรนฺตา เถรํ ตถาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ เถโร ปุนปฺปุนํ นิวตฺติตฺวา คจฺฉติ, กินฺนุ โข มคฺคมูฬฺโห, อุทาหุ กิญฺจิ ปมุฏฺโฐ’’ติ สมุลฺลปนฺติ. โส ตํ อนาทิยิตฺวา กมฺมฏฺฐานยุตฺตจิตฺเตเนว สมณธมฺมํ กโรนฺโต วีสติวสฺสพฺภนฺตเร อรหตฺตํ ปาปุณิ, อรหตฺตปฺปตฺตทิวเส จสฺส จงฺกมนโกฏิยํ อธิวตฺถา เทวตา องฺคุลีหิ ทีปํ อุชฺชาเลตฺวา อฏฺฐาสิ. จตฺตาโรปิ มหาราชาโน สกฺโก จ เทวานมินฺโท พฺรหฺมา จ สหมฺปติ อุปฏฺฐานํ อคมํสุ. ตญฺจ โอภาสํ ทิสฺวา วนวาสี มหาติสฺสตฺเถโร ตํ ทุติยทิวเส ปุจฺฉิ – ‘‘รตฺติภาเค อายสฺมโต สนฺติเก โอภาโส อโหสิ, กึ โส โอภาโส’’ติ? เถโร วิกฺเขปํ กโรนฺโต โอภาโส นาม ทีโปภาโสปิ โหติ, มณิโอภาโสปีติ เอวมาทิมาห. ตโต ‘ปฏิจฺฉาเทถ ตุมฺเห’ติ นิพทฺโธ ‘อามา’ติ ปฏิชานิตฺวา อาโรเจสิ. กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสี มหานาคตฺเถโร วิย จ.

ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະເຖຣະຮູບນັ້ນ ໄດ້ບຳເພັນຄະຕະປັດຈາຄະຕິກະວັດຕະຫຼອດ 19 ປີ. ພວກມະນຸດທັງຫຼາຍ ຜູ້ກຳລັງໄຖນາ, ຫວ່ານກ້າ, ນວດເຂົ້າ ແລະເຮັດວຽກງານອື່ນໆ ຢູ່ລະຫວ່າງທາງ ໄດ້ເຫັນພຣະເຖຣະເດີນທາງໄປຢ່າງນັ້ນ ເຫັນແລ້ວຈຶ່ງພາກັນເວົ້າລົມກັນວ່າ 'ພຣະເຖຣະຮູບນີ້ຖອຍຫຼັງກັບໄປກັບມາຢູ່ເລື່ອຍໆ, ເພິ່ນຫຼົງທາງ ຫຼືວ່າເພິ່ນຫຼົງລືມສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງໄປບໍ?'. ພຣະເຖຣະບໍ່ໃສ່ໃຈໃນຄຳເວົ້ານັ້ນ ບຳເພັນສະມະນະທັມດ້ວຍຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍກຳມະຖານເທົ່ານັ້ນ ຈົນບັນລຸພຣະອະຣະຫັນພາຍໃນ 20 ປີ. ໃນວັນທີ່ເພິ່ນບັນລຸພຣະອະຣະຫັນ ເທວະດາຜູ້ສຖິດຢູ່ທີ່ປາຍຈົງກົມ ໄດ້ໃຊ້ນິ້ວມືຈຸດໄຟໃຫ້ສະຫວ່າງແລ້ວຢືນຢູ່. ແມ່ນແຕ່ທ້າວມະຫາຣາດທັງສີ່, ທ້າວສັກກະເທວະຣາດ ແລະທ້າວມະຫາພຣົມສະຫັມບໍດີ ກໍໄດ້ມາບຳຣຸງ (ເຂົ້າເຝົ້າ). ພຣະມະຫາຕິດສະເຖຣະ ຜູ້ຢູ່ໃນປ່າ ເຫັນແຮງສະຫວ່າງນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຖາມເພິ່ນໃນວັນຕໍ່ມາວ່າ 'ໃນຍາມຣาຕີ ມີແສງສະຫວ່າງປາກົດຂຶ້ນໃກ້ໆທ່ານ, ແສງສະຫວ່າງນັ້ນແມ່ນຫຍັງ?'. ພຣະເຖຣະປາດຖະໜາຈະບ່ຽງປະເດັນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແສງສະຫວ່າງນັ້ນ ອາດເປັນແສງໄຟ ຫຼືແສງແກ້ວມະນີກໍໄດ້' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ຈາກນັ້ນ ເມື່ອຖືກຊັກໄຊ້ວ່າ 'ທ່ານພະຍາຍາມປົກປິດໄວ້' ຈຶ່ງຍອມຮັບວ່າ 'ແມ່ນແລ້ວ' ແລ້ວບອກຄວາມຈິງ (ວ່າບັນລຸພຣະອະຣະຫັນ), ແລະເໝືອນດັ່ງພຣະມະຫານາກະເຖຣະ ຜູ້ຢູ່ໃນກາລະວັນລິມົນດົບ.

โสปิ กิร คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต – ปฐมํ ตาว ภควโต มหาปธานํ ปูเชสฺสามีติ สตฺตวสฺสานิ ฐานจงฺกมเมว อธิฏฺฐาสิ. ปุน โสฬสวสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรนฺโต, วิยุตฺเตน อุทฺธเฏ ปฏินิวตฺเตนฺโต คามสมีปํ คนฺตฺวา ‘‘คาวี นุ ปพฺพชิโต นู’’ติ อาสงฺกนียปเทเส ฐตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา กจฺฉกนฺตรโต อุทเกน ปตฺตํ โธวิตฺวา อุทกคณฺฑูสํ กโรติ. กึ การณา? มา เม ภิกฺขํ ทาตุํ วา วนฺทิตุํ วา อาคเต มนุสฺเส ‘ทีฆายุกา โหถา’ติ วจนมตฺเตนาปิ กมฺมฏฺฐานวิกฺเขโป อโหสีติ. ‘‘อชฺช, ภนฺเต, กติมี’’ติ ทิวสํ วา ภิกฺขุคณนํ วา ปญฺหํ วา ปุจฺฉิโต ปน อุทกํ คิลิตฺวา อาโรเจติ. สเจ ทิวสาทีนิ ปุจฺฉกา น โหนฺติ, นิกฺขมนเวลาย คามทฺวาเร นิฏฺฐุภิตฺวาว ยาติ.

ໄດ້ຍິນວ່າ ແມ່ນແຕ່ພຣະເຖຣະຮູບນັ້ນ ເມື່ອບຳເພັນຄະຕະປັດຈາຄະຕິກະວັດ ກໍຄິດວ່າ 'ກ່ອນອື່ນ ເຮົາຈະບູຊາມະຫາປະທານ (ຄວາມພຽນອັນຍິ່ງໃຫຍ່) ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ' ຈຶ່ງສະມາທານສະເພາະການຢືນແລະການເດີນຈົງກົມຕະຫຼອດ 7 ປີ. ຕໍ່ມາ ບຳເພັນຄະຕະປັດຈາຄະຕິກະວັດຕະຫຼອດ 16 ປີ ຈຶ່ງບັນລຸພຣະອະຣະຫັນ. ພຣະເຖຣະຮູບນັ້ນ ຍົກຕີນກ້າວເດີນດ້ວຍຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍກຳມະຖານເທົ່ານັ້ນ ຫາກຍົກຕີນກ້າວໄປດ້ວຍຈິດທີ່ປາສະຈາກກຳມະຖານ ກໍຈະຖອຍຫຼັງກັບຄືນ, ເມື່ອໄປເຖິງໃກ້ບ້ານ ຢືນຢູ່ໃນສະຖານທີ່ທີ່ໜ້າສົງໄສ (ເຊັ່ນ ບ່ອນທີ່ຄົນອາດສົງໄສວ່າ) 'ນີ້ແມ່ນງົວ ຫຼືແມ່ນບັນພະຊິດ?' ແລ້ວຄຸມຈີວອນ ລ້າງບາດດ້ວຍນ້ຳຈາກກະບອກນ້ຳທີ່ສະພາຍໄວ້ໃຕ້ຮັກແຮ້ ແລ້ວອົມນ້ຳໄວ້ໃນປາກ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄິດວ່າ 'ເມື່ອພວກມະນຸດມາເພື່ອຖວາຍບິນທະບາດ ຫຼືເພື່ອໄຫວ້ເຮົາ ຢ່າໃຫ້ມີຄວາມຟຸ້ງຊ່ານແຫ່ງກຳມະຖານ ເພາະພຽງແຕ່ການກ່າວຄຳວ່າ "ຂໍໃຫ້ມີອາຍຸຍືນຍາວເຖີດ" ເລີຍ'. ແຕ່ຫາກຖືກຖາມວ່າ 'ຂ້ານ້ອຍແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ມື້ນີ້ແມ່ນມື້ຂຶ້ນ/ແຮມຈັກຄ່ຳ?' ຫຼືຖາມເຖິງຈຳນວນພິກຂຸ ຫຼືຖາມບັນຫາ ກໍຈະກືນນ້ຳນັ້ນແລ້ວຈຶ່ງຕອບ. ຫາກບໍ່ມີຜູ້ຖາມເຖິງວັນເປັນຕົ້ນ ເມື່ອເຖິງເວລາອອກຈາກບ້ານ ກໍຖົ່ມນ້ຳນັ້ນຖິ້ມທີ່ປະຕູໂຂງບ້ານ ແລ້ວເດີນທາງໄປ.

กลมฺพติตฺถวิหาเร วสฺสูปคตา ปญฺญาสภิกฺขู วิย จ. เต กิร อาสฬฺหิปุณฺณมายํ กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘อรหตฺตํ อปฺปตฺวา อญฺญมญฺญํ นาลปิสฺสามา’’ติ, คามญฺจ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตา อุทกคณฺฑูสํ กตฺวา ปวิสึสุ. ทิวสาทีสุ ปุจฺฉิเตสุ วุตฺตนเยเนว ปฏิปชฺชึสุ. ตตฺถ มนุสฺสา นิฏฺฐุภนํ [Pg.171] ทิสฺวา ชานึสุ – ‘‘อชฺเชโก อาคโต, อชฺช ทฺเว’’ติ. เอวญฺจ จินฺเตสุํ – ‘‘กินฺนุ โข เอเต อมฺเหหิเยว สทฺธึ น สลฺลปนฺติ, อุทาหุ อญฺญมญฺญมฺปิ. สเจ อญฺญมญฺญมฺปิ น สลฺลปนฺติ, อทฺธา วิวาทชาตา ภวิสฺสนฺติ. เอถ เน อญฺญมญฺญํ ขมาเปสฺสามา’’ติ, สพฺเพ วิหารํ คนฺตฺวา ปญฺญาสาย ภิกฺขูสุ ทฺเวปิ ภิกฺขู เอโกกาเส นาทฺทสํสุ. ตโต โย เตสุ จกฺขุมา ปุริโส, โส อาห – ‘‘น โภ กลหการกานํ วสโนกาโส อีทิโส โหติ, สุสมฺมฏฺฐํ เจติยงฺคณโพธิยงฺคณํ, สุนิกฺขิตฺตา สมฺมชฺชนิโย, สูปฏฺฐปิตํ ปานียํ ปริโภชนีย’’นฺติ, เต ตโตว นิวตฺตา. เตปิ ภิกฺขู อนฺโต เตมาเสเยว อรหตฺตํ ปตฺวา มหาปวารณาย วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสุํ.

ເໝືອນດັ່ງພຣະພິກຂຸ ໕0 ຮູບ ຜູ້ຈຳພັນສາໃນກະລັມພະຕິດຖະວິຫານ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ເຮັດກະຕິກາຂໍ້ຕົກລົງກັນໃນວັນເພັງເດືອນອາສາລະຫະ (ເດືອນແປດເພັງ) ວ່າ: «ຕາບໃດທີ່ຍັງບໍ່ທັນບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ ພວກ ເຮົາຈະບໍ່ເວົ້າລົມກັນ» ແລະເມື່ອຈະເຂົ້າໄປບິນທະບາດໃນບ້ານ ກໍອົມນ້ຳໄວ້ໃນປາກແລ້ວຈຶ່ງເຂົ້າໄປ. ເມື່ອຖືກຖາມເຖິງວັນຄືນເປັນຕົ້ນ ກໍປະຕິບັດຕາມນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ (ຄືຖົ່ມນ້ຳອອກແລ້ວຈຶ່ງຕອບ). ພວກມະນຸດໃນບ້ານນັ້ນ ເຫັນການຖົ່ມນ້ຳແລ້ວ ກໍຮູ້ວ່າ: «ມື້ນີ້ມີພຣະມາຮູບໜຶ່ງ, ມື້ນີ້ມີພຣະມາສອງຮູບ» ແລະໄດ້ຄິດກັນຢ່າງນີ້ວ່າ: «ເປັນຫຍັງພຣະເຫຼົ່ານີ້ຈຶ່ງບໍ່ເວົ້າລົມກັບພວກ ເຮົາ ຫຼືວ່າແມ່ນແຕ່ລະຫວ່າງພວກເພິ່ນເອງກໍບໍ່ເວົ້າລົມກັນ? ຖ້າແມ່ນແຕ່ລະຫວ່າງພວກເພິ່ນເອງກໍບໍ່ເວົ້າລົມກັນ ແນ່ນອນວ່າຄົງຈະເກີດການຜິດຖຽງກັນແລ້ວ. ມາກັນເຖີດ ພວກ ເຮົາຈົ່ງໄປຂໍຂະມາລາໂທດໃຫ້ພວກເພິ່ນດີກັນ» ຄົນທັງຫຼາຍທັງປວງພາກັນໄປທີ່ວິຫານ ແລ້ວບໍ່ເຫັນພຣະພິກຂຸແມ່ນແຕ່ສອງຮູບຢູ່ຮ່ວມກັນໃນບ່ອນດຽວກັນ ໃນບັນດາພຣະພິກຂຸທັງ ໕0 ຮູບນັ້ນເລີຍ. ໃນບັນດາຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ບຸຣຸດຜູ້ມີປັນຍາຈັກຂຸຄົນໜຶ່ງຈຶ່ງກ່າວວ່າ: «ທ່ານທັງຫຼາຍ ບ່ອນຢູ່ອາໄສຂອງພຣະຜູ້ຜິດຖຽງກັນ ບໍ່ເປັນແບບນີ້ດອກ, ລານເຈດີ ແລະລານຕົ້ນໂພກໍໄດ້ຮັບການກວາດປັດເປັນຢ່າງດີ, ຟອຍກວາດກໍຖືກເກັບມ້ຽນໄວ້ເປັນລະບຽບ, ນ້ຳດື່ມນ້ຳໃຊ້ກໍຖືກຈັດຕັ້ງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ» ຄົນເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງພາກັນກັບຄືນຈາກບ່ອນນັ້ນເອງ. ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນແມ່ນແຕ່ໃນລະຫວ່າງພາຍໃນສາມເດືອນ (ຕະຫຼອດພັນສາ) ກໍໄດ້ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ ແລະໄດ້ປະວໍຣະນາດ້ວຍວິສຸດທິປະວໍຣະນາ ໃນວັນມະຫາປະວໍຣະນາ (ວັນອອກພັນສາ).

เอวํ กาฬวลฺลิมณฺฑปวาสี มหานาคตฺเถโร วิย, กลมฺพติตฺถวิหาเร วสฺสูปคตภิกฺขู วิย จ กมฺมฏฺฐานยุตฺเตเนว จิตฺเตน ปาทํ อุทฺธรนฺโต คามสมีปํ คนฺตฺวา อุทกคณฺฑูสํ กตฺวา วีถิโย สลฺลกฺเขตฺวา, ยตฺถ สุราโสณฺฑธุตฺตาทโย กลหการกา จณฺฑหตฺถิอสฺสาทโย วา นตฺถิ, ตํ วีถึ ปฏิปชฺชติ. ตตฺถ จ ปิณฺฑาย จรมาโน น ตุริตตุริโต วิย ชเวน คจฺฉติ. น หิ ชเวน ปิณฺฑปาติยธุตงฺคํ นาม กิญฺจิ อตฺถิ. วิสมภูมิภาคปฺปตฺตํ ปน อุทกสกฏํ วิย นิจฺจโล หุตฺวา คจฺฉติ. อนุฆรํ ปวิฏฺโฐ จ ทาตุกามํ วา อทาตุกามํ วา สลฺลกฺเขตฺวา ตทนุรูปํ กาลํ อาคเมนฺโต ภิกฺขํ ปฏิลภิตฺวา อาทาย อนฺโตคาเม วา พหิคาเม วา วิหารเมว วา อาคนฺตฺวา ยถา ผาสุเก ปติรูเป โอกาเส นิสีทิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺโต อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวา อกฺขพฺภญฺชน – วณเลปนปุตฺตมํสูปมวเสน ปจฺจเวกฺขนฺโต อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อาหารํ อาหาเรติ, เนว ทวาย น มทาย น มณฺฑนาย น วิภูสนาย…เป… ภุตฺตาวี จ อุทกกิจฺจํ กตฺวา มุหุตฺตํ ภตฺตกิลมถํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา ยถา ปุเรภตฺตํ, เอวํ ปจฺฉาภตฺตํ ปุริมยามํ ปจฺฉิมยามญฺจ กมฺมฏฺฐานเมว มนสิ กโรติ, อยํ วุจฺจติ หรติ จ ปจฺจาหรติ จาติ.

ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ເໝືອນດັ່ງພຣະມຫານາກະເຖຣະ ຜູ້ສະຖິດຢູ່ທີ່ກາລະວັលລິມັຍດົບ ແລະເໝືອນດັ່ງພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ຈຳພັນສາໃນກະລັມພະຕິດຖະວິຫານ, ຍົກຍ່າງກ້າວເທົ້າດ້ວຍຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍກັມມັດຖານເທົ່ານັ້ນ, ເມື່ອໄປຮອດໃກ້ບ້ານ ກໍອົມນ້ຳໄວ້ໃນປາກ ແລ້ວສັງເກດເບິ່ງຖະໜົນຫົນທາງ, ຫົນທາງໃດທີ່ບໍ່ມີພວກນັກເລງສຸຣາ, ຄົນພານ, ຜູ້ມັກຜິດຖຽງກັນ ຫຼືຊ້າງຮ້າຍມ້າຮ້າຍເປັນຕົ້ນ ກໍເດີນໄປຕາມທາງນັ້ນ. ແລະເມື່ອທ່ຽວບິນທະບາດໃນທາງນັ້ນ ກໍບໍ່ເດີນໄປຢ່າງຮີບຮ້ອນວ່ອງໄວ. ເພາະວ່າການເດີນໄວນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຂໍ້ວັດປະຕິບັດໃນປິນທະປາຕິກະທຸດົງເລີຍ. ແຕ່ເພິ່ນເດີນໄປຢ່າງສະຫງົບນິ້ງ ເໝືອນດັ່ງກວຽນບັນທຸກນ້ຳທີ່ແລ່ນໄປເທິງພື້ນດິນທີ່ບໍ່ສະເໝີກັນ. ແລະເມື່ອເຂົ້າໄປສູ່ເຮືອນຕາມລຳດັບ ກໍສັງເກດເບິ່ງຜູ້ທີ່ປາຖະໜາຈະຖວາຍ ຫຼືບໍ່ປາຖະໜາຈະຖວາຍ ແລ້ວລໍຖ້າເວລາອັນສົມຄວນ ເມື່ອໄດ້ຮັບບິນທະບາດແລ້ວ ກໍຖືເອົາ ກັບຄືນມາສູ່ວິຫານ ຫຼືໃນບ້ານ ຫຼືນອກບ້ານ ໃນສະຖານທີ່ອັນສົມຄວນແລະສະດວກສະບາຍ ແລ້ວນັ່ງລົງ ມົນສິການກັມມັດຖານ ຕັ້ງປະຕິກູລສັນຍາໃນອາຫານໃຫ້ປາກົດ, ພິຈາລະນາໂດຍອຸປະມາເໝືອນດັ່ງການຢອດນ້ຳມັນເພົາກວຽນ, ການທາຢາບາດແຜ ແລະການກິນເນື້ອລູກ, ແລ້ວບໍລິໂພກອາຫານອັນປະກອບດ້ວຍອົງ ໘ ປະການ, ບໍ່ແມ່ນເພື່ອຫຼິ້ນ, ບໍ່ແມ່ນເພື່ອມົວເມົາ, ບໍ່ແມ່ນເພື່ອປະດັບ, ບໍ່ແມ່ນເພື່ອຕົກແຕ່ງ... ຯລຯ... ເມື່ອບໍລິໂພກແລ້ວ ເຮັດກິດກ່ຽວກັບນ້ຳ (ລ້າງບາດລ້າງມື) ແລ້ວ ພັກຜ່ອນບັນເທົາຄວາມອິດເມື່ອຍຈາກການສັນອາຫານຄາວໜຶ່ງ, ເໝືອນດັ່ງໃນເວລາກ່ອນສັນອາຫານ, ໃນເວລາຫຼັງສັນອາຫານ, ໃນຍາມຕົ້ນ ແລະໃນຍາມສຸດທ້າຍ ກໍມົນສິການແຕ່ກັມມັດຖານເທົ່ານັ້ນ, ພຣະພິກຂຸຮູບນີ້ ເອີ້ນວ່າ «ຜູ້ຖືເອົາກັມມັດຖານໄປ ແລະຖືເອົາກັມມັດຖານກັບມາ».

อิทํ ปน หรณปจฺจาหรณสงฺขาตํ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรนฺโต ยทิ อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน โหติ, ปฐมวเย เอว อรหตฺตํ ปาปุณาติ. โน เจ ปฐมวเย ปาปุณาติ, อถ มชฺฌิมวเย; โน เจ มชฺฌิมวเย ปาปุณาติ, อถ มรณสมเย; โน เจ มรณสมเย ปาปุณาติ, อถ [Pg.172] เทวปุตฺโต หุตฺวา; โน เจ เทวปุตฺโต หุตฺวา ปาปุณาติ, อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ นิพฺพตฺโต ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ. โน เจ ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ, อถ พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ; เสยฺยถาปิ เถโร พาหิโย ทารุจีริโย มหาปญฺโญ วา, เสยฺยถาปิ เถโร สาริปุตฺโต มหิทฺธิโก วา, เสยฺยถาปิ เถโร มหาโมคฺคลฺลาโน ธุตวาโท วา, เสยฺยถาปิ เถโร มหากสฺสโป ทิพฺพจกฺขุโก วา, เสยฺยถาปิ เถโร อนุรุทฺโธ วินยธโร วา, เสยฺยถาปิ เถโร อุปาลิ ธมฺมกถิโก วา, เสยฺยถาปิ เถโร ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต อารญฺญิโก วา, เสยฺยถาปิ เถโร เรวโต พหุสฺสุโต วา, เสยฺยถาปิ เถโร อานนฺโท ภิกฺขากาโม วา, เสยฺยถาปิ เถโร ราหุโล พุทฺธปุตฺโตติ. อิติ อิมสฺมึ จตุกฺเก ยฺวายํ หรติ จ ปจฺจาหรติ จ, ตสฺส โคจรสมฺปชญฺญํ สิขาปตฺตํ โหติ.

ສ່ວນບຸກຄົນຜູ້ບຳເພັນຄົດຕະປັດຈະຄົດຕະວັດ (ຂໍ້ວັດປະຕິບັດໃນການໄປແລະກັບ) ອັນໄດ້ແກ່ການຖືໄປແລະຖືກັບນີ້ ຖ້າຫາກເປັນຜູ້ມີອຸປະນິດໄສອັນສົມບູນ, ກໍຍ່ອມບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນໃນປະຖົມມະໄວນັ້ນເອງ. ຖ້າບໍ່ບັນລຸໃນປະຖົມມະໄວ ກໍຈະບັນລຸໃນມັດຊິມະໄວ; ຖ້າບໍ່ບັນລຸໃນມັດຊິມະໄວ ກໍຈະບັນລຸໃນເວລາໃກ້ຕາຍ; ຖ້າບໍ່ບັນລຸໃນເວລາໃກ້ຕາຍ ກໍຈະບັນລຸເມື່ອໄດ້ເກີດເປັນເທວະບຸດ; ຖ້າເກີດເປັນເທວະບຸດແລ້ວຍັງບໍ່ບັນລຸ ເມື່ອມາເກີດໃນຍຸກທີ່ບໍ່ມີພຣະພຸດທະເຈົ້າອຸບັດຂຶ້ນ ກໍຈະໄດ້ບັນລຸພຣະປັດເຈກະໂພທิຍານ. ຖ້າບໍ່ໄດ້ບັນລຸພຣະປັດເຈກະໂພທິຍານ ກໍຈະເປັນຜູ້ຮູ້ໄດ້ໄວ (ຂິບປາພິນຍາ) ໃນສະເພາະພຣະພັກຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ; ເໝືອນດັ່ງພຣະພາຫິຍະທາຣຸຈີຣິຍະເຖຣະ, ຫຼືເປັນຜູ້ມີປັນຍາຫຼາຍ ເໝືອນດັ່ງພຣະສາຣີບຸດຕະເຖຣະ, ຫຼືເປັນຜູ້ມີຣິດຫຼາຍ ເໝືອນດັ່ງພຣະມະຫາມອກຄັលລານະເຖຣະ, ຫຼືເປັນຜູ້ກ່າວສັນເສີນທຸດົງ ເໝືອນດັ່ງພຣະມະຫາກັດສະປະເຖຣະ, ຫຼືເປັນຜູ້ມີທິບພະຍະຈັກຂຸ ເໝືອນດັ່ງພຣະອະນຸຣຸດທະເຖຣະ, ຫຼືເປັນຜູ້ຊົງພຣະວິນັຍ ເໝືອນດັ່ງພຣະອຸບາລີເຖຣະ, ຫຼືເປັນພຣະທັມມະກະຖຶກ ເໝືອນດັ່ງພຣະປຸນນະມັນຕານີບຸດຕະເຖຣະ, ຫຼືເປັນຜູ້ຢູ່ປ່າເປັນວັດ ເໝືອນດັ່ງພຣະເຣວະຕະເຖຣະ, ຫຼືເປັນພຣະພະຫູສູດ ເໝືອນດັ່ງພຣະອານົນທະເຖຣະ, ຫຼືເປັນຜູ້ໃຄ່ຕໍ່ການສຶກສາ ເໝືອນດັ່ງພຣະຣາຫຸລະເຖຣະ ຜູ້ເປັນພຸດທະບຸດ. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ໃນຈຕຸກກະ (ໝວດສີ່) ນີ້ ພຣະພິກຂຸໃດທີ່ຖືເອົາກັມມັດຖານໄປແລະຖືເອົາກັມມັດຖານກັບມາ ໂຄຈະຣະສັມປະຊັນຍະຂອງພຣະພິກຂຸຮູບນັ້ນ ຊື່ວ່າເຖິງຍອດ (ເຖິງຈຸດສູງສຸດ).

อภิกฺกมาทีสุ ปน อสมฺมุยฺหนํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ, ตํ เอวํ เวทิตพฺพํ – อิธ ภิกฺขุ อภิกฺกมนฺโต วา ปฏิกฺกมนฺโต วา ยถา อนฺธพาลปุถุชฺชนา อภิกฺกมาทีสุ – ‘‘อตฺตา อภิกฺกมติ, อตฺตนา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา, ‘‘อหํ อภิกฺกมามิ, มยา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา สมฺมุยฺหนฺติ, ตถา อสมฺมุยฺหนฺโต ‘‘อภิกฺกมามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน เตเนว จิตฺเตน สทฺธึ จิตฺตสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ วิญฺญตฺตึ ชนยมานา อุปฺปชฺชติ. อิติ จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผารวเสน อยํ กายสมฺมโต อฏฺฐิสงฺฆาโต อภิกฺกมติ. ตสฺเสวํ อภิกฺกมโต เอเกกปาทุทฺธรเณ ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ ทฺเว ธาตุโย โอมตฺตา โหนฺติ มนฺทา, อิตรา ทฺเว อธิมตฺตา โหนฺติ พลวติโย; ตถา อติหรณวีติหรเณสุ. โวสฺสชฺชเน เตโชธาตุ วาโยธาตูติ ทฺเว ธาตุโย โอมตฺตา โหนฺติ มนฺทา, อิตรา ทฺเว อธิมตฺตา พลวติโย, ตถา สนฺนิกฺเขปนสนฺนิรุชฺฌเนสุ. ตตฺถ อุทฺธรเณ ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา อติหรณํ น ปาปุณนฺติ, ตถา อติหรเณ ปวตฺตา วีติหรณํ, วีติหรเณ ปวตฺตา โวสฺสชฺชนํ, โวสฺสชฺชเน ปวตฺตา สนฺนิกฺเขปนํ, สนฺนิกฺเขปเน ปวตฺตา สนฺนิรุชฺฌนํ น ปาปุณนฺติ. ตตฺถ ตตฺเถว ปพฺพํ ปพฺพํ สนฺธิ สนฺธิ โอธิ โอธิ หุตฺวา ตตฺตกปาเล [Pg.173] ปกฺขิตฺตติลานิ วิย ปฏปฏายนฺตา ภิชฺชนฺติ. ตตฺถ โก เอโก อภิกฺกมติ, กสฺส วา เอกสฺส อภิกฺกมนํ? ปรมตฺถโต หิ ธาตูนํเยว คมนํ, ธาตูนํ ฐานํ, ธาตูนํ นิสชฺชนํ, ธาตูนํ สยนํ. ตสฺมึ ตสฺมึ โกฏฺฐาเส สทฺธึ รูเปน.

ສ່ວນຄວາມບໍ່ຫຼົງມົວເວໃນການກ້າວໄປຂ້າງໜ້າເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ, ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະນັ້ນ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້: ໃນພຣະສາສະໜານີ້ ພຣະພິກຂຸເມື່ອກ້າວໄປຂ້າງໜ້າ ຫຼືຖອຍກັບຄືນ, ບໍ່ຫຼົງມົວເວເໝືອນດັ່ງພວກປະທຸຊົນຄົນພານຜູ້ຂາດປັນຍາ ທີ່ຫຼົງມົວເວໃນການກ້າວໄປຂ້າງໜ້າເປັນຕົ້ນວ່າ «ອັດຕາ (ຕົວຕົນ) ກ້າວໄປ, ການກ້າວໄປແມ່ນອັດຕາເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ» ຫຼືວ່າ «ເຮົາກ້າວໄປ, ການກ້າວໄປແມ່ນເຮົາເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ», ແຕ່ເມື່ອບໍ່ຫຼົງມົວເວຢ່າງນັ້ນ ເມື່ອຈິດຄິດວ່າ «ເຮົາຈະກ້າວໄປ» ເກີດຂຶ້ນ ວາໂຍທາດທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ກໍເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັບຈິດນັ້ນ ເຮັດໃຫ້ເກີດກາຍະວິນຍັດ (ການເຄື່ອນໄຫວທາງກາຍ). ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ໂຄງກະດູກນີ້ທີ່ສົມມຸດວ່າເປັນກາຍ ຈຶ່ງກ້າວໄປຂ້າງໜ້າ ດ້ວຍອຳນາດການແຜ່ຊ່ານຂອງວາໂຍທາດທີ່ເກີດຈາກການເຮັດວຽກຂອງຈິດ. ເມື່ອເພິ່ນກ້າວໄປຢ່າງນີ້ ໃນການຍົກເທົ້າແຕ່ລະຂ້າງ ທາດສອງປະການຄື ປະຖະວີທາດແລະອາໂປທາດ ຍ່ອມມີປະລິມານໜ້ອຍແລະອ່ອນກຳລັງ, ສ່ວນທາດອີກສອງປະການ (ເຕໂຊທາດແລະວາໂຍທາດ) ຍ່ອມມີປະລິມານຫຼາຍແລະມີກຳລັງແຮງ; ໃນການຍ່າງກ້າວໄປ ແລະການຍ່າງກ້າວລ່ວງໄປ ກໍເໝືອນກັນ. ໃນການຢ່ອນເທົ້າລົງ ເຕໂຊທາດແລະວາໂຍທາດ ຍ່ອມມີປະລິມານໜ້ອຍແລະອ່ອນກຳລັງ, ສ່ວນທາດອີກສອງປະການ (ປະຖະວີທາດແລະອາໂປທາດ) ຍ່ອມມີປະລິມານຫຼາຍແລະມີກຳລັງແຮງ, ໃນການວາງເທົ້າລົງ ແລະການຢຽບແໜ້ນກັບພື້ນ ກໍເໝືອນກັນ. ໃນຂະບວນການນັ້ນ ຮູບທັມແລະນາມທັມທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະຍົກເທົ້າ ຍ່ອມບໍ່ເຖິງຂະນະກ້າວໄປ, ຮູບທັມແລະນາມທັມທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະກ້າວໄປ ກໍບໍ່ເຖິງຂະນະກ້າວລ່ວງໄປ, ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະກ້າວລ່ວງໄປ ກໍບໍ່ເຖິງຂະນະຢ່ອນເທົ້າລົງ, ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະຢ່ອນເທົ້າລົງ ກໍບໍ່ເຖິງຂະນະວາງເທົ້າລົງ, ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະວາງເທົ້າລົງ ກໍບໍ່ເຖິງຂະນະຢຽບແໜ້ນກັບພື້ນ. ຮູບນາມເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມແຕກດັບໄປໃນຂະນະນັ້ນໆ ເປັນທ່ອນໆ ເປັນຂໍ້ໆ ເປັນສ່ວນໆ ເໝືອນດັ່ງເມັດງາທີ່ຖືກໃສ່ລົງໃນກະທະອັນຮ້ອນຈັດ ຍ່ອມແຕກດັງເປັ້ຍໆ ປ໊ະໆ ແລ້ວແຕກສະຫຼາຍໄປ. ໃນການກ້າວໄປນັ້ນ ມີໃຜຜູ້ໜຶ່ງກ້າວໄປຫຼື? ຫຼືວ່າການກ້າວໄປເປັນຂອງໃຜຜູ້ໜຶ່ງ? ເພາະວ່າໂດຍປຣະມັດຖະແລ້ວ ມີແຕ່ການໄປຂອງທາດທັງຫຼາຍ, ການຢືນຂອງທາດທັງຫຼາຍ, ການນັ່ງຂອງທາດທັງຫຼາຍ, ການນອນຂອງທາດທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ. ໃນແຕ່ລະສ່ວນນັ້ນ ພ້ອມກັບຮູບ...

อญฺญํ อุปฺปชฺชเต จิตฺตํ, อญฺญํ จิตฺตํ นิรุชฺฌติ;

อวีจิมนุสมฺพนฺโธ, นทีโสโตว วตฺตตีติ.

ຈິດດວງໜຶ່ງເກີດຂຶ້ນ, ຈິດອີກດວງໜຶ່ງກໍດັບໄປ; ກະແສແຫ່ງຮູບນາມທີ່ເຊື່ອມຕໍ່ກັນຢ່າງບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນ ຍ່ອມເປັນໄປເໝືອນດັ່ງກະແສນ້ຳໃນແມ່ນ້ຳ ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້.

เอวํ อภิกฺกมาทีสุ อสมฺมุยฺหนํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ นามาติ.

ຄວາມບໍ່ຫຼົງມົວເວໃນການກ້າວໄປຂ້າງໜ້າເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າ ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ.

นิฏฺฐิโต อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหตีติ ปทสฺส อตฺโถ.

ອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດວ່າ «abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti» (ເປັນຜູ້ມີສັມປະຊັນຍະໃນການກ້າວໄປແລະຖອຍກັບ) ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

อาโลกิเต วิโลกิเตติ เอตฺถ ปน อาโลกิตํ นาม ปุรโต เปกฺขณํ. วิโลกิตํ นาม อนุทิสาเปกฺขณํ. อญฺญานิปิ เหฏฺฐา อุปริ ปจฺฉโต เปกฺขณวเสน โอโลกิตอุลฺโลกิตาปโลกิตานิ นาม โหนฺติ, ตานิ อิธ น คหิตานิ. สารุปฺปวเสน ปน อิมาเนว ทฺเว คหิตานิ, อิมินา วา มุเขน สพฺพานิปิ ตานิ คหิตาเนวาติ.

ໃນບົດວ່າ «ālokite vilokite» ນີ້ ຄຳວ່າ «ອາໂລກິຕະ» ໄດ້ແກ່ ການແນມເບິ່ງໄປຂ້າງໜ້າ. ຄຳວ່າ «ວິໂລກິຕະ» ໄດ້ແກ່ ການແນມເບິ່ງໄປທາງຂ້າງ (ທິດສະເຫຼີງ). ແມ່ນແຕ່ການເບິ່ງອື່ນໆ ໂດຍອຳນາດການເບິ່ງລົງຂ້າງລຸ່ມ, ເບິ່ງຂຶ້ນຂ້າງເທິງ ແລະເບິ່ງໄປຂ้างຫຼັງ ທີ່ຊື່ວ່າ ໂອໂລກິຕະ, ອຸນໂລກິຕະ ແລະອະປະໂລກິຕະ ກໍມີຢູ່, ແຕ່ການເບິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ໄດ້ຖືກຖືເອົາໃນທີ່ນີ້. ແຕ່ເພາະຄວາມເໝາະສົມ (ແກ່ພຣະພິກຂຸ) ຈຶ່ງຖືເອົາພຽງສອງປະການນີ້ເທົ່ານັ້ນ, ຫຼືອີກນັຍໜຶ່ງ ໂດຍຫົວຂໍ້ນີ້ ແມ່ນແຕ່ການເບິ່ງທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຊື່ວ່າຖືກຖືເອົາໄວ້ແລ້ວທັງນັ້ນ.

ตตฺถ ‘‘อาโลเกสฺสามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปนฺเน จิตฺตวเสเนว อโนโลเกตฺวา อตฺถปริคฺคณฺหนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ, ตํ อายสฺมนฺตํ นนฺทํ กายสกฺขึ กตฺวา เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘สเจ, ภิกฺขเว, นนฺทสฺส ปุรตฺถิมา ทิสา อาโลเกตพฺพา โหติ, สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา นนฺโท ปุรตฺถิมํ ทิสํ อาโลเกติ – ‘เอวํ เม ปุรตฺถิมํ ทิสํ อาโลกยโต น อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสวิสฺสนฺตี’ติ. อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน โหติ (อ. นิ. ๘.๙). สเจ, ภิกฺขเว, นนฺทสฺส ปจฺฉิมา ทิสา…เป… อุตฺตรา ทิสา…เป… ทกฺขิณา ทิสา…เป… อุทฺธํ…เป… อโธ…เป… อนุทิสา อนุวิโลเกตพฺพา โหติ, สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา นนฺโท อนุทิสํ อนุวิโลเกติ – ‘เอวํ เม อนุทิสํ อนุวิโลกยโต น อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสวิสฺสนฺตี’ติ. อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน โหตี’’ติ.

ໃນການເບິ່ງນັ້ນ ເມື່ອຈິດຄິດວ່າ «ເຮົາຈະເບິ່ງ» ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ບໍ່ເບິ່ງໄປຕາມອຳນາດຂອງຈິດ (ໂດຍບໍ່ມີສະຕິ) ແຕ່ການກຳນົດຮູ້ປະໂຫຍດ ຊື່ວ່າ ສາຖະກະສັມປະຊັນຍະ, ສາຖະກະສັມປະຊັນຍະນັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍເຮັດໃຫ້ພຣະນັນທະເຖຣະຜູ້ມີອາຍຸເປັນພະຍານທາງກາຍ (ກາຍະສັກຂີ). ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດໄວ້ດັ່ງນີ້: «ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຖ້າວ່າທິດບູຮະພາ (ທິດຕາເວັນອອກ) ເປັນທິດທີ່ນັນທະຄວນເບິ່ງ, ນັນທະກໍມົນສິການດ້ວຍໃຈທັງໝົດ ແລ້ວຈຶ່ງແນມເບິ່ງທິດບູຮະພາວ່າ: 'ເມື່ອເຮົາແນມເບິ່ງທິດບູຮະພາຢ່າງນີ້ ບາບອະກຸສົນທັມຄືອະພິຊຊາແລະໂທມະນັດ ຈະບໍ່ໄຫຼໄປຕາມເຮົາ'. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ນັນທະຈຶ່ງເປັນຜູ້ມີສັມປະຊັນຍະໃນການເບິ່ງນັ້ນ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຖ້າວ່າທິດປັດຈິມ (ທິດຕາເວັນຕົກ)... ຯລຯ... ທິດອຸດອນ (ທິດເໜືອ)... ຯລຯ... ທິດທັກສິນ (ທິດໃຕ້)... ຯລຯ... ເບື້ອງເທິງ... ຯລຯ... ເບື້ອງລຸ່ມ... ຯລຯ... ທິດສະເຫຼີງ (ທິດສະຫຼຽງ) ເປັນທິດທີ່ນັນທະຄວນຫຼຽວເບິ່ງ, ນັນທະກໍມົນສິການດ້ວຍໃຈທັງໝົດ ແລ້ວຈຶ່ງຫຼຽວເບິ່ງທິດສະເຫຼີງວ່າ: 'ເມື່ອເຮົາຫຼຽວເບິ່ງທິດສະເຫຼີງຢ່າງນີ້ ບາບອະກຸສົນທັມຄືອະພິຊຊາແລະໂທມະນັດ ຈະບໍ່ໄຫຼໄປຕາມເຮົາ'. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ນັນທະຈຶ່ງເປັນຜູ້ມີສັມປະຊັນຍະໃນການຫຼຽວເບິ່ງນັ້ນ».

อปิ จ อิธาปิ ปุพฺเพ วุตฺตเจติยทสฺสนาทิวเสเนว สาตฺถกตา จ สปฺปายตา จ เวทิตพฺพา, กมฺมฏฺฐานสฺส ปน อวิชหนเมว โคจรสมฺปชญฺญํ. ตสฺมา [Pg.174] เอตฺถ ขนฺธธาตุอายตนกมฺมฏฺฐานิเกหิ อตฺตโน กมฺมฏฺฐานวเสเนว, กสิณาทิกมฺมฏฺฐานิเกหิ วา ปน กมฺมฏฺฐานสีเสเนว อาโลกนํ วิโลกนํ กาตพฺพํ. อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม อาโลเกตา วา วิโลเกตา วา นตฺถิ, ‘อาโลเกสฺสามี’ติ ปน จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน เตเนว จิตฺเตน สทฺธึ จิตฺตสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ วิญฺญตฺตึ ชนยมานา อุปฺปชฺชติ. อิติ จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผารวเสน เหฏฺฐิมํ อกฺขิทลํ อโธ สีทติ, อุปริมํ อุทฺธํ ลงฺเฆติ. โกจิ ยนฺตเกน วิวรนฺโต นาม นตฺถิ. ตโต จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจํ สาเธนฺตํ อุปฺปชฺชตีติ เอวํ ปชานนํ ปเนตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ นาม. อปิ จ มูลปริญฺญา อาคนฺตุกตาว กาลิกภาววเสน เปตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ. มูลปริญฺญาวเสน ตาว –

ອີກປະການໜຶ່ງ ແມ່ນແຕ່ໃນທີ່ນີ້ (ໃນເລື່ອງການເບິ່ງແລະການຫຼຽວ) ຄວາມເປັນປະໂຫຍດ (ສາຖະກະທາ) ແລະຄວາມເໝາະສົມ (ສັບປາຍະທາ) ກໍພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວໃນການໄປໄຫວ້ພຣະເຈດີເປັນຕົ້ນ, ສ່ວນການບໍ່ລະຖິ້ມກັມມັດຖານນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ໂຄຈະຣະສັມປະຊັນຍະ. ເພາະສະນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ພຣະພິກຂຸຜູ້ຈະເລີນຂັນທະກັມມັດຖານ, ທາຕຸກັມມັດຖານ ແລະອາຍະຕະນະກັມມັດຖານ ພຶງເຮັດການເບິ່ງແລະການຫຼຽວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກັມມັດຖານຂອງຕົນເທົ່ານັ້ນ, ຫຼືສ່ວນພຣະພິກຂຸຜູ້ຈະເລີນກະສິນກັມມັດຖານເປັນຕົ້ນ ກໍພຶງເຮັດການເບິ່ງແລະການຫຼຽວໂດຍມີກັມມັດຖານເປັນປະທານ (ເປັນຫົວໜ້າ) ເທົ່ານັ້ນ. ພາຍໃນກາຍ ບໍ່ມີອັດຕາ (ຕົວຕົນ) ທີ່ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ເບິ່ງ ຫຼືຜູ້ຫຼຽວເລີຍ, ແຕ່ເມື່ອຈິດຄິດວ່າ «ເຮົາຈະເບິ່ງ» ເກີດຂຶ້ນ ວາໂຍທາດທີ່ມີຈິດເປັນສະມຸດຖານ ກໍເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັບຈິດນັ້ນ ເຮັດໃຫ້ເກີດກາຍະວິນຍັດ. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ດ້ວຍອຳນາດການແຜ່ຊ່ານຂອງວາໂຍທາດທີ່ເກີດຈາກການເຮັດວຽກຂອງຈິດ ໜັງຕາລຸ່ມຈຶ່ງຫຼຸດລົງເບື້ອງລຸ່ມ, ໜັງຕາເທິງຈຶ່ງຍົກຂຶ້ນເບື້ອງເທິງ. ໃຜຜູ້ໜຶ່ງທີ່ຈະຊື່ວ່າໄຂຕາດ້ວຍເຄື່ອງຍົນ (ກົນໄກ) ນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ. ຈາກນັ້ນ ຈັກຂຸວິນຍານຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນເຮັດໜ້າທີ່ໃນການເຫັນ (ທັດສະນະກິດ) ໃຫ້ສຳເລັດ, ການຮູ້ແຈ້ງຢ່າງນີ້ໃນທີ່ນີ້ ຊື່ວ່າ ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ. ອີກປະການໜຶ່ງ ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງມູລະປະຣິນຍາ (ການກຳນົດຮູ້ເດີມ), ຄວາມເປັນອາຄັນຕຸກຂະ (ແຂກມາໃໝ່) ແລະຄວາມເປັນຂອງຊົ່ວຄາວ (ຕາວະກາລິກະ) ນຳອີກ. ໃນບັນດາອຳນາດເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງມູລະປະຣິນຍາກ່ອນວ່າ:

ภวงฺคาวชฺชนญฺเจว, ทสฺสนํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

สนฺตีรณํ โวฏฺฐพฺพนํ, ชวนํ ภวติ สตฺตมํ.

ພະວັງ, ອາວັດຊະນະ, ທັດສະນະ (ຈັກຂຸວິນຍານ), ສັມປະຕິດຊະນະ, ສັນຕີຣະນະ, ວຸດຖັບພະນະ (ໂວຕຖັບພະນະ) ແລະຊະວະນະ ເປັນດວງທີເຈັດ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ.

ตตฺถ ภวงฺคํ อุปปตฺติภวสฺส องฺคกิจฺจํ สาธยมานํ ปวตฺตติ, ตํ อาวฏฺเฏตฺวา กิริยมโนธาตุ อาวชฺชนกิจฺจํ สาธยมานา, ตํนิโรธา จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจํ สาธยมานํ, ตํนิโรธา วิปากมโนธาตุ สมฺปฏิจฺฉนกิจฺจํ สาธยมานา, ตํนิโรธา วิปากมโนวิญฺญาณธาตุ สนฺตีรณกิจฺจํ สาธยมานา, ตํนิโรธา กิริยมโนวิญฺญาณธาตุ โวฏฺฐพฺพนกิจฺจํ สาธยมานา, ตํนิโรธา สตฺตกฺขตฺตุํ ชวนํ ชวติ. ตตฺถ ปฐมชวเนปิ – ‘‘อยํ อิตฺถี, อยํ ปุริโส’’ติ รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนวเสน อาโลกิตวิโลกิตํ นาม น โหติ. ทุติยชวเนปิ…เป… สตฺตมชวเนปิ. เอเตสุ ปน ยุทฺธมณฺฑเล โยเธสุ วิย เหฏฺฐุปริยวเสน ภิชฺชิตฺวา ปติเตสุ – ‘‘อยํ อิตฺถี, อยํ ปุริโส’’ติ รชฺชนาทิวเสน อาโลกิตวิโลกิตํ โหติ. เอวํ ตาเวตฺถ มูลปริญฺญาวเสน อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ໃນບັນດາຈິດເຫຼົ່ານັ້ນ ພະວັງຍ່ອມເປັນໄປເຮັດກິດອັນເປັນອົງປະກອບແຫ່ງອຸປະປັດຕິພົບໃຫ້ສຳເລັດ, ກິຣິຍາມະໂນທາດ ໝູນພະວັງນັ້ນແລ້ວ ເຮັດກິດອາວັດຊະນະ (ການຄຳນຶງ) ໃຫ້ສຳເລັດ, ເມື່ອກິຣິຍາມະໂນທາດນັ້ນດັບໄປ ຈັກຂຸວິນຍານກໍເຮັດກິດທັດສະນະ (ການເຫັນ) ໃຫ້ສຳເລັດ, ເມື່ອຈັກຂຸວິນຍານນັ້ນດັບໄປ ວິປາກມະໂນທາດກໍເຮັດກິດສັມປະຕິດຊະນະ (ການຮັບອາຣົມ) ໃຫ້ສຳເລັດ, ເມື່ອວິປາກມະໂນທາດນັ້ນດັບໄປ ວິປາກມະໂນວິນຍານະທາດກໍເຮັດກິດສັນຕີຣະນະ (ການໄຕ່ຕອງ) ໃຫ້ສຳເລັດ, ເມື່ອວິປາກມະໂນວິນຍານະທາດນັ້ນດັບໄປ ກิຣິຍາມະໂນວິນຍານະທາດກໍເຮັດກິດວຸດຖັບພະນະ (ການຕັດສິນ) ໃຫ້ສຳເລັດ, ເມື່ອກິຣິຍາມະໂນວິນຍານະທາດນັ້ນດັບໄປ ຊະວະນະຍ່ອມແລ່ນໄປ ໗ ເທື່ອ. ໃນບັນດາຊະວະນະເຫຼົ່ານັ້ນ ແມ່ນແຕ່ໃນປະຖົມມະຊະວະນະ ກໍບໍ່ມີການເບິ່ງຫຼືການຫຼຽວ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມກຳໜັດ, ຄວາມຂັດເຄືອງ ຫຼືຄວາມຫຼົງມົວເວ ວ່າ «ນີ້ແມ່ນຍິງ, ນີ້ແມ່ນຊາຍ» ເລີຍ. ແມ່ນແຕ່ໃນທຸຕິຍະຊະວະນະ... ຯລຯ... ຈົນເຖິງສັດຕະມະຊະວະນະ ກໍບໍ່ມີ. ແຕ່ເມື່ອຊະວະນະເຫຼົ່ານີ້ ແຕກດັບແລະຕົກໄປຕາມລຳດັບເບື້ອງຕ່ຳແລະເບື້ອງສູງ ເໝືອນດັ່ງພວກທະຫານໃນສະໜາມຮົບ, ການເບິ່ງແລະການຫຼຽວຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມກຳໜັດເປັນຕົ້ນ ວ່າ «ນີ້ແມ່ນຍິງ, ນີ້ແມ່ນຊາຍ». ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ພຶງຊາບອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະໃນທີ່ນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງມູລະປະຣິນຍາກ່ອນ.

จกฺขุทฺวาเร ปน รูเป อาปาถมาคเต ภวงฺคจลนโต อุทฺธํ สกกิจฺจนิปฺผาทนวเสน อาวชฺชนาทีสุ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธสุ อวสาเน ชวนํ อุปฺปชฺชติ, ตํ ปุพฺเพ อุปฺปนฺนานํ อาวชฺชนาทีนํ เคหภูเต จกฺขุทฺวาเร อาคนฺตุกปุริโส วิย โหติ. ตสฺส ยถา ปรเคเห กิญฺจิ ยาจิตุํ ปวิฏฺฐสฺส อาคนฺตุกปุริสสฺส เคหสฺสามิเกสุ ตุณฺหีมาสิเนสุ อาณากรณํ น ยุตฺตํ, เอวํ [Pg.175] อาวชฺชนาทีนํ เคหภูเต จกฺขุทฺวาเร อาวชฺชนาทีสุปิ อรชฺชนฺเตสุ อทุสฺสนฺเตสุ อมุยฺหนฺเตสุ จ รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนํ อยุตฺตนฺติ เอวํ อาคนฺตุกภาววเสน อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ອີກປະການໜຶ່ງ ເມື່ອຮູບມາສູ່ຄອງໃນຈັກຂຸທະວານ ຖັດຈາກການໄຫວແຫ່ງພະວັງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຍັງກິດຂອງຕົນໃຫ້ສຳເລັດ ເມື່ອຈິດມີອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນເກີດຂຶ້ນແລ້ວດັບໄປ ໃນທີ່ສຸດ ຊະວະນະຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ຊະວະນະນັ້ນ ຍ່ອມເປັນເໝືອນດັ່ງແຂກຜູ້ມາຢືອນ ໃນຈັກຂຸທະວານອັນເປັນເໝືອນເຮືອນຂອງພວກຈິດມີອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນທີ່ເກີດຂຶ້ນກ່ອນ. ປຽບເໝືອນແຂກຜູ້ເຂົ້າໄປສູ່ເຮືອນຂອງຄົນອື່ນເພື່ອຂໍສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງ ເມື່ອເຈົ້າຂອງເຮືອນທັງຫຼາຍນັ່ງນິ່ງຢູ່ ການທີ່ແຂກຈະມາອອກຄຳສັ່ງນັ້ນຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ, ສະນັ້ນເອງ ເມື່ອພວກຈິດມີອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນ ໃນຈັກຂຸທະວານອັນເປັນເໝືອນເຮືອນຂອງຕົນ ບໍ່ຍິນດີ ບໍ່ຍິນຮ້າຍ ບໍ່ຫຼົງໄຫຼ, ການທີ່ຊະວະນະຈະມາຍິນດີ ຍິນຮ້າຍ ຫຼືຫຼົງໄຫຼ ກໍຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ. ພຶງຊາບອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນແຂກຜູ້ມາຢືອນ ດ້ວຍປະການສະນີ.

ยานิ ปเนตานิ จกฺขุทฺวาเร โวฏฺฐพฺพนปริโยสานานิ จิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ, ตานิ สทฺธึ สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ, อญฺญมญฺญํ น ปสฺสนฺตีติ, อิตฺตรานิ ตาวกาลิกานิ โหนฺติ. ตตฺถ ยถา เอกสฺมึ ฆเร สพฺเพสุ มานุสเกสุ มเตสุ อวเสสสฺส เอกสฺส ตงฺขณญฺเญว มรณธมฺมสฺส น ยุตฺตา นจฺจคีตาทีสุ อภิรติ นาม. เอวเมว เอกทฺวาเร สสมฺปยุตฺเตสุ อาวชฺชนาทีสุ ตตฺถ ตตฺเถว มเตสุ อวเสสสฺส ตงฺขเณเยว มรณธมฺมสฺส ชวนสฺสาปิ รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนวเสน อภิรติ นาม น ยุตฺตาติ. เอวํ ตาวกาลิกภาววเสน อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ອີກປະການໜຶ່ງ ຈິດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ມີໂວຕຖັບພະນະເປັນທີ່ສຸດ ເກີດຂຶ້ນໃນຈັກຂຸທະວານ ຍ່ອມດັບໄປໃນຂະນະນັ້ນໆ ເອງ ພ້ອມກັບສັມປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍ ບໍ່ທັນໄດ້ເຫັນກັນແລະກັນ ເພາະເປັນຈິດທີ່ເລັກນ້ອຍແລະຊົ່ວຄາວ. ໃນເລື່ອງນັ້ນ ປຽບເໝືອນໃນເຮືອນຫຼັງໜຶ່ງ ເມື່ອຄົນທັງປວງຕາຍໄປແລ້ວ ການທີ່ຄົນຜູ້ເຫຼືອຢູ່ພຽງຄົນດຽວ ເຊິ່ງມີຄວາມຕາຍເປັນທຳມະດາໃນຂະນະນັ້ນເອງ ຈະມາຍິນດີໃນການຟ້ອນລຳຂັບຮ້ອງເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ, ສະນັ້ນເອງ ເມື່ອຈິດມີອາວັດຊະນະເປັນຕົ້ນ ພ້ອມທັງສັມປະຍຸດຕະທຳ ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານດຽວກັນ ດັບໄປໃນຂະນະນັ້ນໆ ເອງ, ການທີ່ຊະວະນະອັນເຫຼືອຢູ່ ເຊິ່ງມີຄວາມດັບໄປເປັນທຳມະດາໃນຂະນະນັ້ນເອງ ຈະມາຍິນດີດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍິນດີ ຍິນຮ້າຍ ແລະຫຼົງໄຫຼ ກໍຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ. ພຶງຊາບອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນຂອງຊົ່ວຄາວ ດ້ວຍປະການສະນີ.

อปิ จ ขนฺธายตนธาตุปจฺจยปจฺจเวกฺขณวเสน เปตํ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ หิ จกฺขุ เจว รูปา จ รูปกฺขนฺโธ, ทสฺสนํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, ผสฺสาทิกา สงฺขารกฺขนฺโธ. เอวเมเตสํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ สมวาเย อาโลกนวิโลกนํ ปญฺญายติ. ตตฺถ โก เอโก อาโลเกติ, โก วิโลเกติ?

ອີກປະການໜຶ່ງ ພຶງຊາບອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາຂັນ, ອາຍະຕະນະ, ທາດ ແລະປັດໄຈ. ຈິງຢູ່ ໃນທຳທັງຫຼາຍມີຂັນເປັນຕົ້ນນີ້ ຈັກຂຸແລະຮູບ ເປັນຮູບຂັນ, ການເຫັນ ເປັນວິນຍານະຂັນ, ເວດທະນາທີ່ສັມປະຍຸດກັບວິນຍານະຂັນນັ້ນ ເປັນເວດທະນາຂັນ, ສັນຍາ ເປັນສັນຍາຂັນ, ທຳມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ ເປັນສັງຂາລະຂັນ. ເມື່ອມີການປະຊຸມກັນແຫ່ງຂັນທັງຫ້າເຫຼົ່ານີ້ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ ການແແລດູແລະການຫຼຽວເບິ່ງຍ່ອມປາກົດ. ໃນຂັນຫ້ານັ້ນ ມີໃຜຜູ້ໜຶ່ງບໍ່ທີ່ແແລດູ? ມີໃຜຜູ້ໜຶ່ງບໍ່ທີ່ຫຼຽວເບິ່ງ?

ตถา จกฺขุ จกฺขายตนํ, รูปํ รูปายตนํ, ทสฺสนํ มนายตนํ, เวทนาทโย สมฺปยุตฺตธมฺมา ธมฺมายตนํ. เอวเมเตสํ จตุนฺนํ อายตนานํ สมวาเย อาโลกนวิโลกนํ ปญฺญายติ. ตตฺถ โก เอโก อาโลเกติ, โก วิโลเกติ?

ໃນທຳນອງດຽວກັນ ຈັກຂຸ ເປັນຈັກຂາຍະຕະນະ, ຮູບ ເປັນຮູບາຍະຕະນະ, ການເຫັນ ເປັນມະນາຍະຕະນະ, ສັມປະຍຸດຕະທຳມີເວດທະນາເປັນຕົ້ນ ເປັນທັມມາຍະຕະນະ. ເມື່ອມີການປະຊຸມກັນແຫ່ງອາຍະຕະນະທັງສີ່ເຫຼົ່ານີ້ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ ການແແລດູແລະການຫຼຽວເບິ່ງຍ່ອມປາກົດ. ໃນອາຍະຕະນະສີ່ນັ້ນ ມີໃຜຜູ້ໜຶ່ງບໍ່ທີ່ແແລດູ? ມີໃຜຜູ້ໜຶ່ງບໍ່ທີ່ຫຼຽວເບິ່ງ?

ตถา จกฺขุ จกฺขุธาตุ, รูปํ รูปธาตุ, ทสฺสนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนาทโย ธมฺมา ธมฺมธาตุ. เอวเมตาสํ จตุนฺนํ ธาตูนํ สมวาเย อาโลกนวิโลกนํ ปญฺญายติ. ตตฺถ โก เอโก อาโลเกติ, โก วิโลเกติ?

ໃນທຳນອງດຽວກັນ ຈັກຂຸ ເປັນຈັກຂຸທາດ, ຮູບ ເປັນຮູບທາດ, ການເຫັນ ເປັນຈັກຂຸວິນຍານະທາດ, ທຳມີເວດທະນາເປັນຕົ້ນທີ່ສັມປະຍຸດກັບຈັກຂຸວິນຍານະທາດນັ້ນ ເປັນທັມມະທາດ. ເມື່ອມີການປະຊຸມກັນແຫ່ງທາດທັງສີ່ເຫຼົ່ານີ້ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ ການແແລດູແລະການຫຼຽວເບິ່ງຍ່ອມປາກົດ. ໃນທາດສີ່ນັ້ນ ມີໃຜຜູ້ໜຶ່ງບໍ່ທີ່ແແລດູ? ມີໃຜຜູ້ໜຶ່ງບໍ່ທີ່ຫຼຽວເບິ່ງ?

ตถา จกฺขุ นิสฺสยปจฺจโย, รูปา อารมฺมณปจฺจโย, อาวชฺชนํ อนนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยนตฺถิวิคตปจฺจโย, อาโลโก อุปนิสฺสยปจฺจโย, เวทนาทโย สหชาตปจฺจโย. เอวเมเตสํ ปจฺจยานํ สมวาเย [Pg.176] อาโลกนวิโลกนํ ปญฺญายติ. ตตฺถ โก เอโก อาโลเกติ, โก วิโลเกตีติ? เอวเมตฺถ ขนฺธายตนธาตุปจฺจยปจฺจเวกฺขณวเสนปิ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ໃນທຳນອງດຽວກັນ ຈັກຂຸ ເປັນນິດສະຍະປັດໄຈ, ຮູບ ເປັນອາຣັມມະນະປັດໄຈ, ອາວັດຊະນະ ເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈ, ສະມະນັນຕະຣະປັດໄຈ, ອຸປານິດສະຍະປັດໄຈ, ນັດຖິປັດໄຈ ແລະວິຄະຕະປັດໄຈ, ແແສງສະຫວ່າງ ເປັນອຸປານິດສະຍະປັດໄຈ, ທຳມີເວດທະນາເປັນຕົ້ນ ເປັນສະຫະຊາຕະປັດໄຈເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອມີການປະຊຸມກັນແຫ່ງປັດໄຈທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ ການແແລດູແລະການຫຼຽວເບິ່ງຍ່ອມປາກົດ. ໃນປັດໄຈທັງຫຼາຍນັ້ນ ມີໃຜຜູ້ໜຶ່ງບໍ່ທີ່ແແລດູ? ມີໃຜຜູ້ໜຶ່ງບໍ່ທີ່ຫຼຽວເບິ່ງ? ພຶງຊາບອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ ໃນການແແລດູແລະການຫຼຽວເບິ່ງນີ້ ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາຂັນ, ອາຍະຕະນະ, ທາດ ແລະປັດໄຈ ດ້ວຍປະການສະນີ.

สมิญฺชิเต ปสาริเตติ ปพฺพานํ สมิญฺชนปสารเณ. ตตฺถ จิตฺตวเสเนว สมิญฺชนปสารณํ อกตฺวา หตฺถปาทานํ สมิญฺชนปสารณปจฺจยา อตฺถานตฺถํ ปริคฺคณฺหิตฺวา อตฺถปริคฺคณฺหนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. ตตฺถ หตฺถปาเท อติจิรํ สมิญฺเชตฺวา วา ปสาเรตฺวา วา ฐิตสฺส ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคตํ น ลภติ, กมฺมฏฺฐานํ ปริปตติ, วิเสสํ นาธิคจฺฉติ. กาเล สมิญฺเชนฺตสฺส กาเล ปสาเรนฺตสฺส ปน ตา เวทนา นุปฺปชฺชนฺติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ ผาตึ คจฺฉติ, วิเสสมธิคจฺฉตีติ, เอวํ อตฺถานตฺถปริคฺคณฺหนํ เวทิตพฺพํ.

ຄຳວ່າ "Samiñjite pasāriteti" ໄດ້ແກ່ ໃນການຄູ້ເຂົ້າແລະການຢຽດອອກແຫ່ງຂໍ້ຕໍ່ທັງຫຼາຍ. ໃນການຄູ້ແລະການຢຽດນັ້ນ ການບໍ່ຄູ້ແລະການຢຽດໄປຕາມອຳນາດແຫ່ງຈິດເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ກຳນົດຮູ້ປະໂຫຍດແລະບໍ່ແມ່ນປະໂຫຍດ ດ້ວຍເຫດແຫ່ງການຄູ້ແລະການຢຽດມືແລະຕີນ ແລ້ວຖືເອົາແຕ່ສິ່ງທີ່ເປັນປະໂຫຍດ ຊື່ວ່າ "ສາດຖະກະສັມປະຊັນຍະ". ໃນການຄູ້ແລະການຢຽດນັ້ນ ເມື່ອບຸກຄົນຄູ້ມືແລະຕີນໄວ້ ຫຼືຢຽດໄວ້ດົນເກີນໄປ ເວດທະນາຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນທຸກໆ ຂະນະ, ຈິດຍ່ອມບໍ່ໄດ້ຄວາມຕັ້ງໝັ້ນ (ເອກັກຄະຕາ), ກັມມະຖານຍ່ອມເສື່ອມຖອຍ, ຍ່ອມບໍ່ບັນລຸຄຸນວິເສດ. ສ່ວນບຸກຄົນຜູ້ຄູ້ເຂົ້າໃນເວລາທີ່ຄວນຄູ້ ແລະຢຽດອອກໃນເວລາທີ່ຄວນຢຽດ ເວດທະນາທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ, ຈິດຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນ, ກັມມະຖານຍ່ອມເຖິງຄວາມຈະເລີນງອກງາມ, ຍ່ອມບັນລຸຄຸນວິເສດໄດ້. ພຶງຊາບການກຳນົດຮູ້ປະໂຫຍດແລະບໍ່ແມ່ນປະໂຫຍດ ດ້ວຍປະການສະນີ.

อตฺเถ ปน สติปิ สปฺปายาสปฺปายํ ปริคฺคณฺหิตฺวา สปฺปายปริคฺคณฺหนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. ตตฺรายํ นโย –

ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີປະໂຫຍດຢູ່ກໍຕາມ ແຕ່ການກຳນົດຮູ້ສິ່ງທີ່ເປັນສັບປາຍະແລະອະສັບປາຍະ ແລ້ວເລືອກເອົາແຕ່ສິ່ງທີ່ເປັນສັບປາຍະ ຊື່ວ່າ "ສັບປາຍະສັມປະຊັນຍະ". ໃນການກຳນົດຮູ້ນັ້ນ ມີໄນດັ່ງນີ້:

มหาเจติยงฺคเณ กิร ทหรภิกฺขู สชฺฌายํ คณฺหนฺติ, เตสํ ปิฏฺฐิปสฺเสสุ ทหรภิกฺขุนิโย ธมฺมํ สุณนฺติ. ตตฺเรโก ทหโร หตฺถํ ปสาเรนฺโต กายสํสคฺคํ ปตฺวา เตเนว การเณน คิหี ชาโต. อปโร ภิกฺขุ ปาทํ ปสาเรนฺโต อคฺคิมฺหิ ปสาเรสิ, อฏฺฐิมาหจฺจ ปาโท ฌายิ. อปโร วมฺมิเก ปสาเรสิ, โส อาสีวิเสน ฑฏฺโฐ. อปโร จีวรกุฏิทณฺฑเก ปสาเรสิ, ตํ มณิสปฺโป ฑํสิ. ตสฺมา เอวรูเป อสปฺปาเย อปสาเรตฺวา สปฺปาเย ปสาเรตพฺพํ. อิทเมตฺถ สปฺปายสมฺปชญฺญํ.

ໄດ້ຍິນວ່າ ທີ່ລານມະຫາເຈດີ ພວກພິກຂຸໜຸ່ມທັງຫຼາຍກຳລັງສາທະຍາຍທຳຢູ່, ທາງດ້ານຫຼັງຂອງພວກພິກຂຸໜຸ່ມເຫຼົ່ານັ້ນ ມີພວກພິກຂຸນີໜຸ່ມກຳລັງຟັງທຳຢູ່. ໃນພິກຂຸໜຸ່ມເຫຼົ່ານັ້ນ ພິກຂຸໜຸ່ມຮູບໜຶ່ງເມື່ອຢຽດມືອອກ ໄດ້ໄປຖືກຕ້ອງກາຍ (ຂອງພິກຂຸນີ) ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງໄດ້ກາຍເປັນຄະລຶຫັດ (ສຶກອອກໄປ). ພິກຂຸອີກຮູບໜຶ່ງ ເມື່ອຢຽດຕີນອອກ ໄດ້ຢຽດໄປຖືກກອງໄຟ ຕີນຈຶ່ງຖືກໄຟໄໝ້ຈົນຮອດກະດູກ. ອີກຮູບໜຶ່ງ ຢຽດຕີນໄປໃນຈອມປວກ ຈຶ່ງຖືກງູພິດກັດ. ອີກຮູບໜຶ່ງ ຢຽດຕີນໄປທີ່ຮາວໄມ້ແຂວນຈີວອນ ຈຶ່ງຖືກງູແກ້ວ (ມະນີສັບປະ) ກັດ. ເພາະສະນັ້ນ ບໍ່ຄວນຢຽດມືຕີນອອກໄປໃນບ່ອນທີ່ເປັນອະສັບປາຍະເຊັ່ນນັ້ນ ແຕ່ຄວນຢຽດອອກໃນບ່ອນທີ່ເປັນສັບປາຍະ. ນີ້ຄື "ສັບປາຍະສັມປະຊັນຍະ" ໃນການຄູ້ແລະການຢຽດນີ້.

โคจรสมฺปชญฺญํ ปน มหาเถรวตฺถุนา ทีเปตพฺพํ – มหาเถโร กิร ทิวาฐาเน นิสินฺโน อนฺเตวาสิเกหิ สทฺธึ กถยมาโน สหสา หตฺถํ สมิญฺเชตฺวา ปุน ยถาฐาเน ฐเปตฺวา สณิกํ สมิญฺเชสิ. ตํ อนฺเตวาสิกา ปุจฺฉึสุ – ‘‘กสฺมา, ภนฺเต, สหสา หตฺถํ สมิญฺชิตฺวา ปุน ยถาฐาเน ฐเปตฺวา สณิกํ สมิญฺชิยิตฺถา’’ติ? ยโต ปฏฺฐายาหํ, อาวุโส, กมฺมฏฺฐานํ มนสิกาตุํ อารทฺโธ, น เม กมฺมฏฺฐานํ มุญฺจิตฺวา หตฺโถ สมิญฺชิตปุพฺโพ, อิทานิ ปน เม ตุมฺเหหิ สทฺธึ กถยมาเนน กมฺมฏฺฐานํ มุญฺจิตฺวา สมิญฺชิโต. ตสฺมา ปุน ยถาฐาเน ฐเปตฺวา สมิญฺเชสินฺติ. สาธุ[Pg.177], ภนฺเต, ภิกฺขุนา นาม เอวรูเปน ภวิตพฺพนฺติ. เอวเมตฺถาปิ กมฺมฏฺฐานาวิชหนเมว โคจรสมฺปชญฺญนฺติ เวทิตพฺพํ.

ສ່ວນ "ໂຄຈະຣະສັມປະຊັນຍະ" ພຶງສະແດງດ້ວຍເລື່ອງຂອງພະມະຫາເຖຣະ — ໄດ້ຍິນວ່າ ພະມະຫາເຖຣະນັ່ງຢູ່ທີ່ພັກກາງເວັນ ກຳລັງສົນທະນາກັບພວກອັນເຕວາສິກ (ສິດ) ທັງຫຼາຍ ໄດ້ຄູ້ມືເຂົ້າໂດຍໄວ ແລ້ວເອົາກັບໄປໄວ້ໃນບ່ອນເດີມອີກ ແລ້ວຄູ້ເຂົ້າຊ້າໆ. ພວກອັນເຕວາສິກຈຶ່ງຖາມທ່ານວ່າ: "ຂ້ານ້ອຍ ແຕ່ກ່ອນ ຍ້ອນຫຍັງທ່ານຈຶ່ງຄູ້ມືເຂົ້າໂດຍໄວ ແລ້ວເອົາກັບໄປໄວ້ໃນບ່ອນເດີມ ແລ້ວຈຶ່ງຄູ້ເຂົ້າຊ້າໆ ອີກ?" ພະມະຫາເຖຣະຕອບວ່າ: "ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ນັບຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ອາຕະມາເລີ່ມມະນະສິການກັມມະຖານມາ ອາຕະມາບໍ່ເຄີຍລະກັມມະຖານແລ້ວຄູ້ມືເລີຍ, ແຕ່ໃນຕອນນີ້ ເມື່ອອາຕະມາກຳລັງສົນທະນາກັບພວກທ່ານ ໄດ້ລະກັມມະຖານແລ້ວຄູ້ມືເຂົ້າ. ເພາະສະນັ້ນ ອາຕະມາຈຶ່ງເອົາມືກັບໄປໄວ້ໃນບ່ອນເດີມ ແລ້ວຄູ້ເຂົ້າໃໝ່." ພວກສິດກ່າວວ່າ: "ສາທຸ ຂ້ານ້ອຍ ພິກຂຸທັງຫຼາຍຄວນເປັນຜູ້ມີສະພາບເຊັ່ນນີ້ແທ້." ພຶງຊາບວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນການຄູ້ແລະການຢຽດນີ້ ການບໍ່ລະຖິ້ມກັມມະຖານນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ "ໂຄຈະຣະສັມປະຊັນຍະ".

อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม โกจิ สมิญฺเชนฺโต วา ปสาเรนฺโต วา นตฺถิ, วุตฺตปฺปการจิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรน ปน สุตฺตากฑฺฒนวเสน ทารุยนฺตสฺส หตฺถปาทลจลนํ วิย สมิญฺชนปสารณํ โหตีติ เอวํ ปริชานนํ ปเนตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ เวทิตพฺพํ.

ພາຍໃນກາຍນີ້ ບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າ "ອັດຕາ" ຜູ້ຄູ້ເຂົ້າຫຼືຢຽດອອກເລີຍ, ແຕ່ການຄູ້ແລະການຢຽດຍ່ອມມີຂຶ້ນ ເພາະການແຜ່ໄປແຫ່ງວາໂຍທາດອັນເກີດຈາກການເຮັດງານຂອງຈິດ ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ປຽບເໝືອນການເຄື່ອນໄຫວແຫ່ງມືແລະຕີນຂອງຫຸ່ນໄມ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການດຶງເຊືອກ. ການກຳນົດຮູ້ຢ່າງນີ້ ໃນການຄູ້ແລະການຢຽດນີ້ ພຶງຊາບວ່າເປັນ "ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ".

สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณติ เอตฺถ สงฺฆาฏิจีวรานํ นิวาสนปารุปนวเสน ปตฺตสฺส ภิกฺขาปฏิคฺคหณาทิวเสน ปริโภโค ธารณํ นาม. ตตฺถ สงฺฆาฏิจีวรธารเณ ตาว นิวาเสตฺวา วา ปารุปิตฺวา วา ปิณฺฑาย จรโต อามิสลาโภ สีตสฺส ปฏิฆาตายาติอาทินา นเยน ภควตา วุตฺตปฺปกาโรเยว จ อตฺโถ อตฺโถ นาม. ตสฺส วเสน สาตฺถกสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ໃນຄຳວ່າ "Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe" ນີ້ ການໃຊ້ສອຍສັງຄາຕິແລະຈີວອນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການນຸ່ງແລະການຫົ່ມ ແລະການໃຊ້ສອຍບາດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຮັບບິນທະບາດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ "ການຊົງໄວ້" (ທາຣະນະ). ໃນການຊົງໄວ້ສັງຄາຕິແລະຈີວອນນັ້ນ ກ່ອນອື່ນ ປະໂຫຍດທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ ໂດຍໄນມີຄຳວ່າ "ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມໜາວ" ເປັນຕົ້ນ ແກ່ພິກຂຸຜູ້ນຸ່ງຫຼືຫົ່ມແລ້ວທ່ຽວໄປເພື່ອບິນທະບາດ ເພື່ອໄດ້ມາເຊິ່ງອາມິດ, ນັ້ນແຫຼະ ຊື່ວ່າ "ປະໂຫຍດ" (ອັດຖະ). ພຶງຊາບ "ສາດຖະກະສັມປະຊັນຍະ" ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະໂຫຍດນັ້ນ.

อุณฺหปกติกสฺส ปน ทุพฺพลสฺส จ จีวรํ สุขุมํ สปฺปายํ, สีตาลุกสฺส ฆนํ ทุปฏฺฏํ. วิปรีตํ อสปฺปายํ. ยสฺส กสฺสจิ ชิณฺณํ อสปฺปายเมว, อคฺคฬาทิทาเนน หิสฺส ตํ ปลิโพธกรํ โหติ. ตถา ปฏฺฏุณฺณทุกูลาทิเภทํ โลภนียจีวรํ. ตาทิสญฺหิ อรญฺเญ เอกกสฺส นิวาสนฺตรายกรํ ชีวิตนฺตรายกรญฺจาปิ โหติ. นิปฺปริยาเยน ปน ยํ นิมิตฺตกมฺมาทิมิจฺฉาชีววเสน อุปฺปนฺนํ, ยญฺจสฺส เสวมานสฺส อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, ตํ อสปฺปายํ. วิปรีตํ สปฺปายํ. ตสฺส วเสเนตฺถ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. กมฺมฏฺฐานาวิชหนวเสเนว โคจรสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ສ່ວນພິກຂຸຜູ້ມີປົກກະຕິຮ້ອນ ແລະພິກຂຸຜູ້ອ່ອນເພຍ ຈີວອນທີ່ລະອຽດບາງ ຍ່ອມເປັນສັບປາຍະ, ສ່ວນພິກຂຸຜູ້ມັກໜາວ ຈີວອນທີ່ໜາຫຼືມີສອງຊັ້ນ ຍ່ອມເປັນສັບປາຍະ. ສິ່ງທີ່ກົງກັນຂ້າມ ຍ່ອມເປັນອະສັບປາຍະ. ຈີວອນທີ່ເກົ່າຄ່ຳຄ່າ ຍ່ອມເປັນອະສັບປາຍະແກ່ພິກຂຸທຸກຮູບ ເພາະຈີວອນນັ້ນຍ່ອມເປັນສິ່ງກັງວົນແກ່ພິກຂຸນັ້ນ ດ້ວຍການທີ່ຕ້ອງປົກປັກຮັກສາແລະຊຸນເປັນຕົ້ນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ ຈີວອນທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ ມີຈີວອນທີ່ເຮັດດ້ວຍຜ້າໄໝແລະຜ້າດຸກູນເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນອະສັບປາຍະ ເພາະຈີວອນເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເກີດອັນຕະລາຍແກ່ການຢູ່ ແລະແມ່ນແຕ່ອັນຕະລາຍແກ່ຊີວິດ ຂອງພິກຂຸຜູ້ຢູ່ປ່າແຕ່ຮູບດຽວ. ແຕ່ໂດຍເນື້ອແທ້ແລ້ວ (ນິບປະຣິຍາຍ) ຈີວອນໃດທີ່ໄດ້ມາດ້ວຍມິດສາຊີບ ມີການເຮັດນິມິດເປັນຕົ້ນ ແລະຈີວອນໃດທີ່ເມື່ອພິກຂຸນັ້ນໃຊ້ສອຍຢູ່ ອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມຈະເລີນງອກງາມ ກຸສົນທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມເສື່ອມຖອຍ, ຈີວອນນັ້ນເປັນອະສັບປາຍະ. ສິ່ງທີ່ກົງກັນຂ້າມ ເປັນສັບປາຍະ. ພຶງຊາບ "ສັບປາຍະສັມປະຊັນຍະ" ໃນການຊົງຈີວອນນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັບປາຍະນັ້ນ, ແລະພຶງຊາບ "ໂຄຈະຣະສັມປະຊັນຍະ" ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ລະຖິ້ມກັມມະຖານນັ້ນເອງ.

อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม โกจิ จีวรํ ปารุเปนฺโต นตฺถิ, วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรเนว ปน จีวรปารุปนํ โหติ. ตตฺถ จีวรมฺปิ อเจตนํ, กาโยปิ อเจตโน. จีวรํ น ชานาติ – ‘‘มยา กาโย ปารุปิโต’’ติ. กาโยปิ น ชานาติ – ‘‘อหํ จีวเรน ปารุปิโต’’ติ. ธาตุโยว ธาตุสมูหํ ปฏิจฺฉาเทนฺติ ปฏปิโลติกายโปตฺถกรูปปฏิจฺฉาทเน วิย. ตสฺมา เนว สุนฺทรํ จีวรํ ลภิตฺวา โสมนสฺสํ กาตพฺพํ, น อสุนฺทรํ ลภิตฺวา โทมนสฺสํ.

ພາຍໃນກາຍນີ້ ບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າ "ອັດຕາ" ຜູ້ຫົ່ມຈີວອນເລີຍ, ແຕ່ການຫົ່ມຈີວອນຍ່ອມມີຂຶ້ນ ເພາະການແຜ່ໄປແຫ່ງວາໂຍທາດອັນເກີດຈາກການເຮັດງານຂອງຈິດ ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວເທົ່ານັ້ນ. ໃນການຫົ່ມຈີວອນນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ຈີວອນກໍບໍ່ມີເຈດຕະນາ (ອະເຈຕະນະ), ແມ່ນແຕ່ກາຍກໍບໍ່ມີເຈດຕະນາ. ຈີວອນຍ່ອມບໍ່ຮູ້ວ່າ: "ກາຍຖືກເຮົາຫົ່ມແລ້ວ", ແມ່ນແຕ່ກາຍກໍບໍ່ຮູ້ວ່າ: "ເຮົາຖືກຈີວອນຫົ່ມແລ້ວ". ທາດທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມປົກປິດກຸ່ມກອງແຫ່ງທາດໄວ້ ປຽບເໝືອນການປົກປິດຫຸ່ນປັ້ນດ້ວຍເສດຜ້າ. ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອໄດ້ຈີວອນທີ່ງາມ ກໍບໍ່ຄວນເຮັດຄວາມໂສມະນັດ (ດີໃຈ), ເມື່ອໄດ້ຈີວອນທີ່ບໍ່ດີ ກໍບໍ່ຄວນເຮັດຄວາມໂທມະນັດ (ເສຍໃຈ).

นาควมฺมิกเจติยรุกฺขาทีสุ [Pg.178] หิ เกจิ มาลาคนฺธธูมวตฺถาทีหิ สกฺการํ กโรนฺติ, เกจิ คูถมุตฺตกทฺทมทณฺฑสตฺถปฺปหาราทีหิ อสกฺการํ. น เตหิ นาควมฺมิกรุกฺขาทโย โสมนสฺสํ วา โทมนสฺสํ วา กโรนฺติ. เอวเมว เนว สุนฺทรํ จีวรํ ลภิตฺวา โสมนสฺสํ กาตพฺพํ, น อสุนฺทรํ ลภิตฺวา โทมนสฺสนฺติ, เอวํ ปวตฺตปฏิสงฺขานวเสเนตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ຈິງຢູ່ ຄົນບາງພວກຍ່ອມເຮັດສັກກາລະບູຊາ ທີ່ຈອມປວກອັນເປັນທີ່ຢູ່ຂອງພະຍານາກ, ທີ່ເຈດີ ແລະທີ່ຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍດອກໄມ້, ຂອງຫອມ, ເຄື່ອງອົບ ແລະຜ້າເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ຄົນບາງພວກຍ່ອມເຮັດຄວາມບໍ່ເຄົາລົບ ດ້ວຍອຸດຈາລະ, ປັດສາວະ, ເປືອກຕົມ, ທ່ອນໄມ້ ແລະສາດສະຕາວຸດເປັນຕົ້ນ. ຈອມປວກອັນເປັນທີ່ຢູ່ຂອງພະຍານາກ, ເຈດີ ແລະຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດຄວາມໂສມະນັດ ຫຼືໂທມະນັດ ເພາະການກະທຳເຫຼົ່ານັ້ນເລີຍ. ສະນັ້ນເອງ ເມື່ອໄດ້ຈີວອນທີ່ງາມ ກໍບໍ່ຄວນເຮັດຄວາມໂສມະນັດ, ເມື່ອໄດ້ຈີວອນທີ່ບໍ່ດີ ກໍບໍ່ຄວນເຮັດຄວາມໂທມະນັດ. ພຶງຊາບ "ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ" ໃນການຊົງຈີວອນນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາທີ່ເປັນໄປແລ້ວ ດ້ວຍປະການສະນີ.

ปตฺตธารเณปิ ปตฺตํ สหสาว อคฺคเหตฺวา อิมํ คเหตฺวา ปิณฺฑาย จรมาโน ภิกฺขํ ลภิสฺสามีติ, เอวํ ปตฺตคฺคหณปจฺจยา ปฏิลภิตพฺพํ อตฺถวเสน สาตฺถกสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ແມ່ນແຕ່ໃນການຊົງບາດ ກໍບໍ່ຄວນຈັບເອົາບາດໂດຍໄວ ແຕ່ພິຈາລະນາວ່າ: "ເມື່ອຖືເອົາບາດນີ້ແລ້ວ ທ່ຽວໄປເພື່ອບິນທະບາດ ຍ່ອມຈະໄດ້ອາຫານບິນທະບາດ". ພຶງຊາບ "ສາດຖະກະສັມປະຊັນຍະ" ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະໂຫຍດທີ່ຈະໄດ້ຮັບ ເພາະເຫດແຫ່ງການຖືເອົາບາດ ດ້ວຍປະການສະນີ.

กิสทุพฺพลสรีรสฺส ปน ครุปตฺโต อสปฺปาโย, ยสฺส กสฺสจิ จตุปญฺจคณฺฐิกาหโต ทุพฺพิโสธนีโย อสปฺปาโยว. ทุทฺโธตปตฺโตปิ น วฏฺฏติ, ตํ โธวนฺตสฺเสว จสฺส ปลิโพโธ โหติ. มณิวณฺณปตฺโต ปน โลภนีโย, จีวเร วุตฺตนเยเนว อสปฺปาโย, นิมิตฺตกมฺมาทิวเสน ลทฺโธ ปน ยญฺจสฺส เสวมานสฺส อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, อยํ เอกนฺตอสปฺปาโยว. วิปรีโต สปฺปาโย. ตสฺส วเสเนตฺถ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. กมฺมฏฺฐานาวิชหนวเสเนว จ โคจรสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ສ່ວນພິກຂຸຜູ້ມີກາຍຜອມແຫ້ງແລະອ່ອນເພຍ ບາດທີ່ໜັກຍ່ອມເປັນອະສັບປາຍະ, ບາດທີ່ມີຮອຍຜູກມັດສີ່ຫຼືຫ້າແຫ່ງ ເຊິ່ງຍາກແກ່ການທຳຄວາມສະອາດ ຍ່ອມເປັນອະສັບປາຍະແກ່ພິກຂຸທຸກຮູບ. ແມ່ນແຕ່ບາດທີ່ລ້າງບໍ່ສະອາດ ກໍບໍ່ຄວນໃຊ້ ເພາະເມື່ອພິກຂຸນັ້ນລ້າງບາດນັ້ນຢູ່ ຍ່ອມເປັນສິ່ງກັງວົນ. ສ່ວນບາດທີ່ມີສີເໝືອນແກ້ວມະນີ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມໂລບ ກໍເປັນອະສັບປາຍະ ໂດຍໄນທີ່ກ່າວໄວ້ໃນເລື່ອງຈີວອນນັ້ນແຫຼະ. ສ່ວນບາດທີ່ໄດ້ມາດ້ວຍມິດສາຊີບ ມີການເຮັດນິມິດເປັນຕົ້ນ ແລະບາດໃດທີ່ເມື່ອພິກຂຸນັ້ນໃຊ້ສອຍຢູ່ ອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມຈະເລີນງອກງາມ ກຸສົນທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມເສື່ອມຖອຍ, ບາດນີ້ເປັນອະສັບປາຍະໂດຍສ່ວນດຽວ. ສິ່ງທີ່ກົງກັນຂ້າມ ເປັນສັບປາຍະ. ພຶງຊາບ "ສັບປາຍະສັມປະຊັນຍະ" ໃນການຊົງບາດນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັບປາຍະນັ້ນ, ແລະພຶງຊາບ "ໂຄຈະຣະສັມປະຊັນຍະ" ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ລະຖິ້ມກັມມະຖານນັ້ນເອງ.

อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม โกจิ ปตฺตํ คณฺหนฺโต นตฺถิ, วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผารวเสเนว ปตฺตคฺคหณํ นาม โหติ. ตตฺถ ปตฺโตปิ อเจตโน, หตฺถาปิ อเจตนา. ปตฺโต น ชานาติ – ‘‘อหํ หตฺเถหิ คหิโต’’ติ. หตฺถาปิ น ชานนฺติ – ‘‘อมฺเหหิ ปตฺโต คหิโต’’ติ. ธาตุโยว ธาตุสมูหํ คณฺหนฺติ, สณฺฑาเสน อคฺคิวณฺณปตฺตคฺคหเณ วิยาติ. เอวํ ปวตฺตปฏิสงฺขานวเสเนตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ພາຍໃນກາຍນີ້ ບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າ "ອັດຕາ" ຜູ້ຈັບບາດເລີຍ, ແຕ່ການຈັບບາດຍ່ອມມີຂຶ້ນ ເພາະການແຜ່ໄປແຫ່ງວາໂຍທາດອັນເກີດຈາກການເຮັດງານຂອງຈິດ ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວເທົ່ານັ້ນ. ໃນການຈັບບາດນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ບາດກໍບໍ່ມີເຈດຕະນາ, ແມ່ນແຕ່ມືທັງຫຼາຍກໍບໍ່ມີເຈດຕະນາ. ບາດຍ່ອມບໍ່ຮູ້ວ່າ: "ເຮົາຖືກມືທັງຫຼາຍຈັບແລ້ວ", ແມ່ນແຕ່ມືທັງຫຼາຍກໍບໍ່ຮູ້ວ່າ: "ບາດຖືກພວກເຮົາຈັບແລ້ວ". ທາດທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຈັບກຸ່ມກອງແຫ່ງທາດໄວ້ ປຽບເໝືອນການຈັບບາດທີ່ຮ້ອນແດງດ້ວຍຄີມຄີບເຫຼັກ. ພຶງຊາບ "ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ" ໃນການຈັບບາດນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາທີ່ເປັນໄປແລ້ວ ດ້ວຍປະການສະນີ.

อปิ จ ยถา ฉินฺนหตฺถปาเท วณมุเขหิ ปคฺฆริตปุพฺพโลหิตกิมิกุเล นีลมกฺขิกสมฺปริกิณฺเณ อนาถสาลายํ นิปนฺเน อนาถมนุสฺเส ทิสฺวา, เย ทยาลุกา ปุริสา, เต เตสํ วณมตฺตโจฬกานิ เจว กปาลาทีหิ จ เภสชฺชานิ อุปนาเมนฺติ. ตตฺถ โจฬกานิปิ เกสญฺจิ สณฺหานิ, เกสญฺจิ ถูลานิ ปาปุณนฺติ. เภสชฺชกปาลกานิปิ เกสญฺจิ [Pg.179] สุสณฺฐานานิ, เกสญฺจิ ทุสฺสณฺฐานานิ ปาปุณนฺติ, น เต ตตฺถ สุมนา วา ทุมฺมนา วา โหนฺติ. วณปฏิจฺฉาทนมตฺเตเนว หิ โจฬเกน, เภสชฺชปฏิคฺคหณมตฺเตเนว จ กปาลเกน เตสํ อตฺโถ. เอวเมว โย ภิกฺขุ วณโจฬกํ วิย จีวรํ, เภสชฺชกปาลกํ วิย จ ปตฺตํ, กปาเล เภสชฺชมิว จ ปตฺเต ลทฺธํ ภิกฺขํ สลฺลกฺเขติ, อยํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ อสมฺโมหสมฺปชญฺเญน อุตฺตมสมฺปชานการีติ เวทิตพฺโพ.

ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນອີກ, ປຽບເໝືອນບຸກຄົນທັງຫຼາຍຜູ້ມີຈິດເມດຕາກະລຸນາ ເຫັນຄົນອະນາຖາທັງຫຼາຍ ຜູ້ມີມືແລະຕີນຂາດ, ມີໝູ່ໜອນ, ນ້ຳໜອງ ແລະນ້ຳເລືອດໄຫຼອອກຈາກປາກແຜ, ມີແມງວັນຂຽວຕອມຢູ່ອ້ອມຮອບ, ນອນຢູ່ໃນສາລາອະນາຖາ, ແລ້ວນຳເອົາຜ້າພັນແຜຕາມຂະໜາດຂອງແຜ ແລະຢາດ້ວຍກະເບື້ອງເປັນຕົ້ນ ເຂົ້າໄປໃຫ້ແກ່ຄົນອະນາຖາເຫຼົ່ານັ້ນ. ໃນບັນດາຜ້າເຫຼົ່ານັ້ນ, ບາງຄົນກໍໄດ້ຜ້າເນື້ອລະອຽດ, ບາງຄົນກໍໄດ້ຜ້າເນື້ອຫຍາບ. ເຖິງແມ່ນກະເບື້ອງໃສ່ຢາ, ບາງຄົນກໍໄດ້ອັນທີ່ມີຮູບຊົງດີ, ບາງຄົນກໍໄດ້ອັນທີ່ມີຮູບຊົງບໍ່ດີ, ແຕ່ພວກເຂົາກໍບໍ່ໄດ້ດີໃຈ ຫຼື ເສຍໃຈໃນສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນເລີຍ. ເພາະວ່າ ພວກເຂົາຕ້ອງການພຽງແຕ່ຜ້າເພື່ອປົກປິດແຜ ແລະຕ້ອງການພຽງແຕ່ກະເບື້ອງເພື່ອຮອງຮັບຢາເທົ່ານັ້ນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນ, ພິກຂຸໃດຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນຈີວອນປຽບເໝືອນຜ້າພັນແຜ, ພິຈາລະນາເຫັນບາດປຽບເໝືອນກະເບື້ອງໃສ່ຢາ, ແລະພິຈາລະນາເຫັນບິນທະບາດທີ່ໄດ້ມາໃນບາດປຽບເໝືອນຢາໃນກະເບື້ອງ; ພິກຂຸນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າເປັນຜູ້ກະທຳຄວາມຮູ້ຕົວຢ່າງຍອດຢ້ຽມ ດ້ວຍອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ ໃນການຊົງສັງຄາຕິ, ບາດ ແລະຈີວອນ.

อสิตาทีสุ อสิเตติ ปิณฺฑปาตโภชเน. ปีเตติ ยาคุอาทิปาเน. ขายิเตติ ปิฏฺฐขชฺชาทิขาทเน. สายิเตติ มธุผาณิตาทิสายเน. ตตฺถ เนว ทวายาติอาทินา นเยน วุตฺโต อฏฺฐวิโธปิ อตฺโถ อตฺโถ นาม. ตสฺเสว วเสน สาตฺถกสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ໃນຄຳວ່າ 'ອສິຕະ' (ການກິນ) ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ 'ອສິຕະ' ໝາຍເຖິງ ການບໍລິໂພກບິນທະບາດ. ຄຳວ່າ 'ປີຕະ' ໝາຍເຖິງ ການດື່ມນ້ຳຢາຄູເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຂາຍິຕະ' ໝາຍເຖິງ ການຂົບສັນຂອງຂົບຄ້ຽວມີຂะໜົມເຮັດດ້ວຍແປ້ງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສາຍິຕະ' ໝາຍເຖິງ ການລິ້ມລົດມີນ້ຳເຜີ້ງແລະນ້ຳອ້ອຍເປັນຕົ້ນ. ໃນບັນດາການບໍລິໂພກເຫຼົ່ານັ້ນ, ປະໂຫຍດ ໘ ປະການ ທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນເພື່ອຫຼິ້ນ' ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອັດຖະ' (ປະໂຫຍດ). ພຶງຊາບ 'ສາດຖະກະສັມປະຊັນຍະ' ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະໂຫຍດນັ້ນ.

ลูขปณีตติตฺตมธุรรสาทีสุ ปน เยน โภชเนน ยสฺส ผาสุ น โหติ, ตํ ตสฺส อสปฺปายํ. ยํ ปน นิมิตฺตกมฺมาทิวเสน ปฏิลทฺธํ, ยญฺจสฺส ภุญฺชโต อกุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติ, กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, ตํ เอกนฺตอสปฺปายเมว, วิปรีตํ สปฺปายํ. ตสฺส วเสเนตฺถ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. กมฺมฏฺฐานาวิชหนวเสเนว จ โคจรสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ສ່ວນໃນບັນດາອາຫານທີ່ມີລົດຊາດຫຍາບ, ປະນີດ, ຂົມ, ຫວານ ເປັນຕົ້ນ, ອາຫານໃດ ທີ່ບໍລິໂພກແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີຄວາມສະບາຍແກ່ພິກຂຸໃດ, ອາຫານນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເປັນສິ່ງບໍ່ເປັນທີ່ສະບາຍ (ອະສັບປາຍະ) ແກ່ພິກຂຸນັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ອາຫານໃດ ທີ່ໄດ້ມາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງນິມິດຕະກຳ (ການເຮັດນິມິດ) ເປັນຕົ້ນ, ແລະເມື່ອພິກຂຸນັ້ນບໍລິໂພກອາຫານໃດຢູ່, ອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງ, ກຸສົນທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມເສື່ອມຖອຍໄປ, ອາຫານນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເປັນສິ່ງບໍ່ເປັນທີ່ສະບາຍໂດຍສ່ວນດຽວແທ້ໆ; ສິ່ງທີ່ກົງກັນຂ້າມ ຊື່ວ່າ ເປັນທີ່ສະບາຍ (ສັບປາຍະ). ພຶງຊາບ 'ສັບປາຍະສັມປະຊັນຍະ' ໃນການບໍລິໂພກນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສິ່ງທີ່ເປັນທີ່ສະບາຍນັ້ນ, ແລະພຶງຊາບ 'ໂຄຈະຣະສັມປະຊັນຍະ' ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ລະຖິ້ມກຳມະຖານນັ້ນເອງ.

อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม โกจิ ภุญฺชโก นตฺถิ, วุตฺตปฺปการจิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรเนว ปตฺตปฺปฏิคฺคหณํ นาม โหติ. จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรเนว หตฺถสฺส ปตฺเต โอตารณํ นาม โหติ. จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรเนว อาโลปกรณํ อาโลปอุทฺธารณํ มุขวิวรณญฺจ โหติ, น โกจิ กุญฺจิกาย ยนฺตเกน วา หนุกฏฺฐีนิ วิวรติ. จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรเนว อาโลปสฺส มุเข ฐปนํ, อุปริทนฺตานํ มุสลกิจฺจสาธนํ, เหฏฺฐิมทนฺตานํ อุทุกฺขลกิจฺจสาธนํ, ชิวฺหาย หตฺถกิจฺจสาธนญฺจ โหติ. อิติ ตตฺถ อคฺคชิวฺหาย ตนุกเขโฬ มูลชิวฺหาย พหลเขโฬ มกฺเขติ. ตํ เหฏฺฐาทนฺตอุทุกฺขเล ชิวฺหาหตฺถปริวตฺตกํ เขโฬทเกน เตมิตํ อุปริทนฺตมุสลสญฺจุณฺณิตํ โกจิ กฏจฺฉุนา วา ทพฺพิยา วา อนฺโตปเวเสนฺโต นาม นตฺถิ, วาโยธาตุยาว ปวิสติ. ปวิฏฺฐํ ปวิฏฺฐํ โกจิ ปลาลสนฺถารํ กตฺวา ธาเรนฺโต นาม นตฺถิ, วาโยธาตุวเสเนว ติฏฺฐติ. ฐิตํ ฐิตํ โกจิ อุทฺธนํ กตฺวา อคฺคึ ชาเลตฺวา ปจนฺโต นาม นตฺถิ, เตโชธาตุยาว ปจฺจติ. ปกฺกํ ปกฺกํ โกจิ ทณฺฑเกน วา [Pg.180] ยฏฺฐิยา วา พหิ นีหารโก นาม นตฺถิ, วาโยธาตุเยว นีหรติ. อิติ วาโยธาตุ ปฏิหรติ จ, วีติหรติ จ, ธาเรติ จ, ปริวตฺเตติ จ, สญฺจุณฺเณติ จ, วิโสเสติ จ, นีหรติ จ. ปถวีธาตุ ธาเรติ จ, ปริวตฺเตติ จ, สญฺจุณฺเณติ จ, วิโสเสติ จ. อาโปธาตุ สิเนเหติ จ, อลฺลตฺตญฺจ อนุปาเลติ. เตโชธาตุ อนฺโตปวิฏฺฐํ ปริปาเจติ. อากาสธาตุ อญฺชโส โหติ. วิญฺญาณธาตุ ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคมนฺวาย อาภุชตีติ. เอวํ ปวตฺตปฏิสงฺขานวเสเนตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ພາຍໃນຮ່າງກາຍ ບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າ 'ອັດຕາ' ຜູ້ບໍລິໂພກແຕ່ຢ່າງໃດເລີຍ, ການຮັບບາດ ຍ່ອມມີຂຶ້ນໄດ້ ກໍເພາະການແຜ່ຊ່ານໄປແຫ່ງວາໂຍທາດ ອັນເກີດຈາກຄວາມໄຫວຕີງຂອງຈິດ ຕາມປະການທີ່ກ່າວມາແລ້ວເທົ່ານັ້ນ. ການຢ່ອນມືລົງໃນບາດ ຍ່ອມມີຂຶ້ນໄດ້ ກໍເພາະການແຜ່ຊ່ານໄປແຫ່ງວາໂຍທາດ ອັນເກີດຈາກຄວາມໄຫວຕີງຂອງຈິດເທົ່ານັ້ນ. ການເຮັດຄຳເຂົ້າ, ການຍົກຄຳເຂົ້າຂຶ້ນ ແລະການອ້າປາກ ຍ່ອມມີຂຶ້ນໄດ້ ກໍເພາະການແຜ່ຊ່ານໄປແຫ່ງວາໂຍທາດ ອັນເກີດຈາກຄວາມໄຫວຕີງຂອງຈິດເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີໃຜເລີຍທີ່ຈະມາອ້າກະດູກຄາງກະໄຕດ້ວຍກຸນແຈ ຫຼື ດ້ວຍເຄື່ອງຍົນ. ການວາງຄຳເຂົ້າໄວ້ໃນປາກ, การເຮັດໜ້າທີ່ປຽບເໝືອນສາກຂອງແຂ້ວເທິງ, ການເຮັດໜ້າທີ່ປຽບເໝືອນຄົກຂອງແຂ້ວລຸ່ມ, ແລະການເຮັດໜ້າທີ່ປຽບເໝືອນມືຂອງລີ້ນ ຍ່ອມມີຂຶ້ນໄດ້ ກໍເພາະການແຜ່ຊ່ານໄປແຫ່ງວາໂຍທາດ ອັນເກີດຈາກຄວາມໄຫວຕີງຂອງຈິດເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ໃນປາກນັ້ນ ນ້ຳລາຍໃສຢູ່ປາຍລີ້ນ ແລະນ້ຳລາຍຂຸ້ນຢູ່ກົກລີ້ນ ຍ່ອມຄລຸກເຄົ້າຄຳເຂົ້າ. ຄຳເຂົ້າທີ່ຖືກລີ້ນປຽບເໝືອນມືພິກໄປມາໃນຄົກປຽບເໝືອນແຂ້ວລຸ່ມ, ປຽກຊຸ່ມດ້ວຍນ້ຳປຽບເໝືອນນ້ຳລາຍ, ຖືກບົດລະອຽດດ້ວຍສາກປຽບເໝືອນແຂ້ວເທິງນັ້ນ, ບໍ່ມີໃຜເລີຍທີ່ຈະຊື່ວ່ານຳເຂົ້າໄປສູ່ພາຍໃນດ້ວຍບ່ວງ ຫຼື ດ້ວຍກະບວຍ, ແຕ່ມັນຍ່ອມເຂົ້າໄປໄດ້ດ້ວຍວາໂຍທາດເທົ່ານັ້ນ. ອາຫານທີ່ເຂົ້າໄປແລ້ວໆ, ບໍ່ມີໃຜເລີຍທີ່ຈະຊື່ວ່າປູລາດດ້ວຍເຟືອງແລ້ວຮອງຮັບໄວ້, ແຕ່ມັນຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວາໂຍທາດເທົ່ານັ້ນ. ອາຫານທີ່ຕັ້ງຢູ່ແລ້ວໆ, ບໍ່ມີໃຜເລີຍທີ່ຈະຊື່ວ່າຕັ້ງເຕົາໄຟແລ້ວດັງໄຟຫຸງຕົ້ມ, ແຕ່ມັນຍ່ອມຍ່ອຍໄດ້ດ້ວຍເຕໂຊທາດເທົ່ານັ້ນ. ອາຫານທີ່ຍ່ອຍແລ້ວໆ, ບໍ່ມີໃຜເລີຍທີ່ຈະຊື່ວ່ານຳອອກໄປພາຍນອກດ້ວຍໄມ້ຄ້ອນ ຫຼື ດ້ວຍໄມ້ແສ້, ແຕ່ວາໂຍທາດນັ້ນເອງຍ່ອມນຳອອກໄປ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ວາໂຍທາດ ຍ່ອມນຳເຂົ້າໄປ, ນຳຜ່ານໄປ, ຊົງໄວ້, ໝູນວຽນ, ບົດຍ່ອຍ, ເຮັດໃຫ້ແຫ້ງ ແລະນຳອອກໄປ. ປະຖະວີທາດ ຍ່ອມຊົງໄວ້, ໝູນວຽນ, ບົດຍ່ອຍ ແລະເຮັດໃຫ້ແຫ້ງ. ອາໂປທາດ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຊຸ່ມຊື່ນ ແລະຮັກສາຄວາມປຽກຊຸ່ມໄວ້. ເຕໂຊທາດ ຍ່ອມຍ່ອຍອາຫານທີ່ເຂົ້າໄປພາຍໃນ. ອາກາສະທາດ ຍ່ອມເປັນຊ່ອງທາງ. ວິນຍານະທາດ ຍ່ອມໃສ່ໃຈໂດຍອາໄສຄວາມພະຍາຍາມອັນຊອບໃນໜ້າທີ່ນັ້ນໆ. ພຶງຊາບ 'ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ' ໃນການບໍລິໂພກນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາຄວາມເປັນໄປຢ່າງນີ້ແລ.

อปิ จ คมนโต ปริเยสนโต ปริโภคโต อาสยโต นิธานโต อปริปกฺกโต ปริปกฺกโต ผลโต นิสฺสนฺทโต สมฺมกฺขนโตติ, เอวํ ทสวิธปฏิกูลภาวปจฺจเวกฺขณโต เปตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ. วิตฺถารกถา ปเนตฺถ วิสุทฺธิมคฺเค อาหารปฏิกูลสญฺญานิทฺเทสโต คเหตพฺพา.

ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນອີກ, ພຶງຊາບ 'ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ' ໃນການບໍລິໂພກນີ້ ດ້ວຍການພິຈາລະນາຄວາມເປັນຂອງປະຕິກູນ ໑໐ ປະການ ຄື: ໂດຍການໄປ, ໂດຍການແສຫວງຫາ, ໂດຍການບໍລິໂພກ, ໂດຍທີ່ຢູ່, ໂດຍທີ່เก็บໄວ້, ໂດຍຄວາມຍັງບໍ່ຍ່ອຍ, ໂດຍຄວາມຍ່ອຍແລ້ວ, ໂດຍຜົນ, ໂດຍສິ່ງທີ່ໄຫຼອອກ ແລະໂດຍການແປດເປື້ອນ. ສ່ວນເນື້ອຄວາມໂດຍລະອຽດໃນເລື່ອງນີ້ ພຶງຖືເອົາຈາກຄຳອະທິບາຍເລື່ອງ 'ອາຫາເຣປະຕິກູລະສັນຍານ信ເທດ' ໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ.

อุจฺจารปสฺสาวกมฺเมติ อุจฺจารสฺส จ ปสฺสาวสฺส จ กรเณ. ตตฺถ ปตฺตกาเล อุจฺจารปสฺสาวํ อกโรนฺตสฺส สกลสรีรโต เสทา มุจฺจนฺติ, อกฺขีนิ ภมนฺติ, จิตฺตํ น เอกคฺคํ โหติ, อญฺเญ จ โรคา อุปฺปชฺชนฺติ. กโรนฺตสฺส ปน สพฺพํ ตํ น โหตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ตสฺส วเสน สาตฺถกสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ໃນຄຳວ່າ 'ໃນການຖ່າຍອຸຈະຣະແລະປັດສາວະ' ໝາຍເຖິງ ໃນການຖ່າຍອຸຈະຣະ (ອາຈົມ) ແລະປັດສາວະ (ເບົາ). ໃນການຖ່າຍນັ້ນ, ເມື່ອເຖິງເວລາແລ້ວ ຫາກບໍ່ຖ່າຍອຸຈະຣະແລະປັດສາວະ, ເຫື່ອຍ່ອມໄຫຼອອກຈາກທົ່ວຮ່າງກາຍ, ຕາຍ່ອມລາຍ, ຈິດຍ່ອມບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນເປັນໜຶ່ງ ແລະໂລກອື່ນໆ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ແຕ່ເມື່ອຖ່າຍຢູ່, ສິ່ງທີ່ບໍ່ດີທັງໝົດນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີ; ນີ້ຄືປະໂຫຍດໃນການຖ່າຍນີ້. ພຶງຊາບ 'ສາດຖະກະສັມປະຊັນຍະ' ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະໂຫຍດນັ້ນ.

อฏฺฐาเน อุจฺจารปสฺสาวํ กโรนฺตสฺส ปน อาปตฺติ โหติ, อยโส วฑฺฒติ, ชีวิตนฺตราโย โหติ, ปติรูเป ฐาเน กโรนฺตสฺส สพฺพํ ตํ น โหตีติ อิทเมตฺถ สปฺปายํ ตสฺส วเสน สปฺปายสมฺปชญฺญํ. กมฺมฏฺฐานาวิชหนวเสเนว จ โคจรสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ສ່ວນເມື່ອຖ່າຍອຸຈະຣະແລະປັດສາວະໃນສະຖານທີ່ບໍ່ສົມຄວນ, ຍ່ອມຕ້ອງອາບັດ, ຄວາມເສື່ອມເສຍຊື່ສຽງຍ່ອມຈະເລີນ, ອັນຕະລາຍແກ່ຊີວິດຍ່ອມມີ; ແຕ່ເມື່ອຖ່າຍໃນສະຖານທີ່ອັນສົມຄວນ, ສິ່ງທີ່ບໍ່ດີທັງໝົດນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີ. ນີ້ຄືຄວາມເປັນທີ່ສະບາຍ (ສັບປາຍະ) ໃນການຖ່າຍນີ້, ພຶງຊາບ 'ສັບປາຍະສັມປະຊັນຍະ' ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນທີ່ສະບາຍນັ້ນ, ແລະພຶງຊາບ 'ໂຄຈະຣະສັມປະຊັນຍະ' ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ລະຖິ້ມກຳມະຖານນັ້ນເອງ.

อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม อุจฺจารปสฺสาวกมฺมํ กโรนฺโต นตฺถิ, จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผาเรเนว ปน อุจฺจารปสฺสาวกมฺมํ โหติ. ยถา วา ปน ปกฺเก คณฺเฑ คณฺฑเภเทน ปุพฺพโลหิตํ อกามตาย นิกฺขมติ. ยถา จ อติภริตา อุทกภาชนา อุทกํ อกามตาย นิกฺขมติ. เอวํ ปกฺกาสยมุตฺตวตฺถีสุ สนฺนิจิตา อุจฺจารปสฺสาวา วายุเวคสมุปฺปีฬิตา อกามตายปิ นิกฺขมนฺติ. โส ปนายํ เอวํ นิกฺขมนฺโต อุจฺจารปสฺสาโว เนว [Pg.181] ตสฺส ภิกฺขุโน อตฺตโน โหติ, น ปรสฺส, เกวลํ สรีรนิสฺสนฺโทว โหติ. ยถา กึ? ยถา อุทกตุมฺพโต ปุราณุทกํ ฉฑฺเฑนฺตสฺส เนว ตํ อตฺตโน โหติ, น ปเรสํ; เกวลํ ปฏิชคฺคนมตฺตเมว โหติ; เอวํ ปวตฺตปฏิสงฺขานวเสเนตฺถ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

ພາຍໃນຮ່າງກາຍ ບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າ 'ອັດຕາ' ຜູ້ເຮັດການຖ່າຍອຸຈະຣະແລະປັດສາວະເລີຍ, ແຕ່ການຖ່າຍອຸຈະຣະແລະປັດສາວະ ຍ່ອມມີຂຶ້ນໄດ້ ກໍເພາະການແຜ່ຊ່ານໄປແຫ່ງວາໂຍທາດ ອັນເກີດຈາກຄວາມໄຫວຕີງຂອງຈິດເທົ່ານັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ປຽບເໝືອນເມື່ອຝີແກ່ຈັດແລ້ວ, ນ້ຳໜອງແລະນ້ຳເລືອດຍ່ອມໄຫຼອອກມາເອງໂດຍບໍ່ໄດ້ຕັ້ງໃຈ ເພາະຝີແຕກ; ແລະປຽບເໝືອນນ້ຳຍ່ອມໄຫຼອອກມາເອງໂດຍບໍ່ໄດ້ຕັ້ງໃຈ ຈາກພາຊະນະໃສ່ນ້ຳທີ່ເຕັມລົ້ນ, ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ອຸຈະຣະແລະປັດສາວະທີ່ສະສົມໄວ້ໃນລະບົບຍ່ອຍອາຫານ ແລະກະເພາະປັດສາວະ ເມື່ອຖືກແຮງດັນແຫ່ງວາໂຍທາດບີບຄັ້ນແລ້ວ, ຍ່ອມໄຫຼອອກມາເອງ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ໄດ້ຕັ້ງໃຈກໍຕາມ. ກໍອຸຈະຣະແລະປັດສາວະນັ້ນ ທີ່ໄຫຼອອກມາຢ່າງນີ້ ບໍ່ແມ່ນຂອງຕົນເອງຂອງພິກຂຸນັ້ນ, ทັງບໍ່ແມ່ນຂອງຄົນອື່ນ, ມັນເປັນພຽງແຕ່ສິ່ງທີ່ຫຼັ່ງໄຫຼອອກມາຈາກຮ່າງກາຍເທົ່ານັ້ນ. ປຽບເໝືອນຫຍັງ? ປຽບເໝືອນເມື່ອບຸກຄົນຖິ້ມນ້ຳເກົ່າອອກຈາກກະບອກນ້ຳ, ນ້ຳນັ້ນບໍ່ແມ່ນຂອງຕົນເອງ, ທັງບໍ່ແມ່ນຂອງຄົນອື່ນ, ມັນເປັນພຽງແຕ່ການທຳຄວາມສະອາດກະບອກນ້ຳເທົ່ານັ້ນ; ພຶງຊາບ 'ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ' ໃນການຖ່າຍນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາຄວາມເປັນໄປຢ່າງນີ້ແລ.

คตาทีสุ คเตติ คมเน. ฐิเตติ ฐาเน. นิสินฺเนติ นิสชฺชาย. สุตฺเตติ สยเน. ชาคริเตติ ชาครเณ. ภาสิเตติ กถเน. ตุณฺหีภาเวติ อกถเน. ‘‘คจฺฉนฺโต วา คจฺฉามีติ ปชานาติ, ฐิโต วา ฐิโตมฺหีติ ปชานาติ, นิสินฺโน วา นิสินฺโนมฺหีติ ปชานาติ, สยาโน วา สยาโนมฺหีติ ปชานาตี’’ติ อิมสฺมิญฺหิ สุตฺเต อทฺธานอิริยาปถา กถิตา. ‘‘อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต อาโลกิเต วิโลกิเต สมิญฺชิเต ปสาริเต’’ติ อิมสฺมึ มชฺฌิมา. ‘‘คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต’’ติ อิธ ปน ขุทฺทกจุณฺณิยอิริยาปถา กถิตา. ตสฺมา เตสุปิ วุตฺตนเยเนว สมฺปชานการิตา เวทิตพฺพา.

ໃນຄຳວ່າ 'ຄະຕະ' (ການໄປ) ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ 'ຄະຕະ' ໝາຍເຖິງ ໃນການໄປ. ຄຳວ່າ 'ຖິຕະ' ໝາຍເຖິງ ໃນການຢືນ. ຄຳວ່າ 'ນິສິນນະ' ໝາຍເຖິງ ໃນການນັ່ງ. ຄຳວ່າ 'ສຸຕຕະ' ໝາຍເຖິງ ໃນການນອນ. ຄຳວ່າ 'ຊາຄະຣິຕະ' ໝາຍເຖິງ ໃນການຕື່ນ. ຄຳວ່າ 'ພາສິຕະ' ໝາຍເຖິງ ໃນການເວົ້າ. ຄຳວ່າ 'ຕຸນຫີພາວະ' ໝາຍເຖິງ ໃນການນິ່ງ. ເພາະວ່າ ໃນພະສູດນີ້ ຊົງສະແດງອິຣິຍາບົດໄລຍະຍາວ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເມື່ອເດີນໄປ ກໍຮູ້ຊັດວ່າ ເຮົາເດີນໄປ, ເມື່ອຢືນຢູ່ ກໍຮູ້ຊັດວ່າ ເຮົາຢືນຢູ່, ເມື່ອນັ່ງຢູ່ ກໍຮູ້ຊັດວ່າ ເຮົານັ່ງຢູ່, ເມື່ອນອນຢູ່ ກໍຮູ້ຊັດວ່າ ເຮົານອນຢູ່'. ໃນພາກ 'ເມື່ອກ້າວໄປ ຂ້າງໜ້າ ແລະຖອຍຫຼັງ, ເມື່ອແລເບິ່ງ ແລະຫຼຽວເບິ່ງ, ເມື່ອຄູ້ເຂົ້າ ແລະຢຽດອອກ' ນີ້ ຊົງສະແດງອິຣິຍາບົດໄລຍະປານກາງ. ແຕ່ໃນພາກ 'ໃນການໄປ, ການຢືນ, ການນັ່ງ, ການນອນ, ການຕື່ນ' ນີ້ ຊົງສະແດງອິຣິຍາບົດຍ່ອຍໆ. ເພາະສະນັ້ນ, ເຖິງແມ່ນໃນອິຣິຍາບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍພຶງຊາບຄວາມເປັນຜູ້ກະທຳຄວາມຮູ້ຕົວ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ.

ติปิฏกมหาสิวตฺเถโร ปนาห – โย จิรํ คนฺตฺวา วา จงฺกมิตฺวา วา อปรภาเค ฐิโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘จงฺกมนกาเล ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ. อยํ คเต สมฺปชานการี นาม.

ສ່ວນພະຕິປິຕະກະມະຫາສີວະເຖຣະ ກ່າວວ່າ: ບຸກຄົນໃດ ເດີນທາງໄປ ຫຼື ເດີນຈົງກົມເປັນເວລາດົນ ແລ້ວຢືນຢູ່ ໃນເວລາຕໍ່ມາ ກໍພິຈາລະນາຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ຮູບທຳແລະນາມທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນໄປໃນເວລາເດີນຈົງກົມ ໄດ້ດັບໄປໃນເວລາເດີນຈົງກົມນັ້ນເອງ', ບຸກຄົນນີ້ ຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ກະທຳຄວາມຮູ້ຕົວໃນການໄປ.

โย สชฺฌายํ วา กโรนฺโต, ปญฺหํ วา วิสฺสชฺเชนฺโต, กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิกโรนฺโต จิรํ ฐตฺวา อปรภาเค นิสินฺโน อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘ฐิตกาเล ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ. อยํ ฐิเต สมฺปชานการี นาม.

ບຸກຄົນໃດ ສາທະຍາຍທຳຢູ່, ວິສັດຊະນາປັນຫາຢູ່ ຫຼື ມົນສິການກຳມະຖານຢູ່ ຢືນຢູ່ເປັນເວລາດົນ ແລ້ວນັ່ງລົງ ໃນເວລາຕໍ່ມາ ກໍພິຈາລະນາຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ຮູບທຳແລະນາມທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນໄປໃນເວລາຢືນ ໄດ້ດັບໄປໃນເວລາຢືນນັ້ນເອງ', ບຸກຄົນນີ້ ຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ກະທຳຄວາມຮູ້ຕົວໃນການຢືນ.

โย สชฺฌายาทิกรณวเสเนว จิรํ นิสีทิตฺวา อปรภาเค อุฏฺฐาย อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘นิสินฺนกาเล ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ. อยํ นิสินฺเน สมฺปชานการี นาม.

ບຸກຄົນໃດ ນັ່ງຢູ່ເປັນເວລາດົນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສາທະຍາຍທຳເປັນຕົ້ນ ແລ້ວລຸກຂຶ້ນ ໃນເວລາຕໍ່ມາ ກໍພິຈາລະນາຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ຮູບທຳແລະນາມທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນໄປໃນເວລານັ່ງ ໄດ້ດັບໄປໃນເວລານັ່ງນັ້ນເອງ', ບຸກຄົນນີ້ ຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ກະທຳความຮູ້ຕົວໃນການນັ່ງ.

โย ปน นิปนฺนโก สชฺฌายํ วา กโรนฺโต กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิกโรนฺโต นิทฺทํ โอกฺกมิตฺวา อปรภาเค อุฏฺฐาย อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘สยนกาเล ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ. อยํ สุตฺเต ชาคริเต จ สมฺปชานการี นาม. กิริยมยจิตฺตานญฺหิ อปฺปวตฺตนํ โสปฺปํ นาม, ปวตฺตนํ ชาคริตํ นาม.

ສ່ວນບຸກຄົນໃດ ນອນຢູ່ ສາທະຍາຍທຳຢູ່ ຫຼື ມົນສິການກຳມະຖານຢູ່ ແລ້ວຫຼັບໄປ ລຸກຂຶ້ນ ໃນເວລາຕໍ່ມາ ກໍພິຈາລະນາຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ຮູບທຳແລະນາມທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນໄປໃນເວລານອນ ໄດ້ດັບໄປໃນເວລານອນນັ້ນເອງ', ບຸກຄົນນີ້ ຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ກະທຳຄວາມຮູ້ຕົວໃນການນອນແລະການຕື່ນ. ເພາະວ່າ ຄວາມບໍ່ເປັນໄປແຫ່ງຈິດອັນເປັນໄປໃນກິຣິຍາ ຊື່ວ່າ ການນອນຫຼັບ, ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຈິດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ການຕື່ນ.

โย [Pg.182] ปน ภาสมาโน – ‘‘อยํ สทฺโท นาม โอฏฺเฐ จ ปฏิจฺจ, ทนฺเต จ ชิวฺหญฺจ ตาลุญฺจ ปฏิจฺจ, จิตฺตสฺส จ ตทนุรูปํ ปโยคํ ปฏิจฺจ ชายตี’’ติ สโต สมฺปชาโนว ภาสติ. จิรํ วา ปน กาลํ สชฺฌายํ วา กตฺวา, ธมฺมํ วา กเถตฺวา, กมฺมฏฺฐานํ วา ปวตฺเตตฺวา, ปญฺหํ วา วิสฺสชฺเชตฺวา, อปรภาเค ตุณฺหีภูโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘ภาสิตกาเล อุปฺปนฺนา รูปารูปธมฺมา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ. อยํ ภาสิเต สมฺปชานการี นาม.

ສ່ວນບຸກຄົນໃດ ເມື່ອເວົ້າຢູ່ ກໍມີສະຕິສັມປະຊັນຍະເວົ້າວ່າ: 'ສຽງນີ້ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ເພາະອາໄສຮີມສົບ, ອາໄສແແຂ້ວ, ອາໄສລີ້ນ, ອາໄສເພດານ ແລະອາໄສຄວາມພະຍາຍາມຂອງຈິດອັນສົມຄວນແກ່ສຽງນັ້ນ'. ຫຼືວ່າ ບຸກຄົນໃດ ສາທະຍາຍທຳ, ສະແດງທຳ, ຈະເລີນກຳມະຖານ ຫຼື ວິສັດຊະນາປັນຫາ ເປັນເວລາດົນ ແລ້ວນິ່ງຢູ່ ໃນເວລາຕໍ່ມາ ກໍພິຈາລະນາຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ຮູບທຳແລະນາມທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນເວລາເວົ້າ ໄດ້ດັບໄປໃນເວລາເວົ້ານັ້ນເອງ', ບຸກຄົນນີ້ ຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ກະທຳຄວາມຮູ້ຕົວໃນການເວົ້າ.

โย ตุณฺหีภูโต จิรํ ธมฺมํ วา กมฺมฏฺฐานํ วา มนสิกตฺวา อปรภาเค อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘ตุณฺหีภูตกาเล ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ. อุปาทารูปปฺปวตฺติยญฺหิ สติ ภาสติ นาม, อสติ ตุณฺหี ภวติ นามาติ. อยํ ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี นามาติ.

ບຸກຄົນໃດ ນິ່ງຢູ່ເປັນເວລາດົນ ມົນສິການທຳ ຫຼື ກຳມະຖານ ແລ້ວໃນເວລາຕໍ່ມາ ກໍພິຈາລະນາຢ່າງນີ້ວ່າ: 'ຮູບທຳແລະນາມທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນໄປໃນເວລານິ່ງ ໄດ້ດັບໄປໃນເວລານິ່ງນັ້ນເອງ'. ເພາະວ່າ ເມື່ອມີຄວາມເປັນໄປແຫ່ງອຸປາດາຍະຮູບ (ຄືສຽງ) ຊື່ວ່າ ການເວົ້າ, ເມື່ອບໍ່ມີ ຊື່ວ່າ ການນິ່ງ; ບຸກຄົນນີ້ ຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ກະທຳຄວາມຮູ້ຕົວໃນການນິ່ງ.

ตยิทํ มหาสิวตฺเถเรน วุตฺตํ อสมฺโมหธุรํ มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต อธิปฺเปตํ. อิมสฺมึ ปน สามญฺญผเล สพฺพมฺปิ จตุพฺพิธํ สมฺปชญฺญํ ลพฺภติ. ตสฺมา วุตฺตนเยเนว เจตฺถ จตุนฺนํ สมฺปชญฺญานํ วเสน สมฺปชานการิตา เวทิตพฺพา. สมฺปชานการีติ จ สพฺพปเทสุ สติสมฺปยุตฺตสฺเสว สมฺปชญฺญสฺส วเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโตติ เอตสฺส หิ ปทสฺส อยํ วิตฺถาโร. วิภงฺคปฺปกรเณ ปน – ‘‘สโต สมฺปชาโน อภิกฺกมติ, สโต สมฺปชาโน ปฏิกฺกมตี’’ติ เอวํ เอตานิ ปทานิ วิภตฺตาเนว. เอวํ, โข มหาราชาติ เอวํ สติสมฺปยุตฺตสฺส สมฺปชญฺญสฺส วเสน อภิกฺกมาทีนิ ปวตฺเตนฺโต สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต นาม โหตีติ อตฺโถ.

ຄຳນັ້ນ ທີ່ພະມະຫາສີວະເຖຣະກ່າວໄວ້ ໂດຍມີອະສັມໂມຫະເປັນປະທານ ເປັນສິ່ງທີ່ປະສົງເອົາໃນມະຫາສະຕິປັດຖານະສູດ. ແຕ່ໃນສາມັນຍະຜົນສູດນີ້ ຍ່ອມໄດ້ສັມປະຊັນຍະທັງ ໔ ປະການທັງໝົດ. ເພາະສະນັ້ນ, ເຖິງແມ່ນໃນອິຣິຍາບົດເຫຼົ່ານີ້ ກໍພຶງຊາບຄວາມເປັນຜູ້ກະທຳຄວາມຮູ້ຕົວ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັມປະຊັນຍະທັງ ໔ ປະການ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ. ແລະໃນບົດທັງປວງ ຄຳວ່າ 'ຜູ້ກະທຳຄວາມຮູ້ຕົວ' (ສັມປະຊານະກາຣີ) ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັມປະຊັນຍະທີ່ປະກອບດ້ວຍສະຕິເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ນີ້ຄືຄຳອະທິບາຍຂະຫຍາຍຄວາມແຫ່ງບົດວ່າ 'ຜູ້ປະກອບດ້ວຍສະຕິແລະສັມປະຊັນຍະ'. ສ່ວນໃນຄຳພີວິພັງ ຊົງຈຳແນກບົດເຫຼົ່ານີ້ໄວ້ວ່າ 'ມີສະຕິຮູ້ຕົວ ກ້າວໄປຂ້າງໜ້າ, ມີສະຕິຮູ້ຕົວ ຖອຍຫຼັງ' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'ຢ່າງນີ້ແລ ມະຫາຣາດ' ໝາຍຄວາມວ່າ ພິກຂຸຜູ້ເຮັດການກ້າວໄປຂ້າງໜ້າເປັນຕົ້ນ ໃຫ້ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັມປະຊັນຍະທີ່ປະກອບດ້ວຍສະຕິຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ປະກອບດ້ວຍສະຕິແລະສັມປະຊັນຍະ.

สนฺโตสกถา

ຄຳອະທິບາຍເລື່ອງຄວາມສັນໂດດ

๒๑๕. อิธ, มหาราช, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ เอตฺถ สนฺตุฏฺโฐติ อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคโต. โส ปเนส สนฺโตโส ทฺวาทสวิโธ โหติ, เสยฺยถิทํ – จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส, ยถาพลสนฺโตโส, ยถาสารุปฺปสนฺโตโสติ ติวิโธ. เอวํ ปิณฺฑปาตาทีสุ. ตสฺสายํ ปเภทวณฺณนา –

໒໑໕. ໃນບົດວ່າ 'ມະຫາຣາດ, ພິກຂຸໃນທຳມະວິນັຍນີ້ ເປັນຜູ້ສັນໂດດ' ນີ້, ຄຳວ່າ 'ສັນຕຸດໂຖ' (ຜູ້ສັນໂດດ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມສັນໂດດໃນປັດໄຈຕາມມີຕາມໄດ້. ກໍຄວາມສັນໂດດນັ້ນ ມີ ໑໒ ປະການ ຄື: ໃນຈີວອນ ມີ ໓ ປະການ ຄື: ຍະຖາລາພະສັນໂດດ (ຍິນດີຕາມທີ່ໄດ້), ຍະຖາພະລະສັນໂດດ (ຍິນດີຕາມກຳລັງ) ແລະຍະຖາສາຣຸບປະສັນໂດດ (ຍິນດີຕາມສົມຄວນ). ໃນບິນທະບາດເປັນຕົ້ນ ກໍມີຢ່າງລະ ໓ ປະການ ເຊັ່ນດຽວກັນ. ນີ້ຄືຄຳອະທິບາຍຈຳແນກປະເພດແຫ່ງຄວາມສັນໂດດນັ້ນ:

อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ลภติ, สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา. โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหติ. อยมสฺส จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส. อถ ปน ปกติทุพฺพโล วา โหติ, อาพาธชราภิภูโต [Pg.183] วา, ครุจีวรํ ปารุปนฺโต กิลมติ. โส สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส จีวเร ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ปณีตปจฺจยลาภี โหติ. โส ปตฺตจีวราทีนํ อญฺญตรํ มหคฺฆปตฺตจีวรํ พหูนิ วา ปน ปตฺตจีวรานิ ลภิตฺวา อิทํ เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ, อิทํ พหุสฺสุตานํ อนุรูปํ, อิทํ คิลานานํ, อิทํ อปฺปลาภีนํ โหตูติ ทตฺวา เตสํ ปุราณจีวรํ วา คเหตฺวา สงฺการกูฏาทิโต วา นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา เตหิ สงฺฆาฏึ กตฺวา ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส จีวเร ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ໃນພຣະສາສະໜານີ້ ພຣະພິກຂຸໄດ້ຮັບຈີວອນ ດີກໍຕາມ ບໍ່ດີກໍຕາມ. ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ຍ່ອມຍັງຊີວິດໃຫ້ເປັນໄປດ້ວຍຈີວອນນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ປາດຖະໜາຈີວອນອື່ນ, ແມ່ນໄດ້ຮັບອີກ ກໍບໍ່ຮັບເອົາ. ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສັນໂດດຕາມມີຕາມໄດ້ ໃນຈີວອນ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ. ແຕ່ຫາກວ່າ ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ເປັນຜູ້ມີກຳລັງກາຍອ່ອນແອໂດຍປົກກະຕິ ຫຼື ຖືກພະຍາດແລະຄວາມແກ່ຄອບງຳ, ເມື່ອຫົ່ມຈີວອນທີ່ໜັກ ຍ່ອມລຳບາກ. ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ແລກປ່ຽນຈີວອນນັ້ນກັບພຣະພິກຂຸຜູ້ມີພາກສ່ວນສະເໝີກັນ ແລ້ວ ຍັງຊີວິດໃຫ້ເປັນໄປດ້ວຍຈີວອນທີ່ເບົາ ກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ສັນໂດດຢູ່. ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສັນໂດດຕາມກຳລັງ ໃນຈີວອນ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ. ພຣະພິກຂຸອີກຮູບໜຶ່ງ ເປັນຜູ້ມັກໄດ້ປັດໄຈອັນປະນີດ. ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ໄດ້ຮັບບາດແລະຈີວອນອັນມີຄ່າຫຼາຍ ຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ໃນບັນດາບາດແລະຈີວອນເປັນຕົ້ນ ຫຼື ໄດ້ຮັບບາດແລະຈີວອນເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ແລ້ວຄິດວ່າ \"ບາດແລະຈີວອນນີ້ ຄວນແກ່ພຣະເຖຣະຜູ້ບວດດົນ, ນີ້ຄວນແກ່ຜູ້ເປັນພະຫູສູດ, ນີ້ຄວນແກ່ພຣະພິກຂຸໄຂ້, ນີ້ຄວນແກ່ພຣະພິກຂຸຜູ້ມີລາບນ້ອຍ\" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວໃຫ້ໄປ, ຮັບເອົາຈີວອນເກົ່າຂອງພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນມາ ຫຼື ເກັບເອົາເສດຜ້າເກົ່າໆ ຈາກກອງຂີ້ເຫຍື້ອເປັນຕົ້ນ ແລ້ວເຮັດເປັນຜ້າສັງຄາຕິຊົງໄວ້ ກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ສັນໂດດຢູ່. ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສັນໂດດຕາມຄວາມສົມຄວນ ໃນຈີວອນ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ.

อิธ ปน ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหติ. อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน อตฺตโน ปกติวิรุทฺธํ วา พฺยาธิวิรุทฺธํ วา ปิณฺฑปาตํ ลภติ, เยนสฺส ปริภุตฺเตน อผาสุ โหติ. โส สภาคสฺส ภิกฺขุโน ตํ ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต สปฺปายโภชนํ ภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาพลสนฺโตโส. อปโร พหุํ ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ลภติ. โส ตํ จีวรํ วิย เถรจิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภีคิลานานํ ทตฺวา เตสํ วา เสสกํ ปิณฺฑาย วา จริตฺวา มิสฺสกาหารํ ภุญฺชนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ສ່ວນໃນພຣະສາສະໜານີ້ ພຣະພິກຂຸໄດ້ຮັບບິນທະບາດ ເສົ້າໝອງກໍຕາມ ປະນີດກໍຕາມ, ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ຍ່ອມຍັງຊີວິດໃຫ້ເປັນໄປດ້ວຍບິນທະບາດນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ປາດຖະໜາບິນທະບາດອື່ນ, ແມ່ນໄດ້ຮັບອີກ ກໍບໍ່ຮັບເອົາ. ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສັນໂດດຕາມມີຕາມໄດ້ ໃນບິນທະບາດ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ. ສ່ວນພຣະພິກຂຸໃດ ໄດ້ຮັບບິນທະບາດທີ່ສະແລງແກ່ຕົນໂດຍປົກກະຕິ ຫຼື ສະແລງແກ່ພະຍາດ, ເຊິ່ງເມື່ອພຣະພິກຂຸນັ້ນສັນແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ສະບາຍ. ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ມອບບິນທະບາດນັ້ນໃຫ້ແກ່ພຣະພິກຂຸຜູ້ມີພາກສ່ວນສະເໝີກັນ ແລ້ວຮັບເອົາອາຫານອັນເປັນທີ່ສະບາຍຈາກມືຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນມາສັນ ຍັງບຳເພັນສະມະນະທຳຢູ່ ກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ສັນໂດດຢູ່. ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສັນໂດດຕາມກຳລັງ ໃນບິນທະບາດ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ. ພຣະພິກຂຸອີກຮູບໜຶ່ງ ໄດ້ຮັບບິນທະບາດອັນປະນີດເປັນຈຳນວນຫຼາຍ. ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ມອບບິນທະບາດນັ້ນໃຫ້ແກ່ພຣະເຖຣະຜູ້ບວດດົນ, ຜູ້ເປັນພະຫູສູດ, ຜູ້ມີລາບນ້ອຍ ແລະ ຜູ້ໄຂ້ ເໝືອນດັ່ງໃນເລື່ອງຈີວອນນັ້ນ ແລ້ວສັນອາຫານທີ່ເຫຼືອຂອງພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ຫຼື ທ່ຽວບິນທະບາດສັນອາຫານທີ່ປົນເປກັນ ກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ສັນໂດດຢູ່. ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສັນໂດດຕາມຄວາມສົມຄວນ ໃນບິນທະບາດ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ.

อิธ ปน ภิกฺขุ เสนาสนํ ลภติ, มนาปํ วา อมนาปํ วา, โส เตน เนว โสมนสฺสํ, น โทมนสฺสํ อุปฺปาเทติ; อนฺตมโส ติณสนฺถารเกนปิ ยถาลทฺเธเนว ตุสฺสติ. อยมสฺส เสนาสเน ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน อตฺตโน ปกติวิรุทฺธํ วา พฺยาธิวิรุทฺธํ วา เสนาสนํ ลภติ, ยตฺถสฺส วสโต อผาสุ โหติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส สนฺตเก สปฺปายเสนาสเน วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส เสนาสเน ยถาพลสนฺโตโส.

ສ່ວນໃນພຣະສາສະໜານີ້ ພຣະພິກຂຸໄດ້ຮັບເສນາສະນະ ທີ່ເພິ່ງພໍໃຈກໍຕາມ ບໍ່ເພິ່ງພໍໃຈກໍຕາມ, ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ຍັງຄວາມໂສມະນັດ ຫຼື ຄວາມໂທມະນັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນເພາະເສນາສະນະນັ້ນ; ຍ່ອມຍິນດີດ້ວຍເສນາສະນະຕາມທີ່ໄດ້ ແມ່ນແຕ່ເຄື່ອງປູລາດດ້ວຍຫຍ້າ. ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສັນໂດດຕາມມີຕາມໄດ້ ໃນເສນາສະນະ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ. ສ່ວນພຣະພິກຂຸໃດ ໄດ້ຮັບເສນາສະນະທີ່ສະແລງແກ່ຕົນໂດຍປົກກະຕິ ຫຼື ສະແລງແກ່ພະຍາດ, ເຊິ່ງເມື່ອພຣະພິກຂຸນັ້ນຢູ່ອາໄສແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ສະບາຍ, ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ມອບເສນາສະນະນັ້ນໃຫ້ແກ່ພຣະພິກຂຸຜູ້ມີພາກສ່ວນສະເໝີກັນ ແລ້ວຢູ່ອາໄສໃນເສນາສະນະອັນເປັນທີ່ສະບາຍ ເຊິ່ງເປັນຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ ກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ສັນໂດດຢູ່. ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສັນໂດດຕາມກຳລັງ ໃນເສນາສະນະ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ.

อปโร มหาปุญฺโญ เลณมณฺฑปกูฏาคาราทีนิ พหูนิ ปณีตเสนาสนานิ ลภติ. โส ตานิ จีวรํ วิย เถรจิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภีคิลานานํ ทตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส [Pg.184] เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. โยปิ – ‘‘อุตฺตมเสนาสนํ นาม ปมาทฏฺฐานํ, ตตฺถ นิสินฺนสฺส ถินมิทฺธํ โอกฺกมติ, นิทฺทาภิภูตสฺส ปุน ปฏิพุชฺฌโต กามวิตกฺกา ปาตุภวนฺตี’’ติ ปฏิสญฺจิกฺขิตฺวา ตาทิสํ เสนาสนํ ปตฺตมฺปิ น สมฺปฏิจฺฉติ. โส ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อพฺโภกาสรุกฺขมูลาทีสุ วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมฺปิสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ພຣະພິກຂຸອີກຮູບໜຶ່ງ ເປັນຜູ້ມີບຸນຫຼາຍ ໄດ້ຮັບເສນາສະນະອັນປະນີດເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ມີຖ້ຳ, ມົນທົບ ແລະ ປາສາດຍອດເປັນຕົ້ນ. ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ມອບເສນາສະນະເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ແກ່ພຣະເຖຣະຜູ້ບວດດົນ, ຜູ້ເປັນພະຫູສູດ, ຜູ້ມີລາບນ້ອຍ ແລະ ຜູ້ໄຂ້ ເໝືອນດັ່ງໃນເລື່ອງຈີວອນນັ້ນ ແລ້ວຢູ່ອາໄສໃນສະຖານທີ່ໃດໜຶ່ງ ກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ສັນໂດດຢູ່. ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສັນໂດດຕາມຄວາມສົມຄວນ ໃນເສນາສະນະ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ. ແມ່ນແຕ່ພຣະພິກຂຸໃດ ພິຈາລະນາເຫັນວ່າ \"ເສນາສະນະອັນດີເລີດ ຊື່ວ່າເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມປະມາດ, ເມື່ອພຣະພິກຂຸນັ່ງຢູ່ໃນເສນາສະນະນັ້ນ ຖີນາມິດທະ ຍ່ອມຄອບງຳ, ເມື່ອຖືກຄວາມຫຼັບຄອບງຳແລ້ວ ຕື່ນຂຶ້ນມາອີກ ກາມະວິດຕົກທັງຫຼາຍ ຍ່ອມປາກົດຂຶ້ນ\" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວບໍ່ຮັບເອົາເສນາສະນະເຊັ່ນນັ້ນ ແມ່ນວ່າຈະໄດ້ຮັບກໍຕາມ. ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ປະຕິເສດເສນາສະນະນັ້ນ ແລ້ວຢູ່ອາໄສໃນທີ່ແຈ້ງ ຫຼື ຄົນໄມ້ເປັນຕົ້ນ ກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ສັນໂດດຢູ່. ນີ້ກໍຊື່ວ່າ ຄວາມສັນໂດດຕາມຄວາມສົມຄວນ ໃນເສນາສະນະ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ.

อิธ ปน ภิกฺขุ เภสชฺชํ ลภติ, ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส ยํ ลภติ, เตเนว ตุสฺสติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน เตเลน อตฺถิโก ผาณิตํ ลภติ. โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต เตลํ คเหตฺวา อญฺญเทว วา ปริเยสิตฺวา เภสชฺชํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาพลสนฺโตโส.

ສ່ວນໃນພຣະສາສະໜານີ້ ພຣະພິກຂຸໄດ້ຮັບຄิລານະປັດໄຈ ເສົ້າໝອງກໍຕາມ ປະນີດກໍຕາມ, ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ໄດ້ຮັບສິ່ງໃດ ກໍຍິນດີດ້ວຍສິ່ງນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ປາດຖະໜາຢາອື່ນ, ແມ່ນໄດ້ຮັບອີກ ກໍບໍ່ຮັບເອົາ. ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສັນໂດດຕາມມີຕາມໄດ້ ໃນຄິລານະປັດໄຈ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ. ສ່ວນພຣະພິກຂຸໃດ ຕ້ອງການນ້ຳມັນ ແຕ່ໄດ້ຮັບນ້ຳອ້ອຍ, ພຣະພິກkhຸນັ້ນ ມອບນ້ຳອ້ອຍນັ້ນໃຫ້ແກ່ພຣະພິກຂຸຜູ້ມີພາກສ່ວນສະເໝີກັນ ແລ້ວຮັບເອົານ້ຳມັນຈາກມືຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ ຫຼື ສະແຫວງຫານ້ຳມັນອື່ນມາເຮັດເປັນຢາ ກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ສັນໂດດຢູ່. ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສັນໂດດຕາມກຳລັງ ໃນຄິລານະປັດໄຈ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ.

อปโร มหาปุญฺโญ พหุํ เตลมธุผาณิตาทิปณีตเภสชฺชํ ลภติ. โส ตํ จีวรํ วิย เถรจิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภีคิลานานํ ทตฺวา เตสํ อาภเตน เยน เกนจิ ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. โย ปน เอกสฺมึ ภาชเน มุตฺตหรีฏกํ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ จตุมธุรํ – ‘‘คณฺหาหิ, ภนฺเต, ยทิจฺฉสี’’ติ วุจฺจมาโน สจสฺส เตสุ อญฺญตเรนปิ โรโค วูปสมฺมติ, อถ มุตฺตหรีฏกํ นาม พุทฺธาทีหิ วณฺณิตนฺติ จตุมธุรํ ปฏิกฺขิปิตฺวา มุตฺตหรีฏเกเนว เภสชฺชํ กโรนฺโต ปรมสนฺตุฏฺโฐว โหติ. อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

ພຣະພິກຂຸອີກຮູບໜຶ່ງ ເປັນຜູ້ມີບຸນຫຼາຍ ໄດ້ຮັບຢາອັນປະນີດເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ມີນ້ຳມັນ, ນ້ຳເຜິ້ງ ແລະ ນ້ຳອ້ອຍເປັນຕົ້ນ. ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ມອບຢານັ້ນໃຫ້ແກ່ພຣະເຖຣະຜູ້ບວດດົນ, ຜູ້ເປັນພະຫູສູດ, ຜູ້ມີລາບນ້ອຍ ແລະ ຜູ້ໄຂ້ ເໝືອນດັ່ງໃນເລື່ອງຈີວອນນັ້ນ ແລ້ວປະຄອງຊີວິດຢູ່ດ້ວຍຢາຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ທີ່ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນນຳມາຖວາຍ ກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ສັນໂດດຢູ່. ສ່ວນພຣະພິກຂຸໃດ ເມື່ອມີຜູ້ໃສ່ໝາກສະມໍດອງດ້ວຍນ້ຳມູດໄວ້ໃນພາຊະນະໜຶ່ງ ແລະ ໃສ່ຈະຕຸມະທຸຣະໄວ້ໃນພາຊະນະໜຶ່ງ ແລ້ວຮຽນວ່າ \"ຂ້ານ້ອຍ ທ່ານອາຈານ ປາດຖະໜາສິ່ງໃດ ກໍຂໍຈົ່ງຮັບເອົາສິ່ງນັ້ນເຖີດ\" ດັ່ງນີ້, ຫາກວ່າໂລກຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ ຈະສະຫງົບລະງັບໄດ້ດ້ວຍຢາຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນສອງຢ່າງນັ້ນ, ແຕ່ພຣະພິກຂຸນັ້ນພິຈາລະນາວ່າ \"ໝາກສະມໍດອງດ້ວຍນ້ຳມູດນີ້ ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ຊົງສັນເສີນແລ້ວ\" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວປະຕິເສດຈະຕຸມະທຸຣະ ເຮັດຢາດ້ວຍໝາກສະມໍດອງດ້ວຍນ້ຳມູດນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ມີຄວາມສັນໂດດຢ່າງຍິ່ງ. ນີ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສັນໂດດຕາມຄວາມສົມຄວນ ໃນຄິລານະປັດໄຈ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ.

อิมินา ปน ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน อฏฺฐ ปริกฺขารา วฏฺฏนฺติ. ตีณิ จีวรานิ, ปตฺโต, ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนวาสิ, เอกา สูจิ, กายพนฺธนํ ปริสฺสาวนนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

ກໍແລ້ວ ບໍລິຂານ 8 ຢ່າງ ຍ່ອມຄວນແກ່ພຣະພິກຂຸຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມສັນໂດດໃນປັດໄຈຕາມມີຕາມໄດ້ 12 ປະການນີ້. ບໍລິຂານ 8 ຢ່າງນັ້ນຄື: ໄຕຈີວອນ, ບາດ, ມີດຕັດໄມ້ສີຟັນ, ເຂັມເຫຼັ້ມໜຶ່ງ, ປະຄົດແອວ ແລະ ເຄື່ອງຕອງນ້ຳ. ຄຳນີ້ສົມກັບທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘ติจีวรญฺจ ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ;

ปริสฺสาวเนน อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ.

\"ໄຕຈີວອນ, ບາດ, ມີດ, ເຂັມ, ປະຄົດແອວ ແລະ ເຄື່ອງຕອງນ້ຳ, ທັງ 8 ປະການນີ້ ເປັນບໍລິຂານ ຂອງພຣະພິກຂຸຜູ້ປະກອບຄວາມພຽນ.\"

เต สพฺเพ กายปริหาริกาปิ โหนฺติ กุจฺฉิปริหาริกาปิ. กถํ? ติจีวรํ ตาว นิวาเสตฺวา จ ปารุปิตฺวา จ วิจรณกาเล กายํ ปริหรติ, โปเสตีติ กายปริหาริกํ โหติ. จีวรกณฺเณน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา [Pg.185] ปิวนกาเล ขาทิตพฺพผลาผลคหณกาเล จ กุจฺฉึ ปริหรติ; โปเสตีติ กุจฺฉิปริหาริกํ โหติ.

ບໍລິຂານທັງໝົດນັ້ນ ເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານກາຍກໍມີ ເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານທ້ອງກໍມີ. ເປັນແນວໃດ? ຄື: ໄຕຈີວອນ ກ່ອນອື່ນ ເມື່ອພຣະພິກຂຸນຸ່ງແລະຫົ່ມທ່ຽວໄປ ຍ່ອມບໍລິຫານກາຍ ຍ່ອມລ້ຽງກາຍ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານກາຍ. ເມື່ອພຣະພິກຂຸໃຊ້ຊາຍຈີວອນຕອງນ້ຳດື່ມ ແລະ ໃນເວລາຮັບເອົາໝາກໄມ້ນ້ອຍໃຫຍ່ທີ່ຄວນခົບສັນ ຍ່ອມບໍລິຫານທ້ອງ ຍ່ອມລ້ຽງທ້ອງ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານທ້ອງ.

ปตฺโตปิ เตน อุทกํ อุทฺธริตฺวา นฺหานกาเล กุฏิปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริโก โหติ. อาหารํ คเหตฺวา ภุญฺชนกาเล กุจฺฉิปริหาริโก.

ແມ່ນແຕ່ບາດ ກໍເໝືອນກັນ, ເມື່ອພຣະພິກຂຸໃຊ້ບາດນັ້ນຕັກນ້ຳອາບ ແລະ ໃນເວລາປັດກວາດເສນາສະນະ ຍ່ອມເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານກາຍ. ໃນເວລາຮັບອາຫານມາສັນ ຍ່ອມເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານທ້ອງ.

วาสิปิ ตาย ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนกาเล มญฺจปีฐานํ องฺคปาทจีวรกุฏิทณฺฑกสชฺชนกาเล จ กายปริหาริกา โหติ. อุจฺฉุเฉทนนาฬิเกราทิตจฺฉนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา.

ມີດ ກໍເໝືອນກັນ, ເມື່ອພຣະພິກຂຸໃຊ້ມີດນັ້ນຕັດໄມ້ສີຟັນ ແລະ ໃນເວລາຕົບແຕ່ງຕຽງ, ຕັ່ງ, ໄມ້ຮາວຈີວອນ ແລະ ໄມ້ກຸຕິ ຍ່ອມເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານກາຍ. ໃນເວລາຕັດອ້ອຍ ແລະ ປອກໝາກພ້າວເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານທ້ອງ.

สูจิปิ จีวรสิพฺพนกาเล กายปริหาริกา โหติ. ปูวํ วา ผลํ วา วิชฺฌิตฺวา ขาทนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา.

ເຂັມ ກໍເໝືອນກັນ, ໃນເວລາຫຍິບຈີວອນ ຍ່ອມເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານກາຍ. ໃນເວລາສຽບເຂົ້າໜົມ ຫຼື ໝາກໄມ້ສັນ ຍ່ອມເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານທ້ອງ.

กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา วิจรณกาเล กายปริหาริกํ. อุจฺฉุอาทีนิ พนฺธิตฺวา คหณกาเล กุจฺฉิปริหาริกํ.

ປະຄົດແອວ ເມື່ອພຣະພິກຂຸມັດແລ້ວທ່ຽວໄປ ຍ່ອມເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານກາຍ. ໃນເວລາຜູກມັດອ้อยເປັນຕົ້ນຖືເອົາໄປ ຍ່ອມເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານທ້ອງ.

ปริสฺสาวนํ เตน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา นฺหานกาเล, เสนาสนปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริกํ. ปานียํ ปริสฺสาวนกาเล, เตเนว ติลตณฺฑุลปุถุกาทีนิ คเหตฺวา ขาทนกาเล จ กุจฺฉิปริหาริยํ. อยํ ตาว อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส ปริกฺขารมตฺตา. นวปริกฺขาริกสฺส ปน เสยฺยํ ปวิสนฺตสฺส ตตฺรฏฺฐกํ ปจฺจตฺถรณํ วา กุญฺจิกา วา วฏฺฏติ. ทสปริกฺขาริกสฺส นิสีทนํ วา จมฺมขณฺฑํ วา วฏฺฏติ. เอกาทสปริกฺขาริกสฺส ปน กตฺตรยฏฺฐิ วา เตลนาฬิกา วา วฏฺฏติ. ทฺวาทสปริกฺขาริกสฺส ฉตฺตํ วา อุปาหนํ วา วฏฺฏติ. เอเตสุ จ อฏฺฐปริกฺขาริโกว สนฺตุฏฺโฐ, อิตเร อสนฺตุฏฺฐา มหิจฺฉา มหาภาราติ น วตฺตพฺพา. เอเตปิ หิ อปฺปิจฺฉาว สนฺตุฏฺฐาว สุภราว สลฺลหุกวุตฺติโนว. ภควา ปน น ยิมํ สุตฺตํ เตสํ วเสน กเถสิ, อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส วเสน กเถสิ. โส หิ ขุทฺทกวาสิญฺจ สูจิญฺจ ปริสฺสาวเน ปกฺขิปิตฺวา ปตฺตสฺส อนฺโต ฐเปตฺวา ปตฺตํ อํสกูเฏ ลคฺเคตฺวา ติจีวรํ กายปฏิพทฺธํ กตฺวา เยนิจฺฉกํ สุขํ ปกฺกมติ. ปฏินิวตฺเตตฺวา คเหตพฺพํ นามสฺส น โหติ. อิติ [Pg.186] อิมสฺส ภิกฺขุโน สลฺลหุกวุตฺติตํ ทสฺเสนฺโต ภควา – ‘‘สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กายปริหาริเกนาติ กายปริหรณมตฺตเกน. กุจฺฉิปริหาริเกนาติ กุจฺฉิปริหรณมตฺตเกน. สมาทาเยว ปกฺกมตีติ อฏฺฐปริกฺขารมตฺตกํ สพฺพํ คเหตฺวาว กายปฏิพทฺธํ กตฺวาว คจฺฉติ. ‘‘มม วิหาโร ปริเวณํ อุปฏฺฐาโก’’ติ อาสงฺโค วา พนฺโธ วา น โหติ. โส ชิยา มุตฺโต สโร วิย, ยูถา อปกฺกนฺโต มทหตฺถี วิย จ อิจฺฉิติจฺฉิตํ เสนาสนํ วนสณฺฑํ รุกฺขมูลํ วนปพฺภารํ ปริภุญฺชนฺโต เอโกว ติฏฺฐติ, เอโกว นิสีทติ. สพฺพิริยาปเถสุ เอโกว อทุติโย.

ເຄື່ອງຕອງນ້ຳ ເມື່ອພຣະພິກຂຸໃຊ້ຕອງນ້ຳອາບ ແລະ ໃນເວລາປັດກວາດເສນາສະນະ ຍ່ອມເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານກາຍ. ໃນເວລາຕອງນ້ຳດື່ມ ແລະ ໃນເວລາໃຊ້ເຄື່ອງຕອງນ້ຳນັ້ນຫໍ່ເອົາງາ, ເຂົ້າສານ ແລະ ເຂົ້າເມົ່າເປັນຕົ້ນມາຂົບສັນ ຍ່ອມເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານທ້ອງ. ນີ້ຄືປະມານບໍລິຂານຂອງພຣະພິກຂຸຜູ້ມີບໍລິຂານ 8 ກ່ອນ. ສ່ວນພຣະພິກຂຸຜູ້ມີບໍລິຂານ 9 ເມື່ອຈະເຂົ້າສູ່ທີ່ນອນ ຍ່ອມຄວນໄດ້ຜ້າປູລາດທີ່ລາດໄວ້ໃນທີ່ນອນນັ້ນ ຫຼື ລູກກະແຈ. ພຣະພິກຂຸຜູ້ມີບໍລິຂານ 10 ຍ່ອມຄວນໄດ້ຜ້າປູນັ່ງ ຫຼື ແຜ່ນໜັງ. ສ່ວນພຣະພິກຂຸຜູ້ມີບໍລິຂານ 11 ຍ່ອມຄວນໄດ້ໄມ້ເທົ້າ ຫຼື ກະບອກນ້ຳມັນ. ພຣະພິກຂຸຜູ້ມີບໍລິຂານ 12 ຍ່ອມຄວນໄດ້ຄັນຮົ່ມ ຫຼື ເກີບ. ໃນບັນດາພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ \"ພຣະພິກຂຸຜູ້ມີບໍລິຂານ 8 ເທົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ສັນໂດດ, ສ່ວນພຣະພິກຂຸທີ່ເຫຼືອເປັນຜູ້ບໍ່ສັນໂດດ, ມີຄວາມມັກໃຫຍ່, ມີພາລະຫຼາຍ\" ດັ່ງນີ້. ເພາະວ່າ ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍເປັນຜູ້ມັກນ້ອຍ, ສັນໂດດ, ລ້ຽງງ່າຍ ແລະ ມີຄວາມເປັນຢູ່ເບົາສະບາຍຄືກັນ. ແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ບໍ່ໄດ້ຊົງສະແດງພຣະສູດນີ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຊົງສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະພິກຂຸຜູ້ມີບໍລິຂານ 8. ເພາະວ່າ ພຣະພິກຂຸຜູ້ມີບໍລິຂານ 8 ນັ້ນ ໃສ່ມີດນ້ອຍແລະເຂັມລົງໃນເຄື່ອງຕອງນ້ຳ ແລ້ວໃສ່ໄວ້ທາງໃນບາດ, ສະພາຍບາດໄວ້ທີ່ບ່າ, ເຮັດໄຕຈີວອນໃຫ້ຜູກຕິດກັບກາຍ ແລ້ວຫຼີກໄປສູ່ສະຖານທີ່ຕາມຄວາມປາດຖະໜາໄດ້ຢ່າງສະບາຍ. ສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງກັບມາເອົາອີກ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພຣະພິກຂຸນັ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມເປັນຢູ່ເບົາສະບາຍ ຂອງພຣະພິກຂຸນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ \"ເປັນຜູ້ສັນໂດດດ້ວຍຈີວອນອັນເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານກາຍ\". ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ \"ດ້ວຍຈີວອນອັນເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານກາຍ\" ຄື ພຽງແຕ່ເຄື່ອງບໍລິຫານກາຍເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ \"ດ້ວຍບິນທະບາດອັນເປັນເຄື່ອງບໍລິຫານທ້ອງ\" ຄື ພຽງແຕ່ເຄື່ອງບໍລິຫານທ້ອງເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ \"ຖືເອົາໄປເທົ່ານັ້ນແລ້ວຫຼີກໄປ\" ຄື ຖືເອົາບໍລິຂານທັງໝົດ ພຽງແຕ່ບໍລິຂານ 8 ເທົ່ານັ້ນ ໃຫ້ຜູກຕິດກັບກາຍແລ້ວໄປ. ຄວາມກັງວົນ ຫຼື ຄວາມຜູກພັນວ່າ \"ວິຫານຂອງເຮົາ, ບໍລິເວນຂອງເຮົາ, อຸປະຖາກຂອງເຮົາ\" ຍ່ອມບໍ່ມີ. ພຣະພິກຂຸນັ້ນ ເປັນເໝືອນລູກສອນທີ່ພົ້ນຈາກແລ່ງ ແລະ ເໝືອນຊ້າງຕົກມັນທີ່ຫຼີກອອກຈາກໂຂງ, ເມື່ອໃຊ້ສອຍເສນາສະນະ, ປ່າຊັດ, ຄົນໄມ້ ແລະ ຊອກເຂົາ ຕາມທີ່ຕົນປາດຖະໜາ ຍ່ອມຢືນຢູ່ຜູ້ດຽວ, ນັ່ງຢູ່ຜູ້ດຽວ, ເປັນຜູ້ດຽວ ບໍ່ມີເພື່ອນສອງ ໃນທຸກອິຣິຍາບົດ.

‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ,สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี,เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. (สุ. นิ. ๔๒);

\"ເປັນຜູ້ມີທິດທັງ 4, ບໍ່ມີຄວາມຄັດເຄືອງ, ຍິນດີດ້ວຍປັດໄຈຕາມມີຕາມໄດ້, ເປັນຜູ້ອົດທົນຕໍ່ອັນຕະລາຍທັງຫຼາຍ, ບໍ່ສະດຸ້ງຢ້ານ, ຄວນທ່ຽວໄປຜູ້ດຽວ ເໝືອນນໍແຮດ.\"

เอวํ วณฺณิตํ ขคฺควิสาณกปฺปตํ อาปชฺชติ.

ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ເໝືອນນໍແຮດ ຕາມທີ່ຊົງສັນເສີນໄວ້ຢ່າງນີ້.

อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต – ‘‘เสยฺยถาปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปกฺขี สกุโณติ ปกฺขยุตฺโต สกุโณ. เฑตีติ อุปฺปตติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – สกุณา นาม ‘‘อสุกสฺมึ ปเทเส รุกฺโข ปริปกฺกผโล’’ติ ญตฺวา นานาทิสาหิ อาคนฺตฺวา นขปตฺตตุณฺฑาทีหิ ตสฺส ผลานิ วิชฺฌนฺตา วิธุนนฺตา ขาทนฺติ. ‘อิทํ อชฺชตนาย, อิทํ สฺวาตนาย ภวิสฺสตี’ติ เตสํ น โหติ. ผเล ปน ขีเณ เนว รุกฺขสฺส อารกฺขํ ฐเปนฺติ, น ตตฺถ ปตฺตํ วา นขํ วา ตุณฺฑํ วา ฐเปนฺติ. อถ โข ตสฺมึ รุกฺเข อนเปกฺโข หุตฺวา, โย ยํ ทิสาภาคํ อิจฺฉติ, โส เตน สปตฺตภาโรว อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. เอวเมว อยํ ภิกฺขุ นิสฺสงฺโค นิรเปกฺโข เยน กามํ ปกฺกมติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมาทาเยว ปกฺกมตี’’ติ.

ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງຍົກອຸປະມາເພື່ອໃຫ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນສຳເລັດ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ \"seyyathāpi\". ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ \"pakkhī sakuṇo\" ຄື ນົກທີ່ມີປີກ. ຄຳວ່າ \"ḍeti\" ຄື ບິນໄປ. ສ່ວນເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນທີ່ນີ້ມີດັ່ງນີ້: ທຳມະດານົກທັງຫຼາຍ ຮູ້ວ່າ \"ຕົ້ນໄມ້ໃນສະຖານທີ່ຊື່ພຸ້ນ ມີໝາກສຸກດີແລ້ວ\" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວພາກັນມາຈາກທິດທ່າງຕ່າງໆ ໃຊ້ເລັບ, ປີກ ແລະ ສົບ ເຈາະ, ສັ່ນ ແລະ ຈິກກິນໝາກໄມ້ຂອງຕົ້ນໄມ້ນັ້ນ. ຄວາມຄິດຂອງນົກເຫຼົ່ານັ້ນວ່າ \"ໝາກໄມ້ນີ້ ຈະມີໄວ້ເພື່ອວັນນີ້, ໝາກໄມ້ນີ້ ຈະມີໄວ້ເພື່ອວັນອື່ນ\" ດັ່ງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ກໍເມື່ອໝາກໄມ້ໝົດແລ້ວ ນົກເຫຼົ່ານັ້ນກໍບໍ່ໄດ້ຕັ້ງການຮັກສາຕົ້ນໄມ້ນັ້ນໄວ້ເລີຍ, ບໍ່ໄດ້ລະປີກ, ເລັບ ຫຼື ສົບໄວ້ໃນຕົ້ນໄມ້ນັ້ນ. ທີ່ແທ້ແລ້ວ ນົກເຫຼົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມອາໄລໃນຕົ້ນໄມ້ນັ້ນ, ປາດຖະໜາຈະໄປສູ່ທິດທາງໃດ ກໍມີພຽງແຕ່ປີກຂອງຕົນເປັນພາລະ ບິນຫຼີກໄປສູ່ທິດທາງນັ້ນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນແລ້ວ ພຣະພິກຂຸນີ້ນັ້ນ ເປັນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມກ່ຽວເກາະ ບໍ່ມີຄວາມອາໄລ ປາດຖະໜາຈະຫຼີກໄປສູ່ທິດທາງໃດ ກໍຫຼີກໄປໄດ້ຕາມຄວາມປາດຖະໜາ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ \"samādāyeva pakkamati\".

นีวรณปฺปหานกถา

ອະທິບາຍເລື່ອງການລະນີວອນ

๒๑๖. โส [Pg.187] อิมินา จาติอาทินา กึ ทสฺเสติ? อรญฺญวาสสฺส ปจฺจยสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ยสฺส หิ อิเม จตฺตาโร ปจฺจยา นตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส น อิชฺฌติ. ติรจฺฉานคเตหิ วา วนจรเกหิ วา สทฺธึ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา – ‘‘กึ เอวรูปสฺส ปาปภิกฺขุโน อรญฺญวาเสนา’’ติ เภรวสทฺทํ สาเวนฺติ, หตฺเถหิ สีสํ ปหริตฺวา ปลายนาการํ กโรนฺติ. ‘‘อสุโก ภิกฺขุ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อิทญฺจิทญฺจ ปาปกมฺมํ อกาสี’’ติ อยโส ปตฺถรติ. ยสฺส ปเนเต จตฺตาโร ปจฺจยา อตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส อิชฺฌติ. โส หิ อตฺตโน สีลํ ปจฺจเวกฺขนฺโต กิญฺจิ กาฬกํ วา ติลกํ วา อปสฺสนฺโต ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ขยวยโต สมฺมสนฺโต อริยภูมึ โอกฺกมติ. อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา อตฺตมนา วณฺณํ ภณนฺติ. อิติสฺส อุทเก ปกฺขิตฺตเตลพินฺทุ วิย ยโส วิตฺถาริโก โหติ.

໒໑໖. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງຫຍັງດ້ວຍຄຳວ່າ "So iminā ca" ເປັນຕົ້ນນີ້? ຊົງສະແດງຄວາມພ້ອມພູນແຫ່ງປັດໄຈຂອງການຢູ່ປ່າ. ເພາະວ່າ ພິກຂຸໃດບໍ່ມີປັດໄຈ 4 ປະການນີ້, ການຢູ່ປ່າຂອງພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດຜົນ. ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ທີ່ຄວນກ່າວຕิຕຽນຮ່ວມກັບພວກສັດເດຍຣະສານ ຫຼື ພວກນາຍພານປ່າ. ເທວະດາທັງຫຼາຍຜູ້ສຖິດຢູ່ໃນປ່າ ຄິດວ່າ "ການຢູ່ປ່າຂອງພິກຂຸຜູ້ລາມົກມີສະພາບປານນີ້ ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງ?" ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ໄດ້ຍິນສຽງອັນໜ້າສະພຶງກົວ, ຕົບຫົວດ້ວຍມືທັງຫຼາຍ ແລະ ສະແດງອາການໃຫ້ຫຼົບໜີໄປ. ຊື່ສຽງອັນບໍ່ດີຍ່ອມຟຸ້ງຂະຈາຍໄປວ່າ "ພິກຂຸຊື່ນີ້ເຂົ້າໄປສູ່ປ່າແລ້ວ ໄດ້ເຮັດບາບກັມຊື່ນີ້ແລະຊື່ນີ້". ສ່ວນພິກຂຸໃດມີປັດໄຈ 4 ປະການນີ້, ການຢູ່ປ່າຂອງພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມສຳເລັດຜົນ. ເພາະວ່າ ພິກຂຸນັ້ນເມື່ອພິຈາລະນາສີລຂອງຕົນ ບໍ່ເຫັນຈຸດດ່າງພ້ອຍ ຫຼື ຈຸດໄຝຝ້າໃດໆ ຍ່ອມຍັງປີຕິໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ເມື່ອພິຈາລະນາປີຕິນັ້ນໂດຍຄວາມສິ້ນໄປແລະຄວາມເສື່ອມໄປ ຍ່ອມກ້າວລົງສູ່ອະລິຍະພູມ. ເທວະດາທັງຫຼາຍຜູ້ສຖິດຢູ່ໃນປ່າ ຍ່ອມມີໃຈຍິນດີກ່າວສັນເສີນຄຸນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ກຽດຕິຄຸນຂອງພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມແຜ່ຂະຈາຍໄປຢ່າງກວ້າງຂວາງ ປຽບເໝືອນຢົດນ້ຳມັນທີ່ຢົດລົງໃນນ້ຳ.

ตตฺถ วิวิตฺตนฺติ สุญฺญํ, อปฺปสทฺทํ, อปฺปนิคฺโฆสนฺติ อตฺโถ. เอตเทว หิ สนฺธาย วิภงฺเค – ‘‘วิวิตฺตนฺติ สนฺติเก เจปิ เสนาสนํ โหติ, ตญฺจ อนากิณฺณํ คหฏฺเฐหิ ปพฺพชิเตหิ. เตน ตํ วิวิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. เสติ เจว อาสติ จ เอตฺถาติ เสนาสนํ มญฺจปีฐาทีนเมตํ อธิวจนํ. เตนาห – ‘‘เสนาสนนฺติ มญฺโจปิ เสนาสนํ, ปีฐมฺปิ, ภิสิปิ, พิมฺโพหนมฺปิ, วิหาโรปิ, อฑฺฒโยโคปิ, ปาสาโทปิ, หมฺมิยมฺปิ, คุหาปิ, อฏฺโฏปิ, มาโฬปิ เลณมฺปิ, เวฬุคุมฺโพปิ, รุกฺขมูลมฺปิ, มณฺฑโปปิ, เสนาสนํ, ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺติ, สพฺพเมตํ เสนาสน’’นฺติ (วิภ. ๕๒๗).

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "vivittaṃ" (ສົງັດ) ມີອັຖວ່າ ວ່າງເປົ່າ, ມີສຽງເບົາ, ມີສຽງກຶກກ້ອງນ້ອຍ. ເພາະໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ມີສຽງນີ້ແລ້ວ, ໃນວິພັງ ຈຶ່ງຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ "ຄຳວ່າ vivittaṃ (ສົງັດ) ໄດ້ແກ່ ເສນາສະນະ ເຖິງແມ່ນວ່າຕັ້ງຢູ່ໃກ້ ແຕ່ເສນາສະນະນັ້ນກໍບໍ່ລະຄົນດ້ວຍຄຣຫັດແລະບັນພະຊິດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເສນາສະນະນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສົງັດ". ບ່ອນເປັນທີ່ນອນແລະເປັນທີ່ນັ່ງໃນເສນາສະນະນີ້ ຊື່ວ່າ ເສນາສະນະ, ຄຳນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງຕຽງ, ຕັ່ງ ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດວ່າ "ຄຳວ່າ ເສນາສະນະ ໄດ້ແກ່ ຕຽງກໍເປັນເສນາສະນະ, ຕັ່ງກໍເປັນເສນາສະນະ, ຟູກກໍເປັນເສນາສະນະ, ໝອນກໍເປັນເສນາສະນະ, ວິຫານກໍເປັນເສນາສະນະ, ອັດທະໂຍຄະກໍເປັນເສນາສະນະ, ປາສາດກໍເປັນເສນາສະນະ, ຫໍປຣາສາດໂລ້ນກໍເປັນເສນາສະນະ, ຖ້ຳກໍເປັນເສນາສະນະ, ຫໍຄອຍກໍເປັນເສນາສະນະ, ໂຮງຮ້ານກໍເປັນເສນາສະນະ, ຫຼົບຫຼີກກໍເປັນເສນາສະນະ, ກໍໄຜ່ກໍເປັນເສນາສະນະ, ໂຄນໄມ້ກໍເປັນເສນາສະນະ, ມົນທົບກໍເປັນເສນາສະນະ, ຫຼືວ່າ ພິກຂຸທັງຫຼາຍຍ່ອມຫຼີກເວັ້ນໄປໃນທີ່ໃດ, ທີ່ທັງໝົດນັ້ນກໍເປັນເສນາສະນະ".

อปิ จ – ‘‘วิหาโร อฑฺฒโยโค ปาสาโท หมฺมิยํ คุหา’’ติ อิทํ วิหารเสนาสนํ นาม. ‘‘มญฺโจ ปีฐํ ภิสิ พิมฺโพหน’’นฺติ อิทํ มญฺจปีฐเสนาสนํ นาม. ‘‘จิมิลิกา จมฺมขณฺโฑ ติณสนฺถาโร ปณฺณสนฺถาโร’’ติ อิทํ สนฺถตเสนาสนํ นาม. ‘‘ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตี’’ติ อิทํ โอกาสเสนาสนํ นามาติ. เอวํ จตุพฺพิธํ เสนาสนํ โหติ, ตํ สพฺพํ เสนาสนคฺคหเณน สงฺคหิตเมว.

ອີກປະການໜຶ່ງ, ເສນາສະນະຄື "ວິຫານ, ອັດທະໂຍຄະ, ປາສາດ, ຫໍປຣາສາດໂລ້ນ, ຖ້ຳ" ນີ້ ຊື່ວ່າ ວິຫາຣະເສນາສະນະ. ເສນາສະນະຄື "ຕຽງ, ຕັ່ງ, ຟູກ, ໝອນ" ນີ້ ຊື່ວ່າ ມັຍຈະປີຖະເສນາສະນະ. ເສນາສະນະຄື "ຜ້າປູ, ແຜ່ນໜັງ, ເຄື່ອງປູລາດດ້ວຍຫຍ້າ, ເຄື່ອງປູລາດດ້ວຍໃບໄມ້" ນີ້ ຊື່ວ່າ ສັນຖະຕະເສນາສະນະ. "ຫຼືວ່າ ພິກຂຸທັງຫຼາຍຍ່ອມຫຼີກເວັ້ນໄປໃນທີ່ໃດ" ນີ້ ຊື່ວ່າ ໂອກາສະເສນາສະນະ. ເສນາສະນະຍ່ອມມີ 4 ປະການຢ່າງນີ້, ເສນາສະນະທັງໝົດນັ້ນ ຍ່ອມຖືກສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍຄຳວ່າ ເສນາສະນະ ນັ້ນເອງ.

อิธ ปนสฺส สกุณสทิสสฺส จาตุทฺทิสสฺส ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกเสนาสนํ ทสฺเสนฺโต อรญฺญํ รุกฺขมูลนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อรญฺญนฺติ นิกฺขมิตฺวา [Pg.188] พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญนฺติ. อิทํ ภิกฺขุนีนํ วเสน อาคตํ. ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อิทํ ปน อิมสฺส ภิกฺขุโน อนุรูปํ. ตสฺส ลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค ธุตงฺคนิทฺเทเส วุตฺตํ. รุกฺขมูลนฺติ ยํ กิญฺจิ สนฺทจฺฉายํ วิวิตฺตรุกฺขมูลํ. ปพฺพตนฺติ เสลํ. ตตฺถ หิ อุทกโสณฺฑีสุ อุทกกิจฺจํ กตฺวา สีตาย รุกฺขจฺฉายาย นิสินฺนสฺส นานาทิสาสุ ขายมานาสุ สีเตน วาเตน พีชิยมานสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. กนฺทรนฺติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน ทาริตํ, อุทเกน ภินฺนํ ปพฺพตปเทสํ. ยํ นทีตุมฺพนฺติปิ, นทีกุญฺชนฺติปิ วทนฺติ. ตตฺถ หิ รชตปฏฺฏสทิสา วาลิกา โหติ, มตฺถเก มณิวิตานํ วิย วนคหณํ, มณิขนฺธสทิสํ อุทกํ สนฺทติ. เอวรูปํ กนฺทรํ โอรุยฺห ปานียํ ปิวิตฺวา คตฺตานิ สีตานิ กตฺวา วาลิกํ อุสฺสาเปตฺวา ปํสุกูลจีวรํ ปญฺญเปตฺวา นิสินฺนสฺส สมณธมฺมํ กโรโต จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. คิริคุหนฺติ ทฺวินฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตเร, เอกสฺมึเยว วา อุมคฺคสทิสํ มหาวิวรํ สุสานลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. วนปตฺถนฺติ คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสนฺติ น วปนฺติ, เตเนวาห – ‘‘วนปตฺถนฺติ ทูรานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจน’’นฺติอาทิ. อพฺโภกาสนฺติ อจฺฉนฺนํ. อากงฺขมาโน ปเนตฺถ จีวรกุฏึ กตฺวา วสติ. ปลาลปุญฺชนฺติ ปลาลราสิ. มหาปลาลปุญฺชโต หิ ปลาลํ นิกฺกฑฺฒิตฺวา ปพฺภารเลณสทิเส อาลเย กโรนฺติ, คจฺฉคุมฺภาทีนมฺปิ อุปริ ปลาลํ ปกฺขิปิตฺวา เหฏฺฐา นิสินฺนา สมณธมฺมํ กโรนฺติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

ແຕ່ໃນພຣະສູດນີ້, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງສະແດງເສນາສະນະອັນສົມຄວນແກ່ພິກຂຸຜູ້ປຽບເໝືອນນົກ ຜູ້ໄປໄດ້ທັງສີ່ທິດ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ "araññaṃ rukkhamūlaṃ" ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "araññaṃ" (ປ່າ) ໄດ້ແກ່ ສະຖານທີ່ທັງໝົດພາຍນອກເສົາອິນທະຂີລທີ່ອອກໄປແລ້ວ. ຄຳວ່າ ປ່າ ນີ້ ມາໂດຍອຳນາດຂອງພິກຂຸນີທັງຫຼາຍ. ສ່ວນຄຳວ່າ "ເສນາສະນະປ່າ ຊື່ວ່າ ມີໄລຍະທາງຢ່າງໜ້ອຍ 500 ຊົ່ວຄັນທະນູ" ນີ້ ສົມຄວນແກ່ພິກຂຸນີ້ນັ້ນ. ລັກສະນະຂອງເສນາສະນະປ່ານັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນທຸຕັງຄະນiເທດ ແຫ່ງຄຳພີວິສຸດທິມັກ. ຄຳວ່າ "rukkhamūlaṃ" (ໂຄນໄມ້) ໄດ້ແກ່ ໂຄນໄມ້ອັນສົງັດ ທີ່ມີຮົ່ມເຢັນສະບາຍບ່ອນໃດບ່ອນໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ "pabbataṃ" (ພູເຂົາ) ໄດ້ແກ່ ພູຫີນ. ເພາະວ່າ ໃນພູເຂົານັ້ນ ພິກຂຸຜູ້ເຮັດກິດກ່ຽວກັບນ້ຳໃນແອ່ງນ້ຳແລ້ວ ນັ່ງຢູ່ພາຍໃຕ້ຮົ່ມໄມ້ອັນເຢັນສະບາຍ ເມື່ອທິດທັງຫຼາຍປາກົດຢູ່ ແລະ ໄດ້ຮັບການພັດວີດ້ວຍລົມອັນເຢັນສະບາຍ ຈິດຍ່ອມມີອາຣົມເປັນໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ "kandaraṃ" (ຊອກເຂົາ) ໄດ້ແກ່ ສະຖານທີ່ພູເຂົາທີ່ຖືກນ້ຳເຊາະ (ຄຳວ່າ "ka" ຕຣັດຮຽກວ່ານ້ຳ, ສະຖານທີ່ທີ່ຖືກນ້ຳນັ້ນເຊາະໃຫ້ແຕກທຳລາຍ). ທີ່ພວກເຂົາຮຽກກັນວ່າ ເຫວເຂົາ ຫຼື ຊອກຫ້ວຍ. ເພາະວ່າ ໃນຊອກເຂົານັ້ນ ມີຊາຍຂາວປຽບເໝືອນແຜ່ນເງິນ, ດ້ານເທິງມີປ່າອັນໜາທຶບປຽບເໝືອນເພດານແກ້ວມະນີ, ມີນ້ຳໄຫຼຜ່ານປຽບເໝືອນແທ່ງແກ້ວມະນີ. ພິກຂຸຜູ້ລົງສູ່ຊອກເຂົາທີ່ມີສະພາບປານນັ້ນ ດື່ມນ້ຳດື່ມແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ຮ່າງກາຍເຢັນສະບາຍ, ກວາດຊາຍໃຫ້ເປັນກອງ, ປູລາດຈີວອນບັງສະກຸນແລ້ວນັ່ງບຳເພັນສະມະນະທັມຢູ່ ຈິດຍ່ອມມີອາຣົມເປັນໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ "giriguhaṃ" (ຖ້ຳເຂົາ) ໄດ້ແກ່ ຊ່ອງຫວ່າງໃນລະຫວ່າງພູເຂົາສອງໜ່ວຍ ຫຼື ຊ່ອງຫວ່າງຂະໜາດໃຫຍ່ປຽບເໝືອນອຸໂມງໃນພູເຂົາໜ່ວຍດຽວນັ້ນເອງ. ສ່ວນລັກສະນະຂອງປ່າຊ້າ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນວິສຸດທິມັກ. ຄຳວ່າ "vanapatthaṃ" (ປ່າຊັດ) ໄດ້ແກ່ ສະຖານທີ່ທີ່ບໍ່ແມ່ນທາງສັນຈອນຂອງມະນຸດ ໂດຍລ່ວງພົ້ນເຂດບ້ານໄປ, ເປັນບ່ອນທີ່ພວກເຂົາບໍ່ໄຖບໍ່ຫວ່ານ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດວ່າ "ຄຳວ່າ vanapatthaṃ ນີ້ ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງເສນາສະນະທັງຫຼາຍທີ່ຢູ່ໄກ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "abbhokāsaṃ" (ທີ່ແຈ້ງ) ໄດ້ແກ່ ບ່ອນທີ່ບໍ່ມີເຄື່ອງມຸງບັງ. ແຕ່ພິກຂຸຜູ້ປາຖະໜາຢູ່ ຍ່ອມເຮັດຕູບຈີວອນແລ້ວຢູ່ອາໄສໃນທີ່ແຈ້ງນັ້ນໄດ້. ຄຳວ່າ "palālapuñjaṃ" (ກອງເຟືອງ) ໄດ້ແກ່ ກອງຟາງ. ເພາະວ່າ ພວກເຂົາຊັກດຶງເອົາເຟືອງອອກຈາກກອງເຟືອງໃຫຍ່ ແລ້ວເຮັດເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສປຽບເໝືອນເຫວເຂົາແລະຖ້ຳ, ຫຼື ໂຍນເຟືອງຂຶ້ນໄປເທິງພຸ່ມໄມ້ແລະກໍໄຜ່ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວນັ່ງບຳເພັນສະມະນະທັມຢູ່ທາງກ້ອງ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງກອງເຟືອງສອງຊະນິດນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳນີ້ໄວ້.

ปจฺฉาภตฺตนฺติ ภตฺตสฺส ปจฺฉโต. ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโตติ ปิณฺฑปาตปริเยสนโต ปฏิกฺกนฺโต. ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ. อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมํ สรีรํ อุชุํ ฐเปตฺวา อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐิเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวญฺหิ นิสินฺนสฺส จมฺมมํสนฺหารูนิ น ปณมนฺติ. อถสฺส ยา เตสํ ปณมนปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา นุปฺปชฺชนฺติ. ตาสุ อนุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุฑฺฒึ ผาตึ เวปุลฺลํ อุปคจฺฉติ. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐปยิตฺวา. มุขสมีเป [Pg.189] วา กตฺวาติ อตฺโถ. เตเนว วิภงฺเค วุตฺตํ – ‘‘อยํ สติ อุปฏฺฐิตา โหติ สูปฏฺฐิตา นาสิกคฺเค วา มุขนิมิตฺเต วา, เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ (วิภ. ๕๓๗). อถวา ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ. สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ปริมุขํ สติ’’นฺติ. เอวํ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตนเยนเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺรายํ สงฺเขโป – ‘‘ปริคฺคหิตนิยฺยานสตึ กตฺวา’’ติ.

ຄຳວ່າ "pucchābhattaṃ" (ໃນເວລາພາຍຫຼັງພັດ) ໄດ້ແກ່ ພາຍຫຼັງແຕ່ການສັນພັດຕະຫານ. ຄຳວ່າ "piṇḍapātapaṭikkanto" (ກັບຈາກບິນທະບາດ) ໄດ້ແກ່ ກັບມາຈາກສະຖານທີ່ສະແຫວງຫາບິນທະບາດ. ຄຳວ່າ "pallaṅkaṃ" (ຂັດສະໝາດ) ໄດ້ແກ່ ການນັ່ງຂົດຂາເຂົ້າໂດຍຮອບ. ຄຳວ່າ "ābhujitvā" (ຄູ້ເຂົ້າແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຜູກເຂົ້າແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya" (ຕັ້ງກາຍໃຫ້ກົງ) ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງກາຍສ່ວນເທິງໃຫ້ກົງ ໂດຍໃຫ້ກະດູກສັນຫຼັງທັງ 18 ຂໍ້ ຈົດປາຍຕໍ່ປາຍ. ເພາະວ່າ ເມື່ອນັ່ງຢ່າງນີ້ແລ້ວ ໜັງ, ເນື້ອ ແລະ ເອັນທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ຄົດງໍ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ເວດທະນາທັງຫຼາຍທີ່ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນທຸກໆຂະນະ ເພາະປັດໄຈຄືການຄົດງໍຂອງໜັງເນື້ອເອັນເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ພິກຂຸນັ້ນ. ເມື່ອເວດທະນາເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ເກີດຂຶ້ນ, ຈິດຍ່ອມມີອາຣົມເປັນໜຶ່ງ, ກັມມະຖານຍ່ອມບໍ່ເສື່ອມຖອຍ, ຍ່ອມເຖິງຄວາມຈະເລີນ, ຄວາມງອກງາມ ແລະ ຄວາມໄພບູນ. ຄຳວ່າ "parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā" (ຕັ້ງສະຕິໄວ້ສະເພาະໜ້າ) ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງສະຕິມຸ່ງກົງຕໍ່ອາຣົມກັມມະຖານ. ຫຼືມີອັຖວ່າ ຕັ້ງສະຕິໄວ້ໃນທີ່ໃກ້ປາກ. ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນວິພັງຈຶ່ງຕຣັດໄວ້ວ່າ "ສະຕິນີ້ຍ່ອມເຂົ້າໄປຕັ້ງຢູ່ ຕັ້ງຢູ່ເປັນຢ່າງດີ ທີ່ປາຍດັງ ຫຼື ທີ່ນິມິດແຫ່ງປາກ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā". ອີກປະການໜຶ່ງ, ຄຳວ່າ "pari" ມີອັຖວ່າ ກຳນົດຖືເອົາໂດຍຮອບ. ຄຳວ່າ "mukha" ມີອັຖວ່າ ການນຳອອກ. ຄຳວ່າ "sati" ມີອັຖວ່າ ການເຂົ້າໄປຕັ້ງຢູ່. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຮຽກວ່າ "parimukhaṃ sati". ຄວນຊາບອັຖໃນຄຳນີ້ ໂດຍນັຍທີ່ຕຣັດໄວ້ໃນຄຳພີປະຕິສັມພິທາມັກຢ່າງນີ້. ໃນຄຳພີປະຕິສັມພິທາມັກນັ້ນ ມີເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ດັ່ງນີ້: "ເຮັດສະຕິໃຫ້ເປັນທັມອັນກຳນົດຖືເອົາແລ້ວແລະນຳອອກ".

๒๑๗. อภิชฺฌํ โลเกติ เอตฺถ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา โลโก, ตสฺมา ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ ราคํ ปหาย กามจฺฉนฺทํ วิกฺขมฺเภตฺวาติ อยเมตฺถตฺโถ. วิคตาภิชฺเฌนาติ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนตฺตา วิคตาภิชฺเฌน, น จกฺขุวิญฺญาณสทิเสนาติ อตฺโถ. อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธตีติ อภิชฺฌาโต จิตฺตํ ปริโมเจติ. ยถา ตํ สา มุญฺจติ เจว, มุญฺจิตฺวา จ น ปุน คณฺหติ, เอวํ กโรตีติ อตฺโถ. พฺยาปาทปโทสํ ปหายาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. พฺยาปชฺชติ อิมินา จิตฺตํ ปูติกุมฺมาสาทโย วิย ปุริมปกตึ วิชหตีติ พฺยาปาโท. วิการาปตฺติยา ปทุสฺสติ, ปรํ วา ปทูเสติ วินาเสตีติ ปโทโส. อุภยเมตํ โกธสฺเสวาธิวจนํ. ถินํ จิตฺตเคลญฺญํ. มิทฺธํ เจตสิกเคลญฺญํ, ถินญฺจ มิทฺธญฺจ ถินมิทฺธํ. อาโลกสญฺญีติ รตฺติมฺปิ ทิวาทิฏฺฐาโลกสญฺชานนสมตฺถาย วิคตนีวรณาย ปริสุทฺธาย สญฺญาย สมนฺนาคโต. สโต สมฺปชาโนติ สติยา จ ญาเณน จ สมนฺนาคโต. อิทํ อุภยํ อาโลกสญฺญาย อุปการตฺตา วุตฺตํ. อุทฺธจฺจญฺจ กุกฺกุจฺจญฺจ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ. ติณฺณวิจิกิจฺโฉติ วิจิกิจฺฉํ ตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา ฐิโต. ‘‘กถมิทํ กถมิท’’นฺติ เอวํ นปฺปวตฺตตีติ อกถํกถี. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อนวชฺเชสุ ธมฺเมสุ. ‘‘อิเม นุ โข กุสลา กถมิเม กุสลา’’ติ เอวํ น วิจิกิจฺฉติ. น กงฺขตีติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. อิเมสุ ปน นีวรเณสุ วจนตฺถลกฺขณาทิเภทโต ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ.

໒໑໗. ໃນຄຳວ່າ "abhijjhaṃ loke" ນີ້, ອຸປະທານຂັນ 5 ຊື່ວ່າ ໂລກ ເພາະມີອັຖວ່າ ຊຸດໂຊມແລະແຕກທຳລາຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ອັຖໃນຄຳນີ້ຈຶ່ງໄດ້ແກ່ ລະຄວາມກຳໜັດໃນອຸປະທານຂັນ 5 ຂົ່ມກາມະສັນທະໄວ້. ຄຳວ່າ "vigatābhijjhena" (ມີອະພิຊຊາອັນປາສະຈາກແລ້ວ) ມີອັຖວ່າ ມີອະພິຊຊາອັນປາສະຈາກແລ້ວ ເພາະຖືກລະໄດ້ດ້ວຍການຂົ່ມໄວ້, ບໍ່ແມ່ນປາສະຈາກອະພິຊຊາໂດຍສະພາບຄືຈັກຂຸວິນຍານ. ຄຳວ່າ "abhijjhāya cittaṃ parisodheti" (ຊຳຣະຈິດໃຫ້ບໍລິສຸດຈາກອະພິຊຊາ) ມີອັຖວ່າ ປົດປ່ອຍຈິດໃຫ້ພົ້ນຈາກອະພິຊຊາ. ເຮັດໂດຍປະການທີ່ອະພິຊຊານັ້ນຍ່ອມປ່ອຍຈິດນັ້ນດ້ວຍ ແລະເມື່ອປ່ອຍແລ້ວກໍບໍ່ກັບມາຍຶດຄອງອີກ. ໃນຄຳວ່າ "byāpādapadosaṃ pahāya" ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຈິດຍ່ອມເຖິງຄວາມຜິດປົກກະຕິດ້ວຍໂທສະນີ້ ປຽບເໝືອນເຂົ້າໜົມບວດທີ່ບູດເນົ່າ ຍ່ອມລະເສຍເຊິ່ງສະພາບເດີມ ເພາະເຫດນັ້ນ ໂທສະນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ພະຍາບາດ. ຍ່ອມປະທຸສະຮ້າຍດ້ວຍການເຖິງຄວາມຜິດປົກກະຕິ ຫຼື ຍ່ອມປະທຸສະຮ້າຍທຳລາຍຜູ້ອື່ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ປະໂດສະ. ຄຳທັງສອງນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງໂກທະນັ້ນເອງ. ຖີນະ ຄືຄວາມບໍ່ສະບາຍຂອງຈິດ. ມິດທະ ຄືຄວາມບໍ່ສະບາຍຂອງເຈຕະສິກ. ຖີນະແລະມິດທະ ຊື່ວ່າ ຖີນມິດທະ. ຄຳວ່າ "ālokasaññī" (ມີອາໂລກະສັນຍາ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍສັນຍາອັນບໍລິສຸດ ປາສະຈາກນີວໍຣົນ ອັນສາມາດກຳນົດຈົດຈຳແສງສະຫວ່າງທີ່ເຫັນໃນເວລາກາງເວັນໄດ້ ເຖິງແມ່ນໃນເວລಾಗາງຄືນ. ຄຳວ່າ "sato sampajāno" (ມີສະຕິສັມປະຊັນຍະ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍສະຕິແລະຍານ. ຄຳທັງສອງນີ້ ຕຣັດໄວ້ເພາະເປັນເຄື່ອງອຸປະການແກ່ອາໂລກະສັນຍາ. ອຸດທັດຈະແລະກຸກກຸດຈະ ຊື່ວ່າ ອຸດທັດຈະກຸກກຸດຈະ. ຄຳວ່າ "tiṇṇavicikiccho" (ຜູ້ຂ້າມພົ້ນວິຈິກິດສາແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຂ້າມພົ້ນລ່ວງເລີຍວິຈິກິດສາແລ້ວຕັ້ງຢູ່. ຜູ້ທີ່ຄວາມສົງໄສວ່າ "ອັນນີ້ເປັນແນວໃດ ອັນນີ້ເປັນແນວໃດ" ບໍ່ເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າ ອະກະຖັງກະຖີ. ຄຳວ່າ "kusalesu dhammesu" (ໃນທັມທັງຫຼາຍທີ່ເປັນກຸສົນ) ໄດ້ແກ່ ໃນທັມທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີໂທດ. ມີອັຖວ່າ ບໍ່ສົງໄສ ບໍ່ເຄືອບແຄງວ່າ "ທັມເຫຼົ່ານີ້ເປັນກຸສົນແທ້ຫຼືບໍ່ ທັມເຫຼົ່ານີ້ເປັນກຸສົນໄດ້ແນວໃດ". ນີ້ເປັນເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນຄຳນີ້. ສ່ວນຂໍ້ຄວາມໃດໆ ທີ່ຄວນກ່າວໃນນີວໍຣົນເຫຼົ່ານີ້ ໂດຍຄວາມຕ່າງແຫ່ງວິເຄາະສັບແລະລັກສະນະເປັນຕົ້ນ, ຂໍ້ຄວາມທັງໝົດນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນວິສຸດທິມັກ.

๒๑๘. ยา ปนายํ เสยฺยถาปิ มหาราชาติ อุปมา วุตฺตา. ตตฺถ อิณํ อาทายาติ วฑฺฒิยา ธนํ คเหตฺวา. พฺยนฺตึ กเรยฺยาติ วิคตนฺตํ กเรยฺย[Pg.190], ยถา เตสํ กากณิกมตฺโตปิ ปริยนฺโต นาม นาวสิสฺสติ, เอวํ กเรยฺย; สพฺพโส ปฏินิยฺยาเตยฺยาติ อตฺโถ. ตโต นิทานนฺติ อาณณฺยนิทานํ. โส หิ ‘‘อณโณมฺหี’’ติ อาวชฺชนฺโต พลวปาโมชฺชํ ลภติ, โสมนสฺสํ อธิคจฺฉติ, เตน วุตฺตํ – ‘‘ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺส’’นฺติ.

໒໑໘. ສ່ວນອຸປະມາໃດທີ່ຕຣັດໄວ້ວ່າ "seyyathāpi mahārāja" ເປັນຕົ້ນ. ໃນອຸປະມານັ້ນ, ຄຳວ່າ "iṇaṃ ādāya" (ກູ້ໜີ້ມາ) ໄດ້ແກ່ ກູ້ຢືມຊັບໂດຍມີດອກເບ້ຍ. ຄຳວ່າ "byantiṃ kareyya" (ເຮັດໃຫ້ໝົດສິ້ນໄປ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ, ຄືເຮັດໂດຍປະການທີ່ສ່ວນເຫຼືອແມ່ນແຕ່ພຽງໜຶ່ງກະກນິກກໍຈະບໍ່ເຫຼືອຢູ່; ມີອັຖວ່າ ຊຳຣະຄືນທັງໝົດ. ຄຳວ່າ "tato nidānaṃ" (ເພາະເຫດນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະເຫດຄືຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີໜີ້. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນນັ້ນເມື່ອພິຈາລະນາວ່າ "ເຮົາເປັນຜູ້ບໍ່ມີໜີ້ແລ້ວ" ຍ່ອມໄດ້ຮັບຄວາມປາມົດອັນແຮງກ້າ, ຍ່ອມເຖິງໂສມະນັດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ "ຍ່ອມໄດ້ຮັບຄວາມປາມົດ ຍ່ອມເຖິງໂສມະນັດ".

๒๑๙. วิสภาคเวทนุปฺปตฺติยา กกเจเนว จตุอิริยาปถํ ฉินฺทนฺโต อาพาธตีติ อาพาโธ, สฺวาสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. ตํ สมุฏฺฐาเนน ทุกฺเขน ทุกฺขิโต. อธิมตฺตคิลาโนติ พาฬฺหคิลาโน. นจฺฉาเทยฺยาติ อธิมตฺตพฺยาธิปเรตตาย น รุจฺเจยฺย. พลมตฺตาติ พลเมว, พลญฺจสฺส กาเย น ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ตโตนิทานนฺติ อาโรคฺยนิทานํ. ตสฺส หิ – ‘‘อโรโคมฺหี’’ติ อาวชฺชยโต ตทุภยํ โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺส’’นฺติ.

໒໑໙. ໂຣກໄພຍ່ອມບຽດບຽນຕັດອິຣິຍາບົດທັງສີ່ ປຽບເໝືອນເລື່ອຍ ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງເວດທະນາອັນບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອາບາດ, ອາບາດນັ້ນມີແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອາບາທິກະ. ເປັນຜູ້ເຖິງຄວາມທຸກຍາກລຳບາກ ດ້ວຍຄວາມທຸກທີ່ມີອາບາດນັ້ນເປັນສະມຸດຖານ. ຄຳວ່າ "adhimattagilāno" (ປ່ວຍໜັກ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຈັບປ່ວຍຢ່າງຮຸນແຮງ. ຄຳວ່າ "nacchādeyya" (ບໍ່ຍິນດີໃນອາຫານ) ມີອັຖວ່າ ບໍ່ພໍໃຈໃນອາຫານ ເພາະຖືກໂຣກໄພອັນຮຸນແຮງບຽດບຽນ. ຄຳວ່າ "balamattā" (ກຳລັງກາຍ) ໄດ້ແກ່ ກຳລັງນັ້ນເອງ, ມີອັຖວ່າ ກຳລັງກາຍຍ່ອມບໍ່ມີໃນຮ່າງກາຍຂອງບຸກຄົນນັ້ນ. ຄຳວ່າ "tatonidānaṃ" (ເພາະເຫດນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະເຫດຄືຄວາມບໍ່ມີໂຣກ. ເພາະວ່າ ເມື່ອບຸກຄົນນັ້ນພິຈາລະນາວ່າ "ເຮົາເປັນຜູ້ບໍ່ມີໂຣກແລ້ວ" ທັມທັງສອງນັ້ນຍ່ອມມີແກ່ເຂົາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ "ຍ່ອມໄດ້ຮັບຄວາມປາມົດ ຍ່ອມເຖິງໂສມະນັດ".

๒๒๐. น จสฺส กิญฺจิ โภคานํ วโยติ กากณิกมตฺตมฺปิ โภคานํ วโย น ภเวยฺย. ตโตนิทานนฺติ พนฺธนาโมกฺขนิทานํ. เสสํ วุตฺตนเยเนว สพฺพปเทสุ โยเชตพฺพํ.

໒໒໐. ຄຳວ່າ "na cassa kiñci bhogānaṃ vayo" (ແລະຄວາມເສື່ອມແຫ່ງໂພຄະທັງຫຼາຍບໍ່ມີແກ່ເຂົາເລີຍ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເສື່ອມແຫ່ງໂພຄະທັງຫຼາຍ ແມ່ນແຕ່ພຽງໜຶ່ງກະກນິກ ກໍບໍ່ມີແກ່ເຂົາ. ຄຳວ່າ "tatonidānaṃ" (ເພາະເຫດນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະເຫດຄືການຫຼຸດພົ້ນຈາກເຄື່ອງພັນທະນາການ. ຂໍ້ຄວາມທີ່ເຫຼືອ ຄວນປະກອບເຂົ້າໃນບົດທັງໝົດ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງ.

๒๒๑-๒๒๒. อนตฺตาธีโนติ น อตฺตนิ อธีโน, อตฺตโน รุจิยา กิญฺจิ กาตุํ น ลภติ. ปราธีโนติ ปเรสุ อธีโน ปรสฺเสว รุจิยา วตฺตติ. น เยน กามํ คโมติ เยน ทิสาภาเคนสฺส คนฺตุกามตา โหติ, อิจฺฉา อุปฺปชฺชติ คมนาย, เตน คนฺตุํ น ลภติ. ทาสพฺยาติ ทาสภาวา. ภุชิสฺโสติ อตฺตโน สนฺตโก. ตโตนิทานนฺติ ภุชิสฺสนิทานํ. กนฺตารทฺธานมคฺคนฺติ กนฺตารํ อทฺธานมคฺคํ, นิรุทกํ ทีฆมคฺคนฺติ อตฺโถ. ตโตนิทานนฺติ เขมนฺตภูมินิทานํ.

໒໒໑-໒໒໒. ຄຳວ່າ "anattādhīno" (ບໍ່ເປັນອິດສະຫຼະແກ່ຕົນ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຂຶ້ນແກ່ຕົນເອງ, ບໍ່ໄດ້ຮັບອະນຸຍາດໃຫ້ເຮັດສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງຕາມຄວາມພໍໃຈຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ "parādhīno" (ຕ້ອງຂຶ້ນກັບຜູ້ອື່ນ) ໄດ້ແກ່ ຕ້ອງຂຶ້ນກັບຜູ້ອື່ນ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມຄວາມພໍໃຈຂອງຜູ້ອື່ນເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "na yena kāmaṃ gamo" (ບໍ່ສາມາດໄປໃນທີ່ທີ່ປາຖະໜາຈະໄປໄດ້) ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນນັ້ນມີຄວາມປາຖະໜາຈະໄປໃນທິດທາງໃດ, ມີຄວາມຢາກຈະໄປ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ຮັບອະນຸຍາດໃຫ້ໄປໃນທິດທາງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "dāsabyā" (ຈາກຄວາມເປັນທາດ) ໄດ້ແກ່ ຈາກຄວາມເປັນທາດ. ຄຳວ່າ "bhujisso" (ເປັນໄທ) ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ມີຕົນເອງເປັນເຈົ້າຂອງ. ຄຳວ່າ "tatonidānaṃ" (ເພາະເຫດນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະເຫດຄືຄວາມເປັນໄທ. ຄຳວ່າ "kantāraddhānamaggaṃ" (ທາງກັນດານອັນຍາວໄກ) ໄດ້ແກ່ ຫົນທາງອັນຍາວໄກທີ່ກັນດານ, ມີອັຖວ່າ ຫົນທາງອັນຍາວໄກທີ່ບໍ່ມີນ້ຳ. ຄຳວ່າ "tatonidānaṃ" (ເພາະເຫດນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະເຫດຄືການເຖິງສະຖານທີ່ອັນກະເສມ.

๒๒๓. อิเม ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหีเนติ เอตฺถ ภควา อปฺปหีนกามจฺฉนฺทนีวรณํ อิณสทิสํ, เสสานิ โรคาทิสทิสานิ กตฺวา ทสฺเสติ. ตตฺรายํ สทิสตา. โย หิ ปเรสํ อิณํ คเหตฺวา วินาเสติ, โส เตหิ อิณํ เทหีติ วุจฺจมาโนปิ ผรุสํ วุจฺจมาโนปิ พชฺฌมาโนปิ วธียมาโนปิ [Pg.191] กิญฺจิ ปฏิพาหิตุํ น สกฺโกติ, สพฺพํ ติติกฺขติ. ติติกฺขาการณํ หิสฺส ตํ อิณํ โหติ. เอวเมว โย ยมฺหิ กามจฺฉนฺเทน รชฺชติ, ตณฺหาสหคเตน ตํ วตฺถุํ คณฺหติ, โส เตน ผรุสํ วุจฺจมาโนปิ พชฺฌมาโนปิ วธียมาโนปิ สพฺพํ ติติกฺขติ, ติติกฺขาการณํ หิสฺส โส กามจฺฉนฺโท โหติ, ฆรสามิเกหิ วธียมานานํ อิตฺถีนํ วิยาติ, เอวํ อิณํ วิย กามจฺฉนฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

໒໒໓. ໃນບົດວ່າ "Ime pañca nīvaraṇe appahīne" ນີ້, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງໂດຍປຽບທຽບ ກາມະສັນທະນີວອນ ທີ່ຍັງລະບໍ່ໄດ້ ວ່າສະເໝືອນກັບການເປັນໜີ້, ແລະ ຊົງສະແດງນີວອນທີ່ເຫຼືອ ວ່າສະເໝືອນກັບໂຣກເປັນຕົ້ນ. ໃນການປຽບທຽບນັ້ນ ມີຄວາມຄ້າຍຄືກັນດັ່ງນີ້: ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນໃດກູ້ໜີ້ຂອງຜູ້ນຶ່ນມາແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ເສຍຫາຍໄປ, ບຸກຄົນນັ້ນ ເມື່ອຖືກເຈົ້າໜີ້ທັງຫຼາຍທວງວ່າ "ຈົ່ງໃຊ້ໜີ້ມາ" ດັ່ງນີ້ກໍດີ, ຖືກວ່າກ່າວດ້ວຍຄຳຫຍາບຄາຍກໍດີ, ຖືກຈອງຈຳgໍດີ, ຖືກຂ້ຽນຕີກໍດີ, ກໍບໍ່ສາມາດຈະຂັດຂືນຢ່າງໃດໄດ້, ຍ່ອມຕ້ອງອົດທົນຕໍ່ສິ່ງທັງປວງ. ເພາະວ່າ ໜີ້ນັ້ນເປັນເຫດໃຫ້ຜູ້ນັ້ນຕ້ອງອົດທົນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ບຸກຄົນໃດຍ່ອມກຳໜັດຍິນດີໃນວັດຖຸໃດດ້ວຍກາມະສັນທະ, ຍ່ອມຍຶດຖືເອົາວັດຖຸນັ້ນດ້ວຍຕັນຫາ, ບຸກຄົນນັ້ນ ເມື່ອຖືກວັດຖຸນັ້ນວ່າກ່າວດ້ວຍຄຳຫຍາບຄາຍgໍດີ, ຖືກຈອງຈຳກໍດີ, ຖືກຂ້ຽນຕີກໍດີ, ກໍຍ່ອມອົດທົນຕໍ່ສິ່ງທັງປວງ, ເພາະວ່າ ກາມະສັນທະນັ້ນເປັນເຫດໃຫ້ຜູ້ນັ້ນຕ້ອງອົດທົນ, ປຽບເໝືອນຄວາມອົດທົນຂອງພວກຍິງ ທີ່ຖືກພວກເຈົ້າຂອງເຮືອນຂ້ຽນຕີຢູ່, ພຶງເຫັນກາມະສັນທະ ວ່າສະເໝືອນກັບການເປັນໜີ້ ດ້ວຍປະການສະນີ.

ยถา ปน ปิตฺตโรคาตุโร มธุสกฺกราทีสุปิ ทินฺเนสุ ปิตฺตโรคาตุรตาย เตสํ รสํ น วินฺทติ, ‘‘ติตฺตกํ ติตฺตก’’นฺติ อุคฺคิรติเยว. เอวเมว พฺยาปนฺนจิตฺโต หิตกาเมหิ อาจริยุปชฺฌาเยหิ อปฺปมตฺตกมฺปิ โอวทิยมาโน โอวาทํ น คณฺหติ. ‘‘อติ วิย เม ตุมฺเห อุปทฺทเวถา’’ติอาทีนิ วตฺวา วิพฺภมติ. ปิตฺตโรคาตุรตาย โส ปุริโส มธุสกฺกราทีนํ วิย โกธาตุรตาย ฌานสุขาทิเภทํ สาสนรสํ น วินฺทตีติ. เอวํ โรโค วิย พฺยาปาโท ทฏฺฐพฺโพ.

ສ່ວນວ່າ ປຽບເໝືອນຄົນໄຂ້ຜູ້ປ່ວຍດ້ວຍໂຣກນ້ຳດີ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະໄດ້ຮັບອາຫານມີນ້ຳເຜິ້ງ ແລະ ນ້ຳຕານເປັນຕົ້ນ ກໍບໍ່ອາດຮັບຮູ້ລົດຊາດຂອງອາຫານເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ປ່ວຍດ້ວຍໂຣກນ້ຳດີ, ຍ່ອມຖົ່ມອອກວ່າ "ຂົມແທ້ ຂົມແທ້" ດັ່ງນີ້ເທົ່ານັ້ນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ພິກຂຸຜູ້ມີຈິດພະຍາບາດ ເມື່ອຖືກພຣະອາຈານ ແລະ ພຣະອຸປັດຊາ ຜູ້ປາດຖະໜາດີ ຕັກເຕືອນສັ່ງສອນ ແມ່ນແຕ່ພຽງເລັກນ້ອຍ ກໍບໍ່ຍອມຮັບເອົາຄຳສັ່ງສອນ, ຍ່ອມກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ພວກທ່ານບີບບັງຄັບຂ້ານ້ອຍເກີນໄປແລ້ວ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວກໍສຶກສິກຂາລາເພດໄປ. ບຸກຄົນນັ້ນ ບໍ່ໄດ້ຮັບລົດຊາດແຫ່ງພຣະສາສະໜາ ມີຊານະສຸກເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ປ່ວຍດ້ວຍຄວາມໂກດ, ປຽບເໝືອນຄົນປ່ວຍດ້ວຍໂຣກນ້ຳດີ ບໍ່ໄດ້ຮັບລົດຊາດຂອງນ້ຳເຜິ້ງ ແລະ ນ້ຳຕານເປັນຕົ້ນ. ພຶງເຫັນພະຍາບາດ ວ່າສະເໝືອນກັບໂຣກ ດ້ວຍປະການສະນີ.

ยถา ปน นกฺขตฺตทิวเส พนฺธนาคาเร พทฺโธ ปุริโส นกฺขตฺตสฺส เนว อาทึ น มชฺฌํ น ปริโยสานํ ปสฺสติ. โส ทุติยทิวเส มุตฺโต อโห หิยฺโย นกฺขตฺตํ มนาปํ, อโห นจฺจํ, อโห คีตนฺติอาทีนิ สุตฺวาปิ ปฏิวจนํ น เทติ. กึ การณา? นกฺขตฺตสฺส อนนุภูตตฺตา. เอวเมว ถินมิทฺธาภิภูโต ภิกฺขุ วิจิตฺตนเยปิ ธมฺมสฺสวเน ปวตฺตมาเน เนว ตสฺส อาทึ น มชฺฌํ น ปริโยสานํ ชานาติ. โสปิ อุฏฺฐิเต ธมฺมสฺสวเน อโห ธมฺมสฺสวนํ, อโห การณํ, อโห อุปมาติ ธมฺมสฺสวนสฺส วณฺณํ ภณมานานํ สุตฺวาปิ ปฏิวจนํ น เทติ. กึ การณา? ถินมิทฺธวเสน ธมฺมกถาย อนนุภูตตฺตา. เอวํ พนฺธนาคารํ วิย ถินมิทฺธํ ทฏฺฐพฺพํ.

ສ່ວນວ່າ ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ຖືກຄຸມຂັງໄວ້ໃນເຮືອນຈຳ ໃນວန်ສະຫຼອງນັກຂັດຕະຣຶກ ຍ່ອມບໍ່ເຫັນທັງເບື້ອງຕົ້ນ ທັງທ່າມກາງ ທັງທີ່ສຸດ ແຫ່ງງານສະຫຼອງນັ້ນ. ບຸກຄົນນັ້ນ ເມື່ອໄດ້ຮັບການປ່ອຍຕົວໃນວັນຕໍ່ມາ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະໄດ້ຍິນຄຳກ່າວເປັນຕົ້ນວ່າ "ໂອ້! ງານສະຫຼອງນັກຂັດຕະຣຶກເມື່ອວານນີ້ ໜ້າເພີດເພີນໃຈແທ້, ໂອ້! ການຟ້ອນລຳ, ໂອ້! ການຂັບຮ້ອງ" ດັ່ງນີ້ ກໍບໍ່ສາມາດຕອບສະໜອງໄດ້. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຕົນເອງບໍ່ໄດ້ປະສົບງານສະຫຼອງນັ້ນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ພິກຂຸຜູ້ຖືກຖີນາມິດທະຄອບງຳ ເມື່ອມີການສະແດງທຳອັນມີໄນຍະວິຈິດພิສະດານດຳເນີນຢູ່ ກໍບໍ່ຮູ້ທັງເບື້ອງຕົ້ນ ທັງທ່າມກາງ ທັງທີ່ສຸດ ແຫ່ງການສະແດງທຳນັ້ນ. ພິກຂຸນັ້ນ ເມື່ອການສະແດງທຳສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະໄດ້ຍິນພວກພິກຂຸຜູ້ກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງການຟັງທຳວ່າ "ໂອ້! ການຟັງທຳຊ່າງດີແທ້, ໂອ້! ເຫດຜົນຊ່າງດີແທ້, ໂອ້! ອຸປະມານັ້ນຊ່າງດີແທ້" ດັ່ງນີ້ ກໍບໍ່ສາມາດຕອບສະໜອງໄດ້. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຕົນເອງບໍ່ໄດ້ຮັບຮູ້ລົດແຫ່ງພຣະທຳມະເທດສະໜາ ຍ້ອນອຳນາດແຫ່ງຖີນາມິດທະ. ພຶງເຫັນຖີນາມິດທະ ວ່າສະເໝືອນກັບເຮືອນຈຳ ດ້ວຍປະການສະນີ.

ยถา ปน นกฺขตฺตํ กีฬนฺโตปิ ทาโส – ‘‘อิทํ นาม อจฺจายิกํ กรณียํ อตฺถิ, สีฆํ ตตฺถ คจฺฉาหิ. โน เจ คจฺฉสิ, หตฺถปาทํ วา เต ฉินฺทามิ กณฺณนาสํ วา’’ติ วุตฺโต สีฆํ คจฺฉติเยว. นกฺขตฺตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ อนุภวิตุํ น ลภติ, กสฺมา? ปราธีนตาย, เอวเมว วินเย อปกตญฺญุนา วิเวกตฺถาย อรญฺญํ ปวิฏฺเฐนาปิ กิสฺมิญฺจิเทว [Pg.192] อนฺตมโส กปฺปิยมํเสปิ อกปฺปิยมํสสญฺญาย อุปฺปนฺนาย วิเวกํ ปหาย สีลวิโสธนตฺถํ วินยธรสฺส สนฺติกํ คนฺตพฺพํ โหติ, วิเวกสุขํ อนุภวิตุํ น ลภติ, กสฺมา? อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจาภิภูตตายาติ. เอวํ ทาสพฺยํ วิย อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ทฏฺฐพฺพํ.

ສ່ວນວ່າ ປຽບເໝືອນທາດ ຜູ້ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກຳລັງຫຼິ້ນສະຫຼອງງານນັກຂັດຕະຣຶກຢູ່, ເມື່ອຖືກນາຍສັ່ງວ່າ "ມີກິດຈະການອັນຮີບດ່ວນຊື່ນີ້ຢູ່, ຈົ່ງຮີບໄປທີ່ນັ້ນໄວໆ. ຖ້າເຈົ້າບໍ່ໄປ, ເຮົາຈະຕັດມືຕັດຕີນ ຫຼື ຕັດຫູຕັດດັງຂອງເຈົ້າ" ດັ່ງນີ້, ກໍຍ່ອມຕ້ອງຮີບໄປທັນທີ. ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ຮັບໂອກາດສະເຫວີຍຄວາມສຸກໃນງານສະຫຼອງນັ້ນ ທັງເບື້ອງຕົ້ນ ທັງທ່າມກາງ ທັງທີ່ສຸດ, ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຂຶ້ນກັບຜູ້ນຶ່ນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ພິກຂຸຜູ້ບໍ່ຮູ້ແຈ້ງໃນພຣະວິນັຍ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເຂົ້າໄປສູ່ປ່າເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ວິເວກ, ເມື່ອເກີດຄວາມສຳຄັນຜິດໃນສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງ ຢ່າງຕ່ຳສຸດແມ່ນໃນເນື້ອອັນຄວນ ວ່າເປັນເນື້ອບໍ່ຄວນ, ກໍຍ່ອມຕ້ອງລະຖິ້ມວິເວກນັ້ນ ແລ້ວເດີນທາງໄປສຳນັກຂອງພຣະວິນັຍທອນ ເພື່ອຊຳຮະສີລໃຫ້ບໍລິສຸດ, ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ຮັບໂອກາດສະເຫວີຍວິເвокະສຸກ, ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຖືກອຸດທັດຈະກຸກກຸດຈະຄອບງຳ. ພຶງເຫັນອຸດທັດຈະກຸກກຸດຈະ ວ່າສະເໝືອນກັບຄວາມເປັນທາດ ດ້ວຍປະການສະນີ.

ยถา ปน กนฺตารทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน ปุริโส โจเรหิ มนุสฺสานํ วิลุตฺโตกาสํ ปหโตกาสญฺจ ทิสฺวา ทณฺฑกสทฺเทนปิ สกุณสทฺเทนปิ ‘‘โจรา อาคตา’’ติ อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิโตว โหติ, คจฺฉติปิ ติฏฺฐติปิ นิวตฺตติปิ, คตฏฺฐานโต อคตฏฺฐานเมว พหุตรํ โหติ. โส กิจฺเฉน กสิเรน เขมนฺตภูมึ ปาปุณาติ วา น วา ปาปุณาติ. เอวเมว ยสฺส อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วิจิกิจฺฉา อุปฺปนฺนา โหติ, โส – ‘‘พุทฺโธ นุ โข, โน นุ โข พุทฺโธ’’ติอาทินา นเยน วิจิกิจฺฉนฺโต อธิมุจฺจิตฺวา สทฺธาย คณฺหิตุํ น สกฺโกติ. อสกฺโกนฺโต มคฺคํ วา ผลํ วา น ปาปุณาตีติ. ยถา กนฺตารทฺธานมคฺเค – ‘‘โจรา อตฺถิ นตฺถี’’ติ ปุนปฺปุนํ อาสปฺปนปริสปฺปนํ อปริโยคาหนํ ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส อุปฺปาเทนฺโต เขมนฺตปตฺติยา อนฺตรายํ กโรติ, เอวํ วิจิกิจฺฉาปิ – ‘‘พุทฺโธ นุ โข, น พุทฺโธ’’ติอาทินา นเยน ปุนปฺปุนํ อาสปฺปนปริสปฺปนํ อปริโยคาหนํ ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส อุปฺปาทยมานา อริยภูมิปฺปตฺติยา อนฺตรายํ กโรตีติ กนฺตารทฺธานมคฺโค วิย วิจิกิจฺฉา ทฏฺฐพฺพา.

ສ່ວນວ່າ ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ເດີນທາງໄກໃນທາງກັນດານ ເມື່ອໄດ້ເຫັນສະຖານທີ່ທີ່ພວກໂຈນປຸ້ນສະດົມ ແລະ ຂ້ຽນຕີພວກມະນຸດແລ້ວ, ແມ່ນແຕ່ໄດ້ຍິນສຽງກິ່ງໄມ້ຫັກ ຫຼື ສຽງນົກຮ້ອງ ກໍຍ່ອມເກີດຄວາມລະແວງສົງໄສວ່າ "ພວກໂຈນມາແລ້ວ" ດັ່ງນີ້, ຍ່ອມເດີນທາງໄປແດ່, ຢຸດຢູ່ແດ່, ຫວນກັບຄືນແດ່, ຫົນທາງທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄປເຖິງ ຍ່ອມມີຫຼາຍກວ່າຫົນທາງທີ່ເດີນທາງມາແລ້ວ. ບຸກຄົນນັ້ນ ຍ່ອມເຖິງດິນແດນອັນກະເສມດ້ວຍຄວາມຍາກລຳບາກ ຫຼື ອາດຈະບໍ່ເຖິງເລີຍກໍໄດ້. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ພິກຂຸໃດມີຄວາມວິຈິກິດສາເກີດຂຶ້ນໃນຖານະ 8 ປະການ, ພິກຂຸນັ້ນ ເມື່ອລັງເລສົງໄສໂດຍໄນຍະເປັນຕົ້ນວ່າ "ພຣະພຸດທະເຈົ້າມີຈິງຫຼືບໍ່ໜໍ? ພຣະພຸດທະເຈົ້າບໍ່ມີຈິງຫຼືບໍ່ໜໍ?" ດັ່ງນີ້, ກໍບໍ່ສາມາດຈະນ້ອມໃຈເຊື່ອດ້ວຍສັດທາໄດ້. ເມື່ອບໍ່ສາມາດ ກໍຍ່ອມບໍ່ບັນລຸມັກ ຫຼື ຜົນ. ປຽບເໝືອນໃນທາງກັນດານ ຄວາມລັງເລສົງໄສວ່າ "ມີໂຈນຫຼືບໍ່ມີໜໍ" ດັ່ງນີ້ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຫວັ່ນໄຫວ, ຄວາມລັງເລ, ຄວາມບໍ່ຢັ່ງລົງເລິກ ແລະ ຄວາມສະດຸ້ງຢ້ານແຫ່ງຈິດຢູ່ເນືອງໆ, ເຊິ່ງເປັນການເຮັດອັນຕະລາຍແກ່ການເຖິງດິນແດນອັນກະເສມ, ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ຄວາມວິຈິກິດສາກໍດີ ເມື່ອເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຫວັ່ນໄຫວ, ຄວາມລັງເລ, ຄວາມບໍ່ຢັ່ງລົງເລິກ ແລະ ຄວາມສະດຸ້ງຢ້ານແຫ່ງຈິດຢູ່ເນືອງໆ ໂດຍໄນຍະເປັນຕົ້ນວ່າ "ພຣະພຸດທະເຈົ້າມີຈິງຫຼືບໍ່ໜໍ? ບໍ່ມີຈິງຫຼືບໍ່ໜໍ?" ດັ່ງນີ້, ກໍຍ່ອມເຮັດອັນຕະລາຍແກ່ການບັນລຸອະລິຍະພູມ. ພຶງເຫັນຄວາມວິຈິກິດສາ ວ່າສະເໝືອນກັບທາງກັນດານ ດ້ວຍປະການສະນີ.

๒๒๔. อิทานิ – ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, อาณณฺย’’นฺติ เอตฺถ ภควา ปหีนกามจฺฉนฺทนีวรณํ อาณณฺยสทิสํ, เสสานิ อาโรคฺยาทิสทิสานิ กตฺวา ทสฺเสติ. ตตฺรายํ สทิสตา, ยถา หิ ปุริโส อิณํ อาทาย กมฺมนฺเต ปโยเชตฺวา สมิทฺธตํ ปตฺโต – ‘‘อิทํ อิณํ นาม ปลิโพธมูล’’นฺติ จินฺเตตฺวา สวฑฺฒิกํ อิณํ นิยฺยาเตตฺวา ปณฺณํ ผาลาเปยฺย. อถสฺส ตโต ปฏฺฐาย เนว โกจิ ทูตํ เปเสติ, น ปณฺณํ. โส อิณสามิเก ทิสฺวาปิ สเจ อิจฺฉติ, อาสนา อุฏฺฐหติ, โน เจ น อุฏฺฐหติ, กสฺมา? เตหิ สทฺธึ นิลฺเลปตาย อลคฺคตาย. เอวเมว ภิกฺขุ – ‘‘อยํ กามจฺฉนฺโท นาม ปลิโพธมูล’’นฺติ จินฺเตตฺวา ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปชหติ. เต ปน ฉ ธมฺเม มหาสติปฏฺฐาเน วณฺณยิสฺสาม. ตสฺเสวํ ปหีนกามจฺฉนฺทสฺส [Pg.193] ยถา อิณมุตฺตสฺส ปุริสสฺส อิณสฺสามิเก ทิสฺวา เนว ภยํ น ฉมฺภิตตฺตํ โหติ. เอวเมว ปรวตฺถุมฺหิ เนว สงฺโค น พทฺโธ โหติ. ทิพฺพานิปิ รูปานิ ปสฺสโต กิเลโส น สมุทาจรติ. ตสฺมา ภควา อาณณฺยมิว กามจฺฉนฺทปฺปหานํ อาห.

໒໒໔. ບັດນີ້ ໃນບົດວ່າ "seyyathāpi, mahārāja, āṇaṇyaṃ" ນີ້, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງໂດຍປຽບທຽບ ກາມະສັນທະນີວອນ ທີ່ລະໄດ້ແລ້ວ ວ່າສະເໝືອນກັບຄວາມບໍ່ເປັນໜີ້, ແລະ ຊົງສະແດງນີວອນທີ່ເຫຼືອ ວ່າສະເໝືອນກັບຄວາມບໍ່ມີໂຣກເປັນຕົ້ນ. ໃນການປຽບທຽບນັ້ນ ມີຄວາມຄ້າຍຄືກັນດັ່ງນີ້: ປຽບເໝືອນບຸກຄົນກູ້ໜີ້ມາແລ້ວ ປະກອບການງານຈົນເຖິງຄວາມຮັ່ງມີ, ຄິດວ່າ "ໜີ້ນີ້ເປັນຕົ້ນເຫດແຫ່ງຄວາມກັງວົນ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວກໍໃຊ້ໜີ້ພ້ອມທັງດອກເb້ຍທັງໝົດ ແລ້ວຈີກໃບກູ້ໜີ້ຖິ້ມເສຍ. ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ກໍບໍ່ມີໃຜສົ່ງຄົນສື່ສານ ຫຼື ສົ່ງໃບທວງໜີ້ໄປຫາຜູ້ນັ້ນອີກເລີຍ. ບຸກຄົນນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເຫັນພວກເຈົ້າໜີ້ ຖ້າປາດຖະໜາຈະລຸກຈາກອາສະນະ ກໍລຸກ, ຖ້າບໍ່ປາດຖະໜາ ກໍບໍ່ລຸກ, ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງ ບໍ່ມີຄວາມຜူກພັນກັບພວກເຈົ້າໜີ້ເຫຼົ່ານັ້ນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ພິກຂຸຄິດວ່າ "ກາມະສັນທະນີ້ເປັນຕົ້ນເຫດແຫ່ງຄວາມກັງວົນ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈະເລີນທຳ 6 ປະການ ຍ່ອມລະກາມະສັນທະນີວອນໄດ້. ສ່ວນທຳ 6 ປະການນັ້ນ ເຮົາຈະອະທິບາຍໃນມະຫາສະຕິປັດຖານະສູດ. ເມື່ອພິກຂຸນັ້ນລະກາມະສັນທະໄດ້ແລ້ວ ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ພົ້ນຈາກໜີ້ແລ້ວ ເຫັນພວກເຈົ້າໜີ້ ກໍບໍ່ມີຄວາມຢ້ານກົວ ບໍ່ມີຄວາມສະດຸ້ງຫວັ່ນໄຫວ, ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ຄວາມຂ້ອງຂັດ ຫຼື ຄວາມຜူກພັນໃນວັດຖຸອັນເປັນອາຣົມພາຍນອກ ກໍຍ່ອມບໍ່ມີ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເຫັນຮູບທິbທັງຫຼາຍ ກິເລດກໍບໍ່ກຳເລີບຂຶ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງຊົງສະແດງການລະກາມະສັນທະ ວ່າສະເໝືອນກັບຄວາມບໍ່ເປັນໜີ້.

ยถา ปน โส ปิตฺตโรคาตุโร ปุริโส เภสชฺชกิริยาย ตํ โรคํ วูปสเมตฺวา ตโต ปฏฺฐาย มธุสกฺกราทีนํ รสํ วินฺทติ. เอวเมว ภิกฺขุ ‘‘อยํ พฺยาปาโท นาม มหา อนตฺถกโร’’ติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา พฺยาปาทนีวรณํ ปชหติ. สพฺพนีวรเณสุ ฉ ธมฺเม มหาสติปฏฺฐาเนเยว วณฺณยิสฺสาม. น เกวลญฺจ เตเยว, เยปิ ถินมิทฺธาทีนํ ปหานาย ภาเวตพฺพา, เตปิ สพฺเพ ตตฺเถว วณฺณยิสฺสาม. โส เอวํ ปหีนพฺยาปาโท ยถา ปิตฺตโรควิมุตฺโต ปุริโส มธุสกฺกราทีนํ รสํ สมฺปิยายมาโน ปฏิเสวติ, เอวเมว อาจารปณฺณตฺติอาทีนิ สิกฺขาปทานิ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สมฺปิยายมาโน สิกฺขติ. ตสฺมา ภควา อาโรคฺยมิว พฺยาปาทปฺปหานํ อาห.

ສ່ວນວ່າ ປຽບເໝືອນຄົນໄຂ້ຜູ້ປ່ວຍດ້ວຍໂຣກນ້ຳດີນັ້ນ ປິ່ນປົວໂຣກນັ້ນໃຫ້ຫາຍດີດ້ວຍການຮັກສາດ້ວຍຢາແລ້ວ, ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາກໍຍ່ອມໄດ້ຮັບລົດຊາດຂອງນ້ຳເຜິ້ງ ແລະ ນ້ຳຕານເປັນຕົ້ນ. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ພິກຂຸຄິດວ່າ "ພະຍາບາດນີ້ເປັນສິ່ງທີ່ກໍ່ຄວາມເສຍຫາຍອັນໃຫຍ່ຫຼວງ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈະເລີນທຳ 6 ປະການ ຍ່ອມລະພະຍາບາດນີວອນໄດ້. ເຮົາຈະອະທິບາຍທຳ 6 ປະການໃນການລະນີວອນທັງປວງ ໃນມະຫາສະຕິປັດຖານະສູດນັ້ນເອງ. ແລະ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ທຳເຫຼົ່າໃດທີ່ຄວນຈະເລີນເພື່ອລະຖີນາມິດທະເປັນຕົ້ນ, ເຮົາກໍຈະອະທິບາຍທຳທັງປວງນັ້ນໃນມະຫາສະຕິປັດຖານະສູດນັ້ນຄືກັນ. ພິກຂຸນັ້ນ ເມື່ອລະພະຍາບາດໄດ້ແລ້ວ ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ຫາຍຂາດຈາກໂຣກນ້ຳດີ ສະເຫວີຍລົດຊາດຂອງນ້ຳເຜິ້ງ ແລະ ນ້ຳຕານເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄວາມຊື່ນຊົມຍິນດີ, ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ຍ່ອມນ້ອມຮັບເອົາສິກຂາບົດທັງຫຼາຍ ມີຂໍ້ບັນຍັດທາງຄວາມປະພຶດເປັນຕົ້ນ ໄວ້ເໜືອຫົວ ແລ້ວສຶກສາດ້ວຍຄວາມຊື່ນຊົມຍິນດີ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງຊົງສະແດງການລະພະຍາບາດ ວ່າສະເໝືອນກັບຄວາມບໍ່ມີໂຣກ.

ยถา โส นกฺขตฺตทิวเส พนฺธนาคารํ ปเวสิโต ปุริโส อปรสฺมึ นกฺขตฺตทิวเส – ‘‘ปุพฺเพปิ อหํ ปมาทโทเสน พทฺโธ, เตน นกฺขตฺตํ นานุภวึ. อิทานิ อปฺปมตฺโต ภวิสฺสามี’’ติ ยถาสฺส ปจฺจตฺถิกา โอกาสํ น ลภนฺติ, เอวํ อปฺปมตฺโต หุตฺวา นกฺขตฺตํ อนุภวิตฺวา – ‘อโห นกฺขตฺตํ, อโห นกฺขตฺต’นฺติ อุทานํ อุทาเนสิ, เอวเมว ภิกฺขุ – ‘‘อิทํ ถินมิทฺธํ นาม มหาอนตฺถกร’’นฺติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา ถินมิทฺธนีวรณํ ปชหติ, โส เอวํ ปหีนถินมิทฺโธ ยถา พนฺธนา มุตฺโต ปุริโส สตฺตาหมฺปิ นกฺขตฺตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ อนุภวติ, เอวเมว ธมฺมนกฺขตฺตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ อนุภวนฺโต สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ. ตสฺมา ภควา พนฺธนา โมกฺขมิว ถินมิทฺธปฺปหานํ อาห.

ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ຖືກຄຸມຂັງໄວ້ໃນເຮືອນຈຳ ໃນວັນສະຫຼອງນັກຂັດຕະຣຶກນັ້ນ, ໃນວັນສະຫຼອງນັກຂັດຕະຣຶກຄັ້ງຕໍ່ມາ ຄິດວ່າ "ໃນການກ່ອນ ເຮົາຖືກຄຸມຂັງຍ້ອນຄວາມປະມາດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເຮົາຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຮ່ວມສະຫຼອງງານນັກຂັດຕະຣຶກ. ບັດນີ້ ເຮົາຈະເປັນຜູ້ບໍ່ປະມາດ" ດັ່ງນີ້, ຍ່ອມເປັນຜູ້ບໍ່ປະມາດ ໂດຍປະການທີ່ພວກສັດຕູຈະບໍ່ໄດ້ໂອກາດຈັບກຸມອີກ, ເມື່ອໄດ້ຮ່ວມສະຫຼອງງານນັກຂັດຕະຣຶກແລ້ວ ກໍເປັ່ງອຸທານວ່າ 'ໂອ້! ງານສະຫຼອງນັກຂັດຕະຣຶກ, ໂອ້! ງານສະຫຼອງນັກຂັດຕະຣຶກ' ດັ່ງນີ້. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ພິກຂຸຄິດວ່າ "ຖີນາມິດທະນີ້ເປັນສິ່ງທີ່ກໍ່ຄວາມເສຍຫາຍອັນໃຫຍ່ຫຼວງ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈະເລີນທຳ 6 ປະການ ຍ່ອມລະຖີນາມິດທະນີວອນໄດ້. ພິກຂຸນັ້ນ ເມື່ອລະຖີນາມິດທະໄດ້ແລ້ວ ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ພົ້ນຈາກເຄື່ອງພັນທະນາການ ຍ່ອມໄດ້ຮ່ວມສະຫຼອງງານນັກຂັດຕະຣຶກ ຕະຫຼອດ 7 ວັນ ທັງເບື້ອງຕົ້ນ ທັງທ່າມກາງ ທັງທີ່ສຸດ, ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ຍ່ອມສະເຫວີຍລົດແຫ່ງທຳມະນັກຂັດຕະຣຶກ ທັງເບື້ອງຕົ້ນ ທັງທ່າມກາງ ທັງທີ່ສຸດ ແລ້ວບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ ພ້ອມດ້ວຍປະຕິສຳພິທາທັງຫຼາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງຊົງສະແດງການລະຖີນາມິດທະ ວ່າສະເໝືອນກັບການພົ້ນຈາກເຄື່ອງພັນທະນາການ.

ยถา ปน ทาโส กิญฺจิเทว มิตฺตํ อุปนิสฺสาย สามิกานํ ธนํ ทตฺวา อตฺตานํ ภุชิสฺสํ กตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ยํ อิจฺฉติ, ตํ กโรติ. เอวเมว ภิกฺขุ – ‘‘อิทํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ นาม มหา อนตฺถกร’’นฺติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปชหติ. โส เอวํ ปหีนอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺโจ ยถา ภุชิสฺโส ปุริโส ยํ อิจฺฉติ, ตํ กโรติ, น ตํ โกจิ พลกฺกาเรน ตโต นิวตฺเตติ[Pg.194], เอวเมว ยถา สุขํ เนกฺขมฺมปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ, น ตํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ พลกฺกาเรน ตโต นิวตฺเตติ. ตสฺมา ภควา ภุชิสฺสํ วิย อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปฺปหานํ อาห.

ສ່ວນວ່າ ປຽບເໝືອນທາດ ອາໄສມິດສະຫາຍບາງຄົນ ແລ້ວມອບຊັບໃຫ້ແກ່ພວກນາຍ ເຮັດໃຫ້ຕົນເອງເປັນໄທ, ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາກໍຍ່ອມເຮັດສິ່ງໃດກໍໄດ້ຕາມທີ່ຕົນປາດຖະໜາ. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ພິກຂຸຄິດວ່າ "ອຸດທັດຈະກຸກກຸດຈະນີ້ເປັນສິ່ງທີ່ກໍ່ຄວາມເສຍຫາຍອັນໃຫຍ່ຫຼວງ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈະເລີນທຳ 6 ປະການ ຍ່ອມລະອຸດທັດຈະກຸກກຸດຈະໄດ້. ພິກຂຸນັ້ນ ເມື່ອລະອຸດທັດຈະກຸກກຸດຈະໄດ້ແລ້ວ ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ເປັນໄທ ຍ່ອມເຮັດສິ່ງໃດກໍໄດ້ຕາມທີ່ຕົນປາດຖະໜາ, ບໍ່ມີໃຜສາມາດໃຊ້ກຳລັງບັງຄັບໃຫ້ຜູ້ນັ້ນຫັນຫຼັງກັບຈາກການງານນັ້ນໄດ້, ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ຍ່ອມປະຕິບັດເນກຂັມມະປະຕິປະທາໄດ້ຕາມຄວາມສະບາຍ, ອຸດທັດຈະກຸກກຸດຈະກໍບໍ່ສາມາດໃຊ້ກຳລັງບັງຄັບໃຫ້ພິກຂຸນັ້ນຫັນຫຼັງກັບຈາກການປະຕິບັດນັ້ນໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງຊົງສະແດງການລະອຸດທັດຈະກຸກກຸດຈະ ວ່າສະເໝືອນກັບຄວາມເປັນໄທ.

ยถา พลวา ปุริโส หตฺถสารํ คเหตฺวา สชฺชาวุโธ สปริวาโร กนฺตารํ ปฏิปชฺเชยฺย, ตํ โจรา ทูรโตว ทิสฺวา ปลาเยยฺยุํ. โส โสตฺถินา ตํ กนฺตารํ นิตฺถริตฺวา เขมนฺตํ ปตฺโต หฏฺฐตุฏฺโฐ อสฺส. เอวเมว ภิกฺขุ ‘‘อยํ วิจิกิจฺฉา นาม มหา อนตฺถการิกา’’ติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา วิจิกิจฺฉํ ปชหติ. โส เอวํ ปหีนวิจิกิจฺโฉ ยถา พลวา ปุริโส สชฺชาวุโธ สปริวาโร นิพฺภโย โจเร ติณํ วิย อคเณตฺวา โสตฺถินา นิกฺขมิตฺวา เขมนฺตภูมึ ปาปุณาติ, เอวเมว ภิกฺขุ ทุจฺจริตกนฺตารํ นิตฺถริตฺวา ปรมํ เขมนฺตภูมึ อมตํ มหานิพฺพานํ ปาปุณาติ. ตสฺมา ภควา เขมนฺตภูมึ วิย วิจิกิจฺฉาปหานํ อาห.

ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ມີກຳລັງ ຖືເອົາຊັບສິນອັນມີຄ່າຕິດໂຕໄປ, ມີອາວຸດຄົບມື, ມີບໍລິວານຫ້ອມລ້ອມ, ເດີນທາງເຂົ້າສູ່ທາງກັນດານ, ພວກໂຈນເຫັນຜູ້ນັ້ນແຕ່ໄກກໍຍ່ອມປົບໜີໄປ. ບຸກຄົນນັ້ນ ຂ້າມພົ້ນທາງກັນດານນັ້ນໄດ້ໂດຍສະຫວັດດີພາບ ເຖິງດິນແດນອັນປອດໄພ ແລ້ວກໍມີຄວາມເbີກບານຍິນດີ. ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ພິກຂຸຄິດວ່າ "ຄວາມວິຈິກິດສານີ້ເປັນສິ່ງທີ່ກໍ່ຄວາມເສຍຫາຍອັນໃຫຍ່ຫຼວງ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈະເລີນທຳ 6 ປະການ ຍ່ອມລະຄວາມວິຈິກິດສາໄດ້. ພິກຂຸນັ້ນ ເມື່ອລະຄວາມວິຈິກິດສາໄດ້ແລ້ວ ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ມີກຳລັງ ມີອາວຸດຄົບມື ມີບໍລິວານຫ້ອມລ້ອມ ບໍ່ມີຄວາມຢ້ານກົວ ບໍ່ຖືພວກໂຈນວ່າເປັນສິ່ງສຳຄັນ ເດີນທາງອອກໄປໂດຍສະຫວັດດີພາບ ຈົນເຖິງດິນແດນອັນປອດໄພ, ໃນທຳນອງດຽວກັນນັ້ນເອງ ພິກຂຸຍ່ອມຂ້າມພົ້ນທາງກັນດານຄືທຸຈະຣິດ ແລ້ວເຖິງດິນແດນອັນປອດໄພຢ່າງຍິ່ງ ຄືພຣະອະມະຕະມະຫານິພານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງຊົງສະແດງການລະຄວາມວິຈິກິດສາ ວ່າສະເໝືອນກັບການເຖິງດິນແດນອັນປອດໄພ.

๒๒๕. ปาโมชฺชํ ชายตีติ ตุฏฺฐากาโร ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายตีติ ตุฏฺฐสฺส สกลสรีรํ โขภยมานา ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภตีติ ปีติสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส ปุคฺคลสฺส นามกาโย ปสฺสมฺภติ, วิคตทรโถ โหติ. สุขํ เวเทตีติ กายิกมฺปิ เจตสิกมฺปิ สุขํ เวทยติ. จิตฺตํ สมาธิยตีติ อิมินา เนกฺขมฺมสุเขน สุขิตสฺส อุปจารวเสนปิ อปฺปนาวเสนปิ จิตฺตํ สมาธิยติ.

໒໒໕. ບົດວ່າ "Pāmojjaṃ jāyati" ຄວາມວ່າ ຄວາມປິຕິຍິນດີຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ບົດວ່າ "Pamuditassa pīti jāyati" ຄວາມວ່າ ປິຕິອັນເຮັດໃຫ້ທົ່ວທັງຮ່າງກາຍຊາbຊ່ານ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ມີຄວາມປິຕິຍິນດີນັ້ນ. ບົດວ່າ "Pītimanassa kāyo passambhati" ຄວາມວ່າ ນາມະກາຍຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຈິດປະກອບດ້ວຍປິຕິ ຍ່ອມສະຫງົບລະງັບ, ເປັນຜູ້ປາສະຈາກຄວາມກະວົນກະວາຍ. ບົດວ່າ "Sukhaṃ vedeti" ຄວາມວ່າ ຍ່ອມສະeວີຍຄວາມສຸກ ທັງທາງກາຍ ທັງທາງໃຈ. ບົດວ່າ "Cittaṃ samādhiyati" ຄວາມວ່າ ຈິດຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຄວາມສຸກຍ້ອນເນກຂັມມະສຸກນີ້ ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະຈາຣະສະມາທິແດ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັບປະນາສະມາທິແດ່.

ปฐมชฺฌานกถา

ປະຖົມມະຊານກະຖາ

๒๒๖. โส วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติอาทิ ปน อุปจารสมาธินา สมาหิเต จิตฺเต อุปริวิเสสทสฺสนตฺถํ อปฺปนาสมาธินา สมาหิเต จิตฺเต ตสฺส สมาธิโน ปเภททสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิมเมว กายนฺติ อิมํ กรชกายํ. อภิสนฺเทตีติ เตเมติ สฺเนเหติ, สพฺพตฺถ ปวตฺตปีติสุขํ กโรติ. ปริสนฺเทตีติ สมนฺตโต สนฺเทติ. ปริปูเรตีติ วายุนา ภสฺตํ วิย ปูเรติ. ปริปฺผรตีติ สมนฺตโต ผุสติ. สพฺพาวโต กายสฺสาติ อสฺส ภิกฺขุโน สพฺพโกฏฺฐาสวโต กายสฺส กิญฺจิ อุปาทินฺนกสนฺตติปวตฺติฏฺฐาเน ฉวิมํสโลหิตานุคตํ [Pg.195] อณุมตฺตมฺปิ ฐานํ ปฐมชฺฌานสุเขน อผุฏํ นาม น โหติ.

໒໒໖. ພຶງຊາບວ່າ ພຣະບາລີວ່າ 'ໂສ ວິວິຈູຈ ເວ ກາເມຫິ... ເປ... ປະຖະມໍ ຊານໍ ອຸປະສັມປັດຊະ ວິຫະຣະຕິ' ເປັນຕົ້ນນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດໄວ້ ເພື່ອສະແດງຄຸນວິເສດອັນຍິ່ງໆ ຂຶ້ນໄປ ໃນເມື່ອຈິດສະຫງົບຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວດ້ວຍອຸປະຈາຣະສະມາທິ ຫຼືເພື່ອສະແດງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສະມາທິນັ້ນ ໃນເມື່ອຈິດສະຫງົບຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວດ້ວຍອັບປະນາສະມາທິ. ຄຳວ່າ 'ອิມໍ ເອວ ກາຍໍ' ໄດ້ແກ່ ກະລົຊະກາຍ (ກາຍອັນເກີດຈາກກັມ) ນີ້. ຄຳວ່າ 'ອະພິສັນເທຕິ' ແປວ່າ ເຮັດໃຫ້ຊຸ່ມ, ເຮັດໃຫ້ອາບເອີບ, ເຮັດໃຫ້ປີຕิແລະສຸຂະອັນເປັນໄປໃນກາຍທັງປວງເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ 'ປະຣິສັນເທຕິ' ແປວ່າ ເຮັດໃຫ້ຊຶມຊາບໄປທົ່ວຮອບດ້ານ. ຄຳວ່າ 'ປະຣິປູເຣຕິ' ແປວ່າ ເຮັດໃຫ້ເຕັມ ເໝືອນດັ່ງເປົ່າລົມເຂົ້າໄປໃນຖົງໜັງ. ຄຳວ່າ 'ປະຣິບຜະຣະຕິ' ແປວ່າ ແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວຮອບດ້ານ. ຄຳວ່າ 'ສັບພາວະໂຕ ກາຍັສສະ' ໄດ້ແກ່ ກາຍທີ່ມີສ່ວນປະກອບຄົບຖ້ວນທຸກສ່ວນຂອງພິກຂຸນັ້ນ, ບໍ່ມີສ່ວນໃດສ່ວນໜຶ່ງ ເຖິງວ່າຈະນ້ອຍເທົ່າອະນູ ເຊິ່ງເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມສືບຕໍ່ຂອງອຸປາທິນນະກະລູບ ທີ່ເນື່ອງດ້ວຍໜັງ, ເນື້ອ, ແລະເລືອດ ທີ່ຈະບໍ່ຖືກຕ້ອງຊຶມຊາບດ້ວຍສຸຂະອັນເກີດຈາກປະຖົມມະຊານນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ.

๒๒๗. ทกฺโขติ เฉโก ปฏิพโล นฺหานียจุณฺณานิ กาตุญฺเจว ปโยเชตุญฺจ สนฺเนตุญฺจ. กํสถาเลติ เยน เกนจิ โลเหน กตภาชเน. มตฺติกภาชนํ ปน ถิรํ น โหติ. สนฺเนนฺตสฺส ภิชฺชติ. ตสฺมา ตํ น ทสฺเสติ. ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกนฺติ สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา. สนฺเนยฺยาติ วามหตฺเถน กํสถาลํ คเหตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน ปมาณยุตฺตํ อุทกํ สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา ปริมทฺทนฺโต ปิณฺฑํ กเรยฺย. สฺเนหานุคตาติ อุทกสิเนเหน อนุคตา. สฺเนหปเรตาติ อุทกสิเนเหน ปริคฺคหิตา. สนฺตรพาหิราติ สทฺธึ อนฺโตปเทเสน เจว พหิปเทเสน จ สพฺพตฺถกเมว อุทกสิเนเหน ผุฏาติ อตฺโถ. น จ ปคฺฆรณีติ น จ พินฺทุ พินฺทุ อุทกํ ปคฺฆรติ, สกฺกา โหติ หตฺเถนปิ ทฺวีหิปิ ตีหิปิ องฺคุลีหิ คเหตุํ โอวฏฺฏิกายปิ กาตุนฺติ อตฺโถ.

໒໒໗. ຄຳວ່າ 'ທັກໂຂ' ແປວ່າ ຜູ້ສະຫຼາດ, ຜູ້ມີຄວາມສາມາດ ເພື່ອເຮັດຜົງອາບນ້ຳໃຫ້ລວມກັນ ແລະນວດໃຫ້ເຂົ້າກັນ. ຄຳວ່າ 'ກັງສະຖາເລ' ໄດ້ແກ່ ໃນຖາດທີ່ເຮັດດ້ວຍໂລຫະຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ. ສ່ວນພາຊະນະດິນນັ້ນ ບໍ່ແຂງແຮງທົນທານ, ເມື່ອນວດຢູ່ກໍຍ່ອມແຕກໄດ້, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງບໍ່ຊົງສະແດງພາຊະນະດິນນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ປະຣິບໂຜສະກໍ ປະຣິບໂຜສະກໍ' ແປວ່າ ປະພົມແລ້ວປະພົມອີກ. ຄຳວ່າ 'ສັນເນຍຍະ' ແປວ່າ ພຶງນວດ ຄື ມືຊ້າຍຈັບຖາດທອງສຳຣິດໄວ້, ມືຂວາປະພົມນ້ຳໃນປະຣິມານອັນພໍດີ ແລ້ວນວດໄປ ເຮັດໃຫ້ເປັນກ້ອນ. ຄຳວ່າ 'ສະເນຫານຸຄະຕາ' แປວ່າ ຖືກຢາງ (ຄວາມຊຸ່ມ) ແຫ່ງນ້ຳຊຶມຊາບໄປຕາມ. ຄຳວ່າ 'ສະເນຫະປະເຣຕາ' ແປວ່າ ຖືກຢາງແຫ່ງນ້ຳແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວຮອບດ້ານ. ຄຳວ່າ 'ສັນຕະຣະພາຫິຣາ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຖືກຢາງແຫ່ງນ້ຳແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວທຸກຫົນທຸກແຫ່ງ ພ້ອມທັງສ່ວນພາຍໃນແລະສ່ວນພາຍນອກ. ຄຳວ່າ 'ນະ ຈະ ປັກຄະຣະນີ' ມີອະທິບາຍວ່າ ແລະນ້ຳນັ້ນກໍບໍ່ຢົດຍ້ອຍອອກມາເປັນຢາດໆ, ສາມາດຈັບຖືໄດ້ດ້ວຍມື ຫຼືດ້ວຍນິ້ວມືສອງນິ້ວສາມນິ້ວ ແລະສາມາດໃສ່ໄວ້ໃນຊາຍພົກຜ້າກໍໄດ້.

ทุติยชฺฌานกถา

ກຖາວ່າດ້ວຍທຸຕິຍະຊານ

๒๒๘-๒๒๙. ทุติยชฺฌานสุขูปมายํ อุพฺภิโททโกติ อุพฺภินฺนอุทโก, น เหฏฺฐา อุพฺภิชฺชิตฺวา อุคฺคจฺฉนกอุทโก. อนฺโตเยว ปน อุพฺภิชฺชนกอุทโกติ อตฺโถ. อายมุขนฺติ อาคมนมคฺโค. เทโวติ เมโฆ. กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล, อนฺวทฺธมาสํ วา อนุทสาหํ วาติ อตฺโถ. ธารนฺติ วุฏฺฐึ. น อนุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ น จ ปเวเสยฺย, น วสฺเสยฺยาติ อตฺโถ. สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวาติ สีตํ ธารํ อุคฺคนฺตฺวา รหทํ ปูรยมานํ อุพฺภิชฺชิตฺวา. เหฏฺฐา อุคฺคจฺฉนอุทกญฺหิ อุคฺคนฺตฺวา อุคฺคนฺตฺวา ภิชฺชนฺตํ อุทกํ โขเภติ, จตูหิ ทิสาหิ ปวิสนอุทกํ ปุราณปณฺณติณกฏฺฐทณฺฑกาทีหิ อุทกํ โขเภติ, วุฏฺฐิอุทกํ ธารานิปาตปุพฺพุฬเกหิ อุทกํ โขเภติ. สนฺนิสินฺนเมว ปน หุตฺวา อิทฺธินิมฺมิตมิว อุปฺปชฺชมานํ อุทกํ อิมํ ปเทสํ ผรติ, อิมํ ปเทสํ น ผรตีติ นตฺถิ, เตน อผุโฏกาโส นาม น โหตีติ. ตตฺถ รหโท วิย กรชกาโย. อุทกํ วิย ทุติยชฺฌานสุขํ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

໒໒໘-໒໒໙. ໃນອຸປະມາແຫ່ງສຸຂະໃນທຸຕິຍະຊານ, ຄຳວ່າ 'ອຸບພިໂທທະໂກ' ແປວ່າ ມີນ້ຳພຸ່ງຂຶ້ນມາ, ບໍ່ແມ່ນນ້ຳທີ່ພຸ່ງຂຶ້ນມາຈາກເບື້ອງລຸ່ມແລ້ວໄຫຼອອກໄປ, ແຕ່ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນນ້ຳທີ່ຊຶມອອກມາຈາກພາຍໃນສະນ້ຳນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ອາຍະມຸຂໍ' ແປວ່າ ທາງໄຫຼເຂົ້າແຫ່ງນ້ຳ. ຄຳວ່າ 'ເທໂວ' ແປວ່າ ຝົນ. ຄຳວ່າ 'ກາເລນະ ກາລັງ' ແປວ່າ ຕາມການເວລາ ຄື ທຸກໆ ເຄິ່ງເດືອນ ຫຼືທຸກໆ ສິບວັນ. ຄຳວ່າ 'ທາຣັງ' ແປວ່າ ຫ່າຝົນ. ຄຳວ່າ 'ນະ ອะນຸບປະເວດເຊຍຍະ' ແປວ່າ ບໍ່ພຶງຕົກລົງມາ. ຄຳວ່າ 'ສີຕາ ວາຣิທາຣາ ອຸບພިຊຊິຕວา' ແປວ່າ ສາຍນ້ຳເຢັນພຸ່ງຂຶ້ນມາ ຄື ນ້ຳເຢັນພຸ່ງຂຶ້ນມາແລ້ວເຮັດໃຫ້ສະນ້ຳເຕັມ. ເພາະວ່ານ້ຳທີ່ພຸ່ງຂຶ້ນມາຈາກເບື້ອງລຸ່ມ ເມື່ອພຸ່ງຂຶ້ນມາເລື້ອຍໆ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ນ້ຳກະເພື່ອນ, ນ້ຳທີ່ໄຫຼເຂົ້າມာຈາກທິດທັງສີ່ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ນ້ຳກະເພື່ອນດ້ວຍໃບໄມ້ເກົ່າ, ຫຍ້າ, ກິ່ງໄມ້ ແລະທ່ອນໄມ້ເປັນຕົ້ນ, ນ້ຳຝົນຍ່ອມເຮັດໃຫ້ນ້ຳກະເພື່ອນດ້ວຍກະແສນ້ຳທີ່ຕົກລົງມາແລະຟອງນ້ຳ. ແຕ່ວ່ານ້ຳທີ່ຊຶມອອກມາ ເຊິ່ງເປັນນ້ຳທີ່ສະຫງົບນິ້ງ ເໝືອນດັ່ງນ້ຳທິບທີ່ເນລະມິດດ້ວຍຣິດ ຍ່ອມແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວສະນ້ຳນັ້ນ, ທີ່ຈະວ່າແຜ່ໄປໃນບ່ອນນີ້ ບໍ່ແຜ່ໄປໃນບ່ອນນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ບ່ອນທີ່ນ້ຳບໍ່ແຜ່ໄປຈຶ່ງບໍ່ມີ. ໃນອຸປະມານັ້ນ ສະນ້ຳປຽບເໝືອນກະລົຊະກາຍ, ນ້ຳປຽບເໝືອນສຸຂະໃນທຸຕິຍະຊານ, ສ່ວນທີ່ເຫຼືອພຶງຊາບໂດຍນັຍກ່ອນນັ້ນແລ້ວ.

ตติยชฺฌานกถา

ກຖາວ່າດ້ວຍຕະຕິຍະຊານ

๒๓๐-๒๓๑. ตติยชฺฌานสุขูปมายํ [Pg.196] อุปฺปลานิ เอตฺถ สนฺตีติ อุปฺปลินี. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ เสตรตฺตนีเลสุ ยํ กิญฺจิ อุปฺปลํ อุปฺปลเมว. อูนกสตปตฺตํ ปุณฺฑรีกํ, สตปตฺตํ ปทุมํ. ปตฺตนิยมํ วา วินาปิ เสตํ ปทุมํ, รตฺตํ ปุณฺฑรีกนฺติ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย. อุทกานุคฺคตานีติ อุทกโต น อุคฺคตานิ. อนฺโต นิมุคฺคโปสีนีติ อุทกตลสฺส อนฺโต นิมุคฺคานิเยว หุตฺวา โปสีนิ, วฑฺฒีนีติ อตฺโถ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

໒໓໐-໒໓໑. ໃນອຸປະມາແຫ່ງສຸຂະໃນຕະຕິຍະຊານ, ສະນ້ຳທີ່ມີດອກອຸບົນຢູ່ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອຸບປະລິນີ'. ໃນອີກສອງບົດທີ່ເຫຼືອ (ປະທຸມິນີ ແລະ ປຸນທະຣິກິນີ) ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ໃນບັນດາດອກບົວສີຂາວ, ສີແດງ, ແລະສີຂຽວນັ້ນ, ດອກບົວຊະນິດໃດຊະນິດໜຶ່ງກໍຊື່ວ່າ 'ອຸບົນ' ທັງນັ້ນ. ດອກບົວທີ່ມີກີບບໍ່ເຖິງຮ້ອຍກີບ ຊື່ວ່າ 'ປຸນທະຣິກະ', ດອກບົວທີ່ມີຮ້ອຍກີບ ຫຼືເກີນຮ້ອຍກີບ ຊື່ວ່າ 'ປະທຸມະ'. ຫຼືອີກນັຍໜຶ່ງ ໂດຍບໍ່ກຳນົດຈຳນວນກີບ, ບົວຂາວ ຊື່ວ່າ 'ປະທຸມະ', ບົວແດງ ຊື່ວ່າ 'ປຸນທະຣິກະ', ນີ້ຄືຂໍ້ຕັດສິນໃນເລື່ອງນີ້. ຄຳວ່າ 'ອຸທະການຸກຄະຕານິ' ແປວ່າ ຍັງບໍ່ທັນພົ້ນຂຶ້ນມາຈາກນ້ຳ. ຄຳວ່າ 'ອັນໂຕ ນິມຸກຄະໂປສິນີ' ແປວ່າ ຈົມຢູ່ໃນນ້ຳແລ້ວຈະເລີນເຕີບໂຕ ຄື ຈະເລີນເຕີບໂຕຢູ່ພາຍໃຕ້ຜິວນ້ຳນັ້ນເອງ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອພຶງຊາບໂດຍນັຍກ່ອນນັ້ນແລ້ວ.

จตุตฺถชฺฌานกถา

ກຖາວ່າດ້ວຍຈະຕຸຕະຖะຊານ

๒๓๒-๒๓๓. จตุตฺถชฺฌานสุขูปมายํ ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตนาติ เอตฺถ นิรุปกฺกิเลสฏฺเฐน ปริสุทฺธํ, ปภสฺสรฏฺเฐน ปริโยทาตนฺติ เวทิตพฺพํ. โอทาเตน วตฺเถนาติ อิทํ อุตุผรณตฺถํ วุตฺตํ. กิลิฏฺฐวตฺเถน หิ อุตุผรณํ น โหติ, ตงฺขณโธตปริสุทฺเธน อุตุผรณํ พลวํ โหติ. อิมิสฺสาย หิ อุปมาย วตฺถํ วิย กรชกาโย, อุตุผรณํ วิย จตุตฺถชฺฌานสุขํ. ตสฺมา ยถา สุนฺหาตสฺส ปุริสสฺส ปริสุทฺธํ วตฺถํ สสีสํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนสฺส สรีรโต อุตุ สพฺพเมว วตฺถํ ผรติ. น โกจิ วตฺถสฺส อผุโฏกาโส โหติ. เอวํ จตุตฺถชฺฌานสุเขน ภิกฺขุโน กรชกายสฺส น โกจิ โอกาโส อผุโฏ โหตีติ. เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิเมสํ ปน จตุนฺนํ ฌานานํ อนุปทวณฺณนา จ ภาวนานโย จ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโตติ อิธ น วิตฺถาริโต.

໒໓໒-໒໓໓. ໃນອຸປະມາແຫ່ງສຸຂະໃນຈະຕຸຕະຖະຊານ, ຄຳວ່າ 'ປະຣິສຸດເທນະ ເຈຕະສາ ປະຣິໂຍທາເຕນະ' ພຶງຊາບວ່າ ຊື່ວ່າ 'ບໍລິສຸດ' ເພາະປາສະຈາກອຸປະກິເລດ, ຊື່ວ່າ 'ຜຸດຜ່ອງ' ເພາະມີຄວາມຜ່ອງໃສ. ຄຳວ່າ 'ໂອດາເຕນະ ວັດເຖນະ' ຕຣັດໄວ້ເພື່ອສະແດງການແຜ່ຊ່ານແຫ່ງຄວາມອົບອຸ່ນ. ເພາະວ່າການແຜ່ຊ່ານແຫ່ງຄວາມອົບອຸ່ນຍ່ອມບໍ່ມີດ້ວຍຜ້າທີ່ເປື້ອນເປິ, ແຕ່ການແຜ່ຊ່ານແຫ່ງຄວາມອົບອຸ່ນຍ່ອມມີກຳລັງແຮງດ້ວຍຜ້າທີ່ຊັກສະອາດດີແລ້ວໃນຂະນະນັ້ນ. ເພາະວ່າໃນອຸປະມານີ້ ກະລົຊະກາຍປຽບເໝືອນຜ້າ, ສຸຂະໃນຈະຕຸຕະຖະຊານປຽບເໝືອນການແຜ່ຊ່ານແຫ່ງຄວາມອົບອຸ່ນ. ເພາະສະນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງຄົນທີ່ອາບນ້ຳສະອາດດີແລ້ວ ນັ່ງຄຸມຜ້າຂາວອັນບໍລິສຸດຕະຫຼອດຮອດຫົວ, ຄວາມອົບອຸ່ນຈາກຮ່າງກາຍຍ່ອມແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວຜ້ານັ້ນທັງໝົດ, ບ່ອນທີ່ຄວາມອົບອຸ່ນບໍ່ແຜ່ໄປໃນຜ້ານັ້ນບໍ່ມີເລີຍ, ສັນໃດ; ດ້ວຍສຸຂະໃນຈະຕຸຕະຖະຊານ, ບ່ອນໃດບ່ອນໜຶ່ງໃນກະລົຊະກາຍຂອງພິກຂຸ ທີ່ຈະບໍ່ຖືກຕ້ອງຊຶມຊາບດ້ວຍສຸຂະນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ສັນນັ້ນ. ພຶງເຫັນເນື້ອຄວາມໃນອຸປະມານີ້ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້. ສ່ວນການອະທິບາຍຕາມລຳດັບບົດ ແລະວິທີການຈະເລີນຊານທັງສີ່ເຫຼົ່ານີ້ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນວິສຸດທິມັກ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ນຳມາສະແດງໃຫ້ພิສະດານໃນທີ່ນີ້.

เอตฺตาวตา เจส รูปชฺฌานลาภีเยว, น อรูปชฺฌานลาภีติ น เวทิตพฺโพ. น หิ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จุทฺทสหากาเรหิ จิณฺณวสีภาวํ วินา อุปริ อภิญฺญาธิคโม โหติ. ปาฬิยํ ปน รูปชฺฌานานิเยว อาคตานิ. อรูปชฺฌานานิ อาหริตฺวา กเถตพฺพานิ.

ດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ ບໍ່ພຶງຊາບວ່າ ພິກຂຸນັ້ນເປັນຜູ້ໄດ້ແຕ່ຮູບຊານເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຜູ້ໄດ້ອະຣູບຊານ. ເພາະວ່າ ຫາກປາສະຈາກຄວາມເປັນຜູ້ຊຳນານ (ວະສີພາວະ) ທີ່ໄດ້ຝຶກຝົນມາແລ້ວໂດຍອາການ ໑໔ ປະການ ໃນສະມາບັດ ໘ ປະການແລ້ວ, ການບັນລຸອະພິນຍາໃນເບື້ອງບົນຍ່ອມມີບໍ່ໄດ້. ແຕ່ໃນພຣະບາລີ ຕຣັດໄວ້ສະເພາະຮູບຊານເທົ່ານັ້ນ. ເຖິງຢ່າງໃດກໍດີ ພຣະທັມມະກະຖຶກກໍພຶງນຳອະຣູບຊານມາສະແດງອະທິບາຍດ້ວຍ.

วิปสฺสนาญาณกถา

ກຖາວ່າດ້ວຍວິປັດສະນາຢານ

๒๓๔. โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเตติ โส จุทฺทสหากาเรหิ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จิณฺณวสีภาโว ภิกฺขูติ ทสฺเสติ[Pg.197]. เสสเมตฺถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรตีติ เอตฺถ ญาณทสฺสนนฺติ มคฺคญาณมฺปิ, วุจฺจติ ผลญาณมฺปิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ, ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ, วิปสฺสนาญาณมฺปิ. ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, ญาณทสฺสนวิสุทฺธตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ (มหานิ. ๑.๒๕๗) เอตฺถ หิ มคฺคญาณํ ญาณทสฺสนนฺติ วุตฺตํ. ‘‘อยมญฺโญ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๒๘) เอตฺถ ผลญาณํ. ‘‘ภควโตปิ โข ญาณทสฺสนํ อุทปาทิ สตฺตาหกาลงฺกโต อาฬาโร กาลาโม’’ติ (มหาว. ๑๐) เอตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาตี’’ติ (มหาว. ๑๖) เอตฺถ ปจฺจเวกฺขณญาณํ อิธ ปน ญาณทสฺสนาย จิตฺตนฺติ อิทํ วิปสฺสนาญาณํ ญาณทสฺสนนฺติ วุตฺตนฺติ.

໒໓໔. ພຣະບາລີວ່າ 'ໂສ ເອວໍ ສະມາຫິເຕ ຈิຕເຕ... ເປ... ອານັນຊັບປັດເຕ' ນີ້ ຊົງສະແດງວ່າ ພິກຂຸນັ້ນເປັນຜູ້ມີຄວາມຊຳນານ (ວະສີພາວະ) ທີ່ໄດ້ຝຶກຝົນມາແລ້ວໂດຍອາການ ໑໔ ປະການ ໃນສະມາບັດ ໘ ປະການ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນວິສຸດທິມັກ. ໃນບົດວ່າ 'ຍານະທັດສະນາຍະ ຈິຕຕັງ ອະພິນີຫະຣະຕິ' ນີ້, ຄຳວ່າ 'ຍານະທັດສະນະ' ໝາຍເຖິງ ມັກຄະຍານກໍໄດ້, ຜົລະຍານກໍໄດ້, ສັບພັນຍຸຕາຍານກໍໄດ້, ປັດຈະເວກຂະນາຍານກໍໄດ້, ວິປັດສະນາຍານກໍໄດ້. ໃນພຣະສູດວ່າ 'ອາວຸໂສ ທັງຫຼາຍ, ການຢູ່ປະພຶດພົມມະຈັນໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເພື່ອຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງຍານະທັດສະນະຫຼື?' ດັ່ງນີ້, ມັກຄະຍານ ຊື່ວ່າ 'ຍານະທັດສະນະ'. ໃນພຣະສູດວ່າ 'ນີ້ເປັນອຸຕຣິມະນຸດສະທັມອື່ນ ອັນເປັນຄຸນວິເສດຄືຍານະທັດສະນະອັນຄວນແກ່ພຣະອະລິຍະ ທີ່ເຮົາໄດ້ບັນລຸແລ້ວ ເປັນເຄື່ອງຢູ່ເປັນສຸກ' ດັ່ງນີ້, ຜົລະຍານ ຊື່ວ່າ 'ຍານະທັດສະນະ'. ໃນພຣະສູດວ່າ 'ຍານະທັດສະນະເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າວ່າ ອາຣາຣະທາບົດ ກາລາມະໂຄດ ເສຍຊີວິດໄດ້ ໗ ວັນແລ້ວ' ດັ່ງນີ້, ສັບພັນຍຸຕາຍານ ຊື່ວ່າ 'ຍານະທັດສະນະ'. ໃນພຣະສູດວ່າ 'ຍານແລະທັດສະນະເກີດຂຶ້ນແກ່ເຮົາວ່າ ຄວາມຫຼຸດພົ້ນຂອງເຮົາບໍ່ກຳເລີບແລ້ວ, ຊາດນີ້ເປັນຊາດສຸດທ້າຍ' ດັ່ງນີ້, ປັດຈະເວກຂະນາຍານ ຊື່ວ່າ 'ຍານະທັດສະນະ'. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ບົດວ່າ 'ຍານະທັດສະນາຍະ ຈິຕຕັງ' ນີ້, ວິປັດສະນາຍານນີ້ ຊົງຮຽກວ່າ 'ຍານະທັດສະນະ'.

อภินีหรตีติ วิปสฺสนาญาณสฺส นิพฺพตฺตนตฺถาย ตนฺนินฺนํ ตปฺโปณํ ตปฺปพฺภารํ กโรติ. รูปีติ อาทีนมตฺโถ วุตฺโตเยว. โอทนกุมฺมาสูปจโยติ โอทเนน เจว กุมฺมาเสน จ อุปจิโต วฑฺฒิโต. อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺโมติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจธมฺโม. ทุคฺคนฺธวิฆาตตฺถาย ตนุวิเลปเนน อุจฺฉาทนธมฺโม. องฺคปจฺจงฺคาพาธวิโนทนตฺถาย ขุทฺทกสมฺพาหเนน ปริมทฺทนธมฺโม. ทหรกาเล วา อูรูสุ สยาเปตฺวา คพฺภาวาเสน ทุสฺสณฺฐิตานํ เตสํ เตสํ องฺคานํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ อญฺฉนปีฬนาทิวเสน ปริมทฺทนธมฺโม. เอวํ ปริหริโตปิ เภทนวิทฺธํสนธมฺโม ภิชฺชติ เจว วิกิรติ จ, เอวํ สภาโวติ อตฺโถ. ตตฺถ รูปี จาตุมหาภูติโกติอาทีสุ ฉหิ ปเทหิ สมุทโย กถิโต. อนิจฺจปเทน สทฺธึ ปจฺฉิเมหิ ทฺวีหิ อตฺถงฺคโม. เอตฺถ สิตํ เอตฺถ ปฏิพทฺธนฺติ เอตฺถ จาตุมหาภูติเก กาเย นิสฺสิตญฺจ ปฏิพทฺธญฺจ.

ຄຳວ່າ 'ອະພິນີຫະຣະຕິ' ແປວ່າ ນ້ອມໄປ ຄື ເຮັດໃຫ້ຈິດນັ້ນໂນ້ມໄປ, ອຽງໄປ, ໂຜນໄປ ເພື່ອໃຫ້ເກີດວິປັດສະນາຍານ. ເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດວ່າ 'ຣູປີ' ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ໂອດະນະກຸມມາສູປະຈະໂຍ' ແປວ່າ ຈະເລີນເຕີບໂຕຂຶ້ນດ້ວຍເຂົ້າສຸກແລະເຂົ້າໜົມແປ້ງ. ຄຳວ່າ 'ອະນິດຈຸດຊາທະນະປະຣິມັດທະນະເພທະນະວິດທັງສະນະທັມໂມ' ມີອະທິບາຍວ່າ: ຊື່ວ່າ 'ມີຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນທຳມະດາ' ເພາະເກີດຂຶ້ນແລ້ວກໍດັບໄປ. ຊື່ວ່າ 'ມີການອົບຮົມ (ຫຼືການລູບໄລ້) ເປັນທຳມະດາ' ເພາະຕ້ອງລູບໄລ້ດ້ວຍຂອງຫອມບາງໆ ເພື່ອບັນເທົາກິ່ນເໝັນ. ຊື່ວ່າ 'ມີການບີບນວດເປັນທຳມະດາ' ເພາະຕ້ອງບີບນວດເບົາໆ ເພື່ອບັນເທົາຄວາມເມື່ອຍລ້າແຫ່ງອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່. ຫຼືອີກນັຍໜຶ່ງ ໃນເວລາເປັນເດັກນ້ອຍ ຕ້ອງໃຫ້ນອນເທິງຕັກ ແລ້ວດຶງຫຼືບີບອະໄວຍະວະຕ່າງໆ ທີ່ຜິດຮູບຮ່າງຍ້ອນການຢູ່ໃນຄັນ ໃຫ້ເຂົ້າຮູບເຂົ້າຮອຍດີ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ມີການບີບນວດເປັນທຳມະດາ'. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະໄດ້ຮັບການທະນຸຖະໜອມປານນັ້ນກໍຕາມ ກໍຍັງ 'ມີຄວາມແຕກທຳລາຍແລະກະຈັດກະຈາຍເປັນທຳມະດາ' ຄື ຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍແລະກະຈັດກະຈາຍໄປ, ນີ້ຄືສະພາວະຂອງກາຍນັ້ນ. ໃນບັນດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍບົດ ໖ ບົດ ມີບົດວ່າ 'ຣູປີ ຈາຕຸມະຫາພູຕິໂກ' ເປັນຕົ້ນ ພຣະອົງຊົງສະແດງຄວາມເກີດ. ດ້ວຍບົດ ໒ ບົດສຸດທ້າຍ ພ້ອມທັງບົດວ່າ 'ອະນິດຈະ' ພຣະອົງຊົງສະແດງຄວາມດັບ. ຄຳວ່າ 'ເອັດຖະ ສິຕັງ ເອັດຖະ ປະຕິບັດທັງ' ແປວ່າ ອາໄສຢູ່ໃນກາຍນີ້ ແລະເນື່ອງຢູ່ໃນກາຍອັນປະກອບດ້ວຍມະຫາພູຕະຮູບ ໔ ນີ້.

๒๓๕. สุโภติ สุนฺทโร. ชาติมาติ ปริสุทฺธากรสมุฏฺฐิโต. สุปริกมฺมกโตติ สุฏฺฐุ กตปริกมฺโม อปนีตปาสาณสกฺขโร. อจฺโฉติ ตนุจฺฉวิ. วิปฺปสนฺโนติ สุฏฺฐุ ปสนฺโน. สพฺพาการสมฺปนฺโนติ โธวนเวธนาทีหิ สพฺเพหิ อากาเรหิ สมฺปนฺโน. นีลนฺติอาทีหิ วณฺณสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ตาทิสญฺหิ อาวุตํ ปากฏํ โหติ. เอวเมว โขติ เอตฺถ เอวํ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ. มณิ วิย หิ กรชกาโย. อาวุตสุตฺตํ [Pg.198] วิย วิปสฺสนาญาณํ. จกฺขุมา ปุริโส วิย วิปสฺสนาลาภี ภิกฺขุ, หตฺเถ กริตฺวา ปจฺจเวกฺขโต อยํ โข มณีติ มณิโน อาวิภูตกาโล วิย วิปสฺสนาญาณํ, อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน จาตุมหาภูติกกายสฺส อาวิภูตกาโล, ตตฺริทํ สุตฺตํ อาวุตนฺติ สุตฺตสฺสาวิภูตกาโล วิย วิปสฺสนาญาณํ, อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ตทารมฺมณานํ ผสฺสปญฺจมกานํ วา สพฺพจิตฺตเจตสิกานํ วา วิปสฺสนาญาณสฺเสว วา อาวิภูตกาโลติ.

໒໓໕. ຄຳວ່າ 'ສຸໂພ' ແປວ່າ ງາມ. ຄຳວ່າ 'ຊາຕິມາ' ແປວ່າ ເກີດຈາກແຫຼ່ງກຳເນີດອັນບໍລິສຸດ. ຄຳວ່າ 'ສຸປະຣິກັມມະກະໂຕ' ແປວ່າ ຜ່ານການເຈຍລະໄນມາເປັນຢ່າງດີ ຄື ເອົາຫີນແລະກວດອອກໝົດແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ອັດໂຊ' ແປວ່າ ມີຜິວບາງ (ໃສສະອາດ). ຄຳວ່າ 'ວິບປະສັນໂນ' ແປວ່າ ໃສແຈ້ງ. ຄຳວ່າ 'ສັບພາການະສັມປັນໂນ' ແປວ່າ ພ້ອມດ້ວຍອາການທັງປວງ ມີການລ້າງແລະການເຈາະເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍບົດວ່າ 'ນີລັງ' ເປັນຕົ້ນ ພຣະອົງຊົງສະແດງຄວາມສົມບູນແຫ່ງສີສັນ. ເພາະວ່າ ດ້າຍທີ່ຮ້ອຍເຂົ້າໄປໃນແກ້ວມະນີເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມປາກົດເຫັນໄດ້ຈະແຈ້ງ. ໃນບົດວ່າ 'ເອວະເມວະ ໂຂ' ນີ້ ພຶງຊາບການປຽບທຽບອຸປະມາດັ່ງນີ້: ກະລົຊະກາຍ ປຽບເໝືອນ ແກ້ວມະນີ. ວິປັດສະນາຍານ ປຽບເໝືອນ ດ້າຍທີ່ຮ້ອຍໄວ້. ພິກຂຸຜູ້ໄດ້ວິປັດສະນາ ປຽບເໝືອນ ຄົນທີ່ມີຕາດີ. ເວລາທີ່ແກ້ວມະນີປາກົດແກ່ຄົນທີ່ຈັບແກ້ວມະນີໄວ້ໃນມືແລ້ວພິຈາຣະນາວ່າ 'ນີ້ຄືແກ້ວມະນີ' ນັ້ນ ປຽບເໝືອນ ເວລາທີ່ກະລົຊະກາຍອັນເກີດຈາກມະຫາພູຕະຮູບ ໔ ປາກົດແກ່ພິກຂຸຜູ້ນັ່ງນ້ອມຈິດໄປ. ເວລາທີ່ດ້າຍປາກົດໃນຄຳວ່າ 'ດ້າຍຮ້ອຍຢູ່ໃນແກ້ວມະນີນັ້ນ' ປຽບເໝືອນ ເວລາທີ່ທັມທັງຫຼາຍມີຜັດສະເປັນທີ ໕ ຫຼືຈິດແລະເຈຕະສິກທັງປວງ ຫຼືວິປັດສະນາຍານນັ້ນເອງ ເຊິ່ງມີກະລົຊະກາຍນັ້ນເປັນອາຣົມ ປາກົດແກ່ພິກຂຸຜູ້ນັ່ງນ້ອມຈິດໄປແລ້ວ.

อิทญฺจ วิปสฺสนาญาณํ มคฺคญาณานนฺตรํ. เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา อภิญฺญาวาเร อารทฺเธ เอตสฺส อนฺตราวาโร นตฺถิ ตสฺมา อิเธว ทสฺสิตํ. ยสฺมา จ อนิจฺจาทิวเสน อกตสมฺมสนสฺส ทิพฺพาย โสตธาตุยา เภรวํ สทฺทํ สุณโต, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติยา เภรเว ขนฺเธ อนุสฺสรโต, ทิพฺเพน จกฺขุนา เภรวมฺปิ รูปํ ปสฺสโต ภยสนฺตาโส อุปฺปชฺชติ, น อนิจฺจาทิวเสน กตสมฺมสนสฺส ตสฺมา อภิญฺญํ ปตฺตสฺส ภยวิโนทนเหตุสมฺปาทนตฺถมฺปิ อิทํ อิเธว ทสฺสิตํ. อปิ จ ยสฺมา วิปสฺสนาสุขํ นาเมตํ มคฺคผลสุขสมฺปาทกํ ปาฏิเยกฺกํ สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ตสฺมาปิ อาทิโตว อิทํ อิธ ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ແລະວິປັດສະນາຍານນີ້ ເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈແກ່ມັກຄະຍານ. ເຖິງຢ່າງນັ້ນກໍຕາມ, ເພາະເຫດວ່າ ເມື່ອເລີ່ມຕົ້ນສະແດງວາຣະແຫ່ງອະພິນຍາແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ມີໂອກາດຂັ້ນໃນລະຫວ່າງແຫ່ງວິປັດສະນາຍານນີ້, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງວິປັດສະນາຍານນີ້ໄວ້ໃນທີ່ນີ້. ອີກປະການໜຶ່ງ, ເພາະເຫດວ່າ ໂຍຄີບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ກຳນົດພິຈາຣະນາ (ສັມມະສະນະ) ໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ, ເມື່ອໄດ້ຍິນສຽງອັນໜ້າສະຢ້ານກົວດ້ວຍທิບພະຍະໂສຕະທາດ, ຫຼືເມື່ອລະນຶກເຖິງຂັນທັງຫຼາຍອັນໜ້າສະຢ້ານກົວດ້ວຍປຸບເພນິວາສານຸດສະຕິຍານ, ຫຼືເມື່ອເຫັນຮູບອັນໜ້າສະຢ້ານກົວດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸ, ຍ່ອມເກີດຄວາມສະດຸ້ງກົວແລະຕົກໃຈກົວ; ສ່ວນໂຍຄີບຸກຄົນຜູ້ໄດ້ກຳນົດພິຈາຣະນາໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຄວາມສະດຸ້ງກົວເລີຍ. ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອສະແດງເຫດເຄື່ອງບັນເທົາຄວາມກົວແກ່ຜູ້ບັນລຸອະພິນຍາ, ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງວິປັດສະນາຍານນີ້ໄວ້ໃນທີ່ນີ້ເຊັ່ນກັນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ເພາະເຫດວ່າ ສຸຂະໃນວິປັດສະນານີ້ ເປັນເຄື່ອງໃຫ້ເຖິງສຸຂະໃນມັກແລະຜົນ, ເປັນສາມັນຍະຜົນອັນຕ່າງຫາກ ເຊິ່ງເຫັນໄດ້ເອງ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງວິປັດສະນາຍານນີ້ໄວ້ໃນເບື້ອງຕົ້ນໃນທີ່ນີ້.

มโนมยิทฺธิญาณกถา

ກຖາວ່າດ້ວຍມະໂນມະຍິດທິຍານ

๒๓๖-๒๓๗. มโนมยนฺติ มเนน นิพฺพตฺติตํ. สพฺพงฺคปจฺจงฺคินฺติ สพฺเพหิ องฺเคหิ จ ปจฺจงฺเคหิ จ สมนฺนาคตํ. อหีนินฺทฺริยนฺติ สณฺฐานวเสน อวิกลินฺทฺริยํ. อิทฺธิมตา นิมฺมิตรูปญฺหิ สเจ อิทฺธิมา โอทาโต ตมฺปิ โอทาตํ. สเจ อวิทฺธกณฺโณ ตมฺปิ อวิทฺธกณฺณนฺติ เอวํ สพฺพากาเรหิ เตน สทิสเมว โหติ. มุญฺชมฺหา อีสิกนฺติอาทิ อุปมาตฺตยมฺปิ หิ สทิสภาวทสฺสนตฺถเมว วุตฺตํ. มุญฺชสทิสา เอว หิ ตสฺส อนฺโต อีสิกา โหติ. โกสิสทิโสเยว อสิ, วฏฺฏาย โกสิยา วฏฺฏํ อสิเมว ปกฺขิปนฺติ, ปตฺถฏาย ปตฺถฏํ. กรณฺฑาติ อิทมฺปิ อหิกญฺจุกสฺส นามํ, น วิลีวกรณฺฑกสฺส. อหิกญฺจุโก หิ อหินา สทิโสว โหติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ‘‘ปุริโส อหึ กรณฺฑา อุทฺธเรยฺยา’’ติ หตฺเถน อุทฺธรมาโน วิย ทสฺสิโต, อถ โข จิตฺเตเนวสฺส อุทฺธรณํ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ อหิ นาม สชาติยํ ฐิโต, กฏฺฐนฺตรํ วา รุกฺขนฺตรํ วา นิสฺสาย, ตจโต สรีรํ นิกฺกฑฺฒนปฺปโยคสงฺขาเตน [Pg.199] ถาเมน, สรีรํ ขาทยมานํ วิย ปุราณตจํ ชิคุจฺฉนฺโตติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ สยเมว กญฺจุกํ ปชหติ, น สกฺกา ตโต อญฺเญน อุทฺธริตุํ, ตสฺมา จิตฺเตน อุทฺธรณํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิติ มุญฺชาทิสทิสํ อิมสฺส ภิกฺขุโน สรีรํ, อีสิกาทิสทิสํ นิมฺมิตรูปนฺติ. อิทเมตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ. นิมฺมานวิธานํ ปเนตฺถ ปรโต จ อิทฺธิวิธาทิปญฺจอภิญฺญากถา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาติ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อุปมามตฺตเมว หิ อิธ อธิกํ.

໒໓໖-໒໓໗. ຄຳວ່າ “ມະໂນມະຍັງ” ໄດ້ແກ່ ທີ່ສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍໃຈ (ຄືເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອະພິນຍາຈິດ ຫຼືອະທິຖານຈິດ). ຄຳວ່າ “ສັບພັງຄະປັດຈັງຄິງ” ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍອະໄວຍະວະໃຫຍ່ແລະອະໄວຍະວະນ້ອຍທັງປວງ. ຄຳວ່າ “ອະຮີນິນທຣິຍັງ” ໄດ້ແກ່ ມີອິນຊີບໍ່ບົກພ່ອງໂດຍສັນຖານ. ດ້ວຍວ່າ ຮູບທີ່ເນລະມິດຂຶ້ນໂດຍຜູ້ມີລິດ ຫາກຜູ້ມີລິດນັ້ນຂາວ ຮູບນັ້ນກໍຂາວ, ຫາກຫູບໍ່ໄດ້ເຈາະ ຮູບນັ້ນກໍຫູບໍ່ໄດ້ເຈາະ, ຍ່ອມຄືກັນກັບຜູ້ນັ້ນໂດຍປະການທັງປວງຢ່າງນີ້. ຄວາມຈິງ ອຸປະມາ 3 ປະການ ມີການຖອດໄສ້ປ່ອງອອກຈາກຫຍ้าປ່ອງເປັນຕົ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມຄືກັນນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ພາຍໃນຫຍ้าປ່ອງນັ້ນ ຍ່ອມມີໄສ້ປ່ອງທີ່ຄືກັນກັບຫຍ้าປ່ອງນັ້ນເອງ. ດາບຍ່ອມຄືກັນກັບຝັກດາບ, ພວກເຂົາຍ່ອມໃສ່ດາບກົມໄວ້ໃນຝັກດາບກົມ, ໃສ່ດາບແປນໄວ້ໃນຝັກດາບແປນ. ຄຳວ່າ “ກະຣັນດະ” ນີ້ ກໍເປັນຊື່ຂອງຄາບງູ ບໍ່ແມ່ນຊື່ຂອງກະຕ່າໄມ້ໄຜ່. ເພາະວ່າ คາບງູນັ້ນຍ່ອມຄືກັນກັບງູນັ້ນເອງ. ໃນອຸປະມານັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະສະແດງໄວ້ຄ້າຍຄືກັບວ່າ “ບຸຣຸດພຶງຖອດງູອອກຈາກຄາບດ້ວຍມື” ກໍຕາມ ແຕ່ເພິ່ນພຶງຊາບວ່າ ການຖອດອອກນັ້ນແມ່ນດ້ວຍໃຈເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າງູນີ້ ເມື່ອຢູ່ໃນກຳເນີດຂອງຕົນ ອາໄສລະຫວ່າງໄມ້ ຫຼືລະຫວ່າງຕົ້ນໄມ້ ຍ່ອມສະຫຼັດຄາບອອກດ້ວຍຕົນເອງ ດ້ວຍກຳລັງຄືຄວາມພະຍາຍາມໃນການດຶງຮ່າງກາຍອອກຈາກຄາບ ເພາະຄວາມກຽດຊັງຄາບເກົ່າ ຄ້າຍຄືກັບກັດກິນຮ່າງກາຍຂອງຕົນ ດ້ວຍເຫດ 4 ປະການນີ້, ຜູ້ນັ້ນບໍ່ສາມາດຈະດຶງມັນອອກມາໄດ້. ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດອຸປະມານີ້ ໂດຍໝາຍເຖິງການຖອດອອກດ້ວຍໃຈ. ດັ່ງນັ້ນ ຮ່າງກາຍຂອງພິກຂຸນີ້ ຍ່ອມປຽບເໝືອນຫຍ້າປ່ອງເປັນຕົ້ນ, ສ່ວນຮູບທີ່ເນລະມິດຂຶ້ນ ຍ່ອມປຽບເໝືອນໄສ້ປ່ອງເປັນຕົ້ນ. ນີ້ຄືການປຽບທຽບອຸປະມາກັບອຸປະໄມໃນເລື່ອງນີ້. ສ່ວນວິທີການເນລະມິດ ແລະຄຳອະທິບາຍອະພິນຍາ 5 ປະການ ມີອິດທິວິທິເປັນຕົ້ນໃນພາຍຫຼັງ ໄດ້ສະແດງໄວ້ໂດຍລະອຽດໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກແລ້ວ ພຶງຊາບຕາມນิຍາຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳພີນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ໃນພຣະສູດນີ້ ມີພຽງແຕ່ອຸປະມາເທົ່ານັ້ນທີ່ເກີນມາ.

อิทฺธิวิธญาณาทิกถา

ຄຳອະທິບາຍອິດທິວິທິຍານເປັນຕົ້ນ

๒๓๘-๒๓๙. ตตฺถ เฉกกุมฺภการาทโย วิย อิทฺธิวิธญาณลาภี ภิกฺขุ ทฏฺฐพฺโพ. สุปริกมฺมกตมตฺติกาทโย วิย อิทฺธิวิธญาณํ ทฏฺฐพฺพํ. อิจฺฉิติจฺฉิตภาชนวิกติอาทิกรณํ วิย ตสฺส ภิกฺขุโน วิกุพฺพนํ ทฏฺฐพฺพํ.

໒໓໘-໒໓໙. ໃນອຸປະມານັ້ນ ພຶງເຫັນພິກຂຸຜູ້ໄດ້ອິດທິວິທິຍານ ປຽບເໝືອນຊ່າງໝໍ້ຜູ້ສະຫຼາດເປັນຕົ້ນ. ພຶງເຫັນອິດທິວິທິຍານ ປຽບເໝືອນດິນໜຽວທີ່ກຽມໄວ້ເປັນຢ່າງດີເປັນຕົ້ນ. ພຶງເຫັນການສະແດງລິດຂອງພິກຂຸນັ້ນ ປຽບເໝືອນການເຮັດພາຊະນະຕ່າງໆ ຕາມທີ່ຕ້ອງການ.

๒๔๐-๒๔๑. ทิพฺพโสตธาตุอุปมายํ ยสฺมา กนฺตารทฺธานมคฺโค สาสงฺโก โหติ สปฺปฏิภโย. ตตฺถ อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิเตน ‘อยํ เภริสทฺโท’, ‘อยํ มุทิงฺคสทฺโท’ติ น สกฺกา ววตฺถเปตุํ, ตสฺมา กนฺตารคฺคหณํ อกตฺวา เขมมคฺคํ ทสฺเสนฺโต อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโนติ อาห. อปฺปฏิภยญฺหิ เขมมคฺคํ สีเส สาฏกํ กตฺวา สณิกํ ปฏิปนฺโน วุตฺตปฺปกาเร สทฺเท สุขํ ววตฺถเปติ. ตสฺส สวเนน เตสํ เตสํ สทฺทานํ อาวิภูตกาโล วิย โยคิโน ทูรสนฺติกเภทานํ ทิพฺพานญฺเจว มานุสฺสกานญฺจ สทฺทานํ อาวิภูตกาโล เวทิตพฺโพ.

໒໔໐-໒໔໑. ໃນອຸປະມາເລື່ອງທິບພະຍະໂສຕະທາດນັ້ນ ເພາະວ່າທາງກັນດານເປັນທາງທີ່ໜ້າຢ້ານກົວ ແລະມີໄພອັນຕະລາຍ. ໃນທາງກັນດານນັ້ນ ບຸກຄົນຜູ້ມີຄວາມລະແວງສົງໄສ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດກຳນົດໄດ້ວ່າ “ນີ້ແມ່ນສຽງກອງ”, “ນີ້ແມ່ນສຽງຕະໂພນ”. ດັ່ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງບໍ່ຕຣັດເຖິງທາງກັນດານ ແຕ່ຊົງສະແດງທາງທີ່ປອດໄພ ໂດຍຕຣັດວ່າ “ຜູ້ເດີນທາງໄກ”. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ເດີນທາງໄປຕາມທາງທີ່ປອດໄພ ບໍ່ມີໄພອັນຕະລາຍ ໂດຍເອົາຜ້າພາດໄວ້ເທິງຫົວ ຄ່ອຍໆ ເດີນທາງໄປ ຍ່ອມກຳນົດສຽງຕ່າງໆ ຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ໄດ້ໂດຍງ່າຍ. ພຶງຊາບວ່າ ເວລາທີ່ສຽງນັ້ນໆ ປາກົດແກ່ຜູ້ນັ້ນໂດຍການໄດ້ຍິນນັ້ນ ປຽບເໝືອນເວລາທີ່ສຽງທັງຫຼາຍ ທັງທີ່ເປັນທິບແລະເປັນຂອງມະນຸດ ທັງໃນທີ່ໄກແລະທີ່ໃກ້ ປາກົດແກ່ພຣະໂຍຄາວະຈອນ.

๒๔๒-๒๔๓. เจโตปริยญาณูปมายํ ทหโรติ ตรุโณ. ยุวาติ โยพฺพนฺเนน สมนฺนาคโต. มณฺฑนกชาติโกติ ยุวาปิ สมาโน น อาลสิโย น กิลิฏฺฐวตฺถสรีโร, อถ โข มณฺฑนปกติโก, ทิวสสฺส ทฺเว ตโย วาเร นฺหายิตฺวา สุทฺธวตฺถปริทหนอลงฺการกรณสีโลติ อตฺโถ. สกณิกนฺติ กาฬติลกวงฺคมุขทูสิปีฬกาทีนํ อญฺญตเรน สโทสํ. ตตฺถ ยถา ตสฺส มุขนิมิตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต มุเข โทโส ปากโฏ โหติ, เอวํ เจโตปริยญาณาย จิตฺตํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ปเรสํ โสฬสวิธํ จิตฺตํ ปากฏํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

໒໔໒-໒໔໓. In the simile of knowledge of other minds, 'daharoti' means young. 'Yuvāti' means endowed with youth. 'Maṇḍanakajātikoti' means that although he is young, he is not lazy, nor is his body or clothing dirty, but he is of a nature to adorn himself, meaning he bathes two or three times a day, wears clean clothes, and is in the habit of decorating himself. 'Sakaṇikanti' means blemished with one of the blemishes such as black sesame-like spots, moles, or pimples that disfigure the face. In that simile, just as the blemish on the face is clear to him when he reflects on his facial reflection, so it should be understood that the sixteenfold mind of others becomes clear to the bhikkhu who has directed his mind to the knowledge of other minds and is seated.

๒๔๔-๒๔๕. ปุพฺเพนิวาสญาณูปมายํ [Pg.200] ตํ ทิวสํ กตกิริยา ปากฏา โหตีติ ตํ ทิวสํ คตคามตฺตยเมว คหิตํ. ตตฺถ คามตฺตยคตปุริโส วิย ปุพฺเพนิวาสญาณลาภี ทฏฺฐพฺโพ, ตโย คามา วิย ตโย ภวา ทฏฺฐพฺพา, ตสฺส ปุริสสฺส ตีสุ คาเมสุ ตํ ทิวสํ กตกิริยาย อาวิภาโว วิย ปุพฺเพนิวาสาย จิตฺตํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ตีสุ ภเวสุ กตกิริยาย ปากฏภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

໒໔໔-໒໔໕. In the simile of recollection of past lives, because the actions done on that day are clear, only the three villages visited on that day are taken. In that simile, the bhikkhu who has attained the recollection of past lives should be seen like the man who went to the three villages, the three realms of existence should be seen like the three villages, and the clarity of the actions done in the three realms of existence by the bhikkhu who has directed his mind to the recollection of past lives and is seated should be seen like the clarity of the actions done by that man on that day in the three villages.

๒๔๖-๒๔๗. ทิพฺพจกฺขูปมายํ วีถึ สญฺจรนฺเตติ อปราปรํ สญฺจรนฺเต. วีถึ จรนฺเตติปิ ปาโฐ. อยเมวตฺโถ. ตตฺถ นครมชฺเฌ สิงฺฆาฏกมฺหิ ปาสาโท วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน กรชกาโย ทฏฺฐพฺโพ, ปาสาเท ฐิโต จกฺขุมา ปุริโส วิย อยเมว ทิพฺพจกฺขุํ ปตฺวา ฐิโต ภิกฺขุ, เคหํ ปวิสนฺตา วิย ปฏิสนฺธิวเสน มาตุกุจฺฉิยํ ปวิสนฺตา, เคหา นิกฺขมนฺตา วิย มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนฺตา, รถิกาย วีถึ สญฺจรนฺตา วิย อปราปรํ สญฺจรณกสตฺตา, ปุรโต อพฺโภกาสฏฺฐาเน มชฺเฌ สิงฺฆาฏเก นิสินฺนา วิย ตีสุ ภเวสุ ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพตฺตสตฺตา, ปาสาทตเล ฐิตปุริสสฺส เตสํ มนุสฺสานํ อาวิภูตกาโล วิย ทิพฺพจกฺขุญาณาย จิตฺตํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ตีสุ ภเวสุ นิพฺพตฺตสตฺตานํ อาวิภูตกาโล ทฏฺฐพฺโพ. อิทญฺจ เทสนาสุขตฺถเมว วุตฺตํ. อารุปฺเป ปน ทิพฺพจกฺขุสฺส โคจโร นตฺถีติ.

໒໔໖-໒໔໗. In the simile of the divine eye, 'vīthiṃ sañcaranteti' means wandering from street to street. There is also a reading 'vīthiṃ carantetipi', which has the same meaning. In that simile, the physical body of this bhikkhu should be seen like a palace in the middle of the city at a four-way intersection, this bhikkhu who has attained the divine eye and is standing should be seen like a clear-sighted man standing on the palace, those entering the mother's womb by way of rebirth should be seen like those entering a house, those emerging from the mother's womb should be seen like those emerging from a house, those wandering from existence to existence should be seen like those wandering from street to street, those reborn here and there in the three realms of existence should be seen like those seated at the open intersection in front, and the time when those beings reborn in the three realms of existence appear to the bhikkhu who has directed his mind to the divine eye and is seated should be seen like the time when those people appear to the man standing on the palace. And this is said merely for the convenience of teaching. For in the formless realm, there is no object for the divine eye.

อาสวกฺขยญาณกถา

ຄຳອະທິບາຍອາສະວັກຂະຍະຍານ

๒๔๘. โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเตติ อิธ วิปสฺสนาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ เวทิตพฺพํ. อาสวานํ ขยญาณายาติ อาสวานํ ขยญาณนิพฺพตฺตนตฺถาย. เอตฺถ จ อาสวานํ ขโย นาม มคฺโคปิ ผลมฺปิ นิพฺพานมฺปิ ภงฺโคปิ วุจฺจติ. ‘‘ขเย ญาณํ, อนุปฺปาเท ญาณ’’นฺติ เอตฺถ หิ มคฺโค อาสวานํ ขโยติ วุตฺโต. ‘‘อาสวานํ ขยา สมโณ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๓๘) เอตฺถ ผลํ.

໒໔໘. ຄຳວ່າ “ເມື່ອຈິດເປັນສະມາທິຢ່າງນີ້” (ໂສ ເອວັງ ສະມາຫິເຕ ຈິດຕເຕ) ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ໄດ້ແກ່ ຈິດທີ່ເປັນຈະຕຸດຖະຊານອັນເປັນບາດຖານແຫ່ງວິປັດສະນາ. ຄຳວ່າ “ເພື່ອຍານເປັນເຄື່ອງສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍ” (ອາສະວານັງ ຂະຍະຍານາຍະ) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ອະຣະຫັດຕະມັກຄະຍານອັນເປັນເຄື່ອງສิ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍເກີດຂຶ້ນ. ແລະໃນບົດນີ້ ຄຳວ່າ “ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍ” (ອາສະວານັງ ຂະໂຍ) ຍ່ອມໝາຍເຖິງມັກກໍໄດ້, ຜົນກໍໄດ້, ນິພພານກໍໄດ້, ຄວາມດັບ (ພັງຄະຂະນະ) ກໍໄດ້. ດ້ວຍວ່າ ໃນບົດວ່າ “ຍານໃນຄວາມສິ້ນໄປ, ຍານໃນຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ” ນີ້ ມັກ ໄດ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍ. ໃນບົດວ່າ “ເພາະຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນສະມະນະ” ນີ້ ຜົນ ໄດ້ຊື່ວ່າ ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍ.

‘‘ปรวชฺชานุปสฺสิสฺส, นิจฺจํ อุชฺฌานสญฺญิโน;

อาสวา ตสฺส วฑฺฒนฺติ, อารา โส อาสวกฺขยา’’ติ. (ธ. ป. ๒๕๓);

In the verse: 'The taints of one who constantly watches for others' faults and is always ready to blame others increase; he is far from the destruction of taints.' (Dhp. 253);

เอตฺถ [Pg.201] นิพฺพานํ. ‘‘อาสวานํ ขโย วโย เภโท อนิจฺจตา อนฺตรธาน’’นฺติ เอตฺถ ภงฺโค. อิธ ปน นิพฺพานํ อธิปฺเปตํ. อรหตฺตมคฺโคปิ วฏฺฏติเยว.

Here, Nibbana is meant. In the passage: 'The destruction of taints is the passing away, the breaking up, the impermanence, the disappearance,' here dissolution is meant. But here, Nibbana is intended. The path of Arahatship is also suitable.

จิตฺตํ อภินีหรตีติ วิปสฺสนา จิตฺตํ ตนฺนินฺนํ ตปฺโปณํ ตปฺปพฺภารํ กโรติ. โส อิทํ ทุกฺขนฺติอาทีสุ ‘‘เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต ภิยฺโย’’ติ สพฺพมฺปิ ทุกฺขสจฺจํ สรสลกฺขณปฏิเวเธน ยถาภูตํ ปชานาตีติ อตฺโถ. ตสฺส จ ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติกํ ตณฺหํ ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ. ตทุภยมฺปิ ยํ ฐานํ ปตฺวา นิรุชฺฌติ, ตํ เตสํ อปฺปวตฺตึ นิพฺพานํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ; ตสฺส จ สมฺปาปกํ อริยมคฺคํ ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ สรสลกฺขณปฏิเวเธน ยถาภูตํ ปชานาตีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ “ໂນ້ມນ້ອມຈິດໄປ” (ຈິດຕັງ ອະພິນີຫະຣະຕິ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ວິປັດສະນາຈິດນັ້ນໂນ້ມໄປ, ນ້ອມໄປ, ເອນໄປໃນອາສະວັກຂະຍະຍານນັ້ນ. ໃນບົດທັງຫຼາຍມີ “ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມຮູ້ຊັດຕາມຄວາມເປັນຈິງວ່າ ນີ້ທຸກ” ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມຮູ້ຊັດທຸກຂະສັດທັງປວງຕາມຄວາມເປັນຈິງ ດ້ວຍການແທງຕະຫຼອດສະພາວະລັກສະນະຂອງຕົນວ່າ “ທຸກມີພຽງເທົ່ານີ້, ບໍ່ມີຍິ່ງໄປກວ່ານີ້”. ແລະຍ່ອມຮູ້ຊັດຕັນຫາອັນເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ທຸກນັ້ນເກີດຂຶ້ນວ່າ “ນີ້ທຸກສະມຸໄທ”. ຍ່ອມຮູ້ຊັດພຣະນິພພານອັນເປັນທີ່ດັບແລະບໍ່ເປັນໄປແຫ່ງທຸກແລະສະມຸໄທທັງສອງນັ້ນ ເມື່ອເຖິງສະຖານທີ່ນັ້ນວ່າ “ນີ້ທຸກຂະນິໂຣດ”. ແລະຍ່ອມຮູ້ຊັດອະຣິຍະມັກອັນເປັນເຄື່ອງໃຫ້ເຖິງທຸກຂະນິໂຣດນັ້ນວ່າ “ນີ້ທຸກຂະນິໂຣດະຄາມິນີປະຕิປະທາ” ດ້ວຍການແທງຕະຫຼອດສະພາວະລັກສະນະຂອງຕົນຕາມຄວາມເປັນຈິງ.

เอวํ สรูปโต สจฺจานิ ทสฺเสตฺวา ปุน กิเลสวเสน ปริยายโต ทสฺเสนฺโต ‘‘อิเม อาสวา’’ติอาทิมาห. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโตติ ตสฺส ภิกฺขุโน เอวํ ชานนฺตสฺส เอวํ ปสฺสนฺตสฺส, สห วิปสฺสนาย โกฏิปฺปตฺตํ มคฺคํ กเถสิ. กามาสวาติ กามาสวโต. วิมุจฺจตีติ อิมินา มคฺคกฺขณํ ทสฺเสติ. วิมุตฺตสฺมินฺติ อิมินา ผลกฺขณํ. วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตีติ อิมินา ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ขีณา ชาตีติอาทีหิ ตสฺส ภูมึ. เตน หิ ญาเณน ขีณาสโว ปจฺจเวกฺขนฺโต ขีณา ชาตีติอาทีนิ ปชานาติ.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງສັດຈະທັງຫຼາຍໂດຍສະຣູບຢ່າງນີ້ແລ້ວ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງໂດຍປະຣິຍາຍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດອີກ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳມີ “ເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນອາສະວະ” ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ “ເມື່ອພິກຂຸນັ້ນຮູ້ຢູ່ຢ່າງນີ້ ເຫັນຢູ່ຢ່າງນີ້” (ຕັດສະ ເອວັງ ຊານະໂຕ ເອວັງ ປັດສະໂຕ) ໄດ້ແກ່ ເມື່ອພິກຂຸນັ້ນຮູ້ຢູ່ຢ່າງນີ້ ເຫັນຢູ່ຢ່າງນີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງມັກອັນເຖິງຍອດພ້ອມດ້ວຍວິປັດສະນາ. ຄຳວ່າ “ກາມາສະවາ” ໄດ້ແກ່ ຈາກກາມາສະවະ. ດ້ວຍບົດວ່າ “ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນ” (ວິມຸດຈະຕິ) ພຣະອົງຊົງສະແດງມັກຄະຂະນະ. ດ້ວຍບົດວ່າ “ເມື່ອຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ” (ວິມຸດຕັສມິງ) ຊົງສະແດງຜະລະຂະນະ. ດ້ວຍບົດວ່າ “ຍ່ອມມີຍານຮູ້ວ່າ ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ” (ວິມຸດຕາມິຕິ ຍານັງ ໂຫຕິ) ຊົງສະແດງປັດຈະເວກຂະນະຍານ. ດ້ວຍບົດທັງຫຼາຍມີ “ຊາດສິ້ນແລ້ວ” (ຂີນາ ຊາຕິ) ເປັນຕົ້ນ ຊົງສະແດງອາຣົມຂອງປັດຈະເວກຂະນະຍານນັ້ນ. ເພາະວ່າ ພຣະຂີນາສົບເມື່ອພິຈາລະນາດ້ວຍຍານນັ້ນ ຍ່ອມຮູ້ຊັດວ່າ “ຊາດສິ້ນແລ້ວ” ເປັນຕົ້ນ.

กตมา ปนสฺส ชาติ ขีณา? กถญฺจ นํ ปชานาตีติ? น ตาวสฺส อตีตา ชาติ ขีณา, ปุพฺเพว ขีณตฺตา. น อนาคตา, อนาคเต วายามาภาวโต. น ปจฺจุปฺปนฺนา, วิชฺชมานตฺตา. ยา ปน มคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย เอกจตุปญฺจโวการภเวสุ เอกจตุปญฺจกฺขนฺธปฺปเภทา ชาติ, สา มคฺคสฺส ภาวิตตฺตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปชฺชเนน ขีณา. ตํ โส มคฺคภาวนาย ปหีนกิเลเส ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘กิเลสาภาเว วิชฺชมานมฺปิ กมฺมํ อายตึ อปฺปฏิสนฺธิกํว โหตี’’ติ ชานนฺโต ปชานาติ.

ຖາມວ່າ ກໍຊາດຢ່າງໃດຂອງພິກຂຸນັ້ນສິ້ນແລ້ວ? ແລະພິກຂຸນັ້ນຮູ້ຊັດຊາດທີ່ສິ້ນແລ້ວນັ້ນຢ່າງໃດ? ຕອບວ່າ ກ່ອນອື່ນ ຊາດໃນອະດີດຂອງພິກຂຸນັ້ນບໍ່ແມ່ນສິ້ນແລ້ວ ເພາະສິ້ນໄປແລ້ວໃນກ່ອນນັ້ນເອງ. ຊາດໃນອະນາຄົດກໍບໍ່ແມ່ນສິ້ນແລ້ວ ເພາະບໍ່ມີຄວາມພະຍາຍາມໃນອະນາຄົດ. ຊາດໃນປັດຈຸບັນກໍບໍ່ແມ່ນສິ້ນແລ້ວ ເພາະກຳລັງປາກົດຢູ່. ແຕ່ຊາດໃດ ທີ່ພຶງເກີດຂຶ້ນໃນເອກະໂວການະພົບ, ຈະຕຸໂວການະພົບ ແລະປັນຈະໂວການະພົບ ອັນມີປະເພດແຫ່ງຂັນ 1, ຂັນ 4 ແລະຂັນ 5 ເພາະບໍ່ໄດ້ຈະເລີນມັກ, ຊາດນັ້ນ ຍ່ອມສິ້ນໄປ ເພາະເຖິງຄວາມມີສະພາວະບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກຕໍ່ໄປ ເພາະໄດ້ຈະເລີນມັກແລ້ວ. ພິກຂຸນັ້ນ ເມື່ອພິຈາລະນາກິເລດທີ່ລະໄດ້ແລ້ວດ້ວຍການຈະເລີນມັກ ຍ່ອມຮູ້ຊັດຊາດທີ່ສິ້ນແລ້ວນັ້ນ ໂດຍຮູ້ຢູ່ຢ່າງນີ້ວ່າ “ເມື່ອກິເລດບໍ່ມີ ເຖິງແມ່ນກຳຈະປາກົດຢູ່ ກໍຍ່ອມເປັນກຳທີ່ບໍ່ມີປະຕິສົນທິຕໍ່ໄປ”.

วุสิตนฺติ วุตฺถํ ปริวุตฺถํ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณเกน หิ สทฺธึ สตฺต เสกฺขา พฺรหฺมจริยวาสํ วสนฺติ นาม, ขีณาสโว วุตฺถวาโส, ตสฺมา โส อตฺตโน พฺรหฺมจริยวาสํ ปจฺจเวกฺขนฺโต วุสิตํ พฺรหฺมจริยนฺติ ปชานาติ. กตํ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาวเสน [Pg.202] โสฬสวิธํ กิจฺจํ นิฏฺฐาปิตํ. เตน เตน มคฺเคน ปหาตพฺพกิเลสา ปหีนา, ทุกฺขมูลํ สมุจฺฉินฺนนฺติ อตฺโถ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกาทโย หิ ตํ กิจฺจํ กโรนฺติ, ขีณาสโว กตกรณีโย. ตสฺมา โส อตฺตโน กรณียํ ปจฺจเวกฺขนฺโต กตํ กรณียนฺติ ปชานาติ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ อิทานิ ปุน อิตฺถภาวาย เอวํ โสฬสกิจฺจภาวาย กิเลสกฺขยภาวาย วา กตฺตพฺพํ มคฺคภาวนากิจฺจํ เม นตฺถีติ ปชานาติ. อถ วา อิตฺถตฺตายาติ อิตฺถภาวโต อิมสฺมา เอวํ ปการา. อิทานิ วตฺตมานขนฺธสนฺตานา อปรํ ขนฺธสนฺตานํ มยฺหํ นตฺถิ. อิเม ปน ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลกา รุกฺขา วิย, เต จริมกจิตฺตนิโรเธน อนุปาทาโน วิย ชาตเวโท นิพฺพายิสฺสนฺติ อปณฺณตฺติกภาวญฺจ คมิสฺสนฺตีติ ปชานาติ.

ຄຳວ່າ “ວຸສິຕັງ” ໄດ້ແກ່ ຢູ່ຈົບແລ້ວ, ປະພຶດຈົບແລ້ວ. ຄຳວ່າ “ພຣົມມະຈະຣິຍັງ” ໄດ້ແກ່ ມັກຄະພຣົມມະຈັນ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະເສຂະບຸກຄົນ 7 ຈຳພວກ ກັບກັນລະຍາຮະປະທຸຊົນ ຍ່ອມຊື່ວ່າກຳລັງຢູ່ປະພຶດພຣົມມະຈັນ, ສ່ວນພຣະຂີນາສົບ ຊື່ວ່າຢູ່ປະພຶດພຣົມມະຈັນຈົບແລ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະຂີນາສົບນັ້ນ ເມື່ອພິຈາລະນາເບິ່ງການຢູ່ປະພຶດພຣົມມະຈັນຂອງຕົນ ຍ່ອມຮູ້ຊັດວ່າ “ພຣົມມະຈັນຢູ່ຈົບແລ້ວ”. ຄຳວ່າ “ກິດທີ່ຄວນເຮັດ ໄດ້ເຮັດສຳເລັດແລ້ວ” (ກະຕັງ ກະຣະນີຍັງ) ໄດ້ແກ່ ກິດ 16 ປະການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະຣິນຍາກິດ, ປະຫານະກິດ, ສັດສິກິຣິຍາກິດ ແລະພາວນາກິດ ໃນສັດຈະທັງ 4 ດ້ວຍມັກທັງ 4 ໄດ້ເຮັດສຳເລັດແລ້ວ. ມີອະທິບາຍວ່າ ກິເລດທີ່ຄວນລະດ້ວຍມັກນັ້ນໆ ໄດ້ລະໄດ້ແລ້ວ, ຮາກເຫງົ້າແຫ່ງທຸກໄດ້ຖືກຕັດຂາດແລ້ວ. ເພາະວ່າ ພວກກັນລະຍາຮະປະທຸຊົນເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມກຳລັງເຮັດກິດນັ້ນ, ສ່ວນພຣະຂີນາສົບ ເປັນຜູ້ມີກິດອັນໄດ້ເຮັດສຳເລັດແລ້ວ. ດັ່ງນັ້ນ ພຣະຂີນາສົບນັ້ນ ເມື່ອພິຈາລະນາເບິ່ງກິດທີ່ຕົນຄວນເຮັດ ຍ່ອມຮູ້ຊັດວ່າ “ກິດທີ່ຄວນເຮັດ ໄດ້ເຮັດສຳເລັດແລ້ວ”. ຄຳວ່າ “ບໍ່ມີກິດອື່ນເພື່ອຄວາມເປັນຢ່າງນີ້ອີກ” (ນາປະຣັງ ອິດຖັດຕາຍະ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມຮູ້ຊັດວ່າ ໃນບັດນີ້ ກິດໃນການຈະເລີນມັກທີ່ຂ້ອຍຄວນເຮັດ ເພື່ອຄວາມເປັນຢ່າງນີ້ອີກ ຄືເພື່ອຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກິດ 16 ປະການ ຫຼືເພື່ອຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງກິເລດຢ່າງນີ້ ບໍ່ມີອີກແລ້ວ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ “ອິດຖັດຕາຍະ” ໄດ້ແກ່ ຈາກຄວາມເປັນຢ່າງນີ້ ຄືຈາກຂັນທະສັນດານທີ່ເປັນໄປຢູ່ຢ່າງນີ້ໃນບັດນີ້ ຂັນທະສັນດານອື່ນຂອງຂ້ອຍບໍ່ມີອີກແລ້ວ. ແຕ່ຂັນ 5 ເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ກຳນົດຮູ້ແລ້ວ ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ ປຽບເໝືອນຕົ້ນໄມ້ທີ່ຖືກຕັດຮາກຂາດແລ້ວ, ຂັນ 5 ເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຈະດັບໄປ ປຽບເໝືອນໄຟທີ່ບໍ່ມີເຊື້ອ ເພາະຄວາມດັບແຫ່ງຈິດດວງສຸດທ້າຍ ແລະຍ່ອມເຖິງຄວາມບໍ່ມີບັນຍັດອີກຕໍ່ໄປ ດັ່ງນີ້.

๒๔๙. ปพฺพตสงฺเขเปติ ปพฺพตมตฺถเก. อนาวิโลติ นิกฺกทฺทโม. สิปฺปิโย จ สมฺพุกา จ สิปฺปิสมฺพุกํ. สกฺขรา จ กถลานิ จ สกฺขรกถลํ. มจฺฉานํ คุมฺพา ฆฏาติ มจฺฉคุมฺพํ. ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปีติ เอตฺถ สกฺขรกถลํ ติฏฺฐติเยว, อิตรานิ จรนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปิ. ยถา ปน อนฺตรนฺตรา ฐิตาสุปิ นิสินฺนาสุปิ วิชฺชมานาสุปิ ‘‘เอตา คาโว จรนฺตี’’ติ จรนฺติโย อุปาทาย อิตราปิ จรนฺตีติ วุจฺจนฺติ. เอวํ ติฏฺฐนฺตเมว สกฺขรกถลํ อุปาทาย อิตรมฺปิ ทฺวยํ ติฏฺฐนฺตนฺติ วุตฺตํ. อิตรญฺจ ทฺวยํ จรนฺตํ อุปาทาย สกฺขรกถลมฺปิ จรนฺตนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ จกฺขุมโต ปุริสสฺส ตีเร ฐตฺวา ปสฺสโต สิปฺปิกสมฺพุกาทีนํ วิภูตกาโล วิย อาสวานํ ขยาย จิตฺตํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน จตุนฺนํ สจฺจานํ วิภูตกาโล ทฏฺฐพฺโพติ.

໒໔໙. ຄຳວ່າ “ທີ່ຊອກເຂົາ” (ປັບພະຕະສັງເຂເປ) ໄດ້ແກ່ ເທິງຍອດເຂົາ. ຄຳວ່າ “ໃສ” (ອະນາວິໂລ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີຕົມ. ຫອຍກາບແລະຫອຍໂຂ່ງ ໄດ້ແກ່ ຫອຍກາບແລະຫອຍໂຂ່ງ (ສິບປິສັມພຸກັງ). ກວດແລະກະເບື້ອງ ໄດ້ແກ່ ກວດແລະກະເບື້ອງ (ສັກຂະຣະກະຖະລັງ). ຝູງປາແລະໝູ່ປາ ໄດ້ແກ່ ຝູງປາ (ມັດສະຄຸມພັງ). ໃນບົດວ່າ “ທັງທີ່ຢຸດຢູ່ ທັງທີ່ທ່ຽວໄປ” (ຕິດຖັນຕັມປι ຈະຣັນຕັມປິ) ນີ້ ກວດແລະກະເບື້ອງຍ່ອມຢຸດຢູ່ເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນສິ່ງອື່ນໆ ຍ່ອມທ່ຽວໄປແດ່ ຢຸດຢູ່ແດ່. ແຕ່ປຽບເໝືອນວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີງົວທັງຫຼາຍຢືນຢູ່ ຫຼືນອນພັກຜ່ອນຢູ່ໃນລະຫວ່າງກໍຕາມ ພວກເຂົາກໍຍ່ອມເວົ້າໂດຍອາໄສງົວທີ່ກຳລັງທ່ຽວໄປວ່າ “ງົວເຫຼົ່ານີ້ກຳລັງທ່ຽວໄປ” ດັ່ງນີ້ ແມ້ງົວອື່ນໆ ກໍຊື່ວ່າທ່ຽວໄປນຳ, ຢ່າງໃດກໍດີ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຕຣັດເຖິງສິ່ງອື່ນທັງສອງວ່າ “ຢຸດຢູ່” ໂດຍອາໄສກວດແລະກະເບື້ອງທີ່ຢຸດຢູ່ເທົ່ານັ້ນ ປຽບເໝືອນຢ່າງນັ້ນ. ແລະຕຣັດເຖິງກວດແລະກະເບື້ອງວ່າ “ທ່ຽວໄປ” ໂດຍອາໄສສິ່ງອື່ນທັງສອງທີ່ກຳລັງທ່ຽວໄປ. ໃນອຸປະມານັ້ນ ເວລາທີ່ຫອຍກາບ, ຫອຍໂຂ່ງເປັນຕົ້ນ ປາກົດແກ່ຄົນຕາດີຜູ້ຢືນຢູ່ເທິງຝັ່ງແລ້ວເບິ່ງຢູ່ ປຽບເໝືອນຢ່າງໃດ, ພຶງເຫັນເວລາທີ່ສັດຈະທັງ 4 ປາກົດແກ່ພິກຂຸຜູ້ໂນ້ມນ້ອມຈິດໄປເພື່ອຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍແລ້ວນັ່ງຢູ່ ປຽບເໝືອນຢ່າງນັ້ນ.

เอตฺตาวตา วิปสฺสนาญาณํ, มโนมยญาณํ, อิทฺธิวิธญาณํ, ทิพฺพโสตญาณํ, เจโตปริยญาณํ, ปุพฺเพนิวาสญาณํ, ทิพฺพจกฺขุวเสน นิปฺผนฺนํ อนาคตํสญาณยถากมฺมูปคญาณทฺวยํ, ทิพฺพจกฺขุญาณํ, อาสวกฺขยญาณนฺติ ทส ญาณานิ นิทฺทิฏฺฐานิ โหนฺติ. เตสํ อารมฺมณวิภาโค ชานิตพฺโพ – ตตฺถ วิปสฺสนาญาณํ ปริตฺตมหคฺคตอตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนอชฺฌตฺตพหิทฺธาวเสน สตฺตวิธารมฺมณํ. มโนมยญาณํ นิมฺมิตพฺพรูปายตนมตฺตเมว อารมฺมณํ กโรตีติ [Pg.203] ปริตฺตปจฺจุปฺปนฺนพหิทฺธารมฺมณํ. อาสวกฺขยญาณํ อปฺปมาณพหิทฺธานวตฺตพฺพารมฺมณํ. อวเสสานํ อารมฺมณเภโท วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต. อุตฺตริตรํ วา ปณีตตรํ วาติ เยน เกนจิ ปริยาเยน อิโต เสฏฺฐตรํ สามญฺญผลํ นาม นตฺถีติ ภควา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ.

ດ້ວຍພຣະບາລີມີປະມານເທົ່ານີ້ ຢານ ໑໐ ປະການ ຄື ວິປັດສະນາຢານ, ມະໂນມະຍະຢານ, ອິດທິວິທະຢານ, ທິບພະໂສຕະຢານ, ເຈໂຕປະຣິຍະຢານ, ປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຢານ, ຢານສອງປະການຄື ອະນາຄະຕັງສະຢານ ແລະ ຍະຖາກັມມູປະຄະຢານ ທີ່ສໍາເລັດດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງທິບພະຈັກຂຸ, ທິບພະຈັກຂຸຢານ ແລະ ອາສະວັກຂະຍະຢານ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວ. ການຈໍາແນກອາຣົມແຫ່ງຢານເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຊາບ, ໃນຢານເຫຼົ່ານັ້ນ ວິປັດສະນາຢານ ມີອາຣົມ ໗ ປະການ ໂດຍອໍານາດແຫ່ງອາຣົມທີ່ເປັນປະຣິດຕະ, ມະຫັກຄະຕະ, ອະດີດ, ອະນາຄົດ, ປັດຈຸບັນ, ພາຍໃນ ແລະ ພາຍນອກ. ມະໂນມະຍະຢານ ກະທໍາເອົາພຽງຮູບາຍະຕະນະທີ່ເນລະມິດຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນໃຫ້ເປັນອາຣົມ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງມີອາຣົມເປັນປະຣິດຕະ, ປັດຈຸບັນ ແລະ ພາຍນອກ. ອາສະວັກຂະຍະຢານ ມີອາຣົມເປັນອັບປະມານະ, ພາຍນອກ ແລະ ນະວັດຕັບພະ (ກ່າວບໍ່ໄດ້). ສ່ວນການຈໍາແນກອາຣົມແຫ່ງຢານທີ່ເຫຼືອ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄໍາພີວິສຸດທິມັກ. ຄໍາວ່າ 'ຍິ່ງກວ່ານັ້ນ ຫຼື ປະນີດກວ່ານັ້ນ' ຄວາມວ່າ ໂດຍປະຣິຍາຍໃດໆກໍຕາມ ສາມັນຍະຜົນທີ່ປະເສີດກວ່າອາສະວັກຂະຍະຢານນີ້ ແມ່ນບໍ່ມີອີກແລ້ວ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງຈົບພຣະທັມມະເທດສະນາລົງດ້ວຍຍອດຄືພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ.

อชาตสตฺตุอุปาสกตฺตปฏิเวทนากถา

ເລື່ອງການສະແດງຕົນເປັນອຸປາສົກຂອງພຣະເຈົ້າອະຊາດສັດຕູ

๒๕๐. ราชา ตตฺถ ตตฺถ สาธุการํ ปวตฺเตนฺโต อาทิมชฺฌปริโยสานํ สกฺกจฺจํ สุตฺวา ‘‘จิรํ วตมฺหิ อิเม ปญฺเห ปุถู สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉนฺโต, ถุเส โกฏฺเฏนฺโต วิย กิญฺจิ สารํ นาลตฺถํ, อโห วต ภควโต คุณสมฺปทา, โย เม ทีปสหสฺสํ ชาเลนฺโต วิย มหนฺตํ อาโลกํ กตฺวา อิเม ปญฺเห วิสฺสชฺเชสิ. สุจิรํ วตมฺหิ ทสพลสฺส คุณานุภาวํ อชานนฺโต วญฺจิโต’’ติ จินฺเตตฺวา พุทฺธคุณานุสฺสรณสมฺภูตาย ปญฺจวิธาย ปีติยา ผุฏสรีโร อตฺตโน ปสาทํ อาวิกโรนฺโต อุปาสกตฺตํ ปฏิเวเทสิ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ วุตฺเต ราชา’’ติอาทิ อารทฺธํ.

໒໕໐. ພຣະຣາຊາຊົງໃຫ້ສາທຸການໃນສ່ວນນັ້ນໆ ແຫ່ງພຣະສູດນີ້ ຊົງຟັງພຣະທັມມະເທດສະນາອັນງາມໃນເບື້ອງຕົ້ນ ທ່າມກາງ ແລະ ທີ່ສຸດ ໂດຍເຄົາຣົບແລ້ວ ຊົງດໍາຣິວ່າ 'ໂອ້! ເຮົາໄດ້ຖາມບັນຫາເຫຼົ່ານີ້ກັບສະມະນະພຣາມເປັນຈໍານວນຫຼາຍ ຕະຫຼອດການລະນານ ເໝືອນດັ່ງຄົນຕໍາແກບ ບໍ່ໄດ້ຮັບສາຣະແກ່ນສານໃດໆເລີຍ, ໂອ້! ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍພຣະຄຸນຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເປັນໜ້າອັດສະຈັນແທ້ໆ ພຣະອົງຊົງກະທໍາຄວາມສະຫວ່າງສະໄຫວຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ ເໝືອນດັ່ງຈຸດປະທີບພັນດວງ ແລ້ວຊົງແກ້ບັນຫາເຫຼົ່ານີ້ແກ່ເຮົາ, ເຮົາຖືກຄວາມຫຼົງຫຼອກລວງ ເພາະບໍ່ຮູ້ຈັກອານຸພາບແຫ່ງພຣະຄຸນຂອງພຣະທົດສະພົນ ຕະຫຼອດການລະນານແທ້ໆ' ດັ່ງນີ້ ມີພຣະວໍຣະກາຍອັນປີຕິ ໕ ປະການ ທີ່ເກີດຂຶ້ນຈາກການລະນຶກເຖິງພຣະພຸດທະຄຸນ ແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວແລ້ວ ຊົງສະແດງຄວາມເລື່ອມໃສຂອງພຣະອົງໃຫ້ປາກົດ ຈຶ່ງຊົງກາບທູນສະແດງຕົນເປັນອຸປາສົກ. ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄໍາເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'evaṃ vutte rājā' (ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພຣະຣາຊາ...) ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเตติ อยํ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทเนสุ ทิสฺสติ. ‘‘อภิกฺกนฺตา ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๐) หิ ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ เม ปุคฺคโล ขมติ, อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร.

ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'abhikkantaṃ, bhante' ສັບວ່າ 'abhikkanta' ນີ້ ຍ່ອມປາກົດໃນອັດວ່າ ຄວາມສິ້ນໄປ, ຄວາມດີງາມ, ຄວາມງົດງາມ ແລະ ຄວາມອະນຸໂມທະນາ. ດ້ວຍວ່າ ໃນປະໂຫຍກມີຕົ້ນວ່າ 'Abhikkantā bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho' (ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຣາຕີສິ້ນໄປແລ້ວ ປະຖົມຍາມຜ່ານພົ້ນໄປແລ້ວ ພຣະພິກຂຸສົງນັ່ງຢູ່ດົນແລ້ວ) ຍ່ອມປາກົດໃນອັດວ່າ ຄວາມສິ້ນໄປ. ໃນປະໂຫຍກມີຕົ້ນວ່າ 'Ayaṃ me puggalo khamati, imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā' (ບຸກຄົນນີ້ຍ່ອມຄວນແກ່ເຮົາ ໃນບຸກຄົນທັງ ໔ ນີ້ ບຸກຄົນນີ້ເປັນຜູ້ດີງາມກວ່າ ແລະ ປະນີດກວ່າ) ຍ່ອມປາກົດໃນອັດວ່າ ຄວາມດີງາມ.

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗);

'ໃຜໜໍມາໄຫວ້ຕີນຂອງເຮົາ ມີຣິດ ມີຍົດ ຮຸ່ງເຮືອງຢູ່, ມີວັນນະອັນງົດງາມຍິ່ງນັກ ຊ່ອງແສງສະຫວ່າງໄປທົ່ວທຸກທິດ ດັ່ງນີ້.'

อาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ โภ, โคตมา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธาปิ อพฺภนุโมทเนเยว. ยสฺมา จ อพฺภนุโมทเน, ตสฺมา ‘สาธุ สาธุ ภนฺเต’ติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺโพ.

In ປະໂຫຍກມີຕົ້ນວ່າ 'Ko me vandati...' ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປາກົດໃນອັດວ່າ ຄວາມງົດງາມ. ໃນປະໂຫຍກມີຕົ້ນວ່າ 'Abhikkantaṃ bho, gotama' ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປາກົດໃນອັດວ່າ ຄວາມອະນຸໂມທະນາ. ໃນທີ່ນີ້ກໍປາກົດໃນອັດວ່າ ຄວາມອະນຸໂມທະນາເຊັ່ນດຽວກັນ. ແລະ ເພາະເປັນໄປໃນອັດວ່າ ຄວາມອະນຸໂມທະນາ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນຊາບວ່າ ເປັນຄໍາກ່າວວ່າ 'ດີແທ້ ດີແທ້ ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ' ດັ່ງນີ້.

ภเย โกเธ ปสํสายํ, ตุริเต โกตูหลจฺฉเร;

หาเส โสเก ปสาเท จ, กเร อาเมฑิตํ พุโธติ.

ນັກປາດພຶງກະທໍາການກ່າວຊໍ້າ (ອາມົດ) ໃນເວລາໄພພິບັດ, ຄວາມໂກດ, ຄວາມສັນເສີນ, ຄວາມຮີບຮ້ອນ, ຄວາມຕື່ນເຕັ້ນ, ຄວາມອັດສະຈັນ, ຄວາມຫົວ, ຄວາມໂສກເສົ້າ ແລະ ຄວາມເລື່ອມໃສ.

อิมินา [Pg.204] จ ลกฺขเณน อิธ ปสาทวเสน, ปสํสาวเสน จายํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อถวา อภิกฺกนฺตนฺติ อภิกนฺตํ อติอิฏฺฐํ อติมนาปํ อติสุนฺทรนฺติ วุตฺตํ โหติ.

ແລະ ດ້ວຍລັກສະນະນີ້ ຄວນຊາບວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ຄໍາວ່າ 'abhikkantaṃ' ທີ່ກ່າວໄວ້ສອງຄັ້ງ ກໍເພາະອໍານາດແຫ່ງຄວາມເລື່ອມໃສ ແລະ ອໍານາດແຫ່ງຄວາມສັນເສີນ. ອີກປະການໜຶ່ງ ຄໍາວ່າ 'abhikkantaṃ' ນີ້ ເປັນຄໍາກ່າວໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ປາຖະໜາຢ່າງຍິ່ງ, ສິ່ງທີ່ພໍໃຈຢ່າງຍິ່ງ ແລະ ສິ່ງທີ່ດີງາມຢ່າງຍິ່ງ.

เอตฺถ เอเกน อภิกฺกนฺตสทฺเทน เทสนํ โถเมติ, เอเกน อตฺตโน ปสาทํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย, อภิกฺกนฺตํ ภนฺเต, ยทิทํ ภควโต ธมฺมเทสนา, ‘อภิกฺกนฺตํ’ ยทิทํ ภควโต ธมฺมเทสนํ อาคมฺม มม ปสาโทติ. ภควโตเยว วา วจนํ ทฺเว ทฺเว อตฺเถ สนฺธาย โถเมติ. ภควโต วจนํ อภิกฺกนฺตํ โทสนาสนโต, อภิกฺกนฺตํ คุณาธิคมนโต. ตถา สทฺธาชนนโต, ปญฺญาชนนโต, สาตฺถโต, สพฺยญฺชนโต, อุตฺตานปทโต, คมฺภีรตฺถโต, กณฺณสุขโต, หทยงฺคมโต, อนตฺตุกฺกํสนโต, อปรวมฺภนโต, กรุณาสีตลโต, ปญฺญาวทาตโต, อาปาถรมณียโต, วิมทฺทกฺขมโต, สุยฺยมานสุขโต, วีมํสิยมานหิตโตติ เอวมาทีหิ โยเชตพฺพํ.

ໃນສອງສັບນັ້ນ ດ້ວຍສັບວ່າ 'abhikkanta' ຄັ້ງໜຶ່ງ ຊົງສັນເສີນພຣະທັມມະເທດສະນາ, ດ້ວຍສັບວ່າ 'abhikkanta' ອີກຄັ້ງໜຶ່ງ ຊົງສັນເສີນຄວາມເລື່ອມໃສຂອງພຣະອົງເອງ. ຄວາມປະສົງໃນທີ່ນີ້ມີດັ່ງນີ້ວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ພຣະທັມມະເທດສະນາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານີ້ ງົດງາມຍິ່ງນັກ, ຄວາມເລື່ອມໃສຂອງຂ້າພະອົງ ທີ່ອາໄສພຣະທັມມະເທດສະນາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານີ້ ກໍງົດງາມຍິ່ງນັກ' ດັ່ງນີ້. ຫຼື ອີກປະການໜຶ່ງ ຊົງສັນເສີນພຣະດໍາຣັດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໂດຍໝາຍເຖິງອັດ ໒ ປະການ ໃນແຕ່ລະຄູ່ ຄື: ພຣະດໍາຣັດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ງົດງາມ ເພາະກໍາຈັດໂທດ, ງົດງາມ ເພາະເຮັດໃຫ້ບັນລຸຄຸນວິເສດ. ເຊັ່ນດຽວກັນ ງົດງາມ ເພາະເຮັດໃຫ້ເກີດສັດທາ, ເພາະເຮັດໃຫ້ເກີດປັນຍາ; ເພາະເຖິງພ້ອມດ້ວຍອັດ, ເພາະເຖິງພ້ອມດ້ວຍພະຍັນຊະນະ; ເພາະມີບົດອັນຕື້ນ, ເພາະມີອັດອັນເລິກເຊິ່ງ; ເພາະສະບາຍຫູ, ເພາະຈັບໃຈ; ເພາະບໍ່ຍົກຕົນ, ເພາະບໍ່ຂົ່ມທ່ານ; ເພາະເຢັນສະບາຍດ້ວຍພຣະມະຫາກະລຸນາ, ເພາະບໍລິສຸດດ້ວຍພຣະປັນຍາ; ເພາະໜ້າເພີດເພີນໃນເວລາທີ່ມາສູ່ໂສຕະທະວານ, ເພາະທົນຕໍ່ການພິສູດ; ເພາະເປັນສຸກໃນເວລາທີ່ໄດ້ຟັງ, ເພາະເປັນປະໂຫຍດໃນເວລາທີ່ໄດ້ພິຈາລະນາໄຕ່ຕອງ. ພຶງປະກອບດ້ວຍອັດທັງຫຼາຍມີປະການດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ.

ตโต ปรมฺปิ จตูหิ อุปมาหิ เทสนํเยว โถเมติ. ตตฺถ นิกฺกุชฺชิตนฺติ อโธมุขฐปิตํ เหฏฺฐามุขชาตํ วา. อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อุปริ มุขํ กเรยฺย. ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ติณปณฺณาทิฉาทิตํ. วิวเรยฺยาติ อุคฺฆาเฏยฺย. มูฬฺหสฺส วาติ ทิสามูฬฺหสฺส. มคฺคํ อาจิกฺเขยฺยาติ หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘เอส มคฺโค’’ติ วเทยฺย, อนฺธกาเรติ กาฬปกฺขจาตุทฺทสี อฑฺฒรตฺตฆนวนสณฺฑเมฆปฏเลหิ จตุรงฺเค ตเม. อยํ ตาว อนุตฺตานปทตฺโถ. อยํ ปน สาธิปฺปายโยชนา. ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ อุกฺกุชฺเชยฺย, เอวํ สทฺธมฺมวิมุขํ อสทฺธมฺเม ปติตํ มํ อสทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปนฺตน. ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย, เอวํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานา ปภุติ มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺนํ สาสนํ วิวรนฺเตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, เอวํ กุมฺมคฺคมิจฺฉามคฺคปฺปฏิปนฺนสฺส เม สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาวิกโรนฺเตน, ยถา อนฺธกาเร เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, เอวํ โมหนฺธการนิมุคฺคสฺส เม พุทฺธาทิรตนรูปานิ อปสฺสโต ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสกเทสนาปชฺโชตธารเกน มยฺหํ ภควตา เอเตหิ ปริยาเยหิ ปกาสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโตติ.

ຖັດຈາກນັ້ນໄປ ຊົງສັນເສີນພຣະທັMມະເທດສະນາດ້ວຍອຸປະມາ ໔ ປະການ. ໃນອຸປະມາເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'nikkujjitaṃ' ໄດ້ແກ່ ພາຊະນະທີ່ວາງຂວໍ້າໜ້າລົງ ຫຼື ພາຊະນະທີ່ຂວໍ້າຢູ່ເອງ. ບົດວ່າ 'ukkujjeyya' ໄດ້ແກ່ ພຶງຫງາຍຂຶ້ນ. ບົດວ່າ 'paṭicchannaṃ' ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ຖືກປົກປິດໄວ້ດ້ວຍຫຍ້າ ຫຼື ໃບໄມ້ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'vivareyya' ໄດ້ແກ່ ພຶງເປີດອອກ. ບົດວ່າ 'mūḷhassa' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຫຼົງທິດ ຫຼື ຜູ້ຫຼົງທາງ. ບົດວ່າ 'maggaṃ ācikkheyya' ໄດ້ແກ່ ຈັບມືແລ້ວບອກວ່າ 'ນີ້ຄືທາງ' ດັ່ງນີ້. ບົດວ່າ 'andhakāre' ໄດ້ແກ່ ໃນຄວາມມືດອັນປະກອບດ້ວຍອົງ ໔ ຄື ຄືນແຮມ ໑໔ ຄໍ່າ, ເວລາກາງຄືນທ່ຽງຄືນ, ປ່າທຶບ ແລະ ກຸ່ມເມກໜາ. ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດທີ່ຍັງບໍ່ແຈ່ມແຈ້ງກ່ອນ. ສ່ວນການປະກອບເນື້ອຄວາມຕາມຄວາມປະສົງ ມີດັ່ງນີ້: ປຽບເໝືອນມີບຸກຄົນໃດໜຶ່ງຫງາຍຂອງທີ່ຂວໍ້າຂຶ້ນ, ສັນໃດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຊົງຍົກຂ້າພະອົງຜູ້ຫັນຫຼັງໃຫ້ພຣະສັດທັມ ຕົກຢູ່ໃນອະສັດທັມ ໃຫ້ອອກຈາກອະສັດທັມນັ້ນ, ສັນນັ້ນ. ປຽບເໝືອນເປີດຂອງທີ່ປິດໄວ້, ສັນໃດ ພຣະອົງກໍຊົງເປີດເຜີຍພຣະສາສະໜາທີ່ຖືກປ່າຊົກຄືມິດສາທິຖິປົກປິດໄວ້ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ພຣະສາສະໜາຂອງພຣະກັດສະປະພຸດທະເຈົ້າອັນຕະຣະທານໄປ, ສັນນັ້ນ. ປຽບເໝືອນບອກທາງແກ່ຄົນຫຼົງທາງ, ສັນໃດ ພຣະອົງກໍຊົງສະແດງທາງໄປສູ່ສະຫວັນແລະນິບພານ ແກ່ຂ້າພະອົງຜູ້ດໍາເນີນໄປໃນທາງຜິດແລະທາງຫຼົງ, ສັນນັ້ນ. ປຽບເໝືອນຕາມປະທີບນໍ້າມັນໄວ້ໃນຄວາມມືດ, ສັນໃດ ພຣະອົງກໍຊົງຊູປະທີບຄືພຣະທັມມະເທດສະນາອັນກໍາຈັດຄວາມມືດຄືໂມຫະ ທີ່ປົກປິດຮູບຄືພຣະຣັດຕະນະໄຕມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ແກ່ຂ້າພະອົງຜູ້ຈົມຢູ່ໃນຄວາມມືດຄືໂມຫະ ບໍ່ເຫັນພຣະຣັດຕະນະໄຕນັ້ນ, ສັນນັ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປະກາດພຣະທັມແກ່ຂ້າພະອົງໂດຍອະເນກປະຣິຍາຍ ດ້ວຍປະຣິຍາຍເຫຼົ່ານີ້ ດັ່ງນີ້.

เอวํ เทสนํ โถเมตฺวา อิมาย เทสนาย รตนตฺตเย ปสนฺนจิตฺโต ปสนฺนาการํ กโรนฺโต เอสาหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ เอสาหนฺติ เอโส อหํ[Pg.205]. ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามีติ ภควา เม สรณํ, ปรายนํ, อฆสฺส ตาตา, หิตสฺส จ วิธาตาติ. อิมินา อธิปฺปาเยน ภควนฺตํ คจฺฉามิ ภชามิ เสวามิ ปยิรุปาสามิ, เอวํ วา ชานามิ พุชฺฌามีติ. เยสญฺหิ ธาตูนํ คติอตฺโถ, พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถ. ตสฺมา คจฺฉามีติ อิมสฺส ชานามิ พุชฺฌามีติ อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต. ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ เอตฺถ ปน อธิคตมคฺเค สจฺฉิกตนิโรเธ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน จตูสุ อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม, โส อตฺถโต อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ. วุตฺตญฺเจตํ – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔) วิตฺถาโร. น เกวลญฺจ อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ. อปิ จ โข อริยผเลหิ สทฺธึ ปริยตฺติธมฺโมปิ. วุตฺตญฺเหตํ ฉตฺตมาณวกวิมาเน –

ຊົງສັນເສີນພຣະທັມມະເທດສະນາຢ່າງນີ້ແລ້ວ ມີຈິດເລື່ອມໃສໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕ ເພາະພຣະທັມມະເທດສະນານີ້ ຊົງກະທໍາອາການສະແດງຄວາມເລື່ອມໃສ ຈຶ່ງກ່າວຄໍາເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'esāhaṃ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດນັ້ນ ບົດວ່າ 'esāhaṃ' ໄດ້ແກ່ 'eso ahaṃ' (ຂ້າພະອົງນີ້). ບົດວ່າ 'bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi' ຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເປັນທີ່ເພິ່ງ, ເປັນທີ່ລະນຶກ, ເປັນຜູ້ປ້ອງກັນຈາກບາບ ແລະ ເປັນຜູ້ຈັດແຈງປະໂຫຍດເກື້ອກູນແກ່... ດ້ວຍຄວາມປະສົງນີ້ ຂ້າພະອົງຈຶ່ງຂໍເຖິງ, ຂໍຄົບຫາ, ຂໍເຂົ້າໄປນັ່ງໃກ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ຫຼື ອີກປະການໜຶ່ງ ຄວາມວ່າ ຂ້າພະອົງຍ່ອມຮູ້ ຍ່ອມເຂົ້າໃຈຢ່າງນີ້. ດ້ວຍວ່າ ທາດທັງຫຼາຍທີ່ມີອັດວ່າ ການໄປ ກໍມີອັດວ່າ ຄວາມຮູ້ ເຊັ່ນດຽວກັນ. ດັ່ງນັ້ນ ສໍາລັບບົດວ່າ 'gacchāmi' ນີ້ ຈຶ່ງກ່າວອັດວ່າ 'jānāmi bujjhāmi' (ຍ່ອມຮູ້ ຍ່ອມເຂົ້າໃຈ) ນີ້ໄວ້ດ້ວຍ. ສ່ວນໃນບົດວ່າ 'dhammañca bhikkhusaṅghañca' ນີ້ ທັມມະ ທີ່ຊື່ວ່າ 'ທັມ' ເພາະຊົງໄວ້ເຊິ່ງບຸກຄົນທັງຫຼາຍ ຜູ້ບັນລຸມັກ, ຜູ້ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງນິໂຣດ ແລະ ຜູ້ປະຕິບັດຕາມຄໍາສັ່ງສອນ ບໍ່ໃຫ້ຕົກໄປໃນອະບາຍທັງ ໔. ທັມນັ້ນ ໂດຍອັດຖະ ໄດ້ແກ່ ອະຣິຍະມັກ ແລະ ພຣະນິບພານ. ສົມຈິງດັ່ງພຣະດໍາຣັດທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ສັງຂະຕະທັມມີປະມານເທົ່າໃດ ອະຣິຍະອັດຖັງຄິກະມັກ ຍ່ອມປາກົດວ່າເປັນຍອດແຫ່ງສັງຂະຕະທັມເຫຼົ່ານັ້ນ' ດັ່ງນີ້ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍພິສະດານ. ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ອະຣິຍະມັກ ແລະ ພຣະນິບພານເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຍັງລວມເຖິງພຣະປະຣິຍັດຕິທັມ ພ້ອມທັງອະຣິຍະຜົນທັງຫຼາຍນໍາອີກ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດໄວ້ໃນສູດຊັດຕະມານົບວິມານວ່າ:

‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ, ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ;

มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ, ธมฺมมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๗);

'ທ່ານຈົ່ງເຖິງພຣະທັມນີ້ ຄື ພຣະທັມອັນເປັນທີ່ສໍາຮອກຣາຄະ, ອັນບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ, ອັນປາສະຈາກຄວາມໂສກ, ອັນປັດໄຈບໍ່ໄດ້ປຸງແຕ່ງ, ອັນບໍ່ມີສິ່ງຂັດແຍ້ງ, ອັນມີຣົດຫວານ, ອັນຄ່ອງແຄ່ວ, ອັນຈໍາແນກໄວ້ດີແລ້ວ ເພື່ອເປັນທີ່ເພິ່ງເຖີດ.'

เอตฺถ หิ ราควิราโคติ มคฺโค กถิโต. อเนชมโสกนฺติ ผลํ. ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ. อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตนฺติ ปิฏกตฺตเยน วิภตฺตา ธมฺมกฺขนฺธาติ. ทิฏฺฐิสีลสํฆาเตน สํหโตติ สงฺโฆ, โส อตฺถโต อฏฺฐ อริยปุคฺคลสมูโห. วุตฺตญฺเหตํ ตสฺมิญฺเญว วิมาเน –

In ຄາຖາທັງຫຼາຍນັ້ນ ດ້ວຍບົດວ່າ 'rāgavirāgo' ພຣະອົງຊົງສະແດງເຖິງ ພຣະມັກ. ດ້ວຍບົດວ່າ 'anejamasokaṃ' ຊົງສະແດງເຖິງ ພຣະຜົນ. ດ້ວຍບົດວ່າ 'dhammamasaṅkhataṃ' ຊົງສະແດງເຖິງ ພຣະນິບພານ. ດ້ວຍບົດວ່າ 'appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ' ຊົງສະແດງເຖິງ ພຣະທັມມັກຂັນທັງປວງ ທີ່ຈໍາແນກໄວ້ດີແລ້ວດ້ວຍພຣະໄຕປີດົກ ໓. ໝູ່ທີ່ຊື່ວ່າ 'ສົງ' ເພາະຜູກພັນກັນດ້ວຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງທິຖິແລະສີລ. ສົງນັ້ນ ໂດຍອັດຖະ ໄດ້ແກ່ ໝູ່ແຫ່ງອະຣິຍະບຸກຄົນ ໘ ປະການ. ສົມຈິງດັ່ງຄໍາທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ໃນວິມານນັ້ນເອງວ່າ:

‘‘ยตฺถ จ ทินฺนมหปฺผลมาหุ, จตูสุ สุจีสุ ปุรีสยุเคสุ;

อฏฺฐ จ ปุคฺคลธมฺมทสา เต, สงฺฆมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. (วิ. ว. ๘๘๘);

'ທ່ານຈົ່ງເຖິງພຣະສົງນີ້ ຄື ພຣະສົງອັນເປັນຄູ່ແຫ່ງບຸຣຸດ ໔ ຄູ່ ຜູ້ສະອາດ ຜູ້ທີ່ທານທີ່ຖວາຍແລ້ວມີຜົນຫຼາຍ, ແລະ ບຸກຄົນ ໘ ປະການ ຜູ້ເຫັນທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ເພື່ອເປັນທີ່ເພິ່ງເຖີດ.'

ภิกฺขูนํ สงฺโฆ ภิกฺขุสงฺโฆ. เอตฺตาวตา ราชา ตีณิ สรณคมนานิ ปฏิเวเทสิ.

ໝູ່ແຫ່ງພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ພິກຂຸສົງ. ດ້ວຍພຣະບາລີມີປະມານເທົ່ານີ້ ພຣະຣາຊາຈຶ່ງຊົງgາບທູນສະແດງຕົນເຖິງສະຣະນະຄົມ ໓ ປະການ.

สรณคมนกถา

ເລື່ອງສະຣະນະຄົມ

อิทานิ เตสุ สรณคมเนสุ โกสลฺลตฺถํ สรณํ, สรณคมนํ, โย จ สรณํ คจฺฉติ, สรณคมนปฺปเภโท, สรณคมนผลํ, สงฺกิเลโส, เภโทติ, อยํ วิธิ เวทิตพฺโพ. เสยฺยถิทํ – สรณตฺถโต ตาว หึสตีติ สรณํ. สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคติปริกิเลสํ หนติ วินาเสตีติ อตฺโถ, รตนตฺตยสฺเสเวตํ อธิวจนํ.

ບັດນີ້ ເພື່ອຄວາມສະຫຼາດໃນສະຣະນະຄົມເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງຊາບວິທີການນີ້ ຄື ສະຣະນະ, ສະຣະນະຄົມ, ຜູ້ເຖິງສະຣະນະ, ປະເພດແຫ່ງສະຣະນະຄົມ, ຜົນແຫ່ງສະຣະນະຄົມ, ຄວາມເສົ້າໝອງແຫ່ງສະຣະນະຄົມ ແລະ ຄວາມຂາດແຫ່ງສະຣະນະຄົມ. ດັ່ງຈະກ່າວຕໍ່ໄປນີ້: ກ່ອນອື່ນ ໂດຍອັດແຫ່ງສະຣະນະ ສິ່ງໃດຍ່ອມກໍາຈັດ ດັ່ງນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສະຣະນະ. ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມກໍາຈັດ ຍ່ອມທໍາລາຍ ເຊິ່ງໄພ, ຄວາມສະດຸ້ງກົວ, ຄວາມທຸກ ແລະ ຄວາມເສົ້າໝອງໃນທຸຄະຕິ ແກ່ບຸກຄົນທັງຫຼາຍຜູ້ເຖິງສະຣະນະ ດ້ວຍການເຖິງສະຣະນະນັ້ນເອງ. ຄໍາວ່າ ສະຣະນະ ນີ້ ເປັນຊື່ແຫ່ງພຣະຣັດຕະນະໄຕເທົ່ານັ້ນ.

อถ [Pg.206] วา หิเต ปวตฺตเนน อหิตา จ นิวตฺตเนน สตฺตานํ ภยํ หึสติ พุทฺโธ. ภวกนฺตารา อุตฺตารเณน อสฺสาสทาเนน จ ธมฺโม; อปฺปกานมฺปิ การานํ วิปุลผลปฏิลาภกรเณน สงฺโฆ. ตสฺมา อิมินาปิ ปริยาเยน รตนตฺตยํ สรณํ. ตปฺปสาทตคฺครุตาหิ วิหตกิเลโส ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท สรณคมนํ. ตํ สมงฺคีสตฺโต สรณํ คจฺฉติ. วุตฺตปฺปกาเรน จิตฺตุปฺปาเทน เอตานิ เม ตีณิ รตนานิ สรณํ, เอตานิ ปรายณนฺติ เอวํ อุเปตีติ อตฺโถ. เอวํ ตาว สรณํ, สรณคมนํ, โย จ สรณํ คจฺฉติ, อิทํ ตยํ เวทิตพฺพํ.

ອີກປະການໜຶ່ງ ພຣະພຸດທະເຈົ້າ ຊື່ວ່າ ສະຣະນະ ເພາະຊົງກໍາຈັດໄພຂອງສັດທັງຫຼາຍ ດ້ວຍການຊັກນໍາໃນປະໂຫຍດເກື້ອກູນ ແລະ ດ້ວຍການຫ້າມເສຍຈາກສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ. ພຣະທັມ ຊື່ວ່າ ສະຣະນະ ເພາະຊົງກໍາຈັດໄພ ດ້ວຍການຊ່ວຍໃຫ້ຂ້າມພົ້ນຈາກກັນດານຄືພົບ ແລະ ດ້ວຍການປະທານຄວາມເຢັນໃຈ. ພຣະສົງ ຊື່ວ່າ ສະຣະນະ ເພາະຊົງກໍາຈັດໄພ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ໄດ້ຮັບຜົນອັນໄພບູນ ແກ່ການກະທໍາຄວາມດີ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເລັກນ້ອຍ. ດັ່ງນັ້ນ ແມ້ນດ້ວຍປະຣິຍາຍນີ້ ພຣະຣັດຕະນະໄຕກໍຊື່ວ່າ ສະຣະນະ. ຈິດຕຸບປາດອັນມີກິເລດອັນກໍາຈັດແລ້ວ ດ້ວຍຄວາມເລື່ອມໃສ ແລະ ດ້ວຍຄວາມເຄົາຣົບໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕນັ້ນ ອັນເປັນໄປໂດຍອາການມີພຣະຣັດຕະນະໄຕນັ້ນເປັນທີ່ເພິ່ງເບື້ອງໜ້າ ຊື່ວ່າ ສະຣະນະຄົມ. ບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍສະຣະນະຄົມນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຜູ້ເຖິງສະຣະນະ. ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພຣະຣັດຕະນະໄຕ ໓ ປະການນີ້ ເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງເຮົາ, ພຣະຣັດຕະນະໄຕເຫຼົ່ານີ້ ເປັນທີ່ເພິ່ງເບື້ອງໜ້າຂອງເຮົາ' ດ້ວຍຈິດຕຸບປາດມີປະකාරດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ພຶງຊາບທັມ ໓ ປະການ ຄື ສະຣະນະ, ສະຣະນະຄົມ ແລະ ຜູ້ເຖິງສະຣະນະ ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ກ່ອນ.

สรณคมนปฺปเภเท ปน ทุวิธํ สรณคมนํ – โลกุตฺตรํ โลกิยญฺจ. ตตฺถ โลกุตฺตรํ ทิฏฺฐสจฺจานํ มคฺคกฺขเณ สรณคมนุปกฺกิเลสสมุจฺเฉเทน อารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวา กิจฺจโต สกเลปิ รตนตฺตเย อิชฺฌติ. โลกิยํ ปุถุชฺชนานํ สรณคมนุปกฺกิเลสวิกฺขมฺภเนน อารมฺมณโต พุทฺธาทิคุณารมฺมณํ หุตฺวา อิชฺฌติ. ตํ อตฺถโต พุทฺธาทีสุ วตฺถูสุ สทฺธาปฏิลาโภ สทฺธามูลิกา จ สมฺมาทิฏฺฐิ ทสสุ ปุญฺญกิริยวตฺถูสุ ทิฏฺฐิชุกมฺมนฺติ วุจฺจติ. ตยิทํ จตุธา วตฺตติ – อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน, ตปฺปรายณตาย, สิสฺสภาวูปคมเนน, ปณิปาเตนาติ.

ສ່ວນໃນປະເພດແຫ່ງສະຣະນະຄົມນັ້ນ ສະຣະນະຄົມມີ ໒ ປະການ ຄື ໂລກຸດຕະຣະສະຣະນະຄົມ ແລະ ໂລກິຍະສະຣະນະຄົມ. ໃນສະຣະນະຄົມທັງສອງນັ້ນ ໂລກຸດຕະຣະສະຣະນະຄົມ ຍ່ອມສໍາເລັດແກ່ພຣະອະຣິຍະບຸກຄົນທັງຫຼາຍຜູ້ເຫັນສັດຈະແລ້ວ ໃນຂະນະແຫ່ງມັກ ດ້ວຍການຕັດຂາດເຊິ່ງອຸປະກິເລດແຫ່ງສະຣະນະຄົມ ໂດຍມີພຣະນິບພານເປັນອາຣົມ ໂດຍອໍານາດແຫ່ງອາຣົມ ແລະ ສໍາເລັດໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕທັງໝົດ ໂດຍອໍານາດແຫ່ງກິດ. ໂລກິຍະສະຣະນະຄົມ ຍ່ອມສໍາເລັດແກ່ປຸຖຸຊົນທັງຫຼາຍ ດ້ວຍການຂົ່ມໄວ້ເຊິ່ງອຸປະກິເລດແຫ່ງສະຣະນະຄົມ ໂດຍມີພຣະພຸດທະຄຸນເປັນຕົ້ນເປັນອາຣົມ ໂດຍອໍານາດແຫ່ງອາຣົມ. ໂລກິຍະສະຣະນະຄົມນັ້ນ ໂດຍອັດຖະ ໄດ້ແກ່ ການໄດ້ສັດທາ ແລະ ສັມມາທິຖິທີ່ມີສັດທາເປັນມູນ ໃນວັດຖຸທັງຫຼາຍມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ, ໃນບຸນຍະກິຣິຍາວັດຖຸ ໑໐ ປະການ ຍ່ອມຮຽກວ່າ ທິຖຸຊຸກັມ. ໂລກິຍະສະຣະນະຄົມນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອາການ ໔ ປະການ ຄື ດ້ວຍການມອບກາຍຖວາຍຊີວິດ, ດ້ວຍການມີພຣະຣັດຕະນະໄຕເປັນທີ່ເພິ່ງເບື້ອງໜ້າ, ດ້ວຍການເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນສິດ ແລະ ດ້ວຍການນອບນ້ອມ.

ตตฺถ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ นาม – ‘‘อชฺชาทึ กตฺวา อหํ อตฺตานํ พุทฺธสฺส นิยฺยาเตมิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺสา’’ติ เอวํ พุทฺธาทีนํ อตฺตปริจฺจชนํ. ตปฺปรายณตา นาม ‘‘อชฺชาทึ กตฺวา ‘อหํ พุทฺธปรายโณ, ธมฺมปรายโณ, สงฺฆปรายโณ’ติ. มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ ตปฺปรายณภาโว. สิสฺสภาวูปคมนํ นาม – ‘‘อชฺชาทึ กตฺวา – ‘อหํ พุทฺธสฺส อนฺเตวาสิโก, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส อนฺเตวาสิโก’ติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ สิสฺสภาวูปคโม. ปณิปาโต นาม – ‘‘อชฺชาทึ กตฺวา อหํ อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมํ พุทฺธาทีนํเยว ติณฺณํ วตฺถูนํ กโรมี’ติ มํ ธาเรถา’’ติ เอวํ พุทฺธาทีสุ ปรมนิปจฺจากาโร. อิเมสญฺหิ จตุนฺนํ อาการานํ อญฺญตรมฺปิ กโรนฺเตน คหิตํเยว โหติ สรณํ.

ໃນອາການ ໔ ປະການນັ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ ອັດຕະສັນນິຍາຕະນະ (ການມອບກາຍຖວາຍຊີວິດ) ໄດ້ແກ່ ການສະຫຼະຕົນແກ່ພຣະຣັດຕະນະໄຕມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຕັ້ງແຕ່ມື້ນີ້ເປັນຕົ້ນໄປ ຂ້າພະເຈົ້າຂໍມອບກາຍຖວາຍຊີວິດນີ້ ແກ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ແກ່ພຣະທັມ, ແກ່ພຣະສົງ'. ທີ່ຊື່ວ່າ ຕັບປະຣາຍະນະຕາ (ການມີພຣະຣັດຕະນະໄຕເປັນທີ່ເພິ່ງເບື້ອງໜ້າ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ມີພຣະຣັດຕະນະໄຕເປັນທີ່ເພິ່ງເບື້ອງໜ້າ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຕັ້ງແຕ່ມື້ນີ້ເປັນຕົ້ນໄປ ຂໍທ່ານທັງຫຼາຍຈົ່ງຈໍາຂ້າພະເຈົ້າໄວ້ວ່າ ເປັນຜູ້ມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນທີ່ເພິ່ງເບື້ອງໜ້າ, ມີພຣະທັມເປັນທີ່ເພິ່ງເບື້ອງໜ້າ, ມີພຣະສົງເປັນທີ່ເພິ່ງເບື້ອງໜ້າ'. ທີ່ຊື່ວ່າ ສິດສະພາວູປະຄະມະນະ (ການເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນສິດ) ໄດ້ແກ່ ການເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນສິດ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຕັ້ງແຕ່ມື້ນີ້ເປັນຕົ້ນໄປ ຂໍທ່ານທັງຫຼາຍຈົ່ງຈໍາຂ້າພະເຈົ້າໄວ້ວ່າ ເປັນສິດຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ຂອງພຣະທັມ, ຂອງພຣະສົງ'. ທີ່ຊື່ວ່າ ປະນິປາຕະ (ການນອບນ້ອມ) ໄດ້ແກ່ ການກະທໍາຄວາມນອບນ້ອມຢ່າງຍິ່ງໃນວັດຖຸມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຕັ້ງແຕ່ມື້ນີ້ເປັນຕົ້ນໄປ ຂໍທ່ານທັງຫຼາຍຈົ່ງຈໍາຂ້າພະເຈົ້າໄວ້ວ່າ ຂ້າພະເຈົ້າຈະກະທໍາການກາບໄຫວ້, ການລຸກຕ້ອນຮັບ, ການປະນົມມື ແລະ ສາມີຈິກັມ ແກ່ວັດຖຸທັງ ໓ ມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ'. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນເມື່ອກະທໍາແມ້ນອາການໃດອາການໜຶ່ງ ໃນອາການ ໔ ປະການນີ້ ກໍຊື່ວ່າ ໄດ້ຍຶດຖືເອົາສະຣະນະຄົມແລ້ວໂດຍແທ້.

อปิ จ ภควโต อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺส, อตฺตานํ ปริจฺจชามิ, ชีวิตํ ปริจฺจชามิ, ปริจฺจตฺโตเยว เม อตฺตา, ปริจฺจตฺตํเยว ชีวิตํ, ชีวิตปริยนฺติกํ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, พุทฺโธ เม สรณํ เลณํ ตาณนฺติ[Pg.207]; เอวมฺปิ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ เวทิตพฺพํ. ‘‘สตฺถารญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ, สุคตญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ, สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ, ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔). เอวมฺปิ มหากสฺสปสฺส สรณคมนํ วิย สิสฺสภาวูปคมนํ เวทิตพฺพํ.

ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນອີກ ຂ້າພະເຈົ້າຂໍສະຫຼະຕົນແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ຂ້າພະເຈົ້າຂໍສະຫຼະຕົນແດ່ພຣະທັມ, ຂ້າພະເຈົ້າຂໍສະຫຼະຕົນແດ່ພຣະສົງ, ຂ້າພະເຈົ້າຂໍສະຫຼະຊີວິດ, ຕົນຂອງຂ້າພະເຈົ້າເປັນສິ່ງທີ່ສະຫຼະແລ້ວແທ້ໆ, ຊີວິດເປັນສິ່ງທີ່ສະຫຼະແລ້ວແທ້ໆ, ຂ້າພະເຈົ້າຂໍເຖິງພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນທີ່ເພິ່ງຕະຫຼອດຊີວິດ, ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນທີ່ເພິ່ງ ເປັນທີ່ຫຼົບໄພ ເປັນທີ່ຕ້ານທານຂອງຂ້າພະເຈົ້າ; ພຶງຊາບການມອບກາຍຖວາຍຊີວິດ ແມ້ດ້ວຍປະການນີ້. 'ໂອ້ໜໍ! ຂໍໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ພົບພຣະສາດສະດາ ຂໍໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ພົບພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ, ໂອ້ໜໍ! ຂໍໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ພົບພຣະສຸຄົດ ຂໍໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ພົບພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ, ໂອ້ໜໍ! ຂໍໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ພົບພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ຂໍໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ພົບພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ' (ສໍ. ນິ. 2.154). ພຶງຊາບການເຖິງສະຣະນະຄົມໂດຍການເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນສິດ ດັ່ງເຊັ່ນການເຖິງສະຣະນະຄົມຂອງພຣະມະຫາກັດສະປະ ແມ້ດ້ວຍປະການນີ້.

‘‘โส อหํ วิจริสฺสามิ, คามา คามํ ปุรา ปุรํ;

นมสฺสมาโน สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมต’’นฺติ. (สุ. นิ. ๑๙๔);

'ຂ້າພະເຈົ້ານັ້ນຈະທ່ຽວຈາຣິກໄປ ຈາກໝູ່ບ້ານສູ່ໝູ່ບ້ານ ຈາກເມືອງສູ່ເມືອງ ນ້ອມນະມັດສະការພຣະສັມພຸດທະເຈົ້າ ແລະຄວາມເປັນທັມດີແຫ່ງພຣະທັມ' (ສຸ. ນິ. 194);

เอวมฺปิ อาฬวกาทีนํ สรณคมนํ วิย ตปฺปรายณตา เวทิตพฺพา. อถ โข พฺรหฺมายุ พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา ภควโต ปาทานิ มุเขน จ ปริจุมฺพติ, ปาณีหิ จ ปริสมฺพาหติ, นามญฺจ สาเวติ – ‘‘พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม พฺราหฺมโณ, พฺรหฺมายุ อหํ, โภ โคตม พฺราหฺมโณ’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๙๔) เอวมฺปิ ปณิปาโต ทฏฺฐพฺโพ.

ພຶງຊາບການເຖິງສະຣະນະຄົມໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ມີພຣະຣັດຕະນະໄຕຣເປັນທີ່ໄປໃນເບື້ອງໜ້າ ດັ່ງເຊັ່ນການເຖິງສະຣະນະຄົມຂອງອາຣະວົກກະຍັກເປັນຕົ້ນ ແມ້ດ້ວຍປະການນີ້. ຄັ້ງນັ້ນແລ ພຣາມຊື່ວ່າພຣົມມາຍຸ ລຸກຂຶ້ນຈາກອາສະນະ ຫົ່ມຜ້າອຸດຕະຣາສົງສະຫຼຽງບ່າເບື້ອງໜຶ່ງ ແລ້ວຊົບສີສະລົງແທບພຣะບາດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໃຊ້ປາກຈູບພຣະບາດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລະໃຊ້ສອງມືນວດຟັ້ນພຣະບາດ ທັງປະກາດຊື່ວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະເຈົ້າຄືພຣົມມາຍຸພຣາມ, ຂ້າແຕ່ພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະເຈົ້າຄືພຣົມມາຍຸພຣາມ' (ມ. ນິ. 2.394) ພຶງເຫັນການເຖິງສະຣະນະຄົມດ້ວຍການນອບນ້ອມ ແມ້ด้วยປະການນີ້.

โส ปเนส ญาติภยาจริยทกฺขิเณยฺยวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ ทกฺขิเณยฺยปณิปาเตน สรณคมนํ โหติ, น อิตเรหิ. เสฏฺฐวเสเนว หิ สรณํ คณฺหาติ, เสฏฺฐวเสน จ ภิชฺชติ. ตสฺมา โย สากิโย วา โกลิโย วา – ‘‘พุทฺโธ อมฺหากํ ญาตโก’’ติ วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย วา – ‘‘สมโณ โคตโม ราชปูชิโต มหานุภาโว อวนฺทียมาโน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ ภเยน วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย วา โพธิสตฺตกาเล ภควโต สนฺติเก กิญฺจิ อุคฺคหิตํ สรมาโน พุทฺธกาเล วา –

ກໍການນອບນ້ອມນັ້ນ ມີ 4 ປະການ ຄື: ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຍາດ, ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຢ້ານ, ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາຈານ, ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທັກຂิເນຍຍະບຸກຄົນ. ໃນ 4 ປະການນັ້ນ ການເຖິງສະຣະນະຄົມຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການນອບນ້ອມຕໍ່ທັກຂິເນຍຍະບຸກຄົນ, ບໍ່ມີດ້ວຍການນອບນ້ອມນອກຈາກນີ້. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຍ່ອມຖືເອົາສະຣະນະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປະເສີດສຸດເທົ່ານັ້ນ ແລະສະຣະນະຍ່ອມຂາດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປະເສີດສຸດ. ເພາະສະນັ້ນ ຜູ້ໃດກໍຕາມ ບໍ່ວ່າຈະເປັນເຈົ້າສາກະຍະ ຫຼືເຈົ້າໂກລິຍະ ທີ່ໄຫວ້ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຍາດຂອງພວກເຮົາ', ສະຣະນະຄົມຍ່ອມເປັນອັນບໍ່ໄດ້ຖືເອົາເລີຍ. ຫຼືຜູ້ໃດໄຫວ້ດ້ວຍຄວາມຢ້ານວ່າ 'ພຣະສະມະນະໂຄດົມນີ້ເປັນຜູ້ທີ່ພຣະຣາຊາບູຊາ ມີອານຸພາບຫຼາຍ ຫາກພວກເຮົາບໍ່ໄຫວ້ ພຣະອົງກໍອາດຈະເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດແກ່ພວກເຮົາກໍໄດ້', ສະຣະນະຄົມຍ່ອມເປັນອັນບໍ່ໄດ້ຖືເອົາເລີຍ. ຫຼືຜູ້ໃດລະນຶກເຖິງສິລະປະວິຊາບາງຢ່າງທີ່ໄດ້ຮຽນໃນສຳນັກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໃນສະໄໝທີ່ຍັງເປັນພຣະໂພທິສັດ ຫຼືໃນສະໄໝທີ່ເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າແລ້ວ—

‘‘จตุธา วิภเช โภเค, ปณฺฑิโต ฆรมาวสํ;

เอเกน โภคํ ภุญฺเชยฺย, ทฺวีหิ กมฺมํ ปโยชเย;

จตุตฺถญฺจ นิธาเปยฺย, อาปทาสุ ภวิสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๖๕);

'ບັນດິດຜູ້ຄອງເຮືອນ ພຶງແບ່ງໂພຄະຊັບອອກເປັນ 4 ສ່ວນ; ພຶງໃຊ້ສອຍໂພຄະຊັບດ້ວຍສ່ວນໜຶ່ງ, ພຶງປະກອບການງານດ້ວຍສອງສ່ວນ, ແລະພຶງເກັບສ່ວນທີສີ່ໄວ້ ດ້ວຍຄິດວ່າ ຈະມີໄວ້ໃນຍາມມີອັນຕະລາຍ' (ດີ. ນິ. 3.265);

เอวรูปํ อนุสาสนึ อุคฺคเหตฺวา – ‘‘อาจริโย เม’’ติ วนฺทติ, อคฺคหิตเมว โหติ สรณํ. โย ปน – ‘‘อยํ โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโย’’ติ วนฺทติ, เตเนว คหิตํ โหติ สรณํ.

ເມື່ອໄດ້ຮຽນເອົາຄຳສັ່ງສອນມີລັກສະນະຢ່າງນີ້ແລ້ວ ໄຫວ້ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ພຣະອົງເປັນອາຈານຂອງພວກເຮົາ', ສະຣະນະຄົມຍ່ອມເປັນອັນບໍ່ໄດ້ຖືເອົາເລີຍ. ສ່ວນຜູ້ໃດໄຫວ້ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ພຣະອົງນີ້ເປັນທັກຂິເນຍຍະບຸກຄົນຜູ້ເລີດທີ່ສຸດໃນໂລກ', ຜູ້ນັ້ນແລຊື່ວ່າໄດ້ຖືເອົາສະຣະນະຄົມແລ້ວ.

เอวํ คหิตสรณสฺส จ อุปาสกสฺส วา อุปาสิกาย วา อญฺญติตฺถิเยสุ ปพฺพชิตมฺปิ ญาตึ – ‘‘ญาตโก เม อย’’นฺติ วนฺทโต สรณคมนํ น [Pg.208] ภิชฺชติ, ปเคว อปพฺพชิตํ. ตถา ราชานํ ภยวเสน วนฺทโต. โส หิ รฏฺฐปูชิตตฺตา อวนฺทียมาโน อนตฺถมฺปิ กเรยฺยาติ. ตถา ยํ กิญฺจิ สิปฺปํ สิกฺขาปกํ ติตฺถิยมฺปิ – ‘‘อาจริโย เม อย’’นฺติ วนฺทโตปิ น ภิชฺชติ, เอวํ สรณคมนปฺปเภโท เวทิตพฺโพ.

ເມື່ອອຸປາສົກ ຫຼືອຸປາສິກາ ຜູ້ໄດ້ຖືເອົາສະຣະນະຄົມຢ່າງນີ້ແລ້ວ ໄຫວ້ຍາດຜູ້ບວດໃນສຳນັກອັນຍະເດຍລະຖີ ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ຜູ້ນີ້ເປັນຍາດຂອງພວກເຮົາ', ສະຣະນະຄົມຍ່ອມບໍ່ຂາດ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງຍາດຜູ້ບໍ່ໄດ້ບວດ. ເຊັ່ນດຽວກັນກັບການໄຫວ້ພຣະຣາຊາດ້ວຍຄວາມຢ້ານ ເພາະວ່າພຣະຣາຊານັ້ນເປັນຜູ້ທີ່ຄົນທົ່ວປະເທດບູຊາ ຫາກບໍ່ໄຫວ້ກໍອາດຈະເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດໄດ້. ເຊັ່ນດຽວກັນ ແມ້ແຕ່ການໄຫວ້ເດຍລະຖີຜູ້ສອນສິລະປະວິຊาບາງຢ່າງໃຫ້ ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ຜູ້ນີ້ເປັນອາຈານຂອງພວກເຮົາ', ສະຣະນະຄົມກໍບໍ່ຂາດ, ພຶງຊາບຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການເຖິງສະຣະນະຄົມດ້ວຍປະການນີ້.

เอตฺถ จ โลกุตฺตรสฺส สรณคมนสฺส จตฺตาริ สามญฺญผลานิ วิปากผลํ, สพฺพทุกฺขกฺขโย อานิสํสผลํ. วุตฺตญฺเหตํ –

ແລະໃນສະຣະນະຄົມເຫຼົ່ານັ້ນ ສາມັນຍະຜົນ 4 ປະການ ເປັນວິບາກຜົນຂອງໂລກຸດຕະຣະສະຣະນະຄົມ, ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງທຸກທັງປວງ ເປັນອານິສົງຜົນ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັສໄວ້ວ່າ:

‘‘โย จ พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ, สงฺฆญฺจ สรณํ คโต;

จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ.

'ຜູ້ໃດເຖິງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ພຣະທັມ ແລະພຣະສົງ ເປັນທີ່ເພິ່ງ ຍ່ອມເຫັນອະຣິຍະສັດ 4 ດ້ວຍປັນຍາອັນຊອບ,'

ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

'ຄື ເຫັນທຸກ, ເຫດໃຫ້ເກີດທຸກ, ຄວາມກ້າວລ່ວງທຸກ, ແລະອະຣິຍະມັກມີອົງ 8 ອັນນຳໄປສູ່ຄວາມສະຫງົບແຫ່ງທຸກ.'

เอตํ โข สรณํ เขมํ, เอตํ สรณมุตฺตมํ;

เอตํ สรณมาคมฺม, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. (ธ. ป. ๑๙๒);

'ທີ່ເພິ່ງນີ້ແລເປັນທີ່ເພິ່ງອັນກະເສມ, ທີ່ເພິ່ງນີ້ເປັນທີ່ເພິ່ງອັນອຸດົມ, ບຸກຄົນອາໄສທີ່ເພິ່ງນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມພົ້ນຈາກທຸກທັງປວງ' (ທະ. ປະ. 192);

อปิ จ นิจฺจาทิโต อนุปคมนาทิวเสน เปตสฺส อานิสํสผลํ เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย…เป… กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต…เป… กญฺจิ ธมฺมํ อตฺตโต อุปคจฺเฉยฺย…เป… มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย…เป… ปิตรํ…เป… อรหนฺตํ…เป… ปทุฏฺฐจิตฺโต ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย…เป…. สงฺฆํ ภินฺเทยฺย…เป… อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๙๐). โลกิยสฺส ปน สรณคมนสฺส ภวสมฺปทาปิ โภคสมฺปทาปิ ผลเมว. วุตฺตญฺเหตํ –

ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນອີກ ພຶງຊາບອານິສົງຜົນແຫ່ງໂລກຸດຕະຣະສະຣະນະຄົມນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ເຂົ້າເຖິງໂດຍຄວາມເປັນຂອງທ່ຽງເປັນຕົ້ນ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັສໄວ້ວ່າ: 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຂໍ້ນີ້ບໍ່ແມ່ນຖານະ ບໍ່ແມ່ນໂອກາດ ຄືການທີ່ບຸກຄົນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍທິຖິຈະເຂົ້າເຖິງສັງຂານໃດໜຶ່ງ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງທ່ຽງ... ລະ... ຈະເຂົ້າເຖິງສັງຂານໃດໜຶ່ງ ໂດຍຄວາມເປັນສຸກ... ລະ... ຈະເຂົ້າເຖິງທັມໃດໜຶ່ງ ໂດຍຄວາມເປັນຕົວຕົນ... ລະ... ຈະປົງຊີວິດມານດາ... ລະ... ຈະປົງຊີວິດບິດາ... ລະ... ຈະປົງຊີວິດພຣະອະຣະຫັນ... ລະ... ຈະມີຈິດປະທຸສະຮ້າຍເຮັດໃຫ້ພຣະໂລຫິດຂອງພຣະຕະຖາຄົດຫໍ້ຂຶ້ນ... ລະ... ຈະເຮັດໃຫ້ສົງແຕກແຍກ... ລະ... ຈະສະແດງຕົນເຖິງຄູອື່ນເປັນສາດສະດາ, ຂໍ້ນີ້ບໍ່ແມ່ນຖານະທີ່ຈະມີໄດ້' (ອ. ນິ. 1.290). ສ່ວນຜົນແຫ່ງໂລກິຍະສະຣະນະຄົມນັ້ນ ຄວາມສົມບູນດ້ວຍພົບ ແລະຄວາມສົມບູນດ້ວຍໂພຄະຊັບ ກໍເປັນຜົນແທ້ໆ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັສໄວ້ວ່າ:

‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส, น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ, เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๓๗);

'ຊົນເຫຼົ່າໃດເຫຼົ່າໜຶ່ງ ທີ່ເຖິງພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນທີ່ເພິ່ງ ຊົນເຫຼົ່ານັ້ນຈະບໍ່ໄປສູ່ອະບາຍຍະພູມ, ເມື່ອລະຮ່າງກາຍມະນຸດນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ກາຍເທບເຕັມບໍລິບູນ' (ສໍ. ນิ. 1.37);

อปรมฺปิ วุตฺตํ – ‘‘อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ – ‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธํ สรณคมนํ โหติ. พุทฺธํ สรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ [Pg.209] มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ…เป… เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ สทฺเทหิ คนฺเธหิ รเสหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑). เอส นโย ธมฺเม จ สงฺเฆ จ. อปิ จ เวลามสุตฺตาทีนํ วเสนาปิ สรณคมนสฺส ผลวิเสโส เวทิตพฺโพ. เอวํ สรณคมนสฺส ผลํ เวทิตพฺพํ.

ແລະຍັງມີຄຳຕຣັສອື່ນອີກວ່າ: 'ຄັ້ງນັ້ນແລ ທ້າວສັກກະຈອມເທບ ພ້ອມດ້ວຍເທວະດາແປດໝື່ນອົງ ໄດ້ເຂົ້າໄປຫາພຣະມະຫາໂມກຄັລລານະຜູ້ມີອາຍຸ... ລະ... ພຣະມະຫາໂມກຄັລລານະຜູ້ມີອາຍຸ ໄດ້ກ່າວກັບທ້າວສັກກະຈອມເທບຜູ້ຢືນຢູ່ນະ ທີ່ຄວນສ່ວນຂ້າງໜຶ່ງວ່າ: "ດູກ່ອນທ້າວສັກກະຈອມເທບ ການເຖິງພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນທີ່ເພິ່ງນັ້ນດີແທ້. ດູກ່ອນທ້າວສັກກະຈອມເທບ ເພາະເຫດແຫ່ງການເຖິງພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນທີ່ເພິ່ງ ສັດບາງພວກໃນໂລກນີ້ ເມື່ອຕາຍໄປ ພາຍຫຼັງແຕ່ການທຳລາຍແຫ່ງກາຍ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງສຸຄະຕິໂລກສະຫວັນ... ລະ... ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມຄອບງຳເທວະດາອື່ນດ້ວຍຖານະ 10 ປະການ ຄື: ອາຍຸທິບ, ວັນນະທິບ, ສຸຂະທິບ, ຍົດທິບ, ອະທິປະໄຕທິບ, ຮູບທິບ, ສຽງທິບ, ກິ່ນທິບ, ລົດທິບ, ແລະໂຜດຖັບພະທິບ"' (ສໍ. ນິ. 4.341). ນີ້ຄືແນວທາງໃນພຣະທັມ ແລະພຣະສົງເຊັ່ນດຽວກັນ. ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນອີກ ພຶງຊາບຄວາມພິເສດແຫ່ງຜົນຂອງສະຣະນະຄົມ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງເວລາມະສູດເປັນຕົ້ນ. ພຶງຊາບຜົນແຫ່ງສະຣະນະຄົມດ້ວຍປະການນີ້.

ตตฺถ จ โลกิยสรณคมนํ ตีสุ วตฺถูสุ อญฺญาณสํสยมิจฺฉาญาณาทีหิ สํกิลิสฺสติ, น มหาชุติกํ โหติ, น มหาวิปฺผารํ. โลกุตฺตรสฺส นตฺถิ สํกิเลโส. โลกิยสฺส จ สรณคมนสฺส ทุวิโธ เภโท – สาวชฺโช จ อนวชฺโช จ. ตตฺถ สาวชฺโช อญฺญสตฺถาราทีสุ อตฺตสนฺนิยฺยาตนาทีหิ โหติ, โส จ อนิฏฺฐผโล โหติ. อนวชฺโช กาลกิริยาย โหติ, โส อวิปากตฺตา อผโล. โลกุตฺตรสฺส ปน เนวตฺถิ เภโท. ภวนฺตเรปิ หิ อริยสาวโก อญฺญํ สตฺถารํ น อุทฺทิสตีติ. เอวํ สรณคมนสฺส สํกิเลโส จ เภโท จ เวทิตพฺโพติ.

ໃນສະຣະນະຄົມເຫຼົ່ານັ້ນ ໂລກິຍະສະຣະນະຄົມ ຍ່ອມເສົ້າໝອງໃນວັດຖຸ 3 ປະການ ດ້ວຍຄວາມບໍ່ຮູ້, ຄວາມສົງໄສ, ແລະຄວາມເຫັນຜິດເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງບໍ່ມີອານຸພາບຮຸ່ງເຮືອງຫຼາຍ, ບໍ່ມີຄວາມແຜ່ຫຼາຍໃຫຍ່ຫຼວງ. ສ່ວນໂລກຸດຕະຣະສະຣະນະຄົມ ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມເສົ້າໝອງເລີຍ. ແລະການຂາດແຫ່ງໂລກິຍະສະຣະນະຄົມນັ້ນ ມີ 2 ປະການ ຄື: ມີໂທດ ແລະບໍ່ມີໂທດ. ໃນ 2 ປະການນັ້ນ ການຂາດແບບມີໂທດ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການມອບກາຍຖວາຍຊີວິດແກ່ສາດສະດາອື່ນເປັນຕົ້ນ, ແລະການຂາດນັ້ນຍ່ອມມີຜົນທີ່ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ. ສ່ວນການຂາດແບບບໍ່ມີໂທດ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການຕາຍ, ການຂາດນັ້ນບໍ່ມີຜົນ ເພາະບໍ່ແມ່ນວິບາກທັມ. ສ່ວນໂລກຸດຕະຣະສະຣະນະຄົມ ຍ່ອມບໍ່ມີການຂາດເລີຍ ເພາະວ່າ ແມ້ໃນພົບຊາດອື່ນ ພຣະອະລິຍະສາວົກກໍຍ່ອມບໍ່ສະແດງຕົນເຖິງຄູອື່ນເປັນສາດສະດາ. ພຶງຊາບຄວາມເສົ້າໝອງ ແລະການຂາດແຫ່ງສະຣະນະຄົມດ້ວຍປະການນີ້.

อุปาสกํ มํ ภนฺเต ภควา ธาเรตูติ มํ ภควา ‘‘อุปาสโก อย’’นฺติ เอวํ ธาเรตุ, ชานาตูติ อตฺโถ. อุปาสกวิธิโกสลฺลตฺถํ ปเนตฺถ – โก อุปาสโก? กสฺมา อุปาสโกติ วุจฺจติ? กิมสฺส สีลํ? โก อาชีโว? กา วิปตฺติ? กา สมฺปตฺตีติ? อิทํ ปกิณฺณกํ เวทิตพฺพํ.

ບົດວ່າ 'Upāsakaṃ maṃ bhante bhagavā dhāretu' ມີອະທິບາຍວ່າ ຂໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈົ່ງຊົງຈຳຂ້າພະເຈົ້າວ່າ 'ຜູ້ນີ້ເປັນອຸປາສົກ'. ແລະເພື່ອຄວາມສະຫຼາດໃນວິທີການຂອງອຸປາສົກໃນເລື່ອງນີ້ ພຶງຊາບຂໍ້ຕັດສິນອັນເບັດເຕັດດັ່ງນີ້ ຄື: ໃຜຊື່ວ່າອຸປາສົກ? ເປັນຫຍັງຈຶ່ງຮຽກວ່າອຸປາສົກ? ສີລຂອງອຸປາສົກນັ້ນຄືຫຍັງ? ອາຊີວະຄືຫຍັງ? ຄວາມວິບັດຄືຫຍັງ? ຄວາມສົມບູນຄືຫຍັງ?

ตตฺถ โก อุปาสโกติ โย โกจิ สรณคโต คหฏฺโฐ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ยโต โข, มหานาม, พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ. เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อุปาสโก โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

In ຄຳຖາມເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ວ່າ 'ໃຜຊື່ວ່າອຸປາສົກ?' ໄດ້ແກ່ ຄະຣືຫັດຜູ້ໃດຜູ້ໜຶ່ງ ຜູ້ເຖິງສະຣະນະຄົມ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັສໄວ້ວ່າ: 'ດູກ່ອນມะຫານາມະ ໃນກາລະໃດ ບຸກຄົນເຖິງພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນທີ່ເພິ່ງ ເຖິງພຣະທັມເປັນທີ່ເພິ່ງ ເຖິງພຣະສົງເປັນທີ່ເພິ່ງ, ດູກ່ອນມະຫານາມະ ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ແລ ຍ່ອມຊື່ວ່າເປັນອຸປາສົກ' (ສໍ. ນິ. 5.1033).

กสฺมา อุปาสโกติ รตนตฺตยํ อุปาสนโต. โส หิ พุทฺธํ อุปาสตีติ อุปาสโก, ตถา ธมฺมํ สํฆํ.

ທີ່ວ່າ 'ເປັນຫຍັງຈຶ່ງຮຽກວ່າອຸປາສົກ?' ເພາະເຂົ້າໄປນັ່ງໃກ້ພຣະຣັດຕະນະໄຕຣ. ເພາະວ່າ ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມເຂົ້າໄປນັ່ງໃກ້ພຣະພຸດທະເຈົ້າ ຈຶ່ງຊື່ວ່າອຸປາສົກ, ແລະເຂົ້າໄປນັ່ງໃກ້ພຣະທັມ ແລະພຣະສົງກໍເຊັ່ນດຽວກັນ.

กิมสฺส สีลนฺติ ปญฺจ เวรมณิโย. ยถาห – ‘‘ยโต โข, มหานาม, อุปาสโก ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา… กาเมสุมิจฺฉาจารา… มุสาวาทา… สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ, เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อุปาสโก สีลวา โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

ທີ່ວ່າ 'ສີລຂອງອຸປາສົກນັ້ນຄືຫຍັງ?' ໄດ້ແກ່ ເຈດຕະນາງົດເວັ້ນ 5 ປະການ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕຣັສໄວ້ວ່າ: 'ດູກ່ອນມະຫານາມະ ໃນກາລະໃດ ອຸປາສົກເປັນຜູ້ງົດເວັ້ນຈາກການຂ້າສັດ, ງົດເວັ້ນຈາກການຖືເອົາສິ່ງຂອງທີ່ເຈົ້າຂອງບໍ່ໄດ້ໃຫ້... ງົດເວັ້ນຈາກການປະພຶດຜິດໃນກາມ... ງົດເວັ້ນຈາກການເວົ້າຕົວະ... ງົດເວັ້ນຈາກການດື່ມນ້ຳເມົາຄືສຸຣາແລະເມຣັຍອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມປະໝາດ, ດູກ່ອນມະຫານາມະ ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ແລ ອຸປາສົກຍ່ອມຊື່ວ່າເປັນຜູ້ມີສີລ' (ສໍ. ນິ. 5.1033).

โก [Pg.210] อาชีโวติ ปญฺจ มิจฺฉาวณิชฺชา ปหาย ธมฺเมน สเมน ชีวิตกปฺปนํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปญฺจิมา, ภิกฺขเว, วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา. กตมา ปญฺจ? สตฺถวณิชฺชา, สตฺตวณิชฺชา, มํสวณิชฺชา, มชฺชวณิชฺชา, วิสวณิชฺชา. อิมา โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๗).

ທີ່ວ່າ 'ອາຊີວະຄືຫຍັງ?' ໄດ້ແກ່ ການລະເວັ້ນການຄ້າຂາຍທີ່ຜິດ 5 ປະການ ແລ້ວລ້ຽງຊີວິດໂດຍທັມ ໂດຍຄວາມສະເໝີພາບ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັສໄວ້ວ່າ: 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ການຄ້າຂາຍ 5 ປະການນີ້ ອຸປາສົກບໍ່ພຶງກະທຳ. 5 ປະການຄືຫຍັງແດ່? ຄື ການຄ້າຂາຍສັດຕຣາວຸດ, ການຄ້າຂາຍມະນຸດ, การຄ້າຂາຍເນື້ອສັດ, ການຄ້າຂາຍນ້ຳເມົາ, ແລະການຄ້າຂາຍຢາພິດ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ການຄ້າຂາຍ 5 ປະການນີ້ແລ ອຸປາສົກບໍ່ພຶງກະທຳ' (ອ. ນິ. 5.177).

กา วิปตฺตีติ ยา ตสฺเสว สีลสฺส จ อาชีวสฺส จ วิปตฺติ, อยมสฺส วิปตฺติ. อปิ จ ยาย เอส จณฺฑาโล เจว โหติ, มลญฺจ ปติกุฏฺโฐ จ, สาปิสฺส วิปตฺตีติ เวทิตพฺพา. เต จ อตฺถโต อสฺสทฺธิยาทโย ปญฺจ ธมฺมา โหนฺติ. ยถาห – ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุปาสโก อุปาสกจณฺฑาโล จ โหติ, อุปาสกมลญฺจ, อุปาสกปติกุฏฺโฐ จ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ โหติ, ทุสฺสีโล โหติ, โกตูหลมงฺคลิโก โหติ, มงฺคลํ ปจฺเจติ, โน กมฺมํ, อิโต จ พหิทฺธา ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสติ, ตตฺถ จ ปุพฺพการํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๕).

ທີ່ວ່າ 'ຄວາມວິບັດຄືຫຍັງ?' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເສຍຫາຍແຫ່ງສີລ ແລະອາຊີວະຂອງອຸປາສົກນັ້ນເອງ, ນີ້ຄືຄວາມວິບັດຂອງອຸປາສົກນັ້ນ. ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນອີກ ຄວາມປະພຶດຜິດໃດ ທີ່ເຮັດໃຫ້ອຸປາສົກນີ້ກາຍເປັນຄົນຈັນທານ, ເປັນມົນທິນ ແລະເປັນຜູ້ໜ້າລັງກຽດ, ພຶງຊາບວ່າຄວາມປະພຶດຜິດນັ້ນ ກໍເປັນຄວາມວິບັດຂອງອຸປາສົກນັ້ນເຊັ່ນກັນ. ແລະທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍເນື້ອຄວາມກໍຄືທັມ 5 ປະການ ມີຄວາມບໍ່ມີສັດທາເປັນຕົ້ນ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕຣັສໄວ້ວ່າ: 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ອຸປາສົກຜູ້ປະກອບດ້ວຍທັມ 5 ປະການ ຍ່ອມເປັນອຸປາສົກຈັນທານ, ເປັນອຸປາສົກມົນທິນ, ແລະເປັນອຸປາສົກຊັ້ນຕ່ຳ. ດ້ວຍທັມ 5 ປະການຄືຫຍັງແດ່? ຄື ເປັນຜູ້ບໍ່ມີສັດທາ, ເປັນຜູ້ທຸສີລ, ເປັນຜູ້ເຊື່ອຖືມຸງຄຸນຕື່ນຂ່າວ, ເຊື່ອຖືມຸງຄຸນແຕ່ບໍ່ເຊື່ອຖືທັມ, ແສຫວັງຫາທັກຂິເນຍຍະບຸກຄົນພາຍນອກພຣະສາສະໜານີ້, ແລະທຳການສະໜັບສະໜູນໃນພາຍນອກນັ້ນ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ອຸປາສົກຜູ້ປະກອບດ້ວຍທັມ 5 ປະການນີ້ແລ ຍ່ອມເປັນອຸປາສົກຈັນທານ, ເປັນອຸປາສົກມົນທິນ, ແລະເປັນອຸປາສົກຊັ້ນຕ່ຳ' (ອ. ນິ. 5.175).

กา สมฺปตฺตีติ ยา จสฺส สีลสมฺปทา เจว อาชีวสมฺปทา จ, สา สมฺปตฺติ; เย จสฺส รตนภาวาทิกรา สทฺธาทโย ปญฺจ ธมฺมา. ยถาห – ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุปาสโก อุปาสกรตนญฺจ โหติ, อุปาสกปทุมญฺจ, อุปาสกปุณฺฑรีกญฺจ. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺโธ โหติ, สีลวา โหติ, น โกตูหลมงฺคลิโก โหติ, กมฺมํ ปจฺเจติ, โน มงฺคลํ, น อิโต พหิทฺธา ทกฺขิเณยฺยํ คเวสติ, อิธ จ ปุพฺพการํ กโรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๗๕).

ທີ່ວ່າ 'ความສົມບູນຄືຫຍັງ?' ໄດ້ແກ່ ຄວາມສົມບູນດ້ວຍສີລ ແລະຄວາມສົມບູນດ້ວຍອາຊີວະຂອງອຸປາສົກນັ້ນ, ນີ້ຄືຄວາມສົມບູນ. ແລະທັມ 5 ປະການ ມີສັດທາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຮັດໃຫ້ອຸປາສົກນັ້ນມີສະຖານະເປັນດັ່ງຣັດຕະນະ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕຣັສໄວ້ວ່າ: 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ອຸປາສົກຜູ້ປະກອບດ້ວຍທັມ 5 ປະການ ຍ່ອມເປັນອຸປາສົກຣັດຕະນະ, ເປັນອຸປາສົກດອກປະທຸມ, ແລະເປັນອຸປາສົກດອກປຸນທະຣິກະ. ດ້ວຍທັມ 5 ປະການຄືຫຍັງແດ່? ຄື ເປັນຜູ້ມີສັດທາ, ເປັນຜູ້ມີສີລ, ເປັນຜູ້ບໍ່ເຊື່ອຖືມຸງຄຸນຕື່ນຂ່າວ, ເຊື່ອຖືທັມແຕ່ບໍ່ເຊື່ອຖືມຸງຄຸນ, ບໍ່ແສຫວັງຫາທັກຂິເນຍຍະບຸກຄົນພາຍນອກພຣະສາສະໜານີ້, ແລະທຳການສະໜັບສະໜູນໃນພຣະສາສະໜານີ້. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ອຸປາສົກຜູ້ປະກອບດ້ວຍທັມ 5 ປະການນີ້ແລ ຍ່ອມເປັນອຸປາສົກຣັດຕະນະ, ເປັນອຸປາສົກດອກປະທຸມ, ແລະເປັນອຸປາສົກດອກປຸນທະຣິກະ' (ອ. ນິ. 5.175).

อชฺชตคฺเคติ เอตฺถายํ อคฺคสทฺโท อาทิโกฏิโกฏฺฐาสเสฏฺเฐสุ ทิสฺสติ. ‘‘อชฺชตคฺเค, สมฺม โทวาริก, อาวรามิ ทฺวารํ นิคณฺฐานํ นิคณฺฐีน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๐) หิ อาทิมฺหิ ทิสฺสติ. ‘‘เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย. อุจฺฉคฺคํ เวฬคฺค’’นฺติอาทีสุ (กถา. ๒๘๑) โกฏิยํ. ‘‘อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา ติตฺตกคฺคํ วา วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุ’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๓๑๗) โกฏฺฐาเส. ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๔) เสฏฺเฐ. อิธ ปนายํ อาทิมฺหิ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อชฺชตคฺเคติ อชฺชตํ อาทึ กตฺวาติ เอวเมตฺถตฺโถ เวทิตพฺโพ. อชฺชตนฺติ [Pg.211] อชฺชภาวํ. อชฺชทคฺเคติ วา ปาโฐ, ทกาโร ปทสนฺธิกโร. อชฺช อคฺคนฺติ อตฺโถ.

ໃນບົດວ່າ 'Ajjatagge' ນີ້ ຄຳວ່າ 'agga' ຍ່ອມປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ ເລີ່ມຕົ້ນ, ປາຍສຸດ, ສ່ວນແບ່ງ, ແລະປະເສີດສຸດ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ 'ເລີ່ມຕົ້ນ' ໃນປະໂຫຍກເປັນຕົ້ນວ່າ: 'ດູກ່ອນນາຍປະຕູຜູ້ສະຫາຍ ຕັ້ງແຕ່ວັນນີ້ເປັນຕົ້ນໄປ ເຮົາຂໍປິດປະຕູແກ່ພວກນິຄັນທັງຊາຍແລະຍິງ' (ມ. ນິ. 2.70). ປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ 'ປາຍສຸດ' ໃນປະໂຫຍກເປັນຕົ້ນວ່າ: 'ພຶງໃຊ້ປາຍນິ້ວມືນັ້ນແຕະຕ້ອງປາຍນິ້ວມືນັ້ນ, ປາຍອ້ອຍ, ປາຍໄຜ່' (ຄະຖາ. 281). ປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ 'ສ່ວນແບ່ງ' ໃນປະໂຫຍກເປັນຕົ້ນວ່າ: 'ເຮົາອະນຸຍາດໃຫ້ແບ່ງສ່ວນໝາກໄມ້ສົ້ມ, ສ່ວນໝາກໄມ້ຫວານ, ສ່ວນໝາກໄມ້ຂົມ, ຫຼືແບ່ງຕາມສ່ວນວິຫານ, ຕາມສ່ວນບໍລິເວນ' (ຈູລະວະ. 317). ປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ 'ປະເສີດສຸດ' ໃນປະໂຫຍກເປັນຕົ້ນວ່າ: 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ສັດບໍ່ມີຕີນກໍດີ... ລະ... ພຣະຕະຖາຄົດຍ່ອມໄດ້ຮັບການກ່າວວ່າເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດກວ່າສັດເຫຼົ່ານັ້ນ' (ອ. ນິ. 4.34). ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ 'agga' ນີ້ ພຶງເຫັນໃນຄວາມໝາຍວ່າ 'ເລີ່ມຕົ້ນ'. ເພາະສະນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ajjatagge' ຈຶ່ງມີອະທິບາຍວ່າ 'ຕັ້ງແຕ່ວັນນີ້ເປັນຕົ້ນໄປ' ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນບົດນີ້ດ້ວຍປະການນີ້. ບົດວ່າ 'ajjataṃ' ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນໄປໃນວັນນີ້. ຫຼືມີບົດທາງປາລິວ່າ 'ajjadagge' ກໍມີ, ຕົວ 'd' ເປັນຕົວເຊື່ອມບົດ. ມີອະທິບາຍວ່າ 'ajja aggaṃ' (ວັນນີ້ເປັນຕົ້ນໄປ).

ปาณุเปตนฺติ ปาเณหิ อุเปตํ. ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว อุเปตํ อนญฺญสตฺถุกํ ตีหิ สรณคมเนหิ สรณํ คตํ อุปาสกํ กปฺปิยการกํ มํ ภควา ธาเรตุ ชานาตุ. อหญฺหิ สเจปิ เม ติขิเณน อสินา สีสํ ฉินฺเทยฺย, เนว พุทฺธํ ‘‘น พุทฺโธ’’ติ วา, ธมฺมํ ‘‘น ธมฺโม’’ติ วา, สงฺฆํ ‘‘น สงฺโฆ’’ติ วา วเทยฺยนฺติ.

ຄຳວ່າ "ປານຸເປຕໍ" (pāṇupetanti) ໄດ້ແກ່ ເຂົ້າເຖິງດ້ວຍຊີວິດ (pāṇehi upetaṃ). ຂໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈົ່ງຊົງຈຳໄວ້ (dhāretu) ຈົ່ງຊົງຊາບ (jānātu) ເຊິ່ງຂ້ານ້ອຍວ່າ ເປັນອຸປາສົກ (upāsakaṃ) ຜູ້ເຖິງພຣະຣັດຕະນະໄຕເປັນທີ່ເພິ່ງ (saraṇaṃ gataṃ) ດ້ວຍການເຖິງສະຣະນະທັງສາມ (tīhi saraṇagamanehi) ຜູ້ບໍ່ມີຄູອາຈານອື່ນ (anaññasatthukaṃ) ຜູ້ເຂົ້າເຖິງຕະຫຼອດຊີວິດ (upetaṃ) ຕາບໃດທີ່ຊີວິດຂອງຂ້ານ້ອຍຍັງດຳເນີນຢູ່ (yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva). ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າພວກເຂົາຈະຕັດຫົວຂອງຂ້ານ້ອຍດ້ວຍດາບອັນຄົມກ້າ (sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṃ chindeyya), ເຖິງຢ່າງນັ້ນກໍຕາມ ຂ້ານ້ອຍກໍຈະບໍ່ກ່າວຫາພຣະພຸດທະເຈົ້າວ່າ "ບໍ່ແມ່ນພຣະພຸດທະເຈົ້າ" (neva buddhaṃ "na buddho"ti vā), ບໍ່ກ່າວຫາພຣະທຳວ່າ "ບໍ່ແມ່ນພຣະທຳ" (dhammaṃ "na dhammo"ti vā), ບໍ່ກ່າວຫາພຣະສົງວ່າ "ບໍ່ແມ່ນພຣະສົງ" (saṅṃ "na saṅgho"ti vā) ເລີຍ.

เอวํ อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน สรณํ คนฺตฺวา อตฺตนา กตํ อปราธํ ปกาเสนฺโต อจฺจโย มํ, ภนฺเตติอาทิมาห. ตตฺถ อจฺจโยติ อปราโธ. มํ อจฺจคมาติ มํ อติกฺกมฺม อภิภวิตฺวา ปวตฺโต. ธมฺมิกํ ธมฺมราชานนฺติ เอตฺถ ธมฺมํ จรตีติ ธมฺมิโก. ธมฺเมเนว ราชา ชาโต, น ปิตุฆาตนาทินา อธมฺเมนาติ ธมฺมราชา. ชีวิตา โวโรเปสินฺติ ชีวิตา วิโยเชสึ. ปฏิคฺคณฺหาตูติ ขมตุ. อายตึ สํวรายาติ อนาคเต สํวรตฺถาย. ปุน เอวรูปสฺส อปราธสฺส โทสสฺส ขลิตสฺส อกรณตฺถาย.

ເມື່ອໄດ້ເຖິງສະຣະນະດ້ວຍການມອບກາຍຖວາຍຊີວິດ (attasanniyyātanena saraṇaṃ gantvā) ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພຣະຣາຊາເມື່ອຈະຊົງປະກາດຄວາມຜິດທີ່ພຣະອົງໄດ້ຊົງກະທຳແລ້ວ (attanā kataṃ aparādhaṃ pakāsento) ຈຶ່ງໄດ້ຕຣັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ອັຈຈະໂຍ ມັງ ພັນເຕ" (accayo maṃ, bhante). ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ "ອັຈຈະໂຍ" (accayo) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຜິດ (aparādho). ບົດວ່າ "ມັງ ອັຈຈະຄະມາ" (maṃ accagamā) ໄດ້ແກ່ ກ້າວລ່ວງຄອບງຳຂ້ານ້ອຍເກີດຂຶ້ນແລ້ວ (maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto). ໃນບົດວ່າ "ທັມມິກັງ ທັມມະຣາຊານັງ" (dhammikaṃ dhammarājānaṃ) ນີ້ ບົດວ່າ "ທັມມິໂກ" (dhammiko) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະພຶດທຳ (dhammaṃ caratīti). ບົດວ່າ "ທັມມະຣາຊາ" (dhammarājā) ໄດ້ແກ່ ພຣະຣາຊາຜູ້ເປັນໃຫຍ່ໂດຍທຳ (dhammeneva rājā jāto), ບໍ່ແມ່ນເປັນພຣະຣາຊາໂດຍອະທຳມີການຂ້າພຣະບິດາເປັນຕົ້ນ (na pitughātanādinā adhammena). ບົດວ່າ "ຈີວິຕາ ໂວໂຣເປສິງ" (jīvitā voropesiṃ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ປາສະຈາກຊີວິດ (jīvitā viyojesiṃ). ບົດວ່າ "ປະຕິຄຄັນຫາຕຸ" (paṭiggaṇhātu) ໄດ້ແກ່ ຂໍຈົ່ງງົດໂທດ (khamatu). ບົດວ່າ "ອາຍະຕິງ ສັງວະຣາຍະ" (āyatiṃ saṃvarāya) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຄວາມສຳຣວມລະວັງໃນອະນາຄົດ (anāgate saṃvaratthāya), ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ກະທຳຄວາມຜິດ ໂທດ ຫຼືຂໍ້ຜິດພາດເຊັ່ນນີ້ອີກຕໍ່ໄປ (puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa akaraṇatthāya).

๒๕๑. ตคฺฆาติ เอกํเส นิปาโต. ยถา ธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ยถา ธมฺโม ฐิโต ตเถว กโรสิ, ขมาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ตํ ตว อปราธํ มยํ ขมาม. วุฑฺฒิเหสา, มหาราช อริยสฺส วินเยติ เอสา, มหาราช, อริยสฺส วินเย พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน วุฑฺฒิ นาม. กตมา? ยายํ อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกริตฺวา อายตึ สํวราปชฺชนา, เทสนํ ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโต – ‘‘โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ อาห.

໒໕໑. ບົດວ່າ "ຕັກຄະ" (taggha) ເປັນນິບາດໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ໂດຍສ່ວນດຽວ ຫຼື ແນ່ນອນ (ekaṃse nipāto). ບົດວ່າ "ຍະຖາທັມມັງ ປະຕິກະໂຣສິ" (yathā dhammaṃ paṭikarosīti) ມີອະທິບາຍວ່າ ທຳຂອງສັດບຸຣຸດຕັ້ງຢູ່ຢ່າງໃດ ທ່ານກໍເຮັດຢ່າງນັ້ນ (yathā dhammo ṭhito tatheva karosi), ຄືຂໍຂະມາໂທດ (khamāpesi). ບົດວ່າ "ຕັງ ເຕ ມະຍັງ ປະຕິຄຄັນຫາປະ" (taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti) ມີອະທິບາຍວ່າ ພວກຕະຖາຄົດງົດໂທດນັ້ນໃຫ້ແກ່ມະຫາຣາດ (taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma). ບົດວ່າ "ວຸດທິເຫສາ ມະຫາຣາຊະ ອະຣິຍັດສະ ວິນະເຍ" (vuḍḍhihesā, mahārāja ariyassa vinayeti) ມີອະທິບາຍວ່າ ມະຫາຣາດ ນີ້ຄືຄວາມຈະເລີນ (esā vuḍḍhi nāma) ໃນພຣະວິນັຍຂອງພຣະອະຣິຍະເຈົ້າ (ariyassa vinaye) ຄືໃນຄຳສັ່ງສອນຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກພຸດທະເຈົ້າ (buddhassa bhagavato sāsane). ຄວາມຈະເລີນນັ້ນຄືແນວໃດ? (katamā?) ຄືການທີ່ບຸກຄົນເຫັນຄວາມຜິດໂດຍເປັນຄວາມຜິດແລ້ວ (yāyaṃ accayaṃ accayato disvā) ແກ້ໄຂຕາມທຳ (yathādhammaṃ paṭikaritvā) ແລະເຖິງຄວາມສຳຣວມລະວັງຕໍ່ໄປ (āyatiṃ saṃvarāpajjanā). ແຕ່ເມື່ອຈະຊົງສະແດງພຣະທັມມະເທດສະໜາໂດຍຍົກບຸກຄົນເປັນທີ່ຕັ້ງ (desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto) ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ "ຜູ້ໃດເຫັນຄວາມຜິດໂດຍເປັນຄວາມຜິດແລ້ວ ແກ້ໄຂຕາມທຳ ເຖິງຄວາມສຳຣວມລະວັງຕໍ່ໄປ..." (yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatīti āha).

๒๕๒. เอวํ วุตฺเตติ เอวํ ภควตา วุตฺเต. หนฺท จ ทานิ มยํ ภนฺเตติ เอตฺถ หนฺทาติ วจสายตฺเถ นิปาโต. โส หิ คมนวจสายํ กตฺวา เอวมาห. พหุกิจฺจาติ พลวกิจฺจา. พหุกรณียาติ ตสฺเสว เววจนํ. ยสฺสทานิ ตฺวนฺติ ยสฺส อิทานิ ตฺวํ มหาราช คมนสฺส กาลํ มญฺญสิ ชานาสิ, ตสฺส กาลํ ตฺวเมว ชานาสีติ วุตฺตํ โหติ. ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามีติ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ [Pg.212] สิรสิ ปติฏฺฐเปตฺวา ยาว ทสฺสนวิสยํ ภควโต อภิมุโขว ปฏิกฺกมิตฺวา ทสฺสนวิชหนฏฺฐานภูมิยํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ.

໒໕໒. ບົດວ່າ "ເອວັງ ວຸດເຕ" (evaṃ vutteti) ໄດ້ແກ່ ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ (evaṃ bhagavatā vutte). ໃນບົດວ່າ "ຫັນທະ ຈະ ທານિ ມະຍັງ ພັນເຕ" (handa ca dāni mayaṃ bhanteti) ນີ້ ບົດວ່າ "ຫັນທະ" (handa) ເປັນນິບາດໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ການລົງທ້າຍຄຳເວົ້າ (vacasāyatthe nipāto). ດ້ວຍວ່າ ພຣະຣາຊາຊົງກ່າວຄຳລົງທ້າຍເພື່ອຈະສະເດັດກັບແລ້ວ ຈຶ່ງຕຣັດຢ່າງນີ້ (gamanavacasāyaṃ katvā evamāha). ບົດວ່າ "ພະຫຸກິຈຈາ" (bahukiccā) ໄດ້ແກ່ ມີກິດຈະການຫຼາຍ (balavakiccā). ບົດວ່າ "ພະຫຸກາຣະນີຢາ" (bahukaraṇīyā) ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳວ່າ ພະຫຸກicຈາ ນັ້ນເອງ (tasseva vevacanaṃ). ບົດວ່າ "ຍັດສະທານິ ຕວັງ" (yassadāni tvanti) ມີອະທິບາຍວ່າ ມະຫາຣາດ ໃນບັດນີ້ ທ່ານກຳນົດຮູ້ເວລາໃດເພື່ອຈະສະເດັດກັບ (yassa idāni tvaṃ gamanassa kālaṃ maññasi jānāsi), ທ່ານຈົ່ງກຳນົດຮູ້ເວລາຂອງການສະເດັດກັບນັ້ນເອງເຖີດ (tassa kālaṃ tvameva jānāsīti vuttaṃ hoti). ບົດວ່າ "ປະທັກຂິນັງ ກັດວາ ປັກກາມι" (padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti) ມີອະທິບາຍວ່າ ຊົງກະທຳປະທັກຂິນ (ອ້ອມຂວາ) ສາມຮອບ (tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā), ຊົງປະນົມມືອັນຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍການປະຊຸມແຫ່ງເລັບມືທັງສິbໄວ້ເໜືອຫົວ (dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi patiṭṭhapetvā), ຊົງຜິນພຣະພັກສະເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຖອຍຫຼັງກັບໄປຕະຫຼອດໄລຍະທາງທີ່ຍັງຫຼຽວເຫັນຢູ່ (yāva dassanavisayaṃ bhagavato abhimukhova paṭikkamitvā), ເມື່ອເຖິງພື້ນດິນທີ່ພົ້ນສາຍຕາແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງກາບລົງດ້ວຍເບັ່ງຈະປະດິດ (pañcapatiṭṭhitena vanditvā) ແລ້ວສະເດັດຫຼີກໄປ (pakkāmi).

๒๕๓. ขตายํ, ภิกฺขเว, ราชาติ ขโต อยํ, ภิกฺขเว, ราชา. อุปหตายนฺติ อุปหโต อยํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อยํ, ภิกฺขเว, ราชา ขโต อุปหโต ภินฺนปติฏฺโฐ ชาโต, ตถาเนน อตฺตนาว อตฺตา ขโต, ยถา อตฺตโน ปติฏฺฐา น ชาตาติ. วิรชนฺติ ราครชาทิวิรหิตํ. ราคมลาทีนํเยว วิคตตฺตา วีตมลํ. ธมฺมจกฺขุนฺติ ธมฺเมสุ วา จกฺขุํ, ธมฺมมยํ วา จกฺขุํ, อญฺเญสุ ฐาเนสุ ติณฺณํ มคฺคานเมตํ อธิวจนํ. อิธ ปน โสตาปตฺติมคฺคสฺเสว. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ อิมินา ปิตา ฆาติโต นาภวิสฺส, อิทานิ อิเธวาสเน นิสินฺโน โสตาปตฺติมคฺคํ ปตฺโต อภวิสฺส, ปาปมิตฺตสํสคฺเคน ปนสฺส อนฺตราโย ชาโต. เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา อยํ ตถาคตํ อุปสงฺกมิตฺวา รตนตฺตยํ สรณํ คโต, ตสฺมา มม สาสนมหนฺตตาย ยถา นาม โกจิ ปุริสสฺส วธํ กตฺวา ปุปฺผมุฏฺฐิมตฺเตน ทณฺเฑน มุจฺเจยฺย, เอวเมว โลหกุมฺภิยํ นิพฺพตฺติตฺวา ตึสวสฺสสหสฺสานิ อโธ ปตนฺโต เหฏฺฐิมตลํ ปตฺวา ตึสวสฺสสหสฺสานิ อุทฺธํ คจฺฉนฺโต ปุนปิ อุปริมตลํ ปาปุณิตฺวา มุจฺจิสฺสตีติ อิทมฺปิ กิร ภควตา วุตฺตเมว, ปาฬิยํ ปน น อารูฬฺหํ.

໒໕໓. ບົດວ່າ "ຂະຕາຍັງ ພິກຂะເວ ຣາຊາ" (khatāyaṃ, bhikkhave, rājāti) ໄດ້ແກ່ ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພຣະຣາຊາອົງນີ້ຂຸດຕົນເອງເສຍແລ້ວ (khato ayaṃ, bhikkhave, rājā). ບົດວ່າ "ອຸປະຫະຕາຍັງ" (upahatāyanti) ໄດ້ແກ່ ພຣະຣາຊາອົງນີ້ທຳລາຍຕົນເອງເສຍແລ້ວ (upahato ayaṃ). ມີອະທິບາຍວ່າ ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພຣະຣາຊາອົງນີ້ຖືກຂຸດແລ້ວ ຖືກທຳລາຍແລ້ວ ເປັນຜູ້ມີທີ່ເພິ່ງອັນທຳລາຍເສຍແລ້ວ (bhinnapatiṭṭho jāto), ພຣະອົງຊົງຂຸດຕົນເອງດ້ວຍຕົນເອງ ໂດຍປະການທີ່ທີ່ເພິ່ງຂອງຕົນຈະບໍ່ມີອີກຕໍ່ໄປ (tathānena attanāva attā khato, yathā attano patiṭṭhā na jātāti). ບົດວ່າ "ວິຣະຊັງ" (virajaṃ) ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກທຸລີມີຣາຄະເປັນຕົ້ນ (rāgarajādivirahitaṃ). ບົດວ່າ "ວີຕະມະລັງ" (vītamalaṃ) ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກມົນທິນ ເພາະຄວາມປາສະຈາກມົນທິນມີຣາຄະເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ (rāgamalādīnaṃyeva vigatattā). ບົດວ່າ "ທັມມະຈັກຂຸ" (dhammacakkhuṃ) ໄດ້ແກ່ ດວງຕາໃນທຳທັງຫຼາຍ (dhammesu vā cakkhuṃ) ຫຼື ດວງຕາອັນສຳເຣັດດ້ວຍທຳ (dhammamayaṃ vā cakkhuṃ). ໃນບ່ອນອື່ນໆ ຄຳນີ້ເປັນຊື່ຂອງມັກທັງສາມເບື້ອງຕ່ຳ (tiṇṇaṃ maggānametaṃ adhivacanaṃ), ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເອົາສະເພາະໂສດາປັດຕິມັກເທົ່ານັ້ນ (sotāpattimaggasseva). ມີອະທິບາຍວ່າ ຫາກພຣະຣາຊາອົງນີ້ບໍ່ໄດ້ປົງພຣະຊົນພຣະບິດา (sace iminā pitā ghātito nābhavissa), ໃນບັດນີ້ ເມື່ອນັ່ງຢູ່ເທິງອາສະນະນີ້ເອງ ກໍຄົງຈະໄດ້ບັນລຸໂສດາປັດຕິມັກແລ້ວ (idāni idhevāsane nisinno sotāpattimaggaṃ patto abhavissa), ແຕ່ເພາະການຄົບຫາຄົນຊົ່ວເປັນມິດ (pāpamittasaṃsaggena) ຈຶ່ງເກີດອຸປະສັກແກ່ພຣະອົງ (panassa antarāyo jāto). ເຖິງຢ່າງນັ້ນກໍຕາມ ເພາະພຣະຣາຊາອົງນີ້ໄດ້ສະເດັດເຂົ້າຫາພຣະຕະຖາຄົດແລ້ວເຖິງພຣະຣັດຕະນະໄຕເປັນທີ່ເພິ່ງ (yasmā ayaṃ tathāgataṃ upasaṅkamitvā ratanattayaṃ saraṇaṃ gato), ແລະເພາະຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງພຣະສາສະໜາຂອງຕະຖາຄົດ (tasmā mama sāsanamahantatāya), ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ຂ້າຄົນແລ້ວ ພົ້ນຈາກໂທດປະຫານຊີວິດໄດ້ດ້ວຍການເສຍຄ່າປັບໄໝພຽງແຕ່ດອກໄມ້ກຳມືດຽວ (yathā nāma koci purisassa vadhaṃ katvā pupphamuṭṭhimattena daṇḍena mucceyya), ຢ່າງໃດກໍດີ ພຣະຣາຊາອົງນີ້ກໍຈະໄປບັງເກີດໃນໂລຫະກຸມພີນະລົກ (lohakumbhiyaṃ nibbattitvā) ຈົມລົງເບື້ອງລຸ່ມຕະຫຼອດສາມໝື່ນປີ (tiṃsavassasahassāni adho patanto) ຈົນເຖິງພື້ນລຸ່ມສຸດ (heṭṭhimatalaṃ patvā), ແລ້ວຟູຂຶ້ນເບື້ອງເທິງຕະຫຼອດສາມໝື່ນປີ (tiṃsavassasahassāni uddhaṃ gacchanto) ຈົນເຖິງຂອບປາກໝໍ້ເບື້ອງເທິງອີກຄັ້ງ (punapi uparimatalaṃ pāpuṇitvā) ແລ້ວຈຶ່ງຈະພົ້ນໄປ (muccissati). ໄດ້ຍິນວ່າ ຂໍ້ຄວາມນີ້ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕຣັດໄວ້ແທ້ (idampi kira bhagavatā vuttameva), ແຕ່ບໍ່ໄດ້ຍົກຂຶ້ນສູ່ສັງຄາຍະນາໃນພຣະໄຕຣປິດົກ (pāḷiyaṃ pana na ārūḷhaṃ).

อิทํ ปน สุตฺตํ สุตฺวา รญฺญา โกจิ อานิสํโส ลทฺโธติ? มหาอานิสํโส ลทฺโธ. อยญฺหิ ปิตุ มาริตกาลโต ปฏฺฐาย เนว รตฺตึ น ทิวา นิทฺทํ ลภติ, สตฺถารํ ปน อุปสงฺกมิตฺวา อิมาย มธุราย โอชวนฺติยา ธมฺมเทสนาย สุตกาลโต ปฏฺฐาย นิทฺทํ ลภิ. ติณฺณํ รตนานํ มหาสกฺการํ อกาสิ. โปถุชฺชนิกาย สทฺธาย สมนฺนาคโต นาม อิมินา รญฺญา สทิโส นาโหสิ. อนาคเต ปน วิชิตาวี นาม ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสตีติ. อิทมโวจ ภควา. อตฺตมนา เต ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ.

ຖາມວ່າ: ກໍເມື່ອໄດ້ຟັງພຣະສູດນີ້ແລ້ວ ພຣະຣາຊາໄດ້ຮັບອານິສົງອັນໃດແດ່? (raññā koci ānisaṃso laddhoti?) ແກ້ວ່າ: ໄດ້ຮັບອານິສົງອັນຍິ່ງໃຫຍ່ (mahāānisaṃso laddho). ດ້ວຍວ່າ ພຣະຣາຊາອົງນີ້ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ປົງພຣະຊົນພຣະບິດາແລ້ວ (pitu māritakālato paṭṭhāya) ບໍ່ເຄີຍໄດ້ບັນທົມຫຼັບເລີຍທັງกາງຄືນແລະກາງເວັນ (neva rattiṃ na divā niddaṃ labhati), ແຕ່ເມື່ອໄດ້ສະເດັດເຂົ້າຫາພຣະສາດສະດາ (satthāraṃ pana upasaṅkamitvā) ແລະໄດ້ຟັງພຣະທັມມະເທດສະໜາອັນມີຣົດອັນຫວານຊຶ້ງແລະມີໂອຊາທຳນີ້ແລ້ວ (imāya madhurāya ojavantiyā dhammadesanāya sutakālato paṭṭhāya) ກໍໄດ້ບັນທົມຫຼັບສະບາຍ (niddaṃ labhi). ຊົງກະທຳມະຫາສັກກາລະບູຊາແກ່ພຣະຣັດຕະນະໄຕທັງສາມ (tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi). ບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍສັດທາຂັ້ນປຸຖຸຊົນ (pothujjanikāya saddhāya samannāgato) ທີ່ຈະສະເໝີດ້ວຍພຣະຣາຊາອົງນີ້ແມ່ນບໍ່ມີເລີຍ (iminā raññā sadiso nāhosi). ແລະໃນອະນາຄົດ ພຣະອົງຈະໄດ້ຕຣັດຮູ້ເປັນພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າ ພຣະນາມວ່າ ວິຊິຕາວີ (vijitāvī nāma paccekabuddho hutvā) ແລ້ວຈັກສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິບພານ (parinibbāyissatīti). ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕຣັດພຣະສູດນີ້ແລ້ວ (idamavoca bhagavā). ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນມີໃຈຍິນດີ (attamanā te bhikkhū) ຊື່ນຊົມພຣະພາສິດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ (bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti).

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

ຈົບ ພາກອະທິບາຍໃນສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ ອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ (iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ)

สามญฺญผลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສາມັນຍະຜະລະສູດ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້ (Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā).

๓. อมฺพฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

໓. ການອະທິບາຍອຳບັດຖະສູດ (Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā)

อทฺธานคมนวณฺณนา

Consisting of the explanation of traveling on a long journey (Addhānagamanavaṇṇanā)

๒๕๔. เอวํ [Pg.213] เม สุตํ…เป… โกสเลสูติ อมฺพฏฺฐสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. โกสเลสูติ โกสลา นาม ชานปทิโน ราชกุมารา. เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รูฬฺหีสทฺเทน โกสลาติ วุจฺจติ, ตสฺมึ โกสเลสุ ชนปเท. โปราณา ปนาหุ – ยสฺมา ปุพฺเพ มหาปนาทํ ราชกุมารํ นานานาฏกาทีนิ ทิสฺวา สิตมตฺตมฺปิ อกโรนฺตํ สุตฺวา ราชา อาห – ‘‘โย มม ปุตฺตํ หสาเปติ, สพฺพาลงฺกาเรน นํ อลงฺกโรมี’’ติ. ตโต นงฺคลานิปิ ฉฑฺเฑตฺวา มหาชนกาเย สนฺนิปติเต มนุสฺสา สาติเรกานิ สตฺตวสฺสานิ นานากีฬาโย ทสฺเสตฺวาปิ ตํ หสาเปตุํ นาสกฺขึสุ, ตโต สกฺโก เทวราชา นาฏกํ เปเสสิ, โส ทิพฺพนาฏกํ ทสฺเสตฺวา หสาเปสิ. อถ เต มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน วสโนกาสาภิมุขา ปกฺกมึสุ. เต ปฏิปเถ มิตฺตสุหชฺชาทโย ทิสฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺตา – ‘‘กจฺจิ โภ กุสลํ, กจฺจิ โภ กุสล’’นฺติ อาหํสุ. ตสฺมา ตํ ‘‘กุสล’’นฺติ วจนํ อุปาทาย โส ปเทโส โกสลาติ วุจฺจตีติ.

໒໕໔. ພຣະສູດທີ່ເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍຄຳວ່າ "ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ... ເປ... ໂກສະເລສຸ" (Evaṃ me sutaṃ…pe… kosalesūti) ນີ້ ຄື ອຳບັດຖະສູດ (ambaṭṭhasuttaṃ). ໃນພຣະສູດນັ້ນ ມີການອະທິບາຍບົດທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍອະທິບາຍມາກ່ອນດັ່ງນີ້ (tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā). ບົດວ່າ "ໂກສະເລສຸ" (kosalesūti) ໄດ້ແກ່ ພຣະຣາຊະກຸມານທັງຫຼາຍຜູ້ເປັນເຈົ້າຂອງແຄວ້ນ ຊື່ວ່າ ໂກສະລະ (kosalā nāma jānapadino rājakumārā). ທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພຣະຣາຊະກຸມານເຫຼົ່ານັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນພຽງແຄວ້ນດຽວ (tesaṃ nivāso ekopi janapado) ກໍເອີ້ນຕາມຊື່ທີ່ນິຍົມກັນວ່າ ໂກສະລະ (rūḷhīsaddena kosalāti vuccati), ໃນແຄວ້ນໂກສະລະນັ້ນ. ແຕ່ພຣະອັດຖະກະຖາຈານໃນປາງກ່ອນກ່າວໄວ້ວ່າ (porāṇā panāhu): ເພາະວ່າໃນອະດີດ ພຣະຣາຊາຊົງຊາບວ່າ ພຣະຣາຊະກຸມານພະນາມວ່າ ມະຫາປະນາດະ (mahāpanādaṃ rājakumāraṃ) ເຖິງແມ່ນວ່າຈະໄດ້ຊົມການລະຫຼິ້ນຕ່າງໆ ມີການຟ້ອນລຳເປັນຕົ້ນ ກໍບໍ່ເຄີຍຊົງຍິ້ມເລີຍ (nānānāṭakādīni disvā sitamattampi akarontaṃ sutvā), ພຣະຣາຊາຈຶ່ງຕຣັດວ່າ "ຜູ້ໃດເຮັດໃຫ້ລູກຂອງເຮົາຍິ້ມໄດ້ ເຮົາຈະປະດັບຜူ້ນັ້ນດ້ວຍເຄື່ອງປະດັບທັງປວງ" (yo mama puttaṃ hasāpeti, sabbālaṅkārena naṃ alaṅkaromīti). ຫຼັງຈາກນັ້ນ ມະຫາຊົນຈຶ່ງໄດ້ລະທິ້ງແມ່ນແຕ່ຄັນໄຖ (tato naṅgalānipi chaḍḍetvā) ແລ້ວມາປະຊຸມກັນ (mahājanakāye sannipatite), ພວກມະນຸດສະແດງການລະຫຼິ້ນຕ່າງໆ ຕະຫຼອດເວລາຫຼາຍກວ່າເຈັດປີ (sātirekāni sattavassāni nānākīḷāyo dassetvāpi) ກໍບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ພຣະຣາຊະກຸມານນັ້ນຍິ້ມໄດ້ (taṃ hasāpetuṃ nāsakkhiṃsu). ລຳດັບນັ້ນ ທ້າວສັກກະເທວະຣາດ (sakko devarājā) ຈຶ່ງໄດ້ຊົງສົ່ງນັກຟ້ອນເທວະດາໄປ (nāṭakaṃ pesesi), ນັກຟ້ອນນັ້ນສະແດງການຟ້ອນລຳອັນເປັນທິb ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ພຣະຣາຊະກຸມານຍິ້ມໄດ້ (so dibbanāṭakaṃ dassetvā hasāpesi). ຄັ້ງນັ້ນ ພວກມະນຸດເຫຼົ່ານັ້ນກໍພາກັນກັບໄປຍັງທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງຕົນໆ (atha te manussā attano attano vasanokāsābhimukhā pakkamiṃsu). ເມື່ອພວກເຂົາພົບມິດສະຫາຍແລະຍາດຕິພີ່ນ້ອງໃນລະຫວ່າງທາງ (te paṭipathe mittasuhajjādayo disvā) ກໍໄດ້ທຳການປະຕິສັນຖານກັນວ່າ (paṭisanthāraṃ karontā) "ສະບາຍດີຫຼືທ່ານ? ສະບາຍດີຫຼືທ່ານ?" (kacci bho kusalaṃ, kacci bho kusalanti āhaṃsu). ເພາະເຫດນັ້ນ ໂດຍອາໄສຄຳວ່າ "ກຸສະລະ" (kusala) ນັ້ນ, ດິນແດນແຖບນັ້ນຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ "ໂກສະລະ" (so padeso kosalāti vuccatīti).

จาริกํ จรมาโนติ อทฺธานคมนํ คจฺฉนฺโต. จาริกา จ นาเมสา ภควโต ทุวิธา โหติ – ตุริตจาริกา จ, อตุริตจาริกา จ. ตตฺถ ทูเรปิ โพธเนยฺยปุคฺคลํ ทิสฺวา ตสฺส โพธนตฺถาย สหสา คมนํ ตุริตจาริกา นาม, สา มหากสฺสปสฺส ปจฺจุคฺคมนาทีสุ ทฏฺฐพฺพา. ภควา หิ มหากสฺสปตฺเถรํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺโต มุหุตฺเตน ติคาวุตํ มคฺคํ อคมาสิ. อาฬวกสฺสตฺถาย ตึสโยชนํ, ตถา องฺคุลิมาลสฺส. ปกฺกุสาติสฺส ปน ปญฺจจตฺตาลีสโยชนํ. มหากปฺปินสฺส วีสโยชนสตํ. ธนิยสฺสตฺถาย สตฺตโยชนสตานิ อคมาสิ. ธมฺมเสนาปติโน สทฺธิวิหาริกสฺส วนวาสีติสฺสสามเณรสฺส ติคาวุตาธิกํ วีสโยชนสตํ.

ບົດວ່າ "ຈາຣິກັງ ຈະຣະມາໂນ" (cārikaṃ caramānoti) ໄດ້ແກ່ ສະເດັດໄປສູ່ທາງໄກ (addhānagamanaṃ gacchanto). ກໍການສະເດັດຈາຣິກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນມີສອງປະການ (cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā hoti) ຄື: ການສະເດັດຈາຣິກຢ່າງຮີບດ່ວນ (turitacārikā ca) ແລະ ການສະເດັດຈາຣິກຢ່າງບໍ່ຮີບດ່ວນ (aturitacārikā ca). ໃນສອງປະການນັ້ນ ການສະເດັດໄປຢ່າງຮີບດ່ວນເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການໂຜດເວໄນຍະສັດ ຜູ້ທີ່ພຣະອົງຊົງເຫັນແລ້ວເຖິງແມ່ນວ່າຈະຢູ່ໃນທີ່ໄກ (dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ) ເອີ້ນວ່າ "ຕຸຣິຕະຈາຣິກ" (turitacārikā nāma). ການສະເດັດຈາຣິກຢ່າງຮີບດ່ວນນັ້ນ ເຫັນໄດ້ໃນການສະເດັດໄປຕ້ອນຮັບພຣະມະຫາກັດສະປະເປັນຕົ້ນ (sā mahākassapassa paccuggamanādīsu daṭṭhabbā). ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເມື່ອສະເດັດໄປຕ້ອນຮັບພຣະມະຫາກັດສະປະເຖຣະ (bhagavā hi mahākassapattheraṃ paccuggacchanto) ໄດ້ສະເດັດໄປສິ້ນໄລຍະທາງສາມຄາວຸດດ້ວຍເວລາພຽງຊົ່ວຄູ່ດຽວ (muhuttena tigāvutaṃ maggaṃ agamāsi). ແລະໄດ້ສະເດັດໄປສິ້ນໄລຍະທາງສາມສິບໂຍດ ເພື່ອໂຜດອາຣະວະກະຍັກ (āḷavakassatthāya tiṃsayojanaṃ), ແລະສາມສິບໂຍດເພື່ອໂຜດພຣະອັງຄຸລິມານ (tathā aṅgulimālassa). ສ່ວນເພື່ອໂຜດພຣະເຈົ້າປັກກຸສາຕິ ໄດ້ສະເດັດໄປສິ້ນໄລຍະທາງສີ່ສິບຫ້າໂຍດ (pakkusātissa pana pañcacattālīsayojanaṃ). ເພື່ອໂຜດພຣະເຈົ້າມະຫາກັບປິນະ ໄດ້ສະເດັດໄປສິ້ນໄລຍະທາງຮ້ອຍຊາວໂຍດ (mahākappinassa vīsayojanasataṃ). ເພື່ອໂຜດທະນິຍະຄະຫະບໍດີ ໄດ້ສະເດັດໄປສິ້ນໄລຍະທາງເຖິງເຈັດຮ້ອຍໂຍດ (dhaniyassatthāya sattayojanasatāni agamāsi). ເພື່ອໂຜດຕິສສະສາມະເນນ ຜູ້ຢູ່ໃນປ່າ (vanavāsītissasāmaṇerassa) ຜູ້ເປັນສັດທິວິຫາຣິກຂອງພຣະທັມມະເສນາບໍດີ (dhammasenāpatino saddhivihārikassa) ໄດ້ສະເດັດໄປສິ້ນໄລຍະທາງຮ້ອຍຊາວໂຍດກັບອີກສາມຄາວຸດ (tigāvutādhikaṃ vīsayojanasataṃ).

เอกทิวสํ กิร เถโร – ‘‘ติสฺสสามเณรสฺส สนฺติกํ, ภนฺเต, คจฺฉามี’’ติ อาห. ภควา – ‘‘อหมฺปิ คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ [Pg.214] อามนฺเตสิ – ‘‘อานนฺท, วีสติสหสฺสานํ ฉฬภิญฺญานํ อาโรเจหิ, ภควา กิร วนวาสิสฺส ติสฺสสามเณรสฺส สนฺติกํ คมิสฺสตี’’ติ. ตโต ทุติยทิวเส วีสติสหสฺสขีณาสวปริวาโร อากาเส อุปฺปติตฺวา วีสติโยชนสตมตฺถเก ตสฺส โคจรคามทฺวาเร โอตริตฺวา จีวรํ ปารุปิ. ตํ กมฺมนฺตํ คจฺฉมานา มนุสฺสา ทิสฺวา – ‘‘สตฺถา โน อาคโต, มา กมฺมนฺตํ อคมิตฺถา’’ติ วตฺวา อาสนานิ ปญฺญเปตฺวา ยาคุํ ทตฺวา ปาตราสภตฺตํ กโรนฺตา – ‘‘กุหึ, ภนฺเต, ภควา คจฺฉตี’’ติ ทหรภิกฺขู ปุจฺฉึสุ. อุปาสกา น ภควา อญฺญตฺถ คจฺฉติ, อิเธว ติสฺสสามเณรสฺส ทสฺสนตฺถายาคโตติ. เต – ‘‘อมฺหากํ กุลูปกสฺส กิร เถรสฺส ทสฺสนตฺถาย สตฺถา อาคโต, โน วต โน เถโร โอรมตฺตโก’’ติ โสมนสฺสชาตา อเหสุํ.

ໄດ້ຍິນວ່າ ວັນໜຶ່ງ ພຣະເຖຣະ (ພຣະສາຣີບຸດ) ໄດ້ກາບທູນວ່າ: "ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຂ້ານ້ອຍຈະໄປສຳນັກຂອງຕິສສະສາມະເນນ" (tissasāmaṇerassa santikaṃ, bhante, gacchāmīti āha). ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດວ່າ: "ຕະຖາຄົດກໍຈະໄປນຳ" (ahampi gamissāmīti vatvā) ແລ້ວຈຶ່ງຕຣັດຮຽກພຣະອານົນມາວ່າ: "ອານົນ ທ່ານຈົ່ງບອກແກ່ພຣະພິກຂຸຜູ້ໄດ້ອະພິນຍາຫົກຈຳນວນສອງໝື່ນຮູບວ່າ (ānanda, vīsatisahassānaṃ chaḷabhiññānaṃ ārocehi) ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈະສະເດັດໄປສຳນັກຂອງຕິສສະສາມະເນນຜູ້ຢູ່ໃນປ່າ" (bhagavā kira vanavāsissa tissasāmaṇerassa santikaṃ gamissatīti). ຫຼັງຈາກນັ້ນ ໃນວັນທີສອງ ພຣະອົງມີພຣະຂີນາສົບສອງໝື່ນຮູບເປັນບໍລິວານ (vīsatisahassakhīṇāsavaparivāro) ໄດ້ສະເດັດຂຶ້ນສູ່ເວຫາ (ākāse uppatitvā) ແລ້ວສະເດັດລົງທີ່ປະຕູໝູ່ບ້ານທີ່ທ່ຽວບິນທະບາດຂອງສາມະເນນນັ້ນ ເຊິ່ງຢູ່ຫ່າງອອກໄປຮ້ອຍຊາວໂຍດ (vīsatiyojanasatamatthake tassa gocaragāmadvāre otaritvā) ແລ້ວຊົງຫົ່ມຈີວອນ (cīvaraṃ pārupi). ພວກມະນຸດທີ່ກຳລັງຈະໄປເຮັດວຽກງານເຫັນພຣະອົງແລ້ວ (taṃ kammantaṃ gacchamānā manussā disvā) ຈຶ່ງເວົ້າກັນວ່າ: "ພຣະສາດສະດາຂອງພວກເຮົາສະເດັດມາແລ້ວ ພວກທ່ານຢ່າຟ້າວໄປເຮັດວຽກເລີຍ" (satthā no āgato, mā kammantaṃ agamitthāti vatvā) ແລ້ວຈຶ່ງຈັດແຕ່ງອາສະນະ (āsanāni paññapetvā) ຖວາຍຂ້າວຢາຄູ (yāguṃ datvā) ແລະໃນຂະນະທີ່ກຳລັງຈັດແຈງພັດຕາຫານເຊົ້າ (pātarāsabhattaṃ karontā) ກໍໄດ້ຖາມພຣະພິກຂຸໜຸ່ມທັງຫຼາຍວ່າ: "ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈະສະເດັດໄປໃສ?" (kuhiṃ, bhante, bhagavā gacchatīti daharabhikkhū pucchiṃsu). ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຕອບວ່າ: "ອຸປາສົກທັງຫຼາຍ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ໄດ້ສະເດັດໄປບ່ອນອື່ນດອກ (upāsakā na bhagavā aññattha gacchati), ແຕ່ສະເດັດມາທີ່ນີ້ເພື່ອຢ້ຽມຢາມຕິສສະສາມະເນນ" (idheva tissasāmaṇerassa dassanatthāyāgatoti). ອຸປາສົກເຫຼົ່ານັ້ນມີຄວາມໂສມະນັດຍິນດີຢ່າງຍິ່ງວ່າ (te somanassajātā ahesuṃ): "ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະສາດສະດາສະເດັດມາເພື່ອຢ້ຽມຢາມພຣະເຖຣະຜູ້ເປັນກຸລູປະການະ (ຄຸ້ນເຄີຍກັບຕະກູນ) ຂອງພວກເຮົາ (amhākaṃ kulūpakassa kira therassa dassanatthāya satthā āgato), ພຣະເຖຣະຂອງພວກເຮົາຄົງຈະບໍ່ແມ່ນຜູ້ມີຄຸນທັມພຽງເລັກນ້ອຍເລີຍໜໍ" (no vata no thero oramattakoti).

อถ โข ภควโต ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สามเณโร คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา – ‘‘อุปาสกา, มหาภิกฺขุสงฺโฆ’’ติ ปุจฺฉิ. อถสฺส เต ‘‘สตฺถา, ภนฺเต, อาคโต’’ติ อาโรเจสุํ. โส ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปิณฺฑปาเตน อาปุจฺฉิ. สตฺถา ตสฺส ปตฺตํ หตฺเถน คเหตฺวา – ‘‘อลํ, ติสฺส, นิฏฺฐิตํ ภตฺตกิจฺจ’’นฺติ อาห. ตโต อุปชฺฌายํ อาปุจฺฉิตฺวา อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจมกาสิ. อถสฺส ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สตฺถา มงฺคลํ วตฺวา นิกฺขมิตฺวา คามทฺวาเร ฐตฺวา – ‘‘กตโร เต, ติสฺส, วสนฏฺฐานํ คตมคฺโค’’ติ อาห. อยํ ภควาติ. มคฺคํ เทสยมาโน ปุรโต ยาหิ ติสฺสาติ. ภควา กิร สเทวกสฺส โลกสฺส มคฺคเทสโกปิ สมาโน สกเล ติคาวุเต มคฺเค ‘สามเณรํ ทฏฺฐุํ ลจฺฉามี’ติ ตํ มคฺคเทสกํ อกาสิ.

ຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກະທຳພັດຕາກິດສຳເຣັດແລ້ວ (bhagavato bhattakiccapariyosāne) ສາມະເນນທ່ຽວບິນທະບາດໃນໝູ່ບ້ານແລ້ວ (sāmaṇero gāme piṇḍāya caritvā) ຈຶ່ງຖາມວ່າ: "ອຸປາສົກທັງຫຼາຍ ພຣະສົງໝູ່ໃຫຍ່ສະເດັດມາຫຼື?" (upāsakā, mahābhikkhusaṅghoti pucchi). ລຳດັບນັ້ນ ອຸປາສົກເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຮຽນສາມະເນນວ່າ: "ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພຣະສາດສະດາສະເດັດມາແລ້ວ" (satthā, bhante, āgatoti ārocesuṃ). ສາມະເນນນັ້ນຈຶ່ງເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ (so bhagavantaṃ upasaṅkamitvā) ແລ້ວນ້ອມຖວາຍບິນທະບາດ (piṇḍapātena āpucchi). ພຣະສາດສະດາຊົງຈັບບາດຂອງສາມະເນນນັ້ນດ້ວຍພຣະຫັດ (satthā tassa pattaṃ hatthena gahetvā) ແລ້ວຕຣັດວ່າ: "ພໍແລ້ວ ຕິສສະ ພັດຕາກິດຂອງຕະຖາຄົດສຳເຣັດແລ້ວ" (alaṃ, tissa, niṭṭhitaṃ bhattakiccanti āha). ຫຼັງຈາກນັ້ນ ສາມະເນນຈຶ່ງຂໍອະນຸຍາດພຣະອຸປັດຊາ (tato upajjhāyaṃ āpucchitvā) ແລ້ວນັ່ງສັນພັດຕາຫານເທິງອາສະນະທີ່ສົມຄວນແກ່ຕົນ (attano pattāsane nisīditvā bhattakiccamakāsi). ຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອສາມະເນນສັນພັດຕາຫານສຳເຣັດແລ້ວ (athassa bhattakiccapariyosāne) ພຣະສາດສະດາຊົງກ່າວອະນຸໂມທະນາ (maṅgalaṃ vatvā) ແລ້ວສະເດັດອອກໄປປະທັບຢືນຢູ່ທີ່ປະຕູໝູ່ບ້ານ (nikkhamitvā gāmadvāre ṭhatvā) ແລ້ວຕຣັດຖາມວ່າ: "ຕິສສະ ທາງໄປທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງເຈົ້າແມ່ນທາງໃດ?" (kataro te, tissa, vasanaṭṭhānaṃ gatamaggoti āha). ສາມະເນນກາບທູນວ່າ: "ທາງນີ້ ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ" (ayaṃ bhagavāti). ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ: "ຕິສສະ ເຈົ້າຈົ່ງເດີນນຳໜ້າໄປເພື່ອຊີ້ທາງເຖີດ" (maggaṃ desayamāno purato yāhi tissāti). ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຊົງເປັນຜູ້ຊີ້ທາງແກ່ໂລກພ້ອມທັງເທວະດາ (bhagavā hi sadevakassa lokassa maggadesakopi samāno) ກໍຊົງຕັ້ງສາມະເນນນັ້ນໃຫ້ເປັນຜູ້ຊີ້ທາງ (taṃ maggadesakaṃ akāsi) ດ້ວຍຊົງດຳຣິວ່າ "ຕະຖາຄົດຈັກໄດ້ຫຼຽວເບິ່ງສາມະເນນຕະຫຼອດໄລຍະທາງສາມຄາວຸດນີ້" (sakale tigāvute magge ‘sāmaṇeraṃ daṭṭhuṃ lacchāmī’ti).

โส อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ภควโต วตฺตมกาสิ. อถ นํ ภควา – ‘‘กตโร เต, ติสฺส, จงฺกโม’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา สามเณรสฺส นิสีทนปาสาเณ นิสีทิตฺวา – ‘‘ติสฺส, อิมสฺมึ ฐาเน สุขํ วสี’’ติ ปุจฺฉิ. โส อาห – ‘‘อาม, ภนฺเต, อิมสฺมึ ฐาเน วสนฺตสฺส สีหพฺยคฺฆหตฺถิมิคโมราทีนํ สทฺทํ สุณโต อรญฺญสญฺญา อุปฺปชฺชติ, ตาย สุขํ วสามี’’ติ. อถ นํ ภควา – ‘‘ติสฺส, ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาเตหิ, พุทฺธทายชฺชํ เต ทสฺสามี’’ติ วตฺวา สนฺนิปติเต ภิกฺขุสงฺเฆ อุปสมฺปาเทตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว อคมาสีติ. อยํ ตุริตจาริกา นาม. ยํ [Pg.215] ปน คามนิคมปฏิปาฏิยา เทวสิกํ โยชนทฺวิโยชนวเสน ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ โลกํ อนุคฺคณฺหนฺตสฺส คมนํ, อยํ อตุริตจาริกา นาม.

ສາມະເນນນັ້ນໄປເຖິງທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງຕົນແລ້ວ (so attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā) ກໍໄດ້ທຳວັດປະຕິບັດແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ (bhagavato vattamakāsi). ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດຖາມສາມະເນນນັ້ນວ່າ: "ຕິສສະ ທາງຈົງກົມຂອງເຈົ້າຢູ່ໃດ?" (kataro te, tissa, caṅkamoti pucchitvā) ແລ້ວສະເດັດໄປທີ່ນັ້ນ (tattha gantvā) ປະທັບນັ່ງເໜືອແຜ່ນຫີນທີ່ນັ່ງຂອງສາມະເນນ (sāmaṇerassa nisīdanapāsāṇe nisīditvā) ແລ້ວຕຣັດຖາມວ່າ: "ຕິສສະ ເຈົ້າຢູ່ສະບາຍດີໃນສະຖານທີ່ນີ້ຫຼື?" (tissa, imasmiṃ ṭhāne sukhaṃ vasīti pucchi). ສາມະເນນກາບທູນວ່າ: "ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຢ່າງນັ້ນຂ້ານ້ອຍ (āma, bhante), ເມື່ອຂ້ານ້ອຍຢູ່ໃນສະຖານທີ່ນີ້ (imasmiṃ ṭhāne vasantassa) ໄດ້ຍິນສຽງແຫ່ງສິງ, ເສືອໂຄ່ງ, ຊ້າງ, ເນື້ອ ແລະ ນົກຍູງ ເປັນຕົ້ນ (sīhabyagghahatthimigamorādīnaṃ saddaṃ suṇato) ຄວາມກຳນົດໝາຍວ່າເປັນປ່າກໍເກີດຂຶ້ນ (araññasaññā uppajjati), ຂ້ານ້ອຍຢູ່ສະບາຍດີດ້ວຍຄວາມກຳນົດໝາຍນັ້ນ" (tāya sukhaṃ vasāmīti). ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດແກ່ສາມະເນນນັ້ນວ່າ: "ຕິສສະ ເຈົ້າຈົ່ງປະຊຸມສົງເຖີດ ຕະຖາຄົດຈັກມອບມໍຣະດົກແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າໃຫ້ແກ່ເຈົ້າ" (tissa, bhikkhusaṅghaṃ sannipātehi, buddhadāyajjaṃ te dassāmīti vatvā). ເມື່ອພຣະສົງປະຊຸມກັນແລ້ວ (sannipatite bhikkhusaṅghe) ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງໃຫ້ອຸປະສົມບົດແກ່ສາມະເນນນັ້ນ (upasampādetvā) ແລ້ວຈຶ່ງສະເດັດກັບຄືນສູ່ທີ່ປະທັບຂອງພຣະອົງເອງ (attano vasanaṭṭhānameva agamāsīti). ນີ້ຄືການສະເດັດຈາຣິກຢ່າງຮີbດ່ວນ (Ayaṃ turitacārikā nāma). ສ່ວນການສະເດັດໄປຕາມລຳດັບບ້ານແລະນິຄົມ (yaṃ pana gāmanigamapaṭipāṭiyā) ເປັນປະຈຳທຸກວັນ (devasikaṃ) ໄລຍະທາງໜຶ່ງໂຍດຫຼືສອງໂຍດ (yojanadviyojanavasena) ດ້ວຍການທ່ຽວບິນທະບາດເປັນຕົ້ນ (piṇḍapātacariyādīhi) ເພື່ອຊົງເກື້ອກູນແກ່ມະຫາຊົນ (lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ), ນີ້ເອີ້ນວ່າ "ອະຕຸຣິຕະຈາຣິກ" (ayaṃ aturitacārikā nāma).

อิมํ ปน จาริกํ จรนฺโต ภควา มหามณฺฑลํ, มชฺฌิมมณฺฑลํ, อนฺโตมณฺฑลนฺติ อิเมสํ ติณฺณํ มณฺฑลานํ อญฺญตรสฺมึ จรติ. ตตฺถ มหามณฺฑลํ นวโยชนสติกํ, มชฺฌิมมณฺฑลํ ฉโยชนสติกํ, อนฺโตมณฺฑลํ ติโยชนสติกํ. ยทา มหามณฺฑเล จาริกํ จริตุกาโม โหติ, มหาปวารณาย ปวาเรตฺวา ปาฏิปททิวเส มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร นิกฺขมติ. สมนฺตา โยชนสตํ เอกโกลาหลํ โหติ. ปุริมํ ปุริมํ อาคตา นิมนฺเตตุํ ลภนฺติ. อิตเรสุ ทฺวีสุ มณฺฑเลสุ สกฺกาโร มหามณฺฑเล โอสรติ. ตตฺถ ภควา เตสุ เตสุ คามนิคเมสุ เอกาหํ ทฺวีหํ วสนฺโต มหาชนํ อามิสปฺปฏิคฺคเหน อนุคฺคณฺหนฺโต ธมฺมทาเนน จสฺส วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ กุสลํ วฑฺเฒนฺโต นวหิ มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปติ. สเจ ปน อนฺโตวสฺเส ภิกฺขูนํ สมถวิปสฺสนา ตรุณา โหนฺติ, มหาปวารณาย อปวาเรตฺวา ปวารณาสงฺคหํ ทตฺวา กตฺติกปุณฺณมายํ ปวาเรตฺวา มิคสิรสฺส ปฐมปาฏิปททิวเส มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร นิกฺขมิตฺวา มชฺฌิมมณฺฑเล โอสรติ. อญฺเญนปิ การเณน มชฺฌิมมณฺฑเล จาริกํ จริตุกาโม จตุมาสํ วสิตฺวาว นิกฺขมติ. วุตฺตนเยเนว อิตเรสุ ทฺวีสุ มณฺฑเลสุ สกฺกาโร มชฺฌิมมณฺฑเล โอสรติ. ภควา ปุริมนเยเนว โลกํ อนุคฺคณฺหนฺโต อฏฺฐหิ มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปติ. สเจ ปน จตุมาสํ วุตฺถวสฺสสฺสาปิ ภควโต เวเนยฺยสตฺตา อปริปกฺกินฺทฺริยา โหนฺติ, เตสํ อินฺทฺริยปริปากํ อาคมยมาโน อปรมฺปิ เอกมาสํ วา ทฺวิติจตุมาสํ วา ตตฺเถว วสิตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร นิกฺขมติ. วุตฺตนเยเนว อิตเรสุ ทฺวีสุ มณฺฑเลสุ สกฺกาโร อนฺโตมณฺฑเล โอสรติ. ภควา ปุริมนเยเนว โลกํ อนุคฺคณฺหนฺโต สตฺตหิ วา ฉหิ วา ปญฺจหิ วา จตูหิ วา มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปติ. อิติ อิเมสุ ตีสุ มณฺฑเลสุ ยตฺถ กตฺถจิ จาริกํ จรนฺโต น จีวราทิเหตุ จรติ. อถ โข เย ทุคฺคตพาลชิณฺณพฺยาธิตา, เต กทา ตถาคตํ อาคนฺตฺวา ปสฺสิสฺสนฺติ. มยิ ปน จาริกํ จรนฺเต มหาชโน ตถาคตสฺส ทสฺสนํ ลภิสฺสติ. ตตฺถ เกจิ จิตฺตานิ ปสาเทสฺสนฺติ[Pg.216], เกจิ มาลาทีหิ ปูเชสฺสนฺติ, เกจิ กฏจฺฉุภิกฺขํ ทสฺสนฺติ, เกจิ มิจฺฉาทสฺสนํ ปหาย สมฺมาทิฏฺฐิกา ภวิสฺสนฺติ. ตํ เนสํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายาติ. เอวํ โลกานุกมฺปกาย จาริกํ จรติ.

ກໍແລ້ວແລ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອສະເດັດຈາຣິກໄປສູ່ຈາຣິກນີ້ ຍ່ອມສະເດັດໄປໃນມົນທົນໃດມົນທົນໜຶ່ງ ໃນມົນທົນທັງສາມເຫຼົ່ານີ້ ຄື: ມະຫາມົນທົນ, ມັດຊິມະມົນທົນ, ແລະ ອັນໂຕມົນທົນ. ໃນມົນທົນທັງສາມນັ້ນ, ມະຫາມົນທົນ ມີກຳນົດ 900 ໂຍດ, ມັດຊິມະມົນທົນ ມີກຳນົດ 600 ໂຍດ, ອັນໂຕມົນທົນ ມີກຳນົດ 300 ໂຍດ. ໃນກາລໃດ ພຣະອົງມີພຣະປະສົງຈະສະເດັດຈາຣິກໄປໃນມະຫາມົນທົນ, ໃນກາລນັ້ນ ພາຍຫຼັງທີ່ຊົງປະວໍຣະນາແລ້ວໃນວັນມະຫາປະວໍຣະນາ, ກໍຈະສະເດັດອອກໄປໃນວັນແຮມ 1 ຄ່ຳ ໂດຍມີໝູ່ພິກຂຸສົງໝູ່ໃຫຍ່ເປັນບໍລິວານ. ໂດຍຮອບ 100 ໂຍດ ຍ່ອມມີສຽງກຶກກ້ອງອົນລະຫົນເປັນອັນດຽວກັນ. ພວກຜູ້ທີ່ມາຮອດກ່ອນໆ ຍ່ອມໄດ້ໂອກາດເພື່ອນิມົນ. ສັກກາລະອັນຄວນກະທຳໃນມົນທົນທັງສອງທີ່ເຫຼືອ ກໍຍ່ອມຫຼັ່ງໄຫຼມາສູ່ມະຫາມົນທົນ. ໃນມະຫາມົນທົນນັ້ນ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອປະທັບຢູ່ສິ້ນວັນໜຶ່ງ ຫຼື ສອງວັນ ໃນບ້ານ ແລະ ນิຄົມນັ້ນໆ, ຊົງສົງເຄາະມະຫາຊົນດ້ວຍການຮັບອາມິດ, ແລະ ຊົງຍັງກຸສົນອັນອາໄສພຣະນິພານຂອງມະຫາຊົນນັ້ນໃຫ້ຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍທັມມະທານ, ຍ່ອມຊົງຍັງການສະເດັດຈາຣິກໃຫ້ຈົບສິ້ນລົງດ້ວຍເວລາ 9 ເດືອນ. ຫາກວ່າໃນລະຫວ່າງພັນສາ ທັມມະຄືສະມະຖະແລະວິປັດສະນາຂອງພິກຂຸທັງຫຼາຍຍັງອ່ອນຢູ່, ພຣະອົງກໍຈະຍັງບໍ່ຊົງອະນຸຍາດໃຫ້ປະວໍຣະນາໃນວັນມະຫາປະວໍຣະນາ, ແຕ່ຊົງສົງເຄາະດ້ວຍການເລື່ອນປະວໍຣະນາ ແລ້ວຈຶ່ງຊົງອະນຸຍາດໃຫ້ປະວໍຣະນາໃນວັນເພັງເດືອນສິບສອງ, ແລ້ວສະເດັດອອກໄປໃນວັນແຮມ 1 ຄ່ຳ ເດືອນຈຽງ ໂດຍມີໝູ່ພິກຂຸສົງໝູ່ໃຫຍ່ເປັນບໍລິວານ, ສະເດັດເຂົ້າສູ່ມັດຊິມະມົນທົນ. ຫຼືດ້ວຍເຫດອື່ນ, ເມື່ອມີພຣະປະສົງຈະສະເດັດຈາຣິກໄປໃນມັດຊິມະມົນທົນ, ກໍຈະປະທັບຢູ່ສິ້ນ 4 ເດືອນແລ້ວຈຶ່ງສະເດັດອອກໄປ. ໂດຍທຳນອງທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ, ສັກກາລະໃນມົນທົນທັງສອງທີ່ເຫຼືອ ຍ່ອມຫຼັ່ງໄຫຼມາສູ່ມັດຊິມະມົນທົນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສົງເຄາະຊາວໂລກໂດຍທຳນອງກ່ອນນັ້ນແລ, ຍ່ອມຊົງຍັງການສະເດັດຈາຣິກໃຫ້ຈົບສິ້ນລົງດ້ວຍເວລາ 8 ເດືອນ. ກໍແລ້ວແລ, ຫາກວ່າເຖິງແມ່ນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈະຊົງຈຳພັນສາສິ້ນ 4 ເດືອນແລ້ວ, ແຕ່ເວໄນຍະສັດທັງຫຼາຍຍັງມີອິນຊີບໍ່ທັນແກ່ກ້າ, ພຣະອົງເມື່ອຊົງລໍຄອຍຄວາມແກ່ກ້າແຫ່ງອິນຊີຂອງເວໄນຍະສັດເຫຼົ່ານັ້ນ, ກໍຈະປະທັບຢູ່ ນະ ທີ່ນັ້ນເອງ ຕື່ມອີກ 1 ເດືອນ, 2 ເດືອນ, 3 ເດືອນ ຫຼື 4 ເດືອນ, ແລ້ວຈຶ່ງສະເດັດອອກໄປ ໂດຍມີໝູ່ພິກຂຸສົງໝູ່ໃຫຍ່ເປັນບໍລິວານ. ໂດຍທຳນອງທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ, ສັກກາລະໃນມົນທົນທັງສອງທີ່ເຫຼືອ ຍ່ອມຫຼັ່ງໄຫຼມາສູ່ອັນໂຕມົນທົນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສົງເຄາະຊາວໂລກໂດຍທຳນອງກ່ອນນັ້ນແລ, ຍ່ອມຊົງຍັງການສະເດັດຈາຣິກໃຫ້ຈົບສິ້ນລົງດ້ວຍເວລາ 7 ເດືອນ, 6 ເດືອນ, 5 ເດືອນ ຫຼື 4 ເດືອນ. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້, ເມື່ອສະເດັດຈາຣິກໄປໃນມົນທົນທັງສາມນີ້ ນະ ທີ່ໃດທີ່ໜຶ່ງ, ພຣະອົງບໍ່ໄດ້ສະເດັດໄປເພາະເຫດແຫ່ງຈີວອນເປັນຕົ້ນເລີຍ. ແຕ່ທີ່ແທ້ແລ້ວ, ພວກຄົນທີ່ຍາກຈົນ, ແກ່ຊະລາຫຼາຍ, ແລະ ມີພະຍາດບຽດບຽນ, ພວກເຂົາເຫຼົ່ານັ້ນຈັກມາເຝົ້າແລະເຫັນພຣະຕຖາຄົດໄດ້ໃນກາລໃດ? ແຕ່ເມື່ອເຮົາສະເດັດຈາຣິກໄປ, ມະຫາຊົນຈັກໄດ້ໂອກາດເຫັນພຣະຕຖາຄົດ. ໃນມະຫາຊົນນັ້ນ, ບາງພວກຈັກຍັງຈິດໃຫ້ເຫຼື້ອມໃສ, ບາງພວກຈັກບູຊາດ້ວຍດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ, ບາງພວກຈັກຖວາຍບິນທະບາດດ້ວຍບ່ວງ, ບາງພວກຈັກລະມິດສາທິຖິແລ້ວກາຍເປັນຜູ້ມີສັມມາທິຖິ. ຄວາມເຫຼື້ອມໃສແລະການບູຊາເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປเพื่อປະໂຫຍດເກື້ອກູນ ແລະ ຄວາມສຸກແກ່ພວກເຂົາຕະຫຼອດກາລນານ. ພຣະອົງຊົງສະເດັດຈາຣິກໄປ ເພາະຊົງອະນຸເຄາະແກ່ຊາວໂລກ ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້.

อปิ จ จตูหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ, ชงฺฆวิหารวเสน สรีรผาสุกตฺถาย, อตฺถุปฺปตฺติกาลาภิกงฺขนตฺถาย, ภิกฺขูนํ สิกฺขาปทปญฺญาปนตฺถาย, ตตฺถ ตตฺถ ปริปากคตินฺทฺริเย โพธเนยฺยสตฺเต โพธนตฺถายาติ. อปเรหิปิ จตูหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ พุทฺธํ สรณํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ วา, ธมฺมํ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ วา, มหตา ธมฺมวสฺเสน จตสฺโส ปริสา สนฺตปฺเปสฺสามีติ วา. อปเรหิปิ ปญฺจหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ ปาณาติปาตา วิรมิสฺสนฺตีติ วา, อทินฺนาทานา, กาเมสุมิจฺฉาจารา, มุสาวาทา, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา วิรมิสฺสนฺตีติ วา. อปเรหิปิ อฏฺฐหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ – ปฐมํ ฌานํ ปฏิลภิสฺสนฺตีติ วา, ทุติยํ ฌานํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ปฏิลภิสฺสนฺตีติ วา. อปเรหิปิ อฏฺฐหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ – โสตาปตฺติมคฺคํ อธิคมิสฺสนฺตีติ วา, โสตาปตฺติผลํ…เป… อรหตฺตผลํ สจฺฉิกริสฺสนฺตีติ วาติ. อยํ อตุริตจาริกา, อิธ จาริกาติ อธิปฺเปตา. สา ปเนสา ทุวิธา โหติ – อนิพทฺธจาริกา จ นิพทฺธจาริกา จ. ตตฺถ ยํ คามนิคมนครปฏิปาฏิวเสน จรติ, อยํ อนิพทฺธจาริกา นาม. ยํ ปเนกสฺเสว โพธเนยฺยสตฺตสฺสตฺถาย คจฺฉติ, อยํ นิพทฺธจาริกา นาม. เอสา อิธ อธิปฺเปตา.

ອີກປະການໜຶ່ງ, ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມສະເດັດຈາຣິກໄປດ້ວຍເຫດ 4 ປະການ ຄື: ເພື່ອຄວາມສຳລານແຫ່ງພຣະວໍຣະກາຍດ້ວຍການສະເດັດດຳເນີນດ້ວຍພຣະບາດ, ເພື່ອຊົງລໍຄອຍໂອກາດທີ່ເຫດການຈະເກີດຂຶ້ນ, ເພື່ອຊົງບັນຍັດສິກຂາບົດແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ແລະ ເພື່ອຊົງໂປດເວໄນຍະສັດຜູ້ມີອິນຊີແກ່ກ້າແລ້ວໃນທີ່ນັ້ນໆ ໃຫ້ໄດ້ຕຣັສຮູ້. ດ້ວຍເຫດອື່ນອີກ 4 ປະການ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມສະເດັດຈາຣິກໄປ ຄື: ດ້ວຍຊົງດຳຣິວ່າ 'ມະຫາຊົນຈັກເຖິງພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນສະຣະນະ', 'ຈັກເຖິງພຣະທັມເປັນສະຣະນະ', 'ຈັກເຖິງພຣະສົງເປັນສະຣະນະ', ຫຼື 'ເຮົາຈັກຍັງບໍລິສັດທັງສີ່ໃຫ້ອີ່ມເອີbດ້ວຍສາຍຝົນແຫ່ງພຣະທັມອັນຍິ່ງໃຫຍ່'. ດ້ວຍເຫດອື່ນອີກ 5 ປະການ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມສະເດັດຈາຣິກໄປ ຄື: ດ້ວຍຊົງດຳຣິວ່າ 'ມະຫາຊົນຈັກງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດ', 'ຈັກງົດເວັ້ນຈາກອະທິນນາທານ', 'ຈັກງົດເວັ້ນຈາກກາເມສຸມິດສາຈານ', 'ຈັກງົດເວັ້ນຈາກມຸສາວາດ', ຫຼື 'ຈັກງົດເວັ້ນຈາກການດື່ມນ້ຳເມົາຄືສຸຣາແລະເມຣັຍອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມປະໝາດ'. ດ້ວຍເຫດອື່ນອີກ 8 ປະການ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມສະເດັດຈາຣິກໄປ ຄື: ດ້ວຍຊົງດຳຣິວ່າ 'ມະຫາຊົນຈັກໄດ້ບັນລຸປະຖົມມະຊານ', 'ຈັກໄດ້ບັນລຸທຸຕິຍະຊານ... ລະ... ຈັກໄດ້ບັນລຸເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະສະມາບັດ'. ດ້ວຍເຫດອື່ນອີກ 8 ປະການ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມສະເດັດຈາຣິກໄປ ຄື: ດ້ວຍຊົງດຳຣິວ່າ 'ມະຫາຊົນຈັກໄດ້ບັນລຸໂສຕາປັດຕິມັກ', 'ຈັກໄດ້ບັນລຸໂສຕາປັດຕິຜົນ... ລະ... ຈັກໄດ້ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງອະຣະຫັດຕະຜົນ'. ນີ້ຄືອະຕຸຣິຕະຈາຣິກ, ເຊິ່ງໝາຍເຖິງຈາຣິກໃນບົດນີ້. ກໍແລ້ວແລ, ການສະເດັດຈາຣິກນັ້ນມີ 2 ປະການ ຄື: ອະນິບັດທະຈາຣິກ ແລະ ນິບັດທະຈາຣິກ. ໃນສອງປະການນັ້ນ, ການສະເດັດຈາຣິກໄປຕາມລຳດັບແຫ່ງບ້ານ, ນິຄົມ, ແລະ ເມືອງ ຍ່ອມຊື່ວ່າອະນິບັດທະຈາຣິກ. ສ່ວນການສະເດັດໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ເວໄນຍະສັດຜູ້ຄວນແກ່ການຕຣັສຮູ້ພຽງຜູ້ດຽວ ຍ່ອມຊື່ວ່ານິບັດທະຈາຣິກ. ໃນບົດນີ້ ໝາຍເອົານິບັດທະຈາຣິກນັ້ນ.

ตทา กิร ภควโต ปจฺฉิมยามกิจฺจปริโยสาเน ทสสหสฺสิโลกธาตุยา ญาณชาลํ ปตฺถริตฺวา โพธเนยฺยพนฺธเว โอโลเกนฺตสฺส โปกฺขรสาติพฺราหฺมโณ สพฺพญฺญุตญฺญาณชาลสฺส อนฺโต ปวิฏฺโฐ. อถ ภควา อยํ พฺราหฺมโณ มยฺหํ ญาณชาเล ปญฺญายติ, ‘‘อตฺถิ นุ ขฺวสฺส อุปนิสฺสโย’’ติ วีมํสนฺโต โสตาปตฺติมคฺคสฺส อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา – ‘‘เอโส มยิ เอตํ ชนปทํ คเต ลกฺขณปริเยสนตฺถํ อมฺพฏฺฐํ อนฺเตวาสึ ปหิณิสฺสติ, โส มยา สทฺธึ วาทปฏิวาทํ กตฺวา นานปฺปการํ อสพฺภิวากฺยํ วกฺขติ, ตมหํ ทเมตฺวา นิพฺพิเสวนํ กริสฺสามิ. โส [Pg.217] อาจริยสฺส กเถสฺสติ, อถสฺสาจริโย ตํ กถํ สุตฺวา อาคมฺม มม ลกฺขณานิ ปริเยสิสฺสติ, ตสฺสาหํ ธมฺมํ เทเสสฺสามิ. โส เทสนาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิสฺสติ. เทสนา มหาชนสฺส สผลา ภวิสฺสตี’’ติ ปญฺจภิกฺขุสตปริวาโร ตํ ชนปทํ ปฏิปนฺโน. เตน วุตฺตํ – ‘‘โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหี’’ติ.

ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນກາລນັ້ນ, ເມື່ອສິ້ນສຸດພຸດທະກິດໃນປັດສິມະຍາມ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງແຜ່ຂ່າຍຄືພຣະຊານໄປຕະຫຼອດໝື່ນໂລກທາດ ເພື່ອຊົງກວດເບິ່ງເວໄນຍະສັດຜູ້ຄວນແກ່ການຕຣັສຮູ້, ໂປກຂະຣະສາຕິພຣາມໄດ້ປາກົດເຂົ້າມາພາຍໃນຂ່າຍຄືພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານຂອງພຣະອົງ. ຄັ້ງນັ້ນ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິວ່າ 'ພຣາມຜူ້ນີ້ປາກົດໃນຂ່າຍຍານຂອງເຮົາ, ເຂົາມີອຸປະນິດໄສຢູ່ຫຼືບໍ່ໜໍ?', ເມື່ອຊົງພິຈາຣະນາເບິ່ງ ກໍຊົງເຫັນອຸປະນິດໄສແຫ່ງໂສຕາປັດຕິມັກ, ຈຶ່ງຊົງດຳຣິວ່າ 'ເມື່ອເຮົາສະເດັດໄປສູ່ຊົນນະບົດນັ້ນ, ພຣາມຜူ້ນີ້ຈັກສົ່ງອຳບັດຖະມານົບຜູ້ເປັນສິດ ໃຫ້ມາເພື່ອກວດເບິ່ງມະຫາປຸຣິສະລັກສະນະ, ອຳບັດຖະມານົບນັ້ນຈັກໂຕ້ຕອບວາທະກັບເຮົາ ແລະ ຈັກກ່າວວາຈາອັນບໍ່ສຸພາບຕ່າງໆ, ເຮົາຈັກທໍຣະມານເຂົາໃຫ້ສິ້ນພະຍົດ ແລະ ໃຫ້ເປັນຜູ້ມີຄວາມອ່ອນນ້ອມ. ອຳບັດຖະມານົບນັ້ນຈັກກັບໄປບອກແກ່ອາຈານ, ຄັ້ງນັ້ນ ອາຈານຂອງເຂົາເມື່ອໄດ້ຟັງຄຳນັ້ນແລ້ວ ຈັກມາເຝົ້າເຮົາເພື່ອພິຈາຣະນາເບິ່ງມະຫາປຸຣິສະລັກສະນະ, ເຮົາຈັກສະແດງທັມແກ່ພຣາມຜູ້ເປັນອາຈານນັ້ນ. ໃນເວລາຈົບການສະແດງທັມ, ພຣາມນັ້ນຈັກຕັ້ງຢູ່ໃນໂສຕາປັດຕິຜົນ. ການສະແດງທັມນັ້ນຈັກເປັນປະໂຫຍດແກ່ມະຫາຊົນເປັນອັນຫຼາຍ', ພຣະອົງຈຶ່ງມີໝູ່ພິກຂຸ 500 ຮູບເປັນບໍລິວານ ສະເດັດໄປສູ່ຊົນນະບົດນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອານົນເຖຣະເຈົ້າຈຶ່ງກ່າວໄວ້ວ່າ 'ເມື່ອສະເດັດຈາຣິກໄປໃນແຄວ້ນໂກສົນ ພ້ອມດ້ວຍໝູ່ພິກຂຸສົງໝູ່ໃຫຍ່ ປະມານ 500 ຮູບ'.

เยน อิจฺฉานงฺคลนฺติ เยน ทิสาภาเคน อิจฺฉานงฺคลํ อวสริตพฺพํ. ยสฺมึ วา ปเทเส อิจฺฉานงฺคลํ. อิชฺฌานงฺคลนฺติปิ ปาโฐ. ตทวสรีติ เตน อวสริ, ตํ วา อวสริ. เตน ทิสาภาเคน คโต, ตํ วา ปเทสํ คโตติ อตฺโถ. อิจฺฉานงฺคเล วิหรติ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑติ อิจฺฉานงฺคลํ อุปนิสฺสาย อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑ สีลขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา สมาธิโกนฺตํ อุสฺสาเปตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณสรํ ปริวตฺตยมาโน ธมฺมราชา ยถาภิรุจิเตน วิหาเรน วิหรติ.

ບົດວ່າ 'Yena icchānaṅgalaṃ' ຄື ໂດຍທິດທາງໃດ ທີ່ຄວນຈະສະເດັດໄປເຖິງບ້ານອິດສານັງຄະລະ. ຫຼືວ່າ ໃນທ້ອງຖິ່ນໃດ ທີ່ບ້ານອິດສານັງຄະລະຕັ້ງຢູ່. ມີບົດອ່ານອີກຢ່າງໜຶ່ງວ່າ 'Ijjhānaṅgalaṃ' ກໍມີ. ບົດວ່າ 'Tadavasarī' ອະທິບາຍວ່າ ສະເດັດໄປທາງນັ້ນ ຫຼື ສະເດັດໄປສູ່ສະຖານທີ່ນັ້ນ. ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ສະເດັດໄປໂດຍທິດທາງນັ້ນ ຫຼື ສະເດັດໄປສູ່ທ້ອງຖິ່ນນັ້ນ. ບົດວ່າ 'Icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe' ອະທິບາຍວ່າ ພຣະທັມມະຣາຊາ ຊົງອາໄສບ້ານອິດສານັງຄະລະແລ້ວປະທັບຢູ່ ນະ ປ່າຊັດໃກ້ບ້ານອິດສານັງຄະລະນັ້ນ, ຊົງຕັ້ງຄ້າຍຄືສີລ, ຊົງປັກທຸງຄືສະມາທິ, ຊົງແກວ່ງລູກສອນຄືພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານ, ຊົງປະທັບຢູ່ດ້ວຍວິຫານທັມຕາມພຣະອັດທະຍາໄສ.

โปกฺขรสาติวตฺถุวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງໂປກຂະຣະສາຕິພຣາມ

๒๕๕. เตน โข ปน สมเยนาติ เยน สมเยน ภควา ตตฺถ วิหรติ, เตน สมเยน, ตสฺมึ สมเยติ อยมตฺโถ. พฺรหฺมํ อณตีติ พฺราหฺมโณ, มนฺเต สชฺฌายตีติ อตฺโถ. อิทเมว หิ ชาติพฺราหฺมณานํ นิรุตฺติวจนํ. อริยา ปน พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมณาติ วุจฺจนฺติ. โปกฺขรสาตีติ อิทํ ตสฺส นามํ. กสฺมา โปกฺขรสาตีติ วุจฺจติ. ตสฺส กิร กาโย เสตโปกฺขรสทิโส, เทวนคเร อุสฺสาปิตรชตโตรณํ วิย โสภติ. สีสํ ปนสฺส กาฬวณฺณํ อินฺทนีลมณิมยํ วิย. มสฺสุปิ จนฺทมณฺฑเล กาฬเมฆราชิ วิย ขายติ. อกฺขีนิ นีลุปฺปลสทิสานิ. นาสา รชตปนาฬิกา วิย สุวฏฺฏิตา สุปริสุทฺธา. หตฺถปาทตลานิ เจว มุขทฺวารญฺจ กตลาขารสปริกมฺมํ วิย โสภติ, อติวิย โสภคฺคปฺปตฺโต พฺราหฺมณสฺส อตฺตภาโว. อราชเก ฐาเน ราชานํ กาตุํ ยุตฺตมิมํ พฺราหฺมณํ. เอวเมส สสฺสิริโก. อิติ นํ โปกฺขรสทิสตฺตา โปกฺขรสาตีติ สญฺชานนฺติ.

໒໕໕. ບົດວ່າ 'Tena kho pana samayena' ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ໃນສະໄໝໃດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າປະທັບຢູ່ ນະ ທີ່ນັ້ນ, ກໍໃນສະໄໝນັ້ນ ຫຼື ໃນກາລນັ້ນ. ບົດວ່າ 'Brāhmaṇo' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໃດຍ່ອມສູດສາທະຍາຍພຣົມ, ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າພຣາມ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ສາທະຍາຍມົນທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ຄຳນີ້ເປັນຄຳວິເຄາະຕາມຫຼັກນິຣຸກຕິຂອງພວກພຣາມໂດຍກຳເນີດ. ສ່ວນພຣະອະຣິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າ 'ພຣາມ' ເພາະເປັນຜູ້ມີບາບອັນລອຍເສຍແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'Pokkharasāti' ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງພຣາມນັ້ນ. ເພາະເຫດໃດ ເຂົາຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ໂປກຂະຣະສາຕິ? ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະວໍຣະກາຍຂອງເຂົາ ປຽບເໝືອນດອກບົວຂາວ, ຍ່ອມງົດງາມເໝືອນດັ່ງຊຸ້ມປະຕູເງິນທີ່ຕັ້ງໄວ້ໃນເທວະນະຄອນ. ສ່ວນສີສະຂອງເຂົາ ມີສີດຳສະໜິດ ປຽບເໝືອນສຳເລັດດ້ວຍແກ້ວອິນທະນິນ. ໜວດຂອງເຂົາກໍປາກົດເໝືອນດັ່ງກີບເມກດຳໃນວົງພຣະຈັນ. ດວງຕາທັງສອງປຽບເໝືອນດອກບົວຂາບ. ດັງປຽບເໝືອນທໍ່ເງິນ ທີ່ກົມມົນງາມແລະສະອາດບໍລິສຸດດີ. ຝາມືຝາຕີນ ແລະ ຮີມສົບ ຍ່ອມງົດງາມປຽບເໝືອນທາດ້ວຍນ້ຳຄັ່ງອັນແດງສົດ, ອັດຕະພາບຂອງພຣາມນັ້ນ ຍ່ອມເຖິງຄວາມງົດງາມຢ່າງຍິ່ງ. ໃນສະຖານທີ່ທີ່ບໍ່ມີພຣະຣາຊາ, ພຣາມຜူ້ນີ້ກໍຄວນທີ່ຈະສະຖາປະນາໃຫ້ເປັນພຣະຣາຊາໄດ້. ເຂົາເປັນຜູ້ມີສະຫງ່າຣາສີເຖິງພຽງນີ້. ເພາະເຫດທີ່ເຂົາມີຮ່າງກາຍປຽບເໝືອນດອກບົວຂາວນັ້ນແລ, ມະຫາຊົນຈຶ່ງຮູ້ຈັກເຂົາໃນນາມວ່າ 'ໂປກຂະຣະສາຕິ'.

อยํ [Pg.218] ปน กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ติณฺณํ เวทานํ ปารคู ทสพลสฺส ทานํ ทตฺวา ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. โส ตโต มนุสฺสโลกมาคจฺฉนฺโต มาตุกุจฺฉิวาสํ ชิคุจฺฉิตฺวา หิมวนฺตปเทเส มหาสเร ปทุมคพฺเภ นิพฺพตฺติ. ตสฺส จ สรสฺส อวิทูเร ตาปโส ปณฺณสาลาย วสติ. โส ตีเร ฐิโต ตํ ปทุมํ ทิสฺวา – ‘‘อิทํ ปทุมํ อวเสสปทุเมหิ มหนฺตตรํ. ปุปฺผิตกาเล นํ คเหสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ตํ สตฺตาเหนาปิ น ปุปฺผติ. ตาปโส กสฺมา นุ โข อิทํ สตฺตาเหนาปิ น ปุปฺผติ. หนฺท นํ คเหสฺสามีติ โอตริตฺวา คณฺหิ. ตํ เตน นาฬโต ฉินฺนมตฺตํเยว ปุปฺผิตํ. อถสฺสพฺภนฺตเร สุวณฺณจุณฺณปิญฺชรํ วิย รชตพิมฺพกํ ปทุมเรณุปิญฺชรํ เสตวณฺณํ ทารกํ อทฺทส. โส มหาปุญฺโญ เอส ภวิสฺสติ. หนฺท นํ ปฏิชคฺคามีติ ปณฺณสาลํ เนตฺวา ปฏิชคฺคิตฺวา สตฺตวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ตโย เวเท อุคฺคณฺหาเปสิ. ทารโก ติณฺณํ เวทานํ ปารํ คนฺตฺวา ปณฺฑิโต พฺยตฺโต ชมฺพุทีเป อคฺคพฺราหฺมโณ อโหสิ. โส อปเรน สมเยน รญฺโญ โกสลสฺส สิปฺปํ ทสฺเสสิ. อถสฺส สิปฺเป ปสนฺโน ราชา อุกฺกฏฺฐํ นาม มหานครํ พฺรหฺมเทยฺยํ อทาสิ. อิติ นํ โปกฺขเร สยิตตฺตา โปกฺขรสาตีติ สญฺชานนฺติ.

ກໍແລ້ວແລ, ພຣາມຜူ້ນີ້ ໃນກາລແຫ່ງພຣະກັດສະປະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ເປັນຜູ້ຮຽນຈົບພະເວດທັງສາມ, ໄດ້ຖວາຍທານແກ່ພຣະທົດສະພົນ ແລະ ໄດ້ຟັງພຣະທັມມະເທດສະນາແລ້ວ ໄປບັງເກີດໃນເທວະໂລກ. ເມື່ອເຂົາຈຸຕິຈາກເທວະໂລກນັ້ນມາສູ່ມະນຸດສະໂລກ, ເພາະຄວາມລັງກຽດຕໍ່ການຢູ່ໃນທ້ອງຂອງມານດາ, ຈຶ່ງໄປບັງເກີດໃນຝັກບົວ ນະ ສະໃຫຍ່ ໃນເຂດປ່າຫິມະພານ. ແລະ ນະ ທີ່ບໍ່ໄກຈາກສະນັ້ນ, ມີພຣະດາບົດຕົນໜຶ່ງອາໄສຢູ່ໃນບັນນະສາລາ. ພຣະດາບົດນັ້ນຢືນຢູ່ທີ່ແຄມສະ ໄດ້ເຫັນດອກບົວນັ້ນແລ້ວ ຄິດວ່າ 'ດອກບົວນີ້ໃຫຍ່ກວ່າດອກບົວທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍ, ເມື່ອມັນເບັ່ງບານ ເຮົາຈັກເກັບເອົາມັນ'. ດອກບົວນັ້ນ ເຖິງແມ່ນຜ່ານໄປ 7 ວັນ ກໍຍັງບໍ່ທັນເບັ່ງບານ. ພຣະດາບົດຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ເພາະເຫດໃດໜໍ ດອກບົວນີ້ເຖິງ 7 ວັນແລ້ວກໍຍັງບໍ່ບານ? ເອົາເຖີຍ, ເຮົາຈັກເກັບເອົາມັນ', ແລ້ວຈຶ່ງລົງໄປເກັບເອົາດອກບົວນັ້ນ. ດອກບົວນັ້ນ ພໍແຕ່ພຣະດາບົດເດັດອອກຈາກຂົ້ວເທົ່ານັ້ນ ກໍເບັ່ງບານທັນທີ. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະດາບົດໄດ້ເຫັນເດັກນ້ອຍຜູ້ມີຜິວພັນຂາວສະອາດ ປຽບເໝືອນຮູບເງິນທີ່ເຄືອບດ້ວຍຜົງທອງ ແລະ ມີຜິວເຫຼືອງອ່ອນເໝືອນເກສອນດອກບົວ ຢູ່ພາຍໃນດອກບົວນັ້ນ. ພຣະດາບົດຄິດວ່າ 'ເດັກນ້ອຍຜူ້ນີ້ຈັກເປັນຜູ້ມີບຸນຍາທິການຫຼາຍ, ເອົາເຖີຍ, ເຮົາຈັກລ້ຽງດູເຂົາ', ຈຶ່ງນຳໄປສູ່ບັນນະສາລາແລ້ວລ້ຽງດູໄວ້, ແລະ ຕັ້ງແຕ່ອາຍຸໄດ້ 7 ປີ ກໍໄດ້ໃຫ້ຮຽນພະເວດທັງສາມ. ເດັກນ້ອຍນັ້ນ ເມື່ອຮຽນຈົບພະເວດທັງສາມແລ້ວ ກໍໄດ້ກາຍເປັນຜູ້ສະຫຼາດຮອບຮູ້ ແລະ ເປັນພຣາມຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນຊົມພູທະວີບ. ໃນກາລຕໍ່ມາ, ເຂົາໄດ້ສະແດງສິລະປະສາດຖວາຍແກ່ພຣະເຈົ້າໂກສົນ. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຣາຊາຊົງເຫຼື້ອມໃສໃນສິລະປະສາດຂອງເຂົາ ຈຶ່ງໄດ້ພຣະຣາຊະທານເມືອງໃຫຍ່ຊື່ວ່າ 'ອຸກກັດຖະ' ໃຫ້ເປັນພຣົມມະເດດ. ເພາະເຫດທີ່ເຂົານອນຢູ່ໃນດອກບົວນັ້ນແລ, ມະຫາຊົນຈຶ່ງຮູ້ຈັກເຂົາໃນນາມວ່າ 'ໂປກຂະຣະສາຕິ'.

อุกฺกฏฺฐํ อชฺฌาวสตีติ อุกฺกฏฺฐนามเก นคเร วสติ. อภิภวิตฺวา วา อาวสติ. ตสฺส นครสฺส สามิโก หุตฺวา ยาย มริยาทาย ตตฺถ วสิตพฺพํ, ตาย มริยาทาย วสิ. ตสฺส กิร นครสฺส วตฺถุํ อุกฺกา ฐเปตฺวา อุกฺกาสุ ชลมานาสุ อคฺคเหสุํ, ตสฺมา ตํ อุกฺกฏฺฐนฺติ วุจฺจติ. โอกฺกฏฺฐนฺติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. อุปสคฺควเสน ปเนตฺถ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ เวทิตพฺพํ. ตสฺส อนุปโยคตฺตา จ เสสปเทสุ. ตตฺถ ลกฺขณํ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺพํ.

ບົດວ່າ 'Ukkaṭṭhaṃ ajjhāvasati' ອະທິບາຍວ່າ ອາໄສຢູ່ໃນເມືອງຊື່ອຸກກັດຖະ. ຫຼືວ່າ ປົກຄອງຄອບຄອງຢູ່. ເຂົາໄດ້ເປັນເຈົ້າຂອງເມືອງນັ້ນ ແລະ ໄດ້ອາໄສຢູ່ຕາມຂອບເຂດທີ່ຄວນຈະອາໄສຢູ່ ນະ ທີ່ນັ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກເຂົາໄດ້ກຳນົດເອົາພື້ນທີ່ຕັ້ງເມືອງນັ້ນ ໂດຍການຕັ້ງຄົບໄຟໄວ້ ແລະ ຈັບຈອງເອົາໃນຂະນະທີ່ຄົບໄຟກຳລັງຮຸ່ງເຮືອງຢູ່, ເພາະເຫດນັ້ນ ເມືອງນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອຸກກັດຖະ'. ມີບົດອ່ານວ່າ 'Okkaṭṭha' ກໍມີ, ເຊິ່ງມີເນື້ອຄວາມດຽວກັນນັ້ນແລ. ກໍແລ້ວແລ, ໃນບົດວ່າ 'Ukkaṭṭhaṃ' ນີ້, ພຶງຊາບວ່າເປັນທຸຕິຍາວິບັດໃນອັດແຫ່ງສັດຕະມີວິບັດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະສັກ. ສ່ວນໃນບົດທີ່ເຫຼືອ ພຶງຊາບວ່າເປັນທຸຕິຍາວິບັດ ເພາະບໍ່ໄດ້ປະກອບຮ່ວມກັບອຸປະສັກນັ້ນ. ຫຼັກເກນໃນເລື່ອງນັ້ນ ພຶງຄົ້ນຄວ້າເບິ່ງຈາກຄຳພີໄວຍາກອນ.

สตฺตุสฺสทนฺติ สตฺเตหิ อุสฺสทํ, อุสฺสนฺนํ พหุชนํ อากิณฺณมนุสฺสํ. โปสาวนิยหตฺถิอสฺสโมรมิคาทิอเนกสตฺตสมากิณฺณญฺจาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปเนตํ นครํ พหิ อาวิชฺฌิตฺวา ชาเตน หตฺถิอสฺสาทีนํ ฆาสติเณน เจว เคหจฺฉาทนติเณน จ สมฺปนฺนํ. ตถา ทารุกฏฺเฐหิ เจว เคหสมฺภารกฏฺเฐหิ จ. ยสฺมา จสฺสพฺภนฺตเร วฏฺฏจตุรสฺสาทิสณฺฐานา พหู โปกฺขรณิโย ชลชกุสุมวิจิตฺตานิ จ พหูนิ อเนกานิ ตฬากานิ อุทกสฺส นิจฺจภริตาเนว โหนฺติ, ตสฺมา สติณกฏฺโฐทกนฺติ วุตฺตํ. สห ธญฺเญนาติ สธญฺญํ ปุพฺพณฺณาปรณฺณาทิเภทํ พหุธญฺญสนฺนิจยนฺติ อตฺโถ[Pg.219]. เอตฺตาวตา ยสฺมึ นคเร พฺราหฺมโณ เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ราชลีลาย วสติ, ตสฺส สมิทฺธิสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติ.

ຄຳວ່າ "ສັຕຕຸສ຺ສທໍ" (ສັດຕຸດສະທັງ) ໝາຍເຖິງ ເມືອງທີ່ໜາແໜ້ນໄປດ້ວຍສັດທັງຫຼາຍ ຄື ມີປະຊາກອນຫຼວງຫຼາຍ ແລະຄັບຄັ່ງໄປດ້ວຍມະນຸດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໝາຍເຖິງ ເມືອງທີ່ດາດດາຊາໄປດ້ວຍສັດຕ່າງໆ ທີ່ຄວນລ້ຽງໄວ້ ເຊັ່ນ ຊ້າງ, ມ້າ, ນົກຍູງ, ເນື້ອ (ກວາງ) ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນຄຳວ່າ "ສຕິຓກຏ຺ຐໂທທກໍ" (ສະຕິຍະກັດໂຖທະກັງ) ທີ່ພຣະສັງຄີຕິກาຈານ (ຫຼື ພຣະອານົນ) ກ່າວໄວ້ ເພາະເມືອງນັ້ນສົມບູນໄປດ້ວຍຫຍ້າສຳລັບເປັນອາຫານຂອງຊ້າງແລະມ້າ ແລະຫຍ້າສຳລັບມຸງຫຼັງຄາເຮືອນ ທີ່ເກີດຂຶ້ນຢູ່ອ້ອມຮອບພາຍນອກເມືອງ. ເຊັ່ນດຽວກັນ ກໍສົມບູນໄປດ້ວຍຟືນ ແລະໄມ້ສຳລັບປຸກສ້າງເຮືອນຊານ. ນອກຈາກນັ້ນ ພາຍໃນເມືອງກໍມີສະໂບກຂະຣະນີຫຼວງຫຼາຍ ທີ່ມີສັນຖານກົມແລະສີ່ຫຼ່ຽມເປັນຕົ້ນ ແລະມີໜອງນ້ຳໃຫຍ່ນ້ອຍຫຼວງຫຼາຍ ທີ່ງົດງາມໄປດ້ວຍດອກໄມ້ນ້ຳຕ່າງໆ ເຊິ່ງມີນ້ຳເຕັມຢູ່ສະເໝີ. ຄຳວ່າ "ສ຺ຓຘຎ຺ຎໍ" (ສະທັນຍັງ) ໝາຍເຖິງ ພ້ອມດ້ວຍທັນຍາຫານ ຄື ເປັນທີ່ສະສົມເຂົ້າເປືອກຫຼວງຫຼາຍ ມີປະເພດເຂົ້າສະໝີ (ປຸພພັນນະ) ແລະຖົ່ວງາ (ອະປະຣັນນະ) ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳທັງ ໓ ບົດນີ້ ເປັນການສະແດງເຖິງຄວາມຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງສົມບູນຂອງເມືອງ ທີ່ພຣາມອາໄສຢູ່ ໂດຍການກາງເສົ້າສະເຫວດຕະສັດ (ສິຣິເສດຕະສັດ) ແລະຄອງຊີວິດຢູ່ຢ່າງສະຫງ່າງາມດັ່ງພຣະລາຊາ.

ราชโต ลทฺธํ โภคฺคํ ราชโภคฺคํ. เกน ทินฺนนฺติ เจ? รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ. ราชทายนฺติ รญฺโญ ทายภูตํ, ทายชฺชนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมเทยฺยนฺติ เสฏฺฐเทยฺยํ, ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ราชสงฺเขเปน ภุญฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อถ วา ราชโภคฺคนฺติ สพฺพํ เฉชฺชเภชฺชํ อนุสาสนฺเตน นทีติตฺถปพฺพตาทีสุ สุงฺกํ คณฺหนฺเตน เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา รญฺญา หุตฺวา ภุญฺชิตพฺพํ. รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ ราชทายนฺติ เอตฺถ ตํ นครํ รญฺญา ทินฺนตฺตา ราชทายํ ทายกราชทีปนตฺถํ ปนสฺส ‘‘รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺน’’นฺติ อิทํ วุตฺตํ. พฺรหฺมเทยฺยนฺติ เสฏฺฐเทยฺยํ. ยถา ทินฺนํ น ปุน คเหตพฺพํ โหติ, นิสฺสฏฺฐํ ปริจฺจตฺตํ. เอวํ ทินฺนนฺติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ "ຣາຊໂຠຄ຺ຄໍ" (ຣາຊະໂພຄັງ) ໝາຍເຖິງ ຜົນປະໂຫຍດອັນພຣະລາຊາພຣະຣາຊທານໃຫ້. ຖ້າຖາມວ່າ "ໃຜເປັນຜູ້ໃຫ້?" ຕອບວ່າ "ພຣະເຈົ້າປະເສນທິໂກສົນ ພຣະຣາຊທານໃຫ້". ຄຳວ່າ "ຣາຊທາຍໍ" (ຣາຊະທາຍັງ) ໝາຍເຖິງ ສິ່ງອັນເປັນຂອງພຣະຣາຊທານ ຫຼືເປັນມໍລະດົກຂອງພຣະລາຊາ. ຄຳວ່າ "ພ຺ຣຫ຺ມເທຍ຺ຍໍ" (ພຣົມມະເທຍຍັງ) ໝາຍເຖິງ ຂອງພຣະຣາຊທານອັນປະເສີດ ເປັນຂອງທີ່ຄວນບໍລິໂພກໃຊ້ສອຍໂດຍການກາງເສົ້າສະເຫວດຕະສັດ ໂດຍອາການອັນສະເໝີດ້ວຍພຣະລາຊາ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ "ຣາຊໂຠຄ຺ຄໍ" ໝາຍເຖິງ ຂອງທີ່ຄວນບໍລິໂພກໃຊ້ສອຍໂດຍຄວາມເປັນພຣະລາຊາ ຜູ້ປົກຄອງສັ່ງສອນໃນການລົງທັນທັງປວງ ມີການຕັດແລະການປັບໄໝເປັນຕົ້ນ ແລະເປັນຜູ້ເກັບສ່ວຍພາສີໃນບ່ອນຕ່າງໆ ເຊັ່ນ ທ່າຮຽບນ້ຳ ແລະເຊີງເຂົາ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍການກາງເສົ້າສະເຫວດຕະສັດ. ໃນຄຳວ່າ "ພຣະເຈົ້າປະເສນທິໂກສົນ ພຣະຣາຊທານໃຫ້ເປັນຣາຊທານ" ນັ້ນ ເມືອງນັ້ນຊື່ວ່າ "ຣາຊທາຍະ" ເພາະເປັນເມືອງທີ່ພຣະລາຊາພຣະຣາຊທານໃຫ້. ແຕ່ຄຳວ່າ "ພຣະເຈົ້າປະເສນທິໂກສົນ ພຣະຣາຊທານໃຫ້" ນີ້ ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງພຣະລາຊາຜູ້ພຣະຣາຊທານໃຫ້. ຄຳວ່າ "ພ຺ຣຫ຺ມເທຍ຺ຍໍ" ໝາຍເຖິງ ຂອງພຣະຣາຊທານອັນປະເສີດ ຄື ພຣະຣາຊທານໃຫ້ຢ່າງເດັດຂາດ ໂດຍອາການທີ່ບໍ່ຄວນຈະຮຽກຄືນອີກ ເປັນການສະຫຼະໃຫ້ຢ່າງປົດປ່ອຍໂດຍສิ້ນເຊີງ.

อสฺโสสีติ สุณิ อุปลภิ, โสตทฺวารสมฺปตฺตวจนนิคฺโฆสานุสาเรน อญฺญาสิ. โขติ อวธารณตฺเถ ปทปูรณมตฺเต วา นิปาโต. ตตฺถ อวธารณตฺเถน อสฺโสสิ เอว, นาสฺส โกจิ สวนนฺตราโย อโหสีติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปทปูรเณน ปน ปทพฺยญฺชนสิลิฏฺฐตามตฺตเมว.

ຄຳວ່າ "ອສ຺ໂສສิ" (ອັດໂສສິ) ໝາຍເຖິງ ໄດ້ຍິນແລ້ວ, ໄດ້ຮັບແລ້ວ, ຫຼືໄດ້ຮູ້ແລ້ວ ໂດຍວິຖີທາງມະໂນທະວານ ທີ່ດຳເນີນໄປຕາມສຽງເວົ້າທີ່ມາກະທົບກັບໂສຕະທະວານ. ຄຳວ່າ "ໂຂ" ເປັນນິບາດ ທີ່ໃຊ້ໃນອັດຖະເນັ້ນຢ້ຳ (ອະວະທາຣະນະ) ຫຼືເປັນພຽງຄຳເຕັມບົດ (ປະທະປູຣະນະ). ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ຖ້າໃຊ້ໃນອັດຖະເນັ້ນຢ້ຳ ໝາຍຄວາມວ່າ ໄດ້ຍິນແລ້ວຢ່າງແນ່ນອນ ຄື ບໍ່ມີອຸປະສັກໃດໆ ໃນການໄດ້ຍິນຂອງພຣາມນັ້ນເລີຍ. ແຕ່ຖ້າໃຊ້ເປັນຄຳເຕັມບົດ ກໍພຽງເພື່ອຄວາມສະຫຼະສະຫຼວຍຂອງຖ້ອຍຄຳແລະພະຍັນຊະນະເທົ່ານັ້ນ.

อิทานิ ยมตฺถํ พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ อสฺโสสิ, ตํ ปกาเสนฺโต – ‘‘สมโณ ขลุ โภ โคตโม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สมิตปาปตฺตา สมโณติ เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘สมิตาสฺส โหนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๔๓๔). ภควา จ อนุตฺตเรน อริยมคฺเคน สมิตปาโป. เตนสฺส ยถาภูตคุณาธิคตเมตํ นามํ, ยทิทํ สมโณติ. ขลูติ อนุสฺสวนตฺเถ นิปาโต. โภติ พฺราหฺมณชาติสมุทาคตํ อาลปนมตฺตํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โภวาที นาม โส โหติ, สเจ โหติ สกิญฺจโน’’ติ (ธ. ป. ๕๕). โคตโมติ ภควนฺตํ โคตฺตวเสน ปริกิตฺเตติ. ตสฺมา สมโณ ขลุ โภ โคตโมติ เอตฺถ สมโณ กิร โภ โคตมโคตฺโตติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຂໍ້ຄວາມທີ່ພຣາມໂປກຂະຣະສາຕິໄດ້ຍິນມາ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ສມໂຓ ຂລຸ ໂຠ ໂຄຕໂມ" (ສະມະໂນ ຂະລຸ ໂພ ໂຄຕະໂມ). ໃນຄຳນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ທີ່ຊື່ວ່າ "ສະມະນະ" ເພາະເປັນຜູ້ສະຫງົບລະງັບບາບແລ້ວ. ສົມດັ່ງພຣະບາລີທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ບາບອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍຂອງຜູ້ນັ້ນ ສະຫງົບລະງັບແລ້ວ". ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຊົງສະຫງົບລະງັບບາບແລ້ວດ້ວຍອະລິຍະມັກອັນຍອດຢ້ຽມ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະນາມວ່າ "ສະມະນະ" ນີ້ ຈຶ່ງເປັນພຣະນາມທີ່ພຣະອົງໄດ້ມາຕາມຄຸນຄວາມດີທີ່ມີຢູ່ຈິງ. ຄຳວ່າ "ຂະລຸ" ເປັນນິບາດໃນອັດຖະໄດ້ຍິນເລົ່າລືກັນມາ. ຄຳວ່າ "ໂພ" ເປັນພຽງຄຳຮ້ອງເອີ້ນທີ່ເກີດຂຶ້ນຕາມກຳເນີດຂອງພວກພຣາມ. ສົມດັ່ງຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ບຸກຄົນໃດຍັງມີກິເລດເຄື່ອງກັງວົນຢູ່ ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ມັກກ່າວວ່າ ໂພ (ໂພວາທີ)". ຄຳວ່າ "ໂຄຕໂມ" ເປັນການກ່າວເຖິງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໂດຍອ້າງເຖິງໂຄດ (ຕະກູນ). ເພາະສະນັ້ນ ໃນຄຳວ່າ "ສມໂຓ ຂລຸ ໂຠ ໂຄຕໂມ" ນີ້ ພຶງເຫັນເນື້ອຄວາມວ່າ "ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະສະມະນະຜູ້ມີໂຄດຄືໂຄຕະມະ ຈະເລີນຢູ່, ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ".

สกฺยปุตฺโตติ อิทํ ปน ภควโต อุจฺจากุลปริทีปนํ. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติ สทฺธาปพฺพชิตภาวปริทีปนํ. เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูโต อปริกฺขีณํเยว [Pg.220] ตํ กุลํ ปหาย สทฺธาย ปพฺพชิโตติ วุตฺตํ โหติ. ตโต ปรํ วุตฺตตฺถเมว. ตํ โข ปนาติอาทิ สามญฺญผเล วุตฺตเมว. สาธุ โข ปนาติ สุนฺทรํ โข ปน. อตฺถาวหํ สุขาวหนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตถารูปานํ อรหตนฺติ ยถารูโป โส ภวํ โคตโม, เอวรูปานํ ยถาภูตคุณาธิคเมน โลเก อรหนฺโตติ ลทฺธสทฺธานํ อรหตํ. ทสฺสนํ โหตีติ ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทสฺสนมตฺตมฺปิ สาธุ โหตีติ, เอวํ อชฺฌาสยํ กตฺวา.

ຄຳວ່າ "ສກ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ" (ສັກກະຍະປຸດໂຕ) ນີ້ ເປັນການສະແດງເຖິງຕະກູນອັນສູງສົ່ງຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ຄຳວ່າ "ສກ຺ຍกຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕ" (ສັກກະຍະກຸລາ ປັບພະຊິໂຕ) ເປັນການສະແດງເຖິງການບວດດ້ວຍສັດທາ. ໝາຍຄວາມວ່າ ພຣະອົງຊົງສະຫຼະຕະກູນນັ້ນ ທີ່ບໍ່ໄດ້ເສື່ອມຖອຍ ຫຼືຊຸດໂຊມລົງດ້ວຍຄວາມພິນາດໃດໆ ເລີຍ ແລ້ວຊົງບວດດ້ວຍສັດທາ. ບົດທີ່ເຫຼືອຈາກນັ້ນ ມີເນື້ອຄວາມດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຕໍ ໂຂ ປນ" (ຕັງ ໂຂ ປະນະ) ໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ແລ້ວໃນສາມັນຍະຜົນສູດ. ຄຳວ່າ "ສາຘຸ ໂຂ ປນ" (ສາທຸ ໂຂ ປະນະ) ໝາຍເຖິງ ດີແທ້ໆ ຄື ນຳປະໂຫຍດມາໃຫ້ ແລະນຳຄວາມສຸກມາໃຫ້. ຄຳວ່າ "ຕຖາຣູປານໍ ອຣຫຕໍ" (ຕະຖາຣູປານັງ ອະຣະຫະຕັງ) ໝາຍເຖິງ ພຣະອະລິຍະບຸກຄົນທັງຫຼາຍ ຜູ້ມີສະພາບຢ່າງນັ້ນ ເຊັ່ນດຽວກັບພຣະໂຄຕະມະຜູ້ຈະເລີນນັ້ນ ເຊິ່ງເປັນຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນໂລກວ່າ ເປັນພຣະອໍຣະຫັນ ເພາະການບັນລຸຄຸນທຳຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ຄຳວ່າ "ທສ຺ສນໍ ໂຫຕິ" (ທັດສະນັງ ໂຫຕິ) ໝາຍເຖິງ ການໄດ້ເຫັນ ເຖິງແມ່ນພຽງແຕ່ການມືນຕາອັນແຈ່ມໃສແລະເຢືອກເຢັນຂຶ້ນເບິ່ງ ກໍເປັນການດີແລ້ວ, ພຣາມນັ້ນມີອັດທະຍາໄສຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງຄິດເຊັ່ນນັ້ນ.

อมฺพฏฺฐมาณวกถา

ອຳບັດຖະມານົບກະຖາ (ບົດອະທິບາຍເລື່ອງອຳບັດຖະມານົບ)

๒๕๖. อชฺฌายโกติ อิทํ – ‘‘น ทานิเม ฌายนฺติ, น ทานิเม ฌายนฺตีติ โข, วาเสฏฺฐ, อชฺฌายกา อชฺฌายกา ตฺเวว ตติยํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺต’’นฺติ, เอวํ ปฐมกปฺปิกกาเล ฌานวิรหิตานํ พฺราหฺมณานํ ครหวจนํ. อิทานิ ปน ตํ อชฺฌายตีติ อชฺฌายโก. มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อิมินา อตฺเถน ปสํสาวจนํ กตฺวา โวหรนฺติ. มนฺเต ธาเรตีติ มนฺตธโร.

໒໕໖. ຄຳວ່າ "ອຊ຺ຌາຍໂກ" (ອັດຊາຍະໂກ) ນີ້ ເປັນຄຳຕິຕຽນພວກພຣາມ ຜູ້ປາສະຈາກຊານໃນຍຸກຕົ້ນກະລັບ (ປະຖົມມະກະລັບ) ດັ່ງພຣະດຳຣັດວ່າ "ດູກ່ອນວາເສດຖະ ໃນກາລະບັດນີ້ ພວກນີ້ບໍ່ເພ່ງຊານ, ໃນກາລະບັດນີ້ ພວກນີ້ບໍ່ເພ່ງຊານ, ເພາະເຫດນັ້ນ ອັກສອນ (ຊື່) ທີສາມວ່າ ອັດຊາຍະກະ ອັດຊາຍະກະ ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ". ແຕ່ໃນປັດຈຸບັນນີ້ ພວກເຂົາໃຊ້ຄຳນັ້ນເປັນຄຳສັນລະເສີນ ໂດຍມີຄວາມໝາຍວ່າ "ຜູ້ສາທະຍາຍຄຳພີພຣະເວດ" (ອັດຊາຍະຕິ) ຫຼື "ຜູ້ທ່ອງບົ່ນມົນ" (ມັນເຕ ປະຣິວັດເຕຕິ). ຄຳວ່າ "ມນ຺ຕຘໂຣ" (ມັນຕະທະໂຣ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຊົງຈຳມົນ (ມັນເຕ ທາເຣຕິ).

ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทานํ. โอฏฺฐปหตกรณวเสน ปารํ คโตติ ปารคู. สห นิฆณฺฑุนา จ เกฏุเภน จ สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ. นิฆณฺฑูติ นิฆณฺฑุรุกฺขาทีนํ เววจนปกาสกํ สตฺถํ. เกฏุภนฺติ กิริยากปฺปวิกปฺโป กวีนํ อุปการาวหํ สตฺถํ. สห อกฺขรปฺปเภเทน สากฺขรปฺปเภทานํ. อกฺขรปฺปเภโทติ สิกฺขา จ นิรุตฺติ จ. อิติหาสปญฺจมานนฺติ อาถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา อิติห อาส, อิติห อาสาติ อีทิสวจนปฏิสํยุตฺโต ปุราณกถาสงฺขาโต อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา, เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ เวทานํ.

ຄຳວ່າ "ຕິຓ຺ຓໍ ເວທານໍ" (ຕິນນັງ ເວດານັງ) ໝາຍເຖິງ ຄຳພີພຣະເວດທັງສາມ ຄື ອິຣຸເວດ (ຣິກເວດ), ຍະຊຸເວດ ແລະສາມະເວດ. ຄຳວ່າ "ປາຣຄູ" (ປາຣະຄູ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເຖິງຝັ່ງ ຄື ສຳເລັດການສຶກສາ ໂດຍການອອກສຽງກະທົບຮີມສົບ. ຄຳວ່າ "ສນิຆຓ຺ຐຸເກຏຸຠານໍ" (ສະນິຄັນທຸເກຕຸພານັງ) ໝາຍເຖິງ ພ້ອມທັງຄຳພີພິທານ (ນິຄັນທຸ) ແລະຄຳພີກາບກອນ (ເກຕຸພະ). ຄຳວ່າ "ນິຆຓ຺ຐຸ" (ນິຄັນທຸ) ຄື ຄຳພີທີ່ສະແດງຄຳໄວພົດ (ຄຳທີ່ມີຄວາມໝາຍດຽວກັນ) ຂອງຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ເກຏຸຠໍ" (ເກຕຸພະ) ຄື ຄຳພີທີ່ສະແດງການແຕ່ງກາບກອນແລະການສະແດງທ່າທາງ ເຊິ່ງເປັນປະໂຫຍດແກ່ພວກກວີ. ຄຳວ່າ "ສາກ຺ຂຣປ຺ປເຠທານໍ" (ສັກຂະຣັບປະເພທານັງ) ໝາຍເຖິງ ພ້ອມທັງຄຳພີຈຳແນກອັກສອນ. ຄຳວ່າ "ອັກຂຣປ຺ປເຠໂທ" (ອັກຂະຣັບປະເພໂທ) ໄດ້ແກ່ ຄຳພີສິກຂາ (ການອອກສຽງ) ແລະຄຳພີນິຣຸດຕິ (ໄວຍາກອນ/ພາສາສາດ). ຄຳວ່າ "ອິຕິຫາສປຎ຺ຈມານໍ" (ອິຕິຫາສະປັນຈະມານັງ) ໝາຍເຖິງ ຄຳພີພຣະເວດທີ່ມີຄຳພີອິຕິຫາສະ (ຕຳນານ/ປະຫວັດສາດ) ເປັນທີ ໕ ໂດຍນັບຄຳພີອາຖັບພະນະເວດເປັນທີ ໔ ແລະມີຄຳພີອິຕິຫາສະ ເຊິ່ງປະກອບດ້ວຍຖ້ອຍຄຳເລົ່າຂານເຖິງເລື່ອງລາວໃນອະດີດວ່າ "ໄດ້ມີມາແລ້ວຢ່າງນີ້, ໄດ້ມີມາແລ້ວຢ່າງນີ້" ເປັນທີ ໕. ໝາຍເຖິງ ຄຳພີພຣະເວດເຫຼົ່ານັ້ນທີ່ມີຄຳພີອິຕິຫາສະເປັນທີ ໕.

ปทํ ตทวเสสญฺจ พฺยากรณํ อธียติ เวเทติ จาติ ปทโก เวยฺยากรโณ. โลกายตํ วุจฺจติ วิตณฺฑวาทสตฺถํ. มหาปุริสลกฺขณนฺติ มหาปุริสานํ พุทฺธาทีนํ ลกฺขณทีปกํ ทฺวาทสสหสฺสคนฺถปมาณํ สตฺถํ. ยตฺถ โสฬสสหสฺสคาถาปริมาณา พุทฺธมนฺตา นาม อเหสุํ, เยสํ วเสน อิมินา ลกฺขเณน สมนฺนาคตา พุทฺธา นาม โหนฺติ, อิมินา ปจฺเจกพุทฺธา, อิมินา ทฺเว อคฺคสาวกา, อสีติ มหาสาวกา[Pg.221], พุทฺธมาตา, พุทฺธปิตา, อคฺคุปฏฺฐาโก, อคฺคุปฏฺฐายิกา, ราชา จกฺกวตฺตีติ อยํ วิเสโส ปญฺญายติ.

ຜູ້ທີ່ສຶກສາແລະຮູ້ແຈ້ງເຊິ່ງຄຳພີບົດ (ປະທະ) ແລະຄຳພີໄວຍາກອນທີ່ເຫຼືອຈາກນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ປະທະກະ" ແລະ "ເວຍຍາກະຣະນະ". ຄຳວ່າ "ໂລກາຍະຕະ" ໝາຍເຖິງ ຄຳພີວິຕັນທະວາດ (ຄຳພີໂຕ້ວາທີ/ວິທະຍາການທາງໂລກ). ຄຳວ່າ "ມຫາປຸຣິສລก຺ຂຓໍ" (ມະຫາປຸຣິສະລັກຂະນັງ) ໝາຍເຖິງ ຄຳພີທີ່ສະແດງມະຫາປຸຣິສະລັກສະນະ (ລັກສະນະຂອງມະຫາບຸລຸດ) ຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງມີຂະໜາດ ໑໒,໐໐໐ ຄຳພີ (ຄັນຖະ). ໃນຄຳພີນັ້ນ ມີພຸດທະມົນຫຼວງຫຼາຍ ທີ່ມີປະລິມານເຖິງ ໑໖,໐໐໐ ຄາຖາ ເຊິ່ງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຸດທະມົນເຫຼົ່ານັ້ນ ບຸກຄົນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍລັກສະນະນີ້ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍລັກສະນະນີ້ ຊື່ວ່າ ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ, ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍລັກສະນະນີ້ ຊື່ວ່າ ພຣະອັກຄະສາວົກທັງສອງ, ພຣະມະຫາສາວົກ ໘໐ ຮູບ, ພຣະພຸດທະມານດາ, ພຣະພຸດທະບິດາ, ພຣະອຸປັດຖາກຜູ້ເລີດ (ຝ່າຍພຣະສົງ), ພຣະອຸປັດຖາຍິກາຜູ້ເລີດ (ຝ່າຍພິກຂຸນີ), ແລະພຣະລາຊາຈັກກະພັດ. ຄວາມແຕກຕ່າງກັນນີ້ ຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນ.

อนวโยติ อิเมสุ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนูโน ปริปูรการี, อวโย น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อวโย นาม โย ตานิ อตฺถโต จ คนฺถโต จ สนฺธาเรตุํ น สกฺโกติ. อนุญฺญาตปฏิญฺญาโตติ อนุญฺญาโต เจว ปฏิญฺญาโต จ. อาจริเยนสฺส ‘‘ยํ อหํ ชานามิ, ตํ ตฺวํ ชานาสี’’ติอาทินา อนุญฺญาโต. ‘‘อาม อาจริยา’’ติ อตฺตนา ตสฺส ปฏิวจนทานปฏิญฺญาย ปฏิญฺญาโตติ อตฺโถ. กตรสฺมึ อธิกาเร? สเก อาจริยเก เตวิชฺชเก ปาวจเน. เอส กิร พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺมึ โลเก ‘อหํ พุทฺโธ, อหํ พุทฺโธ’ติ อุคฺคตสฺส นามํ คเหตฺวา พหู ชนา วิจรนฺติ. ตสฺมา น เม อนุสฺสวมตฺเตเนว อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตํ. เอกจฺจญฺหิ อุปสงฺกมนฺตสฺส อปกฺกมนมฺปิ ครุ โหติ, อนตฺโถปิ อุปฺปชฺชติ. ยํนูนาหํ มม อนฺเตวาสิกํ เปเสตฺวา – ‘พุทฺโธ วา, โน วา’ติ ชานิตฺวาว อุปสงฺกเมยฺย’’นฺติ, ตสฺมา มาณวํ อามนฺเตตฺวา อยํ ตาตาติอาทิมาห.

ຄຳວ່າ "ອນວຍໂຘ" (ອະນະວະໂຍ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບໍ່ບົກພ່ອງ ຄື ເປັນຜູ້ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນໃນຄຳພີໂລກາຍະຕະແລະຄຳພີມະຫາປຸຣິສະລັກສະນະເຫຼົ່ານີ້, ບໍ່ແມ່ນຜູ້ບົກພ່ອງ (ອະວະໂຍ). ທີ່ຊື່ວ່າ "ອະວະໂຍ" (ຜູ້ບົກພ່ອງ) ຄື ຜູ້ທີ່ບໍ່ສາມາດຊົງຈຳຄຳພີເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ທັງໂດຍອັດຖະແລະໂດຍພະຍັນຊະນະ. ຄຳວ່າ "ອນຸຎ຺ຎາຕປຏິຎ຺ຎາໂຕ" (ອະນຸຍາດະປະຕິນຍາໂຕ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບອະນຸຍາດແລະໄດ້ຮັບການຍອມຮັບແລ້ວ. ຄື ໄດ້ຮັບອະນຸຍາດຈາກອາຈານດ້ວຍຄຳເວົ້າເປັນຕົ້ນວ່າ "ສິ່ງໃດທີ່ເຮົາຮູ້ ສິ່ງນັ້ນເຈົ້າກໍຮູ້". ແລະໄດ້ຮັບການຍອມຮັບ ໂດຍການທີ່ຕົນເອງກ່າວຮັບຄຳແກ່ອາຈານນັ້ນວ່າ "ໂດຍ ຂ້ານ້ອຍ ທ່ານອາຈານ". ໃນໜ້າທີ່ (ວິຊາ) ໃດ? ໃນຄຳພີພຣະເວດທັງສາມ ອັນເປັນຄຳສອນຂອງສຳນັກອາຈານຂອງຕົນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣາມນັ້ນຄິດວ່າ "ໃນໂລກນີ້ ມີຄົນຫຼວງຫຼາຍທ່ຽວໄປໂດຍອ້າງຊື່ຂອງຜູ້ທີ່ເລີດເລີອັນປາກົດຂຶ້ນວ່າ 'ເຮົາເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ເຮົາເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ'. ເພາະສະນັ້ນ ການທີ່ເຮົາຈະເຂົ້າໄປຫາພຣະອົງພຽງແຕ່ຍ້ອນການໄດ້ຍິນເລົ່າລືມາເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ສົມຄວນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອເຂົ້າໄປຫາບຸກຄົນບາງຄົນແລ້ວ ການທີ່ຈະຖອຍກັບອອກມາກໍເປັນເລື່ອງຍາກ ແລະອາດເກີດຜົນເສຍຫາຍໄດ້. ທາງທີ່ດີ ເຮົາຄວນສົ່ງສິດກົ້ນກຸຕິຂອງເຮົາໄປກ່ອນ ເພື່ອໃຫ້ຮູ້ວ່າ 'ເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າແທ້ ຫຼືບໍ່ແມ່ນ' ແລ້ວຈຶ່ງຄ່ອຍເຂົ້າໄປຫາ". ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງຮ້ອງມານົບ (ອຳບັດຖະ) ມາແລ້ວກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ອຍໍ ຕາຕ" (ອະຍັງ ຕາຕະ).

๒๕๗. ตํ ภวนฺตนฺติ ตสฺส โภโต โคตมสฺส. ตถา สนฺตํ เยวาติ ตถา สโตเยว. อิธาปิ หิ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺถวเสเนว อุปโยควจนํ.

໒໕໗. ຄຳວ່າ "ຕໍ ຠວນ຺ຕໍ" (ຕັງ ພະວັນຕັງ) ໝາຍເຖິງ ພຣະໂຄຕະມະຜູ້ຈະເລີນນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຕຖາ ສນ຺ຕໍ ເຍວ" (ຕະຖາ ສັນຕັງ ເຢວ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຢູ່ຢ່າງນັ້ນແທ້ໆ. ເພາະວ່າ ໃນບົດນີ້ກໍຄືກັນ ທຸຕິຍາວິພັດ (ອຸປະໂຍຄະວະຈະນະ) ຍ່ອມລົງໃນອັດຖະແຫ່ງການບອກເລົ່າຄວາມເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ (ອິດຖັມພູຕາຂະຍານະ).

๒๕๘. ยถา กถํ ปนาหํ, โภ, ตนฺติ เอตฺถ กถํ ปนาหํ โภ ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามิ, ยถา สกฺกา โส ญาตุํ, ตถา เม อาจิกฺขาหีติ อตฺโถ. ยถาติ วา นิปาตมตฺตเมเวตํ. กถนฺติ อยํ อาการปุจฺฉา. เกนากาเรนาหํ ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามีติ อตฺโถ. เอวํ วุตฺเต กิร นํ อุปชฺฌาโย ‘‘กึ ตฺวํ, ตาต, ปถวิยํ ฐิโต, ปถวึ น ปสฺสามีติ วิย; จนฺทิมสูริยานํ โอภาเส ฐิโต, จนฺทิมสูริเย น ปสฺสามีติ วิย วทสี’’ติอาทีนิ วตฺวา ชานนาการํ ทสฺเสนฺโต อาคตานิ โข, ตาตาติอาทิมาห.

໒໕໘. ໃນຄຳວ່າ "ຍຖາ ກຖໍ ປນາຫໍ, ໂຠ, ຕໍ" (ຍະຖາ ກະຖັງ ປະນາຫັງ, ໂພ, ຕັງ) ນີ້ ມີເນື້ອຄວາມວ່າ "ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ, ຂ້ານ້ອຍຈະຮູ້ຈັກພຣະໂຄຕະມະຜູ້ຈະເລີນນັ້ນໄດ້ແນວໃດ? ຂໍທ່ານຈົ່ງບອກວິທີແກ່ຂ້ານ້ອຍ ໂດຍປະການທີ່ສາມາດຈະຮູ້ຈັກພຣະອົງໄດ້ດ້ວຍເຖີດ". ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ "ຍຖາ" ເປັນພຽງຄຳນິບາດເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ກຖໍ" ເປັນຄຳຖາມສະແດງອາການ ໝາຍຄວາມວ່າ "ຂ້ານ້ອຍຈະຮູ້ຈັກພຣະໂຄຕະມະຜູ້ຈະເລີນນັ້ນດ້ວຍອາການປະການໃດ?". ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອມານົບກ່າວຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພຣະອຸປັດຊາ (ອາຈານ) ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ແນວໃດກັນ ລູກເອີຍ ເຈົ້າເວົ້າເໝືອນກັບຄົນທີ່ຢືນຢູ່ເທິງແຜ່ນດິນ ແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ຂ້ອຍບໍ່ເຫັນແຜ່ນດິນ' ຫຼືເໝືອນກັບຄົນທີ່ຢືນຢູ່ໃນແສງສະຫວ່າງຂອງດວງຈັນແລະດວງອາທິດ ແລ້ວເວົ້າວ່າ 'ຂ້ອຍບໍ່ເຫັນດວງຈັນແລະດວງອາທິດ' ຢ່າງນັ້ນແຫຼະ". ເມື່ອກ່າວຢ່າງນີ້ແລ້ວ ເພື່ອສະແດງວິທີການທີ່ຈະຮູ້ໄດ້ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ອາກຕານิ ໂຂ, ຕາຕ" (ອາກະຕານິ ໂຂ, ຕາຕະ).

ตตฺถ มนฺเตสูติ เวเทสุ. ตถาคโต กิร อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ปฏิกจฺเจว สุทฺธาวาสา เทวา เวเทสุ ลกฺขณานิ ปกฺขิปิตฺวา พุทฺธมนฺตา นาเมเตติ พฺราหฺมณเวเสเนว เวเท วาเจนฺติ. ตทนุสาเรน มเหสกฺขา สตฺตา ตถาคตํ ชานิสฺสนฺตีติ. เตน ปุพฺเพ เวเทสุ มหาปุริสลกฺขณานิ [Pg.222] อาคจฺฉนฺติ. ปรินิพฺพุเต ปน ตถาคเต อนุกฺกเมน อนฺตรธายนฺติ. เตเนตรหิ นตฺถีติ. มหาปุริสสฺสาติ ปณิธิสมาทานญาณกรุณาทิคุณมหโต ปุริสสฺส. ทฺเวเยว คติโยติ ทฺเวเยว นิฏฺฐา. กามญฺจายํ คติสทฺโท ‘‘ปญฺจ โข อิมา, สาริปุตฺต, คติโย’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๓) ภวเภเท วตฺตติ. ‘‘คติ มิคานํ ปวน’’นฺติอาทีสุ (ปริ. ๓๙๙) นิวาสฏฺฐาเน. ‘‘เอวํ อธิมตฺตคติมนฺโต’’ติอาทีสุ ปญฺญายํ. ‘‘คติคต’’นฺติอาทีสุ วิสฏภาเว. อิธ ปน นิฏฺฐายํ วตฺตตีติ เวทิตพฺโพ.

ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ "ມນ຺ເຕສຸ" (ມັນເຕສຸ) ໝາຍເຖິງ ໃນຄຳພີພຣະເວດທັງຫຼາຍ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກເທວະດາຊັ້ນສຸດທາວາດ ຊົງຊາບລ່ວງໜ້າວ່າ "ພຣະຕຖາຄົດຈະບັງເກີດຂຶ້ນ" ຈຶ່ງໄດ້ແຊກລັກສະນະມົນ (ຕຳລາທຳນາຍລັກສະນະ) ໄວ້ໃນຄຳພີພຣະເວດທັງຫຼາຍ ແລ້ວແປງກາຍເປັນພຣາມມາສອນຄຳພີພຣະເວດນັ້ນ ໂດຍບອກວ່າ "ເຫຼົ່ານີ້ຄືພຸດທະມົນ". ພວກເທວະດາສອນດ້ວຍຫວັງວ່າ "ສັດທັງຫຼາຍຜູ້ມີສັກດາໃຫຍ່ ຈະໄດ້ຮູ້ຈັກພຣະຕຖາຄົດ ໂດຍອາໄສຕຳລານັ້ນ". ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນສະໄໝກ່ອນ ມະຫາປຸຣິສະລັກສະນະທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງມີປາກົດຢູ່ໃນຄຳພີພຣະເວດ. ແຕ່ເມື່ອພຣະຕຖາຄົດສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິບພານແລ້ວ ລັກສະນະເຫຼົ່ານັ້ນກໍຄ່ອຍໆ ເສື່ອມສູນໄປຕາມລຳດັບ. ເພາະສະນັ້ນ ໃນປັດຈຸບັນນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ມີອີກ. ຄຳວ່າ "ມຫາປຸຣິសສ຺ສ" (ມະຫາປຸຣິສັດສະ) ໝາຍເຖິງ ບຸລຸດຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ດ້ວຍຄຸນທຳ ມີຄວາມຕັ້ງປາຖະໜາ (ປະນິທິ), ການສະມາທານ, ພຣະປັນຍາ ແລະພຣະມະຫາກະລຸນາ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ທ຺ເວເຍວ ຄຕິໂຍ" (ທະເວເຍວະ ຄະຕິໂຍ) ໝາຍເຖິງ ປາຍທາງ (ຄວາມສຳເລັດ) ໒ ປະການເທົ່ານັ້ນ. ຄວາມຈິງແລ້ວ ຄຳວ່າ "ຄະຕິ" ນີ້ ຍ່ອມໃຊ້ໃນອັດຖະຕ່າງໆ ເຊັ່ນ: ໃຊ້ໃນອັດຖະແຫ່ງພົບພູມ (ພະວະເພທະ) ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ດູກ່ອນສາຣີບຸດ ຄະຕິ ໕ ປະການເຫຼົ່ານີ້ມີຢູ່"; ໃຊ້ໃນອັດຖະແຫ່ງທີ່ຢູ່ອາໄສ (ນິວາສະຖານ) ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ປ່າໃຫຍ່ເປັນທີ່ໄປ (ຄະຕິ) ຂອງຝູງເນື້ອ"; ໃຊ້ໃນອັດຖະແຫ່ງປັນຍາ ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຜູ້ມີປັນຍາອັນຍອດຢ້ຽມຢ່າງນີ້"; ໃຊ້ໃນອັດຖະແຫ່ງຄວາມແຜ່ກະຈາຍ ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຄະຕິຄະຕັງ". ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ໃຊ້ໃນອັດຖະແຫ່ງປາຍທາງ ຫຼືຄວາມສຳເລັດ (ນິດຖາ).

ตตฺถ กิญฺจาปิ เยหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต ราชา จกฺกวตฺตี โหติ, น เตเหว พุทฺโธ โหติ; ชาติสามญฺญโต ปน ตานิเยว ตานีติ วุจฺจนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เยหิ สมนฺนาคตสฺสา’’ติ. สเจ อคารํ อชฺฌาวสตีติ ยทิ อคาเร วสติ. ราชา โหติ จกฺกวตฺตีติ จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหิ, สงฺคหวตฺถูหิ จ โลกํ รญฺชนโต ราชา, จกฺกรตนํ วตฺเตติ, จตูหิ สมฺปตฺติจกฺเกหิ วตฺตติ, เตหิ จ ปรํ วตฺเตติ, ปรหิตาย จ อิริยาปถจกฺกานํ วตฺโต เอตสฺมึ อตฺถีติ จกฺกวตฺตี. เอตฺถ จ ราชาติ สามญฺญํ. จกฺกวตฺตีติ วิเสสํ. ธมฺเมน จรตีติ ธมฺมิโก. ญาเยน สเมน วตฺตตีติ อตฺโถ. ธมฺเมน รชฺชํ ลภิตฺวา ราชา ชาโตติ ธมฺมราชา. ปรหิตธมฺมกรเณน วา ธมฺมิโก. อตฺตหิตธมฺมกรเณน ธมฺมราชา. จตุรนฺตาย อิสฺสโรติ จาตุรนฺโต, จตุสมุทฺทอนฺตาย, จตุพฺพิธทีปวิภูสิตาย ปถวิยา อิสฺสโรติ อตฺโถ. อชฺฌตฺตํ โกปาทิปจฺจตฺถิเก พหิทฺธา จ สพฺพราชาโน วิเชตีติ วิชิตาวี. ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโตติ ชนปเท ธุวภาวํ ถาวรภาวํ ปตฺโต, น สกฺกา เกนจิ จาเลตุํ. ชนปโท วา ตมฺหิ ถาวริยปฺปตฺโต อนุยุตฺโต สกมฺมนิรโต อจโล อสมฺปเวธีติ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต.

ໃນຄຳນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າລັກສະນະທັງຫຼາຍ ທີ່ເຮັດໃຫ້ບຸກຄົນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍລັກສະນະນັ້ນ ເປັນພຣະລາຊາຈັກກະພັດ ຈະບໍ່ແມ່ນລັກສະນະດຽວກັນກັບທີ່ເຮັດໃຫ້ເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະຄວາມສະເໝີກັນໂດຍປະເພດ (ຊາດ) ຈຶ່ງຮຽກລັກສະນະເຫຼົ່ານັ້ນວ່າ ເປັນຢ່າງດຽວກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຂອງບຸກຄົນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍລັກສະນະເຫຼົ່ານັ້ນ". ຄຳວ່າ "ສເຈ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕິ" (ສະເຈ ອະຄາຣັງ ອັດຊາວະສະຕິ) ໝາຍເຖິງ ຖ້າຫາກຄອງເຮືອນຢູ່. ຄຳວ່າ "ຣາຊາ ໂຫຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ" (ຣາຊາ ໂຫຕິ ຈັກກະວັດຕີ) ມີອະທິບາຍວ່າ: ທີ່ຊື່ວ່າ "ຣາຊາ" ເພາະຊົງເຮັດໃຫ້ປະຊາຊົນຍິນດີດ້ວຍອັດສະຈັນທຳ ໔ ປະການ ແລະສັງຄະຫະວັດຖຸ ໔ ປະການ; ທີ່ຊື່ວ່າ "ຈັກກະວັດຕີ" ເພາະຊົງຍັງຈັກກະຣັດຕະນະ (ຈັກແກ້ວ) ໃຫ້ໝູນໄປ, ชົງດຳເນີນຊີວິດດ້ວຍສຳປັດຕິຈັກ ໔ ປະການ ແລະຊົງຍັງຜູ້ນື່ອື່ນໃຫ້ດຳເນີນໄປດ້ວຍສຳປັດຕິຈັກເຫຼົ່ານັ້ນ, ແລະເພາະການໝູນໄປແຫ່ງອິຣິຍາບົດຈັກຂອງພຣະອົງ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຜູ້ນື່ອື່ນ. ໃນສອງຄຳນີ້ ຄຳວ່າ "ຣາຊາ" ເປັນຄຳທົ່ວໄປ (ສາມັນຍະ), ສ່ວນຄຳວ່າ "ຈັກກະວັດຕີ" ເປັນຄຳສະເພາະ (ວິເສສະ). ຄຳວ່າ "ຘມ຺ມິໂກ" (ທັມມິໂກ) ໝາຍເຖິງ ປະພຶດໂດຍທຳ ຄື ດຳເນີນໄປດ້ວຍຄວາມຖືກຕ້ອງແລະຄວາມສະເໝີພາບ. ຄຳວ່າ "ຘມ຺ມຣາຊາ" (ທັມມະຣາຊາ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ໄດ້ຄອງລາຊະສົມບັດໂດຍທຳ ແລ້ວໄດ້ເປັນພຣະລາຊາ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທີ່ຊື່ວ່າ "ທັມມິໂກ" ເພາະຊົງບຳເພັນທຳເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຜູ້ນື່ອື່ນ, ທີ່ຊື່ວ່າ "ທັມມະຣາຊາ" ເພາະຊົງບຳເພັນທຳເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະອົງເອງ. ຄຳວ່າ "ຈາຕຸຣນ຺ໂຕ" (ຈາຕຸຣັນໂຕ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເປັນໃຫຍ່ໃນແຜ່ນດິນທີ່ມີມະຫາສະໝຸດທັງ ໔ ເປັນຂອບເຂດ ຄື ເປັນໃຫຍ່ໃນແຜ່ນດິນອັນປະດັບດ້ວຍທະວີບທັງ ໔ ປະເພດ ເຊິ່ງມີມະຫາສະໝຸດທັງ ໔ ເປັນທີ່ສຸດ. ຄຳວ່າ "ວິຊິຕາວີ" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີໄຊ ເພາະຊົງຊະນະສັດຕູພາຍໃນ ມີຄວາມໂກດເປັນຕົ້ນ ແລະຊົງຊະນະພຣະລາຊາທັງປວງພາຍນອກ. ຄຳວ່າ "ຊນປທຕ຺ຐາວຣິຍປ຺ປຕ຺ໂຕ" (ชະນະປະທັດຖາວະຣິຍັບປັດໂຕ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບັນລຸຄວາມໝັ້ນຄົງສະຖາວອນໃນຊົນນະບົດ ເຊິ່ງບໍ່ມີໃຜສາມາດຈະເຮັດໃຫ້ຫວັ່ນໄຫວໄດ້. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຊົນນະບົດອັນຕັ້ງໝັ້ນສະຖາວອນ ທີ່ຄອຍຮັບໃຊ້, ຕັ້ງໃຈເຮັດໜ້າທີ່ຂອງຕົນ, ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ແລະບໍ່ສະທ້ານຢ້ານກົວ ພາຍໃຕ້ການປົກຄອງຂອງພຣະອົງ.

เสยฺยถิทนฺติ นิปาโต, ตสฺส เจตานิ กตมานีติ อตฺโถ. จกฺกรตนนฺติอาทีสุ จกฺกญฺจ, ตํ รติชนนฏฺเฐน รตนญฺจาติ จกฺกรตนํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิเมสุ ปน รตเนสุ อยํ จกฺกวตฺติราชา จกฺกรตเนน อชิตํ ชินาติ, หตฺถิอสฺสรตเนหิ วิชิเต ยถาสุขํ อนุจรติ, ปริณายกรตเนน [Pg.223] วิชิตมนุรกฺขติ, อวเสเสหิ อุปโภคสุขมนุภวติ. ปฐเมน จสฺส อุสฺสาหสตฺติโยโค, ปจฺฉิเมน มนฺตสตฺติโยโค, หตฺถิอสฺสคหปติรตเนหิ ปภุสตฺติโยโค สุปริปุณฺโณ โหติ, อิตฺถิมณิรตเนหิ ติวิธสตฺติโยคผลํ. โส อิตฺถิมณิรตเนหิ โภคสุขมนุภวติ, เสเสหิ อิสฺสริยสุขํ. วิเสสโต จสฺส ปุริมานิ ตีณิ อโทสกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ, มชฺฌิมานิ อโลภกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวน, ปจฺฉิมเมกํ อโมหกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวนาติ เวทิตพฺพํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน โพชฺฌงฺคสํยุตฺเต รตนสุตฺตสฺส อุปเทสโต คเหตพฺโพ.

ຄຳວ່າ Seyyathidaṃ ນີ້ ເປັນນິບາດ, ອັດຖະຂອງບົດນັ້ນມີວ່າ 'ແກ້ວເຫຼົ່ານັ້ນແມ່ນຫຍັງແດ່?'. ໃນບົດທັງຫຼາຍມີ Cakkaratana ເປັນຕົ້ນ, ສິ່ງໃດເປັນທັງກົງຈັກ ແລະ ເປັນທັງແກ້ວ ເພາະອັດຖະວ່າເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຍິນດີ, ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ຈັກກະຣັດຕະນະ (ແກ້ວຄືກົງຈັກ). ວິທີນີ້ ເປັນແບບດຽວກັນໃນບົດທັງປວງ. ກໍໃນບັນດາແກ້ວເຫຼົ່ານີ້, ພະຍາຈັກກະພັດນີ້ ຍ່ອມຊະນະດິນແດນທີ່ຍັງບໍ່ທັນຊະນະດ້ວຍແກ້ວຄືກົງຈັກ, ຍ່ອມສະເດັດຈາຣິກໄປຕາມຄວາມສະບາຍໃນດິນແດນທີ່ຊະນະແລ້ວດ້ວຍແກ້ວຄືຊ້າງແລະແກ້ວຄືມ້າ, ຍ່ອມຕາມຮັກສາແຜ່ນດິນທີ່ຊະນະແລ້ວດ້ວຍແກ້ວຄືຂຸນພົນ, ຍ່ອມສະເຫວີຍຄວາມສຸກໃນການບໍລິໂພກດ້ວຍແກ້ວທີ່ເຫຼືອ. ດ້ວຍແກ້ວທີໜຶ່ງ ຄວາມປະກອບດ້ວຍອຸດສາຫະສັກຕິ (ກຳລັງແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມ) ຂອງພະຍາຈັກກະພັດນັ້ນ ຍ່ອມບໍລິບູນດີ; ດ້ວຍແກ້ວສຸດທ້າຍ ຄວາມປະກອບດ້ວຍມັນຕະສັກຕິ (ກຳລັງແຫ່ງປັນຍາໄຕ່ຕອງ) ຍ່ອມບໍລິບູນດີ; ດ້ວຍແກ້ວຄືຊ້າງ, ມ້າ ແລະ ຄະຫະບໍດີ ຄວາມປະກອບດ້ວຍປະພູສັກຕິ (ກຳລັງແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່) ຍ່ອມບໍລິບູນດີ; ດ້ວຍແກ້ວຄືນາງແກ້ວແລະມະນີແກ້ວ ຜົນແຫ່ງຄວາມປະກອບດ້ວຍສັກຕິທັງສາມປະການຍ່ອມບໍລິບູນດີ. ພະຍາຈັກກະພັດນັ້ນ ຍ່ອມສະເຫວີຍໂພຄະສຸກດ້ວຍແກ້ວຄືນາງແກ້ວແລະມະນີແກ້ວ, ຍ່ອມສະεຫວີຍອິດສະຣິຍະສຸກດ້ວຍແກ້ວທີ່ເຫຼືອ. ໂດຍສະເພາະແລ້ວ, ແກ້ວສາມປະການທຳອິດຂອງພະຍາຈັກກະພັດນັ້ນ ຍ່ອມສຳເລັດດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງກຳທີ່ເກີດຈາກອะໂທສະກຸສົນມູນ, ແກ້ວສາມປະການທ່າມກາງ ຍ່ອມສຳເລັດດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງກຳທີ່ເກີດຈາກອະໂລພະກຸສົນມູນ, ແກ້ວສຸດທ້າຍປະການໜຶ່ງ ຍ່ອມສຳເລັດດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງກຳທີ່ເກີດຈາກອະໂມຫະກຸສົນມູນ, ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ນີ້ແມ່ນເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນອະທິບາຍນີ້. ສ່ວນເນື້ອຄວາມໂດຍລະອຽດ ພຶງຖືເອົາຈາກຄຳສອນໃນຣະຕະນະສູດ ແຫ່ງໂພຊຊັງຄະສັງຍຸດ.

ปโรสหสฺสนฺติ อติเรกสหสฺสํ. สูราติ อภีรุกชาติกา. วีรงฺครูปาติ เทวปุตฺตสทิสกายา. เอวํ ตาว เอเก วณฺณยนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สพฺภาโว. วีราติ อุตฺตมสูรา วุจฺจนฺติ, วีรานํ องฺคํ วีรงฺคํ, วีรการณํ วีริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. วีรงฺครูปํ เอเตสนฺติ วีรงฺครูปา, วีริยมยสรีรา วิยาติ วุตฺตํ โหติ. ปรเสนปฺปมทฺทนาติ สเจ ปฏิมุขํ ติฏฺเฐยฺย ปรเสนา ตํ ปริมทฺทิตุํ สมตฺถาติ อธิปฺปาโย. ธมฺเมนาติ ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ’’ติอาทินา ปญฺจสีลธมฺเมน. อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏฺฏจฺฉโทติ เอตฺถ ราคโทสโมหมานทิฏฺฐิอวิชฺชาทุจฺจริตฉทเนหิ สตฺตหิ ปฏิจฺฉนฺเน กิเลสนฺธกาเร โลเก ตํ ฉทนํ วิวฏฺเฏตฺวา สมนฺตโต สญฺชาตาโลโก หุตฺวา ฐิโตติ วิวฏฺฏจฺฉโท. ตตฺถ ปฐเมน ปเทน ปูชารหตา. ทุติเยน ตสฺสา เหตุ, ยสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺโธติ, ตติเยน พุทฺธตฺตเหตุภูตา วิวฏฺฏจฺฉทตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อถ วา วิวฏฺโฏ จ วิจฺฉโท จาติ วิวฏฺฏจฺฉโท, วฏฺฏรหิโต ฉทนรหิโต จาติ วุตฺตํ โหติ. เตน อรหํ วฏฺฏาภาเวน, สมฺมาสมฺพุทฺโธ ฉทนาภาเวนาติ เอวํ ปุริมปททฺวยสฺเสว เหตุทฺวยํ วุตฺตํ โหติ, ทุติเยน เวสารชฺเชน เจตฺถ ปุริมสิทฺธิ, ปฐเมน ทุติยสิทฺธิ, ตติยจตุตฺเถหิ ตติยสิทฺธิ โหติ. ปุริมญฺจ ธมฺมจกฺขุํ, ทุติยํ พุทฺธจกฺขุํ, ตติยํ สมนฺตจกฺขุํ สาเธตีติ เวทิตพฺพํ. ตฺวํ มนฺตานํ ปฏิคฺคเหตาติ อิมินา’สฺส มนฺเตสุ สูรภาวํ ชเนติ.

ຄຳວ່າ Parosahassa ໝາຍເຖິງ ເກີນກວ່າໜຶ່ງພັນ. ຄຳວ່າ Sūrā ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີສະພາວະບໍ່ຢ້ານກົວໂດຍກຳເນີດ. ຄຳວ່າ Vīraṅgarūpā ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຮ່າງກາຍຄືກັບເທວະບຸດ. ອາຈານບາງພວກອະທિບາຍໄວ້ຢ່າງນີ້ກ່ອນ. ແຕ່ເນື້ອແທ້ໃນບົດນີ້ມີດັ່ງນີ້: ຜູ້ແກ້ວກ້າທັງຫຼາຍ ເອີ້ນວ່າ ວີຣະ (ຜູ້ກ້າຫານຢ່າງຍິ່ງ), ອົງຄະຂອງຜູ້ກ້າຫານ ຊື່ວ່າ ວີຣັງຄະ, ໝາຍເຖິງ ວິຣິຍະ (ຄວາມພະຍາຍາມ) ອັນເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມກ້າຫານ. ຜູ້ໃດມີຮູບກາຍຄືຄວາມພະຍາຍາມອັນເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມກ້າຫານນັ້ນ ຊື່ວ່າ ວີຣັງຄະຣູປະ, ໝາຍຄວາມວ່າ ມີຮ່າງກາຍປະດຸດສ້າງຂຶ້ນດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມ. ຄຳວ່າ Parasenappamaddanā ໝາຍຄວາມວ່າ ຫາກມີກອງທັບສັດຕູຕັ້ງຢູ່ຕໍ່ໜ້າ ກໍສາມາດຢຽບຢ່ຳທຳລາຍກອງທັບສັດຕູນັ້ນໄດ້. ຄຳວ່າ Dhammena ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍປັນຈະສີລະທຳ (ສີລ ໕) ມີການບໍ່ຂ້າສັດເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດວ່າ Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado ນີ້, ໃນໂລກອັນມືດມົນດ້ວຍກິເລດ ທີ່ຖືກປົກຄຸມດ້ວຍເຄື່ອງມຸງບັງ ໗ ປະການ ຄື ຣາຄະ, ໂທສະ, ໂມຫະ, ມານະ, ທິດຖິ, ອะວິຊຊາ ແລະ ທຸຈະຣິດ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງເປີດເຄື່ອງມຸງບັງນັ້ນອອກແລ້ວ ຊົງດຳຣົງຢູ່ເປັນຜູ້ມີແສງສະຫວ່າງເກີດຂຶ້ນໂດຍຮອບ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ວິວະຕະຈະດາ (ຜູ້ເປີດເຄື່ອງມຸງບັງແລ້ວ). ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍບົດທຳອິດ (Arahaṃ) ຊົງສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການບູຊາ. ດ້ວຍບົດທີສອງ (Sammāsambuddho) ຊົງສະແດງເຫດແຫ່ງຄວາມຄວນແກ່ການບູຊານັ້ນ ເພາະຊົງເປັນຜູ້ຕຣັສຮູ້ຊອບໄດ້ໂດຍພຣະອົງເອງ. ດ້ວຍບົດທີສາມ (Vivaṭacchado) ພຶງຊາບວ່າ ຊົງສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ເປີດເຄື່ອງມຸງບັງແລ້ວ ອັນເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປາສະຈາກກິເລດເຄື່ອງຜູກມັດ (vivaṭa) ແລະ ຊົງປາສະຈາກເຄື່ອງມຸງບັງ (vicchada) ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ວິວະຕະຈະດາ, ໝາຍຄວາມວ່າ ຊົງປາສະຈາກວັດຕະ ແລະ ປາສະຈາກເຄື່ອງມຸງບັງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ພຣະອົງຊື່ວ່າ ອະຣะຫັງ ເພາະບໍ່ມີວັດຕະ, ຊື່ວ່າ ສັມມາສັມພຸດໂທ ເພາະບໍ່ມີເຄື່ອງມຸງບັງ, ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງເປັນການສະແດງເຫດສອງປະການຂອງສອງບົດທຳອິດນັ້ນເອງ. ແລະໃນບົດເຫຼົ່ານີ້, ຄວາມສຳເລັດໃນບົດທຳອິດ (Arahaṃ) ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍເວສາຣັດຊະຍານທີສອງ (ປັນຍາແກ້ວກ້າໃນການຮູ້ທຳເປັນທີ່ສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະ), ຄວາມສຳເລັດໃນບົດທີສອງ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍເວສາຣັດຊະຍານທຳອິດ, ຄວາມສຳເລັດໃນບົດທີສາມ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍເວສາຣັດຊະຍານທີສາມແລະທີສີ່. ແລະພຶງຊາບວ່າ ບົດທຳອິດຍ່ອມໃຫ້ສຳເລັດທຳມະຈັກຂຸ (ດວງຕາເຫັນທຳ), ບົດທີສອງຍ່ອມໃຫ້ສຳເລັດພຸດທະຈັກຂຸ, ບົດທີສາມຍ່ອມໃຫ້ສຳເລັດສະມັນຕະຈັກຂຸ. ຄຳວ່າ Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetā (ທ່ານເປັນຜູ້ຮັບເອົາມົນທັງຫຼາຍ) ນີ້ ຊົງເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມກ້າຫານໃນມົນທັງຫຼາຍແກ່ມານົບນັ້ນ.

๒๕๙. โสปิ [Pg.224] ตาย อาจริยกถาย ลกฺขเณสุ วิคตสมฺโมโห เอโกภาสชาเต วิย พุทฺธมนฺเต สมฺปสฺสมาโน เอวํ โภติ อาห. ตสฺสตฺโถ – ‘ยถา, โภ, ตฺวํ วทสิ, เอวํ กริสฺสามี’ติ. วฬวารถมารุยฺหาติ วฬวายุตฺตํ รถํ อภิรูหิตฺวา. พฺราหฺมโณ กิร เยน รเถน สยํ วิจรติ, ตเมว รถํ ทตฺวา มาณวํ เปเสสิ. มาณวาปิ โปกฺขรสาติสฺเสว อนฺเตวาสิกา. โส กิร เตสํ – ‘‘อมฺพฏฺเฐน สทฺธึ คจฺฉถา’’ติ สญฺญํ อทาสิ.

໒໕໙. ອຳບັດຖະມານົບນັ້ນ ເພາະຄຳເວົ້າຂອງອາຈານນັ້ນ ຈຶ່ງປາສະຈາກຄວາມຫຼົງຜິດໃນລັກສະນະທັງຫຼາຍ, ເບິ່ງເຫັນມົນຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າຢ່າງຈະແຈ້ງປະດຸດດັ່ງມີແສງສະຫວ່າງເປັນອັນດຽວກັນ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'Evaṃ bho' (ຢ່າງນັ້ນແລ້ວ ທ່ານອາຈານ). ອັດຖະຂອງຄຳນັ້ນມີວ່າ 'ທ່ານອາຈານ, ທ່ານກ່າວຢ່າງໃດ ຂ້ານ້ອຍຈະເຮັດຢ່າງນັ້ນ'. ຄຳວ່າ Vaḷavārathamāruyha ໝາຍເຖິງ ຂຶ້ນຂີ່ລົດມ້າທີ່ທຽມດ້ວຍມ້າແມ່. ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣາມ (ໂປກຂະຣະສາຕິ) ໄດ້ມອບລົດຄັນທີ່ຕົນເອງເຄີຍຂີ່ທ່ຽວໄປນັ້ນໃຫ້ ແລ້ວສົ່ງມານົບໄປ. ພວກມານົບແມ່ນແຕ່ຄົນອື່ນໆ ກໍເປັນສິດຜູ້ນອນກົ້ນຂອງພຣາມໂປກຂະຣะສາຕິນັ້ນເອງ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣາມນັ້ນໄດ້ໃຫ້ສັນຍານ (ຄຳສັ່ງ) ແກ່ພວກເຂົາວ່າ 'ພວກເຈົ້າຈົ່ງໄປກັບອຳບັດຖະ'.

ยาวติกา ยานสฺส ภูมีติ ยตฺตกํ สกฺกา โหติ ยาเนน คนฺตุํ, อยํ ยานสฺส ภูมิ นาม. ยานา ปจฺโจโรหิตฺวาติ อยานภูมึ, ทฺวารโกฏฺฐกสมีปํ คนฺตฺวา ยานโต ปฏิโอโรหิตฺวา.

ຄຳວ່າ Yāvatikā yānassa bhūmi ໝາຍເຖິງ ພື້ນດິນທີ່ສາມາດໄປດ້ວຍຍານພາຫະນະໄດ້ພຽງໃດ, ນີ້ຊື່ວ່າ ພື້ນດິນແຫ່ງຍານ. ຄຳວ່າ Yānā paccorohitvā ໝາຍເຖິງ ເມື່ອໄປຮອດບ່ອນທີ່ບໍ່ແມ່ນທາງຍານ ຄືໃກ້ກັບຊຸ້ມປະຕູແລ້ວ ກໍລົງຈາກຍານພາຫະນະ.

เตน โข ปน สมเยนาติ ยสฺมึ สมเย อมฺพฏฺโฐ อารามํ ปาวิสิ. ตสฺมึ ปน สมเย, ฐิตมชฺฌนฺหิกสมเย. กสฺมา ปน ตสฺมึ สมเย จงฺกมนฺตีติ? ปณีตโภชนปจฺจยสฺส ถินมิทฺธสฺส วิโนทนตฺถํ, ทิวาปธานิกา วา เต. ตาทิสานญฺหิ ปจฺฉาภตฺตํ จงฺกมิตฺวา นฺหายิตฺวา สรีรํ อุตุํ คาหาเปตฺวา นิสชฺช สมณธมฺมํ กโรนฺตานํ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. เยน เต ภิกฺขูติ โส กิร – ‘‘กุหึ สมโณ โคตโม’’ติ ปริเวณโต ปริเวณํ อนาคนฺตฺวา ‘‘ปุจฺฉิตฺวาว ปวิสิสฺสามี’’ติ วิโลเกนฺโต อรญฺญหตฺถี วิย มหาจงฺกเม จงฺกมมาเน ปํสุกูลิเก ภิกฺขู ทิสฺวา เตสํ สนฺติกํ อคมาสิ. ตํ สนฺธาย เยน เต ภิกฺขูติอาทิ วุตฺตํ. ทสฺสนายาติ ทฏฺฐุํ, ปสฺสิตุกามา หุตฺวาติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ Tena kho pana samayena ໝາຍເຖິງ ໃນເວລາທີ່ອຳບັດຖະເຂົ້າໄປສູ່ອາຣາມ. ກໍໃນເວລານັ້ນ ເປັນເວລາທ່ຽງວັນພໍດີ. ຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງພວກພຣະພິກຂຸຈຶ່ງເດີນຈົງກົມໃນເວລານັ້ນ? ຕອບວ່າ ເພື່ອບັນເທົາຄວາມງ້ວງເຫງົາ (ຖີນມິດທະ) ອັນມີໂພຊະນະອັນປະນີດເປັນປັດໄຈ, ຫຼືວ່າ ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ບຳເພັນພຽນໃນຕອນກາງເວັນ. ເພາະວ່າ ພຣະພິກຂຸຜູ້ບຳເພັນພຽນໃນຕອນກາງເວັນເຊັ່ນນັ້ນ ເມື່ອສັນພັດຕາຫານແລ້ວ ເດີນຈົງກົມ, ອາບນ້ຳ, ປັບທາດໃນຮ່າງກາຍໃຫ້ສະບາຍດີແລ້ວ ນັ່ງບຳເພັນສະມະນະທຳ ຍ່ອມມີຈິດເປັນເອກະຄະຕາ. ຄຳວ່າ Yena te bhikkhū ໄດ້ຍິນວ່າ ອຳບັດຖະນັ້ນຄິດວ່າ 'ພຣະສະມະນະໂຄດົມຢູ່ໃສ? ເຮົາຈະບໍ່ທ່ຽວຫາໄປຕາມບໍລິເວນຕ່າງໆ ແຕ່ຈະຖາມເບິ່ງກ່ອນແລ້ວຈຶ່ງເຂົ້າໄປ'. ເມື່ອຫຼຽວເບິ່ງ ກໍເຫັນພວກພຣະພິກຂຸຜູ້ຊົງຜ້າບັງສະກຸນ ເດີນຈົງກົມຢູ່ເທິງທາງຈົງກົມອັນກວ້າງຂວາງ ປະດຸດດັ່ງຊ້າງປ່າ, ຈຶ່ງເຂົ້າໄປຫາພວກພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ. ພຣະອານົນເຖຣະກ່າວຄຳມີບົດວ່າ Yena te bhikkhū ເປັນຕົ້ນ ກໍເພື່ອໝາຍເຖິງການເຂົ້າໄປຫານັ້ນ. ຄຳວ່າ Dassanāya ໝາຍເຖິງ ເພື່ອເຫັນ, ອັດຖະຄື ມີຄວາມຕ້ອງການຢາກພົບເຫັນ.

๒๖๐. อภิญฺญาตโกลญฺโญติ ปากฏกุลโช. ตทา กิร ชมฺพุทีเป อมฺพฏฺฐกุลํ นาม ปากฏกุลมโหสิ. อภิญฺญาตสฺสาติ รูปชาติมนฺตกุลาปเทเสหิ ปากฏสฺส. อครูติ อภาริโก. โย หิ อมฺพฏฺฐํ ญาเปตุํ น สกฺกุเณยฺย, ตสฺส เตน สทฺธึ กถาสลฺลาโป ครุ ภเวยฺย. ภควโต ปน ตาทิสานํ มาณวานํ สเตนาปิ สหสฺเสนาปิ [Pg.225] ปญฺหํ ปุฏฺฐสฺส วิสฺสชฺชเน ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ มญฺญมานา – ‘‘อครุ โข ปนา’’ติ จินฺตยึสุ. วิหาโรติ คนฺธกุฏึ สนฺธาย อาหํสุ.

໒໖໐. ຄຳວ່າ Abhiññātakolañño ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເກີດໃນຕະກູນທີ່ປາກົດ (ຕະກູນທີ່ມີຊື່ສຽງ). ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນສະໄໝນັ້ນ ໃນຊົມພູທະວີບ ຕະກູນອຳບັດຖະ ເປັນຕະກູນທີ່ມີຊື່ສຽງໂດ່ງດັງ. ຄຳວ່າ Abhiññātassa ໝາຍເຖິງ ຜູ້ປາກົດ (ມີຊື່ສຽງ) ດ້ວຍຮູບຮ່າງ, ຊາດກຳເນີດ, ມົນ ແລະ ຕະກູນ. ຄຳວ່າ Agaru ໝາຍເຖິງ ບໍ່ເປັນພາລະໜັກ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນໃດບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ອຳບັດຖະເຂົ້າໃຈໄດ້, ການສົນທະນາກັບອຳບັດຖະນັ້ນ ຍ່ອມເປັນພາລະໜັກແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ. ແຕ່ພວກພຣະພິກຂຸຄິດວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເຖິງແມ່ນຈະຖືກມານົບເຊັ່ນນັ້ນຖາມບັນຫາເປັນຮ້ອຍເປັນພັນ ກໍບໍ່ມີຄວາມຊັກຊ້າໃນການວິສັດຊະນາເລີຍ' ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ບໍ່ເປັນພາລະໜັກເລີຍ'. ຄຳວ່າ Vihāro ພວກພຣະພິກຂຸກ່າວໝາຍເຖິງ ພຣະຄັນທະກຸຕິ.

อตรมาโนติ อตุริโต, สณิกํ ปทปฺปมาณฏฺฐาเน ปทํ นิกฺขิปนฺโต วตฺตํ กตฺวา สุสมฺมฏฺฐํ มุตฺตาทลสินฺทุวารสนฺถรสทิสํ วาลิกํ อวินาเสนฺโตติ อตฺโถ. อาฬินฺทนฺติ ปมุขํ. อุกฺกาสิตฺวาติ อุกฺกาสิตสทฺทํ กตฺวา. อคฺคฬนฺติ ทฺวารกวาฏํ. อาโกเฏหีติ อคฺคนเขหิ สณิกํ กุญฺจิกจฺฉิทฺทสมีเป อาโกเฏหีติ วุตฺตํ โหติ. ทฺวารํ กิร อติอุปริ อมนุสฺสา, อติเหฏฺฐา ทีฆชาติกา โกเฏนฺติ. ตถา อนาโกเฏตฺวา มชฺเฌ ฉิทฺทสมีเป โกเฏตพฺพนฺติ อิทํ ทฺวาราโกฏนวตฺตนฺติ ทีเปนฺตา วทนฺติ.

ຄຳວ່າ Ataramāno ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຟ້າວຟັ່ງ, ຄ່ອຍໆ ຢຽບຕີນລົງໃນໄລຍະກ້າວຕີນ, ປະຕິບັດວັດປະຕິບັດ ໂດຍບໍ່ເຮັດໃຫ້ເມັດຊາຍທີ່ກວາດໄວ້ດີແລ້ວ ເຊິ່ງມີອຸປະມາຄືກັບແຜ່ນໄຂ່ມຸກ ຫຼື ຄືກັບດອກຄັດເຄົ້າທີ່ປູໄວ້ ຕ້ອງເສຍຫາຍ ດັ່ງນີ້ຄືອັດຖະ. ຄຳວ່າ Āḷinda ໝາຍເຖິງ ຊານໜ້າພຣະຄັນທະກຸຕິ. ຄຳວ່າ Ukkāsitvā ໝາຍເຖິງ ກະແອມໄອ, ຄືເຮັດສຽງກະແອມ. ຄຳວ່າ Aggaḷa ໝາຍເຖິງ ບານປະຕູ. ຄຳວ່າ Ākoṭehi ໝາຍເຖິງ ເຄາະ, ໝາຍຄວາມວ່າ ຈົ່ງໃຊ້ປາຍເລັບເຄາະເບົາໆ ໃກ້ກັບຮູກຸນແຈ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກອະມະນຸດຍ່ອມເຄາະປະຕູສູງເກີນໄປ, ສ່ວນສັດເລືອຄານ (ງູ) ຍ່ອມເຄາະຕ່ຳເກີນໄປ. ພວກພຣະພິກຂຸກ່າວຄຳວ່າ 'ຈົ່ງເຄາະ' ເພື່ອສະແດງເຖິງວັດປະຕິບັດໃນການເຄາະປະຕູວ່າ ບໍ່ຄວນເຄາະຢ່າງນັ້ນ ແຕ່ຄວນເຄາະໃນສ່ວນເຄິ່ງກາງໃກ້ກັບຮູກຸນແຈ.

๒๖๑. วิวริ ภควา ทฺวารนฺติ น ภควา อุฏฺฐาย ทฺวารํ วิวริ. วิวริยตูติ ปน หตฺถํ ปสาเรสิ. ตโต ‘‘ภควา ตุมฺเหหิ อเนกาสุ กปฺปโกฏีสุ ทานํ ททมาเนหิ น สหตฺถา ทฺวารวิวรณกมฺมํ กต’’นฺติ สยเมว ทฺวารํ วิวฏํ. ตํ ปน ยสฺมา ภควโต มเนน วิวฏํ, ตสฺมา วิวริ ภควา ทฺวารนฺติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

໒໖໑. ຄຳວ່າ Vivari bhagavā dvāraṃ ໝາຍຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ໄດ້ຊົງລຸກຂຶ້ນເປີດປະຕູເອງ. ແຕ່ຊົງຢຽດພຣະຫັດອອກດ້ວຍດຳຣິວ່າ 'ຈົ່ງເປີດອອກເຖີດ'. ຈາກນັ້ນ ປະຕູກໍເປີດອອກເອງ ປະດຸດດັ່ງຈະກ່າວວ່າ 'ຂ້າແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ພຣະອົງຜູ້ຊົງໃຫ້ທານຕະຫຼອດຫຼາຍໂກດກັປ ບໍ່ຄວນເຮັດກິດຈະການເປີດປະຕູດ້ວຍພຣະຫັດຂອງພຣະອົງເອງ'. ແຕ່ເນື່ອງຈາກປະຕູນັ້ນເປີດອອກດ້ວຍພຣະດຳຣິຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນກ່າວວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງເປີດປະຕູ'.

ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสูติ ยถา ขมนียาทีนิ ปุจฺฉนฺโต ภควา เตหิ, เอวํ เตปิ ภควตา สทฺธึ สมปฺปวตฺตโมทา อเหสุํ. สีโตทกํ วิย อุณฺโหทเกน สมฺโมทิตํ เอกีภาวํ อคมํสุ. ยาย จ ‘‘กจฺจิ, โภ โคตม, ขมนียํ; กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โภโต จ โคตมสฺส สาวกานญฺจ อปฺปาพาธํ, อปฺปาตงฺกํ, ลหุฏฺฐานํ, พลํ, ผาสุวิหาโร’’ติอาทิกาย กถาย สมฺโมทึสุ, ตํ ปีติปาโมชฺชสงฺขาตสมฺโมทชนนโต สมฺโมทิตุํ ยุตฺตภาวโต จ สมฺโมทนียํ, อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย สุจิรมฺปิ กาลํ สาเรตุํ นิรนฺตรํ ปวตฺเตตุํ อรหภาวโต สริตพฺพภาวโต จ สารณียํ. สุยฺยมานสุขโต สมฺโมทนียํ, อนุสฺสริยมานสุขโต จ สารณียํ. ตถา พฺยญฺชนปริสุทฺธตาย สมฺโมทนียํ, อตฺถปริสุทฺธตาย สารณียํ. เอวํ อเนเกหิ ปริยาเยหิ สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา ปริโยสาเปตฺวา นิฏฺฐเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ.

ຄຳວ່າ Bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu ໝາຍຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຖາມເຖິງຄວາມສະບາຍດີເປັນຕົ້ນກັບພວກເຂົາຢ່າງໃດ, ພວກເຂົາກໍມີຄວາມຍິນດີຮ່ວມກັນກັບພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຢ່າງນັ້ນ. ພວກເຂົາເຂົ້າກັນໄດ້ເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ ປະດຸດດັ່ງນ້ຳເຢັນປະສົມກັບນ້ຳຮ້ອນ. ແລະພວກເຂົາໄດ້ສົນທະນາປາໄສກັນດ້ວຍຖ້ອຍຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານໂຄດົມ, ພໍອົດທົນໄດ້ຢູ່ຫຼື? ພໍຍັງອັດຕະພາບໃຫ້ເປັນໄປໄດ້ຢູ່ຫຼື? ທ່ານໂຄດົມ ແລະ ພຣະສາວົກທັງຫຼາຍ ມີອາພາດນ້ອຍ ມີໂຣກນ້ອຍ ມີຄວາມກະປີ້ກະເປົ່າ ມີກຳລັງ ແລະ ຢູ່ສະບາຍດີຢູ່ຫຼື?'. ຖ້ອຍຄຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສັມໂມທະນີຍະ (ຖ້ອຍຄຳອັນເປັນທີ່ບັນເທີງໃຈ) ເພາະເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຍິນດີແລະປິຕິໂສມະນັດ ແລະ ເພາະຄວນແກ່ການບັນເທີງໃຈ; ຊື່ວ່າ ສາຣະນີຍະ (ຖ້ອຍຄຳອັນເປັນທີ່ລະນຶກເຖິງ) ເພາະມີຄວາມຫວານຊຶ້ງແຫ່ງອັດຖະແລະພະຍັນຊະນະ ຄວນແກ່ການລະນຶກເຖິງ ແລະ ຄວນແກ່ການນຳມາສະແດງຕະຫຼອດການນານ. ຊື່ວ່າ ສັມໂມທະນີຍະ ເພາະຟັງແລ້ວເປັນສຸກ, ຊື່ວ່າ ສາຣະນີຍະ ເພາະລະນຶກເຖິງແລ້ວເປັນສຸກ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຊື່ວ່າ ສັມໂມທະນີຍະ ເພາະຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງພະຍັນຊະນະ, ຊື່ວ່າ ສາຣະນີຍະ ເພາະຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງອັດຖະ. ພວກເຂົາໄດ້ສົນທະນາປາໄສຖ້ອຍຄຳອັນເປັນທີ່ບັນເທີງໃຈແລະເປັນທີ່ລະນຶກເຖິງ ໂດຍປະການຕ່າງໆ ຢ່າງນີ້ ຈົນຈົບສິ້ນລົງແລ້ວ ຈຶ່ງນັ່ງຢູ່ ນະ ທີ່ຄວນສ່ວນຂ້າງໜຶ່ງ.

อมฺพฏฺโฐ [Pg.226] ปน มาณโวติ โส กิร ภควโต รูปสมฺปตฺติยํ จิตฺตปฺปสาทมตฺตมฺปิ อกตฺวา ‘‘ทสพลํ อปสาเทสฺสามี’’ติ อุทเร พทฺธสาฏกํ มุญฺจิตฺวา กณฺเฐ โอลมฺเพตฺวา เอเกน หตฺเถน ทุสฺสกณฺณํ คเหตฺวา จงฺกมํ อภิรูหิตฺวา กาเลน พาหุํ, กาเลน อุทรํ, กาเลน ปิฏฺฐึ ทสฺเสนฺโต, กาเลน หตฺถวิการํ, กาเลน ภมุกวิการํ กโรนฺโต, ‘‘กจฺจิ เต โภ, โคตม, ธาตุสมตา, กจฺจิ ภิกฺขาหาเรน น กิลมถ, อกิลมถากาโรเยว ปน เต ปญฺญายติ; ถูลานิ หิ เต องฺคปจฺจงฺคานิ, ปาสาทิกตฺถ คตคตฏฺฐาเน. ‘เต พหุชนา ราชปพฺพชิโตติ จ พุทฺโธ’ติ จ อุปฺปนฺนพหุมานา ปณีตํ โอชวนฺตมาหารํ เทนฺติ. ปสฺสถ, โภ, เคหํ, จิตฺตสาลา วิย, ทิพฺพปาสาโท วิย. อิมํ มญฺจํ ปสฺสถ, พิมฺโพหนํ ปสฺสถ, กึ เอวรูเป ฐาเน วสนฺตสฺส สมณธมฺมํ กาตุํ ทุกฺกร’’นฺติ เอวรูปํ อุปฺปณฺฑนกถํ อนาจารภาวสารณียํ กเถติ, เตน วุตฺตํ – ‘‘อมฺพฏฺโฐ ปน มาณโว จงฺกมนฺโตปิ นิสินฺเนน ภควตา กิญฺจิ กิญฺจิ กถํ สารณียํ วีติสาเรติ, ฐิโตปิ นิสินฺเนน ภควตา กิญฺจิ กิญฺจิ กถํ สารณียํ วีติสาเรตี’’ติ.

ໃນບົດວ່າ Ambaṭṭho pana māṇavo ນີ້, ໄດ້ຍິນວ່າ ອຳບັດຖະມານົບນັ້ນ ບໍ່ໄດ້ເຮັດແມ່ນແຕ່ຄວາມເລື່ອມໃສໃນພຣະຫົວໃຈຕໍ່ພຣະຮູບສົມບັດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເລີຍ, ແຕ່ຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະຂົ່ມຂູ່ພຣະທົດສະພົນ' ຈຶ່ງແກ້ຜ້າທີ່ມັດທ້ອງອອກແລ້ວເອົາມາຄ້ອງຄໍໄວ້, ມືຂ້າງໜຶ່ງຈັບຊາຍຜ້າ, ຂຶ້ນໄປເທິງທາງຈົງກົມ, ບາງຄັ້ງກໍສະແດງແຂນ, ບາງຄັ້ງກໍສະແດງທ້ອງ, ບາງຄັ້ງກໍສະແດງຫຼັງ, ບາງຄັ້ງກໍເຮັດທ່າທາງມື, ບາງຄັ້ງກໍເຮັດທ່າທາງຄິ້ວ, ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານໂຄດົມ, ທາດທັງຫຼາຍຂອງທ່ານສະໝ່ຳສະເໝີດີຢູ່ຫຼື? ທ່ານບໍ່ລຳບາກດ້ວຍອາຫານບິນທະບາດຫຼື? ແຕ່ສະພາວະທີ່ບໍ່ລຳບາກຂອງທ່ານກໍປາກົດຢູ່; ເພາະວ່າອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່ຂອງທ່ານສົມບູນດີ, ເປັນທີ່ເລື່ອມໃສໃນທຸກໆ ບ່ອນທີ່ສະເດັດໄປ. ມະຫາຊົນທັງຫຼາຍເກີດຄວາມເຄົາລົບຢ່າງຍິ່ງວ່າ 'ທ່ານຜູ້ນີ້ເປັນກະສັດອອກບວດ' ແລະ 'ເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ' ຈຶ່ງຖວາຍອາຫານອັນປະນີດມີໂອຊາ. ພວກທ່ານຈົ່ງເບິ່ງວິຫານນີ້ເຖີດ, ປະດຸດດັ່ງໂຮງຂຽນສີ, ປະດຸດດັ່ງວິມານສະຫວັນ. ຈົ່ງເບິ່ງຕຽງນີ້ເຖີດ, ຈົ່ງເບິ່ງໝອນນີ້ເຖີດ, ການບຳເພັນສະມະນະທຳຂອງຜູ້ຢູ່ໃນສະຖານທີ່ເຊັ່ນນີ້ ຈະມີອັນໃດຍາກລຳບາກເລົ່າ?'. ອຳບັດຖະມານົບກ່າວຄຳເຍາະເຍີ້ຍອັນເປັນທີ່ລະນຶກເຖິງຄວາມບໍ່ມີມາຣະຍາດເຊັ່ນນີ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອານົນເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສ່ວນອຳບັດຖະມານົບ ເດີນໄປຢູ່ກໍດີ ຢືນຢູ່ກໍດີ ຍ່ອມປາໄສຖ້ອຍຄຳອັນເປັນທີ່ບັນເທີງໃຈແລະເປັນທີ່ລະນຶກເຖິງເລັກໆ ນ້ອຍໆ ກັບພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຜູ້ຊົງນັ່ງຢູ່'.

๒๖๒. อถ โข ภควาติ อถ ภควา – ‘‘อยํ มาณโว หตฺถํ ปสาเรตฺวา ภวคฺคํ คเหตุกาโม วิย, ปาทํ ปสาเรตฺวา อวีจึ วิจริตุกาโม วิย, มหาสมุทฺทํ ตริตุกาโม วิย, สิเนรุํ อาโรหิตุกาโม วิย จ อฏฺฐาเน วายมติ, หนฺท, เตน สทฺธึ มนฺเตมี’’ติ อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ. อาจริยปาจริเยหีติ อาจริเยหิ จ เตสํ อาจริเยหิ จ.

໒໖໒. ຄຳວ່າ Atha kho bhagavā ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິວ່າ 'ມານົບນີ້ພະຍາຍາມໃນສິ່ງທີ່ເປັນໄປບໍ່ໄດ້ ປະດຸດດັ່ງຜູ້ຢາກຢຽດມືຂຶ້ນໄປຈັບຍອດພົມມະໂລກ, ປະດຸດດັ່ງຜູ້ຢາກຢຽດຕີນລົງໄປທ່ຽວໃນອະເວຈີມະຫານະລົກ, ປະດຸດດັ່ງຜູ້ຢາກລອຍຂ້າມມະຫາສະໝຸດ, ແລະ ປະດຸດດັ່ງຜູ້ຢາກປີນຂຶ້ນເຂົາສິເນຣຸ. ເອົາເຖີດ, ເຮົາຈະສົນທະນາກັບເຂົາ' ຈຶ່ງໄດ້ຕຣັສຄຳນີ້ກັບອຳບັດຖະມານົບ. ຄຳວ່າ Ācariyapācariyehi ໝາຍເຖິງ ກັບອາຈານທັງຫຼາຍ ແລະ ກັບອາຈານຂອງອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນ.

ปฐมอิพฺภวาทวณฺณนา

ການອະທિບາຍຄຳວ່າ ອິບພະ (ຄົນຕ່ຳຊ້າ) ຄັ້ງທີໜຶ່ງ

๒๖๓. คจฺฉนฺโต วาติ เอตฺถ กามํ ตีสุ อิริยาปเถสุ พฺราหฺมโณ อาจริยพฺราหฺมเณน สทฺธึ สลฺลปิตุมรหติ. อยํ ปน มาณโว มานถทฺธตาย กถาสลฺลาปํ กโรนฺโต จตฺตาโรปิ อิริยาปเถ โยเชสฺสามีติ ‘‘สยาโน วา หิ, โภ โคตม, สยาเนนา’’ติ อาห.

໒໖໓. In ບົດວ່າ Gacchanto vā ນີ້, ຕາມປົກກະຕິແລ້ວ ພຣາມຜູ້ເປັນສິດ ຍ່ອມຄວນສົນທະນາກັບພຣາມຜູ້ເປັນອາຈານໄດ້ໃນອິຣິຍາບົດທັງສາມ (ເດີນ, ຢືນ, ນັ່ງ). ແຕ່ມານົບນີ້ ເພາະຄວາມກະດ້າງດ້ວຍມານະ ເມື່ອຈະສົນທະນາປາໄສ ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະໃຊ້ອິຣິຍາບົດທັງສີ່ເລີຍ' ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານໂຄດົມ, ຫຼືວ່າ ຜູ້ທີ່ນອນຢູ່ ກໍຍ່ອມສົນທະນາກັບຜູ້ນອນຢູ່ໄດ້'.

ตโต [Pg.227] กิร ตํ ภควา – ‘‘อมฺพฏฺฐ, คจฺฉนฺตสฺส วา คจฺฉนฺเตน, ฐิตสฺส วา ฐิเตน, นิสินฺนสฺส วา นิสินฺเนนาจริเยน สทฺธึ กถา นาม สพฺพาจริเยสุ ลพฺภติ. ตฺวํ ปน สยาโน สยาเนนาจริเยน สทฺธึ กเถสิ, กึ เต อาจริโย โครูปํ, อุทาหุ ตฺว’’นฺติ อาห. โส กุชฺฌิตฺวา – ‘‘เย จ โข เต, โภ โคตม, มุณฺฑกา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ มุณฺเฑ มุณฺฑาติ สมเณ จ สมณาติ วตฺตุํ วฏฺเฏยฺย. อยํ ปน หีเฬนฺโต มุณฺฑกา สมณกาติ อาห. อิพฺภาติ คหปติกา. กณฺหาติ กณฺหา, กาฬกาติ อตฺโถ. พนฺธุปาทาปจฺจาติ เอตฺถ พนฺธูติ พฺรหฺมา อธิปฺเปโต. ตญฺหิ พฺราหฺมณา ปิตามโหติ โวหรนฺติ. ปาทานํ อปจฺจา ปาทาปจฺจา, พฺรหฺมุโน ปิฏฺฐิปาทโต ชาตาติ อธิปฺปาโย. ตสฺส กิร อยํ ลทฺธิ – พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต นิกฺขนฺตา, ขตฺติยา อุรโต, เวสฺสา นาภิโต, สุทฺทา ชาณุโต, สมณา ปิฏฺฐิปาทโตติ. เอวํ กเถนฺโต จ ปเนส กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา กเถติ. อถ โข ภควนฺตเมว วทามีติ กเถติ.

ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງໄດ້ຕັດກັບອຳບັດຖະມານົບນັ້ນວ່າ: “ດູກ່ອນອຳບັດຖະ ການສົນທະນາປາໄສຂອງສິດຜູ້ກຳລັງຍ່າງ ກັບອາຈານຜູ້ກຳລັງຍ່າງ, ຂອງສິດຜູ້ຢືນຢູ່ ກັບອາຈານຜູ້ຢືນຢູ່, ຂອງສິດຜູ້ຮັ່ງນັ່ງ ກັບອາຈານຜູ້ຮັ່ງນັ່ງ ຍ່ອມມີໄດ້ໃນສຳນັກຂອງອາຈານທັງປວງ. ແຕ່ສ່ວນທ່ານນອນຢູ່ ກັບເວົ້າກັບອາຈານຜູ້ນອນຢູ່, ອາຈານຂອງທ່ານເປັນເໝືອນດັ່ງງົວ ຫຼືວ່າທ່ານເອງເປັນເໝືອນດັ່ງງົວ?” ອຳບັດຖະມານົບນັ້ນໂກດເຄືອງແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ: “ພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ, ພວກສະມະນະໂລ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ...” ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ການຮ້ອງຄົນຫົວໂລ້ນວ່າ "ຄົນໂລ້ນ" ແລະຮ້ອງສະມະນະວ່າ "ສະມະນະ" ຍ່ອມເປັນການສົມຄວນ. ແຕ່ມານົບນີ້ມີຄວາມດູໝິ່ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ພວກສະມະນະໂລ້ນ, ພວກສະມະນະຊັ້ນຕ່ຳ". ບົດວ່າ "Ibbhā" (ອິບພະ) ໝາຍເຖິງ ຄະຫະບໍດີ (ຜູ້ຄອງເຮືອນ). ບົດວ່າ "Kaṇhā" (ກັນຫາ) ໝາຍເຖິງ ດຳ ຫຼື ໝອງຄ້ຳ. ໃນບົດວ່າ "Bandhupādāpaccā" (ບັນທຸປາດາປັດຈະ) ນີ້, ບົດວ່າ "Bandhu" (ບັນທຸ) ໝາຍເຖິງ ພຣະພຣົມ, ເພາະພວກພຣາມຮ້ອງພຣະພຣົມນັ້ນວ່າ "ປູ່" (ທ້າວມະຫາພຣົມ). ບົດວ່າ "Pādāpaccā" (ປາດາປັດຈະ) ຄື ລູກທີ່ເກີດຈາກຕີນ, ໝາຍຄວາມວ່າ ເກີດຈາກຫຼັງຕີນຂອງພຣະພຣົມ, ນີ້ຄືຄວາມເຫັນຂອງອຳບັດຖະ. ໄດ້ຍິນວ່າ ອຳບັດຖະນັ້ນມີຄວາມເຊື່ອວ່າ: ພວກພຣາມເກີດຈາກປາກຂອງພຣະພຣົມ, ພວກກະລັດສັດເກີດຈາກເອິກ, ພວກແພດເກີດຈາກບ່ອນສະດື, ພວກສູດເກີດຈາກຫົວເຂົ່າ, ສ່ວນພວກສະມະນະເກີດຈາກຫຼັງຕີນ. ເຖິງແມ່ນວ່າອຳບັດຖະຈະກ່າວໂດຍບໍ່ໄດ້ລະບຸເຈາະຈົງເຖິງບຸກຄົນໃດໜຶ່ງກོຕາມ, ແຕ່ໃນຄວາມເປັນຈິງແລ້ວ ເຂົາກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ.

อถ โข ภควา – ‘‘อยํ อมฺพฏฺโฐ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย มยา สทฺธึ กถยมาโน มานเมว นิสฺสาย กเถสิ, อาสีวิสํ คีวายํ คณฺหนฺโต วิย, อคฺคิกฺขนฺธํ อาลิงฺคนฺโต วิย, มตฺตวารณํ โสณฺฑาย ปรามสนฺโต วิย, อตฺตโน ปมาณํ น ชานาติ. หนฺท นํ ชานาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อตฺถิกวโต โข ปน เต, อมฺพฏฺฐา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อาคนฺตฺวา กตฺตพฺพกิจฺจสงฺขาโต อตฺโถ, เอตสฺส อตฺถีติ อตฺถิกํ, ตสฺส มาณวสฺส จิตฺตํ. อตฺถิกมสฺส อตฺถีติ อตฺถิกวา, ตสฺส อตฺถิกวโต ตว อิธาคมนํ อโหสีติ อตฺโถ.

ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິວ່າ: “ອຳບັດຖະມານົບນີ້ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ມາຮອດ ໄດ້ສົນທະນາກັບເຮົາໂດຍອາໄສແຕ່ຄວາມຖືຕົວ (ມານະ) ເທົ່ານັ້ນ, ເໝືອນດັ່ງຄົນທີ່ຈັບງູພິດຮ້າຍທີ່ຄໍ, ເໝືອນດັ່ງຄົນທີ່ກອດກອງໄຟອັນຮຸ່ງເຮືອງ, ເໝືອນດັ່ງຄົນທີ່ຈັບງວງຊ້າງຕົກມັນ, ເຂົາບໍ່ຮູ້ຈັກປະມານຂອງຕົນເອງເລີຍ. ເອົາເຖີດ, ເຮົາຈະເຮັດໃຫ້ເຂົາຮູ້ຈັກປະມານຂອງຕົນເອງ” ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ: “ດູກ່ອນອຳບັດຖະ, ທ່ານຜູ້ມີປະໂຫຍດທີ່ຕ້ອງການ...” ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄວາມຕ້ອງການອັນໄດ້ແກ່ກິດຈະການທີ່ຄວນເຮັດເມື່ອມາຮອດແລ້ວ ມີຢູ່ແກ່ຈິດຂອງມານົບນັ້ນ, ຈິດນັ້ນຊື່ວ່າ "Atthika" (ອັດຖິກະ - ຜູ້ມີຄວາມຕ້ອງການ). ຈິດອັນມີຄວາມຕ້ອງການນັ້ນ ມີຢູ່ແກ່ອຳບັດຖະມານົບນັ້ນ, ເຂົາຈຶ່ງຊື່ວ່າ "Atthikavā" (ອັດຖິກະວາ - ຜູ້ມີຄວາມຕ້ອງການ). ຄຳວ່າ "Atthikavato" ໝາຍຄວາມວ່າ ການມາຂອງທ່ານໃນສະຖານທີ່ນີ້ ກໍເພື່ອປະໂຫຍດທີ່ທ່ານຕ້ອງການນັ້ນເອງ.

โข ปนาติ นิปาตมตฺตํ. ยาเยว โข ปนตฺถายาติ เยเนว โข ปนตฺเถน. อาคจฺเฉยฺยาถาติ มม วา อญฺเญสํ วา สนฺติกํ ยทา กทาจิ อาคจฺเฉยฺยาถ. ตเมว อตฺถนฺติ อิทํ ปุริสลิงฺควเสเนว วุตฺตํ. มนสิ กเรยฺยาถาติ จิตฺเต กเรยฺยาถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ตฺวํ อาจริเยน อตฺตโน กรณีเยน เปสิโต, น อมฺหากํ ปริภวนตฺถาย, ตสฺมา ตเมว กิจฺจํ มนสิ กโรหีติ. เอวมสฺส อญฺเญสํ สนฺติกํ อาคตานํ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา มานนิคฺคณฺหนตฺถํ ‘‘อวุสิตวาเยว โข ปนา’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ ปสฺสถ โภ อยํ อมฺพฏฺโฐ มาณโว อาจริยกุเล อวุสิตวา [Pg.228] อสิกฺขิโต อปฺปสฺสุโตว สมาโน. วุสิตมานีติ ‘‘อหํ วุสิตวา สิกฺขิโต พหุสฺสุโต’’ติ อตฺตานํ มญฺญติ. เอตสฺส หิ เอวํ ผรุสวจนสมุทาจาเร การณํ กิมญฺญตฺร อวุสิตตฺตาติ อาจริยกุเล อสํวุทฺธา อสิกฺขิตา อปฺปสฺสุตาเยว หิ เอวํ วทนฺตีติ.

ບົດວ່າ "Kho pana" ເປັນພຽງຄຳອຸປະບົດ (ນິບາດ). ບົດວ່າ "Yāyeva kho panatthāya" ໝາຍເຖິງ ເພື່ອປະໂຫຍດອັນໃດນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ "Āgaccheyyātha" ໝາຍເຖິງ ພວກທ່ານພຶງມາສູ່ສຳນັກຂອງເຮົາ ຫຼືຂອງບຸກຄົນອື່ນໃນການບາງຄັ້ງບາງຄາວ. ບົດວ່າ "Tameva atthaṃ" ນີ້ ຕັດໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປຸງລີງ (ເພດຊາຍ). ບົດວ່າ "Manasi kareyyātha" ໝາຍເຖິງ ພຶງໃສ່ໃຈໄວ້ໃນໃຈ. ອະທິບາຍວ່າ: ທ່ານອັນອາຈານສົ່ງມາເພື່ອປະໂຫຍດອັນເປັນກິດຈະການຂອງຕົນ, ບໍ່ແມ່ນສົ່ງມາເພື່ອຂົ່ມເຫັງພວກ ເຮົາ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈົ່ງໃສ່ໃຈແຕ່ກິດຈະການນັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງວັດປະຕິບັດຂອງຜູ້ທີ່ມາສູ່ສຳນັກຂອງບຸກຄົນອື່ນແກ່ອຳບັດຖະມານົບນັ້ນຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ເພື່ອຈະຂົ່ມມານະຂອງເຂົາ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ: “avusitavāyeva kho pana” (ທ່ານເປັນຜູ້ບໍ່ໄດ້ຢູ່ຈົບການສຶກສາເລີຍ). ອະທິບາຍວ່າ: ດູກ່ອນທ່ານທັງຫຼາຍ, ຈົ່ງເບິ່ງອຳບັດຖະມານົບນີ້ ເຂົາເປັນຜູ້ບໍ່ໄດ້ຢູ່ຈົບການສຶກສາ, ບໍ່ໄດ້ຮັບການເຝິກອົບຮົມ, ເປັນຜູ້ມີສຸດຕະນ້ອຍໃນສຳນັກຂອງອາຈານ. ແຕ່ເຂົາມີຄວາມຖືຕົວວ່າຕົນຢູ່ຈົບການສຶກສາແລ້ວ (Vusitamānī) ຄື ສຳຄັນຕົນວ່າ "ເຮົາເປັນຜູ້ຢູ່ຈົບການສຶກສາແລ້ວ, ໄດ້ຮັບການເຝິກອົບຮົມແລ້ວ, ເປັນພະຫູສູດ". ເພາະວ່າ ເຫດຜົນໃນການก່າວວາຈາອັນຫຍາບຊ້າຂອງມານົບນີ້ ຈະມີຫຍັງນອກຈາກຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ໄດ້ຢູ່ຈົບການສຶກສາໃນສຳນັກຂອງອາຈານ? ບໍ່ມີເລີຍ. ດ້ວຍວ່າ ຜູ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ເຕີບໃຫຍ່, ບໍ່ໄດ້ຮັບການເຝິກອົບຮົມ ແລະມີສຸດຕະນ້ອຍໃນສຳນັກຂອງອາຈານເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມກ່າວວາຈາເຊັ່ນນີ້.

๒๖๔. กุปิโตติ กุทฺโธ. อนตฺตมโนติ อสกมโน, กึ ปน ภควา ตสฺส กุชฺฌนภาวํ ญตฺวา เอวมาห อุทาหุ อญตฺวาติ? ญตฺวา อาหาติ. กสฺมา ญตฺวา อาหาติ? ตสฺส มานนิมฺมทนตฺถํ. ภควา หิ อญฺญาสิ – ‘‘อยํ มยา เอวํ วุตฺเต กุชฺฌิตฺวา มม ญาตเก อกฺโกสิสฺสติ. อถสฺสาหํ ยถา นาม กุสโล ภิสกฺโก โทสํ อุคฺคิเลตฺวา นีหรติ, เอวเมว โคตฺเตน โคตฺตํ, กุลาปเทเสน กุลาปเทสํ, อุฏฺฐาเปตฺวา ภวคฺคปฺปมาเณน วิย อุฏฺฐิตํ มานทฺธชํ มูเล เฉตฺวา นิปาเตสฺสามี’’ติ. ขุํเสนฺโตติ ฆฏฺเฏนฺโต. วมฺเภนฺโตติ หีเฬนฺโต. ปาปิโต ภวิสฺสตีติ จณฺฑภาวาทิโทสํ ปาปิโต ภวิสฺสติ.

໒໖໔. ບົດວ່າ "Kupito" ໝາຍເຖິງ ໂກດເຄືອງ. ບົດວ່າ "Anattamano" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ມີໃຈຂອງຕົນ (ຂັດເຄືອງໃຈ). ຖາມວ່າ: ກໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຊາບຄວາມໂກດຂອງເຂົາແລ້ວ ຈຶ່ງຕັດຢ່າງນີ້ ຫຼືວ່າບໍ່ຊົງຊາບ? ຕອບວ່າ: ຊົງຊາບແລ້ວຈຶ່ງຕັດ. ຖາມວ່າ: ເພາະເຫດໃດຊົງຊາບແລ້ວຈຶ່ງຕັດ? ຕອບວ່າ: ເພື່ອຍ່ຳຍີມານະຂອງເຂົາ. ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຊາບວ່າ: “ມານົບນີ້ ເມື່ອເຮົາກ່າວຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈະໂກດເຄືອງແລ້ວດ່າວ່າເຖິງຍາດຕິພີ່ນ້ອງຂອງເຮົາ. ຄັ້ງນັ້ນ ເຮົາຈະຖອນເອົາມານະຂອງເຂົາອອກ ເໝືອນດັ່ງແພດຜູ້ສະຫຼາດທີ່ເຮັດໃຫ້ຄົນໄຂ້ອາກວດເອົາໂທດ (ເສມຫະ, ດີ, ລົມ) ອອກມາ, ເຮົາຈະຍົກເອົາໂຄດຂຶ້ນມາຂົ່ມໂຄດ, ຍົກເອົາຕະກູນຂຶ້ນມາຂົ່ມຕະກູນ, ແລ້ວຕັດທຸງຄືມານະທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນສູງເໝືອນຍອດພູເຂົາໃຫ້ຂາດສະບັ້ນລົງຮອດຮາກເຫງົ້າ”. ບົດວ່າ "Khuṃsento" ໝາຍເຖິງ ກະທົບກະທັ່ງ. ບົດວ່າ "Vambhento" ໝາຍເຖິງ ດູໝິ່ນ. ບົດວ່າ "Pāpito bhavissatī" ໝາຍຄວາມວ່າ ຈະຖືກເຮັດໃຫ້ເຖິງໂທດມີຄວາມເປັນຄົນດຸຮ້າຍເປັນຕົ້ນ.

จณฺฑาติ มานนิสฺสิตโกธยุตฺตา. ผรุสาติ ขรา. ลหุสาติ ลหุกา. อปฺปเกเนว ตุสฺสนฺติ วา ทุสฺสนฺติ วา อุทกปิฏฺเฐ อลาพุกฏาหํ วิย อปฺปเกเนว อุปฺลวนฺติ. ภสฺสาติ พหุภาณิโน. สกฺยานํ มุเข วิวเฏ อญฺญสฺส วจโนกาโส นตฺถีติ อธิปฺปาเยเนว วทติ. สมานาติ อิทํ สนฺตาติ ปุริมปทสฺส เววจนํ. น สกฺกโรนฺตีติ น พฺราหฺมณานํ สุนฺทเรนากาเรน กโรนฺติ. น ครุํ กโรนฺตีติ พฺราหฺมเณสุ คารวํ น กโรนฺติ. น มาเนนฺตีติ น มเนน ปิยายนฺติ. น ปูเชนฺตีติ มาลาทีหิ เนสํ ปูชํ น กโรนฺติ. น อปจายนฺตีติ อภิวาทนาทีหิ เนสํ อปจิติกมฺมํ นีจวุตฺตึ น ทสฺเสนฺติ ตยิทนฺติ ตํ อิทํ. ยทิเม สกฺยาติ ยํ อิเม สกฺยา น พฺราหฺมเณ สกฺกโรนฺติ…เป… น อปจายนฺติ, ตํ เตสํ อสกฺการกรณาทิ สพฺพํ น ยุตฺตํ, นานุโลมนฺติ อตฺโถ.

ບົດວ່າ "Caṇḍā" (ດຸຮ້າຍ) ໝາຍເຖິງ ປະກອບດ້ວຍຄວາມໂກດທີ່ອາໄສມານະ. ບົດວ່າ "Pharusā" (ຫຍາບຊ້າ) ໝາຍເຖິງ ແຂງກະດ້າງ. ບົດວ່າ "Lahusā" (ເບົາ) ໝາຍເຖິງ ໃຈເບົາ, ຍ່ອມຍິນດີ ຫຼືຍິນຮ້າຍດ້ວຍເຫດພຽງເລັກນ້ອຍ, ຍ່ອມຟູຂຶ້ນດ້ວຍເຫດພຽງເລັກນ້ອຍ ເໝືອນດັ່ງກະໂປກໝາກນ້ຳເຕົ້າແຫ້ງທີ່ຟູຢູ່ເທິງຜິວນ້ຳ. ບົດວ່າ "Bhassā" ໝາຍເຖິງ ປາກຫຼາຍ (ເວົ້າຫຼາຍ). ມານົບນັ້ນກ່າວໂດຍມີຄວາມໝາຍວ່າ "ເມື່ອພວກສາກະຍະເປີດປາກເວົ້າແລ້ວ ຄົນອື່ນກໍບໍ່ມີໂອກາດໄດ້ເວົ້າເລີຍ". ບົດວ່າ "Samānā" ນີ້ ເປັນຄຳໄວພົດຂອງບົດໜ້າຄື "Santā". ບົດວ່າ "Na sakkaronti" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຕ້ອນຮັບພວກພຣາມດ້ວຍອາການອັນດີ. ບົດວ່າ "Na garuṃ karonti" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ສະແດງຄວາມເຄົາລົບໃນພວກພຣາມ. ບົດວ່າ "Na mānenti" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຮັກແພງດ້ວຍໃຈ. ບົດວ່າ "Na pūjenti" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ບູຊາພວກພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "Na apacāyanti" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ສະແດງຄວາມອ່ອນນ້ອມຖ່ອມຕົນດ້ວຍການກາບໄຫວ້ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "Tayidaṃ" ແຍກບົດເປັນ "Taṃ idaṃ". ບົດວ່າ "Yadime sakyā" ໝາຍຄວາມວ່າ ການທີ່ພວກສາກະຍະເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ສັກກາລະ...ລະ... ບໍ່ອ່ອນນ້ອມຖ່ອມຕົນຕໍ່ພວກພຣາມ, ການກະທຳທັງໝົດມີການບໍ່ສັກກາລະເປັນຕົ້ນນັ້ນ ບໍ່ສົມຄວນ ແລະບໍ່ເໝາະສົມແກ່ຕະກູນຂອງພວກເຂົາເລີຍ.

ทุติยอิพฺภวาทวณฺณนา

ການອະທິບາຍຄວາມໃນຄຳວ່າ "ອິບພະ" ຄັ້ງທີສອງ ຈົບລົງແລ້ວ.

๒๖๕. อปรทฺธุนฺติ อปรชฺฌึสุ. เอกมิทาหนฺติ เอตฺถ อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ. เอกํ อหนฺติ อตฺโถ. สนฺธาคารนฺติ รชฺชอนุสาสนสาลา. สกฺยาติ อภิสิตฺตราชาโน[Pg.229]. สกฺยกุมาราติ อนภิสิตฺตา. อุจฺเจสูติ ยถานุรูเปสุ ปลฺลงฺกปีฐกเวตฺตาสนผลกจิตฺตตฺถรณาทิเภเทสุ. สญฺชคฺฆนฺตาติ อุปฺปณฺฑนวเสน มหาหสิตํ หสนฺตา. สํกีฬนฺตาติ หสิตมตฺต กรณองฺคุลิสงฺฆฏฺฏนปาณิปฺปหารทานาทีนิ กโรนฺตา. มมญฺเญว มญฺเญติ เอวมหํ มญฺญามิ, มมญฺเญว อนุหสนฺติ, น อญฺญนฺติ.

໒໖໕. ບົດວ່າ "Aparaddhuṃ" ໝາຍເຖິງ ໄດ້ປະພຶດຜິດ (ລ່ວງເກີນ) ແລ້ວ. ໃນບົດວ່າ "Ekamidāhaṃ" ນີ້, ບົດວ່າ "Idaṃ" ເປັນພຽງຄຳອຸປະບົດ (ນิບາດ), ມີຄວາມໝາຍວ່າ "Ekaṃ ahaṃ" (ຂ້າພະເຈົ້າຜູ້ດຽວ). ບົດວ່າ "Sandhāgāraṃ" ໝາຍເຖິງ ຫໍປະຊຸມທີ່ປຶກສາລາຊະການແຜ່ນດິນ. ບົດວ່າ "Sakyā" ໝາຍເຖິງ ພຣະຣາຊາຜູ້ໄດ້ຮັບການອະພິເສກແລ້ວ. ບົດວ່າ "Sakyakumārā" ໝາຍເຖິງ ພຣະຣາຊະກຸມານຜູ້ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຮັບການອະພິເສກ. ບົດວ່າ "Uccesu" ໝາຍເຖິງ ໃນອາສະນະອັນສູງ ທີ່ສົມຄວນແກ່ຕົນ ເຊັ່ນ ພຣະລາຊະບັນລັງ, ຕັ່ງ, ຕັ່ງຫວາຍ, ແຜ່ນກະດານ ແລະເຄື່ອງປູລາດອັນວິຈິດເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "Sañjagghantā" ໝາຍເຖິງ ຫົວເລາະສຽງດັງດ້ວຍການເຍາະເຍີ້ຍ. ບົດວ່າ "Saṃkīḷantā" ໝາຍເຖິງ ຢອກໄຍກັນ ເຊັ່ນ ການຍິ້ມຫົວ, การດີດນິ້ວມື, ການຕົບມືເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "Mamaññeva maññe" ໝາຍຄວາມວ່າ ຂ້າພະເຈົ້າເຂົ້າໃຈວ່າ ພວກເຂົາຫົວຂວັນເຍາະເຍີ້ຍຂ້າພະເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຫົວຂວັນຄົນອື່ນ.

กสฺมา ปน เต เอวมกํสูติ? เต กิร อมฺพฏฺฐสฺส กุลวํสํ ชานนฺติ. อยญฺจ ตสฺมึ สมเย ยาว ปาทนฺตา โอลมฺเพตฺวา นิวตฺถสาฏกสฺส เอเกน หตฺเถน ทุสฺสกณฺณํ คเหตฺวา ขนฺธฏฺฐิกํ นาเมตฺวา มานมเทน มตฺโต วิย อาคจฺฉติ. ตโต – ‘‘ปสฺสถ โภ อมฺหากํ ทาสสฺส กณฺหายนโคตฺตสฺส อมฺพฏฺฐสฺส อาคมนการณ’’นฺติ วทนฺตา เอวมกํสุ. โสปิ อตฺตโน กุลวํสํ ชานาติ. ตสฺมา ‘‘มมญฺเญว มญฺเญ’’ติ ตกฺกยิตฺถ.

ຖາມວ່າ: ກໍເພາະເຫດໃດພວກສາກະຍະຈຶ່ງໄດ້ເຮັດຢ່າງນັ້ນ? ຕອບວ່າ: ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກສາກະຍະເຫຼົ່ານັ້ນຊົງຊາບຕະກູນວົງຂອງອຳບັດຖະ. ສ່ວນອຳບັດຖະນີ້ ໃນເວລານັ້ນ ໄດ້ນຸ່ງຜ້າຫ້ອຍຊາຍລົງຮອດຫຼັງຕີນ, ມືເບື້ອງໜຶ່ງຈັບຊາຍຜ້າໄວ້, ຍົກບ່າຂຶ້ນ, ຍ່າງມາເໝືອນດັ່ງຄົນເມົາມົວດ້ວຍຄວາມຖືຕົວ (ມານະ). ເພາະເຫດນັ້ນ ພວກສາກະຍະຈຶ່ງໄດ້ກ່າວວ່າ: “ພວກທ່ານຈົ່ງເບິ່ງອາການການມາຂອງອຳບັດຖະ ຜູ້ເປັນລູກຂອງນາງທາດີໃນຕະກູນກັນຫາຍະນະຂອງພວກ ເຮົາ” ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ເຮັດຢ່າງນັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າອຳບັດຖະເອງກໍຮູ້ຕະກູນວົງຂອງຕົນ, ເພາະສະນັ້ນ ເຂົາຈຶ່ງຄິດວ່າ "ພວກເຂົາຄົງຈະເຍາະເຍີ້ຍເຮົາຜູ້ດຽວແທ້ໆ".

อาสเนนาติ ‘‘อิทมาสนํ, เอตฺถ นิสีทาหี’’ติ เอวํ อาสเนน นิมนฺตนํ นาม โหติ, ตถา น โกจิ อกาสิ.

ບົດວ່າ "Āsanena" ໝາຍຄວາມວ່າ ການເຊື້ອເຊີນດ້ວຍອາສະນະວ່າ "ນີ້ຄືອາສະນະ ຈົ່ງນັ່ງຢູ່ບ່ອນນີ້", ແຕ່ບໍ່ມີໃຜເຮັດຢ່າງນັ້ນກັບເຂົາເລີຍ.

ตติยอิพฺภวาทวณฺณนา

ການອະທິບາຍຄວາມໃນຄຳວ່າ "ອິບພະ" ຄັ້ງທີສາມ ຈົບລົງແລ້ວ.

๒๖๖. ลฏุกิกาติ เขตฺตเลฑฺฑูนํ อนฺตเรนิวาสินี ขุทฺทกสกุณิกา. กุลาวเกติ นิวาสนฏฺฐาเน. กามลาปินีติ ยทิจฺฉกภาณินี, ยํ ยํ อิจฺฉติ ตํ ตํ ลปติ, น ตํ โกจิ หํโส วา โกญฺโจ วา โมโร วา อาคนฺตฺวา ‘‘กึ ตฺวํ ลปสี’ติ นิเสเธติ. อภิสชฺชิตุนฺติ โกธวเสน ลคฺคิตุํ.

໒໖໖. ບົດວ່າ "Laṭukikā" ໝາຍເຖິງ ນົກໄສ້ໂຕນ້ອຍໆ ທີ່ອາໄສຢູ່ລະຫວ່າງກ້ອນຂີ້ໄຖໃນທົ່ງນາ. ບົດວ່າ "Kulāvake" ໝາຍເຖິງ ໃນຮັງອັນເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສ. ບົດວ່າ "Kāmalāpinī" ໝາຍເຖິງ ຮ້ອງໄດ້ຕາມໃຈປາດຖະໜາ ຄື ຢາກຮ້ອງແນວໃດກໍຮ້ອງໄດ້ຕາມໃຈ, ບໍ່ມີຫົງ, ນົກກະຮຽນ ຫຼືນົກຍູງໂຕໃດໆ ຈະມາຫ້າມມັນວ່າ "ເຈົ້າຮ້ອງຫຍັງຢູ່ຫັ້ນ?". ບົດວ່າ "Abhisajjituṃ" ໝາຍເຖິງ ການຂັດເຄືອງໃຈດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມໂກດ.

เอวํ วุตฺเต มาณโว – ‘‘อยํ สมโณ โคตโม อตฺตโน ญาตเก ลฏุกิกสทิเส กตฺวา อมฺเห หํสโกญฺจโมรสทิเส กโรติ, นิมฺมาโน ทานิ ชาโต’’ติ มญฺญมาโน อุตฺตริ จตฺตาโร วณฺเณ ทสฺเสติ.

ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ອຳບັດຖະມານົບຄິດວ່າ: “ພຣະສະມະນະໂຄດົມນີ້ ປຽບທຽບຍາດຕິພີ່ນ້ອງຂອງຕົນເອງເໝືອນດັ່ງນົກໄສ້ ແລະປຽບທຽບພວກ ເຮົາເໝືອນດັ່ງຫົງ, ນົກກະຮຽນ ແລະນົກຍູງ, ຕອນນີ້ເຮົາກໍໝົດມານະແລ້ວ” ຈຶ່ງໄດ້ສະແດງວັນນະທັງສີ່ໃຫ້ຍິ່ງຂຶ້ນໄປ.

ทาสิปุตฺตวาทวณฺณนา

ການອະທິບາຍຄວາມໃນຄຳວ່າ "ລູກຂອງນາງທາດີ" ຈົບລົງແລ້ວ.

๒๖๗. นิมฺมาเทตีติ นิมฺมเทติ นิมฺมาเน กโรติ. ยํนูนาหนฺติ ยทิ ปนาหํ. ‘‘กณฺหายโนหมสฺมิ, โภ โคตมา’’ติ อิทํ กิร วจนํ อมฺพฏฺโฐ ติกฺขตฺตุํ [Pg.230] มหาสทฺเทน อโวจ. กสฺมา อโวจ? กึ อสุทฺธภาวํ น ชานาตีติ? อาม ชานาติ. ชานนฺโตปิ ภวปฏิจฺฉนฺนเมตํ การณํ, ตํ อเนน น ทิฏฺฐํ. อปสฺสนฺโต มหาสมโณ กึ วกฺขตีติ มญฺญมาโน มานถทฺธตาย อโวจ. มาตาเปตฺติกนฺติ มาตาปิตูนํ สนฺตกํ. นามโคตฺตนฺติ ปณฺณตฺติวเสน นามํ, ปเวณีวเสน โคตฺตํ. อนุสฺสรโตติ อนุสฺสรนฺตสฺส กุลโกฏึ โสเธนฺตสฺส. อยฺยปุตฺตาติ สามิโน ปุตฺตา. ทาสิปุตฺโตติ ฆรทาสิยาว ปุตฺโต. ตสฺมา ยถา ทาเสน สามิโน อุปสงฺกมิตพฺพา, เอวํ อนุปสงฺกมนฺตํ ตํ ทิสฺวา สกฺยา อนุชคฺฆึสูติ ทสฺเสติ.

໒໖໗. ບົດວ່າ "Nimmādeti" ໝາຍເຖິງ ເຮັດໃຫ້ໝົດມານະ (ຂົ່ມມານະ). ບົດວ່າ "Yannūnāhaṃ" ໝາຍຄວາມວ່າ ຖ້າຫາກວ່າເຮົາ. ໄດ້ຍິນວ່າ ອຳບັດຖະໄດ້ກ່າວຄຳນີ້ວ່າ: “ພຣະໂຄດົມ, ຂ້າພະເຈົ້າເປັນກັນຫາຍະນະ” ດັ່ງນີ້ເຖິງສາມຄັ້ງດ້ວຍສຽງອັນດັງ. ຖາມວ່າ: ເພາະເຫດໃດເຂົາຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນັ້ນ? ເຂົາບໍ່ຮູ້ຄວາມບໍ່ສະອາດແຫ່ງຕະກູນຂອງຕົນເອງບໍ? ຕອບວ່າ: ເຂົາຮູ້ຢູ່. ເຖິງແມ່ນວ່າເຂົາຈະຮູ້, ແຕ່ເຂົາຄິດວ່າ "ເຫດການນີ້ປິດບັງໄວ້ຕັ້ງແຕ່ອະດີດຊາດ, ພຣະສະມະນະໂຄດົມນີ້ຄົງຈະບໍ່ເຫັນ, ເມື່ອບໍ່ເຫັນແລ້ວ ພຣະມະຫາສະມະນະຈະກ່າວຫຍັງໄດ້?" ເຂົາຈຶ່ງກ່າວດ້ວຍຄວາມແຂງກະດ້າງເພາະມານະ. ບົດວ່າ "Mātāpettikaṃ" ໝາຍເຖິງ ສິ່ງອັນເປັນຂອງມານດาແລະບິດາ. ບົດວ່າ "Nāmagottaṃ" ໝາຍເຖິງ ຊື່ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການບັນຍັດ ແລະໂຄດໂດຍອຳນາດແຫ່ງວົງຕະກູນ. ບົດວ່າ "Anussaroto" ໝາຍເຖິງ ເມື່ອລະນຶກເຖິງ ແລະຊຳຮະລາຍຊື່ຕະກູນຈົນຮອດທີ່ສຸດ. ບົດວ່າ "Ayyaputtā" ໝາຍເຖິງ ລູກຂອງນາຍ (ນາຍເງິນ). ບົດວ່າ "Dāsiputto" ໝາຍເຖິງ ລູກຂອງນາງທາດີໃນເຮືອນ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະແດງວ່າ: “ພວກສາກະຍະເຫັນທ່ານຜູ້ບໍ່ເຂົ້າໄປຫາພວກເຂົາ ໂດຍວິທີທີ່ທາດຄວນເຂົ້າໄປຫານາຍ, ຈຶ່ງໄດ້ຫົວຂວັນເຍາະເຍີ້ຍທ່ານ”.

อิโต ปรํ ตสฺส ทาสภาวํ สกฺยานญฺจ สามิภาวํ ปกาเสตฺวา อตฺตโน จ อมฺพฏฺฐสฺส จ กุลวํสํ อาหรนฺโต สกฺยา โข ปนาติอาทิมาห. ตตฺถ ทหนฺตีติ ฐเปนฺติ, โอกฺกาโก โน ปุพฺพปุริโสติ, เอวํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺส กิร รญฺโญ กถนกาเล อุกฺกา วิย มุขโต ปภา นิจฺฉรติ, ตสฺมา ตํ ‘‘โอกฺกาโก’’ติ สญฺชานึสูติ. ปพฺพาเชสีติ นีหริ.

ຖັດຈາກນີ້ໄປ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງຄວາມເປັນທາດຂອງອຳບັດຖະ ແລະຄວາມເປັນນາຍຂອງພວກສາກະຍະ, ແລ້ວນຳເອົາຕະກູນວົງຂອງພຣະອົງເອງ ແລະຂອງອຳບັດຖະມາສະແດງ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ: “Sakyā kho pana” (ກໍພວກສາກະຍະ...). ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ບົດວ່າ "Dahanti" ໝາຍເຖິງ ຕັ້ງໄວ້ (ບັນຍັດໄວ້), ໝາຍຄວາມວ່າ ພວກເຂົາເຮັດຢ່າງນີ້ວ່າ "ພຣະເຈົ້າອົກກາກະ ເປັນບັນພະບຸລຸດຂອງພວກ ເຮົາ". ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເວລາທີ່ພຣະຣາຊານັ້ນຕັດ ຈະມີແສງສະຫວ່າງເໝືອນດັ່ງຄົບໄຟພຸ່ງອອກມາຈາກພຣະໂອດ, ເພາະສະນັ້ນ ພວກເຂົາຈຶ່ງຮູ້ຈັກພຣະອົງວ່າ "Okkāka" (ອົກກາກະ). ບົດວ່າ "Pabbājesi" ໝາຍເຖິງ ເນລະເທດ (ຂັບໄລ່ອອກໄປ).

อิทานิ เต นามวเสน ทสฺเสนฺโต – ‘‘โอกฺกามุข’’นฺติอาทิมาห. ตตฺรายํ อนุปุพฺพี กถา – ปฐมกปฺปิกานํ กิร รญฺโญ มหาสมฺมตสฺส โรโช นาม ปุตฺโต อโหสิ. โรชสฺส วรโรโช, วรโรชสฺส กลฺยาโณ, กลฺยาณสฺส วรกลฺยาโณ, วรกลฺยาณสฺส มนฺธาตา, มนฺธาตุสฺส วรมนฺธาตา, วรมนฺธาตุสฺส อุโปสโถ, อุโปสถสฺส วโร, วรสฺส อุปวโร, อุปวรสฺส มฆเทโว, มฆเทวสฺส ปรมฺปราย จตุราสีติขตฺติยสหสฺสานิ อเหสุํ. เตสํ ปจฺฉโต ตโย โอกฺกากวํสา อเหสุํ. เตสุ ตติยโอกฺกากสฺส ปญฺจ มเหสิโย อเหสุํ – หตฺถา, จิตฺตา, ชนฺตุ, ชาลินี, วิสาขาติ. เอเกกิสฺสา ปญฺจปญฺจอิตฺถิสตปริวารา. สพฺพเชฏฺฐาย จตฺตาโร ปุตฺตา – โอกฺกามุโข, กรกณฺฑุ, หตฺถินิโก, สินิสูโรติ. ปญฺจ ธีตโร – ปิยา, สุปฺปิยา, อานนฺทา, วิชิตา, วิชิตเสนาติ. อิติ สา นว ปุตฺเต วิชายิตฺวา กาลมกาสิ.

ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງພຣະຣາຊະກຸມານເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍຊື່ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ: “Okkāmukhaṃ” (ພຣະເຈົ້າອົກກາມຸກຂະ). ໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີລຳດັບເລື່ອງດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະເຈົ້າມະຫາສຳມະຕະ ຜູ້ເປັນພຣະຣາຊາໃນຕົ້ນກະລັບ ມີພຣະຣາຊະໂອຣົດພຣະນາມວ່າ ໂຣຊະ. ພຣະຣາຊະໂອຣົດຂອງພຣະເຈົ້າໂຣຊະ ພຣະນາມວ່າ ວະຣະໂຣຊະ, ຂອງພຣະເຈົ້າວະຣະໂຣຊະ ພຣະນາມວ່າ ກັນລະຍານະ, ຂອງພຣະເຈົ້າກັນລະຍານະ ພຣະນາມວ່າ ວະຣະກັນລະຍານະ, ຂອງພຣະເຈົ້າວະຣະກັນລະຍານະ ພຣະນາມວ່າ ມັນທາຕຸ, ຂອງພຣະເຈົ້າມັນທາຕຸ ພຣະນາມວ່າ ວະຣະມັນທາຕຸ, ຂອງພຣະເຈົ້າວະຣະມັນທາຕຸ ພຣະນາມວ່າ ອຸໂປສະຖະ, ຂອງພຣະເຈົ້າອຸໂປສະຖະ ພຣະນາມວ່າ ວະຣະ, ຂອງພຣະເຈົ້າວະຣະ ພຣະນາມວ່າ ອຸປະວະຣະ, ຂອງພຣະເຈົ້າອຸປະວະຣະ ພຣະນາມວ່າ ມະຄະເທວະ. ໂດຍລຳດັບແຫ່ງພຣະເຈົ້າມະຄະເທວະນັ້ນ ມີກະລັດສັດສືບເຊື້ອສາຍມາເຖິງ 84,000 ພຣະອົງ. ຖັດຈາກນັ້ນມາ ມີລາຊະວົງອົກກາກະສາມລາຊະວົງ. ໃນບັນດາລາຊະວົງເຫຼົ່ານັ້ນ, ພຣະເຈົ້າອົກກາກະອົງທີສາມ ມີພຣະມະເຫສີ 5 ພຣະອົງ ຄື: ພຣະນາງຫັດຖາ, ພຣະນາງຈິດຕາ, ພຣະນາງຊັນຕຸ, ພຣະນາງຊາລິນີ ແລະພຣະນາງວິສາຂາ. ແຕ່ລະພຣະອົງມີສະໜົມບໍລິວານພຣະອົງລະ 500 ນາງ. ພຣະມະເຫສີອົງໃຫຍ່ສຸດ ມີພຣະຣາຊະໂອຣົດ 4 ພຣະອົງ ຄື: ອົກກາມຸກຂະ, ກະຣະກັນທຸ, ຫັດຖິນິກະ ແລະສິນິສູຣະ; ມີພຣະຣາຊະທິດา 5 ພຣະອົງ ຄື: ປິຍາ, ສຸປິຍາ, ອານັນທາ, ວິຊິຕາ ແລະວິຊິຕະເສນາ. ພຣະນາງປະສູດພຣະຣາຊະໂອຣົດແລະພຣະຣາຊະທິດາທັງ 9 ພຣະອົງນີ້ແລ້ວ ກໍໄດ້ສະຫວັນຄົດ.

อถ ราชา อญฺญํ ทหรึ อภิรูปํ ราชธีตรํ อาเนตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา ชนฺตุํ นาม ปุตฺตํ วิชายิ. อถ นํ ปญฺจมทิวเส อลงฺกริตฺวา [Pg.231] รญฺโญ ทสฺเสสิ. ราชา ตุฏฺโฐ ตสฺสา วรํ อทาสิ. สา ญาตเกหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา ปุตฺตสฺส รชฺชํ ยาจิ. ราชา – ‘‘นสฺส, วสลิ, มม ปุตฺตานํ อนฺตรายํ อิจฺฉสี’’ติ ตชฺเชสิ. สา ปุนปฺปุนํ รโห ราชานํ ปริโตเสตฺวา – ‘‘มหาราช, มุสาวาโท นาม น วฏฺฏตี’’ติอาทีนิ วตฺวา ยาจติเยว. อถ ราชา ปุตฺเต อามนฺเตสิ – ‘‘อหํ ตาตา, ตุมฺหากํ กนิฏฺฐํ ชนฺตุกุมารํ ทิสฺวา ตสฺส มาตุยา สหสา วรํ อทาสึ, สา ปุตฺตสฺส รชฺชํ ปริณาเมตุํ อิจฺฉติ. ตุมฺเห ฐเปตฺวา มงฺคลหตฺถึ มงฺคลอสฺสํ มงฺคลรถญฺจ ยตฺตเก อิจฺฉถ, ตตฺตเก หตฺถิอสฺสรเถ คเหตฺวา คจฺฉถ. มมจฺจเยน อาคนฺตฺวา รชฺชํ กเรยฺยาถา’’ติ, อฏฺฐหิ อมจฺเจหิ สทฺธึ อุยฺโยเชสิ.

ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຣາຊາຊົງສະຖາປະນາພຣະຣາຊະທິດາອົງອື່ນ ຜູ້ຍັງສາວແລະມີຮູບໂសມງົດງາມ ໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງພຣະອັກຄະມະເຫສີ. ພຣະນາງປະສູດພຣະຣາຊະໂອຣົດພຣະນາມວ່າ ຊັນຕຸ. ຕໍ່ມາໃນວັນທີຫ້າ ພຣະນາງຊົງຕົບແຕ່ງພຣະຣາຊະກຸມານນັ້ນແລ້ວນຳໄປສະແດງແກ່ພຣະຣາຊາ. ພຣະຣາຊາຊົງພໍພຣະໄທຈຶ່ງໄດ້ພຣະລາຊະທານພອນແກ່ພຣະນາງ. ພຣະນາງຊົງປຶກສາກັບຍາດຕິພີ່ນ້ອງແລ້ວ ຈຶ່ງທູນຂໍລາຊະສົມບັດໃຫ້ແກ່ພຣະຣາຊະໂອຣົດຂອງຕົນ. ພຣະຣາຊາຊົງຂູ່ຕະຄອກວ່າ: “ນາງຍິງຖ້ອຍ, ຈົ່ງຈິບຫາຍເສຍເຖີດ, ເຈົ້າປາດຖະໜາຈະເຮັດອັນຕະລາຍແກ່ລູກຊາຍທັງຫຼາຍຂອງເຮົາບໍ?”. ພຣະນາງຊົງເຮັດໃຫ້ພຣະຣາຊາພໍພຣະໄທໃນທີ່ລັບຢູ່ເລື້ອຍໆ ແລ້ວທູນຂໍຢູ່ສະເໝີ ໂດຍກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ: “ມະຫາລາຊາ, ຂຶ້ນຊື່ວ່າການກ່າວຄຳຕົວະ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນແກ່ພຣະອົງ”. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຣາຊາຈຶ່ງໄດ້ຮ້ອງພຣະຣາຊະໂອຣົດທັງຫຼາຍມາຕັດວ່າ: “ລູກທັງຫຼາຍ, ພໍ່ໄດ້ເຫັນຊັນຕຸກຸມານ ຜູ້ເປັນນ້ອງຫຼ້າຂອງພວກເຈົ້າ ແລ້ວໄດ້ພຣະລາຊະທານພອນແກ່ແມ່ຂອງເຂົາໂດຍດ່ວນ, ແມ່ຂອງເຂົາປາດຖະໜາຈະຍົກລາຊະສົມບັດໃຫ້ແກ່ລູກຂອງຕົນ. ພວກເຈົ້າຈົ່ງຍົກເວັ້ນຊ້າງມຸງຄຸນ, ມ້າມຸງຄຸນ ແລະລົດມຸງຄຸນເສຍ, ແລ້ວຢາກໄດ້ຊ້າງ, ມ້າ ແລະລົດ ຫຼາຍປານໃດ ກໍຈົ່ງເອົາໄປເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວພາກັນໄປເຖີດ. ເມື່ອພໍ່ລ່ວງລັບໄປແລ້ວ ຈຶ່ງຄ່ອຍກັບມາຄອງລາຊະສົມບັດເຖີດ” ດັ່ງນີ້, ແລ້ວຊົງສົ່ງພຣະຣາຊະໂອຣົດເຫຼົ່ານັ້ນໄປພ້ອມກັບອາມາດ 8 ຄົນ.

เต นานปฺปการํ โรทิตฺวา กนฺทิตฺวา – ‘‘ตาต, อมฺหากํ โทสํ ขมถา’’ติ ราชานญฺเจว ราโชโรเธ จ ขมาเปตฺวา, ‘‘มยมฺปิ ภาตูหิ สทฺธึ คจฺฉามา’’ติ ราชานํ อาปุจฺฉิตฺวา นครา นิกฺขนฺตา ภคินิโย อาทาย จตุรงฺคินิยา เสนาย ปริวุตา นครา นิกฺขมึสุ. ‘‘กุมารา ปิตุอจฺจเยน อาคนฺตฺวา รชฺชํ กาเรสฺสนฺติ, คจฺฉาม เน อุปฏฺฐหามา’’ติ จินฺเตตฺวา พหู มนุสฺสา อนุพนฺธึสุ. ปฐมทิวเส โยชนมตฺตา เสนา อโหสิ, ทุติเย ทฺวิโยชนมตฺตา, ตติเย ติโยชนมตฺตา. กุมารา มนฺตยึสุ – ‘‘มหา พลกาโย, สเจ มยํ กญฺจิ สามนฺตราชานํ มทฺทิตฺวา ชนปทํ คณฺเหยฺยาม, โสปิ โน นปฺปสเหยฺย. กึ ปเรสํ ปีฬาย กตาย, มหา อยํ ชมฺพุทีโป, อรญฺเญ นครํ มาเปสฺสามา’’ติ หิมวนฺตาภิมุขา คนฺตฺวา นครวตฺถุํ ปริเยสึสุ.

ພວກພະລາຊະກຸມານເຫຼົ່ານັ້ນ ຊົງກັນແສງຮ້ອງໄຫ້ດ້ວຍປະການຕ່າງໆ ແລ້ວທູນຂໍຂະມາໂທດວ່າ 'ຂ້າແດ່ພະບິດາ ຂໍພະອົງຈົ່ງງົດໂທດແກ່ພວກ

ตสฺมิญฺจ สมเย อมฺหากํ โพธิสตฺโต พฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติตฺวา กปิลพฺราหฺมโณ นาม หุตฺวา นิกฺขมฺม อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺตปสฺเส โปกฺขรณิยา ตีเร สากวนสณฺเฑ ปณฺณสาลํ มาเปตฺวา วสติ. โส กิร ภุมฺมชาลํ นาม วิชฺชํ ชานาติ, ยาย อุทฺธํ อสีติหตฺเถ อากาเส, เหฏฺฐา จ ภูมิยมฺปิ คุณโทสํ ปสฺสติ. เอตสฺมึ ปเทเส ติณคุมฺพลตา ทกฺขิณาวฏฺฏา ปาจีนาภิมุขา ชายนฺติ. สีหพฺยคฺฆาทโย มิคสูกเร สปฺปพิฬารา จ มณฺฑูกมูสิเก อนุพนฺธมานา ตํ ปเทสํ ปตฺวา น สกฺโกนฺติ เต อนุพนฺธิตุํ. เตหิ เต อญฺญทตฺถุ [Pg.232] สนฺตชฺชิตา นิวตฺตนฺติเยว. โส – ‘‘อยํ ปถวิยา อคฺคปเทโส’’ติ ญตฺวา ตตฺถ อตฺตโน ปณฺณสาลํ มาเปสิ.

ກໍໃນສະໄໝນັ້ນ ພະໂພທິສັດຂອງພວກ ເຮົາ ບັງເກີດໃນຕະກູນພາມມະຫາສານ ມີນາມວ່າ ກະປິລະພາມ ໄດ້ອອກບວດເປັນລືສີ ສ້າງບັນນສາລາອາໄສຢູ່ໃນດົງໄມ້ສັກ (ສາກະວັນ) ໃກ້ຝັ່ງສະໂບກຂະລະນີ ທີ່ຂ້າງພູເຂົາຫິມະພານ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະລືສີນັ້ນຮູ້ຈັກວິຊາຊື່ວ່າ ພູມມະຊາລາ ເຊິ່ງເປັນວິຊາທີ່ເຮັດໃຫ້ເຫັນຄຸນແລະໂທດ ທັງໃນອາກາດເບື້ອງເທິງ ໘໐ ສອກ ແລະໃນແຜ່ນດິນເບື້ອງລຸ່ມ ໘໐ ສອກ. ໃນສະຖານທີ່ນັ້ນ ຕົ້ນຫຍ້າ, ກໍໄມ້ ແລະເຄືອໄມ້ທັງຫຼາຍ ຈະວຽນຂວາ (ທັກຂິສາວັດ) ແລະປົ່ງຍອດມຸ່ງໜ້າໄປທາງທິດບູລະພາ. ຝູງສັດຮ້າຍມີລາຊະສີແລະເສືອໂຄ່ງເປັນຕົ້ນ ເມື່ອໄລ່ຕິດຕາມພວກຟານແລະໝູປ່າ ຫຼື ພວກງູແລະແມວ ເມື່ອໄລ່ຕິດຕາມພວກຂຽດແລະໜູ ພໍມາເຖິງສະຖານທີ່ນັ້ນແລ້ວ ກໍບໍ່ອາດຈະໄລ່ຕິດຕາມຕໍ່ໄປໄດ້. ສັດຜູ້ລ່າເຫຼົ່ານັ້ນກັບຖືກສັດຜູ້ຖືກລ່າຂົ່ມຂູ່ໃຫ້ຢ້ານກົວ ຈົນຕ້ອງຖອຍກັບໄປເອງ. ພະລືສີນັ້ນຮູ້ວ່າ 'ສະຖານທີ່ນີ້ເປັນພື້ນທີ່ອັນປະເສີດສຸດໃນແຜ່ນດິນ' ຈຶ່ງໄດ້ສ້າງບັນນສາລາຂອງຕົນໄວ້ໃນທີ່ນັ້ນ.

อถ เต กุมาเร นครวตฺถุํ ปริเยสมาเน อตฺตโน วสโนกาสํ อาคเต ทิสฺวา ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา เตสุ อนุกมฺปํ ชเนตฺวา อโวจ – ‘‘อิมสฺมึ ปณฺณสาลฏฺฐาเน มาปิตํ นครํ ชมฺพุทีเป อคฺคนครํ ภวิสฺสติ. เอตฺถ ชาตปุริเสสุ เอเกโก ปุริสสตมฺปิ ปุริสสหสฺสมฺปิ อภิภวิตุํ สกฺขิสฺสติ. เอตฺถ นครํ มาเปถ, ปณฺณสาลฏฺฐาเน รญฺโญ ฆรํ กโรถ. อิมสฺมิญฺหิ โอกาเส ฐตฺวา จณฺฑาลปุตฺโตปิ จกฺกวตฺติพเลน อติเสยฺโย’’ติ. นนุ, ภนฺเต, อยฺยสฺส วสโนกาโสติ? ‘‘มม วสโนกาโส’’ติ มา จินฺตยิตฺถ. มยฺหํ เอกปสฺเส ปณฺณสาลํ กตฺวา นครํ มาเปตฺวา กปิลวตฺถุนฺติ นามํ กโรถา’’ติ. เต ตถา กตฺวา ตตฺถ นิวาสํ กปฺเปสุํ.

ຄັ້ງນັ້ນ ພະລືສີເຫັນພວກພະລາຊະກຸມານ

อถามจฺจา – ‘‘อิเม ทารกา วยปฺปตฺตา, สเจ เนสํ ปิตา สนฺติเก ภเวยฺย, โส อาวาหวิวาหํ กเรยฺย. อิทานิ ปน อมฺหากํ ภาโร’’ติ จินฺเตตฺวา กุมาเรหิ สทฺธึ มนฺตยึสุ. กุมารา อมฺหากํ สทิสา ขตฺติยธีตโร นาม น ปสฺสาม, นาปิ ภคินีนํ สทิเส ขตฺติยกุมารเก, อสทิสสํโยเค จ โน อุปฺปนฺนา ปุตฺตา มาติโต วา ปิติโต วา อปริสุทฺธา ชาติสมฺเภทํ ปาปุณิสฺสนฺติ. ตสฺมา มยํ ภคินีหิเยว สทฺธึ สํวาสํ โรเจมาติ. เต ชาติสมฺเภทภเยน เชฏฺฐกภคินึ มาตุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อวเสสาหิ สํวาสํ กปฺเปสุํ.

ຄັ້ງນັ້ນ ພວກອຳມາດຄິດວ່າ 'ເດັກນ້ອຍເຫຼົ່ານີ້ຈະເລີນໄວໃຫຍ່ກ້າແລ້ວ ຫາກພະບິດາຂອງພວກເຂົາຢູ່ໃກ້ໆ ກໍຄົງຈະຈັດການອະພິເສກສົມລົດໃຫ້ ແຕ່ໃນເວລານີ້ ເປັນໜ້າທີ່ຂອງພວກ ເຮົາ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ປຶກສາກັບພວກພະລາຊະກຸມານ. ພວກພະລາຊະກຸມານກ່າວວ່າ 'ພວກ

เตสํ ปุตฺเตหิ จ ธีตาหิ จ วฑฺฒมานานํ อปเรน สมเยน เชฏฺฐกภคินิยา กุฏฺฐโรโค อุทปาทิ, โกวิฬารปุปฺผสทิสานิ คตฺตานิ อเหสุํ. ราชกุมารา อิมาย สทฺธึ เอกโต นิสชฺชฏฺฐานโภชนาทีนิ กโรนฺตานมฺปิ อุปริ อยํ โรโค สงฺกมตีติ จินฺเตตฺวา เอกทิวสํ อุยฺยานกีฬํ คจฺฉนฺตา วิย ตํ ยาเน อาโรเปตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ภูมิยํ โปกฺขรณึ ขณาเปตฺวา ตตฺถ ขาทนียโภชนีเยน สทฺธึ ตํ ปกฺขิปิตฺวา ฆรสงฺเขเปน อุปริ ปทรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปํสุํ ทตฺวา ปกฺกมึสุ.

ເມື່ອພວກພະລາຊະກຸມານເຫຼົ່ານັ້ນຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງຂຶ້ນດ້ວຍພະລາຊະບຸດແລະພະລາຊະທິດາ ຕໍ່ມາພະພີ່ນ້ອງຍິງກົກກໍເກີດພະຍາດຂີ້ທູດຂຶ້ນ ພະວໍລະກາຍມີສີແດງຄືດອກຄັດເຄົ້າ (ດອກໂກວິລາລະ). ພວກພະລາຊະກຸມານດຳລິວ່າ 'ພະຍາດນີ້ອາດຈະຕິດຕໍ່ມາກາຍຄົນອື່ນໆ ທີ່ຮ່ວມນັ່ງ, ຢືນ ແລະບໍລິໂພກອາຫານຮ່ວມກັບພະນາງໄດ້' ດັ່ງນີ້ ວັນໜຶ່ງ ຈຶ່ງເຮັດຄືກັບວ່າຈະສະເດັດໄປປະພາດອຸທິຍານ ໂດຍໃຫ້ພະນາງຂຶ້ນປະທັບເທິງລາຊະຣົດ ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າໄປໃນປ່າ ໃຫ້ຂຸດຂຸມໃຫຍ່ໃນແຜ່ນດິນ ແລ້ວໃຫ້ພະນາງລົງໄປປະທັບຢູ່ໃນນັ້ນ ພ້ອມດ້ວຍເຄື່ອງອຸປະໂພກບໍລິໂພກຕ່າງໆ ແລ້ວປິດດ້ານເທິງດ້ວຍແຜ່ນກະດານໃຫ້ມີລັກສະນະຄືເຮືອນນ້ອຍ ຖົມດິນທັບໄວ້ ແລ້ວພາກັນສະເດັດກັບ.

เตน [Pg.233] จ สมเยน ราโม นาม พาราณสิราชา กุฏฺฐโรโค นาฏกิตฺถีหิ จ โอโรเธหิ จ ชิคุจฺฉิยมาโน เตน สํเวเคน เชฏฺฐปุตฺตสฺส รชฺชํ ทตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ ปณฺณสาลํ มาเปตฺวา มูลผลานิ ปริภุญฺชนฺโต นจิรสฺเสว อโรโค สุวณฺณวณฺโณ หุตฺวา อิโต จิโต จ วิจรนฺโต มหนฺตํ สุสิรรุกฺขํ ทิสฺวา ตสฺสพฺภนฺตเร โสฬสหตฺถปฺปมาณํ โอกาสํ โสเธตฺวา ทฺวารญฺจ วาตปานญฺจ โยเชตฺวา นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา ตตฺถ วาสํ กปฺเปสิ. โส องฺคารกฏาเห อคฺคึ กตฺวา รตฺตึ มิคสูกราทีนํ สทฺเท สุณนฺโต สยติ. โส – ‘‘อสุกสฺมึ ปเทเส สีโห สทฺทมกาสิ, อสุกสฺมึ พฺยคฺโฆ’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ปภาเต ตตฺถ คนฺตฺวา วิฆาสมํสํ อาทาย ปจิตฺวา ขาทติ.

ກໍໃນສະໄໝນັ້ນ ພະລາຊາຊື່ວ່າ ຣາມະ ແຫ່ງເມືອງພາລານະສີ ຊົງເປັນພະຍາດຂີ້ທູດ ເປັນທີ່ໜ້າລັງກຽດຂອງພວກນາງສະໜົມກຳນັນແລະນາງຟ້ອນທັງຫຼາຍ ພະອົງຊົງເກີດຄວາມສັງເວດ ຈຶ່ງມອບລາຊະສົມບັດໃຫ້ແກ່ພະລາຊະບຸດກົກ ແລ້ວສະເດັດເຂົ້າປ່າ ສ້າງບັນນສາລາອາໄສຢູ່ ບໍລິໂພກພືດຜັກຜົນໄມ້. ບໍ່ດົນກໍຫາຍຈາກພະຍາດ ມີພະວໍລະກາຍດັ່ງທອງຄຳ. ເມື່ອສະເດັດທ່ຽວໄປມາໃນປ່ານັ້ນ ໄດ້ພົບຕົ້ນໄມ້ໃຫຍ່ທີ່ມີໂພງ ຈຶ່ງໄດ້ຖາກຖາງທຳຄວາມສະອາດພາຍໃນໂພງໄມ້ນັ້ນ ເຊິ່ງກວ້າງປະມານ ໑໖ ສອກ ເຮັດປະຕູແລະປ່ອງຢ້ຽມໃສ່ ຜູກຂັ້ນໄດຂຶ້ນ ແລ້ວອາໄສຢູ່ໃນໂພງໄມ້ນັ້ນ. ພະອົງຊົງດັງໄຟໄວ້ໃນເຕົາຖ່ານ ໃນເວລາກາງຄືນກໍບັນທົມຟັງສຽງສັດຕ່າງໆ ມີຟານແລະໝູປ່າເປັນຕົ້ນ. ພະອົງຊົງກຳນົດໝາຍໄວ້ວ່າ 'ໃນບ່ອນນັ້ນ ລາຊະສີຮ້ອງ, ໃນບ່ອນນີ້ ເສືອໂຄ່ງຮ້ອງ' ດັ່ງນີ້ ພໍຮຸ່ງເຊົ້າກໍສະເດັດໄປທີ່ນັ້ນ ນຳເອົາຊີ້ນທີ່ເຫຼືອຈາກສັດກິນມາປຸງແຕ່ງບໍລິໂພກ.

อเถกทิวสํ ตสฺมึ ปจฺจูสสมเย อคฺคึ ชาเลตฺวา นิสินฺเน ราชธีตาย สรีรคนฺเธน อาคนฺตฺวา พฺยคฺโฆ ตสฺมึ ปเทเส ปํสุํ วิยูหนฺโต ปทเร วิวรมกาสิ, เตน จ วิวเรน สา พฺยคฺฆํ ทิสฺวา ภีตา วิสฺสรมกาสิ. โส ตํ สทฺทํ สุตฺวา – ‘‘อิตฺถิสทฺโท เอโส’’ติ จ สลฺลกฺเขตฺวา ปาโตว ตตฺถ คนฺตฺวา – ‘‘โก เอตฺถา’’ติ อาห. มาตุคาโม สามีติ. กึ ชาติกาสีติ? โอกฺกากมหาราชสฺส ธีตา สามีติ. นิกฺขมาติ? น สกฺกา สามีติ. กึ การณาติ? ฉวิโรโค เม อตฺถีติ. โส สพฺพํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา ขตฺติยมาเนน อนิกฺขมนฺตึ – ‘‘อหมฺปิ ขตฺติโย’’ติ อตฺตโน ขตฺติยภาวํ ชานาเปตฺวา นิสฺเสณึ ทตฺวา อุทฺธริตฺวา อตฺตโน วสโนกาสํ เนตฺวา สยํ ปริภุตฺตเภสชฺชานิเยว ทตฺวา นจิรสฺเสว อโรคํ สุวณฺณวณฺณํ กตฺวา ตาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปสิ. สา ปฐมสํวาเสเนว คพฺภํ คณฺหิตฺวา ทฺเว ปุตฺเต วิชายิ, ปุนปิ ทฺเวติ, เอวํ โสฬสกฺขตฺตุมฺปิ วิชายิ. เอวํ ทฺวตฺตึส ภาตโร อเหสุํ. เต อนุปุพฺเพน วุฑฺฒิปฺปตฺเต ปิตา สพฺพสิปฺปานิ สิกฺขาเปสิ.

ຄັ້ງນັ້ນ ວັນໜຶ່ງ ໃນເວລາໃກ້ຮຸ່ງ ເມື່ອພະລາຊາຣາມະຊົງດັງໄຟນັ່ງຢູ່ ເສືອໂຄ່ງໂຕໜຶ່ງໄດ້ກິ່ນກາຍຂອງພະລາຊະທິດາ ຈຶ່ງເດີນທາງມາ ແລ້ວຂຸຍດິນໃນບ່ອນນັ້ນ ຈົນເຮັດໃຫ້ແຜ່ນກະດານເກີດເປັນຮູ. ພະນາງເຫັນເສືອໂຄ່ງຜ່ານຮູນັ້ນ ກໍເກີດຄວາມຢ້ານກົວ ຈຶ່ງຮ້ອງຂຶ້ນດ້ວຍຄວາມຕົກໃຈ. ພະລາຊາໄດ້ຍິນສຽງນັ້ນ ຊົງກຳນົດໝາຍວ່າ 'ນີ້ເປັນສຽງຂອງສະຕີ' ດັ່ງນີ້ ພໍຮຸ່ງເຊົ້າກໍສະເດັດໄປທີ່ນັ້ນ ແລ້ວທູນຖາມວ່າ 'ໃຜຢູ່ໃນນີ້?' ພະນາງທູນວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະອົງເປັນສະຕີ.' ພະລາຊາຖາມວ່າ 'ເຈົ້າເປັນຊາດຕະກູນໃດ?' ພະນາງທູນວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະອົງເປັນພະລາຊະທິດາຂອງພະເຈົ້າໂອກກາກະລາດ.' ພະລາຊາກ່າວວ່າ 'ຈົ່ງອອກມາເຖີດ.' ພະນາງທູນວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະອົງອອກໄປບໍ່ໄດ້.' ພະລາຊາຖາມວ່າ 'ຍ້ອນເຫດໃດຈຶ່ງອອກມາບໍ່ໄດ້?' ພະນາງທູນວ່າ 'ຂ້າພະອົງເປັນພະຍາດຜິວໜັງ.' ພະລາຊາຊົງໄຕ່ຖາມເລື່ອງລາວທັງໝົດ ແລ້ວເມື່ອພະນາງບໍ່ຍອມອອກມາດ້ວຍຂັດຕິຍະມານ ຈຶ່ງຊົງສະແດງຄວາມເປັນກະສັດຂອງພະອົງວ່າ 'ເຮົາກໍເປັນກະສັດຄືກັນ' ແລ້ວສົ່ງຂັ້ນໄດໃຫ້ ພະຍຸງພະນາງຂຶ້ນມາ ພາໄປຍັງບ່ອນຢູ່ຂອງພະອົງ ຊົງປຸງຢາທີ່ພະອົງເຄີຍໃຊ້ປິ່ນປົວໃຫ້ ບໍ່ດົນພະນາງກໍຫາຍຈາກພະຍາດ ມີຜິວພັນດັ່ງທອງຄຳ ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ຮ່ວມອະພิເສກສົມລົດກັບພະນາງ. ພະນາງຊົງຕັ້ງຄັນດ້ວຍການຮ່ວມອະພິເສກຄັ້ງທຳອິດ ແລ້ວປະສູດພະລາຊະບຸດຝາແຝດ ໒ ພະອົງ, ຕໍ່ມາກໍປະສູດອີກ ໒ ພະອົງ, ໂດຍທຳນອງນີ້ ພະນາງປະສູດເຖິງ ໑໖ ຄັ້ງ ຈຶ່ງມີພະລາຊະບຸດຮ່ວມກັນ ໓໒ ພະອົງ. ເມື່ອພະລາຊະບຸດເຫຼົ່ານັ້ນຈະເລີນໄວໃຫຍ່ກ້າຕາມລຳດັບ ພະບິດາກໍໄດ້ສັ່ງສອນສິລະປະສາດທັງປວງໃຫ້.

อเถกทิวสํ เอโก รามรญฺโญ นครวาสี วนจรโก ปพฺพเต รตนานิ คเวสนฺโต ราชานํ ทิสฺวา สญฺชานิตฺวา อาห – ‘‘ชานามหํ, เทว, ตุมฺเห’’ติ. ตโต นํ ราชา สพฺพํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. ตสฺมึเยว จ ขเณ เต ทารกา อาคมึสุ. โส เต ทิสฺวา – ‘‘เก อิเม’’ติ อาห. ‘‘ปุตฺตา เม’’ติ จ วุตฺเต เตสํ มาติกวํสํ ปุจฺฉิตฺวา – ‘‘ลทฺธํ ทานิ เม [Pg.234] ปาภต’’นฺติ นครํ คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. โส ‘ปิตรํ อานยิสฺสามี’ติ จตุรงฺคินิยา เสนาย ตตฺถ คนฺตฺวา ปิตรํ วนฺทิตฺวา – ‘‘รชฺชํ, เทว, สมฺปฏิจฺฉา’’ติ ยาจิ. โส – ‘‘อลํ, ตาต, น ตตฺถ คจฺฉามิ, อิเธว เม อิมํ รุกฺขํ อปเนตฺวา นครํ มาเปหี’’ติ อาห. โส ตถา กตฺวา ตสฺส นครสฺส โกลรุกฺขํ อปเนตฺวา กตตฺตา โกลนครนฺติ จ พฺยคฺฆปเถ กตตฺตา พฺยคฺฆปถนฺติ จาติ ทฺเว นามานิ อาโรเปตฺวา ปิตรํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน นครํ อคมาสิ.

ຄັ້ງນັ້ນ ວັນໜຶ່ງ ພານປ່າຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນເມືອງຂອງພະລາຊາຣາມະຄົນໜຶ່ງ ເມື່ອສະແຫວງຫາແກ້ວແຫວນເງິນຄຳຢູ່ເທິງພູເຂົາ ໄດ້ພົບພະລາຊາແລະຈຳພະອົງໄດ້ ຈຶ່ງທູນວ່າ 'ຂ້າແດ່ພະອົງຜູ້ປະເສີດ ຂ້າພະອົງຈຳພະອົງໄດ້.' ຈາກນັ້ນ ພະລາຊາຈຶ່ງຊົງໄຕ່ຖາມຂ່າວຄາວທັງປວງ. ໃນຂະນະນັ້ນເອງ ພວກພະລາຊະກຸມານເຫຼົ່ານັ້ນກໍສະເດັດມາຮອດ. ພານປ່າເຫັນພວກພະລາຊະກຸມານຈຶ່ງທູນຖາມວ່າ 'ເດັກນ້ອຍເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນໃຜ?' ເມື່ອພະລາຊາຊົງຕອບວ່າ 'ເປັນລູກຂອງເຮົາ' ພານປ່າຈຶ່ງຖາມເຖິງຕະກູນຝ່າຍມານດາ ແລ້ວຄິດວ່າ 'ບັດນີ້ ເຮົາໄດ້ເຄື່ອງບັນນາການແລ້ວ' ຈຶ່ງເດີນທາງກັບຄືນເມືອງ ແລ້ວທູນເລື່ອງນັ້ນແກ່ພະລາຊາ. ພະລາຊາອົງນັ້ນດຳລິວ່າ 'ເຮົາຈະໄປຮັບພະບິດາກັບຄືນມາ' ຈຶ່ງແວດລ້ອມດ້ວຍກອງທັບມີອົງ ໔ ສະເດັດໄປທີ່ນັ້ນ ຖວາຍບັງຄົມພະບິດາ ແລ້ວທູນອ້ອນວອນວ່າ 'ຂ້າແດ່ພະອົງຜູ້ປະເສີດ ຂໍຊົງຮັບລາດຊະສົມບັດເຖີດ.' ພະລາຊາຣາມະກ່າວວ່າ 'ພໍແລ້ວ ລູກຮັກ ເຮົາບໍ່ໄປທີ່ນັ້ນດອກ ເຈົ້າຈົ່ງຖາກຖາງຕົ້ນກະເລົາ (ຕົ້ນໂກລະ) ນີ້ອອກ ແລ້ວສ້າງເມືອງໃຫ້ເຮົາຢູ່ໃນທີ່ນີ້ເຖີດ.' ພະລາຊະບຸດໄດ້ເຮັດຕາມນັ້ນ ແລະຍ້ອນເມືອງນັ້ນສ້າງຂຶ້ນໂດຍການຖາກຖາງຕົ້ນກະເລົາ ຈຶ່ງໄດ້ຕັ້ງຊື່ວ່າ ໂກລານະຄອນ ແລະຍ້ອນສ້າງຂຶ້ນໃນເສັ້ນທາງທ່ຽວຂອງເສືອໂຄ່ງ ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ພະຍັກຄະປະຖະ ດັ່ງນີ້ ຊົງຕັ້ງຊື່ທັງສອງນີ້ ແລ້ວຖວາຍບັງຄົມພະບິດາ ສະເດັດກັບຄືນສູ່ພະນຄອນຂອງຕົນ.

ตโต วยปฺปตฺเต กุมาเร มาตา อาห – ‘‘ตาตา, ตุมฺหากํ กปิลวตฺถุวาสิโน สกฺยา มาตุลา สนฺติ. มาตุลธีตานํ ปน โว เอวรูปํ นาม เกสคฺคหณํ โหติ, เอวรูปํ ทุสฺสคหณํ. ยทา ตา นฺหานติตฺถํ อาคจฺฉนฺติ, ตทา คนฺตฺวา ยสฺส ยา รุจฺจติ, โส ตํ คณฺหตู’’ติ. เต ตเถว คนฺตฺวา ตาสุ นฺหตฺวา สีสํ สุกฺขาปยมานาสุ ยํ ยํ อิจฺฉึสุ, ตํ ตํ คเหตฺวา นามํ สาเวตฺวา อคมึสุ. สกฺยราชาโน สุตฺวา ‘‘โหตุ, ภเณ, อมฺหากํ ญาตกา เอว เต’’ติ ตุณฺหี อเหสุํ. อยํ สกฺยโกลิยานํ อุปฺปตฺติ. เอวํ เตสํ สกฺยโกลิยานํ อญฺญมญฺญํ อาวาหวิวาหํ กโรนฺตานํ ยาว พุทฺธกาลา อนุปจฺฉินฺโนว วํโส อาคโต. ตตฺถ ภควา สกฺยวํสํ ทสฺเสตุํ – ‘‘เต รฏฺฐสฺมา ปพฺพาชิตา หิมวนฺตปสฺเส โปกฺขรณิยา ตีเร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สมฺมนฺตีติ วสนฺติ. สกฺยา วต โภติ รฏฺฐสฺมา ปพฺพาชิตา อรญฺเญ วสนฺตาปิ ชาติสมฺเภทมกตฺวา กุลวํสํ อนุรกฺขิตุํ สกฺยา, สมตฺถา, ปฏิพลาติ อตฺโถ. ตทคฺเคติ ตํ อคฺคํ กตฺวา, ตโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ. โส จ เนสํ ปุพฺพปุริโสติ โส โอกฺกาโก ราชา เอเตสํ ปุพฺพปุริโส. นตฺถิ เอเตสํ คหปติวํเสน สมฺเภทมตฺตมฺปีติ.

ຕໍ່ມາ ເມື່ອພວກພະລາຊະບຸດຈະເລີນໄວໃຫຍ່ກ້າແລ້ວ ພະມານດາຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ລູກຮັກ ພວກລຸງຂອງພວກເຈົ້າ ຜູ້ເປັນເຈົ້າສាកະຍະ ອາໄສຢູ່ໃນເມືອງກະປິລະພັດ ມີຢູ່. ພະລາຊະທິດາຂອງພວກລຸງເຫຼົ່ານັ້ນ ມີການເກົ້າຜົມແບບນີ້ ມີການນຸ່ງຖືແບບນີ້. ເມື່ອໃດທີ່ພະນາງເຫຼົ່ານັ້ນສະເດັດມາທີ່ທ່າສົງ ເມື່ອນັ້ນ ພວກເຈົ້າຈົ່ງໄປ ຜູ້ໃດພໍໃຈພະນາງອົງໃດ ກໍຈົ່ງພາພະນາງອົງນັ້ນມາເຖີດ.' ພວກພະລາຊະບຸດໄດ້ເຮັດຕາມນັ້ນ ເມື່ອພະນາງເຫຼົ່ານັ້ນອາບນ້ຳແລ້ວ ກຳລັງຜຶ່ງຜົມໃຫ້ແຫ້ງຢູ່ ພວກພະລາຊະບຸດປາດຖະໜາພະນາງອົງໃດ ກໍພາພະນາງອົງນັ້ນມາ ພ້ອມທັງປະກາດຊື່ຂອງຕົນ ແລ້ວພາກັນກັບມາ. ພວກເຈົ້າສាកະຍະໄດ້ຍິນແລ້ວ ກ່າວວ່າ 'ຊ່າງເຖີດ ພວກເຂົາກໍເປັນຍາດຕິພີ່ນ້ອງຂອງພວກ ເຮົາເອງ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຊົງນິ່ງຢູ່. ນີ້ຄືກຳເນີດຂອງພວກເຈົ້າສាកະຍະແລະເຈົ້າໂກລິຍະ. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ວົງຕະກູນຂອງພວກເຈົ້າສាកະຍະແລະເຈົ້າໂກລິຍະເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ເຮັດການອະພິເສກສົມລົດເຊິ່ງກັນແລະກັນ ຈຶ່ງສືບທອດມາໂດຍບໍ່ຂາດສາຍ ຈົນເຖິງສະໄໝພະພຸດທະເຈົ້າ. ໃນເລື່ອງນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເພື່ອຈະສະແດງສាកະຍະວົງ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດພະດຳລັດວ່າ 'ເຕ ລັດຖັສມາ ປັບພາຊິຕາ ຫິມະວັນຕະປັດເສ ໂປກຂະລະນິຍາ ຕີເລ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນພະດຳລັດນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ສັມມັນຕິ' ແປວ່າ ອາໄສຢູ່. ຄຳວ່າ 'ສាកະຍາ ວະຕະ ໂພ' ມີອະທິບາຍວ່າ ພວກເຈົ້າສាកະຍະເຫຼົ່ານີ້ ແມ້ຈະຖືກເນລະເທດອອກຈາກແວ່ນແຄວ້ນ ໄປອາໄສຢູ່ໃນປ່າ ກໍບໍ່ໄດ້ເຮັດໃຫ້ວົງຕະກູນປົນເປກັນ ສາມາດຮັກສາວົງຕະກູນໄວ້ໄດ້ໜ້າອັດສະຈັນແທ້ໆ. ຄຳວ່າ 'ຕະທັກເຄ' ແປວ່າ ຕັ້ງແຕ່ຄຳນັ້ນເປັນຕົ້ນມາ. ຄຳວ່າ 'ໂສ ຈະ ເນສັງ ປຸບພະປຸຣິໂສ' ແປວ່າ ພະເຈົ້າໂອກກາກະລາດອົງນັ້ນ ເປັນຕົ້ນຕະກູນຂອງພວກເຂົາ. ຄຳວ່າ 'ນັດຖິ ເອเตສັງ ຄະຫະປະຕິວັງເສນະ ສັມເພທະມັດຕັມປິ' ແປວ່າ ແມ້ແຕ່ການປົນເປກັບຕະກູນຄະຫະບໍດີ ກໍບໍ່ມີແກ່ພວກເຂົາເລີຍ. ນີ້ຄືເລື່ອງລາວຕາມລຳດັບ.

เอวํ สกฺยวํสํ ปกาเสตฺวา อิทานิ อมฺพฏฺฐวํสํ ปกาเสนฺโต – ‘‘รญฺโญ โข ปนา’’ติอาทิมาห. กณฺหํ นาม ชเนสีติ กาฬวณฺณํ อนฺโตกุจฺฉิยํเยว สญฺชาตทนฺตํ ปรูฬฺหมสฺสุทาฐิกํ ปุตฺตํ วิชายิ. ปพฺยาหาสีติ ยกฺโข ชาโตติ ภเยน ปลายิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย ฐิเตสุ ฆรมานุสเกสุ อิโต จิโต จ วิจรนฺโต โธวถ มนฺติอาทีนิ วทนฺโต อุจฺจาสทฺทมกาสิ.

ເມື່ອຊົງສະແດງສាកະຍະວົງດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງອັມພັດຖະວົງ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດພະດຳລັດວ່າ 'ຣັນໂຍ ໂຂ ປະນາ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ກັນຫັງ ນາມะ ຊະເນສິ' ແປວ່າ ປະສູດພະລາຊະບຸດທີ່ມີພະວໍລະກາຍດຳສະໜິດ ມີພະທົນງອກຕັ້ງແຕ່ຢູ່ໃນພະຄັນ ແລະມີໜວດເຄົາຂຶ້ນຍາວ. ຄຳວ່າ 'ປະບີຍາຫາສິ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອພວກຄົນໃນເຮືອນພາກັນເວົ້າວ່າ 'ຍັກເກີດມາແລ້ວ, ປີສາດເກີດມາແລ້ວ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຢ້ານກົວພາກັນແລ່ນໜີ ປິດປະຕູຢືນຢູ່ ພະລາຊະບຸດນັ້ນກໍທ່ຽວໄປມາໃນທີ່ນັ້ນທີ່ນີ້ ແລ້ວຮ້ອງສຽງດັງວ່າ 'ຈົ່ງອາບນ້ຳຊຳລະລ້າງໃຫ້ເຮົາແດ່' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ.

๒๖๘. เต [Pg.235] มาณวกา ภควนฺตํ เอตทโวจุนฺติ อตฺตโน อุปารมฺภโมจนตฺถาย – ‘‘เอตํ มา ภว’’นฺติอาทิวจนํ อโวจุํ. เตสํ กิร เอตทโหสิ – ‘‘อมฺพฏฺโฐ อมฺหากํ อาจริยสฺส เชฏฺฐนฺเตวาสี, สเจ มยํ เอวรูเป ฐาเน เอกทฺเววจนมตฺตมฺปิ น วกฺขาม, อยํ โน อาจริยสฺส สนฺติเก อมฺเห ปริภินฺทิสฺสตี’’ติ อุปารมฺภโมจนตฺถํ เอวํ อโวจุํ. จิตฺเตน ปนสฺส นิมฺมทภาวํ อากงฺขนฺติ. อยํ กิร มานนิสฺสิตตฺตา เตสมฺปิ อปฺปิโยว. กลฺยาณวากฺกรโณติ มธุรวจโน. อสฺมึ วจเนติ อตฺตนา อุคฺคหิเต เวทตฺตยวจเน. ปฏิมนฺเตตุนฺติ ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ ปฏิกเถตุํ, วิสฺสชฺเชตุนฺติ อตฺโถ. เอตสฺมึ วา ทาสิปุตฺตวจเน. ปฏิมนฺเตตุนฺติ อุตฺตรํ กเถตุํ.

໒໖໘. ຄຳວ່າ 'ເຕ ມາທະວະກາ ພະຄະວັນຕັງ ເອຕະທະໂວຈຸງ' ມີອະທິບາຍວ່າ ພວກມານົບເຫຼົ່ານັ້ນ ເພື່ອຈະປົດປ້ອງຕົນເອງຈາກການຖືກຕິຕຽນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳວ່າ 'ເອຕັງ ມາ ພະວັງ' ເປັນຕົ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກມານົບເຫຼົ່ານັ້ນມີຄວາມຄິດວ່າ 'ອັມພັດຖະນີ້ ເປັນສິດເອກຂອງອາຈານພວກ ເຮົາ ຫາກພວກ ເຮົາບໍ່ເວົ້າຫຍັງເລີຍແມ້ແຕ່ຄຳສອງຄຳໃນສະຖານະການແບບນີ້ ອັມພັດຖະນີ້ກໍຈະໄປຍຸຍົງໃຫ້ອາຈານແຕກແຍກກັບພວກ ເຮົາ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວແນວນັ້ນເພື່ອປົດປ້ອງຕົນເອງຈາກການຖືກຕິຕຽນ. ແຕ່ໃນໃຈຂອງພວກເຂົາ ກໍຢາກໃຫ້ອັມພັດຖະນັ້ນໝົດມານະລະທິ. ໄດ້ຍິນວ່າ ອັມພັດຖະນີ້ ຍ້ອນເປັນຄົນມີມານະຖືຕົວຫຼາຍ ຈຶ່ງບໍ່ເປັນທີ່ຮັກຂອງພວກມານົບເຫຼົ່ານັ້ນຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'ກັນລະຍານະວັກກະລະໂນ' ແປວ່າ ມີວາຈາອັນມ່ວນຊື່ນອ່ອນຫວານ. ຄຳວ່າ 'ອັສມິງ ວະຈະເນ' ແປວ່າ ໃນຖ້ອຍຄຳແຫ່ງພະເວດທັງ ໓ ທີ່ຕົນໄດ້ຮຽນມາ. ຄຳວ່າ 'ປະຕິມັນເຕຕຸງ' ແປວ່າ ເພື່ອຈະຕອບບັນຫາທີ່ຖືກຖາມ ຫຼື ເພື່ອຈະແກ້ໄຂ. ອີກນິໄສໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'ປະຕິມັນເຕຕຸງ' ໃນຄຳເວົ້າທີ່ວ່າ 'ລູກຂອງນາງທາສີ' ນີ້ ແປວ່າ ເພື່ອຈະກ່າວຄຳໂຕ້ຕອບ.

๒๖๙. อถ โข ภควาติ อถ โข ภควา – ‘‘สเจ อิเม มาณวกา เอตฺถ นิสินฺนา เอวํ อุจฺจาสทฺทํ กริสฺสนฺติ, อยํ กถา ปริโยสานํ น คมิสฺสติ. หนฺท, เน นิสฺสทฺเท กตฺวา อมฺพฏฺเฐเนว สทฺธึ กเถมี’’ติ เต มาณวเก เอตทโวจ. ตตฺถ มนฺตวฺโหติ มนฺตยถ. มยา สทฺธึ ปฏิมนฺเตตูติ มยา สห กเถตุ. เอวํ วุตฺเต มาณวกา จินฺตยึสุ – ‘‘อมฺพฏฺโฐ ตาว ทาสิปุตฺโตสีติ วุตฺเต ปุน สีสํ อุกฺขิปิตุํ นาสกฺขิ. อยํ โข ชาติ นาม ทุชฺชานา, สเจ อญฺญมฺปิ กิญฺจิ สมโณ โคตโม ‘ตฺวํ ทาโส’ติ วกฺขติ, โก เตน สทฺธึ อฑฺฑํ กริสฺสติ. อมฺพฏฺโฐ อตฺตนา พทฺธํ ปุฏกํ อตฺตนาว โมเจตู’’ติ อตฺตานํ ปริโมเจตฺวา ตสฺเสว อุปริ ขิปนฺตา – ‘‘สุชาโต จ โภ โคตมา’’ติอาทิมาหํสุ.

໒໖໙. ຄຳວ່າ Atha kho bhagavā ມີອະທິບາຍວ່າ: ໃນເວລານັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິວ່າ 'ຫາກມານົບເຫຼົ່ານີ້ນັ່ງຢູ່ທີ່ນີ້ ແລ້ວສົ່ງສຽງດັງຢ່າງນີ້, ການສົນທະນານີ້ກໍຈະບໍ່ເຖິງທີ່ສຸດ. ເອົາເຖີດ, ເຮົາຈະເຮັດໃຫ້ມານົບ... ເຫຼົ່ານີ້ມິດສຽງ ແລ້ວສົນທະນາກັບອຳບັດຖະມານົບແຕ່ພຽງຜູ້ດຽວ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ຕຣັດກັບມານົບເຫຼົ່ານັ້ນຢ່າງນີ້. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ mantavho ໄດ້ແກ່ ຈົ່ງປຶກສາຫາລືກັນ. ຄຳວ່າ mayā saddhiṃ paṭimantetu ໄດ້ແກ່ ຈົ່ງເຈຣະຈາກັບເຮົາ. ເມື່ອພຣະອົງຕຣັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ພວກມານົບຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ເມື່ອອຳບັດຖະຖືກຕຣັດວ່າ ເປັນລູກຂອງນາງທາສີ, ກໍບໍ່ສາມາດເງີຍຫົວຂຶ້ນໄດ້ອີກ. ຂຶ້ນຊື່ວ່າຊາດກຳເນີດນີ້ຮູ້ໄດ້ຍາກແທ້ໆ, ຫາກພຣະສະມະນະໂຄດົມຕຣັດແກ່ຄົນອື່ນໃດໜຶ່ງອີກວ່າ ເຈົ້າເປັນທາສ, ໃຜຈະສາມາດໂຕ້ຖຽງກັບພຣະອົງໄດ້. ໃຫ້ອຳບັດຖະແກ້ຫໍ່ທີ່ຕົນເອງຜູກໄວ້ດ້ວຍຕົນເອງເຖີດ' ພວກມານົບປົດປ່ອຍຕົນເອງໃຫ້ພົ້ນ ແລ້ວໂຍນຄວາມຜິດໄປໃຫ້ແກ່ອຳບັດຖະນັ້ນເອງ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທ່ານໂຄດົມ, ອຳບັດຖະເປັນຜູ້ມີກຳເນີດດີ' ດັ່ງນີ້.

๒๗๐. สหธมฺมิโกติ สเหตุโก สการโณ. อกามา พฺยากาตพฺโพติ อตฺตนา อนิจฺฉนฺเตนปิ พฺยากริตพฺโพ, อวสฺสํ วิสฺสชฺเชตพฺโพติ อตฺโถ. อญฺเญน วา อญฺญํ ปฏิจริสฺสสีติ อญฺเญน วจเนน อญฺญํ วจนํ ปฏิจริสฺสสิ อชฺโฌตฺถริสฺสสิ, ปฏิจฺฉาเทสฺสสีติ อตฺโถ. โย หิ ‘‘กึ โคตฺโต ตฺว’’นฺติ เอวํ ปุฏฺโฐ – ‘‘อหํ ตโย เวเท ชานามี’’ติอาทีนิ วทติ, อยํ อญฺเญน อญฺญํ ปฏิจรติ นาม. ปกฺกมิสฺสสิ วาติ ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ ชานนฺโตว อกเถตุกามตาย อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมิสฺสสิ วา.

໒໗໐. ຄຳວ່າ sahadhammiko ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍເຫດ ປະກອບດ້ວຍການອ້າງອີງ. ຄຳວ່າ akāmā byākātabbo ມີອັດຖະວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຕົນເອງບໍ່ປາຖະໜາຈະຕອບ ກໍຕ້ອງຕອບ, ຕ້ອງແກ້ໄຂຢ່າງຫຼີກລ່ຽງບໍ່ໄດ້. ຄຳວ່າ aññena vā aññaṃ paṭicarissasi ມີອັດຖະວ່າ ເຈົ້າຈະເອົາຄຳເວົ້າອື່ນມາປົກປິດຄຳເວົ້າອື່ນ, ຈະກົບເກື່ອນ ຫຼື ປິດບັງໄວ້. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນໃດເມື່ອຖືກຖາມຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຈົ້າເປັນໂຄດໃດ?' ແລ້ວກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າຮູ້ພຣະເວດທັງສາມ', ບຸກຄົນນີ້ຊື່ວ່າ ເອົາຄຳເວົ້າອື່ນມາປົກປິດຄຳເວົ້າອື່ນ. ຄຳວ່າ pakkamissasi vā ໄດ້ແກ່ ເມື່ອຮູ້ບັນຫາທີ່ຖືກຖາມຢູ່ ແຕ່ຍ້ອນບໍ່ຢາກຕອບ ຈຶ່ງລຸກຂຶ້ນຈາກອາສະນະແລ້ວຫຼີກໜີໄປ.

ตุณฺหี [Pg.236] อโหสีติ สมโณ โคตโม มํ สามํเยว ทาสิปุตฺตภาวํ กถาเปตุกาโม, สามํ กถิเต จ ทาโส นาม ชาโตเยว โหติ. อยํ ปน ทฺวติกฺขตฺตุํ โจเทตฺวา ตุณฺหี ภวิสฺสติ, ตโต อหํ ปริวตฺติตฺวา ปกฺกมิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตุณฺหี อโหสิ.

ຄຳວ່າ tuṇhī ahosi ມີອະທິບາຍວ່າ: ອຳບັດຖະມານົບຄິດວ່າ 'ພຣະສະມະນະໂຄດົມມີພຣະປະສົງຈະໃຫ້ເຮົາຮັບສາຣະພາບຄວາມເປັນລູກຂອງນາງທາສີດ້ວຍຕົນເອງ, ແລະເມື່ອຮັບສາຣະພາບດ້ວຍຕົນເອງແລ້ວ ກໍຈະກາຍເປັນທາສໂດຍແທ້ຈິງ. ແຕ່ພຣະສະມະນະໂຄດົມນີ້ ເມື່ອຕັກເຕືອນສອງສາມເທື່ອແລ້ວ ກໍຈະມິດໄປ, ຈາກນັ້ນເຮົາກໍຈະຫຼີກໜີໄປໄດ້' ຄິດຢ່າງນີ້ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ນັ່ງມິດຢູ່.

๒๗๑. วชิรํ ปาณิมฺหิ อสฺสาติ วชิรปาณิ. ยกฺโขติ น โย วา โส วา ยกฺโข, สกฺโก เทวราชาติ เวทิตพฺโพ. อาทิตฺตนฺติ อคฺคิวณฺณํ. สมฺปชฺชลิตนฺติ สุฏฺฐุ ปชฺชลิตํ. สโชติภูตนฺติ สมนฺตโต โชติภูตํ, เอกคฺคิชาลภูตนฺติ อตฺโถ. ฐิโต โหตีติ มหนฺตํ สีสํ, กนฺทลมกุฬสทิสา ทาฐา ภยานกานิ อกฺขินาสาทีนิ เอวํ วิรูปรูปํ มาเปตฺวา ฐิโต.

໒໗໑. ຄຳວ່າ vajirapāṇi ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີວະຊິຣະໃນມື. ຄຳວ່າ yakkho ພຶງຊາບວ່າ ບໍ່ແມ່ນຍັກທົ່ວໄປຕົນໃດຕົນໜຶ່ງ, ແຕ່ແມ່ນທ້າວສັກກະເທວະຣາດ. ຄຳວ່າ ādittaṃ ໄດ້ແກ່ ມີສີເໝືອນໄຟ. ຄຳວ່າ sampajjalitaṃ ໄດ້ແກ່ ມີແປວໄຟຮຸ່ງເຮືອງຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ sajotibhūtaṃ ມີອັດຖະວ່າ ມີແສງສະຫວ່າງຮຸ່ງເຮືອງໄປທົ່ວທຸກທິດ, ມີແປວໄຟເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ ṭhito hoti ໄດ້ແກ່ ເນຣະມິດຮ່າງກາຍໃຫ້ມີຮູບຮ່າງໜ້າຕາໜ້າຢ້ານກົວ ເຊັ່ນ ມີຫົວໃຫຍ່, ມີເຂ້ຍຄ້າຍຄືດອກກະດັງງາ, ມີຕາ ແລະ ດັງ ທີ່ໜ້າຢ້ານກົວ ແລ້ວຢືນຢູ່.

กสฺมา ปเนส อาคโตติ? ทิฏฺฐิวิสฺสชฺชาปนตฺถํ. อปิ จ – ‘‘อหญฺเจว โข ปน ธมฺมํ เทเสยฺยํ, ปเร จ เม น อาชาเนยฺยุ’’นฺติ เอวํ ธมฺมเทสนาย อปฺโปสฺสุกฺกภาวํ อาปนฺเน ภควติ สกฺโก มหาพฺรหฺมุนา สทฺธึ อาคนฺตฺวา – ‘‘ภควา ธมฺมํ เทเสถ, ตุมฺหากํ อาณาย อวตฺตมาเน มยํ วตฺตาเปสฺสาม, ตุมฺหากํ ธมฺมจกฺกํ โหตุ, อมฺหากํ อาณาจกฺก’’นฺติ ปฏิญฺญํ อกาสิ. ตสฺมา – ‘‘อชฺช อมฺพฏฺฐํ ตาเสตฺวา ปญฺหํ วิสฺสชฺชาเปสฺสามี’’ติ อาคโต.

ຖາມວ່າ: ກໍເພາະເຫດໃດ ທ້າວສັກກະນັ້ນຈຶ່ງມາ? ຕອບວ່າ: ເພື່ອໃຫ້ອຳບັດຖະລະຖິ້ມມິດສາທິຖິ. ອີກປະການໜຶ່ງ, ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພាកເຈົ້າຊົງຂວາຍຂວາຍນ້ອຍໃນການສະແດງທັມ ໂດຍຊົງດຳຣິວ່າ 'ຫາກເຮົາຈະສະແດງທັມ, ຄົນອື່ນກໍຈະບໍ່ຮູ້ທັມຂອງເຮົາ', ໃນເວລານັ້ນ ທ້າວສັກກະພ້ອມດ້ວຍທ້າວມະຫາພຣົມ ໄດ້ພາກັນມາຂາບທູນວ່າ 'ຂ້າແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພាកເຈົ້າ, ຂໍພຣະອົງຈົ່ງສະແດງທັມເຖີດ, ພວກຂ້າພະອົງຈະເຮັດໃຫ້ຜູ້ທີ່ບໍ່ຢູ່ໃນອຳນາດຂອງພຣະອົງ ໃຫ້ຢູ່ໃນອຳນາດ, ຂໍໃຫ້ທັມມະຈັກເປັນຂອງພຣະອົງ, ແລະຂໍໃຫ້ອານາຈັກເປັນຂອງພວກຂ້າພະອົງ' ດັ່ງນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນ, ທ້າວສັກກະຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ໃນວັນນີ້ ເຮົາຈະເຮັດໃຫ້ອຳບັດຖະຢ້ານກົວ ແລ້ວໃຫ້ຕອບຄຳຖາມ' ຈຶ່ງໄດ້ມາ.

ภควา เจว ปสฺสติ อมฺพฏฺโฐ จาติ ยทิ หิ ตํ อญฺเญปิ ปสฺเสยฺยุํ, ตํ การณํ อครุ อสฺส, ‘‘อยํ สมโณ โคตโม อมฺพฏฺฐํ อตฺตโน วาเท อโนตรนฺตํ ญตฺวา ยกฺขํ อาวาเหตฺวา ทสฺเสสิ, ตโต อมฺพฏฺโฐ ภเยน กเถสี’’ติ วเทยฺยุํ. ตสฺมา ภควา เจว ปสฺสติ อมฺพฏฺโฐ จ. ตสฺส ตํ ทิสฺวาว สกลสรีรโต เสทา มุจฺจึสุ. อนฺโตกุจฺฉิ วิปริวตฺตมานา มหารวํ วิรวิ. โส ‘‘อญฺเญปิ นุ โข ปสฺสนฺตี’’ติ โอโลเกนฺโต กสฺสจิ โลมหํสมตฺตมฺปิ นาทฺทส. ตโต – ‘‘อิทํ ภยํ มเมว อุปฺปนฺนํ, สจาหํ ยกฺโขติ วกฺขามิ, ‘กึ ตวเมว อกฺขีนิ อตฺถิ, ตฺวเมว ยกฺขํ ปสฺสสิ, ปฐมํ ยกฺขํ อทิสฺวา สมเณน โคตเมน วาทสงฺฆฏฺเฏ ปกฺขิตฺโตว ยกฺขํ ปสฺสสี’ติ วเทยฺยุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘น ทานิ เม [Pg.237] อิธ อญฺญํ ปฏิสรณํ อตฺถิ, อญฺญตฺร สมณา โคตมา’’ติ มญฺญมาโน อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ.

ຄຳວ່າ bhagavā ceva passati ambaṭṭho ca ມີອະທິບາຍວ່າ: ຫາກຄົນອື່ນໆເຫັນຍັກນັ້ນນຳ, ເຫດການນັ້ນກໍຈະບໍ່ມີນ້ຳໜັກ, ເພາະພວກເຂົາຈະກ່າວຫາວ່າ 'ພຣະສະມະນະໂຄດົມນີ້ ເມື່ອຮູ້ວ່າອຳບັດຖະບໍ່ຍອມຈຳນົນຕໍ່ວาທະຂອງຕົນ ຈຶ່ງໄດ້ຮຽກຍັກມາສະແດງໃຫ້ເຫັນ, ຈາກນັ້ນອຳບັດຖະຈຶ່ງຍອມຕອບເພາະຄວາມຢ້ານ' ດັ່ງນີ້. ເພາະສະນັ້ນ, ຈຶ່ງມີແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລະ ອຳບັດຖະເທົ່ານັ້ນທີ່ເຫັນ. ເມື່ອອຳບັດຖະເຫັນຍັກນັ້ນແລ້ວ, ເຫື່ອໄຫຼໂຊມອອກມາທົ່ວຮ່າງກາຍ. ທ້ອງຂ້າງໃນປັ່ນປ່ວນຄືກັບຈະປີ້ນ ແລະ ສົ່ງສຽງຮ້ອງດັງສະໜັ່ນ. ອຳບັດຖະຫຼຽວເບິ່ງວ່າ 'ຄົນອື່ນເຫັນນຳບໍ່ນໍ້?' ແຕ່ກໍບໍ່ເຫັນອາການຂົນລຸກຂົນຊັນຂອງໃຜເລີຍ. ຈາກນັ້ນຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ໄພອັນນີ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ເຮົາຜູ້ດຽວເທົ່ານັ້ນ, ຫາກເຮົາຈະເວົ້າວ່າ ມີຍັກຢືນຢູ່, ພວກເຂົາກໍຈະເວົ້າວ່າ ມີແຕ່ເຈົ້າຜູ້ດຽວຫວໍທີ່ມີຕາ, มีແຕ່ເຈົ້າຜູ້ດຽວຫວໍທີ່ເຫັນຍັກ, ແຕ່ກ່ອນບໍ່ເຫັນຍັກ ແຕ່ພໍຖືກພຣະສະມະນະໂຄດົມຕ້ອນໃຫ້ຈົນມຸມໃນການໂຕ້ວາທະ ຈຶ່ງມາເຫັນຍັກ ດັ່ງນີ້' ຄິດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງເຂົ້າໃຈວ່າ 'ບັດນີ້ ທີ່ພຶ່ງອື່ນຂອງເຮົາໃນທີ່ນີ້ບໍ່ມີອີກແລ້ວ ນອກຈາກພຣະສະມະນະໂຄດົມ' ດັ່ງນີ້, ໃນເວລານັ້ນ ອຳບັດຖະມານົບ... ໄດ້ຂາບທູນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຢ່າງນີ້.

๒๗๒. ตาณํ คเวสีติ ตาณํ คเวสมาโน. เลณํ คเวสีติ เลณํ คเวสมาโน. สรณํ คเวสีติ สรณํ คเวสมาโน. เอตฺถ จ ตายติ รกฺขตีติ ตาณํ. นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลณํ. สรตีติ สรณํ, ภยํ หึสติ, วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ. อุปนิสีทิตฺวาติ อุปคมฺม เหฏฺฐาสเน นิสีทิตฺวา. พฺรวิตูติ วทตุ.

໒໗໒. ຄຳວ່າ tāṇaṃ gavesī ໄດ້ແກ່ ສະແຫວງຫາທີ່ຕ້ານທານ. ຄຳວ່າ leṇaṃ gavesī ໄດ້ແກ່ ສະແຫວງຫາທີ່ຫຼົບໄພ. ຄຳວ່າ saraṇaṃ gavesī ໄດ້ແກ່ ສະແຫວງຫາທີ່ພຶ່ງ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໃດຊົງປົກປັກຮັກສາ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊື່ວ່າ tāṇaṃ. ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຫຼົບໄພໃນພຣະອົງນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊື່ວ່າ leṇaṃ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໃດຊົງກຳຈັດ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊື່ວ່າ saraṇaṃ, ມີອັດຖະວ່າ ຊົງທຳລາຍ ຫຼື ກຳຈັດໄພ. ຄຳວ່າ upanisīditvā ໄດ້ແກ່ ເຂົ້າໄປໃກ້ແລ້ວນັ່ງເທິງອາສະນະທີ່ຕ່ຳກວ່າ. ຄຳວ່າ bravītu ໄດ້ແກ່ ຂໍຈົ່ງຕຣັດເຖີດ.

อมฺพฏฺฐวํสกถา

ອຳບັດຖະວົງສະກະຖາ (ຄຳອະທິບາຍເລື່ອງວົງຕະກູນຂອງອຳບັດຖະ)

๒๗๓-๒๗๔. ทกฺขิณชนปทนฺติ ทกฺขิณาปโถติ ปากฏํ. คงฺคาย ทกฺขิณโต ปากฏชนปทํ. ตทา กิร ทกฺขิณาปเถ พหู พฺราหฺมณตาปสา โหนฺติ, โส ตตฺถ คนฺตฺวา เอกํ ตาปสํ วตฺตปฏิปตฺติยา อาราเธสิ. โส ตสฺส อุปการํ ทิสฺวา อาห – ‘‘อมฺโภ, ปุริส, มนฺตํ เต เทมิ, ยํ อิจฺฉสิ, ตํ มนฺตํ คณฺหาหี’’ติ. โส อาห – ‘‘น เม อาจริย, อญฺเญน มนฺเตน, กิจฺจํ อตฺถิ, ยสฺสานุภาเวน อาวุธํ น ปริวตฺตติ, ตํ เม มนฺตํ เทหี’’ติ. โส – ‘‘ภทฺรํ, โภ’’ติ ตสฺส ธนุอคมนียํ อมฺพฏฺฐํ นาม วิชฺชํ อทาสิ, โส ตํ วิชฺชํ คเหตฺวา ตตฺเถว วีมํสิตฺวา – ‘‘อิทานิ เม มโนรถํ ปูเรสฺสามี’’ติ อิสิเวสํ คเหตฺวา โอกฺกากสฺส สนฺติกํ คโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทกฺขิณชนปทํ คนฺตฺวา พฺรหฺมมนฺเต อธียิตฺวา ราชานํ โอกฺกากํ อุปสงฺกมิตฺวา’’ติ.

໒໗໓-໒໗໔. ຄຳວ່າ dakkhiṇajanapadaṃ ປາກົດຊື່ວ່າ dakkhiṇāpatha, ເປັນຊົນນະບົດທີ່ປາກົດຢູ່ທາງທິດໃຕ້ຂອງແມ່ນ້ຳຄົງຄາ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ໃນທັກຂິນາບົດມີພຣາມດาບົດເປັນຈຳນວນຫຼາຍ, ກັນຫະດາບົດນັ້ນໄດ້ໄປທີ່ນັ້ນ ແລ້ວໄດ້ບຳຣຸງດາບົດຕົນໜຶ່ງດ້ວຍວັດປະຕິບັດ. ດາບົດນັ້ນເຫັນອຸປະການະຄຸນຂອງກັນຫະດາບົດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແນ່ເຈົ້າ, ເຮົາຈະໃຫ້ມົນແກ່ເຈົ້າ, ເຈົ້າປາຖະໜາມົນໃດ ກໍຈົ່ງຮຽນເອົາມົນນັ້ນເຖີດ'. ກັນຫະດາບົດກ່າວວ່າ 'ທ່ານອາຈານ, ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ມີຄວາມຈຳເປັນດ້ວຍມົນອື່ນ, ຂໍທ່ານຈົ່ງໃຫ້ມົນທີ່ເຮັດໃຫ້ອາວຸດບໍ່ສາມາດທຳຮ້າຍໄດ້ ດ້ວຍອານຸພາບຂອງມົນນັ້ນແກ່ຂ້າພະເຈົ້າເຖີດ'. ອາຈານນັ້ນກ່າວວ່າ 'ດີລະ ເຈົ້າ' ແລ້ວໄດ້ໃຫ້ວິຊາຊື່ອຳບັດຖະ ເຊິ່ງເປັນວິຊາປ້ອງກັນລູກທະນູແກ່ລາວ. ລາວຮຽນວິຊານັ້ນແລ້ວ ໄດ້ທົດລອງເບິ່ງໃນທີ່ນັ້ນເອງ ແລ້ວຄິດວ່າ 'ບັດນີ້ ເຮົາຈະເຮັດໃຫ້ຄວາມປາຖະໜາຂອງເຮົາເຕັມປ່ຽມ' ຈຶ່ງໄດ້ແຕ່ງກາຍເປັນດາບົດ ແລ້ວເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະເຈົ້າໂອກກາກະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໄປສູ່ຊົນນະບົດທິດໃຕ້ ຮຽນພຣົມມະມົນ ແລ້ວເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະເຈົ້າໂອກກາກະ' ດັ່ງນີ້.

เอตฺถ พฺรหฺมมนฺเตติ อานุภาวสมฺปนฺนตาย เสฏฺฐมนฺเต. โก เนวํ’เร อยํ มยฺหํ ทาสิปุตฺโตติ โก นุ เอวํ อเร อยํ มม ทาสิปุตฺโต. โส ตํ ขุรปฺปนฺติ โส ราชา ตํ มาเรตุกามตาย สนฺนหิตํ สรํ ตสฺส มนฺตานุภาเวน เนว ขิปิตุํ น อปเนตุํ สกฺขิ, ตาวเทว สกลสรีเร สญฺชาตเสโท ภเยน เวธมาโน อฏฺฐาสิ.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ brahmamante ໄດ້ແກ່ ມົນອັນປະເສີດ ເພາະປະກອບດ້ວຍອານຸພາບອັນຍິ່ງໃຫຍ່. ຄຳວ່າ ko nevaṃ're ayaṃ mayhaṃ dāsiputto ໄດ້ແກ່ 'ໃຜກັນເວົ້າຢ່າງນີ້, ບັກຄົນນີ້ເປັນລູກຂອງນางທາສີຂອງເຮົາ'. ຄຳວ່າ so taṃ khurappaṃ ມີອະທິບາຍວ່າ: ພຣະຣາຊານັ້ນມີພຣະປະສົງຈະຂ້າກັນຫະດາບົດນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກຽມລູກທະນູໄວ້, ແຕ່ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງມົນຂອງກັນຫະດາບົດນັ້ນ ພຣະຣາຊາຈຶ່ງບໍ່ສາມາດຍິງອອກໄປໄດ້ ແລະ ບໍ່ສາມາດເອົາລົງໄດ້, ໃນທັນໃດນັ້ນເອງ ເຫື່ອໄດ້ໄຫຼໂຊມທົ່ວຮ່າງກາຍ ແລະ ຢືນຕົວສັ່ນດ້ວຍຄວາມຢ້ານກົວ.

อมจฺจาติ มหามจฺจา. ปาริสชฺชาติ อิตเร ปริสาวจรา. เอตทโวจุนฺติ – ‘‘ทณฺฑกีรญฺโญ กิสวจฺฉตาปเส อปรทฺธสฺส อาวุธวุฏฺฐิยา สกลรฏฺฐํ วินฏฺฐํ[Pg.238]. นาฬิเกโร ปญฺจสุ ตาปสสเตสุ อชฺชุโน จ องฺคีรเส อปรทฺโธ ปถวึ ภินฺทิตฺวา นิรยํ ปวิฏฺโฐ’’ติ จินฺตยนฺตา ภเยน เอตํ โสตฺถิ, ภทฺทนฺเตติอาทิวจนํ อโวจุํ.

ຄຳວ່າ amaccā ໄດ້ແກ່ ມະຫາອຳມາດທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ pārisajjā ໄດ້ແກ່ ຂ້າຣາຊະການບໍລິພານອື່ນໆ ທີ່ຢູ່ໃນທີ່ປະຊຸມ. ຄຳວ່າ etadavocuṃ ມີອະທິບາຍວ່າ: ພວກອຳມາດຄິດວ່າ 'ແຜ່ນດິນທັງໝົດຂອງພຣະເຈົ້າທັນທະກີ ໄດ້ຈິບຫາຍວາຍວອດໄປແລ້ວ ເພາະການປະທຸສຮ້າຍຕໍ່ກິສະວັດສະດາບົດ ດ້ວຍຫ່າຝົນອາວຸດ. ພຣະເຈົ້ານາລີເກຣະ ໄດ້ປະທຸສຮ້າຍຕໍ່ດາບົດຫ້າຮ້ອຍຕົນ, ແລະ ພຣະເຈົ້າອັກຊຸນະ ໄດ້ປະທຸສຮ້າຍຕໍ່ອັງຄີຣະສະດາບົດ ຈຶ່ງຖືກແຜ່ນດິນສູບລົງສູ່ອະເວຈີນະລົກ' ດັ່ງນີ້, ດ້ວຍຄວາມຢ້ານກົວ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຂໍຄວາມສະຫວັດດີຈົ່ງມີເຖີດ, ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ' ດັ່ງນີ້.

โสตฺถิ ภวิสฺสติ รญฺโญติ อิทํ วจนํ กณฺโห จิรํ ตุณฺหี หุตฺวา ตโต อเนกปฺปการํ ยาจียมาโน – ‘‘ตุมฺหากํ รญฺญา มาทิสสฺส อิสิโน ขุรปฺปํ สนฺนยฺหนฺเตน ภาริยํ กมฺมํ กต’’นฺติอาทีนิ จ วตฺวา ปจฺฉา อภาสิ. อุนฺทฺริยิสฺสตีติ ภิชฺชิสฺสติ, ถุสมุฏฺฐิ วิย วิปฺปกิริยิสฺสตีติ. อิทํ โส ‘‘ชนํ ตาเสสฺสามี’’ติ มุสา ภณติ. สรสนฺถมฺภนมตฺเตเยว หิสฺส วิชฺชาย อานุภาโว, น อญฺญตฺร. อิโต ปเรสุปิ วจเนสุ เอเสว นโย.

ຄຳວ່າ sotthi bhavissati rañño ນີ້, ກັນຫະດາບົດມິດຢູ່ດົນນານ ແລ້ວເມື່ອຖືກອ້ອນວອນດ້ວຍປະການຕ່າງໆ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພຣະຣາຊາຂອງພວກທ່ານ ໄດ້ເຮັດກັມອັນໜັກໜ່ວງ ໂດຍການກຽມລູກທະນູເພື່ອຍິງດາບົດຜູ້ມີຣິດເຊັ່ນເຮົາ' ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ກ່າວໃນພາຍຫຼັງ. ຄຳວ່າ undriyissati ໄດ້ແກ່ ຈະແຕກທຳລາຍ, ຈະກະຈັດກະຈາຍໄປຄືກັບແກບກຳມືໜຶ່ງ. ຄຳນີ້ ກັນຫະດາບົດກ່າວຕົວະ ເພາະຫວັງຈະໃຫ້ຄົນທັງຫຼາຍຢ້ານກົວ. ດ້ວຍວ່າ ອານຸພາບແຫ່ງວິຊາຂອງລາວ ມີພຽງແຕ່ການເຮັດໃຫ້ລູກທະນູຢຸດຢູ່ກັບທີ່ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີອານຸພາບຢ່າງອື່ນເລີຍ. ໃນຄຳເວົ້າອື່ນໆ ຖັດຈາກນີ້ໄປ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

ปลฺโลโมติ ปนฺนโลโม. โลมหํสนมตฺตมฺปิสฺส น ภวิสฺสติ. อิทํ กิร โส ‘‘สเจ เม ราชา ตํ ทาริกํ ทสฺสตี’’ติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา อวจ. กุมาเร ขุรปฺปํ ปติฏฺฐเปสีติ เตน ‘‘สโร โอตรตู’’ติ มนฺเต ปริวตฺติ, เต กุมารสฺส นาภิยํ ปติฏฺฐเปสิ. ธีตรํ อทาสีติ สีสํ โธวิตฺวา อทาสํ ภุชิสฺสํ กตฺวา ธีตรํ อทาสิ, อุฬาเร จ ตํ ฐาเน ฐเปสิ. มา โข ตุมฺเห มาณวกาติ อิทํ ปน ภควา – ‘‘เอเกน ปกฺเขน อมฺพฏฺโฐ สกฺยานํ ญาติ โหตี’’ติ ปกาเสนฺโต ตสฺส สมสฺสาสนตฺถํ อาห. ตโต อมฺพฏฺโฐ ฆฏสเตน อภิสิตฺโต วิย ปสฺสทฺธทรโถ หุตฺวา สมสฺสาเสตฺวา สมโณ โคตโม มํ ‘‘โตเสสฺสามี’’ติ เอเกน ปกฺเขน ญาตึ กโรติ, ขตฺติโย กิราหมสฺมี’’ติ จินฺเตสิ.

ຄຳວ່າ pallomo ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຂົນລາບລົງ. ແມ່ນແຕ່ຄວາມຂົນລຸກຂົນຊັນ ກໍຈະບໍ່ມີແກ່ລາວ. ໄດ້ຍິນວ່າ ກັນຫະດາບົດກ່າວຄຳນີ້ ຫຼັງຈາກໃຫ້ພຣະຣາຊາຊົງໃຫ້ຄຳໝັ້ນສັນຍາວ່າ 'ຫາກພຣະຣາຊາຈະມອບພຣະຣາຊະທິດານັ້ນໃຫ້ແກ່ເຮົາ'. ຄຳວ່າ kumāre khurappaṃ patiṭṭhapesi ໄດ້ແກ່ ກັນຫະດາບົດນັ້ນໄດ້ຮ່າຍມົນວ່າ 'ຂໍລູກທະນູຈົ່ງຕົກລົງເຖີດ' ແລ້ວເຮັດໃຫ້ລູກທະນູນັ້ນຕົກລົງທີ່ສະດືຂອງພຣະຣາຊະກຸມານ. ຄຳວ່າ dhītaraṃ adāsi ໄດ້ແກ່ ພຣະຣາຊາຊົງສະຫົວໃຫ້ແລ້ວ ປົດປ່ອຍໃຫ້ພົ້ນຈາກຄວາມເປັນທາສ ໃຫ້ເປັນອິດສະຫຼະ ແລ້ວມອບພຣະຣາຊະທິດາໃຫ້, ທັງຍັງຊົງແຕ່ງຕັ້ງໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງອັນສູງສົ່ງ. ສ່ວນຄຳວ່າ mā kho tumhe māṇavakā ນີ້, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດເພື່ອປອບໂຍນອຳບັດຖະ ໂດຍຊົງສະແດງວ່າ 'ໂດຍສ່ວນໜຶ່ງ ອຳບັດຖະກໍເປັນຍາດຂອງພວກສາກະຍະ'. ຈາກນັ້ນ ອຳບັດຖະກໍຫາຍຮ້ອນໃຈ ຄືກັບຖືກຫົດສົງດ້ວຍໝໍ້ນ້ຳຮ້ອຍໝໍ້, ເມື່ອສະບາຍໃຈແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ພຣະສະມະນະໂຄດົມມີພຣະປະສົງຈະໃຫ້ເຮົາພໍໃຈ ຈຶ່ງຊົງນັບຍາດທາງຝ່າຍໜຶ່ງ, ໄດ້ຍິນວ່າ ເຮົາກໍເປັນກະສັດຄືກັນ' ດັ່ງນີ້.

ขตฺติยเสฏฺฐภาววณฺณนา

ຂັດຕິຍະເສດຖະພາວະວັນນະນາ (ຄຳອະທິບາຍຄວາມເປັນກະສັດປະເສີດສຸດ)

๒๗๕. อถ โข ภควา – ‘‘อยํ อมฺพฏฺโฐ ขตฺติโยสฺมี’’ติ สญฺญํ กโรติ, อตฺตโน อขตฺติยภาวํ น ชานาติ, หนฺท นํ ชานาเปสฺสามีติ ขตฺติยวํสํ ทสฺเสตุํ อุตฺตริเทสนํ วฑฺเฒนฺโต – ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ อมฺพฏฺฐา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. พฺราหฺมเณสูติ พฺราหฺมณานํ อนฺตเร. อาสนํ วา อุทกํ วาติ อคฺคาสนํ วา อคฺโคทกํ วา. สทฺเธติ มตเก อุทฺทิสฺส กตภตฺเต. ถาลิปาเกติ มงฺคลาทิภตฺเต. ยญฺเญติ ยญฺญภตฺเต. ปาหุเนติ ปาหุนกานํ กตภตฺเต ปณฺณาการภตฺเต วา. อปิ นุสฺสาติ อปิ นุ อสฺส ขตฺติยปุตฺตสฺส. อาวฏํ วา อสฺส อนาวฏํ วาติ[Pg.239], พฺราหฺมณกญฺญาสุ นิวารณํ ภเวยฺย วา โน วา, พฺราหฺมณทาริกํ ลเภยฺย วา น วา ลเภยฺยาติ อตฺโถ. อนุปปนฺโนติ ขตฺติยภาวํ อปตฺโต, อปริสุทฺโธติ อตฺโถ.

໒໗໕. ໃນເວລານັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິວ່າ 'ອຳບັດຖະນີ້ສຳຄັນຕົນວ່າ ເຮົາເປັນກະສັດ, ບໍ່ຮູ້ຄວາມທີ່ຕົນບໍ່ແມ່ນກະສັດ, ເອົາເຖີດ ເຮົາຈະເຮັດໃຫ້ລາວຮູ້' ເພື່ອຈະສະແດງຂັດຕິຍະວົງ ຈຶ່ງຊົງສະແດງພຣະທັມມະເທດສະໜາໃຫ້ຍິ່ງຂຶ້ນໄປ ໂດຍຕຣັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອຳບັດຖະ, ເຈົ້າຈະສຳຄັນຄວາມຂໍ້ນັ້ນເປັນແນວໃດ?' ດັ່ງນີ້. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ idha ໄດ້ແກ່ ໃນໂລກນີ້. ຄຳວ່າ brāhmaṇesu ໄດ້ແກ່ ໃນທ່າມກາງພວກພຣາມ. ຄຳວ່າ āsanaṃ vā udakaṃ vā ໄດ້ແກ່ ອາສະນະອັນປະເສີດ ຫຼື ນ້ຳອັນປະເສີດ. ຄຳວ່າ saddhe ໄດ້ແກ່ ໃນການລ້ຽງອາຫານທີ່ເຮັດອຸທິດໃຫ້ແກ່ຜູ້ຕາຍ. ຄຳວ່າ thālipāke ໄດ້ແກ່ ໃນອາຫານທີ່ຈັດຂຶ້ນໃນງານມຸງຄຸນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ yaññe ໄດ້ແກ່ ໃນອາຫານທີ່ຈັດຂຶ້ນໃນການບູຊາຍັນ. ຄຳວ່າ pāhune ໄດ້ແກ່ ໃນອາຫານທີ່ຈັດຂຶ້ນເພື່ອຕ້ອນຮັບແຂກ ຫຼື ອາຫານທີ່ເປັນຂອງຂວັນ. ຄຳວ່າ api nu ssa ໄດ້ແກ່ ຈະມີແກ່ບຸດຂອງກະສັດນັ້ນຫຼືບໍ່. ຄຳວ່າ āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā ມີອັດຖະວ່າ ຈະມີການຫ້າມໃນພວກຍິງສາວພຣາມຫຼືບໍ່, ຈະໄດ້ນາງກຸມານີພຣາມຫຼືບໍ່ໄດ້. ຄຳວ່າ anupapanno ມີອັດຖະວ່າ ບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນກະສັດ, ມີອັດຖະວ່າ ບໍ່ບໍລິສຸດ.

๒๗๖. อิตฺถิยา วา อิตฺถึ กริตฺวาติ อิตฺถิยา วา อิตฺถึ ปริเยสิตฺวา. กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณติ กิสฺมิญฺจิเทว โทเส พฺราหฺมณานํ อยุตฺเต อกตฺตพฺพกรเณ. ภสฺสปุเฏนาติ ภสฺมปุเฏน, สีเส ฉาริกํ โอกิริตฺวาติ อตฺโถ.

໒໗໖. ຄຳວ່າ itthiyā vā itthiṃ karitvā ໄດ້ແກ່ ສະແຫວງຫາສະຕຣີດ້ວຍສະຕຣີ. ຄຳວ່າ kismiñcideva pakaraṇe ໄດ້ແກ່ ໃນຄວາມຜິດບາງປະການ ເຊິ່ງເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ສົມຄວນ, ບໍ່ຄວນເຮັດຂອງພວກພຣາມ. ຄຳວ່າ bhassapuṭena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຫໍ່ຂີ້ເຖົ່າ, ມີອັດຖະວ່າ ໂດຍການໂຮຍຂີ້ເຖົ່າໃສ່ເທິງຫົວ.

๒๗๗. ชเนตสฺมินฺติ ชนิตสฺมึ, ปชายาติ อตฺโถ. เย โคตฺตปฏิสาริโนติ เย ชเนตสฺมึ โคตฺตํ ปฏิสรนฺติ – ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติ, เตสุ โลเก โคตฺตปฏิสารีสุ ขตฺติโย เสฏฺโฐ. อนุมตา มยาติ มม สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา เทสิตา มยา อนุญฺญาตา.

໒໗໗. ຄຳວ່າ janetasmiṃ ໄດ້ແກ່ ໃນໝູ່ສັດ, ມີອັດຖະວ່າ ໃນໝູ່ປະຊາຊົນ. ຄຳວ່າ ye gottapaṭisārino ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນໃນໝູ່ປະຊາຊົນ ຜູ້ທີ່ອ້າງເຖິງໂຄດວ່າ 'ເຮົາເປັນໂຄຕະມະ, ເຮົາເປັນກັດສະປະ' ດັ່ງນີ້, ໃນບັນດາຜູ້ອ້າງໂຄດເຫຼົ່ານັ້ນໃນໂລກ ກະສັດເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດ. ຄຳວ່າ anumatā mayā ໄດ້ແກ່ ເປັນສິ່ງທີ່ເຮົາອະນຸຍາດແລ້ວ, ຄື ສະແດງໄວ້ໂດຍສອດຄ່ອງກັບພຣະສັບພັນຍູຕັນຍານຂອງເຮົາ.

ปฐมภาณวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຄຳອະທິບາຍປະຖົມມະພາລະວານ ຈົບແລ້ວ.

วิชฺชาจรณกถาวณฺณนา

ວິຊາຈະຣະນະກະຖາວັນນະນາ (ຄຳອະທິບາຍເລື່ອງວິຊາແລະຈະຣະນະ)

๒๗๘. อิมาย ปน คาถาย วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ อิทํ ปทํ สุตฺวา อมฺพฏฺโฐ จินฺเตสิ – ‘‘วิชฺชา นาม ตโย เวทา, จรณํ ปญฺจ สีลานิ, ตยิทํ อมฺหากํเยว อตฺถิ, วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน เจ เสฏฺโฐ, มยเมว เสฏฺฐา’’ติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา วิชฺชาจรณํ ปุจฺฉนฺโต – ‘‘กตมํ ปน ตํ, โภ โคตม, จรณํ, กตมา จ ปน สา วิชฺชา’’ติ อาห. อถสฺส ภควา ตํ พฺราหฺมณสมเย สิทฺธํ ชาติวาทาทิปฏิสํยุตฺตํ วิชฺชาจรณํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณํ ทสฺเสตุกาโม – ‘‘น โข อมฺพฏฺฐา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ชาติวาโทติ ชาตึ อารพฺภ วาโท, พฺราหฺมณสฺเสวิทํ วฏฺฏติ, น สุทฺทสฺสาติอาทิ วจนนฺติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ชาติวาทวินิพทฺธาติ ชาติวาเท วินิพทฺธา. เอส นโย สพฺพตฺถ.

໒໗໘. ກໍເມື່ອໄດ້ຍິນບົດວ່າ vijjācaraṇasampanno ໃນຄາຖາ ນີ້, ອຳບັດຖະຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ຂຶ້ນຊື່ວ່າ ວິຊາ ຄື ພຣະເວດທັງສາມ, ຈະຣະນະ ຄື ສິນຫ້າ, ວິຊາແລະຈະຣະນະນັ້ນມີຢູ່ໃນລັດທິຂອງພວກຂ້າພະເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ, ຫາກຜູ້ປະກອບດ້ວຍວິຊາແລະຈະຣະນະເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດ, ພວກຂ້າພະເຈົ້າເອງກໍເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດ' ດັ່ງນີ້, ເມື່ອຕົກລົງໃຈໄດ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຖາມເຖິງວິຊາແລະຈະຣະນະວ່າ 'ທ່ານໂຄດົມ, ກໍຈະຣະນະນັ້ນເປັນແນວໃດ, ແລະ ວິຊານັ້ນເປັນແນວໃດ?' ດັ່ງນີ້. ໃນເວລານັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປະຕິເສດວິຊາແລະຈະຣະນະທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຊາດກຳເນີດ ເຊິ່ງເປັນທີ່ຍອມຮັບໃນລັດທິຂອງພວກພຣາມນັ້ນ, ໂດຍຊົງມີພຣະປະສົງຈະສະແດງວິຊາແລະຈະຣະນະອັນຍອດຢ້ຽມ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອຳບັດຖະ, ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນດອກ' ດັ່ງນີ້. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ jātivādo ໄດ້ແກ່ ວາທະທີ່ປາຣົບເຖິງຊາດກຳເນີດ, ມີອັດຖະວ່າ ຄຳເວົ້າເປັນຕົ້ນວ່າ 'ສິ່ງນີ້ສົມຄວນແກ່ພຣາມເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ສົມຄວນແກ່ສູດ'. ນັຍນີ້ມີໃນທຸກບົດ. ຄຳວ່າ jātivādavinibaddhā ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຖືກຜູກມັດໄວ້ໃນວາທະເລື່ອງຊາດກຳເນີດ. ນັຍນີ້ມີໃນທຸກບົດ.

ตโต อมฺพฏฺโฐ – ‘‘ยตฺถ ทานิ มยํ ลคฺคิสฺสามาติ จินฺตยิมฺห, ตโต โน สมโณ โคตโม มหาวาเต ถุสํ ธุนนฺโต วิย ทูรเมว อวกฺขิปิ. ยตฺถ ปน มยํ น ลคฺคาม, ตตฺถ โน นิโยเชสิ. อยํ โน วิชฺชาจรณสมฺปทา ญาตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุน วิชฺชาจรณสมฺปทํ ปุจฺฉิ. อถสฺส [Pg.240] ภควา สมุทาคมโต ปภุติ วิชฺชาจรณํ ทสฺเสตุํ – ‘‘อิธ อมฺพฏฺฐ ตถาคโต’’ติอาทิมาห.

ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ອຳບັດຖະມານົບຈຶ່ງຄິດວ່າ: 'ໃນບັດນີ້ ພວກຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຄິດວ່າ ຈະຂ້ອງຢູ່ (ມີສ່ວນຮ່ວມ) ໃນວິຊາແລະຈະລະນະສຳປະທາໃດ, ພຣະສະມະນະໂຄດົມກໍໄດ້ຊັດພວກຂ້າພະເຈົ້າໃຫ້ອອກໄປໄກຈາກວິຊາແລະຈະລະນະສຳປະທານັ້ນ ປຽບເໝືອນການພັດແກບໃຫ້ປິວໄປໃນລົມພາຍຸໃຫຍ່. ແຕ່ສ່ວນວ່າ ພວກຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ໄດ້ຂ້ອງຢູ່ໃນວິຊາແລະຈະລະນະສຳປະທາໃດ, ພຣະອົງກໍໄດ້ຊັກຊວນພວກຂ້າພະເຈົ້າໃນວິຊາແລະຈະລະນະສຳປະທານັ້ນ. ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍວິຊາແລະຈະລະນະນີ້ ຍ່ອມຄວນທີ່ພວກຂ້າພະເຈົ້າຈະຕ້ອງຮູ້.' ຄິດດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ທູນຖາມເຖິງຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍວິຊາແລະຈະລະນະອີກເທື່ອໜຶ່ງ. ໃນຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເພື່ອຈະສະແດງວິຊາແລະຈະລະນະແກ່ອຳບັດຖະມານົບນັ້ນ ຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນທີ່ສະແດງຂຶ້ນມາເປັນຢ່າງດີ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດພຣະດຳລັດເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ອິທະ ອຳພັດຖະ ຕະຖາຄະໂຕ' ເປັນຕົ້ນ.

๒๗๙. เอตฺถ จ ภควา จรณปริยาปนฺนมฺปิ ติวิธํ สีลํ วิภชนฺโต ‘‘อิทมสฺส โหติ จรณสฺมิ’’นฺติ อนิยฺยาเตตฺวา ‘‘อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมิ’’นฺติ สีลวเสเนว นิยฺยาเตสิ. กสฺมา? ตสฺสปิ หิ กิญฺจิ กิญฺจิ สีลํ อตฺถิ, ตสฺมา จรณวเสน นิยฺยาติยมาเน ‘‘มยมฺปิ จรณสมฺปนฺนา’’ติ ตตฺถ ตตฺเถว ลคฺเคยฺย. ยํ ปน เตน สุปิเนปิ น ทิฏฺฐปุพฺพํ, ตสฺเสว วเสน นิยฺยาเตนฺโต ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมึ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมินฺติอาทิมาห. เอตฺตาวตา อฏฺฐปิ สมาปตฺติโย จรณนฺติ นิยฺยาติตา โหนฺติ, วิปสฺสนา ญาณโต ปน ปฏฺฐาย อฏฺฐวิธาปิ ปญฺญา วิชฺชาติ นิยฺยาติตา.

໒໗໙. ແລະໃນພຣະບາລີນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງຈຳແນກສີລ 3 ປະການ ແມ້ວ່າຈະສົງເຄາະເຂົ້າໃນຈະລະນະກໍຕາມ ກໍບໍ່ໄດ້ຊົງສະຫຼຸບລົງດ້ວຍຄຳວ່າ 'ນີ້ເປັນຈະລະນະຂອງຜູ້ນັ້ນ' ແຕ່ຊົງສະຫຼຸບລົງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສີລເທົ່ານັ້ນວ່າ 'ນີ້ກໍເປັນສີລຂອງຜູ້ນັ້ນ'. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ແມ້ອຳບັດຖະມານົບນັ້ນກໍຍັງມີສີລບາງສ່ວນຢູ່, ເພາະເຫດນັ້ນ ຫາກຊົງສະຫຼຸບລົງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈະລະນະ ພວກເຂົາກໍຈະຄິດວ່າ 'ພວກຂ້າພະເຈົ້າກໍເຖິງພ້ອມດ້ວຍຈະລະນະຄືກັນ' ແລ້ວກໍຈະຂ້ອງຕິດຢູ່ພຽງແຕ່ໃນສີລນັ້ນໆ. ແຕ່ສ່ວນວ່າ ຈະລະນະໃດ (ຄືຊານ) ທີ່ອຳບັດຖະມານົບນັ້ນບໍ່ເຄີຍເຫັນມາກ່ອນ ແມ້ແຕ່ໃນຄວາມຝັນ, ພຣະອົງມີພຣະປະສົງຈະສະຫຼຸບລົງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈະລະນະ (ຄືຊານ) ນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳວ່າ 'ເຂົ້າເຖິງປະຖົມມະຊານຢູ່... ນີ້ກໍເປັນຈະລະນະຂອງຜູ້ນັ້ນ... ລະ... ເຂົ້າເຖິງຈະຕຸດຖະຊານຢູ່... ນີ້ກໍເປັນຈະລະນະຂອງຜູ້ນັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍພຣະບາລີພຽງເທົ່ານີ້ ສະມາບັດທັງ 8 ປະການ ກໍເປັນອັນພຣະອົງຊົງສະຫຼຸບລົງວ່າເປັນ 'ຈະລະນະ', ແຕ່ຕັ້ງແຕ່ວິປັດສະນາຢານເປັນຕົ້ນໄປ ປັນຍາທັງ 8 ປະການ ກໍຊົງສະຫຼຸບລົງວ່າເປັນ 'ວິຊາ'.

จตุอปายมุขกถาวณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍເລື່ອງອະບາຍຍະມຸກ 4 ປະການ

๒๘๐. อปายมุขานีติ วินาสมุขานิ. อนภิสมฺภุณมาโนติ อสมฺปาปุณนฺโต, อวิสหมาโน วา. ขาริวิธมาทายาติ เอตฺถ ขารีติ อรณี กมณฺฑลุ สุชาทโย ตาปสปริกฺขารา. วิโธติ กาโช. ตสฺมา ขาริภริตํ กาชมาทายาติ อตฺโถ. เย ปน ขาริวิวิธนฺติ ปฐนฺติ, เต ‘‘ขารีติ กาชสฺส นามํ, วิวิธนฺติ พหุกมณฺฑลุอาทิปริกฺขาร’’นฺติ วณฺณยนฺติ. ปวตฺตผลโภชโนติ ปติตผลโภชโน. ปริจารโกติ กปฺปิยกรณปตฺตปฏิคฺคหณปาทโธวนาทิวตฺตกรณวเสน ปริจารโก. กามญฺจ คุณาธิโกปิ ขีณาสวสามเณโร ปุถุชฺชนภิกฺขุโน วุตฺตนเยน ปริจารโก โหติ, อยํ ปน น ตาทิโส คุณวเสนปิ เวยฺยาวจฺจกรณวเสนปิ ลามโกเยว.

໒໘໐. ຄຳວ່າ 'ອະບາຍຍະມຸກຂານິ' ໝາຍເຖິງ ປາກທາງແຫ່ງຄວາມພິນາດ (ເຫດແຫ່ງຄວາມເສື່ອມເສຍ). ຄຳວ່າ 'ອະນະພິສັມພຸນາມາໂນ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບໍ່ອາດບັນລຸໄດ້ ຫຼື ຜູ້ບໍ່ອາດຈະພະຍາຍາມໄດ້. ໃນບົດວ່າ 'ຂາຣິວິທະມາທາຍະ' ນີ້, ຄຳວ່າ 'ຂາຣີ' ໝາຍເຖິງ ເຄື່ອງບໍລິຂານຂອງດາບົດ ມີໄມ້ສີໄຟ, ເຕົ້ານ້ຳ, ຈອງບູຊາໄຟ ແລະແສ້ຈາມະລີ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ວິໂທ' ໝາຍເຖິງ ຄານຫາບ. ເພາະສະນັ້ນ, ຄວາມໝາຍກໍຄື 'ຖືເອົາຄານຫາບທີ່ເຕັມໄປດ້ວຍບໍລິຂານຂອງດາບົດ'. ສ່ວນອາຈານບາງພວກທີ່ອ່ານວ່າ 'ຂາຣិວິວິທັງ' ກໍໄດ້ອະທິບາຍວ່າ 'ຂາຣີ ເປັນຊື່ຂອງຄານຫາບ, ວິວິທັງ ໝາຍເຖິງ ເຄື່ອງບໍລິຂານຫຼາຍຢ່າງ ມີເຕົ້ານ້ຳເປັນຕົ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ປະວັດຕະຜະລະໂພຊະໂນ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີໝາກໄມ້ທີ່ຫຼົ່ນເອງເປັນອາຫານ. ຄຳວ່າ 'ປະຣິຈາຣະໂກ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຮັບໃຊ້ ດ້ວຍການເຮັດສິ່ງທີ່ຄວນ (ກັປປິຍະ), ການຮັບບາດ, ການລ້າງຕີນ ເປັນຕົ້ນ. ຕາມຈິງແລ້ວ ແມ້ແຕ່ສາມະເນນຜູ້ເປັນພຣະອໍຣະຫັນທີ່ມີຄຸນວິເສດຍິ່ງກວ່າ ກໍຍັງເປັນຜູ້ຮັບໃຊ້ຂອງພຣະພິກຂຸປຸຖຸຊົນໄດ້ຕາມວິທີທີ່ກ່າວມາ, ແຕ່ດາບົດນີ້ບໍ່ແມ່ນຜູ້ຮັບໃຊ້ເຊັ່ນນັ້ນ ເພາະເປັນຜູ້ຕ່ຳຊ້າແທ້ໆ ບໍ່ວ່າຈະໂດຍທາງຄຸນນະທຳ ຫຼື ໂດຍທາງການເຮັດເວຍຍາວັດຈະກໍຕາມ.

กสฺมา ปน ตาปสปพฺพชฺชา สาสนสฺส วินาสมุขนฺติ วุตฺตาติ? ยสฺมา คจฺฉนฺตํ คจฺฉนฺตํ สาสนํ ตาปสปพฺพชฺชาวเสน โอสกฺกิสฺสติ. อิมสฺมิญฺหิ สาสเน ปพฺพชิตฺวา ติสฺโส สิกฺขา ปูเรตุํ อสกฺโกนฺตํ ลชฺชิโน สิกฺขากามา – ‘‘นตฺถิ ตยา สทฺธึ อุโปสโถ วา ปวารณา วา สงฺฆกมฺมํ วา’’ติ ชิคุจฺฉิตฺวา ปริวชฺเชนฺติ. โส ‘‘ทุกฺกรํ ขุรธารูปมํ สาสเน ปฏิปตฺติปูรณํ ทุกฺขํ, ตาปสปพฺพชฺชา ปน สุกรา เจว พหุชนสมฺมตา จา’’ติ วิพฺภมิตฺวา ตาปโส โหติ. อญฺเญ ตํ ทิสฺวา – ‘‘กึ ตยา กต’’นฺติ ปุจฺฉนฺติ. โส – ‘‘ภาริยํ ตุมฺหากํ สาสเน กมฺมํ, อิธ ปน สฉนฺทจาริโน มย’’นฺติ [Pg.241] วทติ. โสปิ, ยทิ เอวํ อหมฺปิ เอตฺเถว ปพฺพชามีติ ตสฺส อนุสิกฺขนฺโต ตาปโส โหติ. เอวมญฺเญปิ อญฺเญปีติ กเมน ตาปสาว พหุกา โหนฺติ. เตสํ อุปฺปนฺนกาเล สาสนํ โอสกฺกิตํ นาม ภวิสฺสติ. โลเก เอวรูโป พุทฺโธ นาม อุปฺปชฺชิ, ตสฺส อีทิสํ นาม สาสนํ อโหสีติ สุตมตฺตเมว ภวิสฺสติ. อิทํ สนฺธาย ภควา ตาปสปพฺพชฺชํ สาสนสฺส วินาสมุขนฺติ อาห.

ເພາະເຫດໃດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ ການບວດເປັນດາບົດເປັນທາງເສື່ອມແຫ່ງພຣະສາສະໜາ? ເພາະວ່າ ເມື່ອເວລາຜ່ານໄປໆ ພຣະສາສະໜາຈະເສື່ອມຖອຍລົງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບວດເປັນດາບົດ. ເພາະວ່າ ເມື່ອບວດໃນພຣະສາສະໜານີ້ແລ້ວ ພິກຂຸຜູ້ບໍ່ອາດຈະບຳເພັນໄຕສິກຂາໃຫ້ບໍລິບູນໄດ້, ພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ມີຄວາມລະອາຍແລະໃຄ່ຕໍ່ການສຶກສາ ຍ່ອມກຽດຊັງແລະຫຼີກເວັ້ນເສຍ ໂດຍກ່າວວ່າ 'ການເຮັດອຸໂປສົດ, ການປະວາຣະນາ ຫຼື ສັງຄະກຳຮ່ວມກັບທ່ານ ຍ່ອມບໍ່ມີ'. ພິກຂຸນັ້ນຈຶ່ງຄິດວ່າ 'การປະຕິບັດທຳໃຫ້ບໍລິບູນໃນພຣະສາສະໜານີ້ ເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ ປຽບເໝືອນການຢຽບຍ່ຳຄົມມີດແຖ ແລະເປັນທຸກ, ສ່ວນການບວດເປັນດາບົດນັ້ນ ເຮັດໄດ້ງ່າຍ ແລະເປັນທີ່ຍອມຮັບຂອງມະຫາຊົນ' ຈຶ່ງສຶກລາເພດແລ້ວໄປບວດເປັນດາບົດ. ພິກຂຸອື່ນໆ ເຫັນດາບົດນັ້ນແລ້ວ ກໍຖາມວ່າ 'ທ່ານເຮັດຫຍັງ?' ດາບົດນັ້ນກໍຕອບວ່າ 'ວຽກງານໃນພຣະສາສະໜາຂອງພວກທ່ານເປັນພາລະໜັກໜ່ວງ, ແຕ່ໃນຄວາມເປັນດາບົດນີ້ ພວກຂ້າພະເຈົ້າສາມາດທ່ຽວໄປໄດ້ຕາມໃຈປາດຖະໜາ'. ແມ້ແຕ່ພິກຂຸອື່ນນັ້ນກໍຄິດວ່າ 'ຖ້າເປັນຢ່າງນັ້ນ ຂ້ອຍກໍຈະບວດເປັນດາບົດໃນບ່ອນນີ້ຄືກັນ' ຈຶ່ງປະພຶດຕາມດາບົດນັ້ນ ແລ້ວກາຍເປັນດາບົດໄປ. ດ້ວຍວິທີນີ້ ພິກຂຸອື່ນໆ ກໍພາກັນບວດເປັນດາບົດຕາມລຳດັບ ຈົນເຮັດໃຫ້ມີດາບົດເປັນຈຳນວນຫຼາຍ. ໃນເວລາທີ່ດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນເກີດມີຂຶ້ນ ພຣະສາສະໜາກໍຈະຊື່ວ່າ ເສື່ອມຖອຍລົງ. ໃນໂລກນີ້ ຈະມີພຽງແຕ່ຄຳເລົ່າລືວ່າ 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າຜູ້ມີພຣະຊົນມາຍຸເຊັ່ນນີ້ ເຄີຍອຸບັດຂຶ້ນມາໃນໂລກ, ພຣະສາສະໜາເຊັ່ນນີ້ ເຄີຍມີມາແລ້ວ' ເທົ່ານັ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງໝາຍເຖິງຄວາມເສື່ອມຖອຍແຫ່ງພຣະສາສະໜານີ້ ຈຶ່ງຕັດວ່າ ການບວດເປັນດາບົດເປັນທາງເສື່ອມແຫ່ງພຣະສາສະໜາ.

กุทาลปิฏกนฺติ กนฺทมูลผลคฺคหณตฺถํ กุทาลญฺเจว ปิฏกญฺจ. คามสามนฺตํ วาติ วิชฺชาจรณสมฺปทาทีนิ อนภิสมฺภุณนฺโต, กสิกมฺมาทีหิ จ ชีวิตํ นิปฺผาเทตุํ ทุกฺขนฺติ มญฺญมาโน พหุชนกุหาปนตฺถํ คามสามนฺเต วา นิคมสามนฺเต วา อคฺคิสาลํ กตฺวา สปฺปิเตลทธิมธุผาณิตติลตณฺฑุลาทีหิ เจว นานาทารูหิ จ โหมกรณวเสน อคฺคึ ปริจรนฺโต อจฺฉติ.

ຄຳວ່າ 'ກຸດາລະປິຕະກັງ' ໝາຍເຖິງ ຈົກແລະກະບຸງ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຂຸດຫາຫົວມັນ, ຮາກໄມ້ ແລະໝາກໄມ້. ຄຳວ່າ 'ຄາມະສາມັນຕັງ ວາ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບໍ່ອາດຈະບັນລຸວິຊາແລະຈະລະນະສຳປະທາເປັນຕົ້ນໄດ້ ແລະຄິດວ່າ ການລ້ຽງຊີວິດດ້ວຍການເຮັດໄຮ່ເຮັດນາເປັນຕົ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ຍາກລຳບາກ, ເພື່ອຫຼອກລວງໃຫ້ມະຫາຊົນອັດສະຈັນໃຈ ຈຶ່ງປຸກໂຮງບູຊາໄຟຂຶ້ນໃນບ່ອນໃກ້ບ້ານ ຫຼື ໃກ້ຕຳບົນ ແລ້ວບຳເລີໄຟຢູ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບູຊາໄຟ ດ້ວຍເນີຍໃສ, ນ້ຳມັນ, ນົມສົ້ມ, ນ້ຳເຜິ້ງ, ນ້ຳອ້ອຍ, ງາ, ເຂົ້າສານ ເປັນຕົ້ນ ແລະດ້ວຍຟືນຊະນິດຕ່າງໆ.

จตุทฺวารํ อคารํ กริตฺวาติ จตุมุขํ ปานาคารํ กตฺวา ตสฺส ทฺวาเร มณฺฑปํ กตฺวา ตตฺถ ปานียํ อุปฏฺฐเปตฺวา อาคตาคเต ปานีเยน อาปุจฺฉติ. ยมฺปิสฺส อทฺธิกา กิลนฺตา ปานียํ ปิวิตฺวา ปริตุฏฺฐา ภตฺตปุฏํ วา ตณฺฑุลาทีนิ วา เทนฺติ, ตํ สพฺพํ คเหตฺวา อมฺพิลยาคุอาทีนิ กตฺวา พหุตรํ อามิสคหณตฺถํ เกสญฺจิ อนฺนํ เทติ, เกสญฺจิ ภตฺตปจนภาชนาทีนิ. เตหิปิ ทินฺนํ อามิสํ วา ปุพฺพณฺณาทีนิ วา คณฺหติ, ตานิ วฑฺฒิยา ปโยเชติ. เอวํ วฑฺฒมานวิภโว โคมหึสทาสีทาสปริคฺคหํ กโรติ, มหนฺตํ กุฏุมฺพํ สณฺฐเปติ. อิมํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘จตุทฺวารํ อคารํ กริตฺวา อจฺฉตี’’ติ. ‘‘ตมหํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ปฏิปูเชสฺสามี’’ติ อิทํ ปนสฺส ปฏิปตฺติมุขํ. อิมินา หิ มุเขน โส เอวํ ปฏิปชฺชตีติ. เอตฺตาวตา จ ภควตา สพฺพาปิ ตาปสปพฺพชฺชา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ.

ຄຳວ່າ 'ຈະຕຸດວາຣັງ ອະຄາຣັງ ກະຣິຕວາ' ໝາຍເຖິງ ປຸກສາລານ້ຳດື່ມທີ່ມີ 4 ມຸກ ແລ້ວປຸກມົນດົບໄວ້ທີ່ປະຕູສາລານັ້ນ ຕັ້ງນ້ຳດື່ມໄວ້ໃນມົນດົບນັ້ນ ແລ້ວເຊື້ອເຊີນຄົນເດີນທາງທີ່ຜ່ານໄປມາດ້ວຍນ້ຳດື່ມ. ເມື່ອຄົນເດີນທາງທີ່ເມື່ອຍລ້າໄດ້ດື່ມນ້ຳແລ້ວ ເກີດຄວາມຍິນດີ ຈຶ່ງມອບຫໍ່ເຂົ້າ ຫຼື ເຂົ້າສານ ເປັນຕົ້ນ ໃຫ້ແກ່ດາບົດນັ້ນ, ດາບົດນັ້ນກໍຮັບເອົາສິ່ງທັງໝົດນັ້ນແລ້ວ ເຮັດເຂົ້າຢາຄູສົ້ມເປັນຕົ້ນ, ເພື່ອຈະໄດ້ຮັບອາມິດຫຼາຍຂຶ້ນ ຈຶ່ງແຈກຢາຍອາຫານແກ່ຄົນເດີນທາງບາງພວກ ແຈກຢາຍໝໍ້ຫຸງເຂົ້າເປັນຕົ້ນແກ່ບາງພວກ. ແລ້ວກໍຮັບເອົາອາມິດ ຫຼື ເຂົ້າເປືອກເຂົ້າສານ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຄົນເຫຼົ່ານັ້ນມອບໃຫ້ ແລ້ວນຳສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນໄປປ່ອຍກູ້ (ຫຼື ຄ້າຂາຍເພື່ອເພີ່ມພູນກຳໄລ). ເມື່ອມີຊັບສົມບັດເພີ່ມພູນຂຶ້ນຢ່າງນີ້ ກໍທຳການສະສົມງົວ, ຄວາຍ, ຂ້າທາດຍິງ ແລະຂ້າທາດຊາຍ ສ້າງຕັ້ງຖານະໃຫ້ໃຫຍ່ໂຕຂຶ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງຂໍ້ນີ້ ຈຶ່ງຕັດຄຳນີ້ວ່າ 'ปຸກເຮືອນມີປະຕູ 4 ດ້ານແລ້ວອາໄສຢູ່'. ສ່ວນຄຳວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າຈະບູຊາຜູ້ນັ້ນຕາມສະຕິປັນຍາແລະກຳລັງຄວາມສາມາດ' ນີ້ເປັນພຽງຂໍ້ອ້າງໃນການປະຕິບັດຂອງດາບົດນັ້ນ, ເພາະວ່າ ດາບົດນັ້ນອາໄສຂໍ້ອ້າງນີ້ ຈຶ່ງປະຕິບັດຢ່າງນີ້. ດ້ວຍພຣະບາລີພຽງເທົ່ານີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍເປັນອັນຊົງສະແດງການບວດເປັນດາບົດທັງໝົດແລ້ວ.

กถํ? อฏฺฐวิธา หิ ตาปสา – สปุตฺตภริยา, อุญฺฉาจริยา, อนคฺคิปกฺกิกา, อสามปากา, อสฺมมุฏฺฐิกา, ทนฺตวกฺกลิกา, ปวตฺตผลโภชนา, ปณฺฑุปลาสิกาติ. ตตฺถ เย เกณิยชฏิโล วิย กุฏุมฺพํ สณฺฐเปตฺวา วสนฺติ, เต สปุตฺตภริยา นาม.

ເປັນແນວໃດ? ເພາະວ່າ ດາບົດທັງຫຼາຍມີ 8 ປະການ ຄື: ຜູ້ມີບຸດແລະພັນລະຍາ, ຜູ້ທ່ຽວສະແຫວງຫາເຂົ້າຕົກຫຼົ່ນ, ຜູ້ບໍ່ຫຸງຕົ້ມດ້ວຍໄຟເອງ, ຜູ້ບໍ່ຫຸງຕົ້ມເອງ, ຜູ້ໃຊ້ກ້ອນຫີນທຸບເປືອກໄມ້ກິນ, ຜູ້ໃຊ້ແຂ້ວແຫ້ນເປືອກໄມ້ກິນ, ຜູ້ມີໝາກໄມ້ທີ່ຫຼົ່ນເອງເປັນອາຫານ ແລະຜູ້ມີໃບໄມ້ເຫຼືອງເປັນອາຫານ. ໃນດາບົດ 8 ປະການນັ້ນ, ດາບົດພວກໃດທີ່ສ້າງຕັ້ງຖານະຄອບຄົວຢູ່ ປຽບເໝືອນເກນິຍະຊະດິນ, ດາບົດພວກນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ສະປຸດຕະພะຣິຍາ' (ຜູ້ມີບຸດແລະພັນລະຍາ).

เย [Pg.242] ปน ‘‘สปุตฺตทารภาโว นาม ปพฺพชิตสฺส อยุตฺโต’’ติ ลายนมทฺทนฏฺฐาเนสุ วีหิมุคฺคมาสติลาทีนิ สงฺกฑฺฒิตฺวา ปจิตฺวา ปริภุญฺชนฺติ, เต อุญฺฉาจริยา นาม.

ສ່ວນດາບົດພວກໃດຄິດວ່າ 'ການມີບຸດແລະພັນລະຍາ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນແກ່ຜູ້ບວດ' ຈຶ່ງໄປເກັບຮວບຮວມເອົາເຂົ້າເປືອກ, ຖົ່ວຂຽວ, ຖົ່ວດຳ, ງາ ເປັນຕົ້ນ ໃນສະຖານທີ່ກ່ຽວແລະນວດເຂົ້າ ແລ້ວນຳມາຫຸງຕົ້ມສັນ, ດາບົດພວກນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອຸນຊາຈະຣິຍາ' (ຜູ້ທ່ຽວສະແຫວງຫາເຂົ້າຕົກຫຼົ່ນ).

เย ‘‘ขเลน ขลํ วิจริตฺวา วีหึ อาหริตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ปริภุญฺชนํ นาม อยุตฺต’’นฺติ คามนิคเมสุ ตณฺฑุลภิกฺขํ คเหตฺวา ปจิตฺวา ปริภุญฺชนฺติ, เต อนคฺคิปกฺกิกา นาม.

ດາບົດພວກໃດຄິດວ່າ 'ການທ່ຽວໄປຈາກລານເຂົ້າໜຶ່ງໄປຫາອີກລານເຂົ້າໜຶ່ງ ເພື່ອເອົາເຂົ້າເປືອກມາຕຳແລ້ວສັນ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ' ຈຶ່ງຮັບບິນທະບາດເອົາເຂົ້າສານໃນບ້ານແລະຕຳບົນ ແລ້ວນຳມາຫຸງຕົ້ມສັນ, ດາບົດພວກນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອະນັກຄິປັກກິກາ' (ຜູ້ບໍ່ມີໄຟຫຸງຕົ້ມເອງ).

เย ปน ‘‘กึ ปพฺพชิตสฺส สามปาเกนา’’ติ คามํ ปวิสิตฺวา ปกฺกภิกฺขเมว คณฺหนฺติ, เต อสามปากา นาม.

ສ່ວນດາບົດພວກໃດຄິດວ່າ 'ການຫຸງຕົ້ມເອງ ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງແກ່ຜູ້ບວດ' ຈຶ່ງເຂົ້າໄປໃນບ້ານແລ້ວຮັບເອົາແຕ່ອາຫານທີ່ປຸງສຸກແລ້ວ, ດາບົດພວກນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອະສາມະປາກາ' (ຜູ້ບໍ່ຫຸງຕົ້ມເອງ).

เย ‘‘ทิวเส ทิวเส ภิกฺขาปริเยฏฺฐิ นาม ทุกฺขา ปพฺพชิตสฺสา’’ติ มุฏฺฐิปาสาเณน อมฺพาฏกาทีนํ รุกฺขานํ ตจํ โกฏฺเฏตฺวา ขาทนฺติ, เต อสฺมมุฏฺฐิกา นาม.

ດາບົດພວກໃດຄິດວ່າ 'ການສະແຫວງຫາອາຫານບິນທະບາດທຸກໆ ວັນ ເປັນຄວາມທຸກຂອງຜູ້ບວດ' ຈຶ່ງໃຊ້ກ້ອນຫີນຂະໜາດກຳມືທຸບເປືອກໄມ້ຂອງຕົ້ນໝາກກອກເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຂ້ຽວກິນ, ດາບົດພວກນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອັສມະມຸດຖິກາ' (ຜູ້ໃຊ້ກ້ອນຫີນທຸບເປືອກໄມ້ກິນ).

เย ปน ‘‘ปาสาเณน ตจํ โกฏฺเฏตฺวา วิจรณํ นาม ทุกฺข’’นฺติ ทนฺเตเหว อุพฺพาเฏตฺวา ขาทนฺติ, เต ทนฺตวกฺกลิกา นาม.

ສ່ວນດາບົດພວກໃດຄິດວ່າ 'ການທ່ຽວໄປທຸບເປືອກໄມ້ດ້ວຍກ້ອນຫີນ ເປັນຄວາມທຸກ' ຈຶ່ງໃຊ້ແຂ້ວແຫ້ນເປືອກໄມ້ອອກມາຂ້ຽວກິນ, ດາບົດພວກນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ທັນຕະວັກກະຣິກາ' (ຜູ້ໃຊ້ແຂ້ວແຫ້ນເປືອກໄມ້ກິນ).

เย ‘‘ทนฺเตหิ อุพฺพาเฏตฺวา ขาทนํ นาม ทุกฺขํ ปพฺพชิตสฺสา’’ติ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหริตฺวา ปติตานิ ผลานิ ปริภุญฺชนฺติ, เต ปวตฺตผลโภชนา นาม.

ດາບົດພວກໃດຄິດວ່າ 'ການໃຊ້ແຂ້ວແຫ້ນເປືອກໄມ້ກິນ ເປັນຄວາມທຸກຂອງຜູ້ບວດ' ຈຶ່ງໃຊ້ກ້ອນດິນ ຫຼື ຄ້ອນຂວ້າງປາໃຫ້ໝາກໄມ້ຫຼົ່ນລົງມາແລ້ວສັນ, ດາບົດພວກນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ປະວັດຕະຜະລະໂພຊະນາ' (ຜູ້ມີໝາກໄມ້ທີ່ຫຼົ່ນເອງເປັນອາຫານ).

เย ปน ‘‘เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปาเตตฺวา ปริโภโค นาม อสารุปฺโป ปพฺพชิตสฺสา’’ติ สยํ ปติตาเนว ปุปฺผผลปณฺฑุปลาสาทีนิ ขาทนฺตา ยาเปนฺติ, เต ปณฺฑุปลาสิกา นาม.

ສ່ວນດາບົດພວກໃດຄິດວ່າ 'ການເຮັດໃຫ້ໝາກໄມ້ຫຼົ່ນລົງມາດ້ວຍກ້ອນດິນຫຼືຄ້ອນແລ້ວສັນ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນແກ່ຜູ້ບວດ' ຈຶ່ງສັນແຕ່ດອກໄມ້, ໝາກໄມ້ ແລະໃບໄມ້ເຫຼືອງທີ່ຫຼົ່ນລົງມາເອງເພື່ອລ້ຽງຊີວິດ, ດາບົດພວກນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ປັນດຸປະລາສິກາ' (ຜູ້ມີໃບໄມ້ເຫຼືອງເປັນອາຫານ).

เต ติวิธา – อุกฺกฏฺฐมชฺฌิมมุทุกวเสน. ตตฺถ เย นิสินฺนฏฺฐานโต อนุฏฺฐาย หตฺเถน ปาปุณนฏฺฐาเนว ปติตํ คเหตฺวา ขาทนฺติ, เต อุกฺกฏฺฐา. เย เอกรุกฺขโต อญฺญํ รุกฺขํ น คจฺฉนฺติ, เต มชฺฌิมา. เย ตํ ตํ รุกฺขมูลํ คนฺตฺวา ปริเยสิตฺวา ขาทนฺติ, เต มุทุกา.

ດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນມີ 3 ປະການ ຄື: ຢ່າງອຸກິດ, ຢ່າງກາງ ແລະຢ່າງອ່ອນ. ໃນ 3 ປະການນັ້ນ, ດາບົດພວກໃດບໍ່ລຸກຂຶ້ນຈາກບ່ອນນັ່ງ ແຕ່ເກັບເອົາແຕ່ສິ່ງທີ່ຫຼົ່ນລົງມາໃນບ່ອນທີ່ມືເອື້ອມເຖິງເທົ່ານັ້ນມາສັນ, ດາບົດພວກນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ຢ່າງອຸກິດ'. ດາບົດພວກໃດບໍ່ຍ້າຍຈາກຕົ້ນໄມ້ຕົ້ນໜຶ່ງໄປຫາຕົ້ນໄມ້ອື່ນ, ດາບົດພວກນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ຢ່າງກາງ'. ດາບົດພວກໃດທ່ຽວໄປຫາແລະສັນຕາມໂຄນໄມ້ນັ້ນໆ, ດາບົດພວກນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ຢ່າງອ່ອນ'.

อิมา ปน อฏฺฐปิ ตาปสปพฺพชฺชา อิมาหิ จตูหิเยว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. กถํ? เอตาสุ หิ สปุตฺตภริยา จ อุญฺฉาจริยา จ อคารํ ภชนฺติ. อนคฺคิปกฺกิกา จ อสามปากา จ อคฺยาคารํ ภชนฺติ. อสฺมมุฏฺฐิกา จ ทนฺตวกฺกลิกา จ กนฺทมูลผลโภชนํ ภชนฺติ. ปวตฺตผลโภชนา จ ปณฺฑุปลาสิกา จ ปวตฺตผลโภชนํ ภชนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอตฺตาวตา จ ภควตา สพฺพาปิ ตาปสปพฺพชฺชา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺตี’’ติ.

ກໍການບວດເປັນດາບົດທັງ 8 ປະການນີ້ ຍ່ອມສົງເຄາະເຂົ້າໃນການບວດ 4 ປະການນີ້ເທົ່ານັ້ນ. ເປັນແນວໃດ? ເພາະວ່າ ໃນການບວດເຫຼົ່ານັ້ນ, ດາບົດຜູ້ມີບຸດແລະພັນລະຍາ ແລະດາບົດຜູ້ທ່ຽວສະແຫວງຫາເຂົ້າຕົກຫຼົ່ນ ຍ່ອມເຂົ້າຮ່ວມໃນການບວດປຸກເຮືອນຢູ່. ດາບົດຜູ້ບໍ່ມີໄຟຫຸງຕົ້ມເອງ ແລະດາບົດຜູ້ບໍ່ຫຸງຕົ້ມເອງ ຍ່ອມເຂົ້າຮ່ວມໃນການບວດປຸກໂຮງບູຊາໄຟ. ດາບົດຜູ້ໃຊ້ກ້ອນຫີນທຸບເປືອກໄມ້ກິນ ແລະດາບົດຜູ້ໃຊ້ແຂ້ວແຫ້ນເປືອກໄມ້ກິນ ຍ່ອມເຂົ້າຮ່ວມໃນການບວດຫາຫົວມັນ, ຮາກໄມ້ ແລະໝາກໄມ້. ດາບົດຜູ້ມີໝາກໄມ້ທີ່ຫຼົ່ນເອງເປັນອາຫານ ແລະດາບົດຜູ້ມີໃບໄມ້ເຫຼືອງເປັນອາຫານ ຍ່ອມເຂົ້າຮ່ວມໃນການບວດສັນໝາກໄມ້ທີ່ຫຼົ່ນເອງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ວ່າ 'ດ້ວຍພຣະບາລີພຽງເທົ່ານີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍເປັນອັນຊົງສະແດງການບວດເປັນດາບົດທັງໝົດແລ້ວ'.

๒๘๑-๒๘๒. อิทานิ [Pg.243] ภควา สาจริยกสฺส อมฺพฏฺฐสฺส วิชฺชาจรณสมฺปทาย อปายมุขมฺปิ อปฺปตฺตภาวํ ทสฺเสตุํ ตํ กึ มญฺญสิ อมฺพฏฺฐาติอาทิมาห. ตํ อุตฺตานตฺถเมว. อตฺตนา อาปายิโกปิ อปริปูรมาโนติ อตฺตนา วิชฺชาจรณสมฺปทาย อาปายิเกนาปิ อปริปูรมาเนน.

໒໘໑-໒໘໒. ໃນບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມທີ່ອຳບັດຖະມານົບພ້ອມທັງອາຈານ ແມ້ແຕ່ທາງເສື່ອມແຫ່ງວິຊາແລະຈະລະນະສຳປະທາ ກໍຍັງບໍ່ອາດບັນລຸໄດ້ ຈຶ່ງຕັດພຣະດຳລັດເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ຕັງ ກິງ ມັນຍະສິ ອຳພັດຖະ' ເປັນຕົ້ນ. ພຣະດຳລັດນັ້ນມີເນື້ອຄວາມທີ່ເຂົ້າໃຈງ່າຍຢູ່ແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ອັດຕະນາ ອາປາຍິໂກປິ ອະປະຣິປູຣະມາໂນ' ໝາຍເຖິງ ແມ້ຕົນເອງຈະເປັນຜູ້ຕິດຢູ່ໃນທາງເສື່ອມແຫ່ງວິຊາແລະຈະລະນະສຳປະທາ ກໍຍັງບໍ່ອາດເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນໄດ້ (ແມ່ນແຕ່ທາງເສື່ອມກໍຍັງເຮັດໃຫ້ເຕັມບໍ່ໄດ້).

ปุพฺพกอิสิภาวานุโยควณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍເລື່ອງການປະພຶດຕົນເປັນລືສີໃນປາງກ່ອນ

๒๘๓. ทตฺติกนฺติ ทินฺนกํ. สมฺมุขีภาวมฺปิ น ททาตีติ กสฺมา น ททาติ? โส กิร สมฺมุขา อาวฏฺฏนึ นาม วิชฺชํ ชานาติ. ยทา ราชา มหารเหน อลงฺกาเรน อลงฺกโต โหติ, ตทา รญฺโญ สมีเป ฐตฺวา ตสฺส อลงฺการสฺส นามํ คณฺหติ. ตสฺส ราชา นาเม คหิเต น เทมีติ วตฺตุํ น สกฺโกติ. ทตฺวา ปุน ฉณทิวเส อลงฺการํ อาหรถาติ วตฺวา, นตฺถิ, เทว, ตุมฺเหหิ พฺราหฺมณสฺส ทินฺโนติ วุตฺโต, ‘‘กสฺมา เม ทินฺโน’’ติ ปุจฺฉิ. เต อมจฺจา ‘โส พฺราหฺมโณ สมฺมุขา อาวฏฺฏนิมายํ ชานาติ. ตาย ตุมฺเห อาวฏฺเฏตฺวา คเหตฺวา คจฺฉตี’ติ อาหํสุ. อปเร รญฺญา สห ตสฺส อติสหายภาวํ อสหนฺตา อาหํสุ – ‘‘เทว, เอตสฺส พฺราหฺมณสฺส สรีเร สงฺขผลิตกุฏฺฐํ นาม อตฺถิ. ตุมฺเห เอตํ ทิสฺวาว อาลิงฺคถ ปรามสถ, อิทญฺจ กุฏฺฐํ นาม กายสํสคฺควเสน อนุคจฺฉติ, มา เอวํ กโรถา’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย ตสฺส ราชา สมฺมุขีภาวํ น เทติ.

໒໘໓. ຄຳວ່າ 'ທັດຕິກັງ' ໝາຍເຖິງ ອາຫານທີ່ເຂົ້າມອບໃຫ້. ຄຳວ່າ 'ສັມມຸຂີພາວັມປິ ນະ ທະທາຕິ' (ແມ້ແຕ່ການເຂົ້າພົບເຊິ່ງໜ້າ ກໍບໍ່ຍອມໃຫ້) ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງບໍ່ຍອມໃຫ້? ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣາມນັ້ນຮູ້ຈັກວິຊາຊື່ວ່າ 'ສັມມຸຂາອາວັດຕະນີ' (ມົນສະກົດຈິດເຊິ່ງໜ້າ). ເມື່ອພຣະລາຊາຊົງເຄື່ອງປະດັບອັນມີຄ່າຫຼາຍ, ໃນເວລານັ້ນ ພຣາມກໍຈະຢືນຢູ່ໃກ້ພຣະລາຊາ ແລ້ວເອີ້ນຊື່ເຄື່ອງປະດັບນັ້ນ. ເມື່ອພຣາມເອີ້ນຊື່ເຄື່ອງປະດັບນັ້ນແລ້ວ ພຣະລາຊາກໍບໍ່ອາດຈະຕັດວ່າ 'ເຮົາບໍ່ໃຫ້' ໄດ້. ພາຍຫຼັງທີ່ມອບໃຫ້ແລ້ວ ເມື່ອຮອດວັນເທດສະການ ພຣະລາຊາຕັດວ່າ 'ຈົ່ງໄປເອົາເຄື່ອງປະດັບນັ້ນມາ', ພວກອາມາດກໍກາບທູນວ່າ 'ບໍ່ມີແລ້ວ ມະຫາຣາດ ພຣະອົງໄດ້ມອບໃຫ້ແກ່ພຣາມໄປແລ້ວ', ພຣະລາຊາຈຶ່ງຖາມວ່າ 'ເປັນຫຍັງເຮົາຈຶ່ງມອບໃຫ້?'. ພວກອາມາດເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງກາບທູນວ່າ 'ພຣາມນັ້ນຮູ້ຈັກມົນສະກົດຈິດເຊິ່ງໜ້າ, ພຣາມນັ້ນສະກົດຈິດພຣະອົງດ້ວຍມົນນັ້ນ ແລ້ວຖືເອົາເຄື່ອງປະດັບໄປ'. ອາມາດພວກອື່ນ ຜູ້ບໍ່ອາດອົດທົນຕໍ່ຄວາມເປັນມິດສະໜິດສະໜົມຢ່າງຍິ່ງຂອງພຣາມນັ້ນກັບພຣະລາຊາໄດ້ ຈຶ່ງກາບທູນວ່າ: 'ມະຫາຣາດ, ໃນຮ່າງກາຍຂອງພຣາມນີ້ ມີໂລກຂີ້ທູດຂາວຢູ່. ເມື່ອພຣະອົງເຫັນພຣາມນີ້ແລ້ວ ກໍຊົງເຂົ້າກອດແລະລູບຄຳ, ແລະໂລກຂີ້ທູດນີ້ ຍ່ອມຕິດຕໍ່ກັນໄດ້ດ້ວຍການສຳຜັດທາງຮ່າງກາຍ, ຂໍພຣະອົງຢ່າໄດ້ຊົງເຮັດຢ່າງນັ້ນເລີຍ'. ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ພຣະລາຊາກໍບໍ່ຍອມໃຫ້ພຣາມນັ້ນເຂົ້າພົບເຊິ່ງໜ້າອີກເລີຍ.

ยสฺมา ปน โส พฺราหฺมโณ ปณฺฑิโต ขตฺตวิชฺชาย กุสโล, เตน สห มนฺเตตฺวา กตกมฺมํ นาม น วิรุชฺฌติ, ตสฺมา สาณิปาการสฺส อนฺโต ฐตฺวา พหิ ฐิเตน เตน สทฺธึ มนฺเตติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ติโร ทุสฺสนฺเตน มนฺเตตี’’ติ. ตตฺถ ติโรทุสฺสนฺเตนาติ ติโรทุสฺเสน. อยเมว วา ปาโฐ. ธมฺมิกนฺติ อนวชฺชํ. ปยาตนฺติ อภิหริตฺวา ทินฺนํ. กถํ ตสฺส ราชาติ ยสฺส รญฺโญ พฺราหฺมโณ อีทิสํ ภิกฺขํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, กถํ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส โส ราชา สมฺมุขีภาวมฺปิ น ทเทยฺย. อยํ ปน อทินฺนกํ มายาย คณฺหติ, เตนสฺส สมฺมุขีภาวํ ราชา น เทตีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. ‘‘อิทํ ปน การณํ ฐเปตฺวา ราชานญฺเจว พฺราหฺมณญฺจ น อญฺโญ โกจิ ชานาติ. ตเทตํ เอวํ รหสฺสมฺปิ ปฏิจฺฉนฺนมฺปิ อทฺธา สพฺพญฺญู สมโณ โคตโมติ นิฏฺฐํ คมิสฺสตี’’ติ ภควา ปกาเสสิ.

ແຕ່ເພາະວ່າ ພຣາມນັ້ນເປັນບັນດິດ ຜູ້ສະຫຼາດໃນຂັດຕະວິຊາ, ວຽກງານທີ່ປຶກສາຫາລືຮ່ວມກັບພຣາມນັ້ນແລ້ວເຮັດ ຍ່ອມບໍ່ຜິດພາດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະລາຊາຈຶ່ງປະທັບຢືນຢູ່ພາຍໃນມ່ານ ແລ້ວປຶກສາຫາລືກັບພຣາມນັ້ນຜູ້ຢືນຢູ່ພາຍນອກມ່ານ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງຂໍ້ນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ປຶກສາຫາລືກັນຜ່ານມ່ານ'. ໃນບົດນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ຕິໂຣທຸດສັນເຕນະ' ໝາຍເຖິງ ຜ່ານມ່ານຜ້າ. ຫຼື ບົດນີ້ກໍເປັນບົດບາລີຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'ທັມມິກັງ' ໝາຍເຖິງ ປາສະຈາກໂທດ. ຄຳວ່າ 'ປະຍາຕັງ' ໝາຍເຖິງ ນຳມາຖວາຍ. ຄຳວ່າ 'ກະທັງ ຕັດສະ ຣາຊາ' ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະລາຊາອົງໃດທີ່ພຣາມຮັບເອົາອາຫານບິນທະບາດເຊັ່ນນີ້, ເປັນຫຍັງພຣະລາຊາອົງນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຍອມໃຫ້ແມ້ແຕ່ການເຂົ້າພົບເຊິ່ງໜ້າແກ່ພຣາມນັ້ນ? ແຕ່ພຣາມນີ້ ຖືເອົາສິ່ງທີ່ເຂົາບໍ່ໄດ້ໃຫ້ດ້ວຍເລ່ຫຼ່ຽມ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະລາຊາຈຶ່ງບໍ່ຍອມໃຫ້ພຣາມນັ້ນເຂົ້າພົບເຊິ່ງໜ້າ, ຄວນເຖິງຂໍ້ສະຫຼຸບໃນຂໍ້ນີ້, ນີ້ຄືຄວາມປະສົງໃນບົດນີ້. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງຂໍ້ນີ້ ດ້ວຍຊົງດຳຣິວ່າ 'ກໍເຫດການນີ້ ນອກຈາກພຣະລາຊາແລະພຣາມແລ້ວ ບໍ່ມີໃຜອື່ນຮູ້ເລີຍ. ເຫດການນັ້ນ ແມ້ຈະເປັນຄວາມລັບແລະປິດບັງໄວ້ຢ່າງນີ້ ພຣະສະມະນະໂຄດົມກໍຍັງຊົງຮູ້, ພຣາມນັ້ນຈະຕ້ອງເຖິງຂໍ້ສະຫຼຸບຢ່າງແນ່ນອນວ່າ ພຣະສະມະນະໂຄດົມເປັນພຣະສັບພັນຍູແທ້ໆ'.

๒๘๔. อิทานิ [Pg.244] อยญฺจ อมฺพฏฺโฐ, อาจริโย จสฺส มนฺเต นิสฺสาย อติมานิโน. เตน เตสํ มนฺตนิสฺสิตมานนิมฺมทนตฺถํ อุตฺตริ เทสนํ วฑฺเฒนฺโต ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อิธ ราชาติอาทิมาห. ตตฺถ รถูปตฺถเรติ รถมฺหิ รญฺโญ ฐานตฺถํ อตฺถริตฺวา สชฺชิตปเทเส. อุคฺเคหิ วาติ อุคฺคตุคฺคเตหิ วา อมจฺเจหิ. ราชญฺเญหีติ อนภิสิตฺตกุมาเรหิ. กิญฺจิเทว มนฺตนนฺติ อสุกสฺมึ เทเส ตฬากํ วา มาติกํ วา กาตุํ วฏฺฏติ, อสุกสฺมึ คามํ วา นิคมํ วา นครํ วา นิเวเสตุนฺติ เอวรูปํ ปากฏมนฺตนํ. ตเทว มนฺตนนฺติ ยํ รญฺญา มนฺติตํ ตเทว. ตาทิเสหิเยว สีสุกฺเขปภมุกฺเขปาทีหิ อากาเรหิ มนฺเตยฺย. ราชภณิตนฺติ ยถา รญฺญา ภณิตํ, ตสฺสตฺถสฺส สาธนสมตฺถํ. โสปิ ตสฺสตฺถสฺส สาธนสมตฺถเมว ภณิตํ ภณตีติ อตฺโถ.

໒໘໔. ໃນບັດນີ້ ທັງອຳບັດຖະນີ້ ແລະອາຈານຂອງຜູ້ນັ້ນ ຕ່າງກໍອາໄສມົນທັງຫຼາຍແລ້ວ ມີມານະອັນຍິ່ງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເພື່ອຜ່ອນຄາຍມານະອັນອາໄສມົນຂອງຊົນທັງສອງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງພຣະທຳມະເທດນາໃຫ້ຍິ່ງຂຶ້ນໄປ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭha, idha rājā' (ດູກ່ອນອຳບັດຖະ ທ່ານຈະສຳຄັນຄວາມຂໍ້ນັ້ນເປັນໄນໃດ ພຣະຣາຊາໃນໂລກນີ້...). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'rathūpatthare' ໄດ້ແກ່ ໃນພື້ນທີ່ທີ່ຈັດແຕ່ງໄວ້ ໂດຍປູລາດໄວ້ເທິງຣົດ ເພື່ອເປັນທີ່ປະທັບຂອງພຣະຣາຊາ. ຄຳວ່າ 'uggehi vā' ໄດ້ແກ່ ໂດຍອຳມາດຜູ້ມີຍົດສູງສົ່ງທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'rājaññehi' ໄດ້ແກ່ ພຣະຣາຊະກຸມານຜູ້ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຮັບອະພิເສກ. ຄຳວ່າ 'kiñcideva mantanaṃ' ໄດ້ແກ່ ການປຶກສາຫາລືອັນປາກົດຈະແຈ້ງ ເຊັ່ນວ່າ ໃນບ່ອນຊື່ນີ້ ຄວນຂຸດສະນ້ຳ ຫຼືຄວນເຮັດເໝືອງນ້ຳ, ໃນບ່ອນຊື່ນີ້ ຄວນຕັ້ງບ້ານ, ຕັ້ງນິຄົມ ຫຼືຕັ້ງເມືອງ. ຄຳວ່າ 'tadeva mantanaṃ' ໄດ້ແກ່ ຂໍ້ຄວາມທີ່ພຣະຣາຊາຊົງປຶກສາຫາລືນັ້ນນັ້ນເອງ. ຄວນປຶກສາຫາລືດ້ວຍອາການມີການເງີຍຫົວ ແລະການຍັກຄິ້ວເປັນຕົ້ນ ເຊັ່ນນັ້ນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'rājabhaṇitaṃ' ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະຣາຊາຊົງຕັດພຣະດຳຣັດໃດ ອັນສາມາດໃຫ້ສຳເລັດປະໂຫຍດໄດ້, ເຖິງແມ່ນຜູ້ນັ້ນ (ຄົນຮັບໃຊ້) ກໍກ່າວຄຳເວົ້າອັນສາມາດໃຫ້ສຳເລັດປະໂຫຍດນັ້ນ ເຊັ່ນດຽວກັນ.

๒๘๕. ปวตฺตาโรติ ปวตฺตยิตาโร. เยสนฺติ เยสํ สนฺตกํ. มนฺตปทนฺติ เวทสงฺขาตํ มนฺตเมว. คีตนฺติ อฏฺฐกาทีหิ ทสหิ โปราณกพฺราหฺมเณหิ สรสมฺปตฺติวเสน สชฺฌายิตํ. ปวุตฺตนฺติ อญฺเญสํ วุตฺตํ, วาจิตนฺติ อตฺโถ. สมิหิตนฺติ สมุปพฺยูฬฺหํ ราสิกตํ, ปิณฺฑํ กตฺวา ฐปิตนฺติ อตฺโถ. ตทนุคายนฺตีติ เอตรหิ พฺราหฺมณา ตํ เตหิ ปุพฺเพ คีตํ อนุคายนฺติ อนุสชฺฌายนฺติ. ตทนุภาสนฺตีติ ตํ อนุภาสนฺติ, อิทํ ปุริมสฺเสว เววจนํ. ภาสิตมนุภาสนฺตีติ เตหิ ภาสิตํ สชฺฌายิตํ อนุสชฺฌายนฺติ. วาจิตมนุวาเจนฺตีติ เตหิ อญฺเญสํ วาจิตํ อนุวาเจนฺติ.

໒໘໕. ຄຳວ່າ 'pavattāro' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຍັງມົນໃຫ້ເປັນໄປ. ຄຳວ່າ 'yesaṃ' ໄດ້ແກ່ ຂອງພຣາມດາບົດໃນປາງກ່ອນເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'mantapadaṃ' ໄດ້ແກ່ ຕົວມົນທີ່ເອີ້ນວ່າພຣະເວດນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'gītaṃ' ໄດ້ແກ່ ມົນທີ່ພຣາມບູຮານ ໑໐ ທ່ານ ມີອັດຖະກະເປັນຕົ້ນ ໄດ້ສາທະຍາຍໄວ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສຽງ. ຄຳວ່າ 'pavuttaṃ' ມີອະທິບາຍວ່າ ບອກແກ່ຜູ້ນຶ່ນ, ຄຳວ່າ 'vācitaṃ' ກໍຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'samihitaṃ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຣວບຣວມໄວ້ເປັນໝວດໝູ່, ເຮັດໃຫ້ເປັນກ້ອນແລ້ວຕັ້ງໄວ້. ຄຳວ່າ 'tadanugāyanti' ໄດ້ແກ່ ໃນບັດນີ້ ພວກພຣາມທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຂັບຮ້ອງຕາມ ຍ່ອມສາທະຍາຍຕາມ ເຊິ່ງມົນທີ່ພຣາມບູຮານເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ຂັບຮ້ອງໄວ້ໃນປາງກ່ອນ. ຄຳວ່າ 'tadanubhāsanti' ໄດ້ແກ່ ກ່າວຕາມມົນນັ້ນ, ຄຳນີ້ເປັນໄວພົດຂອງຄຳກ່ອນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'bhāsitamanubhāsanti' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມສາທະຍາຍຕາມ ເຊິ່ງມົນທີ່ພຣາມບູຮານເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ກ່າວໄວ້ ສາທະຍາຍໄວ້. ຄຳວ່າ 'vācitamanuvācenti' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມສອນຕາມ ເຊິ່ງມົນທີ່ພຣາມບູຮານເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ສອນແກ່ຜู້ນຶ່ນ.

เสยฺยถิทนฺติ เต กตเมหิ อตฺโถ. อฏฺฐโกติอาทีนิ เตสํ นามานิ. เต กิร ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวา ปรูปฆาตํ อกตฺวา กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ภควโต ปาวจเนน สห สํสนฺทิตฺวา มนฺเต คนฺถึสุ. อปราปเร ปน พฺราหฺมณา ปาณาติปาตาทีนิ ปกฺขิปิตฺวา ตโย เวเท ภินฺทิตฺวา พุทฺธวจเนน สทฺธึ วิรุทฺเธ อกํสุ. เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ เยน ตฺวํ อิสิ ภเวยฺยาสิ, เอตํ การณํ น วิชฺชติ. อิธ ภควา ยสฺมา – ‘‘เอส ปุจฺฉิยมาโนปิ, อตฺตโน อวตฺถรณภาวํ ญตฺวา ปฏิวจนํ น ทสฺสตี’’ติ ชานาติ, ตสฺมา ปฏิญฺญํ อคเหตฺวาว ตํ อิสิภาวํ ปฏิกฺขิปิ.

ຄຳວ່າ 'seyyathidaṃ' ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣາມດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນແມ່ນໃຜແດ່. ຄຳມີອັດຖະກະເປັນຕົ້ນ ເປັນຊື່ຂອງພຣາມດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣາມດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ໄດ້ກວດເບິ່ງດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸ ບໍ່ໄດ້ທຳລາຍບຽດບຽນຜູ້ນຶ່ນ ແລ້ວທຽບຄຽງກັບພຣະທຳມະວິນັຍຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກັດສະປະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ຮຽບຮຽງມົນທັງຫຼາຍໄວ້. ສ່ວນພວກພຣາມໃນພາຍຫຼັງ ໄດ້ໃສ່ການຂ້າສັດເປັນຕົ້ນເຂົ້າໄປ ແລ້ວທຳລາຍພຣະເວດທັງສາມ ເຮັດໃຫ້ຂັດແຍ້ງກັບພຣະພຸດທະພົດ. ຄຳວ່າ 'netaṃ ṭhānaṃ vijjati' ໄດ້ແກ່ ເຫດຜົນທີ່ທ່ານຈະເປັນດາບົດນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ໃນທີ່ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງຊາບວ່າ 'ອຳບັດຖະນີ້ ເຖິງແມ່ນຈະຖືກຖາມ ກໍຍ່ອມຮູ້ວ່າຕົນເອງຈະຖືກຂົ່ມ ຈຶ່ງຈະບໍ່ໃຫ້ຄຳຕອບ', ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງບໍ່ຊົງຮັບຄຳປະຕິຍານ ແລ້ວຊົງປະຕິເສດຄວາມເປັນດາບົດນັ້ນເສຍເລີຍ.

๒๘๖. อิทานิ [Pg.245] ยสฺมา เต โปราณา ทส พฺราหฺมณา นิรามคนฺธา อนิตฺถิคนฺธา รโชชลฺลธรา พฺรหฺมจาริโน อรญฺญายตเน ปพฺพตปาเทสุ วนมูลผลาหารา วสึสุ. ยทา กตฺถจิ คนฺตุกามา โหนฺติ, อิทฺธิยา อากาเสเนว คจฺฉนฺติ, นตฺถิ เตสํ ยาเนน กิจฺจํ. สพฺพทิสาสุ จ เนสํ เมตฺตาทิพฺรหฺมวิหารภาวนาว อารกฺขา โหติ, นตฺถิ เตสํ ปาการปุริสคุตฺตีหิ อตฺโถ. อิมินา จ อมฺพฏฺเฐน สุตปุพฺพา เตสํ ปฏิปตฺติ; ตสฺมา อิมสฺส สาจริยกสฺส เตสํ ปฏิปตฺติโต อารกภาวํ ทสฺเสตุํ – ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐา’’ติอาทิมาห.

໒໘໖. ໃນບັດນີ້ ເພາະເຫດທີ່ພຣາມບູຮານ ໑໐ ທ່ານເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີກິ່ນຄາວ, ບໍ່ມີກິ່ນສະຕີ, ຊົງໄວ້ເຊິ່ງຝຸ່ນແລະລະອອງ, ປະພຶດພຣົມມະຈັນ, ອາໄສຢູ່ໃນປ່າ ທີ່ເຊີງເຂົາ ມີຮາກໄມ້ແລະໝາກໄມ້ໃນປ່າເປັນອາຫານ. ເມື່ອປະສົງຈະໄປໃນທີ່ໃດທີ່ໜຶ່ງ ຍ່ອມໄປທາງອາກາດດ້ວຍຣິດເທົ່ານັ້ນ, ຄວາມຕ້ອງການດ້ວຍຍານພາຫະນະຂອງພວກເຂົາ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ແລະໃນທິດທັງປວງ ການຈະເລີນພຣົມມະວິຫານມີເມດຕາເປັນຕົ້ນຂອງພວກເຂົານັ້ນເອງ ເປັນເຄື່ອງຮັກສາ, ຄວາມຕ້ອງການດ້ວຍກຳແພງແລະຄົນຍາມຮັກສາຄວາມປອດໄພຂອງພວກເຂົາ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ແລະອຳບັດຖະນີ້ ກໍເຄີຍໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງຂໍ້ປະຕິບັດຂອງພຣາມດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນມາກ່ອນ; ເພາະເຫດນັ້ນ ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມຫ່າງໄກຈາກຂໍ້ປະຕິບັດຂອງພຣາມດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ຂອງອຳບັດຖະນີ້ພ້ອມທັງອາຈານ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha' (ດູກ່ອນອຳບັດຖະ ທ່ານຈະສຳຄັນຄວາມຂໍ້ນັ້ນເປັນໄນໃດ).

ตตฺถ วิจิตกาฬกนฺติ วิจินิตฺวา อปนีตกาฬกํ. เวฐกนตปสฺสาหีติ ทุสฺสปฏฺฏทุสฺสเวณิ อาทีหิ เวฐเกหิ นมิตผาสุกาหิ. กุตฺตวาเลหีติ โสภากรณตฺถํ กปฺเปตุํ, ยุตฺตฏฺฐาเนสุ กปฺปิตวาเลหิ. เอตฺถ จ วฬวานํเยว วาลา กปฺปิตา, น รถานํ, วฬวปยุตฺตตฺตา ปน รถาปิ ‘‘กุตฺตวาลา’’ติ วุตฺตา. อุกฺกิณฺณปริขาสูติ ขตปริขาสุ. โอกฺขิตฺตปลิฆาสูติ ฐปิตปลิฆาสุ. นครูปการิกาสูติ เอตฺถ อุปการิกาติ ปเรสํ อาโรหนิวารณตฺถํ สมนฺตา นครํ ปาการสฺส อโธภาเค กตสุธากมฺมํ วุจฺจติ. อิธ ปน ตาหิ อุปการิกาหิ ยุตฺตานิ นคราเนว ‘‘นครูปการิกาโย’’ติ อธิปฺเปตานิ. รกฺขาเปนฺตีติ ตาทิเสสุ นคเรสุ วสนฺตาปิ อตฺตานํ รกฺขาเปนฺติ. กงฺขาติ ‘‘สพฺพญฺญู, น สพฺพญฺญู’’ติ เอวํ สํสโย. วิมตีติ ตสฺเสว เววจนํ, วิรูปา มติ, วินิจฺฉินิตุํ อสมตฺถาติ อตฺโถ. อิทํ ภควา ‘‘อมฺพฏฺฐสฺส อิมินา อตฺตภาเวน มคฺคปาตุภาโว นตฺถิ, เกวลํ ทิวโส วีติวตฺตติ, อยํ โข ปน ลกฺขณปริเยสนตฺถํ อาคโต, ตมฺปิ กิจฺจํ นสฺสรติ. หนฺทสฺส สติชนนตฺถํ นยํ เทมี’’ติ อาห.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'vicitakāḷakaṃ' ໄດ້ແກ່ ເລືອກເອົາເມັດດຳອອກແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'veṭhakanatapassāhi' ໄດ້ແກ່ ມີຊີໂຄງອັນຄ້ອມລົງດ້ວຍຜ້າພັນມີແຜ່ນຜ້າແລະຜ້າກຽວເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'kuttavālehi' ໄດ້ແກ່ ມີຂົນອັນຕັດແລ້ວໃນທີ່ອັນຄວນຕັດ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຄວາມງາມ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ຂົນຂອງມ້າແມ່ເທົ່ານັ້ນທີ່ຖືກຕັດ ບໍ່ແມ່ນຂົນຂອງຣົດ, ແຕ່ເພາະປະກອບດ້ວຍມ້າແມ່ ຣົດທັງຫຼາຍຈຶ່ງຖືກເອີ້ນວ່າ 'kuttavālā' (ມີຂົນອັນຕັດແລ້ວ). ຄຳວ່າ 'ukkiṇṇaparikhāsu' ໄດ້ແກ່ ມີຄູນ້ຳອັນຂຸດໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'okkhittapalighāsu' ໄດ້ແກ່ ມີດານປະຕູອັນວາງລົງແລ້ວ. ໃນຄຳວ່າ 'nagarūpakārikāsu' ນີ້ ຄຳວ່າ 'upakārikā' ໄດ້ແກ່ ພື້ນທີ່ທີ່ທາປູນຂາວໄວ້ ຢູ່ສ່ວນລຸ່ມຂອງກຳແພງອ້ອມເມືອງ ເພື່ອປ້ອງກັນການປີນຂຶ້ນຂອງສັດຕູ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ເມືອງທັງຫຼາຍທີ່ປະກອບດ້ວຍອຸປະການິກາເຫຼົ່ານັ້ນ ຖືກປະສົງເອົາວ່າ 'nagarūpakārikāyo'. ຄຳວ່າ 'rakkhāpenti' ໄດ້ແກ່ ເຖິງແມ່ນຈະອາໄສຢູ່ໃນເມືອງເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຍັງຕ້ອງໃຫ້ຄົນຄອຍຮັກສາຕົນເອງຢູ່. ຄຳວ່າ 'kaṅkhā' ໄດ້ແກ່ ຄວາມສົງໄສວ່າ 'ເປັນພຣະສັບພັນຍູ ຫຼືບໍ່ແມ່ນພຣະສັບພັນຍູ'. ຄຳວ່າ 'vimati' ເປັນໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນເອງ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມຄິດເຫັນທີ່ແຕກຕ່າງກັນ ບໍ່ສາມາດຕັດສິນໄດ້. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງດຳຣິວ່າ 'ອຳບັດຖະນີ້ ຍັງບໍ່ມີການປາກົດແຫ່ງມັກດ້ວຍອັດຕະພາບນີ້, ວັນເວລາລ່ວງເລີຍໄປລ້າໆ, ແຕ່ຜູ້ນີ້ມາເພື່ອສະແຫວງຫາລັກສະນະ, ກໍຍັງລະນຶກເຖິງກິດນັ້ນບໍ່ໄດ້. ເອົາເຖີດ ເຮົາຈະໃຫ້ອຸບາຍເພື່ອໃຫ້ເຂົາເກີດສະຕິ' ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳນີ້.

ทฺเวลกฺขณทสฺสนวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງການສະແດງລັກສະນະສອງປະການ

๒๘๗. เอวํ วตฺวา ปน ยสฺมา พุทฺธานํ นิสินฺนานํ วา นิปนฺนานํ วา โกจิ ลกฺขณํ ปริเยสิตุํ น สกฺโกติ, ฐิตานํ ปน จงฺกมนฺตานํ วา สกฺโกติ. อาจิณฺณญฺเจตํ พุทฺธานํ ลกฺขณปริเยสนตฺถํ อาคตภาวํ ญตฺวา อุฏฺฐายาสนา จงฺกมาธิฏฺฐานํ นาม, เตน ภควา อุฏฺฐายาสนา พหิ นิกฺขนฺโต. ตสฺมา อถ โข ภควาติอาทิ วุตฺตํ.

໒໘໗. ກໍເມື່ອຕັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ເພາະເຫດທີ່ເມື່ອພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍປະທັບນັ່ງຢູ່ ຫຼືບັນທົມຢູ່ ໃຜໆກໍບໍ່ສາມາດຈະສະແຫວງຫາລັກສະນະໄດ້, ແຕ່ເມື່ອພຣະອົງປະທັບຢືນ ຫຼືສະເດັດຈົງກົມຢູ່ ຈຶ່ງສາມາດຈະສະແຫວງຫາໄດ້. ແລະການທີ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຊົງຊາບວ່າຜູ້ນີ້ມາເພື່ອສະແຫວງຫາລັກສະນະ ແລ້ວຊົງສະເດັດລຸກຈາກອາສະນະ ຊົງສະເດັດຈົງກົມ ນີ້ເປັນທຳນຽມຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງສະເດັດລຸກຈາກອາສະນະ ສະເດັດອອກໄປຂ້າງນອກ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອານົນເຖຣະຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'atha kho bhagavā' (ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ...).

สมนฺเนสีติ [Pg.246] คเวสิ, เอกํ ทฺเวติ วา คณยนฺโต สมานยิ. เยภุยฺเยนาติ ปาเยน, พหุกานิ อทฺทส, อปฺปานิ น อทฺทสาติ อตฺโถ. ตโต ยานิ น อทฺทส เตสํ ทีปนตฺถํ วุตฺตํ – ‘‘ฐเปตฺวา ทฺเว’’ติ. กงฺขตีติ ‘‘อโห วต ปสฺเสยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ อุปฺปาเทติ. วิจิกิจฺฉตีติ ตโต ตโต ตานิ วิจินนฺโต กิจฺฉติ น สกฺโกติ ทฏฺฐุํ. นาธิมุจฺจตีติ ตาย วิจิกิจฺฉาย สนฺนิฏฺฐานํ น คจฺฉติ. น สมฺปสีทตีติ ตโต – ‘‘ปริปุณฺณลกฺขโณ อย’’นฺติ ภควติ ปสาทํ นาปชฺชติ. กงฺขาย วา ทุพฺพลา วิมติ วุตฺตา, วิจิกิจฺฉาย มชฺฌิมา, อนธิมุจฺจนตาย พลวตี, อสมฺปสาเทน เตหิ ตีหิ ธมฺเมหิ จิตฺตสฺส กาลุสิยภาโว. โกโสหิเตติ วตฺถิโกเสน ปฏิจฺฉนฺเน. วตฺถคุยฺเหติ องฺคชาเต ภควโต หิ วรวารณสฺเสว โกโสหิตํ วตฺถคุยฺหํ สุวณฺณวณฺณํ ปทุมคพฺภสมานํ. ตํ โส วตฺถปฏิจฺฉนฺนตฺตา อปสฺสนฺโต, อนฺโตมุขคตาย จ ชิวฺหาย ปหูตภาวํ อสลฺลกฺเขนฺโต เตสุ ทฺวีสุ ลกฺขเณสุ กงฺขี อโหสิ วิจิกิจฺฉี.

ຄຳວ່າ 'samannesi' ໄດ້ແກ່ ສະແຫວງຫາ, ຫຼືນັບວ່າ ໜຶ່ງ ສອງ ແລ້ວຮວບຮວມມາ. ຄຳວ່າ 'yebhuyyena' ໄດ້ແກ່ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ, ມີອະທິບາຍວ່າ ໄດ້ເຫັນລັກສະນະສ່ວນຫຼາຍ ບໍ່ໄດ້ເຫັນສ່ວນນ້ອຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເພື່ອສະແດງລັກສະນະທີ່ບໍ່ໄດ້ເຫັນເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອານົນເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ṭhapetvā dve' (ເວັ້ນໄວ້ແຕ່ສອງປະການ). ຄຳວ່າ 'kaṅkhati' ໄດ້ແກ່ ຍັງຄວາມປາດຖະໜາໃຫ້ເກີດຂຶ້ນວ່າ 'ໂອ້ໜໍ ຂໍໃຫ້ເຮົາໄດ້ເຫັນເຖີດ'. ຄຳວ່າ 'vicikicchati' ໄດ້ແກ່ ເມື່ອຄົ້ນຫາລັກສະນະສອງປະການນັ້ນໃນສ່ວນຕ່າງໆ ຂອງພຣະວໍຣະກາຍ ກໍລຳບາກ ບໍ່ສາມາດຈະເຫັນໄດ້. ຄຳວ່າ 'nādhimuccati' ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມລັງເລສົງໄສນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ເຖິງການຕົກລົງໃຈ. ຄຳວ່າ 'na sampasīdati' ໄດ້ແກ່ ເພາະບໍ່ຕົກລົງໃຈນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າວ່າ 'ພຣະອົງນີ້ມີລັກສະນະບໍລິບູນ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'kaṅkhati' ຊົງສະແດງຄວາມສົງໄສຢ່າງອ່ອນ, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'vicikicchati' ຊົງສະແດງຄວາມສົງໄສປານກາງ, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'nādhimuccati' ຊົງສະແດງຄວາມສົງໄສຢ່າງແຮງກ້າ, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'na sampasīdati' ຊົງສະແດງຄວາມຂຸ່ນມົວແຫ່ງຈິດ ດ້ວຍທຳສາມປະການນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'kosohite' ໄດ້ແກ່ ປົກປິດໄວ້ດ້ວຍຝັກ. ຄຳວ່າ 'vatthaguyhe' ໄດ້ແກ່ ໃນອະໄວຍະວະເພດ, ດ້ວຍວ່າ ອະໄວຍະວະເພດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ປົກປິດໄວ້ໃນຝັກ ເໝືອນຂອງພະຍາຊ້າງຕົວປະເສີດ ມີສີເຫຼືອງດັ່ງທອງຄຳ ຄ້າຍຄືກັບຝັກດອກບົວ. ອຳບັດຖະນັ້ນ ເພາະຖືກຜ້າປົກປິດໄວ້ ຈຶ່ງບໍ່ເຫັນອະໄວຍະວະເພດນັ້ນ, ແລະບໍ່ສາມາດກຳນົດຄວາມໃຫຍ່ຍາວແຫ່ງພຣະຊิວຫາທີ່ຢູ່ໃນພຣະໂອດໄດ້ ຈຶ່ງມີຄວາມສົງໄສ ລັງເລໃນລັກສະນະສອງປະການນັ້ນ.

๒๘๘. ตถารูปนฺติ ตํ รูปํ. กิเมตฺถ อญฺเญน วตฺตพฺพํ? วุตฺตเมตํ นาคเสนตฺเถเรเนว มิลินฺทรญฺญา ปุฏฺเฐน – ‘‘ทุกฺกรํ, ภนฺเต, นาคเสน, ภควตา กตนฺติ. กึ มหาราชาติ? มหาชเนน หิริกรโณกาสํ พฺรหฺมายุ พฺราหฺมณสฺส จ อนฺเตวาสิ อุตฺตรสฺส จ, พาวริสฺส อนฺเตวาสีนํ โสฬสพฺราหฺมณานญฺจ, เสลสฺส พฺราหฺมณสฺส จ อนฺเตวาสีนํ ติสตมาณวานญฺจ ทสฺเสสิ, ภนฺเตติ. น, มหาราช, ภควา คุยฺหํ ทสฺเสสิ. ฉายํ ภควา ทสฺเสสิ. อิทฺธิยา อภิสงฺขริตฺวา นิวาสนนิวตฺถํ กายพนฺธนพทฺธํ จีวรปารุตํ ฉายารูปกมตฺตํ ทสฺเสสิ มหาราชาติ. ฉายํ ทิฏฺเฐ สติ ทิฏฺฐํเยว นนุ, ภนฺเตติ? ติฏฺฐเตตํ, มหาราช, หทยรูปํ ทิสฺวา พุชฺฌนกสตฺโต ภเวยฺย, หทยมํสํ นีหริตฺวา ทสฺเสยฺย สมฺมาสมฺพุทฺโธติ. กลฺโลสิ, ภนฺเต, นาคเสนา’’ติ.

໒໘໘. ຄຳວ່າ 'tathārūpaṃ' ໄດ້ແກ່ ຮູບເຊັ່ນນັ້ນ. ໃນເລື່ອງນີ້ ໃຜເລີຍຈະຕ້ອງກ່າວຫຍັງອີກ? ຂໍ້ນີ້ ພຣະນາຄະເສນເຖຣະ ຜູ້ທີ່ພະຍາມິລິນທະຊົງຖາມແລ້ວ ໄດ້ກ່າວໄວ້ວ່າ: 'ຂ້າແຕ່ພຣະນາຄະເສນຜູ້ຈະເລີນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງເຮັດສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກແລ້ວ'. 'ມະຫາຣາຊາ ສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກນັ້ນແມ່ນຫຍັງ?'. 'ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພຣະອົງຊົງສະແດງທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມລະອາຍ ແກ່ມະຫາຊົນ ຄື ແກ່ພຣາມຊື່ພຣົມມາຍຸ ແລະອຸດຕະຣະມານົບຜູ້ເປັນສິດ, ແກ່ພຣາມ ໑໖ ທ່ານຜູ້ເປັນສິດຂອງພາວະລີ, ແກ່ເສລະພຣາມ ແລະມານົບ ໓໐໐ ຄົນຜູ້ເປັນສິດ'. 'ມະຫາຣາຊາ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ໄດ້ຊົງສະແດງອະໄວຍະວະເພດອັນປົກປິດນັ້ນດອກ, ແຕ່ພຣະອົງຊົງສະແດງເງົາ. ມະຫາຣາຊາ ພຣະອົງຊົງບັນດານດ້ວຍຣິດ ສະແດງພຽງແຕ່ຮູບເງົາອັນນຸ່ງສະບົງ ຊົງຮັດປະຄົດແອວ ແລະຫົ່ມຈີວອນເທົ່ານັ້ນ'. 'ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ເມື່ອເຫັນເງົາແລ້ວ ກໍຊື່ວ່າໄດ້ເຫັນແລ້ວ ບໍ່ແມ່ນຫຼື?'. 'ມະຫາຣາຊາ ຂໍ້ຂໍ້ນັ້ນຈົ່ງຍົກໄວ້ກ່ອນ, ຫາກວ່າມີສັດຜູ້ຈະຕັດສະຮູ້ໄດ້ ເພາະໄດ້ເຫັນຮູບຫົວໃຈ, ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າກໍຄົງຈະຊົງຄວັກເອົາເນື້ອຫົວໃຈອອກມາສະແດງ'. 'ຂ້າແຕ່ພຣະນາຄະເສນຜູ້ຈະເລີນ ທ່ານແກ້ບັນຫາໄດ້ດີແທ້'.

นินฺนาเมตฺวาติ นีหริตฺวา. อนุมสีติ กถินสูจึ วิย กตฺวา อนุมชฺชิ, ตถากรเณน เจตฺถ มุทุภาโว, กณฺณโสตานุมสเนน ทีฆภาโว, นาสิกโสตานุมสเนน ตนุภาโว, นลาฏจฺฉาทเนน ปุถุลภาโว ปกาสิโตติ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ 'ninnāmetvā' ໄດ້ແກ່ ແລບອອກມາ. ຄຳວ່າ 'anumasi' ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ຄ້າຍຄືກັບເຂັມອັນແຂງ ແລ້ວລູບໄລ້, ພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍການເຮັດເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມອ່ອນນຸ້ມແຫ່ງພຣະຊິວຫາຈຶ່ງປາກົດ, ດ້ວຍການແຍງເຂົ້າໄປໃນຊ່ອງຫູ ຄວາມຍາວແຫ່ງພຣະຊິວຫາຈຶ່ງປາກົດ, ດ້ວຍການແຍງເຂົ້າໄປໃນຊ່ອງດັງ ຄວາມບາງແຫ່ງພຣະຊິວຫາຈຶ່ງປາກົດ, ດ້ວຍການແຜ່ປົກປິດໜ້າຜາກ ຄວາມກວ້າງແຫ່ງພຣະຊິວຫາຈຶ່ງປາກົດ, ພຣະອົງຊົງສະແດງໃຫ້ປາກົດແລ້ວ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

๒๘๙. ปฏิมาเนนฺโตติ [Pg.247] อาคเมนฺโต, อาคมนมสฺส ปตฺเถนฺโต อุทิกฺขนฺโตติ อตฺโถ.

໒໘໙. ຄຳວ່າ 'paṭimānento' ມີອະທິບາຍວ່າ ຄອຍຖ້າຢູ່, ປາດຖະໜາການມາຂອງເຂົາ ມຸ່ງຫວັງຢູ່.

๒๙๐. กถาสลฺลาโปติ กถา จ สลฺลาโป จ, กถนํ ปฏิกถนนฺติ อตฺโถ.

໒໙໐. ຄຳວ່າ 'kathāsallāpo' ໄດ້ແກ່ ຖ້ອຍຄຳແລະການເຈລະຈາ, ມີອະທິບາຍວ່າ ການກ່າວແລະການກ່າວຕອບ.

๒๙๑. อโห วตาติ ครหวจนเมตํ. เรติ อิทํ หีฬนวเสน อามนฺตนํ. ปณฺฑิตกาติ ตเมว ชิคุจฺฉนฺโต อาห. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. เอวรูเปน กิร โภ ปุริโส อตฺถจรเกนาติ อิทํ ยาทิโส ตฺวํ, เอทิเส อตฺถจรเก หิตการเก สติ ปุริโส นิรยํเยว คจฺเฉยฺย, น อญฺญตฺราติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วทติ. อาสชฺช อาสชฺชาติ ฆฏฺเฏตฺวา ฆฏฺเฏตฺวา. อมฺเหปิ เอวํ อุปเนยฺย อุปเนยฺยาติ พฺราหฺมโณ โข ปน อมฺพฏฺฐ โปกฺขรสาตีติอาทีนิ วตฺวา เอวํ อุปเนตฺวา อุปเนตฺวา ปฏิจฺฉนฺนํ การณํ อาวิกริตฺวา สุฏฺฐุ ทาสาทิภาวํ อาโรเปตฺวา อวจ, ตยา อมฺเห อกฺโกสาปิตาติ อธิปฺปาโย. ปทสาเยว ปวตฺเตสีติ ปาเทน ปหริตฺวา ภูมิยํ ปาเตสิ. ยญฺจ โส ปุพฺเพ อาจริเยน สทฺธึ รถํ อารุหิตฺวา สารถิ หุตฺวา อคมาสิ, ตมฺปิสฺส ฐานํ อจฺฉินฺทิตฺวา รถสฺส ปุรโต ปทสา เยวสฺส คมนํ อกาสิ.

໒໙໑. ຄຳວ່າ 'aho vata' ນີ້ ເປັນຄຳຕิຕຽນ. ຄຳວ່າ 're' ນີ້ ເປັນຄຳຮ້ອງຮຽກດ້ວຍຄວາມດູໝິ່ນ. ຄຳວ່າ 'paṇḍitakā' ພຣາມກ່າວໝາຍເຖິງຜູ້ນັ້ນດ້ວຍຄວາມກຽດຊັງ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອສອງບົດ ກໍມີໄນນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ 'evarūpena kira bho puriso atthacarakenā' ນີ້ ພຣາມກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມນີ້ວ່າ 'ຄົນເຊັ່ນທ່ານນີ້ ເມື່ອມີສິດຜູ້ສະແຫວງຫາປະໂຫຍດ ຜູ້ເຮັດສິ່ງທີ່ເປັນປະໂຫຍດເຊັ່ນນີ້ ອາຈານກໍຄົງຈະໄປສູ່ນະລົກຢ່າງດຽວ ບໍ່ໄປທີ່ອື່ນ'. ຄຳວ່າ 'āsajja āsajja' ໄດ້ແກ່ ກະທົບກະທັ່ງແລ້ວກະທົບກະທັ່ງອີກ. ຄຳວ່າ 'amhepi evaṃ upaneyya upaneyya' ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'brāhmaṇo kho pana ambaṭṭha pokkharasāti' (ດູກ່ອນອຳບັດຖະ ກໍພຣາມໂປກຂະຣະສາຕິ...) ແລ້ວນຳເຂົ້າໄປນຳເຂົ້າໄປຢ່າງນີ້ ເປີດເຜີຍເຫດການທີ່ປົກປິດໄວ້ ແລ້ວຊົງຍົກຂຶ້ນສູ່ຄວາມເປັນທາດຂອງຄົນຮັບໃຊ້ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຕັດ, ຄວາມໝາຍຂອງພຣາມກໍຄື 'ທ່ານເຮັດໃຫ້ພວກເຮົາຖືກດ່າແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'padasāyeva pavattesi' ໄດ້ແກ່ ໃຊ້ຕີນຖີບໃຫ້ຕົກລົງໄປເທິງແຜ່ນດິນ. ແລະແຕ່ກ່ອນ ອຳບັດຖະນັ້ນເຄີຍຂຶ້ນຣົດໄປກັບອາຈານ ໂດຍເປັນຄົນຂັບຣົດ, ອາຈານກໍຖອດຖອນຕຳແໜ່ງນັ້ນຂອງເຂົາເສຍ ແລ້ວໃຫ້ເຂົາເດີນດ້ວຍຕີນໄປທາງໜ້າຣົດເທົ່ານັ້ນ.

โปกฺขรสาติพุทฺธูปสงฺกมนวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງການເຂົ້າເຝົ້າພຣະພຸດທະເຈົ້າຂອງພຣາມໂປກຂະຣະສາຕິ

๒๙๒-๒๙๖. อติวิกาโลติ สุฏฺฐุ วิกาโล, สมฺโมทนียกถายปิ กาโล นตฺถิ. อาคมา นุ ขฺวิธ โภติ อาคมา นุ โข อิธ โภ. อธิวาเสตูติ สมฺปฏิจฺฉตุ. อชฺชตนายาติ ยํ เม ตุมฺเหสุ การํ กโรโต อชฺช ภวิสฺสติ ปุญฺญญฺจ ปีติปาโมชฺชญฺจ ตทตฺถาย. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวนาติ ภควา กายงฺคํ วา วาจงฺคํ วา อโจเปตฺวา อพฺภนฺตเรเยว ขนฺตึ ธาเรนฺโต ตุณฺหีภาเวน อธิวาเสสิ. พฺราหฺมณสฺส อนุคฺคหณตฺถํ มนสาว สมฺปฏิจฺฉีติ วุตฺตํ โหติ.

໒໙໒-໒໙໖. ຄຳວ່າ 'ativikālo' ໄດ້ແກ່ ຜິດເວລາຢ່າງຍິ່ງ, ເວລາແມ່ນແຕ່ເພື່ອຈະກ່າວສຳໂມທະນີຍະກະຖາ ກໍບໍ່ມີແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'āgamā nu khvidha bho' ໄດ້ແກ່ ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ໄດ້ສະເດັດມາທີ່ນີ້ແລ້ວຫຼື. ຄຳວ່າ 'adhivāsetu' ໄດ້ແກ່ ຂໍຈົ່ງຊົງຮັບເຖີດ. ຄຳວ່າ 'ajjatanāya' ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ບຸນແລະຄວາມອີ່ມໃຈປິຕິປາໂມດ ທີ່ຈະມີແກ່ຂ້າພະເຈົ້າໃນວັນນີ້ ໃນເມື່ອຂ້າພະເຈົ້າເຮັດສັກກາລະບູຊາໃນທ່ານທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena' ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ບໍ່ຊົງຍັງກາຍະກຳ ຫຼືວາຈີກຳໃຫ້ຫວັ່ນໄຫວ ຊົງໄວ້ເຊິ່ງຄວາມພໍພຣະໄທໃນພາຍໃນເທົ່ານັ້ນ ຊົງຮັບແລ້ວດ້ວຍການດຸສນີພາບ. ມີຄຳອະທິບາຍວ່າ ຊົງຮັບດ້ວຍພຣະໄທເທົ່ານັ້ນ ເພື່ອຈະຊົງອະນຸເຄາະແກ່ພຣາມ.

๒๙๗. ปณีเตนาติ อุตฺตเมน. สหตฺถาติ สหตฺเถน. สนฺตปฺเปสีติ สุฏฺฐุ ตปฺเปสิ ปริปุณฺณํ สุหิตํ ยาวทตฺถํ อกาสิ. สมฺปวาเรสีติ [Pg.248] สุฏฺฐุ ปวาเรสิ, อลํ อลนฺติ หตฺถสญฺญาย ปฏิกฺขิปาเปสิ. ภุตฺตาวินฺติ ภุตฺตวนฺตํ. โอนีตปตฺตปาณินฺติ ปตฺตโต โอนีตปาณึ, อปนีตหตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. โอนิตฺตปตฺตปาณินฺติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – โอนิตฺตํ นานาภูตํ วินาภูตํ ปตฺตํ ปาณิโต อสฺสาติ โอนิตฺตปตฺตปาณิ, ตํ โอนิตฺตปตฺตปาณึ. หตฺเถ จ ปตฺตญฺจ โธวิตฺวา เอกมนฺเต ปตฺตํ นิกฺขิปิตฺวา นิสินฺนนฺติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ นิสีทีติ ภควนฺตํ เอวํ ภูตํ ญตฺวา เอกสฺมึ โอกาเส นิสีทีติ อตฺโถ.

໒໙໗. ຄຳວ່າ 'paṇītena' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຂອງອັນປະນີດ. ຄຳວ່າ 'sahatthā' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍມືຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ 'santappesi' ໄດ້ແກ່ ຍັງໃຫ້ອີ່ມໜຳສຳຣານດີແລ້ວ, ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນ ອີ່ມໜຳສຳຣານ ຕາມຄວາມຕ້ອງການ. ຄຳວ່າ 'sampavāresi' ໄດ້ແກ່ ຫ້າມແລ້ວເປັນຢ່າງດີ, ຄືໃຫ້ປະຕິເສດດ້ວຍສັນຍານມືວ່າ 'ພໍແລ້ວ ພໍແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'bhuttāviṃ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສະເຫວີຍເສັດແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'onītapattapāṇiṃ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີພຣະຫັດອັນນຳອອກແລ້ວຈາກບາດ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ມີພຣະຫັດອັນນຳອອກແລ້ວ. ມີບົດຮຽນວ່າ 'oṇittapattapāṇi' ກໍມີ. ອະທິບາຍຂອງບົດນັ້ນຄື: ບາດອັນແຍກອອກແລ້ວ ປາສະຈາກແລ້ວຈາກພຣະຫັດ ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນ ມີຢູ່ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຜູ້ມີບາດອັນແຍກອອກແລ້ວຈາກພຣະຫັດ, ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີບາດອັນແຍກອອກແລ້ວຈາກພຣະຫັດນັ້ນ. ມີອະທິບາຍວ່າ ຊົງລ້າງພຣະຫັດແລະບາດແລ້ວ ຊົງວາງບາດໄວ້ ນັ່ງຢູ່ ນະ ທີ່ຄວນສ່ວນຂ້າງໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ekamantaṃ nisīdi' 有ອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອຊາບວ່າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເປັນຜູ້ມີອາການຢ່າງນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງນັ່ງລົງ ນະ ທີ່ຄວນສ່ວນຂ້າງໜຶ່ງ.

๒๙๘. อนุปุพฺพึ กถนฺติ อนุปฏิปาฏิกถํ. อานุปุพฺพิกถา นาม ทานานนฺตรํ สีลํ, สีลานนฺตรํ สคฺโค, สคฺคานนฺตรํ มคฺโคติ เอเตสํ อตฺถานํ ทีปนกถา. เตเนว – ‘‘เสยฺยถิทํ ทานกถ’’นฺติอาทิมาห. โอการนฺติ อวการํ ลามกภาวํ. สามุกฺกํสิกาติ สามํ อุกฺกํสิกา, อตฺตนาเยว อุทฺธริตฺวา คหิตา, สยมฺภูญาเณน ทิฏฺฐา, อสาธารณา อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. กา ปน สาติ? อริยสจฺจเทสนา. เตเนวาห – ‘‘ทุกฺขํ, สมุทยํ, นิโรธํ, มคฺค’’นฺติ. ธมฺมจกฺขุนฺติ เอตฺถ โสตาปตฺติมคฺโค อธิปฺเปโต. ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนตฺถํ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อาห. ตญฺหิ นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจวเสน เอวํ สพฺพสงฺขตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ อุปฺปชฺชติ.

໒໙໘. ຄຳວ່າ Anupubbiṃ kathaṃ (ອານຸປຸບພິກະຖັງ) ໄດ້ແກ່ ທຳມະເທດສະໜາທີ່ສະແດງໄປຕາມລຳດັບ. ທີ່ຊື່ວ່າ ອານຸປຸບພິກະຖາ ນັ້ນ ຄື ພະທຳມະເທດສະໜາທີ່ສະແດງເນື້ອຄວາມເຫຼົ່ານີ້ ຄື: ຖັດຈາກທານ ເປັນສີລ, ຖັດຈາກສີລ ເປັນສະຫວັນ, ຖັດຈາກສະຫວັນ ເປັນມັກ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງໄດ້ຕັດພະດຳລັດມີຄຳວ່າ “seyyathidaṃ dānakathaṃ” (ເຊັ່ນ ທານກະຖາ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Okāraṃ (ໂອກາຣັງ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຕ່ຳຊ້າ ຄວາມຊົ່ວຊ້າ. ຄຳວ່າ Sāmukkaṃsikā (ສາມຸກກັງສິກາ) ໄດ້ແກ່ ພະທຳມະເທດສະໜາທີ່ພະອົງຊົງຍົກຂຶ້ນສະແດງດ້ວຍພະອົງເອງ, ຊົງຖືເອົາດ້ວຍການຍົກຂຶ້ນສະແດງດ້ວຍພະອົງເອງ, ຊົງເຫັນດ້ວຍພະສັບພັນຍຸຕະຍານ, ເປັນເທດສະໜາທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ຜື່ອື່ນ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຖາມວ່າ ພະທຳມະເທດສະໜານັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ຕອບວ່າ ແມ່ນອະລິຍະສັດຈະເທດສະໜາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “dukkhaṃ, samudayaṃ, nirodhaṃ, maggaṃ” (ທຸກ, ສະມຸໄທ, ນິໂຣດ, ມັກ). ຄຳວ່າ Dhammacakkhuṃ (ທຳມະຈັກຂຸງ) ໃນບົດນີ້ ໝາຍເຖິງ ໂສດາປັດຕິມັກ. ເພື່ອສະແດງອາການການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງທຳມະຈັກຂຸນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammaṃ” (ສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງມີຄວາມເກີດຂຶ້ນເປັນທຳມະດາ, ສິ່ງທັງປວງນັ້ນລ້ວນມີຄວາມດັບໄປເປັນທຳມະດາ). ເພາະວ່າ ໂສດາປັດຕິມັກນັ້ນ ກະທຳນิໂຣດ (ນິພານ) ໃຫ້ເປັນອາຣົມ ແລ້ວເກີດຂຶ້ນແທງຕະຫຼອດສັງຂະຕະທຳທັງປວງຢ່າງນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິດ.

โปกฺขรสาติอุปาสกตฺตปฏิเวทนาวณฺณนา

ການພັນລະນາຄວາມເປັນອຸປາສົກຂອງໂພກຂະຣະສາຕິພຣາມ

๒๙๙. ทิฏฺโฐ อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม. เอส นโย เสสปเทสุปิ. ติณฺณา วิจิกิจฺฉา อเนนาติ ติณฺณวิจิกิจฺโฉ. วิคตา กถํกถา อสฺสาติ วิคตกถํกโถ. เวสารชฺชปฺปตฺโตติ วิสารทภาวํ ปตฺโต. กตฺถ? สตฺถุสาสเน. นาสฺส ปโร ปจฺจโย, น ปรสฺส สทฺธาย เอตฺถ วตฺตตีติ อปรปฺปจฺจโย. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถตฺตา จ ปากฏเมวาติ.

໒໙໙. ພຣາມຜູ້ມີອະລິຍະສັດຈະທຳອັນເຫັນແລ້ວ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣາມນັ້ນຊື່ວ່າ Diṭṭhadhammo (ຜູ້ມີທຳອັນເຫັນແລ້ວ). ແນວທາງນີ້ກໍມີໃນບົດທີ່ເຫຼືອຄືກັນ. ພຣາມຜູ້ມີຄວາມສົງໄສອັນຂ້າມພົ້ນແລ້ວ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣາມນັ້ນຊື່ວ່າ Tiṇṇavicikiccho (ຜູ້ຂ້າມພົ້ນຄວາມສົງໄສແລ້ວ). ພຣາມຜູ້ມີຄວາມເຄືອບແຄງປາສະຈາກແລ້ວ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣາມນັ້ນຊື່ວ່າ Vigatakathaṃkatho (ຜູ້ມີຄວາມເຄືອບແຄງປາສະຈາກແລ້ວ). ຄຳວ່າ Vesārajjappatto (ຜູ້ເຖິງຄວາມແກ້ວຫານ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບັນລຸຄວາມເປັນຜູ້ແກ້ວຫານ. ບັນລຸໃນບ່ອນໃດ? ໃນພະສາສະໜາຂອງພະສາດສະດา. ພຣາມຜູ້ບໍ່ມີຜື່ອື່ນເປັນປັດໄຈ (ບໍ່ຕ້ອງເຊື່ອຜື່ອື່ນ) ຄື ບໍ່ໄດ້ດຳເນີນໄປໃນພະສາສະໜານີ້ດ້ວຍຄວາມເຊື່ອຕໍ່ຜື່ອື່ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣາມນັ້ນຊື່ວ່າ Aparappaccayo (ຜູ້ບໍ່ມີຜື່ອື່ນເປັນປັດໄຈ). ບົດທີ່ເຫຼືອທັງປວງມີເນື້ອຄວາມຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ ເພາະໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ແລ້ວ ແລະ ເພາະມີເນື້ອຄວາມປາກົດຊັດເຈນ.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ ໃນສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ ອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ

อมฺพฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອຳບັດຖະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๔. โสณทณฺฑสุตฺตวณฺณนา

໔. ການພັນລະນາໂສນະທັນທະສູດ

๓๐๐. เอวํ [Pg.249] เม สุตํ…เป… องฺเคสูติ โสณทณฺฑสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. องฺเคสูติ องฺคา นาม องฺคปาสาทิกตาย เอวํ ลทฺธโวหารา ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รูฬฺหิสทฺเทน องฺคาติ วุจฺจติ, ตสฺมึ องฺเคสุ ชนปเท. จาริกนฺติ อิธาปิ อตุริตจาริกา เจว นิพทฺธจาริกา จ อธิปฺเปตา. ตทา กิร ภควโต ทสสหสฺสิโลกธาตุํ โอโลเกนฺตสฺส โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ญาณชาลสฺส อนฺโต ปญฺญายิตฺถ. อถ ภควา อยํ พฺราหฺมโณ มยฺหํ ญาณชาเล ปญฺญายติ. ‘อตฺถิ นุ ขฺวสฺสุปนิสฺสโย’ติ วีมํสนฺโต อทฺทส. ‘มยิ ตตฺถ คเต เอตสฺส อนฺเตวาสิโน ทฺวาทสหากาเรหิ พฺราหฺมณสฺส วณฺณํ ภาสิตฺวา มม สนฺติเก อาคนฺตุํ น ทสฺสนฺติ. โส ปน เตสํ วาทํ ภินฺทิตฺวา เอกูนตึส อากาเรหิ มม วณฺณํ ภาสิตฺวา มํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ. โส ปญฺหวิสฺสชฺชนปริโยสาเน สรณํ คมิสฺสตี’ติ, ทิสฺวา ปญฺจสตภิกฺขุปริวาโร ตํ ชนปทํ ปฏิปนฺโน. เตน วุตฺตํ – องฺเคสุ จาริกํ จรมาโน…เป… เยน จมฺปา ตทวสรีติ.

໓໐໐. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “Evaṃ me sutaṃ... pe... aṅgesu” ນີ້ ຊື່ວ່າ ໂສນະທັນທະສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ ມີການພັນລະນາບົດທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ອະທິບາຍດັ່ງນີ້: ບົດວ່າ Aṅgesu (ໃນແຄວ້ນອັງຄະ) ໄດ້ແກ່ ພະລາຊະກຸມານຜູ້ຄອງຊົນນະບົດ ຜູ້ໄດ້ຮັບນາມຢ່າງນີ້ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີອະໄວຍະວະອັນໜ້າເຫຼື້ອມໃສ, ແມ່ນແຕ່ຊົນນະບົດອັນເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພະລາຊະກຸມານເຫຼົ່ານັ້ນ ພຽງແຄວ້ນດຽວ ກໍເອີ້ນວ່າ ອັງຄະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຣູມຫິສັບ (ຊື່ສາມັນ), ໃນແຄວ້ນອັງຄະນັ້ນ. ບົດວ່າ Cārikaṃ (ການຈາຣິກ) ໃນພະສູດນີ້ກໍໝາຍເຖິງ ອະຕຸຣິຕະຈາຣິກ (ການຈາຣິກບໍ່ຮີບຮ້ອນ) ແລະ ອະນິບັດທະຈາຣິກ (ການຈາຣິກບໍ່ປະຈຳ) ເຊັ່ນກັນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ເມື່ອພະຜູ້ມີພະພາກຊົງກວດເບິ່ງໝື່ນໂລກທາດ ໂສນະທັນທະພຣາມໄດ້ປາກົດຂຶ້ນໃນຂ່າຍພະຍານຂອງພະອົງ. ລຳດັບນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງພິຈາລະນາວ່າ “ພຣາມຜູ້ນີ້ປາກົດໃນຂ່າຍພະຍານຂອງເຮົາ, ລາວມີອຸປະນິໄສ (ແຫ່ງມັກຜົນ) ຢູ່ຫຼືບໍ່?” ກໍຊົງເຫັນວ່າ “ເມື່ອເຮົາໄປທີ່ນັ້ນ ພວກສິດຂອງພຣາມຜູ້ນີ້ຈະກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງພຣາມດ້ວຍອາການ ໑໒ ປະການ ແລ້ວຈະບໍ່ຍອມໃຫ້ພຣາມມາຫາເຮົາ. ແຕ່ພຣາມນັ້ນຈະທຳລາຍຖ້ອຍຄຳຂອງພວກສິດເຫຼົ່ານັ້ນ ແລ້ວກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງເຮົາດ້ວຍອາການ ໒໙ ປະການ ແລ້ວເຂົ້າມາຫາເຮົາເພື່ອຖາມບັນຫາ. ໃນເວລາຈົບການແກ້ບັນຫາ ພຣາມນັ້ນຈະເຖິງເຮົາເປັນສະຣະນະ”. ເມື່ອຊົງເຫັນດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງມີພະພິກຂຸ ໕໐໐ ຮູບເປັນບໍລິວານ ເສດັດຈາຣິກໄປຍັງແຄວ້ນອັງຄະນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອານົນເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ “aṅgesu cārikaṃ caramāno... pe... yena campā tadavasari” (ເມື່ອຊົງຈາຣິກໄປໃນແຄວ້ນອັງຄະ... ເສດັດເຖິງເມືອງຈຳປາ).

คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเรติ ตสฺส จมฺปานครสฺส อวิทูเร คคฺคราย นาม ราชคฺคมเหสิยา ขณิตตฺตา คคฺคราติ ลทฺธโวหารา โปกฺขรณี อตฺถิ. ตสฺสา ตีเร สมนฺตโต นีลาทิปญฺจวณฺณกุสุมปฏิมณฺฑิตํ มหนฺตํ จมฺปกวนํ. ตสฺมึ ภควา กุสุมคนฺธสุคนฺเธ จมฺปกวเน วิหรติ. ตํ สนฺธาย คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเรติ วุตฺตํ. มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรนาติ เอตฺถ โส ราชา มคธานํ อิสฺสรตฺตา มาคโธ. มหติยา เสนาย สมนฺนาคตตฺตา เสนิโย. พิมฺพีติ สุวณฺณํ. ตสฺมา สารสุวณฺณสทิสวณฺณตาย พิมฺพิสาโรติ วุจฺจติ.

ບົດວ່າ Gaggarāya pokkharaṇiyā tīre (ແຄມສະໂບກຂະຣະນີຊື່ຄັກຄະຣາ) ໄດ້ແກ່ ໃນທີ່ບໍ່ໄກຈາກເມືອງຈຳປານັ້ນ ມີສະໂບກຂະຣະນີສະໜາມໜຶ່ງ ທີ່ພະມະເຫສີຂອງພະລາຊາຊົງຂຸດໄວ້ ຈຶ່ງໄດ້ນາມວ່າ ຄັກຄະຣາ. ຢູ່ແຄມສະນັ້ນ ໂດຍຮອບ ມີປ່າໄມ້ຈຳປາໃຫຍ່ ອັນປະດັບປະດາດ້ວຍດອກໄມ້ມີສີ ໕ ປະການ ມີສີຂຽວເປັນຕົ້ນ. ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງປະທັບຢູ່ ໃນປ່າໄມ້ຈຳປາທີ່ມີກິ່ນຫອມອົບອວນດ້ວຍກິ່ນດອກໄມ້ນັ້ນ. ພະອານົນເຖຣະໝາຍເຖິງປ່າໄມ້ຈຳປານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “Gaggarāya pokkharaṇiyā tīre”. ໃນບົດວ່າ Māgadhena seniyena bimbisārenā ນີ້ ພະລາຊາອົງນັ້ນ ຊື່ວ່າ ມາຄະທະ ເພາະເປັນໃຫຍ່ໃນແຄວ້ນມະຄົດ. ຊື່ວ່າ ເសນิຍະ ເພາະປະກອບດ້ວຍກອງທັບໃຫຍ່. ຄຳວ່າ Bimbī (ບິມພີ) ແປວ່າ ຄຳ (ທອງຄຳ). ເພາະເຫດນັ້ນ ພະລາຊາອົງນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ພິມພິສານ ເພາະມີວັນນະ (ຜິວພັນ) ຄ້າຍຄືກັບຄຳອັນມີຄ່າ.

๓๐๑-๓๐๒. พหู พหู หุตฺวา สํหตาติ สงฺฆา. เอเกกิสฺสาย ทิสาย สงฺโฆ เอเตสํ อตฺถีติ สงฺฆี. ปุพฺเพ นครสฺส อนฺโต อคณา พหิ นิกฺขมิตฺวา คณตํ ปตฺตาติ คณีภูตา. ขตฺตํ อามนฺเตสีติ. ขตฺตา วุจฺจติ ปุจฺฉิตปญฺเห พฺยากรณสมตฺโถ มหามตฺโต, ตํ อามนฺเตสิ อาคเมนฺตูติ มุหุตฺตํ ปฏิมาเนนฺตุ, มา คจฺฉนฺตูติ วุตฺตํ โหติ.

໓໐໑-໓໐໒. ຊື່ວ່າ Saṅghā (ໝູ່ຄະນະ) ເພາະເປັນຜູ້ຮວມກັນຢູ່ເປັນຈຳນວນຫຼາຍ. ຊື່ວ່າ Saṅghī (ຜູ້ມີໝູ່) ເພາະພວກເຂົາມີໝູ່ຄະນະໃນແຕ່ລະທິດ. ຊື່ວ່າ Gaṇībhūtā (ຜູ້ຮວມກັນເປັນກຸ່ມ) ເພາະແຕ່ກ່ອນຕອນຢູ່ໃນເມືອງບໍ່ໄດ້ຮວມກັນເປັນກຸ່ມ ແຕ່ເມື່ອອອກມາຂ້າງນອກແລ້ວຈຶ່ງຮວມກັນເປັນກຸ່ມ. ບົດວ່າ Khattaṃ āmantesi (ຕັດຮຽກຄັດຕະ) ອະທິບາຍວ່າ ມະຫາອຳມາດຜູ້ມີຄວາມສາມາດໃນການແກ້ບັນຫາທີ່ຖາມແລ້ວ ເອີ້ນວ່າ ຄັດຕະ, ພະລາຊາຊົງຮຽກມະຫາອຳມາດນັ້ນ. ບົດວ່າ Āgamentu (ຈົ່ງລໍຖ້າກ່ອນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຈົ່ງລໍຖ້າຢູ່ຄາວໜຶ່ງກ່ອນ, ຢ່າຟ້າວໄປ, ນີ້ຄືຄຳອະທິບາຍ.

โสณทณฺฑคุณกถา

ເລື່ອງຄຸນສົມບັດຂອງໂສນະທັນທະພຣາມ

๓๐๓. นานาเวรชฺชกานนฺติ [Pg.250] นานาวิเธสุ รชฺเชสุ, อญฺเญสุ อญฺเญสุ กาสิโกสลาทีสุ รชฺเชสุ ชาตา, ตานิ วา เตสํ นิวาสา, ตโต วา อาคตาติ นานาเวรชฺชกา, เตสํ นานาเวรชฺชกานํ. เกนจิเทว กรณีเยนาติ ตสฺมึ กิร นคเร ทฺวีหิ กรณีเยหิ พฺราหฺมณา สนฺนิปตนฺติ – ยญฺญานุภวนตฺถํ วา มนฺตสชฺฌายนตฺถํ วา. ตทา จ ตสฺมึ นคเร ยมญฺญา นตฺถิ. โสณทณฺฑสฺส ปน สนฺติเก มนฺตสชฺฌายนตฺถํ เอเต สนฺนิปติตา. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘เกนจิเทว กรณีเยนา’’ติ. เต ตสฺส คมนํ สุตฺวา จินฺเตสุํ – ‘‘อยํ โสณทณฺโฑ อุคฺคตพฺราหฺมโณ เยภุยฺเยน จ อญฺเญ พฺราหฺมณา สมณํ โคตมํ สรณํ คตา, อยเมว น คโต. สฺวายํ สเจ ตตฺถ คมิสฺสติ, อทฺธา สมณสฺส โคตมสฺส อาวฏฺฏนิยา มายาย อาวฏฺฏิโต, ตํ สรณํ คมิสฺสติ. ตโต เอตสฺสาปิ เคหทฺวาเร พฺราหฺมณานํ สนฺนิปาโต น ภวิสฺสตี’’ติ. ‘‘หนฺทสฺส คมนนฺตรายํ กโรมา’’ติ สมฺมนฺตยิตฺวา ตตฺถ อคมํสุ. ตํ สนฺธาย – อถ โข เต พฺราหฺมณาติอาทิ วุตฺตํ.

໓໐໓. ບົດວ່າ Nānāverajjakānaṃ (ແຫ່ງພຣາມຜູ້ຢູ່ໃນຕ່າງແຄວ້ນ) ໄດ້ແກ່ ພຣາມຜູ້ເກີດໃນແຄວ້ນຕ່າງໆ ອັນຕ່າງກັນ ມີແຄວ້ນກາສີ ແລະ ແຄວ້ນໂກສົນ ເປັນຕົ້ນ, ຫຼືວ່າ ແຄວ້ນເຫຼົ່ານັ້ນເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພວກເຂົາ, ຫຼືວ່າ ພວກເຂົາເດີນທາງມາຈາກແຄວ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນານາເວຣັດຊະກະ, ແຫ່ງພຣາມຜູ້ຢູ່ໃນຕ່າງແຄວ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ Kenacideva karaṇīyena (ດ້ວຍກິດຈະກຳບາງຢ່າງ) ມີອະທິບາຍວ່າ ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເມືອງນັ້ນ ພວກພຣາມຈະມາປະຊຸມກັນດ້ວຍກິດ ໒ ປະການ ຄື ເພື່ອຮ່ວມບູຊາຍັນ ຫຼື ເພື່ອສາທະຍາຍມົນ. ແຕ່ໃນເວລານັ້ນ ບໍ່ມີການບູຊາຍັນໃນເມືອງນັ້ນ. ແຕ່ພວກພຣາມເຫຼົ່ານີ້ມາປະຊຸມກັນໃນສຳນັກຂອງໂສນະທັນທະພຣາມ ເພື່ອສາທະຍາຍມົນ. ພະສັງຄີຕິກາຈານໝາຍເຖິງກິດຈະກຳນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “kenacideva karaṇīyena”. ພວກພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ຍິນຂ່າວການໄປຂອງໂສນະທັນທະພຣາມນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ “ໂສນະທັນທະພຣາມຜູ້ນີ້ ເປັນພຣາມຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ພຣາມຄົນອື່ນໆ ກໍໄດ້ເຖິງພະສະມະນະໂຄດົມເປັນສະຣະນະແລ້ວ, ມີແຕ່ພຣາມຜູ້ນີ້ເທົ່ານັ້ນທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ໄປເຖິງ. ຖ້າລາວໄປທີ່ນັ້ນ ລາວຈະຕ້ອງຖືກພະສະມະນະໂຄດົມຊັກນຳດ້ວຍມາຍาອັນເປັນເຄື່ອງຊັກນຳຢ່າງແນ່ນອນ ແລ້ວຈະເຖິງພະອົງເປັນສະຣະນະ. ຈາກນັ້ນ ການປະຊຸມກັນຂອງພວກພຣາມຢູ່ທີ່ປະຕູເຮືອນຂອງພຣາມຜູ້ນີ້ກໍຈະບໍ່ມີອີກຕໍ່ໄປ”. ພວກເຂົາຈຶ່ງປຶກສາກັນວ່າ “ມາເຖີດ, ພວກ ເຮົາຈົ່ງທຳອຸປະສັກແກ່ການໄປຂອງລາວເຖີດ” ແລ້ວຈຶ່ງພາກັນໄປທີ່ນັ້ນ. ພະສັງຄີຕິກາຈານໝາຍເຖິງການໄປນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ “atha kho te brāhmaṇā” (ລຳດັບນັ້ນ ພວກພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ อิมินาปงฺเคนาติ อิมินาปิ การเณน. เอวํ เอตํ การณํ วตฺวา ปุน – ‘‘อตฺตโน วณฺเณ ภญฺญมาเน อตุสฺสนกสตฺโต นาม นตฺถิ. หนฺทสฺส วณฺณํ ภณเนน คมนํ นิวาเรสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ อุภโต สุชาโตติอาทีนิ การณานิ อาหํสุ.

ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ Imināpaṅgena (ດ້ວຍເຫດຜົນນີ້) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເຫດຜົນນີ້ຄືກັນ. ພວກພຣາມກ່າວເຫດຜົນນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດອີກວ່າ “ເມື່ອມີຄົນກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງຕົນ ຜູ້ທີ່ຈະບໍ່ຍິນດີນັ້ນບໍ່ມີເລີຍ. ເອົາເຖີດ, ພວກ ເຮົາຈົ່ງກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງລາວ ເພື່ອຫ້າມການໄປຂອງລາວເຖີດ” ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວເຫດຜົນທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ “bhavañhi soṇadaṇḍo ubhato sujāto” (ກໍທ່ານໂສນະທັນທະເປັນຜູ້ມີກຳເນີດດີທັງສອງຝ່າຍ) ເປັນຕົ້ນ.

อุภโตติ ทฺวีหิ ปกฺเขหิ. มาติโต จ ปิติโต จาติ โภโต มาตา พฺราหฺมณี, มาตุมาตา พฺราหฺมณี, ตสฺสาปิ มาตา พฺราหฺมณี; ปิตา พฺราหฺมโณ, ปิตุปิตา พฺราหฺมโณ, ตสฺสาปิ ปิตา พฺราหฺมโณติ, เอวํ ภวํ อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ. สํสุทฺธคหณิโกติ สํสุทฺธา เต มาตุคหณี กุจฺฉีติ อตฺโถ. สมเวปากินิยา คหณิยาติ เอตฺถ ปน กมฺมชเตโชธาตุ ‘‘คหณี’’ติ วุจฺจติ.

ບົດວ່າ Ubhato (ທັງສອງຝ່າຍ) ໄດ້ແກ່ ຈາກທັງສອງຝ່າຍ. ບົດວ່າ Mātito ca pitito ca (ທັງຝ່າຍມານດาແລະຝ່າຍບິດາ) ໄດ້ແກ່ ມານດາຂອງທ່ານເປັນພຣາມ, ມານດາຂອງມານດາກໍເປັນພຣາມ, ແມ້ແຕ່ມານດາຂອງຍາຍກໍເປັນພຣາມ; ບິດາເປັນພຣາມ, ບິດາຂອງບິດາກໍເປັນພຣາມ, ແມ້ແຕ່ບິດາຂອງປູ່ກໍເປັນພຣາມ, ທ່ານເປັນຜູ້ມີກຳເນີດດີທັງສອງຝ່າຍ ຄື ທັງຝ່າຍມານດາແລະຝ່າຍບິດາ ຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ Saṃsuddhagahaṇiko (ມີທ້ອງອັນບໍລິສຸດດີ) ໝາຍຄວາມວ່າ ທ້ອງຄືຄັນຂອງມານດາຂອງທ່ານບໍລິສຸດດີ. ແຕ່ໃນບົດວ່າ “samavepākiniyā gahaṇiyā” (ມີໄຟທາດຍ່ອຍອາຫານສະເໝີດີ) ນັ້ນ ເຕໂຊທາດທີ່ເກີດຈາກກຳ ເອີ້ນວ່າ “ຄະຫະນີ” (ໄຟທາດຍ່ອຍອາຫານ).

ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอตฺถ ปิตุปิตา ปิตามโห, ปิตามหสฺส ยุคํ ปิตามหยุคํ. ยุคนฺติ อายุปฺปมาณํ วุจฺจติ. อภิลาปมตฺตเมว เจตํ. อตฺถโต ปน ปิตามโหเยว ปิตามหยุคํ. ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา. เอวํ ยาว สตฺตโม ปุริโส[Pg.251], ตาว สํสุทฺธคหณิโก. อถ วา อกฺขิตฺโต อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนาติ ทสฺเสนฺติ. อกฺขิตฺโตติ – ‘‘อปเนถ เอตํ, กึ อิมินา’’ติ เอวํ อกฺขิตฺโต อนวกฺขิตฺโต. อนุปกุฏฺโฐติ น อุปกุฏฺโฐ, น อกฺโกสํ วา นินฺทํ วา ลทฺธปุพฺโพ. เกน การเณนาติ? ชาติวาเทน. อิติปิ – ‘‘หีนชาติโก เอโส’’ติ เอวรูเปน วจเนนาติ อตฺโถ.

ໃນບົດວ່າ Yāva sattamā pitāmahayugā (ຕະຫຼອດ ໗ ຊົ່ວອາຍຸປູ່) ນີ້ ບິດາຂອງບິດາ ຊື່ວ່າ ປູ່ (ປິຕາມະຫະ), ຊົ່ວອາຍຸຂອງປູ່ ຊື່ວ່າ ປິຕາມະຫະຍຸຄະ. ຄຳວ່າ ຍຸຄະ ໝາຍເຖິງກຳນົດອາຍຸ. ແຕ່ຄຳນີ້ເປັນພຽງຄຳເອີ້ນເທົ່ານັ້ນ. ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ປູ່ນັ້ນເອງຊື່ວ່າ ປິຕາມະຫະຍຸຄະ. ບັນພະບຸລຸດທັງໝົດທີ່ຢູ່ເໜືອປູ່ຂຶ້ນໄປ ກໍລວມຢູ່ໃນຄຳວ່າ ປູ່ ນີ້ຄືກັນ. ຢ່າງນີ້ ຕະຫຼອດເຖິງບຸກຄົນຖ້ວນ ໗ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີທ້ອງອັນບໍລິສຸດດີ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພວກເຂົາສະແດງເນື້ອຄວາມວ່າ ບໍ່ຖືກຄັດຄ້ານ ບໍ່ຖືກຕิຕຽນ ໂດຍອ້າງເຖິງຊາດກຳເນີດ. ຄຳວ່າ Akkhitto (ບໍ່ຖືກຄັດຄ້ານ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຖືກຄັດຄ້ານ ບໍ່ຖືກກົດລົງ ດ້ວຍຄຳເວົ້າເຊັ່ນວ່າ “ຈົ່ງເອົາຜູ້ນີ້ອອກໄປ, ຜູ້ນີ້ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງ”. ຄຳວ່າ Anupakuṭṭho (ບໍ່ຖືກຕິຕຽນ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຖືກຕິຕຽນ ຄື ບໍ່ເຄີຍໄດ້ຮັບການດ່າວ່າ ຫຼື ການນິນທາມາກ່ອນ. ຖາມວ່າ ດ້ວຍເຫດຜົນໃດ? ຕອບວ່າ ໂດຍອ້າງເຖິງຊາດກຳເນີດ. ໝາຍຄວາມວ່າ ບໍ່ເຄີຍຖືກດ່າວ່າ ຫຼື ຖືກຄັດຄ້ານດ້ວຍຄຳເວົ້າເຊັ່ນວ່າ “ຜູ້ນີ້ມີຊາດກຳເນີດຕ່ຳຊ້າ” ເປັນຕົ້ນ.

อฑฺโฒติ อิสฺสโร. มหทฺธโนติ มหตา ธเนน สมนฺนาคโต. ภวโต หิ เคเห ปถวิยํ ปํสุวาลิกา วิย พหุธนํ, สมโณ ปน โคตโม อธโน ภิกฺขาย อุทรํ ปูเรตฺวา ยาเปตีติ ทสฺเสนฺติ. มหาโภโคติ ปญฺจกามคุณวเสน มหาอุปโภโค. เอวํ ยํ ยํ คุณํ วทนฺติ, ตสฺส ตสฺส ปฏิปกฺขวเสน ภควโต อคุณํเยว ทสฺเสมาติ มญฺญมานา วทนฺติ.

ບົດວ່າ Aḍḍho (ຜູ້ຮັ່ງມີ) ໄດ້ແກ່ ເປັນໃຫຍ່ (ມີອຳນາດເໜືອຜື່ອື່ນ). ບົດວ່າ Mahaddhano (ມີຊັບຫຼາຍ) ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍຊັບເປັນຈຳນວນຫຼາຍ. ພວກເຂົາສະແດງເນື້ອຄວາມວ່າ “ໃນເຮືອນຂອງທ່ານ ມີຊັບຫຼາຍຄືກັບເມັດຊາຍໃນແຜ່ນດິນ, ສ່ວນພະສະມະນະໂຄດົມນັ້ນ ບໍ່ມີຊັບ, ຕ້ອງລ້ຽງຊີບດ້ວຍການຂໍທານເພື່ອໃຫ້ອີ່ມທ້ອງ”. ບົດວ່າ Mahābhogo (ມີໂພຄະຫຼາຍ) ໄດ້ແກ່ ມີເຄື່ອງອຸປະໂພກບໍລິໂພກຫຼາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກາມະຄຸນ ໕. ພວກເຂົາຄິດວ່າ “ເມື່ອພວກ ເຮົາກ່າວຄຸນສົມບັດໃດໆ ຂອງພຣາມ ກໍເທົ່າກັບສະແດງໂທດ (ຄວາມບໍ່ມີຄຸນສົມບັດ) ຂອງພະຜູ້ມີພະພາກ ໂດຍທາງກົງກັນຂ້າມ” ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້.

อภิรูโปติ อญฺเญหิ มนุสฺเสหิ อภิรูโป อธิกรูโป. ทสฺสนีโยติ ทิวสมฺปิ ปสฺสนฺตานํ อติตฺติกรณโต ทสฺสนโยคฺโค. ทสฺสเนเนว จิตฺตปสาทชนนโต ปาสาทิโก. โปกฺขรตา วุจฺจติ สุนฺทรภาโว, วณฺณสฺส โปกฺขรตา วณฺณโปกฺขรตา, ตาย วณฺณสมฺปตฺติยา ยุตฺโตติ อตฺโถ. โปราณา ปนาหุ – ‘‘โปกฺขรนฺติ สรีรํ วทนฺติ, วณฺณํ วณฺณเมวา’’ติ. เตสํ มเตน วณฺณญฺจ โปกฺขรญฺจ วณฺณโปกฺขรานิ. เตสํ ภาโว วณฺณโปกฺขรตา. อิติ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตายาติ อุตฺตเมน ปริสุทฺเธน วณฺเณน เจว สรีรสณฺฐานสมฺปตฺติยา จาติ อตฺโถ. พฺรหฺมวณฺณีติ เสฏฺฐวณฺณี. ปริสุทฺธวณฺเณสุปิ เสฏฺเฐน สุวณฺณวณฺเณน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. พฺรหฺมวจฺฉสีติ มหาพฺรหฺมุโน สรีรสทิเสเนว สรีเรน สมนฺนาคโต. อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนายาติ ‘‘โภโต สรีเร ทสฺสนสฺส โอกาโส น ขุทฺทโก มหา, สพฺพาเนว เต องฺคปจฺจงฺคานิ ทสฺสนียาเนว, ตานิ จาปิ มหนฺตาเนวา’’ติ ทีเปนฺติ.

ບົດວ່າ Abhirūpo (ມີຮູບງາມ) ໄດ້ແກ່ ມີຮູບງາມກວ່າ ຄື ຍິ່ງກວ່າມະນຸດຄົນອື່ນໆ. ບົດວ່າ Dassanīyo (ໜ້າເບິ່ງໜ້າຊົມ) ໄດ້ແກ່ ຄວນແກ່ການເບິ່ງຊົມ ເພາະເບິ່ງຕະຫຼອດທັງວັນກໍບໍ່ຮູ້ຈັກອີ່ມ. ຊື່ວ່າ Pāsādiko (ໜ້າເຫຼື້ອມໃສ) ເພາະເຮັດໃຫ້ຈິດໃຈເຫຼື້ອມໃສພຽງແຕ່ໄດ້ເຫັນ. ຄວາມງາມ ເອີ້ນວ່າ ໂພກຂະຣະຕາ, ຄວາມງາມແຫ່ງຜิວພັນ ຊື່ວ່າ ວັນນະໂພກຂະຣະຕາ, ໝາຍຄວາມວ່າ ປະກອບດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຜິວພັນນັ້ນ. ສ່ວນພະອັດຖະກະຖາຈານໃນປາງກ່ອນກ່າວວ່າ “ພວກເຂົາເອີ້ນຮ່າງກາຍວ່າ ໂພກຂະຣະ, ເອີ້ນຜິວພັນວ່າ ວັນນະ”. ຕາມມະຕິຂອງພະອັດຖະກະຖາຈານເຫຼົ່ານັ້ນ ຜິວພັນແລະຮ່າງກາຍ ຊື່ວ່າ ວັນນະໂພກຂະຣະ. ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຜິວພັນແລະຮ່າງກາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ວັນນະໂພກຂະຣະຕາ. ດັ່ງນັ້ນ ບົດວ່າ Paramāya vaṇṇapokkharatāyā (ດ້ວຍຜິວພັນອັນງາມຍິ່ງ) ຈຶ່ງໝາຍຄວາມວ່າ ດ້ວຍຜິວພັນອັນບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ ແລະ ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງທໍລະທົງ (ຮູບຊົງ) ຂອງຮ່າງກາຍອັນປະເສີດຍິ່ງ. ບົດວ່າ Brahmavaṇṇī (ມີຜິວພັນດັ່ງພົມ) ໄດ້ແກ່ ມີຜິວພັນອັນປະເສີດ. ໝາຍຄວາມວ່າ ປະກອບດ້ວຍຜິວພັນອັນເຫຼືອງອ່ອນຄ້າຍຄືຄຳ ອັນປະເສີດສຸດໃນບັນດາຜິວພັນອັນບໍລິສຸດທັງຫຼາຍ. ບົດວ່າ Brahmavacchasī (ມີຮ່າງກາຍດັ່ງພົມ) ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍຮ່າງກາຍທີ່ຄ້າຍຄືກັບຮ່າງກາຍຂອງມະຫາພົມ. ບົດວ່າ Akhuddāvakāso dassanāya (ມີຊ່ອງທາງເບິ່ງບໍ່ນ້ອຍ) ພວກເຂົາສະແດງເນື້ອຄວາມວ່າ “ໃນຮ່າງກາຍຂອງທ່ານ ຊ່ອງທາງທີ່ຈະເບິ່ງຊົມນັ້ນບໍ່ນ້ອຍເລີຍ ແຕ່ໃຫຍ່ໂຕ, ອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່ທັງໝົດຂອງທ່ານລ້ວນແຕ່ໜ້າເບິ່ງໜ້າຊົມ ແລະ ອະໄວຍະວະເຫຼົ່ານັ້ນກໍໃຫຍ່ໂຕດີ”.

สีลมสฺส อตฺถีติ สีลวา. วุทฺธํ วทฺธิตํ สีลมสฺสาติ วุทฺธสีลี. วุทฺธสีเลนาติ วุทฺเธน วทฺธิเตน สีเลน. สมนฺนาคโตติ ยุตฺโต. อิทํ วุทฺธสีลีปทสฺเสว เววจนํ. สพฺพเมตํ ปญฺจสีลมตฺตเมว สนฺธาย วทนฺติ.

ພຣາມຜູ້ມີສີລ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣາມນັ້ນຊື່ວ່າ Sīlavā (ຜູ້ມີສີລ). ພຣາມຜູ້ມີສີລອັນຈະເລີນແລ້ວ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣາມນັ້ນຊື່ວ່າ Vuddhasīlī (ຜູ້ມີສີລອັນຈະເລີນ). ບົດວ່າ Vuddhasīlena (ດ້ວຍສີລອັນຈະເລີນ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສີລອັນຈະເລີນງອກງາມແລ້ວ. ບົດວ່າ Samannāgato ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍ. ບົດນີ້ເປັນໄວພົດຂອງບົດວ່າ ວຸດທະສີລີ ນັ້ນເອງ. ຄຳທັງໝົດນີ້ ພວກເຂົາກ່າວໝາຍເຖິງພຽງແຕ່ສີລ ໕ ເທົ່ານັ້ນ.

กลฺยาณวาโจติอาทีสุ กลฺยาณา สุนฺทรา ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนา วาจา อสฺสาติ กลฺยาณวาโจ. กลฺยาณํ มธุรํ วากฺกรณํ อสฺสาติ กลฺยาณวากฺกรโณ[Pg.252]. วากฺกรณนฺติ อุทาหรณโฆโส. คุณปริปุณฺณภาเวน ปุเร ภวาติ โปรี. ปุเร วา ภวตฺตา โปรี. โปริยา นาคริกิตฺถิยา สุขุมาลตฺตเนน สทิสาติ โปรี, ตาย โปริยา. วิสฺสฏฺฐายาติ อปลิพุทฺธาย สนฺทิฏฺฐวิลมฺพิตาทิโทสรหิตาย. อเนลคลายาติ เอลคเฬนวิรหิตาย. ยสฺส กสฺสจิ หิ กเถนฺตสฺส เอลา คฬนฺติ, ลาลา วา ปคฺฆรนฺติ, เขฬผุสิตานิ วา นิกฺขมนฺติ, ตสฺส วาจา เอลคฬํ นาม โหติ, ตพฺพิปริตายาติ อตฺโถ. อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยาติ อาทิมชฺฌปริโยสานํ ปากฏํ กตฺวา ภาสิตตฺถสฺส วิญฺญาปนสมตฺถาย.

ໃນບົດມີຄຳວ່າ Kalyāṇavāco ເປັນຕົ້ນ ພຣາມຜູ້ມີວາຈາອັນງາມ ດີງາມ ປະກອບດ້ວຍບົດແລະພະຍັນຊະນະອັນກົມກ່ອມ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣາມນັ້ນຊື່ວ່າ Kalyāṇavāco (ຜູ້ມີວາຈາອັນງາມ). ພຣາມຜູ້ມີການກ່າວວາຈາອັນງາມ ໄພເລາະ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣາມນັ້ນຊື່ວ່າ Kalyāṇavākkaraṇo (ຜູ້ມີການກ່າວວາຈາອັນງາມ). ຄຳວ່າ ວາກກະຣະນະ ໄດ້ແກ່ ສຽງກ່າວອ້າງ. ວາຈາທີ່ຊື່ວ່າ Porī (ວາຈາຊາວເມືອງ) ເພາະເກີດໃນຄຸນສົມບັດອັນເຕັມປ່ຽມດ້ວຍຄຸນ. ຫຼື ຊື່ວ່າ ໂພຣີ ເພາະເກີດໃນເມືອງຫຼວງ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ວາຈາທີ່ຊື່ວ່າ ໂພຣີ ເພາະຄ້າຍຄືກັບຍິງຊາວເມືອງຫຼວງ ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມອ່ອນໂຍນ, ດ້ວຍວາຈາອັນເປັນຊາວເມືອງນັ້ນ. ບົດວ່າ Vissaṭṭhāya (ສະຫຼະສະຫຼວຍ) ໄດ້ແກ່ ວາຈາທີ່ບໍ່ຕິດຂັດ ຄື ປາສະຈາກໂທດມີຄວາມສົງໄສ ແລະ ຄວາມເນີບຊ້າເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ Anelagaḷāya (ບໍ່ມີນ້ຳລາຍໄຫຼຍ້ອຍ) ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກນ້ຳລາຍໄຫຼຍ້ອຍ. ເພາະວ່າ ເມື່ອບຸກຄົນໃດໜຶ່ງກ່າວຢູ່ ນ້ຳລາຍຍ່ອຍຍ້ອຍ ຫຼື ນ້ຳລາຍໄຫຼອອກມາ ຫຼື ເມັດນ້ຳລາຍກະເດັນອອກມາ, ວາຈາຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເອລະຄະລະ (ມີນ້ຳລາຍໄຫຼຍ້ອຍ), ໝາຍຄວາມວ່າ ວາຈາທີ່ກົງກັນຂ້າມກັບວາຈານັ້ນ. ບົດວ່າ Atthassa viññāpaniyā (ເຮັດໃຫ້ເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມໄດ້) ໄດ້ແກ່ ສາມາດເຮັດໃຫ້ເຂົ້າໃຈເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ໂດຍເຮັດໃຫ້ປາກົດຊັດເຈນທັງເບື້ອງຕົ້ນ ທ່າມກາງ ແລະ ທີ່ສຸດ.

ชิณฺโณติ ชราชิณฺณตาย ชิณฺโณ. วุทฺโธติ องฺคปจฺจงฺคานํ วุทฺธิภาวมริยาทปฺปตฺโต. มหลฺลโกติ ชาติมหลฺลกตาย สมนฺนาคโต. จิรกาลปฺปสุโตติ วุตฺตํ โหติ. อทฺธคโตติ อทฺธานํ คโต, ทฺเว ตโย ราชปริวฏฺเฏ อตีโตติ อธิปฺปาโย. วโยอนุปฺปตฺโตติ ปจฺฉิมวยํ สมฺปตฺโต, ปจฺฉิมวโย นาม วสฺสสตสฺส ปจฺฉิโม ตติยภาโค.

ບົດວ່າ Jiṇṇo (ແກ່) ໄດ້ແກ່ ຊຸດໂຊມໄປດ້ວຍຄວາມແກ່ຊະລາ. ບົດວ່າ Vuddho (ເຖົ້າ) ໄດ້ແກ່ ເຖິງຂີດກຳນົດແຫ່ງຄວາມຈະເລີນເຕີບໂຕຂອງອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່. ບົດວ່າ Mahallako (ຊະລາ) ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ມີອາຍຸຫຼາຍໂດຍກຳເນີດ, ໝາຍຄວາມວ່າ ເກີດມາເປັນເວລາດົນນານແລ້ວ. ບົດວ່າ Addhagato (ເດີນທາງມາໄກ) ໄດ້ແກ່ ຜ່ານເສັ້ນທາງຊີວິດມາໄກ, ໝາຍເຖິງ ຜ່ານລັດຊະການຂອງພະລາຊາມາໄດ້ ໒-໓ ລັດຊະການແລ້ວ. ບົດວ່າ Vayoanuppatto (ລ່ວງເຂົ້າສູ່ວັດຊະການ) ໄດ້ແກ່ ເຖິງໄວສຸດທ້າຍແລ້ວ, ທີ່ຊື່ວ່າ ໄວສຸດທ້າຍ ນັ້ນ ຄື ສ່ວນທີສາມສຸດທ້າຍແຫ່ງຮ້ອຍປີ.

อปิ จ ชิณฺโณติ โปราโณ, จิรกาลปฺปวตฺตกุลนฺวโยติ วุตฺตํ โหติ. วุทฺโธติ สีลาจาราทิคุณวุทฺธิยา ยุตฺโต. มหลฺลโกติ วิภวมหนฺตาย สมนฺนาคโต. อทฺธคโตติ มคฺคปฺปฏิปนฺโน พฺราหฺมณานํ วตจริยาทิมริยาทํ อวีติกฺกมฺม จรณสีโล. วโยอนุปฺปตฺโตติ ชาติวุทฺธภาวมฺปิ อนฺติมวยํ อนุปฺปตฺโต.

ອີກປະການໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'ຊິນນະ' (ແກ່ຊະລາ) ໝາຍເຖິງ ຄວາມເກົ່າແກ່ ຄືວົງຕະກູນທີ່ດຳເນີນສືບທອດກັນມາເປັນເວລາດົນນານ. ຄຳວ່າ 'ວຸດທະ' (ຜູ້ຈະເລີນ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມຈະເລີນແຫ່ງຄຸນມີສີລາຈາຣຶກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ມະຫັນລະກະ' (ຜູ້ເປັນໃຫຍ່) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງຊັບສົມບັດ. ຄຳວ່າ 'ອັດທະຄະຕະ' (ຜູ້ເດີນທາງໄກ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ດຳເນີນໄປຕາມທາງ ຄືມີປົກກະຕິປະພຶດໂດຍບໍ່ລ່ວງລະເມີດຂອບເຂດແຫ່ງວັດປະຕິບັດແລະມາລະຍາດຂອງພາມທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ວະໂຍອະນຸປັດຕະ' (ຜູ້ລຸລ່ວງເຖິງໄວ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບັນລຸເຖິງໄວສຸດທ້າຍ ຄືຄວາມເປັນຜູ້ແກ່ຊະລາໂດຍກຳເນີດ.

พุทฺธคุณกถา

ພຸດທະຄຸນນະກະຖາ (ການກ່າວເຖິງພຸດທະຄຸນ)

๓๐๔. เอวํ วุตฺเตติ เอวํ เตหิ พฺราหฺมเณหิ วุตฺเต. โสณทณฺโฑ – ‘‘อิเม พฺราหฺมณา ชาติอาทีหิ มม วณฺณํ วทนฺติ, น โข ปน เมตํ ยุตฺตํ อตฺตโน วณฺเณ รชฺชิตุํ. หนฺทาหํ เอเตสํ วาทํ ภินฺทิตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส มหนฺตภาวํ ญาเปตฺวา เอเตสํ ตตฺถ คมนํ กโรมี’’ติ จินฺเตตฺวา เตน หิ – โภ มมปิ สุณาถาติอาทิมาห. ตตฺถ เยปิ อุภโต สุชาโตติ อาทโย อตฺตโน คุเณหิ สทิสา คุณา เตปิ[Pg.253]; ‘‘โก จาหํ เก จ สมณสฺส โคตมสฺส ชาติสมฺปตฺติอาทโย คุณา’’ติ อตฺตโน คุเณหิ อุตฺตริตเรเยว มญฺญมาโน, อิตเร ปน เอกนฺเตเนว ภควโต มหนฺตภาวทีปนตฺถํ ปกาเสติ.

໓໐໔. ຄຳວ່າ 'Evaṃ vutte' (ເມື່ອກ່າວຢ່າງນີ້ແລ້ວ) ຄື ເມື່ອພາມທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນກ່າວຢ່າງນີ້ແລ້ວ. ໂສນທັນທະພາມ ຄິດວ່າ 'ພາມເຫຼົ່ານີ້ກ່າວສັນເສີນຄຸນຂອງເຮົາດ້ວຍຊາດຕະກູນເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ການທີ່ເຮົາຈະມາຍິນດີໃນຄຸນຂອງຕົນເອງນັ້ນ ບໍ່ສົມຄວນເລີຍ. ເອົາເຖີດ, ເຮົາຈະທຳລາຍວາທະຂອງພາມເຫຼົ່ານີ້ ແລ້ວສະແດງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງພະສະມະນະໂຄດົມໃຫ້ພວກເຂົາຮູ້ ແລະຈະເຮັດໃຫ້ພວກເຂົາເດີນທາງໄປທີ່ນັ້ນ' ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ທ່ານຜູ້ຈະເລີນທັງຫຼາຍ ຂໍຈົ່ງຟັງຄຳຂອງເຮົາແດ່ເຖີດ'. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຸນທັງຫຼາຍມີການເກີດດີແລ້ວທັງສອງຝ່າຍເປັນຕົ້ນ ເຖິງວ່າຈະສະເໝີດ້ວຍຄຸນຂອງຕົນເອງກໍຕາມ, ແຕ່ໂສນທັນທະພາມກໍຍັງສຳຄັນວ່າຄຸນມີຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍຊາດຕະກູນເປັນຕົ້ນຂອງພະສະມະນະໂຄດົມນັ້ນ ຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າຄຸນຂອງຕົນເອງຢ່າງແທ້ຈິງ ໂດຍຄິດວ່າ 'ເຮົາເປັນໃຜ ແລະຄຸນຂອງພະສະມະນະໂຄດົມນັ້ນເປັນແນວໃດ', ສ່ວນຄຸນອື່ນໆ ກໍສະແດງໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າໂດຍສ່ວນດຽວ.

มยเมว อรหามาติ เอวํ นิยาเมนฺโตเวตฺถ อิทํ ทีเปติ – ‘‘ยทิ คุณมหนฺตตาย อุปสงฺกมิตพฺโพ นาม โหติ. ยถา หิ สิเนรุํ อุปนิธาย สาสโป, มหาสมุทฺทํ อุปนิธาย โคปทกํ, สตฺตสุ มหาสเรสุ อุทกํ อุปนิธาย อุสฺสาวพินฺทุ ปริตฺโต ลามโก. เอวเมว สมณสฺส โคตมสฺส ชาติสมฺปตฺติอาทโยปิ คุเณ อุปนิธาย อมฺหากํ คุณา ปริตฺตา ลามกา; ตสฺมา มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ.

ຄຳວ່າ 'Mayameva arahāma' (ພວກຂ້າພະເຈົ້າເທົ່ານັ້ນທີ່ຄວນ) ເປັນການກຳນົດຢ່າງນີ້ໃນບົດນີ້ ຍ່ອມສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ 'ຫາກວ່າບຸກຄົນທີ່ຄວນເຂົ້າໄປຫາ ຄືຜູ້ທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ດ້ວຍຄຸນ. ເພາະວ່າ ປຽບເໝືອນເມັດຜັກກາດ ເມື່ອປຽບທຽບກັບພູເຂົາສິເນຣຸ ຍ່ອມເລັກນ້ອຍແລະຕໍ່າຕ້ອຍ, ນໍ້າໃນຮອຍຕີນງົວ ເມື່ອປຽບທຽບກັບมະຫາສະໝຸດ ຍ່ອມເລັກນ້ອຍແລະຕໍ່າຕ້ອຍ, ແລະຫຍາດນໍ້າຄ້າງ ເມື່ອປຽບທຽບກັບນໍ້າໃນສະໃຫຍ່ທັງເຈັດ ຍ່ອມເລັກນ້ອຍແລະຕໍ່າຕ້ອຍ ຢ່າງໃດ; ຢ່າງນັ້ນນັ້ນແລ້ວ ຄຸນທັງຫຼາຍຂອງພວກຂ້າພະເຈົ້າ ເມື່ອປຽບທຽບກັບຄຸນມີຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍຊາດຕະກູນເປັນຕົ້ນຂອງພະສະມະນະໂຄດົມ ກໍຍ່ອມເລັກນ້ອຍແລະຕໍ່າຕ້ອຍ, ເພາະສະນັ້ນ ພວກຂ້າພະເຈົ້າເທົ່ານັ້ນທີ່ຄວນເຂົ້າໄປຫາພະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນພະອົງນັ້ນເພື່ອເຂົ້າເຝົ້າ'.

มหนฺตํ ญาติสํฆํ โอหายาติ มาติปกฺเข อสีติกุลสหสฺสานิ, ปิติปกฺเข อสีติกุลสหสฺสานีติ เอวํ สฏฺฐิกุลสตสหสฺสํ โอหาย ปพฺพชิโต.

ຄຳວ່າ 'Mahantaṃ ñātisaṃghaṃ ohāya' (ລະເສຍເຊິ່ງໝູ່ຍາດໃຫຍ່) ໝາຍເຖິງ ການລະເສຍເຊິ່ງຕະກູນຝ່າຍມານດາແປດໝື່ນຕະກູນ ແລະຕະກູນຝ່າຍບິດາແປດໝື່ນຕະກູນ ລວມເປັນໜຶ່ງແສນຫົກໝື່ນຕະກູນຢ່າງນີ້ ແລ້ວອອກບວດ.

ภูมิคตญฺจ เวหาสฏฺฐญฺจาติ เอตฺถ ราชงฺคเณ เจว อุยฺยาเน จ สุธามฏฺฐโปกฺขรณิโย สตฺตรตนานํ ปูเรตฺวา ภูมิยํ ฐปิตํ ธนํ ภูมิคตํ นาม. ปาสาทนิยูหาทโย ปริปูเรตฺวา ฐปิตํ เวหาสฏฺฐํ นาม. เอตํ ตาว กุลปริยาเยน อาคตํ. ตถาคตสฺส ปน ชาตทิวเสเยว สงฺโข, เอโล, อุปฺปโล, ปุณฺฑรีโกติ จตฺตาโร นิธโย อุคฺคตา. เตสุ สงฺโข คาวุติโก, เอโล อฑฺฒโยชนิโก, อุปฺปโล ติคาวุติโก, ปุณฺฑรีโก โยชนิโก. เตสุปิ คหิตํ คหิตํ ปูรติเยว, อิติ ภควา ปหูตํ หิรญฺญสุวณฺณํ โอหาย ปพฺพชิโตติ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ 'Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañca' (ທັງທີ່ຢູ່ໃນແຜ່ນດິນແລະທີ່ຢູ່ໃນອາກາດ) ໃນບົດນີ້ ຊັບທີ່ບັນຈຸໄວ້ໃນສະໂບກຂະຣະນີທີ່ໂບກດ້ວຍປູນຂາວໃນລານຫຼວງແລະໃນອຸທິຍານ ໃຫ້ເຕັມດ້ວຍລັດຕະນະ 7 ປະການ ແລ້ວຝັງໄວ້ໃນດິນ ຊື່ວ່າ 'ພູມິຄະຕະ' (ຊັບໃນດິນ). ຊັບທີ່ບັນຈຸໄວ້ໃນຍອດປາສາດເປັນຕົ້ນໃຫ້ເຕັມດ້ວຍລັດຕະນະ 7 ປະການ ຊື່ວ່າ 'ເວຫາສັດຖະ' (ຊັບໃນອາກາດ). ຊັບນັ້ນເປັນຊັບທີ່ສືບທອດມາຕາມຕະກູນກ່ອນ. ແຕ່ໃນວັນປະສູດຂອງພະຕຖາຄົດນັ້ນເອງ ຂຸມຊັບທັງສີ່ ຄື ສັງຂະ, ເອລະ, ອຸບປະລະ, ແລະ ປຸນທະຣິກະ ໄດ້ຜຸດຂຶ້ນມາຈາກດິນ. ໃນຂຸມຊັບເຫຼົ່ານັ້ນ ຂຸມຊັບສັງຂະ ກວ້າງ 1 ຄາວຸດ, ຂຸມຊັບເອລະ ກວ້າງເຄິ່ງໂຍດ, ຂຸມຊັບອຸບປະລະ ກວ້າງ 3 ຄາວຸດ, ຂຸມຊັບປຸນທະຣິກະ ກວ້າງ 1 ໂຍດ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຂົນເອົາຊັບຈາກຂຸມຊັບເຫຼົ່ານັ້ນໄປເທົ່າໃດ ກໍຍັງເຕັມຢູ່ສະເໝີ, ພຶງຊາບວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງລະເສຍເຊິ່ງເງິນແລະຄຳເປັນຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍຢ່າງນີ້ ແລ້ວອອກບວດ.

ทหโรว สมาโนติ ตรุโณว สมาโน. สุสุกาฬเกโสติ สุฏฺฐุ กาฬเกโส, อญฺชนวณฺณสทิสเกโส หุตฺวา วาติ อตฺโถ. ภทฺเรนาติ ภทฺทเกน. ปฐเมน วยสาติ ติณฺณํ วยานํ ปฐมวเยน. อกามกานนฺติ อนิจฺฉมานานํ. อนาทรตฺเถ สามิวจนํ. อสฺสูนิ มุเข เอเตสนฺติ อสฺสุมุขา, เตสํ อสฺสุมุขานํ, อสฺสูหิ กิลินฺนมุขานนฺติ อตฺโถ. รุทนฺตานนฺติ [Pg.254] กนฺทิตฺวา โรทมานานํ. อขุทฺทาวกาโสติ เอตฺถ ภควโต อปริมาโณเยว ทสฺสนาย โอกาโสติ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ 'Daharova samāno' ໝາຍເຖິງ ຍັງເປັນໜຸ່ມຢູ່. ຄຳວ່າ 'Susukāḷakeso' ໝາຍເຖິງ ມີເກສາດຳສະໜິດ ປຽບເໝືອນສີຢາຢອດຕາ. ຄຳວ່າ 'Bhadrena' ໝາຍເຖິງ ທີ່ດີງາມ. ຄຳວ່າ 'Paṭhamena vayasā' ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍໄວທຳອິດ ໃນບັນດາໄວທັງສາມ. ຄຳວ່າ 'Akāmakānaṃ' ໝາຍເຖິງ ຂອງຜູ້ບໍ່ປາດຖະໜາຢູ່ (ເປັນສາມີວິພັດໃນອັດອະນາທອນ). ຄຳວ່າ 'Assumukhā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີນໍ້າຕາໃນໃບໜ້າ, ຄຳວ່າ 'tesaṃ assumukhānaṃ' ໝາຍເຖິງ ຂອງຜູ້ມີໃບໜ້າປຽກຊຸ່ມດ້ວຍນໍ້າຕາ. ຄຳວ່າ 'Rudantānaṃ' ໝາຍເຖິງ ຂອງຜູ້ຮ້ອງໄຫ້ຄ່ຳຄວນຢູ່. ຄຳວ່າ 'Akhuddāvakāso' ໃນບົດນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ໝາຍເຖິງ ໂອກາດ (ສະຖານທີ່) ໃນການເຂົ້າເຝົ້າພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້ານັ້ນບໍ່ມີປະມານ.

ตตฺริทํ วตฺถุ – ราชคเห กิร อญฺญตโร พฺราหฺมโณ สมณสฺส โคตมสฺส ปมาณํ คเหตุํ น สกฺโกตีติ สุตฺวา ภควโต ปิณฺฑาย ปวิสนกาเล สฏฺฐิหตฺถํ เวฬุํ คเหตฺวา นครทฺวารสฺส พหิ ฐตฺวา สมฺปตฺเต ภควติ เวฬุํ คเหตฺวา สมีเป อฏฺฐาสิ. เวฬุ ภควโต ชาณุกมตฺตํ ปาปุณิ. ปุน ทิวเส ทฺเว เวฬู ฆเฏตฺวา สมีเป อฏฺฐาสิ. ภควาปิ ทฺวินฺนํ เวฬูนํ อุปริ กฏิมตฺตเมว ปญฺญายมาโน – ‘‘พฺราหฺมณ, กึ กโรสี’’ติ อาห. ตุมฺหากํ ปมาณํ คณฺหามีติ. ‘‘พฺราหฺมณ, สเจปิ ตฺวํ สกลจกฺกวาฬคพฺภํ ปูเรตฺวา ฐิเต เวฬู ฆเฏตฺวา อาคมิสฺสสิ, เนว เม ปมาณํ คเหตุํ สกฺขิสฺสสิ. น หิ มยา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ตถา ปารมิโย ปูริตา, ยถา เม ปโร ปมาณํ คณฺเหยฺย, อตุโล, พฺราหฺมณ, ตถาคโต อปฺปเมยฺโย’’ติ วตฺวา ธมฺมปเท คาถมาห –

ໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີເລື່ອງເລົ່າດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນກຸງຣາຊະຄຶ ມີພາມຄົນໜຶ່ງໄດ້ຍິນວ່າ ບໍ່ມີໃຜສາມາດວັດແທກສ່ວນສູງ củaພະສະມະນະໂຄດົມໄດ້, ໃນເວລາທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກຳລັງສະເດັດເຂົ້າໄປບິນທະບາດ ຈຶ່ງຖືເອົາໄມ້ໄຜ່ຍາວ 60 ສອກ ໄປຢືນຢູ່ນອກປະຕູເມືອງ ເມື່ອພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າສະເດັດມາເຖິງ ກໍຖືໄມ້ໄຜ່ນັ້ນຢືນຢູ່ໃກ້ໆ. ແຕ່ໄມ້ໄຜ່ນັ້ນສູງພຽງແຕ່ຫົວເຂົ່າຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ. ໃນວັນຕໍ່ມາ ເຂົາໄດ້ຕໍ່ໄມ້ໄຜ່ສອງລຳເຂົ້າກັນ ແລ້ວໄປຢືນຢູ່ໃກ້ໆ ອີກ, ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍປາກົດສູງກວ່າໄມ້ໄຜ່ທັງສອງລຳນັ້ນ ໂດຍໄມ້ໄຜ່ສູງພຽງແຕ່ແອວຂອງພະອົງເທົ່ານັ້ນ, ຈຶ່ງຕັດຖາມວ່າ 'ພາມ ທ່ານກຳລັງເຮັດຫຍັງຢູ່?'. ພາມກາບທູນວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າກຳລັງວັດແທກສ່ວນສູງຂອງພະອົງ'. ພະອົງຕັດວ່າ 'ພາມ ເຖິງແມ່ນວ່າທ່ານຈະນຳໄມ້ໄຜ່ທີ່ຍາວເຕັມທົ່ວທັງຈັກກະວານມາຕໍ່ກັນ ກໍບໍ່ສາມາດວັດແທກສ່ວນສູງຂອງເຮົາໄດ້ເລີຍ. ເພາະວ່າ ເຮົາບໍ່ໄດ້ບຳເພັນບາລະມີທັງຫຼາຍຕະຫຼອດສີ່ອະສົງໄຂແສນມະຫາກັບ ເພື່ອໃຫ້ຄົນອື່ນມາວັດແທກສ່ວນສູງຂອງເຮົາໄດ້, ພາມ ເອີຍ ພະຕຖາຄົດເປັນຜູ້ປຽບທຽບບໍ່ໄດ້ ວັດແທກບໍ່ໄດ້' ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຕັດຄາຖາໃນທຳມະບົດວ່າ:

‘‘เต ตาทิเส ปูชยโต, นิพฺพุเต อกุโตภเย;

น สกฺกา ปุญฺญํ สงฺขาตุํ, อิเมตฺตมปิ เกนจี’’ติ. (ธ. ป. ๓๖);

'ເມື່ອບຸກຄົນບູຊາທ່ານຜູ້ຄວນບູຊາ ເຊິ່ງເປັນຜູ້ດັບກິເລດແລ້ວ ບໍ່ມີໄພແຕ່ທີ່ໃດໆ ເຊັ່ນນັ້ນ, ບຸນນັ້ນ ໃຜໆ ກໍບໍ່ສາມາດທີ່ຈະນັບໄດ້ວ່າ ມີປະມານເທົ່ານີ້'.

คาถาปริโยสาเน จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตํ ปิวึสุ.

ໃນເວລາຈົບຄາຖາ ສັດແແປດໝື່ນສີ່ພັນໄດ້ດື່ມນໍ້າອຳມະລິດ (ບັນລຸທຳ).

อปรมฺปิ วตฺถุ – ราหุ กิร อสุรินฺโท จตฺตาริ โยชนสหสฺสานิ อฏฺฐ จ โยชนสตานิ อุจฺโจ. พาหนฺตรมสฺส ทฺวาทสโยชนสตานิ. พหลนฺตเรน ฉ โยชนสตานิ. หตฺถตลปาทตลานํ ปุถุลโต ตีณิ โยชนสตานิ. องฺคุลิปพฺพานิ ปณฺณาสโยชนานิ. ภมุกนฺตรํ ปณฺณาสโยชนํ. มุขํ ทฺวิโยชนสตํ ติโยชนสตคมฺภีรํ ติโยชนสตปริมณฺฑลํ. คีวา ติโยชนสตํ. นลาฏํ ติโยชนสตํ. สีสํ นวโยชนสตํ. ‘‘โส อหํ อุจฺโจสฺมิ, สตฺถารํ โอนมิตฺวา โอโลเกตุํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นาคจฺฉิ. โส เอกทิวสํ ภควโต วณฺณํ สุตฺวา – ‘‘ยถากถญฺจ โอโลเกสฺสามี’’ติ อาคโต.

ມີເລື່ອງອື່ນອີກດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ອະສຸຣິນທະຣາຫູ ສູງ 4,800 ໂຍດ, ລະຫວ່າງແຂນທັງສອງກວ້າງ 1,200 ໂຍດ, ຄວາມໜາຂອງຮ່າງກາຍ 600 ໂຍດ, ຄວາມກວ້າງຂອງຝ່າມືແລະຝ່າຕີນ 300 ໂຍດ, ຂໍ້ຕີນຂໍ້ມືຍາວ 50 ໂຍດ, ລະຫວ່າງຄິ້ວທັງສອງກວ້າງ 50 ໂຍດ, ປາກກວ້າງ 200 ໂຍດ ເລິກ 300 ໂຍດ ແລະມີປ້າຍອ້ອມຮອບ 300 ໂຍດ, ຄໍຍາວ 300 ໂຍດ, ໜ້າຜາກກວ້າງ 300 ໂຍດ, ຫົວກວ້າງ 900 ໂຍດ. ເຂົາຄິດວ່າ 'ເຮົາເປັນຜູ້ສູງໃຫຍ່ປານນີ້ ຫາກຈະໄປເຝົ້າພະສາດສະດາ ກໍຄົງຈະຕ້ອງກົ້ມລົງເບິ່ງ ເຮົາບໍ່ສາມາດເຮັດແນວນັ້ນໄດ້' ຈຶ່ງບໍ່ຍອມໄປເຝົ້າ. ແຕ່ວັນໜຶ່ງ ເຂົາໄດ້ຍິນຄຸນຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ບໍ່ວ່າຈະເປັນແນວໃດ ເຮົາກໍຈະໄປເບິ່ງໃຫ້ໄດ້' ແລ້ວຈຶ່ງເດີນທາງມາ.

อถ ภควา ตสฺสชฺฌาสยํ วิทิตฺวา – ‘‘จตูสุ อิริยาปเถสุ กตเรน ทสฺเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘ฐิตโก นาม นีโจปิ อุจฺโจ วิย ปญฺญายติ. นิปนฺโนวสฺส [Pg.255] อตฺตานํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ ‘‘อานนฺท, คนฺธกุฏิปริเวเณ มญฺจกํ ปญฺญาเปหี’’ติ วตฺวา ตตฺถ สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ. ราหุ อาคนฺตฺวา นิปนฺนํ ภควนฺตํ คีวํ อุนฺนาเมตฺวา นภมชฺเฌ ปุณฺณจนฺทํ วิย อุลฺโลเกสิ. กิมิทํ อสุรินฺทาติ จ วุตฺเต – ‘‘ภควา โอนมิตฺวา โอโลเกตุํ น สกฺขิสฺสามี’’ติ นาคจฺฉินฺติ. น มยา, อสุรินฺท, อโธมุเขน ปารมิโย ปูริตา. อุทฺธคฺคเมว กตฺวา ทานํ ทินฺนนฺติ. ตํ ทิวสํ ราหุ สรณํ อคมาสิ. เอวํ ภควา อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย.

ຄັ້ງນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງຊາບອັດທະຍາໄສຂອງເຂົາແລ້ວ ຊົງດຳລິວ່າ 'ໃນອິຣິຍາບົດທັງສີ່ ເຮົາຈະສະແດງດ້ວຍອິຣິຍາບົດໃດດີ?' ແລ້ວຊົງດຳລິອີກວ່າ 'ຄົນທີ່ຢືນຢູ່ ເຖິງວ່າຈະຕໍ່າກໍປາກົດເໝືອນສູງ. ເຮົາຈະນອນສະແດງກາຍໃຫ້ເຂົາເບິ່ງດີກວ່າ' ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ອານົນ ຈົ່ງປູລາດຕຽງນ້ອຍໃນບໍລິເວນພະຄັນທະກຸຕິເຖີດ' ແລ້ວຊົງບັນທົມດ້ວຍສີຫະໄສຍາດໃນທີ່ນັ້ນ. ເມື່ອຣາຫູມາເຖິງ ກໍຕ້ອງແຫງນຄໍຂຶ້ນເບິ່ງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຜູ້ບັນທົມຢູ່ ປຽບເໝືອນການແຫງນເບິ່ງພະຈັນເຕັມດວງໃນທ້ອງຟ້າ. ເມື່ອພະອົງຕັດຖາມວ່າ 'ອະສຸຣິນທະ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງເຮັດແນວນີ້?', ຣາຫູກາບທູນວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າຄິດວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຄົງຈະຕ້ອງກົ້ມລົງເບິ່ງຂ້າພະເຈົ້າ ເຮົາບໍ່ສາມາດເຮັດແນວນັ້ນໄດ້ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ມາ'. ພະອົງຕັດວ່າ 'ອະສຸຣິນທະ ເຮົາບໍ່ໄດ້ບຳເພັນບາລະມີທັງຫຼາຍໂດຍການກົ້ມໜ້າລົງ, ແຕ່ເຮົາໄດ້ໃຫ້ທານໂດຍການແຫງນໜ້າຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ'. ໃນວັນນັ້ນ ຣາຫູໄດ້ເຖິງພະຣັດຕະນະໄຕເປັນທີ່ເພິ່ງ. ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງມີໂອກາດ (ສະຖານທີ່) ໃນການເຂົ້າເຝົ້າທີ່ບໍ່ມີປະມານ.

จตุปาริสุทฺธิสีเลน สีลวา, ตํ ปน สีลํ อริยํ อุตฺตมํ ปริสุทฺธํ. เตนาห – ‘‘อริยสีลี’’ติ. ตเทตํ อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ. เตนาห – ‘‘กุสลสีลี’’ติ. กุสลสีเลนาติ อิทมสฺส เววจนํ.

ຊົງມີສີລດ້ວຍຈະຕຸປາຣິສຸດທິສີລ, ກໍສີລນັ້ນເປັນສີລອະລિຍະ ປະເສີດ ແລະບໍລິສຸດ. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ອະລિຍະສີລີ' (ຜູ້ມີສີລອະລિຍະ). ສີລນັ້ນຊື່ວ່າເປັນກຸສົນ ເພາະມີອັດວ່າບໍ່ມີໂທດ. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ກຸສະລະສີລີ' (ຜູ້ມີສີລເປັນກຸສົນ). ຄຳວ່າ 'ກຸສະລະສີເລນະ' ນີ້ ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນ.

พหูนํ อาจริยปาจริโยติ ภควโต เอเกกาย ธมฺมเทสนาย จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อปริมาณาปิ เทวมนุสฺสา มคฺคผลามตํ ปิวนฺติ, ตสฺมา พหูนํ อาจริโย. สาวกเวเนยฺยานํ ปน ปาจริโยติ.

ຄຳວ່າ 'Bahūnaṃ ācariyapācariyo' (ເປັນອາຈານແລະປາຈານຂອງຊົນເປັນອັນຫຼາຍ) ໝາຍເຖິງ ໃນການສະແດງທຳແຕ່ລະຄັ້ງຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ສັດແປດໝື່ນສີ່ພັນ ແລະເທວະດາແລະມະນຸດທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີປະມານ ຍ່ອມໄດ້ດື່ມນໍ້າອຳມະລິດຄືມັກແລະຜົນ, ເພາະສະນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງເປັນອາຈານຂອງຊົນເປັນອັນຫຼາຍ. ແລະເປັນປາຈານ (ອາຈານໃຫຍ່) ຂອງເວໄນຍະສັດຜູ້ເປັນສາວົກ.

ขีณกามราโคติ เอตฺถ กามํ ภควโต สพฺเพปิ กิเลสา ขีณา. พฺราหฺมโณ ปน เต น ชานาติ. อตฺตโน ชานนฏฺฐาเนเยว คุณํ กเถติ. วิคตจาปลฺโลติ – ‘‘ปตฺตมณฺฑนา จีวรมณฺฑนา เสนาสนมณฺฑนา อิมสฺส วา ปูติกายสฺส…เป… เกลนา ปฏิเกลนา’’ติ (วิภ. ๘๕๔) เอวํ วุตฺตจาปลฺลา วิรหิโต.

ຄຳວ່າ 'Khīṇakāmarāgo' (ຜູ້ມີກາມະຣາຄະສິ້ນແລ້ວ) ໃນບົດນີ້ ຄວາມຈິງແລ້ວ ກິເລດທັງປວງຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າລ້ວນແຕ່ສິ້ນໄປແລ້ວ, ແຕ່ພາມນັ້ນບໍ່ຮູ້ເຖິງການສິ້ນໄປແຫ່ງກິເລດອື່ນໆ ເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວສັນເສີນຄຸນສະເພາະໃນສ່ວນທີ່ຕົນເອງຮູ້ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'Vigatacāpallo' (ຜູ້ມີຄວາມຄະນອງປາສະຈາກແລ້ວ) ໝາຍເຖິງ ປາສະຈາກຄວາມຄະນອງທີ່ຕັດໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ການປະດັບບາດ, การປະດັບຈີວອນ, ການປະດັບເສນາສະນະ, ຫຼືການປະດັບກາຍເນົ່ານີ້... ຯລຯ... ການຫຼິ້ນ, ການຫຼິ້ນເນືອງໆ'.

อปาปปุเรกฺขาโรติ อปาเป นว โลกุตฺตรธมฺเม ปุรโต กตฺวา วิจรติ. พฺรหฺมญฺญาย ปชายาติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานมหากสฺสปาทิเภทาย พฺราหฺมณปชาย, เอติสฺสาย จ ปชาย ปุเรกฺขาโร. อยญฺหิ ปชา สมณํ โคตมํ ปุรกฺขตฺวา จรตีติ อตฺโถ. อปิ จ อปาปปุเรกฺขาโรติ น ปาปํ ปุเรกฺขาโร น ปาปํ ปุรโต กตฺวา จรติ, น ปาปํ อิจฺฉตีติ อตฺโถ. กสฺส? พฺรหฺมญฺญาย ปชาย. อตฺตนา สทฺธึ ปฏิวิรุทฺธายปิ พฺราหฺมณปชาย อวิรุทฺโธ หิตสุขตฺถิโก เยวาติ วุตฺตํ โหติ.

ຄຳວ່າ 'Apāpapurekkhāro' ໝາຍເຖິງ ຊົງທຳໂລກຸດຕະຣະທຳ 9 ປະການທີ່ບໍ່ມີບາບ ໃຫ້ເປັນເບື້ອງໜ້າ ແລ້ວສະເດັດຈາຣິກໄປ. ຄຳວ່າ 'Brahmaññāya pajāya' ໝາຍເຖິງ ໝູ່ສັດຜູ້ເປັນພາມ ມີພະສາຣີບຸດ, ພະໂມກຄັນລານະ, ແລະພະມະຫາກັດສະປະເປັນຕົ້ນ, ແລະຊົງເປັນຜູ້ນຳໜ້າຂອງໝູ່ສັດເຫຼົ່ານີ້, ເພາະວ່າ ໝູ່ສັດເຫຼົ່ານີ້ຍ່ອມມີພະສະມະນະໂຄດົມເປັນຜູ້ນຳໜ້າ ແລ້ວປະພຶດປະຕິບັດ. ອີກປະການໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'Apāpapurekkhāro' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ມີບາບເປັນເບື້ອງໜ້າ ຄືບໍ່ທຳບາບໃຫ້ເປັນເບື້ອງໜ້າແລ້ວປະພຶດ, ບໍ່ປາດຖະໜາບາບ. ຂອງໃຜ? ຂອງໝູ່ສັດຜູ້ປະພຶດພົມມະຈັນ. ໝາຍຄວາມວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນໝູ່ພາມທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ພະອົງ ກໍບໍ່ຊົງເປັນປະຕິປັກຕອບ ແຕ່ຊົງປາດຖະໜາປະໂຫຍດແລະຄວາມສຸກແກ່ພວກເຂົາເທົ່ານັ້ນ.

ติโรรฏฺฐาติ ปรรฏฺฐโต. ติโรชนปทาติ ปรชนปทโต. ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ อาคจฺฉนฺตีติ ขตฺติยปณฺฑิตาทโย เจว เทวพฺรหฺมนาคคนฺธพฺพาทโย จ [Pg.256] – ‘‘ปญฺเห อภิสงฺขริตฺวา ปุจฺฉิสฺสามา’’ติ อาคจฺฉนฺติ. ตตฺถ เกจิ ปุจฺฉาย วา โทสํ วิสฺสชฺชนสมฺปฏิจฺฉเน วา อสมตฺถตํ สลฺลกฺเขตฺวา อปุจฺฉิตฺวาว ตุณฺหี นิสีทนฺติ. เกจิ ปุจฺฉนฺติ. เกสญฺจิ ภควา ปุจฺฉาย อุสฺสาหํ ชเนตฺวา วิสฺสชฺเชติ. เอวํ สพฺเพสมฺปิ เตสํ วิมติโย ตีรํ ปตฺวา มหาสมุทฺทสฺส อูมิโย วิย ภควนฺตํ ปตฺวา ภิชฺชนฺติ.

ຄຳວ່າ 'Tiroraṭṭhā' ໝາຍເຖິງ ຈາກແວ່ນແຄວ້ນອື່ນ. ຄຳວ່າ 'Tirojanapadā' ໝາຍເຖິງ ຈາກຊົນນະບົດອື່ນ. ຄຳວ່າ 'Pañhaṃ pucchituṃ āgacchanti' (ພາກັນມາເພື່ອຖາມບັນຫາ) ໝາຍເຖິງ ພວກຂັດຕິຍະບັນດິດເປັນຕົ້ນ ແລະພວກເທວະດາ, ພົມ, ນາກ, ຄັນທັບພະເປັນຕົ້ນ ພາກັນມາດ້ວຍຄິດວ່າ 'ພວກຂ້າພະເຈົ້າຈະແຕ່ງບັນຫາແລ້ວຖາມ'. ໃນບັນດາຜູ້ທີ່ມານັ້ນ ບາງພວກກຳນົດເຫັນໂທດໃນຄຳຖາມຂອງຕົນ ຫຼືກຳນົດເຫັນຄວາມບໍ່ສາມາດໃນການຮັບເອົາຄຳຕອບ ຈຶ່ງນັ່ງນິ້ງຢູ່ໂດຍບໍ່ຖາມເລີຍ. ບາງພວກກໍຖາມ. ບາງພວກ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງກະຕຸ້ນຄວາມອຸດສາຫະໃນການຖາມ ແລ້ວຈຶ່ງຊົງວິສັດຊະນາ (ຕອບ). ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຄວາມສົງໄສທັງປວງຂອງພວກເຂົາທັງໝົດ ເມື່ອມາເຖິງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ກໍຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍໄປ ປຽບເໝືອນຄື້ນໃນມະຫາສະໝຸດທີ່ຊັດເຂົ້າຫາຝັ່ງແລ້ວແຕກສະຫຼາຍໄປ ຢ່າງນັ້ນ.

เอหิ สฺวาคตวาทีติ เทวมนุสฺสปพฺพชิตคหฏฺเฐสุ ตํ ตํ อตฺตโน สนฺติกํ อาคตํ – ‘‘เอหิ สฺวาคต’’นฺติ เอวํ วทตีติ อตฺโถ. สขิโลติ ตตฺถ กตมํ สาขลฺยํ? ‘‘ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา’’ติอาทินา นเยน วุตฺตสาขลฺเยน สมนฺนาคโต, มุทุวจโนติ อตฺโถ. สมฺโมทโกติ ปฏิสนฺถารกุสโล, อาคตาคตานํ จตุนฺนํ ปริสานํ – ‘‘กจฺจิ, ภิกฺขเว, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนีย’’นฺติอาทินา นเยน สพฺพํ อทฺธานทรถํ วูปสเมนฺโต วิย ปฐมตรํ สมฺโมทนียํ กถํ กตฺตาติ อตฺโถ. อพฺภากุฏิโกติ ยถา เอกจฺเจ ปริสํ ปตฺวา ถทฺธมุขา สงฺกุฏิตมุขา โหนฺติ, น เอทิโส, ปริสทสฺสเนน ปนสฺส พาลาตปสมฺผสฺเสน วิย ปทุมํ มุขปทุมํ วิกสติ ปุณฺณจนฺทสสฺสิริกํ โหติ. อุตฺตานมุโขติ ยถา เอกจฺเจ นิกุชฺชิตมุขา วิย สมฺปตฺตาย ปริสาย น กิญฺจิ กเถนฺติ, อติทุลฺลภกถา โหนฺติ, น เอวรูโป. สมโณ ปน โคตโม สุลภกโถ. น ตสฺส สนฺติกํ อาคตาคตานํ – ‘‘กสฺมา มยํ อิธาคตา’’ติ วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺชติ ธมฺมํ ปน สุตฺวา อตฺตมนาว โหนฺตีติ ทสฺเสติ. ปุพฺพภาสีติ ภาสนฺโต จ ปฐมตรํ ภาสติ, ตญฺจ โข กาลยุตฺตํ ปมาณยุตฺตํ อตฺถนิสฺสิตเมว ภาสติ, น นิรตฺถกกถํ.

ຄຳວ່າ 'Ehi svāgatavādī' ໝາຍເຖິງ ບໍ່ວ່າຈະເປັນເທວະດາ, ມະນຸດ, ບັນພະຊິດ, ຫຼືຄະລຶຫັດ ທີ່ມາສູ່ສຳນັກຂອງພະອົງ ພະອົງຍ່ອມຕັດທັກທາຍວ່າ 'ຈົ່ງມາເຖີດ ຍິນດີຕ້ອນຮັບ' ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'Sakhilo' ໝາຍເຖິງ ປະກອບດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ມີວາຈາອ່ອນຫວານ ຕາມນິຍາມທີ່ວ່າ 'ວາຈາໃດທີ່ບໍ່ມີໂທດ ສະບາຍຫູ...' ເປັນຕົ້ນ ຄືມີປົກກະຕິຕັດວາຈາອ່ອນຫວານ. ຄຳວ່າ 'Sammodako' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ສະຫຼາດໃນການປະຕິສັນຖານ ຍ່ອມຕັດຖາມບໍລິສັດທັງສີ່ທີ່ມາເຖິງແລ້ວໆ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພໍອົດທົນໄດ້ຢູ່ບໍ? ພໍຍັງອັດຕະພາບໃຫ້ເປັນໄປໄດ້ຢູ່ບໍ?' ເພື່ອບັນເທົາຄວາມອິດເມື່ອຍໃນການເດີນທາງທັງປວງ ໂດຍການກ່າວຄຳປາໄສທີ່ໜ້າຍິນດີກ່ອນ. ຄຳວ່າ 'Abbhākuṭiko' (ຜູ້ບໍ່ບູດບຶ້ງ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ເໝືອນບາງຄົນທີ່ເມື່ອເຂົ້າສູ່ບໍລິສັດແລ້ວມີໃບໜ້າບູດບຶ້ງ ບຶ້ງຕຶງ, ແຕ່ພະອົງເມື່ອເຫັນບໍລິສັດແລ້ວ ພະພັກຍ່ອມເບີກບານ ປຽບເໝືອນດອກບົວທີ່ເບີກບານດ້ວຍແສງອາທິດອ່ອນໆ ແລະມີສະເໜ່ປຽບເໝືອນພະຈັນເຕັມດວງ. ຄຳວ່າ 'Uttānamukho' (ຜູ້ມີໃບໜ້າເປີດເຜີຍ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ເໝືອນບາງຄົນທີ່ມີໃບໜ້າກົ້ມລົງ ບໍ່ຍອມເວົ້າຫຍັງກັບບໍລິສັດທີ່ມາເຖິງ ເປັນຜູ້ເວົ້ານຳຍາກຢ່າງຍິ່ງ, ແຕ່ພະອົງບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ. ສ່ວນພະສະມະນະໂຄດົມເປັນຜູ້ເວົ້ານຳງ່າຍ, ຜູ້ທີ່ມາສູ່ສຳນັກຂອງພະອົງແລ້ວໆ ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈວ່າ 'ພວກເຮົາສະເດັດມາທີ່ນີ້ເຮັດຫຍັງ?', ແຕ່ເມື່ອໄດ້ຟັງທຳແລ້ວ ຍ່ອມມີໃຈຍິນດີຢ່າງແທ້ຈິງ. ຄຳວ່າ 'Pubbabhāsī' ໝາຍເຖິງ ເມື່ອຈະຕັດ ກໍຍ່ອມຕັດກ່ອນ ແລະຄຳຕັດນັ້ນກໍເໝາະແກ່ກາລະ, ມີປະມານພໍດີ, ແລະປະກອບດ້ວຍປະໂຫຍດເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ຕັດວາຈາທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດ.

น ตสฺมึ คาเม วาติ ยตฺถ กิร ภควา ปฏิวสติ, ตตฺถ มเหสกฺขา เทวตา อารกฺขํ คณฺหนฺติ, ตํ นิสฺสาย มนุสฺสานํ อุปทฺทโว น โหติ, ปํสุปิสาจกาทโยเยว หิ มนุสฺเส วิเหเฐนฺติ, เต ตาสํ อานุภาเวน ทูรํ อปกฺกมนฺติ. อปิ จ ภควโต เมตฺตาพเลนปิ น อมนุสฺสา มนุสฺเส วิเหเฐนฺติ.

ຄຳວ່າ 'Na tasmiṃ gāme vā' (ໃນບ້ານນັ້ນບໍ່ມີ...) ໝາຍເຖິງ ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນບ່ອນໃດທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງອາໄສຢູ່ ເທວະດາຜູ້ມີສັກໃຫຍ່ທັງຫຼາຍຍ່ອມຮັກສາໃນບ່ອນນັ້ນ, ເພາະອາໄສເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ອຸປັດທະວະອັນຕະລາຍແກ່ມະນຸດທັງຫຼາຍຈຶ່ງບໍ່ມີ. ເພາະວ່າ ພວກປີສາດຝຸ່ນເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນທີ່ຍ່ອມບຽດບຽນມະນຸດ, ແຕ່ພວກມັນຍ່ອມຫຼີກໜີໄປໄກດ້ວຍອານຸພາບຂອງເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ. ອີກປະການໜຶ່ງ ເຖິງແມ່ນດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງເມດຕາຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ພວກອະມະນຸດກໍບໍ່ບຽດບຽນມະນຸດທັງຫຼາຍ.

สงฺฆีติอาทีสุ อนุสาสิตพฺโพ สยํ วา อุปฺปาทิโต สงฺโฆ อสฺส อตฺถีติ สงฺฆี. ตาทิโส จสฺส คโณ อตฺถีติ คณี. ปุริมปทสฺเสว วา เววจนเมตํ. อาจารสิกฺขาปนวเสน คณสฺส อาจริโยติ คณาจริโย[Pg.257]. ปุถุติตฺถกรานนฺติ พหูนํ ติตฺถกรานํ. ยถา วา ตถา วาติ เยน วา เตน วา อเจลกาทิมตฺตเกนาปิ การเณน. สมุทาคจฺฉตีติ สมนฺตโต อุปคจฺฉติ อภิวฑฺฒติ.

ໃນບົດທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ ສັງຄີ (saṅghī) ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍດັ່ງນີ້: ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ສັງຄີ' ເພາະພຣະອົງມີໝູ່ຄະນະ (ເວໄນຍະສັດ) ທີ່ຄວນສັ່ງສອນ, ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເພາະພຣະອົງມີພຣະອະຣິຍະສົງທີ່ພຣະອົງເອງຊົງໃຫ້ບັງເກີດຂຶ້ນ. ພຣະອົງຊື່ວ່າ 'ຄະນີ' ເພາະພຣະອົງມີໝູ່ຄະນະທີ່ພຣະອົງຊົງໃຫ້ບັງເກີດຂຶ້ນເອງເຊັ່ນນັ້ນ, ຫຼືວ່າ ຄຳນີ້ (ຄະນີ) ເປັນໄວພົດຂອງບົດໜ້າ (ສັງຄີ) ນັ້ນເອງ. ຊື່ວ່າ 'ຄະນາຈານ' ເພາະເປັນອາຈານຂອງໝູ່ຄະນະ ໂດຍການສັ່ງສອນມາຣະຍາດແລະຂໍ້ປະຕິບັດ. ຄຳວ່າ 'ປຸຖຸຕິດຖະກະຣານັງ' ໝາຍເຖິງ ໃນບັນດາເຈົ້າລັດທິ (ຕິດຖະກອນ) ເປັນອັນຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ຍະຖາ ວາ ຕະຖາ ວາ' ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍເຫດຜົນຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ເປັນຕົ້ນວ່າ ພຽງແຕ່ການເປັນອະເຈລົກ (ຜູ້ບໍ່ນຸ່ງຫົ່ມຜ້າ). ຄຳວ່າ 'ສະມຸດາຄັດສະຕິ' ໝາຍເຖິງ ເຂົ້າໄປຫາໂດຍຮອບ, ຈະເຣີນຮຸ່ງເຮືອງຂຶ້ນ.

อติถิ โน เต โหนฺตีติ เต อมฺหากํ อาคนฺตุกา, นวกา ปาหุนกา โหนฺตีติ อตฺโถ. ปริยาปุณามีติ ชานามิ. อปริมาณวณฺโณติ ตถารูเปเนว สพฺพญฺญุนาปิ อปฺปเมยฺยวณฺโณ – ‘‘ปเคว มาทิเสนา’’ติ ทสฺเสติ. วุตฺตมฺปิ เจตฺตํ –

ຄຳວ່າ 'ອະຕິຖີ ໂນ ເຕ ໂຫນຕິ' ໝາຍຄວາມວ່າ ທ່ານເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນແຂກຜູ້ມາຢືອນ, ເປັນຜູ້ມາໃໝ່, ເປັນຜູ້ຄວນແກ່ຂອງຕ້ອນຮັບຂອງພວກເຮົາ. ຄຳວ່າ 'ປະຣິຍາປຸນາມິ' ໝາຍເຖິງ ຂ້ານ້ອຍຍ່ອມຮູ້. ຄຳວ່າ 'ອະປະຣິມານະວັນໂນ' ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ແມ່ນແຕ່ພຣະສັບພັນຍູພຸດທະເຈົ້າ ຜູ້ມີສະພາບເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຍັງມີພຣະຄຸນອັນຫາປະມານບໍ່ໄດ້, 'ຈະກ່າວໄປໃຍກັບຄົນເຊັ່ນຂ້າພະເຈົ້າ' (ຄືມີຄຸນອັນຫາປະມານບໍ່ໄດ້ຢູ່ແລ້ວ). ດັ່ງທີ່ພຣະອັດຖະກະຖาຈານທັງຫຼາຍໄດ້ກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ.

"ແມ່ນແຕ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າ ຫາກຈະຊົງສັນເສີນພຣະຄຸນຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າດ້ວຍກັນ ຕະຫຼອດກະລັບໜຶ່ງ ໂດຍບໍ່ຊົງກ່າວເຖິງເຣື່ອງອື່ນເລີຍ, ກະລັບອັນຍາວນານກໍຈະສິ້ນໄປກ່ອນ, ແຕ່ພຣະຄຸນຂອງພຣະຕະຖາຄົດເຈົ້າ ກໍຍັງບໍ່ສິ້ນສຸດລົງເລີຍ."

๓๐๕. อิมํ ปน สตฺถุ คุณกถํ สุตฺวา เต พฺราหฺมณา จินฺตยึสุ – ยถา โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺเณ ภณติ, อโนมคุโณ โส ภวํ โคตโม; เอวํ ตสฺส คุเณ ชานมาเนน โข ปน อาจริเยน อติจิรํ อธิวาสิตํ, หนฺท นํ อนุวตฺตามาติ อนุวตฺตึสุ. ตสฺมา เอวํ วุตฺเต ‘‘เต พฺราหฺมณา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อลเมวาติ ยุตฺตเมว. อปิ ปุโฏเสนาติ ปุโฏสํ วุจฺจติ ปาเถยฺยํ, ตํ คเหตฺวาปิ อุปสงฺกมิตุํ ยุตฺตเมวาติ อตฺโถ. ปุฏํเสนาติปิ ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ, ปุโฏ อํเส อสฺสาติ ปุฏํโส, เตน ปุฏํเสน. อํเสน หิ ปาเถยฺยปุฏํ วหนฺเตนาปีติ วุตฺตํ โหติ.

໓໐໕. ເມື່ອໄດ້ຍິນຄຳສັນເສີນພຣະຄຸນຂອງພຣະສາດສະດານີ້ແລ້ວ ພວກພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຄິດວ່າ: 'ພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເຣີນນັ້ນ ມີພຣະຄຸນອັນບໍ່ບົກພ່ອງ ເໝືອນດັ່ງທີ່ໂສນທັນທະພຣາມກ່າວສັນເສີນພຣະຄຸນຂອງພຣະສະມະນະໂຄດົມ. ອາຈານຂອງພວກເຮົາຜູ້ຮູ້ຈັກພຣະຄຸນຂອງພຣະອົງຢ່າງນີ້ ຍັງອົດທົນລໍຖ້າຢູ່ໄດ້ດົນນານເຖິງພຽງນີ້, ເອົາເຖີດ ຕອນນີ້ພວກເຮົາຈົ່ງຕິດຕາມເພິ່ນໄປເຖີດ' ແລ້ວກໍໄດ້ຕິດຕາມໄປ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອານົນທະເຖຣະຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'ເມື່ອກ່າວຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພວກພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'ອະລັມເອວະ' ໝາຍເຖິງ ເໝາະສົມແທ້ໆ. ຄຳວ່າ 'ອະປິ ປຸໂຕະເສນະ' ນັ້ນ, 'ປຸໂຕະສັງ' ໝາຍເຖິງ ສະບຽງເດີນທາງ, ໝາຍຄວາມວ່າ ແມ່ນແຕ່ຈະຖືເອົາສະບຽງເດີນທາງນັ້ນໄປເພື່ອເຂົ້າເຝົ້າ ກໍເປັນການສົມຄວນແທ້ໆ. ອີກບົດໜຶ່ງມີວ່າ 'ປຸຕັງເສນະ', ອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ໃດມີຫໍ່ສະບຽງຢູ່ເທິງບ່າ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ 'ປຸຕັງສະ', ດ້ວຍຜູ້ນັ້ນທີ່ມີຫໍ່ສະບຽງຢູ່ເທິງບ່າ. ໝາຍຄວາມວ່າ ແມ່ນແຕ່ຈະແບກຫໍ່ສະບຽງເດີນທາງໄວ້ເທິງບ່າໄປກໍຕາມ.

โสณทณฺฑปริวิตกฺกวณฺณนา

ອະທິບາຍຄວາມດຳຣິຂອງໂສນທັນທະພຣາມ

๓๐๖-๓๐๘. ติโรวนสณฺฑคตสฺสาติ อนฺโตวนสณฺเฑ คตสฺส, วิหารพฺภนฺตรํ ปวิฏฺฐสฺสาติ อตฺโถ. อญฺชลึ ปณาเมตฺวาติ เอเต อุภโตปกฺขิกา, เต เอวํ จินฺตยึสุ – ‘‘สเจ โน มิจฺฉาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ – ‘กสฺมา ตุมฺเห สมณํ โคตมํ วนฺทิตฺถา’ติ? เตสํ – ‘กึ อญฺชลิมตฺตกรเณนาปิ วนฺทนํ นาม โหตี’ติ วกฺขาม. สเจ โน สมฺมาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ – ‘กสฺมา ตุมฺเห ภควนฺตํ น วนฺทิตฺถา’ติ. ‘กึ สีเสน ภูมิยํ ปหรนฺเตเนว วนฺทนํ นาม โหติ, นนุ อญฺชลิกมฺมมฺปิ วนฺทนํ เอวา’ติ [Pg.258] วกฺขามา’’ติ. นามโคตฺตนฺติ ‘‘โภ, โคตม, อหํ อสุกสฺส ปุตฺโต ทตฺโต นาม, มิตฺโต นาม, อิธาคโต’’ติ วทนฺตา นามํ สาเวนฺติ นาม. ‘‘โภ, โคตม, อหํ วาเสฏฺโฐ นาม, กจฺจาโน นาม, อิธาคโต’’ติ วทนฺตา โคตฺตํ สาเวนฺติ นาม. เอเต กิร ทลิทฺทา ชิณฺณา กุลปุตฺตา ‘‘ปริสมชฺเฌ นามโคตฺตวเสน ปากฏา ภวิสฺสามา’’ติ เอวมกํสุ. เย ปน ตุณฺหีภูตา นิสีทึสุ, เต เกราฏิกา เจว อนฺธพาลา จ. ตตฺถ เกราฏิกา – ‘‘เอกํ ทฺเว กถาสลฺลาเปปิ กโรนฺโต วิสฺสาสิโก โหติ, อถ วิสฺสาเส สติ เอกํ ทฺเว ภิกฺขา อทาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ ตโต อตฺตานํ โมเจตฺวา ตุณฺหี นิสีทนฺติ. อนฺธพาลา อญฺญาณตาเยว อวกฺขิตฺตมตฺติกาปิณฺโฑ วิย ยตฺถ กตฺถจิ ตุณฺหีภูตา นิสีทนฺติ.

໓໐໖-໓໐໘. ຄຳວ່າ 'ຕິໂຣວະນະສັນທະຄະຕັດສະ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເຂົ້າໄປໃນລະຫວ່າງປ່າ, ຄືເຂົ້າໄປໃນບໍລິເວນພຣະວິຫານ. ຄຳວ່າ 'ອັນຊະລິງ ປະນາເມດວາ' (ປະນົມມື) ນັ້ນ, ພວກພຣາມແລະຄະຫະບໍດີເຫຼົ່ານີ້ເປັນຜູ້ມີສ່ວນທັງສອງຝ່າຍ, ພວກເຂົາຄິດດັ່ງນີ້ວ່າ: 'ຫາກພວກມິດສາທິດຖິຈະຕິຕຽນພວກເຮົາວ່າ "ເປັນຫຍັງພວກທ່ານຈຶ່ງໄຫວ້ພຣະສະມະນະໂຄດົມ?" ພວກເຮົາກໍຈະຕອບພວກເຂົາວ່າ "ພຽງແຕ່ການປະນົມມື ຈະຊື່ວ່າເປັນການໄຫວ້ໄດ້ແນວໃດ?". ແຕ່ຫາກພວກສຳມາທິດຖິຈະຕິຕຽນພວກເຮົາວ່າ "ເປັນຫຍັງພວກທ່ານຈຶ່ງບໍ່ໄຫວ້ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ?" ພວກເຮົາກໍຈະຕອບພວກເຂົາວ່າ "ການໄຫວ້ຈະຕ້ອງເອົາຫົວກົ້ມລົງແຕະພື້ນດິນເທົ່ານັ້ນບໍ? ແມ່ນແຕ່ການປະນົມມືກໍເປັນການໄຫວ້ຄືກັນບໍ່ແມ່ນບໍ?"'. ຄຳວ່າ 'ນາມະໂຄດຕັງ' (ຊື່ແລະໂຄດ) ຄື ພວກທີ່ກ່າວວ່າ 'ທ່ານໂຄດົມ, ຂ້າພະເຈົ້າເປັນບຸດຂອງຜູ້ນັ້ນ ຊື່ວ່າ ທັດຕະ, ຊື່ວ່າ ມິດຕະ, ໄດ້ມາທີ່ນີ້ແລ້ວ' ຊື່ວ່າເປັນການປະກາດຊື່. ພວກທີ່ກ່າວວ່າ 'ທ່ານໂຄດົມ, ຂ້າພະເຈົ້າຊື່ວ່າ ວາເສດຖະ, ຊື່ວ່າ ກັດຈານະ, ໄດ້ມາທີ່ນີ້ແລ້ວ' ຊື່ວ່າເປັນການປະກາດໂຄດ. ໄດ້ຍິນວ່າ ກຸນລະບຸດຜູ້ຍາກຈົນແລະຕົກຕ່ຳເຫຼົ່ານີ້ ຄິດວ່າ 'ພວກເຮົາຈະເປັນຜູ້ປາກົດຕົວໃນທ່າມກາງບໍລິສັດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຊື່ແລະໂຄດ' ຈຶ່ງໄດ້ເຮັດແນວນັ້ນ. ສ່ວນພວກທີ່ນັ່ງນິ່ງຢູ່ນັ້ນ ເປັນຄົນເຈົ້າເລ່ແລະຄົນໂງ່ເຂົາ. ໃນບັນດາຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ, ພວກເຈົ້າເລ່ຄິດວ່າ 'ຫາກສົນທະນາພຽງຄຳໜຶ່ງຫຼືສອງຄຳ ກໍຈະກາຍເປັນຜູ້ຄຸ້ນເຄີຍກັນ, ເມື່ອຄຸ້ນເຄີຍກັນແລ້ວ ຈະບໍ່ຖວາຍອາຫານບິນທະບາດຈັກບ່ວງໜຶ່ງຫຼືສອງບ່ວງກໍບໍ່ສົມຄວນ' ຈຶ່ງປົດປ່ອຍຕົນເອງຈາກຄວາມຄຸ້ນເຄີຍນັ້ນ ແລ້ວນັ່ງນິ່ງຢູ່. ສ່ວນພວກຄົນໂງ່ເຂົາ ເພາະຄວາມບໍ່ຮູ້ ຈຶ່ງນັ່ງນິ່ງຢູ່ທຸກຫົນທຸກແຫ່ງ ເໝືອນດັ່ງກ້ອນດິນໜຽວທີ່ຖືກຖິ້ມລົງພື້ນ.

พฺราหฺมณปญฺญตฺติวณฺณนา

ອະທິບາຍການບັນຍັດຄວາມເປັນພຣາມ

๓๐๙-๓๑๐. เจตสา เจโตปริวิตกฺกนฺติ ภควา – ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย อโธมุโข ถทฺธคตฺโต กึ จินฺตยมาโน นิสินฺโน, กึ นุ โข จินฺเตตี’’ติ อาวชฺชนฺโต อตฺตโน เจตสา ตสฺส จิตฺตํ อญฺญาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญายา’’ติ. วิหญฺญตีติ วิฆาตํ อาปชฺชติ. อนุวิโลเกตฺวา ปริสนฺติ ภควโต สกสมเย ปญฺหปุจฺฉเนน อุทเก มิยมาโน อุกฺขิปิตฺวา ถเล ฐปิโต วิย สมปสฺสทฺธกายจิตฺโต หุตฺวา ปริสํ สงฺคณฺหนตฺถํ ทิฏฺฐิสญฺชาเนเนว ‘‘อุปธาเรนฺตุ เม โภนฺโต วจน’’นฺติ วทนฺโต วิย อนุวิโลเกตฺวา ปริสํ ภควนฺตํ เอตทโวจ.

໓໐໙-໓໑໐. ຄຳວ່າ 'ເຈຕະສາ ເຈໂຕປະຣິວິດຕັກກັງ' ໝາຍເຖິງ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງຄຳນຶງວ່າ 'ພຣາມຜູ້ນີ້ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ມາຮອດແລ້ວ ກໍກົ້ມໜ້າລົງ ມີຮ່າງກາຍອັນແຂງກະດ້າງ ນັ່ງຄິດຫຍັງຢູ່ໜໍ, ເພິ່ນກຳລັງຄິດຫຍັງຢູ່ໜໍ?' ຈຶ່ງຊົງຮູ້ວາລະຈິດຂອງພຣາມນັ້ນດ້ວຍພຣະຫะໄທຂອງພຣະອົງເອງ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອານົນທະເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊົງຮູ້ຄວາມດຳຣິໃນໃຈດ້ວຍພຣະຫะໄທແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'ວິຫັນຍະຕິ' ໝາຍເຖິງ ເຖິງຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈ. ຄຳວ່າ 'ອະນຸວິໂລເກດວາ ປະຣิສັງ' (ຊົງແລດູບໍລິສັດ) ນັ້ນ, ເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຖາມບັນຫາໃນລັດທິຂອງຕົນ, ພຣາມນັ້ນຈຶ່ງມີກາຍແລະຈິດອັນສະຫງົບຣะງັບ ເໝືອນດັ່ງຄົນທີ່ກຳລັງຈະຈົມນ້ຳຕາຍແລ້ວມີຄົນຊ່ວຍຍົກຂຶ້ນມາໄວ້ເທິງບົກ, ເພື່ອຈະດຶງດູດຄວາມສົນໃຈຂອງບໍລິສັດ ດ້ວຍຄວາມຮູ້ແຈ້ງໃນລັດທິຂອງຕົນ, ເໝືອນດັ່ງຈະກ່າວວ່າ 'ຂໍທ່ານທັງຫຼາຍຈົ່ງໃສ່ໃຈຄຳເວົ້າຂອງຂ້າພະເຈົ້າເຖີດ', ເພິ່ນຈຶ່ງແລດູບໍລິສັດແລ້ວກາບທູນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າດັ່ງນີ້.

๓๑๑-๓๑๓. สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานนฺติ ยญฺญยชนตฺถาย สุชํ คณฺหนฺเตสุ พฺราหฺมเณสุ ปฐโม วา ทุติโย วาติ อตฺโถ. สุชาย ทิยฺยมานํ มหายาคํ ปฏิคฺคณฺหนฺตานนฺติ โปราณา. อิติ พฺราหฺมโณ สกสมยวเสน สมฺมเทว ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ. ภควา ปน วิเสสโต อุตฺตมพฺราหฺมณสฺส ทสฺสนตฺถํ – ‘‘อิเมสํ ปนา’’ติอาทิมาห. เอตทโวจุนฺติ สเจ ชาติวณฺณมนฺตสมฺปนฺโน พฺราหฺมโณ น โหติ, อถ โก จรหิ โลเก พฺราหฺมโณ [Pg.259] ภวิสฺสติ? นาเสติ โน อยํ โสณทณฺโฑ, หนฺทสฺส วาทํ ปฏิกฺขิปิสฺสามาติ จินฺเตตฺวา เอตทโวจุํ. อปวทตีติ ปฏิกฺขิปติ. อนุปกฺขนฺทตีติ อนุปวิสติ. อิทํ – ‘‘สเจ ตฺวํ ปสาทวเสน สมณํ โคตมํ สรณํ คนฺตุกาโม, คจฺฉ; มา พฺราหฺมณสฺส สมยํ ภินฺที’’ติ อธิปฺปาเยน อาหํสุ.

໓໑໑-໓໑໓. ຄຳວ່າ 'ສຸຊັງ ປັກຄັນຫັນຕານັງ' ໝາຍຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ທີໜຶ່ງຫຼືຜູ້ທີສອງ ໃນບັນດາພຣາມທັງຫຼາຍຜູ້ຖືເອົາ 'ສຸຊະ' (ກະບວຍຕັກເນີຍໃສບູຊາໄຟ) ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການບູຊາຍັນ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານລຸ້ນກ່ອນກ່າວວ່າ ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຮັບເອົາມະຫາຍັນທີ່ເຂົາຖວາຍດ້ວຍກະບວຍສຸຊະ. ໂສນທັນທະພຣາມໄດ້ແກ້ບັນຫາຢ່າງຖືກຕ້ອງຕາມລັດທິຂອງຕົນດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້. ແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງຫວັງຈະສະແດງໃຫ້ເຫັນພຣາມຜູ້ປະເສີດສຸດໂດຍວິເສດ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'ກໍໃນບັນດາພຣາມເຫຼົ່ານີ້' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເອຕະທະໂວຈຸງ' (ໄດ້ກ່າວຄຳນີ້) ຄື ພວກພຣາມຄິດວ່າ 'ຫາກພຣາມບໍ່ເປັນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍຊາດ, ວັນນະ ແລະມົນແລ້ວ, ຕອນນີ້ໃຜເລົ່າຈະຊື່ວ່າເປັນພຣາມໃນໂລກ? ໂສນທັນທະພຣາມຜູ້ນີ້ກຳລັງທຳລາຍພວກເຮົາ, ເອົາເຖີດ ພວກເຮົາຈົ່ງຄັດຄ້ານວາທະຂອງເພິ່ນເຖີດ' ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳນີ້. ຄຳວ່າ 'ອະປະວະທະຕິ' ໝາຍເຖິງ ຄັດຄ້ານ. ຄຳວ່າ 'ອະນຸປັກຂັນທະຕິ' ໝາຍເຖິງ ແລ່ນເຂົ້າໄປຕາມລຳດັບ. ພວກພຣາມກ່າວຄຳນີ້ ດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ 'ຫາກທ່ານປາຖະໜາຈະເຖິງພຣະສະມະນະໂຄດົມເປັນທີ່ເພິ່ງດ້ວຍຄວາມεຫຼື້ອມໃສ ກໍຈົ່ງໄປເຖີດ, ແຕ່ຢ່າໄດ້ທຳລາຍລັດທິຂອງພຣາມເລີຍ'.

๓๑๔. เอตทโวจาติ อิเมสุ พฺราหฺมเณสุ เอวํ เอกปฺปหาเรเนว วิรวนฺเตสุ ‘‘อยํ กถา ปริโยสานํ น คมิสฺสติ, หนฺท เน นิสฺสทฺเท กตฺวา โสณทณฺเฑเนว สทฺธึ กเถมี’’ติ จินฺเตตฺวา – ‘‘เอตํ สเจ โข ตุมฺหาก’’นฺติอาทิกํ วจนํ อโวจ.

໓໑໔. ຄຳວ່າ 'ເອຕະທະໂວຈະ' (ໄດ້ກ່າວຄຳນີ້) ຄື ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງດຳຣິວ່າ 'ເມື່ອພວກພຣາມເຫຼົ່ານີ້ຮ້ອງໂວຍວາຍຂຶ້ນພ້ອມກັນຢ່າງນີ້ ເຣື່ອງນີ້ກໍຈະບໍ່ເຖິງທີ່ສຸດ, ເອົາເຖີດ ເຮົາຈົ່ງເຮັດໃຫ້ພວກເຂົາງຽບສຽງລົງ ແລ້ວສົນທະນາກັບໂສນທັນທະພຣາມແຕ່ພຽງຜູ້ດຽວເຖີດ' ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'ຫາກພວກທ່ານຄິດຢ່າງນີ້' ເປັນຕົ້ນ.

๓๑๕-๓๑๖. สหธมฺเมนาติ สการเณน. สมสโมติ ฐเปตฺวา เอกเทสสมตฺตํ สมภาเวน สโม, สพฺพากาเรน สโมติ อตฺโถ. อหมสฺส มาตาปิตโร ชานามีติ ภคินิยา ปุตฺตสฺส มาตาปิตโร กึ น ชานิสฺสติ, กุลโกฏิปริทีปนํ สนฺธาเยว วทติ. มุสาวาทมฺปิ ภเณยฺยาติ อตฺถภญฺชนกํ มุสาวาทํ กเถยฺย. กึ วณฺโณ กริสฺสตีติ อพฺภนฺตเร คุเณ อสติ กึ กริสฺสติ? กิมสฺส พฺราหฺมณภาวํ รกฺขิตุํ สกฺขิสฺสตีติ อตฺโถ. อถาปิ สิยา ปุน – ‘‘ปกติสีเล ฐิตสฺส พฺราหฺมณภาวํ สาเธนฺตี’’ติ เอวมฺปิ สีลเมว สาเธสฺสติ, ตสฺมึ หิสฺส อสติ พฺราหฺมณภาโว นาโหสีติ สมฺโมหมตฺตํ วณฺณาทโย. อิทํ ปน สุตฺวา เต พฺราหฺมณา – ‘‘สภาวํ อาจริโย อาห, อการณาว มยํ อุชฺฌายิมฺหา’’ติ ตุณฺหี อเหสุํ.

໓໑໕-໓໑໖. ຄຳວ່າ 'ສະຫະທັມເມນະ' ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍເຫດຜົນ. ຄຳວ່າ 'ສະມະສະໂມ' ໝາຍເຖິງ ເທົ່າທຽມກັນໂດຍທຸກປະການ ໂດຍບໍ່ຍົກເວັ້ນສ່ວນໃດສ່ວນໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າຮູ້ຈັກບິດາມានດາຂອງຜູ້ນີ້' ໝາຍຄວາມວ່າ ເປັນຫຍັງຈະບໍ່ຮູ້ຈັກບິດາມានດາຂອງລູກຊາຍຂອງນ້ອງສາວຕົນເອງເລົ່າ, ທີ່ກ່າວຢ່າງນີ້ກໍເພື່ອສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງຕະກູນ. ຄຳວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ຄຳຕົວະກໍອາດຈະກ່າວໄດ້' ໝາຍເຖິງ ອາດຈະກ່າວຄຳຕົວະອັນທຳລາຍປະໂຫຍດໄດ້. ຄຳວ່າ 'ຜິວພັນ (ວັນນະ) ຈະເຮັດຫຍັງໄດ້' ໝາຍຄວາມວ່າ ເມື່ອບໍ່ມີຄຸນງາມຄວາມດີ (ສີລ 5) ຢູ່ພາຍໃນແລ້ວ ຜິວພັນຈະເຮັດຫຍັງໄດ້? ຄື ມັນຈະສາມາດຮັກສາຄວາມເປັນພຣາມຂອງຜູ້ນັ້ນໄວ້ໄດ້ແນວໃດ? ຫາກຈະຄິດວ່າ 'ຜິວພັນເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຄວາມເປັນພຣາມຂອງຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນສີລຕາມປົກກະຕິສຳເລັດໄດ້', ເຖິງຈະເປັນຢ່າງນັ້ນ ສີລນັ້ນເອງກໍຍັງເປັນຕົວເຮັດໃຫ້ຄວາມເປັນພຣາມສຳເລັດຢູ່ດີ, ເພາະເມື່ອບໍ່ມີສີລນັ້ນແລ້ວ ຄວາມເປັນພຣາມກໍມີບໍ່ໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ການຖືເອົາຜິວພັນເປັນຕົ້ນວ່າເປັນອົງປະກອບແຫ່ງຄວາມເປັນພຣາມ ຈຶ່ງເປັນພຽງຄວາມຫຼົງໄຫຼງົມງາຍເທົ່ານັ້ນ. ເມື່ອພວກພຣາມໄດ້ຍິນຄຳນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ອາຈານໄດ້ກ່າວຕາມຄວາມເປັນຈິງແລ້ວ, ພວກເຂົາໄດ້ຕິຕຽນໂດຍບໍ່ມີເຫດຜົນເລີຍ' ແລ້ວກໍພາກັນງຽບຢູ່.

สีลปญฺญากถาวณฺณนา

ອະທິບາຍກຖາວ່າດ້ວຍສີລແລະປັນຍາ

๓๑๗. ตโต ภควา ‘กถิโต พฺราหฺมเณน ปญฺโห, กึ ปเนตฺถ ปติฏฺฐาตุํ สกฺขิสฺสติ, น สกฺขิสฺสตี’ติ? ตสฺส วีมํสนตฺถํ – ‘‘อิเมสํ ปน พฺราหฺมณา’’ติอาทิมาห. สีลปริโธตาติ สีลปริสุทฺธา. ยตฺถ สีลํ ตตฺถ ปญฺญาติ ยสฺมึ ปุคฺคเล สีลํ, ตตฺเถว ปญฺญา, กุโต ทุสฺสีเล ปญฺญา? ปญฺญารหิเต วา ชเฬ เอฬมูเค กุโต สีลนฺติ? สีลปญฺญาณนฺติ สีลญฺจ ปญฺญาณญฺจ สีลปญฺญาณํ. ปญฺญาณนฺติ ปญฺญาเยว. เอวเมตํ พฺราหฺมณาติ [Pg.260] ภควา พฺราหฺมณสฺส วจนํ อนุชานนฺโต อาห. ตตฺถ สีลปริโธตา ปญฺญาติ จตุปาริสุทฺธิสีเลน โธตา. กถํ ปน สีเลน ปญฺญํ โธวตีติ? ยสฺส ปุถุชฺชนสฺส สีลํ สฏฺฐิอสีติวสฺสานิ อขณฺฑํ โหติ, โส มรณกาเลปิ สพฺพกิเลเส ฆาเตตฺวา สีเลน ปญฺญํ โธวิตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาติ. กนฺทรสาลปริเวเณ มหาสฏฺฐิวสฺสตฺเถโร วิย. เถเร กิร มรณมญฺเจ นิปชฺชิตฺวา พลวเวทนาย นิตฺถุนนฺเต, ติสฺสมหาราชา ‘‘เถรํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา ปริเวณทฺวาเร ฐิโต ตํ สทฺทํ สุตฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กสฺส สทฺโท อย’’นฺติ? เถรสฺส นิตฺถุนนสทฺโทติ. ‘‘ปพฺพชฺชาย สฏฺฐิวสฺเสน เวทนาปริคฺคหมตฺตมฺปิ น กตํ, น ทานิ นํ วนฺทิสฺสามี’’ติ นิวตฺติตฺวา มหาโพธึ วนฺทิตุํ คโต. ตโต อุปฏฺฐากทหโร เถรํ อาห – ‘‘กึ โน, ภนฺเต, ลชฺชาเปถ, สทฺโธปิ ราชา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา น วนฺทิสฺสามี’’ติ คโตติ. กสฺมา อาวุโสติ? ตุมฺหากํ นิตฺถุนนสทฺทํ สุตฺวาติ. ‘‘เตน หิ เม โอกาสํ กโรถา’’ติ วตฺวา เวทนํ วิกฺขมฺภิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา ทหรสฺส สญฺญํ อทาสิ – ‘‘คจฺฉาวุโส, อิทานิ ราชานํ อมฺเห วนฺทาเปหี’’ติ. ทหโร คนฺตฺวา – ‘‘อิทานิ กิร เถรํ, วนฺทถา’’ติ อาห. ราชา สํสุมารปติเตน เถรํ วนฺทนฺโต – ‘‘นาหํ อยฺยสฺส อรหตฺตํ วนฺทามิ, ปุถุชฺชนภูมิยํ ปน ฐตฺวา รกฺขิตสีลเมว วนฺทามี’’ติ อาห, เอวํ สีเลน ปญฺญํ โธวติ นาม. ยสฺส ปน อพฺภนฺตเร สีลสํวโร นตฺถิ, อุคฺฆาฏิตญฺญุตาย ปน จตุปฺปทิกคาถาปริโยสาเน ปญฺญาย สีลํ โธวิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อยํ ปญฺญาย สีลํ โธวติ นาม. เสยฺยถาปิ สนฺตติมหามตฺโต.

໓໑໗. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງດຳຣິວ່າ 'ພຣາມໄດ້ແກ້ບັນຫາແລ້ວ, ແຕ່ເພິ່ນຈະສາມາດຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນເນື້ອຄວາມທີ່ແກ້ນີ້ໄດ້ຫຼືບໍ່ໜໍ?' ເພື່ອຈະຊົງທົດສອບພຣາມນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'ກໍໃນບັນດາພຣາມເຫຼົ່ານີ້' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສີລະປະຣິໂທຕາ' ໝາຍເຖິງ ບໍລິສຸດດີແລ້ວດ້ວຍສີລ. ຄຳວ່າ 'ຍັດຖະ ສີລັງ ຕັດຖະ ປັນຍາ' ໝາຍຄວາມວ່າ ສີລມີຢູ່ໃນບຸກຄົນໃດ ປັນຍາກໍມີຢູ່ໃນບຸກຄົນນັ້ນ, ປັນຍາຈະມີມາແຕ່ໃສໃນຄົນທຸສີລ? ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ສີລຈະມີມາແຕ່ໃສໃນຄົນໂງ່ເຂົາເບົາປັນຍາ ຜູ້ປາສະຈາກປັນຍາ? ຄຳວ່າ 'ສີລະປັນຍານັງ' ໝາຍເຖິງ ສີລແລະປັນຍา. ຄຳວ່າ 'ປັນຍານັງ' ກໍຄື ປັນຍານັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ເອວະເມຕັງ ບຣາຫະມະນະ' ຄື ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງເຫັນດີນຳຄຳເວົ້າຂອງພຣາມ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳນີ້. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'ປັນຍາອັນສີລຊຳຣະໃຫ້ບໍລິສຸດແລ້ວ' ໝາຍເຖິງ ປັນຍາທີ່ຊຳຣະໃຫ້ບໍລິສຸດແລ້ວດ້ວຍຈະຕຸປາຣິສຸດທິສີລ. ຖາມວ່າ ສີລຊຳຣະປັນຍາໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ ປຸຖຸຊົນຜູ້ໃດມີສີລອັນບໍ່ຂາດຕະຫຼອດ 60 ປີ ຫຼື 80 ປີ, ຜູ້ນັ້ນແມ່ນແຕ່ໃນເວລາໃກ້ຕາຍ ກໍຍ່ອມຂ້າກິເລດທັງປວງໄດ້, ຊຳຣະປັນຍາດ້ວຍສີລແລ້ວ ບັນລຸພຣະອະຣະຫັດຕະຜົນໄດ້. ເໝືອນດັ່ງພຣະມະຫາເຖຣະຜູ້ມີພັນສາ 60 ຣູບໜຶ່ງ ໃນກັນທະຣະສາລະປະຣິເວນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອພຣະເຖຣະນອນຢູ່ເທິງຕຽງໃກ້ຕາຍ ແລະກຳလັງຄາງຢູ່ເພາະທຸກຂະເວທະນາອັນແຮງກ້າ, ພຣະເຈົ້າຕິດສະມະຫາຣາດ ຊົງດຳຣິວ່າ 'ເຮົາຈັກໄປເຝົ້າພຣະເຖຣະ' ຈຶ່ງສະເດັດໄປຢືນຢູ່ທີ່ປະຕູປະຣິເວນ, ເມື່ອໄດ້ຍິນສຽງຄາງນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງຖາມວ່າ 'ນີ້ແມ່ນສຽງຂອງໃຜ?'. ພວກອຸປັດຖາກກາບທູນວ່າ 'ແມ່ນສຽງຄາງຂອງພຣະເຖຣະຂ້ານ້ອຍ'. ພຣະຣາຊາຊົງດຳຣິວ່າ 'ບວດມາໄດ້ 60 ພັນສາແລ້ວ ແຕ່ແມ່ນແຕ່ການກຳນົດເວທະນາກໍຍັງເຮັດບໍ່ໄດ້, ຕອນນີ້ເຮົາຈະບໍ່ໄຫວ້ເພິ່ນແລ້ວ' ຈຶ່ງສະເດັດກັບຄືນເພື່ອໄປໄຫວ້ພຣະມະຫາໂພທິ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະໜຸ່ມຜູ້ອຸປັດຖາກ ຈຶ່ງກາບທູນພຣະເຖຣະວ່າ 'ຂ້ាន້ອຍແຕ່ພຣະຄຸນເຈົ້າ, ເປັນຫຍັງຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ພວກຂ້ານ້ອຍຕ້ອງອັບອາຍເລົ່າ? ແມ່ນແຕ່ພຣະຣາຊາຜູ້ມີສັດທາ ກໍຍັງຊົງເສຍພຣະໄທແລ້ວສະເດັດກັບໄປໂດຍບໍ່ຊົງໄຫວ້ເລີຍ'. ພຣະເຖຣະຖາມວ່າ 'ຍ້ອນຫຍັງລະອາວຸໂສ?'. ພຣະໜຸ່ມຕອບວ່າ 'ຍ້ອນໄດ້ຍິນສຽງຄາງຂອງພຣະຄຸນເຈົ້າຂ້ານ້ອຍ'. ພຣະເຖຣະກ່າວວ່າ 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ຈົ່ງໃຫ້ໂອກາດແກ່ເຮົາເຖີດ' ແລ້ວຂົ່ມເວທະນາ ບັນລຸພຣະອະຣະຫັດ ແລ້ວໃຫ້ສັນຍານແກ່ພຣະໜຸ່ມວ່າ 'ຈົ່ງໄປເຖີດອາວຸໂສ, ຕອນນີ້ຈົ່ງໄປນຳພຣະຣາຊາມາໄຫວ້ພວກເຮົາເຖີດ'. ພຣະໜຸ່ມຈຶ່ງໄປກາບທູນວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ຕອນນີ້ຂໍເຊີນສະເດັດໄປໄຫວ້ພຣະεຖຣະເຖີດຂ້ານ້ອຍ'. ພຣະຣາຊາຊົງກົ້ມລົງກາບພຣະεຖຣະເໝືອນດັ່ງແຂ້ໝອບ ແລ້ວກາບທູນວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ໄດ້ໄຫວ້ຄວາມເປັນພຣະອະຣະຫັນຂອງພຣະຄຸນເຈົ້າດອກ, ແຕ່ຂ້າພະເຈົ້າໄຫວ້ສີລທີ່ພຣະຄຸນເຈົ້າຮັກສາໄວ້ດີແລ້ວໃນຂະນະທີ່ຍັງເປັນປຸຖຸຊົນຢູ່ຕ່າງຫາກ'. ນີ້ຊື່ວ່າ ສີລຊຳຣະປັນຍາ. ສ່ວນຜູ້ໃດບໍ່ມີສີລສັງວອນຢູ່ພາຍໃນ, ແຕ່ເພາະເປັນອຸກຄະຕິຕັນຍູ ໃນເວລາຈົບຄາຖາ 4 ບາດ ກໍຍ່ອມຊຳຣະສີລດ້ວຍປັນຍາ ແລ້ວບັນລຸພຣະອະຣະຫັດພ້ອມດ້ວຍປະຕິສັມພິທາທັງຫຼາຍ. ນີ້ຊື່ວ່າ ປັນຍາຊຳຣະສີລ. ເຊັ່ນດັ່ງ ສັນຕະຕິມະຫາອຳມາດ.

๓๑๘. กตมํ ปน ตํ พฺราหฺมณาติ กสฺมา อาห? ภควา กิร จินฺเตสิ – ‘‘พฺราหฺมณา พฺราหฺมณสมเย ปญฺจสีลานิ ‘สีล’นฺติ ปญฺญาเปนฺติ, เวทตฺตยอุคฺคหณปญฺญา ปญฺญาติ. อุปริวิเสสํ น ชานนฺติ. ยํนูนาหํ พฺราหฺมณสฺส อุตฺตริวิเสสภูตํ มคฺคสีลํ, ผลสีลํ, มคฺคปญฺญํ, ผลปญฺญญฺจ ทสฺเสตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐเปยฺย’’นฺติ. อถ นํ กเถตุกมฺยตาย ปุจฺฉนฺโต – ‘‘กตมํ ปน ตํ, พฺราหฺมณ, สีลํ กตมา สา ปญฺญา’’ติ อาห. อถ พฺราหฺมโณ – ‘‘มยา สกสมยวเสน ปญฺโห วิสฺสชฺชิโต. สมโณ ปน มํ โคตโม ปุน นิวตฺติตฺวา ปุจฺฉติ, อิทานิสฺสาหํ จิตฺตํ ปริโตเสตฺวา วิสฺสชฺชิตุํ [Pg.261] สกฺกุเณยฺยํ วา น วา? สเจ น สกฺขิสฺสํ ปฐมํ อุปฺปนฺนาปิ เม ลชฺชา ภิชฺชิสฺสติ. อสกฺโกนฺตสฺส ปน น สกฺโกมีติ วจเน โทโส นตฺถี’’ติ ปุน นิวตฺติตฺวา ภควโตเยว ภารํ กโรนฺโต ‘‘เอตฺตกปรมาว มย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ เอตฺตกปรมาติ เอตฺตกํ สีลปญฺญาณนฺติ วจนเมว ปรมํ อมฺหากํ, เต มยํ เอตฺตกปรมา, อิโต ปรํ เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺถํ น ชานามาติ อตฺโถ.

໓໑໘. ຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳວ່າ 'ກໍສີລນັ້ນເປັນແນວໃດ ປັນຍານັ້ນເປັນແນວໃດ ພຣາມ?'? ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິວ່າ 'ພວກພຣາມຍ່ອມບັນຍັດສີລ 5 ວ່າເປັນສີລ ໃນລັດທິຂອງພວກເຂົາ, ແລະບັນຍັດປັນຍາໃນການຮຽນພຣະເວດສາມປຶ້ມວ່າເປັນປັນຍາ. ພວກເຂົາບໍ່ຮູ້ຈັກຄຸນວິເສດອັນຍິ່ງຂຶ້ນໄປ. ຈະດີແທ້ໜໍ ຫາກເຮົາຈະສະແດງມັກຄະສີລ, ຜະລະສີລ, ມັກຄະປັນຍາ ແລະຜະລະປັນຍາ ອັນເປັນຄຸນວິເສດເບື້ອງບົນແກ່ພຣາມນີ້ ແລ້ວສະແດງພຣະທັມມະເຕດສະໜາໃຫ້ຈົບລົງດ້ວຍພຣະອະຣະຫັດຕະຜົນອັນເປັນຍອດ'. ຈາກນັ້ນ ພຣະອົງຊົງປາຖະໜາຈະສະແດງ ຈຶ່ງຊົງຖາມວ່າ 'ກໍສີລນັ້ນເປັນແນວໃດ, ປັນຍານັ້ນເປັນແນວໃດ ພຣາມ?'. ລຳດັບນັ້ນ ພຣາມຄິດວ່າ 'ເຮົາໄດ້ແກ້ບັນຫາຕາມລັດທິຂອງຕົນແລ້ວ. ແຕ່ພຣະສະມະນະໂຄດົມຍັງຖາມເຮົາກັບຄືນອີກ, ຕອນນີ້ເຮົາຈະສາມາດແກ້ໃຫ້ພຣະອົງພໍພຣະຫະໄທໄດ້ຫຼືບໍ່ໜໍ? ຫາກເຮົາບໍ່ສາມາດແກ້ໄດ້ ຄວາມອັບອາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນກ່ອນໜ້ານີ້ກໍຈະແຕກສະຫຼາຍ. ແຕ່ຫາກບໍ່ສາມາດແກ້ໄດ້ ການກ່າວວ່າ "ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ສາມາດແກ້ໄດ້" ກໍບໍ່ມີໂທດຫຍັງ' ຈຶ່ງມອບພາຣະໃຫ້ແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລ້ວກາບທູນຄຳມີຄຳວ່າ 'ພວກຂ້າພະເຈົ້າມີພຽງເທົ່ານີ້ເປັນຢ່າງຍິ່ງ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'ເອດຕະກະປະຣະມາ' ໝາຍຄວາມວ່າ ຄຳເວົ້າວ່າ ສີລແລະປັນຍາ ມີພຽງເທົ່ານີ້ ເປັນສິ່ງສູງສຸດຂອງພວກເຮົາ, ພວກຂ້າພະເຈົ້າມີພຽງເທົ່ານີ້ເປັນຢ່າງຍິ່ງ, ພວກຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ຮູ້ຈັກເນື້ອຄວາມອື່ນທີ່ຍິ່ງໄປກວ່າຄຳທີ່ກ່າວນີ້ເລີຍ.

อถสฺส ภควา สีลปญฺญาย มูลภูตสฺส ตถาคตสฺส อุปฺปาทโต ปภุติ สีลปญฺญาณํ ทสฺเสตุํ – ‘‘อิธ พฺราหฺมณ, ตถาคโต’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ สามญฺญผเล วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ, อยํ ปน วิเสโส, อิธ ติวิธมฺปิ สีลํ – ‘‘อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมิ’’นฺติ เอวํ สีลมิจฺเจว นิยฺยาติตํ ปฐมชฺฌานาทีนิ จตฺตาริ ฌานานิ อตฺถโต ปญฺญาสมฺปทา. เอวํ ปญฺญาวเสน ปน อนิยฺยาเตตฺวา วิปสฺสนาปญฺญาย ปทฏฺฐานภาวมตฺเตน ทสฺเสตฺวา วิปสฺสนาปญฺญาโต ปฏฺฐาย ปญฺญา นิยฺยาติตาติ.

ໃນຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເພື່ອຈະຊົງສະແດງສີລແລະປັນຍາ ແກ່ພຣາມນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕຣັສຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ອິທະ ພຣາຫມະນະ ຕະຖາຄະໂຕ' (ດູກ່ອນພຣາມ ພຣະຕະຖາຄົດສະເດັດອຸບັດຂຶ້ນໃນໂລກນີ້) ເປັນຕົ້ນ ນັບແຕ່ການອຸບັດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະຕະຖາຄົດ ຜູ້ເປັນມູນຮາກແຫ່ງສີລແລະປັນຍາ. ເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳນັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນສາມັນຍະຜົນສູດນັ້ນແລ້ວ, ແຕ່ມີຂໍ້ແຕກຕ່າງດັ່ງນີ້: ໃນສູດນີ້ ສີລທັງ 3 ປະການ ຊົງສະແດງສະຫຼຸບລົງດ້ວຍຄຳວ່າ 'ນີ້ເປັນສີລຂອງເພິ່ນ' ດັ່ງນີ້ເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນຊານທັງ 4 ມີປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ກໍຄືປັນຍາສຳປະທາ (ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍປັນຍາ). ແຕ່ພຣະອົງບໍ່ໄດ້ຊົງສະຫຼຸບລົງໂດຍຄວາມເປັນປັນຍາ ແຕ່ຊົງສະແດງໄວ້ພຽງແຕ່ເປັນປະທັດຖານ (ເຫດໃກ້ໃຫ້ເກີດ) ແຫ່ງວິປັດສະນາປັນຍາເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວຈຶ່ງຊົງສະຫຼຸບປັນຍາ ໂດຍເລີ່ມຕັ້ງແຕ່ວິປັດສະນາປັນຍາເປັນຕົ້ນໄປ.

โสณทณฺฑอุปาสกตฺตปฏิเวทนากถา

ກຖາວ່າດ້ວຍການປະກາດຕົນເປັນອຸປາສົກຂອງໂສນທັນທະພຣາມ

๓๑๙-๓๒๒. สฺวาตนายาติ ปทสฺส อตฺโถ อชฺชตนายาติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เตน มํ สา ปริสา ปริภเวยฺยาติ เตน ตุมฺเห ทูรโตว ทิสฺวา อาสนา วุฏฺฐิตการเณน มํ สา ปริสา – ‘‘อยํ โสณทณฺโฑ ปจฺฉิมวเย ฐิโต มหลฺลโก, โคตโม ปน ทหโร ยุวา นตฺตาปิสฺส นปฺปโหติ, โส นาม อตฺตโน นตฺตุมตฺตภาวมฺปิ อปฺปตฺตสฺส อาสนา วุฏฺฐาตี’’ติ ปริภเวยฺย. อาสนา เม ตํ ภวํ โคตโม ปจฺจุฏฺฐานนฺติ มม อคารเวน อวุฏฺฐานํ นาม นตฺถิ, โภคนาสนภเยน ปน น วุฏฺฐหิสฺสามิ, ตํ ตุมฺเห หิ เจว มยา จ ญาตุํ วฏฺฏติ. ตสฺมา อาสนา เม เอตํ ภวํ โคตโม ปจฺจุฏฺฐานํ ธาเรตูติ, อิมินา กิร สทิโส กุหโก ทุลฺลโภ, ภควติ ปนสฺส อคารวํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา โภคนาสนภยา กุหนวเสน เอวํ วทติ. ปรปเทสุปิ เอเสว นโย. ธมฺมิยา กถายาติอาทีสุ ตงฺขณานุรูปาย ธมฺมิยา กถาย ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ อตฺถํ สนฺทสฺเสตฺวา กุสเล ธมฺเม สมาทเปตฺวา คณฺหาเปตฺวา. ตตฺถ นํ สมุตฺเตเชตฺวา สอุสฺสาหํ กตฺวา ตาย จ สอุสฺสาหตาย อญฺเญหิ จ วิชฺชมานคุเณหิ สมฺปหํเสตฺวา ธมฺมรตนวสฺสํ วสฺสิตฺวา อุฏฺฐายาสนา [Pg.262] ปกฺกามิ. พฺราหฺมโณ ปน อตฺตโน กุหกตาย เอวมฺปิ ภควติ ธมฺมวสฺสํ วสฺสิเต วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขิ. เกวลมสฺส อายตึ นิพฺพานตฺถาย วาสนาภาคิยาย จ สพฺพา ปุริมปจฺฉิมกถา อโหสีติ.

໓໑໙-໓໒໒. ເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດວ່າ 'ສວາຕະນາຍະ' (ເພື່ອວັນພຣຸກ) ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນບົດວ່າ 'ອັດຊະຕະນາຍະ' (ເພື່ອວັນນີ້) ນັ້ນແລ້ວ. ບົດວ່າ 'ເຕນະ ມັງ ສາ ປະຣິສາ ປະຣິພະເວຍຍະ' (ເພາະເຫດນັ້ນ ບໍລິສັດນັ້ນຈະພຶງດູໝິ່ນຂ้าພະເຈົ້າ) ມີຄວາມວ່າ ເພາະເຫດທີ່ບໍລິສັດນັ້ນເຫັນທ່ານແຕ່ໄກ ແລ້ວລຸກຂຶ້ນຈາກອາສະນະ ບໍລິສັດນັ້ນກໍຈະພຶງດູໝິ່ນຂ້າພະເຈົ້າວ່າ 'ໂສນທັນທະພຣາມນີ້ ຢູ່ໃນໄວປັດສິມ (ໄວຊະລາ) ເປັນຜູ້ເຖົ້າຜູ້ແກ່ ສ່ວນພຣະໂຄດົມຍັງໜຸ່ມແໜ້ນ ແມ້ແຕ່ຈະເປັນຫຼານຂອງໂສນທັນທະພຣາມນີ້ກໍຍັງບໍ່ໄດ້ ແຕ່ໂສນທັນທະພຣາມນີ້ ກັບລຸກຂຶ້ນຈາກອາສະນະຕ້ອນຮັບພຣະໂຄດົມ ຜູ້ມີອາຍຸບໍ່ເຖິງຂັ້ນເປັນຫຼານຂອງຕົນເອງຊ້ຳ'. ບົດວ່າ 'อาສະນາ ເມ ຕັງ ພະວັງ ໂຄຕະໂມ ປັດຈຸດຖານັງ' (ຂໍພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ຈົ່ງຖືວ່າການທີ່ຂ້າພະເຈົ້າ... ເປັນການລຸກຂຶ້ນຕ້ອນຮັບ) ມີຄວາມວ່າ ການທີ່ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ລຸກຂຶ້ນຕ້ອນຮັບນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມບໍ່ເຄົາຣົບ ແຕ່ເປັນເພາະຢ້ານເສຍລາບຍົດ (ໂພຄະຊັບ) ຈຶ່ງບໍ່ລຸກຂຶ້ນ ເຫດຜົນນັ້ນທັງພຣະອົງແລະຂ້າພະເຈົ້າຄວນຈະຊາບຮ່ວມກັນ. ເພາະສະນັ້ນ ຂໍພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ຈົ່ງຊົງຈຳໄວ້ (ຖືວ່າ) ການສະແດງຄວາມເຄົາຣົບນີ້ ເປັນການລຸກຂຶ້ນຕ້ອນຮັບຈາກອາສະນະຂອງຂ້າພະເຈົ້າເຖີດ. ໄດ້ຍິນວ່າ ຄົນຫຼອກລວງ (ໂອ້ອວດ) ທີ່ສະເໝີດ້ວຍພຣາມຜู້ນີ້ ຫາໄດ້ຍາກຍິ່ງ. ແຕ່ຄວາມຈິງແລ້ວ ຄວາມບໍ່ເຄົາຣົບໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຂອງພຣາມນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ, ແຕ່ເພາະຢ້ານເສຍລາບຍົດ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນີ້ດ້ວຍຄວາມຫຼອກລວງ (ໂອ້ອວດ). ໃນບົດອື່ນໆ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ໃນບົດວ່າ 'ທັມມິຍາ ກະຖາຍະ' ເປັນຕົ້ນ ມີຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງປະໂຫຍດທັງໃນປັດຈຸບັນແລະພາຍໜ້າ ດ້ວຍທັມມິກະຖາ (ຄຳສະແດງທັມ) ທີ່ເໝາະສົມແກ່ຂະນະນັ້ນ ຊົງຊັກຊວນໃຫ້ສະມາທານຖືເອົາກຸສົນທັມທັງຫຼາຍ. ຊົງເຮັດໃຫ້ພຣາມນັ້ນອາດຫານ ແກ້ວຫານ ມີຄວາມອຸດສາຫະໃນກຸສົນທັມນັ້ນ ແລະຊົງເຮັດໃຫ້ລື່ນເລີງຍິນດີດ້ວຍຄວາມອຸດສາຫະນັ້ນ ແລະດ້ວຍຄຸນຄວາມດີອື່ນໆ ທີ່ມີຢູ່ ແລ້ວຊົງຫຼັ່ງຝົນຄືພຣະທັມມະຣົດ (ທັມມະຣັດຕະນະ) ແລ້ວຊົງລຸກຈາກອາສະນະສະເດັດຫຼີກໄປ. ສ່ວນພຣາມນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນຄົນໂອ້ອວດຂອງຕົນ ແມ້ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຫຼັ່ງຝົນຄືພຣະທັມຢ່າງນີ້ແລ້ວ ກໍບໍ່ສາມາດບັນລຸຄຸນວິເສດໃດໆໄດ້. ມີພຽງແຕ່ຄຳສົນທະນາທັງໝົດທັງເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍຂອງພຣາມນັ້ນ ໄດ້ກາຍເປັນປັດໄຈ (ວາສະນາ) ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະນິພານໃນອະນາຄົດເທົ່ານັ້ນ.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ໃນອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ ຊື່ສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ

โสณทณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍໂສນທັນທະສູດ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

๕. กูฏทนฺตสุตฺตวณฺณนา

໕. ການອະທິບາຍກູຕະທັນຕະສູດ

๓๒๓. เอวํ [Pg.263] เม สุตํ…เป… มคเธสูติ กูฏทนฺตสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. มคเธสูติ มคธา นาม ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รูฬฺหีสทฺเทน มคธาติ วุจฺจติ, ตสฺมึ มคเธสุ ชนปเท. อิโต ปรํ ปุริมสุตฺตทฺวเย วุตฺตนยเมว. อมฺพลฏฺฐิกา พฺรหฺมชาเล วุตฺตสทิสาว. กูฏทนฺโตติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ. อุปกฺขโฏติ สชฺชิโต. วจฺฉตรสตานีติ วจฺฉสตานิ. อุรพฺภาติ ตรุณเมณฺฑกา วุจฺจนฺติ. เอเต ตาว ปาฬิยํ อาคตาเยว. ปาฬิยํ ปน อนาคตานมฺปิ อเนเกสํ มิคปกฺขีนํ สตฺตสตฺตสตานิ สมฺปิณฺฑิตาเนวาติ เวทิตพฺพานิ. สพฺพสตฺตสติกยาคํ กิเรส ยชิตุกาโม โหติ. ถูณูปนีตานีติ พนฺธิตฺวา ฐปนตฺถาย ยูปสงฺขาตํ ถูณํ อุปนีตานิ.

໓໒໓. ພຣະສູດທີ່ເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ... ເປ... ມະຄະເທສຸ' ນີ້ ຄື ກູຕະທັນຕະສູດ. ໃນກູຕະທັນຕະສູດນັ້ນ ມີການອະທິບາຍບົດທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍອະທິບາຍມາກ່ອນດັ່ງນີ້: ບົດວ່າ 'ມະຄະເທສຸ' ມີຄວາມວ່າ ພຣະຣາຊະກຸມານຜູ້ເປັນເຈົ້າຂອງຊົນນະບົດ ຊື່ວ່າ ມະຄະທະ. ແມ້ຊົນນະບົດອັນເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພຣະຣາຊະກຸມານເຫຼົ່ານັ້ນພຽງແຫ່ງດຽວ ກໍຮຽກວ່າ ມະຄະທະ ໂດຍຣຸຼຫຼີສັບ (ຊື່ທີ່ເອີ້ນກັນມາຈົນເຄີຍຊິນ), ໃນຊົນນະບົດແຫ່ງມະຄະທະນັ້ນ. ຄຳຕໍ່ຈາກນີ້ໄປ ມີນັຍຄືກັນກັບທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນສອງສູດກ່ອນໜ້ານີ້. ສ່ວນອຳພະລັດຖິກາ ກໍເໝືອນກັບທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນພຣົມມະຊາລສູດ. ບົດວ່າ 'ກູຕະທັນຕະ' ເປັນຊື່ຂອງພຣາມນັ້ນ. ບົດວ່າ 'ອຸປັກຂະໂຕ' ແປວ່າ ຈັດຕຽມໄວ້ແລ້ວ. ບົດວ່າ 'ວັດສະຕະຣะສະຕານິ' ຄື ລູກງົວຫຼາຍຮ້ອຍໂຕ. ບົດວ່າ 'ອຸຣັບພາ' ໄດ້ແກ່ ແກະໜຸ່ມທັງຫຼາຍ. ສັດເຫຼົ່ານີ້ມີມາໂດຍກົງໃນພຣະບາລີ. ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ແມ້ແຕ່ເນື້ອແລະນົກອື່ນໆ ອີກເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນພຣະບາລີໂດຍກົງ ກໍຖືກຮວບຮວມເຂົ້າໄວ້ຢ່າງລະ 700 ຕົວເຊັ່ນກັນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣາມນີ້ປາດຖະໜາຈະບູຊາຍັນດ້ວຍສັດຢ່າງລະ 700 ຕົວ. ບົດວ່າ 'ຖູນູປະນີຕານι' ແປວ່າ ນຳມາຜູກມັດໄວ້ທີ່ເສົາຢັນ (ເສົາຂື່) ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການບູຊາຍັນ.

๓๒๘. ติวิธนฺติ เอตฺถ วิธา วุจฺจติ ฐปนา, ติฏฺฐปนนฺติ อตฺโถ. โสฬสปริกฺขารนฺติ โสฬสปริวารํ.

໓໒໘. ໃນບົດວ່າ 'ຕິວິທັງ' (3 ປະການ) ນີ້ ຄຳວ່າ 'ວິທາ' ໝາຍເຖິງ ການຕັ້ງໄວ້ (ຄວາມບໍ່ເດືອດຮ້ອນໃຈທີ່ເຮັດໃຫ້ກະແສແຫ່ງຄວາມດີດຳເນີນໄປບໍ່ຂາດສາຍ), ອະທິບາຍວ່າ ມີຄວາມບໍ່ເດືອດຮ້ອນໃຈ 3 ປະການ ທີ່ເຮັດໃຫ້ກະແສແຫ່ງຄວາມດີດຳເນີນໄປບໍ່ຂາດສາຍ. ບົດວ່າ 'ໂສລະສະປະຣິກຂາຣັງ' ແປວ່າ ມີບໍລິວານ 16 ປະການ.

๓๓๐-๓๓๖. ปฏิวสนฺตีติ ยญฺญานุภวนตฺถาย ปฏิวสนฺติ. ภูตปุพฺพนฺติ อิทํ ภควา ปถวีคตํ นิธึ อุทฺธริตฺวา ปุรโต ราสึ กโรนฺโต วิย ภวปฏิจฺฉนฺนํ ปุพฺพจริตํ ทสฺเสนฺโต อาห. มหาวิชิโตติ โส กิร สาครปริยนฺตํ มหนฺตํ ปถวีมณฺฑลํ วิชินิ, อิติ มหนฺตํ วิชิตมสฺสาติ มหาวิชิโต ตฺเวว สงฺขฺยํ อคมาสิ. อฑฺโฒติอาทีสุ โย โกจิ อตฺตโน สนฺตเกน วิภเวน อฑฺโฒ โหติ, อยํ ปน น เกวลํ อฑฺโฒเยว, มหทฺธโน มหตา อปริมาณสงฺขฺเยน ธเนน สมนฺนาคโต. ปญฺจกามคุณวเสน มหนฺตา อุฬารา โภคา อสฺสาติ มหาโภโค. ปิณฺฑปิณฺฑวเสน เจว สุวณฺณมาสกรชตมาสกาทิวเสน จ ชาตรูปรชตสฺส ปหูตตาย ปหูตชาตรูปรชโต, อเนกโกฏิสงฺขฺเยน ชาตรูปรชเตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. วิตฺตีติ ตุฏฺฐิ, วิตฺติยา อุปกรณํ วิตฺตูปกรณํ ตุฏฺฐิการณนฺติ อตฺโถ. ปหูตํ นานาวิธาลงฺการสุวณฺณรชตภาชนาทิเภทํ วิตฺตูปกรณมสฺสาติ ปหูตวิตฺตูปกรโณ. สตฺตรตนสงฺขาตสฺส นิทหิตฺวา ฐปิตธนสฺส สพฺพปุพฺพณฺณาปรณฺณสงฺคหิตสฺส ธญฺญสฺส จ ปหูตตาย ปหูตธนธญฺโญ[Pg.264]. อถวา อิทมสฺส เทวสิกํ ปริพฺพยทานคฺคหณาทิวเสน ปริวตฺตนธนธญฺญวเสน วุตฺตํ.

໓໓໐-໓໓໖. ບົດວ່າ 'ປະຕິວະສັນຕິ' ແປວ່າ ອາໄສຢູ່ເພື່ອບໍລິໂພກຜົນແຫ່ງຍັນ. ບົດວ່າ 'ພູຕະປຸບພັງ' (ເລື່ອງເຄີຍມີມາແລ້ວ) ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງນຳມາຕຣັສສະແດງ ເພື່ອຊົງສະແດງຄວາມດີທີ່ເຄີຍບຳເພັນມາໃນອະດີດຊາດ ເຊິ່ງຖືກປົກປິດໄວ້ດ້ວຍພົບຊາດ ປຽບເໝືອນການຂຸດເອົາຂຸມຊັບທີ່ຝັງໄວ້ໃນແຜ່ນດິນ ຂຶ້ນມາທ້ອນໄວ້ທາງໜ້າ. ບົດວ່າ 'ມະຫາວິຊິໂຕ' ມີຄວາມວ່າ ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຣາຊາອົງນັ້ນ ຊົງຊະນະມົນທົນແຜ່ນດິນອັນกວ້າງໃຫຍ່ ມີມະຫາສະໝຸດເປັນຂອບເຂດ, ເພາະເຫດທີ່ຊົງມີດິນແດນທີ່ຊະນະແລ້ວອັນກວ້າງໃຫຍ່ ພຣະອົງຈຶ່ງໄດ້ຮັບການຂະໜານນາມວ່າ 'ມະຫາວິຊິຕະ'. ໃນບົດວ່າ 'ອັດໂທ' (ຜູ້ຮັ່ງມີ) ເປັນຕົ້ນ ມີຄວາມວ່າ ຄົນທົ່ວໄປຍ່ອມຊື່ວ່າເປັນຜູ້ຮັ່ງມີ ດ້ວຍຊັບສົມບັດສ່ວນຕົວຂອງຕົນ, ແຕ່ພຣະຣາຊາອົງນີ້ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຮັ່ງມີເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຍັງເປັນຜູ້ມີຊັບຫຼາຍ ຄື ເຖິງພ້ອມດ້ວຍຊັບອັນຫຼວງຫຼາຍຈົນນັບບໍ່ຖ້ວນ. ບົດວ່າ 'ມະຫາໂພໂຄ' ແປວ່າ ມີກາມະຄຸນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ແລະປະເສີດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງกາມະຄຸນ 5. ບົດວ່າ 'ປະຫູຕະຊາຕະຣູປະຣະຊະໂຕ' ແປວ່າ ມີທອງຄຳແລະເງິນເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ທັງໂດຍຄວາມເປັນແທ່ງ ແລະໂດຍຄວາມເປັນຫຼຽນຄຳຫຼຽນເງິນເປັນຕົ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍທອງຄຳແລະເງິນຫຼາຍໂກດ. ບົດວ່າ 'ວິດຕິ' ແປວ່າ ຄວາມຍິນດີ, ເຄື່ອງມືແຫ່ງຄວາມຍິນດີ ຊື່ວ່າ 'ວິດຕູປະການະ' ອະທິບາຍວ່າ ເຫດແຫ່ງຄວາມຍິນດີ. ບົດວ່າ 'ປະຫູຕະວິດຕູປະການະໂນ' ແປວ່າ ມີເຄື່ອງມືແຫ່ງຄວາມຍິນດີອັນຫຼວງຫຼາຍ ມີປະເພດຕ່າງໆ ເຊັ່ນ ເຄື່ອງປະດັບ, ພາຊະນະຄຳ ແລະພາຊະນະເງິນເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'ປະຫູຕະທະນະທັນໂຍ' ແປວ່າ ມີຊັບແລະເຂົ້າເປືອກອັນຫຼວງຫຼາຍ ເພາະຄວາມຫຼວງຫຼາຍແຫ່ງຊັບທີ່ຝັງໄວ້ ເຊິ່ງໄດ້ແກ່ຣັດຕະນະ 7 ປະການ ແລະເຂົ້າເປືອກທັງປວງ ທີ່ຮວບຮວມໄວ້ທັງກ່ອນແລະຫຼັງ. ຫຼືອີກນັຍໜຶ່ງ ຄຳນີ້ກ່າວເຖິງຊັບແລະເຂົ້າເປືອກທີ່ໝູນວຽນຢູ່ທຸກໆ ວັນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຈ່າຍ, การໃຫ້ທານ ແລະການຮັບເປັນຕົ້ນ.

ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโรติ โกโส วุจฺจติ ภณฺฑาคารํ, นิทหิตฺวา ฐปิเตน ธเนน ปริปุณฺณโกโส, ธญฺเญน ปริปุณฺณโกฏฺฐาคาโร จาติ อตฺโถ. อถวา จตุพฺพิโธ โกโส – หตฺถี, อสฺสา, รถา, ปตฺตีติ. โกฏฺฐาคารํ ติวิธํ – ธนโกฏฺฐาคารํ, วตฺถโกฏฺฐาคารํ, ธญฺญโกฏฺฐาคารนฺติ, ตํ สพฺพมฺปิ ปริปุณฺณมสฺสาติ ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร. อุทปาทีติ อุปฺปชฺชิ. อยํ กิร ราชา เอกทิวสํ รตนาวโลกนจาริกํ นาม นิกฺขนฺโต. โส ภณฺฑาคาริกํ ปุจฺฉิ – ‘‘ตาต, อิทํ เอวํ พหุธนํ เกน สงฺฆริต’’นฺติ? ตุมฺหากํ ปิตุปิตามหาทีหิ ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏาติ. อิทํ ปน ธนํ สงฺฆริตฺวา เต กุหึ คตาติ? สพฺเพว เต, เทว, มรณวสํ ปตฺตาติ. อตฺตโน ธนํ อคเหตฺวาว คตา, ตาตาติ? เทว, กึ วเทถ, ธนํ นาเมตํ ปหาย คมนียเมว, โน อาทาย คมนียนฺติ. อถ ราชา นิวตฺติตฺวา สิรีคพฺเภ นิสินฺโน – ‘อธิคตา โข เม’ติอาทีนิ จินฺเตสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาที’’ติ.

ບົດວ່າ 'ປະຣິປຸນນະໂກສະໂກດຖາຄາໂຣ' ມີຄວາມວ່າ ຄຳວ່າ 'ໂກສະ' ໝາຍເຖິງ ຄັງສົມບັດ, ມີຄັງສົມບັດອັນເຕັມປ່ຽມດ້ວຍຊັບທີ່ເກັບຮັກສາໄວ້ ແລະມີສາງອັນເຕັມປ່ຽມດ້ວຍເຂົ້າເປືອກ. ຫຼືອີກນັຍໜຶ່ງ ຄັງ (ໂກສະ) ມີ 4 ປະການ ຄື ຄັງຊ້າງ, ຄັງມ້າ, ຄັງຣົດ ແລະຄັງພົນທະຫານຮາບ. ສາງ (ໂກດຖາຄານ) ມີ 3 ປະການ ຄື ສາງເກັບຊັບ, ສາງເກັບຜ້າ ແລະສາງເກັບເຂົ້າເປືອກ, ພຣະຣາຊາອົງນັ້ນມີຄັງແລະສາງທັງໝົດນັ້ນເຕັມປ່ຽມ ພຣະອົງຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ປະຣິປຸນນະໂກສະໂກດຖາຄາໂຣ'. ບົດວ່າ 'ອຸທະປາດິ' ແປວ່າ ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ໄດ້ຍິນວ່າ ມື້ໜຶ່ງ ພຣະຣາຊາອົງນີ້ສະເດັດອອກໄປເພື່ອຊົມພຣະຣາຊະຊັບ (ຣັດຕະນະ). ພຣະອົງໄດ້ຕຣັສຖາມຂຸນຄັງວ່າ 'ແນ່ພໍ່, ຊັບອັນຫຼວງຫຼາຍປານນີ້ ແມ່ນໃຜເປັນຜູ້ຮວບຮວມໄວ້?'. ຂຸນຄັງກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ, ພຣະຣາຊະບິດາແລະພຣະອັຍຍະກາເປັນຕົ້ນຂອງພຣະອົງ ຊົງຮວບຮວມໄວ້ ຕະຫຼອດ 7 ຊົ່ວອາຍຸຄົນ'. ພຣະຣາຊາຕຣັສຖາມວ່າ 'ເມື່ອຮວບຮວມຊັບເຫຼົ່ານີ້ໄວ້ແລ້ວ ພວກເພິ່ນໄປໃສກັນໝົດ?'. ຂຸນຄັງກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ, ພວກເພິ່ນທັງໝົດລ້ວນແຕ່ຕົກຢູ່ພາຍໃຕ້ອຳນາດແຫ່ງຄວາມຕາຍ (ມໍຣະນະ) ແລ້ວ'. ພຣະຣາຊາຕຣັສຖາມວ່າ 'ແນ່ພໍ່, ພວກເພິ່ນໄປໂດຍບໍ່ໄດ້ເອົາຊັບຂອງຕົນໄປນຳເລີຍບໍ?'. ຂຸນຄັງກາບທູນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ມະຫາຣາດ, ພຣະອົງຕຣັສຫຍັງຢ່າງນັ້ນ, ຊັບນີ້ຂຶ້ນຊື່ວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຕ້ອງລະຖິ້ມໄວ້ແລ້ວຈຶ່ງໄປໄດ້ເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ສາມາດເອົາໄປນຳໄດ້ເລີຍ'. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຣາຊາສະເດັດກັບຄືນມາ ປະທັບນັ່ງໃນຫ້ອງພຣະສິຣິ ແລ້ວຊົງດຳຣິວ່າ 'ຊັບທັງຫຼາຍເຮົາກໍໄດ້ມາແລ້ວ...' ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັສວ່າ 'ຄວາມດຳຣິແຫ່ງພຣະໄທຢ່າງນີ້ ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ'.

๓๓๗. พฺราหฺมณํ อามนฺเตตฺวาติ กสฺมา อามนฺเตสิ? อยํ กิเรวํ จินฺเตสิ – ‘‘ทานํ เทนฺเตน นาม เอเกน ปณฺฑิเตน สทฺธึ มนฺเตตฺวา ทาตุํ วฏฺฏติ, อนามนฺเตตฺวา กตกมฺมญฺหิ ปจฺฉานุตาปํ กโรตี’’ติ. ตสฺมา อามนฺเตสิ. อถ พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ราชา มหาทานํ ทาตุกาโม, ชนปเท จสฺส พหู โจรา, เต อวูปสเมตฺวา ทานํ เทนฺตสฺส ขีรทธิตณฺฑุลาทิเก ทานสมฺภาเร อาหรนฺตานํ นิปฺปุริสานิ เคหานิ โจรา วิลุมฺปิสฺสนฺติ ชนปโท โจรภเยเนว โกลาหโล ภวิสฺสติ, ตโต รญฺโญ ทานํ น จิรํ ปวตฺติสฺสติ, จิตฺตมฺปิสฺส เอกคฺคํ น ภวิสฺสติ, หนฺท, นํ เอตมตฺถํ สญฺญาเปมี’’ติ ตโต ตมตฺถํ สญฺญาเปนฺโต ‘‘โภโต, โข รญฺโญ’’ติอาทิมาห.

໓໓໗. ບົດວ່າ 'ພຣາຫມະນັງ ອາທິດສະຕິ' (ຊົງຮຽກພຣາມມາແລ້ວ) ມີຄຳຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງຊົງຮຽກມາ? ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຣາຊາອົງນັ້ນຊົງດຳຣິຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຂຶ້ນຊື່ວ່າການຈະໃຫ້ທານ ຄວນປຶກສາກັບບັນດິດຜູ້ໜຶ່ງກ່ອນຈຶ່ງໃຫ້ ເພາະວ່າການງານທີ່ເຮັດໂດຍບໍ່ໄດ້ປຶກສາຫາລືກັນກ່ອນ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເດືອດຮ້ອນໃຈໃນພາຍຫຼັງ'. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງຮຽກມາ. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣາມ (ປະໂຣຫິດ) ໄດ້ຄິດວ່າ 'ພຣະຣາຊາອົງນີ້ປາດຖະໜາຈະໃຫ້ມະຫາທານ ແຕ່ໃນຊົນນະບົດຂອງພຣະອົງມີໂຈນຫຼາຍ ຫາກບໍ່ປາບໂຈນເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ສະຫງົບເສຍກ່ອນ ແລ້ວໃຫ້ທານ ພວກໂຈນກໍຈະປຸ້ນສະດົມເຮືອນຊານທີ່ບໍ່ມີຜູ້ຊາຍຢູ່ ຂອງພວກຄົນທີ່ນຳເອົາເຄື່ອງໄທຍະທານ ມີນ້ຳນົມ, ນ້ຳສົ້ມ ແລະເຂົ້າສານເປັນຕົ້ນມາ, ຊົນນະບົດກໍຈະວຸ່ນວາຍເພາະໄພແຫ່ງໂຈນ, ຈາກນັ້ນ ທານຂອງພຣະຣາຊາກໍຈະດຳເນີນໄປໄດ້ບໍ່ດົນ ແລະພຣະໄທຂອງພຣະອົງກໍຈະບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນເປັນໜຶ່ງ, ເອົາເຖີດ ເຮົາຈະທູນໃຫ້ພຣະອົງຊົງຊາບເຖິງເຫດຜົນນີ້'. ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອຈະທູນໃຫ້ຊົງຊາບເຖິງເຫດຜົນນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກາບທູນຄຳວ່າ 'ໂພໂຕ ໂຂ ຣັນໂຍ' ເປັນຕົ້ນ.

๓๓๘. ตตฺถ สกณฺฏโกติ โจรกณฺฏเกหิ สกณฺฏโก. ปนฺถทุหนาติ ปนฺถทุหา, ปนฺถฆาตกาติ อตฺโถ. อกิจฺจการี อสฺสาติ อกตฺตพฺพการี [Pg.265] อธมฺมการี ภเวยฺย. ทสฺสุขีลนฺติ โจรขีลํ. วเธน วาติ มารเณน วา โกฏฺฏเนน วา. พนฺธเนนาติ อทฺทุพนฺธนาทินา. ชานิยาติ หานิยา; ‘‘สตํ คณฺหถ, สหสฺสํ คณฺหถา’’ติ เอวํ ปวตฺติตทณฺเฑนาติ อตฺโถ. ครหายาติ ปญฺจสิขมุณฺฑกรณํ, โคมยสิญฺจนํ, คีวาย กุทณฺฑกพนฺธนนฺติ เอวมาทีนิ กตฺวา ครหปาปเนน. ปพฺพาชนายาติ รฏฺฐโต นีหรเณน. สมูหนิสฺสามีติ สมฺมา เหตุนา นเยน การเณน อูหนิสฺสามิ. หตาวเสสกาติ มตาวเสสกา. อุสฺสหนฺตีติ อุสฺสาหํ กโรนฺติ. อนุปฺปเทตูติ ทินฺเน อปฺปโหนฺเต ปุน อญฺญมฺปิ พีชญฺจ ภตฺตญฺจ กสิอุปกรณภณฺฑญฺจ สพฺพํ เทตูติ อตฺโถ. ปาภตํ อนุปฺปเทตูติ สกฺขึ อกตฺวา ปณฺเณ อนาโรเปตฺวา มูลจฺเฉชฺชวเสน ภณฺฑมูลํ เทตูติ อตฺโถ. ภณฺฑมูลสฺส หิ ปาภตนฺติ นามํ. ยถาห –

໓໓໘. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'ສະກັນຕະໂກ' ແປວ່າ ເຕັມໄປດ້ວຍໜາມ ຄື ໂຈນຜູ້ປຽບເໝືອນໜາມ. ບົດວ່າ 'ປັນທະທຸຫະນາ' ໝາຍເຖິງ ພວກທຳລາຍຫົນທາງ, ອະທિບາຍວ່າ ພວກປຸ້ນຈີ້ຫົນທາງ. ບົດວ່າ 'ອະກິດຈະກາຣີ ອັດສາ' ແປວ່າ ພຶງເປັນຜູ້ເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນເຮັດ ຄື ເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນທັມ. ບົດວ່າ 'ທັດສຸຂີລັງ' ແປວ່າ ຫຼັກໂຈນ (ໂຈນຜູ້ປຽບເໝືອນຫຼັກຂັດຂວາງ). ບົດວ່າ 'ວະເທນະ ວາ' ແປວ່າ ດ້ວຍການຂ້າ ຫຼື ດ້ວຍການຕີ (ທຸບຕີ). ບົດວ່າ 'ພັນທະເນນະ' ແປວ່າ ດ້ວຍການຈອງຈຳ ມີການມັດດ້ວຍໂສ້ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'ຊານິຍາ' ແປວ່າ ດ້ວຍຄວາມເສຍຫາຍ (ການປັບໃໝ), ອະທિບາຍວ່າ ດ້ວຍການປັບໃໝທີ່ກຳນົດໄວ້ ເຊັ່ນ 'ຈົ່ງປັບໃໝໜຶ່ງຮ້ອຍ, จົ່ງປັບໃໝໜຶ່ງພັນ' ດັ່ງນີ້. ບົດວ່າ 'ຄະຣະຫາຍະ' ແປວ່າ ດ້ວຍການຕິຕຽນ ເຊັ່ນ ການໂກນຫົວໃຫ້ເຫຼືອຈຸກ 5 ຈຸກ, ການຫົດຫົວດ້ວຍນ້ຳຂີ້ງົວ, ການຜູກຄໍດ້ວຍເຄື່ອງຈອງຈຳທີ່ໜ້າອັບອາຍ ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ໄດ້ຮັບຄວາມອັບອາຍຕິຕຽນ. ບົດວ່າ 'ປັບພາຊະນາຍະ' ແປວ່າ ດ້ວຍການເນລະເທດອອກຈາກແວ່ນແຄວ້ນ. ບົດວ່າ 'ສະມູဟະນິດສາມι' ແປວ່າ ເຮົາຈະຖອນຮາກ (ປາບປາມ) ດ້ວຍເຫດຜົນ, ດ້ວຍວິທີການ ແລະດ້ວຍຕົ້ນເຫດອັນຖືກຕ້ອງ. ບົດວ່າ 'ຫະຕາເວເສສະກາ' ແປວ່າ ພວກທີ່ເຫຼືອຈາກການຖືກຂ້າ (ພວກທີ່ຍັງເຫຼືອຢູ່). ບົດວ່າ 'ອຸດສະຫັນຕិ' ແປວ່າ ຍ່ອມພະຍາຍາມ (ເຮັດການອຸດສາຫະ). ບົດວ່າ 'ອະນຸບປະເທຕຸ' ມີຄວາມວ່າ ເມື່ອພັນພືດແລະສະບຽງອາຫານທີ່ໃຫ້ໄປນັ້ນບໍ່ພໍ ຂໍຈົ່ງພຣະຣາຊະທານພັນພືດ, ສະບຽງອາຫານ ແລະເຄື່ອງມືທຳມາຫາກິນອື່ນໆ ອີກທັງໝົດ. ບົດວ່າ 'ปາພະຕັງ ອະນຸບປະເທຕຸ' ມີຄວາມວ່າ ຂໍຈົ່ງພຣະຣາຊະທານທຶນຮອນ (ທຶນຮອນແຫ່ງສິນຄ້າ) ໂດຍຕັດຂາດ (ໃຫ້ຂາດຕົວ) ໂດຍບໍ່ຕ້ອງເຮັດພະຍານ ແລະບໍ່ຕ້ອງລົງບັນຊີໄວ້, ເພາະວ່າທຶນຮອນແຫ່ງສິນຄ້ານັ້ນ ມີຊື່ວ່າ 'ปາພະຕະ'. ສົມດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕຣັສໄວ້ວ່າ:

‘‘อปฺปเกนปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๔);

'ຜູ້ມີປັນຍາ ເປັນຄົນສະຫຼາດສະຫຼຽວ ຍ່ອມຕັ້ງຕົນເອງໄດ້ ແມ້ດ້ວຍທຶນຮອນພຽງເລັກນ້ອຍ ປຽບເໝືອນຄົນເປົ່າໄຟ ຍ່ອມກໍ່ໄຟກອງໃຫຍ່ຂຶ້ນມາໄດ້ ແມ້ຈາກກອງໄຟນ້ອຍໆ ດັ່ງນີ້.'

ภตฺตเวตนนฺติ เทวสิกํ ภตฺตญฺเจว มาสิกาทิปริพฺพยญฺจ ตสฺส ตสฺส กุสลกมฺมสูรภาวานุรูเปน ฐานนฺตรคามนิคมาทิทาเนน สทฺธึ เทตูติ อตฺโถ. สกมฺมปสุตาติ กสิวาณิชฺชาทีสุ สเกสุ กมฺเมสุ อุยฺยุตฺตา พฺยาวฏา. ราสิโกติ ธนธญฺญานํ ราสิโก. เขมฏฺฐิตาติ เขเมน ฐิตา อภยา. อกณฺฏกาติ โจรกณฺฏกรหิตา. มุทา โมทมานาติ โมทา โมทมานา. อยเมว วา ปาโฐ, อญฺญมญฺญํ ปมุทิตจิตฺตาติ อธิปฺปาโย. อปารุตฆราติ โจรานํ อภาเวน ทฺวารานิ อสํวริตฺวา วิวฏทฺวาราติ อตฺโถ. เอตทโวจาติ ชนปทสฺส สพฺพากาเรน อิทฺธผีตภาวํ ญตฺวา เอตํ อโวจ.

ບົດວ່າ 'ພັດຕະເວຕະນັງ' ມີຄວາມວ່າ ຂໍຈົ່ງພຣະຣາຊະທານທັງອາຫານປະຈຳວັນ ແລະເງິນເດືອນປະຈຳເດືອນເປັນຕົ້ນ ແກ່ບຸກຄົນນັ້ນໆ ຕາມຄວາມເໝາະສົມແກ່ຄວາມສາມາດ, ຄວາມຊຳນານ ແລະຄວາມກ້າຫານໃນການງານ ພ້ອມທັງການພຣະຣາຊະທານຕຳແໜ່ງ, ບ້ານ ແລະນິຄົມເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'ສະກັມມະປະສຸຕາ' ແປວ່າ ຜູ້ຂະຫຍັນຂັນແຂງແລະເອົາໃຈໃສ່ໃນການງານຂອງຕົນ ມີການເຮັດໄຮ່ໄຖນາແລະການຄ້າຂາຍເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'ຣາສິໂກ' ແປວ່າ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ເກີດກອງຊັບແລະເຂົ້າເປືອກ (ຜູ້ຮວບຮວມຊັບ). ບົດວ່າ 'ເຂມັດຖິຕາ' ແປວ່າ ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍຄວາມສະຫງົບປອດໄພ ຄື ບໍ່ມີໄພ. ບົດວ່າ 'ອະກັນຕະກາ' ແປວ່າ ປາສະຈາກໜາມ ຄື ໂຈນຜູ້ປຽບເໝືອນໜາມ. ບົດວ່າ 'ມຸດາ ໂມທະມານາ' ໄດ້ແກ່ ຕ່າງຄົນຕ່າງມີຄວາມຍິນດີ, ຫຼືຈະເປັນບົດວ່າ 'ໂມທາ ໂມທະມານາ' ກໍໄດ້, ມີອະທິບາຍວ່າ ມີຈິດໃຈເບີກບານຍິນດີຕໍ່ກັນແລະກັນ. ບົດວ່າ 'ອະປາຣຸຕະຄະຣາ' ມີຄວາມວ່າ ເພາະບໍ່ມີພວກໂຈນ ຈຶ່ງບໍ່ຕ້ອງປິດປະຕູເຮືອນ ຄື ເປີດປະຕູເຮືອນໄວ້. ບົດວ່າ 'ເອຕະທະໂວຈະ' ມີຄວາມວ່າ ພຣະຣາຊາຊົງຊາບເຖິງຄວາມຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງແລະຄວາມສົມບູນພູນສຸກຂອງຊົນນະບົດໂດຍທຸກປະການແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ຕຣັສຄຳນີ້.

จตุปริกฺขารวณฺณนา

ການອະທິບາຍຈະຕຸປະຣິກຂານ (ບໍລິວານ 4 ປະການ)

๓๓๙. เตน หิ ภวํ ราชาติ พฺราหฺมโณ กิร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ราชา มหาทานํ ทาตุํ อติวิย อุสฺสาหชาโต. สเจ ปน อตฺตโน อนุยนฺตา ขตฺติยาทโย อนามนฺเตตฺวา ทสฺสติ. นาสฺส เต อตฺตมนา ภวิสฺสนฺติ; ยถา ทานํ เต อตฺตมนา โหนฺติ, ตถา กริสฺสามี’’ติ. ตสฺมา ‘‘เตน หิ ภว’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ เนคมาติ นิคมวาสิโน. ชานปทาติ ชนปทวาสิโน[Pg.266]. อามนฺตยตนฺติ อามนฺเตตุ ชานาเปตุ. ยํ มม อสฺสาติ ยํ ตุมฺหากํ อนุชานนํ มม ภเวยฺย. อมจฺจาติ ปิยสหายกา. ปาริสชฺชาติ เสสา อาณตฺติการกา. ยชตํ ภวํ ราชาติ ยชตุ ภวํ, เต กิร – อยํ ราชา ‘‘อหํ อิสฺสโร’’ติ ปสยฺห ทานํ อทตฺวา อมฺเห อามนฺเตสิ, อโหเนน สุฏฺฐุ กต’’นฺติ อตฺตมนา เอวมาหํสุ. อนามนฺติเต ปนสฺส ยญฺญฏฺฐานํ ทสฺสนายปิ น คจฺเฉยฺยุํ. ยญฺญกาโล มหาราชาติ เทยฺยธมฺมสฺมิญฺหิ อสติ มหลฺลกกาเล จ เอวรูปํ ทานํ ทาตุํ น สกฺกา, ตฺวํ ปน มหาธโน เจว ตรุโณ จ, เอเตน เต ยญฺญกาโลติ ทสฺเสนฺตา วทนฺติ. อนุมติปกฺขาติ อนุมติยา ปกฺขา, อนุมติทายกาติ อตฺโถ. ปริกฺขารา ภวนฺตีติ ปริวารา ภวนฺติ. ‘‘รโถ สีลปริกฺขาโร, ฌานกฺโข จกฺกวีริโย’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔) เอตฺถ ปน อลงฺกาโร ปริกฺขาโรติ วุตฺโต.

໓໓໙. ຄຳວ່າ 'tena hi bhavaṃ rājā' (ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຂໍພະອົງຜູ້ຈະເລີນ...) ໄດ້ຍິນວ່າ ພາມໄດ້ຄິດວ່າ 'ພະລາຊານີ້ມີຄວາມອຸດສາຫະຢ່າງຍິ່ງທີ່ຈະຖວາຍມະຫາທານ. ແຕ່ຫາກພະອົງບໍ່ບອກກ່າວແກ່ເຫຼົ່າກະສັດເປັນຕົ້ນທີ່ເປັນບໍລິວານຂອງພະອົງແລ້ວຖວາຍທານ, ເຫຼົ່າບໍລິວານນັ້ນກໍຈະບໍ່ມີຄວາມຍິນດີໃນທານຂອງພະອົງ. ເຮົາຈະເຮັດໂດຍປະການທີ່ພວກເຂົາຈະມີຄວາມຍິນດີໃນທານນັ້ນ.' ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພາມຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'tena hi bhavaṃ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'negamā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນນິຄົມ (ຊາວນິຄົມ). ຄຳວ່າ 'jānapadā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນຊົນນະບົດ (ຊາວຊົນນະບົດ). ຄຳວ່າ 'āmantayataṃ' ໝາຍເຖິງ ຈົ່ງບອກກ່າວ ຈົ່ງໃຫ້ຮູ້. ຄຳວ່າ 'yaṃ mama assa' ໝາຍເຖິງ ການອະນຸຍາດໃດໆ ຂອງພວກທ່ານ ທີ່ພຶງມີແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ (ເພື່ອປະໂຫຍດ ແລະຄວາມສຸກແກ່ຂ້າພະເຈົ້າຕະຫຼອດກາລານານ). ຄຳວ່າ 'amaccā' ໝາຍເຖິງ ມິດສະຫາຍຜູ້ເປັນທີ່ຮັກ (ອຳມາດ). ຄຳວ່າ 'pārisajjā' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເຮັດຕາມຄຳສັ່ງທີ່ເຫຼືອ (ຂ້າລາຊະການບໍລິພານ). ຄຳວ່າ 'yajataṃ bhavaṃ rājā' ໝາຍເຖິງ ຂໍພະອົງຈົ່ງບູຊາຍັນ (ຈົ່ງຖວາຍທານ) ເຖີດ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກເຂົາ (ເຫຼົ່າກະສັດເປັນຕົ້ນ) ມີຄວາມຍິນດີແລ້ວກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພະລາຊານີ້ບໍ່ໄດ້ຖວາຍທານໂດຍການຂົ່ມຂູ່ດ້ວຍຄິດວ່າ "ເຮົາເປັນໃຫຍ່" ແຕ່ໄດ້ບອກກ່າວແກ່ພວກ ເຮົາ, ໂອ້! ພະອົງຊົງເຮັດດີແລ້ວ'. ແຕ່ຫາກບໍ່ໄດ້ບອກກ່າວແກ່ພວກເຂົາ, ພວກເຂົາກໍຈະບໍ່ມາແມ່ນແຕ່ເພື່ອເບິ່ງສະຖານທີ່ບູຊາຍັນ. ຄຳວ່າ 'yaññakālo mahārāja' ໝາຍເຖິງ ພວກເຂົາກ່າວສະແດງເນື້ອຄວາມວ່າ 'ມະຫາລາຊາ ເມື່ອໄທຍະທຳບໍ່ມີ ຫຼືໃນເວລາທີ່ແກ່ຊະລາ ກໍບໍ່ອາດຈະຖວາຍທານເຫັນປານນີ້ໄດ້, ແຕ່ພະອົງຊົງມີຊັບຫຼາຍ ແລະຍັງຊົງພະເຍົາຢູ່, ດ້ວຍເຫດ 2 ປະການນີ້ ຈຶ່ງເປັນເວລາບູຊາຍັນຂອງພະອົງ'. ຄຳວ່າ 'anumatipakkhā' ໝາຍເຖິງ ຝ່າຍຜູ້ເຫັນດີ, ຄື ຜູ້ໃຫ້ການອະນຸມັດ (ເຫັນດີນຳ). ຄຳວ່າ 'parikkhārā bhavanti' ໝາຍເຖິງ ເປັນບໍລິວານ (ເຄື່ອງປະກອບ). ໃນຄຳວ່າ 'ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo' ນີ້, ຄຳວ່າ 'parikkhāro' ໝາຍເຖິງ ເຄື່ອງປະດັບ.

อฏฺฐปริกฺขารวณฺณนา

ການອະທິບາຍບໍລິວານ 8 ປະການ

๓๔๐. อฏฺฐหงฺเคหีติ อุภโต สุชาตาทีหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ. ยสสาติ อาณาฐปนสมตฺถตาย. สทฺโธติ ทานสฺส ผลํ อตฺถีติ สทฺทหติ. ทายโกติ ทานสูโร. น สทฺธามตฺตเกเนว ติฏฺฐติ, ปริจฺจชิตุมฺปิ สกฺโกตีติ อตฺโถ. ทานปตีติ ยํ ทานํ เทติ, ตสฺส ปติ หุตฺวา เทติ, น ทาโส, น สหาโย. โย หิ อตฺตนา มธุรํ ภุญฺชติ, ปเรสํ อมธุรํ เทติ, โส ทานสงฺขาตสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทาโส หุตฺวา เทติ. โย ยํ อตฺตนา ภุญฺชติ, ตเทว เทติ, โส สหาโย หุตฺวา เทติ. โย ปน อตฺตนา เยน เกนจิ ยาเปติ, ปเรสํ มธุรํ เทติ, โส ปติ เชฏฺฐโก สามี หุตฺวา เทติ, อยํ ตาทิโสติ อตฺโถ. สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานนฺติ เอตฺถ สมิตปาปา สมณา, พาหิตปาปา พฺราหฺมณา. กปณาติ ทุคฺคตา ทลิทฺทมนุสฺสา. อทฺธิกาติ ปถาวิโน. วณิพฺพกาติ เย – ‘‘อิฏฺฐํ ทินฺนํ, กนฺตํ, มนาปํ, กาเลน อนวชฺชํ ทินฺนํ, ททํ จิตฺตํ ปสาเทยฺย, คจฺฉตุ ภวํ พฺรหฺมโลก’’นฺติอาทินา นเยน ทานสฺส วณฺณํ โถมยมานา วิจรนฺติ. ยาจกาติ เย – ‘‘ปสตมตฺตํ เทถ, สราวมตฺตํ เทถา’’ติอาทีนิ วตฺวา ยาจมานา วิจรนฺติ. โอปานภูโตติ อุทปานภูโต. สพฺเพสํ สาธารณปริโภโค, จตุมหาปเถ ขตโปกฺขรณี [Pg.267] วิย หุตฺวาติ อตฺโถ. สุตชาตสฺสาติ เอตฺถ สุตเมว สุตชาตํ. อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเน อตฺเถ จินฺเตตุนฺติ เอตฺถ – ‘‘อตีเต ปุญฺญสฺส กตตฺตาเยว เม อยํ สมฺปตฺตี’’ติ, เอวํ จินฺเตนฺโต อตีตมตฺถํ จินฺเตตุํ ปฏิพโล นาม โหติ. ‘‘อิทานิ ปุญฺญํ กตฺวาว อนาคเต สกฺกา สมฺปตฺตึ ปาปุณิตุ’’นฺติ จินฺเตนฺโต อนาคตมตฺถํ จินฺเตตุํ ปฏิพโล นาม โหติ. ‘‘อิทํ ปุญฺญกมฺมํ นาม สปฺปุริสานํ อาจิณฺณํ, มยฺหญฺจ โภคาปิ สํวิชฺชนฺติ, ทายกจิตฺตมฺปิ อตฺถิ; หนฺทาหํ ปุญฺญานิ กโรมี’’ติ จินฺเตนฺโต ปจฺจุปฺปนฺนมตฺถํ จินฺเตตุํ ปฏิพโล นาม โหตีติ เวทิตพฺโพ. อิติ อิมานีติ เอวํ ยถา วุตฺตานิ เอตานิ. เอเตหิ กิร อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส ทานํ สพฺพทิสาหิ มหาชโน อุปสงฺกมติ. ‘‘อยํ ทุชฺชาโต กิตฺตกํ กาลํ ทสฺสติ, อิทานิ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา อุปจฺฉินฺทิสฺสตี’’ติ เอวมาทีนิ จินฺเตตฺวา น โกจิ อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺญติ. ตสฺมา เอตานิ อฏฺฐงฺคานิ ปริกฺขารา ภวนฺตีติ วุตฺตานิ.

໓໔໐. ຄຳວ່າ 'aṭṭhahaṅgehi' ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍອົງ 8 ປະການ ມີການເກີດດີທັງສອງຝ່າຍເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'yasasā' ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍອານຸພາບຄືຄວາມສາມາດໃນການປະດິດສະຖານອຳນາດ. ຄຳວ່າ 'saddho' ໝາຍເຖິງ ເຊື່ອວ່າຜົນຂອງທານມີຢູ່. ຄຳວ່າ 'dāyako' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ແກ້ວຫານໃນການໃຫ້ທານ. ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ໄດ້ຢຸດຢູ່ພຽງແຕ່ຄວາມເຊື່ອເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຍັງສາມາດສະລະສະຫຼະໄດ້ນຳອີກ. ຄຳວ່າ 'dānapati' ໝາຍເຖິງ ເປັນເຈົ້າຂອງທານແລ້ວໃຫ້ທານນັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນໃຫ້ໃນຖານະເປັນທາດ ຫຼືເປັນສະຫາຍ. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນໃດບໍລິໂພກຂອງຫວານ (ຂອງດີ) ເອງ ແຕ່ໃຫ້ຂອງທີ່ບໍ່ຫວານ (ຂອງບໍ່ດີ) ແກ່ຜູ້ນັ້ນ, ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າເປັນທາດຂອງໄທຍະທຳຄືທານແລ້ວໃຫ້. ບຸກຄົນໃດບໍລິໂພກສິ່ງໃດ ກໍໃຫ້ສິ່ງນັ້ນ, ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າເປັນສະຫາຍແລ້ວໃຫ້. ສ່ວນບຸກຄົນໃດລ້ຽງຊີບດ້ວຍສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງຕາມມີຕາມໄດ້ ແຕ່ໃຫ້ຂອງຫວານ (ຂອງດີ) ແກ່ຜູ້ອື່ນ, ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າເປັນນາຍ ເປັນຫົວໜ້າ ເປັນເຈົ້າຂອງແລ້ວໃຫ້, ພະລາຊານີ້ກໍເປັນຜູ້ເຫັນປານນັ້ນ. ໃນຄຳວ່າ 'samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ' ນີ້, ຜູ້ສະຫງົບກິເລດບາບ ຊື່ວ່າ 'ສະມະນະ', ຜູ້ລອຍບາບແລ້ວ ຊື່ວ່າ 'ພາມ'. ຄົນຍາກຈົນອານາຖາ ຊື່ວ່າ 'ກະປະນະ' (ຄົນຍາກຈົນ). ຜູ້ເດີນທາງໄກ ຊື່ວ່າ 'ອັດທິກະ' (ຄົນເດີນທາງ). ພວກທີ່ທ່ຽວສັນລະເສີນຄຸນຂອງທານໂດຍທຳນອງເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວນີ້ດີເລີດ, ເປັນທີ່ຮັກ, ເປັນທີ່ພໍໃຈ, ໃຫ້ຖືກກາລະ, ບໍ່ມີໂທດ, ຂໍໃຫ້ໃຈຂອງຜູ້ໃຫ້ຈົ່ງເຫຼື້ອມໃສ, ຂໍທ່ານຈົ່ງໄປສູ່ພົມມະໂລກເຖີດ' ຊື່ວ່າ 'ວະນິບພະກະ' (ຍາຈົກຜູ້ຮ້ອງຂໍດ້ວຍການສັນລະເສີນ). ພວກທີ່ທ່ຽວຂໍໂດຍກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຈົ່ງໃຫ້ເຂົ້າເປືອກພຽງກຳມືໜຶ່ງ ຈົ່ງໃຫ້ຢາຄູພຽງຖ້ວຍໜຶ່ງ' ຊື່ວ່າ 'ຍາຈົກ'. ຄຳວ່າ 'opānabhūto' ໝາຍເຖິງ ເປັນເໝືອນນ້ຳສ້າງ (ບ່ອນທ່ານ້ຳ). ອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ມີການບໍລິໂພກຮ່ວມກັນກັບຄົນທັງປວງ ເໝືອນດັ່ງສະໂບກຂະຣะນີທີ່ຂຸດໄວ້ໃນທາງສີ່ແຍກ. ໃນຄຳວ່າ 'sutajātassa' ນີ້, ຄວາມຮູ້ທີ່ໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງມາແລ້ວນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ 'ສຸຕະຊາດ'. ໃນຄຳວ່າ 'atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ' ນີ້, ບຸກຄົນເມື່ອຄິດວ່າ 'ໃນອະດີດ ເພາະເຮົາໄດ້ເຮັດບຸນໄວ້ ຄວາມສົມບູນນີ້ຈຶ່ງມີແກ່ເຮົາ', ບຸກຄົນຜູ້ຄິດຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ສາມາດຄິດເຖິງປະໂຫຍດໃນອະດີດໄດ້. ບຸກຄົນເມື່ອຄິດວ່າ 'ໃນບັດນີ້ ເມື່ອໄດ້ເຮັດບຸນແລ້ວ ຈຶ່ງຈະອາດບັນລຸຄວາມສົມບູນໃນອະນາຄົດໄດ້', ບຸກຄົນຜູ້ຄິດຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ສາມາດຄິດເຖິງປະໂຫຍດໃນອະນາຄົດໄດ້. ບຸກຄົນເມື່ອຄິດວ່າ 'ບຸນກຳນີ້ເປັນປະເພນີຂອງສັດຕະບຸລຸດທັງຫຼາຍ, ແລະຊັບສົມບັດຂອງເຮົາກໍມີຢູ່, ຈິດໃຈທີ່ຢາກຈະໃຫ້ກໍມີຢູ່, ເອົາເຖີດ ບັດນີ້ເຮົາຈະເຮັດບຸນທັງຫຼາຍ', ບຸກຄົນຜູ້ຄິດຢ່າງນີ້ ພຶງຊາບວ່າເປັນຜູ້ສາມາດຄິດເຖິງປະໂຫຍດໃນປັດຈຸບັນໄດ້. ຄຳວ່າ 'iti imāni' ໝາຍເຖິງ ອົງເຫຼົ່ານີ້ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວຢ່າງນີ້. ໄດ້ຍິນວ່າ ມະຫາຊົນຈາກທຸກທິດຍ່ອມເຂົ້າໄປຫາທານຂອງບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍອົງ 8 ປະການເຫຼົ່ານີ້. ແຕ່ຫາກບໍ່ປະກອບດ້ວຍອົງ 8 ປະການນີ້, ມະຫາຊົນຍ່ອມຄິດວ່າ 'ຄົນເກີດມາບໍ່ດີ (ຊາດກຳເນີດຕ່ຳຊ້າ) ຜູ້ນີ້ ຈະໃຫ້ທານໄດ້ດົນປານໃດ, ບັດນີ້ລາວຄົງຈະເດືອດຮ້ອນໃຈແລ້ວຢຸດເຊົາໄປ', ເມື່ອຄິດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ກໍບໍ່ມີໃຜຄິດວ່າຄວນເຂົ້າໄປຫາ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ ອົງ 8 ປະການເຫຼົ່ານີ້ ເປັນບໍລິວານ (ເຄື່ອງປະກອບ).

จตุปริกฺขาราทิวณฺณนา

ການອະທິບາຍບໍລິວານ 4 ປະການເປັນຕົ້ນ

๓๔๑. สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานนฺติ มหายาคปฏิคฺคณฺหนฏฺฐาเน ทานกฏจฺฉุํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิเมหิ จตูหีติ เอเตหิ สุชาตาทีหิ. เอเตสุ หิ อสติ – ‘‘เอวํ ทุชฺชาตสฺส สํวิธาเนน ปวตฺตทานํ กิตฺตกํ กาลํ ปวตฺติสฺสตี’’ติอาทีนิ วตฺวา อุปสงฺกมิตาโร น โหนฺติ. ครหิตพฺพาภาวโต ปน อุปสงฺกมนฺติเยว. ตสฺมา อิมานิปิ ปริกฺขารา ภวนฺตีติ วุตฺตานิ.

໓໔໑. ຄຳວ່າ 'sujaṃ paggaṇhantānaṃ' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຖືເອົາຈອງ (ກະບວຍ) ຕັກທານ ໃນສະຖານທີ່ຮັບມະຫາຍັນ. ຄຳວ່າ 'imehi catūhi' ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍອົງເຫຼົ່ານີ້ມີການເກີດດີເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອອົງ 4 ປະການເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ມີ, ຜູ້ທີ່ຈະເຂົ້າໄປຫາກໍບໍ່ມີ ໂດຍພວກເຂົາຈະກ່າວວ່າ 'ທານທີ່ດຳເນີນໄປດ້ວຍການຈັດແຈງຂອງຄົນເກີດບໍ່ດີຢ່າງນີ້ ຈະດຳເນີນໄປໄດ້ດົນປານໃດ'. ແຕ່ເພາະບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຈະຕິຕຽນໄດ້ ພວກເຂົາຈຶ່ງເຂົ້າໄປຫາແທ້ໆ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ ແມ້ອົງ 4 ປະການເຫຼົ່ານີ້ກໍເປັນບໍລິວານ (ເຄື່ອງປະກອບ).

๓๔๒. ติสฺโส วิธา เทเสสีติ ตีณิ ฐปนานิ เทเสสิ. โส กิร จินฺเตสิ – ‘‘ทานํ ททมานา นาม ติณฺณํ ฐานานํ อญฺญตรสฺมึ จลนฺติ หนฺทาหํ อิมํ ราชานํ เตสุ ฐาเนสุ ปฐมตรญฺเญว นิจฺจลํ กโรมี’’ติ. เตนสฺส ติสฺโส วิธา เทเสสีติ. โส โภโต รญฺโญติ อิทํ กรณตฺเถ สามิวจนํ. โภตา รญฺญาติ วา ปาโฐ. วิปฺปฏิสาโร น กรณีโยติ ‘‘โภคานํ วิคมเหตุโก ปจฺฉานุตาโป น กตฺตพฺโพ, ปุพฺพเจตนา ปน อจลา ปติฏฺฐเปตพฺพา, เอวญฺหิ ทานํ มหปฺผลํ โหตี’’ติ ทสฺเสติ. อิตเรสุปิ ทฺวีสุ ฐาเนสุ เอเสว นโย. มุญฺจเจตนาปิ หิ ปจฺฉาสมนุสฺสรณเจตนา [Pg.268] จ นิจฺจลาว กาตพฺพา. ตถา อกโรนฺตสฺส ทานํ น มหปฺผลํ โหติ, นาปิ อุฬาเรสุ โภเคสุ จิตฺตํ นมติ, มหาโรรุวํ อุปปนฺนสฺส เสฏฺฐิคหปติโน วิย.

໓໔໒. ຄຳວ່າ 'tisso vidhā desesi' ໝາຍເຖິງ ຊົງສະແດງວິທີປະດິດສະຖານ (ຄວາມບໍ່ເດືອດຮ້ອນໃຈ) 3 ປະການ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພາມປຸໂລຫິດຕົນນັ້ນຄິດວ່າ 'ຜູ້ໃຫ້ທານທັງຫຼາຍຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວໃນຖານະ 3 ປະການ ຖານະໃດຖານະໜຶ່ງ, ເອົາເຖີດ ເຮົາຈະເຮັດໃຫ້ພະລາຊານີ້ມີຄວາມໝັ້ນຄົງບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໃນຖານະເຫຼົ່ານັ້ນກ່ອນແຕ່ການບູຊາຍັນ'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພາມຈຶ່ງໄດ້ສະແດງວິທີ 3 ປະການແກ່ພະລາຊານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'so bhoto rañño' ນີ້ ເປັນສາມີວິບັດໃນອັດກະຣະນະ (ບົດກະຕຸໃນອັດຕະກະຣະນະ). ຫຼືມີບົດບາລີວ່າ 'bhotā raññā' ກໍມີ. ຄຳວ່າ 'vippaṭisāro na karaṇīyo' ສະແດງວ່າ 'ບໍ່ພຶງເຮັດຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈໃນພາຍຫຼັງອັນມີເຫດມາຈາກຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງໂພຄະສົມບັດ, ແຕ່ພຶງປະດິດສະຖານປຸບພະເຈດຕະນາ (ເຈດຕະນາກ່ອນໃຫ້) ໃຫ້ໝັ້ນຄົງບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ, ເພາະວ່າເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ ທານຈຶ່ງມີຜົນຫຼາຍ'. ໃນຖານະທີ່ເຫຼືອອີກ 2 ປະການ (ມຸຍຈະເຈດຕະນາ ແລະ ອະປະຣາປະຣະເຈດຕະນາ) ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ເພາະວ່າ ແມ້ແຕ່ມຸຍຈະເຈດຕະນາ (ເຈດຕະນາຂະນະໃຫ້) ແລະ ປັດສາສະມະນຸດສະຣະນະເຈດຕະນາ (ເຈດຕະນາຫຼັງຈາກໃຫ້ແລ້ວ) ກໍຕ້ອງເຮັດໃຫ້ໝັ້ນຄົງບໍ່ຫວັ່ນໄຫວຄືກັນ. ເມື່ອບໍ່ເຮັດຢ່າງນັ້ນ ທານຂອງຜູ້ນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີຜົນຫຼາຍ, ແລະຈິດໃຈກໍບໍ່ນ້ອມໄປໃນໂພຄະສົມບັດອັນປະນີດ ເໝືອນດັ່ງຈິດໃຈຂອງເສດຖີຄະຫະບໍດີຜູ້ໄປເກີດໃນມະຫາໂຣຣຸວະນະຣົກ.

๓๔๓. ทสหากาเรหีติ ทสหิ การเณหิ. ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ – สจายํ ราชา ทุสฺสีเล ทิสฺวา – ‘‘นสฺสติ วต เม ทานํ, ยสฺส เม เอวรูปา ทุสฺสีลา ภุญฺชนฺตี’’ติ สีลวนฺเตสุปิ วิปฺปฏิสารํ อุปฺปาเทสฺสติ, ทานํ น มหปฺผลํ ภวิสฺสติ. วิปฺปฏิสาโร จ นาม ทายกานํ ปฏิคฺคาหกโตว อุปฺปชฺชติ, หนฺทสฺส ปฐมเมว ตํ วิปฺปฏิสารํ วิโนเทมีติ. ตสฺมา ทสหากาเรหิ อุปจฺฉิชฺชิตุํ ยุตฺตํ ปฏิคฺคาหเกสุปิ วิปฺปฏิสารํ วิโนเทสีติ. เตสญฺเญว เตนาติ เตสญฺเญว เตน ปาเปน อนิฏฺโฐ วิปาโก ภวิสฺสติ, น อญฺเญสนฺติ ทสฺเสติ. ยชตํ ภวนฺติ เทตุ ภวํ. สชฺชตนฺติ วิสฺสชฺชตุ. อนฺตรนฺติ อพฺภนฺตรํ.

໓໔໓. ຄຳວ່າ 'dasahākārehi' ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍເຫດ 10 ປະການ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພາມປຸໂລຫິດນັ້ນມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຫາກພະລາຊານີ້ເຫັນຜູ້ບໍ່ມີສີລແລ້ວເກີດຄວາມຄິດວ່າ "ທານຂອງເຮົາຈິບຫາຍແລ້ວໜໍ ເພາະຄົນບໍ່ມີສີລເຫັນປານນີ້ບໍລິໂພກທານຂອງເຮົາ", ແລ້ວກໍຈະເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈ (ບໍ່ຍິນດີ) ແມ້ໃນຜູ້ມີສີລທັງຫຼາຍ, ທານກໍຈະບໍ່ມີຜົນຫຼາຍ. ແລະຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈຂອງຜູ້ໃຫ້ທານນັ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສຜູ້ຮັບທານເປັນເຫດ, ເອົາເຖີດ ເຮົາຈະກຳຈັດຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈນັ້ນຂອງພະອົງເສຍກ່ອນແຕ່ຕົ້ນ'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພາມຈຶ່ງໄດ້ກຳຈັດຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈໃນຜູ້ຮັບທານທັງຫຼາຍ ອັນຄວນຈະເກີດຂຶ້ນດ້ວຍເຫດ 10 ປະການ. ຄຳວ່າ 'tesaññeva tena' ສະແງວ່າ ຜົນອັນບໍ່ເປັນທີ່ປາດຖະໜາ ຈະມີແກ່ພວກເຂົາເອງເພາະບາບກຳນັ້ນ, ຈະບໍ່ມີແກ່ຜູ້ນອກນີ້. ຄຳວ່າ 'yajataṃ bhavaṃ' ໝາຍເຖິງ ຂໍພະອົງຈົ່ງໃຫ້ (ຈົ່ງຖວາຍ). ຄຳວ່າ 'sajjataṃ' ໝາຍເຖິງ ຈົ່ງສະລະສະຫຼະ (ປ່ອຍວາງຢ່າງຫຼຸດພົ້ນ). ຄຳວ່າ 'antaraṃ' ໝາຍເຖິງ ພາຍໃນ (ສ່ວນເລິກໃນໃຈ).

๓๔๔. โสฬสหิ อากาเรหิ จิตฺตํ สนฺทสฺเสสีติ อิธ พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาทานานุโมทนํ นาม อารทฺโธ. ตตฺถ สนฺทสฺเสสีติ – ‘อิทํ ทานํ ทาตา เอวรูปํ สมฺปตฺตึ ลภตี’ติ ทสฺเสตฺวา ทสฺเสตฺวา กเถสิ. สมาทเปสีติ ตทตฺถํ สมาทเปตฺวา กเถสิ. สมุตฺเตเชสีติ วิปฺปฏิสารวิโนทเนนสฺส จิตฺตํ โวทาเปสิ. สมฺปหํเสสีติ ‘สุนฺทรํ เต กตํ, มหาราช, ทานํ ททมาเนนา’ติ ถุตึ กตฺวา กเถสิ. วตฺตา ธมฺมโต นตฺถีติ ธมฺเมน สเมน การเณน วตฺตา นตฺถิ.

໓໔໔. ຄຳວ່າ 'soḷasahi ākārehi cittaṃ sandassesi' (ຊົງຊີ້ແຈງໃຫ້ເຫັນແຈ້ງດ້ວຍອາການ 16 ປະການ) ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ພາມໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນການອະນຸໂມທະນາມະຫາທານຂອງພະລາຊາ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'sandassesi' ໝາຍເຖິງ ສະແດງໃຫ້ເຫັນເນືອງໆ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຜູ້ໃຫ້ທານນີ້ ຍ່ອມໄດ້ຮັບຄວາມສົມບູນເຫັນປານນີ້'. ຄຳວ່າ 'samādepesi' ໝາຍເຖິງ ຊັກຊວນໃຫ້ສະມາທານໃນເນື້ອຄວາມນັ້ນແລ້ວກ່າວ. ຄຳວ່າ 'samuttejesi' ໝາຍເຖິງ ເຮັດໃຫ້ຈິດໃຈຂອງພະລາຊານັ້ນຜ່ອງໃສ ດ້ວຍການກຳຈັດຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈ. ຄຳວ່າ 'sampahaṃsesi' ໝາຍເຖິງ ກ່າວສັນລະເສີນວ່າ 'ມະຫາລາຊາ ພະອົງຜູ້ຊົງຖວາຍທານ ໄດ້ຊົງເຮັດຄວາມດີງາມແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'vattā dhammato natthi' ໝາຍເຖິງ ຜູ້ທີ່ຈະກ່າວຄັດຄ້ານໂດຍທຳ ໂດຍຄວາມສະເໝີພາບ ຫຼືໂດຍເຫດຜົນນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ.

๓๔๕. น รุกฺขา ฉิชฺชึสุ ยูปตฺถาย น ทพฺภา ลูยึสุ พริหิสตฺถายาติ เย ยูปนามเก มหาถมฺเภ อุสฺสาเปตฺวา – ‘‘อสุกราชา อสุกามจฺโจ อสุกพฺราหฺมโณ เอวรูปํ นาม มหายาคํ ยชตี’’ติ นามํ ลิขิตฺวา ฐเปนฺติ. ยานิ จ ทพฺภติณานิ ลายิตฺวา วนมาลาสงฺเขเปน ยญฺญสาลํ ปริกฺขิปนฺติ, ภูมิยํ วา ปตฺถรนฺติ, เตปิ น รุกฺขา ฉิชฺชึสุ, น ทพฺภา ลูยึสุ. กึ ปน คาโว วา อชาทโย วา หญฺญิสฺสนฺตีติ ทสฺเสติ. ทาสาติ อนฺโตเคหทาสาทโย. เปสฺสาติ เย ปุพฺพเมว ธนํ คเหตฺวา กมฺมํ กโรนฺติ. กมฺมกราติ เย ภตฺตเวตนํ คเหตฺวา กโรนฺติ. ทณฺฑตชฺชิตา นาม ทณฺฑยฏฺฐิมุคฺคราทีนิ คเหตฺวา – ‘‘กมฺมํ กโรถ กโรถา’’ติ เอวํ [Pg.269] ตชฺชิตา. ภยตชฺชิตา นาม – สเจ กมฺมํ กโรสิ, กุสลํ. โน เจ กโรสิ, ฉินฺทิสฺสาม วา พนฺธิสฺสาม วา มาเรสฺสาม วาติ เอวํ ภเยน ตชฺชิตา. เอเต ปน น ทณฺฑตชฺชิตา, น ภยตชฺชิตา, น อสฺสุมุขา โรทมานา ปริกมฺมานิ อกํสุ. อถ โข ปิยสมุทาจาเรเนว สมุทาจริยมานา อกํสุ. น หิ ตตฺถ ทาสํ วา ทาสาติ, เปสฺสํ วา เปสฺสาติ, กมฺมกรํ วา กมฺมกราติ อาลปนฺติ. ยถานามวเสเนว ปน ปิยสมุทาจาเรน อาลปิตฺวา อิตฺถิปุริสพลวนฺตทุพฺพลานํ อนุรูปเมว กมฺมํ ทสฺเสตฺวา – ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กโรถา’’ติ วทนฺติ. เตปิ อตฺตโน รุจิวเสเนว กโรนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เย อิจฺฉึสุ, เต อกํสุ; เย น อิจฺฉึสุ, น เต อกํสุ. ยํ อิจฺฉึสุ, ตํ อกํสุ; ยํ น อิจฺฉึสุ, น ตํ อกํสู’’ติ. สปฺปิเตลนวนีตทธิมธุผาณิเตน เจว โส ยญฺโญ นิฏฺฐานมคมาสีติ ราชา กิร พหินครสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ อนฺโตนครสฺส จ มชฺเฌติ ปญฺจสุ ฐาเนสุ มหาทานสาลาโย การาเปตฺวา เอเกกิสฺสาย สาลาย สตสหสฺสํ สตสหสฺสํ กตฺวา ทิวเส ทิวเส ปญฺจสตสหสฺสานิ วิสฺสชฺเชตฺวา สูริยุคฺคมนโต ปฏฺฐาย ตสฺส ตสฺส กาลสฺส อนุรูเปหิ สหตฺเถน สุวณฺณกฏจฺฉุํ คเหตฺวา ปณีเตหิ สปฺปิเตลาทิสมฺมิสฺเสเหว ยาคุขชฺชกภตฺตพฺยญฺชนปานกาทีหิ มหาชนํ สนฺตปฺเปสิ. ภาชนานิ ปูเรตฺวา คณฺหิตุกามานํ ตเถว ทาเปสิ. สายณฺหสมเย ปน วตฺถคนฺธมาลาทีหิ สมฺปูเชสิ. สปฺปิอาทีนํ ปน มหาจาฏิโย ปูราเปตฺวา – ‘‘โย ยํ ปริภุญฺชิตุกาโม, โส ตํ ปริภุญฺชตู’’ติ อเนกสเตสุ ฐาเนสุ ฐปาเปสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สปฺปิเตลนวนีตทธิมธุผาณิเตน เจว โส ยญฺโญ นิฏฺฐานมคมาสี’’ติ.

໓໔໕. ຄຳວ່າ 'na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāya' (ຕົ້ນໄມ້ທັງຫຼາຍບໍ່ໄດ້ຖືກຕັດເພື່ອເຮັດເປັນເສົາບູຊາຍັນ, ຫຍ້າຄາທັງຫຼາຍບໍ່ໄດ້ຖືກກ່ຽວເພື່ອເປັນເຄື່ອງລາດບູຊາຍັນ) ສະແດງວ່າ ເສົາໃຫຍ່ທັງຫຼາຍທີ່ເອີ້ນວ່າ 'ຍູປະ' (ເສົາບູຊາຍັນ) ທີ່ພວກເຂົາຕັ້ງຂຶ້ນແລ້ວຂຽນຊື່ໄວ້ວ່າ 'ພະລາຊາຊື່ນີ້ ອຳມາດຊື່ນີ້ ພາມຊື່ນີ້ ບູຊາມະຫາຍັນເຫັນປານນີ້' ກໍດີ, ແລະຫຍ້າແພກ (ຫຍ້າຄາ) ທັງຫຼາຍທີ່ພວກເຂົາກ່ຽວມາແລ້ວມັດເປັນກອງດອກໄມ້ປ່າອ້ອມໂຮງບູຊາຍັນ ຫຼືລາດໄວ້ເທິງພື້ນດິນກໍດີ, ຕົ້ນໄມ້ເຫຼົ່ານັ້ນກໍບໍ່ໄດ້ຖືກຕັດ, ຫຍ້າເຫຼົ່ານັ້ນກໍບໍ່ໄດ້ຖືກກ່ຽວ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ພວກງົວ ຫຼືພວກແບ້ເປັນຕົ້ນ ຈະຖືກຂ້າໄດ້ແນວໃດ (ຄື ບໍ່ໄດ້ຖືກຂ້າເລີຍແທ້ໆ). ຄຳວ່າ 'dāsā' ໝາຍເຖິງ ພວກທາດທີ່ເກີດໃນເຮືອນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'pessā' ໝາຍເຖິງ ພວກທີ່ຮັບເອົາຊັບກ່ອນແລ້ວຈຶ່ງເຮັດວຽກ (ຄົນຮັບໃຊ້). ຄຳວ່າ 'kammakara' ໝາຍເຖິງ ພວກທີ່ຮັບເອົາຄ່າຈ້າງອາຫານແລ້ວເຮັດວຽກ (ຄົນງານ). ທີ່ຊື່ວ່າ 'daṇḍatajjitā' (ຜູ້ຖືກຂົ່ມຂູ່ດ້ວຍອາດຍາ) ຄື ພວກທີ່ຖືກຂົ່ມຂູ່ໂດຍຖືເອົາໄມ້ຄ້ອນ ຫຼືຕະບອງເປັນຕົ້ນແລ້ວສັ່ງວ່າ 'ຈົ່ງເຮັດວຽກ ຈົ່ງເຮັດວຽກ'. ທີ່ຊື່ວ່າ 'bhayatajjitā' (ຜູ້ຖືກຂົ່ມຂູ່ດ້ວຍໄພ) ຄື ພວກທີ່ຖືກຂົ່ມຂູ່ດ້ວຍຄວາມຢ້ານວ່າ 'ຫາກເຈົ້າເຮັດວຽກ ກໍດີໄປ. ຫາກເຈົ້າບໍ່ເຮັດວຽກ ເຮົາຈະຕັດ ຫຼືຈະມັດ ຫຼືຈະຂ້າເຈົ້າ'. ແຕ່ຄົນເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ແມ່ນຜູ້ຖືກຂົ່ມຂູ່ດ້ວຍອາດຍາ, ບໍ່ແມ່ນຜູ້ຖືກຂົ່ມຂູ່ດ້ວຍໄພ, ບໍ່ແມ່ນຜູ້ມີໜ້ານອງດ້ວຍນ້ຳຕາຮ້ອງໄຫ້ເຮັດວຽກ. ແຕ່ພວກເຂົາເຮັດວຽກໂດຍໄດ້ຮັບການປະຕິບັດ (ເອີ້ນຫາ) ດ້ວຍຖ້ອຍຄຳທີ່ເປັນທີ່ຮັກເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ໃນການບູຊາຍັນນັ້ນ ພວກເຂົາບໍ່ໄດ້ເອີ້ນທາດວ່າ 'ທາດ', ບໍ່ໄດ້ເອີ້ນຄົນຮັບໃຊ້ວ່າ 'ຄົນຮັບໃຊ້', ບໍ່ໄດ້ເອີ້ນຄົນງານວ່າ 'ຄົນງານ'. ແຕ່ພວກເຂົາເອີ້ນຕາມຊື່ຈິງດ້ວຍຖ້ອຍຄຳທີ່ເປັນທີ່ຮັກ ແລ້ວມອບໝາຍວຽກງານໃຫ້ຕາມຄວາມເໝາະສົມແກ່ຍິງ, ຊາຍ, ຜູ້ມີກຳລັງ ແລະຜູ້ອ່ອນແອ ໂດຍກ່າວວ່າ 'ຈົ່ງເຮັດສິ່ງນີ້ ແລະສິ່ງນີ້ເຖີດ'. ແມ້ຄົນເຫຼົ່ານັ້ນກໍເຮັດວຽກຕາມຄວາມພໍໃຈຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຜູ້ໃດປາດຖະໜາ ຜູ້ນັ້ນກໍເຮັດ; ຜູ້ໃດບໍ່ປາດຖະໜາ ຜູ້ນັ້ນກໍບໍ່ເຮັດ. ພວກເຂົາປາດຖະໜາສິ່ງໃດ ກໍເຮັດສິ່ງນັ້ນ; ພວກເຂົາບໍ່ປາດຖະໜາສິ່ງໃດ ກໍບໍ່ເຮັດສິ່ງນັ້ນ'. ຄຳວ່າ 'sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsi' (ຍັນນັ້ນໄດ້ເຖິງຄວາມສຳເລັດດ້ວຍເນີຍໃສ, ນ້ຳມັນ, ເນີຍຂຸ້ນ, ສົ້ມສົດ, ນ້ຳເຜິ້ງ ແລະນ້ຳອ້ອຍ) ໝາຍເຖິງ ໄດ້ຍິນວ່າ ພະລາຊາຊົງໃຫ້ສ້າງໂຮງມະຫາທານໄວ້ໃນ 5 ສະຖານທີ່ ຄື ທີ່ປະຕູເມືອງທັງ 4 ທິດ ແລະໃນທ່າມກາງພາຍໃນເມືອງ, ຊົງສະລະຊັບສະຖານທີ່ລະໜຶ່ງແສນໆ ທຸກໆ ວັນ ຊົງສະລະຊັບ 5 ແສນ, ຊົງເລີ່ມຕົ້ນຕັ້ງແຕ່ຕາເວັນຂຶ້ນ ຊົງຖືເອົາຈອງຄຳດ້ວຍພະຫັດຂອງພະອົງເອງ ຖວາຍອາຫານມີຢາຄູ, ຂອງຂົບຄ້ຽວ, ເຂົ້າສຸກ, ແກງ ແລະເຄື່ອງດື່ມເປັນຕົ້ນ ອັນປະນີດ ທີ່ປະສົມດ້ວຍເນີຍໃສ ແລະນ້ຳມັນເປັນຕົ້ນ ເພື່ອໃຫ້ມະຫາຊົນອີ່ມໜຳສຳລານ ຕາມຄວາມເໝາະສົມແກ່ເວລານັ້ນໆ. ຊົງໃຫ້ຕັກໃສ່ພາຊະນະຈົນເຕັມແກ່ຜູ້ທີ່ປາດຖະໜາຈະເອົາໄປ ຕາມຄວາມປາດຖະໜານັ້ນເອງ. ສ່ວນໃນເວລາແລງ ຊົງບູຊາດ້ວຍຜ້າ, ເຄື່ອງຫອມ ແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ. ແລະຊົງໃຫ້ຕັກເນີຍໃສເປັນຕົ້ນໃສ່ໃນໄຫໃຫຍ່ໆ ຈົນເຕັມ ແລ້ວໃຫ້ຕັ້ງໄວ້ໃນຫຼາຍຮ້ອຍສະຖານທີ່ ດ້ວຍຊົງດຳຣິວ່າ 'ຜູ້ໃດປາດຖະໜາຈະບໍລິໂພກສິ່ງໃດ ກໍຈົ່ງບໍລິໂພກສິ່ງນັ້ນເຖີດ'. ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງໝາຍເຖິງການຖວາຍທານທັງໝົດນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsi'.

๓๔๖. ปหูตํ สาปเตยฺยํ อาทายาติ พหุํ ธนํ คเหตฺวา. เต กิร จินฺเตสุํ – ‘‘อยํ ราชา สปฺปิเตลาทีนิ ชนปทโต อนาหราเปตฺวา อตฺตโน สนฺตกเมว นีหริตฺวา มหาทานํ เทติ. อมฺเหหิ ปน ‘ราชา น กิญฺจิ อาหราเปตี’ติ น ยุตฺตํ ตุณฺหี ภวิตุํ. น หิ รญฺโญ ฆเร ธนํ อกฺขยธมฺมเมว, อมฺเหสุ จ อเทนฺเตสุ โก อญฺโญ รญฺโญ ทสฺสติ, หนฺทสฺส ธนํ อุปสํหรามา’’ติ เต คามภาเคน จ นิคมภาเคน จ นครภาเคน จ สาปเตยฺยํ สํหริตฺวา สกฏานิ ปูเรตฺวา รญฺโญ อุปหรึสุ. ตํ สนฺธาย – ‘‘ปหูตํ สาปเตยฺย’’นฺติอาทิมาห.

໓໔໖. ຄຳວ່າ “Pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāya” ໄດ້ແກ່ ຖືເອົາຊັບເປັນອັນຫຼາຍ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກເຂົາ (ມີກະສັດເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ຄິດກັນວ່າ “ພຣະຣາຊານີ້ ບໍ່ໄດ້ໃຫ້ຮຽກເກັບເນີຍໃສ, ນ້ຳມັນ ແລະ ອື່ນໆ ຈາກຊົນນະບົດ, ແຕ່ໄດ້ນຳເອົາຊັບສ່ວນພຣະອົງເອງອອກມາໃຫ້ມະຫາທານ. ສ່ວນພວກເຮົາ ເມື່ອພຣະຣາຊາບໍ່ໄດ້ໃຫ້ຮຽກເກັບສິ່ງໃດໆ ເລີຍ, ການທີ່ຈະຢູ່ເສີຍໆ ນັ້ນກໍບໍ່ຄວນ. ເພາະວ່າ ຊັບໃນພຣະຣາຊະວັງຂອງພຣະຣາຊາ ກໍບໍ່ແມ່ນວ່າຈະບໍ່ມີວັນໝົດສິ້ນໄປໄດ້, ແລະເມື່ອພວກເຮົາບໍ່ຖວາຍ, ໃຜເລົ່າຄົນອື່ນຈະຖວາຍແກ່ພຣະຣາຊາ, ເອົາເຖີ້ນ, ພວກເຮົາຈົ່ງນຳຊັບໄປຖວາຍແກ່ພຣະອົງເຖີ້ນ”. ພວກເຂົາຄິດດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ຮວບຮວມຊັບສົມບັດ ໂດຍສ່ວນແບ່ງຈາກບ້ານ, ສ່ວນແບ່ງຈາກນິຄົມ ແລະ ສ່ວນແບ່ງຈາກເມືອງ ບັນທຸກໃສ່ກວຽນໃຫ້ເຕັມ ແລ້ວນຳໄປຖວາຍແກ່ພຣະຣາຊາ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໝາຍເຖິງເລື່ອງນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕຣັດຄຳວ່າ “pahūtaṃ sāpateyyaṃ” ເປັນຕົ້ນ.

๓๔๗. ปุรตฺถิเมน [Pg.270] ยญฺญวาฏสฺสาติ ปุรตฺถิมโต นครทฺวาเร ทานสาลาย ปุรตฺถิมภาเค. ยถา ปุรตฺถิมทิสโต อาคจฺฉนฺตา ขตฺติยานํ ทานสาลาย ยาคุํ ปิวิตฺวา รญฺโญ ทานสาลาย ภุญฺชิตฺวา นครํ ปวิสนฺติ. เอวรูเป ฐาเน ปฏฺฐเปสุํ. ทกฺขิเณน ยญฺญวาฏสฺสาติ ทกฺขิณโต นครทฺวาเร ทานสาลาย วุตฺตนเยเนว ทกฺขิณภาเค ปฏฺฐเปสุํ. ปจฺฉิมุตฺตเรสุปิ เอเสว นโย.

໓໔໗. ຄຳວ່າ “Puratthimena yaññavāṭassa” ໄດ້ແກ່ ທາງທິດຕາເວັນອອກ ທີ່ປະຕູເມືອງ ໃນສ່ວນທາງທິດຕາເວັນອອກຂອງໂຮງທານ. ໂດຍປະການທີ່ ພວກຄົນທີ່ເດີນທາງມາຈາກທິດຕາເວັນອອກ ໄດ້ດື່ມຢາກູໃນໂຮງທານຂອງພວກກະສັດ ແລ້ວບໍລິໂພກອາຫານໃນໂຮງທານຂອງພຣະຣາຊາ ແລ້ວຈຶ່ງເຂົ້າໄປສູ່ພຣະນະຄອນ, ພວກເຂົາໄດ້ຕັ້ງ (ໂຮງທານ) ໄວ້ໃນສະຖານທີ່ເຫັນປານນັ້ນ. ຄຳວ່າ “Dakkhiṇena yaññavāṭassa” ໄດ້ແກ່ ທາງທິດໃຕ້ ທີ່ປະຕູເມືອງ ໃນສ່ວນທາງທິດໃຕ້ຂອງໂຮງທານ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ້ວ. ແມ່ນແຕ່ໃນທິດຕາເວັນຕົກ ແລະ ທິດເໜືອ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

๓๔๘. อโห ยญฺโญ, อโห ยญฺญสมฺปทาติ พฺราหฺมณา สปฺปิอาทีหิ นิฏฺฐานคมนํ สุตฺวา – ‘‘ยํ โลเก มธุรํ, ตเทว สมโณ โคตโม กเถติ, หนฺทสฺส ยญฺญํ ปสํสามา’’ติ ตุฏฺฐจิตฺตา ปสํสมานา เอวมาหํสุ. ตุณฺหีภูโตว นิสินฺโน โหตีติ อุปริ วตฺตพฺพมตฺถํ จินฺตยมาโน นิสฺสทฺโทว นิสินฺโน โหติ. อภิชานาติ ปน ภวํ โคตโมติ อิทํ พฺราหฺมโณ ปริหาเรน ปุจฺฉนฺโต อาห. อิตรถา หิ – ‘‘กึ ปน ตฺวํ, โภ โคตม, ตทา ราชา อโหสิ, อุทาหุ ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ’’ติ เอวํ อุชุกเมว ปุจฺฉยมาโน อคารโว วิย โหติ.

໓໔໘. ຄຳວ່າ “Aho yañño, aho yaññasampadā” ໄດ້ແກ່ ພວກພຣາມໄດ້ຍິນຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຍັນດ້ວຍເນີຍໃສເປັນຕົ້ນແລ້ວ ຄິດວ່າ “ສິ່ງໃດທີ່ຫວານອະລ່ອຍໃນໂລກ, ພຣະສະມະນະໂຄດົມກໍກ່າວເຖິງສິ່ງນັ້ນ, ເອົາເຖີ້ນ, ພວກເຮົາຈົ່ງສັນເສີນຍັນຂອງພຣະອົງເຖີ້ນ” ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງມີຈິດຍິນດີ ປາຖະໜາຈະສັນເສີນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ “Tuṇhībhūtova nisinno hoti” ໄດ້ແກ່ ຄິດເຖິງເນື້ອຄວາມທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວຕໍ່ໄປ ຈຶ່ງນັ່ງນິ່ງຢູ່ ບໍ່ມີສຽງໃດໆ. ຄຳວ່າ “Abhijānāti pana bhavaṃ gotamo” ນີ້ ພຣາມກ່າວຖາມໂດຍຫຼີກລ່ຽງຄວາມບໍ່ເຄົາລົບ. ເພາະວ່າ ຖ້າຖາມໂດຍປະການອື່ນ ຄືຖາມໂດຍກົງວ່າ “ທ່ານໂຄດົມ, ໃນການນັ້ນ ທ່ານໄດ້ເປັນພຣະຣາຊາ ຫຼືວ່າໄດ້ເປັນພຣາມປຸໂຣຫິດ?” ດັ່ງນີ້ ຈະເbິ່ງຄືວ່າເປັນການບໍ່ເຄົາລົບຕໍ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ.

นิจฺจทานอนุกุลยญฺญวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງນິດຈະທານ ແລະ ອະນຸກູລະຍັນ

๓๔๙. อตฺถิ ปน, โภ โคตมาติ – อิทํ พฺราหฺมโณ ‘‘สกลชมฺพุทีปวาสีนํ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ทานํ นาม ทาตุํ ครุกํ สกลชนปโท จ อตฺตโน กมฺมานิ อกโรนฺโต นสฺสิสฺสติ, อตฺถิ นุ โข อมฺหากมฺปิ อิมมฺหา ยญฺญา อญฺโญ ยญฺโญ อปฺปสมารมฺภตโร เจว มหปฺผลตโร จา’’ติ เอตมตฺถํ ปุจฺฉนฺโต อาห. นิจฺจทานานีติ ธุวทานานิ นิจฺจภตฺตานิ. อนุกุลยญฺญานีติ – ‘‘อมฺหากํ ปิตุปิตามหาทีหิ ปวตฺติตานี’’ติ กตฺวา ปจฺฉา ทุคฺคตปุริเสหิปิ วํสปรมฺปราย ปวตฺเตตพฺพานิ ยาคานิ, เอวรูปานิ กิร สีลวนฺเต อุทฺทิสฺส นิพทฺธทานานิ ตสฺมึ กุเล ทลิทฺทาปิ น อุปจฺฉินฺทนฺติ.

໓໔໙. ຄຳວ່າ “Atthi pana, bho gotama” ນີ້ ພຣາມ (ກູຕະທັນຕະ) ຖາມເນື້ອຄວາມນີ້ ເພາະຄິດວ່າ “ການທີ່ຊາວຊົມພູທະວີບທັງປວງ ຈະຂົນຂວາຍກັນໃຫ້ທານນັ້ນ ເປັນເລື່ອງໜັກໜ່ວງ, ແລະຊົນນະບົດທັງປວງ ເມື່ອບໍ່ເຮັດວຽກງານຂອງຕົນ ກໍຈະຈິບຫາຍ, ຍັງມີຍັນຢ່າງອື່ນຂອງພວກເຮົາ ທີ່ໃຊ້ການຈັດແຈງ (ການບຽດບຽນ) ນ້ອຍກວ່າຍັນນີ້ ແຕ່ມີຜົນຫຼາຍກວ່າຫຼືບໍ່?”. ຄຳວ່າ “Niccadānāni” ໄດ້ແກ່ ທານທີ່ໃຫ້ເປັນປະຈຳ (ທຸວະທານ) ຄື ພັດທີ່ຖວາຍເປັນປະຈຳ (ນິດຈະພັດ). ຄຳວ່າ “Anukulayaññāni” ໄດ້ແກ່ ຍັນ (ທານ) ທີ່ປະພຶດຕາມປະເພນີ ຄື ຍັນທີ່ບິດາປູ່ຍ່າຕາຍາຍຂອງພວກເຮົາໄດ້ດຳເນີນມາແລ້ວ, ເຊິ່ງຕໍ່ມາ ແມ່ນແຕ່ຄົນຍາກຈົນກໍຄວນດຳເນີນຕໍ່ໄປຕາມລຳດັບຕະກູນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ທານທີ່ຜູກພັນໄວ້ເປັນປະຈຳ ເຈາະຈົງສະເພາະທ່ານຜູ້ມີສີລ ເຫັນປານນັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ຄົນຍາກຈົນໃນຕະກູນນັ້ນ ກໍບໍ່ໃຫ້ຂາດສາຍ.

ตตฺริทํ วตฺถุ – อนาถปิณฺฑิกสฺส กิร ฆเร ปญฺจ นิจฺจภตฺตสตานิ ทียึสุ. ทนฺตมยสลากานิ ปญฺจสตานิ อเหสุํ. อถ ตํ กุลํ อนุกฺกเมน ทาลิทฺทิเยน อภิภูตํ, เอกา ตสฺมึ กุเล ทาริกา เอกสลากโต อุทฺธํ ทาตุํ นาสกฺขิ. สาปิ ปจฺฉา เสตวาหนรชฺชํ คนฺตฺวา ขลํ โสเธตฺวา ลทฺธธญฺเญน ตํ สลากํ อทาสิ. เอโก เถโร รญฺโญ [Pg.271] อาโรเจสิ. ราชา ตํ อาเนตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา ตโต ปฏฺฐาย ปุน ปญฺจปิ สลากภตฺตสตานิ ปวตฺเตสิ.

ໃນເລື່ອງນັ້ນ ມີເລື່ອງດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເຮືອນຂອງອະນາຖະບິນທິກະເສດຖີ ໄດ້ມີການຖວາຍນິດຈະພັດ 500 ສ່ວນ, ໄດ້ມີສະຫຼາກທີ່ເຮັດດ້ວຍງາຊ້າງ 500 ອັນ. ຕໍ່ມາ ຕະກູນນັ້ນຖືກຄວາມຍາກຈົນຄອບງຳໂດຍລຳດັບ, ນາງກຸມານີຄົນໜຶ່ງໃນຕະກູນນັ້ນ ບໍ່ສາມາດຈະຖວາຍໄດ້ເກີນກວ່າ 1 ສະຫຼາກ. ຕໍ່ມານາງໄດ້ໄປສູ່ແຄວ້ນເສຕະວາຫະນະ ປັດກວາດລານເຂົ້າ ແລ້ວໄດ້ຖວາຍສະຫຼາກພັດນັ້ນ ດ້ວຍເຂົ້າເປືອກທີ່ໄດ້ມາ. ພຣະເຖຣະອົງໜຶ່ງ ໄດ້ກາບທູນແກ່ພຣະຣາຊາ, ພຣະຣາຊາໄດ້ນຳນາງມາ ແລ້ວສະຖາປະນາໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງພຣະອັກຄະມະເຫສີ. ນາງຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ກໍໄດ້ໃຫ້ດຳເນີນການຖວາຍສະຫຼາກພັດ 500 ສ່ວນອີກຄັ້ງ.

ทณฺฑปฺปหาราติ – ‘‘ปฏิปาฏิยา ติฏฺฐถ ติฏฺฐถา’’ติ อุชุํ คนฺตฺวา คณฺหถ คณฺหถาติ จ อาทีนิ วตฺวา ทียมานา ทณฺฑปฺปหาราปิ คลคฺคาหาปิ ทิสฺสนฺติ. อยํ โข, พฺราหฺมณ, เหตุ…เป… มหานิสํสตรญฺจาติ. เอตฺถ ยสฺมา มหายญฺเญ วิย อิมสฺมึ สลากภตฺเต น พหูหิ เวยฺยาวจฺจกเรหิ วา อุปกรเณหิ วา อตฺโถ อตฺถิ, ตสฺมา เอตํ อปฺปฏฺฐตรํ. ยสฺมา เจตฺถ น พหูนํ กมฺมจฺเฉทวเสน ปีฬาสงฺขาโต สมารมฺโภ อตฺถิ, ตสฺมา อปฺปสมารมฺภตรํ. ยสฺมา เจตํ สงฺฆสฺส ยิฏฺฐํ ปริจฺจตฺตํ, ตสฺมา ยญฺญนฺติ วุตฺตํ, ยสฺมา ปน ฉฬงฺคสมนฺนาคตาย ทกฺขิณาย มหาสมุทฺเท อุทกสฺเสว น สุกรํ ปุญฺญาภิสนฺทสฺส ปมาณํ กาตุํ, อิทญฺจ ตถาวิธํ. ตสฺมา ตํ มหปฺผลตรญฺจ มหานิสํสตรญฺจาติ เวทิตพฺพํ. อิทํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – อิทมฺปิ นิจฺจภตฺตํ อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย ททโต ทิวเส ทิวเส เอกสฺส กมฺมํ นสฺสติ. นวนโว อุสฺสาโห จ ชเนตพฺโพ โหติ, อตฺถิ นุ โข อิโตปิ อญฺโญ ยญฺโญ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จาติ. ตสฺมา ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา สลากภตฺเต กิจฺจปริโยสานํ นตฺถิ, เอเกน อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย อญฺญํ กมฺมํ อกตฺวา สํวิธาตพฺพเมว. วิหารทาเน ปน กิจฺจปริโยสานํ อตฺถิ. ปณฺณสาลํ วา หิ กาเรตุํ โกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา มหาวิหารํ วา, เอกวารํ ธนปริจฺจาคํ กตฺวา การิตํ สตฺตฏฺฐวสฺสานิปิ วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ คจฺฉติเยว. เกวลํ ชิณฺณปติตฏฺฐาเน ปฏิสงฺขรณมตฺตเมว กาตพฺพํ โหติ. ตสฺมา อิทํ วิหารทานํ สลากภตฺตโต อปฺปฏฺฐตรํ อปฺปสมารมฺภตรญฺจ โหติ. ยสฺมา ปเนตฺถ สุตฺตนฺตปริยาเยน ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตายาติ อาทโย นวานิสํสา วุตฺตา, ขนฺธกปริยาเยน.

ຄຳວ່າ “Daṇḍappahārā” ໄດ້ແກ່ ໃນມະຫາທານທີ່ໃຫ້ ໂດຍກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ຈົ່ງຢືນລຽງແຖວກັນໄວ້, ຈົ່ງຢືນໄວ້” “ຈົ່ງເດີນກົງເຂົ້າໄປ ແລ້ວຮັບເອົາ, ຮັບເອົາ” ດັ່ງນີ້, ຍ່ອມປາກົດມີທັງການຕີດ້ວຍໄມ້ແສ້ ແລະ ການຈັບຄໍຊຸດລາກ. ໃນບົດວ່າ “Ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu... mahānisaṃsatarañca” ນັ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະໃນສະຫຼາກພັດນີ້ ບໍ່ມີຄວາມຈຳເປັນຕ້ອງໃຊ້ໄວຍາຈັດຈະກອນ ຫຼື ອຸປະກອນເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ເໝືອນໃນມະຫາຍັນ, ເພາະສະນັ້ນ ສະຫຼາກພັດນີ້ ຈຶ່ງມີກິດຈະການ້ອຍກວ່າ. ແລະເພາະໃນສະຫຼາກພັດນີ້ ບໍ່ມີການຈັດແຈງ (ການບຽດບຽນ) ອັນໄດ້ແກ່ການບີບບັງຄັບ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ການງານຂອງຄົນເປັນຈຳນວນຫຼາຍຕ້ອງເສຍໄປ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງມີການຈັດແຈງນ້ອຍກວ່າ. ແລະເພາະທານນີ້ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍລິຈາກແກ່ພຣະສົງ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ “ຍັນ”. ແຕ່ເພາະວ່າ ທັກຂິເນຍຍະທານທີ່ເຖິງພ້ອມດ້ວຍອົງ 6 ນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ຈະກຳນົດປະມານແຫ່ງຫ້ວງບຸນໄດ້ງ່າຍ ເໝືອນດັ່ງນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດ, ແລະສະຫຼາກພັດນີ້ ກໍເປັນເຫັນປານນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນຊາບວ່າ ສະຫຼາກພັດນັ້ນ ມີຜົນຫຼາຍກວ່າ ແລະ ມີອານິສົງຫຼາຍກວ່າ. ພຣາມໄດ້ຍິນເລື່ອງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ “ແມ່ນແຕ່ນິດຈະພັດນີ້ ເມື່ອຂົນຂວາຍກັນໃຫ້ຢູ່ ວຽກງານຂອງຄົນໜຶ່ງໆ ກໍເສຍໄປທຸກໆ ມື້, ແລະ ຈະຕ້ອງມີຄວາມອຸດສາຫະໃໝ່ໆ ຢູ່ສະເໝີ, ຍັງມີຍັນຢ່າງອື່ນ ທີ່ມີກິດຈະການ້ອຍກວ່າ ແລະ ມີການຈັດແຈງນ້ອຍກວ່ານີ້ອີກຫຼືບໍ່?”. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳວ່າ “atthi pana, bho gotama” ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ເພາະໃນສະຫຼາກພັດ ບໍ່ມີຄວາມສຳເລັດແຫ່ງກິດຈະການ, ຄົນໜຶ່ງໆ ຕ້ອງຂົນຂວາຍຈັດແຈງຢູ່ສະເໝີ ໂດຍບໍ່ໄດ້ເຮັດວຽກງານຢ່າງອື່ນ. ສ່ວນໃນວິຫານະທານ ຍ່ອມມີຄວາມສຳເລັດແຫ່ງກິດຈະການ. ເພາະວ່າ ບໍ່ວ່າຈະສ້າງບັນນະສາລາ ຫຼື ຈະສະຫຼະຊັບເປັນໂກດສ້າງມະຫາວິຫານກོຕາມ, ເມື່ອສະຫຼະຊັບສ້າງພຽງເທື່ອດຽວແລ້ວ ວິຫານນັ້ນກໍຍ່ອມຄົງຢູ່ໄດ້ຕະຫຼອດ 7-8 ປີ ບາງເທື່ອກໍເປັນຮ້ອຍປີ ຫຼື ເປັນພັນປີ, ມີພຽງແຕ່ການບູລະນະປະຕິສັງຂອນໃນສ່ວນທີ່ຊຸດໂຊມແລະຫັກພັງເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຕ້ອງເຮັດ. ເພາະສະນັ້ນ ວິຫານະທານນີ້ ຈຶ່ງມີກິດຈະການ້ອຍກວ່າ ແລະ ມີການຈັດແຈງນ້ອຍກວ່າສະຫຼາກພັດ. ແລະເພາະໃນວິຫານະທານນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕຣັດອານິສົງ 9 ປະການ ໂດຍສູດຕັນຕະປະຣິຍາຍ ມີຄຳວ່າ “yāvadeva sītassa paṭighātāya” ເປັນຕົ້ນ, ແລະໂດຍຂັນທະກະປະຣິຍາຍ...

‘‘สีตํ อุณฺหํ ปฏิหนฺติ, ตโต วาฬมิคานิ จ;

สิรึสเป จ มกเส จ, สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโย.

“ວິຫານຍ່ອມປ້ອງກັນຄວາມໜາວ ຄວາມຮ້ອນ ແລະເນື້ອຮ້າຍ, ສັດເລືອຄານ, ຍຸງ ແລະຝົນໃນລະດູໜາວ.

ตโต วาตาตโป โฆโร, สญฺชาโต ปฏิหญฺญติ;

เลณตฺถญฺจ สุขตฺถญฺจ, ฌายิตุญฺจ วิปสฺสิตุํ.

ທັງຍ່ອມປ້ອງກັນລົມແລະແດດອັນກ້າ ທີ່ເກີດຂຶ້ນ, ເພື່ອຄວາມຫຼີກເຣັ້ນ, ເພື່ອຄວາມສຸກ, ເພື່ອເພັ່ງພິນິດ ແລະເພື່ອຈະເລີນວິປັດສະນາ.

วิหารทานํ สงฺฆสฺส, อคฺคํ พุทฺเธน วณฺณิตํ;

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน;

วิหาเร การเย รมฺเม, วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต.

ການຖວາຍວິຫານແກ່ພຣະສົງ ພຣະພຸດທະເຈົ້າຊົງສັນເສີນວ່າເປັນເລີດ, ເພາະສະນັ້ນ ແລ ບຸຣຸດຜູ້ເປັນບັນດິດ ເມື່ອເລັງເຫັນປະໂຫຍດຂອງຕົນ, ຄວນສ້າງວິຫານອັນລື່ນຣົມ ແລະໃຫ້ທ່ານຜູ້ເປັນພະຫູສູດທັງຫຼາຍໄດ້ອາໄສຢູ່.

ตสฺมา อนฺนญฺจ ปานญฺจ, วตฺถเสนาสนานิ จ;

ทเทย อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

ເພາະສະນັ້ນ ຄວນຖວາຍເຂົ້າ, ນ້ຳ, ຜ້າ ແລະເສນາສະນະ ແກ່ທ່ານຜູ້ປະຕິບັດກົງ ດ້ວຍໃຈອັນເຫຼື້ອມໃສ.

เต ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺติ, สพฺพทุกฺขาปนูทนํ;

ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญาย, ปรินิพฺพาติ อนาสโว’’ติ. (จูฬว. ๒๙๕);

ທ່ານເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມສະແດງທັມອັນເປັນເຄື່ອງບັນເທົາທຸກທັງປວງແກ່ເຂົາ, ເຂົາຮູ້ທັມນັ້ນໃນໂລກນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມເປັນຜູ້ບໍ່ມີອາສະວະ ປຣິນິbພານ.”

สตฺตรสานิสํสา วุตฺตา. ตสฺมา เอตํ สลากภตฺตโต มหปฺผลตรญฺจ มหานิสํสตรญฺจาติ เวทิตพฺพํ. สงฺฆสฺส ปน ปริจฺจตฺตตฺตาว ยญฺโญติ วุจฺจติ. อิทมฺปิ สุตฺวา พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘ธนปริจฺจาคํ กตฺวา วิหารทานํ [Pg.272] นาม ทุกฺกรํ, อตฺตโน สนฺตกา หิ กากณิกาปิ ปรสฺส ทุปฺปริจฺจชา, หนฺทาหํ อิโตปิ อปฺปฏฺฐตรญฺจ อปฺปสมารมฺภตรญฺจ ยญฺญํ ปุจฺฉามี’’ติ. ตโต ตํ ปุจฺฉนฺโต – ‘‘อตฺถิ ปน โภ’’ติอาทิมาห.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕຣັດອານິສົງ 17 ປະການ (ໂດຍຂັນທະກະປະຣິຍາຍ). ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນຊາບວ່າ ວິຫານະທານນັ້ນ ມີຜົນຫຼາຍກວ່າ ແລະ ມີອານິສົງຫຼາຍກວ່າສະຫຼາກພັດ. ແຕ່ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ບໍລິຈາກແກ່ພຣະສົງນັ້ນເອງ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ “ຍັນ”. ພຣາມໄດ້ຍິນເລື່ອງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ “ການສະຫຼະຊັບສ້າງວິຫານະທານນີ້ ເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ, ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ຊັບພຽງເລັກນ້ອຍ (ແມ່ນແຕ່ເງິນກາກะນິກ) ຂອງຕົນ ກໍຍັງສະຫຼະໃຫ້ແກ່ຄົນອື່ນໄດ້ຍາກ, ເອົາເຖີ້ນ, ພວກເຮົາຈົ່ງຖາມເຖິງຍັນທີ່ມີກິດຈະການ້ອຍກວ່າ ແລະ ມີການຈັດແຈງນ້ອຍກວ່ານີ້ອີກ”. ຈາກນັ້ນ ເມື່ອຈະຖາມເຖິງຍັນນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້g່າວຄຳວ່າ “atthi pana bho” ເປັນຕົ້ນ.

๓๕๐-๓๕๑. ตตฺถ ยสฺมา สกึ ปริจฺจตฺเตปิ วิหาเร ปุนปฺปุนํ ฉาทนขณฺฑผุลฺลปฺปฏิสงฺขรณาทิวเสน กิจฺจํ อตฺถิเยว, สรณํ ปน เอกภิกฺขุสฺส วา สนฺติเก สงฺฆสฺส วา คณสฺส วา สกึ คหิตํ คหิตเมว โหติ, นตฺถิ ตสฺส ปุนปฺปุนํ กตฺตพฺพตา, ตสฺมา ตํ วิหารทานโต อปฺปฏฺฐตรญฺจ อปฺปสมารมฺภตรญฺจ โหติ. ยสฺมา จ สรณคมนํ นาม ติณฺณํ รตนานํ ชีวิตปริจฺจาคมยํ ปุญฺญกมฺมํ สคฺคสมฺปตฺตึ เทติ, ตสฺมา มหปฺผลตรญฺจ มหานิสํสตรญฺจาติ เวทิตพฺพํ. ติณฺณํ ปน รตนานํ ชีวิตปริจฺจาควเสน ยญฺโญติ วุจฺจติ.

໓໕໐-໓໕໑. ໃນຄຳນັ້ນ ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍລິຈາກວິຫານພຽງເທື່ອດຽວ ກໍຍັງມີກິດຈະການທີ່ຕ້ອງເຮັດຢູ່ເລື້ອຍໆ ເຊັ່ນ ການມຸງຫຼັງຄາໃໝ່ ແລະ ການປະຕິສັງຂອນສ່ວນທີ່ແຕກຫັກຊຸດໂຊມເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນສະຣະນະ (ໄຕຣສະຣະນະຄົມ) ນັ້ນ ເມື່ອສະມາທານພຽງເທື່ອດຽວ ໃນສຳນັກຂອງພຣະພິກຂຸອົງໜຶ່ງ ຫຼື ໃນສຳນັກຂອງພຣະສົງ ຫຼື ໃນສຳນັກຂອງຄະນະ ກໍຍ່ອມເປັນອັນສະມາທານແລ້ວເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີກິດຈະການທີ່ຕ້ອງເຮັດຊ້ຳໆ ອີກ. ເພາະສະນັ້ນ ສະຣະນະຄົມນັ້ນ ຈຶ່ງມີກິດຈະການ້ອຍກວ່າ ແລະ ມີການຈັດແຈງນ້ອຍກວ່າວິຫານະທານ. ແລະເພາະວ່າ ສະຣະນະຄົມນັ້ນ ເປັນບຸນຍະກັມອັນປະກອບດ້ວຍການສະຫຼະຊີວິດເພື່ອພຣະຣັດຕະນະໄຕຣທັງ 3, ຍ່ອມອຳນວຍສຸຂະສົມບັດໃນສະຫວັນໃຫ້. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນຊາບວ່າ ສະຣະນະຄົມນັ້ນ ມີຜົນຫຼາຍກວ່າ ແລະ ມີອານິສົງຫຼາຍກວ່າ. ແຕ່ເພາະເປັນການສະຫຼະຊີວິດເພື່ອພຣະຣັດຕະນະໄຕຣທັງ 3 ນັ້ນເອງ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ “ຍັນ”.

๓๕๒. อิทํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘อตฺตโน ชีวิตํ นาม ปรสฺส ปริจฺจชิตุํ ทุกฺกรํ, อตฺถิ นุ โข อิโตปิ อปฺปฏฺฐตโร ยญฺโญ’’ติ ตโต ตํ ปุจฺฉนฺโต ปุน ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปาณาติปาตา เวรมณีติอาทีสุ เวรมณี นาม วิรติ. สา ติวิธา โหติ – สมฺปตฺตวิรติ, สมาทานวิรติ เสตุฆาตวิรตีติ. ตตฺถ โย สิกฺขาปทานิ อคเหตฺวาปิ เกวลํ อตฺตโน ชาติโคตฺตกุลาปเทสาทีนิ อนุสฺสริตฺวา – ‘‘น เม อิทํ ปติรูป’’นฺติ ปาณาติปาตาทีนิ น กโรติ, สมฺปตฺตวตฺถุํ ปริหรติ. ตโต อารกา วิรมติ. ตสฺส สา วิรติ สมฺปตฺตวิรตีติ เวทิตพฺพา.

໓໕໒. ພຣາມໄດ້ຍິນເລື່ອງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ “ການສະຫຼະຊີວິດຂອງຕົນເພື່ອສິ່ງອື່ນນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ, ຍັງມີຍັນທີ່ມີກິດຈະການ້ອຍກວ່ານີ້ອີກຫຼືບໍ່?”. ຈາກນັ້ນ ເມື່ອຈະຖາມເຖິງຍັນນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳວ່າ “atthi pana, bho gotama” ເປັນຕົ້ນອີກ. ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ມີບົດວ່າ “pāṇātipātā veramaṇī” ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ “veramaṇī” ໄດ້ແກ່ ວິຣັດ (ຄວາມງົດເວັ້ນ). ວິຣັດນັ້ນ ມີ 3 ປະການ ຄື: ສັມປັດຕະວິຣັດ, ສະມາດານະວິຣັດ ແລະ ເສຕຸຄາຕະວິຣັດ. ໃນວິຣັດ 3 ປະການນັ້ນ ບຸກຄົນໃດ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ໄດ້ສະມາທານສິກຂາບົດ ແຕ່ລະນຶກເຖິງຊາດ, ໂຄດ, ຕະກູນ ແລະ ຖິ່ນກຳເນີດຂອງຕົນແລ້ວ ຄິດວ່າ “ການກະທຳນີ້ ບໍ່ສົມຄວນແກ່ພວກເຮົາເລີຍ” ດັ່ງນີ້ ແລ້ວບໍ່ເຮັດປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ, ງົດເວັ້ນຈາກວັດຖຸທີ່ປະສົບເຊິ່ງໜ້າ, ງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດນັ້ນຢ່າງເດັດຂາດ. ວິຣັດຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ຄວນຊາບວ່າເປັນ “ສັມປັດຕະວິຣັດ”.

‘‘อชฺชตคฺเค ชีวิตเหตุปิ ปาณํ น หนามี’’ติ วา ‘‘ปาณาติปาตา วิรมามี’’ติ วา ‘‘เวรมณึ สมาทิยามี’’ติ วา เอวํ สิกฺขาปทานิ คณฺหนฺตสฺส ปน วิรติ สมาทานวิรตีติ เวทิตพฺพา.

ສ່ວນວິຣັດຂອງບຸກຄົນຜູ້ສະມາທານສິກຂາບົດຢ່າງນີ້ວ່າ “ຕັ້ງແຕ່ວັນນີ້ເປັນຕົ້ນໄປ ເຖິງແມ່ນວ່າເພາະເຫດແຫ່ງຊີວິດ ກໍຈະບໍ່ຂ້າສັດ” ດັ່ງນີ້ກໍດີ, “ຂ້າພະເຈົ້າຈະງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດ” ດັ່ງນີ້ກໍດີ, “ຂ້າພະເຈົ້າຈະສະມາທານສິກຂາບົດຄືຄວາມງົດເວັ້ນ” ດັ່ງນີ້ກໍດີ, ຄວນຊາບວ່າເປັນ “ສະມາດານະວິຣັດ”.

อริยสาวกานํ ปน มคฺคสมฺปยุตฺตา วิรติ เสตุฆาตวิรติ นาม. ตตฺถ ปุริมา ทฺเว วิรติโย ยํ โวโรปนาทิวเสน วีติกฺกมิตพฺพํ ชีวิตินฺทฺริยาทิวตฺถุ, ตํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตนฺติ. ปจฺฉิมา นิพฺพานารมฺมณาว. เอตฺถ จ โย ปญฺจ สิกฺขาปทานิ เอกโต คณฺหติ, ตสฺส เอกสฺมึ ภินฺเน สพฺพานิ ภินฺนานิ โหนฺติ. โย เอเกกํ คณฺหติ, โส ยํ วีติกฺกมติ, ตเทว [Pg.273] ภิชฺชติ. เสตุฆาตวิรติยา ปน เภโท นาม นตฺถิ, ภวนฺตเรปิ หิ อริยสาวโก ชีวิตเหตุปิ เนว ปาณํ หนติ น สุรํ ปิวติ. สเจปิสฺส สุรญฺจ ขีรญฺจ มิสฺเสตฺวา มุเข ปกฺขิปนฺติ, ขีรเมว ปวิสติ, น สุรา. ยถา กึ? โกญฺจสกุณานํ ขีรมิสฺสเก อุทเก ขีรเมว ปวิสติ? น อุทกํ. อิทํ โยนิสิทฺธนฺติ เจ, อิทํ ธมฺมตาสิทฺธนฺติ จ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา ปน สรณคมเน ทิฏฺฐิอุชุกกรณํ นาม ภาริยํ. สิกฺขาปทสมาทาเน ปน วิรติมตฺตกเมว. ตสฺมา เอตํ ยถา วา ตถา วา คณฺหนฺตสฺสาปิ สาธุกํ คณฺหนฺตสฺสาปิ อปฺปฏฺฐตรญฺจ อปฺปสมารมฺภตรญฺจ. ปญฺจสีลสทิสสฺส ปน ทานสฺส อภาวโต เอตฺถ มหปฺผลตา มหานิสํสตา จ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ –

ສ່ວນວິຣັດທີ່ປະກອບດ້ວຍມັກຂອງພຣະອະລິຍະສາວົກທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ “ເສຕຸຄາຕະວິຣັດ”. ໃນວິຣັດເຫຼົ່ານັ້ນ ວິຣັດ 2 ປະການທຳອິດ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍມີວັດຖຸ ມີຊີວິຕິນຊີເປັນຕົ້ນ ທີ່ຄວນລ່ວງລະເມິດໂດຍການປົງຊີວິດເປັນຕົ້ນ ເປັນອາຣົມ. ສ່ວນວິຣັດສຸດທ້າຍ ມີພຣະນິbພານເປັນອາຣົມເທົ່ານັ້ນ. ແລະໃນເລື່ອງນີ້ ບຸກຄົນໃດສະມາທານສິກຂາບົດ 5 ປະການຮ່ວມກັນ, ເມື່ອສິກຂາບົດໜຶ່ງຂາດ, ສິກຂາບົດທັງໝົດກໍຍ່ອມຂາດໄປນຳ. ບຸກຄົນໃດສະມາທານແຍກກັນເປັນຂໍ້ໆ, ບຸກຄົນນັ້ນລ່ວງລະເມີດສິກຂາບົດໃດ, ສິກຂາບົດນັ້ນເທົ່ານັ້ນຍ່ອມຂາດ. ສ່ວນຄວາມຂາດແຫ່ງເສຕຸຄາຕະວິຣັດນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ, ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າໃນພົບຊາດອື່ນ ພຣະອະລິຍະສາວົກກໍຈະບໍ່ຂ້າສັດ ແລະ ບໍ່ດື່ມນ້ຳເມົາ ເພາະເຫດແຫ່ງຊີວິດເລີຍ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ພວກເຂົາຈະເອົານ້ຳເມົາປົນກັບນ້ຳນົມແລ້ວຢອດໃສ່ປາກຂອງພຣະອະລິຍະສາວົກນັ້ນ, ກໍມີພຽງນ້ຳນົມເທົ່ານັ້ນທີ່ເຂົ້າໄປ, ສ່ວນນ້ຳເມົາບໍ່ເຂົ້າໄປ. ຂໍ້ນີ້ອຸປະມາເໝືອນດັ່ງຫຍັງ? ເໝືອນດັ່ງນ້ຳນົມທີ່ປົນກັບນ້ຳ ຂອງພວກນົກກະຮຽນ, ຍ່ອມມີພຽງນ້ຳນົມເທົ່ານັ້ນທີ່ເຂົ້າໄປ, ສ່ວນນ້ຳບໍ່ເຂົ້າໄປ. ຫາກມີຄົນກ່າວວ່າ “ເລື່ອງນົກກະຮຽນນັ້ນ ເປັນໄປເພາະກຳເນີດ”, ກໍຄວນຊາບວ່າ “ເລື່ອງພຣະອະລິຍະສາວົກນັ້ນ ເປັນໄປເພາະທັມມະດາ”. ແຕ່ເພາະວ່າ ໃນສະຣະນະຄົມນັ້ນ ການເຮັດຄວາມເຫັນໃຫ້ກົງ ເປັນເລື່ອງໜັກໜ່ວງ, ສ່ວນໃນການສະມາທານສິກຂາບົດ ເປັນພຽງແຕ່ຄວາມງົດເວັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ສິກຂາບົດນີ້ ບໍ່ວ່າຈະສະມາທານໂດຍປະການໃດໆ ກໍດີ ຫຼື ຈະສະມາທານເປັນຢ່າງດີກໍດີ, ກໍຍັງມີກິດຈະການ້ອຍກວ່າ ແລະ ມີການຈັດແຈງນ້ອຍກວ່າ. ແຕ່ເພາະບໍ່ມີທານໃດທີ່ຈະສະເໝີດ້ວຍປັນຈະສີລ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນຊາບວ່າ ປັນຈະສີລນີ້ ມີຜົນຫຼາຍກວ່າ ແລະ ມີອານິສົງຫຼາຍກວ່າ. ເພາະຄຳນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕຣັດໄວ້ວ່າ...

‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, ทานานิ มหาทานานิ อคฺคญฺญานิ รตฺตญฺญานิ วํสญฺญานิ โปราณานิ อสํกิณฺณานิ อสํกิณฺณปุพฺพานิ น สงฺกิยนฺติ น สงฺกิยิสฺสนฺติ อปฺปฏิกุฏฺฐานิ สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ. กตมานิ ปญฺจ? อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ. ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อปริมาณานํ สตฺตานํ อภยํ เทติ, อเวรํ เทติ อพฺยาปชฺฌํ เทติ. อปริมาณานํ สตฺตานํ อภยํ ทตฺวา อเวรํ ทตฺวา อพฺยาปชฺฌํ ทตฺวา อปริมาณสฺส อภยสฺส อเวรสฺส อพฺยาปชฺฌสฺส ภาคี โหติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ทานํ มหาทานํ…เป… วิญฺญูหีติ.

“ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ທານ ໕ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ເປັນມະຫາທານ ອັນເລີດ ອັນຮູ້ກັນມາດົນນານ ເປັນປະເພນີ ເປັນຂອງບູຮານ ບໍ່ເຄີຍປົນເປ ບໍ່ເຄີຍປົນເປມາແຕ່ກ່ອນ ບໍ່ຖືກລັງກຽດໃນບັດນີ້ ຈັກບໍ່ຖືກລັງກຽດในອະນາຄົດ ອັນສະມະນະ ພຣາມ ແລະວິນຍູຊົນທັງຫຼາຍບໍ່ຄັດຄ້ານ. ໕ ປະການເປັນແນວໃດ? ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ອະລິຍะສາວົກໃນທຳມະວິນັຍນີ້ ລະປານາຕິບາດແລ້ວ ເປັນຜູ້ເວັ້ນຂາດຈາກປານາຕິບາດ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ອະລິຍະສາວົກຜູ້ເວັ້ນຂາດຈາກປານາຕິບາດແລ້ວ ຍ່ອມໃຫ້ຄວາມບໍ່ມີໄພ ໃຫ້ຄວາມບໍ່ມີເວນ ໃຫ້ຄວາມບໍ່ບຽດບຽນ ແກ່ສັດທັງຫຼາຍຫາປະມານບໍ່ໄດ້. ຄັນໃຫ້ຄວາມບໍ່ມີໄພ ໃຫ້ຄວາມບໍ່ມີເວນ ໃຫ້ຄວາມບໍ່ບຽດບຽນ ແກ່ສັດທັງຫຼາຍຫາປະມານບໍ່ໄດ້ແລ້ວ ຍ່ອມເປັນຜູ້ມີສ່ວນແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີໄພ ຄວາມບໍ່ມີເວນ ຄວາມບໍ່ບຽດບຽນ ອັນຫາປະມານບໍ່ໄດ້. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ນີ້ເປັນທານປະການທີ ໑ ທີ່ເປັນມະຫາທານ... ຯລຯ... ອັນວິນຍູຊົນບໍ່ຄັດຄ້ານ.”

ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อทินฺนาทานํ ปหาย…เป… กาเมสุมิจฺฉาจารํ ปหาย…เป… มุสาวาทํ ปหาย…เป… สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ ปหาย…เป… อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ ทานานิ มหาทานานิ อคฺคญฺญานิ…เป… วิญฺญูหี’’ติ (อ. นิ. ๘.๓๙).

“ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ອີກປະການໜຶ່ງ, ອະລິຍະສາວົກລະອະທິນນາທານ... ຯລຯ... ລະກາເມສຸມິດສາຈານ... ຯລຯ... ລະມຸສາວາດ... ຯລຯ... ລະການດື່ມນ້ຳເມົາຄືສຸລາແລະເມໄລອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມປະໝາດ... ຯລຯ... ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ທານ ໕ ປະການເຫຼົ່ານີ້ແລ ເປັນມະຫາທານ ອັນເລີດ... ຯລຯ... ອັນວິນຍູຊົນບໍ່ຄັດຄ້ານ.”

อิทญฺจ ปน สีลปญฺจกํ – ‘‘อตฺตสิเนหญฺจ ชีวิตสิเนหญฺจ ปริจฺจชิตฺวา รกฺขิสฺสามี’’ติ สมาทินฺนตาย ยญฺโญติ วุจฺจติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ปญฺจสีลโต สรณคมนเมว เชฏฺฐกํ, อิทํ ปน สรณคมเนเยว ปติฏฺฐาย รกฺขิตสีลวเสน มหปฺผลนฺติ วุตฺตํ.

ກໍສີລ ໕ ປະການນີ້ ທີ່ຮຽກວ່າ ຍັນ ເພາະຄວາມສະມາທານດ້ວຍດີວ່າ 'ເຮົາລະຄວາມຮັກในຕົນແລະຄວາມຮັກໃນຊີວິດແລ້ວຈັກຮักສາ'. ໃນບັນດາສີລ ໕ ແລະສະຣະນະຄົມນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າສະຣະນະຄົມເທົ່ານັ້ນຈະປະເສີດກວ່າສີລ ໕ ກໍຕາມ ແຕ່ສີລນີ້ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດວ່າ ມີຜົນຫຼາຍ ເພາະເປັນສີລທີ່ຮັກສາໂດຍຕັ້ງຢູ່ໃນສະຣະນະຄົມນັ້ນເອງ.

๓๕๓. อิทมฺปิ [Pg.274] สุตฺวา พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘ปญฺจสีลํ นาม รกฺขิตุํ ครุกํ, อตฺถิ นุ โข อญฺญํ กิญฺจิ อีทิสเมว หุตฺวา อิโต อปฺปฏฺฐตรญฺจ มหปฺผลตรญฺจา’’ติ. ตโต ตํ ปุจฺฉนฺโต ปุนปิ – ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตมา’’ติอาทิมาห. อถสฺส ภควา ติวิธสีลปาริปูริยํ ฐิตสฺส ปฐมชฺฌานาทีนํ ยญฺญานํ อปฺปฏฺฐตรญฺจ มหปฺผลตรญฺจ ทสฺเสตุกาโม พุทฺธุปฺปาทโต ปฏฺฐาย เทสนํ อารภนฺโต ‘‘อิธ พฺราหฺมณา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา เหฏฺฐา วุตฺเตหิ คุเณหิ สมนฺนาคโต ปฐมํ ฌานํ, ปฐมชฺฌานาทีสุ ฐิโต ทุติยชฺฌานาทีนิ นิพฺพตฺเตนฺโต น กิลมติ, ตสฺมา ตานิ อปฺปฏฺฐานิ อปฺปสมารมฺภานิ. ยสฺมา ปเนตฺถ ปฐมชฺฌานํ เอกํ กปฺปํ พฺรหฺมโลเก อายุํ เทติ. ทุติยํ อฏฺฐกปฺเป. ตติยํ จตุสฏฺฐิกปฺเป. จตุตฺถํ ปญฺจกปฺปสตานิ. ตเทว อากาสานญฺจายตนาทิสมาปตฺติวเสน ภาวิตํ วีสติ, จตฺตาลีสํ, สฏฺฐิ, จตุราสีติ จ กปฺปสหสฺสานิ อายุํ เทติ; ตสฺมา มหปฺผลตรญฺจ มหานิสํสตรญฺจ. นีวรณาทีนํ ปน ปจฺจนีกานํ ธมฺมานํ ปริจฺจตฺตตฺตา ตํ ยญฺญนฺติ เวทิตพฺพํ.

໓໕໓. ພຣາມໄດ້ຟັງແມ່ນີ້ແລ້ວກໍຄິດວ່າ 'ການຮັກສາສີລ ໕ ເປັນຂອງໜັກ ຍັນອື່ນໃດທີ່ມີລັກສະນະເຊັ່ນນີ້ ແຕ່ມີພາລະໜ້ອຍກວ່າແລະມີຜົນຫຼາຍກວ່ານີ້ ມີຢູ່ບ້າງບໍໜໍ?'. ລຳດັບນັ້ນ ເມື່ອຈະຖາມເຖิงຍັນນັ້ນ ຈຶ່ງກາບທູນອີກຄັ້ງວ່າ 'ທ່ານໂคດົມຜູ້ຈະເລີນ ຍັງມີຢູ່ຫຼື' ເປັນຕົ້ນ. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງພຣະປະສົງຈະສະແດງຄວາມທີ່ຍັນທັງຫຼາຍມີປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງສີລ ໓ ປະການ ເປັນຍັນທີ່ມີພາລະໜ້ອຍກວ່າและມີຜົນຫຼາຍກວ່າ ແກ່ພຣາມນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງປາຣົບພຣะທຳມະເທດສະໜາຕັ້ງແຕ່ການອຸບັດຂຶ້ນຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ຕັດຄຳວ່າ 'ດູກ່ອນພຣາມ ໃນທຳມະວິນັຍນີ້' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະເຫດທີ່ບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄຸນນະທຳທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງຕົ້ນ ເມື່ອຍັງປະຖົມມະຊານໃຫ້ບັງເກີດ ຫຼືຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ ເມື່ອຍັງທຸຕິຍະຊານເປັນຕົ້ນໃຫ້ບັງເກີດ ຍ່ອມບໍ່ລຳບາກ ສະນັ້ນ ຊານເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າມີພາລະໜ້ອຍ ມີການລິເລີ່ມໜ້ອຍ. ເພາະວ່າໃນຊານເຫຼົ່ານັ້ນ ປະຖົມມະຊານຍ່ອມໃຫ້ອາຍຸໃນພຣົມມະໂລກຕະຫຼອດໜຶ່ງກັບ. ທຸຕິຍະຊານ ໘ ກັບ. ຕະຕິຍະຊານ ໖໔ ກັບ. ຈະຕຸດຖะຊານ ໕ ຮ້ອຍກັບ. ຈະຕຸດຖະຊານນັ້ນນັ້ນແລ ທີ່ຈະເລີນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາບັດມີອາກາສານັນຈາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມໃຫ້ອາຍຸສອງໝື່ນກັບ ສີ່ໝື່ນກັບ ຫົກໝື່ນກັບ ແລະແປດໝື່ນສີ່ພັນກັບ, ສະນັ້ນ ຈຶ່ງມີຜົນຫຼາຍກວ່າและมีອານິສົງຫຼາຍກວ່າ. ອະນຶ່ງ ພຶງຊາບວ່າຊານນັ້ນຊື່ວ່າຍັນ ເພາະລະທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກມີນີວອນເປັນຕົ້ນ.

วิปสฺสนาญาณมฺปิ ยสฺมา จตุตฺถชฺฌานปริโยสาเนสุ คุเณสุ ปติฏฺฐาย นิพฺพตฺเตนฺโต น กิลมติ, ตสฺมา อปฺปฏฺฐํ อปฺปสมารมฺภํ; วิปสฺสนาสุขสทิสสฺส ปน สุขสฺส อภาวา มหปฺผลํ. ปจฺจนีกกิเลสปริจฺจาคโต ยญฺโญติ. มโนมยิทฺธิปิ ยสฺมา วิปสฺสนาญาเณ ปติฏฺฐาย นิพฺพตฺเตนฺโต น กิลมติ, ตสฺมา อปฺปฏฺฐา อปฺปสมารมฺภา; อตฺตโน สทิสรูปนิมฺมานสมตฺถตาย มหปฺผลา. อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลสปริจฺจาคโต ยญฺโญ. อิทฺธิวิธญาณาทีนิปิ ยสฺมา มโนมยญาณาทีสุ ปติฏฺฐาย นิพฺพตฺเตนฺโต น กิลมติ, ตสฺมา อปฺปฏฺฐานิ อปฺปสมารมฺภานิ, อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลสปฺปหานโต ยญฺโญ. อิทฺธิวิธํ ปเนตฺถ นานาวิธวิกุพฺพนทสฺสนสมตฺถตาย. ทิพฺพโสตํ เทวมนุสฺสานํ สทฺทสวนสมตฺถตาย; เจโตปริยญาณํ ปเรสํ โสฬสวิธจิตฺตชานนสมตฺถตาย; ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานสมนุสฺสรณสมตฺถตาย; ทิพฺพจกฺขุ อิจฺฉิติจฺฉิตรูปทสฺสนสมตฺถตาย; อาสวกฺขยญาณํ อติปณีตโลกุตฺตรมคฺคสุขนิปฺผาทนสมตฺถตาย มหปฺผลนฺติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา ปน อรหตฺตโต วิสิฏฺฐตโร อญฺโญ ยญฺโญ นาม นตฺถิ, ตสฺมา อรหตฺตนิกูเฏเนว เทสนํ สมาเปนฺโต – ‘‘อยมฺปิ โข, พฺราหฺมณา’’ติอาทิมาห.

ແມ່ນແຕ່ວິປັດສະນາຢານ ເພາະເຫດທີ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຄຸນນະທຳມີຈະຕຸດຖະຊານເປັນທີ່ສຸດ ເມື່ອໃຫ້ບັງເກີດ ຍ່ອມບໍ່ລຳບາກ ສະນັ້ນ ຈຶ່ງມີພາລະໜ້ອຍ ມີການລິເລີ່ມໜ້ອຍ, ແຕ່ເພາະບໍ່ມີສຸກອື່ນສະເໝີດ້ວຍວິປັດສະນາສຸກ ຈຶ່ງມີຜົນຫຼາຍ ຊື່ວ່າຍັນເພາະລະກິເລດທີ່ເປັນປະຕິປັກ. ແມ່ນມະໂນມະຍິດທິ ເພາະເຫດທີ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນວິປັດສະນາຢານ ເມື່ອໃຫ້ບັງເກີດ ຍ່ອມບໍ່ລຳບາກ ສະນັ້ນ ຈຶ່ງມີພາລະໜ້ອຍ ມີການລິເລີ່ມໜ້ອຍ, ມີຜົນຫຼາຍເພາະສາມາດເນລະມິດຮູບທີ່ຄ້າຍຕົນໄດ້ ຊື່ວ່າຍັນເພາະລະກິເລດທີ່ເປັນປະຕິປັກຂອງຕົນ. ແມ່ນອິດທິວິທະຢານເປັນຕົ້ນ ເພາະເຫດທີ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນມະໂนມະຍະຢານເປັນຕົ້ນ ເມື່ອໃຫ້ບັງເກີດ ຍ່ອມບໍ່ລຳບາກ ສະນັ້ນ ຈຶ່ງມີພາລະໜ້ອຍ ມີການລິເລີ່ມໜ້ອຍ, ຊື່ວ່າຍັນເພາະລະກິເລດທີ່ເປັນປະຕิປັກຂອງຕົນໆ. ໃນຢານເຫຼົ່ານັ້ນ ອິດທິວິທະຢານມີຜົນຫຼາຍເພາະສາມາດສະແດງການແປງກາຍໄດ້ຫຼາຍຢ່າງ. ທิບພະຍະໂສດມີຜົນຫຼາຍເພາະສາມາດໄດ້ຍິນສຽງຂອງເທວະດາແລະມະນຸດ, ເຈໂຕປະຣິຍະຢານມີຜົນຫຼາຍເພາະສາມາດຮູ້ຈິດ ໑໖ ປະການຂອງຜູ້ອື່ນ, ປຸບເພນິວາສານຸດສະຕິຢານມີຜົນຫຼາຍເພາະສາມາດລະນຶກເຖິງພົບກ່ອນໆ ຕາມທີ່ປາດຖະໜາ, ທິບພະຍະຈັກສຸມີຜົນຫຼາຍເພາະສາມາດເຫັນຮູບຕາມທີ່ປາດຖະໜາ, ອາສະວັກຂະຍະຢານມີຜົນຫຼາຍເພາະສາມາດຍັງໂລກຸດຕະຣະມັກສຸກອັນປະນີດຍິ່ງໃຫ້ບັງເກີດ ພຶງຊາບດ້ວຍປະການສະນີ້. ອະນຶ່ງ ເພາະເຫດທີ່ຍັນອື່ນທີ່ປະເສີດກວ່າອໍຣະຫັດຕະຜົນບໍ່ມີ ສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເມື່ອຈະຊົງຈົບເທດສະໜາດ້ວຍຍອດຄືອໍຣະຫັດຕະຜົນນັ້ນແລ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ດູກ່ອນພຣາມ ແມ່ນນີ້ແລ' ເປັນຕົ້ນ.

กูฏทนฺตอุปาสกตฺตปฏิเวทนาวณฺณนา

ຄຳພັນລະນາການປະກາດຕົນເປັນອຸບາສົກຂອງກູຕະທันຕະພຣາມ

๓๕๔-๓๕๘. เอวํ [Pg.275] วุตฺเตติ เอวํ ภควตา วุตฺเต เทสนาย ปสีทิตฺวา สรณํ คนฺตุกาโม กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ – ‘เอตํ อภิกฺกนฺตํ โภ, โคตมา’ติอาทิกํ วจนํ อโวจ. อุปวายตูติ อุปคนฺตฺวา สรีรทรถํ นิพฺพาเปนฺโต ตนุสีตโล วาโต วายตูติ. อิทญฺจ ปน วตฺวา พฺราหฺมโณ ปุริสํ เปเสสิ – ‘‘คจฺฉ, ตาต, ยญฺญวาฏํ ปวิสิตฺวา สพฺเพ เต ปาณโย พนฺธนา โมเจหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตถา กตฺวา อาคนฺตฺวา ‘‘มุตฺตา โภ, เต ปาณโย’’ติ อาโรเจสิ. ยาว พฺราหฺมโณ ตํ ปวตฺตึ น สุณิ, น ตาว ภควา ธมฺมํ เทเสสิ. กสฺมา? ‘‘พฺราหฺมณสฺส จิตฺเต อากุลภาโว อตฺถี’’ติ. สุตฺวา ปนสฺส ‘‘พหู วต เม ปาณา โมจิตา’’ติ จิตฺตจาโร วิปฺปสีทติ. ภควา ตสฺส วิปฺปสนฺนมนตํ ญตฺวา ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตํ สนฺธาย – ‘‘อถ โข ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุน ‘กลฺลจิตฺต’นฺติอาทิ อานุปุพฺพิกถานุภาเวน วิกฺขมฺภิตนีวรณตํ สนฺธาย วุตฺตํ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

໓໕໔-໓໕໘. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ' ຄວາມວ່າ ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ກູຕະທັນຕະພຣາມເລື່ອມໃສໃນພຣະທຳມະເທດສະໜາ ປາດຖະໜາຈະເຖິງພຣະຣັດຕະນະໄຕເປັນສະຣະນະ ຈຶ່ງກາບທູນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທ່ານໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ພາສິດຂອງທ່ານໄພເລາະຍິ່ງນັກ'. ຄຳວ່າ 'ຂໍຈົງພັດມາ' ຄວາມວ່າ ຂໍສາຍລົມເຢັນອ່ອນໆ ຈົງພັດມາບັນເທົາຄວາມຮ້ອນຮົນໃນຮ່າງກາຍຂອງສັດເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄັນກາບທູນຄຳນີ້ແລ້ວ ພຣາມຈຶ່ງສົ່ງບຸຣຸດໄປສັ່ງວ່າ 'ແນ່ພໍ່ ຈົງໄປສູ່ໂຮງພິທີບູຊາຍັນ ແລ້ວປ່ອຍສັດເຫຼົ່ານັ້ນທັງໝົດໃຫ້ພົ້ນຈາກເຄື່ອງຜູກມັດ'. ບຸຣຸດນັ້ນຮັບຄຳວ່າ 'ດີລະ' ແລ້ວເຮັດຕາມນັ້ນ ກັບມາກາບທູນວ່າ 'ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ສັດເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ຮັບການປ່ອຍຕົວແລ້ວ'. ຕາບໃດທີ່ພຣາມຍັງບໍ່ໄດ້ຟັງຂ່າວນັ້ນ ຕາບນັ້ນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກກໍຍັງບໍ່ຊົງສະແດງທຳ ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຈິດของພຣາມຍັງມີຄວາມວຸ້ນວາຍຢູ່. ແຕ່ເມື່ອໄດ້ຟັງແລ້ວ ຈິດຂອງເຂົາກໍເລື່ອມໃສຍິ່ງຂຶ້ນດ້ວຍຄິດວ່າ 'ສັດເປັນອັນຫຼາຍເຮົາໄດ້ປ່ອຍແລ້ວໜໍ'. ພຣະຜູ້ມີພຣะພາກຊົງຊາບຄວາມທີ່ຈິດຂອງເຂົາເລື່ອມໃສດີແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງປາຣົບພຣະທຳມะເທດສະໜາ. ໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ພຣະອານົນເຖຣະຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ...'. ອີກປະການໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'ຈິດອັນຄວນ' ເປັນຕົ້ນ ຕັດໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ນີວອນຖືກຂົ່ມໄວ້ໄດ້ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງອະນຸປຸບພິກະຖາ. ບົດທີ່ເຫຼືອມີເນື້ອຄວາມຕື້ນທັງສິ້ນ.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

ດ້ວຍປະການສະນີ້ ໃນສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ ອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ

กูฏทนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

GR_TRANSLATION_NOT_FOUND_OR_EMPTY

๖. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

໖. ການພັນລະນາມະຫາລິສູດ

พฺราหฺมณทูตวตฺถุวณฺณนา

ການພັນລະນາເລື່ອງທູດພຣາມ

๓๕๙. เอวํ [Pg.276] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา เวสาลิยนฺติ มหาลิสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. เวสาลิยนฺติ ปุนปฺปุนํ วิสาลภาวูปคมนโต เวสาลีติ ลทฺธนามเก นคเร. มหาวเนติ พหินคเร หิมวนฺเตน สทฺธึ เอกาพทฺธํ หุตฺวา ฐิตํ สยํ ชาตวนํ อตฺถิ, ยํ มหนฺตภาเวเนว มหาวนนฺติ วุจฺจติ, ตสฺมึ มหาวเน. กูฏาคารสาลายนฺติ ตสฺมึ วนสณฺเฑ สงฺฆารามํ ปติฏฺฐเปสุํ. ตตฺถ กณฺณิกํ โยเชตฺวา ถมฺภานํ อุปริ กูฏาคารสาลาสงฺเขเปน เทววิมานสทิสํ ปาสาทํ อกํสุ, ตํ อุปาทาย สกโลปิ สงฺฆาราโม ‘‘กูฏาคารสาลา’’ติ ปญฺญายิตฺถ. ภควา ตํ เวสาลึ อุปนิสฺสาย ตสฺมึ สงฺฆาราเม วิหรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลาย’’นฺติ. โกสลกาติ โกสลรฏฺฐวาสิโน. มาคธกาติ มคธรฏฺฐวาสิโน. กรณีเยนาติ อวสฺสํ กตฺตพฺพกมฺเมน. ยญฺหิ อกาตุมฺปิ วฏฺฏติ, ตํ กิจฺจนฺติ วุจฺจติ, ยํ อวสฺสํ กาตพฺพเมว, ตํ กรณียํ นาม.

໓໕໙. ພຣະສູດທີ່ເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ - ເອກັງ ສະມະຍັງ ພະຄະວา ເວສາລີຍັງ' ຊື່ວ່າ ມະຫາລິສູດ. ໃນມະຫາລິສູດນັ້ນ ມີການພັນລະນາບົດທີ່ບໍ່ເຄີຍກ່າວເຖິງມາກ່ອນດັ່ງນີ້. ຄຳວ່າ 'ໃນເມືອງເວສາລີ' ຄວາມວ່າ ໃນເມືອງທີ່ໄດ້ຊື່ວ່າ ເວສາລີ ເພາະມີຄວາມກວ້າງຂວາງຍິ່ງຂຶ້ນເລື້ອຍໆ. ຄຳວ່າ 'ໃນປ່າມະຫາວັນ' ຄວາມວ່າ ນອກເມືອງມີປ່າທີ່ເກີດຂຶ້ນເອງຕາມທຳມະຊາດຊຶ່ງຕິດຕໍ່ເປັນຜືນດຽກັບປ່າຫິມະພານ ປ່ານັ້ນຮຽກວ່າ ມະຫາວັນ ເພາະມີຄວາມໃຫຍ່ໂຕ ໃນປ່າມະຫາວັນນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນປ່າຊັດນັ້ນ' ຄວາມວ່າ ພວກເຂົາໄດ້ສ້າງສັງຄາຣາມຂຶ້ນໃນປ່າຊັດນັ້ນ. ໃນສັງຄາຣາມນັ້ນ ພວກເຂົາໄດ້ສ້າງປຣາສາດຄ້າຍວິມານເທວະດา ໂດຍຕິດຊໍ່ຟ້າໄວ້ເທິງເສົາຕາມລັກສະນະຂອງສາລາທີ່ມີຍອດແຫຼມ ອາໄສປຣາສາດນັ້ນ ສັງຄາຣາມທັງໝົດຈຶ່ງປາກົດຊື່ວ່າ 'ກູຕາຄານສາລາ'. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງອາໄສເມືອງເວສາລີນັ້ນ ປະທັບຢູ່ໃນສັງຄາຣາມນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອານົນເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປະທັບຢູ່ໃນປ່າມະຫາວັນ ປ່າຊັດກູຕາຄານສາລາ ໃກ້ເມືອງເວສາລີ'. ຄຳວ່າ 'ຊາວໂກສົນ' ຄວາມວ່າ ຜູ້ຢູື່ອາໄສໃນແຄວ້ນໂກສົນ. ຄຳວ່າ 'ຊາວມະຄົດ' ຄວາມວ່າ ຜູ້ຢູື່ອາໄສໃນແຄວ້ນມະຄົດ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍກິດອันຄວນເຮັດ' ຄວາມວ່າ ດ້ວຍວຽກທີ່ຕ້ອງເຮັດຢ່າງແນ່ນອນ. ຈິງຢູ່ ວຽກໃດທີ່ເຖິງແມ່ນບໍ່ເຮັດກໍຄວນ ວຽກນັ້ນຮຽກວ່າ ກິດ ສ່ວນວຽກໃດທີ່ຕ້ອງເຮັດຢ່າງແນ່ນອນ ວຽກນັ້ນຊື່ວ່າ ກະຣະນີຍະ.

๓๖๐. ปฏิสลฺลีโน ภควาติ นานารมฺมณจารโต ปฏิกฺกมฺม สลฺลีโน นิลีโน, เอกีภาวํ อุปคมฺม เอกตฺตารมฺมเณ ฌานรตึ อนุภวตีติ อตฺโถ. ตตฺเถวาติ ตสฺมิญฺเญว วิหาเร. เอกมนฺตนฺติ ตสฺมา ฐานา อปกฺกมฺม ตาสุ ตาสุ รุกฺขจฺฉายาสุ นิสีทึสุ.

໓໖໐. ຄຳວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງຫຼີກເຣັ້ນຢູ່' ຄວາມວ່າ ຊົງຫຼີກອອກຈາກອາຣົມຕ່າງໆ ແລ້ວຊົງຊ້ອນເຣັ້ນຢູ່ ຊົງເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ດຽວ ສະເຫວີຍຄວາມຍິນດີໃນຊານໃນອາຣົມອັນດຽວ ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ນັ້ນນັ້ນແລ' ຄວາມວ່າ ໃນວິຫານນັ້ນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ນັບທີ່ສຸດຂ້າງໜຶ່ງ' ຄວາມວ່າ ຫຼີກໄປຈາກທີ່ນັ້ນແລ້ວ ນັ່ງພັກຜ່ອນຢູ່ກ້ອງຮົ່ມໄມ້ເຫຼົ່ານັ້ນໆ.

โอฏฺฐทฺธลิจฺฉวีวตฺถุวณฺณนา

ການພັນລະນາເລື່ອງໂອດຖັດທະລິດຈະວີ

๓๖๑. โอฏฺฐทฺโธติ อทฺโธฏฺฐตาย เอวํลทฺธนาโม. มหติยา ลิจฺฉวีปริสายาติ ปุเรภตฺตํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา ภควโต สนฺติเก อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐหิตฺวา คนฺธมาลาทีนิ คาหาเปตฺวา อุคฺโฆสนาย มหตึ ลิจฺฉวิราชปริสํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ตาย นีลปีตาทิวณฺณวตฺถาภรณวิเลปนปฏิมณฺฑิตาย ตาวตึสปริสสปฺปฏิภาคาย มหติยา ลิจฺฉวิปริสาย สทฺธึ อุปสงฺกมิ. อกาโล โข มหาลีติ [Pg.277] ตสฺส โอฏฺฐทฺธสฺส มหาลีติ มูลนามํ, เตน มูลนามมตฺเตน นํ เถโร มหาลีติ อาลปติ. เอกมนฺตํ นิสีทีติ ปติรูปาสุ รุกฺขจฺฉายาสุ ตาย ลิจฺฉวิปริสาย สทฺธึ รตนตฺตยสฺส วณฺณํ กถยนฺโต นิสีทิ.

໓໖໑. ຄຳວ່າ 'ໂອດຖັດທະ' ຄືຜູ້ที่ໄດ້ຊື່ອย่างນີ້ເພາະມີຮີມສົບເທິງແຫວ່ງໄປເຄິ່ງໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ພ້ອມດ້ວຍບໍລິສັດລິດຈະວີໝູ່ໃຫຍ່' ຄວາມວ່າ ຖວາຍທານແດ່ພິກຂຸສົງມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນປະມຸກໃນເວລາເຊົ້າ ສະມາທານອົງອຸໂບສົດໃນສຳນັກของພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ໃຫ້ຄົນຖືເຄື່ອງສັກກາລະມີຂອງຫອມແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ ປ່າວຮ້ອງໃຫ້ປະຊຸມບໍລິສັດກະສັດລິດຈະວີໝູ່ໃຫຍ່ ແລ້ວເຂົ້າໄປເຝົ້າພ້ອມດ້ວຍບໍລິສັດລິດຈະວີໝູ່ໃຫຍ່ຜູ້ປະດັບປະດາດ້ວຍເສື້ອຜ້າ ເຄື່ອງປະດັບ ແລະເຄື່ອງລູບໄລ້ສີຕ່າງໆ ມີສີຂຽວແລະສີເຫຼືອງເປັນຕົ້ນ ຊຶ່ງຄ້າຍກັບບໍລິສັດດາວະດຶງ. ຄຳວ່າ 'ຍັງບໍ່ເຖິງເວລາ ມะຫາລິ' ຄວາມວ່າ ຊື່ເດີມຂອງໂອດຖັດທະລິດຈະວີນັ້ນຄື ມະຫາລິ ພຣະເຖຣະຈຶ່ງຮຽກເຂົາດ້ວຍຊື່ເດີມນັ້ນວ່າ ມະຫາລິ. ຄຳວ່າ 'ນັ່ງ ນັບທີ່ສຸດຂ້າງໜຶ່ງ' ຄວາມວ່າ ນັ່ງເວົ້າເຖິງຄຸນຂອງພຣະຣັດຕະນະໄຕຮ່ວມກັບບໍລິສັດລິດຈະວີເຫຼົ່ານັ້ນ ກ້ອງຮົ່ມໄມ້ທີ່ເໝາະສົມ.

๓๖๒. สีโห สมณุทฺเทโสติ อายสฺมโต นาคิตสฺส ภาคิเนยฺโย สตฺตวสฺสกาเล ปพฺพชิตฺวา สาสเน ยุตฺตปยุตฺโต ‘‘สีโห’’ติ เอวํนามโก สามเณโร, โส กิร ตํ มหาปริสํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ ปริสา มหตี, สกลํ วิหารํ ปูเรตฺวา นิสินฺนา, อทฺธา ภควา อชฺช อิมิสฺสา ปริสาย มหนฺเตน อุสฺสาเหน ธมฺมํ เทเสสฺสติ, ยํนูนาหํ อุปชฺฌายสฺสาจิกฺขิตฺวา ภควโต มหาปริสาย สนฺนิปติตภาวํ อาโรจาเปยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา เยนายสฺมา นาคิโต เตนุปสงฺกมิ. ภนฺเต กสฺสปาติ เถรํ โคตฺเตน อาลปติ. เอสา ชนตาติ เอโส ชนสมูโห.

໓໖໒. ຄຳວ່າ 'ສີຫະສາມະເນນ' ຄວາມວ່າ ສາມະເນນຊື່ວ່າ ສີຫະ ຜູ້ເປັນຫຼານຊາຍຂອງພຣະນາຄິຕະເຖຣະ ບວດເມື່ອອາຍຸ ໗ ປີ ມີຄວາມພຽນພະຍາຍາມໃນພຣະສາສະໜາ ໄດ້ຍິນວ່າ ສາມະເນນນັ້ນເຫັນບໍລິສັດໝູ່ໃຫຍ່ນັ້ນແລ້ວ ຄິດວ່າ 'ບໍລິສັດນີ້ໃຫຍ່ໂຕນັກ ນັ່ງເຕັມວິຫານທັງໝົດ ແນ່ນອນວ່າວັນນີ້ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈັກຊົງສະແດງທຳແກ່ບໍລິສັດນີ້ດ້ວຍຄວາມອຸດສາຫະຢ່າງຍິ່ງ ໄສໜໍເຮົາຄວນບອກພຣະອຸປັດຊາ ເພື່ອໃຫ້ກາບທູນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຖິງການປະຊຸມກັນຂອງບໍລິສັດໝູ່ໃຫຍ่' ຈຶ່ງເຂົ້າໄປຫາພຣະນາຄິຕະເຖຣະ. ຄຳວ່າ 'ຂ້າແຕ່ທ່ານກັດສະປະ' ເປັນການຮຽກພຣະເຖຣະດ້ວຍໂຄດ. ຄຳວ່າ 'ນັ້ນຄືໝູ່ຊົນ' ຄວາມວ່າ ນັ້ນຄືກຸ່ມຄົນ.

ตฺวญฺเญว ภควโต อาโรเจหีติ สีโห กิร ภควโต วิสฺสาสิโก, อยญฺหิ เถโร ถูลสรีโร, เตนสฺส สรีรครุตาย อุฏฺฐานนิสชฺชาทีสุ อาลสิยภาโว อีสกํ อปฺปหีโน วิย โหติ. อถายํ สามเณโร ภควโต กาเลน กาลํ วตฺตํ กโรติ. เตน นํ เถโร ‘‘ตฺวมฺปิ ทสพลสฺส วิสฺสาสิโก’’ติ วตฺวา คจฺฉ ตฺวญฺเญวาโรเจหีติ อาห. วิหารปจฺฉายายนฺติ วิหารฉายายํ, กูฏาคารมหาเคหจฺฉายาย ผริโตกาเสติ อตฺโถ. สา กิร กูฏาคารสาลา ทกฺขิณุตฺตรโต ทีฆา ปาจีนมุขา, เตนสฺสา ปุรโต มหตี ฉายา ปตฺถฏา โหติ, สีโห ตตฺถ ภควโต อาสนํ ปญฺญเปสิ.

ຄຳວ່າ 'ເຈົ້າເອງຈົງກາບທູນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຖີດ' ຄວາມວ່າ ໄດ້ຍິນວ່າ ສີຫະສາມະເນນເປັນຜູ້ຄຸ້ນເຄີຍກັບພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ສ່ວນພຣະເຖຣະນີ້ມີຮ່າງກາຍຕຸ້ຍພີ ເພາະຄວາມທີ່ຮ່າງກາຍໜັກ ຄວາມກຽດຄ້ານໃນການລຸກແລະການນັ່ງເປັນຕົ້ນຈຶ່ງຄ້າຍກັບຍັງລະບໍ່ໄດ້ເລັກນ້ອຍ. ຄັ້ງນັ້ນ ສາມະເນນນີ້ເຮັດວັດປະຕິບັດແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເປັນຄັ້ງຄາວ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະເຖຣະຈຶ່ງກ່າວກັບສາມະເນນນັ້ນວ່າ 'ເຈົ້າກໍເປັນຜູ້ຄຸ້ນເຄີຍກັບພຣະທົດສະພົນຄືກັນ' ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຈົງໄປ ເຈົ້າເອງຈົງກາບທູນເຖີດ'. ຄຳວ່າ 'ໃນຮົ່ມເງົາຂອງວິຫານ' ຄວາມວ່າ ໃນຮົ່ມເງົາຂອງວິຫານ ຄືໃນບໍລິເວນທີ່ຮົ່ມເງົາຂອງກູຕາຄານສາລາຫຼັງໃຫຍ່ແຜ່ໄປເຖິງ. ໄດ້ຍິນວ່າ ກູຕາຄານສາລານັ້ນຍາວຈາກທິດໃຕ້ໄປທິດເໜືອ ປິ່ນໜ້າໄປທາງທິດຕະເວັນອອກ ສະນັ້ນ ຮົ່ມເງົາຂະໜາດໃຫຍ່ຈຶ່ງແຜ່ໄປທາງດ້ານໜ້າຂອງສາລານັ້ນ ສີຫະສາມະເນນໄດ້ຈັດຕັ້ງອາສະນະຖວາຍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ນັບທີ່ນັ້ນ.

๓๖๓. อถ โข ภควา ทฺวารนฺตเรหิ เจว วาตปานนฺตเรหิ จ นิกฺขมิตฺวา วิธาวนฺตาหิ วิปฺผรนฺตีหิ ฉพฺพณฺณาหิ พุทฺธรสฺมีหิ สํสูจิตนิกฺขมโน วลาหกนฺตรโต ปุณฺณจนฺโท วิย กูฏาคารสาลโต นิกฺขมิตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข ภควา วิหารา นิกฺขมฺม วิหารปจฺฉายาย ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ.

໓໖໓. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເສດັດອອກຈາກປະຕູແລະຊ່ອງປ່ອງຢ້ຽມ ມີພຣະສັບພັນຣັງສີແຜ່ຊ່ານອອກໄປສະແດງການເສດັດອອກຢ່າງຈະແຈ້ງ ປະດຸດພຣະຈັນເຕັມດວງເສດັດອອກຈາກກີບເມກ ເສດັດອອກຈາກກູຕາຄານສາລາແລ້ວປະທັບນັ່ງເທິງພຸດທະອາສະນະອັນປະເສີດທີ່ຈັດຖວາຍໄວ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອານົນເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເສດັດອອກຈາກວິຫານ ປະທັບນັ່ງເທິງອາສະນະທີ່ຈັດຖວາຍໄວ້ໃນຮົ່ມເງົາຂອງວິຫານ'.

๓๖๔-๓๖๕. ปุริมานิ[Pg.278], ภนฺเต, ทิวสานิ ปุริมตรานีติ เอตฺถ หิยฺโย ทิวสํ ปุริมํ นาม, ตโต ปรํ ปุริมตรํ. ตโต ปฏฺฐาย ปน สพฺพานิ ปุริมานิ เจว ปุริมตรานิ จ โหนฺติ. ยทคฺเคติ มูลทิวสโต ปฏฺฐาย ยํ ทิวสํ อคฺคํ ปรโกฏึ กตฺวา วิหรามีติ อตฺโถ, ยาว วิหาสินฺติ วุตฺตํ โหติ. อิทานิ ตสฺส ปริมาณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นจิรํ ตีณิ วสฺสานี’’ติ อาห. อถ วา ยทคฺเคติ ยํ ทิวสํ อคฺคํ กตฺวา นจิรํ ตีณิ วสฺสานิ วิหรามีติปิ อตฺโถ. ยํ ทิวสํ อาทึ กตฺวา นจิรํ วิหาสึ ตีณิเยว วสฺสานีติ วุตฺตํ โหติ. อยํ กิร ภควโต ปตฺตจีวรํ คณฺหนฺโต ตีณิ สํวจฺฉรานิ ภควนฺตํ อุปฏฺฐาสิ, ตํ สนฺธาย เอวํ วทติ. ปิยรูปานีติ ปิยชาติกานิ สาตชาติกานิ. กามูปสํหิตานีติ กามสฺสาทยุตฺตานิ. รชนียานีติ ราคชนกานิ. โน จ โข ทิพฺพานิ สทฺทานีติ กสฺมา สุนกฺขตฺโต ตานิ น สุณาติ? โส กิร ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมํ ยาจิ, ตสฺส ภควา อาจิกฺขิ, โส ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปนฺโน ทิพฺพจกฺขุํ อุปฺปาเทตฺวา เทวตานํ รูปานิ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺมึ สรีรสณฺฐาเน สทฺเทน มธุเรน ภวิตพฺพํ, กถํ นุ โข นํ สุเณยฺย’’นฺติ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิพฺพโสตปริกมฺมํ ปุจฺฉิ. อยญฺจ อตีเต เอกํ สีลวนฺตํ ภิกฺขุํ กณฺณสกฺขลิยํ ปหริตฺวา พธิรมกาสิ. ตสฺมา ปริกมฺมํ กโรนฺโตปิ อภพฺโพ ทิพฺพโสตาธิคมาย. เตนสฺส น ภควา ปริกมฺมํ กเถสิ. โส เอตฺตาวตา ภควติ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อทฺธา สมณสฺส โคตมสฺส เอวํ โหติ – ‘อหมฺปิ ขตฺติโย อยมฺปิ ขตฺติโย, สจสฺส ญาณํ วฑฺฒิสฺสติ, อยมฺปิ สพฺพญฺญู ภวิสฺสตี’ติ อุสูยาย มยฺหํ น กเถสี’’ติ. โส อนุกฺกเมน คิหิภาวํ ปตฺวา ตมตฺถํ มหาลิลิจฺฉวิโน กเถนฺโต เอวมาห.

໓໖໔-໓໖໕. ໃນບົດວ່າ 'Purimāni, bhante, divasāni purimatarānີ' ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ວັນວານນີ້ ຊື່ວ່າ ວັນກ່ອນ (purima), ຖັດຈາກວັນນັ້ນໄປ ຊື່ວ່າ ວັນກ່ອນຍິ່ງຂຶ້ນໄປ (purimatara). ແຕ່ຊ່ວງນັ້ນເປັນຕົ້ນໄປ ວັນທັງໝົດກໍເປັນທັງວັນກ່ອນ ແລະວັນກ່ອນຍິ່ງຂຶ້ນໄປ. ຄຳວ່າ 'yadagge' ມີອະທິບາຍວ່າ ນັບຕັ້ງແຕ່ວັນເລີ່ມຕົ້ນ ໂດຍເຮັດໃຫ້ວັນໃດວັນໜຶ່ງເປັນວັນເລີ່ມຕົ້ນແລ້ວຢູ່ອາໄສ, ມີອະທິບາຍວ່າ ໄດ້ຢູ່ອາໄສມາຕະຫຼອດໄລຍະເວລາເທົ່າໃດ. ບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງກຳນົດເວລາຂອງວັນນັ້ນ ສຸນັກຂັດຕະ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'naciraṃ tīṇi vassāni' (ບໍ່ດົນ ພຽງສາມພັນສາ). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'yadagge' ມີອະທິບາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ວັນໃດວັນໜຶ່ງເປັນວັນເລີ່ມຕົ້ນແລ້ວ ຢູ່ອາໄສມາເປັນເວລາບໍ່ດົນ ພຽງສາມພັນສາ ດັ່ງນີ້ກໍໄດ້. ມີອະທິບາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ວັນໃດວັນໜຶ່ງເປັນວັນເລີ່ມຕົ້ນແລ້ວ ໄດ້ຢູ່ອາໄສມາເປັນເວລາບໍ່ດົນ ພຽງແຕ່ສາມພັນສາເທົ່ານັ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ສຸນັກຂັດຕະນີ້ ເມື່ອຖືບາດແລະຈີວອນຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໄດ້ບຳລຸງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຢູ່ຕະຫຼອດສາມປີ, ເຂົາໝາຍເຖິງເລື່ອງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'piyarūpāni' ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ມີສະພາວະໜ້າຮັກ ສິ່ງທີ່ມີສະພາວະໜ້າຍິນດີ. ຄຳວ່າ 'kāmūpasaṃhitāni' ໝາຍເຖິງ ປະກອບດ້ວຍຄວາມຍິນດີໃນກາມ. ຄຳວ່າ 'rajanīyāni' ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດລາຄະ (ຄວາມກຳໜັດ). ຄຳວ່າ 'no ca kho dibbāni saddāni' (ແຕ່ບໍ່ໄດ້ຍິນສຽງທິບ) ເພາະເຫດໃດສຸນັກຂັດຕະຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຍິນສຽງທິບເຫຼົ່ານັ້ນ? ໄດ້ຍິນວ່າ ສຸນັກຂັດຕະນັ້ນ ເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວ ທູນຂໍບໍລິກຳທິບພະຈັກຂຸ (ຕາທິບ), ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຊົງສະແດງແກ່ເຂົາ, ເຂົາປະຕິບັດຕາມຄຳສັ່ງສອນແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ທິບພະຈັກຂຸເກີດຂຶ້ນ ໄດ້ເຫັນຮູບຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ໃນຮູບຮ່າງຮ່າງກາຍນີ້ ຄວນຈະມີສຽງທີ່ໄພເລາະ, ເຮັດແນວໃດໜໍ ເຮົາຈຶ່ງຈະໄດ້ຍິນສຽງນັ້ນ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ທູນຖາມເຖິງບໍລິກຳທິບພະໂສດ (ຫູທິບ). ກໍສຸນັກຂັດຕະນີ້ ໃນອະດີດຊາດ ໄດ້ຕົບຫູພຣະພິກຂຸຜູ້ມີສີລຮູບໜຶ່ງ ເຮັດໃຫ້ເປັນຫູໜວກ. ເພາະສະນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າເຂົາຈະເຮັດບໍລິກຳຢູ່ ກໍເປັນຜູ້ບໍ່ຄວນ (ບໍ່ສາມາດ) ທີ່ຈະບັນລຸທິບພະໂສດໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງບໍ່ຊົງສະແດງບໍລິກຳແກ່ເຂົາ. ເຂົາຜູກອາຄາດໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ແລ້ວຄິດວ່າ 'ແນ່ນອນ ພຣະສະມະນະໂຄດົມຄົງຈະຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຖິງເຮົາກໍເປັນກສັດຕິຍະ ແມ້ນສຸນັກຂັດຕະນີ້ກໍເປັນກສັດຕິຍະ, ຖ້າຫາກວ່າປັນຍາ (ຍານ) ຂອງເຂົາຈະຈະເລີນຂຶ້ນ ເຂົາກໍຈັກເປັນພຣະສັບພັນຍູຄືກັນ' ດັ່ງນີ້ ເພາະຄວາມຮິດສະຢາ (ອິດສາ) ຈຶ່ງບໍ່ບອກແກ່ເຮົາ'. ເຂົາສຶກລາເພດເປັນຄະລຶຫັດໂດຍລຳດັບ ແລ້ວບອກເລື່ອງນັ້ນແກ່ມະຫາລິລິຈຈະວີ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນີ້.

๓๖๖-๓๗๑. เอกํสภาวิโตติ เอกํสาย เอกโกฏฺฐาสาย ภาวิโต, ทิพฺพานํ วา รูปานํ ทสฺสนตฺถาย ทิพฺพานํ วา สทฺทานํ สวนตฺถาย ภาวิโตติ อตฺโถ. ติริยนฺติ อนุทิสาย. อุภยํสภาวิโตติ อุภยํสาย อุภยโกฏฺฐาสาย ภาวิโตติ อตฺโถ. อยํ โข มหาลิ เหตูติ อยํ ทิพฺพานํเยว รูปานํ ทสฺสนาย เอกํสภาวิโต สมาธิ เหตุ. อิมมตฺถํ สุตฺวา โส ลิจฺฉวี จินฺเตสิ – ‘‘อิทํ ทิพฺพโสเตน สทฺทสุณนํ อิมสฺมึ สาสเน อุตฺตมตฺถภูตํ มญฺเญ อิมสฺส นูน อตฺถาย เอเต [Pg.279] ภิกฺขู ปญฺญาสมฺปิ สฏฺฐิปิ วสฺสานิ อปณฺณกํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, ยํนูนาหํ ทสพลํ เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ.

໓໖໖-໓໗໑. ຄຳວ່າ 'ekaṃsabhāvito' ໝາຍເຖິງ ຈະເລີນຂຶ້ນໂດຍສ່ວນດຽວ ຫຼືໂດຍສ່ວນໜຶ່ງ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຈະເລີນຂຶ້ນເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການເຫັນຮູບທິບທັງຫຼາຍ ຫຼືເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການໄດ້ຍິນສຽງທິບທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'tiriyaṃ' ໝາຍເຖິງ ໃນທິດນ້ອຍ (ທິດສະεຫຼີງ). ຄຳວ່າ 'ubhayaṃsabhāvito' ໝາຍເຖິງ ຈະເລີນຂຶ້ນໂດຍທັງສອງສ່ວນ ຫຼືທັງສອງຝ່າຍ. ຄຳວ່າ 'ayaṃ kho mahāli hetu' ໝາຍເຖິງ ສະມາທິທີ່ຈະເລີນຂຶ້ນໂດຍສ່ວນດຽວເພື່ອການເຫັນຮູບທິບທັງຫຼາຍນີ້ແລ້ວ ເປັນເຫດ. ເມື່ອມະຫາລິລິຈຈະວີໄດ້ຟັງເນື້ອຄວາມນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ການໄດ້ຍິນສຽງດ້ວຍທິບພະໂສດນີ້ ເຮົາເຂົ້າໃຈວ່າເປັນປະໂຫຍດອັນສູງສຸດໃນພຣະສາສະໜານີ້, ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ຄົງຈະປະພຶດພຣົມມະຈັນອັນບໍ່ມີໂທດ (ອັນແນ່ນອນ) ຕະຫຼອດຫ້າສິບປີບ້າງ ຫົກສິບປີບ້າງ ກໍເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ສິ່ງນີ້ເອງ, ທາງທີ່ດີ ເຮົາຄວນທູນຖາມເນື້ອຄວາມນີ້ກ່ຽວກັບພຣະທົດສະພົນເຖີດ'.

๓๗๒. ตโต ตมตฺถํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘เอตาสํ นูน, ภนฺเต’’ติอาทิมาห. สมาธิภาวนานนฺติ เอตฺถ สมาธิเยว สมาธิภาวนา, อุภยํสภาวิตานํ สมาธีนนฺติ อตฺโถ. อถ ยสฺมา สาสนโต พาหิรา เอตา สมาธิภาวนา, น อชฺฌตฺติกา. ตสฺมา ตา ปฏิกฺขิปิตฺวา ยทตฺถํ ภิกฺขู พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘น โข มหาลี’’ติอาทิมาห.

໓໗໒. ເພາະເຫດນັ້ນ ເມື່ອຈະທູນຖາມເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'etāsaṃ nūna, bhante' (ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ເພາະເຫດແຫ່ງການຈະເລີນສະມາທິເຫຼົ່ານີ້...). ໃນບົດວ່າ 'samādhibhāvanānaṃ' ນີ້, ສະມາທິນັ້ນເອງຊື່ວ່າ ສະມາທິພາວະນາ, ມີອະທິບາຍວ່າ ແຫ່ງສະມາທິທັງຫຼາຍທີ່ຈະເລີນຂຶ້ນໂດຍທັງສອງສ່ວນ. ກໍເພາະວ່າ ສະມາທິພາວະນາເຫຼົ່ານີ້ ເປັນສິ່ງພາຍນອກພຣະສາສະໜາ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງພາຍໃນ (ບໍ່ແມ່ນໂລກຸດຕະຣະ). ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປະຕິເສດສະມາທິພາວະນາເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຜົນອັນເປັນປະໂຫຍດທີ່ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍປະພຶດພຣົມມະຈັນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'na kho mahāli' (ດູກ່ອນມະຫາລິ, ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນດອກ...).

จตุอริยผลวณฺณนา

ອະທິບາຍອະລิຍະຜົນ 4

๓๗๓. ติณฺณํ สํโยชนานนฺติ สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนํ ติณฺณํ พนฺธนานํ. ตานิ หิ วฏฺฏทุกฺขมเย รเถ สตฺเต สํโยเชนฺติ, ตสฺมา สํโยชนานีติ วุจฺจนฺติ. โสตาปนฺโน โหตีติ มคฺคโสตํ อาปนฺโน โหติ. อวินิปาตธมฺโมติ จตูสุ อปาเยสุ อปตนธมฺโม. นิยโตติ ธมฺมนิยาเมน นิยโต. สมฺโพธิปรายโณติ อุปริมคฺคตฺตยสงฺขาตา สมฺโพธิ ปรํ อยนํ อสฺส, อเนน วา ปตฺตพฺพาติ สมฺโพธิปรายโณ.

໓໗໓. ຄຳວ່າ 'tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ' ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງເຄື່ອງຜູກມັດສາມປະການ ມີສັກກາຍະທິຖິເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ເຄື່ອງຜູກມັດເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຜູກມັດສັດທັງຫຼາຍໄວ້ໃນລົດຄືວັດຕະທຸກ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຮຽກວ່າ ສັງໂຍດ. ຄຳວ່າ 'sotāpanno hoti' ໝາຍເຖິງ ເປັນຜູ້ເຂົ້າເຖິງກະແສແຫ່ງມັກ. ຄຳວ່າ 'avinipātadhammo' ໝາຍເຖິງ ມີສະພາວະບໍ່ຕົກໄປໃນອະບາຍທັງສີ່. ຄຳວ່າ 'niyato' ໝາຍເຖິງ ເປັນຜູ້ແນ່ນອນໂດຍທຳມະນິຍາມ (ທາງແຫ່ງທຳ). ຄຳວ່າ 'sambodhiparāyaṇo' ໝາຍເຖິງ ມີສຳໂພທິຄືມັກເບື້ອງເທິງສາມ ເປັນທີ່ໄປໃນເບື້ອງໜ້າ, ຫຼືວ່າ ເປັນຜູ້ທີ່ຈັກບັນລຸສຳໂພທິນັ້ນໃນເບື້ອງໜ້າ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສຳໂພທິປະຣາຍະນະ.

ตนุตฺตาติ ปริยุฏฺฐานมนฺทตาย จ กทาจิ กรหจิ อุปฺปตฺติยา จ ตนุภาวา. โอรมฺภาคิยานนฺติ เหฏฺฐาภาคิยานํ, เย หิ พทฺโธ อุปริ สุทฺธาวาสภูมิยํ นิพฺพตฺติตุํ น สกฺโกติ. โอปปาติโกติ เสสโยนิปฏิกฺเขปวจนเมตํ. ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ ตสฺมึ อุปริภเวเยว ปรินิพฺพานธมฺโม. อนาวตฺติธมฺโมติ ตโต พฺรหฺมโลกา ปุน ปฏิสนฺธิวเสน อนาวตฺตนธมฺโม. เจโตวิมุตฺตินฺติ จิตฺตวิสุทฺธึ, สพฺพกิเลสพนฺธนวิมุตฺตสฺส อรหตฺตผลจิตฺตสฺเสตํ อธิวจนํ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ เอตฺถาปิ สพฺพกิเลสพนฺธนวิมุตฺตา อรหตฺตผลปญฺญาว ปญฺญาวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยนฺติ สามํ. อภิญฺญาติ อภิชานิตฺวา. สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อถ วา อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อภิญฺญาย อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน สจฺฉิกริตฺวาติปิ อตฺโถ. อุปสมฺปชฺชาติ ปตฺวา ปฏิลภิตฺวา. อิทํ สุตฺวา ลิจฺฉวิราชา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปน ธมฺโม น สกุเณน วิย อุปฺปติตฺวา, นาปิ โคธาย วิย อุเรน คนฺตฺวา สกฺกา ปฏิวิชฺฌิตุํ[Pg.280], อทฺธา ปน อิมํ ปฏิวิชฺฌนฺตสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทาย ภวิตพฺพํ, ปุจฺฉามิ ตาว น’’นฺติ.

ຄຳວ່າ 'tanuttā' ໝາຍເຖິງ ຄວາມເບົາບາງ ເພາະຄວາມອ່ອນກຳລັງແຫ່ງກິເລດເຄື່ອງກຸ້ມລຸມ ແລະເພາະການເກີດຂຶ້ນເປັນບາງຄັ້ງບາງຄາວ. ຄຳວ່າ 'orambhāgiyānaṃ' ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງສັງໂຍດເບື້ອງຕ່ຳ, ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ຖືກສັງໂຍດເຫຼົ່ານີ້ຜູກມັດໄວ້ແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດໄປເກີດໃນສຸທາວາສພູມເບື້ອງເທິງໄດ້. ຄຳວ່າ 'opapātiko' ນີ້ ເປັນຄຳປະຕิເສດກຳເນີດທີ່ເຫຼືອ. ຄຳວ່າ 'tattha parinibbāyī' ໝາຍເຖິງ ມີສະພາວະປໍຣິນິບພານໃນພົບເບື້ອງເທິງນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'anāvattidhammo' ໝາຍເຖິງ ມີສະພາວະບໍ່ກັບມາຈາກພຣົມມະໂລກນັ້ນ ໂດຍການປະຕິສົນທິອີກ. ຄຳວ່າ 'cetovimuttiṃ' ໝາຍເຖິງ ຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງຈິດ, ນີ້ເປັນຊື່ຂອງອະຣະຫັດຕະຜົນລະຈິດ ທີ່ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກເຄື່ອງຜູກມັດຄືກິເລດທັງປວງ. ແມ້ນໃນຄຳວ່າ 'paññāvimuttiṃ' ນີ້, ພຶງຊາບວ່າ ປັນຍາໃນອະຣະຫັດຕະຜົນ ທີ່ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກເຄື່ອງຜູກມັດຄືກິເລດທັງປວງນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ປັນຍາວິມຸດຕິ. ຄຳວ່າ 'diṭṭheva dhamme' ໝາຍເຖິງ ໃນອັດຕະພາບນີ້ເອງ. ຄຳວ່າ 'sayaṃ' ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍຕົນເອງ. ຄຳວ່າ 'abhiññā' ໝາຍເຖິງ ຮູ້ຍິ່ງແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'sacchikatvā' ໝາຍເຖິງ ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ (ເຮັດໃຫ້ປະກົດແກ່ຕາ). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'abhiññā sacchikatvā' ມີອະທິບາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງດ້ວຍປັນຍາອັນຍິ່ງ ຄືດ້ວຍປັດຈະເວກຂະນະຍານອັນປະເສີດ ດັ່ງນີ້ກໍໄດ້. ຄຳວ່າ 'upasampajja' ໝາຍເຖິງ ເຂົ້າເຖິງແລ້ວ ໄດ້ບັນລຸແລ້ວ. ເມື່ອພະຍາລິຈຈະວີໄດ້ຟັງຄຳນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ກໍທຳມະນີ້ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ຈະເພິ່ງແທງຕະຫຼອດໄດ້ ດ້ວຍການບິນໄປເໝືອນນົກ, ແລະບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ຈະເພິ່ງແທງຕະຫຼອດໄດ້ ດ້ວຍການເລືອໄປດ້ວຍເອິກເໝືອນແລນ, ແນ່ນອນ ບຸກຄົນຜູ້ຈະແທງຕະຫຼອດທຳມະນີ້ ຈະຕ້ອງມີຂໍ້ປະຕິບັດໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ, ທາງທີ່ດີ ເຮົາຄວນຖາມຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນກ່ອນ'.

อริยอฏฺฐงฺคิกมคฺควณฺณนา

ອະທິບາຍອະລິຍະອັດຖັງຄິກະມັກ

๓๗๔-๓๗๕. ตโต ภควนฺตํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘อตฺถิ ปน ภนฺเต’’ติอาทิมาห. อฏฺฐงฺคิโกติ ปญฺจงฺคิกํ ตุริยํ วิย อฏฺฐงฺคิโก คาโม วิย จ อฏฺฐงฺคมตฺโตเยว หุตฺวา อฏฺฐงฺคิโก, น องฺคโต อญฺโญ มคฺโค นาม อตฺถิ. เตเนวาห – ‘‘เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธี’’ติ. ตตฺถ สมฺมาทสฺสนลกฺขณา สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมา อภินิโรปนลกฺขโณ สมฺมาสงฺกปฺโป. สมฺมา ปริคฺคหณลกฺขณา สมฺมาวาจา. สมฺมา สมุฏฺฐาปนลกฺขโณ สมฺมากมฺมนฺโต. สมฺมา โวทาปนลกฺขโณ สมฺมาอาชีโว. สมฺมา ปคฺคหลกฺขโณ สมฺมาวายาโม. สมฺมา อุปฏฺฐานลกฺขณา สมฺมาสติ. สมฺมา สมาธานลกฺขโณ สมฺมาสมาธิ. เอเตสุ เอเกกสฺส ตีณิ ตีณิ กิจฺจานิ โหนฺติ. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ ตาว อญฺเญหิปิ อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลเสหิ สทฺธึ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปชหติ, นิโรธํ อารมฺมณํ กโรติ, สมฺปยุตฺตธมฺเม จ ปสฺสติ ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหวิธมนวเสน อสมฺโมหโต. สมฺมาสงฺกปฺปาทโยปิ ตเถว มิจฺฉาสงฺกปฺปาทีนิ ปชหนฺติ, นิโรธญฺจ อารมฺมณํ กโรนฺติ, วิเสสโต ปเนตฺถ สมฺมาสงฺกปฺโป สหชาตธมฺเม อภินิโรเปติ. สมฺมาวาจา สมฺมา ปริคฺคณฺหติ. สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมา สมุฏฺฐาเปติ. สมฺมาอาชีโว สมฺมา โวทาเปติ. สมฺมาวายาโม สมฺมา ปคฺคณฺหติ. สมฺมาสติ สมฺมา อุปฏฺฐาเปติ. สมฺมาสมาธิ สมฺมา ปทหติ.

໓໗໔-໓໗໕. ເພາະເຫດນັ້ນ ເມື່ອຈະທູນຖາມພຣະຜູ້ມີພຣະພាកເຈົ້າ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'atthi pana bhante' (ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ກໍມີຢູ່ຫຼື...). ຄຳວ່າ 'aṭṭhaṅgiko' ໝາຍເຖິງ ປະກອບດ້ວຍອົງແປດ ເໝືອນດົນຕີມີອົງຫ້າ ແລະເໝືອນບ້ານທີ່ມີອົງແປດ, ເປັນມັກມີອົງແປດ ເພາະມີພຽງອົງແປດເທົ່ານັ້ນ, ມັກອື່ນນອກຈາກອົງແປດນີ້ບໍ່ມີ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi... ລະ... sammāsamādhi' (ໄດ້ແກ່ ສຳມາທິຖິ... ລະ... ສຳມາສະມາທິ). ໃນມັກຄັງເຫຼົ່ານັ້ນ, ສຳມາທິຖິ ມີການເຫັນຢ່າງຖືກຕ້ອງເປັນລັກສະນະ. ສຳມາສັງກັບປະ ມີການຍົກຈິດຂຶ້ນສູ່ອາລົມຢ່າງຖືກຕ້ອງເປັນລັກສະນະ. ສຳມາວາຈາ ມີການກຳນົດຖືຢ່າງຖືກຕ້ອງເປັນລັກສະນະ. ສຳມາກຳມັນຕະ ມີການຕັ້ງຂຶ້ນຢ່າງຖືກຕ້ອງເປັນລັກສະນະ. ສຳມາອາຊີວະ ມີຄວາມຜຸດຜ່ອງຢ່າງຖືກຕ້ອງເປັນລັກສະນະ. ສຳມາວາຍາມະ ມີການປະຄອງໄວ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງເປັນລັກສະນະ. ສຳມາສະຕິ ມີການປາກົດເດັ່ນຢ່າງຖືກຕ້ອງເປັນລັກສະນະ. ສຳມາສະມາທິ ມີການຕັ້ງໝັ້ນຢ່າງຖືກຕ້ອງເປັນລັກສະນະ. ໃນມັກຄັງເຫຼົ່ານີ້ ມັກຄັງແtearລະຢ່າງ ຍ່ອມມີກິດສາມຢ່າງໆ. ດັ່ງນີ້ຄື: ກ່ອນອື່ນໝົດ ສຳມາທິຖິ ຍ່ອມລະມິດສາທິຖິ ພ້ອມກັບກິເລດທີ່ເປັນປະຕิປັກແກ່ຕົນອື່ນໆ, ເຮັດນິໂຣດໃຫ້ເປັນອາລົມ, ແລະຍ່ອມເຫັນສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍ ໂດຍຄວາມບໍ່ຫຼົງ ເພາະກຳຈັດໂມຫະທີ່ປົກປິດນິໂຣດນັ້ນເສຍ. ແມ້ນsຳມາສັງກັບປະເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມລະມິດສາສັງກັບປະເປັນຕົ້ນຢ່າງນັ້ນເອງ, ແລະເຮັດນິໂຣດໃຫ້ເປັນອາລົມ, ແຕ່ມີຂໍ້ພິເສດໃນມັກຄັງເຫຼົ່ານີ້ຄື: ສຳມາສັງກັບປະ ຍ່ອມຍົກສະຫະຊາຕະທຳ (ທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ) ຂຶ້ນສູ່ອາລົມ. ສຳມາວາຈາ ຍ່ອມກຳນົດຖືຢ່າງຖືກຕ້ອງ. ສຳມາກຳມັນຕະ ຍ່ອມຕັ້ງຂຶ້ນຢ່າງຖືກຕ້ອງ. ສຳມາອາຊີວະ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຜຸດຜ່ອງຢ່າງຖືກຕ້ອງ. ສຳມາວາຍາມະ ຍ່ອມປະຄອງໄວ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ. ສຳມາສະຕິ ຍ່ອມຕັ້ງໄວ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ. ສຳມາສະມາທິ ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນໄວ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ.

อปิ เจสา สมฺมาทิฏฺฐิ นาม ปุพฺพภาเค นานากฺขณา นานารมฺมณา โหติ, มคฺคกฺขเณ เอกกฺขณา เอการมฺมณา. กิจฺจโต ปน ‘‘ทุกฺเข ญาณ’’นฺติอาทีนิ จตฺตาริ นามานิ ลภติ. สมฺมาสงฺกปฺปาทโยปิ ปุพฺพภาเค นานากฺขณา นานารมฺมณา โหนฺติ. มคฺคกฺขเณ เอกกฺขณา เอการมฺมณา. เตสุ สมฺมาสงฺกปฺโป กิจฺจโต ‘‘เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป’’ติอาทีนิ ตีณิ นามานิ ลภติ. สมฺมา วาจาทโย ติสฺโส วิรติโยปิ โหนฺติ, เจตนาทโยปิ โหนฺติ, มคฺคกฺขเณ ปน วิรติเยว. สมฺมาวายาโม สมฺมาสตีติ อิทมฺปิ ทฺวยํ กิจฺจโต สมฺมปฺปธานสติปฏฺฐานวเสน จตฺตาริ นามานิ ลภติ. สมฺมาสมาธิ ปน ปุพฺพภาเคปิ มคฺคกฺขเณปิ สมฺมาสมาธิเยว.

ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ສຳມາທິຖິນີ້ ໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ (ປຸບພະພາກ) ຍ່ອມເກີດຕ່າງຂະນະກັນ ແລະມີອາລົມຕ່າງກັນ, ແຕ່ໃນຂະນະແຫ່ງມັກ ຍ່ອມເກີດໃນຂະນະດຽວກັນ ແລະມີອາລົມດຽວກັນ. ແຕ່ໂດຍກິດ ຍ່ອມໄດ້ຊື່ສີ່ຢ່າງ ມີ 'dukkhe ñāṇa' (ຍານໃນທຸກ) ເປັນຕົ້ນ. ແມ້ນsຳມາສັງກັບປະເປັນຕົ້ນ ໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ກໍເກີດຕ່າງຂະນະກັນ ແລະມີອາລົມຕ່າງກັນ, ແຕ່ໃນຂະນະແຫ່ງມັກ ຍ່ອມເກີດໃນຂະນະດຽວກັນ ແລະມີອາລົມດຽວກັນ. ໃນມັກຄັງເຫຼົ່ານັ້ນ, ສຳມາສັງກັບປະ ໂດຍກິດ ຍ່ອມໄດ້ຊື່ສາມຢ່າງ ມີ 'nekkhammasaṅkappo' (ເນກຂັມມະສັງກັບປະ) ເປັນຕົ້ນ. ມັກຄັງສາມຢ່າງມີສຳມາວາຈາເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນວິຣະຕິທັງຫຼາຍກໍໄດ້ ເປັນເຈດຕະນາທັງຫຼາຍກໍໄດ້, ແຕ່ໃນຂະນະແຫ່ງມັກ ເປັນວິຣະຕິຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ. ຄູ່ແຫ່ງທຳຄື ສຳມາວາຍາມະ ແລະສຳມາສະຕິນີ້ ໂດຍກິດ ຍ່ອມໄດ້ຊື່ສີ່ຢ່າງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສຳມັບປະທານ ແລະສະຕິປັດຖານ. ສ່ວນສຳມາສະມາທິ ແມ້ນໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ແມ້ນໃນຂະນະແຫ່ງມັກ ກໍເປັນສຳມາສະມາທິຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ.

อิติ [Pg.281] อิเมสุ อฏฺฐสุ ธมฺเมสุ ภควตา นิพฺพานาธิคมาย ปฏิปนฺนสฺส โยคิโน พหุการตฺตา ปฐมํ สมฺมาทิฏฺฐิ เทสิตา. อยญฺหิ ‘‘ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญาสตฺถ’’นฺติ (ธ. ส. ๒๐) จ วุตฺตา. ตสฺมา เอตาย ปุพฺพภาเค วิปสฺสนาญาณสงฺขาตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวา กิเลสโจเร ฆาเตนฺโต เขเมน โยคาวจโร นิพฺพานํ ปาปุณาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘นิพฺพานาธิคมาย ปฏิปนฺนสฺส โยคิโน พหุการตฺตา ปฐมํ สมฺมาทิฏฺฐิ เทสิตา’’ติ.

ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນທຳແປດປະການເຫຼົ່ານີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະແດງສຳມາທິຖິກ່ອນ ເພາະເປັນທຳທີ່ມີອຸປະການະຫຼາຍແກ່ໂຍຄີບຸກຄົນຜູ້ປະຕິບັດເພື່ອບັນລຸນິບພານ. ເພາະວ່າ ສຳມາທິຖິນີ້ ພຣະອົງຊົງຕັດຮຽກວ່າ 'paññāpajjoto' (ປະທີບຄືປັນຍາ) ແລະ 'paññāsatthaṃ' (ສັດຕຣາຄືປັນຍາ). ເພາະສະນັ້ນ ໂຍຄາວະຈອນບຸກຄົນ ເມື່ອກຳຈັດຄວາມມືດຄືອະວິຊາ ແລະຂ້າເສິກຄືກິເລດທັງຫຼາຍ ດ້ວຍສຳມາທິຖິອັນກ່າວຄືວິປັດສະນາຍານໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມເຖິງພຣະນິບພານໂດຍຄວາມສະຫວັດດີ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະເປັນທຳທີ່ມີອຸປະການະຫຼາຍແກ່ໂຍຄີບຸກຄົນຜູ້ປະຕິບັດເພື່ອບັນລຸນິບພານ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງສະແດງສຳມາທິຖິກ່ອນ' ດັ່ງນີ້.

สมฺมาสงฺกปฺโป ปน ตสฺสา พหุกาโร, ตสฺมา ตทนนฺตรํ วุตฺโต. ยถา หิ เหรญฺญิโก หตฺเถน ปริวฏฺเฏตฺวา ปริวฏฺเฏตฺวา จกฺขุนา กหาปณํ โอโลเกนฺโต – ‘‘อยํ เฉโก, อยํ กูโฏ’’ติ ชานาติ. เอวํ โยคาวจโรปิ ปุพฺพภาเค วิตกฺเกน วิตกฺเกตฺวา วิปสฺสนาปญฺญาย โอโลกยมาโน – ‘‘อิเม ธมฺมา กามาวจรา, อิเม ธมฺมา รูปาวจราทโย’’ติ ปชานาติ. ยถา วา ปน ปุริเสน โกฏิยํ คเหตฺวา ปริวฏฺเฏตฺวา ปริวฏฺเฏตฺวา ทินฺนํ มหารุกฺขํ ตจฺฉโก วาสิยา ตจฺเฉตฺวา กมฺเม อุปเนติ, เอวํ วิตกฺเกน วิตกฺเกตฺวา วิตกฺเกตฺวา ทินฺเน ธมฺเม โยคาวจโร ปญฺญาย – ‘‘อิเม กามาวจรา, อิเม รูปาวจรา’’ติอาทินา นเยน ปริจฺฉินฺทิตฺวา กมฺเม อุปเนติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สมฺมาสงฺกปฺโป ปน ตสฺสา พหุกาโร, ตสฺมา ตทนนฺตรํ วุตฺโต’’ติ. สฺวายํ ยถา สมฺมาทิฏฺฐิยา เอวํ สมฺมาวาจายปิ อุปการโก. ยถาห – ‘‘ปุพฺเพ โข, วิสาข, วิตกฺเกตฺวา วิจาเรตฺวา ปจฺฉา วาจํ ภินฺทตี’’ติ, (ม. นิ. ๑.๔๖๓) ตสฺมา ตทนนฺตรํ สมฺมาวาจา วุตฺตา.

ສ່ວນສຳມາສັງກັບປະ ເປັນທຳທີ່ມີອຸປະການະຫຼາຍແກ່ສຳມາທິຖິນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງສະແດງໃນລຳດັບຖັດຈາກສຳມາທິຖິນັ້ນ. ປຽບເໝືອນຊ່າງຄຳ ເມື່ອໝູນຫຼຽນກສາບດ້ວຍມືແລ້ວ ເບິ່ງດ້ວຍຕາ ຍ່ອມຮູ້ວ່າ 'ຫຼຽນນີ້ແທ້, ຫຼຽນນີ້ປອມ' ດັ່ງນີ້. ແມ້ນໂຍຄາວະຈອນບຸກຄົນກໍເໝືອນກັນ ໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ເມື່ອຕຶກຕອງດ້ວຍວິຕົກແລ້ວ ເບິ່ງດ້ວຍວິປັດສະນາປັນຍາ ຍ່ອມຮູ້ວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນກາມາວະຈະຣະ, ທຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນຮູປາວະຈະຣະເປັນຕົ້ນ' ດັ່ງນີ້. ຫຼືປຽບເໝືອນ ຊ່າງຖາກ ເມື່ອຖາກໄມ້ທ່ອນໃຫຍ່ທີ່ບຸກຄົນຈັບທີ່ປາຍແລ້ວໝູນສົ່ງໃຫ້ ດ້ວຍພ້າຖາກ ແລ້ວນຳໄປໃຊ້ໃນການງານ, ແມ້ນໂຍຄາວະຈອນບຸກຄົນກໍເໝືອນກັນ ເມື່ອກຳນົດທຳທັງຫຼາຍທີ່ວິຕົກຕຶກຕອງແລ້ວສົ່ງໃຫ້ ດ້ວຍປັນຍา ໂດຍນັຍມີເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນກາມາວະຈະຣະ, ທຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນຮູປາວະຈະຣະ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວນຳໄປໃຊ້ໃນການງານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສ່ວນສຳມາສັງກັບປະ ເປັນທຳທີ່ມີອຸປະການະຫຼາຍແກ່ສຳມາທິຖິນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງສະແດງໃນລຳດັບຖັດຈາກສຳມາທິຖິນັ້ນ' ດັ່ງນີ້. ສຳມາສັງກັບປະນັ້ນ ຍ່ອມເປັນອຸປະການະແກ່ສຳມາວາຈາ ເໝືອນດັ່ງເປັນອຸປະການະແກ່ສຳມາທິຖິ. ສົມດັ່ງທີ່ພຣະອົງຊົງຕັດໄວ້ວ່າ 'ດູກ່ອນວິສາຂະ, ບຸກຄົນຍ່ອມຕຶກຕອງແລະພິຈາລະນາກ່ອນ ແລ້ວຈຶ່ງເປັ່ງວາຈາໃນພາຍຫຼັງ', ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງສະແດງສຳມາວາຈາໃນລຳດັບຖັດຈາກສຳມາສັງກັບປະນັ້ນ.

ยสฺมา ปน – ‘‘อิทญฺจิทญฺจ กริสฺสามา’’ติ ปฐมํ วาจาย สํวิทหิตฺวา โลเก กมฺมนฺเต ปโยเชนฺติ; ตสฺมา วาจา กายกมฺมสฺส อุปการิกาติ สมฺมาวาจาย อนนฺตรํ สมฺมากมฺมนฺโต วุตฺโต. จตุพฺพิธํ ปน วจีทุจฺจริตํ, ติวิธญฺจ กายทุจฺจริตํ ปหาย อุภยํ สุจริตํ ปูเรนฺตสฺเสว ยสฺมา อาชีวฏฺฐมกํ สีลํ ปูเรติ, น อิตรสฺส, ตสฺมา ตทุภยานนฺตรํ สมฺมาอาชีโว วุตฺโต. เอวํ วิสุทฺธาชีเวน ปน ‘‘ปริสุทฺโธ เม อาชีโว’’ติ เอตฺตาวตา จ ปริโตสํ กตฺวา สุตฺตปมตฺเตน วิหริตุํ น ยุตฺตํ, อถ โข ‘‘สพฺพิริยาปเถสุ อิทํ วีริยํ สมารภิตพฺพ’’นฺติ ทสฺเสตุํ ตทนนฺตรํ สมฺมาวายาโม วุตฺโต. ตโต ‘‘อารทฺธวีริเยนปิ กายาทีสุ จตูสุ วตฺถูสุ [Pg.282] สติ สูปฏฺฐิตา กาตพฺพา’’ติ ทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ สมฺมาสติ เทสิตา. ยสฺมา ปเนวํ สูปฏฺฐิตา สติ สมาธิสฺสุปการานุปการานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเนสิตฺวา ปโหติ เอกตฺตารมฺมเณ จิตฺตํ สมาธาตุํ, ตสฺมา สมฺมาสติยา อนนฺตรํ สมฺมาสมาธิ เทสิโตติ เวทิตพฺโพ. เอเตสํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยายาติ เอเตสํ โสตาปตฺติผลาทีนํ ปจฺจกฺขกิริยตฺถาย.

ເພາະວ່າ ໃນໂລກນີ້ ບຸກຄົນທັງຫຼາຍຍ່ອມຈັດແຈງດ້ວຍວາຈາກ່ອນວ່າ 'ພວກເຮົາຈະເຮັດວຽກງານຊື່ນີ້ ແລະ ຊື່ນີ້' ແລ້ວຈຶ່ງປະກອບການງານທັງຫຼາຍ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ວາຈາຈຶ່ງເປັນອຸປະການແກ່ກາຍະກຳ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດສັມມາກັມມັນຕະໄວ້ໃນລຳດັບຖັດຈາກສັມມາວາຈາ. ກໍເພາະວ່າ ສີລມີອາຊີວະເປັນທີແປດ (ອາຊີວັດຖະມະກະສີລ) ຍ່ອມບໍລິບູນແກ່ຜູ້ທີ່ລະວະຈີທຸຈະຣິດ 4 ປະການ ແລະ ກາຍະທຸຈະຣິດ 3 ປະການ ແລ້ວບຳເພັນສຸຈະຣິດທັງສອງໃຫ້ບໍລິບູນເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ບໍລິບູນແກ່ບຸກຄົນອື່ນ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດສັມມາອາຊີວະໄວ້ໃນລຳດັບຖັດຈາກສຸຈະຣິດທັງສອງນັ້ນ. ກໍບຸກຄົນຜູ້ມີອາຊີວະບໍລິສຸດແລ້ວຢ່າງນີ້ ບໍ່ຄວນຈະສັນໂດດ (ຍິນດີ) ພຽງແຕ່ດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງອາຊີວະນັ້ນວ່າ 'ອາຊີວະຂອງເຮົາບໍລິສຸດແລ້ວ' ແລ້ວເປັນຜູ້ມົວແຕ່ຫຼັບແລະປະໝາດຢູ່ ແຕ່ຄວນຈະປາຣົບຄວາມພຽນນີ້ໃນອິຣິຍາບົດທັງປວງ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດສັມມາວາຍາມະໄວ້ໃນລຳດັບຖັດຈາກສັມມາອາຊີວະນັ້ນ. ຖັດຈາກນັ້ນ ເພື່ອສະແດງວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ຜູ້ທີ່ປາຣົບຄວາມພຽນແລ້ວ ກໍຄວນຕັ້ງສະຕິໄວ້ໃຫ້ດີໃນວັດຖຸທັງຫຼາຍ 4 ປະການ ມີກາຍເປັນຕົ້ນ' ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດສັມມາສະຕິໄວ້ໃນລຳດັບຖັດຈາກສັມມາວາຍາມະນັ້ນ. ກໍເພາະວ່າ ສະຕິທີ່ຕັ້ງໄວ້ດີແລ້ວຢ່າງນີ້ ຍ່ອມພິຈາຣະນາເບິ່ງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນອຸປະການ ແລະ ບໍ່ເປັນອຸປະການແກ່ສະມາທິ ແລ້ວສາມາດຕັ້ງຈິດໄວ້ໝັ້ນໃນອາຣົມອັນດຽວໄດ້ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດສັມມາສະມາທິໄວ້ໃນລຳດັບຖັດຈາກສັມມາສະຕິ. ຄຳວ່າ 'Etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyā' ຄວາມວ່າ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງທັມທັງຫຼາຍ ມີໂສຕາປັດຕິຜົນເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ.

ทฺเว ปพฺพชิตวตฺถุวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງບັນພະຊິດສອງຮູບ

๓๗๖-๓๗๗. เอกมิทาหนฺติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? อยํ กิร ราชา – ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติ เอวํลทฺธิโก, เตนสฺส เทสนาย จิตฺตํ นาธิมุจฺจติ. อถ ภควตา ตสฺส ลทฺธิยา อาวิกรณตฺถํ เอกํ การณํ อาหริตุํ อิทมารทฺธํ. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – ‘‘อหํ เอกํ สมยํ โฆสิตาราเม วิหรามิ, ตตฺร วสนฺตํ มํ เต ทฺเว ปพฺพชิตา เอวํ ปุจฺฉึสุ. อถาหํ เตสํ พุทฺธุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวา ตนฺติธมฺมํ นาม กเถนฺโต อิทมโวจํ – ‘‘อาวุโส, สทฺธาสมฺปนฺโน นาม กุลปุตฺโต เอวรูปสฺส สตฺถุ สาสเน ปพฺพชิโต, เอวํ ติวิธํ สีลํ ปูเรตฺวา ปฐมชฺฌานาทีนิ ปตฺวา ฐิโต ‘ตํ ชีว’นฺติอาทีนิ วเทยฺย, ยุตฺตํ นุ โข เอตมสฺสา’’ติ? ตโต เตหิ ‘‘ยุตฺต’’นฺติ วุตฺเต ‘‘อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ, เอวํ ปสฺสามิ, อถ จ ปนาหํ น วทามี’’ติ ตํ วาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อุตฺตริ ขีณาสวํ ทสฺเสตฺวา ‘‘อิมสฺส เอวํ วตฺตุํ น ยุตฺต’’นฺติ อโวจํ. เต มม วจนํ สุตฺวา อตฺตมนา อเหสุนฺติ. เอวํ วุตฺเต โสปิ อตฺตมโน อโหสิ. เตนาห – ‘‘อิทมโวจ ภควา. อตฺตมโน โอฏฺฐทฺโธ ลิจฺฉวี ภควโต ภาสิตํ อภินนฺที’’ติ.

໓໗໖-໓໗໗. ພຣະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'Ekamidāhaṃ' ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງປາຣົບເພາະເຫດໃດ? ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະລາຊາລິຈຊະວີພຣະອົງນີ້ ມີວາທະ (ຄວາມເຫັນ) ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຮູບເປັນອັດຕາ' ເພາະເຫດນັ້ນ ຈິດຂອງພຣະອົງຈຶ່ງບໍ່ນ້ອມໄປໃນພຣະທັມມະເທດສະໜາ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເພື່ອຈະຊົງສະແດງທຳລາຍວາທະຂອງພຣະອົງ ຈຶ່ງຊົງນຳເຫດຜົນຢ່າງໜຶ່ງມາສະແດງ ຈຶ່ງຊົງປາຣົບພຣະດຳຣັດນີ້. ໃນພຣະດຳຣັດນັ້ນ ມີເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ດັ່ງນີ້: 'ໃນສະໄໝໜຶ່ງ ເຮົາອາໄສຢູ່ໃນໂຄສິຕາຣາມ ບັນພະຊິດສອງຮູບນັ້ນໄດ້ເຂົ້າມາຖາມເຮົາຜູ້ຢູ່ໃນທີ່ນັ້ນຢ່າງນີ້. ລຳດັບນັ້ນ ເຮົາສະແດງຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າແກ່ພວກເຂົາ ແລ້ວເມື່ອຈະສະແດງທັມອັນເປັນແບບແຜນ (ຕັນຕິທັມ) ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳນີ້ວ່າ: ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ກຸນລະບຸດຜູ້ສົມບູນດ້ວຍສັດທາ ບວດແລ້ວໃນພຣະສາສະໜາຂອງພຣະສາດສະດາຜູ້ມີສະພາບຢ່າງນີ້ ບຳເພັນສີລ 3 ປະການໃຫ້ບໍລິບູນ ບັນລຸປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນແລ້ວຕັ້ງຢູ່ ພຶງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ຊີວະນັ້ນກໍຄືຮ່າງກາຍນັ້ນ' ການກ່າວຢ່າງນັ້ນ ຄວນແກ່ກຸນລະບຸດນັ້ນຫຼືບໍ່? ລຳດັບນັ້ນ ເມື່ອພວກເຂົາກ່າວວ່າ 'ຄວນ' ເຮົາຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ກໍເຮົາຍ່ອມຮູ້ຢ່າງນີ້ ຍ່ອມເຫັນຢ່າງນີ້ ແຕ່ເຮົາກໍບໍ່ໄດ້ກ່າວຢ່າງນັ້ນ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຊົງປະຕິເສດວາທະນັ້ນ ຊົງສະແດງພຣະຂີນາສົບໃນເບື້ອງເທິງ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ການທີ່ພຣະຂີນາສົບນີ້ຈະກ່າວຢ່າງນັ້ນ ບໍ່ຄວນເລີຍ'. ພວກເຂົາໄດ້ຟັງຄຳຂອງເຮົາແລ້ວ ກໍມີຄວາມຍິນດີ. ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ແມ່ນແຕ່ພຣະລາຊາລິຈຊະວີນັ້ນກໍມີຄວາມຍິນດີ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກໄດ້ຕັດຄຳນີ້ແລ້ວ ໂອດຖັດທະລິຈຊະວີມີຄວາມຍິນດີ ຊື່ນຊົມພາສິດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ'.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

ຈົບ ອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ ຊື່ ສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ

มหาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍມະຫາລິສູດ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

๗. ชาลิยสุตฺตวณฺณนา

໗. ... ການອະທິບາຍຊາລິຍະສູດ

ทฺเว ปพฺพชิตวตฺถุวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງບັນພະຊິດສອງຮູບ

๓๗๘. เอวํ [Pg.283] เม สุตํ…เป… โกสมฺพิยนฺติ ชาลิยสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. โฆสิตาราเมติ โฆสิเตน เสฏฺฐินา กเต อาราเม. ปุพฺเพ กิร อลฺลกปฺปรฏฺฐํ นาม อโหสิ. ตโต โกตูหลิโก นาม ทลิทฺโท ฉาตกภเยน สปุตฺตทาโร อวนฺติรฏฺฐํ คจฺฉนฺโต ปุตฺตํ วหิตุํ อสกฺโกนฺโต ฉฑฺเฑตฺวา อคมาสิ, มาตา นิวตฺติตฺวา ตํ คเหตฺวา คตา, เต เอกํ โคปาลกคามํ ปวิสึสุ. โคปาลเกน จ ตทา พหุปายาโส ปฏิยตฺโต โหติ, เต ตโต ปายาสํ ลภิตฺวา ภุญฺชึสุ. อถ โส ปุริโส พลวปายาสํ ภุตฺโต ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโต รตฺติภาเค กาลํ กตฺวา ตตฺเถว สุนขิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา กุกฺกุโร ชาโต, โส โคปาลกสฺส ปิโย อโหสิ. โคปาลโก จ ปจฺเจกพุทฺธํ อุปฏฺฐหติ. ปจฺเจกพุทฺโธปิ ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน กุกฺกุรสฺส เอเกกํ ปิณฺฑํ เทติ, โส ปจฺเจกพุทฺเธ สิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา โคปาลเกน สทฺธึ ปณฺณสาลมฺปิ คจฺฉติ. โคปาลเก อสนฺนิหิเต ภตฺตเวลายํ สยเมว คนฺตฺวา กาลาโรจนตฺถํ ปณฺณสาลทฺวาเร ภุสฺสติ, อนฺตรามคฺเคปิ จณฺฑมิเค ทิสฺวา ภุสฺสิตฺวา ปลาเปติ. โส ปจฺเจกพุทฺเธ มุทุเกน จิตฺเตน กาลํกตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตตฺรสฺส โฆสกเทวปุตฺโต ตฺเวว นามํ อโหสิ. โส เทวโลกโต จวิตฺวา โกสมฺพิยํ เอกสฺส กุลสฺส ฆเร นิพฺพตฺติ. ตํ อปุตฺตโก เสฏฺฐิ ตสฺส มาตาปิตูนํ ธนํ ทตฺวา ปุตฺตํ กตฺวา อคฺคเหสิ. อถ อตฺตโน ปุตฺเต ชาเต สตฺตกฺขตฺตุํ ฆาตาเปตุํ อุปกฺกมิ. โส ปุญฺญวนฺตตาย สตฺตสุปิ ฐาเนสุ มรณํ อปฺปตฺวา อวสาเน เอกาย เสฏฺฐิธีตาย เวยฺยตฺติเยน ลทฺธชีวิโต อปรภาเค ปิตุอจฺจเยน เสฏฺฐิฏฺฐานํ ปตฺวา โฆสกเสฏฺฐิ นาม ชาโต. อญฺเญปิ โกสมฺพิยํ กุกฺกุฏเสฏฺฐิ[Pg.284], ปาวาริยเสฏฺฐีติ ทฺเว เสฏฺฐิโน อตฺถิ, อิมินา สทฺธึ ตโย อเหสุํ.

໓໗໘. ພຣະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'Evaṃ me sutaṃ... pe... kosambiyaṃ' ຄື ຊາລິຍະສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ມີການອະທິບາຍບົດທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍອະທິບາຍມາກ່ອນດັ່ງນີ້: ບົດວ່າ 'Ghositārāme' ຄວາມວ່າ ໃນອາຣາມທີ່ໂຄສິຕະເສດຖີສ້າງຖວາຍ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນອະດີດ ມີແຄວ້ນໜຶ່ງຊື່ວ່າ ອັລລະກັບປະ. ຈາກແຄວ້ນນັ້ນ ມີຊາຍຍາກຈົນຄົນໜຶ່ງຊື່ວ່າ ໂກຕູຫະລິກະ ເພາະຢ້ານໄພຄືຄວາມອຶດຫິວ ຈຶ່ງພາເມຍແລະລູກເດີນທາງໄປຍັງແຄວ້ນອະວັນຕີ ເມື່ອບໍ່ສາມາດອຸ້ມລູກໄປໄດ້ ຈຶ່ງຖິ້ມລູກໄວ້ແລ້ວເດີນທາງຕໍ່ໄປ ຝ່າຍມານດາໄດ້ຫຼຽວຫຼັງກັບມາອຸ້ມເອົາລູກນັ້ນແລ້ວເດີນທາງໄປ ພວກເຂົາໄດ້ເຂົ້າໄປຍັງໝູ່ບ້ານລ້ຽງງົວແຫ່ງໜຶ່ງ. ໃນເວລານັ້ນ ນາຍໂຄບານ (ຄົນລ້ຽງງົວ) ໄດ້ຈັດແຈງເຂົ້າວະມະທຸປາຍາດໄວ້ເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ພວກເຂົາໄດ້ຮັບເຂົ້າວະມະທຸປາຍາດຈາກນາຍໂຄບານນັ້ນແລ້ວຈຶ່ງບໍລິໂພກ. ລຳດັບນັ້ນ ຊາຍຄົນນັ້ນບໍລິໂພກເຂົ້າວະມະທຸປາຍາດທີ່ມີກຳລັງຫຼາຍ ບໍ່ສາມາດຍ່ອຍໄດ້ ຈຶ່ງໄດ້ເຖິງແກ່ກຳໃນເວລາກາງຄືນ ແລ້ວໄປຖືປະຕິສົນທິໃນທ້ອງຂອງແມ່ໝາໃນເຮືອນນັ້ນເອງ ເກີດເປັນໝາຜູ້ ມັນໄດ້ເປັນທີ່ຮັກຂອງນາຍໂຄບານ. ຝ່າຍນາຍໂຄບານກໍບຳລຸງພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າອົງໜຶ່ງ. ພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າກໍໄດ້ໃຫ້ເຂົ້າປັ້ນໜຶ່ງແກ່ໝານັ້ນໃນເວລາສິ້ນສຸດການສັນພັດຕາຫານ ໝານັ້ນເກີດຄວາມຮັກໃນພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າ ຈຶ່ງໄປຍັງບັນນະສາລານຳກັນກັບນາຍໂຄບານ. ໃນເວລາທີ່ນາຍໂຄບານບໍ່ຢູ່ ເມື່ອເຖິງເວລາສັນພັດຕາຫານ ໝານັ້ນກໍໄປເອງ ແລ້ວເຫົ່າຢູ່ທີ່ປະຕູບັນນະສາລາເພື່ອບອກເວລາ ແລະໃນລະຫວ່າງທາງ ເມື່ອເຫັນສັດຮ້າຍທັງຫຼາຍ ກໍເຫົ່າໄລ່ໃຫ້ໜີໄປ. ໝານັ້ນມີຈິດອ່ອນໂຍນໃນພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າ ເມື່ອຕາຍໄປແລ້ວ ຈຶ່ງໄປເກີດໃນເທວະໂລກ. ໃນເທວະໂລກນັ້ນ ເຂົ້າມີຊື່ວ່າ ໂຄສະກະເທວະບຸດ. ເຂົາຈຸຕິຈາກເທວະໂລກນັ້ນແລ້ວ ມາເກີດໃນເຮືອນຂອງຕະກູນໜຶ່ງໃນເມືອງໂກສັມພີ. ເສດຖີຜູ້ບໍ່ມີລູກຄົນໜຶ່ງ ໄດ້ມອບຊັບໃຫ້ແກ່ພໍ່ແມ່ຂອງເດັກນັ້ນ ແລ້ວຮັບເອົາເດັກນັ້ນມາລ້ຽງເປັນລູກ. ຕໍ່ມາ ເມື່ອລູກຂອງຕົນເອງເກີດຂຶ້ນ ເສດຖີຈຶ່ງພະຍາຍາມຂ້າເດັກນັ້ນເຖິງ 7 ເທື່ອ. ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີບຸນ ເດັກນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ເຖິງແກ່ຄວາມຕາຍໃນສະຖານທີ່ທັງ 7 ແຫ່ງນັ້ນ ໃນທີ່ສຸດ ເພາະຄວາມສະຫຼາດຂອງລູກສາວເສດຖີຄົນໜຶ່ງ ເດັກນັ້ນຈຶ່ງໄດ້ຊີວິດຄືນມາ ແລະໃນການຕໍ່ມາ ເມື່ອພໍ່ເສດຖີລ່ວງລັບໄປແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ດຳລົງຕຳແໜ່ງເສດຖີ ມີຊື່ວ່າ ໂຄສະກະເສດຖີ. ຍັງມີເສດຖີຄົນອື່ນໆ ອີກສອງຄົນໃນເມືອງໂກສັມພີ ຄື ກຸກກຸຕະເສດຖີ ແລະ ປາວາຣิຍະເສດຖີ ລວມກັບໂຄສະກະເສດຖີນີ້ເປັນສາມຄົນ.

เตน จ สมเยน หิมวนฺตโต ปญฺจสตตาปสา สรีรสนฺตปฺปนตฺถํ อนฺตรนฺตราโกสมฺพึ อาคจฺฉนฺติ, เตสํ เอเต ตโย เสฏฺฐี อตฺตโน อตฺตโน อุยฺยาเนสุ ปณฺณกุฏิโย กตฺวา อุปฏฺฐานํ กโรนฺติ. อเถกทิวสํ เต ตาปสา หิมวนฺตโต อาคจฺฉนฺตา มหากนฺตาเร ตสิตา กิลนฺตา เอกํ มหนฺตํ วฏรุกฺขํ ปตฺวา ตตฺถ อธิวตฺถาย เทวตาย สนฺติกา สงฺคหํ ปจฺจาสิสนฺตา นิสีทึสุ. เทวตา สพฺพาลงฺการวิภูสิตํ หตฺถํ ปสาเรตฺวา เตสํ ปานียปานกาทีนิ ทตฺวา กิลมถํ ปฏิวิโนเทสิ, เอเต เทวตายานุภาเวน วิมฺหิตา ปุจฺฉึสุ – ‘‘กึ นุ โข, เทวเต, กมฺมํ กตฺวา ตยา อยํ สมฺปตฺติ ลทฺธา’’ติ? เทวตา อาห – ‘‘โลเก พุทฺโธ นาม ภควา อุปฺปนฺโน, โส เอตรหิ สาวตฺถิยํ วิหรติ, อนาถปิณฺฑิโก คหปติ ตํ อุปฏฺฐหติ. โส อุโปสถทิวเสสุ อตฺตโน ภตกานํ ปกติภตฺตเวตนเมว ทตฺวา อุโปสถํ การาเปสิ. อถาหํ เอกทิวสํ มชฺฌนฺหิเก ปาตราสตฺถาย อาคโต กญฺจิ ภตกกมฺมํ อกโรนฺตํ ทิสฺวา – ‘อชฺช มนุสฺสา กสฺมา กมฺมํ น กโรนฺตี’ติ ปุจฺฉึ. ตสฺส เม ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. อถาหํ เอตทโวจํ – ‘อิทานิ อุปฑฺฒทิวโส คโต, สกฺกา นุ โข อุปฑฺฒุโปสถํ กาตุ’นฺติ. ตโต เสฏฺฐิสฺส ปฏิเวเทตฺวา ‘‘สกฺกา กาตุ’’นฺติ อาห. สฺวาหํ อุปฑฺฒทิวสํ อุปฑฺฒุโปสถํ สมาทิยิตฺวา ตทเหว กาลํ กตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ ปฏิลภิ’’นฺติ.

ກໍໂດຍສະໄໝນັ້ນ ດາບົດ 500 ຮູບ ຈາກປ່າຫິມະພານ ຍ່ອມເດີນທາງມາຍັງເມືອງໂກສັມພີເປັນຄັ້ງຄາວ ເພື່ອບຳລຸງຮ່າງກາຍ ເສດຖີທັງສາມຄົນນັ້ນໄດ້ສ້າງກຸດຕິໃບໄມ້ໄວ້ໃນສວນຂອງຕົນໆ ແລ້ວເຮັດການບຳລຸງດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນ. ຢູ່ມາໝວດໜຶ່ງ ດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນເດີນທາງມາຈາກປ່າຫິມະພານ ເກີດຄວາມຫິວນ້ຳແລະອິດເມື່ອຍໃນປ່າໃຫຍ່ ຈຶ່ງເຂົ້າໄປຍັງຕົ້ນໄທຣໃຫຍ່ຕົ້ນໜຶ່ງ ແລ້ວນັ່ງລົງຫວັງຈະໄດ້ຮັບການສົງເຄາະຈາກເທວະດາຜູ້ສິງສະຖິດຢູ່ທີ່ຕົ້ນໄທຣນັ້ນ. ເທວະດາໄດ້ຢຽດມືອັນປະດັບດ້ວຍເຄື່ອງອະລັງການທັງປວງອອກມາ ແລ້ວໃຫ້ນ້ຳດື່ມແລະນ້ຳຜົນໄມ້ເປັນຕົ້ນແກ່ດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ເພື່ອບັນເທົາຄວາມອິດເມື່ອຍ ດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນອັດສະຈັນໃຈໃນອານຸພາບຂອງເທວະດາ ຈຶ່ງຖາມວ່າ 'ແນ່ເທວະດາ ທ່ານເຮັດກັມຫຍັງໄວ້ ຈຶ່ງໄດ້ຮັບສົມບັດນີ້?' ເທວະດາກ່າວວ່າ 'ໃນໂລກນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງອຸບັດຂຶ້ນແລ້ວ ພຣະອົງປະທັບຢູ່ເມືອງສາວັດຖີໃນເວລານີ້ ອະນາຖະບິນທິກະຄະຫະບໍດີຍ່ອມບຳລຸງພຣະອົງ. ເສດຖີນັ້ນໃນວັນອຸໂປສົດ ໄດ້ມອບອາຫານແລະຄ່າຈ້າງຕາມປົກກະຕິແກ່ພວກຄົນງານຂອງຕົນ ແລ້ວໃຫ້ຮັກສາອຸໂປສົດ. ຕໍ່ມາ ມື້ໜຶ່ງ ຂ້ານ້ອຍກັບມາໃນເວລາກາງເວັນເພື່ອຈະກິນອາຫານເຊົ້າ ເຫັນຄົນງານຄົນໜຶ່ງບໍ່ເຮັດວຽກງານ ຈຶ່ງຖາມວ່າ "ມື້ນີ້ ເປັນຫຍັງພວກມະນຸດຈຶ່ງບໍ່ເຮັດວຽກງານ?" ພວກເຂົາໄດ້ບອກເນື້ອຄວາມນັ້ນແກ່ຂ້ານ້ອຍ. ລຳດັບນັ້ນ ຂ້ານ້ອຍຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ "ເວລານີ້ ກາງເວັນກໍຜ່ານໄປເຄິ່ງໜຶ່ງແລ້ວ ຈະສາມາດຮັກສາອຸໂປສົດເຄິ່ງວັນໄດ້ຫຼືບໍ່?" ຈາກນັ້ນ ເມື່ອແຈ້ງແກ່ເສດຖີແລ້ວ ເສດຖີກໍກ່າວວ່າ "ສາມາດຮັກສາໄດ້". ຂ້ານ້ອຍນັ້ນຈຶ່ງໄດ້ສະມາທານອຸໂປສົດເຄິ່ງວັນຕະຫຼອດເຄິ່ງວັນທີ່ເຫຼືອ ແລ້ວໄດ້ເຖິງແກ່ກຳໃນວັນນັ້ນເອງ ຈຶ່ງໄດ້ຮັບສົມບັດນີ້'.

อถ เต ตาปสา ‘‘พุทฺโธ กิร อุปฺปนฺโน’’ติ สญฺชาตปีติปาโมชฺชา ตโตว สาวตฺถึ คนฺตุกามา หุตฺวาปิ – ‘‘พหุการา โน อุปฏฺฐากเสฏฺฐิโน เตสมฺปิ อิมมตฺถมาโรเจสฺสามา’’ติ โกสมฺพึ คนฺตฺวา เสฏฺฐีหิ กตสกฺการพหุมานา ‘‘ตทเหว มยํ คจฺฉามา’’ติ อาหํสุ. ‘‘กึ, ภนฺเต, ตุริตาตฺถ, นนุ ตุมฺเห ปุพฺเพ จตฺตาโร ปญฺจ มาเส วสิตฺวา คจฺฉถา’’ติ จ วุตฺเต ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, สเหว คจฺฉามา’’ติ จ วุตฺเต ‘‘คจฺฉาม มยํ, ตุมฺเห สณิกํ อาคจฺฉถา’’ติ สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เตปิ เสฏฺฐิโน ปญฺจสตปญฺจสตสกฏปริวารา [Pg.285] สาวตฺถึ คนฺตฺวา ทานาทีนิ ทตฺวา โกสมฺพึ อาคมนตฺถาย ภควนฺตํ ยาจิตฺวา ปจฺจาคมฺม ตโย วิหาเร กาเรสุํ. เตสุ กุกฺกุฏเสฏฺฐินา กโต กุกฺกุฏาราโม นาม, ปาวาริยเสฏฺฐินา กโต ปาวาริกมฺพวนํ นาม, โฆสิตเสฏฺฐินา กโต โฆสิตาราโม นาม อโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘โกสมฺพิยํ วิหรติ โฆสิตาราเม’’ติ.

ລຳດັບນັ້ນ ດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ຍິນວ່າ 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າຊົງອຸບັດຂຶ້ນແລ້ວ' ກໍເກີດຄວາມປີຕິຍິນດີຢ່າງຍິ່ງ ມີຄວາມປາດຖະໜາຈະໄປເມືອງສາວັດຖີຈາກທີ່ນັ້ນທັນທີ ແຕ່ກໍຄິດວ່າ 'ເສດຖີຜູ້ອຸປະຖາກຂອງພວກເຮົາ ມີອຸປະການແກ່ພວກເຮົາຫຼາຍ ພວກເຮົາຄວນບອກເນື້ອຄວາມນີ້ແກ່ພວກເຂົາກ່ອນ' ຈຶ່ງເດີນທາງໄປເມືອງໂກສັມພີ ເມື່ອໄດ້ຮັບການສັກກາລະບູຊາຢ່າງຍິ່ງຈາກເສດຖີທັງຫຼາຍແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພວກເຮົາຈະໄປໃນວັນນີ້ເອງ'. ເມື່ອເສດຖີທັງຫຼາຍຖາມວ່າ 'ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງຮີບຮ້ອນແທ້ ໃນເມື່ອກ່ອນພວກທ່ານເຄີຍຢູ່ 4-5 ເດືອນແລ້ວຈຶ່ງໄປບໍ່ແມ່ນຫຼື?' ດາບົດທັງຫຼາຍຈຶ່ງໄດ້ບອກຄວາມເປັນໄປນັ້ນ. ເມື່ອເສດຖີທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ 'ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ພວກເຮົາຈະໄປນຳກັນ' ດາບົດທັງຫຼາຍຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພວກເຮົາຈະໄປກ່ອນ ພວກທ່ານຈົ່ງຄ່ອຍໆ ຕາມໄປເຖີດ' ແລ້ວເດີນທາງໄປເມືອງສາວັດຖີ ບວດໃນສຳນັກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ແລ້ວໄດ້ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ. ຝ່າຍເສດຖີທັງຫຼາຍກໍມີກວຽນ 500 ເປັນບໍລິວານຂອງແຕ່ລະຄົນ ເດີນທາງໄປເມືອງສາວັດຖີ ຖວາຍທານເປັນຕົ້ນ ແລ້ວທູນອາຣາດທະນາພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເພື່ອສະເດັດມາຍັງເມືອງໂກສັມພີ ເມື່ອສະເດັດກັບມາແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ສ້າງວິຫານ 3 ແຫ່ງ. ໃນວິຫານເຫຼົ່ານັ້ນ ວິຫານທີ່ກຸກກຸຕະເສດຖີສ້າງ ຊື່ວ່າ ກຸກກຸຕາຣາມ, ວິຫານທີ່ປາວາຣິຍະເສດຖີສ້າງ ຊື່ວ່າ ປາວາຣິກັມພະວັນ, ວິຫານທີ່ໂຄສິຕະເສດຖີສ້າງ ຊື່ວ່າ ໂຄສິຕາຣາມ. ຄຳວ່າ 'kosambiyaṃ viharati ghositārāme' ນີ້ ພຣະອານົນທະເຖຣະກ່າວໝາຍເຖິງໂຄສິຕາຣາມນັ້ນ.

มุณฺฑิโยติ อิทํ ตสฺส นามํ. ชาลิโยติ อิทมฺปิ อิตรสฺส นามเมว. ยสฺมา ปนสฺส อุปชฺฌาโย ทารุมเยน ปตฺเตน ปิณฺฑาย จรติ, ตสฺมา ทารุปตฺติกนฺเตวาสีติ วุจฺจติ. เอตทโวจุนฺติ อุปารมฺภาธิปฺปาเยน วาทํ อาโรเปตุกามา หุตฺวา เอตทโวจุํ. อิติ กิร เนสํ อโหสิ, สเจ สมโณ โคตโม ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ วกฺขติ, อถสฺส มยํ เอตํ วาทํ อาโรเปสฺสาม – ‘‘โภ โคตม, ตุมฺหากํ ลทฺธิยา อิเธว สตฺโต ภิชฺชติ, เตน โว วาโท อุจฺเฉทวาโท โหตี’’ติ. สเจ ปน ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ วกฺขติ, อถสฺเสตํ วาทํ อาโรเปสฺสาม ‘‘ตุมฺหากํ วาเท รูปํ ภิชฺชติ, น สตฺโต ภิชฺชติ. เตน โว วาเท สตฺโต สสฺสโต อาปชฺชตี’’ติ. อถ ภควา ‘‘อิเม วาทาโรปนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, มม สาสเน อิเม ทฺเว อนฺเต อนุปคมฺม มชฺฌิมา ปฏิปทา อตฺถีติ น ชานนฺติ, หนฺท เนสํ ปญฺหํ อวิสฺสชฺเชตฺวา ตสฺสาเยว ปฏิปทาย อาวิภาวตฺถํ ธมฺมํ เทเสมี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘เตน หาวุโส’’ติอาทิมาห.

ຄຳວ່າ 'Muṇḍiyo' ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງບັນພະຊິດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'Jāliyo' ນີ້ ກໍເປັນຊື່ຂອງບັນພະຊິດອີກຮູບໜຶ່ງ. ກໍເພາະວ່າ ພຣະອຸປັດຊາຂອງຊາລິຍະບັນພະຊິດນັ້ນ ຖືບາດທີ່ເຮັດດ້ວຍໄມ້ທ່ຽວບິນທະບາດ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'Dārupattikantevāsī' (ສິດທິວິຫານິກຂອງພຣະເຖຣະຜູ້ຖືບາດໄມ້). ບົດວ່າ 'Etadavocuṃ' ຄວາມວ່າ ພວກເຂົາມີຄວາມປາດຖະໜາຈະຍົກໂທດ (ໂຈດວາທະ) ດ້ວຍຄວາມມຸ່ງໝາຍຈະຂົ່ມຂີ່ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳນີ້. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກເຂົາມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຫາກພຣະສະມະນະໂຄດົມກ່າວວ່າ "ຊີວະນັ້ນກໍຄືຮ່າງກາຍນັ້ນ" ພວກເຮົາກໍຈະຍົກໂທດນັ້ນແກ່ພຣະອົງວ່າ "ທ່ານໂຄດົມ ຕາມວາທະຂອງພວກທ່ານ ສັດຍ່ອມຂາດສູນໃນໂລກນີ້ເອງ ເພາະເຫດນັ້ນ ວາທະຂອງພວກທ່ານຈຶ່ງເປັນອຸຈເຊທະວາທະ (ຄວາມເຫັນວ່າຂາດສູນ)" ດັ່ງນີ້. ແຕ່ຫາກພຣະອົງກ່າວວ່າ "ຊີວະເປັນຢ່າງອື່ນ ຮ່າງກາຍເປັນຢ່າງອື່ນ" ພວກເຮົາກໍຈະຍົກໂທດນັ້ນແກ່ພຣະອົງວ່າ "ຕາມວາທະຂອງພວກທ່ານ ຮູບຍ່ອມແຕກທຳລາຍໄປ ແຕ່ສັດບໍ່ໄດ້ແຕກທຳລາຍ ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນວາທະຂອງພວກທ່ານ ສັດຈຶ່ງເປັນສັສສະຕະ (ທ່ຽງແທ້)" ດັ່ງນີ້'. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງດຳຣິວ່າ 'ຄົນເຫຼົ່ານີ້ຖາມບັນຫາເພື່ອຈະຍົກໂທດ ພວກເຂົາບໍ່ຮູ້ວ່າໃນສາສະໜາຂອງເຮົາມີຂໍ້ປະຕິບັດສາຍກາງ (ມັດຊິມາປະຕິປະທາ) ໂດຍບໍ່ເຂົ້າໄປໃກ້ສ່ວນສຸດທັງສອງນີ້ ເອົາເຖີດ ເຮົາຈະບໍ່ຕອບບັນຫາຂອງພວກເຂົາ ແຕ່ຈະສະແດງທັມເພື່ອເຮັດໃຫ້ຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນປາກົດແຈ້ງ' ຈຶ່ງຕັດຄຳມີອາທິວ່າ 'Tena hāvuso' ດັ່ງນີ້.

๓๗๙-๓๘๐. ตตฺถ กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนายาติ ตสฺเสตํ สทฺธาปพฺพชิตสฺส ติวิธํ สีลํ ปริปูเรตฺวา ปฐมชฺฌานํ ปตฺตสฺส ยุตฺตํ นุ โข เอตํ วตฺตุนฺติ อตฺโถ. ตํ สุตฺวา ปริพฺพาชกา ปุถุชฺชโน นาม ยสฺมา นิพฺพิจิกิจฺโฉ น โหติ, ตสฺมา กทาจิ เอวํ วเทยฺยาติ มญฺญมานา – ‘‘กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนายา’’ติ อาหํสุ. อถ จ ปนาหํ น วทามีติ อหํ เอตเมวํ ชานามิ, โน จ เอวํ วทามิ, อถ โข กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ภาเวนฺตสฺส ปญฺญาพเลน อุปฺปนฺนํ มหคฺคตจิตฺตเมตนฺติ สญฺญํ ฐเปสึ. น [Pg.286] กลฺลํ ตสฺเสตนฺติ อิทํ เต ปริพฺพาชกา – ‘‘ยสฺมา ขีณาสโว วิคตสมฺโมโห ติณฺณวิจิกิจฺโฉ, ตสฺมา น ยุตฺตํ ตสฺเสตํ วตฺตุ’’นฺติ มญฺญมานา วทนฺติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

໓໗໙-໓໘໐. ໃນພຣະດຳຣັດນັ້ນ ບົດວ່າ 'kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāyā' ຄວາມວ່າ ການທີ່ກຸນລະບຸດຜູ້ບວດດ້ວຍສັດທາ ບຳເພັນສີລ 3 ປະການໃຫ້ບໍລິບູນ ບັນລຸປະຖົມມະຊານແລ້ວ ຈະກ່າວຄຳນັ້ນ ຄວນຫຼືບໍ່? ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ບັນພະຊິດທັງຫຼາຍໄດ້ຟັງຄຳນັ້ນແລ້ວ ຄິດວ່າ 'ຂຶ້ນຊື່ວ່າປຸຖຸຊົນ ຍ່ອມເປັນຜູ້ບໍ່ປາສະຈາກຄວາມສົງໄສ (ວິຈິກິດສາ) ເພາະສະນັ້ນ ບາງຄັ້ງເຂົາກໍອາດຈະກ່າວຢ່າງນັ້ນໄດ້' ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'kallaṃ tassetaṃ vacanāyā' (ຄວນກ່າວຢ່າງນັ້ນໄດ້). ບົດວ່າ 'Atha ca panāhaṃ na vadāmi' ຄວາມວ່າ ເຮົາຍ່ອມຮູ້ຢ່າງນີ້ ແຕ່ເຮົາກໍບໍ່ໄດ້ກ່າວຢ່າງນັ້ນ ແຕ່ເຮົາຕັ້ງຄວາມກຳນົດໝາຍ (ສັນຍາ) ໄວ້ວ່າ 'ນີ້ຄືມະຫັກຄະຕະຈິດ ທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງປັນຍາ ຂອງຜູ້ບຳເພັນກັມມະຖານດ້ວຍການເຮັດກະສິນບໍລິກຳ'. ບົດວ່າ 'Na kallaṃ tassetaṃ' ນີ້ ບັນພະຊິດທັງຫຼາຍກ່າວເພາະຄິດວ່າ 'ເພາະວ່າພຣະຂີນາສົບ ເປັນຜູ້ປາສະຈາກຄວາມຫຼົງໃຫລ ຂ້າມພົ້ນຄວາມສົງໄສໄດ້ແລ້ວ ເພາະສະນັ້ນ ການທີ່ພຣະຂີນາສົບນັ້ນຈະກ່າວຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນເລີຍ'. ສ່ວນບົດທີ່ເຫຼືອໃນທີ່ນີ້ ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ທັງນັ້ນ.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

ຈົບ ອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ ຊື່ ສຸມັງຄະລະວິλαສິນີ

ชาลิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຊາລິຍະສູດ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

๘. มหาสีหนาทสุตฺตวณฺณนา

໘. ການອະທິບາຍມະຫາສີຫະນາດະສູດ

อเจลกสฺสปวตฺถุวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງອະເຈລະກະສັສສະປະ

๓๘๑. เอวํ [Pg.287] เม สุตํ…เป… อุรุญฺญายํ วิหรตีติ มหาสีหนาทสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. อุรุญฺญายนฺติ อุรุญฺญาติ ตสฺส รฏฺฐสฺสปิ นครสฺสปิ เอตเทว นามํ, ภควา อุรุญฺญานครํ อุปนิสฺสาย วิหรติ. กณฺณกตฺถเล มิคทาเยติ ตสฺส นครสฺส อวิทูเร กณฺณกตฺถลํ นาม เอโก รมณีโย ภูมิภาโค อตฺถิ. โส มิคานํ อภยตฺถาย ทินฺนตฺตา ‘‘มิคทาโย’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมึ กณฺณกตฺถเล มิคทาเย. อเจโลติ นคฺคปริพฺพาชโก. กสฺสโปติ ตสฺส นามํ. ตปสฺสินฺติ ตปนิสฺสิตกํ. ลูขาชีวินฺติ อเจลกมุตฺตาจาราทิวเสน ลูโข อาชีโว อสฺสาติ ลูขาชีวี, ตํ ลูขาชีวึ. อุปกฺโกสตีติ อุปณฺเฑติ. อุปวทตีติ หีเฬติ วมฺเภติ. ธมฺมสฺส จ อนุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ โภตา โคตเมน วุตฺตการณสฺส อนุการณํ กเถนฺติ. สหธมฺมิโก วาทานุวาโทติ ปเรหิ วุตฺตการเณน สการโณ หุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท วา อนุวาโท วา วิญฺญูหิ ครหิตพฺพํ, การณํ โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กึ น อาคจฺฉติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ, ‘‘กึ สพฺพากาเรนปิ ตว วาเท คารยฺหํ การณํ นตฺถี’’ติ. อนพฺภกฺขาตุกามาติ น อภูเตน วตฺตุกามา.

໓໘໑. "ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ... ເປ... ອຸຣຸຎຎາຍໍ ວິຫຣຕີຕິ" ນີ້ແມ່ນມຫາສີຫະນາດະສູດ. ໃນມຫາສີຫະນາດະສູດນັ້ນ, ນີ້ຄືການອະທິບາຍບົດທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍອະທິບາຍມາກ່ອນ (ຫຼືບົດໃໝ່). ບົດວ່າ "ອຸຣຸຎຎາຍໍ" ໄດ້ແກ່ ຊື່ວ່າ "ອຸຣຸຎຎາ" ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງແຄວ້ນນັ້ນດ້ວຍ ເປັນຊື່ຂອງເມືອງນັ້ນດ້ວຍ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງອາໄສເມືອງອຸຣຸຎຎານັ້ນແລ້ວປະທັບຢູ່. ບົດວ່າ "ກັນນະກັດຖະເລ ມิຄະທາເຍ" ໄດ້ແກ່ ໃນທີ່ບໍ່ໄກຈາກເມືອງນັ້ນ ມີພື້ນທີ່ດິນອັນເປັນທີ່ລື່ນລົມແຫ່ງໜຶ່ງ ຊື່ວ່າ ກັນນະກັດຖະລະ. ພື້ນທີ່ດິນນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ "ມິຄະທາຍະ" (ປ່າອະໄພຍະທານແກ່ເນື້ອ) ເພາະເປັນທີ່ໃຫ້ອະໄພແກ່ຝູງເນື້ອ, ໃນປ່າມິຄະທາຍະຊື່ກັນນະກັດຖະລະນັ້ນ. ບົດວ່າ "ອະເຈໂລ" ໄດ້ແກ່ ປະຣິພາຊົກຜູ້ເປືອຍກາຍ. ບົດວ່າ "ກັດສະໂປ" ຄື ຊື່ຂອງປະຣິພາຊົກນັ້ນ. ບົດວ່າ "ຕະປັດສິງ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ອາໄສການບຳເພັນຕະບະ. ບົດວ່າ "ລູຂາຊີວິງ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີການລ້ຽງຊີບອັນເສົ້າໝອງ (ຫຍາບຊ້າ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນອະເຈລົກ (ຜູ້ເປືອຍກາຍ) ແລະການປະພຶດທີ່ປ່ອຍປະລະເລີຍເປັນຕົ້ນ, ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ ລູຂາຊີວີ (ຜູ້ລ້ຽງຊີບເສົ້າໝອງ), ຕໍ່ຜູ້ລ້ຽງຊີບເສົ້າໝອງນັ້ນ. ບົດວ່າ "ອຸປັກໂກສະຕີຕິ" ໄດ້ແກ່ ຍົວະເຍີ້ຍ (ຫຼື ສຽດສີ). ບົດວ່າ "ອຸປາວະທະຕີຕິ" ໄດ້ແກ່ ຕິຕຽນ ດູໝິ່ນ. ບົດວ່າ "ທັມມັດສະ ຈະ ອະນຸທັມມໍ ວີຍາກະຣົນຕີຕິ" ໄດ້ແກ່ ກ່າວເຫດຜົນອັນສົມຄວນແກ່ເຫດຜົນທີ່ພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນກ່າວແລ້ວ. ບົດວ່າ "ສະຫະທັມມິໂກ ວາດານຸວາໂທ" ໄດ້ແກ່ ວາທະ (ຄຳກ່າວເລີ່ມຕົ້ນ) ຫຼື ອະນຸວາທະ (ຄຳກ່າວຕາມ) ຂອງພວກທ່ານ ເປັນຄຳກ່າວທີ່ມີເຫດຜົນຮ່ວມກັບເຫດຜົນທີ່ຄົນອື່ນກ່າວແລ້ວ, ຈະບໍ່ມີເຫດຜົນອັນໃດເລີຍ ແມ່ນແຕ່ໜ້ອຍໜຶ່ງ ທີ່ຜູ້ຮູ້ທັງຫຼາຍຈະຕິຕຽນໄດ້ ມາເຖິງ (ວາທະຂອງພວກທ່ານ) ບໍ? ຄຳນີ້ອະທິບາຍວ່າ "ແມ່ນແຕ່ໂດຍປະການທັງປວງ ເຫດຜົນທີ່ຄວນຕິຕຽນໃນວາທະຂອງພວກທ່ານ ບໍ່ມີເລີຍບໍ?". ບົດວ່າ "ອະນັບພັກຂາຕຸກາມາ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີຄວາມປາດຖະໜາຈະກ່າວຕູ່ດ້ວຍຄຳບໍ່ຈິງ.

๓๘๒. เอกจฺจํ ตปสฺสึ ลูขาชีวินฺติอาทีสุ อิเธกจฺโจ อเจลกปพฺพชฺชาทิตปนิสฺสิตตฺตา ตปสฺสี ‘‘ลูเขน ชีวิตํ กปฺเปสฺสามี’’ติ ติณโคมยาทิภกฺขนาทีหิ นานปฺปกาเรหิ อตฺตานํ กิลเมติ, อปฺปปุญฺญตาย จ สุเขน ชีวิตวุตฺติเมว น ลภติ, โส ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติ.

໓໘໒. ໃນບົດວ່າ "ເອກັດຈໍ ຕະປັດສິງ ລູຂາຊີວິງ" ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍດັ່ງນີ້: ໃນໂລກນີ້ ບຸກຄົນບາງຄົນ ເປັນຜູ້ບຳເພັນຕະບະ ເພາະອາໄສການປະພຶດຕະບະ ມີການບວດເປັນອະເຈລົກເປັນຕົ້ນ, ເຂົາຄິດວ່າ "ເຮົາຈັກລ້ຽງຊີວິດດ້ວຍຄວາມລຳບາກ (ຫຍາບຊ້າ)" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວທໍລະມານຕົນເອງດ້ວຍວິທີຕ່າງໆ ມີການກິນຫຍ້າ ແລະຂີ້ງົວເປັນຕົ້ນ, ແລະເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີບຸນນ້ອຍ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ແມ່ນແຕ່ທາງລ້ຽງຊີວິດອັນສະດວກສະບາຍ, ເຂົາປະພຶດທຸຈະຣິດ ໓ ປະການໃຫ້ບໍລິບູນແລ້ວ ຍ່ອມໄປເກີດໃນນະຣົກ.

อปโร ตาทิสํ ตปนิสฺสิโตปิ ปุญฺญวา โหติ, ลภติ ลาภสกฺการํ. โส ‘‘น ทานิ มยา สทิโส อตฺถี’’ติ อตฺตานํ อุจฺเจ ฐาเน สมฺภาเวตฺวา ‘‘ภิยฺโยโสมตฺตาย ลาภํ อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ อเนสนวเสน ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติ. อิเม ทฺเว สนฺธาย ปฐมนโย วุตฺโต.

ບຸກຄົນອີກຄົນໜຶ່ງ ແມ່ນວ່າຈະອາໄສຕະບະເຊັ່ນນັ້ນ ແຕ່ເປັນຜູ້ມີບຸນ ຍ່ອມໄດ້ຮັບລາບສັກກາຣະ. ເຂົາຄິດວ່າ "ໃນເວລານີ້ ຜູ້ທີ່ສະເໝີດ້ວຍເຮົາບໍ່ມີ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຍົກຍ້ອງຕົນເອງໄວ້ໃນຖານະອັນສູງ, ຄິດວ່າ "ເຮົາຈັກເຮັດໃຫ້ລາບເກີດຂຶ້ນຍິ່ງໆຂຶ້ນໄປ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວປະພຶດທຸຈະຣິດ ໓ ປະການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະເນສະນາ (ການສະແຫວງຫາອັນບໍ່ສົມຄວນ) ແລ້ວໄປເກີດໃນນະຣົກ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງບຸກຄົນ ໒ ປະເພດນີ້ ຈຶ່ງຊົງກ່າວນັຍທີ ໑.

อปโร ตปนิสฺสิตโก ลูขาชีวี อปฺปปุญฺโญ โหติ, น ลภติ สุเขน ชีวิตวุตฺตึ. โส ‘‘มยฺหํ ปุพฺเพปิ อกตปุญฺญตาย สุขชีวิกา นุปฺปชฺชติ[Pg.288], หนฺททานิ ปุญฺญานิ กโรมี’’ติ ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ.

ບຸກຄົນອີກຄົນໜຶ່ງ ເປັນຜູ້ອາໄສຕະບະ ມີການລ້ຽງຊີບເສົ້າໝອງ ແລະມີບຸນນ້ອຍ ບໍ່ໄດ້ທາງລ້ຽງຊີວິດອັນສະດວກສະບາຍ. ເຂົາຄິດວ່າ "ເພາະເຮົາບໍ່ໄດ້ເຮັດບຸນໄວ້ໃນປາງກ່ອນ ຄວາມເປັນຢູ່ອັນສະດວກສະບາຍຈຶ່ງບໍ່ມີແກ່ເຮົາ, ເອົາເຖີດ ບັດນີ້ເຮົາຈັກເຮັດບຸນທັງຫຼາຍ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວບຳເພັນສຸຈະຣິດ ໓ ປະການໃຫ້ບໍລິບູນ ຍ່ອມໄປເກີດໃນສະຫວັນ.

อปโร ลูขาชีวี ปุญฺญวา โหติ, ลภติ สุเขน ชีวิตวุตฺตึ. โส – ‘‘มยฺหํ ปุพฺเพปิ กตปุญฺญตาย สุขชีวิกา อุปฺปชฺชตี’’ติ จินฺเตตฺวา อเนสนํ ปหาย ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ. อิเม ทฺเว สนฺธาย ทุติยนโย วุตฺโต.

ບຸກຄົນອີກຄົນໜຶ່ງ ເປັນຜູ້ລ້ຽງຊີບເສົ້າໝອງ ແຕ່ເປັນຜູ້ມີບຸນ ຍ່ອມໄດ້ທາງລ້ຽງຊີວິດອັນສະດວກສະບາຍ. ເຂົາຄິດວ່າ "ເພາະເຮົາໄດ້ເຮັດບຸນໄວ້ໃນປາງກ່ອນ ຄວາມເປັນຢູ່ອັນສະດວກສະບາຍຈຶ່ງມີແກ່ເຮົາ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວລະອະເນສະນາ ບຳເພັນສຸຈະຣິດ ໓ ປະການໃຫ້ບໍລິບູນ ຍ່ອມໄປເກີດໃນສະຫວັນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖิงບຸກຄົນ ໒ ປະເພດນີ້ ຈຶ່ງຊົງກ່າວນັຍທີ ໒.

เอโก ปน ตปสฺสี อปฺปทุกฺขวิหารี โหติ พาหิรกาจารยุตฺโต ตาปโส วา ฉนฺนปริพฺพาชโก วา, อปฺปปุญฺญตาย จ มนาเป ปจฺจเย น ลภติ. โส อเนสนวเสน ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา อตฺตานํ สุเข ฐเปตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติ.

ສ່ວນບຸກຄົນອີກຄົນໜຶ່ງ ເປັນຜູ້ບຳເພັນຕະບະ ຜູ້ຢູ່ສະບາຍ (ມີຄວາມທຸກໜ້ອຍ) ເປັນດາບົດ ຫຼືເປັນປະຣິພາຊົກຜູ້ຫົ່ມຜ້າ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຂໍ້ປະຕິບັດພາຍນອກພຣະສາສະໜາ, ແລະເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີບຸນນ້ອຍ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ປັດໄຈອັນເປັນທີ່ພໍໃຈ. ເຂົາປະພຶດທຸຈະຣິດ ໓ ປະການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະເນສະນາ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ຕົນເອງໄດ້ຮັບຄວາມສະດວກສະບາຍ ແລ້ວໄປເກີດໃນນະຣົກ.

อปโร ปุญฺญวา โหติ, โส – ‘‘น ทานิ มยา สทิโส อตฺถี’’ติ มานํ อุปฺปาเทตฺวา อเนสนวเสน ลาภสกฺการํ วา อุปฺปาเทนฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน – ‘‘สุโข อิมิสฺสา ปริพฺพาชิกาย ทหราย มุทุกาย โลมสาย สมฺผสฺโส’’ติอาทีนิ จินฺเตตฺวา กาเมสุ ปาตพฺยตํ วา อาปชฺชนฺโต ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติ. อิเม ทฺเว สนฺธาย ตติยนโย วุตฺโต.

ບຸກຄົນອີກຄົນໜຶ່ງ ເປັນຜູ້ມີບຸນ, ເຂົາເກີດມານະຖືຕົວວ່າ "ໃນເວລານີ້ ຜູ້ທີ່ສະເໝີດ້ວຍເຮົາບໍ່ມີ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ລາບສັກກາຣະເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະເນສະນາ ຫຼືດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມິດສາທິຖິ ຄິດວ່າ "ການສຳຜັດກັບນາງປະຣິພາຊິກາຜູ້ຍັງໜຸ່ມ ຜູ້ມີຜິວພັນອັນນຸ່ມນວນ ແລະມີຂົນອ່ອນໆນີ້ ເປັນຄວາມສຸກ" ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວເຖິງຄວາມມົວເມົາໃນກາມທັງຫຼາຍ ປະພຶດທຸຈະຣິດ ໓ ປະການໃຫ້ບໍລິບູນ ຍ່ອມໄປເກີດໃນນະຣົກ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງບຸກຄົນ ໒ ປະເພດນີ້ ຈຶ່ງຊົງກ່າວນັຍທີ ໓.

อปโร ปน อปฺปทุกฺขวิหารี อปฺปปุญฺโญ โหติ, โส – ‘‘อหํ ปุพฺเพปิ อกตปุญฺญตาย สุเขน ชีวิกํ น ลภามี’’ติ ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ.

ສ່ວນບຸກຄົນອີກຄົນໜຶ່ງ ເປັນຜູ້ຢູ່ສະບາຍ ແຕ່ມີບຸນນ້ອຍ, ເຂົາຄິດວ່າ "ເພາະເຮົາບໍ່ໄດ້ເຮັດບຸນໄວ້ໃນປາງກ່ອນ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ທາງລ້ຽງຊີວິດອັນສະດວກສະບາຍ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວບຳເພັນສຸຈະຣິດ ໓ ປະການໃຫ້ບໍລິບູນ ຍ່ອມໄປເກີດໃນສະຫວັນ.

อปโร ปุญฺญวา โหติ, โส – ‘‘ปุพฺเพปาหํ กตปุญฺญตาย สุขํ ลภามิ, อิทานิ ปุญฺญานิ กริสฺสามี’’ติ ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตติ. อิเม ทฺเว สนฺธาย จตุตฺถนโย วุตฺโต. อิทํ ติตฺถิยวเสน อาคตํ, สาสเนปิ ปน ลพฺภติ.

ບຸກຄົນອີກຄົນໜຶ່ງ ເປັນຜູ້ມີບຸນ, ເຂົາຄິດວ່າ "ໃນປາງກ່ອນ ເພາະເຮົາໄດ້ເຮັດບຸນໄວ້ ຈຶ່ງໄດ້ຮັບຄວາມສຸກ, ບັດນີ້ ເຮົາກໍຈັກເຮັດບຸນທັງຫຼາຍອີກ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວບຳເພັນສຸຈະຣິດ ໓ ປະການໃຫ້ບໍລິບູນ ຍ່ອມໄປເກີດໃນສະຫວັນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງບຸກຄົນ ໒ ປະເພດນີ້ ຈຶ່ງຊົງກ່າວນັຍທີ ໔. ເນື້ອຄວາມນີ້ ມາເຖິງແລ້ວໂດຍອຳນາດແຫ່ງພວກເດຍຣະຖີ, ແຕ່ແມ່ນໃນພຣະສາສະໜາກໍຍ່ອມໄດ້ (ເນື້ອຄວາມນີ້) ເຊັ່ນກັນ.

เอกจฺโจ หิ ธุตงฺคสมาทานวเสน ลูขาชีวี โหติ, อปฺปปุญฺญตาย วา สกลมฺปิ คามํ วิจริตฺวา อุทรปูรํ น ลภติ. โส – ‘‘ปจฺจเย อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ เวชฺชกมฺมาทิวเสน วา อเนสนํ กตฺวา, อรหตฺตํ วา ปฏิชานิตฺวา, ตีณิ วา กุหนวตฺถูนิ ปฏิเสวิตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติ.

ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນບາງຄົນ ເປັນຜູ້ລ້ຽງຊີບເສົ້າໝອງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະມາທານທຸດົງ, ຫຼືເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີບຸນນ້ອຍ ແມ່ນຈະທ່ຽວໄປທົ່ວໝູ່ບ້ານທັງໝົດ ກໍບໍ່ໄດ້ອາຫານພໍເຕັມທ້ອງ. ເຂົາຄິດວ່າ "ເຮົາຈັກເຮັດໃຫ້ປັດໄຈເກີດຂຶ້ນ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວເຮັດອະເນສະນາ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເປັນໝໍຮັກສາໄຂ້ເປັນຕົ້ນກໍດີ, ຫຼືອວດອ້າງຄວາມເປັນພຣະອໍຣະຫັນກໍດີ, ຫຼືເສບກຸຫະນະວັດຖຸ (ການຫຼອກລວງ) ໓ ປະການກໍດີ, ຍ່ອມໄປເກີດໃນນະຣົກ.

อปโร [Pg.289] จ ตาทิโสว ปุญฺญวา โหติ. โส ตาย ปุญฺญสมฺปตฺติยา มานํ ชนยิตฺวา อุปฺปนฺนํ ลาภํ ถาวรํ กตฺตุกาโม อเนสนวเสน ตีณิ ทุจฺจริตานิ ปูเรตฺวา นิรเย อุปฺปชฺชติ.

ແລະບຸກຄົນອີກຄົນໜຶ່ງ ເປັນຜູ້ເຊັ່ນນັ້ນ ແຕ່ເປັນຜູ້ມີບຸນ. ເຂົາເຮັດມານະໃຫ້ເກີດຂຶ້ນເພາະຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍບຸນນັ້ນ, ປາດຖະໜາຈະເຮັດໃຫ້ລາບທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວມີຄວາມໝັ້ນຄົງ, ຈຶ່ງປະພຶດທຸຈະຣິດ ໓ ປະການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະເນສະນາ ແລ້ວໄປເກີດໃນນະຣົກ.

อปโร สมาทินฺนธุตงฺโค อปฺปปุญฺโญว โหติ, น ลภติ สุเขน ชีวิตวุตฺตึ. โส – ‘‘ปุพฺเพปาหํ อกตปุญฺญตาย กิญฺจิ น ลภามิ, สเจ อิทานิ อเนสนํ กริสฺสํ, อายติมฺปิ ทุลฺลภสุโข ภวิสฺสามี’’ติ ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺโกนฺโต สคฺเค นิพฺพตฺตติ.

ບຸກຄົນອີກຄົນໜຶ່ງ ເປັນຜູ້ສະມາທານທຸດົງ ແຕ່ມີບຸນນ້ອຍ ບໍ່ໄດ້ທາງລ້ຽງຊີວິດອັນສະດວກສະບາຍ. ເຂົາຄິດວ່າ "ໃນປາງກ່ອນ ເພາະເຮົາບໍ່ໄດ້ເຮັດບຸນໄວ້ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ສິ່ງໃດເລີຍ, ຖ້າບັດນີ້ ເຮົາຈັກເຮັດອະເນສະນາ, 在ອະນາຄົດ ເຮົາກໍຈັກເປັນຜູ້ມີຄວາມສຸກອັນໄດ້ໂດຍຍາກ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວບຳເພັນສຸຈະຣິດ ໓ ປະການໃຫ້ບໍລິບູນ, ເມື່ອບໍ່ສາມາດບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນໄດ້ ຍ່ອມໄປເກີດໃນສະຫວັນ.

อปโร ปุญฺญวา โหติ, โส – ‘‘ปุพฺเพปาหํ กตปุญฺญตาย เอตรหิ สุขิโต, อิทานิปิ ปุญฺญํ กริสฺสามี’’ติ อเนสนํ ปหาย ตีณิ สุจริตานิ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตุํ อสกฺโกนฺโต สคฺเค นิพฺพตฺตติ.

ບຸກຄົນອີກຄົນໜຶ່ງ ເປັນຜູ້ມີບຸນ, ເຂົາຄິດວ່າ "ໃນປາງກ່ອນ ເພາະເຮົາໄດ້ເຮັດບຸນໄວ້ ບັດນີ້ຈຶ່ງມີຄວາມສຸກ, ບັດນີ້ ເຮົາກໍຈັກເຮັດບຸນອີກ" ດັ່ງນີ້ ແລ້ວລະອະເນສະນາ ບຳເພັນສຸຈະຣິດ ໓ ປະການໃຫ້ບໍລິບູນ, ເມື່ອບໍ່ສາມາດບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນໄດ້ ຍ່ອມໄປເກີດໃນສະຫວັນ.

๓๘๓. อาคติญฺจาติ – ‘‘อสุกฏฺฐานโต นาม อิเม อาคตา’’ติ เอวํ อาคติญฺจ. คติญฺจาติ อิทานิ คนฺตพฺพฏฺฐานญฺจ. จุติญฺจาติ ตโต จวนญฺจ. อุปปตฺติญฺจาติ ตโต จุตานํ ปุน อุปปตฺติญฺจ. กึ สพฺพํ ตปํ ครหิสฺสามีติ – ‘‘เกน การเณน ครหิสฺสามิ, ครหิตพฺพเมว หิ มยํ ครหาม, ปสํสิตพฺพํ ปสํสาม, น ภณฺฑิกํ กโรนฺโต มหารชโก วิย โธตญฺจ อโธตญฺจ เอกโต กโรมา’’ติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต – ‘‘สนฺติ กสฺสป เอเก สมณพฺราหฺมณา’’ติอาทิมาห.

໓໘໓. ບົດວ່າ "ອາກະຕິຎຈະ" ໄດ້ແກ່ ບ່ອນມາ ຄື "ພວກນີ້ມາຈາກສະຖານທີ່ຊື່ນັ້ນ", ບົດວ່າ "ຄະຕິຎຈະ" ໄດ້ແກ່ ສະຖານທີ່ທີ່ຕ້ອງໄປໃນບັດນີ້, ບົດວ່າ "ຈຸຕິຎຈະ" ໄດ້ແກ່ ການເຄື່ອນ (ຕາຍ) ຈາກສະຖານທີ່ນັ້ນ, ບົດວ່າ "ອຸປະປັດຕິຎຈະ" ໄດ້ແກ່ ການເກີດໃໝ່ຂອງສັດທັງຫຼາຍຜູ້ເຄື່ອນໄປຈາກສະຖານທີ່ນັ້ນ. ບົດວ່າ "ກິງ ສັບພໍ ຕະປໍ ຄະຣະຫິສສາມີຕິ" ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງວ່າ "ເພາະເຫດໃດເຮົາຈັກຕິຕຽນຕະບະທັງໝົດ, ເພາະວ່າ ພວກເຮົາຕິຕຽນແຕ່ຕະບະທີ່ຄວນຕິຕຽນເທົ່ານັ້ນ, ສັນເສີນຕະບະທີ່ຄວນສັນເສີນ, ພວກເຮົາບໍ່ໄດ້ເຮັດຕະບະທີ່ຄວນສັນເສີນ ແລະຕະບະທີ່ຄວນຕິຕຽນໃຫ້ເປັນອັນດຽວກັນ ເໝືອນດັ່ງຊ່າງຊັກຜ້າຜູ້ໃຫຍ່ ເມື່ອຈະເຮັດຫໍ່ຜ້າ ຍ່ອມເອົາຜ້າທີ່ຊັກແລ້ວ ແລະຜ້າທີ່ຍັງບໍ່ທັນຊັກ ມາຮວມເຂົ້າກັນນັ້ນເລີຍ". ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງປະກາດເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ສັນຕິ ກັດສະປະ ເອເກ ສະມະນະພຣາມະນາ" (ດູກ່ອນກັດສະປະ ມີສະມະນະພຣາມບາງພວກ).

๓๘๔. ยํ เต เอกจฺจนฺติ ปญฺจวิธํ สีลํ, ตญฺหิ โลเก น โกจิ ‘‘น สาธู’’ติ วทติ. ปุน ยํ เต เอกจฺจนฺติ ปญฺจวิธํ เวรํ, ตํ น โกจิ ‘‘สาธู’’ติ วทติ. ปุน ยํ เต เอกจฺจนฺติ ปญฺจทฺวาเร อสํวรํ, เต กิร – ‘‘จกฺขุ นาม น นิรุนฺธิตพฺพํ, จกฺขุนา มนาปํ รูปํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ วทนฺติ, เอส นโย โสตาทีสุ. ปุน ยํ เต เอกจฺจนฺติ ปญฺจทฺวาเร สํวรํ.

໓໘໔. ບົດວ່າ "ຍັງ ເຕ ເອກັດຈັງ" (ບາງຢ່າງຂອງພວກເຂົາ) ໄດ້ແກ່ ສີລ ໕ ປະການ, ເພາະວ່າ ໃນໂລກນີ້ ບໍ່ມີໃຜເລີຍທີ່ຈະก່າວເຖິງສີລ ໕ ນັ້ນວ່າ "ບໍ່ດີ". ບົດວ່າ "ຍັງ ເຕ ເອກັດຈັງ" ອີກບົດໜຶ່ງ ໄດ້ແກ່ ເວນ ໕ ປະການ (ມີປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ), ບໍ່ມີໃຜເລີຍທີ່ຈະກ່າວເຖິງເວນ ໕ ນັ້ນວ່າ "ດີ". ບົດວ່າ "ຍັງ ເຕ ເອກັດຈັງ" ອີກບົດໜຶ່ງ ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ສຳລວມໃນທະວານທັງ ໕, ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກເຂົາກ່າວວ່າ "ຂຶ້ນຊື່ວ່າຕາ ບໍ່ຄວນປິດກັ້ນ, ຄວນໃຊ້ຕາເບິ່ງຮູບອັນເປັນທີ່ພໍໃຈ", ນັຍນີ້ກໍມີໃນຫູເປັນຕົ້ນເຊັ່ນກັນ. ບົດວ່າ "ຍັງ ເຕ ເອກັດຈັງ" ອີກບົດໜຶ່ງ ໄດ້ແກ່ ຄວາມສຳລວມໃນທະວານທັງ ໕.

เอวํ ปเรสํ วาเทน สห อตฺตโน วาทสฺส สมานาสมานตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺตโน วาเทน สห ปเรสํ วาทสฺส สมานาสมานตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ มย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺราปิ ปญฺจสีลาทิวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງຄວາມເໝືອນກັນ ແລະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງວາທະຂອງພຣະອົງ ກັບວາທະຂອງຄົນອື່ນຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມເໝືອນກັນ ແລະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງວາທະຂອງຄົນອື່ນ ກັບວາທະຂອງພຣະອົງ ຈຶ່ງຊົງg່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຍັງ ມະຍັງ" (ສິ່ງໃດທີ່ພວກຂ້າພະເຈົ້າ). ແມ່ນໃນຄຳນັ້ນ ກໍຄວນຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍອຳນາດແຫ່ງສີລ ໕ ເປັນຕົ້ນເຊັ່ນກັນ.

สมนุยุญฺชาปนกถาวณฺณนา

ການອະທິບາຍເລື່ອງການຊັກໄຊ້ໄລ່ລຽງ (ສະມະນຸຍຸຎຈະນາ)

๓๘๕. สมนุยุญฺชนฺตนฺติ [Pg.290] สมนุยุญฺชนฺตุ, เอตฺถ จ ลทฺธึ ปุจฺฉนฺโต สมนุยุญฺชติ นาม, การณํ ปุจฺฉนฺโต สมนุคาหติ นาม, อุภยํ ปุจฺฉนฺโต สมนุภาสติ นาม. สตฺถารา วา สตฺถารนฺติ สตฺถารา วา สทฺธึ สตฺถารํ อุปสํหริตฺวา – ‘‘กึ เต สตฺถา เต ธมฺเม สพฺพโส ปหาย วตฺตติ, อุทาหุ สมโณ โคตโม’’ติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย.

໓໘໕. ບົດວ່າ "ສະມະນຸຍຸຎຈັນຕັງ" ໄດ້ແກ່ ຈົ່ງຊັກໄຊ້ໄລ່ລຽງ (ສະມະນຸຍຸຎຈັນຕຸ). ໃນບັນດາການຖາມ ໓ ປະການນີ້, ຜູ້ຖາມເຖິງລັດທິຄວາມເຊື່ອ ຊື່ວ່າ "ສະມະນຸຍຸຎຈະຕິ" (ຊັກໄຊ້), ຜູ້ຖາມເຖິງເຫດຜົນ ຊື່ວ່າ "ສະມະນຸຄາຫະຕິ" (ໄລ່ລຽງ), ຜູ້ຖາມເຖິງທັງສອງຢ່າງ ຊື່ວ່າ "ສະມະນຸພາສະຕິ" (ກ່າວທຽບທ່ຽງ). ບົດວ່າ "ສັດຖາຣາ ວາ ສັດຖາຣັງ" ໄດ້ແກ່ ການປຽບທຽບພຣະສາດສະດາກັບພຣະສາດສະດา ຄື "ພຣະສາດສະດາຂອງພວກທ່ານ ຊົງລະທຳເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ທັງໝົດໂດຍປະການທັງປວງແລ້ວປະພຶດຢູ່ ບໍ? ຫຼືວ່າ ພຣະສະມະນະໂຄດົມ ຊົງປະພຶດຢູ່?". ແມ່ນໃນບົດທີສອງ (ຄື ສັງເຄນະ ວາ ສັງຄັງ) ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

อิทานิ ตมตฺถํ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต – ‘‘เย อิเมสํ ภวต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อกุสลา อกุสลสงฺขาตาติ อกุสลา เจว ‘‘อกุสลา’’ติ จ สงฺขาตา ญาตา โกฏฺฐาสํ วา กตฺวา ฐปิตาติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพปเทสุ. อปิ เจตฺถ สาวชฺชาติ สโทสา. น อลมริยาติ นิทฺโทสฏฺเฐน อริยา ภวิตุํ นาลํ อสมตฺถา.

ບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງໂດຍການປະກອບເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເຍ ອິເມສັງ ພະວະຕັງ" (ທຳເຫຼົ່ານີ້ຂອງທ່ານຜູ້ຈະເລີນເຫຼົ່ານັ້ນ). ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ "ອະກຸສະລາ ອະກຸສະລະສັງຂາຕາ" ໄດ້ແກ່ ເປັນອະກຸສົນດ້ວຍ ແລະຖືກກ່າວໄວ້ (ຫຼືຮູ້ກັນ) ວ່າ "ເປັນອະກຸສົນ" ດ້ວຍ ຫຼືຖືກຈັດໄວ້ເປັນສ່ວນໆ ວ່າເປັນອະກຸສົນ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ນັຍນີ້ກໍມີໃນບົດທັງປວງ (ມີ ສາວັດຊາ ສາວັດຊະສັງຂາຕາ ເປັນຕົ້ນ). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໃນບົດເຫຼົ່ານີ້ ບົດວ່າ "ສາວັດຊາ" ໄດ້ແກ່ ມີໂທດ. ບົດວ່າ "ນະ ອະລາມະຣิຍາ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ສາມາດ ຄືບໍ່ຄວນຈະເປັນທຳອັນປະເສີດ (ອະລິຍະ) ໂດຍອັດຖະວ່າບໍ່ມີໂທດ.

๓๘๖-๓๙๒. ยํ วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตาติ เยน วิญฺญู อมฺเห จ อญฺเญ จ ปุจฺฉนฺตา เอวํ วเทยฺยุํ, ตํ ฐานํ วิชฺชติ, อตฺถิ ตํ การณนฺติ อตฺโถ. ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยาติ ปเร ปน โภนฺโต คณาจริยา ยํ วา ตํ วา อปฺปมตฺตกํ ปหาย วตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อมฺเหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุนฺติ อิทํ ภควา สตฺถารา สตฺถารํ สมนุยุญฺชเนปิ อาห – สงฺเฆน สํฆํ สมนุยุญฺชเนปิ. กสฺมา? สงฺฆปสํสายปิ สตฺถุเยว ปสํสาสิทฺธิโต. ปสีทมานาปิ หิ พุทฺธสมฺปตฺติยา สงฺเฆ, สงฺฆสมฺปตฺติยา จ พุทฺเธ ปสีทนฺติ, ตถา หิ ภควโต สรีรสมฺปตฺตึ ทิสฺวา, ธมฺมเทสนํ วา สุตฺวา ภวนฺติ วตฺตาโร – ‘‘ลาภา วต โภ สาวกานํ เย เอวรูปสฺส สตฺถุ สนฺติกาวจรา’’ติ, เอวํ พุทฺธสมฺปตฺติยา สงฺเฆ ปสีทนฺติ. ภิกฺขูนํ ปนาจารโคจรํ อภิกฺกมปฏิกฺกมาทีนิ จ ทิสฺวา ภวนฺติ วตฺตาโร – ‘‘สนฺติกาวจรานํ วต โภ สาวกานํ อยญฺจ อุปสมคุโณ สตฺถุ กีว รูโป ภวิสฺสตี’’ติ, เอวํ สงฺฆสมฺปตฺติยา พุทฺเธ ปสีทนฺติ. อิติ ยา สตฺถุปสํสา, สา สงฺฆสฺส. ยา สงฺฆสฺส ปสํสา, สา สตฺถูติ สงฺฆปสํสายปิ สตฺถุเยว ปสํสาสิทฺธิโต ภควา ทฺวีสุปิ นเยสุ – ‘‘อมฺเหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุ’’นฺติ อาห. สมโณ โคตโม อิเม ธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตติ, ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยาติอาทีสุปิ ปเนตฺถ อยมธิปฺปาโย – สมฺปตฺตสมาทานเสตุฆาตวเสน [Pg.291] หิ ติสฺโส วิรติโย. ตาสุ สมฺปตฺตสมาทาน วิรติมตฺตเมว อญฺเญสํ โหติ, เสตุฆาตวิรติ ปน สพฺเพน สพฺพํ นตฺถิ. ปญฺจสุ ปน ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฏิปสฺสทฺธินิสฺสรณปฺปหาเนสุ อฏฺฐสมาปตฺติวเสน เจว วิปสฺสนามตฺตวเสน จ ตทงฺควิกฺขมฺภนปฺปหานมตฺตเมว อญฺเญสํ โหติ. อิตรานิ ตีณิ ปหานานิ สพฺเพน สพฺพํ นตฺถิ. ตถา สีลสํวโร, ขนฺติสํวโร, ญาณสํวโร, สติสํวโร, วีริยสํวโรติ ปญฺจ สํวรา, เตสุ ปญฺจสีลมตฺตเมว อธิวาสนขนฺติมตฺตเมว จ อญฺเญสํ โหติ, เสสํ สพฺเพน สพฺพํ นตฺถิ.

໓໘໖-໓໙໒. ບົດວ່າ "ຍັງ ວິຎຎູ ສະມະນຸຍຸຎຈັນຕາ" ໄດ້ແກ່ ເຫດຜົນທີ່ຜູ້ຮູ້ທັງຫຼາຍ ເມື່ອຖາມພວກຂ້າພະເຈົ້າ ແລະຄົນອື່ນໆ ແລ້ວຈັກກ່າວຢ່າງນີ້ ຖານະນັ້ນຍ່ອມມີຢູ່ ເຫດຜົນນັ້ນມີຢູ່, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ບົດວ່າ "ຍັງ ວາ ປະນະ ໂພນໂຕ ປະເຣ ຄະນາຈະຣິຍາ" ໄດ້ແກ່ ສ່ວນຄູອາຈານເຈົ້າລັດທິອື່ນໆ ຜູ້ຈະເລີນ ຍ່ອມລະອະກຸສົນພຽງເລັກນ້ອຍບາງຢ່າງແລ້ວປະພຶດຢູ່, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ "ອັມເຫວະ ຕັດຖະ ເຍພຸຍເຍນະ ປະສັງເສຍຍຸງ" ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວໄວ້ ແມ່ນໃນການຊັກໄຊ້ປຽບທຽບພຣະສາດສະດາກັບພຣະສາດສະດາ ແລະແມ່ນໃນການຊັກໄຊ້ປຽບທຽບພຣະສົງກັບພຣະສົງ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ແມ່ນດ້ວຍການສັນເສີນພຣະສົງ ກໍຊື່ວ່າເປັນການສັນເສີນພຣະສາດສະດາສຳເລັດແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ຜູ້ທີ່ເລື່ອມໃສທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເລື່ອມໃສໃນພຣະສົງ ເພາະຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ແລະຍ່ອມເລື່ອມໃສໃນພຣະພຸດທະເຈົ້າ ເພາະຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງພຣະສົງ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ບາງຄົນເຫັນຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງພຣະວໍຣະກາຍ ຫຼືໄດ້ຟັງພຣະທັມມະເທດສະໜາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວ ຍ່ອມກ່າວວ່າ "ເປັນລາບຂອງພວກສາວົກຜູ້ທ່ຽວໄປໃນສຳນັກຂອງພຣະສາດສະດາຜູ້ມີສະພາບຢ່າງນີ້ໜໍ", ພວກເຂົາເລື່ອມໃສໃນພຣະສົງ ເພາະຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າຢ່າງນີ້. ສ່ວນບາງຄົນ ເຫັນມາຣະຍາດ ແລະໂຄຈອນ (ທີ່ທ່ຽວ) ການກ້າວໄປ ແລະການຖອຍກັບເປັນຕົ້ນຂອງພຣະພິກສຸທັງຫຼາຍແລ້ວ ຍ່ອມກ່າວວ່າ "ຂະໜາດສາວົກທັງຫຼາຍຜູ້ທ່ຽວໄປໃນສຳນັກ ຍັງມີຄຸນຄືຄວາມສະຫງົບປານນີ້ໜໍ, ພຣະສາດສະດາຈັກມີຄຸນຄືຄວາມສະຫງົບປານໃດໜໍ", ພວກເຂົາເລື່ອມໃສໃນພຣະພຸດທະເຈົ້າ ເພາະຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງພຣະສົງຢ່າງນີ້. ດັ່ງນັ້ນ ການສັນເສີນພຣະສາດສະດາໃດ ກໍຄືການສັນເສີນພຣະສົງ. ການສັນເສີນພຣະສົງໃດ ກໍຄືການສັນເສີນພຣະສາດສະດາ. ເພາະການສັນເສີນພຣະສາດສະດາສຳເລັດໄດ້ ແມ່ນດ້ວຍການສັນເສີນພຣະສົງ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງຊົງກ່າວໄວ້ໃນນັຍທັງສອງວ່າ "ພວກເຂົາຈັກສັນເສີນພວກຂ້າພະເຈົ້າເທົ່ານັ້ນໂດຍສ່ວນຫຼາຍໃນເລື່ອງນັ້ນ". ແມ່ນໃນບົດວ່າ "ສະມະໂນ ໂຄຕະໂມ ອິເມ ທັມເມ ອະນະວະເສສັງ ປະຫາຍะ ວັດຕະຕິ, ຍັງ ວາ ປະນະ ໂພນໂຕ ປະເຣ ຄະນາຈະຣιຍາ" ເປັນຕົ້ນນີ້ ກໍມີອະທິບາຍດັ່ງນີ້: ວິຣັດ (ຄວາມງົດເວັ້ນ) ມີ ໓ ປະການ ຄື ສັມປັດຕະວິຣັດ, ສະມາດານະວິຣັດ ແລະ ເສຕຸຄາຕະວິຣັດ. ໃນວິຣັດ ໓ ປະການນັ້ນ, ພຽງແຕ່ສັມປັດຕະວິຣັດ ແລະສະມາດານະວິຣັດເທົ່ານັ້ນ ທີ່ມີແກ່ຄົນອື່ນ (ເຈົ້າລັດທິອື່ນ), ສ່ວນເສຕຸຄາຕະວິຣັດ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພວກເຂົາເລີຍໂດຍປະການທັງປວງ. ແລະໃນການລະ (ປະຫານ) ໕ ປະການ ຄື ຕະທັງຄະປະຫານ, ວິກຂັມພະນະປະຫານ, ສະມຸດເສທະປະຫານ, ປະຕິປັດສັດທິປະຫານ ແລະ ນິດສະຣະນະປະຫານ; ພຽງແຕ່ຕະທັງຄະປະຫານ ແລະວິກຂັມພະນະປະຫານເທົ່ານັ້ນ ທີ່ມີແກ່ຄົນອື່ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາບັດ ໘ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາລ້ວນໆ. ສ່ວນການລະ ໓ ປະການທີ່ເຫຼືອ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພວກເຂົາເລີຍໂດຍປະການທັງປວງ. ເຊັ່ນດຽວກັນ, ສັງວອນ (ຄວາມສຳລວມ) ມີ ໕ ປະການ ຄື ສີລະສັງວອນ, ຂັນຕິສັງວອນ, ຍານະສັງວອນ, ສະຕິສັງວອນ ແລະ ວິຣິຍະສັງວອນ. ໃນສັງວອນ ໕ ປະການນັ້ນ, ພຽງແຕ່ສີລ ໕ ແລະອະທິວາສະນະkhantິ (ຄວາມອົດທົນ) ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ມີແກ່ຄົນອື່ນ, ສ່ວນສັງວອນທີ່ເຫຼືອ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພວກເຂົາເລີຍໂດຍປະການທັງປວງ.

ปญฺจ โข ปนิเม อุโปสถุทฺเทสา, เตสุ ปญฺจสีลมตฺตเมว อญฺเญสํ โหติ. ปาติโมกฺขสํวรสีลํ สพฺเพน สพฺพํ นตฺถิ. อิติ อกุสลปฺปหาเน จ กุสลสมาทาเน จ, ตีสุ วิรตีสุ, ปญฺจสุ ปหาเนสุ, ปญฺจสุ สํวเรสุ, ปญฺจสุ อุทฺเทเสสุ, – ‘‘อหเมว จ มยฺหญฺจ สาวกสงฺโฆ โลเก ปญฺญายติ, มยา หิ สทิโส สตฺถา นาม, มยฺหํ สาวกสงฺเฆน สทิโส สงฺโฆ นาม นตฺถี’’ติ ภควา สีหนาทํ นทติ.

ແລະຫົວຂໍ້ສະແດງພຣະປາຕິໂມກ (ອຸໂປສະຖຸດເທດ) ມີ ໕ ປະການນີ້, ໃນອຸໂປສະຖຸດເທດ ໕ ປະການນັ້ນ, ພຽງແຕ່ສີລ ໕ ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ມີແກ່ຄົນອື່ນ. ສ່ວນປາຕິໂມກຂະສັງວໍຣະສີລ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພວກເຂົາເລີຍໂດຍປະການທັງປວງ. ດັ່ງນັ້ນ ໃນການລະອະກຸສົນ ແລະການສະມາທານກຸສົນ, ໃນວິຣັດ ໓, ໃນປະຫານ ໕, ໃນສັງວອນ ໕, ໃນອຸດເທດ ໕: "ພຽງແຕ່ເຮົາ ແລະພຣະພິກສຸສົງສາວົກຂອງເຮົາເທົ່ານັ້ນ ທີ່ປາກົດ (ມີຊື່ສຽງ) ໃນໂລກ, ເພາະວ່າ ພຣະສາດສະດາທີ່ສະເໝີດ້ວຍເຮົາບໍ່ມີ, ພຣະສົງທີ່ສະເໝີດ້ວຍພຣະສົງສາວົກຂອງເຮົາບໍ່ມີ" ດັ່ງນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງບັນລືສີຫະນາດ.

อริยอฏฺฐงฺคิกมคฺควณฺณนา

ການອະທິບາຍອະຣິຍະອັດຖັງຄິກະມັກ (ມັກມີອົງ ໘ ອັນປະເສີດ)

๓๙๓. เอวํ สีหนาทํ นทิตฺวา ตสฺส สีหนาทสฺส อวิปรีตภาวาวโพธนตฺถํ – ‘‘อตฺถิ, กสฺสป, มคฺโค’’ติอาทิมาห. ตตฺถ มคฺโคติ โลกุตฺตรมคฺโค. ปฏิปทาติ ปุพฺพภาคปฏิปทา. กาลวาทีติอาทีนิ พฺรหฺมชาเล วณฺณิตานิ. อิทานิ ตํ ทุวิธํ มคฺคญฺจ ปฏิปทญฺจ เอกโต กตฺวา ทสฺเสนฺโต – ‘‘อยเมว อริโย’’ติอาทิมาห. อิทํ ปน สุตฺวา อเจโล จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม มยฺหํเยว มคฺโค จ ปฏิปทา จ อตฺถิ, อญฺเญสํ นตฺถีติ มญฺญติ, หนฺทสฺสาหํ อมฺหากมฺปิ มคฺคํ กเถมี’’ติ. ตโต อเจลกปฏิปทํ กเถสิ. เตนาห – ‘‘เอวํ วุตฺเต อเจโล กสฺสโป ภควนฺตํ เอตทโวจ…เป… อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรตี’’ติ.

໓໙໓. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຄັນຊົງບັນລືສີຫະນາດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ເພື່ອໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງເຖິງຄວາມເປັນຈິງ (ຄວາມບໍ່ຜິດພ້ຽນ) ແຫ່ງສີຫະນາດນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “ອັດຖິ, ກັສສະປະ, ມັກໂຄ” (ມີຢູ່, ກັສສະປະ, ຫົນທາງ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ມັກໂຄ” ໄດ້ແກ່ ໂລກຸດຕະຣະມັກ. ຄຳວ່າ “ປະຕິປະທາ” ໄດ້ແກ່ ບຸບພະພາຄະປະຕິປະທາ (ຂໍ້ປະຕິບັດສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ). ຄຳວ່າ “ກາລະວາທີ” ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ແລ້ວໃນພຣົມມະຊາລສູດ. ບັດນີ້ ພຣະອົງເມື່ອຈະສະແດງມັກແລະປະຕິປະທາທັງສອງປະການນັ້ນ ໂດຍລວມເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳວ່າ “ອະຍະເມວະ ອະຣິໂຍ” ເປັນຕົ້ນ. ກໍແລ ເມື່ອອະເຈລະກະ (ກັສສະປະ) ໄດ້ຟັງຄຳນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ “ພຣະສະມະນະໂຄດົມຍ່ອມເຂົ້າໃຈວ່າ ມັກແລະປະຕິປະທາມີຢູ່ສະເພາະແກ່ເຮົາເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີແກ່ຜູ້ນອກນີ້, ເອົາເຖີດ ບັດນີ້ ເຮົາຈະບອກມັກຂອງພວກເຮົາແກ່ພຣະສະມະນະໂຄດົມນັ້ນ”. ຈາກນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວເຖິງຂໍ້ປະຕິບັດຂອງອະເຈລະກະ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ “ເມື່ອພຣະອົງຕັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ອະເຈລະກາກັສສະປະໄດ້ກາບທູນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກດັ່ງນີ້... ລະ... ປະກອບຄວາມພຽນໃນການລົງນ້ຳຢູ່” ດັ່ງນີ້.

ตโปปกฺกมกถาวณฺณนา

ອະທິບາຍເລື່ອງຕະໂປປັກກະມະ (ການບຳເພັນຕະບະ)

๓๙๔. ตตฺถ ตโปปกฺกมาติ ตปารมฺภา, ตปกมฺมานีติ อตฺโถ. สามญฺญสงฺขาตาติ สมณกมฺมสงฺขาตา. พฺรหฺมญฺญสงฺขาตาติ พฺราหฺมณกมฺมสงฺขาตา. อเจลโกติ นิจฺโจโล, นคฺโคติ อตฺโถ. มุตฺตาจาโรติ วิสฏฺฐาจาโร, อุจฺจารกมฺมาทีสุ โลกิยกุลปุตฺตาจาเรน วิรหิโต [Pg.292] ฐิตโกว อุจฺจารํ กโรติ, ปสฺสาวํ กโรติ, ขาทติ, ภุญฺชติ จ. หตฺถาปเลขโนติ หตฺเถ ปิณฺฑมฺหิ ฐิเต ชิวฺหาย หตฺถํ อปลิขติ, อุจฺจารํ วา กตฺวา หตฺถสฺมิญฺเญว ทณฺฑกสญฺญี หุตฺวา หตฺเถน อปลิขติ. ‘‘ภิกฺขาคหณตฺถํ เอหิ, ภนฺเต’’ติ วุตฺโต น เอตีติ น เอหิภทฺทนฺติโก. ‘‘เตน หิ ติฏฺฐ, ภนฺเต’’ติ วุตฺโตปิ น ติฏฺฐตีติ นติฏฺฐภทฺทนฺติโก. ตทุภยมฺปิ กิร โส – ‘‘เอตสฺส วจนํ กตํ ภวิสฺสตี’’ติ น กโรติ. อภิหฏนฺติ ปุเรตรํ คเหตฺวา อาหฏํ ภิกฺขํ, อุทฺทิสฺสกตนฺติ ‘‘อิมํ ตุมฺเห อุทฺทิสฺส กต’’นฺติ เอวํ อาโรจิตํ ภิกฺขํ. น นิมนฺตนนฺติ ‘‘อสุกํ นาม กุลํ วา วีถึ วา คามํ วา ปวิเสยฺยาถา’’ติ เอวํ นิมนฺติตภิกฺขมฺปิ น สาทิยติ, น คณฺหติ. น กุมฺภิมุขาติ กุมฺภิโต อุทฺธริตฺวา ทิยฺยมานํ ภิกฺขํ น คณฺหติ. น กโฬปิมุขาติ กโฬปีติ อุกฺขลิ วา ปจฺฉิ วา, ตโตปิ น คณฺหติ. กสฺมา? กุมฺภิกโฬปิโย มํ นิสฺสาย กฏจฺฉุนา ปหารํ ลภนฺตีติ. น เอฬกมนฺตรนฺติ อุมฺมารํ อนฺตรํ กตฺวา ทิยฺยมานํ น คณฺหติ. กสฺมา? ‘‘อยํ มํ นิสฺสาย อนฺตรกรณํ ลภตี’’ติ. ทณฺฑมุสเลสุปิ เอเสว นโย.

໓໙໔. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ຕະໂປປັກກະມາ” ໄດ້ແກ່ ການເລີ່ມຕົ້ນບຳເພັນຕະບະ ຫຼື ການກະທຳຕະບະ ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ “ສາມັນຍະສັງຂາຕາ” ໄດ້ແກ່ ທີ່ເອີ້ນວ່າກິດຂອງສະມະນະ. ຄຳວ່າ “ພຣາມັນຍະສັງຂາຕາ” ໄດ້ແກ່ ທີ່ເອີ້ນວ່າກິດຂອງພຣາມ. ຄຳວ່າ “ອະເຈລະໂກ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ມີຜ້າ ນຸ່ງເປືອຍກາຍ ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ “ມຸດຕາຈາໂຣ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຄວາມປະພຶດປ່ອຍຕົວ ຄື ປາສະຈາກມາລະຍາດຂອງກຸນລະບຸດໃນໂລກ ໃນການຖ່າຍອຸຈະຣະເປັນຕົ້ນ ຢືນຖ່າຍອຸຈະຣະ ຢືນຖ່າຍປັດສະວະ ຢືນຄ້ຽວ ຢືນກິນ. ຄຳວ່າ “ຫັດຖາປະເລຂະໂນ” ໄດ້ແກ່ ເມື່ອອາຫານໝົດຈາກມືແລ້ວ ກໍໃຊ້ລີ້ນເລຍມື ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເມື່ອຖ່າຍອຸຈະຣະແລ້ວ ກໍສຳຄັນວ່າມືເປັນດັ່ງໄມ້ ແລ້ວໃຊ້ຂູດ (ເຊັດ) ດ້ວຍມື. ຜູ້ທີ່ເມື່ອມີຄົນກ່າວວ່າ “ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຂໍເຊີນມາຮັບບິນທະບາດ” ກໍບໍ່ມາ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ນະເອຫິພັດທັນຕິໂກ” (ຜູ້ມີປົກກະຕິບໍ່ມາຕາມຄຳເຊີນ). ຜູ້ທີ່ເມື່ອມີຄົນກ່າວວ່າ “ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ຂໍຈົ່ງຢືນກ່ອນ” ກໍບໍ່ຢືນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ນະຕິຕຖະພັດທັນຕິໂກ” (ຜູ້ມີປົກກະຕິບໍ່ຢືນຕາມຄຳເຊີນ). ໄດ້ຍິນວ່າ ອະເຈລະກວນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ເພາະຄິດວ່າ “ການເຮັດຕາມຄຳຂອງຜູ້ນີ້ ຈະເປັນການເຮັດຕາມຄຳສັ່ງຂອງເຂົາ”. ຄຳວ່າ “ອະພິຫະຕັງ” ໄດ້ແກ່ ບິນທະບາດທີ່ເຂົານຳມາໃຫ້ກ່ອນ (ກ່ອນທີ່ຕົນຈະໄປເຖິງ). ຄຳວ່າ “ອຸດທິສສະກະຕັງ” ໄດ້ແກ່ ບິນທະບາດທີ່ເຂົາບອກວ່າ “ອາຫານນີ້ ເຮັດຂຶ້ນສະເພາະເຈາະຈົງເພື່ອທ່ານ”. ຄຳວ່າ “ນະ ນິມັນຕະນັງ” ໄດ້ແກ່ ບິນທະບາດທີ່ເຂົານິມົນວ່າ “ຂໍຈົ່ງເຂົ້າໄປສູ່ຕະກູນຊື່ໂນ້ນ ຫຼື ຖະໜົນສາຍໂນ້ນ ຫຼື ບ້ານຊື່ໂນ້ນ” ຍ່ອມບໍ່ຍິນດີ ບໍ່ຮັບບິນທະບາດທີ່ເຂົານິມົນຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ “ນະ ກຸມພިມຸຂາ” ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຮັບບິນທະບາດທີ່ເຂົາຕັກອອກຈາກໝໍ້ແລ້ວນຳມາຖວາຍ. ຄຳວ່າ “ນະ ກະໂລປິມຸຂາ” ຄຳວ່າ “ກະໂລປິ” ໄດ້ແກ່ ໝໍ້ເຂົ້າ ຫຼື ກະບຸງເຂົ້າ ຍ່ອມບໍ່ຮັບບິນທະບາດທີ່ຕັກອອກຈາກໝໍ້ຫຼືກະບຸງນັ້ນ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄິດວ່າ “ໝໍ້ແລະກະບຸງເຫຼົ່ານີ້ ຕ້ອງຖືກກະບວຍຕີ (ກະທົບ) ເພາະອາໄສເຮົາ”. ຄຳວ່າ “ນະ ເອລະກະມັນຕະຣັງ” ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຮັບອາຫານທີ່ເຂົາຖວາຍໂດຍເຮັດໃຫ້ຂອບປະຕູຢູ່ລະຫວ່າງກາງ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄິດວ່າ “ຂອບປະຕູນີ້ ຕ້ອງຖືກເຮັດໃຫ້ຢູ່ລະຫວ່າງກາງ ເພາະອາໄສເຮົາ”. ໃນເລື່ອງໄມ້ຄ້ອນແລະສາກ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

ทฺวินฺนนฺติ ทฺวีสุ ภุญฺชมาเนสุ เอกสฺมึ อุฏฺฐาย เทนฺเต น คณฺหติ. กสฺมา? ‘‘เอกสฺส กพฬนฺตราโย โหตี’’ติ. น คพฺภินิยาติอาทีสุ ปน ‘‘คพฺภินิยา กุจฺฉิยํ ทารโก กิลมติ. ปายนฺติยา ทารกสฺส ขีรนฺตราโย โหติ, ปุริสนฺตรคตาย รติอนฺตราโย โหตี’’ติ น คณฺหติ. สํกิตฺตีสูติ สํกิตฺเตตฺวา กตภตฺเตสุ, ทุพฺภิกฺขสมเย กิร อเจลกสาวกา อเจลกานํ อตฺถาย ตโต ตโต ตณฺฑุลาทีนิ สมาทเปตฺวา ภตฺตํ ปจนฺติ. อุกฺกฏฺโฐ อเจลโก ตโตปิ น ปฏิคฺคณฺหติ. น ยตฺถ สาติ ยตฺถ สุนโข – ‘‘ปิณฺฑํ ลภิสฺสามี’’ติ อุปฏฺฐิโต โหติ, ตตฺถ ตสฺส อทตฺวา อาหฏํ น คณฺหติ. กสฺมา? เอตสฺส ปิณฺฑนฺตราโย โหตีติ. สณฺฑสณฺฑจารินีติ สมูหสมูหจารินี, สเจ หิ อเจลกํ ทิสฺวา – ‘‘อิมสฺส ภิกฺขํ ทสฺสามา’’ติ มนุสฺสา ภตฺตเคหํ ปวิสนฺติ, เตสุ จ ปวิสนฺเตสุ กโฬปิมุขาทีสุ นิลีนา มกฺขิกา อุปฺปติตฺวา สณฺฑสณฺฑา จรนฺติ, ตโต อาหฏํ ภิกฺขํ น คณฺหติ. กสฺมา? มํ นิสฺสาย มกฺขิกานํ โคจรนฺตราโย ชาโตติ.

ຄຳວ່າ “ທະວິນນັງ” ໄດ້ແກ່ ເມື່ອຄົນສອງຄົນກຳລັງກິນຢູ່ ຄົນໜຶ່ງລຸກຂຶ້ນແລ້ວນຳມາຖວາຍ ກໍບໍ່ຮັບ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄິດວ່າ “ຈະເປັນການເຮັດອັນຕະລາຍແກ່ຄຳເຂົ້າຂອງອີກຄົນໜຶ່ງ”. ສ່ວນໃນຄຳວ່າ “ນະ ຄັບພິນιຍາ” ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ຮັບ ເພາະຄິດວ່າ “ເດັກໃນທ້ອງຂອງຍິງມີຄັນຈະລຳບາກ, ຈະເປັນການເຮັດອັນຕະລາຍແກ່ນ້ຳນົມຂອງເດັກຂອງຍິງຜູ້ໃຫ້ລູກດູດນົມ, ຈະເປັນການເຮັດອັນຕະລາຍແກ່ຄວາມເພີດເພີນ (ກາມະຣะຕິ) ຂອງຍິງຜູ້ຢູ່ຮ່ວມກັບຊາຍ”. ຄຳວ່າ “ສັງກິດຕີສຸ” ໄດ້ແກ່ ໃນອາຫານທີ່ເຂົາປ່າວຮ້ອງ (ຮວບຮວມກັນ) ເຮັດຂຶ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນສະໄໝທຸບພິກຂະໄພ (ອາຫານຂາດແຄນ) ພວກສາວົກຂອງອະເຈລະກະ ຍ່ອມຮວບຮວມເຂົ້າສານເປັນຕົ້ນ ຈາກເຮືອນນັ້ນໆ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພວກອະເຈລະກະ ແລ້ວຫຸງຕົ້ມເຂົ້າ. ອະເຈລະກະຜູ້ປະຕິບັດຢ່າງເຄັ່ງຄັດ ຍ່ອມບໍ່ຮັບແມ່ນແຕ່ອາຫານທີ່ຮວບຮວມກັນເຮັດຂຶ້ນນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ນະ ຍັດຖະ ສາ” ໄດ້ແກ່ ໃນບ່ອນໃດທີ່ມີໝາຢືນຢູ່ໃກ້ໆ ດ້ວຍຄິດວ່າ “ເຮົາຈະໄດ້ອາຫານ”, ກໍບໍ່ຮັບອາຫານທີ່ເຂົານຳມາໃຫ້ໂດຍບໍ່ໃຫ້ແກ່ໝານັ້ນ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄິດວ່າ “ຈະເປັນການເຮັດອັນຕະລາຍແກ່ອາຫານຂອງໝານັ້ນ”. ຄຳວ່າ “ສັນທະສັນທະຈາຣິນີ” ໄດ້ແກ່ ທີ່ທ່ຽວໄປເປັນຝູງໆ. ເພາະວ່າ ຫາກພວກມະນຸດເຫັນອະເຈລະກະແລ້ວ ຄິດວ່າ “ພວກເຮົາຈະຖວາຍອາຫານແກ່ອະເຈລະກະລາຍນີ້” ແລ້ວເຂົ້າໄປສູ່ເຮືອນຄົວ, ເມື່ອພວກເຂົາເຂົ້າໄປ ພວກແມງວັນທີ່ເກາະຢູ່ຕາມປາກໝໍ້ເປັນຕົ້ນ ກໍບິນຂຶ້ນທ່ຽວໄປເປັນຝູງໆ, ກໍບໍ່ຮັບອາຫານທີ່ນຳມາຈາກບ່ອນນັ້ນ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄິດວ່າ “ແຫຼ່ງຫາກິນຂອງພວກແມງວັນ ຕ້ອງຖືກເຮັດອັນຕະລາຍ ເພາະອາໄສເຮົາ”.

ถุโสทกนฺติ [Pg.293] สพฺพสสฺสสมฺภาเรหิ กตํ โสวีรกํ. เอตฺถ จ สุราปานเมว สาวชฺชํ, อยํ ปน สพฺเพสุปิ สาวชฺชสญฺญี. เอกาคาริโกติ โย เอกสฺมึเยว เคเห ภิกฺขํ ลภิตฺวา นิวตฺตติ. เอกาโลปิโกติ โย เอเกเนว อาโลเปน ยาเปติ. ทฺวาคาริกาทีสุปิ เอเสว นโย. เอกิสฺสาปิ ทตฺติยาติ เอกาย ทตฺติยา. ทตฺติ นาม เอกา ขุทฺทกปาติ โหติ, ยตฺถ อคฺคภิกฺขํ ปกฺขิปิตฺวา ฐเปนฺติ. เอกาหิกนฺติ เอกทิวสนฺตริกํ. อทฺธมาสิกนฺติ อทฺธมาสนฺตริกํ. ปริยายภตฺตโภชนนฺติ วารภตฺตโภชนํ, เอกาหวาเรน ทฺวีหวาเรน สตฺตาหวาเรน อฑฺฒมาสวาเรนาติ เอวํ ทิวสวาเรน อาคตภตฺตโภชนํ.

ຄຳວ່າ “ທຸໂສທະກັງ” ໄດ້ແກ່ ນ້ຳສົ້ມພະຍາ (ນ້ຳສົ້ມໂຊວີຣະກະ) ທີ່ເຮັດດ້ວຍເຄື່ອງປຸງຄືທັນຍະພືດທັງປວງ. ແລະໃນບັນດາສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ ມີພຽງແຕ່ການດື່ມສຸຣາເທົ່ານັ້ນທີ່ມີໂທດ, ແຕ່ອະເຈລະກະລາຍນີ້ ຍ່ອມມີຄວາມສຳຄັນວ່າມີໂທດໃນສິ່ງທັງປວງ. ຄຳວ່າ “ເອກາຄາຣິໂກ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບບິນທະບາດໃນເຮືອນຫຼັງດຽວແລ້ວກໍກັບ. ຄຳວ່າ “ເອກາໂລປິໂກ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ຍັງຊີວິດໃຫ້ເປັນໄປດ້ວຍຄຳເຂົ້າພຽງຄຳດຽວ. ໃນຄຳວ່າ “ທະວາຄາຣິກະ” ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ “ເອກິສສາປິ ທັດຕິຍາ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຖາດນ້ອຍຖາດດຽວ. ທີ່ຊື່ວ່າ “ທັດຕິ” ນັ້ນ ໄດ້ແກ່ ຖາດນ້ອຍຊະນິດໜຶ່ງ ທີ່ເຂົາໃສ່ອາຫານອັນເລີດໄວ້. ຄຳວ່າ “ເອກາຫິກັງ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວັ້ນໄລຍະໜຶ່ງວັນ. ຄຳວ່າ “ອັດທະມາສິກັງ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວັ້ນໄລຍະເຄິ່ງເດືອນ. ຄຳວ່າ “ປະຣິຍາຍະພັດຕະໂພຊະນັງ” ໄດ້ແກ່ ການບໍລິໂພກອາຫານຕາມວາລະ (ຕາມຮອບ) ຄື ການບໍລິໂພກອາຫານທີ່ເຖິງຮອບຕາມວັນ ໂດຍຮອບໜຶ່ງວັນ, ຮອບສອງວັນ, ຮອບເຈັດວັນ, ຫຼືຮອບເຄິ່ງເດືອນ ດັ່ງນີ້.

๓๙๕. สากภกฺโขติ อลฺลสากภกฺโข. สามากภกฺโขติ สามากตณฺฑุลภกฺโข. นีวาราทีสุ นีวาโร นาม อรญฺเญ สยํชาตา วีหิชาติ. ททฺทุลนฺติ จมฺมกาเรหิ จมฺมํ ลิขิตฺวา ฉฑฺฑิตกสฏํ. หฏํ วุจฺจติ สิเลโสปิ เสวาโลปิ. กณนฺติ กุณฺฑกํ. อาจาโมติ ภตฺตอุกฺขลิกาย ลคฺโค ฌามกโอทโน, ตํ ฉฑฺฑิตฏฺฐานโตว คเหตฺวา ขาทติ, ‘‘โอทนกญฺชิย’’นฺติปิ วทนฺติ. ปิญฺญากาทโย ปากฏา เอว. ปวตฺตผลโภชีติ ปติตผลโภชี.

໓໙໕. ຄຳວ່າ “ສາກະພັກໂຂ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຜັກສົດເປັນອາຫານ. ຄຳວ່າ “ສາໝາກະພັກໂຂ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີເຂົ້າຟ່າງເປັນອາຫານ. ໃນບັນດາຄຳວ່າ “ນີວາຣະ” ເປັນຕົ້ນ ຄຳວ່າ “ນີວາຣະ” ໄດ້ແກ່ ເຂົ້າປ່າທີ່ເກີດຂຶ້ນເອງໃນປ່າ. ຄຳວ່າ “ທັດທຸລັງ” ໄດ້ແກ່ ກາກໜັງທີ່ຊ່າງໜັງຂູດອອກແລ້ວຖິ້ມໄວ້. ຄຳວ່າ “ຫະຕະ” ໄດ້ແກ່ ຢາງໄມ້ກໍດີ ເທົາ (ສາຫຼ່າຍ) ກໍດີ. ຄຳວ່າ “ກະນັງ” ໄດ້ແກ່ ຮຳເຂົ້າ. ຄຳວ່າ “ອາຈາໂມ” ໄດ້ແກ່ ເຂົ້າຕັງທີ່ຕິດຢູ່ກົ້ນໝໍ້ເຂົ້າ ຍ່ອມເກັບເອົາເຂົ້າຕັງນັ້ນຈາກບ່ອນທີ່ເຂົາຖິ້ມແລ້ວມາຄ້ຽວກິນ, ບາງທ່ານກໍເອີ້ນວ່າ ນ້ຳເຂົ້າ. ຄຳວ່າ “ປິນຍາກະ” (ກາກງາ) ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປາກົດຊັດເຈນຢູ່ແລ້ວ. ຄຳວ່າ “ປະວັດຕະຜະລະໂພຊີ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປົກກະຕິບໍລິໂພກແຕ່ຜົນໄມ້ທີ່ຫຼົ່ນເອງ.

๓๙๖. สาณานีติ สาณวากโจฬานิ. มสาณานีติ มิสฺสกโจฬานิ. ฉวทุสฺสานีติ มตสรีรโต ฉฑฺฑิตวตฺถานิ, เอรกติณาทีนิ วา คนฺเถตฺวา กตนิวาสนานิ. ปํสุกูลานีติ ปถวิยํ ฉฑฺฑิตนนฺตกานิ. ติรีฏานีติ รุกฺขตจวตฺถานิ. อชินนฺติ อชินมิคจมฺมํ. อชินกฺขิปนฺติ ตเทว มชฺเฌ ผาลิตกํ. กุสจีรนฺติ กุสติณานิ คนฺเถตฺวา กตจีรํ. วากจีรผลกจีเรสุปิ เอเสว นโย. เกสกมฺพลนฺติ มนุสฺสเกเสหิ กตกมฺพลํ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

໓໙໖. ຄຳວ່າ “ສານານι” ໄດ້ແກ່ ຜ້າທີ່ທັກດ້ວຍປ່ານ. ຄຳວ່າ “ມະສານານι” ໄດ້ແກ່ ຜ້າທີ່ທັກດ້ວຍປ່ານປະສົມ. ຄຳວ່າ “ຊະວະທຸດສານι” ໄດ້ແກ່ ຜ້າທີ່ເຂົາຖິ້ມຈາກສົບຄົນຕາຍ ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມທີ່ເຮັດດ້ວຍການຖັກທໍຫຍ້າແຝກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ປັງສຸກູລານι” ໄດ້ແກ່ ຜ້າຂາດທີ່ເຂົາຖິ້ມໄວ້ເທິງແຜ່ນດິນ. ຄຳວ່າ “ຕິຣີຕານι” ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມທີ່ເຮັດດ້ວຍເປືອກໄມ້. ຄຳວ່າ “ອະຊິນັງ” ໄດ້ແກ່ ໜັງເສືອ (ໜັງສັດປ່າ). ຄຳວ່າ “ອະຊິນັກຂິປັງ” ໄດ້ແກ່ ໜັງສັດປ່ານັ້ນເອງທີ່ຜ່າເຄິ່ງກາງ. ຄຳວ່າ “ກຸສະຈີຣັງ” ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມທີ່ເຮັດດ້ວຍການຖັກທໍຫຍ້າຄາ. ໃນຄຳວ່າ “ວາກະຈີຣະ” ແລະ “ຜະລະກະຈີຣະ” ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ “ເກສະກຳພະລັງ” ໄດ້ແກ່ ຜ້າກຳພົນທີ່ເຮັດດ້ວຍຜົມມະນຸດ. ເຊິ່ງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດໄວ້ວ່າ:

‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ตนฺตาวุตานิ วตฺถานิ, เกสกมฺพโล เตสํ ปฏิกิฏฺโฐ อกฺขายติ. เกสกมฺพโล, ภิกฺขเว, สีเต สีโต, อุณฺเห อุณฺโห อปฺปคฺโฆ จ ทุพฺพณฺโณ จ ทุคฺคนฺโธ ทุกฺขสมฺผสฺโส’’ติ.

“ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນຜ້າທໍໃດໆ ທີ່ເຂົາທັກທໍດ້ວຍເສັ້ນດ້າຍ ຜ້າກຳພົນທີ່ເຮັດດ້ວຍຜົມມະນຸດ ຍ່ອມປາກົດວ່າເປັນຜ້າທີ່ເລວທີ່ສຸດໃນບັນດາຜ້າເຫຼົ່ານັ້ນ. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຜ້າກຳພົນທີ່ເຮັດດ້ວຍຜົມມະນຸດ ຍ່ອມເຢັນໃນເວລາໜາວ, ຍ່ອມຮ້ອນໃນເວລາຮ້ອນ, ມີລາຄານ້ອຍ, ມີສີສັນບໍ່ດີ, ມີກິ່ນເໝັນ ແລະມີສຳຜັດທີ່ຫຍາບຄາຍ” ດັ່ງນີ້.

วาฬกมฺพลนฺติ [Pg.294] อสฺสวาเลหิ กตกมฺพลํ. อุลูกปกฺขิกนฺติ อุลูกปกฺขานิ คนฺเถตฺวา กตนิวาสนํ. อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโตติ อุกฺกุฏิกวีริยํ อนุยุตฺโต, คจฺฉนฺโตปิ อุกฺกุฏิโกว หุตฺวา อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. กณฺฏกาปสฺสยิโกติ อยกณฺฏเก วา ปกติกณฺฏเก วา ภูมิยํ โกฏฺเฏตฺวา ตตฺถ จมฺมํ อตฺถริตฺวา ฐานจงฺกมาทีนิ กโรติ. เสยฺยนฺติ สยนฺโตปิ ตตฺเถว เสยฺยํ กปฺเปติ. ผลกเสยฺยนฺติ รุกฺขผลเก เสยฺยํ. ถณฺฑิลเสยฺยนฺติ ถณฺฑิเล อุจฺเจ ภูมิฐาเน เสยฺยํ. เอกปสฺสยิโกติ เอกปสฺเสเนว สยติ. รโชชลฺลธโรติ สรีรํ เตเลน มกฺขิตฺวา รชุฏฺฐานฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, อถสฺส สรีเร รโชชลฺลํ ลคฺคติ, ตํ ธาเรติ. ยถาสนฺถติโกติ ลทฺธํ อาสนํ อโกเปตฺวา ยเทว ลภติ, ตตฺเถว นิสีทนสีโล. เวกฏิโกติ วิกฏขาทนสีโล. วิกฏนฺติ คูถํ วุจฺจติ. อปานโกติ ปฏิกฺขิตฺตสีตุทกปาโน. สายํ ตติยมสฺสาติ สายตติยกํ. ปาโต, มชฺฌนฺหิเก, สายนฺติ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ปาปํ ปวาเหสฺสามีติ อุทโกโรหนานุโยคํ อนุยุตฺโต วิหรตีติ.

ຄຳວ່າ “ວາລະກຳພະລັງ” ໄດ້ແກ່ ຜ້າກຳພົນທີ່ເຮັດດ້ວຍຂົນຫາງມ້າ. ຄຳວ່າ “ອຸລູກະປັກຂິກັງ” ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມທີ່ເຮັດດ້ວຍການຖັກທໍຂົນນົກເຄົ້າ. ຄຳວ່າ “ອຸກກຸຕິກັບປະທານະມະນຸຍຸດໂຕ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບຄວາມພຽນໃນການນັ່ງຢ່ອງຢໍ້ ຄື ແມ່ນແຕ່ເວລາເດີນທາງ ກໍເດີນທາງດ້ວຍການນັ່ງຢ່ອງຢໍ້ໂດດໄປໂດດມາ. ຄຳວ່າ “ກັນຕະກາປັດສະຍິໂກ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປັກໜາມເຫຼັກ ຫຼື ໜາມທຳມະຊາດໄວ້ເທິງແຜ່ນດິນ ແລ້ວປູລາດໜັງສັດເທິງໜາມນັ້ນ ຢືນຫຼືເດີນຈົງກົມເປັນຕົ້ນ ເທິງໜາມນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ເສຍຍັງ” ໄດ້ແກ່ ແມ່ນແຕ່ເວລານອນ ກໍນອນເທິງໜາມນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “ຜະລະກະເສຍຍັງ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປົກກະຕິນອນເທິງແຜ່ນໄມ້. ຄຳວ່າ “ທັນທິລະເສຍຍັງ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປົກກະຕິນອນເທິງພື້ນດິນອັນສູງ. ຄຳວ່າ “ເອກະປັດສະຍິໂກ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ນອນຕະແຄງข້າງດຽວເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ “ຣະໂຊຊັນລະທະໂຣ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທາຮ່າງກາຍດ້ວຍນ້ຳມັນ ແລ້ວໄປຢືນຢູ່ໃນບ່ອນທີ່ມີຝຸ່ນລະອອງຟຸ້ງຂຶ້ນ ເພື່ອໃຫ້ຝຸ່ນລະອອງຕິດຮ່າງກາຍ ແລ້ວຊົງຝຸ່ນລະອອງນັ້ນໄວ້. ຄຳວ່າ “ຍະຖາສັນຖະຕິໂກ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປົກກະຕິນັ່ງເທິງອາສະນະໃດໆ ທີ່ຕົນໄດ້ມາ ໂດຍບໍ່ເລືອກອາສະນະ. ຄຳວ່າ “ເວກະຕິໂກ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປົກກະຕິກິນຂອງບູດເນົ່າ. ຄຳວ່າ “ວິກະຕະ” ໄດ້ແກ່ ອຸຈະຣະ. ຄຳວ່າ “ອະປານະໂກ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວັ້ນການດື່ມນ້ຳເຢັນ. ຜູ້ມີການລົງນ້ຳໃນເວລາແລງເປັນຄັ້ງທີສາມ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ສາຍະຕະຕິຍະກັງ”. ຄື ຜູ້ມີຄວາມຄິດວ່າ “ເຮົາຈະລອຍບາບຖި້ມເສຍ ວັນລະ 3 ຄັ້ງ ຄື ເວລາເຊົ້າ, ເວລາກາງເວັນ, ແລະເວລາແລງ” ຈຶ່ງປະກອບຄວາມພຽນໃນການລົງນ້ຳຢູ່ ດັ່ງນີ້.

ตโปปกฺกมนิรตฺถกตาวณฺณนา

ອະທິບາຍຄວາມບໍ່ມີປະໂຫຍດແຫ່ງການບຳເພັນຕະບະ

๓๙๗. อถ ภควา สีลสมฺปทาทีหิ วินา เตสํ ตโปปกฺกมานํ นิรตฺถกตํ ทสฺเสนฺโต – ‘‘อเจลโก เจปิ กสฺสป โหตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อารกา วาติ ทูเรเยว. อเวรนฺติ โทสเวรวิรหิตํ. อพฺยาปชฺชนฺติ โทมนสฺสพฺยาปชฺชรหิตํ.

໓໙໗. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມບໍ່ມີປະໂຫຍດແຫ່ງການບຳເພັນຕະບະເຫຼົ່ານັ້ນ ຫາກປາສະຈາກສີລະສຳປະທາເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳວ່າ “ອະເຈລະໂກ ເຈປິ ກັສສະປະ ໂຫຕິ” ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ອາຣະກາ ວາ” ໄດ້ແກ່ ຫ່າງໄກແທ້ໆ. ຄຳວ່າ “ອະເວຣັງ” ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກເວນຄືໂທສະ. ຄຳວ່າ “ອະບະຍາປັດຊັງ” ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກຄວາມພະຍາບາດຄືໂທມະນັດ.

๓๙๘. ทุกฺกรํ, โภ โคตมาติ อิทํ กสฺสโป ‘‘มยํ ปุพฺเพ เอตฺตกมตฺตํ สามญฺญญฺจ พฺรหฺมญฺญญฺจาติ วิจราม, ตุมฺเห ปน อญฺญํเยว สามญฺญญฺจ พฺรหฺมญฺญญฺจ วทถา’’ติ ทีเปนฺโต อาห. ปกติ โข เอสาติ ปกติกถา เอสา. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตายาติ ‘‘กสฺสป ยทิ อิมินา ปมาเณน เอวํ ปริตฺตเกน ปฏิปตฺติกฺกเมน สามญฺญํ วา พฺรหฺมญฺญํ วา ทุกฺกรํ สุทุกฺกรํ นาม อภวิสฺส, ตโต เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย ทุกฺกรํ สามญฺญ’’นฺติ อยเมตฺถ ปทสมฺพนฺเธน สทฺธึ อตฺโถ. เอเตน นเยน สพฺพตฺถ ปทสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ.

໓໙໘. ຄຳວ່າ “ທຸກກະຣັງ, ໂພ ໂຄຕະມະ” ນີ້ ອະເຈລະກາກັສສະປະ ກ່າວເພື່ອສະແດງຄວາມໝາຍວ່າ “ໃນກ່ອນນີ້ ພວກຂ້າພະເຈົ້າຍ່ອມເຂົ້າໃຈວ່າ ຄວາມເປັນສະມະນະແລະຄວາມເປັນພຣາມ ມີພຽງແຕ່ການປະພຶດເປືອຍກາຍເປັນຕົ້ນພຽງເທົ່ານີ້ ແລ້ວທ່ຽວໄປ, ແຕ່ສ່ວນພວກທ່ານ ກັບກ່າວເຖິງຄວາມເປັນສະມະນະແລະຄວາມເປັນພຣາມ ໂດຍປະການອື່ນ”. ຄຳວ່າ “ປະຄະຕິ ໂຂ ເອສາ” ໄດ້ແກ່ ນີ້ເປັນຄຳເວົ້າທຳມະດา. ຄຳວ່າ “ອິມາຍະ ຈະ, ກັສສະປະ, ມັດຕາຍະ” ມີເນື້ອຄວາມທີ່ເຊື່ອມໂຍງກັບບົດອື່ນໃນບ່ອນນີ້ວ່າ “ກັສສະປະ ຫາກວ່າຄວາມເປັນສະມະນະ ຫຼືຄວາມເປັນພຣາມ ຈະຊື່ວ່າເຮັດໄດ້ຍາກ ຫຼືເຮັດໄດ້ຍາກຍິ່ງ ດ້ວຍຂໍ້ປະຕິບັດອັນເລັກນ້ອຍພຽງເທົ່ານີ້ ດ້ວຍປະມານພຽງເທົ່ານີ້ແລ້ວ, ການທີ່ຈະກ່າວວ່າ ‘ຄວາມເປັນສະມະນະເຮັດໄດ້ຍາກ’ ນັ້ນ ກໍຄົງຈະບໍ່ສົມຄວນ”. ໂດຍນັຍນີ້ ພຶງຊາບການເຊື່ອມໂຍງບົດໃນທຸກໆ ວາລະ.

๓๙๙. ทุชฺชาโนติ [Pg.295] อิทมฺปิ โส ‘‘มยํ ปุพฺเพ เอตฺตเกน สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา โหตีติ วิจราม, ตุมฺเห ปน อญฺญถา วทถา’’ติ อิทํ สนฺธายาห. อถสฺส ภควา ตํ ปกติวาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา สภาวโตว ทุชฺชานภาวํ อาวิกโรนฺโต ปุนปิ – ‘‘ปกติ โข’’ติอาทิมาห. ตตฺราปิ วุตฺตนเยเนว ปทสมฺพนฺธํ กตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

໓໙໙. ຄຳວ່າ “ທຸຊຊາໂນ” ນີ້ ອະເຈລະກາກັສສະປະ ກໍກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມວ່າ “ໃນກ່ອນນີ້ ພວກຂ້າພະເຈົ້າຍ່ອມເຂົ້າໃຈວ່າ ບຸກຄົນຈະເປັນສະມະນະຫຼືເປັນພຣາມໄດ້ ກໍດ້ວຍຂໍ້ປະຕິບັດພຽງເທົ່ານີ້ ແລ້ວທ່ຽວໄປ, ແຕ່ສ່ວນພວກທ່ານ ກັບກ່າວໂດຍປະການອື່ນ”. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງປະຕິເສດຄຳເວົ້າທຳມະດານັ້ນ ແລ້ວຊົງສະແດງຄວາມທີ່ຄວາມເປັນສະມະນະແລະພຣາມນັ້ນເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ໄດ້ຍາກໂດຍສະພາວະແທ້ໆ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳວ່າ “ປະຄະຕິ ໂຂ” ເປັນຕົ້ນ ອີກເທື່ອໜຶ່ງ. ໃນຄຳນັ້ນ ກໍພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍການເຊື່ອມໂຍງບົດ ຕາມນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ.

สีลสมาธิปญฺญาสมฺปทาวณฺณนา

ອະທິບາຍສີລະສຳປະທາ ສະມາທິສຳປະທາ ແລະປັນຍາສຳປະທາ

๔๐๐-๔๐๑. กตมา ปน สา, โภ โคตมาติ กสฺมา ปุจฺฉติ. อยํ กิร ปณฺฑิโต ภควโต กเถนฺตสฺเสว กถํ อุคฺคเหสิ, อถ อตฺตโน ปฏิปตฺติยา นิรตฺถกตํ วิทิตฺวา สมโณ โคตโม – ‘‘ตสฺส ‘จายํ สีลสมฺปทา, จิตฺตสมฺปทา, ปญฺญาสมฺปทา อภาวิตา โหติ อสจฺฉิกตา, อถ โข โส อารกาว สามญฺญา’ติอาทิมาห. หนฺท ทานิ นํ ตา สมฺปตฺติโย ปุจฺฉามี’’ติ สีลสมฺปทาทิวิชานนตฺถํ ปุจฺฉติ. อถสฺส ภควา พุทฺธุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวา ตนฺติธมฺมํ กเถนฺโต ตา สมฺปตฺติโย ทสฺเสตุํ – ‘‘อิธ กสฺสปา’’ติอาทิมาห. อิมาย จ กสฺสป สีลสมฺปทายาติ อิทํ อรหตฺตผลเมว สนฺธาย วุตฺตํ. อรหตฺตผลปริโยสานญฺหิ ภควโต สาสนํ. ตสฺมา อรหตฺตผลสมฺปยุตฺตาหิ สีลจิตฺตปญฺญาสมฺปทาหิ อญฺญา อุตฺตริตรา วา ปณีตตรา วา สีลาทิสมฺปทา นตฺถีติ อาห.

໔໐໐-໔໐໑. ເພາະເຫດໃດ ອະເຈລະກາກັສສະປະ ຈຶ່ງຖາມວ່າ “ຂ້າແຕ່ພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ກໍສີລະສຳປະທາເປັນຕົ້ນນັ້ນ ເປັນແນວໃດ?”. ໄດ້ຍິນວ່າ ອະເຈລະກາກັສສະປະນີ້ ເປັນຜູ້ມີປັນຍາ ຍ່ອມກຳນົດຈົດຈຳພຣະດຳຣັດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໃນຂະນະທີ່ພຣະອົງກຳລັງຕັດຢູ່ນັ້ນເອງ, ຄັ້ງນັ້ນ ເມື່ອຮູ້ເຖິງຄວາມບໍ່ມີປະໂຫຍດແຫ່ງຂໍ້ປະຕິບັດຂອງຕົນແລ້ວ, ແລະເມື່ອພຣະສະມະນະໂຄດົມຕັດວ່າ “ຫາກສີລະສຳປະທາ ຈິດຕະສຳປະທາ ປັນຍາສຳປະທານີ້ ຂອງຜູ້ນັ້ນ ຍັງບໍ່ໄດ້ອົບຮົມ ຍັງບໍ່ໄດ້ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ ຜູ້ນັ້ນກໍຍັງຫ່າງໄກຈາກຄວາມເປັນສະມະນະແທ້ໆ” ເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງຄິດວ່າ “ເອົາເຖີດ ບັດນີ້ ເຮົາຈະຖາມເຖິງຄວາມເຖິງພ້ອມ (ສຳປະທາ) ເຫຼົ່ານັ້ນ ກັບພຣະສະມະນະໂຄດົມນັ້ນ” ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຖາມເພື່ອຕ້ອງການຢາກຮູ້ສີລະສຳປະທາເປັນຕົ້ນ. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມບັງເກີດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ແລະຊົງສະແດງສຳປະທາເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍການຕັດພຣະບາລີຕາມລຳດັບ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳວ່າ “ອິທະ ກັສສະປະ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ອິມາຍະ ຈະ ກັສສະປະ ສີລະສຳປະທາຍະ” ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຕັດໄວ້. ເພາະວ່າ ພຣະສາສະໜາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ມີພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນເປັນທີ່ສຸດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ ສີລະສຳປະທາເປັນຕົ້ນອື່ນ ທີ່ຍິ່ງໄປກວ່າ ຫຼືປະເສີດໄປກວ່າ ສີລະສຳປະທາ ຈິດຕະສຳປະທາ ແລະປັນຍາສຳປະທາ ອັນປະກອບດ້ວຍພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນນີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີ ດັ່ງນີ້.

สีหนาทกถาวณฺณนา

ອະທິບາຍເລື່ອງສີຫະນາດ

๔๐๒. เอวญฺจ ปน วตฺวา อิทานิ อนุตฺตรํ มหาสีหนาทํ นทนฺโต – ‘‘สนฺติ กสฺสป เอเก สมณพฺราหฺมณา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อริยนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ ปรมวิสุทฺธํ. ปรมนฺติ อุตฺตมํ, ปญฺจสีลานิ หิอาทึ กตฺวา ยาว ปาติโมกฺขสํวรสีลา สีลเมว, โลกุตฺตรมคฺคผลสมฺปยุตฺตํ ปน ปรมสีลํ นาม. นาหํ ตตฺถาติ ตตฺถ สีเลปิ ปรมสีเลปิ อหํ อตฺตโน สมสมํ มม สีลสเมน สีเลน มยา สมํ ปุคฺคลํ น ปสฺสามีติ อตฺโถ. อหเมว ตตฺถ ภิยฺโยติ อหเมว ตสฺมึ สีเล อุตฺตโม. กตมสฺมึ? ยทิทํ อธิสีลนฺติ ยํ เอตํ อุตฺตมํ สีลนฺติ อตฺโถ. อิติ อิมํ ปฐมํ สีหนาทํ นทติ.

໔໐໒. ເມື່ອກ່າວຢ່າງນີ້ແລ້ວ ໃນບັດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະບັນລືສີຫະນາດອັນຍອດຢ້ຽມ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດສະຄຳມີອາທິວ່າ 'ດູກ່ອນກັດສະປະ ມີສະມະນະພຣາມບາງພວກ...' ດັ່ງນີ້. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ອະລິຍະ' ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ບໍ່ມີອຸປະກິເລດ ຫຼື ຄວາມບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ 'ປະລະມະ' ໄດ້ແກ່ ອັນປະເສີດສຸດ. ດ້ວຍວ່າ ສີລ 5 ເປັນຕົ້ນ ຈົນຮອດ ປາຕິໂມກຂະສັງວໍລະສີລ ເປັນພຽງສີລສາມັນເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນສີລທີ່ປະກອບດ້ວຍໂລກຸດຕະຣະມັກແລະຜົນ ຊື່ວ່າ ປະລະມະສີລ. ຄຳວ່າ 'ນາຫັງ ຕັດຖະ' ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນສີລສາມັນນັ້ນກໍດີ ໃນປະລະມະສີລນັ້ນກໍດີ ເຮົາບໍ່ເຫັນບຸກຄົນໃດທີ່ມີສີລສະເໝີດ້ວຍເຮົາ ດ້ວຍສີລອັນສະເໝີດ້ວຍສີລຂອງເຮົາ. ຄຳວ່າ 'ອະຫະເມວະ ຕັດຖະ ພິຍໂຍ' ໄດ້ແກ່ ເຮົາເທົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດໃນສີລນັ້ນ. ຖ້າຖາມວ່າ 'ປະເສີດສຸດໃນສີລໃດ?' ຄຳຕອບຄື 'ສີລໃດອັນເປັນອະທິສີລ (ເຮົາເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດໃນອະທິສີລນັ້ນ)'. ມີອະທິບາຍວ່າ ເຮົາເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດໃນສີລອັນຍອດຢ້ຽມນັ້ນ. ພຣະອົງຍ່ອມບັນລືສີຫະນາດຄັ້ງທຳອິດນີ້ ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້.

ตโปชิคุจฺฉวาทาติ [Pg.296] เย ตโปชิคุจฺฉํ วทนฺติ. ตตฺถ ตปตีติ ตโป, กิเลสสนฺตาปกวีริยสฺเสตํ นามํ, ตเทว เต กิเลเส ชิคุจฺฉตีติ ชิคุจฺฉา. อริยา ปรมาติ เอตฺถ นิทฺโทสตฺตา อริยา, อฏฺฐอารมฺภวตฺถุวเสนปิ อุปฺปนฺนา วิปสฺสนาวีริยสงฺขาตา ตโปชิคุจฺฉา ตโปชิคุจฺฉาว, มคฺคผลสมฺปยุตฺตา ปรมา นาม. อธิเชคุจฺฉนฺติ อิธ ชิคุจฺฉภาโว เชคุจฺฉํ, อุตฺตมํ เชคุจฺฉํ อธิเชคุจฺฉํ, ตสฺมา ยทิทํ อธิเชคุจฺฉํ, ตตฺถ อหเมว ภิยฺโยติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ปญฺญาธิกาเรปิ กมฺมสฺสกตาปญฺญา จ วิปสฺสนาปญฺญา จ ปญฺญา นาม, มคฺคผลสมฺปยุตฺตา ปรมา ปญฺญา นาม. อธิปญฺญนฺติ เอตฺถ ลิงฺควิปลฺลาโส เวทิตพฺโพ, อยํ ปเนตฺถตฺโถ – ยายํ อธิปญฺญา นาม อหเมว ตตฺถ ภิยฺโยติ วิมุตฺตาธิกาเร ตทงฺควิกฺขมฺภนวิมุตฺติโย วิมุตฺติ นาม, สมุจฺเฉทปฏิปสฺสทฺธินิสฺสรณวิมุตฺติโย ปน ปรมา วิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. อิธาปิ จ ยทิทํ อธิวิมุตฺตีติ ยา อยํ อธิวิมุตฺติ, อหเมว ตตฺถ ภิยฺโยติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ 'ຕະໂປຊິຄຸດສາວາທາ' ໄດ້ແກ່ ພວກທີ່ມີວາທະກ່ຽວກັບຕະໂປຊິຄຸດສາ (ການກຽດຊັງບາບດ້ວຍຕະປະ). ໃນຄຳນັ້ນ ທຳມະຊາດໃດຍ່ອມເຜົາຜານກິເລດ ເຫດນັ້ນ ທຳມະຊາດນັ້ນຊື່ວ່າ 'ຕະປະ' ນີ້ເປັນຊື່ຂອງຄວາມພຽນອັນເຜົາຜານກິເລດ, ຄວາມພຽນນັ້ນເອງຍ່ອມກຽດຊັງກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ ເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຊິຄຸດສາ'. ໃນຄຳວ່າ 'ອະລິຍາ ປະລະມາ' ນີ້ ຊື່ວ່າ 'ອະລິຍາ' ເພາະຄວາມບໍ່ມີໂທດ (ບໍ່ມີກິເລດ), ຕະໂປຊິຄຸດສາຄືຄວາມພຽນໃນວິປັດສະນາ ທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາຣັມພະວັດຖຸ 8 ປະການ ກໍເປັນພຽງຕະໂປຊິຄຸດສາສາມັນ, ສ່ວນຕະໂປຊິຄຸດສາທີ່ປະກອບດ້ວຍມັກແລະຜົນ ຊື່ວ່າ 'ປະລະມະ'. ໃນຄຳວ່າ 'ອະທິເຊຄຸດສັງ' ນີ້ ຄວາມເປັນຜູ້ກຽດຊັງບາບ ຊື່ວ່າ 'ເຊຄຸດສະ', ເຊຄຸດສະອັນຍອດຢ້ຽມ ຊື່ວ່າ 'ອະທິເຊຄຸດສະ', ເພາະສະນັ້ນ ໃນອະທິເຊຄຸດສະໃດທີ່ມີຢູ່ ເຮົາເທົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ຍອດຢ້ຽມໃນອະທິເຊຄຸດສະນັ້ນ ພຶງຊາບອັດຖະໃນຄຳນີ້ຢ່າງນີ້. ເຖິງແມ່ນໃນເລື່ອງປັນຍາ ກັມມັດສະກະຕາປັນຍາແລະວິປັດສະນາປັນຍາ ຊື່ວ່າ 'ປັນຍາ' (ປັນຍາສາມັນ), ສ່ວນປັນຍາທີ່ປະກອບດ້ວຍມັກແລະຜົນ ຊື່ວ່າ 'ປະລະມະປັນຍາ'. ໃນຄຳວ່າ 'ອະທິປັນຍັງ' ນີ້ ພຶງຊາບວ່າເປັນການສະຫຼັບລິງ (ອິຕຖີລິງເປັນນະປຸງສະກະລິງ), ສ່ວນອັດຖະໃນຄຳນີ້ມີດັ່ງນີ້: ປັນຍາໃດທີ່ຊື່ວ່າ ອະທິປັນຍາ ເຮົາເທົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ຍອດຢ້ຽມໃນອະທິປັນຍານັ້ນ. ໃນເລື່ອງວິມຸດຕິ ຕະທັງຄະວິມຸດຕິແລະວິກຂັມພະນະວິມຸດຕິ ຊື່ວ່າ 'ວິມຸດຕິ' (ວິມຸດຕິສາມັນ), ສ່ວນສະມຸດເຊທະວິມຸດຕິ ປະຕິປັດສັດທິວິມຸດຕິ ແລະນິດສະຣະນະວິມຸດຕິ ພຶງຊາບວ່າເປັນ 'ປະລະມະວິມຸດຕິ'. ເຖິງແມ່ນໃນເລື່ອງວິມຸດຕິນີ້ ຄຳວ່າ 'ຍະດິດັງ ອະທິວິມຸດຕິ' ມີອະທິບາຍວ່າ ວິມຸດຕິໃດອັນເປັນອ型ິວິມຸດຕິ ເຮົາເທົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ຍອດຢ້ຽມໃນອະທິວິມຸດຕິນັ້ນ.

๔๐๓. สุญฺญาคาเรติ สุญฺเญ ฆเร, เอกโกว นิสีทิตฺวาติ อธิปฺปาโย. ปริสาสุ จาติ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

໔໐໓. ຄຳວ່າ 'ສຸນຍາຄາເຣ' ມີອະທິບາຍວ່າ ນັ່ງຢູ່ຜູ້ດຽວໃນເຮືອນອັນສະຫງັດ (ນີ້ເປັນຄວາມປະສົງຂອງພວກປະຣິພາດຊົກ). ຄຳວ່າ 'ປະຣິສາສຸຈະ' ໄດ້ແກ່ ໃນບໍລິສັດ 8. ແມ້ຄຳນີ້ກໍມີກ່າວໄວ້ວ່າ:

‘‘จตฺตาริมานิ, สาริปุตฺต, ตถาคตสฺส เวสารชฺชานิ. เยหิ เวสารชฺเชหิ สมนฺนาคโต ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๐) สุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

'ດູກ່ອນສາຣີບຸດ ເວສາຣັດຊະທັມ (ຄວາມແກ້ວຫານ) ຂອງຕຖາຄົດ 4 ປະການເຫຼົ່ານີ້ມີຢູ່ ທີ່ຕຖາຄົດປະກອບແລ້ວ ຍ່ອມປະຕິຍານຖານະອັນປະເສີດ ບັນລືສີຫະນາດໃນບໍລິສັດທັງຫຼາຍ' ດັ່ງນີ້ ພຶງຂະຫຍາຍຄວາມແຫ່ງສູດນີ້.

ปญฺหญฺจ นํ ปุจฺฉนฺตีติ ปณฺฑิตา เทวมนุสฺสา นํ ปญฺหํ อภิสงฺขริตฺวา ปุจฺฉนฺติ. พฺยากโรตีติ ตงฺขณญฺเญว วิสฺสชฺเชสิ. จิตฺตํ อาราเธตีติ ปญฺหาวิสฺสชฺชเนน มหาชนสฺส จิตฺตํ ปริโตเสติเยว. โน จ โข โสตพฺพํ มญฺญนฺตีติ จิตฺตํ อาราเธตฺวา กเถนฺตสฺสปิสฺส วจนํ ปเร โสตพฺพํ น มญฺญนฺตีติ, เอวญฺจ วเทยฺยุนฺติ อตฺโถ. โสตพฺพญฺจสฺส มญฺญนฺตีติ เทวาปิ มนุสฺสาปิ มหนฺเตเนว อุสฺสาเหน โสตพฺพํ มญฺญนฺติ. ปสีทนฺตีติ สุปสนฺนา กลฺลจิตฺตา มุทุจิตฺตา โหนฺติ. ปสนฺนาการํ กโรนฺตีติ น มุทฺธปฺปสนฺนาว โหนฺติ, ปณีตานิ จีวราทีนิ เวฬุวนวิหาราทโย จ มหาวิหาเร ปริจฺจชนฺตา ปสนฺนาการํ กโรนฺติ. ตถตฺตายาติ ยํ โส ธมฺมํ เทเสติ ตถา ภาวาย, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติปูรณตฺถาย ปฏิปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. ตถตฺตาย จ ปฏิปชฺชนฺตีติ ตถภาวาย ปฏิปชฺชนฺติ, ตสฺส หิ [Pg.297] ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เกจิ สรเณสุ เกจิ ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐหนฺติ, อปเร นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชนฺติ. ปฏิปนฺนา จ อาราเธนฺตีติ ตญฺจ ปน ปฏิปทํ ปฏิปนฺนา ปูเรตุํ สกฺโกนฺติ, สพฺพากาเรน ปน ปูเรนฺติ, ปฏิปตฺติปูรเณน ตสฺส โภโต โคตมสฺส จิตฺตํ อาราเธนฺตีติ วตฺตพฺพา.

ຄຳວ່າ 'ປັນຫັນຈະ ນັງ ປຸດສັນຕິ' ໄດ້ແກ່ ເທວະດາແລະມະນຸດທັງຫຼາຍຜູ້ເປັນບັນດິດ ຍ່ອມແຕ່ງປັນຫາຖາມພຣະໂຄດົມນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ພະຍາກະໂຣຕິ' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມແກ້ໄຂໃນຂະນະນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ຈິດຕັງ ອາຣາເທຕິ' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຈິດໃຈຂອງມະຫາຊົນຍິນດີດ້ວຍການແກ້ປັນຫານັ້ນແທ້ໆ. ຄຳວ່າ 'ໂນ ຈະ ໂຂ ໂສຕັບພັງ ມັນຍັນຕິ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເຖິງແມ່ນພຣະອົງຈະສະແດງທັມໃຫ້ຈິດໃຈຍິນດີແລ້ວ ແຕ່ຄົນອື່ນກໍບໍ່ຄິດວ່າຄຳເວົ້າຂອງພຣະອົງຄວນຟັງ, ພວກເຂົາພຶງgກ່າວຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ໂសຕັບພັນຈັດສະ ມັນຍັນຕິ' ໄດ້ແກ່ ແມ້ເທວະດາແລະມະນຸດທັງຫຼາຍກໍຄິດວ່າຄວນຟັງດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ 'ປະສີທັນຕິ' ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ມີຄວາມເລື່ອມໃສຢ່າງຍິ່ງ ມີຈິດໃຈຄວນແກ່ການງານ ມີຈິດໃຈອ່ອນໂຍນ. ຄຳວ່າ 'ປະສັນນາກາຣັງ ກະຣົນຕິ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ແມ່ນເປັນພຽງຜູ້ເລື່ອມໃສຢ່າງງົມງາຍເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍ່ອມສະແດງອາການເລື່ອມໃສດ້ວຍການສະຫຼະປັດໄຈມີຈີວອນອັນປະນີດເປັນຕົ້ນ ແລະມະຫາວິຫານມີເວລຸວັນມະຫາວິຫານເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຕະຖັດຕາຍະ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພື່ອຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນແຫ່ງທັມທີ່ພຣະອົງສະແດງ ຄືເພື່ອຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງການປະຕິບັດທັມສົມຄວນແກ່ທັມ. ແລະຄຳວ່າ 'ຕະຖັດຕາຍະ ຈະ ປະຕິປັດຈັນຕິ' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມປະຕິບັດເພື່ອຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ, ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອໄດ້ຟັງທັມຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນແລ້ວ ບາງພວກຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໃນສະຣະນະຄົມ ບາງພວກຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໃນສີລ 5 ບາງພວກຍ່ອມອອກບວດ. ຄຳວ່າ 'ປະຕິປັນນາ ຈະ ອາຣາເທນຕິ' ພຶງກ່າວວ່າ ບຸກຄົນທັງຫຼາຍເມື່ອປະຕິບັດຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນແລ້ວ ຍ່ອມສາມາດເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນໄດ້ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນໂດຍປະການທັງປວງ ແລະຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຈິດໃຈຂອງພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນນັ້ນຍິນດີ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ການປະຕິບັດບໍລິບູນ.

อิมสฺมึ ปโนกาเส ฐตฺวา สีหนาทา สโมธาเนตพฺพา. เอกจฺจํ ตปสฺสึ นิรเย นิพฺพตฺตํ ปสฺสามีติ หิ ภควโต เอโก สีหนาโท. อปรํ สคฺเค นิพฺพตฺตํ ปสฺสามีติ เอโก. อกุสลธมฺมปฺปหาเน อหเมว เสฏฺโฐติ เอโก. กุสลธมฺมสมาทาเนปิ อหเมว เสฏฺโฐติ เอโก. อกุสลธมฺมปฺปหาเน มยฺหเมว สาวกสงฺโฆ เสฏฺโฐติ เอโก. กุสลธมฺมสมาทาเนปิ มยฺหํเยว สาวกสงฺโฆ เสฏฺโฐติ เอโก. สีเลน มยฺหํ สทิโส นตฺถีติ เอโก. วีริเยน มยฺหํ สทิโส นตฺถีติ เอโก. ปญฺญาย…เป… วิมุตฺติยา…เป… สีหนาทํ นทนฺโต ปริสมชฺเฌ นิสีทิตฺวา นทามีติ เอโก. วิสารโท หุตฺวา นทามีติ เอโก. ปญฺหํ มํ ปุจฺฉนฺตีติ เอโก. ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชมีติ เอโก. วิสฺสชฺชเนน ปรสฺส จิตฺตํ อาราเธมีติ เอโก. สุตฺวา โสตพฺพํ มญฺญนฺตีติ เอโก. สุตฺวา เม ปสีทนฺตีติ เอโก. ปสนฺนาการํ กโรนฺตีติ เอโก. ยํ ปฏิปตฺตึ เทเสมิ, ตถตฺตาย ปฏิปชฺชนฺตีติ เอโก. ปฏิปนฺนา จ มํ อาราเธนฺตีติ เอโก. อิติ ปุริมานํ ทสนฺนํ เอเกกสฺส – ‘‘ปริสาสุ จ นทตี’’ติ อาทโย ทส ทส ปริวารา. เอวํ เต ทส ปุริมานํ ทสนฺนํ ปริวารวเสน สตํ ปุริมา จ ทสาติ ทสาธิกํ สีหนาทสตํ โหติ. อิโต อญฺญสฺมึ ปน สุตฺเต เอตฺตกา สีหนาทา ทุลฺลภา, เตนิทํ สุตฺตํ มหาสีหนาทนฺติ วุจฺจติ. อิติ ภควา ‘‘สีหนาทํ โข สมโณ โคตโม นทติ, ตญฺจ โข สุญฺญาคาเร นทตี’’ติ เอวํ วาทานุ วาทํ ปฏิเสเธตฺวา อิทานิ ปริสติ นทิตปุพฺพํ สีหนาทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกมิทาห’’นฺติอาทิมาห.

ກໍໃນໂອກາດນີ້ ພຶງຢຸດຢູ່ແລ້ວຮວບຮວມສີຫະນາດທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍວ່າ ຄຳວ່າ 'ເຮົາເຫັນຜູ້ບຳເພັນຕະປະບາງຄົນບັງເກີດໃນນະຣົກ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ຄຳວ່າ 'ເຮົາເຫັນຜູ້ບຳເພັນຕະປະອີກຄົນໜຶ່ງບັງເກີດໃນສະຫວັນ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ໃນການລະອະກຸສົນທັມ ເຮົາເທົ່ານັ້ນປະເສີດສຸດ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ແມ້ໃນການສະມາທານກຸສົນທັມ ເຮົາເທົ່ານັ້ນປະເສີດສຸດ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ໃນການລະອະກຸສົນທັມ ພຣະສາວົກສົງຂອງເຮົາເທົ່ານັ້ນປະເສີດສຸດ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ແມ້ໃນການສະມາທານກຸສົນທັມ ພຣະສາວົກສົງຂອງເຮົາເທົ່ານັ້ນປະເສີດສຸດ' ... ຄຳວ່າ 'ຜູ້ສະເໝີດ້ວຍເຮົາໂດຍສີລບໍ່ມີ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ສະເໝີດ້ວຍເຮົາໂດຍວິຣິຍະບໍ່ມີ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ໂດຍປັນຍາ... ໂດຍວິມຸດຕິ... ຄຳວ່າ 'ເມື່ອເຮົາບັນລືສີຫະນາດ ຍ່ອມນັ່ງບັນລືໃນທ່າມກາງບໍລິສັດ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ເຮົາເປັນຜູ້ແກ້ວຫານແລ້ວຈຶ່ງບັນລື' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ພວກເຂົາຖາມປັນຫາກັບເຮົາ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອຖືກຖາມປັນຫາແລ້ວ ເຮົາຍ່ອມແກ້ໄຂ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ເຮົາຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຈິດໃຈຂອງຄົນອື່ນຍິນດີດ້ວຍການແກ້ປັນຫາ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອໄດ້ຟັງແລ້ວ ພວກເຂົາກໍຄິດວ່າຄວນຟັງ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອໄດ້ຟັງແລ້ວ ພວກເຂົາກໍເລື່ອມໃສໃນເຮົາ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ພວກເຂົາຍ່ອມສະແດງອາການເລື່ອມໃສ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ເຮົາສະແດງຂໍ້ປະຕິບັດໃດ ພວກເຂົາກໍປະຕິບັດเพื่อຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ແລະຜູ້ປະຕິບັດທັງຫຼາຍຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເຮົາຍິນດີ' ນີ້ເປັນສີຫະນາດໜຶ່ງ. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ໃນສີຫະນາດ 10 ປະການຂ້າງຕົ້ນນັ້ນ ແຕ່ລະປະການຍ່ອມມີບໍລິວານຢ່າງລະ 10 ຄື 'ບັນລືໃນບໍລິສັດທັງຫຼາຍ' ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບໍລິວານຂອງສີຫະນາດ 10 ປະການຂ້າງຕົ້ນນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນ 100 ແລະສີຫະນາດຂ້າງຕົ້ນ 10 ປະການ ຈຶ່ງລວມເປັນສີຫະນາດ 110 ປະການ. ກໍໃນສູດອື່ນນອກຈາກສູດນີ້ ຈະຫາສີຫະນາດຫຼາຍເຖິງເທົ່ານີ້ໄດ້ຍາກ, ເພາະສະນັ້ນ ສູດນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ມະຫາສີຫະນາດສູດ'. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຫ້າມວາທະອັນກ່າວຫາຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພຣະສະມະນະໂຄດົມຍ່ອມບັນລືສີຫະນາດ ແລະການບັນລືສີຫະນາດນັ້ນກໍບັນລືໃນເຮືອນອັນສະຫງັດເທົ່ານັ້ນ' ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້, ໃນບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງສີຫະນາດທີ່ເຄີຍບັນລືມາແລ້ວໃນບໍລິສັດ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດສະຄຳມີອາທິວ່າ 'ເອກະມິດາຫັງ' ດັ່ງນີ້.

ติตฺถิยปริวาสกถาวณฺณนา

ອະທິບາຍເລື່ອງຕິດຖິຍະປະຣິວາດ

๔๐๔. ตตฺถ ตตฺร มํ อญฺญตโร ตปพฺรหฺมจารีติ ตตฺร ราชคเห คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต วิหรนฺตํ มํ อญฺญตโร ตปพฺรหฺมจารี นิคฺโรโธ นาม ปริพฺพาชโก[Pg.298]. อธิเชคุจฺเฉติ วีริเยน ปาปชิคุจฺฉนาธิกาเร ปญฺหํ ปุจฺฉิ. อิทํ ยํ ตํ ภควา คิชฺฌกูเฏ มหาวิหาเร นิสินฺโน อุทุมฺพริกาย เทวิยา อุยฺยาเน นิสินฺนสฺส นิคฺโรธสฺส จ ปริพฺพาชกสฺส สนฺธานสฺส จ อุปาสกสฺส ทิพฺพาย โสตธาตุยา กถาสลฺลาปํ สุตฺวา อากาเสนาคนฺตฺวา เตสํ สนฺติเก ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิตฺวา นิคฺโรเธน อธิเชคุจฺเฉ ปุฏฺฐปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปรํ วิย มตฺตายาติ ปรมาย มตฺตาย, อติมหนฺเตเนว ปมาเณนาติ อตฺโถ. โก หิ, ภนฺเตติ ฐเปตฺวา อนฺธพาลํ ทิฏฺฐิคติกํ อญฺโญ ปณฺฑิตชาติโก ‘‘โก นาม ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา น อตฺตมโน อสฺสา’’ติ วทติ. ลเภยฺยาหนฺติ อิทํ โส – ‘‘จิรํ วต เม อนิยฺยานิกปกฺเข โยเชตฺวา อตฺตา กิลมิโต, ‘สุกฺขนทีตีเร นฺหายิสฺสามี’ติ สมฺปริวตฺเตนฺเตน วิย ถุเส โกฏฺเฏนฺเตน วิย น โกจิ อตฺโถ นิปฺผาทิโต. หนฺทาหํ อตฺตานํ โยเค โยเชสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อาห. อถ ภควา โย อเนน ขนฺธเก ติตฺถิยปริวาโส ปญฺญตฺโต, โย อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ สามเณรภูมิยํ ฐิโต – ‘‘อหํ ภนฺเต, อิตฺถนฺนาโม อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อากงฺขามิ อุปสมฺปทํ, สฺวาหํ, ภนฺเต, สํฆํ จตฺตาโร มาเส ปริวาสํ ยาจามี’’ติอาทินา (มหาว. ๘๖) นเยน สมาทิยิตฺวา ปริวสติ, ตํ สนฺธาย – ‘‘โย โข, กสฺสป, อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ’’ติอาทิมาห.

໔໐໔. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ຕັດຕະຣະ ມັງ ອັນຍະຕະໂຣ ຕະປະພຣົມມະຈາຣີ' ໄດ້ແກ່ ພຣະປະຣິພາດຊົກຊື່ ນິໂຄຣທະ ຜູ້ປະພຶດພຣົມມະຈັນຄືຕະປະຄົນໃດຄົນໜຶ່ງ ເຂົ້າໄປຫາເຮົາຜູ້ຢູ່ເທິງພູເຂົາຄິດຊະກູດ ໃນກຸງຣາຊະຄຶກນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອະທິເຊຄຸດເສ' ໄດ້ແກ່ ໄດ້ຖາມປັນຫາໃນເລື່ອງການກຽດຊັງບາບດ້ວຍຄວາມພຽນ. ຄຳນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໝາຍເຖິງ ເມື່ອພຣະອົງປະທັບຢູ່ທີ່ຄິດຊະກູດມະຫາວິຫານ ຊົງໄດ້ຍິນການສົນທະນາຂອງນິໂຄຣທະປະຣິພາດຊົກ ແລະສັນທານະອຸປາສົກ ຜູ້ຢູ່ໃນອຸທິຍານຂອງພຣະນາງອຸດຸມພະຣິກາເທວີ ດ້ວຍທິບພະຍະໂສຕະທາດ ແລ້ວສະເດັດມາທາງອາກາດ ປະທັບນັ່ງເທິງອາສະນະທີ່ປູລາດໄວ້ໃກ້ພວກເຂົາ ແລ້ວຊົງແກ້ປັນຫາທີ່ນິໂຄຣທະຖາມໃນເລື່ອງອະທິເຊຄຸດສະ. ຄຳວ່າ 'ປະຣັງ ວິຍະ ມັດຕາຍະ' ມີອະທິບາຍວ່າ ໂດຍປະມານຢ່າງຍິ່ງ ຄືໂດຍປະມານອັນໃຫຍ່ຫຼວງຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ 'ໂກ ຫິ ພັນເຕ' ໄດ້ແກ່ ຍົກເວັ້ນຄົນພານຕາບອດຜູ້ມີທິດຖິຜິດແລ້ວ ບຸກຄົນອື່ນຜູ້ເປັນບັນດິດໃດເລົ່າ ໄດ້ຟັງທັມຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວ ຈະບໍ່ມີຈິດຍິນດີ? ດັ່ງນີ້. ຄຳວ່າ 'ລະເພີຍຍາຫັງ' ນີ້ ອະເຈລະກັດສະປະນັ້ນ ຄິດວ່າ 'ໂອ້ ເຮົາໄດ້ປະກອບຕົນໄວ້ໃນຝ່າຍທີ່ບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກເປັນເວລາດົນນານ ເຮັດໃຫ້ຕົນເອງລຳບາກແທ້ໆ ເໝືອນຄົນທີ່ຄິດວ່າ "ເຮົາຈະອາບນ້ຳຢູ່ແຄມແມ່ນ້ຳທີ່ແຫ້ງແລ້ງ" ແລ້ວວົນວຽນຢູ່ ຫຼື ເໝືອນຄົນທີ່ຕຳແກບ ບໍ່ໄດ້ປະໂຫຍດອັນໃດເລີຍ ເອົາເຖີດ ບັດນີ້ເຮົາຈະປະກອບຕົນໄວ້ໃນຄວາມພຽນອັນຄວນປະກອບ' ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງໝາຍເຖິງຕິດຖິຍະປະຣິວາດທີ່ພຣະອົງຊົງບັນຍັດໄວ້ໃນຂັນທະກະ ທີ່ຜູ້ເຄີຍເປັນຕິດຖີອື່ນມາກ່ອນ ເມື່ອຕັ້ງຢູ່ໃນພູມິສາມະເນນ ຍ່ອມສະມາທານຢູ່ປະຣິວາດ ດ້ວຍນັຍມີອາທິວ່າ "ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະເຈົ້າມີຊື່ຢ່າງນີ້ ເຄີຍເປັນຕິດຖີອື່ນມາກ່ອນ ປາດຖະໜາອຸປະສົມບົດໃນພຣະທັມມະວິນັຍນີ້ ຂ້າພະເຈົ້ານັ້ນ ຂໍວິງວອນຢູ່ປະຣິວາດ 4 ເດືອນຕໍ່ສົງ" ດັ່ງນີ້, ຊົງໝາຍເຖິງປະຣິວາດນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳມີອາທິວ່າ "ດູກ່ອນກັດສະປະ ຜູ້ໃດເຄີຍເປັນຕິດຖີອື່ນມາກ່ອນ..." ດັ່ງນີ້.

๔๐๕. ตตฺถ ปพฺพชฺชนฺติ วจนสิลิฏฺฐตาวเสเนว วุตฺตํ, อปริวสิตฺวาเยว หิ ปพฺพชฺชํ ลภติ. อุปสมฺปทตฺถิเกน ปน นาติกาเลน คามปฺปเวสนาทีนิ อฏฺฐ วตฺตานิ ปูเรนฺเตน ปริวสิตพฺพํ. อารทฺธจิตฺตาติ อฏฺฐวตฺตปูรเณน ตุฏฺฐจิตฺตา, อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. วิตฺถารโต ปเนส ติตฺถิยปริวาโส สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถายํ ปพฺพชฺชขนฺธกวณฺณนาย วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. อปิ จ เมตฺถาติ อปิ จ เม เอตฺถ. ปุคฺคลเวมตฺตตา วิทิตาติ ปุคฺคลนานตฺตํ วิทิตํ. ‘‘อยํ ปุคฺคโล ปริวาสารโห, อยํ น ปริวาสารโห’’ติ อิทํ มยฺหํ ปากฏนฺติ ทสฺเสติ. ตโต กสฺสโป จินฺเตสิ – ‘‘อโห อจฺฉริยํ พุทฺธสาสนํ, ยตฺถ เอวํ ฆํสิตฺวา โกฏฺเฏตฺวา ยุตฺตเมว คณฺหนฺติ, อยุตฺตํ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ, ตโต สุฏฺฐุตรํ ปพฺพชฺชาย สญฺชาตุสฺสาโห – ‘‘สเจ ภนฺเต’’ติอาทิมาห.

໔໐໕. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ບັນພະຊາ' (pabbajjaṃ) ຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສະຫຼະສະລວຍຂອງຖ້ອຍຄຳເທົ່ານັ້ນ, ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຍ່ອມໄດ້ບັນພະຊາໂດຍບໍ່ຕ້ອງຢູ່ປະຣິວາດເລີຍ. ສ່ວນຜູ້ປາດຖະໜາອຸປະສົມບົດ ຕ້ອງຢູ່ປະຣິວາດໂດຍບຳເພັນວັດ 8 ປະການ ມີການບໍ່ເຂົ້າບ້ານແຕ່ເຊົ້າເກີນໄປເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອາຣັດທະຈິດຕາ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຈິດຍິນດີເພາະຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງວັດ 8 ປະການ, ນີ້ເປັນເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນອະທິບາຍນີ້. ສ່ວນຕິດຖິຍະປະຣິວາດນີ້ໂດຍລະອຽດ ພຶງຊາບຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອະທິບາຍບັນພະຊາຂັນທະກະ ໃນສະມັນຕະປາສາດິກາ ວິນັຍອັດຖະກະຖາ. ຄຳວ່າ 'ອະປິ ຈະ ເມດຖະ' ໄດ້ແກ່ ອະປິ ຈະ ເມ ເອັດຖະ. ຄຳວ່າ 'ບຸກຄະລະເວມັດຕະຕາ ວິທິຕາ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງບຸກຄົນທີ່ຊົງຊາບແລ້ວ, ຊົງສະແດງວ່າ 'ບຸກຄົນນີ້ຄວນແກ່ປະຣິວາດ ບຸກຄົນນີ້ບໍ່ຄວນແກ່ປະຣິວາດ' ດັ່ງນີ້ ປາກົດແກ່ເຮົາ. ແຕ່ລະນັ້ນ ກັດສະປະຄິດວ່າ 'ໂອ້ ໜ້າອັດສະຈັນແທ້ໆ ພຣະພຸດທະສາສະໜາ ທີ່ຊົງເລືອກເກັບເອົາແຕ່ຜູ້ທີ່ຄວນ ເໝືອນການຝົນແລະການຕີຄຳ ແລ້ວຊົງຖິ້ມຜູ້ທີ່ບໍ່ຄວນ' ດັ່ງນີ້, ແຕ່ລະນັ້ນ ເປັນຜູ້ມີຄວາມອຸດສາຫະເກີດຂຶ້ນຢ່າງຍິ່ງໃນການບັນພະຊາ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຖ້າວ່າ...' ດັ່ງນີ້.

อถ [Pg.299] โข ภควา ตสฺส ติพฺพจฺฉนฺทตํ วิทิตฺวา – ‘‘น กสฺสโป ปริวาสํ อรหตี’’ติ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘‘คจฺฉ ภิกฺขุ กสฺสปํ นฺหาเปตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อาเนหี’’ติ. โส ตถา กตฺวา ตํ ปพฺพาเชตฺวา ภควโต สนฺติกํ อาคมาสิ. ภควา ตํ คณมชฺเฌ นิสีทาเปตฺวา อุปสมฺปาเทสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อลตฺถ โข อเจโล กสฺสโป ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปท’’นฺติ. อจิรูปสมฺปนฺโนติ อุปสมฺปนฺโน หุตฺวา นจิรเมว. วูปกฏฺโฐติ วตฺถุกามกิเลสกาเมหิ กาเยน เจว จิตฺเตน จ วูปกฏฺโฐ. อปฺปมตฺโตติ กมฺมฏฺฐาเน สตึ อวิชหนฺโต. อาตาปีติ กายิกเจตสิกสงฺขาเตน วีริยาตาเปน อาตาปี. ปหิตตฺโตติ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย เปสิตจิตฺโต วิสฺสฏฺฐอตฺตภาโว. ยสฺสตฺถายาติ ยสฺส อตฺถาย. กุลปุตฺตาติ อาจารกุลปุตฺตา. สมฺมเทวาติ เหตุนาว การเณเนว. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานภูตํ อรหตฺตผลํ. ตสฺส หิ อตฺถาย กุลปุตฺตา ปพฺพชนฺติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาเยว ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา, อปรปฺปจฺจยํ กตฺวาติ อตฺโถ. อุปสมฺปชฺช วิหาสีติ ปาปุณิตฺวา สมฺปาเทตฺวา วิหาสิ, เอวํ วิหรนฺโต จ ขีณา ชาติ…เป… อพฺภญฺญาสีติ.

ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງຊາບຄວາມມີສັນທະອັນແຮງກ້າຂອງກັດສະປະນັ້ນ ຊົງຊາບວ່າ 'ກັດສະປະບໍ່ຄວນຢູ່ປະຣິວາດ' ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຮຽກພຣະພິກຂຸຮູບໜຶ່ງມາວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸ ເຈົ້າຈົ່ງໄປ ໃຫ້ກັດສະປະອາບນ້ຳ ແລ້ວໃຫ້ບວດເປັນສາມະເນນ ແລ້ວນຳມາເຖີດ'. ພຣະພິກຂຸຮູບນັ້ນເຮັດຢ່າງນັ້ນແລ້ວ ໃຫ້ກັດສະປະບວດເປັນສາມະເນນ ແລ້ວພາເຂົ້າໄປຫາພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໃຫ້ກັດສະປະນັ່ງໃນທ່າມກາງສົງ ແລ້ວຊົງໃຫ້ອຸປະສົມບົດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອານົນທະເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອะເຈລະກັດສະປະ ໄດ້ບັນພະຊາ ໄດ້ອຸປະສົມບົດ ໃນສຳນັກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'ອະຈิຣູປະສັມປັນໂນ' ໄດ້ແກ່ ເມື່ອໄດ້ອຸປະສົມບົດແລ້ວ ບໍ່ດົນເລີຍ. ຄຳວ່າ 'ວູປະຈັດໂຖ' ໄດ້ແກ່ ຫຼີກອອກແລ້ວຈາກວັດຖຸກາມແລະກິເລສກາມ ທັງທາງກາຍແລະທາງຈິດ. ຄຳວ່າ 'ອັບປະມັດໂຕ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ລະຖິ້ມສະຕິໃນກັມມະຖານ. ຄຳວ່າ 'ອາຕາປີ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຄວາມພຽນອັນເຜົາຜານກິເລດ ທີ່ເອີ້ນວ່າກາຍິກະວິຣິຍະແລະເຈຕະສິກະວິຣິຍະ. ຄຳວ່າ 'ປະຫິຕັດໂຕ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຈິດສົ່ງໄປສູ່ພຣະນິພານ ເພາະຄວາມບໍ່ອາໄລໃນກາຍແລະຊີວິດ ຄືຜູ້ສະຫຼະອັດຕະພາບແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ຍັດສັດຖາຍະ' ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນໃດ. ຄຳວ່າ 'ກຸລະປຸດຕາ' ໄດ້ແກ່ ກຸນລະບຸດໂດຍສີລາຈາຣະ. ຄຳວ່າ 'ສັມມະເທວະ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເຫດແລະປັດໄຈອັນສົມຄວນແທ້ໆ. ຄຳວ່າ 'ຕະທະນຸດຕະຣັງ' ໄດ້ແກ່ ພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນອັນຍອດຢ້ຽມນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ພຣົມມະຈະຣິຍະປະຣິໂຍສານັງ' ໄດ້ແກ່ ພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນອັນເປັນທີ່ສຸດແຫ່ງມັກຄະພຣົມມະຈັນ, ດ້ວຍວ່າ ກຸນລະບຸດທັງຫຼາຍຍ່ອມອອກບວດເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ທິດເຖວະ ທັມເມ' ໄດ້ແກ່ ໃນອັດຕະພາບນີ້ເອງ. ຄຳວ່າ 'ສະຍັງ ອະພິນຍາ ສັດສິກັດຕະວາ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງດ້ວຍປັນຍາຂອງຕົນເອງ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງເຊື່ອຜູ້ນື່ອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ອຸປະສັມປັດຈະ ວິຫາສິ' ໄດ້ແກ່ ບັນລຸແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນແລ້ວຢູ່, ແລະເມື່ອຢູ່ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມຮູ້ຍິ່ງວ່າ 'ຊາດສິ້ນແລ້ວ...' ເປັນຕົ້ນ.

เอวมสฺส ปจฺจเวกฺขณภูมึ ทสฺเสตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปตุํ ‘‘อญฺญตโร โข ปนายสฺมา กสฺสโป อรหตํ อโหสี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญตโรติ เอโก. อรหตนฺติ อรหนฺตานํ, ภควโต สาวกานํ อรหนฺตานํ อพฺภนฺตโร อโหสีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. ยํ ยํ ปน อนฺตรนฺตรา น วุตฺตํ, ตํ ตํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตตฺตา ปากฏเมวาติ.

ພຣະສັງຄີຕິກາຈານກ່າວຄຳວ່າ “ອັນຍະຕະໂຣ ໂຂ ປະນາຍັສມາ ກັສສະໂປ ອະຣະຫະຕັງ ອະໂຫສິ” (ກໍແລ້ວພຣະກັສສະປະຜູ້ມີອາຍຸ ເປັນຜູ້ໜຶ່ງໃນບັນດາພຣະອະຣະຫັນທັງຫຼາຍ) ເພື່ອສະແດງພູມແຫ່ງປັດຈະເວກຂະນະຍານຂອງອະເຈລະກັສສະປະນັ້ນ ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງຈົບພຣະທຳມະເທດສະໜາດ້ວຍຍອດແຫ່ງພຣະອະຣະຫັດຕະຜົນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ອັນຍະຕະໂຣ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ “ອະຣະຫະຕັງ” ໄດ້ແກ່ ໄດ້ເປັນຜູ້ໜຶ່ງໃນບັນດາພຣະອະຣະຫັນທັງຫຼາຍ ຜູ້ເປັນພຣະສາວົກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ນີ້ຄືຄວາມໝາຍໃນຄຳນີ້. ສ່ວນບົດໃດທີ່ບໍ່ໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ໃນລະຫວ່າງນີ້ ບົດນັ້ນໆ ຍ່ອມຈະແຈ້ງດີຢູ່ແລ້ວ ເພາະໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ໃນບ່ອນນັ້ນໆ ແລ້ວ.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ໃນອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ ຊື່ສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ

มหาสีหนาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍມະຫາສີຫະນາດສູດ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

๙. โปฏฺฐปาทสุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍໂປດຖະປາດສູດ

โปฏฺฐปาทปริพฺพาชกวตฺถุวณฺณนา

Core ການອະທິບາຍເລື່ອງໂປດຖະປາດປະຣິພາຊົກ

๔๐๖. เอวํ [Pg.300] เม สุตฺตํ…เป… สาวตฺถิยนฺติ โปฏฺฐปาทสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเมติ สาวตฺถึ อุปนิสฺสาย โย เชตสฺส กุมารสฺส วเน อนาถปิณฺฑิเกน คหปตินา อาราโม การิโต, ตตฺถ วิหรติ. โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโกติ นาเมน โปฏฺฐปาโท นาม ฉนฺนปริพฺพาชโก. โส กิร คิหิกาเล พฺราหฺมณมหาสาโล กาเมสุอาทีนวํ ทิสฺวา จตฺตาลีสโกฏิปริมาณํ โภคกฺขนฺธํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา ติตฺถิยานํ คณาจริโย ชาโต. สมยํ ปวทนฺติ เอตฺถาติ สมยปฺปวาทโก, ตสฺมึ กิร ฐาเน จงฺกีตารุกฺขโปกฺขรสาติปฺปภุตโย พฺราหฺมณา นิคณฺฐอเจลกปริพฺพาชกาทโย จ ปพฺพชิตา สนฺนิปติตฺวา อตฺตโน อตฺตโน สมยํ วทนฺติ กเถนฺติ ทีเปนฺติ, ตสฺมา โส อาราโม สมยปฺปวาทโกติ วุจฺจติ. สฺเวว จ ตินฺทุกาจีรสงฺขาตาย ติมฺพรูรุกฺขปนฺติยา ปริกฺขิตฺตตฺตา ตินฺทุกาจีโร. ยสฺมา ปเนตฺถ ปฐมํ เอกาว สาลา อโหสิ, ปจฺฉา มหาปุญฺญํ ปริพฺพาชกํ นิสฺสาย พหู สาลา กตา. ตสฺมา ตเมว เอกํ สาลํ อุปาทาย ลทฺธนามวเสน เอกสาลโกติ วุจฺจติ. มลฺลิกาย ปน ปเสนทิรญฺโญ เทวิยา อุยฺยานภูโต โส ปุปฺผผลสมฺปนฺโน อาราโมติ กตฺวา มลฺลิกาย อาราโมติ สงฺขฺยํ คโต. ตสฺมึ สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม.

໔໐໖. ພຣະສູດທີ່ມີເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ...” ໄປຈົນເຖິງ “ສາວັດຖິຍັງ” ນີ້ ຊື່ວ່າ ໂປດຖະປາດສູດ. ໃນພຣະສູດນັ້ນ ມີການອະທິບາຍບົດທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍອະທິບາຍມາກ່ອນດັ່ງນີ້: ບົດວ່າ “ສາວັດຖິຍັງ ວິຫະຣะຕິ ເຈຕະວະເນ ອະນາຖະປິນທິກັສສະ ອາຣາເມ” ຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງອາໄສເມືອງສາວັດຖີ ປະທັບຢູ່ ໃນອາຣາມທີ່ອະນາຖະບິນທິກະຄະຫະບໍດີ ໄດ້ສ້າງໄວ້ໃນສວນຂອງເຈົ້າເຊດ. ບົດວ່າ “...ໂປດຖະປາໂທ ປະຣິບພາຊະໂກ” ຄວາມວ່າ ປະຣິພາຊົກຜູ້ຫົ່ມຜ້າປົກປິດຮ່າງກາຍ ໂດຍມີຊື່ວ່າ ໂປດຖະປາດ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນສະໄໝທີ່ລາວຍັງເປັນຄະລຶຫັດ ເປັນພຣາມມະຫາສານ ໄດ້ເຫັນໂທດໃນກາມທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງສະລະກອງຊັບສົມບັດມີປະມານ ໔໐ ໂກດ ແລ້ວອອກບວດ ເປັນເຈົ້າລັດທິຂອງພວກອັນຍະເດຍຣັດຖີ. ບົດວ່າ “ສະມະຍະປະວາດົກ” ເພາະເປັນບ່ອນທີ່ພວກເຂົາກ່າວເຖິງລັດທິຄວາມເຊື່ອຂອງຕົນ, ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນສະຖານທີ່ນັ້ນ ພວກພຣາມມີຈັງກີພຣາມ, ຕາຣຸກຂະພຣາມ, ໂປກຂະຣະສາຕິພຣາມ ເປັນຕົ້ນ ແລະພວກບັນພະຊິດມີນິຄົນ, ອະເຈລະກະ ແລະປະຣິພາຊົກ ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ມາປະຊຸມກັນ ແລ້ວສະແດງ ກ່າວ ແລະຊີ້ແຈງລັດທິຄວາມເຊື່ອຂອງຕົນໆ, ເພາະເຫດນັ້ນ ອາຣາມນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສະມະຍະປະວາດົກ. ອາຣາມນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ຕິນທຸກາຈີຣະ ເພາະອ້ອມຮອບດ້ວຍແຖວຕົ້ນໝາກຕັບເສືອ (ຕົ້ນຕິນທຸກະ). ແຕ່ເນື່ອງຈາກວ່າ ໃນອາຣາມນັ້ນ ແຕ່ກ່ອນມີສາລາພຽງຫຼັງດຽວ, ຕໍ່ມາ ເພາະອາໄສປະຣິພາຊົກຜູ້ມີບຸນຫຼາຍ ຈຶ່ງໄດ້ສ້າງສາລາຂຶ້ນເປັນຈຳນວນຫຼາຍ. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນຊື່ຕາມສາລາຫຼັງດຽວນັ້ນວ່າ ເອກະສາລະກະ. ສ່ວນອາຣາມນັ້ນ ເປັນສວນອຸທິຍານຂອງພຣະນາງມັລລິກາ ເທວີຂອງພຣະເຈົ້າປະເສນທິໂກສົນ ເປັນອາຣາມທີ່ສົມບູນດ້ວຍດອກໄມ້ແລະໝາກໄມ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ມັລລິກາຣາມ. ໃນມັລລິກາຣາມ ອັນເປັນສະມະຍະປະວາດົກ ຕິນທຸກາຈີຣະ ແລະເອກະສາລະກວນັ້ນ.

ปฏิวสตีติ นิวาสผาสุตาย วสติ. อเถกทิวสํ ภควา ปจฺจูสสมเย สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺถริตฺวา โลกํ ปริคฺคณฺหนฺโต ญาณชาลสฺส อนฺโตคตํ ปริพฺพาชกํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ โปฏฺฐปาโท มยฺหํ ญาณชาเล ปญฺญายติ, กินฺนุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อุปปริกฺขนฺโต อทฺทส – ‘‘อหํ อชฺช ตตฺถ คมิสฺสามิ, อถ มํ โปฏฺฐปาโท นิโรธญฺจ นิโรธวุฏฺฐานญฺจ ปุจฺฉิสฺสติ, ตสฺสาหํ สพฺพพุทฺธานํ ญาเณน สํสนฺทิตฺวา ตทุภยํ กเถสฺสามิ, อถ โส กติปาหจฺจเยน จิตฺตํ หตฺถิสาริปุตฺตํ คเหตฺวา มม [Pg.301] สนฺติกํ อาคมิสฺสติ, เตสมหํ ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, เทสนาวสาเน โปฏฺฐปาโท มํ สรณํ คมิสฺสติ, จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต มม สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ. ตโต ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา สุรตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา วิชฺชุลตาสทิสํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ยุคนฺธรปพฺพตํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตมหาเมฆํ วิย เมฆวณฺณํ ปํสุกูลํ เอกํสวรคตํ กตฺวา ปจฺจคฺฆํ เสลมยปตฺตํ วามอํสกูเฏ ลคฺเคตฺวา สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสามีติ สีโห วิย หิมวนฺตปาทา วิหารา นิกฺขมิ. อิมมตฺถํ สนฺธาย – ‘‘อถ โข ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ບົດວ່າ “ປະຕິວະສະຕິ” ຄວາມວ່າ ຢູ່ເພາະຄວາມສະບາຍໃນການຢູ່ອາໄສ. ຄັ້ງໜຶ່ງ ໃນເວລາໃກ້ຮຸ່ງ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງແຜ່ພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານໄປເພື່ອກວດເບິ່ງສັດຕະໂລກ ຊົງເຫັນປະຣິພາຊົກເຂົ້າມາຢູ່ໃນຂ່າຍພຣະຢານຂອງພຣະອົງ ຈຶ່ງຊົງພິຈາລະນາວ່າ “ໂປດຖະປາດປະຣິພາຊົກນີ້ ປາກົດໃນຂ່າຍພຣະຢານຂອງເຮົາ, ຈະມີຫຍັງເກີດຂຶ້ນໜໍ?” ກໍຊົງເຫັນວ່າ “ມື້ນີ້ ເຮົາຈະໄປທີ່ນັ້ນ, ແລ້ວໂປດຖະປາດຈະຖາມເຮົາເຖິງເລື່ອງນິໂຣດ (ການດັບແຫ່ງສັນຍາ) ແລະນິໂຣທະວຸດຖານ (ການອອກຈາກນິໂຣດ), ເຮົາຈະປຽບທຽບດ້ວຍພຣະຢານຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງປວງ ແລ້ວສະແດງທັງສອງປະການນັ້ນແກ່ລາວ, ຈາກນັ້ນ ລ່ວງໄປສອງສາມມື້ ລາວຈະພາຈິດຕະ ຫັດຖີສາຣີບຸດ ມາຫາເຮົາ, ເຮົາຈະສະແດງທຳແກ່ພວກເຂົາ, ເມື່ອຈົບການສະແດງທຳ ໂປດຖະປາດຈະເຖິງເຮົາເປັນທີ່ເພິ່ງ, ສ່ວນຈິດຕະ ຫັດຖີສາຣີບຸດ ຈະບວດໃນສຳນັກຂອງເຮົາ ແລ້ວບັນລຸພຣະອະຣະຫັດ.” ຈາກນັ້ນ ໃນເວລາເຊົ້າຕຣູ່ ພຣະອົງຊົງປະຕິບັດພຣະສະຣີຣະກິດແລ້ວ ຊົງຄອງສະບົງສອງຊັ້ນອັນຍ້ອມດີແລ້ວ ຊົງຮັດປະຄົດແອວອັນປຽບເໝືອນສາຍຟ້າແມບ ຊົງຫົ່ມຈີວອນບັງສະກຸນສີແດງເຂັ້ມຄືສີເມກ ປຽບເໝືອນເມກກ້ອນໃຫຍ່ທີ່ປົກຄຸມພູຍຸຄັນທອນ ຊົງສະພາຍບາດຫີນອັນມີສີຂຽວຄືຖົ່ວຂຽວທີ່ບ່າເບື້ອງຊ້າຍ ຊົງດຳຣິວ່າ “ເຮົາຈະເຂົ້າໄປບິນທະບາດໃນເມືອງສາວັດຖີ” ແລ້ວສະເດັດອອກຈາກວິຫານ ປຽບເໝືອນພະຍາສີຫະຣາດສະເດັດອອກຈາກຕີນພູຫิມະພານ. ພຣະອານົນທະເຖຣະກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ “ອະຖະ ໂຂ ບະຄະວາ” ເປັນຕົ້ນ ກໍເພື່ອໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້.

๔๐๗. เอตทโหสีติ นครทฺวารสมีปํ คนฺตฺวา อตฺตโน รุจิวเสน สูริยํ โอโลเกตฺวา อติปฺปคภาวเมว ทิสฺวา เอตํ อโหสิ. ยํนูนาหนฺติ สํสยปริทีปโน วิย นิปาโต, พุทฺธานญฺจ สํสโย นาม นตฺถิ – ‘‘อิทํ กริสฺสาม, อิทํ น กริสฺสาม, อิมสฺส ธมฺมํ เทเสสฺสาม, อิมสฺส น เทเสสฺสามา’’ติ เอวํ ปริวิตกฺกปุพฺพภาโค ปเนส สพฺพพุทฺธานํ ลพฺภติ. เตนาห – ‘‘ยํนูนาห’’นฺติ, ยทิ ปนาหนฺติ อตฺโถ.

໔໐໗. ບົດວ່າ “ເອຕະທະໂຫສິ” ຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະເດັດໄປໃກ້ປະຕູເມືອງແລ້ວ ຊົງແນມເບິ່ງດວງຕາເວັນຕາມພຣະອັດທະຍาໄສ ຊົງເຫັນວ່າຍັງເຊົ້າໂພດຢູ່ ຈຶ່ງມີພຣະດຳຣິນີ້ເກີດຂຶ້ນ. ບົດວ່າ “ຍັນນູນາຫັງ” ເປັນນິບາດທີ່ສະແດງເຖິງຄວາມສົງໄສ, ແຕ່ຄວາມສົງໄສຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ມີ, ແຕ່ຄວາມຄິດຄຳນຶງໃນເບື້ອງຕົ້ນວ່າ “ເຮົາຈະເຮັດສິ່ງນີ້, ເຮົາຈະບໍ່ເຮັດສິ່ງນີ້, ເຮົາຈະສະແດງທຳແກ່ຜູ້ນີ້, ເຮົາຈະບໍ່ສະແດງທຳແກ່ຜູ້ນີ້” ຍ່ອມມີແກ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງປວງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ “ຍັນນູນາຫັງ” ເຊິ່ງມີຄວາມໝາຍວ່າ “ຖ້າເຮົາຈະ...” (ຫຼື “ຖ້າເຮົາເຂົ້າໄປ... ກໍຈະດີ”).

๔๐๘. อุนฺนาทินิยาติ อุจฺจํ นทมานาย, เอวํ นทมานาย จสฺสา อุทฺธํ คมนวเสน อุจฺโจ, ทิสาสุ ปตฺถฏวเสน มหา สทฺโทติ อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาย, เตสญฺหิ ปริพฺพาชกานํ ปาโตว วุฏฺฐาย กตฺตพฺพํ นาม เจติยวตฺตํ วา โพธิวตฺตํ วา อาจริยุปชฺฌายวตฺตํ วา โยนิโส มนสิกาโร วา นตฺถิ. เตน เต ปาโตว วุฏฺฐาย พาลาตเป นิสินฺนา – ‘‘อิมสฺส หตฺโถ โสภโน, อิมสฺส ปาโท’’ติ เอวํ อญฺญมญฺญสฺส หตฺถปาทาทีนิ วา อารพฺภ, อิตฺถิปุริสทารกทาริกาทีนํ วณฺเณ วา, อญฺญํ วา กามสฺสาทภวสฺสาทาทิวตฺถุํ อารพฺภ กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อนุปุพฺเพน ราชกถาทิอเนกวิธํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุนฺนาทินิยา อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาย อเนกวิหิตํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติยา’’ติ.

໔໐໘. ບົດວ່າ “ອຸນນາດິນິຍາ” ຄວາມວ່າ ມີສຽງຮ້ອງດັງສະໜັ່ນ, ເພາະສຽງຮ້ອງດັງສະໜັ່ນນັ້ນລອຍຂຶ້ນເບື້ອງເທິງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີສຽງດັງ, ເພາະແຜ່ກະຈາຍໄປທົ່ວທິດທາງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີສຽງໃຫຍ່, ລວມຄວາມວ່າ ມີສຽງດັງແລະມີສຽງໃຫຍ່. ດ້ວຍວ່າ ພວກປະຣິພາຊົກເຫຼົ່ານັ້ນ ຕື່ນນອນແຕ່ເຊົ້າແລ້ວ ວັດປະຕິບັດທີ່ຄວນເຮັດ ເຊັ່ນ ເຈດີວັດ, ໂພທິວັດ, ອາຈາຣິຍຸປັດຊາຍະວັດ ຫຼືການມະນະສິການໂດຍແຍບຄາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ. ເພາະສະນັ້ນ ພວກເຂົາຕື່ນແຕ່ເຊົ້າແລ້ວ ນັ່ງຜີງແດດອ່ອນໆ ກ່າວເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍມືແລະຕີນຂອງກັນແລະກັນ ເປັນຕົ້ນວ່າ “ມືຂອງຜູ້ນີ້ງາມ, ຕີນຂອງຜູ້ນີ້ງາມ” ຫຼືປາຣົບເຖິງຮູບຮ່າງລັກສະນະຂອງສະຕຣີ, ບຸຣຸດ, ເດັກຊາຍ, ເດັກຍິງ ເປັນຕົ້ນ ຫຼືປາຣົບເລື່ອງອື່ນໆ ອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມຍິນດີໃນກາມແລະຄວາມຍິນດີໃນພົບ ແລ້ວຕັ້ງວົງສົນທະນາ ກ່າວເດຍຣັດສານກະຖາມີປະການຕ່າງໆ ເປັນຕົ້ນວ່າ ເລື່ອງພຣະຣາຊາ ໄປຕາມລຳດັບ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອານົນທະເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ອຸນນາດິນິຍາ ອຸດຈາສັດທະມະຫາສັດທາຍະ ອະເນກະວິຫິຕັງ ຕິຣັດສານະກະຖັງ ກະເຖນຕິຍາ” (ຜູ້ມີສຽງດັງສະໜັ່ນ ມີສຽງດັງແລະມີສຽງໃຫຍ່ ກ່າວເດຍຣັດສານກະຖາມີປະການຕ່າງໆ).

ตโต โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก เต ปริพฺพาชเก โอโลเกตฺวา – ‘‘อิเม ปริพฺพาชกา อติวิย อญฺญมญฺญํ อคารวา, มยญฺจ สมณสฺส โคตมสฺส ปาตุภาวโต ปฏฺฐาย สูริยุคฺคมเน ขชฺโชปนกูปมา ชาตา, ลาภสกฺกาโรปิ โน ปริหีโน. สเจ ปนิมํ ฐานํ สมโณ โคตโม วา โคตมสฺส สาวโก วา คิหี อุปฏฺฐาโก วา ตสฺส อาคจฺเฉยฺย[Pg.302], อติวิย ลชฺชนียํ ภวิสฺสติ, ปริสโทโส โข ปน ปริสเชฏฺฐกสฺเสว อุปริ อาโรหตี’’ติ อิโตจิโต จ วิโลเกนฺโต ภควนฺตํ อทฺทส. เตน วุตฺตํ – ‘‘อทฺทสา โข โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก…เป… ตุณฺหี อเหสุ’’นฺติ.

ລຳດັບນັ້ນ ໂປດຖະປາດປະຣິພາຊົກແນມເບິ່ງພວກປະຣິພາຊົກເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ ຄິດວ່າ “ພວກປະຣິພາຊົກເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ມີຄວາມເຄົາຣົບຢຳເກງກັນແລະກັນເລີຍ, ສ່ວນພວກ ເຮົາ ຕັ້ງແຕ່ພຣະສະມະນະໂຄດົມບັງເກີດຂຶ້ນມາ ກໍປຽບເໝືອນໂຕຫິ່ງຫ້ອຍໃນເວລາຕາເວັນຂຶ້ນ, ລາບສັກກາລະຂອງພວກ ເຮົາກໍເສື່ອມຖອຍໄປ. ຖ້າຫາກວ່າ ພຣະສະມະນະໂຄດົມ ຫຼືພຣະສາວົກຂອງພຣະໂຄດົມ ຫຼືຄະລຶຫັດຜູ້ເປັນອຸປະຖາກຂອງພຣະອົງ ຈະສະເດັດມາ ຫຼືມາຍັງສະຖານທີ່ນີ້, ມັນຈະເປັນໜ້າອັບອາຍຢ່າງຍິ່ງ, ຄວາມຜິດຂອງບໍລິສັດ ຍ່ອມຕົກຢູ່ກັບຫົວໜ້າບໍລິສັດເທົ່ານັ້ນ” ເມື່ອແນມເບິ່ງທາງນັ້ນທາງນີ້ ກໍໄດ້ເຫັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອານົນທະເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ອັດທະສາ ໂຂ ໂປດຖະປາໂທ ປະຣິບພາຊະໂກ... ເປ... ຕຸນຫີ ອະເຫສຸງ” (ໂປດຖະປາດປະຣິພາຊົກໄດ້ເຫັນແລ້ວ... ເປ... ໄດ້ພາກັນມິດຢູ່).

๔๐๙. ตตฺถ สณฺฐเปสีติ สิกฺขาเปสิ, วชฺชมสฺสา ปฏิจฺฉาเทสิ. ยถา สุสณฺฐิตา โหติ, ตถา นํ ฐเปสิ. ยถา นาม ปริสมชฺฌํ ปวิสนฺโต ปุริโส วชฺชปฏิจฺฉาทนตฺถํ นิวาสนํ สณฺฐเปติ, ปารุปนํ สณฺฐเปติ, รโชกิณฺณฏฺฐานํ ปุญฺฉติ; เอวมสฺสา วชฺชปฏิจฺฉาทนตฺถํ – ‘‘อปฺปสทฺทา โภนฺโต’’ติ สิกฺขาเปนฺโต ยถา สุสณฺฐิตา โหติ, ตถา นํ ฐเปสีติ อตฺโถ. อปฺปสทฺทกาโมติ อปฺปสทฺทํ อิจฺฉติ, เอโก นิสีทติ, เอโก ติฏฺฐติ, น คณสงฺคณิกาย ยาเปติ. อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺเญยฺยาติ อิธาคนฺตพฺพํ มญฺเญยฺย. กสฺมา ปเนส ภควโต อุปสงฺกมนํ ปจฺจาสีสตีติ? อตฺตโน วุทฺธึ ปตฺถยมาโน. ปริพฺพาชกา กิร พุทฺเธสุ วา พุทฺธสาวเกสุ วา อตฺตโน สนฺติกํ อาคเตสุ – ‘‘อชฺช อมฺหากํ สนฺติกํ สมโณ โคตโม อาคโต, สาริปุตฺโต อาคโต, น โข ปน เต ยสฺส วา ตสฺส วา สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, ปสฺสถ อมฺหากํ อุตฺตมภาว’’นฺติ อตฺตโน อุปฏฺฐากานํ สนฺติเก อตฺตานํ อุกฺขิปนฺติ, อุจฺเจ ฐาเน ฐเปนฺติ, ภควโตปิ อุปฏฺฐาเก คณฺหิตุํ วายมนฺติ. เต กิร ภควโต อุปฏฺฐาเก ทิสฺวา เอวํ วทนฺติ – ‘‘ตุมฺหากํ สตฺถา ภวํ โคตโมปิ โคตมสาวกาปิ อมฺหากํ สนฺติกํ อาคจฺฉนฺติ, มยํ อญฺญมญฺญํ สมคฺคา. ตุมฺเห ปน อมฺเห อกฺขีหิปิ ปสฺสิตุํ น อิจฺฉถ, สามีจิกมฺมํ น กโรถ, กึ โว อมฺเหหิ อปรทฺธ’’นฺติ. อเถกจฺเจ มนุสฺสา – ‘‘พุทฺธาปิ เอเตสํ สนฺติกํ คจฺฉนฺติ กึ อมฺหาก’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย เต ทิสฺวา นปฺปมชฺชนฺติ. ตุณฺหี อเหสุนฺติ โปฏฺฐปาทํ ปริวาเรตฺวา นิสฺสทฺทา นิสีทึสุ.

໔໐໙. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ “ສັນຖະເປສິ” ຄວາມວ່າ ສັ່ງສອນ, ປົກປິດໂທດຂອງບໍລິສັດນັ້ນ. ຈັດຕັ້ງບໍລິສັດນັ້ນໄວ້ ເພື່ອໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍດີ. ປຽບເໝືອນບຸຣຸດຜູ້ຈະເຂົ້າໄປໃນທ່າມກາງບໍລິສັດ ຍ່ອມຈັດແຈງຜ້ານຸ່ງ ຈັດແຈງຜ້າຫົ່ມ ແລະປັດກວາດບ່ອນທີ່ມີຝຸ່ນລະອອງ ເພື່ອປົກປິດຄວາມບໍ່ຮຽບຮ້ອຍຂອງຕົນ, ສັນໃດ; ໂປດຖະປາດກໍສັນນັ້ນ ສັ່ງສອນບໍລິສັດນັ້ນເພື່ອປົກປິດໂທດວ່າ “ພວກທ່ານຈົ່ງມີສຽງເບົາ” ຈັດຕັ້ງບໍລິສັດນັ້ນໄວ້ ເພື່ອໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍດີ, ນີ້ຄືຄວາມໝາຍ. ບົດວ່າ “ອັບປະສັດທະກາໂມ” ຄວາມວ່າ ຕ້ອງການສຽງເບົາ, ນັ່ງຢູ່ຜູ້ດຽວ ຢືນຢູ່ຜູ້ດຽວ ບໍ່ດຳເນີນຊີວິດດ້ວຍການຄລຸກຄລີດ້ວຍໝູ່ຄະນະ. ບົດວ່າ “ອຸປະສັງກະມິຕັບບັງ ມັນເຍຍຍາ” ຄວາມວ່າ ພຣະອົງຄົງຈະຄິດວ່າ ຄວນສະເດັດມາທີ່ນີ້. ຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງໂປດຖະປາດຈຶ່ງຫວັງການສະເດັດມາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ? ຕອບວ່າ ເພາະປາດຖະໜາຄວາມຈະເລີນຂອງຕົນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຫຼືພຣະສາວົກຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ສະເດັດມາຫາພວກປະຣິພາຊົກ, ພວກປະຣິພາຊົກຍ່ອມຍົກຍ້ອງຕົນເອງໃນສຳນັກຂອງອຸປະຖາກຂອງຕົນ ຈັດຕົນເອງໄວ້ໃນຖານະອັນສູງສົ່ງວ່າ “ມື້ນີ້ ພຣະສະມະນະໂຄດົມສະເດັດມາຫາພວກ ເຮົາ, ພຣະສາຣີບຸດມາຫາພວກ ເຮົາ, ພຣະອົງເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມບໍ່ສະເດັດໄປຫາໃຜໆ ງ່າຍໆ ດອກ, ພວກທ່ານຈົ່ງເບິ່ງຄວາມປະເສີດຂອງພວກ ເຮົາເຖີດ” ແລະພະຍາຍາມຈະດຶງເອົາອຸປະຖາກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າມາເປັນຂອງຕົນນຳອີກ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກເຂົາເຫັນອຸປະຖາກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວ ຍ່ອມກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ “ພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ຜູ້ເປັນຄູຂອງພວກທ່ານ ແລະພຣະສາວົກຂອງພຣະໂຄດົມ ກໍຍັງສະເດັດມາຫາພວກ ເຮົາ, ພວກ ເຮົາກໍມີຄວາມສາມັກຄີກັນ. ແຕ່ພວກທ່ານພັດບໍ່ຢາກແນມເບິ່ງພວກ ເຮົາດ້ວຍສາຍຕາຊ້ຳ, ບໍ່ເຮັດສາມີຈິກຳ, ພວກ ເຮົາໄດ້ເຮັດຫຍັງຜິດພາດຕໍ່ພວກທ່ານບໍ?”. ຄັ້ງນັ້ນ ມະນຸດບາງພວກຄິດວ່າ “ແມ່ນແຕ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍກໍຍັງສະເດັດໄປຫາພວກປະຣິພາຊົກເຫຼົ່ານີ້, ແລ້ວພວກ ເຮົາເດ ຈະເວົ້າໄປໃຍ” ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ເມື່ອເຫັນພວກປະຣິພາຊົກເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍບໍ່ປະມາດ. ບົດວ່າ “ຕຸນຫີ ອະເຫສຸງ” ຄວາມວ່າ ພວກປະຣິພາຊົກໄດ້ພາກັນນັ່ງມິດງຽບ ຫ້ອມລ້ອມໂປດຖະປາດຢູ່.

๔๑๐. สฺวาคตํ, ภนฺเตติ สุฏฺฐุ อาคมนํ, ภนฺเต, ภควโต; ภควติ หิ โน อาคเต อานนฺโท โหติ, คเต โสโกติ ทีเปติ. จิรสฺสํ โข, ภนฺเตติ กสฺมา อาห? กึ ภควา ปุพฺเพปิ ตตฺถ คตปุพฺโพติ, น คตปุพฺโพ. มนุสฺสานํ ปน – ‘‘กุหึ คจฺฉนฺตา, กุโต อาคตตฺถ, กึ มคฺคมูฬฺหตฺถ, จิรสฺสํ อาคตตฺถา’’ติ เอวมาทโย ปิยสมุทาจารา [Pg.303] โหนฺติ, ตสฺมา เอวมาห. เอวญฺจ ปน วตฺวา น มานถทฺโธ หุตฺวา นิสีทิ, อุฏฺฐายาสนา ภควโต ปจฺจุคฺคมนมกาสิ. ภควนฺตญฺหิ อุปคตํ ทิสฺวา อาสเนน อนิมนฺเตนฺโต วา อปจิตึ อกโรนฺโต วา ทุลฺลโภ. กสฺมา? อุจฺจากุลีนตาย. อยมฺปิ ปริพฺพาชโก อตฺตโน นิสินฺนาสนํ ปปฺโผเฏตฺวา ภควนฺตํ อาสเนน นิมนฺเตนฺโต – ‘‘นิสีทตุ, ภนฺเต, ภควา อิทมาสนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ อาห. อนฺตรากถา วิปฺปกตาติ นิสินฺนานํ โว อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว มมาคมนํ, เอตสฺมึ อนฺตเร กา นาม กถา วิปฺปกตา, มมาคมนปจฺจยา กตมา กถา ปริยนฺตํ น คตา, วทถ, ยาว นํ ปริยนฺตํ เนตฺวา เทมีติ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ. อถ ปริพฺพาชโก – ‘‘นิรตฺถกกถา เอสา นิสฺสารา วฏฺฏสนฺนิสฺสิตา, น ตุมฺหากํ ปุรโต วตฺตพฺพตํ อรหตี’’ติ ทีเปนฺโต ‘‘ติฏฺฐเตสา, ภนฺเต’’ติอาทิมาห.

໔໑໐. ບົດວ່າ “ສະວາກະຕັງ ພັນເຕ” ຄວາມວ່າ ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ການສະເດັດມາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເປັນການສະເດັດມາທີ່ດີຢ່າງຍິ່ງ; ຊີ້ແຈງວ່າ ເພາະເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະເດັດມາຫາພວກຂ້ານ້ອຍ ຍ່ອມມີຄວາມຍິນດີ, ເມື່ອສະເດັດກັບໄປ ຍ່ອມມີຄວາມເສົ້າໂສກ. ຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “ຈິຣັດສັງ ໂຂ ພັນເຕ” (ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ດົນນານແລ້ວໜໍ)? ຖາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເຄີຍສະເດັດໄປທີ່ນັ້ນມາກ່ອນບໍ? ຕອບວ່າ ບໍ່ເຄີຍສະເດັດໄປມາກ່ອນເລີຍ. ແຕ່ເນື່ອງຈາກວ່າ ມະນຸດທັງຫຼາຍຍ່ອມມີຄຳທັກທາຍອັນເປັນທີ່ຮັກ ເປັນຕົ້ນວ່າ “ພວກທ່ານກຳລັງຈະໄປໃສ, ມາແຕ່ໃສ, ຫຼົງທາງບໍ, ດົນໆ ຈຶ່ງໄດ້ມາເນາະ”, ເພາະສະນັ້ນ ລາວຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້. ກໍແລ້ວເມື່ອກ່າວຢ່າງນີ້ແລ້ວ ລາວບໍ່ໄດ້ນັ່ງຢູ່ດ້ວຍຄວາມຖືຕົວ, ແຕ່ໄດ້ລຸກຂຶ້ນຈາກອາສະນະ ເພື່ອຕ້ອນຮັບພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ເຫັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າສະເດັດມາແລ້ວ ຈະບໍ່ເຊື້ອເຊີນດ້ວຍອາສະນະ ຫຼືບໍ່ສະແດງຄວາມເຄົາຣົບນັ້ນ ຫາໄດ້ຍາກ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະພຣະອົງຊົງມີກຳເນີດໃນຕະກູນອັນສູງສົ່ງ. ແມ່ນແຕ່ປະຣິພາຊົກຜູ້ນີ້ ກໍໄດ້ປັດປັດອາສະນະທີ່ຕົນນັ່ງ ແລ້ວເຊື້ອເຊີນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າດ້ວຍອາສະນະ ກ່າວວ່າ “ຂ້າແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຜູ້ຈະເລີນ ຂໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈົ່ງປະທັບນັ່ງ ເທິງອາສະນະທີ່ຈັດແຕ່ງໄວ້ນີ້ເຖີດ”. ບົດວ່າ “ອັນຕະຣາກະຖາ ວິບປະຄະຕາ” ຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປະວໍຣະນາຢ່າງພຣະສັບພັນຍູວ່າ “ພວກທ່ານນັ່ງກັນຢູ່ ຕັ້ງແຕ່ເລີ່ມຕົ້ນຈົນຮອດເວລາເຮົາມາ, ໃນລະຫວ່າງນີ້ ມີເລື່ອງຫຍັງແດ່ທີ່ຍັງເວົ້າຄ້າງຢູ່, ເພາະເຫດການມາຂອງເຮົາ ເລື່ອງໃດທີ່ຍັງເວົ້າບໍ່ທັນສຸດ, ຈົ່ງບອກມາເຖີດ ເຮົາຈະຊ່ວຍເວົ້າໃຫ້ຈົບສິ້ນ”. ຄັ້ງນັ້ນ ປະຣິພາຊົກສະແດງຄວາມໝາຍວ່າ “ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ເລື່ອງນັ້ນເປັນເລື່ອງທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດ ບໍ່ມີສາຣະແກ່ນສານ ເປັນເລື່ອງທີ່ເນື່ອງດ້ວຍວັດຕະສົງສານ, ບໍ່ຄວນຈະນຳມາກ່າວຕໍ່ໜ້າຂອງພຣະອົງເລີຍ” ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ “ຕິດຖະເຕສາ ພັນເຕ” ເປັນຕົ້ນ.

อภิสญฺญานิโรธกถาวณฺณนา

ການອະທິບາຍອະພິສັນຍານິໂຣທະກະຖາ

๔๑๑. ติฏฺฐเตสา, ภนฺเตติ สเจ ภควา โสตุกาโม ภวิสฺสติ, ปจฺฉาเปสา กถา น ทุลฺลภา ภวิสฺสติ, อมฺหากํ ปนิมาย กถาย อตฺโถ นตฺถิ. ภควโต ปนาคมนํ ลภิตฺวา มยํ อญฺญเทว สุการณํ ปุจฺฉามาติ ทีเปติ. ตโต ตํ ปุจฺฉนฺโต – ‘‘ปุริมานิ, ภนฺเต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โกตูหลสาลายนฺติ โกตูหลสาลา นาม ปจฺเจกสาลา นตฺถิ. ยตฺถ ปน นานาติตฺถิยา สมณพฺราหฺมณา นานาวิธํ กถํ ปวตฺเตนฺติ, สา พหูนํ – ‘‘อยํ กึ วทติ, อยํ กึ วทตี’’ติ โกตูหลุปฺปตฺติฏฺฐานโต โกตูหลสาลาติ วุจฺจติ. อภิสญฺญานิโรเธติ เอตฺถ อภีติ อุปสคฺคมตฺตํ. สญฺญานิโรเธติ จิตฺตนิโรเธ, ขณิกนิโรเธ กถา อุปฺปนฺนาติ อตฺโถ. อิทํ ปน ตสฺสา อุปฺปตฺติการณํ. ยทา กิร ภควา ชาตกํ วา กเถติ, สิกฺขาปทํ วา ปญฺญเปติ ตทา สกลชมฺพุทีเป ภควโต กิตฺติโฆโส ปตฺถรติ, ติตฺถิยา ตํ สุตฺวา – ‘‘ภวํ กิร โคตโม ปุพฺพจริยํ กเถสิ, มยํ กึ น สกฺโกม ตาทิสํ กิญฺจิ กเถตุ’’นฺติ ภควโต ปฏิภาคกิริยํ กโรนฺตา เอกํ ภวนฺตรสมยํ กเถนฺติ – ‘‘ภวํ โคตโม สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ, มยํ กึ น สกฺโกม ปญฺญเปตุ’’นฺติ อตฺตโน สาวกานํ กิญฺจิเทว สิกฺขาปทํ ปญฺญเปนฺติ. ตทา ปน [Pg.304] ภควา อฏฺฐวิธปริสมชฺเฌ นิสีทิตฺวา นิโรธกถํ กเถสิ. ติตฺถิยา ตํ สุตฺวา – ‘‘ภวํ กิร โคตโม นิโรธํ นาม กเถสิ, มยมฺปิ ตํ กเถสฺสามา’’ติ สนฺนิปติตฺวา กถยึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อภิสญฺญานิโรเธ กถา อุทปาที’’ติ.

໔໑໑. ຄຳວ່າ “Tiṭṭhatesā, bhante” (ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ເລື່ອງນີ້ຈົ່ງງົດໄວ້ກ່ອນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຫາກພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປາຖະໜາຈະສົດັບ ຄຳສອນນີ້ກໍຄົງຈະຫາໄດ້ບໍ່ຍາກໃນພາຍຫຼັງ ແຕ່ໃນຕອນນີ້ ພວກຂ້ານ້ອຍບໍ່ມີຄວາມຕ້ອງການດ້ວຍຖ້ອຍຄຳນີ້. ແຕ່ເມື່ອໄດ້ຮັບການສະເດັດມາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າແລ້ວ ພວກຂ້ານ້ອຍປາຖະໜາຈະທູນຖາມເລື່ອງອື່ນທີ່ດີກວ່າ ນີ້ຄືຄວາມໝາຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເມື່ອຈະທູນຖາມເລື່ອງນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “purimāni, bhante” (ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ໃນການກ່ອນ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “kotūhalasālāyaṃ” (ໃນສາລາເຄື່ອງຮ້ອນໃຈ/ສາລາຖົກຖຽງ) ໝາຍຄວາມວ່າ ບໍ່ມີສາລາສະເພາະທີ່ຊື່ວ່າ ໂກຕູຫະລສາລາ. ແຕ່ສາລາໃດທີ່ພວກສະມະນະພຣາມຜູ້ມີລັດທິຕ່າງໆ ມາປະຊຸມກັນກ່າວຖ້ອຍຄຳຕ່າງໆ ສາລານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ໂກຕູຫະລສາລາ” ເພາະເປັນທີ່ເກີດຄວາມຢາກຮູ້ຢາກເຫັນຂອງຄົນທັງຫຼາຍວ່າ “ຜູ້ນີ້ເວົ້າຫຍັງ? ຜູ້ນີ້ເວົ້າຫຍັງ?”. ໃນຄຳວ່າ “abhisaññānirodhe” ນີ້ ບົດວ່າ “abhi” ເປັນພຽງອຸປະສັກເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ “saññānirodhe” ໝາຍເຖິງ ໃນການດັບແຫ່ງຈິດ ຫຼືການດັບໄປຊົ່ວຂະນະ ມີອະທິບາຍວ່າ ບົດສົນທະນາໄດ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ນີ້ຄືເຫດເກີດແຫ່ງຖ້ອຍຄຳນັ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເວລາໃດທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງຊາດົກ ຫຼືຊົງບັນຍັດສິກຂາບົດ ໃນເວລານັ້ນ ສຽງສັນເສີນພຣະເກຍຣິຕິຄຸນຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຂະຫຍາຍໄປທົ່ວຊົມພູທະວີບ. ພວກອັນຍະເດຍຣະຖີໄດ້ຍິນສຽງນັ້ນແລ້ວ ກໍຄິດວ່າ “ພຣະສະມະນະໂຄດົມຊົງສະແດງເຖິງບຸບພະຈະຣິຍາ (ຄວາມປະພຶດໃນກ່ອນ) ພວກ ເຮົາຈະບໍ່ສາມາດສະແດງເລື່ອງເຊັ່ນນັ້ນໄດ້ແດ່ບໍ?” ເມື່ອປາຖະໜາຈະເຮັດຕາມຢ່າງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວເຖິງເລື່ອງໃນພົບຊາດອື່ນວ່າ “ພຣະສະມະນະໂຄດົມຊົງບັນຍັດສິກຂາບົດ ພວກ ເຮົາຈະບໍ່ສາມາດບັນຍັດໄດ້ແດ່ບໍ?” ແລ້ວກໍບັນຍັດສິກຂາບົດບາງຢ່າງໃຫ້ແກ່ສາວົກຂອງຕົນ. ແຕ່ໃນເວລານັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງປະທັບນັ່ງທ່າມກາງບໍລິສັດ 8 ຈຳພວກ ແລ້ວຊົງສະແດງນິໂຣດກຖາ (ຖ້ອຍຄຳວ່າດ້ວຍການດັບ). ພວກອັນຍະເດຍຣະຖີໄດ້ຍິນເລື່ອງນັ້ນແລ້ວ ກໍຄິດວ່າ “ພຣະສະມະນະໂຄດົມຊົງສະແດງເລື່ອງທີ່ຊື່ວ່ານິໂຣດ ພວກ ເຮົາກໍຈະສະແດງນິໂຣດນັ້ນຄືກັນ” ຈຶ່ງໄດ້ປະຊຸມກັນແລ້ວກ່າວສະແດງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໂປດຖະປາດະລຶສີຈຶ່ງໄດ້ກ່າວວ່າ “abhisaññānirodhe kathā udapādi” (ບົດສົນທະນາວ່າດ້ວຍການດັບແຫ່ງອະພิສັນຍາໄດ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ).

ตตฺเรกจฺเจติ เตสุ เอกจฺเจ. ปุริโม เจตฺถ ยฺวายํ พาหิเร ติตฺถายตเน ปพฺพชิโต จิตฺตปฺปวตฺติยํ โทสํ ทิสฺวา อจิตฺตกภาโว สนฺโตติ สมาปตฺตึ ภาเวตฺวา อิโต จุโต ปญฺจ กปฺปสตานิ อสญฺญีภเว ฐตฺวา ปุน อิธ อุปฺปชฺชติ. ตสฺส สญฺญุปฺปาเท จ นิโรเธ จ เหตุํ อปสฺสนฺโต – อเหตู อปฺปจฺจยาติ อาห.

ບົດວ່າ “Tatrekacceti” ໝາຍເຖິງ ໃນບັນດາສະມະນະພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນ ມີບາງພວກ. ໃນບັນດາບຸກຄົນ 4 ຈຳພວກນັ້ນ ບຸກຄົນທຳອິດເປັນຜູ້ບວດໃນລັດທິພາຍນອກພຣະສາສະໜາ ເຫັນໂທດໃນການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດ ແລ້ວຄິດວ່າ “ຄວາມບໍ່ມີຈິດເປັນສະພາບທີ່ສະຫງົບ” ຈຶ່ງຈະເລີນສະມາບັດ (ຈະເລີນຈະຕຸດຖະຊານ ຫຼືປັນຈະມະຊານ ທີ່ນຳໄປສູ່ອະສັນຍີພົບ) ເມື່ອຈຸຕິຈາກມະນຸດສະໂລກນີ້ແລ້ວ ກໍໄປເກີດໃນອະສັນຍີພົບ (ພົມມະໂລກຊັ້ນອະສັນຍີສັດ) ດຳຣົງຢູ່ຕະຫຼອດ 500 ມະຫາກັບ ແລ້ວກັບມາເກີດໃນມະນຸດສະໂລກນີ້ອີກ. ເມື່ອບໍ່ເຫັນເຫດປັດໄຈໃນການເກີດຂຶ້ນແລະການດັບໄປແຫ່ງສັນຍາຂອງຕົນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ສັນຍາເກີດຂຶ້ນແລະດັບໄປເອງໂດຍບໍ່ມີເຫດບໍ່ມີປັດໄຈ”.

ทุติโย นํ นิเสเธตฺวา มิคสิงฺคตาปสสฺส อสญฺญกภาวํ คเหตฺวา – ‘‘อุเปติปิ อเปติปี’’ติ อาห. มิคสิงฺคตาปโส กิร อตฺตนฺตโป โฆรตโป ปรมธิตินฺทฺริโย อโหสิ. ตสฺส สีลเตเชน สกฺกวิมานํ อุณฺหํ อโหสิ. สกฺโก เทวราชา ‘‘สกฺกฏฺฐานํ นุ โข ตาปโส ปตฺเถตี’’ติ อลมฺพุสํ นาม เทวกญฺญํ – ‘ตาปสสฺส ตปํ ภินฺทิตฺวา เอหี’ติ เปเสสิ. สา ตตฺถ คตา. ตาปโส ปฐมทิวเส ตํ ทิสฺวาว ปลายิตฺวา ปณฺณสาลํ ปาวิสิ. ทุติยทิวเส กามจฺฉนฺทนีวรเณน ภคฺโค ตํ หตฺเถ อคฺคเหสิ, โส เตน ทิพฺพผสฺเสน ผุฏฺโฐ วิสญฺญี หุตฺวา ติณฺณํ สํวจฺฉรานํ อจฺจเยน สญฺญํ ปฏิลภิ. ตํ โส ทิฏฺฐิคติโก – ‘‘ติณฺณํ สํวจฺฉรานํ อจฺจเยน นิโรธา วุฏฺฐิโต’’ติ มญฺญมาโน เอวมาห.

ບຸກຄົນທີສອງຄັດຄ້ານບຸກຄົນທຳອິດນັ້ນ ໂດຍຍົກເອົາຄວາມບໍ່ມີສັນຍາຂອງມິຄະສິງຄະດາບົດມາອ້າງ ແລ້ວກ່າວວ່າ “ສັນຍາເກີດຂຶ້ນແລະດັບໄປ” (upetipi apetipi). ໄດ້ຍິນວ່າ ມິຄະສິງຄະດາບົດເປັນຜູ້ບຳເພັນຕະບະຢ່າງແຮງກ້າ ມີອິນຊີອັນຕັ້ງໝັ້ນຢ່າງຍິ່ງ. ດ້ວຍເດດແຫ່ງສີລຂອງເພິ່ນ ເຮັດໃຫ້ວິມານຂອງທ້າວສັກກະຮ້ອນຮົນ. ທ້າວສັກກະເທວະຣາດຊົງດຳຣິວ່າ “ດາບົດຜູ້ນີ້ປາຖະໜາຕຳແໜ່ງຂອງເຮົາຫຼືບໍ່?” ຈຶ່ງຊົງສົ່ງນາງເທບອັບສອນຊື່ວ່າ ອະລຳພຸສາ ໄປໂດຍສັ່ງວ່າ “ຈົ່ງໄປທຳລາຍຕະບະຂອງດາບົດນັ້ນແລ້ວກັບມາ”. ນາງເທບອັບສອນນັ້ນກໍໄດ້ໄປທີ່ນັ້ນ. ໃນວັນທຳອິດ ດາບົດເຫັນນາງແລ້ວກໍແລ່ນໜີເຂົ້າໄປໃນບັນນະສາລາ. ໃນວັນທີສອງ ດາບົດຖືກກາມະສັນທະນີວໍຣະນະຄອບງຳ ຈຶ່ງໄດ້ຈັບມືຂອງນາງໄວ້. ເມື່ອຖືກຕ້ອງສຳຜັດອັນເປັນທິບນັ້ນ ດາບົດກໍສະຫຼົບໄປ (ບໍ່ມີສັນຍາ) ເມື່ອເວລາຜ່ານໄປ 3 ປີ ຈຶ່ງໄດ້ສະຕິ (ກັບຄືນມີສັນຍາອີກ). ບຸກຄົນທີສອງຜູ້ມີມິດສາທิຖິນັ້ນ ເຂົ້າໃຈວ່າ “ດາບົດນັ້ນອອກຈາກນິໂຣດ (ການດັບສັນຍາ) ເມື່ອເວລາຜ່ານໄປ 3 ປີ” ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນັ້ນ.

ตติโย นํ นิเสเธตฺวา อาถพฺพณปโยคํ สนฺธาย ‘‘อุปกฑฺฒนฺติปิ อปกฑฺฒนฺติปี’’ติ อาห. อาถพฺพณิกา กิร อาถพฺพณํ ปโยเชตฺวา สตฺตํ สีสจฺฉินฺนํ วิย หตฺถจฺฉินฺนํ วิย มตํ วิย จ กตฺวา ทสฺเสนฺติ. ตสฺส ปุน ปากติกภาวํ ทิสฺวา โส ทิฏฺฐิคติโก – ‘‘นิโรธา วุฏฺฐิโต อย’’นฺติ มญฺญมาโน เอวมาห.

ບຸກຄົນທີສາມຄັດຄ້ານບຸກຄົນທີສອງນັ້ນ ໂດຍໝາຍເຖິງການໃຊ້ເວດມົນອານທັບພະນະ (ອາຖັນ) ແລ້ວກ່າວວ່າ “ສັນຍາຖືກດຶງເຂົ້າມາແລະຖືກດຶງອອກໄປ” (upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi). ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກໝໍມົນອາຖັນ ເມື່ອໃຊ້ເວດມົນອາຖັນແລ້ວ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ສັດປາກົດເໝືອນຫົວຂາດ ເໝືອນມືຂາດ ຫຼືເໝືອນຕາຍແລ້ວ. ເມື່ອເຫັນສັດນັ້ນກັບຄືນສູ່ສະພາບປົກກະຕິອີກ ບຸກຄົນທີສາມຜູ້ມີມິດສາທິຖິນັ້ນ ເຂົ້າໃຈວ່າ “ສັດນີ້ອອກຈາກນິໂຣດແລ້ວ” ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນັ້ນ.

จตุตฺโถ นํ นิเสเธตฺวา ยกฺขทาสีนํ มทนิทฺทํ สนฺธาย ‘‘สนฺติ หิ โภ เทวตา’’ติอาทิมาห. ยกฺขทาสิโย กิร สพฺพรตฺตึ เทวตูปหารํ กุรุมานา นจฺจิตฺวา คายิตฺวา อรุโณทเย เอกํ สุราปาตึ ปิวิตฺวา [Pg.305] ปริวตฺติตฺวา สุปิตฺวา ทิวา วุฏฺฐหนฺติ. ตํ ทิสฺวา โส ทิฏฺฐิคติโก – ‘‘สุตฺตกาเล นิโรธํ สมาปนฺนา, ปพุทฺธกาเล นิโรธา วุฏฺฐิตา’’ติ มญฺญมาโน เอวมาห.

ບຸກຄົນທີສີ່ຄັດຄ້ານບຸກຄົນທີສາມນັ້ນ ໂດຍໝາຍເຖິງການຫຼັບສະໜິດເພາະຄວາມມຶນເມົາຂອງນາງຍັກຂະທາສີ (ຍັກຮັບໃຊ້) ແລ້ວກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ມີຢູ່ ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ເທວະດາທັງຫຼາຍ...” ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກນາງຍັກຂະທາສີທຳການບູຊາເທວະດາຕະຫຼອດທັງຄືນ ທັງຟ້ອນທັງຮ້ອງເພງ ພໍຮອດເວລາອາຣຸນຂຶ້ນ ກໍດື່ມເຫຼົ້າເຕັມຖ້ວຍໃຫຍ່ ແລ້ວນອນກິ້ງເກືອກຫຼັບໄປ ຈົນຮອດເວລາກາງເວັນຈຶ່ງຕື່ນຂຶ້ນ. ເມື່ອເຫັນອາການນັ້ນ ບຸກຄົນທີສີ່ຜູ້ມີມິດສາທິຖິນັ້ນ ເຂົ້າໃຈວ່າ “ໃນເວລານອນຫຼັບ ພວກນາງເຂົ້າເຖິງນິໂຣດ ໃນເວລາຕື່ນນອນ ພວກນາງອອກຈາກນິໂຣດ” ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນັ້ນ.

อยํ ปน โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก ปณฺฑิตชาติโก. เตนสฺส ตํ กถํ สุตฺวา วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺชิ. ‘‘อิเมสํ กถา เอฬมูคกถา วิย จตฺตาโร หิ นิโรเธ เอเต ปญฺญเปนฺติ, อิมินา จ นิโรเธน นาม เอเกน ภวิตพฺพํ, น พหุนา. เตนาปิ เอเกน อญฺเญเนว ภวิตพฺพํ, โส ปน อญฺเญน ญาตุํ น สกฺกา อญฺญตฺร สพฺพญฺญุนา. สเจ ภควา อิธ อภวิสฺส ‘อยํ นิโรโธ อยํ น นิโรโธ’ติ ทีปสหสฺสํ วิย อุชฺชาเลตฺวา อชฺชเมว ปากฏํ อกริสฺสา’’ติ ทสพลญฺเญว อนุสฺสริ. ตสฺมา ‘‘ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อโห นูนาติ อนุสฺสรณตฺเถ นิปาตทฺวยํ, เตน ตสฺส ภควนฺตํ อนุสฺสรนฺตสฺส เอตทโหสิ ‘‘อโห นูน ภควา อโห นูน สุคโต’’ติ. โย อิเมสนฺติ โย เอเตสํ นิโรธธมฺมานํ สุกุสโล นิปุโณ เฉโก, โส ภควา อโห นูน กเถยฺย, สุคโต อโห นูน กเถยฺยาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. ปกตญฺญูติ จิณฺณวสิตาย ปกตึ สภาวํ ชานาตีติ ปกตญฺญู. กถํ นุ โขติ อิทํ ปริพฺพาชโก ‘‘มยํ ภควา น ชานาม, ตุมฺเห ชานาถ, กเถถ โน’’ติ อายาจนฺโต วทติ. อถ ภควา กเถนฺโต ‘‘ตตฺร โปฏฺฐปาทา’’ติอาทิมาห.

ສ່ວນໂປດຖະປາດະປະຣິພາຊົກນີ້ ເປັນຄົນມີປັນຍາ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເມື່ອໄດ້ຟັງຖ້ອຍຄຳນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງເກີດຄວາມຮ້ອນໃຈ (ບໍ່ພໍໃຈ) ວ່າ “ຖ້ອຍຄຳຂອງສະມະນະພຣາມເຫຼົ່ານີ້ ເໝືອນຖ້ອຍຄຳຂອງຄົນໃບ້ຄົນໜວກ ເພາະພວກເຂົາສະແດງນິໂຣດເຖິງ 4 ຢ່າງ. ແຕ່ຂຶ້ນຊື່ວ່ານິໂຣດນີ້ ຄວນມີພຽງຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ຄວນມີຫຼາຍຢ່າງ. ແລະນິໂຣດຢ່າງດຽວນັ້ນ ກໍຄວນເປັນຢ່າງອື່ນຕ່າງຫາກຈາກທີ່ພວກເຂົາເວົ້າ. ແຕ່ນິໂຣດນັ້ນ ບຸກຄົນອື່ນບໍ່ສາມາດຮູ້ໄດ້ ນອກຈາກພຣະສັບພັນຍູເຈົ້າ. ຫາກພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າປະທັບຢູ່ທີ່ນີ້ ພຣະອົງກໍຄົງຈະຊົງເຮັດໃຫ້ແຈ້ງສະຫວ່າງໃນວັນນີ້ເອງ ເໝືອນການຈຸດປະທີບພັນດວງວ່າ ນີ້ຄືນິໂຣດ ນີ້ບໍ່ແມ່ນນິໂຣດ” ດັ່ງນີ້ ແລ້ວຈຶ່ງລະນຶກເຖິງແຕ່ພຣະທົດສະພົນເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “tassa mayhaṃ, bhante” (ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຄວາມດຳຣິໄດ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ຂ້ານ້ອຍນັ້ນ). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ “aho nūna” ເປັນນິບາດ 2 ບົດ ທີ່ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ລະນຶກເຖິງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເມື່ອເພິ່ນລະນຶກເຖິງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຄວາມດຳຣິນີ້ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນວ່າ “ໂອ້ໜໍ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໂອ້ໜໍ ພຣະສຸຄົດ”. ບົດວ່າ “yo imesaṃ” ໝາຍຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງໃດ ຊົງເປັນຜູ້ສະຫຼາດຢ່າງຍິ່ງ ຊົງລະອຽດອ່ອນ ແລະຊົງຊ່ຽວຊານໃນນິໂຣດທຳເຫຼົ່ານີ້ ຂໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງນັ້ນ ຈົ່ງຊົງສະແດງເຖີດ ຂໍພຣະສຸຄົດຈົ່ງຊົງສະແດງເຖີດ ນີ້ຄືຄວາມໝາຍໃນຄຳນີ້. ບົດວ່າ “pakataññū” ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຊົງຮູ້ປົກກະຕິສະພາວະ ເພາະຊົງມີຄວາມຊຳນານທີ່ໄດ້ຊົງປະພຶດມາແລ້ວ. ບົດວ່າ “kathaṃ nu kho” ນີ້ ປະຣິພາຊົກກ່າວອ້ອນວອນວ່າ “ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ພວກຂ້ານ້ອຍບໍ່ຮູ້ ແຕ່ພຣະອົງຊົງຮູ້ ຂໍພຣະອົງຈົ່ງຊົງສະແດງແກ່ພວກຂ້ານ້ອຍເຖີດ”. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “tatra, poṭṭhapāda” (ໃນເລື່ອງນັ້ນ ໂປດຖະປາດະ).

อเหตุกสญฺญุปฺปาทนิโรธกถาวณฺณนา

ຄຳພັນລະນາຖ້ອຍຄຳວ່າດ້ວຍການເກີດຂຶ້ນແລະການດັບໄປແຫ່ງສັນຍາທີ່ບໍ່ມີເຫດ

๔๑๒. ตตฺถ ตตฺราติ เตสุ สมณพฺราหฺมเณสุ. อาทิโตว เตสํ อปรทฺธนฺติ เตสํ อาทิมฺหิเยว วิรทฺธํ, ฆรมชฺเฌเยว ปกฺขลิตาติ ทีเปติ. สเหตู สปฺปจฺจยาติ เอตฺถ เหตุปิ ปจฺจโยปิ การณสฺเสว นามํ, สการณาติ อตฺโถ. ตํ ปน การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สิกฺขา เอกา’’ติ อาห. ตตฺถ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชนฺตีติ สิกฺขาย เอกจฺจา สญฺญา ชายนฺตีติ อตฺโถ.

໔໑໒. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ “tatrāti” ໝາຍເຖິງ ໃນບັນດາສະມະນະພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ “āditova tesaṃ aparaddhaṃ” ໝາຍຄວາມວ່າ ຄວາມຜິດພາດຂອງພວກເຂົາມີຕັ້ງແຕ່ເລີ່ມຕົ້ນ ເໝືອນດັ່ງຄົນທີ່ສະດຸດລົ້ມລົງໃນທ່າມກາງເຮືອນ ນີ້ຄືຄວາມໝາຍທີ່ຊົງສະແດງ. ໃນບົດວ່າ “sahetū sapaccayā” ນີ້ ຄຳວ່າ “hetu” ກໍດີ “paccaya” ກໍດີ ເປັນຊື່ຂອງເຫດປັດໄຈທັງນັ້ນ ໝາຍຄວາມວ່າ ມີເຫດປັດໄຈຮ່ວມດ້ວຍ. ແຕ່ເມື່ອຈະຊົງສະແດງເຫດປັດໄຈນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ “sikkhā ekā” (ສິກຂາຢ່າງໜຶ່ງ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ “sikkhā ekā saññā uppajjanti” ໝາຍຄວາມວ່າ ເພາະອາໄສການຝຶກຝົນອົບຮົມ (ສິກຂາ) ສັນຍາບາງຢ່າງຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ ນີ້ຄືຄວາມໝາຍ.

๔๑๓. กา จ สิกฺขาติ ภควา อโวจาติ กตมา จ สา สิกฺขาติ ภควา วิตฺถาเรตุกมฺยตาปุจฺฉาวเสน อโวจ. อถ ยสฺมา อธิสีลสิกฺขา อธิจิตฺตสิกฺขา อธิปญฺญาสิกฺขาติ ติสฺโส สิกฺขา โหนฺติ. ตสฺมา ตา ทสฺเสนฺโต ภควา สญฺญาย สเหตุกํ อุปฺปาทนิโรธํ ทีเปตุํ พุทฺธุปฺปาทโต ปภุติ ตนฺติธมฺมํ ฐเปนฺโต ‘‘อิธ โปฏฺฐปาท, ตถาคโต โลเก’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อธิสีลสิกฺขา [Pg.306] อธิจิตฺตสิกฺขาติ ทฺเว เอว สิกฺขา สรูเปน อาคตา, ตติยา ปน ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โข โปฏฺฐปาท มยา เอกํสิโก ธมฺโม เทสิโต’’ติ เอตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺปวเสน ปริยาปนฺนตฺตา อาคตาติ เวทิตพฺพา. กามสญฺญาติ ปญฺจกามคุณิกราโคปิ อสมุปฺปนฺนกามจาโรปิ. ตตฺถ ปญฺจกามคุณิกราโค อนาคามิมคฺเคน สมุคฺฆาตํ คจฺฉติ, อสมุปฺปนฺนกามจาโร ปน อิมสฺมึ ฐาเน วฏฺฏติ. ตสฺมา ตสฺส ยา ปุริมา กามสญฺญาติ ตสฺส ปฐมชฺฌานสมงฺคิโน ยา ปุพฺเพ อุปฺปนฺนปุพฺพาย กามสญฺญาย สทิสตฺตา ปุริมา กามสญฺญาติ วุจฺเจยฺย, สา นิรุชฺฌติ, อนุปฺปนฺนาว นุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ.

໔໑໓. ບົດວ່າ “kā ca sikkhā” (ສິກຂານັ້ນຄືຫຍັງ) ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດນັ້ນ ໝາຍຄວາມວ່າ ສິກຂານັ້ນເປັນແນວໃດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຖາມເພື່ອປາຖະໜາຈະຂະຫຍາຍຄວາມ. ລຳດັບນັ້ນ ເພາະເຫດທີ່ສິກຂາມີ 3 ຢ່າງ ຄື ອະທິສີລສິກຂາ ອະທິຈິດຕະສິກຂາ ແລະອະທິປັນຍາສິກຂາ. ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອຈະຊົງສະແດງສິກຂາເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະເພື່ອຊົງສະແດງການເກີດຂຶ້ນແລະການດັບໄປແຫ່ງສັນຍາທີ່ມີເຫດປັດໄຈ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງຕັ້ງພຣະທຳເທດສະໜາຕັ້ງແຕ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ໂດຍຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “idha, poṭṭhapāda, tathāgato loke” (ໂປດຖະປາດະ ພຣະຕຖາຄົດເກີດຂຶ້ນໃນໂລກນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ສິກຂາ 2 ຢ່າງ ຄື ອະທິສີລສິກຂາ ແລະອະທິຈິດຕະສິກຂາ ປາກົດໂດຍກົງໂດຍສະພາວະ. ສ່ວນສິກຂາທີສາມ (ອະທິປັນຍາສິກຂາ) ພຶງຊາບວ່າ ມາໃນຄຳວ່າ “ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho poṭṭhapāda mayā ekaṃsiko dhammo desito” (ໂປດຖະປາດະ ທຳທີ່ເຮົາສະແດງໄວ້ໂດຍສ່ວນດຽວວ່າ ນີ້ຄືທຸກຂະນິໂຣທະຄາມິນີປະຕິປະທາ) ເພາະສົງເຄາະເຂົ້າໃນສຳມາທິຖິແລະສຳມາສັງກັບປະ. ບົດວ່າ “kāmasaññā” ໝາຍເຖິງ ຣາຄະໃນກາມະຄຸນ 5 ກໍດີ ຄວາມປະພຶດທ່ອງທ່ຽວໄປໃນກາມທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນກໍດີ. ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ຣາຄະໃນກາມະຄຸນ 5 ຍ່ອມຖືກລະເສຍໄດ້ໂດຍອະນາຄາມິມັກ ສ່ວນຄວາມປະພຶດທ່ອງທ່ຽວໄປໃນກາມທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມຄວນໃນທີ່ນີ້ (ຄືໃນບົດວ່າ “tassa yā purimā kāmasaññā”). ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນບົດວ່າ “tassa yā purimā kāmasaññā” ນີ້ ໝາຍເຖິງ ສັນຍາໃດຂອງພຣະພິກຂຸຜູ້ພ້ອມດ້ວຍປະຖົມມະຊານນັ້ນ ທີ່ຄ້າຍຄືກັບກາມະສັນຍາທີ່ເຄີຍເກີດຂຶ້ນໃນກ່ອນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ “ກາມະສັນຍາໃນກ່ອນ” ກາມະສັນຍານັ້ນຍ່ອມດັບໄປ ຄືເປັນຜູ້ບໍ່ມີກາມະສັນຍາເກີດຂຶ້ນອີກເລີຍ ນີ້ຄືຄວາມໝາຍ.

วิเวกชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหตีติ ตสฺมึ ปฐมชฺฌานสมเย วิเวกชปีติสุขสงฺขาตา สุขุมสญฺญา สจฺจา โหติ, ภูตา โหตีติ อตฺโถ. อถ วา กามจฺฉนฺทาทิโอฬาริกงฺคปฺปหานวเสน สุขุมา จ สา ภูตตาย สจฺจา จ สญฺญาติ สุขุมสจฺจสญฺญา, วิเวกเชหิ ปีติสุเขหิ สมฺปยุตฺตา สุขุมสจฺจสญฺญาติ วิเวกชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญา สา อสฺส อตฺถีติ วิเวกชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอวมฺปิ สิกฺขาติ เอตฺถ ยสฺมา ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชนฺโต อธิฏฺฐหนฺโต, วุฏฺฐหนฺโต จ สิกฺขติ, ตสฺมา ตํ เอวํ สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขาติ วุจฺจติ. เตนปิ สิกฺขาสงฺขาเตน ปฐมชฺฌาเนน เอวํ เอกา วิเวกชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญา อุปฺปชฺชติ. เอวํ เอกา กามสญฺญา นิรุชฺฌตีติ อตฺโถ. อยํ สิกฺขาติ ภควา อโวจาติ อยํ ปฐมชฺฌานสงฺขาตา เอกา สิกฺขาติ, ภควา อาห. เอเตนุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ບົດວ່າ “vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti” ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນສະໄໝແຫ່ງປະຖົມມະຊານນັ້ນ ສັນຍາອັນລະອຽດອັນໄດ້ແກ່ປີຕິແລະສຸຂະທີ່ເກີດຈາກວິເວກ ຍ່ອມເປັນສັນຍາທີ່ແທ້ຈິງ ຄືມີຢູ່ຈິງ ນີ້ຄືຄວາມໝາຍ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ສັນຍາໃດທີ່ລະອຽດເພາະລະອົງຄະອັນຫຍາບມີກາມະສັນທະເປັນຕົ້ນ ແລະເປັນສັນຍາທີ່ແທ້ຈິງເພາະມີຢູ່ຈິງ ສັນຍານັ້ນຊື່ວ່າ “ສຸຂຸມະສັດຈະສັນຍາ” (ສັນຍາອັນລະອຽດແລະແທ້ຈິງ). ສຸຂຸມະສັດຈະສັນຍາໃດທີ່ປະກອບດ້ວຍປີຕິແລະສຸຂະທີ່ເກີດຈາກວິເວກ ສັນຍານັ້ນຊື່ວ່າ “ວິເວກະຊະປີຕິສຸຂະສຸຂຸມະສັດຈະສັນຍາ”. ວິເວກະຊະປີຕິສຸຂະສຸຂຸມະສັດຈະສັນຍານັ້ນມີແກ່ພິກຂຸນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ພິກຂຸນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ຜູ້ມີວິເວກະຊະປີຕິສຸຂະສຸຂຸມະສັດຈະສັນຍາ” ພຶງຊາບຄວາມໝາຍໃນບົດນີ້ຢ່າງນີ້. ແນວທາງນີ້ໃຊ້ໄດ້ໃນທຸກບົດ. ໃນບົດວ່າ “evampi sikkhā” ນີ້ ເພາະເຫດທີ່ບຸກຄົນຜູ້ເຂົ້າສະມາບັດກໍດີ ຜູ້ອະທິຖານຊານກໍດີ ຜູ້ອອກຈາກຊານກໍດີ ຍ່ອມຊື່ວ່າສຶກສາ (ຝຶກຝົນ) ດັັ້ນນັ້ນ ປະຖົມມະຊານນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ສິກຂາ” ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນສຶກສາຢ່າງນີ້. ດ້ວຍປະຖົມມະຊານອັນໄດ້ແກ່ສິກຂານັ້ນ ວິເວກະຊະປີຕິສຸຂະສຸຂຸມະສັດຈະສັນຍາຢ່າງໜຶ່ງຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້ ແລະກາມະສັນຍາຢ່າງໜຶ່ງຍ່ອມດັບໄປຢ່າງນີ້ ນີ້ຄືຄວາມໝາຍ. ບົດວ່າ “ayaṃ sikkhāti bhagavā avoca” ໝາຍຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດວ່າ ນີ້ຄືສິກຂາຢ່າງໜຶ່ງອັນໄດ້ແກ່ປະຖົມມະຊານ. ພຶງຊາບຄວາມໝາຍໃນທຸກບົດດ້ວຍວິທີນີ້.

ยสฺมา ปน อฏฺฐมสมาปตฺติยา องฺคโต สมฺมสนํ พุทฺธานํเยว โหติ, สาวเกสุ สาริปุตฺตสทิสานมฺปิ นตฺถิ, กลาปโต สมฺมสนํเยว ปน สาวกานํ โหติ, อิทญฺจ ‘‘สญฺญา สญฺญา’’ติ, เอวํ องฺคโต สมฺมสนํ อุทฺธฏํ. ตสฺมา [Pg.307] อากิญฺจญฺญายตนปรมํเยว สญฺญํ ทสฺเสตฺวา ปุน ตเทว สญฺญคฺคนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยโต โข โปฏฺฐปาท…เป… สญฺญคฺคํ ผุสตี’’ติ อาห.

ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ການພິຈາລະນາອັດຖະມະສະມາບັດ (ສະມາບັດທີ 8 ຄື ເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະ) ໂດຍສ່ວນຍ່ອຍ (ອົງຄະ) ຍ່ອມມີສະເພາະແກ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີແກ່ພຣະສາວົກທັງຫຼາຍ ແມ່ນແຕ່ພຣະສາຣີບຸດເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນການພິຈາລະນາໂດຍສ່ວນລວມ (ກະລາປະ) ເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີແກ່ພຣະສາວົກທັງຫຼາຍ. ແລະການພິຈາລະນາໂດຍສ່ວນຍ່ອຍຢ່າງນີ້ວ່າ “ສັນຍາ ສັນຍາ” ພຣະອົງຊົງຍົກຂຶ້ນສະແດງແລ້ວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງສະແດງສັນຍາທີ່ມີອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະເປັນຢ່າງຍິ່ງແລ້ວ ເພື່ອຈະຊົງສະແດງສັນຍານັ້ນອີກວ່າ ເປັນຍອດແຫ່ງສັນຍາ (ສັນຍັກຄະ) ຈຶ່ງຕັດວ່າ “yato kho poṭṭhapāda...pe... saññaggaṃ phusati” (ໂປດຖະປາດະ ເມື່ອໃດ... ຍ່ອມຖືກຕ້ອງຍອດແຫ່ງສັນຍາ) ເປັນຕົ້ນ.

๔๑๔. ตตฺถ ยโต โข โปฏฺฐปาท ภิกฺขูติ โย นาม โปฏฺฐปาท ภิกฺขุ. อิธ สกสญฺญี โหตีติ อิธ สาสเน สกสญฺญี โหติ, อยเมว วา ปาโฐ, อตฺตโน ปฐมชฺฌานสญฺญาย สญฺญวา โหตีติ อตฺโถ. โส ตโต อมุตฺร ตโต อมุตฺราติ โส ภิกฺขุ ตโต ปฐมชฺฌานโต อมุตฺร ทุติยชฺฌาเน, ตโตปิ อมุตฺร ตติยชฺฌาเนติ เอวํ ตาย ตาย ฌานสญฺญาย สกสญฺญี สกสญฺญี หุตฺวา อนุปุพฺเพน สญฺญคฺคํ ผุสติ. สญฺญคฺคนฺติ อากิญฺจญฺญายตนํ วุจฺจติ. กสฺมา? โลกิยานํ กิจฺจการกสมาปตฺตีนํ อคฺคตฺตา. อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยญฺหิ ฐตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนมฺปิ นิโรธมฺปิ สมาปชฺชนฺติ. อิติ สา โลกิยานํ กิจฺจการกสมาปตฺตีนํ อคฺคตฺตา สญฺญคฺคนฺติ วุจฺจติ, ตํ ผุสติ ปาปุณาตีติ อตฺโถ.

໔໑໔. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ “yato kho poṭṭhapāda bhikkhū” ໝາຍເຖິງ ພິກຂຸໃດໆ ກໍຕາມ ໂປດຖະປາດະ. ບົດວ່າ “idha sakasaññī hoti” ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນພຣະສາສະໜານີ້ ຍ່ອມເປັນຜູ້ມີສັນຍາຂອງຕົນ (ຄືມີຊານະສັນຍາ) ຫຼືບົດນີ້ເອງເປັນບົດບາລີ ໝາຍຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ມີສັນຍາດ້ວຍປະຖົມມະຊານະສັນຍາຂອງຕົນ ນີ້ຄືຄວາມໝາຍ. ບົດວ່າ “so tato amutra tato amutra” ໝາຍຄວາມວ່າ ພິກຂຸນັ້ນຈາກປະຖົມມະຊານນັ້ນ ໄປສູ່ທຸຕິຍະຊານໃນພາຍຫຼັງ ຈາກທຸຕິຍະຊານນັ້ນ ກໍໄປສູ່ຕະຕິຍະຊານໃນພາຍຫຼັງ ຍ່ອມເປັນຜູ້ມີສັນຍາຂອງຕົນໆ ດ້ວຍຊານະສັນຍານັ້ນໆ ໂດຍລຳດັບ ແລ້ວຖືກຕ້ອງຍອດແຫ່ງສັນຍາ. ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະຊານ ຊື່ວ່າ “ຍອດແຫ່ງສັນຍາ” (ສັນຍັກຄະ). ເພາະເຫດໃດ? ເພາະເປັນຍອດແຫ່ງໂລກິຍະສະມາບັດທີ່ເຮັດກິດ. ດ້ວຍວ່າ ພະຍົກຄະບຸກຄົນຕັ້ງຢູ່ໃນອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະສະມາບັດແລ້ວ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະກໍດີ ເຂົ້າເຖິງນິໂຣດສະມາບັດກໍດີ. ດັ່ງນັ້ນ ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະສະມາບັດນັ້ນ ເພາະເປັນຍອດແຫ່ງໂລກິຍະສະມາບັດທີ່ເຮັດກິດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ຍອດແຫ່ງສັນຍາ” ຄຳວ່າ “phusati” ໝາຍຄວາມວ່າ ຍ່ອມຖືກຕ້ອງ ຄືບັນລຸ ນີ້ຄືຄວາມໝາຍ.

อิทานิ อภิสญฺญานิโรธํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺส สญฺญคฺเค ฐิตสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เจเตยฺยํ, อภิสงฺขเรยฺยนฺติ ปททฺวเย จ ฌานํ สมาปชฺชนฺโต เจเตติ นาม, ปุนปฺปุนํ กปฺเปตีติ อตฺโถ. อุปริสมาปตฺติอตฺถาย นิกนฺตึ กุรุมาโน อภิสงฺขโรติ นาม. อิมา จ เม สญฺญา นิรุชฺเฌยฺยุนฺติ อิมา อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา นิรุชฺเฌยฺยุํ. อญฺญา จ โอฬาริกาติ อญฺญา จ โอฬาริกา ภวงฺคสญฺญา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. โส น เจว เจเตติ น อภิสงฺขโรตีติ เอตฺถ กามํ เจส เจเตนฺโตว น เจเตติ, อภิสงฺขโรนฺโตว นาภิสงฺขโรติ. อิมสฺส ภิกฺขุโน อากิญฺจญฺญายตนโต วุฏฺฐาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา ‘‘เอกํ ทฺเว จิตฺตวาเร ฐสฺสามี’’ติ อาโภคสมนฺนาหาโร นตฺถิ. อุปรินิโรธสมาปตฺตตฺถาย เอว ปน อาโภคสมนฺนาหาโร อตฺถิ, สฺวายมตฺโถ ปุตฺตฆราจิกฺขเณน ทีเปตพฺโพ.

ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຄວາມດັບແຫ່ງສັນຍາອັນຍິ່ງ (ອະພິສັນຍານິໂລດ) ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ "tassa saññagge ṭhitassa" (ເມື່ອຜູ້ນັ້ນຕັ້ງຢູ່ໃນຍອດແຫ່ງສັນຍາ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດທັງສອງນັ້ນ ຄື "ceteyyaṃ" (ເພິ່ງຈົງໃຈ) ແລະ "abhisaṅkhareyyaṃ" (ເພິ່ງປຸງແຕ່ງ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ເຂົ້າສູ່ຊານ ຊື່ວ່າ ຍ່ອມຄິດ (ceteti) ຄື ຍ່ອມດຳຣິຕຣຶກຕຣອງຢູ່ເນືອງໆ. ຜູ້ທີ່ເຮັດຄວາມປາຖະໜາເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ສະມາບັດເບື້ອງບົນ ຊື່ວ່າ ຍ່ອມປຸງແຕ່ງ (abhisaṅkharoti). ຄຳວ່າ "Imā ca me saññā nirujjheyyuṃ" (ຂໍສັນຍາເຫຼົ່ານີ້ຂອງເຮົາເພິ່ງດັບໄປ) ໄດ້ແກ່ ຂໍໃຫ້ອາກິຍຈະຍຍາຍະຕະນະສັນຍາເຫຼົ່ານີ້ດັບໄປ. ຄຳວ່າ "Aññā ca oḷārikā" (ແລະສັນຍາອື່ນໆ ອັນຫຍາບ) ໄດ້ແກ່ ຂໍໃຫ້ພະວັງຄະສັນຍາອື່ນໆ ອັນຫຍາບເພິ່ງເກີດຂຶ້ນ. ໃນຄຳວ່າ "So na ceva ceteti na abhisaṅkharoti" (ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມບໍ່ຈົງໃຈ ບໍ່ປຸງແຕ່ງ) ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ໂດຍແທ້ຈິງແລ້ວ ພິກຂຸນັ້ນເຖິງແມ່ນວ່າຈະຍັງຄິດຢູ່ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າຄິດ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຍັງປຸງແຕ່ງຢູ່ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າປຸງແຕ່ງ. ສັນນິຖານວ່າ ພິກຂຸນີ້ອອກຈາກອາກິຍຈະຍຍາຍະຕະນະຊານແລ້ວ ເຂົ້າສູ່ເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະຊານ ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມໃສ່ໃຈນຶກຄິດ (ອາໂພຄະສະມັນນາຫາຣະ) ວ່າ "ເຮົາຈະຕັ້ງຢູ່ສิ້ນໜຶ່ງຫຼືສອງວາຣะແຫ່ງຈິດ". ແຕ່ທ່ວານັ້ນ ຄວາມໃສ່ໃຈນຶກຄິດເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການເຂົ້າສູ່ອະນຸປຸບພະນິໂລດສະມາບັດເບື້ອງບົນນັ້ນຍັງມີຢູ່. ເນື້ອຄວາມນີ້ ເພິ່ງສະແດງໃຫ້ຈະແຈ້ງດ້ວຍອຸປະມາແຫ່ງການບອກເຮືອນຂອງລູກຊາຍ.

ปิตุฆรมชฺเฌน กิร คนฺตฺวา ปจฺฉาภาเค ปุตฺตสฺส ฆรํ โหติ, ตโต ปณีตํ โภชนํ อาทาย อาสนสาลํ อาคตํ ทหรํ เถโร – ‘‘มนาโป ปิณฺฑปาโต กุโต อาภโต’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘อสุกสฺส ฆรโต’’ติ ลทฺธฆรเมว อาจิกฺขิ. เยน ปนสฺส ปิตุฆรมชฺเฌน คโตปิ อาคโตปิ [Pg.308] ตตฺถ อาโภโคปิ นตฺถิ. ตตฺถ อาสนสาลา วิย อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติ ทฏฺฐพฺพา, ปิตุเคหํ วิย เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติ, ปุตฺตเคหํ วิย นิโรธสมาปตฺติ, อาสนสาลาย ฐตฺวา ปิตุฆรํ อมนสิกริตฺวา ปุตฺตฆราจิกฺขณํ วิย อากิญฺจญฺญายตนโต วุฏฺฐาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา ‘‘เอกํ ทฺเว จิตฺตวาเร ฐสฺสามี’’ติ ปิตุฆรํ อมนสิกริตฺวาว อุปรินิโรธสมาปตฺตตฺถาย มนสิกาโร, เอวเมส เจเตนฺโตว น เจเตติ, อภิสงฺขโรนฺโตว นาภิสงฺขโรติ. ตา เจว สญฺญาติ ตา ฌานสญฺญา นิรุชฺฌนฺติ. อญฺญา จาติ อญฺญา จ โอฬาริกา ภวงฺคสญฺญา นุปฺปชฺชนฺติ. โส นิโรธํ ผุสตีติ โส เอวํ ปฏิปนฺโน ภิกฺขุ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ ผุสติ วินฺทติ ปฏิลภติ.

ໄດ້ຍິນວ່າ ເມື່ອເດີນຜ່ານກາງບໍລິເວນເຮືອນຂອງພໍ່ໄປແລ້ວ ທາງດ້ານຫຼັງຈະມີເຮືອນຂອງລູກຊາຍຕັ້ງຢູ່. ພິກຂຸໜຸ່ມຮູບໜຶ່ງຖືເອົາອາຫານອັນປານີດຈາກເຮືອນນັ້ນແລ້ວ ເດີນທາງມາຮອດໂຮງສັນ (ອາສະນະສາລາ). ພຣະເຖຣະຈຶ່ງຖາມວ່າ "ບິນທະບາດອັນເປັນທີ່ພໍໃຈນີ້ ທ່ານນຳມາແຕ່ເຮືອນຫຼັງໃດ?". ພິກຂຸໜຸ່ມນັ້ນຕອບວ່າ "ນຳມາແຕ່ເຮືອນຂອງຜູ້ນັ້ນ" ຄືບອກສະເພາະເຮືອນຂອງລູກຊາຍທີ່ຕົນໄດ້ອາຫານມາເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ການທີ່ພິກຂຸໜຸ່ມນັ້ນເດີນທາງໄປແລະກັບຜ່ານກາງບໍລິເວນເຮືອນຂອງພໍ່ນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມໃສ່ໃຈ (ບໍ່ໄດ້ຄິດເຖິງ) ໃນເຮືອນຂອງພໍ່ນັ້ນເລີຍ. ໃນອຸປະມານັ້ນ ເພິ່ງເຫັນໂຮງສັນເໝືອນດັ່ງອາກິຍຈະຍຍາຍະຕະນະສະມາບັດ, ເພິ່ງເຫັນເຮືອນຂອງພໍ່ເໝືອນດັ່ງເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະສະມາບັດ, ເພິ່ງເຫັນເຮືອນຂອງລູກຊາຍເໝືອນດັ່ງນິໂລດສະມາບັດ. ການຢືນຢູ່ທີ່ໂຮງສັນແລ້ວບໍ່ໃສ່ໃຈເຖິງເຮືອນຂອງພໍ່ ແຕ່ບອກເຖິງເຮືອນຂອງລູກຊາຍນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງການທີ່ພິກຂຸອອກຈາກອາກິຍຈະຍຍາຍະຕະນະຊານແລ້ວ ເຂົ້າສູ່ເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະຊານ ໂດຍບໍ່ໃສ່ໃຈວ່າ "ເຮົາຈະຕັ້ງຢູ່ສິ້ນໜຶ່ງຫຼືສອງວາຣະແຫ່ງຈິດ" (ຄືບໍ່ໃສ່ໃຈໃນເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະຊານນັ້ນເລີຍ) ແຕ່ໃສ່ໃຈສະເພາະເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ນິໂລດສະມາບັດເບື້ອງບົນເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ພິກຂຸນັ້ນເຖິງແມ່ນວ່າຈະຍັງຄິດຢູ່ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າຄິດ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຍັງປຸງແຕ່ງຢູ່ ກໍບໍ່ຊື່ວ່າປຸງແຕ່ງ. ຄຳວ່າ "Tā ceva saññā" (ສັນຍາເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນແລ) ໄດ້ແກ່ ສັນຍາທີ່ປະກອບດ້ວຍຊານເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມດັບໄປ. ຄຳວ່າ "Aññā ca" (ແລະສັນຍາອື່ນໆ) ໄດ້ແກ່ ພະວັງຄະສັນຍາອື່ນໆ ອັນຫຍາບຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "So nirodhaṃ phusati" (ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມຖືກຕ້ອງນິໂລດ) ໄດ້ແກ່ ພິກຂຸຜູ້ປະຕິບັດຢ່າງນີ້ ຍ່ອມຖືກຕ້ອງ ຍ່ອມສະເຫວີຍ ແລະຍ່ອມໄດ້ຮັບເຊິ່ງສັນຍາເວທະຍິຕະນິໂລດ.

อนุปุพฺพาภิสญฺญานิโรธสมฺปชานสมาปตฺตินฺติ เอตฺถ อภีติ อุปสคฺคมตฺตํ, สมฺปชานปทํ นิโรธปเทน อนฺตริกํ กตฺวา วุตฺตํ. อนุปฏิปาฏิยา สมฺปชานสญฺญานิโรธสมาปตฺตีติ อยํ ปเนตฺถตฺโถ. ตตฺราปิ สมฺปชานสญฺญานิโรธสมาปตฺตีติ สมฺปชานนฺตสฺส อนฺเต สญฺญา นิโรธสมาปตฺติ สมฺปชานนฺตสฺส วา ปณฺฑิตสฺส ภิกฺขุโน สญฺญานิโรธสมาปตฺตีติ อยํ วิเสสตฺโถ.

ໃນບົດວ່າ "Anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpatti" (ການເຂົ້າສະມາບັດຄືຄວາມດັບແຫ່ງສັນຍາອັນຍິ່ງໂດຍລຳດັບຂອງຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະ) ນີ້ ບົດວ່າ "abhi" ເປັນພຽງອຸປະສັກເທົ່ານັ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດບົດວ່າ "sampajāna" ໂດຍເຮັດໃຫ້ຄັ່ນລະຫວ່າງດ້ວຍບົດວ່າ "nirodha". ແຕ່ເນື້ອຄວາມໃນບົດນີ້ມີຢູ່ວ່າ: ການເຂົ້າສະມາບັດຄືຄວາມດັບແຫ່ງສັນຍາຂອງຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະໂດຍລຳດັບ. ໃນບົດນັ້ນ ຄຳວ່າ "sampajānasaññānirodhasamāpatti" ມີອະທિບາຍວ່າ: ການເຂົ້າສະມາບັດຄືຄວາມດັບແຫ່ງສັນຍາ ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ຮູ້ສຶກຕົວທົ່ວພ້ອມ (ມີສຳປະຊັນຍະ) ໃນທີ່ສຸດແຫ່ງຂໍ້ປະຕິບັດອັນໃຫ້ເຖິງຄວາມດັບ, ຫຼືວ່າ ການເຂົ້າສະມາບັດຄືຄວາມດັບແຫ່ງສັນຍາ ຍ່ອມມີແກ່ພິກຂຸຜູ້ເປັນບັນດິດຜູ້ມີສຳປະຊັນຍະ. ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມອັນພິເສດໃນບົດນີ້.

อิทานิ อิธ ฐตฺวา นิโรธสมาปตฺติกถา กเถตพฺพา. สา ปเนสา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค ปญฺญาภาวนานิสํสาธิกาเร กถิตา, ตสฺมา ตตฺถ กถิตโตว คเหตพฺพา.

ບັດນີ້ ເມື່ອຢຸດຢູ່ພຽງເທົ່ານີ້ ກໍຄວນກ່າວເຖິງເລື່ອງນິໂລດສະມາບັດ (ນິໂລດສະມາບັດກະຖາ). ແຕ່ເລື່ອງນິໂລດສະມາບັດກະຖາໂດຍລະອຽດທຸກປະການນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ ໃນຕອນວ່າດ້ວຍອານິສົງແຫ່ງປັນຍາພາວະນາ (ປັນຍາພາວະນາອານິສັງສາທິການ). ເພາະສະນັ້ນ ເພິ່ງຖືເອົາເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກນັ້ນເຖີດ.

เอวํ ภควา โปฏฺฐปาทสฺส ปริพฺพาชกสฺส นิโรธกถํ กเถตฺวา – อถ นํ ตาทิสาย กถาย อญฺญตฺถ อภาวํ ปฏิชานาเปตุํ ‘‘ตํ กึ มญฺญสี’’ติอาทิมาห. ปริพฺพาชโกปิ ‘‘ภควา อชฺช ตุมฺหากํ กถํ ฐเปตฺวา น มยา เอวรูปา กถา สุตปุพฺพา’’ติ ปฏิชานนฺโต, ‘‘โน เหตํ ภนฺเต’’ติ วตฺวา ปุน สกฺกจฺจํ ภควโต กถาย อุคฺคหิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ โข อหํ ภนฺเต’’ติอาทิมาห. อถสฺส ภควา ‘‘สุอุคฺคหิตํ ตยา’’ติ อนุชานนฺโต ‘‘เอวํ โปฏฺฐปาทา’’ติ อาห.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າທຣົງສະແດງນິໂລດກະຖາແກ່ໂປດຖະປາທະປະຣິພາຊົກຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ລຳດັບນັ້ນ ເພື່ອຈະໃຫ້ໂປດຖະປາທະປະຣິພາຊົກນັ້ນຍອມຮັບວ່າ ທັມມະເທສະນາເຊັ່ນນີ້ບໍ່ມີໃນລັດທิອື່ນພາຍນອກພຣະພຸດທະສາສະໜາ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ "Taṃ kiṃ maññasi" (ທ່ານຄິດເຫັນແນວໃດໃນເລື່ອງນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ຝ່າຍປະຣິພາຊົກເມື່ອຈະຍອມຮັບວ່າ "ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຍົກເວັ້ນພຣະທັມມະເທສະນາຂອງພຣະອົງໃນວັນນີ້ແລ້ວ ຂ້າພະອົງບໍ່ເຄີຍໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງເທສະນາເຫັນປານນີ້ໃນກ່ອນເລີຍ" ຈຶ່ງກາບທູນວ່າ "No hetaṃ bhante" (ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນເລີຍ ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ) ແລ້ວ ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມທີ່ຕົນໄດ້ກຳນົດຈົດຈຳພຣະທັມມະເທສະນາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ຈຶ່ງກາບທູນຄຳວ່າ "Evaṃ kho ahaṃ bhante" (ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະອົງຍ່ອມຊາບຢ່າງນີ້ແລ) ເປັນຕົ້ນ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າທຣົງອະນຸຍາດ (ຮັບຮອງ) ວ່າ "ທ່ານກຳນົດຈົດຈຳໄວ້ດີແລ້ວ" ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ "Evaṃ poṭṭhapāda" (ຢ່າງນັ້ນແລ ໂປດຖະປາດ) ດັ່ງນີ້.

๔๑๕. อถ ปริพฺพาชโก ‘‘ภควตา ‘อากิญฺจญฺญายตนํ สญฺญคฺค’นฺติ วุตฺตํ. เอตเทว นุ โข สญฺญคฺคํ, อุทาหุ อวเสสสมาปตฺตีสุปิ สญฺญคฺคํ อตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา ตมตฺถํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘เอกญฺเญว นุ โข’’ติอาทิมาห. ภควาปิสฺส วิสฺสชฺเชสิ. ตตฺถ ปุถูปีติ พหูนิปิ. ยถา ยถา โข, โปฏฺฐปาท, นิโรธํ [Pg.309] ผุสตีติ ปถวีกสิณาทีสุ เยน เยน กสิเณน, ปฐมชฺฌานาทีนํ วา เยน เยน ฌาเนน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ หิ ปถวีกสิเณน กรณภูเตน ปถวีกสิณสมาปตฺตึ เอกวารํ สมาปชฺชนฺโต ปุริมสญฺญานิโรธํ ผุสติ เอกํ สญฺญคฺคํ, อถ ทฺเว วาเร, ตโย วาเร, วารสตํ, วารสหสฺสํ, วารสตสหสฺสํ วา สมาปชฺชนฺโต ปุริมสญฺญานิโรธํ ผุสติ, สตสหสฺสํ, สญฺญคฺคานิ. เอส นโย เสสกสิเณสุ. ฌาเนสุปิ สเจ ปฐมชฺฌาเนน กรณภูเตน เอกวารํ ปุริมสญฺญานิโรธํ ผุสติ เอกํ สญฺญคฺคํ. อถ ทฺเว วาเร, ตโย วาเร, วารสตํ, วารสหสฺสํ, วารสตสหสฺสํ วา ปุริมสญฺญานิโรธํ ผุสติ, สตสหสฺสํ สญฺญคฺคานิ. เอส นโย เสสชฺฌานสมาปตฺตีสุปิ. อิติ เอกวารํ สมาปชฺชนวเสน วา สพฺพมฺปิ สญฺชานนลกฺขเณน สงฺคเหตฺวา วา เอกํ สญฺญคฺคํ โหติ, อปราปรํ สมาปชฺชนวเสน พหูนิ.

໔໑໕. ລຳດັບນັ້ນ ປະຣິພາຊົກດຳຣິວ່າ "ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດວ່າ ‘ອາກິຍຈະຍຍາຍະຕະນະຊານ ເປັນຍອດແຫ່ງສັນຍາ’. ອາກິຍຈະຍຍາຍະຕະນະຊານນີ້ເທົ່ານັ້ນເປັນຍອດແຫ່ງສັນຍາ ຫຼືວ່າໃນສະມາບັດທີ່ເຫຼືອ ກໍມີຍອດແຫ່ງສັນຍາຄືກັນ?". ເມື່ອຄິດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ເພື່ອຈະທູນຖາມເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງກາບທູນຄຳວ່າ "Ekaññeva nu kho" (ຍອດແຫ່ງສັນຍາມີພຽງຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນບໍ) ເປັນຕົ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍທຣົງແກ້ແກ່ໂປດຖະປາທະປະຣິພາຊົກນັ້ນ. ໃນຄຳວິສັດຊະນານັ້ນ ບົດວ່າ "puthūpi" ໄດ້ແກ່ ຫຼາຍຢ່າງ. ບົດວ່າ "Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ phusati" (ໂປດຖະປາດ ບຸກຄົນຍ່ອມຖືກຕ້ອງນິໂລດດ້ວຍປະການໃດໆ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກະສິນໃດໆ ໃນບັນດາປະຖະວີກະສິນເປັນຕົ້ນ ຫຼືດ້ວຍຊານໃດໆ ໃນບັນດາປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ. ມີອະທິບາຍດັ່ງນີ້: ຖ້າບຸກຄົນເຂົ້າປະຖະວີກະສິນສະມາບັດ ໂດຍມີປະຖະວີກະສິນເປັນເຄື່ອງມື ພຽງຄັ້ງດຽວ ແລ້ວຖືກຕ້ອງຄວາມດັບແຫ່ງກາມະສັນຍາໃນກ່ອນ ຍ່ອມມີຍອດແຫ່ງສັນຍາພຽງຢ່າງດຽວ. ແຕ່ຖ້າເຂົ້າສະມາບັດສອງຄັ້ງ, ສາມຄັ້ງ, ຮ້ອຍຄັ້ງ, ພັນຄັ້ງ, ຫຼືແສນຄັ້ງ ແລ້ວຖືກຕ້ອງຄວາມດັບແຫ່ງກາມະສັນຍາໃນก່ອນ ຍ່ອມມີຍອດແຫ່ງສັນຍາເຖິງແສນຢ່າງ. ນີ້ຄືນັຍໃນກະສິນທີ່ເຫຼືອ. ເຖິງແມ່ນໃນຊານທັງຫຼາຍກໍຄືກັນ ຖ້າບຸກຄົນເຂົ້າປະຖົມມະຊານ ໂດຍມີປະຖົມມະຊານເປັນເຄື່ອງມື ພຽງຄັ້ງດຽວ ແລ້ວຖືກຕ້ອງຄວາມດັບແຫ່ງກາມະສັນຍາໃນກ່ອນ ຍ່ອມມີຍອດແຫ່ງສັນຍາພຽງຢ່າງດຽວ. ແຕ່ຖ້າຖືກຕ້ອງຄວາມດັບແຫ່ງກາມະສັນຍາໃນກ່ອນ ສອງຄັ້ງ, ສາມຄັ້ງ, ຮ້ອຍຄັ້ງ, ພັນຄັ້ງ, ຫຼືແສນຄັ້ງ ຍ່ອມມີຍອດແຫ່ງສັນຍາເຖິງແສນຢ່າງ. ນີ້ຄືນັຍໃນສະມາບັດແຫ່ງຊານທີ່ເຫຼືອ. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຂົ້າສະມາບັດພຽງຄັ້ງດຽວກໍດີ ຫຼືໂດຍການຮວບຮວມເອົາຊານະສັນຍາທັງໝົດດ້ວຍລັກສະນະແຫ່ງການຈົດຈຳ (ສັນຊານະນະລັກສະນະ) ກໍດີ ຍ່ອມມີຍອດແຫ່ງສັນຍາພຽງຢ່າງດຽວ; ແຕ່ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຂົ້າສະມາບັດຊ້ຳໆ ກັນ ຍ່ອມມີຍອດແຫ່ງສັນຍາເປັນອັນຫຼາຍ.

๔๑๖. สญฺญา นุ โข, ภนฺเตติ ภนฺเต นิโรธสมาปชฺชนกสฺส ภิกฺขุโน ‘‘สญฺญา นุ โข ปฐมํ อุปฺปชฺชตี’’ติ ปุจฺฉติ. ตสฺส ภควา ‘‘สญฺญา โข, โปฏฺฐปาทา’’ติ พฺยากาสิ. ตตฺถ สญฺญาติ ฌานสญฺญา. ญาณนฺติ วิปสฺสนาญาณํ. อปโร นโย, สญฺญาติ วิปสฺสนา สญฺญา. ญาณนฺติ มคฺคญาณํ. อปโร นโย, สญฺญาติ มคฺคสญฺญา. ญาณนฺติ ผลญาณํ. ติปิฏกมหาสิวตฺเถโร ปนาห –

໔໑໖. ບົດວ່າ "Saññā nu kho, bhante" (ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ສັນຍາກ່ອນບໍ) ມີອະທิບາຍວ່າ ປະຣິພາຊົກທູນຖາມວ່າ "ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ສັນຍາຍ່ອມເກີດຂຶ້ນກ່ອນແກ່ພິກຂຸຜູ້ເຂົ້າເຖິງນິໂລດສະມາບັດບໍ?". ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າທຣົງວິສັດຊະນາແກ່ລາວວ່າ "Saññā kho, poṭṭhapāda" (ໂປດຖະປາດ ສັນຍານັ້ນແລເກີດກ່ອນ). ໃນຄຳວິສັດຊະນານັ້ນ ບົດວ່າ "saññā" ໄດ້ແກ່ ຊານະສັນຍາ (ສັນຍາໃນຊານ). ບົດວ່າ "ñāṇa" ໄດ້ແກ່ ວິປັດສະນາຊານ (ວິປັດສະນາປັນຍາ). ອີກນັຍໜຶ່ງ ບົດວ່າ "saññā" ໄດ້ແກ່ ວິປັດສະນາສັນຍາ. ບົດວ່າ "ñāṇa" ໄດ້ແກ່ ມັກຄະຊານ (ມັກຄະປັນຍາ). ອີກນັຍໜຶ່ງ ບົດວ່າ "saññā" ໄດ້ແກ່ ມັກຄະສັນຍາ. ບົດວ່າ "ñāṇa" ໄດ້ແກ່ ຜະລະຊານ (ຜະລະປັນຍາ). ສ່ວນພຣະຕິປິຕະກະມະຫາສີວະເຖຣະກ່າວວ່າ:

กึ อิเม ภิกฺขู ภณนฺติ, โปฏฺฐปาโท เหฏฺฐา ภควนฺตํ นิโรธํ ปุจฺฉิ. อิทานิ นิโรธา วุฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘ภควา นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส กึ ปฐมํ อรหตฺตผลสญฺญา อุปฺปชฺชติ, อุทาหุ ปจฺจเวกฺขณญาณ’’นฺติ วทติ. อถสฺส ภควา ยสฺมา ผลสญฺญา ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺฉา ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ตสฺมา ‘‘สญฺญา โข โปฏฺฐปาทา’’ติ อาห. ตตฺถ สญฺญุปฺปาทาติ อรหตฺตผลสญฺญาย อุปฺปาทา, ปจฺฉา ‘‘อิทํ อรหตฺตผล’’นฺติ เอวํ ปจฺจเวกฺขณญาณุปฺปาโท โหติ. อิทปฺปจฺจยา กิร เมติ ผลสมาธิสญฺญาปจฺจยา กิร มยฺหํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ อุปฺปนฺนนฺติ.

"ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ກ່າວຫຍັງກັນ? ໂປດຖະປາທະປະຣິພາຊົກໄດ້ທູນຖາມພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເຖິງເລື່ອງນິໂລດສະມາບັດໄວ້ໃນຕອນຕົ້ນແລ້ວ. ບັດນີ້ ເມື່ອຈະທູນຖາມເຖິງການອອກຈາກນິໂລດສະມາບັດ ຈຶ່ງກາບທູນວ່າ ‘ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ແກ່ພິກຂຸຜູ້ອອກຈາກນິໂລດສະມາບັດ ອະຣະຫັດຕະຜະລະສັນຍາຍ່ອມເກີດຂຶ້ນກ່ອນ ຫຼືວ່າປັດຈະເວກຂະນະຊານຍ່ອມເກີດຂຶ້ນກ່ອນ?’. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເພາະເຫດທີ່ຜະລະສັນຍາຍ່ອມເກີດຂຶ້ນກ່ອນ ແລະປັດຈະເວກຂະນະຊານຍ່ອມເກີດຂຶ້ນພາຍຫຼັງ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ ‘Saññā kho poṭṭhapāda’ (ໂປດຖະປາດ ສັນຍານັ້ນແລເກີດກ່ອນ). ໃນຄຳວິສັດຊະນານັ້ນ ບົດວ່າ ‘saññuppādā’ ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະຣະຫັດຕະຜະລະສັນຍາ, ພາຍຫຼັງແຕ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະຣະຫັດຕະຜະລະສັນຍານັ້ນ ປັດຈະເວກຂະນະຊານຍ່ອມເກີດຂຶ້ນວ່າ ‘ນີ້ຄືອະຣະຫັດຕະຜົນ’. ບົດວ່າ ‘Idappaccayā kira me’ ມີອະທິບາຍວ່າ ‘ໄດ້ຍິນວ່າ ເພາະຜະລະສະມາທິສັນຍາເປັນປັດໄຈ ປັດຈະເວກຂະນະຊານຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນແກ່ເຮົາ’."

สญฺญาอตฺตกถาวณฺณนา

ຄຳອະທິບາຍອັດຖະກະຖາວ່າດ້ວຍສັນຍາ (ສັນຍາອັດຖະກະຖາວັນນະນາ)

๔๑๗. อิทานิ ปริพฺพาชโก ยถา นาม คามสูกโร คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา คนฺเธหิ อนุลิมฺปิตฺวา มาลาทามํ ปิฬนฺธิตฺวา สิริสยเน อาโรปิโตปิ [Pg.310] สุขํ น วินฺทติ, เวเคน คูถฏฺฐานเมว คนฺตฺวา สุขํ วินฺทติ. เอวเมว ภควตา สณฺหสุขุมติลกฺขณพฺภาหตาย เทสนาย นฺหาปิตวิลิตฺตมณฺฑิโตปิ นิโรธกถาสิริสยนํ อาโรปิโตปิ ตตฺถ สุขํ น วินฺทนฺโต คูถฏฺฐานสทิสํ อตฺตโน ลทฺธึ คเหตฺวา ตเมว ปุจฺฉนฺโต ‘‘สญฺญา นุ โข, ภนฺเต, ปุริสสฺส อตฺตา’’ติอาทิมาห. อถสฺสานุมตึ คเหตฺวา พฺยากาตุกาโม ภควา – ‘‘กํ ปน ตฺว’’นฺติอาทิมาห. ตโต โส ‘‘อรูปี อตฺตา’’ติ เอวํ ลทฺธิโก สมาโนปิ ‘‘ภควา เทสนาย สุกุสโล, โส เม อาทิโตว ลทฺธึ มา วิทฺธํเสตู’’ติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน ลทฺธึ ปริหรนฺโต ‘‘โอฬาริกํ โข’’ติอาทิมาห. อถสฺส ภควา ตตฺถ โทสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โอฬาริโก จ หิ เต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ สนฺตนฺติ เอวํ สนฺเต. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ อุปโยควจนํ. เอวํ สนฺตํ อตฺตานํ ปจฺจาคจฺฉโต ตวาติ อยํ วา เอตฺถ อตฺโถ. จตุนฺนํ ขนฺธานํ เอกุปฺปาเทกนิโรธตฺตา กิญฺจาปิ ยา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สาว นิรุชฺฌติ. อปราปรํ อุปาทาย ปน ‘‘อญฺญา จ สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺญา จ สญฺญา นิรุชฺฌนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

໔໑໗. ບັດນີ້ ປະຣິພາຊົກນັ້ນປຽບເໝືອນໝູໃນບ້ານ ເຖິງແມ່ນວ່າຄົນຈະອາບນ້ຳຫອມໃຫ້, ທາດ້ວຍເຄື່ອງຫອມ, ປະດັບດ້ວຍພວງມາໄລ ແລະໃຫ້ນອນເທິງທີ່ນອນອັນມີສິຣິ ກໍຍ່ອມບໍ່ໄດ້ຮັບຄວາມສຸກໃນທີ່ນັ້ນ, ແຕ່ຍ່ອມຮີບແລ່ນໄປຫາບ່ອນຖ່າຍອາຈົມ (ຂີ້) ແລ້ວຈຶ່ງໄດ້ຮັບຄວາມສຸກໃນບ່ອນນັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າປະຣິພາຊົກນັ້ນຈະໄດ້ຮັບການອາບ, ການທາ ແລະການປະດັບປະດາດ້ວຍພຣະທັມມະເທສະນາອັນລະອຽດອ່ອນອັນປະທັບຕາໄວ້ດ້ວຍໄຕຣລັກສະນະຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລະໄດ້ຮັບການນຳຂຶ້ນສູ່ທີ່ນອນອັນມີສິຣິຄືນິໂລດກະຖາແລ້ວ ກໍບໍ່ໄດ້ຮັບຄວາມຍິນດີໃນທີ່ນັ້ນ, ແຕ່ກັບຍຶດຖືເອົາລັດທິຄວາມເຫັນຂອງຕົນອັນປຽບເໝືອນບ່ອນຖ່າຍອາຈົມ ແລ້ວທູນຖາມເຖິງລັດທິນັ້ນວ່າ “ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ສັນຍາເປັນອັດຕາຂອງບຸກຄົນບໍ?” ເປັນຕົ້ນ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າທຣົງມີພຣະປະສົງຈະວິສັດຊະນາໂດຍຊົງຢັ່ງຊາບຄວາມເຫັນພ້ອງຂອງລາວ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ “Kaṃ pana tvaṃ” (ກໍທ່ານເດ...) ເປັນຕົ້ນ. ຈາກນັ້ນ ປະຣິພາຊົກນັ້ນເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີລັດທິຄວາມເຫັນວ່າ “ອັດຕາບໍ່ມີຮູບ” ກໍຕາມ ແຕ່ກໍຄິດວ່າ “ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າທຣົງສະຫຼາດໃນການສະແດງທັມ ຂໍພຣະອົງຢ່າຟ້າວທຳລາຍລັດທິຄວາມເຫັນຂອງເຮົາຕັ້ງແຕ່ເລີ່ມຕົ້ນເລີຍ”. ເມື່ອຄິດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ລາວຈຶ່ງຫຼີກລ່ຽງເພື່ອປົກປ້ອງລັດທິຄວາມເຫັນຂອງຕົນ ໂດຍກາບທູນຄຳວ່າ “Oḷārikaṃ kho” (ອັດຕາອັນຫຍາບແລ) ເປັນຕົ້ນ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະທຣົງສະແດງໂທດ (ຂໍ້ບົກພ່ອງ) ໃນລັດທິຄວາມເຫັນນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ “Oḷāriko ca hi te” (ກໍອັດຕາອັນຫຍາບຂອງທ່ານ...) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ “evaṃ santaṃ” ໄດ້ແກ່ “ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ”. ບົດນີ້ເປັນທຸຕິຍາວິພັດແຕ່ໃຊ້ໃນອັດແຫ່ງສັດຕະມີວິພັດ. ຫຼືອີກນັຍໜຶ່ງ ເນື້ອຄວາມໃນບົດນີ້ມີວ່າ “ແກ່ທ່ານຜູ້ເຂົ້າເຖິງອັດຕາອັນເປັນຢ່າງນັ້ນ”. ເພາະເຫດທີ່ນາມຂັນທັງສີ່ມີຄວາມເກີດຮ່ວມກັນແລະດັບຮ່ວມກັນ ສັນຍາໃດເກີດຂຶ້ນ ສັນຍານັ້ນເອງຍ່ອມດັບໄປ. ແຕ່ເພາະອາໄສສັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນສືບຕໍ່ກັນເປັນລຳດັບ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດວ່າ “ສັນຍາຢ່າງອື່ນເກີດຂຶ້ນ ແລະສັນຍາຢ່າງອື່ນດັບໄປ”.

๔๑๘-๔๒๐. อิทานิ อญฺญํ ลทฺธึ ทสฺเสนฺโต – ‘‘มโนมยํ โข อหํ, ภนฺเต’’ติอาทึ วตฺวา ตตฺราปิ โทเส ทินฺเน ยถา นาม อุมฺมตฺตโก ยาวสฺส สญฺญา นปฺปติฏฺฐาติ, ตาว อญฺญํ คเหตฺวา อญฺญํ วิสฺสชฺเชติ, สญฺญาปติฏฺฐานกาเล ปน วตฺตพฺพเมว วทติ, เอวเมว อญฺญํ คเหตฺวา อญฺญํ วิสฺสชฺเชตฺวา อิทานิ อตฺตโน ลทฺธึเยว วทนฺโต ‘‘อรูปี โข’’ติอาทิมาห. ตตฺราปิ ยสฺมา โส สญฺญาย อุปฺปาทนิโรธํ อิจฺฉติ, อตฺตานํ ปน สสฺสตํ มญฺญติ. ตสฺมา ตเถวสฺส โทสํ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘เอวํ สนฺตมฺปี’’ติอาทิมาห. ตโต ปริพฺพาชโก มิจฺฉาทสฺสเนน อภิภูตตฺตา ภควตา วุจฺจมานมฺปิ ตํ นานตฺตํ อชานนฺโต ‘‘สกฺกา ปเนตํ, ภนฺเต, มยา’’ติอาทิมาห. อถสฺส ภควา ยสฺมา โส สญฺญาย อุปฺปาทนิโรธํ ปสฺสนฺโตปิ สญฺญามยํ อตฺตานํ นิจฺจเมว มญฺญติ. ตสฺมา ‘‘ทุชฺชานํ โข’’ติอาทิมาห.

໔໑໘-໔໒໐. ບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງລັດທິຄວາມເຫັນຢ່າງອື່ນ ປະຣິພາຊົກຈຶ່ງກາບທູນຄຳວ່າ "Manomayaṃ kho ahaṃ, bhante" (ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະອົງຍ່ອມເຫັນອັດຕາອັນສຳເລັດດ້ວຍໃຈແລ) ເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າທຣົງສະແດງໂທດໃນລັດທິນັ້ນອີກ, ປຽບເໝືອນຄົນບ້າ ຕາບໃດທີ່ສັນຍາ (ຄວາມຈຳ) ຍັງບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນ ຍ່ອມຍຶດຖືເອົາສິ່ງນີ້ແລ້ວປ່ອຍວາງສິ່ງນັ້ນ, ແຕ່ໃນເວລາທີ່ສັນຍາຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວ ຍ່ອມເວົ້າສະເພາະຄຳທີ່ຄວນເວົ້າເທົ່ານັ້ນ; ເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນ ປະຣິພາຊົກນັ້ນຍຶດຖືເອົາສິ່ງນີ້ແລ້ວປ່ອຍວາງສິ່ງນັ້ນ ແລ້ວໃນບັດນີ້ ເມື່ອຈະກາບທູນສະເພາະລັດທິຄວາມເຫັນຂອງຕົນ ຈຶ່ງກາບທູນຄຳວ່າ "Arūpī kho" (ອັດຕາອັນບໍ່ມີຮູບແລ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນລັດທິຄວາມເຫັນນັ້ນກໍຄືກັນ ເພາະເຫດທີ່ລາວປາຖະໜາຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບແຫ່ງສັນຍາ ແຕ່ກັບເຫັນວ່າອັດຕານັ້ນເປັນສິ່ງທ່ຽງແທ້ (ສັດສະຕະ). ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະທຣົງສະແດງໂທດໃນລັດທິນັ້ນໂດຍນັຍດຽວກັນ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ "Evaṃ santampi" (ເຖິງແມ່ນເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ຈາກນັ້ນ ປະຣິພາຊົກນັ້ນ ເພາະຖືກມິດສາທິດຖິຄອບງຳ ຈຶ່ງບໍ່ຮູ້ເຖິງຄວາມຕ່າງກັນ (ລະຫວ່າງສັນຍາແລະອັດຕາ) ເຖິງແມ່ນວ່າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈະທຣົງສະແດງຢູ່ກົຕາມ ຈຶ່ງກາບທູນຄຳວ່າ "Sakkā panetaṃ, bhante, mayā" (ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະອົງຈະສາມາດຮູ້ເລື່ອງນີ້ໄດ້ບໍ) ເປັນຕົ້ນ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເພາະເຫດທີ່ລາວເຖິງແມ່ນວ່າຈະເຫັນຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບແຫ່ງສັນຍາຢູ່ ກໍຍັງເຫັນວ່າອັດຕາອັນສຳເລັດດ້ວຍສັນຍານັ້ນເປັນສິ່ງທ່ຽງແທ້ຢູ່ສະເໝີ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ "Dujjānaṃ kho" (ເລື່ອງນີ້ຮູ້ໄດ້ຍາກແລ) ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – ตว อญฺญา ทิฏฺฐิ, อญฺญา ขนฺติ, อญฺญา รุจิ, อญฺญถาเยว เต ทสฺสนํ ปวตฺตํ, อญฺญเทว จ เต ขมติ เจว รุจฺจติ จ, อญฺญตฺร [Pg.311] จ เต อาโยโค, อญฺญิสฺสาเยว ปฏิปตฺติยา ยุตฺตปยุตฺตตา, อญฺญตฺถ จ เต อาจริยกํ, อญฺญสฺมึ ติตฺถายตเน อาจริยภาโว. เตน ตยา เอวํ อญฺญทิฏฺฐิเกน อญฺญขนฺติเกน อญฺญรุจิเกน อญฺญตฺราโยเคน อญฺญตฺราจริยเกน ทุชฺชานํ เอตนฺติ. อถ ปริพฺพาชโก – ‘‘สญฺญา วา ปุริสสฺส อตฺตา โหตุ, อญฺญา วา สญฺญา, ตํ สสฺสตาทิ ภาวมสฺส ปุจฺฉิสฺส’’นฺติ ปุน ‘‘กึ ปน ภนฺเต’’ติอาทิมาห.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ມີເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ດັ່ງນີ້: ຄວາມເຫັນ (ທິດຖິ) ຂອງທ່ານເປັນຢ່າງອື່ນ, ຄວາມພໍໃຈ (ຂັນຕິ) ເປັນຢ່າງອື່ນ, ຄວາມຊອບໃຈ (ຣຸຈິ) ເປັນຢ່າງອື່ນ, ຄວາມເຫັນຂອງທ່ານດຳເນີນໄປໂດຍປະການອື່ນ, ແລະສິ່ງອື່ນນັ້ນເອງທີ່ທ່ານພໍໃຈແລະຊອບໃຈ; ຄວາມພາກພຽນ (ອາໂຍຄະ) ຂອງທ່ານມີໃນສິ່ງອື່ນ, ຄວາມຂະຫຍັນໝັ່ນພຽນຂອງທ່ານມີໃນຂໍ້ປະຕິບັດຢ່າງອື່ນ, ຄູອາຈານຂອງທ່ານເປັນຄົນອື່ນ, ຄວາມເປັນຄູອາຈານຂອງທ່ານມີໃນລັດທິອື່ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເລື່ອງນີ້ຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ທ່ານຜູ້ມີຄວາມເຫັນເປັນຢ່າງອື່ນ ມີຄວາມພໍໃຈເປັນຢ່າງອື່ນ ມີຄວາມຊອບໃຈເປັນຢ່າງອື່ນ ມີຄວາມພາກພຽນໃນສິ່ງອື່ນ ແລະມີຄູອາຈານເປັນຄົນອື່ນ ຮູ້ໄດ້ຍາກ. ລຳດັບນັ້ນ ປະຣິພາຊົກຄິດວ່າ “ສັນຍາຈະເປັນອັດຕາຂອງບຸກຄົນກໍຕາມ ຫຼືສັນຍາຈະເປັນຢ່າງອື່ນຈາກອັດຕາກໍຕາມ ເຮົາຈະທູນຖາມເຖິງຄວາມທ່ຽງແທ້ເປັນຕົ້ນຂອງອັດຕານັ້ນ” ຈຶ່ງກາບທູນຄຳວ່າ “Kiṃ pana bhante” (ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ກໍແນວໃດ...) ເປັນຕົ້ນ ອີກຄັ້ງໜຶ່ງ.

ตตฺถ โลโกติ อตฺตานํ สนฺธาย วทติ. น เหตํ โปฏฺฐปาท อตฺถสญฺหิตนฺติ โปฏฺฐปาท เอตํ ทิฏฺฐิคตํ น อิธโลกปรโลกอตฺถนิสฺสิตํ, น อตฺตตฺถปรตฺถนิสฺสิตํ. น ธมฺมสํหิตนฺติ น นวโลกุตฺตรธมฺมนิสฺสิตํ. นาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ สิกฺขตฺตยสงฺขาตสฺส สาสนพฺรหฺมจริยกสฺส น อาทิมตฺตํ, อธิสีลสิกฺขามตฺตมฺปิ น โหติ. น นิพฺพิทายาติ สํสารวฏฺเฏ นิพฺพินฺทนตฺถาย น สํวตฺตติ. น วิราคายาติ วฏฺฏวิราคตฺถาย น สํวตฺตติ. น นิโรธายาติ วฏฺฏสฺส นิโรธกรณตฺถาย น สํวตฺตติ. น อุปสมายาติ วฏฺฏสฺส วูปสมนตฺถาย น สํวตฺตติ. น อภิญฺญายาติ วฏฺฏาภิชานนาย ปจฺจกฺขกิริยาย น สํวตฺตติ. น สมฺโพธายาติ วฏฺฏสมฺพุชฺฌนตฺถาย น สํวตฺตติ. น นิพฺพานายาติ อมตมหานิพฺพานสฺส ปจฺจกฺขกิริยาย น สํวตฺตติ.

ໃນຄຳວ່າ "ໂລກ" ນັ້ນ ພຣະອົງໝາຍເຖິງອັດຕາ (ຕົນ) ແລ້ວກ່າວ. ຄຳວ່າ "ດູກ່ອນໂປດຖະບາດະ ທິດຖິນີ້ບໍ່ປະກອບດ້ວຍປະໂຫຍດ" ຄື ຄວາມເຫັນຜິດນີ້ບໍ່ໄດ້ອີງອາໄສປະໂຫຍດໃນໂລກນີ້ແລະໂລກໜ້າ, ທັງບໍ່ໄດ້ອີງອາໄສປະໂຫຍດຕົນແລະປະໂຫຍດຜູ້ອື່ນ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ປະກອບດ້ວຍທຳ" ຄື ບໍ່ໄດ້ອີງອາໄສໂລກຸດຕະຣະທຳ 9 ປະການ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ເປັນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງພົມມະຈັນ" ຄື ບໍ່ແມ່ນແມ່ນແຕ່ສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງພົມມະຈັນໃນພຣະສາສະໜາ ອັນສົງເຄາະເຂົ້າໃນສິກຂາ 3, ແມ່ນແຕ່ອະທິສີລສິກຂາກໍບໍ່ເປັນ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມໜ່າຍ" ຄື ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມເບື່ອໜ່າຍໃນສັງສາຣະວັດ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມຄາຍກຳໜັດ" ຄື ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມຄາຍກຳໜັດໃນວັດຕະ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ເປັນໄປเพื่อຄວາມດັບ" ຄື ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມດັບແຫ່ງວັດຕະ (ພຣະນິພານ). ຄຳວ່າ "ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມສະຫງົບ" ຄື ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງວັດຕະ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມຮູ້ຍິ່ງ" ຄື ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມຮູ້ຍິ່ງໃນວັດຕະ ແລະເພື່ອເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມຕັດສະຮູ້" ຄື ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມຕັດສະຮູ້ດີໃນວັດຕະ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອພຣະນິພານ" ຄື ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງພຣະອະມະຕະມະຫານິພານ.

อิทํ ทุกฺขนฺติอาทีสุ ตณฺหํ ฐเปตฺวา เตภูมกา ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขนฺติ, ตสฺเสว ทุกฺขสฺส ปภาวนโต สปฺปจฺจยา ตณฺหา ทุกฺขสมุทโยติ. อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ ทุกฺขนิโรโธติ, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ มยา พฺยากตนฺติ อตฺโถ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ภควา ‘‘อิมสฺส ปริพฺพาชกสฺส มคฺคปาตุภาโว วา ผลสจฺฉิกิริยา วา นตฺถิ, มยฺหญฺจ ภิกฺขาจารเวลา’’ติ จินฺเตตฺวา ตุณฺหี อโหสิ. ปริพฺพาชโกปิ ตํ อาการํ ญตฺวา ภควโต คมนกาลํ อาโรเจนฺโต วิย ‘‘เอวเมต’’นฺติอาทิมาห.

ໃນບົດທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ "ນີ້ຄືທຸກ" ເປັນຕົ້ນ ມີອະທິບາຍວ່າ: ເວັ້ນຕັນຫາເສຍ, ຂັນ 5 ອັນເປັນໄປໃນພູມ 3 ເປັນທຸກ (ທຸກຂະສັດຈະ). ເພາະຕັນຫາເປັນແດນເກີດແຫ່ງທຸກນັ້ນ, ຕັນຫາອັນມີປັດໄຈຮ່ວມດ້ວຍອະວິຊາເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງເປັນເຫດໃຫ້ເກີດທຸກ (ສະມຸທະຍະສັດຈະ). ຄວາມບໍ່ເປັນໄປແຫ່ງທຳທັງສອງ (ທຸກແລະສະມຸທະຍະ) ນັ້ນ ຄືຄວາມດັບທຸກ (ນິໂຣທະສັດຈະ). ມັກມີອົງ 8 ອັນປະເສີດ ເປັນທາງດຳເນີນໄປສູ່ຄວາມດັບທຸກ (ມັກຄະສັດຈະ). ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມທີ່ຕຖາຄົດໄດ້ພະຍາກອນໄວ້. ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງກ່າວຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ຊົງດຳຣິວ່າ "ປະຣິພາຊົກນີ້ ບໍ່ມີຄວາມປາກົດແຫ່ງມັກ ຫຼືການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງຜົນເລີຍ, ແລະຕອນນີ້ກໍເປັນເວລາທ່ຽວບິນທະບາດຂອງເຮົາແລ້ວ" ຈຶ່ງຊົງນິ່ງຢູ່. ຝ່າຍປະຣິພາຊົກຮູ້ອາການນັ້ນແລ້ວ, ປະສົງຈະກາບທູນເວລາສະເດັດກັບຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ, ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ "ຂໍ້ຄວາມນີ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ" ເປັນຕົ້ນ.

๔๒๑. วาจาสนฺนิโตทเกนาติ วจนปโตเทน. สญฺฌพฺภริมกํสูติ สญฺฌพฺภริตํ นิรนฺตรํ ผุฏฺฐํ อกํสุ, อุปริ วิชฺฌึสูติ วุตฺตํ โหติ. ภูตนฺติ สภาวโต วิชฺชมานํ. ตจฺฉํ, ตถนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ธมฺมฏฺฐิตตนฺติ นวโลกุตฺตรธมฺเมสุ [Pg.312] ฐิตสภาวํ. ธมฺมนิยามตนฺติ โลกุตฺตรธมฺมนิยามตํ. พุทฺธานญฺหิ จตุสจฺจวินิมุตฺตา กถา นาม นตฺถิ. ตสฺมา สา เอทิสา โหติ.

໔໒໑. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍປະຕົດຄືວາຈา" ຄື ດ້ວຍຄຳເວົ້າອັນປຽບເໝືອນປະຕົດ (ປະຕົດຄືຄຳເວົ້າ). ຄຳວ່າ "ເຮັດໃຫ້ເຕັມຮອບ" ມີອະທິບາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ແຜ່ໄປໂດຍບໍ່ມີລະຫວ່າງ, ທີ່ມແທງຂຶ້ນໄປເບື້ອງເທິງ. ຄຳວ່າ "ພູຕະ" ຄື ສິ່ງທີ່ມີຢູ່ໂດຍສະພາວະຈິງ. ຄຳວ່າ "ຕັດຈະ" (ແທ້) ແລະ "ຕະຖະ" (ຈິງ) ເປັນຄຳໄວພົດແຫ່ງຄຳວ່າ "ພູຕະ" ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ທັມມັດຖິຕະຕາ" ຄື ສະພາວະອັນຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນໂລກຸດຕະຣະທຳ 9 ປະການ. ຄຳວ່າ "ທັມມະນິຍາມະຕາ" ຄື ຄວາມເປັນລະບຽບແຫ່ງທຳອັນແນ່ນອນທີ່ຈະນຳໄປສູ່ໂລກຸດຕະຣະທຳ. ເພາະວ່າ ພຣະທຳເທດສະໜາຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ທີ່ພົ້ນໄປຈາກອະລິຍະສັດ 4 ນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະທຳເທດສະໜານັ້ນຈຶ່ງເປັນເຊັ່ນນີ້.

จิตฺตหตฺถิสาริปุตฺตโปฏฺฐปาทวตฺถุวณฺณนา

ການພັນລະນາເລື່ອງຈິດຕະຫັດຖິສາຣີບຸດແລະໂປດຖະບາດະ

๔๒๒. จิตฺโต จ หตฺถิสาริปุตฺโตติ โส กิร สาวตฺถิยํ หตฺถิอาจริยสฺส ปุตฺโต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตีณิ ปิฏกานิ อุคฺคเหตฺวา สุขุเมสุ อตฺถนฺตเรสุ กุสโล อโหสิ, ปุพฺเพ กตปาปกมฺมวเสน ปน สตฺตวาเร วิพฺภมิตฺวา คิหิ ชาโต. กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กิร สาสเน ทฺเว สหายกา อเหสุํ, อญฺญมญฺญํ สมคฺคา เอกโตว สชฺฌายนฺติ. เตสุ เอโก อนภิรโต คิหิภาเว จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อิตรสฺส อาโรเจสิ. โส คิหิภาเว อาทีนวํ ปพฺพชฺชาย อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา ตํ โอวทิ. โส ตํ สุตฺวา อภิรมิตฺวา ปุเนกทิวสํ ตาทิเส จิตฺเต อุปฺปนฺเน ตํ เอตทโวจ ‘‘มยฺหํ อาวุโส เอวรูปํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ – ‘อิมาหํ ปตฺตจีวรํ ตุยฺหํ ทสฺสามี’ติ’’. โส ปตฺตจีวรโลเภน ตสฺส คิหิภาเว อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา ปพฺพชฺชาย อาทีนวํ กเถสิ. อถสฺส ตํ สุตฺวาว คิหิภาวโต จิตฺตํ วิรชฺชิตฺวา ปพฺพชฺชายเมว อภิรมิ. เอวเมส ตทา สีลวนฺตสฺส ภิกฺขุโน คิหิภาเว อานิสํสกถาย กถิตตฺตา อิทานิ ฉ วาเร วิพฺภมิตฺวา สตฺตเม วาเร ปพฺพชิโต. มหาโมคฺคลฺลานสฺส, มหาโกฏฺฐิกตฺเถรสฺส จ อภิธมฺมกถํ กเถนฺตานํ อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตติ. อถ นํ มหาโกฏฺฐิกตฺเถโร อปสาเทติ. โส มหาสาวกสฺส กถิเต ปติฏฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต วิพฺภมิตฺวา คิหิ ชาโต. โปฏฺฐปาทสฺส ปนายํ คิหิสหายโก โหติ. ตสฺมา วิพฺภมิตฺวา ทฺวีหตีหจฺจเยน โปฏฺฐปาทสฺส สนฺติกํ คโต. อถ นํ โส ทิสฺวา ‘‘สมฺม กึ ตยา กตํ, เอวรูปสฺส นาม สตฺถุ สาสนา อปสกฺกนฺโตสิ, เอหิ ปพฺพชิตุํ อิทานิ เต วฏฺฏตี’’ติ ตํ คเหตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺโต จ หตฺถิสาริปุตฺโต โปฏฺฐปาโท จ ปริพฺพาชโก’’ติ.

໔໒໒. ບົດວ່າ "ຈິດຕະຫັດຖິສາຣີບຸດ" ນັ້ນ ໄດ້ຍິນວ່າ ເພິ່ນເປັນບຸດຂອງນາຍຄວານຊ້າງໃນເມືອງສາວັດຖີ ບວດໃນສຳນັກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ຮຽນພຣະໄຕປິດົກແລ້ວ ເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນເນື້ອຄວາມອັນລະອຽດອ່ອນ. ແຕ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບາບກຳທີ່ເຄີຍເຮັດໄວ້ໃນປາງກ່ອນ ຈຶ່ງສຶກລາເພດ (ສຶກອອກໄປເປັນຄະລຶຫັດ) ເຖິງ 7 ເທື່ອ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນສາສະໜາຂອງພຣະກັດສະປະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ມີສະຫາຍສອງຄົນ ພ້ອມພຽງກັນຮຽນທຳຮ່ວມກັນ. ໃນສອງຄົນນັ້ນ ຄົນໜຶ່ງບໍ່ຍິນດີໃນພົມມະຈັນ ມີຈິດນ້ອມໄປໃນຄວາມເປັນຄະລຶຫັດ ຈຶ່ງບອກແກ່ສະຫາຍອີກຄົນໜຶ່ງ. ສະຫາຍຄົນນັ້ນຈຶ່ງສະແດງໂທດແຫ່ງຄວາມເປັນຄະລຶຫັດ ແລະອານິສົງແຫ່ງການບວດ ແລ້ວຕັກເຕືອນລາວ. ລາວຟັງແລ້ວກໍຍິນດີບວດຕໍ່ໄປ. ຕໍ່ມາ ມື້ໜຶ່ງ ເມື່ອຈິດຄິດຢາກສຶກເກີດຂຶ້ນອີກ ຈຶ່ງກ່າວກັບສະຫາຍນັ້ນວ່າ "ອາວຸໂສ ຈິດຂອງຂ້ອຍເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຂ້ອຍຈະມອບບາດແລະຈີວອນນີ້ໃຫ້ແກ່ທ່ານ'". ສະຫາຍຄົນນັ້ນ ເພາະຄວາມໂລບໃນບາດແລະຈີວອນ ຈຶ່ງສະແດງອານິສົງແຫ່ງຄວາມເປັນຄະລຶຫັດ ແລະກ່າວໂທດແຫ່ງການບວດ. ລາວຟັງຄຳນັ້ນແລ້ວ ຈິດກໍຖອຍກັບຈາກຄວາມເປັນຄະລຶຫັດ ແລ້ວຍິນດີໃນການບວດເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນຊາດນີ້ ເພາະກຳທີ່ເຄີຍກ່າວສະແດງອານິສົງແຫ່ງຄວາມເປັນຄະລຶຫັດແກ່ພິກຂຸຜູ້ມີສີລໃນຄັ້ງນັ້ນ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ລາວສຶກລາເພດເຖິງ 6 ເທື່ອ ແລະໄດ້ບວດອີກໃນເທື່ອທີ 7. ເມື່ອພຣະມະຫາໂມກຄັນລານະແລະພຣະມະຫາໂກດຖິກະກຳລັງສະແດງອະພິທຳມະກະຖາຢູ່ ລາວກໍເວົ້າສອດຂຶ້ນໃນລະຫວ່າງ. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະມະຫາໂກດຖິກະເຖຣະຈຶ່ງໄດ້ຕັກເຕືອນລາວ. ລາວບໍ່ສາມາດຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນຄຳຕັກເຕືອນຂອງພຣະມະຫາສາວົກໄດ້ ຈຶ່ງສຶກອອກໄປເປັນຄະລຶຫັດ. ກໍຈິດຕະນີ້ ເປັນສະຫາຍຄະລຶຫັດຂອງໂປດຖະບາດະ. ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອສຶກອອກໄປໄດ້ 2-3 ມື້ ຈຶ່ງໄປຫາໂປດຖະບາດະ. ໂປດຖະບາດະເຫັນລາວແລ້ວຈຶ່ງຖາມວ່າ "ສະຫາຍ ເຈົ້າເຮັດຫຍັງລົງໄປ ເຈົ້າຫຼີກໜີຈາກສາສະໜາຂອງພຣະສາສະດາຜູ້ມີພຣະພາກເຫັນປານນີ້ໄດ້ແນວໃດ ມາເຖີດ ຕອນນີ້ຄວນທີ່ເຈົ້າຈະບວດຄືນ" ແລ້ວພາລາວໄປເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອານົນທະເຖຣະຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຈິດຕະຫັດຖິສາຣີບຸດແລະໂປດຖະບາດະປະຣິພາຊົກ".

๔๒๓. อนฺธาติ ปญฺญาจกฺขุโน นตฺถิตาย อนฺธา, ตสฺเสว อภาเวน อจกฺขุกา. ตฺวํเยว เนสํ เอโก จกฺขุมาติ สุภาสิตทุพฺภาสิตชานนภาวมตฺเตน ปญฺญาจกฺขุนา จกฺขุมา. เอกํสิกาติ เอกโกฏฺฐาสา. ปญฺญตฺตาติ [Pg.313] ฐปิตา. อเนกํสิกาติ น เอกโกฏฺฐาสา เอเกเนว โกฏฺฐาเสน สสฺสตาติ วา อสสฺสตาติ วา น วุตฺตาติ อตฺโถ.

໔໒໓. ຄຳວ່າ "ຕາບອດ" ຄື ເພາະບໍ່ມີປັນຍາຈັກຂຸ ຈຶ່ງຊື່ວ່າຕາບອດ, ເພາະບໍ່ມີປັນຍາຈັກຂຸນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າບໍ່ມີຈັກຂຸ. ຄຳວ່າ "ທ່ານຜູ້ດຽວເປັນດວງຕາຂອງພວກເຂົາ" ຄື ມີດວງຕາດ້ວຍປັນຍາຈັກຂຸ ພຽງແຕ່ຮູ້ວ່າຄຳໃດກ່າວດີ ຄຳໃດກ່າວບໍ່ດີ. ຄຳວ່າ "ເອກັງສິກະ" ຄື ມີສ່ວນດຽວ (ແນ່ນອນ). ຄຳວ່າ "ບັນຍັດໄວ້" ຄື ຊົງຕັ້ງໄວ້ (ຊົງສະແດງໄວ້). ຄຳວ່າ "ອະເນກັງສິກະ" ຄື ບໍ່ແມ່ນມີສ່ວນດຽວ (ບໍ່ແນ່ນອນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ໄດ້ຊົງກ່າວໄວ້ໂດຍສ່ວນດຽວວ່າ "ທ່ຽງ" ຫຼື "ບໍ່ທ່ຽວ" ເປັນຕົ້ນ.

เอกํสิกธมฺมวณฺณนา

ການພັນລະນາທຳທີ່ມີສ່ວນດຽວ (ເອກັງສິກະທຳ)

๔๒๔-๔๒๕. สนฺติ โปฏฺฐปาทาติ อิทํ ภควา กสฺมา อารภิ? พาหิรเกหิ ปญฺญาปิตนิฏฺฐาย อนิยฺยานิกภาวทสฺสนตฺถํ. สพฺเพ หิ ติตฺถิยา ยถา ภควา อมตํ นิพฺพานํ, เอวํ อตฺตโน อตฺตโน สมเย โลกถุปิกาทิวเสน นิฏฺฐํ ปญฺญเปนฺติ, สา จ น นิยฺยานิกา. ยถา ปญฺญตฺตา หุตฺวา น นิยฺยาติ น คจฺฉติ, อญฺญทตฺถุ ปณฺฑิเตหิ ปฏิกฺขิตฺตา นิวตฺตติ, ตํ ทสฺเสตุํ ภควา เอวมาห. ตตฺถ เอกนฺตสุขํ โลกํ ชานํ ปสฺสนฺติ ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกนฺตสุโข โลโก ปจฺฉิมาทีนํ วา อญฺญตรายาติ เอวํ ชานนฺตา เอวํ ปสฺสนฺตา วิหรถ. ทิฏฺฐปุพฺพานิ โข ตสฺมึ โลเก มนุสฺสานํ สรีรสณฺฐานาทีนีติ. อปฺปาฏิหีรกตนฺติ อปฺปาฏิหีรกตํ ปฏิหรณวิรหิตํ, อนิยฺยานิกนฺติ วุตฺตํ โหติ.

໔໒໔-໔໒໕. ເປັນຫຍັງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊົງປາຣົບຄຳນີ້ວ່າ "ດູກ່ອນໂປດຖະບາດະ ມີຢູ່"? ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ເປັນທຳເຄື່ອງນຳອອກຈາກທຸກ ແຫ່ງຄວາມສຳເລັດ (ນິບພານ) ທີ່ພວກອັນຍະເດຍຣະຖີພາຍນອກບັນຍັດໄວ້. ເພາະວ່າ ພວກອັນຍະເດຍຣະຖີທັງປວງ ບັນຍັດຄວາມສຳເລັດ (ນິບພານ) ໃນລັດທິຂອງຕົນໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຍອດໂລກເປັນຕົ້ນ ເໝືອນຢ່າງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງບັນຍັດພຣະອະມະຕະມະຫານιພານ, ແຕ່ຄວາມສຳເລັດນັ້ນ ບໍ່ເປັນທຳເຄື່ອງນຳອອກຈາກທຸກເລີຍ. ຄວາມສຳເລັດນັ້ນ ຕາມທີ່ພວກເຂົາບັນຍັດໄວ້ ບໍ່ນຳອອກ ບໍ່ໄປສູ່ຄວາມພົ້ນທຸກ, ໂດຍທີ່ແທ້ແລ້ວ ຍ່ອມຖືກພວກບັນດິດຄັດຄ້ານແລະຖອຍກັບໄປ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊົງກ່າວຢ່າງນີ້ເພື່ອສະແດງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ "ຮູ້ຢູ່ ເຫັນຢູ່ ເຊິ່ງໂລກທີ່ມີສຸກໂດຍສ່ວນດຽວ" ຄື ພວກທ່ານຮູ້ຢູ່ ເຫັນຢູ່ ຢ່າງນີ້ແລ້ວຢູ່ຫຼືວ່າ "ໂລກທີ່ມີສຸກໂດຍສ່ວນດຽວ ມີຢູ່ໃນທິດຕາເວັນອອກ ຫຼືໃນທິດໃດທິດໜຶ່ງມີທິດຕາເວັນຕົກເປັນຕົ້ນ"? ບົດວ່າ "ພວກທ່ານເຄີຍເຫັນສັນຖານຮ່າງກາຍເປັນຕົ້ນ ຂອງພວກມະນຸດໃນໂລກນັ້ນມາກ່ອນຫຼືບໍ່"? ຄຳວ່າ "ອັບປາຕິຫີຣະກະ" ຄື ບໍ່ມີປາຕິຫານ (ປາສະຈາກຄຳຕອບອັນກຳຈັດຂໍ້ຄັດຄ້ານໄດ້), ມີອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ເປັນທຳເຄື່ອງນຳອອກຈາກທຸກ.

๔๒๖-๔๒๗. ชนปทกลฺยาณีติ ชนปเท อญฺญาหิ อิตฺถีหิ วณฺณสณฺฐานวิลาสากปฺปาทีหิ อสทิสา.

໔໒໖-໔໒໗. ຄຳວ່າ "ນາງງາມໃນຊົນນະບົດ" ຄື ຍິງຜູ້ບໍ່ມີໃຜສະເໝີເໝືອນດ້ວຍຜິວພັນ, ຮູບຮ່າງ, ທ່າທາງ, ແລະການແຕ່ງກາຍເປັນຕົ້ນ ເມື່ອທຽບກັບຍິງຄົນອື່ນໆ ໃນຊົນນະບົດ.

ตโยอตฺตปฏิลาภวณฺณนา

ການພັນລະນາການໄດ້ອັດຕະພາບ 3 ປະການ (ອັດຕະປະຕິລາພະ)

๔๒๘. เอวํ ภควา ปเรสํ นิฏฺฐาย อนิยฺยานิกตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน นิฏฺฐาย นิยฺยานิกภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตโย โข เม โปฏฺฐปาทา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตปฏิลาโภติ อตฺตภาวปฏิลาโภ, เอตฺถ จ ภควา ตีหิ อตฺตภาวปฏิลาเภหิ ตโย ภเว ทสฺเสสิ. โอฬาริกตฺตภาวปฏิลาเภน อวีจิโต ปฏฺฐาย ปรนิมฺมิตวสวตฺติปริโยสานํ กามภวํ ทสฺเสสิ. มโนมยอตฺตภาวปฏิลาเภน ปฐมชฺฌานภูมิโต ปฏฺฐาย อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกปริโยสานํ รูปภวํ ทสฺเสสิ. อรูปอตฺตภาวปฏิลาเภน อากาสานญฺจายตนพฺรหฺมโลกโต ปฏฺฐาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนพฺรหฺมโลกปริโยสานํ อรูปภวํ ทสฺเสสิ. สํกิเลสิกา ธมฺมา นาม ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา. โวทานิยา ธมฺมา นาม สมถวิปสฺสนา.

໔໒໘. ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງຄວາມບໍ່ເປັນທຳເຄື່ອງນຳອອກຈາກທຸກ ແຫ່ງຄວາມສຳເລັດຂອງຜູ້ອື່ນຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນທຳເຄື່ອງນຳອອກຈາກທຸກ ແຫ່ງຄວາມສຳເລັດຂອງພຣະອົງ, ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ "ດູກ່ອນໂປດຖະບາດະ ການໄດ້ອັດຕະພາບ 3 ປະການນີ້ມີຢູ່" ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ "ອັດຕະປະຕິລາພະ" ຄື ການໄດ້ອັດຕະພາບ. ແລະໃນບົດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງພົບ 3 ດ້ວຍການໄດ້ອັດຕະພາບ 3 ປະການ. ຊົງສະແດງກາມະພົບ ອັນເລີ່ມຕົ້ນແຕ່ອະເວຈີມະຫານະລົກ ຈົນເຖິງປາຣະນິມມິຕະວະສະວັດຕີພົບ ເປັນທີ່ສຸດ ດ້ວຍການໄດ້ອັດຕະພາບອັນຫຍາບ (ໂອຣາຣິກະອັດຕະພາບ). ຊົງສະແດງຮູບະພົບ ອັນເລີ່ມຕົ້ນແຕ່ພູມປະຖົມມະຊານ ຈົນເຖິງອະກະນິດຖະພົມມະໂລກ ເປັນທີ່ສຸດ ດ້ວຍການໄດ້ອັດຕະພາບອັນສຳເລັດດ້ວຍໃຈ (ມະໂນມະຍະອັດຕະພາບ). ຊົງສະແດງອະຮູບະພົບ ອັນເລີ່ມຕົ້ນແຕ່ອາກາສານັນຈາຍະຕະນະພົມມະໂລກ ຈົນເຖິງເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະພົມມະໂລກ ເປັນທີ່ສຸດ ດ້ວຍການໄດ້ອັດຕະພາບອັນບໍ່ມີຮູບ (ອະຮູບະອັດຕະພາບ). ທຳອັນເປັນສ່ວນແຫ່ງຄວາມເສົ້າໝອງ (ສັງກิເລສິກະທຳ) ຄື ອະກຸສົນຈິດຕຸບປາດ 12 ປະການ. ທຳອັນເປັນສ່ວນແຫ່ງຄວາມຜ່ອງແຜ້ວ (ໂວດານິຍະທຳ) ຄື ສະມະຖະແລະວິປັດສະນາ.

๔๒๙. ปญฺญาปาริปูรึ [Pg.314] เวปุลฺลตฺตนฺติ มคฺคปญฺญาผลปญฺญานํ ปาริปูริญฺเจว วิปุลภาวญฺจ. ปามุชฺชนฺติ ตรุณปีติ. ปีตีติ พลวตุฏฺฐิ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยํ อโวจุมฺห ‘‘สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหิรตี’’ติ, ตตฺถ ตสฺส เอวํ วิหรโต ตํ ปาโมชฺชญฺเจว ภวิสฺสติ, ปีติ จ นามกายปสฺสทฺธิ จ สติ จ สูปฏฺฐิตา อุตฺตมญาณญฺจ สุโข จ วิหาโร. สพฺพวิหาเรสุ จ อยเมว วิหาโร ‘‘สุโข’’ติ วตฺตุํ ยุตฺโต ‘‘อุปสนฺโต ปรมมธุโร’’ติ. ตตฺถ ปฐมชฺฌาเน ปาโมชฺชาทโย ฉปิ ธมฺมา ลพฺภนฺติ, ทุติยชฺฌาเน ทุพฺพลปีติสงฺขาตํ ปาโมชฺชํ นิวตฺตติ, เสสา ปญฺจ ลพฺภนฺติ. ตติเย ปีติ นิวตฺตติ, เสสา จตฺตาโร ลพฺภนฺติ. ตถา จตุตฺเถ. อิเมสุ จตูสุ ฌาเนสุ สมฺปสาทนสุตฺเต สุทฺธวิปสฺสนา ปาทกชฺฌานเมว กถิตํ. ปาสาทิกสุตฺเต จตูหิ มคฺเคหิ สทฺธึ วิปสฺสนา กถิตา. ทสุตฺตรสุตฺเต จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติ กถิตา. อิมสฺมึ โปฏฺฐปาทสุตฺเต ปาโมชฺชํ ปีติเววจนเมว กตฺวา ทุติยชฺฌานิกผลสมาปตฺตินาม กถิตาติ เวทิตพฺพา.

໔໒໙. ຄຳວ່າ "ຄວາມບໍລິບູນແລະຄວາມໄພບູນແຫ່ງປັນຍາ" ຄື ຄວາມບໍລິບູນແລະຄວາມແຜ່ຫຼາຍແຫ່ງມັກຄະປັນຍາແລະຜະລະປັນຍາ. ຄຳວ່າ "ປາໂມດ" ຄື ປີຕິອັນອ່ອນໆ. ຄຳວ່າ "ປີຕິ" ຄື ຄວາມຍິນດີອັນມີກຳລັງ. ມີອະທິບາຍວ່າແນວໃດ? ຄຳໃດທີ່ເຮົາກ່າວໄວ້ວ່າ "ຮູ້ຍິ່ງດ້ວຍຕົນເອງ ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ ເຂົ້າເຖິງແລ້ວຢູ່" ນັ້ນ ໃນຄຳນັ້ນ ເມື່ອພິກຂຸນັ້ນຢູ່ຢ່າງນີ້ ປາໂມດນັ້ນກໍຈະເກີດມີ, ທັງປີຕິ, ນາມະກາຍະປັດສັດທິ, ສະຕິອັນຕັ້ງໝັ້ນດີ, ຍານອັນປະເສີດ, ແລະວິຫານະທຳອັນເປັນສຸກ ກໍຈະເກີດມີ. ແລະໃນບັນດາວิຫານະທຳທັງປວງ ວິຫານະທຳນີ້ (ການຢູ່ດ້ວຍຜະລະສະມາບັດ) ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຄວນກ່າວວ່າ "ເປັນສຸກ" ເພາະເປັນວິຫານະທຳອັນສະຫງົບລະງັບແລະປະເສີດເລີດລ້ຳ. ໃນຊານທັງຫຼາຍນັ້ນ ໃນປະຖົມມະຊານ ຍ່ອມໄດ້ທຳ 6 ປະການມີປາໂມດເປັນຕົ້ນ. ໃນທຸຕິຍະຊານ ປາໂມດອັນໄດ້ແກ່ປີຕິອັນອ່ອນໆ ຍ່ອມດັບໄປ, ຍ່ອມໄດ້ທຳ 5 ປະການທີ່ເຫຼືອ. ໃນຕະຕິຍະຊານ ປີຕິຍ່ອມດັບໄປ, ຍ່ອມໄດ້ທຳ 4 ປະການທີ່ເຫຼືອ. ໃນຈະຕຸດຖະຊານກໍເໝືອນກັນ. ໃນຊານທັງ 4 ນີ້ ໃນສັມປະສາທະນີຍະສູດ ຊົງສະແດງຊານອັນເປັນບາດຖານແຫ່ງວິປັດສະນາລ້ວນໆ. ໃນປາສາດິກະສູດ ຊົງສະແດງວິປັດສະນາຮ່ວມກັບມັກ 4. ໃນທະສຸຕຕະຣະສູດ ຊົງສະແດງຈະຕຸດຖະຊານິກະຜะລະສະມາບັດ. ໃນໂປດຖະບາດະສູດນີ້ ຊົງເຮັດປາໂມດໃຫ້ເປັນຄຳໄວພົດແຫ່ງປີຕິ ແລ້ວຊົງສະແດງທຸຕິຍະຊານິກະຜະລະສະມາບັດ, ພຶງຊາບຢ່າງນີ້.

๔๓๒-๔๓๗. อยํ วา โสติ เอตฺถ วา สทฺโท วิภาวนตฺโถ โหติ. อยํ โสติ เอวํ วิภาเวตฺวา ปกาเสตฺวา พฺยากเรยฺยาม. ยถาปเร ‘‘เอกนฺตสุขํ อตฺตานํ สญฺชานาถา’’ติ ปุฏฺฐา ‘‘โน’’ติ วทนฺติ, น เอวํ วทามาติ อตฺโถ. สปฺปาฏิหีรกตนฺติ สปฺปาฏิหรณํ, นิยฺยานิกนฺติ อตฺโถ. โมโฆ โหตีติ ตุจฺโฉ โหติ, นตฺถิ โส ตสฺมึ สมเยติ อธิปฺปาโย. สจฺโจ โหตีติ ภูโต โหติ, สฺเวว ตสฺมึ สมเย สจฺโจ โหตีติ อตฺโถ. เอตฺถ ปนายํ จิตฺโต อตฺตโน อสพฺพญฺญุตาย ตโย อตฺตปฏิลาเภ กเถตฺวา อตฺตปฏิลาโภ นาม ปญฺญตฺติมตฺตํ เอตนฺติ อุทฺธริตุํ นาสกฺขิ, อตฺตปฏิลาโภ ตฺเวว นิยฺยาเตสิ. อถสฺส ภควา รูปาทโย เจตฺถ ธมฺมา, อตฺตปฏิลาโภติ ปน นามมตฺตเมตํ, เตสุ เตสุ รูปาทีสุ สติ เอวรูปา โวหารา โหนฺตีติ ทสฺเสตุกาโม ตสฺเสว กถํ คเหตฺวา นามปญฺญตฺติวเสน นิยฺยาตนตฺถํ ‘‘ยสฺมึ จิตฺต สมเย’’ติอาทิมาห.

໔໓໒-໔໓໗. ໃນບົດວ່າ "ນີ້ຫຼືນັ້ນ" ນັ້ນ ຄຳວ່າ "ວາ" (ຫຼື) ມີອັດສະແດງໃຫ້ປາກົດ. ພຶງສະແດງໃຫ້ປາກົດຢ່າງນີ້ວ່າ "ນີ້ຄືອັດຕະພາບນັ້ນ" ແລ້ວພະຍາກອນ. ເໝືອນຢ່າງທີ່ຄົນອື່ນໆ ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ "ພວກທ່ານຮູ້ຈັກອັດຕາທີ່ມີສຸກໂດຍສ່ວນດຽວຫຼືບໍ່" ກໍຕອບວ່າ "ບໍ່ຮູ້", ແຕ່ພວກເຮົາບໍ່ໄດ້ກ່າວຢ່າງນັ້ນ (ຄືພວກເຮົາຮູ້ຈັກ). ຄຳວ່າ "ສັບປາຕິຫີຣະກະ" ຄື ມີປາຕິຫານ (ມີຄຳຕອບອັນກຳຈັດຂໍ້ຄັດຄ້ານໄດ້), ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນທຳເຄື່ອງນຳອອກຈາກທຸກ. ຄຳວ່າ "ເປັນໂມຄະ" ຄື ວ່າງເປົ່າ, ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນສະໄໝນັ້ນ ອັດຕະພາບທີ່ເຫຼືອອີກ 2 ປະການນັ້ນບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ "ເປັນຈິງ" ຄື ມີຢູ່ຈິງ, ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນສະໄໝນັ້ນ ອັດຕະພາບນັ້ນເອງເປັນຈິງ. ກໍໃນເລື່ອງການໄດ້ອັດຕະພາບນີ້ ຈິດຕະນີ້ ເພາະຄວາມທີ່ຕົນບໍ່ແມ່ນພຣະສັບພັນຍູ ຈຶ່ງກາບທູນອັດຕະພາບ 3 ປະການແລ້ວ ບໍ່ສາມາດຈະຍົກຂຶ້ນສະແດງໄດ້ວ່າ "ການໄດ້ອັດຕະພາບນີ້ ເປັນພຽງບັນຍັດເທົ່ານັ້ນ" ຈຶ່ງໄດ້ແຕ່ສະຫຼຸບລົງພຽງຄຳວ່າ "ອັດຕະພາບ" ເທົ່ານັ້ນ. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງມີພຣະປະສົງຈະສະແດງວ່າ "ທຳທັງຫຼາຍມີຮູບເປັນຕົ້ນມີຢູ່ໃນໂລກນີ້, ແຕ່ຄຳວ່າ 'ການໄດ້ອັດຕະພາບ' ນັ້ນ ເປັນພຽງຊື່ບັນຍັດເທົ່ານັ້ນ, ເມື່ອຮູບເປັນຕົ້ນນັ້ນໆ ມີຢູ່ ໂວຫານທັງຫຼາຍເຫັນປານນີ້ຈຶ່ງມີຂຶ້ນ" ຈຶ່ງຊົງນຳຄຳເວົ້າຂອງຈິດຕະນັ້ນເອງມາຕັດ ເພື່ອສະຫຼຸບລົງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງນາມະບັນຍັດ ໂດຍຊົງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ "ໃນສະໄໝແຫ່ງຈິດໃດ" ເປັນຕົ້ນ.

๔๓๘. เอวญฺจ ปน วตฺวา ปฏิปุจฺฉิตฺวา วินยนตฺถํ ปุน ‘‘สเจ ตํ, จิตฺต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ โย เม อโหสิ อตีโต อตฺตปฏิลาโภ[Pg.315], สฺเวว เม อตฺตปฏิลาโภ, ตสฺมึ สมเย สจฺโจ อโหสิ, โมโฆ อนาคโต โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโนติ เอตฺถ ตาว อิมมตฺถํ ทสฺเสติ – ยสฺมา เย เต อตีตา ธมฺมา, เต เอตรหิ นตฺถิ, อเหสุนฺติ ปน สงฺขฺยํ คตา, ตสฺมา โสปิ เม อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึเยว สมเย สจฺโจ อโหสิ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ ปน ธมฺมานํ ตทา อภาวา ตสฺมึ สมเย ‘‘โมโฆ อนาคโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน’’ติ, เอวํ อตฺถโต นามมตฺตเมว อตฺตปฏิลาภํ ปฏิชานาติ. อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ เอเสว นโย.

໔໓໘. ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງກ່າວຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ເພື່ອຈະຊົງຍ້ອນຖາມແລ້ວຕັກເຕືອນໃຫ້ຮູ້, ຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ "ດູກ່ອນຈິດຕະ ຖ້າພວກເຂົາຖາມເຈົ້າຢ່າງນີ້" ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດນັ້ນ ບົດວ່າ "ການໄດ້ອັດຕະພາບອັນໃດຂອງຂ້ອຍທີ່ໄດ້ມີແລ້ວໃນອະດີດ, ໃນສະໄໝນັ້ນ ອັດຕະພາບນັ້ນເອງເປັນຈິງ, ອັດຕະພາບໃນອະນາຄົດເປັນໂມຄະ, ອັດຕະພາບໃນປັດຈຸບັນເປັນໂມຄະ" ນັ້ນ ກ່ອນອື່ນ ຊົງສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ: ເພາະວ່າ ທຳທັງຫຼາຍໃດທີ່ເປັນອະດີດ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃນບັດນີ້ບໍ່ມີ, ແຕ່ເຖິງຄວາມນັບວ່າໄດ້ມີແລ້ວ, ເພາະສະນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ການໄດ້ອັດຕະພາບໃນອະດີດນັ້ນຂອງຂ້ອຍ ກໍເປັນຈິງໃນສະໄໝນັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ເພາະທຳທັງຫຼາຍອັນເປັນອະນາຄົດແລະປັດຈຸບັນໃນເວລານັ້ນບໍ່ມີ, ໃນສະໄໝນັ້ນ "ອັດຕະພາບໃນອະນາຄົດຈຶ່ງເປັນໂມຄະ, ອັດຕະພາບໃນປັດຈຸບັນຈຶ່ງເປັນໂມຄະ", ຊົງຍອມຮັບການໄດ້ອັດຕະພາບອັນເປັນພຽງຊື່ໂດຍເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້. ແມ່ນໃນອັດຕະພາບອະນາຄົດແລະປັດຈຸບັນ ກໍມີນັຍນີ້ເໝືອນກັນ.

๔๓๙-๔๔๓. อถ ภควา ตสฺส พฺยากรเณน สทฺธึ อตฺตโน พฺยากรณํ สํสนฺทิตุํ ‘‘เอวเมว โข จิตฺตา’’ติอาทีนิ วตฺวา ปุน โอปมฺมโต ตมตฺถํ สาเธนฺโต ‘‘เสยฺยถาปิ จิตฺต ควา ขีร’’นฺติอาทิมาห. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ, ยถา ควา ขีรํ, ขีราทีหิ จ ทธิอาทีนิ ภวนฺติ, ตตฺถ ยสฺมึ สมเย ขีรํ โหติ, น ตสฺมึ สมเย ทธีติ วา นวนีตาทีสุ วา อญฺญตรนฺติ สงฺขฺยํ นิรุตฺตึ นามํ โวหารํ คจฺฉติ. กสฺมา? เย ธมฺเม อุปาทาย ทธีติอาทิ โวหารา โหนฺติ, เตสํ อภาวา. อถ โข ขีรํ ตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขฺยํ คจฺฉติ. กสฺมา? เย ธมฺเม อุปาทาย ขีรนฺติ สงฺขฺยา นิรุตฺติ นามํ โวหาโร โหติ, เตสํ ภาวาติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิมา โข จิตฺตาติ โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ อิติ จ มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ อิติ จ อรูโป อตฺตปฏิลาโภ อิติ จ อิมา โข จิตฺต โลกสมญฺญา โลเก สมญฺญามตฺตกานิ สมนุชานนมตฺตกานิ เอตานิ. ตถา โลกนิรุตฺติมตฺตกานิ วจนปถมตฺตกานิ โวหารมตฺตกานิ นามปณฺณตฺติมตฺตกานิ เอตานีติ. เอวํ ภควา เหฏฺฐา ตโย อตฺตปฏิลาเภ กเถตฺวา อิทานิ สพฺพเมตํ โวหารมตฺตกนฺติ วทติ. กสฺมา? ยสฺมา ปรมตฺถโต สตฺโต นาม นตฺถิ, สุญฺโญ ตุจฺโฉ เอส โลโก.

໔໓໙-໔໔໓. ຄັ້ງນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສົມທຽບຄຳພະຍາກອນຂອງພະອົງ ກັບຄຳພະຍາກອນຂອງຈິດຕະຄະຫະບໍດີນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳມີອານິສົງວ່າ “ເອວໍເມວະ ໂຂ ຈິດຕະ” (ດັ່ງນັ້ນແລ ຈິດຕະ) ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຊົງສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໃຫ້ສຳເລັດດ້ວຍອຸປະມາອີກ ຈຶ່ງຕັດຄຳມີອານິສົງວ່າ “ເສຍຍະຖາປິ ຈິດຕະ ຄະວາ ຂີຣັງ” (ປຽບເໝືອນ ນ້ຳນົມຈາກແມ່ງົວ ແລ ຈິດຕະ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ມີເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ດັ່ງນີ້: ປຽບເໝືອນ ນ້ຳນົມຍ່ອມມີຈາກແມ່ງົວ ແລະນ້ຳສົ້ມເປັນຕົ້ນຍ່ອມມີຈາກນ້ຳນົມເປັນຕົ້ນ, ໃນການນັ້ນ ໃນສະໄໝໃດມີນ້ຳນົມ ໃນສະໄໝນັ້ນ ກໍບໍ່ເຖິງການນັບ, ບໍ່ເຖິງພາສາ, ບໍ່ເຖິງບັນຍັດ, ບໍ່ເຖິງໂວຫານວ່າ “ນ້ຳສົ້ມ” ຫຼືວ່າ “ເນີຍໃສ” ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະບໍ່ມີທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ອາໄສແລ້ວຈຶ່ງເກີດໂວຫານວ່ານ້ຳສົ້ມເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ໃນສະໄໝນັ້ນ ຍ່ອມເຖິງການນັບວ່ານ້ຳນົມເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະມີທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ອາໄສແລ້ວຈຶ່ງເກີດການນັບ, ພາສາ, ບັນຍັດ ແລະໂວຫານວ່ານ້ຳນົມ. ນີ້ຄືນັຍໃນທຸກບ່ອນ. ຄຳວ່າ “ອິມາ ໂຂ ຈິດຕະ” (ເຫຼົ່ານີ້ແລ ຈິດຕະ) ຄື ໂອລາຣິກະອັດຕະປະຕິລາບ (ການໄດ້ອັດຕະພາບອັນຫຍາບ), ມະໂນມະຍະອັດຕະປະຕິລາບ (ການໄດ້ອັດຕະພາບອັນສຳເລັດດ້ວຍໃຈ) ແລະອະຣູປະອັດຕະປະຕິລາບ (ການໄດ້ອັດຕະພາບອັນບໍ່ມີຮູບ), ເຫຼົ່ານີ້ແລ ຈິດຕະ ເປັນຊື່ເອີ້ນໃນໂລກ, ເປັນພຽງຊື່ທີ່ຮູ້ກັນທົ່ວໄປໃນໂລກ, ເປັນພຽງສິ່ງທີ່ຍອມຮັບກັນໃນໂລກ. ທັງເປັນພຽງພາສາໃນໂລກ, ເປັນພຽງທາງແຫ່ງຖ້ອຍຄຳ, ເປັນພຽງໂວຫານ, ເປັນພຽງນາມບັນຍັດເທົ່ານັ້ນ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງການໄດ້ອັດຕະພາບ ໓ ປະການໄວ້ໃນຫົນຫຼັງດ້ວຍປະການສະນັ້ນ ແລ້ວບັດນີ້ ຈຶ່ງຕັດວ່າ ທັງໝົດນີ້ເປັນພຽງໂວຫານເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະໂດຍປໍຣະມັດແລ້ວ ສັດຈະມີຢູ່ກໍຫາບໍ່ໄດ້, ໂລກນີ້ວ່າງເປົ່າ ແລະເປັນຂອງຫວ່າງ.

พุทฺธานํ ปน ทฺเว กถา สมฺมุติกถา จ ปรมตฺถกถา จ. ตตฺถ ‘‘สตฺโต โปโส เทโว พฺรหฺมา’’ติอาทิกา ‘‘สมฺมุติกถา’’ นาม. ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา ขนฺธา ธาตุโย อายตนานิ สติปฏฺฐานา สมฺมปฺปธานา’’ติอาทิกา ปรมตฺถกถา นาม. ตตฺถ โย สมฺมุติเทสนาย ‘‘สตฺโต’’ติ วา ‘‘โปโส’’ติ วา ‘‘เทโว’’ติ วา ‘‘พฺรหฺมา’’ติ วา วุตฺเต วิชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ นิยฺยาตุํ [Pg.316] อรหตฺตชยคฺคาหํ คเหตุํ สกฺโกติ, ตสฺส ภควา อาทิโตว ‘‘สตฺโต’’ติ วา ‘‘โปโส’’ติ วา ‘‘เทโว’’ติ วา ‘‘พฺรหฺมา’’ติ วา กเถติ, โย ปรมตฺถเทสนาย ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ วา ‘‘ทุกฺข’’นฺติ วาติอาทีสุ อญฺญตรํ สุตฺวา วิชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ นิยฺยาตุํ อรหตฺตชยคฺคาหํ คเหตุํ สกฺโกติ, ตสฺส ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ วา ‘‘ทุกฺข’’นฺติ วาติอาทีสุ อญฺญตรเมว กเถติ. ตถา สมฺมุติกถาย พุชฺฌนกสตฺตสฺสาปิ น ปฐมํ ปรมตฺถกถํ กเถติ. สมฺมุติกถาย ปน โพเธตฺวา ปจฺฉา ปรมตฺถกถํ กเถติ. ปรมตฺถกถาย พุชฺฌนกสตฺตสฺสาปิ น ปฐมํ สมฺมุติกถํ กเถติ. ปรมตฺถกถาย ปน โพเธตฺวา ปจฺฉา สมฺมุติกถํ กเถติ. ปกติยา ปน ปฐมเมว ปรมตฺถกถํ กเถนฺตสฺส เทสนา ลูขาการา โหติ, ตสฺมา พุทฺธา ปฐมํ สมฺมุติกถํ กเถตฺวา ปจฺฉา ปรมตฺถกถํ กเถนฺติ. สมฺมุติกถํ กเถนฺตาปิ สจฺจเมว สภาวเมว อมุสาว กเถนฺติ. ปรมตฺถกถํ กเถนฺตาปิ สจฺจเมว สภาวเมว อมุสาว กเถนฺติ.

ກໍພະດຳຣັດ (ເທດສະໜາ) ຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ມີ ໒ ປະການ ຄື ສົມມຸດຕິກະຖາ ແລະປໍຣະມັດຖະກະຖາ. ໃນ ໒ ປະການນັ້ນ ເທດສະໜາທີ່ມີຄຳວ່າ “ສັດ, ບຸກຄົນ, ເທວະດາ, ພົມ” ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ “ສົມມຸດຕິກະຖາ”. ເທດສະໜາທີ່ມີຄຳວ່າ “ອະນິດຈັງ, ທຸກຂັງ, อະນັດຕາ, ຂັນ, ທາດ, ອາຍະຕະນະ, ສະຕິປັດຖານ, ສັມມັບປະທານ” ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ “ປໍຣະມັດຖະກະຖາ”. ໃນເທດສະໜາທັງສອງນັ້ນ ບຸກຄົນໃດ ເມື່ອພະອົງຕັດໂດຍສົມມຸດຕິເທດສະໜາວ່າ “ສັດ” ກໍດີ “ບຸກຄົນ” ກໍດີ “ເທວະດາ” ກໍດີ “ພົມ” ກໍດີ ແລ້ວສາມາດຮູ້ແຈ້ງ, ແທງຕະຫຼອດ, ອອກໄປຈາກທຸກ ແລະບັນລຸພະອໍຣະຫັນໄດ້, ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍຊົງສະແດງແກ່ບຸກຄົນນັ້ນຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນວ່າ “ສັດ” ກໍດີ “ບຸກຄົນ” ກໍດີ “ເທວະດາ” ກໍດີ “ພົມ” ກໍດີ. ສ່ວນບຸກຄົນໃດ ໄດ້ຟັງທຳຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນຄຳວ່າ “ອະນິດຈັງ” ຫຼື “ທຸກຂັງ” ເປັນຕົ້ນ ໂດຍປໍຣະມັດຖະເທດສະໜາ ແລ້ວສາມາດຮູ້ແຈ້ງ, ແທງຕະຫຼອດ, ອອກໄປຈາກທຸກ ແລະບັນລຸພະອໍຣະຫັນໄດ້, ພະອົງກໍຊົງສະແດງແກ່ບຸກຄົນນັ້ນສະເພາະທຳຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນຄຳວ່າ “ອະນິດຈັງ” ຫຼື “ທຸກຂັງ” ເປັນຕົ້ນນັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນສັດຜູ້ຈະຕັດສະຮູ້ໄດ້ດ້ວຍສົມມຸດຕິກະຖາ, ພະອົງກໍບໍ່ຊົງສະແດງປໍຣະມັດຖະກະຖາກ່ອນ, ແຕ່ຊົງໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍສົມມຸດຕິກະຖາກ່ອນ ແລ້ວພາຍຫຼັງຈຶ່ງຊົງສະແດງປໍຣະມັດຖະກະຖາ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນສັດຜູ້ຈະຕັດສະຮູ້ໄດ້ດ້ວຍປໍຣະມັດຖະກະຖາ, ພະອົງກໍບໍ່ຊົງສະແດງສົມມຸດຕິກະຖາກ່ອນ, ແຕ່ຊົງໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍປໍຣະມັດຖະກະຖາກ່ອນ ແລ້ວພາຍຫຼັງຈຶ່ງຊົງສະແດງສົມມຸດຕິກະຖາ. ໂດຍປົກກະຕິແລ້ວ ເມື່ອຊົງສະແດງປໍຣະມັດຖະກະຖາກ່ອນເລີຍ ເທດສະໜາຍ່ອມປາກົດເປັນຂອງແຫ້ງແລ້ງ, ເພາະສະນັ້ນ ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງຊົງສະແດງສົມມຸດຕິກະຖາກ່ອນ ແລ້ວພາຍຫຼັງຈຶ່ງຊົງສະແດງປໍຣະມັດຖະກະຖາ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຊົງສະແດງສົມມຸດຕິກະຖາ ກໍຊົງສະແດງແຕ່ສິ່ງທີ່ຈິງ, ສິ່ງທີ່ມີຢູ່ແທ້, ສິ່ງທີ່ບໍ່ຕົວະເທົ່ານັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຊົງສະແດງປໍຣະມັດຖະກະຖາ ກໍຊົງສະແດງແຕ່ສິ່ງທີ່ຈິງ, ສິ່ງທີ່ມີຢູ່ແທ້, ສິ່ງທີ່ບໍ່ຕົວະເທົ່ານັ້ນ.

ทุเว สจฺจานิ อกฺขาสิ, สมฺพุทฺโธ วทตํ วโร;

สมฺมุตึ ปรมตฺถญฺจ, ตติยํ นูปลพฺภติ.

ພະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ຜູ້ປະເສີດສຸດໃນໝູ່ຜູ້ກ່າວທັງຫຼາຍ ຊົງສະແດງສັດຈະໄວ້ ໒ ປະການ ຄື ສົມມຸດຕິສັດຈະ ແລະປໍຣະມັດຖະສັດຈະ, ສັດຈະທີ ໓ ຍ່ອມບໍ່ມີ.

สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณํ;

ปรมตฺถวจนํ สจฺจํ, ธมฺมานํ ภูตลกฺขณนฺติ.

ຄຳສົມມຸດເປັນສິ່ງຈິງ ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມຕົກລົງກັນໃນໂລກ; ຄຳປໍຣະມັດເປັນສິ່ງຈິງ ເພາະສະແດງສະພາວະລັກສະນະອັນແທ້ຈິງຂອງທຳທັງຫຼາຍ.

ยาหิ ตถาคโต โวหรติ อปรามสนฺติ ยาหิ โลกสมญฺญาหิ โลกนิรุตฺตีหิ ตถาคโต ตณฺหามานทิฏฺฐิปรามาสานํ อภาวา อปรามสนฺโต โวหรตีติ เทสนํ วินิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน นิฏฺฐาเปสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

ຄຳວ່າ “ຍາຫິ ຕະຖາຄະໂຕ ໂວຫະຣະຕິ ອະປະຣາມະສັງ” (ຄຳໃດທີ່ພະຕຖາຄົດຊົງໃຊ້ເອີ້ນ ໂດຍບໍ່ຍຶດໝັ້ນ) ຄື ພະຕຖາຄົດຊົງໃຊ້ເອີ້ນດ້ວຍຊື່ເອີ້ນໃນໂລກ ແລະພາສາໃນໂລກເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍບໍ່ຊົງຍຶດໝັ້ນຖືໝັ້ນ ເພາະບໍ່ມີຕັນຫາ, ມານະ ແລະທິດຖິ ທີ່ເປັນເຄື່ອງຍຶດໝັ້ນ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງຈຳແນກເທດສະໜານີ້ ແລ້ວຊົງຈົບລົງດ້ວຍຍອດຄືພະອໍຣະຫັດ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ທັງນັ້ນແລ.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

ຈົບ ອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ ຊື່ ສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ

โปฏฺฐปาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາເນື້ອຄວາມແຫ່ງໂປດຖະປາດະສູດ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

๑๐. สุภสุตฺตวณฺณนา

໑໐. Subhasuttavaṇṇanā

สุภมาณวกวตฺถุวณฺณนา

Subhamāṇavakavatthuvaṇṇanā

๔๔๔. เอวํ [Pg.317] เม สุตํ…เป… สาวตฺถิยนฺติ สุภสุตฺตํ. ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา. อจิรปรินิพฺพุเต ภควตีติ อจิรํ ปรินิพฺพุเต ภควติ, ปรินิพฺพานโต อุทฺธํ มาสมตฺเต กาเล. นิทานวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว ภควโต ปตฺตจีวรํ อาทาย อาคนฺตฺวา ขีรวิเรจนํ ปิวิตฺวา วิหาเร นิสินฺนทิวสํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. โตเทยฺยปุตฺโตติ โตเทยฺยพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต, โส กิร สาวตฺถิยา อวิทูเร ตุทิคาโม นาม อตฺถิ, ตสฺส อธิปติตฺตา โตเทยฺโยติ สงฺขฺยํ คโต. มหทฺธโน ปน โหติ ปญฺจจตฺตาลีสโกฏิวิภโว, ปรมมจฺฉรี – ‘‘ททโต โภคานํ อปริกฺขโย นาม นตฺถี’’ติ จินฺเตตฺวา กสฺสจิ กิญฺจิ น เทติ, ปุตฺตมฺปิ อาห –

໔໔໔. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ... ເປ... ສາວັດຖິຍັງ” ນີ້ ຊື່ວ່າ ສຸພະສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ ມີການພັນລະນາບົດທີ່ບໍ່ແຈ່ມແຈ້ງດັ່ງນີ້: ຄຳວ່າ “ອະຈິຣະປະຣິນິບພຸເຕ ພະຄະວະຕິ” (ເມື່ອພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິບພານບໍ່ດົນ) ຄື ເມື່ອພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິບພານແລ້ວບໍ່ດົນ, ໂດຍເປັນເວລາປະມານ ໑ ເດືອນ ຫຼັງຈາກການປະຣິນິບພານ. ຄຳນັ້ນ ພະອານົນທະເຖຣະກ່າວໝາຍເຖິງ ວັນທີ່ທ່ານຖືເອົາບາດແລະຈີວອນຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ແລ້ວເດີນທາງມາ ດື່ມຢາຖ່າຍທີ່ປຸງດ້ວຍນ້ຳນົມ ແລ້ວນັ່ງຢູ່ໃນວິຫານ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນການພັນລະນາອຸບັດຕິເຫດ (ນິທານ). ຄຳວ່າ “ໂຕເທຍຍະປຸດໂຕ” ຄື ເປັນບຸດຂອງໂຕເທຍຍະພາມ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃກ້ເມືອງສາວັດຖີ ມີບ້ານຊື່ວ່າ ຕຸທິຄາມ, ເພາະພາມນັ້ນເປັນໃຫຍ່ໃນບ້ານນັ້ນ ຈຶ່ງເຖິງການນັບວ່າ ໂຕເທຍຍະ. ກໍພາມນັ້ນເປັນຜູ້ມີຊັບຫຼາຍ ມີສົມບັດເຖິງ ໔໕ ໂກດ, ແຕ່ເປັນຄົນຕະໜີ່ຢ່າງຍິ່ງ, ເພາະຄິດວ່າ “ເມື່ອໃຫ້ຢູ່ ຊັບສົມບັດຍ່ອມໝົດສິ້ນໄປເປັນທຳມະດາ” ຈຶ່ງບໍ່ໃຫ້ສິ່ງໃດແກ່ໃຜເລີຍ, ແລະໄດ້ກ່າວກັບບຸດຂອງຕົນວ່າ:

‘‘อญฺชนานํ ขยํ ทิสฺวา, วมฺมิกานญฺจ สญฺจยํ;

มธูนญฺจ สมาหารํ, ปณฺฑิโต ฆรมาวเส’’ติ.

“ຜູ້ມີປັນຍາ ເມື່ອເຫັນຄວາມໝົດໄປແຫ່ງຢາຢອດຕາ, ເຫັນການກໍ່ຕົວຂຶ້ນແຫ່ງຈອມປວກ ແລະເຫັນການສະສົມນ້ຳເຜິ້ງແຫ່ງໂຕເຜິ້ງ, ຍ່ອມຄອງເຮືອນ”.

เอวํ อทานเมว สิกฺขาเปตฺวา กายสฺส เภทา ตสฺมึเยว ฆเร สุนโข หุตฺวา นิพฺพตฺโต. สุโภ ตํ สุนขํ อติวิย ปิยายติ. อตฺตโน ภุญฺชนกภตฺตํเยว โภเชติ, อุกฺขิปิตฺวา วรสยเน สยาเปติ. อถ ภควา เอกทิวสํ นิกฺขนฺเต มาณเว ตํ ฆรํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. สุนโข ภควนฺตํ ทิสฺวา ภุกฺการํ กโรนฺโต ภควโต สมีปํ คโต. ตโต นํ ภควา อโวจ ‘‘โตเทยฺย ตฺวํ ปุพฺเพปิ มํ ‘โภ, โภ’ติ ปริภวิตฺวา สุนโข ชาโต, อิทานิปิ ภุกฺการํ กตฺวา อวีจึ คมิสฺสสี’’ติ. สุนโข ตํ กถํ สุตฺวา วิปฺปฏิสารี หุตฺวา อุทฺธนนฺตเร ฉาริกาย นิปนฺโน, มนุสฺสา นํ อุกฺขิปิตฺวา สยเน สยาเปตุํ นาสกฺขึสุ.

ພາມນັ້ນສັ່ງສອນແຕ່ການບໍ່ໃຫ້ທານຢ່າງນີ້ ເມື່ອຕາຍໄປ ຈຶ່ງເກີດເປັນໝາຢູ່ໃນເຮືອນຫຼັງນັ້ນເອງ. ສຸພະມານົບຮັກໝາໂຕນັ້ນຫຼາຍ ໃຫ້ມັນກິນແຕ່ອາຫານທີ່ຕົນເອງກິນ ແລະອຸ້ມມັນຂຶ້ນໃຫ້ນອນເທິງທີ່ນອນອັນປະເສີດ. ຄັ້ງນັ້ນ ວັນໜຶ່ງ ເມື່ອມານົບອອກໄປຂ້າງນອກ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າສະເດັດເຂົ້າໄປບິນທະບາດໃນເຮືອນຫຼັງນັ້ນ. ໝາເຫັນພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ກໍເຫົ່າແລ້ວແລ່ນເຂົ້າໄປໃກ້ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ. ລຳດັບນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດກັບມັນວ່າ “ໂຕເທຍຍະ ໃນຊາດກ່ອນ ເຈົ້າດູໝິ່ນເຮົາວ່າ ‘ທ່ານ, ທ່ານ’ ຈຶ່ງເກີດມາເປັນໝາ, ບັດນີ້ ເຈົ້າຍັງມາເຫົ່າໃສ່ເຮົາອີກ ເຈົ້າຈະໄປເກີດໃນອະເວຈີມະຫານະລົກ”. ໝາໄດ້ຟັງຄຳນັ້ນແລ້ວ ກໍເກີດຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈ ຈຶ່ງເຂົ້າໄປນອນເທິງກອງຂີ້ເຖົ່າລະຫວ່າງເຕົາໄຟ, ພວກຄົນໃຊ້ຈະອຸ້ມມັນຂຶ້ນໄປນອນເທິງທີ່ນອນ ກໍບໍ່ສາມາດເຮັດໄດ້.

สุโภ อาคนฺตฺวา ‘‘เกนายํ สุนโข สยนา โอโรปิโต’’ติ อาห. มนุสฺสา ‘‘น เกนจี’’ติ วตฺวา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. มาณโว สุตฺวา ‘‘มม ปิตา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต, สมโณ ปน โคตโม เม ปิตรํ สุนขํ กโรติ ยํ กิญฺจิ เอส มุขารูฬฺหํ ภาสตี’’ติ กุชฺฌิตฺวา ภควนฺตํ มุสาวาเทน [Pg.318] โจเทตุกาโม วิหารํ คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. ภควา ตสฺส ตเถว วตฺวา อวิสํวาทนตฺถํ อาห – ‘‘อตฺถิ ปน เต, มาณว, ปิตรา น อกฺขาตํ ธน’’นฺติ. อตฺถิ, โภ โคตม, สตสหสฺสคฺฆนิกา สุวณฺณมาลา, สตสหสฺสคฺฆนิกา สุวณฺณปาทุกา, สตสหสฺสคฺฆนิกา สุวณฺณปาติ, สตสหสฺสญฺจ กหาปณนฺติ. คจฺฉ ตํ สุนขํ อปฺโปทกํ มธุปายาสํ โภเชตฺวา สยนํ อาโรเปตฺวา อีสกํ นิทฺทํ โอกฺกนฺตกาเล ปุจฺฉ, สพฺพํ เต อาจิกฺขิสฺสติ, อถ นํ ชาเนยฺยาสิ – ‘‘ปิตา เม เอโส’’ติ. โส ตถา อกาสิ. สุนโข สพฺพํ อาจิกฺขิ, ตทา นํ – ‘‘ปิตา เม’’ติ ญตฺวา ภควติ ปสนฺนจิตฺโต คนฺตฺวา ภควนฺตํจุทฺทส ปญฺเห ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนปริโยสาเน ภควนฺตํ สรณํ คโต, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต’’ติ. สาวตฺถิยํ ปฏิวสตีติ อตฺตโน โภคคามโต อาคนฺตฺวา วสติ.

ສຸພະມານົບກັບມາແລ້ວຖາມວ່າ “ໃຜເອົາໝາໂຕນີ້ລົງມາຈາກທີ່ນອນ?”. ພວກຄົນໃຊ້ຕອບວ່າ “ບໍ່ມີໃຜເອົາລົງດອກ” ແລ້ວເລົ່າເລື່ອງນັ້ນໃຫ້ຟັງ. ມານົບໄດ້ຟັງແລ້ວ ກໍຄິດວ່າ “ພໍ່ຂອງເຮົາເກີດໃນພົມມະໂລກ, ແຕ່ພະສະມະນະໂຄດົມກັບກ່າວຫາວ່າພໍ່ຂອງເຮົາເປັນໝາ, ພະສະມະນະໂຄດົມນີ້ເວົ້າໄປຕາມແຕ່ປາກຈະເວົ້າ” ຈຶ່ງໂກດເຄືອງ ແລະປາດຖະໜາຈະກ່າວຕູ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າດ້ວຍຄຳຕົວະ ຈຶ່ງເດີນທາງໄປທີ່ວິຫານ ແລ້ວທູນຖາມເລື່ອງລາວນັ້ນ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກໍຕັດແກ່ມານົບນັ້ນຢ່າງນັ້ນຄືກັນ ແລ້ວເພື່ອສະແດງຄວາມຈິງບໍ່ໃຫ້ຜິດພ້ຽນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ “ມານົບ, ຊັບສົມບັດທີ່ພໍ່ຂອງເຈົ້າບໍ່ໄດ້ບອກໄວ້ ມີຢູ່ຫຼືບໍ່?”. ມານົບທູນວ່າ “ມີຢູ່ ທ່ານພະໂຄດົມ, ຄື ສ້ອຍຄໍຄຳລາຄາແສນກາສາປະນະ, ເກີບຄຳລາຄາແສນກາສາປະນະ, ຖາດຄຳລາຄາແສນກາສາປະນະ ແລະເງິນອີກແສນກາສາປະນະ”. ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “ເຈົ້າຈົ່ງກັບໄປ ເອົາເຂົ້າປະດັບດິນຫຼືເຂົ້າຂ້າວມະທຸປາຍາດມີນ້ຳນ້ອຍໃຫ້ໝານັ້ນກິນ ແລ້ວອຸ້ມມັນຂຶ້ນເທິງທີ່ນອນ, ໃນເວລາທີ່ມັນກຳລັງຫຼັບສະໜິດໜ້ອຍໜຶ່ງ ຈົ່ງຖາມມັນ, ມັນຈະບອກຊັບທັງໝົດແກ່ເຈົ້າ, ເມື່ອນັ້ນ ເຈົ້າກໍຈະຮູ້ວ່າ ‘ໝານີ້ຄືພໍ່ຂອງເຮົາ’”. ສຸພະມານົບໄດ້ເຮັດຕາມນັ້ນ. ໝາກໍໄດ້ບອກບ່ອນຝັງຊັບທັງໝົດ, ໃນເວລານັ້ນ ມານົບຮູ້ວ່າ “ໝານີ້ຄືພໍ່ຂອງເຮົາແທ້” ກໍມີຈິດເຫຼື້ອມໃສໃນພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງເຂົ້າໄປເຝົ້າແລ້ວທູນຖາມບັນຫາ ໑໔ ຂໍ້, ເມື່ອຈົບການວິສັດຊະນາບັນຫາ ກໍໄດ້ເຖິງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າເປັນທີ່ເພິ່ງ. ຄຳວ່າ “ສຸໂພ ມານະໂວ ໂຕເທຍຍະປຸດໂຕ” ກ່າວໝາຍເຖິງສຸພະມານົບນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “ສາວັດຖິຍັງ ປະຕິວະສະຕິ” ຄື ເດີນທາງມາຈາກບ້ານສ່ວຍຂອງຕົນແລ້ວອາໄສຢູ່.

๔๔๕-๔๔๖. อญฺญตรํ มาณวกํ อามนฺเตสีติ สตฺถริ ปรินิพฺพุเต ‘‘อานนฺทตฺเถโร กิรสฺส ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อาคโต, มหาชโน ตํ ทสฺสนตฺถาย อุปสงฺกมตี’’ติ สุตฺวา ‘‘วิหารํ โข ปน คนฺตฺวา มหาชนมชฺเฌ น สกฺกา สุเขน ปฏิสนฺถารํ วา กาตุํ, ธมฺมกถํ วา โสตุํ เคหํ อาคตํเยว นํ ทิสฺวา สุเขน ปฏิสนฺถารํ กริสฺสามิ, เอกา จ เม กงฺขา อตฺถิ, ตมฺปิ นํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อญฺญตรํ มาณวกํ อามนฺเตสิ. อปฺปาพาธนฺติอาทีสุ อาพาโธติ วิสภาคเวทนา วุจฺจติ, ยา เอกเทเส อุปฺปชฺชิตฺวา จตฺตาโร อิริยาปเถ อยปฏฺเฏน อาพนฺธิตฺวา วิย คณฺหติ, ตสฺสา อภาวํ ปุจฺฉาติ วทติ. อปฺปาตงฺโกติ กิจฺฉชีวิตกโร โรโค วุจฺจติ, ตสฺสาปิ อภาวํ ปุจฺฉาติ วทติ. คิลานสฺเสว จ อุฏฺฐานํ นาม ครุกํ โหติ, กาเย พลํ น โหติ, ตสฺมา นิคฺเคลญฺญภาวญฺจ พลญฺจ ปุจฺฉาติ วทติ. ผาสุวิหารนฺติ คมนฐานนิสชฺชสยเนสุ จตูสุ อิริยาปเถสุ สุขวิหารํ ปุจฺฉาติ วทติ. อถสฺส ปุจฺฉิตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุโภ’’ติอาทิมาห.

໔໔໕-໔໔໖. ຄຳວ່າ “ອັນຍະຕະຣັງ ມານະວະກັງ ອາເມນເຕສິ” (ຮ້ອງສັ່ງມານົບຄົນໜຶ່ງ) ຄື ເມື່ອພະສາດສະດາສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິບພານແລ້ວ, ສຸພະມານົບໄດ້ຍິນວ່າ “ພະອານົນທະເຖຣະຖືເອົາບາດແລະຈີວອນຂອງພະອົງມາແລ້ວ, ມະຫາຊົນກຳລັງເຂົ້າໄປຫາເພື່ອເຂົ້າເຝົ້າ” ຈຶ່ງຄິດວ່າ “ການຈະໄປທີ່ວິຫານແລ້ວເຮັດການປະຕິສັນຖານ ຫຼືຟັງທຳມະກະຖາທ່າມກາງມະຫາຊົນນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນເລື່ອງງ່າຍ, ເຮົາຈະລໍຖ້າພົບທ່ານເມື່ອທ່ານມາຮອດເຮືອນ ແລ້ວຈຶ່ງເຮັດການປະຕິສັນຖານໂດຍສະດວກ, ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເຮົາມີຄວາມສົງໄສຢູ່ຂໍ້ໜຶ່ງ ກໍຈະຖາມທ່ານໃນຂໍ້ນັ້ນນຳ” ຈຶ່ງໄດ້ຮ້ອງສັ່ງມານົບຄົນໜຶ່ງ. ໃນຄຳວ່າ “ອັບປາບາທັງ” ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ “ອາບາດ” ໄດ້ແກ່ ວິສະພາກະເວທະນາ (ເວທະນາທີ່ບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ) ເຊິ່ງເກີດຂຶ້ນໃນສ່ວນໃດສ່ວນໜຶ່ງຂອງຮ່າງກາຍ ແລ້ວຄອບງຳອິຣິຍາບົດທັງ ໔ ປຽບເໝືອນຖືກມັດໄວ້ດ້ວຍແຜ່ນເຫຼັກ, ມານົບຈຶ່ງສັ່ງໃຫ້ຖາມເຖິງຄວາມບໍ່ມີອາບາດນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ອັບປາຕັງໂກ” ຄື ໂລກໄພທີ່ເຮັດໃຫ້ມີຊີວິດຢູ່ດ້ວຍຄວາມລຳບາກ, ມານົບຈຶ່ງສັ່ງໃຫ້ຖາມເຖິງຄວາມບໍ່ມີໂລກໄພນັ້ນ. ກໍການລຸກຂຶ້ນຂອງຄົນປ່ວຍຍ່ອມເປັນໄປດ້ວຍຄວາມຍາກລຳບາກ ແລະບໍ່ມີກຳລັງກາຍ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງສັ່ງໃຫ້ຖາມເຖິງຄວາມບໍ່ມີໂລກໄພ ແລະຄວາມມີກຳລັງກາຍ. ຄຳວ່າ “ຜາສຸວິຫາຣັງ” ຄື ຖາມເຖິງຄວາມຢູ່ເປັນສຸກໃນອິຣິຍາບົດທັງ ໔ ຄື ການໄປ, ການຢືນ, ການນັ່ງ ແລະການນອນ. ລຳດັບນັ້ນ ເມື່ອຈະສະແດງອາການທີ່ຄວນຖາມ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອານິສົງວ່າ “ສຸໂພ” ເປັນຕົ້ນ.

๔๔๗. กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายาติ กาลญฺจ สมยญฺจ ปญฺญาย คเหตฺวา อุปธาเรตฺวาติ อตฺโถ. สเจ อมฺหากํ สฺเว คมนกาโล ภวิสฺสติ, กาเย พลมตฺตา เจว ผริสฺสติ, คมนปจฺจยา จ อญฺโญ อผาสุวิหาโร [Pg.319] น ภวิสฺสติ, อเถตํ กาลญฺจ คมนการณสมวายสงฺขาตํ สมยญฺจ อุปธาเรตฺวา – ‘‘อปิ เอว นาม สฺเว อาคจฺเฉยฺยามา’’ติ วุตฺตํ โหติ.

໔໔໗. ຄຳວ່າ “ກາລັນຈະ ສະມະຍັນຈະ ອຸປາດາຍະ” (ອາໄສການແລະເວລາ) ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ຖືເອົາດ້ວຍປັນຍາແລ້ວພິຈາລະນາເບິ່ງການແລະເວລາ. ມີຄຳອະທິບາຍວ່າ ຫາກມື້ອື່ນເປັນເວລາເດີນທາງຂອງພວກເຮົາ, ແລະມີກຳລັງກາຍພຽງພໍ, ທັງບໍ່ມີຄວາມບໍ່ສະບາຍກາຍຢ່າງອື່ນອັນເກີດຈາກການເດີນທາງ, ເມື່ອນັ້ນ ເຮົາພິຈາລະນາເບິ່ງການນັ້ນ ແລະເວລາອັນເປັນທີ່ປະຊຸມແຫ່ງເຫດໃຫ້ເດີນທາງນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ບາງທີພວກເຮົາອາດຈະໄປໃນມື້ອື່ນ”.

๔๔๘. เจตเกน ภิกฺขุนาติ เจติรฏฺเฐ ชาตตฺตา เจตโกติ เอวํ ลทฺธนาเมน. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียนฺติ โภ, อานนฺท, ทสพลสฺส โก นาม อาพาโธ อโหสิ, กึ ภควา ปริภุญฺชิ. อปิ จ สตฺถุ ปรินิพฺพาเนน ตุมฺหากํ โสโก อุทปาทิ, สตฺถา นาม น เกวลํ ตุมฺหากํเยว ปรินิพฺพุโต, สเทวกสฺส โลกสฺส มหาชานิ, โก ทานิ อญฺโญ มรณา มุจฺจิสฺสติ, ยตฺร โส สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคปุคฺคโล ปรินิพฺพุโต, อิทานิ กํ อญฺญํ ทิสฺวา มจฺจุราชา ลชฺชิสฺสตีติ เอวมาทินา นเยน มรณปฏิสํยุตฺตํ สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เถรสฺส หิยฺโย ปีตเภสชฺชานุรูปํ อาหารํ ทตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน เอกมนฺตํ นิสีทิ.

໔໔໘. ຄຳວ່າ “ເຈຕະເກນະ ພິກຂຸນາ” (ໂດຍພິກຂຸຊາວເຈຕີ) ຄື ພິກຂຸຜູ້ໄດ້ຊື່ວ່າ ເຈຕະກະ ເພາະເກີດໃນແຄວ້ນເຈຕີ. ຄຳວ່າ “ສັມໂມທະນີຍັງ ກະຖັງ ສາຣະນີຍັງ” (ຖ້ອຍຄຳອັນເປັນທີ່ບັນເທີງ ແລະເປັນທີ່ລະນຶກເຖິງ) ຄື ໄດ້ກ່າວຖ້ອຍຄຳທີ່ກ່ຽວກັບຄວາມຕາຍ ເປັນຕົ້ນວ່າ “ຂ້າແຕ່ທ່ານພະອານົນ, ພະທົດສະພົນຊົງມີອາບາດຢ່າງໃດ, ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະເຫວີຍສິ່ງໃດ, ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເພາະການປະຣິນິບພານຂອງພະສາດສະດາ ຄວາມໂສກເກີດຂຶ້ນແກ່ພວກທ່ານຫຼືບໍ່, ພະສາດສະດານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນປະຣິນິບພານສະເພาະພວກທ່ານເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເປັນຄວາມສູນເສຍອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງໂລກພ້ອມທັງເທວະດາ, ບັດນີ້ ໃຜເລົ່າຈະພົ້ນຈາກຄວາມຕາຍໄດ້ ໃນເມື່ອພະອັກຄະບຸກຄົນຂອງໂລກພ້ອມທັງເທວະດາຍັງປະຣິນິບພານແລ້ວ, ບັດນີ້ ພະຍາມັດຈຸຣາດເຫັນໃຜແລ້ວຈະລະອາຍເລົ່າ”. ເມື່ອໄດ້ສົນທະນາຖ້ອຍຄຳອັນເປັນທີ່ບັນເທີງ ແລະເປັນທີ່ລະນຶກເຖິງອັນກ່ຽວກັບຄວາມຕາຍດ້ວຍນັຍດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຖວາຍອາຫານອັນຄວນແກ່ຢາທີ່ພະເຖຣະດື່ມໃນມື້ວານ, ເມື່ອພະເຖຣະເຮັດພັດຕະກິດສຳເລັດແລ້ວ ຈຶ່ງນັ່ງຢູ່ ນະ ທີ່ຄວນສ່ວນຂ້າງໜຶ່ງ.

อุปฏฺฐาโก สนฺติกาวจโรติ อุปฏฺฐาโก หุตฺวา สนฺติกาวจโร, น รนฺธคเวสี. น วีมํสนาธิปฺปาโย. สมีปจารีติ อิทํ ปุริมปทสฺเสว เววจนํ. เยสํ โส ภวํ โคตโมติ กสฺมา ปุจฺฉติ? ตสฺส กิร เอวํ อโหสิ ‘‘เยสุ ธมฺเมสุ ภวํ โคตโม อิมํ โลกํ ปติฏฺฐเปสิ, เต ตสฺส อจฺจเยน นฏฺฐา นุ โข, ธรนฺติ นุ โข, สเจ ธรนฺติ, อานนฺโท ชานิสฺสติ, หนฺท นํ ปุจฺฉามี’’ติ, ตสฺมา ปุจฺฉิ.

ຄຳວ່າ “ອຸປັດຖາໂກ ສັນຕິກາວະຈະໂຣ” (ເປັນອຸປະຖາກ ຜູ້ຢູ່ໃກ້ຊິດ) ຄື ເປັນອຸປະຖາກຜູ້ຢູ່ໃກ້ຊິດ ບໍ່ແມ່ນຜູ້ຄອຍຈັບຜິດ, ທັງບໍ່ແມ່ນຜູ້ມີຄວາມປະສົງຈະທົດລອງ. ຄຳວ່າ “ສະມີປະຈາຣີ” (ຜູ້ທ່ຽວໄປໃນທີ່ໃກ້) ນີ້ ເປັນຄຳໄວພົດຂອງບົດກ່ອນນັ້ນເອງ. ຖາມວ່າ ເພາະເຫດໃດມານົບຈຶ່ງຖາມວ່າ “ເຢສັງ ໂສ ພະວັງ ໂຄຕະໂມ” (ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຂອງພະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ)? ໄດ້ຍິນວ່າ ມານົບນັ້ນມີຄວາມຄິດດັ່ງນີ້ວ່າ “ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ພະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນຊົງປະດິດສະຖານມະຫາຊົນນີ້ໄວ້ ຍ່ອມເສື່ອມສູນໄປແລ້ວ ຫຼືຍັງຄົງຢູ່ຫຼັງຈາກການລ່ວງລັບຂອງພະອົງ, ຫາກຍັງຄົງຢູ່ ພະອານົນກໍຄົງຈະຮູ້, ເອົາລະ ເຮົາຈະຖາມທ່ານ”, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຖາມ.

๔๔๙. อถสฺส เถโร ตีณิ ปิฏกานิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ติณฺณํ โข’’ติอาทิมาห. มาณโว สงฺขิตฺเตน กถิตํ อสลฺลกฺเขนฺโต – ‘‘วิตฺถารโต ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘กตเมสํ ติณฺณ’’นฺติอาทิมาห.

໔໔໙. ລຳດັບນັ້ນ ພະເຖຣະເມື່ອຈະສະແດງພະໄຕປິໂດກ ໓ ໂດຍສົງເຄາະເຂົ້າໃນຂັນ (ກອງທຳ) ໓ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອານິສົງວ່າ “ຕິນນັງ ໂຂ” (໓ ປະການແລ) ເປັນຕົ້ນ. ມານົບນັ້ນ ເມື່ອບໍ່ສາມາດກຳນົດເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໂດຍຫຍໍ້ໄດ້ ຈຶ່ງຄິດວ່າ “ເຮົາຈະຖາມໂດຍລະອຽດ” ແລ້ວກ່າວຄຳມີອານິສົງວ່າ “ກະຕະເມສັງ ຕິນນັງ” (໓ ປະການໃດແດ່) ເປັນຕົ້ນ.

สีลกฺขนฺธวณฺณนา

ການພັນລະນາສີລະຂັນ

๔๕๐-๔๕๓. ตโต เถเรน ‘‘อริยสฺส สีลกฺขนฺธสฺสา’’ติ เตสุ ทสฺสิเตสุ ปุน ‘‘กตโม ปน โส, โภ อานนฺท, อริโย สีลกฺขนฺโธ’’ติ เอเกกํ ปุจฺฉิ. เถโรปิสฺส พุทฺธุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวา ตนฺติธมฺมํ เทเสนฺโต อนุกฺกเมน ภควตา วุตฺตนเยเนว สพฺพํ วิสฺสชฺเชสิ. ตตฺถ อตฺถิ [Pg.320] เจเวตฺถ อุตฺตริกรณียนฺติ เอตฺถ ภควโต สาสเน น สีลเมว สาโร, เกวลญฺเหตํ ปติฏฺฐามตฺตเมว โหติ. อิโต อุตฺตริ ปน อญฺญมฺปิ กตฺตพฺพํ อตฺถิ เยวาติ ทสฺเสสิ. อิโต พหิทฺธาติ พุทฺธสาสนโต พหิทฺธา.

໔໕໐-໔໕໓. ເພາະຄຳທູນຖາມນັ້ນ ເມື່ອພຣະອານົນເຖຣະສະແດງອະລິຍະສີລັກຂັນເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ ສຸພະມານົບຈຶ່ງໄດ້ທູນຖາມແຕ່ລະຂໍ້ອີກວ່າ 'ຂ້າແຕ່ທ່ານພຣະອານົນ ກໍອະລິຍະສີລັກຂັນນັ້ນເປັນແນວໃດ?'. ພຣະເຖຣະເມື່ອຈະສະແດງຄວາມບັງເກີດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ແລະສະແດງທັມຕາມແນວທາງພຣະປາລີແກ່ສຸພະມານົບນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ວິສັດຊະນາທັງໝົດໂດຍລຳດັບ ຕາມນັຍທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງ. ໃນການວິສັດຊະນານັ້ນ ບົດວ່າ 'atthi cevettha uttarikaraṇīyaṃ' ມີອະທิບາຍວ່າ ໃນພຣະສາສນາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານີ້ ສີລເທົ່ານັ້ນຍັງບໍ່ແມ່ນແກ່ນສານອັນສູງສຸດ, ເພາະວ່າສີລນັ້ນເປັນພຽງແຕ່ທີ່ຕັ້ງໝັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເໜືອກວ່ານີ້ຂຶ້ນໄປ ຍັງມີກິດອື່ນທີ່ຄວນເຮັດອີກຢູ່, ພຣະເຖຣະສະແດງອັດຖະນີ້ໄວ້. ບົດວ່າ 'ito bahiddhā' ຄື ພາຍນອກແຫ່ງພຣະພຸດທະສາສນາ.

สมาธิกฺขนฺธวณฺณนา

ການພັນລະນາອະລິຍະສະມາທິຂັນ

๔๕๔. กถญฺจ, มาณว, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหตีติ อิทมายสฺมา อานนฺโท ‘‘กตโม ปน โส, โภ อานนฺท, อริโย สมาธิกฺขนฺโธ’’ติ เอวํ สมาธิกฺขนฺธํ ปุฏฺโฐปิ เย เต ‘‘สีลสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต สนฺตุฏฺโฐ’’ติ เอวํ สีลานนฺตรํ อินฺทฺริยสํวราทโย สีลสมาธีนํ อนฺตเร อุภินฺนมฺปิ อุปการกธมฺมา อุทฺทิฏฺฐา, เต นิทฺทิสิตฺวา สมาธิกฺขนฺธํ ทสฺเสตุกาโม อารภิ. เอตฺถ จ รูปชฺฌานาเนว อาคตานิ, น อรูปชฺฌานานิ, อาเนตฺวา ปน ทีเปตพฺพานิ. จตุตฺถชฺฌาเนน หิ อสงฺคหิตา อรูปสมาปตฺติ นาม นตฺถิเยว.

໔໕໔. ພຣະອານົນເຖຣະ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຖືກທູນຖາມເລື່ອງສະມາທິຂັນຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຂ້າແຕ່ທ່ານພຣະອານົນ ກໍອະລິຍະສະມາທິຂັນນັ້ນເປັນແນວໃດ?' ກໍຕາມ, ແຕ່ເມື່ອຈະຈຳແນກທັມເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍພິສະດານ ຄື ທັມທີ່ມີອຸປະການະແກ່ທັງສີລແລະສະມາທິໃນລະຫວ່າງກາງ ທີ່ໄດ້ສະແດງໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ໃນລຳດັບແຫ່ງສີລ ວ່າ 'ຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍສີລ, ຜູ້ຄຸ້ມຄອງທະວານໃນອິນຊີທັງຫຼາຍ, ຜູ້ປະກອບດ້ວຍສະຕິສຳປະຊັນຍະ, ຜູ້ສັນໂດດ' ເປັນຕົ້ນ, ແລະມີຄວາມປະສົງຈະສະແດງສະມາທິຂັນ ຈຶ່ງໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນສະແດງພຣະດຳລັດວ່າ 'kathañca, māṇava, bhikkhu indriyesu guttadvāro hotī' ນີ້. ແລະໃນສະມາທິຂັນນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງແຕ່ຮູບຊານເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງອະຮູບຊານໂດຍກົງ, ແຕ່ກໍຄວນນຳມາສະແດງອະທິບາຍໄວ້ດ້ວຍ, ເພາະວ່າ ອະຮູບສະມາບັດທີ່ບໍ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນຈະຕຸດຖະຊານນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ.

๔๗๑-๔๘๐. อตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณียนฺติ เอตฺถ ภควโต สาสเน น จิตฺเตกคฺคตามตฺตเกเนว ปริโยสานปฺปตฺติ นาม อตฺถิ, อิโตปิ อุตฺตริ ปน อญฺญํ กตฺตพฺพํ อตฺถิ เยวาติ ทสฺเสติ. นตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณียนฺติ เอตฺถ ภควโต สาสเน อิโต อุตฺตริ กาตพฺพํ นาม นตฺถิเยว, อรหตฺตปริโยสานญฺหิ ภควโต สาสนนฺติ ทสฺเสติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

໔໗໑-໔໘໐. ບົດວ່າ 'atthi cevettha uttarikaraṇīyaṃ' ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນພຣະສາສນາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານີ້ ຄວາມບັນລຸເຖິງທີ່ສຸດຍັງບໍ່ມີພຽງແຕ່ຄວາມມີຈິດມີອາລົມດຽວເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເໜືອກວ່ານີ້ຂຶ້ນໄປ ຍັງມີກິດອື່ນທີ່ຄວນເຮັດໃຫ້ຍິ່ງຂຶ້ນໄປກວ່າສະມາທິຂັນນີ້ອີກ, ພຣະເຖຣະສະແດງອັດຖະນີ້ໄວ້. ບົດວ່າ 'natthi cevettha uttarikaraṇīyaṃ' ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນພຣະສາສນາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານີ້ ກິດທີ່ຄວນເຮັດໃຫ້ຍິ່ງຂຶ້ນໄປກວ່າພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນນີ້ ບໍ່ມີອີກແລ້ວ, ເພາະສະແດງວ່າ ພຣະສາສນາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າມີພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນເປັນທີ່ສຸດ. ຄຳທີ່ເຫຼືອທັງປວງໃນທຸກບ່ອນ ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນທັງນັ້ນ.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

ໃນອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ ຊື່ ສຸມັງຄະລາວິລາສິນີ ນີ້

สุภสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Subhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

๑๑. เกวฏฺฏสุตฺตวณฺณนา

໑໑. ການພັນລະນາເກວັດຕະສູດ

เกวฏฺฏคหปติปุตฺตวตฺถุวณฺณนา

ການພັນລະນາເລື່ອງເກວັດຕະຄະຫະປະຕິບຸດ

๔๘๑. เอวํ [Pg.321] เม สุตํ…เป… นาฬนฺทายนฺติ เกวฏฺฏสุตฺตํ. ตตฺรายํ อปุพฺพปทวณฺณนา. ปาวาริกมฺพวเนติ ปาวาริกสฺส อมฺพวเน. เกวฏฺโฏติ อิทํ ตสฺส คหปติปุตฺตสฺส นามํ. โส กิร จตฺตาลีสโกฏิธโน คหปติมหาสาโล อติวิย สทฺโธ ปสนฺโน อโหสิ. โส สทฺธาธิกตฺตาเยว ‘‘สเจ เอโก ภิกฺขุ อฑฺฒมาสนฺตเรน วา มาสนฺตเรน วา สํวจฺฉเรน วา อากาเส อุปฺปติตฺวา วิวิธานิ ปาฏิหาริยานิ ทสฺเสยฺย, สพฺโพ ชโน อติวิย ปสีเทยฺย. ยํนูนาหํ ภควนฺตํ ยาจิตฺวา ปาฏิหาริยกรณตฺถาย เอกํ ภิกฺขุํ อนุชานาเปยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห.

໔໘໑. ພຣະສູດທີ່ເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'evaṃ me sutaṃ... pe... nāḷandāyaṃ' ນີ້ ຄື ເກວັດຕະສູດ. ໃນເກວັດຕະສູດນັ້ນ ມີການພັນລະນາບົດທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍອະທິບາຍມາກ່ອນ ດັ່ງນີ້: ບົດວ່າ 'pāvārikambavane' ຄື ໃນສວນມ່ວງຂອງປາວາຣິກະເສດຖີ. ບົດວ່າ 'kevaṭṭo' ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງບຸດຄະຫະປະຕິນັ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ຄະຫະປະຕິມະຫາສານັ້ນ ມີຊັບ 40 ໂກດ ເປັນຜູ້ມີສັດທາແລະຄວາມເລື່ອມໃສอย่างຍິ່ງ. ເພາະຄວາມທີ່ເພິ່ນມີສັດທາອັນແຮງກ້າ ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ຖ້າຫາກພຣະພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ ເຫາະຂຶ້ນໄປໃນອາກາດແລ້ວສະແດງປາຕິຫານຕ່າງໆ ທຸກໆເຄິ່ງເດືອນ ຫຼືທຸກໆເດືອນ ຫຼືທຸກໆປີ, ມະຫາຊົນທັງປວງກໍຈະເລື່ອມໃສຢ່າງຍິ່ງ. ທາງທີ່ດີ ເຮົາຄວນທູນຂໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເພື່ອຊົງອະນຸຍາດໃຫ້ພຣະພິກຂຸຮູບໜຶ່ງສະແດງປາຕິຫານ' ຄິດດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລ້ວກາບທູນຢ່າງນີ້.

ตตฺถ อิทฺธาติ สมิทฺธา ผีตาติ นานาภณฺฑอุสฺสนฺนตาย วุทฺธิปฺปตฺตา. อากิณฺณมนุสฺสาติ อํสกูเฏน อํสกูฏํ ปหริตฺวา วิย วิจรนฺเตหิ มนุสฺเสหิ อากิณฺณา. สมาทิสตูติ อาณาเปตุ ฐานนฺตเร ฐเปตุ. อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาติ อุตฺตริมนุสฺสานํ ธมฺมโต, ทสกุสลสงฺขาตโต วา มนุสฺสธมฺมโต อุตฺตริ. ภิยฺโยโสมตฺตายาติ ปกติยาปิ ปชฺชลิตปทีโป เตลสฺเนหํ ลภิตฺวา วิย อติเรกปฺปมาเณน อภิปฺปสีทิสฺสติ. น โข อหนฺติ ภควา ราชคหเสฏฺฐิวตฺถุสฺมึ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ, ตสฺมา ‘‘น โข อห’’นฺติอาทิมาห.

ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'iddhā' ຄື ຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງ. ບົດວ່າ 'phītā' ຄື ຮັ່ງມີ (ຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງເພາະມີສິນຄ້າຕ່າງໆຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ). ບົດວ່າ 'ākiṇṇamanussā' ຄື ຄັບຄັ່ງດ້ວຍຜູ້ຄົນທີ່ຍ່າງບຽດສຽດກັນ (ຄືກັບບ່າກະທົບບ່າ). ບົດວ່າ 'samādisatu' ຄື ຂໍຊົງສັ່ງການ ຫຼືຊົງແຕ່ງຕັ້ງໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງ. ບົດວ່າ 'uttarimanussadhammā' ຄື ຍິ່ງກວ່າທັມຂອງມະນຸດຜູ້ປະເສີດ (ຜູ້ໄດ້ຊານອະລິຍະ) ຫຼືຍິ່ງກວ່າທັມຂອງມະນຸດທົ່ວໄປທີ່ໄດ້ແກ່ກຸສົນກັມມະບົດ 10 ປະການ. ບົດວ່າ 'bhiyyosomattāya' ມີອະທິບາຍວ່າ ປຽບເໝືອນຕະກຽງທີ່ຮຸ່ງເຮືອງຢູ່ແລ້ວຕາມປົກກະຕິ ເມື່ອໄດ້ຮັບນ້ຳມັນກໍຍິ່ງຮຸ່ງເຮືອງຂຶ້ນຕື່ມອີກ, ມະຫາຊົນກໍຈະຍິ່ງເລື່ອມໃສຢ່າງຫຼວງຫຼາຍເກີນປະມານຢ່າງນັ້ນ. ບົດວ່າ 'na kho ahaṃ' ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງບັນຍັດສິກຂາບົດໄວ້ແລ້ວໃນເລື່ອງເສດຖີກຸງຣາຊະຄຶ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'na kho ahaṃ' ເປັນຕົ້ນ.

๔๘๒. น ธํเสมีติ น คุณวินาสเนน ธํเสมิ, สีลเภทํ ปาเปตฺวา อนุปุพฺเพน อุจฺจฏฺฐานโต โอตาเรนฺโต นีจฏฺฐาเน น ฐเปมิ, อถ โข อหํ พุทฺธสาสนสฺส วุทฺธึ ปจฺจาสีสนฺโต กเถมีติ ทสฺเสติ. ตติยมฺปิ โขติ ยาวตติยํ พุทฺธานํ กถํ ปฏิพาหิตฺวา กเถตุํ วิสหนฺโต นาม นตฺถิ. อยํ ปน ภควตา สทฺธึ วิสฺสาสิโก วิสฺสาสํ วฑฺเฒตฺวา วลฺลโภ หุตฺวา อตฺถกาโมสฺมีติ ติกฺขตฺตุํ กเถสิ.

໔໘໒. ບົດວ່າ 'na dhaṃsemi' ມີອະທິບາຍວ່າ ຂ້ານ້ອຍບໍ່ໄດ້ທຳລາຍໂດຍການທຳລາຍຄຸນຄວາມດີ (ສີລ), ບໍ່ໄດ້ເຮັດໃຫ້ສີລທຳລາຍ ແລ້ວດຶງລົງມາຈາກບ່ອນສູງໃຫ້ມາຢູ່ໃນບ່ອນຕ່ຳໂດຍລຳດັບ, ແຕ່ຂ້ານ້ອຍກາບທູນເພາະຫວັງຄວາມຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງແຫ່ງພຣະພຸດທະສາສນາເທົ່ານັ້ນ, ເກວັດຕະກາບທູນສະແດງອັດຖະນີ້. ບົດວ່າ 'tatiyampi kho' ມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ທີ່ຈະກ້າຫານຄັດຄ້ານພຣະດຳລັດຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າເຖິງ 3 ເທື່ອ ນັ້ນບໍ່ມີເລີຍ. ແຕ່ອຸປາສົກຜู້ນີ້ ເປັນຜູ້ມີຄວາມຄຸ້ນເຄີຍກັບພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອເພີ່ມພູນຄວາມຄຸ້ນເຄີຍແລະເປັນທີ່ຮັກແລ້ວ ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ເຮົາເປັນຜູ້ຫວັງປະໂຫຍດ' ຈຶ່ງໄດ້ກາບທູນເຖິງ 3 ເທື່ອ.

อิทฺธิปาฏิหาริยวณฺณนา

ການພັນລະນາອິດທິປາຕິຫານ

๔๘๓-๔๘๔. อถ ภควา อยํ อุปาสโก มยิ ปฏิพาหนฺเตปิ ปุนปฺปุนํ ยาจติเยว. ‘‘หนฺทสฺส ปาฏิหาริยกรเณ อาทีนวํ ทสฺเสมี’’ติ จินฺเตตฺวา [Pg.322] ‘‘ตีณิ โข’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อมาหํ ภิกฺขุนฺติ อมุํ อหํ ภิกฺขุํ. คนฺธารีติ คนฺธาเรน นาม อิสินา กตา, คนฺธารรฏฺเฐ วา อุปฺปนฺนา วิชฺชา. ตตฺถ กิร พหู อิสโย วสึสุ, เตสุ เอเกน กตา วิชฺชาติ อธิปฺปาโย. อฏฺฏียามีติ อฏฺโฏ ปีฬิโต วิย โหมิ. หรายามีติ ลชฺชามิ. ชิคุจฺฉามีติ คูถํ ทิสฺวา วิย ชิคุจฺฉํ อุปฺปาเทมิ.

໔໘໓-໔໘໔. ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງດຳຣິວ່າ 'ອຸປາສົກຜູ້ນີ້ ເຖິງແມ່ນວ່າເຮົາຈະຫ້າມຢູ່ ກໍຍັງອ້ອນວອນຊ້ຳໆຢູ່ເລີຍ. ເອົາເຖີດ ເຮົາຈະສະແດງໂທດໃນການສະແດງປາຕິຫານແກ່ລາວ' ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'tīṇi kho' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'amāhaṃ bhikkhuṃ' ຄື 'ເຮົາ (ຈະສັ່ງ) ພິກຂຸຮູບນັ້ນ'. ບົດວ່າ 'gandhārī' ຄື ວິຊາທີ່ລືສີຊື່ວ່າ ຄັນທາຣະ ເປັນຜູ້ແຕ່ງຂຶ້ນ ຫຼືວິຊາທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນແຄວ້ນຄັນທາຣະ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນແຄວ້ນນັ້ນມີລືສີອາໄສຢູ່ເປັນຈຳນວນຫຼາຍ, ວິຊາທີ່ລືສີຕົນໜຶ່ງໃນບັນດາລືສີເຫຼົ່ານັ້ນແຕ່ງຂຶ້ນ ນີ້ຄືອັດຖະອະທິບາຍ. ບົດວ່າ 'aṭṭīyāmi' ຄື ເຮົາເດືອດຮ້ອນ (ຄືກັບຖືກບີບຄັ້ນ). ບົດວ່າ 'harāyāmi' ຄື ເຮົາລະອາຍ. ບົດວ່າ 'jigucchāmi' ຄື ເຮົາອິດໜາລະອាកົດ (ຄືກັບເຫັນອາຈົມແລ້ວເກີດຄວາມລັງກຽດ).

อาเทสนาปาฏิหาริยวณฺณนา

ການພັນລະນາອາເທສນາປາຕິຫານ

๔๘๕. ปรสตฺตานนฺติ อญฺเญสํ สตฺตานํ. ทุติยํ ตสฺเสว เววจนํ. อาทิสตีติ กเถติ. เจตสิกนฺติ โสมนสฺสโทมนสฺสํ อธิปฺเปตํ. เอวมฺปิ เต มโนติ เอวํ ตว มโน โสมนสฺสิโต วา โทมนสฺสิโต วา กามวิตกฺกาทิสมฺปยุตฺโต วา. ทุติยํ ตสฺเสว เววจนํ. อิติปิ เต จิตฺตนฺติ อิติ ตว จิตฺตํ, อิทญฺจิทญฺจ อตฺถํ จินฺตยมานํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. มณิกา นาม วิชฺชาติ จินฺตามณีติ เอวํ ลทฺธนามา โลเก เอกา วิชฺชา อตฺถิ. ตาย ปเรสํ จิตฺตํ ชานาตีติ ทีเปติ.

໔໘໕. ບົດວ່າ 'parasattānaṃ' ຄື ແກ່ສັດອື່ນທັງຫຼາຍ. ຄຳທີສອງ ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ 'ādisati' ຄື ບອກ (ທຳນາຍ). ບົດວ່າ 'cetasikaṃ' ໝາຍເຖິງ ໂສມະນັດແລະໂທມະນັດ. ບົດວ່າ 'evampi te mano' ຄື ໃຈຂອງເຈົ້າເປັນຢ່າງນີ້ ຄື ເປັນໄປກັບດ້ວຍໂສມະນັດ ຫຼືໂທມະນັດ ຫຼືປະກອບດ້ວຍກາມະວິຕົກເປັນຕົ້ນ. ຄຳທີສອງ ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ 'itipi te cittaṃ' ມີອັດຖະວ່າ ຈິດຂອງເຈົ້າເປັນຢ່າງນີ້ ຄື ເປັນໄປໂດຍຄິດເຖິງເລື່ອງນີ້ເລື່ອງນັ້ນ. ບົດວ່າ 'maṇikā nāma vijjā' ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນໂລກມີວິຊາໜຶ່ງທີ່ໄດ້ຊື່ວ່າ ຈິນດາມະນີ, ພຣະອົງສະແດງວ່າ ບຸກຄົນຍ່ອມຮູ້ຈິດຂອງຄົນອື່ນໄດ້ດ້ວຍວິຊານັ້ນ.

อนุสาสนีปาฏิหาริยวณฺณนา

ການພັນລະນາອະນຸສາສະນີປາຕິຫານ

๔๘๖. เอวํ วิตกฺเกถาติ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโย เอวํ ปวตฺเตนฺตา วิตกฺเกถ. มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถาติ เอวํ กามวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา มา วิตกฺกยิตฺถ. เอวํ มนสิ กโรถาติ เอวํ อนิจฺจสญฺญเมว, ทุกฺขสญฺญาทีสุ วา อญฺญตรํ มนสิ กโรถ. มา เอวนฺติ ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา นเยน มา มนสิ กริตฺถ. อิทนฺติ อิทํ ปญฺจกามคุณิกราคํ ปชหถ. อิทํ อุปสมฺปชฺชาติ อิทํ จตุมคฺคผลปฺปเภทํ โลกุตฺตรธมฺมเมว อุปสมฺปชฺช ปาปุณิตฺวา นิปฺผาเทตฺวา วิหรถ. อิติ ภควา อิทฺธิวิธํ อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ ทสฺเสติ, ปรสฺส จิตฺตํ ญตฺวา กถนํ อาเทสนาปาฏิหาริยนฺติ. สาวกานญฺจ พุทฺธานญฺจ สตตํ ธมฺมเทสนา อนุสาสนีปาฏิหาริยนฺติ.

໔໘໖. ບົດວ່າ 'evaṃ vitakketha' ຄື ພວກເຈົ້າຈົ່ງດຳຣິໂດຍເຮັດເນກຂັມມະວິຕົກເປັນຕົ້ນໃຫ້ເປັນໄປຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ 'mā evaṃ vitakkayittha' ຄື ພວກເຈົ້າຢ່າດຳຣິໂດຍເຮັດກາມະວິຕົກເປັນຕົ້ນໃຫ້ເປັນໄປຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ 'evaṃ manasi karotha' ຄື ພວກເຈົ້າຈົ່ງມະນະສິການ (ໃສ່ໃຈ) ອະນິດຈະສັນຍາເທົ່ານັ້ນ ຫຼືມະນະສິການສັນຍາຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນບັນດາທຸກຂະສັນຍາເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ 'mā evaṃ' ຄື ພວກເຈົ້າຢ່າມະນະສິການໂດຍນັຍວ່າ 'ທ່ຽງ' ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'idaṃ' ຄື ພວກເຈົ້າຈົ່ງລະລາຄະໃນກາມະຄຸນ 5 ນີ້. ບົດວ່າ 'idaṃ upasampajja' ຄື ພວກເຈົ້າຈົ່ງເຂົ້າເຖິງ ບັນລຸ ເຮັດໃຫ້ສຳເລັດ ເຊິ່ງໂລກຸດຕະຣະທັມອັນມີມັກ 4 ຜົນ 4 ນີ້ແລ້ວຢູ່ເຖີດ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງອິດທິວິທິວ່າ ເປັນອິດທິປາຕິຫານ, ຊົງສະແດງການທຳນາຍໂດຍຮູ້ຈິດຂອງຄົນອື່ນວ່າ ເປັນອາເທສນາປາຕິຫານ, ແລະຊົງສະແດງການສະແດງທັມຢູ່ສະເໝີຂອງພຣະສາວົກທັງຫຼາຍແລະຂອງພຣະพຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍວ່າ ເປັນອະນຸສາສະນີປາຕິຫານ ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້.

ตตฺถ อิทฺธิปาฏิหาริเยน อนุสาสนีปาฏิหาริยํ มหาโมคฺคลฺลานสฺส อาจิณฺณํ, อาเทสนาปาฏิหาริเยน อนุสาสนีปาฏิหาริยํ ธมฺมเสนาปติสฺส. เทวทตฺเต สํฆํ ภินฺทิตฺวา ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ คเหตฺวา คยาสีเส พุทฺธลีฬาย เตสํ ธมฺมํ เทสนฺเต หิ ภควตา เปสิเตสุ ทฺวีสุ อคฺคสาวเกสุ ธมฺมเสนาปติ เตสํ จิตฺตาจารํ ญตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ[Pg.323], เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปญฺจสตา ภิกฺขู โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ. อถ เนสํ มหาโมคฺคลฺลาโน วิกุพฺพนํ ทสฺเสตฺวา ทสฺเสตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, ตํ สุตฺวา สพฺเพ อรหตฺตผเล ปติฏฺฐหึสุ. อถ ทฺเวปิ มหานาคา ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ คเหตฺวา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา เวฬุวนเมวาคมึสุ. อนุสาสนีปาฏิหาริยํ ปน พุทฺธานํ สตตํ ธมฺมเทสนา, เตสุ อิทฺธิปาฏิหาริยอาเทสนาปาฏิหาริยานิ สอุปารมฺภานิ สโทสานิ, อทฺธานํ น ติฏฺฐนฺติ, อทฺธานํ อติฏฺฐนโต น นิยฺยนฺติ. อนุสาสนีปาฏิหาริยํ อนุปารมฺภํ นิทฺโทสํ, อทฺธานํ ติฏฺฐติ, อทฺธานํ ติฏฺฐนโต นิยฺยาติ. ตสฺมา ภควา อิทฺธิปาฏิหาริยญฺจ อาเทสนาปาฏิหาริยญฺจ ครหติ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํเยว ปสํสติ.

ໃນບັນດາປາຕິຫານ 3 ຢ່າງນັ້ນ ການສະແດງອະນຸສາສະນີປາຕິຫານຮ່ວມກັບອິດທິປາຕິຫານ ເປັນສິ່ງທີ່ພຣະມະຫາໂມກຄັນລານະເຖຣະປະພຶດຢູ່ສະເໝີ, ສ່ວນການສະແດງອະນຸສາສະນີປາຕິຫານຮ່ວມກັບອາເທສນາປາຕິຫານ ເປັນສິ່ງທີ່ພຣະທັມມະເສນາບໍດີ (ພຣະສາຣີບຸດ) ປະພຶດຢູ່ສະເໝີ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອພຣະເທວະທັດທຳລາຍສົງແລ້ວ ພາພິກຂຸ 500 ຮູບໄປຍັງຄະຍາສີສະປະદેશ ແລ້ວສະແດງທັມແກ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍລີລາຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ໃນບັນດາພຣະອັກຄະສາວົກທັງສອງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສົ່ງໄປນັ້ນ ພຣະທັມມະເສນາບໍດີຮູ້ວາລະຈິດຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວຈຶ່ງສະແດງທັມ, ພິກຂຸ 500 ຮູບນັ້ນ ຟັງທັມມະເທດສະນາຂອງພຣະເຖຣະແລ້ວ ໄດ້ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນໂສດາປັດຕິຜົນ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະມະຫາໂມກຄັນລານະໄດ້ສະແດງອິດທິປາຕິຫານຕ່າງໆ ແລ້ວສະແດງທັມແກ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ, ພິກຂຸທັງໝົດຟັງທັມນັ້ນແລ້ວ ກໍໄດ້ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນອໍຣະຫັດຕະຜົນ. ຈາກນັ້ນ ພຣະມະຫາເຖຣະຜູ້ເປັນໃຫຍ່ທັງສອງ ກໍພາພິກຂຸ 500 ຮູບນັ້ນ ເຫາະຂຶ້ນສູ່ອາກາດແລ້ວກັບມາຍັງວັດເວລຸວັນນັ້ນເອງ. ສ່ວນອະນຸສາສະນີປາຕິຫານນັ້ນ ເປັນການສະແດງທັມຢູ່ສະເໝີຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ. ໃນບັນດາປາຕິຫານເຫຼົ່ານັ້ນ ອິດທິປາຕິຫານແລະອາເທສນາປາຕິຫານ ເປັນສິ່ງທີ່ມີຂໍ້ຕິຕຽນ ມີໂທດ ບໍ່ຄົງທົນຢູ່ໄດ້ຕະຫຼອດການ, ເພາະບໍ່ຄົງທົນຢູ່ໄດ້ຕະຫຼອດການ ຈຶ່ງບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກ. ສ່ວນອະນຸສາສະນີປາຕິຫານ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຂໍ້ຕິຕຽນ ບໍ່ມີໂທດ ຄົງທົນຢູ່ໄດ້ຕະຫຼອດການ, ເພາະຄົງທົນຢູ່ໄດ້ຕະຫຼອດການ ຈຶ່ງນຳອອກຈາກທຸກໄດ້. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງຕິຕຽນອິດທິປາຕິຫານແລະອາເທສນາປາຕິຫານ ແຕ່ຊົງສັນເສີນອະນຸສາສະນີປາຕິຫານເທົ່ານັ້ນ.

ภูตนิโรเธสกวตฺถุวณฺณนา

ການພັນລະນາເລື່ອງພິກຂຸຜູ້ສະແຫວງຫາຄວາມດັບແຫ່ງມະຫາພູດ

๔๘๗. ภูตปุพฺพนฺติ อิทํ กสฺมา ภควตา อารทฺธํ. อิทฺธิปาฏิหาริยอาเทสนาปาฏิหาริยานํ อนิยฺยานิกภาวทสฺสนตฺถํ, อนุสาสนีปาฏิหาริยสฺเสว นิยฺยานิกภาวทสฺสนตฺถํ. อปิ จ สพฺพพุทฺธานํ มหาภูตปริเยสโก นาเมโก ภิกฺขุ โหติเยว. โย มหาภูเต ปริเยสนฺโต ยาว พฺรหฺมโลกา วิจริตฺวา วิสฺสชฺเชตารํ อลภิตฺวา อาคมฺม พุทฺธเมว ปุจฺฉิตฺวา นิกฺกงฺโข โหติ. ตสฺมา พุทฺธานํ มหนฺตภาวปฺปกาสนตฺถํ, อิทญฺจ การณํ ปฏิจฺฉนฺนํ, อถ นํ วิวฏํ กตฺวา เทเสนฺโตปิ ภควา ‘‘ภูตปุพฺพ’’นฺติอาทิมาห.

໔໘໗. ເພາະເຫດໃດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງເລີ່ມຕົ້ນເລື່ອງວ່າ 'bhūtapubbaṃ' ນີ້? ເພື່ອສະແດງຄວາມທີ່ອິດທິປາຕິຫານແລະອາເທສນາປາຕິຫານ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກ, ແລະເພື່ອສະແດງຄວາມທີ່ອະນຸສາສະນີປາຕິຫານເທົ່ານັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ນຳອອກຈາກທຸກ. ອີກປະການໜຶ່ງ ພິກຂຸຜູ້ສະແຫວງຫາຄວາມດັບແຫ່ງມະຫາພູດຮູບໜຶ່ງ ຍ່ອມມີສະເໝີໃນສະໄໝຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທຸກໆພຣະອົງ. ພິກຂຸໃດ ສະແຫວງຫາຄວາມດັບແຫ່ງມະຫາພູດ ທ່ຽວໄປຈົນເຖິງພົມມະໂລກ ເມື່ອບໍ່ໄດ້ຜູ້ວິສັດຊະນາຈຶ່ງກັບມາທູນຖາມພຣະພຸດທະເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວໝົດຄວາມສົງໄສ. ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ, ແລະເລື່ອງນີ້ກໍປິດບັງຢູ່, ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເມື່ອຈະຊົງເປີດເຜີຍສະແດງເລື່ອງນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'bhūtapubbaṃ' ເປັນຕົ້ນ.

ตตฺถ กตฺถ นุ โขติ กิสฺมึ ฐาเน กึ อาคมฺม กึ ปตฺตสฺส เต อนวเสสา อปฺปวตฺติวเสน นิรุชฺฌนฺติ. มหาภูตกถา ปเนสา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา, ตสฺมา สา ตโตว คเหตพฺพา.

In the commentary, the phrase 'kattha nu kho' means: in which place, based on what object, or upon attaining what object, do these great elements cease without remainder, so as not to arise again. This discussion of the great elements is explained in detail in all its aspects in the Visuddhimagga; therefore, it should be understood from that source.

๔๘๘. เทวยานิโย มคฺโคติ ปาฏิเยกฺโก เทวโลกคมนมคฺโค นาม นตฺถิ, อิทฺธิวิธญาณสฺเสว ปเนตํ อธิวจนํ. เตน เหส ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตนฺโต เทวโลกํ ยาติ. ตสฺมา ‘‘ตํ เทวยานิโย มคฺโค’’ติ วุตฺตํ. เยน จาตุมหาราชิกาติ สมีเป ฐิตมฺปิ ภควนฺตํ อปุจฺฉิตฺวา ธมฺมตาย โจทิโต เทวตา มหานุภาวาติ มญฺญมาโน อุปสงฺกมิ. มยมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานามาติ พุทฺธวิสเย ปญฺหํ [Pg.324] ปุจฺฉิตา เทวตา น ชานนฺติ, เตเนวมาหํสุ. อถ โข โส ภิกฺขุ ‘‘มม อิมํ ปญฺหํ น กเถตุํ น ลพฺภา, สีฆํ กเถถา’’ติ ตา เทวตา อชฺโฌตฺถรติ, ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉติ, ตา ‘‘อชฺโฌตฺถรติ โน อยํ ภิกฺขุ, หนฺท นํ หตฺถโต โมเจสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อตฺถิ โข ภิกฺขุ จตฺตาโร มหาราชาโน’’ติอาทิมาหํสุ. ตตฺถ อภิกฺกนฺตตราติ อติกฺกมฺม กนฺตตรา. ปณีตตราติ วณฺณยสอิสฺสริยาทีหิ อุตฺตมตรา เอเตน นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

໔໘໘. ບົດວ່າ 'devayāniyo maggo' ມີອະທິບາຍວ່າ ຫົນທາງໄປສູ່ເທວະໂລກໂດຍສະເພາະຕ່າງຫາກນັ້ນບໍ່ມີ, ແຕ່ຄຳນັ້ນເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງອິດທິວິທິຍານນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ພິກຂຸນັ້ນຍ່ອມໄປສູ່ເທວະໂລກຈົນເຖິງພົມມະໂລກໄດ້ດ້ວຍກາຍ ໂດຍໃຊ້ອິດທິວິທິຍານນັ້ນບັງຄັບໃຫ້ເປັນໄປຕາມຄວາມປາຖະໜາ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອານົນເຖຣະຈຶ່ງກ່າວເອີ້ນອິດທິວິທິຍານນັ້ນວ່າ 'devayāniyo maggo'. ບົດວ່າ 'yena cātumahārājikā' ມີອະທິບາຍວ່າ ພິກຂຸນັ້ນບໍ່ໄດ້ທູນຖາມພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເຖິງແມ່ນວ່າຈະປະທັບຢູ່ໃກ້ໆ ກໍຕາມ, ແຕ່ຖືກຊັກນຳໂດຍທຳມະດາ ແລະຄິດວ່າ 'ເທວະດາທັງຫຼາຍມີອານຸພາບຫຼາຍ' ຈຶ່ງໄດ້ເຂົ້າໄປຫາ. ບົດວ່າ 'mayampi kho bhikkhu na jānāma' ມີອະທິບາຍວ່າ ເທວະດາທັງຫຼາຍເມື່ອຖືກຖາມບັນຫາອັນເປັນວິໄສຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ກໍບໍ່ຮູ້, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນີ້. ຄັ້ງນັ້ນ ພິກຂຸນັ້ນໄດ້ຂົ່ມຂູ່ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະຖາມຊ້ຳໆວ່າ 'ພວກທ່ານຈະບໍ່ຕອບບັນຫານີ້ຂອງຂ້ອຍບໍ່ໄດ້, ຈົ່ງຕອບມາໄວໆ'. ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນຄິດວ່າ 'ພິກຂຸຮູບນີ້ຂົ່ມຂູ່ພວກເຮົາ, ເອົາເຖີດ ພວກເຮົາຈະປົດປ່ອຍລາວໄປຈາກມື' ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'atthi kho bhikkhu cattāro mahārājāno' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ 'abhikkantatarā' ຄື ງົດງາມຍິ່ງກວ່າ. ບົດວ່າ 'paṇītatarā' ຄື ປະນີດກວ່າ (ປະເສີດກວ່າ ດ້ວຍວັນນະ, ຍົດ, ແລະຄວາມເປັນໃຫຍ່ເປັນຕົ້ນ). ຄວນຊາບເນື້ອຄວາມໃນວາລະທັງປວງໂດຍນັຍນີ້.

๔๙๑-๔๙๓. อยํ ปน วิเสโส – สกฺโก กิร เทวราชา จินฺเตสิ ‘‘อยํ ปญฺโห พุทฺธวิสโย, น สกฺกา อญฺเญน วิสฺสชฺชิตุํ, อยญฺจ ภิกฺขุ อคฺคึ ปหาย ขชฺโชปนกํ ธมนฺโต วิย, เภรึ ปหาย อุทรํ วาเทนฺโต วิย จ, โลเก อคฺคปุคฺคลํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปหาย เทวตา ปุจฺฉนฺโต วิจรติ, เปเสมิ นํ สตฺถุสนฺติก’’นฺติ. ตโต ปุนเทว โส จินฺเตสิ ‘‘สุทูรมฺปิ คนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเกว นิกฺกงฺโข ภวิสฺสติ. อตฺถิ เจว ปุคฺคโล นาเมส, โถกํ ตาว อาหิณฺฑนฺโต กิลมตุ ปจฺฉา ชานิสฺสตี’’ติ. ตโต ตํ ‘‘อหมฺปิ โข’’ติอาทิมาห. พฺรหฺมยานิโยปิ เทวยานิยสทิโสว. เทวยานิยมคฺโคติ วา พฺรหฺมยานิยมคฺโคติ วา ธมฺมเสตูติ วา เอกจิตฺตกฺขณิกอปฺปนาติ วา สนฺนิฏฺฐานิกเจตนาติ วา มหคฺคตจิตฺตนฺติ วา อภิญฺญาญาณนฺติ วา สพฺพเมตํ อิทฺธิวิธญาณสฺเสว นามํ.

໔໙໑-໔໙໓. ແຕ່ຂໍ້ພິເສດໃນທີ່ນີ້ມີດັ່ງນີ້: ໄດ້ຍິນວ່າ ທ້າວສັກກະຈອມເທບຊົງດຳຣິວ່າ "ບັນຫານີ້ເປັນພຸດທະວິໄສ ຜື່ອື່ນບໍ່ສາມາດຈະແກ້ໄດ້, ແລະພິກຂຸນີ້ລະຖິ້ມກອງໄຟແລ້ວ ກັບໄປເປົ່າຫິ່ງຫ້ອຍ ເໝືອນດັ່ງລະຖິ້ມກອງໃຫຍ່ແລ້ວ ກັບໄປຕີທ້ອງຂອງຕົນ, ລະຖິ້ມພະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ຜູ້ເປັນບຸກຄົນປະເສີດສຸດໃນໂລກ ແລ້ວທ່ຽວຖາມເທວະດາທັງຫຼາຍຢູ່, ເຮົາຄວນສົ່ງພິກຂຸນັ້ນໄປສູ່ສຳນັກຂອງພະศาสດາເຖີດ". ແຕ່ຕໍ່ມາ ທ້າວສັກກະນັ້ນຊົງດຳຣິອີກວ່າ "ເຖິງແມ່ນວ່າພິກຂຸນີ້ຈະໄປໃນທີ່ໄກແສນໄກ ກໍຈະໝົດຄວາມສົງໄສໃນສຳນັກຂອງພະศาสດາເທົ່ານັ້ນ. ບຸກຄົນເຊັ່ນນີ້ກໍມີຢູ່, ປ່ອຍໃຫ້ລາວທ່ຽວໄປໃຫ້ເມື່ອຍຈັກໜ່ອຍກ່ອນ ເຖິງພາຍຫຼັງຈຶ່ງຄ່ອຍຮູ້ເອງ". ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ້າວສັກກະຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "ອະຫັມປິ ໂຂ" ແກ່ພິກຂຸນັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ພົມມະຍານ ກໍຄືກັນກັບ ເທວະຍານ ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ ເທວະຍານີຍະມັກ (ທາງໄປສູ່ເທວະໂລກ) ກໍດີ, ພົມມະຍານີຍະມັກ (ທາງໄປສູ່ພົມມະໂລກ) ກໍດີ, ທຳມະເສຕຸ (ຂົວຄືທຳ) ກໍດີ, ເອກະຈິດຕັກຂະນິກະອັບປະນາ (ອັບປະນາສະມາທິຊົ່ວຂະນະຈິດດຽວ) ກໍດີ, ສັນນິດຖານິກະເຈດຕະນາ (ເຈດຕະນາທີ່ຕັດສິນໃຈເດັດຂາດ) ກໍດີ, ມະຫັກຄະຕະຈິດ ກໍດີ, ອະພິນຍານານ ກໍດີ, ທັງໝົດນີ້ລ້ວນແຕ່ເປັນຊື່ຂອງ ອິດທິວິທະຊານ (ຍານສະແດງລິດ) ທັງນັ້ນ.

๔๙๔. ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ อาคมนปุพฺพภาเค นิมิตฺตํ สูริยสฺส อุทยโต อรุณุคฺคํ วิย. ตสฺมา อิทาเนว พฺรหฺมา อาคมิสฺสติ, เอวํ มยํ ชานามาติ ทีปยึสุ. ปาตุรโหสีติ ปากโฏ อโหสิ. อถ โข โส พฺรหฺมา เตน ภิกฺขุนา ปุฏฺโฐ อตฺตโน อวิสยภาวํ ญตฺวา สจาหํ ‘‘น ชานามี’’ติ วกฺขามิ, อิเม มํ ปริภวิสฺสนฺติ, อถ ชานนฺโต วิย ยํ กิญฺจิ กเถสฺสามิ, อยํ เม ภิกฺขุ เวยฺยากรเณน อนารทฺธจิตฺโต วาทํ อาโรเปสฺสติ. ‘‘อหมสฺมิ ภิกฺขุ พฺรหฺมา’’ติอาทีนิ ปน เม ภณนฺตสฺส น โกจิ วจนํ สทฺทหิสฺสติ. ยํนูนาหํ วิกฺเขปํ กตฺวา อิมํ ภิกฺขุํ สตฺถุสนฺติกํเยว เปเสยฺยนฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘อหมสฺมิ ภิกฺขุ พฺรหฺมา’’ติอาทิมาห.

໔໙໔. ຄຳວ່າ "ປຸບພະນິມິດ" (ນິມິດເບື້ອງຕົ້ນ) ໝາຍເຖິງ ເຄື່ອງໝາຍທີ່ປາກົດຂຶ້ນກ່ອນການມາເຖິງ ເໝືອນດັ່ງແສງອະລຸນຂຶ້ນກ່ອນທີ່ດວງຕາເວັນຈະຂຶ້ນ. ດັ່ງນັ້ນ ພວກພົມທັງຫຼາຍຈຶ່ງສະແດງຄວາມໝາຍວ່າ "ພວກຂ້າພະເຈົ້າຮູ້ໄດ້ຢ່າງນີ້ວ່າ ໃນຕອນນີ້ເອງ ທ້າວມະຫາພົມຈັກສະເດັດມາ". ຄຳວ່າ "ປາກົດແລ້ວ" (ປາຕຸຣະໂຫສິ) ໝາຍເຖິງ ໄດ້ປາກົດຈະແຈ້ງແລ້ວ. ຄັ້ງນັ້ນ ທ້າວມະຫາພົມນັ້ນ ເມື່ອຖືກພິກຂຸນັ້ນຖາມແລ້ວ ກໍຮູ້ວ່າບັນຫານີ້ບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງຕົນ ຈຶ່ງດຳຣິວ່າ "ຖ້າເຮົາຈະກ່າວວ່າ 'ເຮົາບໍ່ຮູ້', ພວກພົມເຫຼົ່ານີ້ກໍຈັກດູໝິ່ນເຮົາ, ແຕ່ຖ້າເຮົາຈະກ່າວສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງໄປເໝືອນດັ່ງຜູ້ຮູ້, ພິກຂຸນີ້ນັ້ນກໍຈັກບໍ່ຍິນດີໃນຄຳຕອບຂອງເຮົາ ແລ້ວຈັກຍົກໂທດຂຶ້ນໂຕ້ຖຽງ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເມື່ອເຮົາກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸ ເຮົາຄືພົມ' ກໍຈະບໍ່ມີໃຜເຊື່ອຖືຄຳເວົ້າຂອງເຮົາເລີຍ. ທາງທີ່ດີ ເຮົາຄວນຫຼີກລ່ຽງບັນຫານີ້ ແລ້ວສົ່ງພິກຂຸນັ້ນໄປສູ່ສຳນັກຂອງພະศาสດາເຖີດ" ເມື່ອດຳຣິດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ດູກ່ອນພິກຂຸ ເຮົາຄືພົມ".

๔๙๕-๔๙๖. เอกมนฺตํ [Pg.325] อปเนตฺวาติ กสฺมา เอวมกาสิ? กุหกตฺตา. พหิทฺธา ปริเยฏฺฐินฺติ เตลตฺถิโก วาลิกํ นิปฺปีฬิยมาโน วิย ยาว พฺรหฺมโลกา พหิทฺธา ปริเยสนํ อาปชฺชติ.

໔໙໕-໔໙໖. ຄຳວ່າ "ພາໄປໃນທີ່ຄວນສ່ວນຂ້າງໜຶ່ງ" (ເອກະມັນຕັງ ອะປະເນດວາ) ມີຄຳຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງເຮັດແນວນັ້ນ? ຕອບວ່າ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ໂອ້ອວດ (ຫຼອກລວງ). ຄຳວ່າ "ການສະແຫວງຫາໃນພາຍນອກ" (ພະຫິດທາ ປະຣິເຍດຖິງ) ໝາຍເຖິງ ການທ່ຽວສະແຫວງຫາໃນພາຍນອກ (ນອກຈາກພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ) ໄປຈົນຮອດພົມມະໂລກ ເໝືອນດັ່ງຜູ້ຕ້ອງການນ້ຳມັນ ແຕ່ກັບໄປຄັ້ນເອົາຈາກເມັດຊາຍ.

๔๙๗. สกุณนฺติ กากํ วา กุลลํ วา. น โข เอโส, ภิกฺขุ, ปญฺโห เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพติ อิทํ ภควา ยสฺมา ปเทเสเนส ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพ, อยญฺจ โข ภิกฺขุ อนุปาทินฺนเกปิ คเหตฺวา นิปฺปเทสโต ปุจฺฉติ, ตสฺมา ปฏิเสเธติ. อาจิณฺณํ กิเรตํ พุทฺธานํ, ปุจฺฉามูฬฺหสฺส ชนสฺส ปุจฺฉาย โทสํ ทสฺเสตฺวา ปุจฺฉํ สิกฺขาเปตฺวา ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ. กสฺมา? ปุจฺฉิตุํ อชานิตฺวา ปริปุจฺฉนฺโต ทุวิญฺญาปโย โหติ. ปญฺหํ สิกฺขาเปนฺโต ปน ‘‘กตฺถ อาโป จา’’ติอาทิมาห.

໔໙໗. ຄຳວ່າ "ນົກ" (ສະກຸນັງ) ໝາຍເຖິງ ກາ ຫຼື ນົກກາງແກ (ຫຼື ນົກແຫຼວ). ບົດວ່າ "ດູກ່ອນພິກຂຸ ບັນຫານັ້ນ ທ່ານບໍ່ຄວນຖາມຢ່າງນີ້" ນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງຫ້າມໄວ້ ເພາະເຫດວ່າ ບັນຫານີ້ຄວນຖາມໂດຍກຳນົດສ່ວນ (ຄືມະຫາພູດທີ່ມີວິນຍານຄອງ), ແຕ່ພິກຂຸນັ້ນກັບຖືເອົາມະຫາພູດທີ່ບໍ່ມີວິນຍານຄອງນຳ ແລ້ວຖາມໂດຍບໍ່ກຳນົດສ່ວນ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຊົງຫ້າມ. ໄດ້ຍິນວ່າ ນີ້ເປັນທຳມະດາຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ທີ່ຈະຊົງສະແດງໂທດໃນຄຳຖາມຂອງບຸກຄົນຜູ້ຫຼົງໃນຄຳຖາມ ແລ້ວຊົງສອນວິທີຖາມ ຈາກນັ້ນຈຶ່ງຊົງແກ້ບັນຫາ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ຜູ້ຖາມທີ່ບໍ່ຮູ້ວິທີຖາມ ແລ້ວດຶງດັນຖາມໄປ ຍ່ອມເປັນຜູ້ທີ່ເຮັດໃຫ້ເຂົ້າໃຈໄດ້ຍາກ. ເມື່ອພະອົງຈະຊົງສອນວິທີຖາມ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ນ້ຳ... ດັບທີ່ໃດ" ດັ່ງນີ້.

๔๙๘. ตตฺถ น คาธตีติ น ปติฏฺฐาติ, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา กึ อาคมฺม อปฺปติฏฺฐา ภวนฺตีติ อตฺโถ. อุปาทินฺนํเยว สนฺธาย ปุจฺฉติ. ทีฆญฺจ รสฺสญฺจาติ สณฺฐานวเสน อุปาทารูปํ วุตฺตํ. อณุํ ถูลนฺติ ขุทฺทกํ วา มหนฺตํ วา, อิมินาปิ อุปาทารูเป วณฺณมตฺตเมว กถิตํ. สุภาสุภนฺติ สุภญฺจ อสุภญฺจ อุปาทารูปเมว กถิตํ. กึ ปน อุปาทารูปํ สุภนฺติ อสุภนฺติ อตฺถิ? นตฺถิ. อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณํ ปเนว กถิตํ. นามญฺจ รูปญฺจาติ นามญฺจ ทีฆาทิเภทํ รูปญฺจ. อุปรุชฺฌตีติ นิรุชฺฌติ, กึ อาคมฺม อเสสเมตํ นปฺปวตฺตตีติ.

໔໙໘. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ "ບໍ່ຕັ້ງຢູ່" (ນະ ຄາທະຕິ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ມະຫາພູດທັງສີ່ເຫຼົ່ານີ້ ອາໄສສິ່ງໃດແລ້ວຈຶ່ງບໍ່ຕັ້ງຢູ່. ພິກຂຸນັ້ນຖາມໂດຍໝາຍເອົາມະຫາພູດທີ່ມີວິນຍານຄອງເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ "ຍາວແລະສັ້ນ" (ທີຄັນຈະ ຣັດສັນຈະ) ພະອົງຕັດໝາຍເຖິງ ອຸປາດາຍະຮູບ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັນຖານ (ຮູບຮ່າງ). ບົດວ່າ "ລະອຽດແລະຫຍາບ" (ອະນຸງ ຖູລັງ) ໝາຍເຖິງ ຮູບທີ່ນ້ອຍ ຫຼື ຮູບທີ່ໃຫຍ່, ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອົງກໍຕັດເຖິງພຽງແຕ່ ວັນນະຮູບ (ຮູບຄືສີ) ໃນອຸປາດາຍະຮູບເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ "ງາມແລະບໍ່ງາມ" (ສຸພາສຸພັງ) ພະອົງຕັດເຖິງ ອຸປາດາຍະຮູບ ທີ່ງາມແລະບໍ່ງາມນັ້ນເອງ. ຖາມວ່າ ກໍອຸປາດາຍະຮູບທີ່ຊື່ວ່າ ງາມ ຫຼື ບໍ່ງາມ ນັ້ນມີຢູ່ແທ້ຫຼື? ຕອບວ່າ ບໍ່ມີ, ແຕ່ພະອົງຕັດໂດຍໝາຍເຖິງ ອິດທາຣົມ (ອາລົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ) ແລະ ອະນິດທາຣົມ (ອາລົມທີ່ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ) ເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ "ນາມແລະຮູບ" (ນາມັນຈະ ຣູປັນຈະ) ໝາຍເຖິງ ນາມຂັນສີ່ ແລະ ຮູບທີ່ມີປະເພດມີຍາວເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ "ດັບໄປ" (ອຸປະຣຸດຊະຕິ) ໝາຍເຖິງ ດັບສູນ, ອະທິບາຍວ່າ ອາໄສສິ່ງໃດແລ້ວ ນາມແລະຮູບທັງໝົດນີ້ຈຶ່ງດັບໄປໂດຍບໍ່ເຫຼືອ ຄືບໍ່ເປັນໄປອີກ.

เอวํ ปุจฺฉิตพฺพํ สิยาติ ปุจฺฉํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิสฺสชฺชนํ ทสฺเสนฺโต ตตฺร เวยฺยากรณํ ภวตีติ วตฺวา – ‘‘วิญฺญาณ’’นฺติอาทิมาห.

ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງວິທີຖາມວ່າ "ຄວນຖາມຢ່າງນີ້" ແລ້ວ ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄຳຕອບ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ໃນບັນຫານັ້ນ ມີຄຳຕອບດັ່ງນີ້" ແລ້ວຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ວິນຍານ..." ດັ່ງນີ້.

๔๙๙. ตตฺถ วิญฺญาตพฺพนฺติ วิญฺญาณํ นิพฺพานสฺเสตํ นามํ, ตเทตํ นิทสฺสนาภาวโต อนิทสฺสนํ. อุปฺปาทนฺโต วา วยนฺโต วา ฐิตสฺส อญฺญถตฺตนฺโต วา เอตสฺส นตฺถีติ อนนฺตํ. ปภนฺติ ปเนตํ กิร ติตฺถสฺส นามํ, ตญฺหิ ปปนฺติ เอตฺถาติ ปปํ, ปการสฺส ปน ภกาโร กโต. สพฺพโต ปภมสฺสาติ สพฺพโตปภํ. นิพฺพานสฺส กิร ยถา มหาสมุทฺทสฺส ยโต ยโต โอตริตุกามา โหนฺติ, ตํ ตเทว ติตฺถํ, อติตฺถํ นาม นตฺถิ. เอวเมว อฏฺฐตึสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ เยน เยน มุเขน นิพฺพานํ โอตริตุกามา โหนฺติ, ตํ ตเทว ติตฺถํ, นิพฺพานสฺส อติตฺถํ นาม นตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพโตปภ’’นฺติ. เอตฺถ อาโป จาติ เอตฺถ [Pg.326] นิพฺพาเน อิทํ นิพฺพานํ อาคมฺม สพฺพเมตํ อาโปติอาทินา นเยน วุตฺตํ อุปาทินฺนก ธมฺมชาตํ นิรุชฺฌติ, อปฺปวตฺตํ โหตีติ.

໔໙໙. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບົດວ່າ "ວິນຍານ" (ວິຍານັງ) ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ແຈ້ງ (ດ້ວຍມັກຄະຍານ), ນີ້ເປັນຊື່ຂອງພະນິບພານ. ພະນິບພານນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ອະນິດທັດສະນະ" (ບໍ່ມີເຄື່ອງຊີ້ບອກ) ເພາະບໍ່ມີຮູບປາກົດໃຫ້ເຫັນ (ຫຼື ເພາະບໍ່ມີອຸປະມາທີ່ຈະຊີ້ໃຫ້ເຫັນໄດ້). ຊື່ວ່າ "ອະນັນຕະ" (ບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ) ເພາະພະນິບພານນັ້ນ ບໍ່ມີຄວາມເກີດ, ບໍ່ມີຄວາມດັບ ແລະ ບໍ່ມີຄວາມປ່ຽນແປງເປັນຢ່າງອື່ນໃນຂະນະທີ່ຕັ້ງຢູ່. ສ່ວນຄຳວ່າ "ປະພັງ" (ທ່າ) ໄດ້ຍິນວ່າ ເປັນຊື່ຂອງທ່ານ້ຳ, ເພາະວ່າຄົນທັງຫຼາຍຍ່ອມດື່ມນ້ຳກັນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍໃນທ່ານ້ຳນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ປະປະ", ແຕ່ເພິ່ນແປງອັກສອນ ປ ເປັນ ພ. ພະນິບພານນັ້ນມີທ່າຮອບດ້ານ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ສັບພະໂຕປະພັງ" (ມີທ່າຮອບດ້ານ). ໄດ້ຍິນວ່າ ປຽບເໝືອນມະຫາສະໝຸດ ທີ່ຄົນທັງຫຼາຍປາດຖະໜາຈະລົງໄປໃນບ່ອນໃດ ບ່ອນນັ້ນໆກໍເປັນທ່ານ້ຳໄດ້ທັງນັ້ນ, ບ່ອນທີ່ບໍ່ແມ່ນທ່ານ້ຳຍ່ອມບໍ່ມີ, ສັນໃດ; ໃນກຳມະຖານ 38 ປະການກໍສັນນັ້ນ, ບຸກຄົນປາດຖະໜາຈະຢັ່ງລົງສູ່ພະນິບພານດ້ວຍປະຕູຄືກຳມະຖານໃດ ກຳມະຖານນັ້ນໆກໍເປັນທ່າໄດ້ທັງນັ້ນ, ກຳມະຖານທີ່ບໍ່ແມ່ນທ່າເຂົ້າສູ່ພະນິບພານຍ່ອມບໍ່ມີ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ "ສັບພະໂຕປະພັງ". ບົດວ່າ "ໃນພະນິບພານນີ້ ນ້ຳ..." (ເອດຖະ ອາໂປ ຈະ) ໝາຍເຖິງ ໃນພະນິບພານນີ້, ເພາະອາໄສພະນິບພານນີ້, ທຳມະຊາດທີ່ມີວິນຍານຄອງທັງໝົດ ທີ່ຕັດໄວ້ໂດຍນິໄຍມີນ້ຳເປັນຕົ້ນນີ້ ຍ່ອມດັບໄປ ຄືບໍ່ເປັນໄປອີກ ດັ່ງນີ້ຄວນຊາບ.

อิทานิสฺส นิรุชฺฌนูปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิญฺญาณสฺส นิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ อาห. ตตฺถ วิญฺญาณนฺติ จริมกวิญฺญาณมฺปิ อภิสงฺขารวิญฺญาณมฺปิ, จริมกวิญฺญาณสฺสาปิ หิ นิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ. วิชฺฌาตทีปสิขา วิย อปณฺณตฺติกภาวํ ยาติ. อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺสาปิ อนุปฺปาทนิโรเธน อนุปฺปาทวเสน อุปรุชฺฌติ. ยถาห ‘‘โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ฐเปตฺวา สตฺตภเว อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺตี’’ติ สพฺพํ จูฬนิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ບັດນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງອຸບາຍ (ວິທີ) ແຫ່ງການດັບຂອງນາມແລະຮູບນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ເພາະຄວາມດັບແຫ່ງວິນຍານ ນາມແລະຮູບນີ້ຍ່ອມດັບໄປໃນທີ່ນີ້". ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ "ວິນຍານ" ໝາຍເຖິງ ຈະຣິມະກະວິນຍານ (ຈຸຕິຈິດຂອງພະອໍຣະຫັນ) ກໍດີ, ອະພິສັງຂານວິນຍານ (ວິນຍານທີ່ປຸງແຕ່ງກຳ) ກໍດີ. ເພາະວ່າ ເພາະຄວາມດັບແຫ່ງຈະຣິມະກະວິນຍານ ນາມແລະຮູບນີ້ຍ່ອມດັບໄປໃນພະນິບພານນີ້, ຍ່ອມເຖິງຄວາມບໍ່ມີບັນຍັດອີກຕໍ່ໄປ ເໝືອນດັ່ງແປວໄຟຂອງຕະກຽງທີ່ດັບໄປແລ້ວ. ແລະເພາະຄວາມດັບແບບບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກແຫ່ງອະພິສັງຂານວິນຍານ ນາມແລະຮູບນັ້ນກໍຍ່ອມດັບໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ. ສົມດັ່ງທີ່ພະອົງຕັດໄວ້ວ່າ "ເພາະຄວາມດັບແຫ່ງອະພິສັງຂານວິນຍານ ດ້ວຍໂសດາປັດຕິມັກຄະຍານ, ນາມແລະຮູບເຫຼົ່າໃດ ທີ່ຈະເກີດຂຶ້ນໃນສັງສາລະວັດທີ່ຫາເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍບໍ່ໄດ້ ຍົກເວັ້ນແຕ່ເຈັດພົບຊາດ, ນາມແລະຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມດັບໄປໃນພະນິບພານນີ້" ທັງໝົດນີ້ ພຶງຊາບໂດຍນິໄຍທີ່ຕັດໄວ້ໃນຈູລະນິດເທດນັ້ນເອງ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຈະແຈ້ງດີແລ້ວ.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

ຈົບ ອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ ຊື່ ສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ

เกวฏฺฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທિບາຍເກວັດຕະສູດ ຈົບພຽງເທົ່ານີ້.

๑๒. โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนา

໑໒. ການອະທິບາຍໂລຫິດຈະສູດ

โลหิจฺจพฺราหฺมณวตฺถุวณฺณนา

การອະທિບາຍເລື່ອງໂລຫິດຈະພຣາມ

๕๐๑. เอวํ [Pg.327] เม สุตํ…เป… โกสเลสูติ โลหิจฺจสุตฺตํ. ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา. สาลวติกาติ ตสฺส คามสฺส นามํ, โส กิร วติยา วิย สมนฺตโต สาลปนฺติยา ปริกฺขิตฺโต. ตสฺมา สาลวติกาติ วุจฺจติ. โลหิจฺโจติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ.

໕໐໑. ພະສູດທີ່ມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "ເອວັງ ເມ ສຸຕັງ... ເປ... ໂກສະເລສຸ" ນີ້ ຄື ໂລຫິດຈະສູດ. ໃນໂລຫິດຈະສູດນັ້ນ ມີການອະທિບາຍບົດທີ່ຍັງບໍ່ຈະແຈ້ງດັ່ງນີ້: ຄຳວ່າ "ສາລະວະຕິກາ" ເປັນຊື່ຂອງບ້ານນັ້ນ, ໄດ້ຍິນວ່າ ບ້ານນັ້ນຖືກອ້ອມຮອບດ້ວຍແຖວຕົ້ນຮັງ (ຕົ້ນສາລະ) ໂດຍຮອບ ເໝືອນດັ່ງຮົ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ສາລະວະຕິກາ". ຄຳວ່າ "ໂລຫິດຈະ" ເປັນຊື່ຂອງພຣາມນັ້ນ.

๕๐๒-๕๐๓. ปาปกนฺติ ปรานุกมฺปา วิรหิตตฺตา ลามกํ, น ปน อุจฺเฉทสสฺสตานํ อญฺญตรํ. อุปฺปนฺนํ โหตีติ ชาตํ โหติ, น เกวลญฺจ จิตฺเต ชาตมตฺตเมว. โส กิร ตสฺส วเสน ปริสมชฺเฌปิ เอวํ ภาสติเยว. กิญฺหิ ปโร ปรสฺสาติ ปโร โย อนุสาสียติ, โส ตสฺส อนุสาสกสฺส กึ กริสฺสติ. อตฺตนา ปฏิลทฺธํ กุสลํ ธมฺมํ อตฺตนาว สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา วิหาตพฺพนฺติ วทติ.

໕໐໒-໕໐໓. ຄຳວ່າ "ອັນຊົ່ວຊ້າ" (ປາປະການ) ໝາຍເຖິງ ທີ່ເລວຊາມ ເພາະປາສະຈາກຄວາມເອັນດູໃນຜື່ອື່ນ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນມິດສາທິຖິຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນອຸດເສດທິຖິ ຫຼື ສັດສະຕະທິຖິ. ຄຳວ່າ "ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ" (ອຸບປັນນັງ ໂຮຕິ) ໝາຍເຖິງ ບັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວ, ແລະບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ເກີດຂຶ້ນໃນໃຈເທົ່ານັ້ນ, ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣາມນັ້ນຍັງກ່າວຢ່າງນັ້ນໃນທ່າມກາງປະຊຸມຊົນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທິຖິນັ້ນອີກດ້ວຍ. ຄຳວ່າ "ຜື່ອື່ນຈັກເຮັດຫຍັງໃຫ້ແກ່ຜື່ອື່ນໄດ້" (ກິງຫິ ປະໂຣ ປະຣັດສະ) ໝາຍເຖິງ ຜື່ອື່ນທີ່ຖືກສັ່ງສອນນັ້ນ ຈັກເຮັດຫຍັງໃຫ້ແກ່ຜູ້ສັ່ງສອນນັ້ນໄດ້. ພຣາມນັ້ນກ່າວວ່າ "ບຸກຄົນໄດ້ບັນລຸທຳອັນເປັນກຸສົນໃດດ້ວຍຕົນເອງແລ້ວ ກໍຄວນສັກກາລະເຄົາລົບທຳນັ້ນດ້ວຍຕົນເອງແລ້ວຢູ່ເຖີດ".

๕๐๔-๔๐๗. โรสิกํ นฺหาปิตํ อามนฺเตสีติ โรสิกาติ เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนามํ นฺหาปิตํ อามนฺเตสิ. โส กิร ภควโต อาคมนํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘วิหารํ คนฺตฺวา ทิฏฺฐํ นามํ ภาโร, เคหํ ปน อาณาเปตฺวา ปสฺสิสฺสามิ เจว ยถาสตฺติ จ อาคนฺตุกภิกฺขํ ทสฺสามี’’ติ, ตสฺมา เอวํ นฺหาปิตํ อามนฺเตสิ.

໕໐໔-໔໐໗. ຄຳວ່າ "ຮ້ອງສັ່ງໂຣສິກະຊ່າງກັນບົກ" (ໂຣສິກັງ ນະຫາປິຕັງ ອາທັນເຕສິ) ໝາຍເຖິງ ຮ້ອງເອີ້ນຊ່າງກັນບົກ (ຊ່າງຕັດຜົມ) ຜູ້ມີຊື່ທີ່ໄດ້ມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງອິດຖີລີງວ່າ "ໂຣສິກະ". ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣາມນັ້ນໄດ້ຍິນຂ່າວການສະເດັດມາຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າແລ້ວ ກໍດຳຣິວ່າ "ການທີ່ເຮົາຈະໄປສູ່ວິຫານເພື່ອເຂົ້າເຝົ້ານັ້ນ ເປັນພາລະໜັກ, ແຕ່ຖ້າເຮົາຈະນິມົນພະອົງມາທີ່ເຮືອນ ເຮົາກໍຈັກໄດ້ເຂົ້າເຝົ້າ ແລະຈັກໄດ້ຖວາຍອາຫານບິນທະບາດແກ່ພະອາຄັນຕຸກະລາວຕາມກຳລັງຄວາມສາມາດ", ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຮ້ອງເອີ້ນຊ່າງກັນບົກຢ່າງນັ້ນ.

๕๐๘. ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโตติ กถาผาสุกตฺถํ ปจฺฉโต ปจฺฉโต อนุพนฺโธ โหติ. วิเวเจตูติ วิโมเจตุ, ตํ ทิฏฺฐิคตํ วิโนเทตูติ วทติ. อยํ กิร อุปาสโก โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส ปิยสหายโก. ตสฺมา ตสฺส อตฺถกามตาย เอวมาห. อปฺเปว นาม สิยาติ เอตฺถ ปฐมวจเนน ภควา คชฺชติ, ทุติยวจเนน อนุคชฺชติ. อยํ กิเรตฺถ อธิปฺปาโย – โรสิเก เอตทตฺถเมว มยา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ. กปฺปสตสหสฺสญฺจ วิวิธานิ ทุกฺกรานิ กโรนฺเตน ปารมิโย ปูริตา, เอตทตฺถเมว สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิทฺธํ, น เม โลหิจฺจสฺส ทิฏฺฐิคตํ ภินฺทิตุํ ภาโรติ, อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ปฐมวจเนน ภควา คชฺชติ. เกวลํ โรสิเก [Pg.328] โลหิจฺจสฺส มม สนฺติเก อาคมนํ วา นิสชฺชา วา อลฺลาปสลฺลาโป วา โหตุ, สเจปิ โลหิจฺจสทิสานํ สตสหสฺสสฺส กงฺขา โหติ, ปฏิพโล อหํ วิโนเทตุํ โลหิจฺจสฺส ปน เอกสฺส ทิฏฺฐิวิโนทเน มยฺหํ โก ภาโรติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ทุติยวจเนน ภควา อนุคชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

໕໐໘. ຄຳວ່າ "ຕາມຫຼັງ" (ປິດຖິໂຕ ປິດຖິໂຕ) ໝາຍເຖິງ ການຕິດຕາມໄປທາງຫຼັງເລື້ອຍໆ ເພື່ອຄວາມສະດວກໃນການສົນທະນາ. ຄຳວ່າ "ຂໍຈົ່ງຊ່ວຍປົດປ່ອຍ" (ວິເວເຊຕຸ) ໝາຍເຖິງ ຂໍຈົ່ງຊ່ວຍໃຫ້ພົ້ນ, ຄືຂໍຈົ່ງຊ່ວຍກຳຈັດມິດສາທິຖິນັ້ນອອກໄປ. ໄດ້ຍິນວ່າ ອຸປາສົກນີ້ເປັນສະຫາຍຮັກຂອງໂລຫິດຈະພຣາມ, ດັ່ງນັ້ນ ເພາະຄວາມປາດຖະໜາດີຕໍ່ພຣາມນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຢ່າງນີ້. ໃນຄຳວ່າ "ບາງທີຈະເປັນໄປໄດ້" (ອັບເປວະ ນາມະ ສิຍາ) ນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງບັນລືສີຫະນາດດ້ວຍຄຳທຳອິດ ແລະຊົງບັນລືສີຫະນາດຊ້ຳອີກດ້ວຍຄຳທີສອງ. ໄດ້ຍິນວ່າ ອະທິບາຍໃນທີ່ນີ້ມີດັ່ງນີ້: "ດູກ່ອນໂຣສິກະ ເພາະປະໂຫຍດແກ່ການກຳຈັດມິດສາທິຖິຂອງຜື່ອື່ນນີ້ເອງ ເຮົາຈຶ່ງໄດ້ບຳເພັນບາຣະມີທັງຫຼາຍ ຕະຫຼອດສີ່ອະສົງໄຂແສນມະຫາກັບ ໂດຍຊົງກະທຳທຸກກໍຣະກິຣິຍາຕ່າງໆທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ, ແລະເພາະປະໂຫຍດນີ້ເອງ ເຮົາຈຶ່ງໄດ້ຕັດສະຮູ້ສັບພັນຍູຕາຍານ, ການທຳລາຍມິດສາທິຖິຂອງໂລຫິດຈະພຣາມ ບໍ່ແມ່ນພາລະໜັກສຳລັບເຮົາເລີຍ" ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງຊົງບັນລືສີຫະນາດດ້ວຍຄຳທຳອິດ. "ດູກ່ອນໂຣສິກະ ຂໍພຽງແຕ່ໃຫ້ໂລຫິດຈະພຣາມມາສູ່ສຳນັກຂອງເຮົາ ຫຼື ນັ່ງຢູ່ ຫຼື ສົນທະນາກັບເຮົາເທົ່ານັ້ນ, ເຖິງແມ່ນວ່າຄົນທີ່ມີຄວາມສົງໄສເໝືອນດັ່ງໂລຫິດຈະພຣາມຈະມີເປັນແສນຄົນ ເຮົາກໍສາມາດກຳຈັດຄວາມສົງໄສນັ້ນໄດ້, ແລ້ວການກຳຈັດທິຖິຂອງໂລຫິດຈະພຣາມພຽງຄົນດຽວ ຈັກເປັນພາລະໜັກຫຍັງແກ່ເຮົາ" ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງຊົງບັນລືສີຫະນາດຊ້ຳອີກດ້ວຍຄຳທີສອງ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້.

โลหิจฺจพฺราหฺมณานุโยควณฺณนา

ການອະທິບາຍການຊັກຖາມໂລຫິດຈະພຣາມ

๕๐๙. สมุทยสญฺชาตีติ สมุทยสฺส สญฺชาติ โภคุปฺปาโท, ตโต อุฏฺฐิตํ ธนธญฺญนฺติ อตฺโถ. เย ตํ อุปชีวนฺตีติ เย ญาติปริชนทาสกมฺมกราทโย ชนา ตํ นิสฺสาย ชีวนฺติ. อนฺตรายกโรติ ลาภนฺตรายกโร. หิตานุกมฺปีติ เอตฺถ หิตนฺติ วุฑฺฒิ. อนุกมฺปตีติ อนุกมฺปี, อิจฺฉตีติ อตฺโถ, วุฑฺฒึ อิจฺฉติ วา โน วาติ วุตฺตํ โหติ. นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วาติ สเจ สา มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมฺปชฺชติ, นิยตา โหติ, เอกํเสน นิรเย นิพฺพตฺตติ, โน เจ, ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ.

໕໐໙. ຄຳວ່າ "ເກີດຂຶ້ນຈາກສ່ວຍ" (ສະມຸດະຍະສັນຊາຕິ) ໝາຍເຖິງ ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສ່ວຍທີ່ເພີ່ມພູນ ຄືການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງໂພຄະຊັບ, ອະທິບາຍວ່າ ຊັບແລະເຂົ້າເປືອກທີ່ເກີດຂຶ້ນຈາກບ້ານສາລະວະຕິການັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຜູ້ອາໄສບ້ານນັ້ນລ້ຽງຊີບ" (ເຍ ຕັງ ອຸປະຊີວັນຕິ) ໝາຍເຖິງ ຊົນທັງຫຼາຍມີຍາດພີ່ນ້ອງ, ບໍລິວານ, ຄົນຮັບໃຊ້ ແລະກຳມະກອນເປັນຕົ້ນ ທີ່ອາໄສທ່ານລ້ຽງຊີບ. ຄຳວ່າ "ຜູ້ເຮັດອັນຕະລາຍ" (ອັນຕະຣາຍະກະໂຣ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເຮັດອັນຕະລາຍແກ່ການໄດ້ມາແຫ່ງໂພຄະຊັບ. ໃນຄຳວ່າ "ອະນຸເຄາະດ້ວຍປະໂຫຍດ" (ຫิຕານຸຄັມປິ) ນີ້ ຄຳວ່າ "ຫິຕະ" ໝາຍເຖິງ ຄວາມຈະເລີນ. ຄຳວ່າ "ອະນຸຄັມປິ" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ອະນຸເຄາະ ຄືມີຄວາມປາດຖະໜາ, ອະທິບາຍວ່າ ປາດຖະໜາຄວາມຈະເລີນ ຫຼື ບໍ່ປາດຖະໜາ. ຄຳວ່າ "ໃນນະຣົກ ຫຼື ໃນກຳເນີດເດຍຣັດສານ" (ນິຣະຍັງ ວາ ຕິຣັດສານະໂຍນິງ ວາ) ໝາຍເຖິງ ຖ້າມິດສາທິຖິນັ້ນສົມບູນ (ໝັ້ນຄົງ) ຍ່ອມເປັນນິຍະຕະມິດສາທິຖິ, ຍ່ອມໄປເກີດໃນນະຣົກໂດຍສ່ວນດຽວ, ແຕ່ຖ້າບໍ່ສົມບູນ (ບໍ່ໝັ້ນຄົງ) ກໍຍ່ອມໄປເກີດໃນກຳເນີດເດຍຣັດສານ ດັ່ງນີ້ຄືອະທິບາຍ.

๕๑๐-๕๑๒. อิทานิ ยสฺมา ยถา อตฺตโน ลาภนฺตราเยน สตฺตา สํวิชฺชนฺติ น ตถา ปเรสํ, ตสฺมา สุฏฺฐุตรํ พฺราหฺมณํ ปเวเจตุกาโม ‘‘ตํ กึ มญฺญสี’’ติ ทุติยํ อุปปตฺติมาห. เย จิเมติ เย จ อิเม ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อริยภูมึ โอกฺกมิตุํ อสกฺโกนฺตา กุลปุตฺตา ทิพฺพา คพฺภาติ อุปโยคตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, ทิพฺเพ คพฺเภติ อตฺโถ. ทิพฺพา, คพฺภาติ จ ฉนฺนํ เทวโลกานเมตํ อธิวจนํ. ปริปาเจนฺตีติ เทวโลกคามินึ ปฏิปทํ ปูรยมานา ทานํ, ททมานา, สีลํ รกฺขมานา, คนฺธมาลาทีหิ, ปูชํ กุรุมานา ภาวนํ ภาวยมานา ปาเจนฺติ วิปาเจนฺติ ปริปาเจนฺติ ปริณามํ คเมนฺติ. ทิพฺพานํ ภวานํ อภินิพฺพตฺติยาติ ทิพฺพภวา นาม เทวานํ วิมานานิ, เตสํ นิพฺพตฺตนตฺถายาติ อตฺโถ. อถ วา ทิพฺพา คพฺภาติ ทานาทโย ปุญฺญวิเสสา. ทิพฺพา ภวาติ เทวโลเก วิปากกฺขนฺธา, เตสํ นิพฺพตฺตนตฺถาย ตานิ ปุญฺญานิ กโรนฺตีติ อตฺโถ. เตสํ อนฺตรายกโรติ เตสํ มคฺคสมฺปตฺติผลสมฺปตฺติทิพฺพภววิเสสานํ อนฺตรายกโร. อิติ ภควา เอตฺตาวตา อนิยมิเตเนว โอปมฺมวิธินา ยาว ภวคฺคา [Pg.329] อุคฺคตํ พฺราหฺมณสฺส มานํ ภินฺทิตฺวา อิทานิ โจทนารเห ตโย สตฺถาเร ทสฺเสตุํ ‘‘ตโย โข เม, โลหิจฺจา’’ติอาทิมาห.

໕໑໐-໕໑໒. ບັດນີ້ ເພາະເຫດວ່າ ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມສະດຸ້ງຢ້ານຕໍ່ອັນຕະລາຍແກ່ລາບຂອງຕົນ ແຕ່ບໍ່ສະດຸ້ງຢ້ານຕໍ່ອັນຕະລາຍແກ່ລາບຂອງຜື່ອື່ນສັນນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງປາດຖະໜາຈະໃຫ້ພຣາມຫຼຸດພົ້ນຈາກມິດສາທິຖິຢ່າງຈະແຈ້ງຍິ່ງຂຶ້ນ ຈຶ່ງຕັດເຫດຜົນຂໍ້ທີສອງວ່າ "ທ່ານຈັກສຳຄັນຄວາມຂໍ້ນັ້ນເປັນໄນໃດ". ບົດວ່າ "ຊົນເຫຼົ່າໃດ" (ເຍ ຈິເມ) ໝາຍເຖິງ ກຸນລະບຸດເຫຼົ່າໃດທີ່ໄດ້ຟັງພະທຳເທດສະໜາຂອງພະຕາຖາຄົດແລ້ວ ແຕ່ຍັງບໍ່ສາມາດຢັ່ງລົງສູ່ອະລິຍະພູມໄດ້. ບົດວ່າ "ຄັນທິບ" (ທິບພາ ຄັບພາ) ເປັນປະຖົມມາພິພັດໃນຄວາມໝາຍຂອງທຸຕິຍາພິພັດ, ອະທິບາຍວ່າ ໃນຄັນທິບ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ "ທິບພາ ຄັບພາ" ນີ້ ເປັນຊື່ເອີ້ນສະຫວັນທັງຫົກຊັ້ນ. ບົດວ່າ "ເຮັດໃຫ້ແກ່ກ້າ" (ປະຣິປາເຊນຕິ) ໝາຍເຖິງ ບຳເພັນປະຕິປະທາທີ່ໃຫ້ເຖິງສະຫວັນ ຄືໃຫ້ທານ, ຮັກສາສິນ, ບູຊາດ້ວຍຂອງຫອມແລະດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ, ຈະເລີນພາວະນາ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ແກ່ກ້າ, ໃຫ້ແກ່ກ້າຍິ່ງຂຶ້ນ, ໃຫ້ແກ່ກ້າຮອບດ້ານ ຄືໃຫ້ເຖິງຄວາມວິບາກ (ຜົນ). ບົດວ່າ "ເພື່ອຄວາມບັງເກີດໃນພົບອັນເປັນທິບ" (ທິບພານັງ ພະວານັງ ອະພິນິບພັດຕິຍາ) ຄຳວ່າ "ພົບອັນເປັນທິບ" ໝາຍເຖິງ ວິມານຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍ, ອະທິບາຍວ່າ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການບັງເກີດແຫ່ງວິມານເຫຼົ່ານັ້ນ. ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ "ທิບພາ ຄັບພາ" ໝາຍເຖິງ ບຸນພິເສດມີທານເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ທິບພາ ພະວາ" ໝາຍເຖິງ ວິບາກຂັນໃນເທວະໂລກ, ອະທິບາຍວ່າ ພວກເຂົາຍ່ອມເຮັດບຸນເຫຼົ່ານັ້ນ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການບັງເກີດແຫ່ງວິບາກຂັນເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ "ຜູ້ເຮັດອັນຕະລາຍແກ່ຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ" (ເຕສັງ ອັນຕະຣາຍະກະໂຣ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເຮັດອັນຕະລາຍແກ່ມັກຄະສົມບັດ, ຜົນລະສົມບັດ ແລະພົບອັນເປັນທິບພິເສດຂອງຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງທຳລາຍມານະຂອງພຣາມທີ່ຟູຂຶ້ນໄປຈົນຮອດພະວັກຄະພູມ ດ້ວຍວິທີອຸປະມາທີ່ຍັງບໍ່ກຳນົດຕົວບຸກຄົນພຽງເທົ່ານີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງສາດສະດາສາມປະເພດທີ່ຄວນຖືກທ້ວງຕີ ຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ດູກ່ອນໂລຫິດຈະ ສາດສະດາສາມປະເພດນີ້..." ດັ່ງນີ້.

ตโย โจทนารหวณฺณนา

ການອະທິບາຍສາດສະດາສາມປະເພດທີ່ຄວນຖືກທ້ວງຕີ

๕๑๓. ตตฺถ สา โจทนาติ ตโย สตฺถาเร โจเทนฺตสฺส โจทนา. น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺตีติ อญฺญาย อาชานนตฺถาย จิตฺตํ น อุปฏฺฐเปนฺติ. โวกฺกมฺมาติ นิรนฺตรํ ตสฺส สาสนํ อกตฺวา ตโต อุกฺกมิตฺวา วตฺตนฺตีติ อตฺโถ. โอสกฺกนฺติยา วา อุสฺสกฺเกยฺยาติ ปฏิกฺกมนฺติยา อุปคจฺเฉยฺย, อนิจฺฉนฺติยา อิจฺเฉยฺย, เอกาย สมฺปโยคํ อนิจฺฉนฺติยา เอโก อิจฺเฉยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ปรมฺมุขึ วา อาลิงฺเคยฺยาติ ทฏฺฐุมฺปิ อนิจฺฉมานํ ปรมฺมุขึ ฐิตํ ปจฺฉโต คนฺตฺวา อาลิงฺเคยฺย. เอวํสมฺปทมิทนฺติ อิมสฺสาปิ สตฺถุโน ‘‘มม อิเม สาวกา’’ติ สาสนา โวกฺกมฺม วตฺตมาเนปิ เต โลเภน อนุสาสโต อิมํ โลภธมฺมํ เอวํสมฺปทเมว อีทิสเมว วทามิ. อิติ โส เอวรูโป ตว โลภธมฺโม เยน ตฺวํ โอสกฺกนฺติยา อุสฺสกฺกนฺโต วิย ปรมฺมุขึ อาลิงฺคนฺโต วิย อโหสีติปิ ตํ โจทนํ อรหติ. กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตีติ เยน ธมฺเมน ปเร อนุสาสิ, อตฺตานเมว ตาว ตตฺถ สมฺปาเทหิ, อุชุํ กโรหิ. กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตีติ โจทนํ อรหติ.

໕໑໓. ໃນຄຳວ່າ "sā codanā" (ນັ້ນແມ່ນການໂຈດ) ນັ້ນ, ໄດ້ແກ່ ການໂຈດ (ການຕຳໜິ) ຂອງບຸກຄົນຜູ້ໂຈດອາຈານທັງ ໓ ທ່ານ. ຄຳວ່າ "na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti" ໄດ້ແກ່ ພວກເຂົາບໍ່ຕັ້ງຈິດໄວ້ເພື່ອຮູ້ທົ່ວເຖິງ, ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຮູ້ແຈ້ງ. ຄຳວ່າ "vokkamma" ໄດ້ແກ່ ການຫຼີກອອກໄປ, ໝາຍຄວາມວ່າ ບໍ່ປະຕິບັດຕາມຄຳສອນຂອງອາຈານນັ້ນຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ ແລ້ວຫຼີກເວັ້ນອອກໄປປະຕິບັດຢ່າງອື່ນ. ຄຳວ່າ "osakkantiyā vā ussakkeyya" ໄດ້ແກ່ ເມື່ອຍິງຖອຍຫຼັງໜີ ກໍເຂົ້າໄປຫາ, ເມື່ອຍິງບໍ່ປາດຖະໜາ ກໍປາດຖະໜາ, ໝາຍຄວາມວ່າ ເມື່ອຍິງຄົນໜຶ່ງບໍ່ປາດຖະໜາການຮ່ວມປະເວນີ ແຕ່ຊາຍຄົນໜຶ່ງປາດຖະໜາການຮ່ວມປະເວນີ. ຄຳວ່າ "parammukhiṃ vā āliṅgeyya" ໄດ້ແກ່ ຍິງຜູ້ບໍ່ປາດຖະໜາແມ່ນແຕ່ຈະເບິ່ງ, ຫັນຫຼັງໃຫ້ແລ້ວຢືນຢູ່, ຊາຍກໍເຂົ້າໄປທາງຫຼັງແລ້ວໂອບກອດໄວ້. ຄຳວ່າ "evaṃsampadamidaṃ" ໄດ້ແກ່ ເຖິງແມ່ນວ່າພວກສາວົກເຫຼົ່ານີ້ຂອງອາຈານນີ້ ຈະຫຼີກເວັ້ນຈາກຄຳສອນແລ້ວປະຕິບັດຢູ່, ແຕ່ອາຈານນັ້ນກໍຍັງສັ່ງສອນພວກສາວົກເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍຄວາມໂລບວ່າ "ພວກນີ້ເປັນສາວົກຂອງເຮົາ", ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "ເຮົາກ່າວເຖິງທຳຄືຄວາມໂລບນີ້ວ່າ ມີຄວາມສຳເລັດຢ່າງນີ້ເທົ່ານັ້ນ, ຄວນເຫັນຢ່າງນີ້ເທົ່ານັ້ນ". ໝາຍຄວາມວ່າ ທຳຄືຄວາມໂລບຂອງເຈົ້ານັ້ນມີສະພາບຢ່າງນີ້ ເຊິ່ງເປັນເຫດໃຫ້ເຈົ້າເປັນເໝືອນຄົນທີ່ເຂົ້າໄປຫາຜູ້ທີ່ຖອຍໜີ ຫຼື ເໝືອນຄົນທີ່ເຂົ້າໄປກອດຜູ້ທີ່ຫັນຫຼັງໃຫ້, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນແກ່ການໂຈດ (ການຕຳໜິ) ຢ່າງນີ້ແດ່. ຄຳວ່າ "kiñhi paro parassa karissatīti" ໄດ້ແກ່ ເຈົ້າສັ່ງສອນຄົນອື່ນດ້ວຍທຳໃດ, ກ່ອນອື່ນໝົດ ຈົ່ງເຮັດຕົນເອງໃຫ້ເຖິງພ້ອມ (ໃຫ້ກົງ) ໃນທຳນັ້ນກ່ອນ, ເພາະວ່າ ສິດຄົນອື່ນທີ່ຖືກສັ່ງສອນ ຈະເຮັດຫຍັງໃຫ້ແກ່ອາຈານຄົນອື່ນຜູ້ສັ່ງສອນໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນແກ່ການໂຈດ (ການຕຳໜິ) ຢ່າງນີ້.

๕๑๔. นิทฺทายิตพฺพนฺติ สสฺสรูปกานิ ติณานิ อุปฺปาเฏตฺวา ปริสุทฺธํ กาตพฺพํ.

໕໑໔. ຄຳວ່າ "niddāyitabbaṃ" (ຄວນຖອນຫຍ້າ) ໄດ້ແກ່ ການຖອນຫຍ້າຕ່າງໆ ທີ່ມີລັກສະນະຄ້າຍຄືຕົ້ນເຂົ້າອອກ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ (ນາເຂົ້າ) ສະອາດບໍລິສຸດ.

๕๑๕. ตติยโจทนาย กิญฺหิ ปโร ปรสฺสาติ อนุสาสนํ อสมฺปฏิจฺฉนกาลโต ปฏฺฐาย ปโร อนุสาสิตพฺโพ, ปรสฺส อนุสาสกสฺส กึ กริสฺสตีติ นนุ ตตฺถ อปฺโปสฺสุกฺกตํ อาปชฺชิตฺวา อตฺตนา ปฏิวิทฺธธมฺมํ อตฺตนาว มาเนตฺวา ปูเชตฺวา วิหาตพฺพนฺติ เอวํ โจทนํ อรหตีติ อตฺโถ.

໕໑໕. ໃນການໂຈດຄັ້ງທີສາມ, ຄຳວ່າ "kiñhi paro parassa" ໄດ້ແກ່ ນັບຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ບໍ່ຍອມຮັບຄຳສັ່ງສອນ, ສິດຄົນອື່ນທີ່ຄວນໄດ້ຮັບການສັ່ງສອນ ຈະເຮັດຫຍັງໃຫ້ແກ່ອາຈານຄົນອື່ນຜູ້ສັ່ງສອນໄດ້, ໃນສາວົກນັ້ນ ອາຈານຄວນເປັນຜູ້ຂວາຍຂວາຍນ້ອຍ (ບໍ່ເດືອດຮ້ອນ) ແລ້ວຮູ້ແຈ້ງທຳດ້ວຍຕົນເອງ, ເຄົາລົບບູຊາທຳນັ້ນດ້ວຍຕົນເອງ ແລ້ວຢູ່ເປັນສຸກບໍ່ແມ່ນຫຼື, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນແກ່ການໂຈດ (ການຕຳໜິ) ຢ່າງນີ້, ນີ້ຄືອັດຖະ.

น โจทนารหสตฺถุวณฺณนา

ການພັນລະນາຄຸນລັກສະນະຂອງພະສາສະດາຜູ້ບໍ່ຄວນຖືກໂຈດ (ການຕຳໜິ).

๕๑๖. น [Pg.330] โจทนารโหติ อยญฺหิ ยสฺมา ปฐมเมว อตฺตานํ ปติรูเป ปติฏฺฐาเปตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ. สาวกา จสฺส อสฺสวา หุตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชนฺติ, ตาย จ ปฏิปตฺติยา มหนฺตํ วิเสสมธิคจฺฉนฺติ. ตสฺมา น โจทนารโหติ.

໕໑໖. ຄຳວ່າ "na codanāraho" (ບໍ່ຄວນຖືກໂຈດ) ນັ້ນ, ເພາະວ່າ ອາຈານນີ້ ຕັ້ງຕົນເອງໄວ້ໃນຄຸນອັນສົມຄວນກ່ອນ ແລ້ວຈຶ່ງສະແດງທຳແກ່ສາວົກທັງຫຼາຍ, ແລະ ພວກສາວົກຂອງອາຈານນັ້ນ ກໍເປັນຜູ້ເຊື່ອຟັງ ປະຕິບັດຕາມຄຳສັ່ງສອນ, ແລະ ດ້ວຍການປະຕິບັດນັ້ນ ພວກເຂົາຈຶ່ງໄດ້ບັນລຸຄຸນວິເສດອັນຍິ່ງໃຫຍ່, ເພາະສະນັ້ນ ອາຈານນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຄວນຖືກໂຈດ (ການຕຳໜິ).

๕๑๗. นรกปปาตํ ปปตนฺโตติ มยา คหิตาย ทิฏฺฐิยา อหํ นรกปปาตํ ปปตนฺโต. อุทฺธริตฺวา ถเล ปติฏฺฐาปิโตติ ตํ ทิฏฺฐึ ภินฺทิตฺวา ธมฺมเทสนาหตฺเถน อปายปตนโต อุทฺธริตฺวา สคฺคมคฺคถเล ฐปิโตมฺหีติ วทติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໕໑໗. ຄຳວ່າ "narakapapātaṃ papatanto" (ຜູ້ຕົກເຫວຮົກ) ໄດ້ແກ່ "ຂ້າພະອົງຜູ້ກຳລັງຕົກລົງສູ່ເຫວຮົກ ດ້ວຍມິດສາທິດຖິທີ່ຂ້າພະອົງຍຶດຖືໄວ້". ຄຳວ່າ "uddharitvā thale patiṭṭhāpito" (ຊ່ວຍຍົກຂຶ້ນໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ເທິງບົກ) ໄດ້ແກ່ "ພະອົງຊົງທຳລາຍມິດສາທິດຖິນັ້ນ ແລ້ວຊົງໃຊ້ພະຫັດຄືພະທຳມະເທດສະໜາ ຊ່ວຍຍົກຂ້າພະອົງຂຶ້ນຈາກການຕົກໄປສູ່ອະບາຍ ແລ້ວໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ເທິງບົກຄືທາງໄປສູ່ສະຫວັນ", ໂລຫິດຈະພາມກ່າວຢ່າງນີ້. ຄຳທີ່ເຫຼືອໃນສູດນີ້ ຈະແຈ້ງດີແລ້ວ.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້, ໃນຄຳອະທິບາຍພະສູດ (ອັດຖະກະຖາ) ທີຄະນິກາຍ ຊື່ວ່າ ສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ.

โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາໂລຫິດຈະສູດ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

๑๓. เตวิชฺชสุตฺตวณฺณนา

໑໓. ການພັນລະນາເຕວິຊຊະສູດ.

๕๑๘. เอวํ [Pg.331] เม สุตํ…เป… โกสเลสูติ เตวิชฺชสุตฺตํ. ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา. มนสากฏนฺติ ตสฺส คามสฺส นามํ. อุตฺตเรน มนสากฏสฺสาติ มนสากฏโต อวิทูเร อุตฺตรปสฺเส. อมฺพวเนติ ตรุณอมฺพรุกฺขสณฺเฑ, รมณีโย กิร โส ภูมิภาโค, เหฏฺฐา รชตปฏฺฏสทิสา วาลิกา วิปฺปกิณฺณา, อุปริ มณิวิตานํ วิย ฆนสาขาปตฺตํ อมฺพวนํ. ตสฺมึ พุทฺธานํ อนุจฺฉวิเก ปวิเวกสุเข อมฺพวเน วิหรตีติ อตฺโถ.

໕໑໘. ພະສູດທີ່ເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "Evaṃ me sutaṃ... pe... kosalesu" ນີ້ ຄື ເຕວິຊຊະສູດ. ໃນພະສູດນັ້ນ ມີການພັນລະນາບົດທີ່ຍັງບໍ່ຈະແຈ້ງດັ່ງນີ້: ຄຳວ່າ "Manasākaṭa" ເປັນຊື່ຂອງບ້ານນັ້ນ. ຄຳວ່າ "uttarena manasākaṭassa" ໄດ້ແກ່ ໃນທິດເໜືອ ບໍ່ໄກຈາກບ້ານມະນະສາຄະຕະ. ຄຳວ່າ "ambavane" ໄດ້ແກ່ ໃນປ່າໝາກມ່ວງທີ່ຍັງໜຸ່ມ (ຕົ້ນໝາກມ່ວງອ່ອນ), ໄດ້ຍິນວ່າ ພື້ນທີ່ສ່ວນນັ້ນມີຄວາມຮົມເຢັນໜ້າລື່ນລົມ, ດ້ານລຸ່ມມີຊາຍຂາວສະອາດກະຈັດກະຈາຍຢູ່ ເໝືອນແຜ່ນເງິນ, ດ້ານເທິງມີປ່າໝາກມ່ວງທີ່ມີກິ່ງກ້ານແລະໃບໜາແໜ້ນ ເໝືອນເພດານແກ້ວມະນີ. ໝາຍຄວາມວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງປະທັບຢູ່ ໃນປ່າໝາກມ່ວງນັ້ນ ເຊິ່ງເປັນສະຖານທີ່ອັນສົມຄວນແກ່ຄວາມສຸກໃນການຫຼີກເວັ້ນຢູ່ຄົນດຽວຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ.

๕๑๙. อภิญฺญาตา อภิญฺญาตาติ กุลจาริตฺตาทิสมฺปตฺติยา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาตา. จงฺกีติอาทีนิ เตสํ นามานิ. ตตฺถ จงฺกี โอปาสาทวาสิโก. ตารุกฺโข อิจฺฉานงฺคลวาสิโก. โปกฺขรสาตี อุกฺกฏฺฐวาสิโก. ชาณุโสณี สาวตฺถิวาสิโก. โตเทยฺโย ตุทิคามวาสิโก. อญฺเญ จาติ อญฺเญ จ พหุชนา. อตฺตโน อตฺตโน นิวาสฏฺฐาเนหิ อาคนฺตฺวา มนฺตสชฺฌายกรณตฺถํ ตตฺถ ปฏิวสนฺติ. มนสากฏสฺส กิร รมณียตาย เต พฺราหฺมณา ตตฺถ นทีตีเร เคหานิ กาเรตฺวา ปริกฺขิปาเปตฺวา อญฺเญสํ พหูนํ ปเวสนํ นิวาเรตฺวา อนฺตรนฺตรา ตตฺถ คนฺตฺวา วสนฺติ.

໕໑໙. ຄຳວ່າ "abhiññātā abhiññātā" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປາກົດຕົວ (ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກ) ໃນສະຖານທີ່ນັ້ນໆ ຍ້ອນຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍຕະກູນແລະຄວາມປະພຶດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Caṅkī" ເປັນຕົ້ນ ເປັນຊື່ຂອງພາມມະຫາສານເຫຼົ່ານັ້ນ. ໃນພາມເຫຼົ່ານັ້ນ, ຈັງກີພາມ ເປັນຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນໂອປາສາດະ. ຕາລຸກຂະພາມ ເປັນຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນອິດສານັງຄະລະ. ໂປກຂະຣະBoundaryສາຕິພາມ ເປັນຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນອຸກກັດຖະ. ຊານຸໂສນິພາມ ເປັນຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນສາວັດຖີ. ໂຕເທຍຍະພາມ ເປັນຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນຕຸທິຄາມ. ຄຳວ່າ "aññe ca" ໄດ້ແກ່ ພາມມະຫາສານຄົນອື່ນໆ ທີ່ມີຊັບສົມບັດຫຼາຍ ນອກຈາກຈັງກີພາມເປັນຕົ້ນ. ພວກເຂົາເດີນທາງມາຈາກບ່ອນຢູ່ຂອງຕົນເອງ ແລ້ວມາອາໄສຢູ່ໃນບ້ານມະນະສາຄະຕະນັ້ນ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການສາທະຍາຍມົນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ຍ້ອນຄວາມໜ້າລື່ນລົມຂອງບ້ານມະນະສາຄະຕະ, ພວກພາມເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງໄດ້ສ້າງເຮືອນໄວ້ທີ່ແຄມຝັ່ງແມ່ນ້ຳ (ອະຈິຣະວະຕີ) ໃນບ້ານນັ້ນ, ເຮັດຮົ້ວອ້ອມຮອບໄວ້, ຫ້າມຄົນອື່ນໆ ຈຳນວນຫຼາຍບໍ່ໃຫ້ເຂົ້າໄປ, ແລ້ວພາກັນໄປພັກອາໄສຢູ່ທີ່ນັ້ນເປັນຄັ້ງຄາວ.

๕๒๐-๕๒๑. วาเสฏฺฐภารทฺวาชานนฺติ วาเสฏฺฐสฺส จ โปกฺขรสาติโน อนฺเตวาสิกสฺส, ภารทฺวาชสฺส จ ตารุกฺขนฺเตวาสิกสฺส. เอเต กิร ทฺเว ชาติสมฺปนฺนา ติณฺณํ เวทานํ ปารคู อเหสุํ. ชงฺฆวิหารนฺติ อติจิรนิสชฺชปจฺจยา กิลมถวิโนทนตฺถาย ชงฺฆจารํ. เต กิร ทิวสํ สชฺฌายํ กตฺวา สายนฺเห วุฏฺฐาย นฺหานียสมฺภารคนฺธมาลเตลโธตวตฺถานิ คาหาเปตฺวา อตฺตโน ปริชนปริวุตา นฺหายิตุกามา นทีตีรํ คนฺตฺวา รชตปฏฺฏวณฺเณ วาลิกาสณฺเฑ อปราปรํ จงฺกมึสุ. เอกํ จงฺกมนฺตํ อิตโร อนุจงฺกมิ, ปุน อิตรํ อิตโรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนุจงฺกมนฺตานํ อนุวิจรนฺตาน’’นฺติ. มคฺคามคฺเคติ มคฺเค จ อมคฺเค จ. กตมํ นุ โข ปฏิปทํ ปูเรตฺวา กตเมน มคฺเคน สกฺกา สุขํ พฺรหฺมโลกํ คนฺตุนฺติ เอวํ มคฺคามคฺคํ อารพฺภ กถํ สมุฏฺฐาเปสุนฺติ อตฺโถ. อญฺชสายโนติ อุชุมคฺคสฺเสตํ เววจนํ, อญฺชสา [Pg.332] วา อุชุกเมว เอเตน อายนฺติ อาคจฺฉนฺตีติ อญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาตีติ นิยฺยายนฺโต นิยฺยาติ, คจฺฉนฺโต คจฺฉตีติ อตฺโถ.

໕໒໐-໕໒໑. ຄຳວ່າ "Vāseṭṭhabhāradvājānaṃ" ໄດ້ແກ່ ວາເສດຖະ ຜູ້ເປັນສິດກົ້ນກຸ່ມຂອງໂປກຂະຣະສາຕິພາມ, ແລະ ພາຣະທະວາຊະ ຜູ້ເປັນສິດກົ້ນກຸ່ມຂອງຕາລຸກຂະພາມ. ໄດ້ຍິນວ່າ ຊາຍໜຸ່ມທັງສອງຄົນນີ້ ເປັນຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍຊາດຕະກູນ ແລະໄດ້ຮຽນຈົບໄຕເພດ (ເວທະທັງ ໓). ຄຳວ່າ "jaṅghavihāraṃ" ໄດ້ແກ່ ການຍ່າງທ່ຽວໄປເພື່ອບັນເທົາຄວາມເມື່ອຍລ້າ ຍ້ອນການນັ່ງຢູ່ດົນເກີນໄປ. ໄດ້ຍິນວ່າ ຊາຍໜຸ່ມທັງສອງນັ້ນ ສາທະຍາຍມົນຕະຫຼອດທັງວັນ, ເມື່ອຮອດເວລາແລງ ກໍລຸກຂຶ້ນ, ໃຫ້ຄົນຮັບໃຊ້ຖືເຄື່ອງອາບນ້ຳ, ເຄື່ອງຫອມ, ດອກໄມ້, ນ້ຳມັນ ແລະຜ້າທີ່ຊັກສະອາດແລ້ວ, ມີບໍລິວານຫ້ອມລ້ອມ, ປາດຖະໜາຈະອາບນ້ຳ ຈຶ່ງໄປທີ່ແຄມຝັ່ງແມ່ນ້ຳ, ແລ້ວຍ່າງກັບໄປກັບມາຢູ່ເທິງດອນຊາຍທີ່ມີສີຂາວເໝືອນແຜ່ນເງິນ. ເມື່ອຄົນໜຶ່ງຍ່າງ caṅkama (ຈົງກົມ) ຢູ່, ອີກຄົນໜຶ່ງกໍຍ່າງຕາມ, ຕໍ່ມາ ເມື່ອອີກຄົນໜຶ່ງຍ່າງ, ອີກຄົນໜຶ່ງກໍຍ່າງຕາມ. ຍ້ອນເຫດນັ້ນ ພະອານົນເຖລະຈຶ່ງກ່າວວ່າ "anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānaṃ" (ເມື່ອຍ່າງກັບໄປກັບມາແລະທ່ຽວໄປຕາມໆ ກັນ). ຄຳວ່າ "maggāmagge" ໄດ້ແກ່ ໃນທາງທີ່ຖືກແລະທາງທີ່ຜິດ, ໝາຍຄວາມວ່າ ພວກເຂົາໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນສົນທະນາກັນກ່ຽວກັບທາງທີ່ຖືກແລະທາງທີ່ຜິດວ່າ "ບຸກຄົນບຳເພັນຂໍ້ປະຕິບັດໃດ ແລະເດີນທາງດ້ວຍເສັ້ນທາງໃດ ຈຶ່ງຈະສາມາດໄປສູ່ພົມມະໂລກໄດ້ຢ່າງເປັນສຸກ". ຄຳວ່າ "añjasāyana" ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳວ່າ "ujumagga" (ທາງກົງ), ຫຼື ໝາຍຄວາມວ່າ ພວກເຂົາເດີນທາງມາດ້ວຍເສັ້ນທາງນີ້ຢ່າງກົງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "añjasāyana". ຄຳວ່າ "niyyāniko niyyāti" ໄດ້ແກ່ "niyyāyanto niyyāti" (ນຳອອກໄປ), ໝາຍຄວາມວ່າ ຜູ້ເດີນທາງໄປ ກໍຍ່ອມໄປເຖິງ.

ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายาติ โย ตํ มคฺคํ กโรติ ปฏิปชฺชติ, ตสฺส พฺรหฺมุนา สทฺธึ สหภาวาย, เอกฏฺฐาเน ปาตุภาวาย คจฺฉตีติ อตฺโถ. ยฺวายนฺติ โย อยํ. อกฺขาโตติ กถิโต ทีปิโต. พฺราหฺมเณน โปกฺขรสาตินาติ อตฺตโน อาจริยํ อปทิสติ. อิติ วาเสฏฺโฐ สกเมว อาจริยวาทํ โถเมตฺวา ปคฺคณฺหิตฺวา วิจรติ. ภารทฺวาโชปิ สกเมวาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เนว โข อสกฺขิ วาเสฏฺโฐ’’ติอาทิ.

ຄຳວ່າ "takkarassa brahmasahabyatāya" ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນໃດເຮັດ (ປະຕິບັດ) ຕາມເສັ້ນທາງນັ້ນ, ເສັ້ນທາງນັ້ນຍ່ອມນຳຜູ້ນັ້ນໄປເພື່ອຄວາມເປັນຜູ້ນອນຮ່ວມກັບພົມ, ເພື່ອໄປປາກົດຕົວໃນສະຖານທີ່ດຽວກັນກັບພົມ, ນີ້ຄືອັດຖະ. ຄຳວ່າ "yvāyaṃ" ໄດ້ແກ່ "yo ayaṃ" (ເສັ້ນທາງໃດນີ້). ຄຳວ່າ "akkhāto" ໄດ້ແກ່ ທີ່ກ່າວໄວ້, ທີ່ສະແດງໄວ້. ຄຳວ່າ "brāhmaṇena pokkharasātinā" ເປັນການອ້າງເຖິງອາຈານຂອງຕົນ. ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້, ວາເສດຖະຈຶ່ງຍົກຍ້ອງສັນເສີນແຕ່ຄຳສອນຂອງອາຈານຕົນເອງແລ້ວທ່ຽວໄປ, ສ່ວນພາຣະທະວາຊະກໍຍົກຍ້ອງສັນເສີນແຕ່ຄຳສອນຂອງອາຈານຕົນເອງເຊັ່ນກັນ. ຍ້ອນເຫດນັ້ນ ພະອານົນເຖລະຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "neva kho asakkhi vāseṭṭho" (ວາເສດຖະບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ຍິນຍອມໄດ້ເລີຍ).

ตโต วาเสฏฺโฐ ‘‘อุภินฺนมฺปิ อมฺหากํ กถา อนิยฺยานิกาว, อิมสฺมิญฺจ โลเก มคฺคกุสโล นาม โภตา โคตเมน สทิโส นตฺถิ, ภวญฺจ โคตโม อวิทูเร วสติ, โส โน ตุลํ คเหตฺวา นิสินฺนวาณิโช วิย กงฺขํ ฉินฺทิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตมตฺถํ ภารทฺวาชสฺส อาโรเจตฺวา อุโภปิ คนฺตฺวา อตฺตโน กถํ ภควโต อาโรเจสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อถ โข วาเสฏฺโฐ…เป… ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน ตารุกฺเขนา’’ติ.

ລຳດັບນັ້ນ, ວາເສດຖະຄິດວ່າ "ຄຳເວົ້າຂອງພວກເຮົາທັງສອງ ບໍ່ສາມາດນຳອອກຈາກທຸກໄດ້ເລີຍ, ແລະໃນໂລກນີ້ ຜູ້ສະຫຼາດໃນເສັ້ນທາງ ທີ່ຈະສະເໝີດ້ວຍພະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນນັ້ນບໍ່ມີ, ແລະພະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນກໍປະທັບຢູ່ບໍ່ໄກ, ພະອົງຈະຊົງຕັດຄວາມສົງໄສຂອງພວກເຮົາ ເໝືອນພໍ່ຄ້າໃຫຍ່ທີ່ນັ່ງຖືຊິງຊັ່ງຢູ່", ເມື່ອຄິດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງບອກເນື້ອຄວາມນັ້ນແກ່ພາຣະທະວາຊະ, ແລ້ວທັງສອງຄົນກໍພາກັນໄປຂາບທູນເລື່ອງລາວຂອງຕົນແກ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ. ຍ້ອນເຫດນັ້ນ ພະອານົນເຖລະຈຶ່ງກ່າວວ່າ "atha kho vāseṭṭho... pe... yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhena".

๕๒๒. เอตฺถ โภ โคตมาติ เอตสฺมึ มคฺคามคฺเค. วิคฺคโห วิวาโทติอาทีสุ ปุพฺพุปฺปตฺติโก วิคฺคโห. อปรภาเค วิวาโท. ทุวิโธปิ เอโส นานาอาจริยานํ วาทโต นานาวาโท.

໕໒໒. ຄຳວ່າ "ettha bho gotama" ໄດ້ແກ່ ໃນທາງທີ່ຖືກແລະທາງທີ່ຜິດນີ້. ໃນຄຳວ່າ "viggaho vivādo" ເປັນຕົ້ນ, ການຂັດແຍ້ງກັນທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນເບື້ອງຕົ້ນ ຊື່ວ່າ "viggaha" (ການທະເລາະ). ການຂັດແຍ້ງກັນໃນພາຍຫຼັງ ຊື່ວ່າ "vivāda" (ການວິວາດ). ການຂັດແຍ້ງທັງສອງປະການນີ້ ຊື່ວ່າ "nānāvāda" (ຄວາມເຫັນຕ່າງກັນ) ຍ້ອນເກີດຈາກຄຳສອນຂອງອາຈານຕ່າງໆ.

๕๒๓. อถ กิสฺมึ ปน โวติ ตฺวมฺปิ อยเมว มคฺโคติ อตฺตโน อาจริยวาทเมว ปคฺคยฺห ติฏฺฐสิ, ภารทฺวาโชปิ อตฺตโน อาจริยวาทเมว, เอกสฺสาปิ เอกสฺมึ สํสโย นตฺถิ. เอวํ สติ กิสฺมึ โว วิคฺคโหติ ปุจฺฉติ.

໕໒໓. ຄຳວ່າ "atha kismiṃ pana vo" ໄດ້ແກ່ ພະອົງຊົງຖາມວ່າ "ເຖິງແມ່ນເຈົ້າກໍຍຶດໝັ້ນແຕ່ຄຳສອນຂອງອາຈານຕົນເອງວ່າ 'ທາງນີ້ເທົ່ານັ້ນເປັນທາງທີ່ຖືກ', ຝ່າຍພາຣະທະວາຊະກໍຍຶດໝັ້ນແຕ່ຄຳສອນຂອງອາຈານຕົນເອງ, ຄວາມສົງໄສໃນລັດທິຂອງຕົນເອງແມ່ນແຕ່ຄົນດຽວກໍບໍ່ມີ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມຂັດແຍ້ງຂອງພວກເຈົ້າມີຂຶ້ນໃນເລື່ອງໃດ".

๕๒๔. มคฺคามคฺเค, โภ โคตมาติ มคฺเค โภ โคตม อมคฺเค จ, อุชุมคฺเค จ อนุชุมคฺเค จาติ อตฺโถ. เอส กิร เอกพฺราหฺมณสฺสาปิ มคฺคํ ‘‘น มคฺโค’’ติ น วทติ. ยถา ปน อตฺตโน อาจริยสฺส มคฺโค อุชุมคฺโค, น [Pg.333] เอวํ อญฺเญสํ อนุชานาติ, ตสฺมา ตเมวตฺถํ ทีเปนฺโต ‘‘กิญฺจาปิ โภ โคตมา’’ติอาทิมาห.

໕໒໔. ຄຳວ່າ "maggāmagge, bho gotama" ໄດ້ແກ່ "ຂ້າແຕ່ພະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ໃນທາງທີ່ຖືກແລະທາງທີ່ຜິດ, ໃນທາງກົງແລະທາງບໍ່ກົງ", ນີ້ຄືອັດຖະ. ໄດ້ຍິນວ່າ ວາເສດຖະນີ້ ບໍ່ໄດ້ກ່າວໂດຍກົງວ່າ ທາງຂອງພາມຄົນອື່ນ 'ບໍ່ແມ່ນທາງ', ແຕ່ເມື່ອທາງຂອງອາຈານຕົນເອງເປັນທາງກົງ, ກໍບໍ່ຍອມຮັບວ່າທາງຂອງອາຈານຄົນອື່ນເປັນທາງກົງເຊັ່ນກັນ, ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "kiñcāpi bho gotama" (ຂ້າແຕ່ພະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ເຖິງແມ່ນວ່າ...).

สพฺพานิ ตานีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วทติ, สพฺเพ เตติ วุตฺตํ โหติ. พหูนีติ อฏฺฐ วา ทส วา. นานามคฺคานีติ มหนฺตามหนฺตชงฺฆมคฺคสกฏมคฺคาทิวเสน นานาวิธานิ สามนฺตา คามนทีตฬากเขตฺตาทีหิ อาคนฺตฺวา คามํ ปวิสนมคฺคานิ.

ຄຳວ່າ "sabbāni tāni" ນັ້ນ ວາເສດຖະກ່າວໂດຍການສະຫຼັບເພດ (ລິງຄະວິປັດລາສ), ໝາຍຄວາມວ່າ "sabbe te" (ທາງທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນ). ຄຳວ່າ "bahūni" ໄດ້ແກ່ ໘ ທາງ ຫຼື ໑໐ ທາງ. ຄຳວ່າ "nānāmaggāni" ໄດ້ແກ່ ທາງຕ່າງໆ ທີ່ມີລັກສະນະຫຼາກຫຼາຍ ເຊັ່ນ ທາງຄົນຍ່າງ, ທາງກວຽນ ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນທາງໃຫຍ່ແລະທາງນ້ອຍ ທີ່ມາຈາກບ້ານ, ແມ່ນ້ຳ, ໜອງນ້ຳ, ທົ່ງນາ ທີ່ຢູ່ໃກ້ຄຽງ ແລ້ວເຂົ້າໄປສູ່ບ້ານ.

๕๒๕-๕๒๖. ‘‘นิยฺยนฺตีติ วาเสฏฺฐ วเทสี’’ติ ภควา ติกฺขตฺตุํ วจีเภทํ กตฺวา ปฏิญฺญํ การาเปสิ. กสฺมา? ติตฺถิยา หิ ปฏิชานิตฺวา ปจฺฉา นิคฺคยฺหมานา อวชานนฺติ. โส ตถา กาตุํ น สกฺขิสฺสตีติ.

໕໒໕-໕໒໖. "Niyyantīti vāseṭṭha vadesī"ti ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງໃຫ້ວາເສດຖະຮັບປະຕິຍານ ໂດຍການຕັດຖາມເຖິງ ໓ ຄັ້ງວ່າ "Vāseṭṭha, ເຈົ້າກ່າວວ່າ 'ນຳອອກໄປ' ບໍ". ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ພວກອັນຍະເດຍລະຖີ ເມື່ອຮັບຄຳແລ້ວ ພາຍຫຼັງເມື່ອຖືກຊັກໄຊ້ໄລ່ລຽງ ກໍມັກຈະປະຕິເສດ, ແຕ່ ວາເສດຖະນີ້ ຈະບໍ່ສາມາດເຮັດເຊັ່ນນັ້ນໄດ້ (ຍ້ອນຊົງເລັງເຫັນເຫດການນີ້ ຈຶ່ງຊົງໃຫ້ຮັບປະຕິຍານເຖິງ ໓ ຄັ້ງ).

๕๒๗-๕๒๙. เตว เตวิชฺชาติ เต เตวิชฺชา. วกาโร อาคมสนฺธิมตฺตํ. อนฺธเวณีติ อนฺธปเวณี, เอเกน จกฺขุมตา คหิตยฏฺฐิยา โกฏึ เอโก อนฺโธ คณฺหติ, ตํ อนฺธํ อญฺโญ ตํ อญฺโญติ เอวํ ปณฺณาสสฏฺฐิ อนฺธา ปฏิปาฏิยา ฆฏิตา อนฺธเวณีติ วุจฺจติ. ปรมฺปรสํสตฺตาติ อญฺญมญฺญํ ลคฺคา, ยฏฺฐิคาหเกนปิ จกฺขุมตา วิรหิตาติ อตฺโถ. เอโก กิร ธุตฺโต อนฺธคณํ ทิสฺวา ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม ขชฺชโภชฺชํ สุลภ’’นฺติ อุสฺสาเหตฺวา ‘‘เตน หิ ตตฺถ โน สามิ เนหิ, อิทํ นาม เต เทมา’’ติ วุตฺเต, ลญฺชํ คเหตฺวา อนฺตรามคฺเค มคฺคา โอกฺกมฺม มหนฺตํ คจฺฉํ อนุปริคนฺตฺวา ปุริมสฺส หตฺเถน ปจฺฉิมสฺส กจฺฉํ คณฺหาเปตฺวา ‘‘กิญฺจิ กมฺมํ อตฺถิ, คจฺฉถ ตาว ตุมฺเห’’ติ วตฺวา ปลายิ, เต ทิวสมฺปิ คนฺตฺวา มคฺคํ อวินฺทมานา ‘‘กุหึ โน จกฺขุมา, กุหึ มคฺโค’’ติ ปริเทวิตฺวา มคฺคํ อวินฺทมานา ตตฺเถว มรึสุ. เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปรมฺปรสํสตฺตา’’ติ. ปุริโมปีติ ปุริเมสุ ทสสุ พฺราหฺมเณสุ เอโกปิ. มชฺฌิโมปีติ มชฺฌิเมสุ อาจริยปาจริเยสุ เอโกปิ. ปจฺฉิโมปีติ อิทานิ เตวิชฺเชสุ พฺราหฺมเณสุ เอโกปิ. หสฺสกญฺเญวาติ หสิตพฺพเมว. นามกญฺเญวาติ ลามกํเยว. ตเทตํ อตฺถาภาเวน ริตฺตกํ, ริตฺตกตฺตาเยว ตุจฺฉกํ. อิทานิ พฺรหฺมโลโก ตาว ติฏฺฐตุ, โย เตวิชฺเชหิ น ทิฏฺฐปุพฺโพว. เยปิ จนฺทิมสูริเย เตวิชฺชา ปสฺสนฺติ, เตสมฺปิ สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสตุํ นปฺปโหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ตํ กึ มญฺญสี’’ติอาทิมาห.

໕໒໗-໕໒໙. ຄຳວ່າ "teva tevijjā" ໄດ້ແກ່ ພາມຜູ້ໄດ້ໄຕເພດເຫຼົ່ານັ້ນ, ຕົວອັກສອນ "v" (ວະ) ເປັນພຽງອາຄົມສົນທິເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "andhaveṇi" ໄດ້ແກ່ ແຖວຄົນຕາບອດ (ຄົນຕາບອດຕໍ່ກັນ), ໝາຍຄວາມວ່າ ຄົນຕາບອດຄົນໜຶ່ງຈັບປາຍໄມ້ເທົ້າທີ່ຄົນຕາດີຄົນໜຶ່ງຖືໄວ້, ຄົນຕາບອດອີກຄົນໜຶ່ງກໍຈັບຄົນຕາບອດຄົນນັ້ນ, ຄົນຕາບອດອີກຄົນໜຶ່ງກໍຈັບຄົນຕາບອດຄົນນັ້ນຕໍ່ໆ ກັນໄປ, ຄົນຕາບອດປະມານ ໕໐ ຫຼື ໖໐ ຄົນ ທີ່ເກາະກັນໄປຕາມລຳດັບຢ່າງນີ້ ເອີ້ນວ່າ "andhaveṇi". ຄຳວ່າ "paramparasaṃsattā" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເກາະກັນໄປເປັນທອດໆ, ປາສະຈາກຄົນຕາດີຜູ້ຖືໄມ້ເທົົ້ານຳທາງ, ນີ້ຄືອັດຖະ. ໄດ້ຍິນວ່າ ມີຊາຍນັກເລງຄົນໜຶ່ງ ເຫັນກຸ່ມຄົນຕາບອດ ແລ້ວເວົ້າໃຫ້ກຳລັງໃຈວ່າ "ຢູ່ບ້ານຊື່ນັ້ນ ມີອາຫານການກິນຫາໄດ້ງ່າຍ", ເມື່ອພວກຄົນຕາບອດເວົ້າວ່າ "ນາຍ, ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ຈົ່ງນຳພວກຂ້ອຍໄປທີ່ນັ້ນແດ່, ພວກຂ້ອຍຈະໃຫ້ສິນຈ້າງຊື່ນີ້ແກ່ເຈົ້າ", ຊາຍນັກເລງນັ້ນຈຶ່ງຮັບເອົາສິນຈ້າງ ແລ້ວນຳທາງໄປ, ໃນລະຫວ່າງທາງ ໄດ້ພາຫຼີກອອກຈາກທາງຫຼັກ ໄປອ້ອມພຸ່ມໄມ້ໃຫຍ່, ແລ້ວໃຫ້ຄົນຕາບອດຜູ້ນັ່ງຫຼັງຈັບຜ້າຕ້ອຍຂອງຄົນຕາບອດຜູ້ຢູ່ທາງໜ້າໄວ້, ແລ້ວເວົ້າວ່າ "ຂ້ອຍມີວຽກບາງຢ່າງ, ພວກເຈົ້າຍ່າງໄປກ່ອນເດີ້" ແລ້ວກໍຫຼົບໜີໄປ. ພວກຄົນຕາບອດເຫຼົ່ານັ້ນຍ່າງໄປຕະຫຼອດທັງວັນ ກໍບໍ່ພົບທາງ ໄດ້ແຕ່ຮ້ອງໄຫ້ຮຳໄຮວ່າ "ຄົນຕາດີຂອງພວກເຮົາຢູ່ໃສ, ທາງຢູ່ໃສ", ເມື່ອບໍ່ພົບທາງ ກໍພາກັນຕາຍຢູ່ທີ່ນັ້ນເອງ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງຄົນຕາບອດເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "paramparasaṃsattā". ຄຳວ່າ "purimopi" ໄດ້ແກ່ ແມ່ນແຕ່ຄົນໜຶ່ງໃນບັນດາພາມເລີສີ ໑໐ ທ່ານໃນປາງກ່ອນ. ຄຳວ່າ "majjhimopi" ໄດ້ແກ່ ແມ່ນແຕ່ຄົນໜຶ່ງໃນບັນດາອາຈານແລະອາຈານຂອງອາຈານໃນທ່າມກາງ. ຄຳວ່າ "pacchimopi" ໄດ້ແກ່ ແມ່ນແຕ່ຄົນໜຶ່ງໃນບັນດາພາມຜູ້ໄດ້ໄຕເພດໃນປັດຈຸບັນ ກໍບໍ່ເຫັນ. ຄຳວ່າ "hassakaññeva" ໄດ້ແກ່ ເປັນໜ້າຫົວຂວັນເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "nāmakaññeva" ໄດ້ແກ່ ເປັນສິ່ງທີ່ເລວຊາມເທົ່ານັ້ນ. ຄຳເວົ້ານັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ວ່າງເປົ່າ ຍ້ອນບໍ່ມີເນື້ອສາລະ, ແລະເປັນສິ່ງທີ່ໄຮ້ປະໂຫຍດ ຍ້ອນຄວາມວ່າງເປົ່ານັ້ນເອງ. ບັດນີ້ ພົມມະໂລກທີ່ພວກພາມຜູ້ໄດ້ໄຕເພດບໍ່ເຄີຍເຫັນມາກ່ອນນັ້ນ ຈົ່ງງົດໄວ້ກ່ອນ, ແມ່ນແຕ່ດວງຈັນແລະດວງອາທິດ ທີ່ພວກພາມຜູ້ໄດ້ໄຕເພດເຫັນຢູ່, ພວກເຂົາກໍຍັງບໍ່ສາມາດສະແດງທາງເພື່ອເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ນອນຮ່ວມກັບດວງຈັນແລະດວງອາທິດເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ພະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "taṃ kiṃ maññasi" (ເຈົ້າຈະຄິດແນວໃດໃນເລື່ອງນັ້ນ).

๕๓๐. ตตฺถ [Pg.334] ยโต จนฺทิมสูริยา อุคฺคจฺฉนฺตีติ ยสฺมึ กาเล อุคฺคจฺฉนฺติ. ยตฺถ จ โอคฺคจฺฉนฺตีติ ยสฺมึ กาเล อตฺถเมนฺติ, อุคฺคมนกาเล จ อตฺถงฺคมนกาเล จ ปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อายาจนฺตีติ ‘‘อุเทหิ ภวํ จนฺท, อุเทหิ ภวํ สูริยา’’ติ เอวํ อายาจนฺติ. โถมยนฺตีติ ‘‘โสมฺโม จนฺโท, ปริมณฺฑโล จนฺโท, สปฺปโภ จนฺโท’’ติอาทีนิ วทนฺตา ปสํสนฺติ. ปญฺชลิกาติ ปคฺคหิตอญฺชลิกา. นมสฺสมานาติ ‘‘นโม นโม’’ติ วทมานา.

໕໓໐. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "yato candimasūriyā ugghacchanti" ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາທີ່ດວງຈັນແລະດວງອາທິດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "yattha ca oggacchanti" ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາທີ່ດວງຈັນແລະດວງອາທິດຕົກ (ລັບຂອບຟ້າ), ໝາຍຄວາມວ່າ ພວກເຂົາເຫັນທັງໃນເວລາຂຶ້ນແລະເວລາຕົກ. ຄຳວ່າ "āyācenti" ໄດ້ແກ່ ພວກເຂົາອ້ອນວອນຢ່າງນີ້ວ່າ "ຂໍດວງຈັນຜູ້ຈະເລີນຈົ່ງຂຶ້ນມາ, ຂໍດວງອາທິດຜູ້ຈະເລີນຈົ່ງຂຶ້ນມາ". ຄຳວ່າ "thomayanti" ໄດ້ແກ່ ພວກເຂົາກ່າວສັນເສີນຢ່າງນີ້ວ່າ "ດວງຈັນມີຄວາມເຢັນສະບາຍ, ດວງຈັນມີຮູບຊົງກົມມົນ, ດວງຈັນມີແສງສະຫວ่างຮຸ່ງເຮືອງ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "pañjalikā" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີມືປະນົມຂຶ້ນ (ປະນົມມືໄຫວ້). ຄຳວ່າ "namassamānā" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ກ່າວຢູ່ວ່າ "ຂໍນອບນ້ອມ, ຂໍນອບນ້ອມ".

๕๓๑-๕๓๒. ยํ ปสฺสนฺตีติ เอตฺถ ยนฺติ นิปาตมตฺตํ. กึ ปน น กิราติ เอตฺถ อิธ ปน กึ วตฺตพฺพํ. ยตฺถ กิร เตวิชฺเชหิ พฺราหฺมเณหิ น พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

໕໓໑-໕໓໒. ໃນຄຳວ່າ "yaṃ passanti" ນີ້, ຄຳວ່າ "yaṃ" ເປັນພຽງນิບາດເທົ່ານັ້ນ. ໃນຄຳວ່າ "kiṃ pana na kirā" ນີ້, ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນເລື່ອງນີ້ ຈະຕ້ອງກ່າວຫຍັງອີກ, ເພາະວ່າ ພົມມະໂລກທີ່ພວກພາມຜູ້ໄດ້ໄຕເພດບໍ່ເຄີຍເຫັນພົມດ້ວຍຕາຕົນເອງເລີຍ, ຄວນເຫັນເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້.

อจิรวตีนทีอุปมากถา

ເລື່ອງອຸປະມາດ້ວຍແມ່ນ້ຳອະຈິຣະວະຕີ.

๕๔๒. สมติตฺติกาติ สมภริตา. กากเปยฺยาติ ยตฺถ กตฺถจิ ตีเร ฐิเตน กาเกน สกฺกา ปาตุนฺติ กากเปยฺยา. ปารํ ตริตุกาโมติ นทึ อติกฺกมิตฺวา ปรตีรํ คนฺตุกาโม. อวฺเหยฺยาติ ปกฺโกเสยฺย. เอหิ ปาราปารนฺติ อมฺโภ ปาร อปารํ เอหิ, อถ มํ สหสาว คเหตฺวา คมิสฺสสิ, อตฺถิ เม อจฺจายิกกมฺมนฺติ อตฺโถ.

໕໔໒. ຄຳວ່າ "samatittikā" ໄດ້ແກ່ ມີນ້ຳເຕັມສະເໝີຝັ່ງ. ຄຳວ່າ "kākapeyyā" ໄດ້ແກ່ ແມ່ນ້ຳທີ່ກາຢືນຢູ່ແຄມຝັ່ງບ່ອນໃດບ່ອນໜຶ່ງ ກໍສາມາດກົ້ມລົງດື່ມນ້ຳໄດ້. ຄຳວ່າ "pāraṃ taritukāmo" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປາດຖະໜາຈະຂ້າມແມ່ນ້ຳໄປສູ່ຝັ່ງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "avheyya" ໄດ້ແກ່ ຄວນຮ້ອງເອີ້ນ. ຄຳວ່າ "ehi pārāpāra" ໄດ້ແກ່ "ແນ່ຝັ່ງນັ້ນ, ຈົ່ງມາຝັ່ງນີ້ແດ່, ແລ້ວຈົ່ງພາຂ້ອຍໄປໂດຍໄວ, ຂ້ອຍມີວຽກດ່ວນ", ນີ້ຄືອັດຖະ.

๕๔๔. เย ธมฺมา พฺราหฺมณการกาติ เอตฺถ ปญฺจสีลทสกุสลกมฺมปถเภทา ธมฺมา พฺราหฺมณการกาติ เวทิตพฺพา, ตพฺพิปรีตา อพฺราหฺมณการกา. อินฺทมวฺหายามาติ อินฺทํ อวฺหายาม ปกฺโกสาม. เอวํ พฺราหฺมณานํ อวฺหายนสฺส นิรตฺถกตํ ทสฺเสตฺวา ปุนปิ ภควา อณฺณวกุจฺฉิยํ สูริโย วิย ชลมาโน ปญฺจสตภิกฺขุปริวุโต อจิรวติยา ตีเร นิสินฺโน อปรมฺปิ นทีอุปมํเยว อาหรนฺโต ‘‘เสยฺยถาปี’’ติอาทิมาห.

໕໔໔. ໃນບົດວ່າ 'ye dhammā brāhmaṇakārakā' ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ທຳທັງຫຼາຍມີປະເພດຄື ສິນ ໕ ແລະ ກຸສົນກຳມະບົດ ໑໐ ເປັນທຳທີ່ເຮັດໃຫ້ເປັນພຣາມ (brāhmaṇakāraka), ທຳທີ່ກົງກັນຂ້າມກັບທຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ເປັນພຣາມ (abrāhmaṇakāraka). ບົດວ່າ 'Indamavhāyāma' ຄວາມວ່າ ພວກຂ້າພະເຈົ້າຮ້ອງເອີ້ນ ປ່າວປະກາດຫາພຣະອິນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງສະແດງຄວາມບໍ່ມີປະໂຫຍດແຫ່ງການຮ້ອງເອີ້ນຂອງພວກພຣາມຢ່າງນີ້ແລ້ວ ອີກເທື່ອໜຶ່ງ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຜູ້ຊົງຮຸ່ງເຮືອງຢູ່ ປຽບເໝືອນພຣະອາທິດໃນທ້ອງມະຫາສະໝຸດ ຜູ້ມີພຣະພິກຂຸ ໕໐໐ ຮູບເປັນບໍລິວານ ປະທັບນັ່ງຢູ່ທີ່ຝັ່ງແມ່ນ້ຳອະຈິຣະວະດີ ເມື່ອຈະຊົງນຳເອົາອຸປະມາດ້ວຍແມ່ນ້ຳຢ່າງອື່ນມາສະແດງອີກ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'seyyathāpi' (ປຽບເໝືອນ) ດັ່ງນີ້.

๕๔๖. กามคุณาติ กามยิตพฺพฏฺเฐน กามา, พนฺธนฏฺเฐน คุณา. ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว, อหตานํ วตฺถานํ ทิคุณํ สงฺฆาฏิ’’นฺติ (มหาว. ๓๔๘) เอตฺถ หิ ปฏลฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย, วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติ เอตฺถ ราสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา’’ติ [Pg.335] (ม. นิ. ๓.๓๗๙) เอตฺถ อานิสํสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณํ (ขุ. ปา. ๓.๑) กยิรา มาลาคุเณ พหู’’ติ (ธ. ป. ๕๓) จ เอตฺถ พนฺธนฏฺโฐ คุณฏฺโฐ. อิธาปิ เอเสว อธิปฺเปโต. เตน วุตฺตํ ‘‘พนฺธนฏฺเฐน คุณา’’ติ. จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ปสฺสิตพฺพา. เอเตนุปาเยน โสตวิญฺเญยฺยาทีสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิฏฺฐาติ ปริยิฏฺฐา วา โหนฺตุ, มา วา, อิฏฺฐารมฺมณภูตาติ อตฺโถ. กนฺตาติ กามนียา. มนาปาติ มนวฑฺฒนกา. ปิยรูปาติ ปิยชาติกา. กามูปสญฺหิตาติ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชมาเนน กาเมน อุปสญฺหิตา. รชนียาติ รญฺชนียา, ราคุปฺปตฺติการณภูตาติ อตฺโถ.

໕໔໖. ບົດວ່າ 'kāmaguṇā' ຄວາມວ່າ ຊື່ວ່າ 'ກາມະ' ເພາະອັດຖະວ່າເປັນສິ່ງທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ, ຊື່ວ່າ 'ຄຸນ' ເພາະອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງຜູກມັດ. ຈິງຢູ່, ໃນບົດວ່າ 'Anujānāmi bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭiṃ' (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາອະນຸຍາດຜ້າສັງຄາຕິ ໒ ຊັ້ນ ທີ່ເຮັດດ້ວຍຜ້າໃໝ່) ນີ້ ຄຳວ່າ 'ຄຸນ' (guṇa) ມີອັດຖະວ່າ 'ຊັ້ນ' (paṭala). ໃນບົດວ່າ 'Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahanti' (ການເວລາລ່ວງໄປ ຣາຕີຜ່ານພົ້ນໄປ ໄວທັງຫຼາຍຍ່ອມລະໄປຕາມລຳດັບ) ນີ້ ຄຳວ່າ 'ຄຸນ' ມີອັດຖະວ່າ 'ກອງ' ຫຼື 'ໝວດ' (rāsa). ໃນບົດວ່າ 'Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā' (ທັກຂิນາທານມີອານິສົງຮ້ອຍເທົ່າ ທີ່ຄວນຫວັງໄດ້) ນີ້ ຄຳວ່າ 'ຄຸນ' ມີອັດຖະວ່າ 'ອານິສົງ' (ānisaṃsa). ແລະໃນບົດວ່າ 'Antaṃ antaguṇaṃ' (ໄສ້ໃຫຍ່ ແລະ ໄສ້ນ້ອຍ [ເຄື່ອງຮັດໄສ້]) ແລະ 'kayirā mālāguṇe bahū' (ຄວນເຮັດພວງມາໄລໃຫ້ຫຼາຍ) ນີ້ ຄຳວ່າ 'ຄຸນ' ມີອັດຖະວ່າ 'ເຄື່ອງຜູກມັດ' (bandhana). ແມ່ນແຕ່ໃນບົດ (ກາມະຄຸນ) ນີ້ ກໍຊົງມຸ່ງໝາຍເອົາອັດຖະວ່າ ເຄື່ອງຜູກມັດ ນີ້ຄືກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າ (ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ) ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊື່ວ່າ ຄຸນ ເພາະອັດຖະວ່າ ເຄື່ອງຜູກມັດ'. ບົດວ່າ 'cakkhuviññeyyā' ຄວາມວ່າ ສິ່ງທີ່ພຶງເຫັນໄດ້ດ້ວຍຈັກຂຸວິນຍານ. ໂດຍທຳນອງນີ້ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນບົດວ່າ 'sotaviññeyyā' (ສິ່ງທີ່ພຶງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍໂສຕະວິນຍານ) ເປັນຕົ້ນຄືກັນ. ບົດວ່າ 'iṭṭhā' ຄວາມວ່າ ຈະເປັນສິ່ງທີ່ສະແຫວງຫາແລ້ວກໍຕາມ ຫຼື ບໍ່ໄດ້ສະແຫວງຫາກໍຕາມ ແຕ່ເປັນສິ່ງທີ່ເປັນອິດຖາຣົມ (ອາຣົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ). ບົດວ່າ 'kantā' ຄວາມວ່າ ເປັນໜ້າຮັກໃຄ່. ບົດວ່າ 'manāpā' ຄວາມວ່າ ເປັນທີ່ຈະເລີນໃຈ. ບົດວ່າ 'piyarūpā' ຄວາມວ່າ ມີສະພາວະອັນເປັນທີ່ຮັກ. ບົດວ່າ 'kāmūpasañhitā' ຄວາມວ່າ ປະກອບດ້ວຍກິເລສກາມທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍເຮັດສິ່ງນັ້ນໃຫ້ເປັນອາຣົມ. ບົດວ່າ 'rajanīyā' ຄວາມວ່າ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມກຳໜັດ ຄືເປັນເຫດໃຫ້ເກີດລາຄະ.

คธิตาติ เคเธน อภิภูตา หุตฺวา. มุจฺฉิตาติ มุจฺฉาการปฺปตฺตาย อธิมตฺตกาย ตณฺหาย อภิภูตา. อชฺโฌปนฺนาติ อธิโอปนฺนา โอคาฬฺหา ‘‘อิทํ สาร’’นฺติ ปรินิฏฺฐานปฺปตฺตา หุตฺวา. อนาทีนวทสฺสาวิโนติ อาทีนวํ อปสฺสนฺตา. อนิสฺสรณปญฺญาติ อิทเมตฺถ นิสฺสรณนฺติ, เอวํ ปริชานนปญฺญาวิรหิตา, ปจฺจเวกฺขณปริโภควิรหิตาติ อตฺโถ.

ບົດວ່າ 'gadhitā' ຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ຖືກຄວາມຢາກ (gedha) ຄອບງຳແລ້ວ. ບົດວ່າ 'mucchitā' ຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ຖືກຕັນຫາອັນມີປະມານຍິ່ງ ທີ່ເຖິງອາການສະຫຼົບ (ມົວເມົາ) ຄອບງຳແລ້ວ. ບົດວ່າ 'ajjhopannā' (ຫຼື ajjhosannā) ຄວາມວ່າ ຢັ່ງລົງແລ້ວ ໝົກມຸ້ນຢູ່ ໂດຍເຖິງຄວາມຕົກລົງປົງໃຈວ່າ 'ສິ່ງນີ້ເປັນສາຣະ (ແກ່ນສານ)'. ບົດວ່າ 'anādīnavadassāvino' ຄວາມວ່າ ຜູ້ບໍ່ເຫັນໂທດ (ອາທີນວະ). ບົດວ່າ 'anissaraṇapaññā' ຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ປາສະຈາກປັນຍາທີ່ກຳນົດຮູ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ການບໍລິໂພກປັດໄຈ ໔ ນີ້ ເປັນເຄື່ອງສະຫຼັດອອກ (ຈາກກິເລດ)' ແລະປາສະຈາກການບໍລິໂພກດ້ວຍການພິຈາລະນາ (ປັດຈະເвокຂະນະ).

๕๔๘. อาวรณาติอาทีสุ อาวรนฺตีติ อาวรณา. นิวาเรนฺตีติ นีวรณา. โอนนฺธนฺตีติ โอนาหนา. ปริโยนนฺธนฺตีติ ปริโยนาหนา. กามจฺฉนฺทาทีนํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺคโต คเหตพฺพา.

໕໔໘. ໃນບົດທັງຫຼາຍມີບົດວ່າ 'āvaraṇā' ເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມດັ່ງນີ້: ທຳເຫຼົ່າໃດຍ່ອມກີດກັນ (ຫ້າມການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກຸສົນໃນເບື້ອງຕົ້ນ) ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ 'ເຄື່ອງກີດກັນ' (āvaraṇa). ທຳເຫຼົ່າໃດຍ່ອມກີດກັນໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ 'ເຄື່ອງກາງກັ້ນ' (nīvaraṇa). ທຳເຫຼົ່າໃດຍ່ອມປົກຄຸມໄວ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ 'ເຄື່ອງປົກຄຸມ' (onāhana). ທຳເຫຼົ່າໃດຍ່ອມປົກຄຸມໄວ້ໂດຍຮອບ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ 'ເຄື່ອງປົກຄຸມໂດຍຮອບ' (pariyonāhana). ສ່ວນອະທິບາຍໂດຍລະອຽດແຫ່ງກາມະສັນທະເປັນຕົ້ນ ພຶງຖືເອົາຈາກຄຳພີວິສຸດທິມັກ.

๕๔๙-๕๕๐. อาวุตา นิวุตา โอนทฺธา ปริโยนทฺธาติ ปทานิ อาวรณาทีนํ วเสน วุตฺตานิ. สปริคฺคโหติ อิตฺถิปริคฺคเหน สปริคฺคโหติ ปุจฺฉติ. อปริคฺคโห โภ โคตมาติอาทีสุปิ กามจฺฉนฺทสฺส อภาวโต อิตฺถิปริคฺคเหน อปริคฺคโห. พฺยาปาทสฺส อภาวโต เกนจิ สทฺธึ เวรจิตฺเตน อเวโร. ถินมิทฺธสฺส อภาวโต จิตฺตเคลญฺญสงฺขาเตน พฺยาปชฺเชน อพฺยาปชฺโช. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจาภาวโต อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจาทีหิ สํกิเลเสหิ อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต สุปริสุทฺธมานโส. วิจิกิจฺฉาย อภาวโต จิตฺตํ วเส วตฺเตติ. ยถา จ พฺราหฺมณา จิตฺตคติกา โหนฺตีติ, จิตฺตสฺส วเสน วตฺตนฺติ, น ตาทิโสติ วสวตฺตี.

໕໔໙-໕໕໐. ບົດວ່າ 'āvutā nivutā onaddhā pariyonaddhā' ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງທຳມີ 'āvaraṇa' (ເຄື່ອງກີດກັນ) ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'sapariggaho' ພຣະອົງຊົງຖາມວ່າ 'ມີການຄອບຄອງ (ຫຼື ຜູກພັນ) ດ້ວຍການຄອບຄອງສະຕີ (ພັນລະຍາ) ຫຼື ບໍ່?'. ແມ່ນແຕ່ໃນບົດວ່າ 'Apariggaho bho gotama' ເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມດັ່ງນີ້: ເພາະບໍ່ມີກາມະສັນທະ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ບໍ່ມີການຄອບຄອງ' ດ້ວຍການຄອບຄອງສະຕີ. ເພາະບໍ່ມີພະຍາບາດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ບໍ່ມີເວນ' ດ້ວຍຈິດຄິດປອງຮ້າຍກັບໃຜໆ. ເພາະບໍ່ມີຖີນາມິດທະ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ບໍ່ມີຄວາມຄັບແຄ້ນ' (abyāpajja) ດ້ວຍຄວາມບໍ່ສະບາຍໃຈ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ຄວາມປ່ວຍໄຂ້ແຫ່ງຈິດ. ເພາະບໍ່ມີອຸດທັດຈະກຸກກຸດຈະ ຈຶ່ງມີຈິດບໍ່ເສົ້າໝອງດ້ວຍກິເລດເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ຈິດເສົ້າໝອງມີອຸດທັດຈະກຸກກຸດຈະເປັນຕົ້ນ ແລະມີໃຈອັນບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ. ເພາະບໍ່ມີວິຈິກິດສາ ຈຶ່ງຊົງຍັງຈິດໃຫ້ເປັນໄປໃນອຳນາດຂອງຕົນໄດ້. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພວກພຣາມຍ່ອມເປັນຜູ້ໄປຕາມອຳນາດແຫ່ງຈິດ ຄືເປັນໄປຕາມອຳນາດຂອງຈິດ, ແຕ່ພຣະອົງບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຜູ້ມີອຳນາດເໜືອຈິດ' (vasavattī) (ຄືບໍ່ເປັນໄປຕາມອຳນາດຂອງຈິດ ແຕ່ຊົງຍັງຈິດໃຫ້ເປັນໄປຕາມອຳນາດຂອງພຣະອົງ).

๕๕๒. อิธ [Pg.336] โข ปนาติ อิธ พฺรหฺมโลกมคฺเค. อาสีทิตฺวาติ อมคฺคเมว ‘‘มคฺโค’’ติ อุปคนฺตฺวา. สํสีทนฺตีติ ‘‘สมตล’’นฺติ สญฺญาย ปงฺกํ โอติณฺณา วิย อนุปฺปวิสนฺติ. สํสีทิตฺวา วิสารํ ปาปุณนฺตีติ เอวํ ปงฺเก วิย สํสีทิตฺวา วิสารํ องฺคมงฺคสํภญฺชนํ ปาปุณนฺติ. สุกฺขตรํ มญฺเญ ตรนฺตีติ มรีจิกาย วญฺเจตฺวา ‘‘กากเปยฺยา นที’’ติ สญฺญาย ‘‘ตริสฺสามา’’ติ หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ วายมมานา สุกฺขตรณํ มญฺเญ ตรนฺติ. ตสฺมา ยถา หตฺถปาทาทีนํ สํภญฺชนํ ปริภญฺชนํ, เอวํ อปาเยสุ สํภญฺชนํ ปริภญฺชนํ ปาปุณนฺติ. อิเธว จ สุขํ วา สาตํ วา น ลภนฺติ. ตสฺมา อิทํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานนฺติ ตสฺมา อิทํ พฺรหฺมสหพฺยตาย มคฺคทีปกํ เตวิชฺชกํ ปาวจนํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ. เตวิชฺชาอิริณนฺติ เตวิชฺชาอรญฺญํ อิริณนฺติ หิ อคามกํ มหาอรญฺญํ วุจฺจติ. เตวิชฺชาวิวนนฺติ ปุปฺผผเลหิ อปริโภครุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ นิรุทกํ อรญฺญํ. ยตฺถ มคฺคโต อุกฺกมิตฺวา ปริวตฺติตุมฺปิ น สกฺกา โหนฺติ, ตํ สนฺธายาห ‘‘เตวิชฺชาวิวนนฺติปิ วุจฺจตี’’ติ. เตวิชฺชาพฺยสนนฺติ เตวิชฺชานํ ปญฺจวิธพฺยสนสทิสเมตํ. ยถา หิ ญาติโรคโภค ทิฏฺฐิ สีลพฺยสนปฺปตฺตสฺส สุขํ นาม นตฺถิ, เอวํ เตวิชฺชานํ เตวิชฺชกํ ปาวจนํ อาคมฺม สุขํ นาม นตฺถีติ ทสฺเสติ.

໕໕໒. ບົດວ່າ 'idha kho pana' ຄວາມວ່າ ໃນຫົນທາງໄປສູ່ພຣົມມະໂລກນີ້. ບົດວ່າ 'āsīditvā' ຄວາມວ່າ ເຂົ້າໄປຫາທາງທີ່ບໍ່ແມ່ນທາງຖືກຕ້ອງ ໂດຍສຳຄັນວ່າ 'ເປັນທາງຖືກຕ້ອງ'. ບົດວ່າ 'saṃsīdanti' ຄວາມວ່າ ຍ່ອມຈົມລົງ ປຽບເໝືອນຜູ້ຕົກລົງໄປໃນຕົມ ເພາະສຳຄັນວ່າເປັນແຜ່ນດິນພຽງສະເໝີກັນ. ບົດວ່າ 'saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇanti' ຄວາມວ່າ ຈົມລົງໃນຕົມຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມເຖິງຄວາມພິນາດ ຄືຄວາມແຕກຫັກແຫ່ງອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່. ບົດວ່າ 'sukkhataraṃ maññe taranti' ຄວາມວ່າ ພວກເຂົາຖືກພະຍັບແດດຫຼອກລວງແລ້ວ ສຳຄັນວ່າເປັນແມ່ນ້ຳທີ່ມີນ້ຳເຕັມສະເໝີຝັ່ງທີ່ກາສາມາດດື່ມໄດ້ ຈຶ່ງຄິດວ່າ 'ພວກເຮົາຈະຂ້າມ' ແລ້ວພະຍາຍາມດ້ວຍມືແລະຕີນທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນຂ້າມແມ່ນ້ຳທີ່ແຫ້ງແລ້ງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ປຽບເໝືອນການແຕກຫັກແລະການຫັກໂຄ່ນແຫ່ງມືແລະຕີນເປັນຕົ້ນ ພວກເຂົາຍ່ອມເຖິງການແຕກຫັກແລະການຫັກໂຄ່ນໃນອະບາຍທັງຫຼາຍຢ່າງນັ້ນຄືກັນ. ແລະໃນອັດຕະພາບນີ້ເອງ ກໍບໍ່ໄດ້ຮັບຄວາມສຸກ (ຊານ) ຫຼືຄວາມຍິນດີ (ວິປັດສະນາ) ເລີຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ບົດວ່າ 'tasmā isaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ' ຄວາມວ່າ ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳສອນ (ປາວະຈະນະ) ຂອງພວກພຣາມຜູ້ຊົງໄຕເພທນີ້ ທີ່ສະແດງທາງໄປສູ່ຄວາມເປັນເພື່ອນກັບພຣົມ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນຂອງພວກພຣາມຜູ້ຊົງໄຕເພທ. ບົດວ່າ 'tevijjāiriṇaṃ' ຄວາມວ່າ ປ່າໃຫຍ່ຂອງພວກພຣາມຜູ້ຊົງໄຕເພທ, ຈິງຢູ່ ປ່າໃຫຍ່ທີ່ບໍ່ມີບ້ານຄົນ ເອີ້ນວ່າ 'ອິຣິຄະ' (iriṇa). ບົດວ່າ 'tevijjāvivanaṃ' ຄວາມວ່າ ປ່າຊຶດຊັດທີ່ບໍ່ມີນ້ຳ ອັນດາດດາສະໄປດ້ວຍຕົ້ນໄມ້ທີ່ບໍ່ມີດອກມີໝາກອັນຈະບໍລິໂພກໄດ້. ປ່າຊຶດຊັດໃດ ທີ່ເມື່ອຫຼີກອອກຈາກທາງແລ້ວ ແມ່ນແຕ່ຈະກັບຄືນກໍບໍ່ສາມາດເຮັດໄດ້, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເອົາປ່າຊຶດຊັດນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'tevijjāvivanantipi vuccatī' (ຊື່ວ່າ ປ່າຊຶດຊັດຂອງພວກພຣາມຜູ້ຊົງໄຕເພທ ດັ່ງນີ້ກໍມີ). ບົດວ່າ 'tevijjābyasanaṃ' ຄວາມວ່າ ຄຳສອນນີ້ ປຽບເໝືອນຄວາມພິນາດ ໕ ປະການ ຂອງພວກພຣາມຜູ້ຊົງໄຕເພທ. ຈິງຢູ່ ປຽບເໝືອນຄວາມສຸກຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ຜູ້ເຖິງຄວາມພິນາດແຫ່ງຍາດ, ໂລກ, ໂພຄະ, ທິດຖິ ແລະສິນ ຢ່າງໃດ, ພຣະອົງຊົງສະແດງວ່າ ຄວາມສຸກຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພວກພຣາມຜູ້ຊົງໄຕເພທ ເພາະອາໄສຄຳສອນຂອງພວກພຣາມຜູ້ຊົງໄຕເພທນັ້ນ ຢ່າງນັ້ນຄືກັນ.

๕๕๔. ชาตสํวฑฺโฒติ ชาโต จ วฑฺฒิโต จ, โย หิ เกวลํ ตตฺถ ชาโตว โหติ, อญฺญตฺถ วฑฺฒิโต, ตสฺส สมนฺตา คามมคฺคา น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ, ตสฺมา ชาตสํวฑฺโฒติ อาห. ชาตสํวฑฺโฒปิ โย จิรนิกฺขนฺโต, ตสฺส น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ. ตสฺมา ‘‘ตาวเทว อวสฏ’’นฺติ อาห, ตงฺขณเมว นิกฺขนฺตนฺติ อตฺโถ. ทนฺธายิตตฺตนฺติ อยํ นุ โข มคฺโค, อยํ น นุโขติ กงฺขาวเสน จิรายิตตฺตํ. วิตฺถายิตตฺตนฺติ ยถา สุขุมํ อตฺถชาตํ สหสา ปุจฺฉิตสฺส กสฺสจิ สรีรํ ถทฺธภาวํ คณฺหาติ, เอวํ ถทฺธภาวคฺคหณํ. น ตฺเววาติ อิมินา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อปฺปฏิหตภาวํ ทสฺเสติ. ตสฺส หิ ปุริสสฺส มาราวฏฺฏนาทิวเสน สิยา ญาณสฺส [Pg.337] ปฏิฆาโต. เตน โส ทนฺธาเยยฺย วา วิตฺถาเยยฺย วา. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน อปฺปฏิหตํ, น สกฺกา ตสฺส เกนจิ อนฺตราโย กาตุนฺติ ทีเปติ.

໕໕໔. ບົດວ່າ 'jātasaṃvaḍḍho' ຄວາມວ່າ ທັງເກີດທັງເຕີບໃຫຍ່ (ໃນບ້ານນັ້ນ). ຈິງຢູ່ ບຸກຄົນໃດເກີດໃນບ້ານມະນາສາກະຕະນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ໄປເຕີບໃຫຍ່ຢູ່ບ່ອນອື່ນ, ຫົນທາງອ້ອມຮອບບ້ານນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ປະກົດແຈ້ງແກ່ບຸກຄົນນັ້ນໂດຍປະການທັງປວງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'jātasaṃvaḍḍho'. ແມ່ນແຕ່ບຸກຄົນທີ່ເກີດແລະເຕີບໃຫຍ່ໃນບ້ານນັ້ນ ແຕ່ຫຼີກອອກໄປດົນແລ້ວ, ຫົນທາງທັງຫຼາຍກໍຍ່ອມບໍ່ປະກົດແຈ້ງແກ່ລາວໂດຍປະການທັງປວງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'tāvadeva avasaṭaṃ' (ຜູ້ຫາກໍຫຼີກອອກໄປໃນຂະນະນັ້ນເອງ) ຄວາມວ່າ ຜູ້ຫຼີກອອກໄປໃນຂະນະນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ 'dandhāyitattaṃ' ຄວາມວ່າ ຄວາມຊັກຊ້າ (ຫຼື ລັງເລ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສົງໄສວ່າ 'ທາງນີ້ແມ່ນທາງຖືກຕ້ອງຫຼືບໍ່ ຫຼືວ່າທາງນີ້ບໍ່ແມ່ນທາງຖືກຕ້ອງ'. ບົດວ່າ 'vitthāyitattaṃ' ຄວາມວ່າ ຄວາມແຂງທື່ແຫ່ງຮ່າງກາຍ ປຽບເໝືອນຮ່າງກາຍຂອງບຸກຄົນໃດໜຶ່ງ ທີ່ຖືກຖາມບັນຫາອັນລະອຽດອ່ອນໂດຍກະທັນຫັນ ຍ່ອມເຖິງຄວາມແຂງທື່ (ຕະລຶງໄປ). ບົດວ່າ 'na tveva' (ແຕ່ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນເລີຍ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງຄວາມບໍ່ມີເຄື່ອງກີດກັນແຫ່ງພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານ. ຈິງຢູ່ ຄວາມຂັດຂ້ອງແຫ່ງຍານ ຍ່ອມມີແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຫຼອກລວງຂອງມານເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຈຶ່ງອາດຈະຊັກຊ້າ ຫຼື ແຂງທື່ໄປ. ສ່ວນພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານ ຍ່ອມບໍ່ມີເຄື່ອງກີດກັນ, ໃຜໆ ກໍບໍ່ສາມາດເຮັດອັນຕະລາຍແກ່ພຣະສັບພັນຍຸຕັນຍານນັ້ນໄດ້, ພຣະອົງຊົງສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້.

๕๕๕. อุลฺลุมฺปตุ ภวํ โคตโมติ อุทฺธรตุ ภวํ โคตโม. พฺราหฺมณึ ปชนฺติ พฺราหฺมณทารกํ, ภวํ โคตโม มม พฺราหฺมณปุตฺตํ อปายมคฺคโต อุทฺธริตฺวา พฺรหฺมโลกมคฺเค ปติฏฺฐเปตูติ อตฺโถ. อถสฺส ภควา พุทฺธุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวา สทฺธึ ปุพฺพภาคปฏิปทาย เมตฺตาวิหาราทิพฺรหฺมโลกคามิมคฺคํ เทเสตุกาโม ‘‘เตน หิ วาเสฏฺฐา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อิธ ตถาคโต’’ติอาทิ สามญฺญผเล วิตฺถาริตํ. เมตฺตาสหคเตนาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค พฺรหฺมวิหารกมฺมฏฺฐานกถายํ วุตฺตํ. เสยฺยถาปิ วาเสฏฺฐ พลวา สงฺขธโมติอาทิ ปน อิธ อปุพฺพํ. ตตฺถ พลวาติ พลสมฺปนฺโน. สงฺขธโมติ สงฺขธมโก. อปฺปกสิเรนาติ อกิจฺเฉน อทุกฺเขน. ทุพฺพโล หิ สงฺขธโม สงฺขํ ธมนฺโตปิ น สกฺโกติ จตสฺโส ทิสา สเรน วิญฺญาเปตุํ, นาสฺส สงฺขสทฺโท สพฺพโต ผรติ. พลวโต ปน วิปฺผาริโก โหติ, ตสฺมา ‘‘พลวา’’ติอาทิมาห. เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยาติ เอตฺถ เมตฺตาติ วุตฺเต อุปจาโรปิ อปฺปนาปิ วฏฺฏติ, ‘‘เจตฺโตวิมุตฺตี’’ติ วุตฺเต ปน อปฺปนาว วฏฺฏติ. ยํ ปมาณกตํ กมฺมนฺติ ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจรํ วุจฺจติ. อปฺปมาณกตํ กมฺมํ นาม รูปารูปาวจรํ. ตญฺหิ ปมาณํ อติกฺกมิตฺวา โอทิสฺสกอโนทิสฺสกทิสาผรณวเสน วฑฺเฒตฺวา กตตฺตา อปฺปมาณกตนฺติ วุจฺจติ. น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตีติ ตํ กามาวจรกมฺมํ ตสฺมึ รูปาวจรารูปาวจรกมฺเม น โอหียติ, น ติฏฺฐติ. กึ วุตฺตํ โหติ – ตํ กามาวจรกมฺมํ ตสฺส รูปารูปาวจรกมฺมสฺส อนฺตรา ลคฺคิตุํ วา ฐาตุํ วา รูปารูปาวจรกมฺมํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ. อถ โข รูปาวจรารูปาวจรกมฺมเมว กามาวจรํ มโหโฆ วิย ปริตฺตํ อุทกํ ผริตฺวา ปริยาทิยิตฺวา อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ติฏฺฐติ. ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา สยเมว พฺรหฺมสหพฺยตํ อุปเนตีติ. เอวํวิหารีติ เอวํ เมตฺตาทิวิหารี.

໕໕໕. ບົດວ່າ 'ullumpatu bhavaṃ gotamo' ຄວາມວ່າ ຂໍພຣະໂຄຕະມະຜູ້ຈະເລີນ ຈົ່ງຊ່ວຍຍົກຂຶ້ນ (ຊ່ວຍກູ້ເອົາ). ບົດວ່າ 'brāhmaṇiṃ pajaṃ' ຄວາມວ່າ ບຸດຂອງພຣາມ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຂໍພຣະໂຄຕະມະຜູ້ຈະເລີນ ຈົ່ງຊ່ວຍກູ້ເອົາຂ້າພະເຈົ້າຜູ້ເປັນບຸດຂອງພຣາມ ໃຫ້ພົ້ນຈາກທາງໄປສູ່ອະບາຍ ແລ້ວໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນທາງໄປສູ່ພຣົມມະໂລກເຖີດ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ແລະຊົງມີພຣະປະສົງຈະສະແດງທາງໄປສູ່ພຣົມມະໂລກ ມີເມດຕາວິຫານເປັນຕົ້ນ ພ້ອມກັບບຸບພະພາກປະຕິປະທາ ແກ່ວາເສດຖະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'tena hi vāseṭṭhā' (ດູກ່ອນວາເສດຖະທັງຫຼາຍ ຖ້າຢ່າງນັ້ນ). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'idha tathāgato' ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ອະທິບາຍໂດຍລະອຽດໄວ້ແລ້ວໃນສາມັນຍະຜົນສູດ. ຄຳທີ່ຄວນກ່າວໃນບົດທັງຫຼາຍມີ 'mettāsahagatena' ເປັນຕົ້ນ ທັງໝົດນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນພຣົມມະວິຫາຣະກຳມັດຖານະກະຖາ ໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ. ແຕ່ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'seyyathāpi vāseṭṭha balavā saṅkhadhamo' (ປຽບເໝືອນຄົນເປົ່າສັງທີ່ມີກຳລັງ ດູກ່ອນວາເສດຖະ) ນີ້ ເປັນຄຳໃໝ່ໃນອັດຖະກະຖານີ້. ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ 'balavā' ຄວາມວ່າ ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍກຳລັງ. ບົດວ່າ 'saṅkhadhamo' ຄວາມວ່າ ຄົນເປົ່າສັງ. ບົດວ່າ 'appakasirena' ຄວາມວ່າ ໂດຍບໍ່ລຳບາກ ໂດຍບໍ່ຍາກເຢັນ. ຈິງຢູ່ ຄົນເປົ່າສັງທີ່ມີກຳລັງນ້ອຍ ແມ່ນຈະເປົ່າສັງຢູ່ ກໍບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ຄົນໃນທິດທັງ ໔ ຮູ້ໄດ້ດ້ວຍສຽງ ແລະສຽງສັງຂອງລາວກໍບໍ່ແຜ່ໄປທົ່ວທຸກທິດ. ສ່ວນສຽງສັງຂອງຄົນທີ່ມີກຳລັງ ຍ່ອມແຜ່ໄປໄກ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'balavā'. ໃນບົດວ່າ 'mettāya cetovimuttiyā' ນີ້ ເມື່ອກ່າວແຕ່ພຽງວ່າ 'ເມດຕາ' ຍ່ອມຄວນທັງອຸປະຈາຣະແລະອັບປະນາ, ແຕ່ເມື່ອກ່າວວ່າ 'ເຈໂຕວິມຸດຕິ' ຍ່ອມຄວນສະເພາະອັບປະນາເທົ່ານັ້ນ. ໃນບົດວ່າ 'yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ' ນີ້ ກຳທີ່ມີປະມານ ຊື່ວ່າ ກາມາວະຈະຣະກຳ. ກຳທີ່ບໍ່ມີປະມານ ຊື່ວ່າ ຮູປາວະຈະຣະກຳ ແລະ ອະຣູປາວະຈະຣະກຳ. ຈິງຢູ່ ກຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ ບໍ່ມີປະມານ ເພາະກ້າວລ່ວງປະມານແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ຈະເລີນຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການແຜ່ໄປສູ່ທິດໂດຍເຈາະຈົງແລະບໍ່ເຈາະຈົງ. ບົດວ່າ 'na taṃ tatrāvasissati na taṃ tatrāvatiṭṭhati' ຄວາມວ່າ ກາມາວະຈະຣະກຳນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເຫຼືອຢູ່ ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ ໃນຮູປາວະຈະຣະກຳແລະອະຣູປາວະຈະຣະກຳນັ້ນ. ມີຄຳອະທິບາຍວ່າ ກາມາວະຈະຣະກຳນັ້ນ ບໍ່ສາມາດຈະຕິດຂ້ອງ ຫຼື ຕັ້ງຢູ່ໃນລະຫວ່າງແຫ່ງຮູປາວະຈະຣະກຳແລະອະຣູປາວະຈະຣະກຳນັ້ນ ຫຼື ບໍ່ສາມາດຈະແຜ່ໄປຄອບງຳຮູປາວະຈະຣະກຳແລະອະຣູປາວະຈະຣະກຳນັ້ນ ແລ້ວຖືເອົາໂອກາດໃຫ້ຜົນຂອງຕົນຕັ້ງຢູ່ໄດ້. ໂດຍທີ່ແທ້ ຮູປາວະຈະຣະກຳແລະອະຣູປາວະຈະຣະກຳນັ້ນເອງ ຍ່ອມແຜ່ໄປຄອບງຳກາມາວະຈະຣະກຳ ປຽບເໝືອນຫ້ວງນ້ຳໃຫຍ່ທີ່ຖ້ວມທັບນ້ຳນ້ອຍ ແລ້ວຖືເອົາໂອກາດໃຫ້ຜົນຂອງຕົນຕັ້ງຢູ່. ຍ່ອມຫ້າມຜົນແຫ່ງກາມາວະຈະຣະກຳນັ້ນແລ້ວ ນຳໄປສູ່ຄວາມເປັນເພື່ອນກັບພຣົມດ້ວຍຕົນເອງ. ບົດວ່າ 'evaṃvihārī' ຄວາມວ່າ ຜູ້ມີປົກກະຕິຢູ່ດ້ວຍເມດຕາເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້.

๕๕๙. เอเต [Pg.338] มยํ ภวนฺตํ โคตมนฺติ อิทํ เตสํ ทุติยํ สรณคมนํ. ปฐมเมว เหเต มชฺฌิมปณฺณาสเก วาเสฏฺฐสุตฺตํ สุตฺวา สรณํ คตา, อิมํ ปน เตวิชฺชสุตฺตํ สุตฺวา ทุติยมฺปิ สรณํ คตา. กติปาหจฺจเยน ปพฺพชิตฺวา อคฺคญฺญสุตฺเต อุปสมฺปทญฺเจว อรหตฺตญฺจ อลตฺถุํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

໕໕໙. ບົດວ່າ 'ete mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ' ນີ້ ເປັນການເຖິງສະຣະນະຄັ້ງທີ ໒ ຂອງພວກເຂົາ. ຈິງຢູ່ ພວກເຂົາໄດ້ຟັງວາເສດຖະສູດໃນມັດຊິມະປັນນາດ ແລ້ວເຖິງສະຣະນະຕັ້ງແຕ່ຄັ້ງທຳອິດແລ້ວ, ແຕ່ໄດ້ຟັງເຕວິຊຊະສູດນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ເຖິງສະຣະນະເປັນຄັ້ງທີ ໒ ອີກ. ເມື່ອລ່ວງໄປສອງສາມວັນ ກໍໄດ້ບວດ ແລ້ວໄດ້ຮັບອຸປະສົມບົດແລະບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນໃນຄາວທີ່ຊົງສະແດງອັກຄັນຍະສູດ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນທຸກບ່ອນ ຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ດີແລ້ວ.

อิติ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ

ດັ່ງນີ້ ໃນອັດຖະກະຖາທີຄະນິກາຍ ຊື່ວ່າ ສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ

เตวิชฺชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເຕວິຊຊະສູດ ຈົບແລ້ວ.

นิฏฺฐิตา จ เตรสสุตฺตปฏิมณฺฑิตสฺส สีลกฺขนฺธวคฺคสฺส

ແລະການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງສີລັກຂັນທະວັກ ອັນປະດັບດ້ວຍສູດ ໑໓ ສູດ

อตฺถวณฺณนาติ.

ຊື່ວ່າ ອັດຖະວັນນະນາ

สีลกฺขนฺธวคฺคฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

ອັດຖະກະຖາສີລັກຂັນທະວັກ ຈົບແລ້ວ.